Ak batalar

Ak batalar / A. Akmatalievdin jalpı red. astında; Baş
sözün jazgandar N. Iysaeva, M. Ömürbay uulu; Tüzgöndör: A. Akmataliev, K.
Kırbaşev, M. Ömürbay uulu, Ö. Şarşenaliev. Kırg. Ulut. İ. A. j.b. — B.:
«Şam», 2003. — 400 b. — («El adabiyatı»).
ISBN 9967-10-123-1
«Bul kitep kırgız elinin ruhaniy madaniyatın, filosofiyalık köz
karaştarın, uluttuk özgöçölüktörün anıktay turgan eldik kaada-salttarga
jana batalarga arnaldı.
Elibizdin añ-sezimine, turmuşuna belgilüü mıyzam, norma katarı siñip
kalgan uluttuk kaada-salttarıbız kırgız balasın törölgöndön baştap ömürü
ötkönçö koştop jüröt. Al emi ak tilek, taza peyil menen aytılgan batalar
keleçekke jarık nurun çaçıp, üy- bülönün tübölüktüü boluşuna işenim
tuudurgan.
Sunuş etilgen materialdar bügünkü kündö aktualduu problemalardın biri.
Andıktan kaada-salttardı jana batalardı jalpı okurmandarga sunuş
kılabız.

SÖZ KUBATI — AK BATA∗
Bir tildin bayandoo kubatı anın sözdük korundagı sözdördü sanının köp
boluusu menen gana çenelbey, al sözdör maanini adam diline jetkirüüsü,
meege kıt kılıp kuyuusu arkıluu ölçögönü jön. Kırgız tilinde diline çeyin
barıp saya turgan bayan kubatının biröö — ak batalar. Ak batalar kırgız tili
menen jaratkanga, eege, teñirge özünün içki bayanın tike aytıp, nurdan
jasalgan arkan menen karapayım adamdardın dilin jaratkanga kürmöp
baylap salganga çeyin barıp jetken. Bul kırgız tilinin kubatı, deminin

Arab aribinen azırkı kırgız aribine tüşürgön Keñeş Kırbaşev.
kötörülgön eñ biyik jeri deer elek. Ak batalar adamdın jürögünö (diline)
tötö tiyip, deneni köşültüp salışı, tetiri batanın (kargıştın) jürök
zırkıratıp, sööktön ötüşü — mına bular sözdün kubattuulugun körsötüp
turganı ele.
Kırgızdardın ak bataları «jıluu sözdör» dep atalat da, bul «jıluu
sözdördü» aytkanda, adamdın dili jumşarıp ele kalbay, ariyne jılan möyüp
ak sözgö taazim etip, «jılan iyinden çıgat» degen bek işenimge çeyin barıp
jetken. Kırgız filosofiyasında (oyçuldugunda) sözdün kubatına işenüü,
sözdü kural-jarak katarı paydalanuuga bolot degen tüşünük ertede ele
kalıptangan. Kee bir jaman joruktu mıltıktı közünö teñese da taştabay
turgandar «batamdı bereyin» degen sözdü ukkanda neetinen kaytıp, dilin
tazartıp alganga kural kılgan. Kılıçtın mizinen korkpogon jankeçtiler
«tetir batadan» (kargıştan) korkup, özün insandık kınapka salgan.
Kezmeti kelgende — dili azar jep, ümütü jalbıraktay soolup, «kuubaş, kuu
etek» atanıp, insandık jamısı zildep turgan kezde, bütkül tamır, jüündörgö
barıp tie turgan, anı iyite turgan ak bata sözdördü batadan bütkön balanı»
tabuuga jetişkeni, adilagdar, ak emgektüülörgö, kadırese, ata-ene

perzentterinin ubayın, künü-küçün körgöndö bergen ıraazılık ak batalardın
kubatı kakjıragan jerge jaan jaaganda ölüm öngöngö okşoş bereke berip,
jarıp-jalçıp, «jaan menen jer kögöröt, bata menen er kögöröt» degen makal
arkıluu batanın küçün korutunduloogo alıp bargan. Mına uşul maaniden
karaganda, ak batalar kırgız oy jügürtümündö dil azıgı, jazdın demi bolot
degen nariste tüşünüktün bolgonun körgözüp turgansıyt.
Kırgızda ak bataga bolgon işenim, andagı söz kubatına çın bütüü
kılımdardan beri urabay, kükümdölböy, kesek boyunça kele bergen. Joo
maydanında jekeme-jeke sayışka çıkkan baatırlar altın- kümüş sıylıktı
emes, ak batanı alıp çıkkan. Küröş, er eñiş sıyaktuu mööröygö, el-jurt
namısına çıkkandar anın mööröyünö algan mülkkö kubattanbay, çur etip
alakan jaygan ak batanı denesine şay körgön. El başçısına bolgon
işenimin, maktoosun kandaydır bir «şayloo beleti» menen emes, kööndön
çıgarıp, çogulup bergen ak bataları menen belgileşken. Kıskartıp aytkanda,
ak batalardın kırgız turmuşundagı, dilindegi ordu ötö omoktuu bolup
kelgen. Sebebi, kırgız tilinin söz kubatı diline jetip, ak batalarga bolgon
özünçö işenim kalıptangan.
Ak batalarga mınday işenim bayloodo kırgızdardın dindik tüşünügü,
tabiyat karaşı başat bolup bergen. Kırgızdar aalamdın jaratuuçusu emes, al
turgay tabiyattın ar bir müçösünün emes, piri bolot dep tüşüngön.
Adamdardın jaratuuçusu emes büt palamdı jaratat, aalamdın başkı biyligi
anın kolunda dep tüşüngön. Oşogo kırgızdar kılımdan beri ar kaysı
doordogu işenimine jaraşa adamdardın eesi «jaratkan, teñir, kökö teñir,
ee, ege, alla, kuday» degen atalıştar menen atap kelgen. Kırgız ak
batalarında mına uşul eelerden «ber, bere kor, jalga oñdoy kör» degen
sözdör menen suranıp, tilek aytılgan. Kırgızdardın tüşünügündö adamdın
uşul eeleri gana adamga ömürdü, den sooluktu, ırıskını, bakıttı, taalaydı,
tınçtıktı beret, uşulardın biyliginin bardıgı adam eesinin kolunda dep
tüşünülgön. Oşogo uşulardı surangan. Al emi ölümdü, kırsıktı, oorçuluktu,
taalaysızdıktı da eeler buyrat dep bilip, mına uşulardan saktoonu tilep
jalbargan.
Al emi kırgızdın dagı bir tüşünügündö tabiyattagı bardık ele zattardın
eesi, piri bolot. Alar özdörünün müçölörün korgop, kalkaloo menen birge,
jaratkandın ubayı boyunça alar adamdarga «koldooçu, jölööçü, joldoş»
bolup, tabiyatta korkunuçsuz jaşoogo kömökçü bolot, tilegendi berüügö,
balaa-kazaadan saktoogo «koldooçu bolot degen tüşünüktün tamırının
tereñge ketkenin kırgız ak batalarınan köröbüz.
Kırgız ak batalarında tabiyattın, kubuluştardın eelerinen, pirlerinen:
Kıdır (Kızır), pir, Baba (Baba dıykan), askar too, mazar, Umay ene, Kırk
çilten, Kambar ata, Çolpon ata, Çıçañ ata, Zañgi baba, Oysul ata, Ürkör ata,
Kayberendin eesi, Şaymardan, Koldooçu, Döötü, Ür, Buudayık, Kumayık,
Sırttan, Alp kara kuş, On segiz miñ aalam sıyaktuular aytılıp (kırgızda
tabiyattın pirlerinen mından da köp atı bar. Bul jerde atalganı tek uşul
kiteptegi batalarda kezikkenderi), bulardan «koldo, daarı, jıloolo, joldoş
bol, jar bol, jölök bol» degen sıyaktuu sözdör menen kömök, koldoo suragan
ötünüçü aytılat.
Kırgız tüşünügündö bul tabiyattın müçölörünün pirleri öz müçölörünö
gana ee. Alarda bardıgın jarata turgan, jaygaştıra turgan, bere turgan
başkı biylik jok, tek «koldoogo aluu, joldoş-joro» boluuga asıgatat dep
bilgen. Kadırese, tabiyattın ar bir müçösünün pirleri adam menen olut, ordu
çamalaş katarı körgön.
Kırgız batalarında «koldooçu» katarı paygambarlardan Mukambet,
İliyas, Sulayman, Aziret, Batma-Zuura, Nuh, Ulukman sıyaktuular aytılıp,
alar da ar bir nersenin piri katarı aytılat (misalı, suu başı — Sulayman,
emçiliktin piri — Ulukman).
Kırgız ak batalarında bayırkı ata-babanın ar- bagına tabınuu tüşünügü
boyunça «ata-baba arbagı,
Manas arbagı, arbak» sıyaktuular aytılıp, bularga da «koldooçu»
katarında «koldo, jölö, kötör, dem ber» degen ötünüç, tilek aytılat.
Maynaptay aytkanda, kırgız ak batalarındagı tüşünüktö adamdın eeleri
«berüüçü, jalgooçu» bolup, bütkül biylik anın eelerinde dep, andan
jalbarıp, jaşoorup suranıp-tilenilse, al emi tabiyattın, kubuluştardın
pirleri «koldooçu» katarı bolup, alardan «kömök» tilen- gen. Bata tilööçügö
(bata aluuçuga) bata berüüçü jak mına uşulardı surap, tilep bergen sözdör ak
batalar bolgon. Oşogo ak batanı berüüdö alakan jaygan adam kança köp bolso,
aruu-agdar, kadır-barkı, çoñ adamdar berse bata ötümdüü bolot degeni anı
surap, tilengenderdin tilek, kaaloosun beret degeni ele.
Kırgız ak batalarında tömönkülördü suranıp, mınday sözdördü koldongon.
1. Ömür, den sooluk surangan sözdör — uzak ömür ber, köp jaşat, başın
taştan kıl, salamattık ber, esen-sooluk bolsun, janın aman kıl.
2. Akıl, ömür surangan sözdör — akıl ber, kıraandık ber, es ber, estüü kıl,
muratka jetkir, önörlüü kıl, ilim ber, uz kıl, köödön ber, tos ber, kösöm kıl.
3. Küç-kubat surangan sözdör — erdik ber, er kıl, er bol, bilektüü kıl,
küçtüü kıl, dem ber, kubat ber.
4. Döölöt-ırıskı surangan sözdör — kenç ber, örüştü kenen kıl, oljoluu
kıl, ketpes döölöt ber, ırıs ber, ırıskıluu kıl, bereket ber, keşik ber,
şıbaga ber, door sürgüz, dünüyölüü kıl, daam ber, aştuu kıl.
5. Martaba, akılak surangan sözdör — namıstuu kıl, abiyir ber, adep ber,
aylaluu kıl, arluu kıl, dil ber, dil taza bolsun, tilektüü kıl, uyat ber, uyattuu
kıl, meyirmanduu kıl, küyümdüü kıl, ırayım ber, kayrımduu kıl, adildik
ber, tak ber, sıy ber, bak, bakıt ber, kubanıç ber, urmat ber, adamgerçiliñ
ber, martaba ber, taalay ber, abroy ber, atak ber, keñ beyil ber, beşene ber,
mañdayluu kıl, joomart kıl, dañk ber, zıynat ber, nark ber, kanaat ber,
şattık ber, darajasın kötör, örkönün östür, biylik ber.
6. Ak joltoyluk surangan sözdör — kuttuu kıl, ak jol ber, oñ jolgo sal,
perzenttüü kıl, uul ber, joldu şıdır kıl, baş ber, birlik ber, ıntımak- tık
ber, beykuttuk ber, tınçtık ber, ömürlük şerik ber, jubayluu kıl, dos ber,
joro ber, joldoş ber.
7. Körk-kelbet surangan sözdör — suluu kıl, suluuluk ber, körk ber,
körüktüü kıl, kelbet ber, ajar aç, aybarluu kıl, sürdüü kıl, sımbat ber.
8. Dindik tilek sözdör — beyiş ber, ıyman ber, akıret ber, arkı düynö
ber, topuragın torkoluu kıl.
9. «Manastan» tilek kılgan sözdör — Manastın erligin ber, Koşoydun
jaşın ber, Kanıkeydin uzdugun ber, Ayçüröktün suluulugun ber, Almambettin
akılın ber.
Jogorkular kırgız oyçuldugunda, kişi jaşoosunda boluuga tiyiştüü
nerseler jana sapattar bolgon da, «anı ber, uşular bolsun» degen. Batadagı
kaaloo-tilekterdin mazmundarı da uşul sözdörgö tüyünüşüp aytılgan.
Al emi kırgız ak batalarında «bolbosun, saktasın» degen tilek aytılıp,
mınday sözdör koldonulgan:
1. Ooruu-sırkoodon saktasın degen sözdör — darttan, katuuluktan, çoçugan
jelinden, kezikten, meenetten, sınanaamdan, jabırkoodon, oorudan, ontogon
oorudan sakta.
2. Ölüm-kırsıktan saktasın degen sözdör — balaadan, bakpay balaadan, ar
balaadan,

mezgilsiz

ölümdön,

ölümdön,

kapıletten,

kazadan,

örttön,

jalındagan örttön, agını katuu suudan, kapsalañ juttan, köçküdön, jaman
aşuudan, jaza tayıp joldon, tataal joldon: taygak kıyadan, şaytandın
azgırıgınan, bülük salgandan, karanday kapsaptan, adaşuudan, müdürülüüdön,
sürdügüüdön kesepetten, ordon, uruştan, aldamçıdan, uudan, kapkandan,
tuzaktan, kıltaktan, jazadan, zaardan sakta.
3. Öküm, korduktan sakta degen sözdör — kaardan, kandın kaarınan,
jalaadan, jappay jalaadan, jajuulangan jalaadan, kalbaadan, dooçudan,
doodon, kara özgöydön, bütpös doodon, doomattan, öktögön ökümdön, uyattan,
uyatsızdıktan, kadamı katuudan, öydö-ıldıydan, kekten, koogadan, jazıktan,
bügülüüdön, ayardan, çuudan saktay kör.
4. Joo jana jaman joruktan saktay kör degen sözdör — naadandan, közü
suuktan, çuuttan, börüdön, uurudan (añdıgan uuru, jaşırıngan uurudan),
kastan, aç közdön, dili karadan, uşakçıdan, körö albastan, kara nietten, neeti
jamandan, joodon, çapkan joodon, jalañdagan joodon, tilsiz joodon, tiygen
joodon, kulkunu buzuktan, duşmandan, içi jamandan, jaman oydon, jaman
tukumdan, jakırdan, jezitten, künüçüldön (sakta, oşondoy kılba, jolotpo).
5. Til-sözdön sakta degen sözdör — tilden (jaman tilden), dilinde möörü
bardan, kaybat sözdön, uşak sözdön, sasık sözdön, tabadan, ker oozdon,
kargıştan, ala oozdon, küñgüröngöndön, külüp süylögöndön, tetir batadan
(sakta).
6. Dindik tüşünük boyunça sakta degen sözdör — aramdan, aram düynödön,
aramdıktan, ımansızdıktan, tozokton, tozoktun otunan (sakta).
Kırgızdın ak bataları jogoruda atap aytkan «ber, bolsun» degen jana
«bolbosun, sakta» degen tilek sözdördön kuralgan bolot. Bul sözdördü
karasak, kırgızdardın jaşoo turmuşunda kanday saattardın, narktardın
kerektigin, emnelerdi asıl narktuu baalay turganın, al emi kanday
joruktardın, kılıktardın jaman ekenin, emnelerdin «bolbostugun» kaalay
turganın bilip alabız. Kırgızda ak-karanın ajırımı ötö aykın bir jaşoo
karaşın bile alabız. Batalardın bizge bergen berekesi da mına oşondo
bolup çıgar. Bolup da, kırgızdın ak batalarınan kanday adam boluunun
ölçöm, çenemderi aykın körüngön küzgü sıñarı turat. Andanı «ber, bersin,
bolsun, jalgasın» degen sapattar adamdardın dilin tazartuuga alıp barıp,
oşol sapattar özündö boluunu (misalı: ar-namıstuu kıl) kökböşüp, oşondoy
kişi boluuga dalalat jasaşat. Al emi «saktasın, jolobosun, kelbesin» degen
nerselerden oolak boluunu, anday joruktardı joyunu (misalı, çuuttan,
uşakçı- dan sakta) küsögöndörü batadan bilinip turat. Oşonduktan, ak
batalardın narkı anın adam tarbiyaloo jagınan badırayıp körünöt deer
elek. Bolup da, büt ele kırgızdın jörölgölüü turmuşuna juurulup algan ak
batalar, alıp aytsak, balanın ımırkayınan tartıp er jetkenge çeyin bolgon
salttarında berilüüçü batalar balanın zeenine siñip, el bergen batadagı
adamdık sapattarga (jigit bolsoñ elçil bol, ata-eneni sıyla), andagı
nuskalarga (jesirlerge jölök bol, jetimderge kömök bol) özdörün tezge
mataganday matap, bata menen tarbiya körüp çoñoyuşat. Oşogo ak batalardın
narkı anın tarbiyaluulugunda dep aytuuga bolot.
Ak batalardın dagı bir narkı al adamdardı murattuulukka, tilektüü,
ümüttüü jaşoogo alıp bara turgan maanige ee. Ak batalardın demi ruhundagı
köñdöy

jerlerdi

tolturup,

topuk

alıp,

öz

murat-maksatına

jetüügö

çımırkantuuga şık bolup beret. Oşogo batalar kırgız ruhunda kılımdardan
beri bek uyalap kelet. Batalarga bolgon işenimi bekip, «jamgır menen jer
kögöröt, bata menen el kögöröt», «bata — sözdün atası», «botonun kunu — bir
jut, batanın kunu — miñ kut», «bataluu er arıbas, batasız er jarıbas»,
«atañdan boto kalbasın, bata kalsın» degen sıyaktuu turmuştu korutundulagan
makaldardı çıgarışkan.
Ak batalardın narkın kötörgön dagı bir nerse, al kırgızdın söz
madaniyatın alıp jürgön. Ak batalardagı sözdör, ak tilekter adamdardın
köönün jibitip, adamdar arasında meer tögüügö, sılık sıpayı süylöşüü
madaniyligine paydasın tiygizip kelgen. Kırgızdar kaçan da biri-biri
menen körüşköndö jıluu söz, ak tilek sözdördü aytıp salamdaşkan.
Körüşköndögü salam sözdör ayabay ıybaluu bolup, at-saloom aleykom dese,
tigil aleykuma salam dep alik algan. Salamdı alik aluu ötö çoñ
adamgerçilik katarı karalgan. Andan bölök (aman-esen turasıñarbı?
Eli-jurt esenbi? Kuş kelipsiz, siz menen taanışkanga kubanam. Baldarıñar
çoñoyup jatabı? Üy içi tınçpı? Mal amanbı? Demdüü — tetik jürdüñörbü?»
degen sıyaktuu mamile jılıta turgan sözdördü koldongon. Al turgay,
kırgızdar biröönün sözün bölüp, «söz jırıp» ketmeydi ayıp katarı bilip,
eger söz koşuuga tuura kelse: «keçiriñiz, sözüñüz oozuñuzda, altın
şilekeyiñiz oozuñuzda, oozuñuzga söz salıp koygonuma keçiriñiz, sözüñüzgö
araljı, keçiriñiz, sözüñüzdü bölüp koydum» degen sıyaktuu madaniy sözdördü
koldono bilgen. Bul sözdör ak batalardın karajatı katarı urunulup, bata, ak
tilek sözdör, jıluu sözdördün narkın kötörüp, kırgızdardın söz madaniyatın
kalıptaştıra algan.
Kırgızdardın ak batalarının tarıhı eñ uzun. Tee Ene-Saydagı taştın
betine çegilgen estelikterdin içinde batalardın örnöktörü kalgan. «Manas»
baştagan el ooz adabiyatında batalar jış keziget. Ak batalardı kırgızdın
kösömdörü, akılmandarı, ırçıları, tökmölörü, «oozunda altın şilekeyi
bar» nark-salttı tutunup jürgön adamdar çıgarışkan.
Bizdin bul jıynakka te kırgız ak batalarının ülgülörün gana kirgize
aldık. Egerim saramjalduu emgektenip, ata-babanın bataların ilgerten
toluk çogultkan bolsok, neçe jüzdögön tomdor tüzülmök. Birok azır aytpay
bolboyt, kırgızdarda bata berüü kandaydır jönököylöşüp, eki ooz sözdü
kuyuluşturup, jürökkö jıluu tie turgan sözdör menen bata berüü jok ese bolup
ketip baratkanda, bul jıynakka bata çogultuu jumuşu tuş kelip kaldı.
Bardık ele köz körgön, kulak ukkan batalardı çogultuuga arakettenip, ak
batalar kırgızdın ortok tülkü degen tüşünük boyunça, mından murda basma
sözdördö jarıyalangan batalardın bardıgın bul jıynakka kirgizdik. Bolup
da, Kırgızstandan 2002-jılı jarık körgön Keñeş Jusupov menen Çoyun
Ömüraliev tüzgön «Ak bata» degen kitepçedegi batalar içinen bizde joktorun
toluk aldık. Ooba, alar da biz jarıyalagan batalardı al kitepçege
kirgizgenderin kitepçenin algı sözündö aykın jazışıp: «kaysıl bata kimge
tieşelüü dep taandıktap oturbay jalpı berdik» degen oyloruna biz da
koşulup, bul jıynaktı tüzüp çıktık. Kee bir batalardın avtorloruna elden
çogultup basma sözdördö jarıyalagandardın bul jıynakka kirgen bataları
üçün çoñ rahmat aytamın.
Bul jıynakka kirgizilgen batalar jıynaktı tüzüüçü jagınan türlörgö
bölünüp çıgıldı. Ar bir türgö özünçö tüşünük makalalar jazılıp, ak batadan
paydalanuu bereketin aşıruuga araket jasaldı.
Soñunda,

uşul

kitepti

okugandarga

uşul

ak

batalarda

aytılgan

jakşılıktardın bardıgı kelsin, uşul ak batalar tiysin degen kaaloo aytam!

Karmıştegin Makelen Ömürbay.

ZALKAR BATALAR
(Tüşünüktör )
«Zalkar batalar» kırgız ak batalarının içinde eñ uluusu, ötö kasiettüüsü
bolup, bul batalardı el tuu tutkan, işengen kasiettüü kişiler, pir bolup
tutungandar bergen. Al adamdarga el nazarı tüşkön, bütkül kalk ınangan
bolot. Alardın oozunda çın ele «altın şilekeyi» bar, aytkanı «em» bolot
degen işenim bekip algan. Bul zalkar batanı berüüçü kişiler da oñoy ele,
körüngön jerde bata bere koybogon. Alar demeydegi dastorkongo, je
aş-toylorgo bata berip jürböy, kandaydır bir oluttuu okuyalarga, eli-jurttun
köksöösünö atayılap bata berişken. Zalkar batalardın bergen eesi (avtoru)
bolot da, alardın düynögö, tabiyatka bolgon tüşünügü tereñ, insanat
turmuşunun tajrıybasına totukkan, el akılmandarı, kösömdörü, zalkar
adamdardın aytkan sözdörü kurç, tilegi töp, boljolu anık bolgonduktan, alar
bergen ak tilek — «zalkar batalardın köbü em bolgon. Alar aytkan akılman ak
tilekter adam ruhuna kıt bolup kuyula kalganda, daroo «bolo kalganday»
tuyunuuga jetişken. Oşogo jönököy adamdardın bergen batalarına bakkanda,
zalkar, uluu kasiettüü (taza, jöndömdüü) adamdardan «altın şilekey» alıp
kaluuga ıntızar boluu payda bolgon. Al turgay dili taza, elge kadırman
adamdar «böböktün oozuna tükürüp» altın şilekey çaçıp, ak batasın bergen.
Oşogo «altın şilekeyiñizdi çaçık koyuñuz» degen söz kalıptaşkan türü bar.
Çın ele, «zalkar batalardı» el ruhun azdektegen, kalk işenimin kanık
bilgen, zili çeçen, akılmandar çıgarganı, al turgay «bata» degen mal ak
tilek menen aytılgan bul körköm adabiy tektin ulun koygondor da zalkar
adamdar bolgon dep aytuuga bolot.
Biz bul algaçkı «ak batalar» jıynagıbızga tömöndögülördü zalkar
batalardın örnögü kılıp körgözüünü ılayık kördük.
«Umay enenin batası». «Umay» kırgızdardın sıyınuuçu pirlerinin biröö
bolup, ımırkaydın önüp-ösüüsünün eesi degen tüşünük boyunça Umay eneni
uluu tutunup kelgen. Umay enenin kolu ımırkayga em-dom bolot, böböktü
koldoyt degen bekem işenim bolgon. Umay enelerdin ötö biyiktegi elesi
süröttölüp, adamdardın dilindegi ıyık urgaaçı elestetilip, urgaaçı
zattardı, enelerdi «Umay» degen sapattın uluu talabına jetüügö umtultup
salgan.
«Umay» degen söz «balanın şerigi, joldoşu, eesi, tonu» bolot, «Umayga
tabınsa, uul tabat» degen makal bar deyt, «türtkü tilder sözdügün» tüzgön
Mahmut Kaşkariy (karañız, uygurça basılması, 1-tom, 167- bet). Umay enenin
kırgız añızdarındagı balanı kalkaloo, önüp-ösüünün eesi degen tüşünük
boyunça, kırgız zalkar batalarının başı Umay enenin altın şilekeyi menen
çaçılgan. Bul batada Umay ene ösümdüktördün, eginçiliktin, malçılıktın
jana başka tabiyat müçölörünün eelerine (pirlerine) kayrılıp, bardıgı
tabiyattın bardık müçösü, bir top kindikteş katarı turup, ösüp-önügüügö
tilekteş boluunu, tabiyattı burçaltpay, tepeteñdikte önüp-ösüügö ak tilek
aytkan. Biz Umay enenin batasın zalkar batalardın başı tutunup,
köpçülüktün

öndürüş,

jañı

başında

iygilikter

kaalaganda

el

aksakaldarının oozu menen aytıp jürüübüzgö tiyiş eken. Umay enenin batası
uşul biröö gana emes ekeni belgilüü, mından arkı batalardı jıynoo
jürüşündö köptöp çogultuularına işenebiz.
«Baba dıykan batası». Baba dıykan kırgızdın añızdık tüşünügü boyunça
eginçiliktin eesi. Al ürööndön baştap, çeçtegen kızıldın, jalpı ele
dandın piri bolup, dandı korgooçu, kalkalap östürüüçü dep karalgan.
Kırgızdın añızdık elesinde Baba dıykan «boz kepter» bolot imiş. Al
egindi, kızıldı kalkalap, eginçilikke bereket alıp kelet degen añız
aytılat.
Juñgo kırgızdarında (kee bir jerlerde) uşul kündö kırgızdın kızılın
suzarda eki ırım jasaşat: anın biröö, «Akkulanın akı üçün» elden murda
bir kürök suzup, kırmandın törünö koyup koyöt. Bul «Manas» eposundagı
Manastın buuday egip, al buudayga Akkula taydı almaştırıp kelgen okuyası
menen kandaydır bir tektik baylanışı ırımdık joruk menen saktalıp
kalganbı? Al emi dagı bir ırım, kızıl suzganda «kepsen» bermey bar.
Jardı-jalçıga dandan kepsen bölöt. Uşunun bardıgı Baba dıykanga
baylanıştuu tüşündürülöt.
«Baba dıykan batası» kırgızdın zalkar batasının biröö bolup, bul
aydoo jerge üröön seberde kolu berekettüü, dili taza kişi üröön sebüünün eñ
algaçkı baştalışında, bir uuç ürööndü sepkençe aytılat. Batanın negizgi
mazmunu bul ürööndön önüp çıkkan dan jalgız ele egüüçünün özü üçün önböy,
dagı tabiyattagı jan-janıbarlardın akısı, alardın ırıskısı üçün önüü
kerektigin aytat. Irıskı ala turgan jan köp bolso, dan da oşonço mol çıksın
degeni. Dagı bir jagınan, kırgızdın tabiyattagı jan-janıbarlar menen
ırıskılaş birge jaşoo taanımın uşul batadan baykatıp turat.
«Manastagı» batalar. «Manas» eposu kırgızdın bilim kitebi. Andagı
bardık madaniyattın içinde kırgızdın ak söz — bata madaniyatı, ötö jogoru
çende kamtılıp bizge jetti. Jalpı kırgız jurtçuluguna belgilüü «Koşoydun
batası» dep atalgan zalkar bata baş bolgon köptögön batalar «Manasta»
aytılat. Batanın örnögü boyunça «Manastagı» batalar oluttuu okuyalarga
karata aytılgan. Andagı bata bergen adamdar kırgızdardın ruhuna da kıt
bolup kuyulgandar bolup, bul jıynakka «Manastagı» zalkar batalardan Jusup
Mamay aytımındagı Kenenimge bergen Bakaydın batası, Bekbaçaga berilgen
batalar, Kanıkeydin batası jana Sagımbay Orozbak uulunun aytımındagı
«Koşoydun batası» ülgü katarı alındı.
«Bakaydın batası». «Manas» eposunda Semetey, Bakay, Kanıkey, Külçoro
sıyaktuular Kızıl alp döönün dümögü menen Şamırımdın toosuna kamalıp
kıyın kezeñde kalganda, Manastın törtünçü urpagı Kenenim at kötörgüs alp
bolup jetilip, eç kanday ata-babasının karuu-jaragı menen jabdınbay ele
döönü tüptüü terekti julup alıp oşonu menen çapkılap, taş menen koygulap
öltüröt. Oşondo Bakay bata bergen. Andan kiyin da peri kız, el-jurt köp jolu
bata bergeni aytılat.
«Manas» jomogunda Manastın beşinçi urpagı Bekbaça baatırga el-jurt
köp jolu bata bergeni bar.
«Koşoydun batası». Kırgız batalarının eñ narktuusu katarı karalat. Bul
Manas baatırdın tukumun uloogo, Manastın jolun joldooçu tarıhıy
adamdın düynögö kelişine tötö baylanıştırıp aytılıp kelet. Bul batanın
berilüü ıñgayı Kanıkeydin uzduk önörünö, atap aytkanda, Koşoy baatır jer
betinde adam kalbay kelgen «Kökötöydün aşındagı» ötö çoñ küröş
maydanında küröşkö çıguuda ılayıktuu şım tabılbay, aylası tügönüp
turganda, Kanıkey jasagan kandagay şım Koşoy döönü ıraazı kılat. Mına
oşol uzdukka ıraazı bolgon Koşoy alakan jayıp, bala körböy jürgön
Kanıkeyge bata beret. Anda ar uluttan, ar dinden bolgon maydandagı eldin
baarı birge «oomiyin» dep bataga koşuluşat.
Oşol batadan ulam Kanıkey Manaska Semetey uuldu töröp beret.
«Manastagı» bul Koşoydun batası kırgızdardın bataga bolgon işenimin ogo
beter bekemdep turat.
«Manastagı» zalkar batalarga Kanıkeydin uulu Semeteydi Karakandın
elinen öz jergesine attantar kezde bergen batası da kiret. Al bata Manas
baatırdın uluu işin ulooçu danaker katarı körünöt. Maynaptaganda «Manas»
jomogundagı batalar özünçö bir top kölömdü tüzöt. Anı jıynaktap, zalkar
batalardın türünö koyuu mından arkının mildeti bolmok.
«Ene-Saylık Kırgız atanın batası». Bul zalkar batalardın içinen eñ
eski batalardın biröö boluuga tiyiş. Bul bata körünüktüü tarıhçı Butanaev
jazgan «Ene-Say kırgızdarı» degen kitepten alındı. Al kitepke oşol
jerdegi el oozunan jazıp çogultkan «ulamıştar» arkıluu kirgen eken.
Batanın berilüü ıñgayı mınday bolgon: oşol kezdin joosu kırgızdardı
öz jergesinen sürüp bölök jerge alıp jönögöndö, jer menen kindikteş bolup
kalgan Kırgız ata baldarın çogultup turup bata berip, «öz toolorubuzdu
unutpagıla, kayra kelgile» degen maanide tereñ batasın bergen (Butanaev
«Ene- Say kırgızdarı» degen kiteptin 42-beti). Bul bata çıguu dooru jagınan
bayırkı batalardın ülgüsü, bayırkı til boyunça saktalıp kalgan türü bolup
eseptelet. Bayırkı batanın taşka çegilgen bir kertimin da bul zalkar
batalardın içinde körgözdük. Maksatıbız bizdin bata madaniyatıbızdın
başatı tee baştapkı kezden kele jatat degendey tabıştoo boldu.
«Uguz naamadagı» bata». Bul bata «Uguz naama» çıgarmasınan alındı.
Jazma

türündö

bizge

jetken

«Uguz

naamadagı»

bata

bizdin

zalkar

batalarıbız katarı sanalat. «Uguz naama» çıgarması XIII — XIV kılımda
kagaz betine tüşkön. Azır bir neçe kol jazma nuskası saktalıp kalgan.
Bul batanı berüü ıñgayı: Uguz hakandık takka olturganda eldin bergen
batası

jana

Uguz

hakan

özü

baatırlarına,

bilgilerine

bergen

ıraazıçılık bataları bolup eseptelet. «Uguz naamadagı» bata bizdin
bata-saltıbızdın tee bayırtan ele jürgönün, batanın berilişi öz kezinde
biylikti jalpı koldoogo alıp turgandıgının bir dalili katarı körünüp
turat. Kadırese batanın kuramın, tüzülüşün izildöödö bul bayırkı jazmaga
tüşkön batanın maanisi zor.
«Kut

alçu

bilimdegi

bata».

Bul

zalkar

batanın

ülgüsü

Jusup

Balasagındın uluu çıgarmasınan alındı. «Kut alçu bilim» attuu bul uluu
çıgarma 1069-jılı jazılgan bolup, mınday batanın ülgüsü jazma türündö
bizge jetken.
«Mahmut Kaşkariydin batası». Bul zalkar bata «Türkü tilder sözdügü»
(«Divani lugatit türk» 1075 — 1094-jıldarı jarık körgön) attuu uluu
çıgarmadan alındı. Batanı uşul çıgarmanı jazgan Mahmut Kaşkariy
kiteptin kiriş sözündö jazıp, Halifa Muhammet uulu Abılkasım Abdılla
Muktedi Biyemirilla ulukka arnap bergen. Batanın salttık tüzülüşü, sözünün
bayandoo küçü, çın ele Mahmut özü aytkanday «türkü elderinin sözgö
çeberimin...» degenin ırastap turat. Mahmut Kaşkariydin jazgan batasının
bizge kelip jetişi, ak batalarıbızdın kaynar bulagının kalıptaşkan
«orgumasın» elestetip, bata aytuu körköm söz önörübüzdün tarıhın ogo beter
taasın körgözö alat.
«Toktogul ırçının batası». Toktogul ırçı (1320 — ?) kırgızdardın XIV
kılımdagı ulamıştan bizge Jetken uluu ırçısı bolgon. Bul uluu ırçının
bizge jetken çıgarmaları köp emes, birok neçe kılım ötkönünö karabay, el
içinde bir neçe ırı saktalıp
kalganı

şügürçülük.

Al

emi

Toktogul

ırçının

batası

da

oşol

çıgarmalarının içinde berilgen bolup, XIV kılımda kırgızdın Berdibek
hakanı takka olturganda kuttuktap bergen batasın bul zalkar batalarıbızga
altındın kükümündöy kılıp aldık. Elibiz içinde «Toktogulday ırçı,
Tolubayday sınçı bol» degen ılakap söz Toktoguldun çoñ ırçılıgın kübölöy
alat.
Toktogul ırçının batası kırgızdardın bata berüü saltı, batanı
çıgaruuçular ırçılardan, çeçenderden bolo turgandıgının baş jagın
körsötüp beret.
«Arstanbektin batası». Arstanbek Buylaş uulu (1824-jılı tuulgan)
kırgızdardın «bulbulu» atalgan çoñ ırçı bolgon. Bul ırçının bizge jetken
batası akındık çıgarmaçılıgında, atap aytkanda, Jeñijok (Ötö) ırçı kanat
küülöp, el içine ırçılık uluu jumuşun baştagan kezde bergen batası bolup
eseptelet. Arstanbek ırçı kırgız ak bataların kandaydır küçtüü bayan
deñgeeline jetkirgenin bergen batasınan baykoogo bolot.
Arstanbektin batası kırgız ırçısı kanday bolso bolo turgandıgı
jönündö talap koyup, «ırçı bolsoñ sınçı bol» degen sıyaktuu ırçılıktın
biyik jerlerin körgözüp, «oşondoy bol» degen batalık bayan ıkımın
koldongon. Andan körköm önördün pirleri «Kambarkan» sıyaktuular «koldosun»
degen batanın jörölgölüü kuraması boyunça kurç sözdör menen batanın biyik
bir

çokusun

körsötüp

turgan.

Oşogo

Arstanbektin

batası

zalkar

batalarıbızdın içinde turuuga tiyiş.
«Toktogul Satılgan uulunun batası». (1864 — 1933) Toktoguldun batası
uşul zamandın ırçıları çıgargan bata nuskasının örnögü katarı karalat.
«Too bulbulu Toktogul» ömüründö jüzdögön batalardı aytsa kerek, birok bizge
jetkeni az boldu. Eñ jakşı jeri Toktoguldun batası bizdin bata
madaniyatıbızdın dagı bir türün, atap aytkanda, aytış ırlarında berilgen
batanın örnögün körsötö alat. Bul zalkar batalar bölümünö kirgen
Toktoguldun batası 1922-jılı Ketmen-Töbönün İtagar jayloosunda ötkön çoñ
toydo Kalık ırçı eköö alım sabak ırdaşıp jatkan ıñgayda berilgen.
«Çıñgız Aytmatovdun batası». Çıñgız Aytmatov (1928-jılı tuulgan)
zamanıbızdın düynögö taanılgan jazuuçusu, bul uluu jazuuçuda kırgızdın
jörölgölüü ak bataların jogoru biyiktikte, eldin ruhu katarı tutunup kelgen.
Çıñgız Aytmatovdun bataları özünün çıgarmalarında jazma adabiyattın
körköm büktömü arkıluu berilgen. Alıp aytsak, «Ak keme» povestinde
kırgızdın zalkar batasın «Bugu enenin» oozu menen bergen. Bul bata kırgız
ak batalarının ötö körkömdüktö, too kötörgüs küçtüü bayan menen jalpı kırgız
ukum-tukumuna bergen bata bolup, kırgızdın kırgız bolup jer betinde
jürüşü, ene tilin oozunan tüşürböy kelgeni uşul bataga bekem baylanıp
kalganday tuyulat kişige. Oşogo Çıñgız Aytmatovdun batası kırgız zalkar
batalarının eñ biyik şañın körsötüp tura bermek.
Çıñgız Aytmatovdun çıgarmalarında nakay ak tilek sözdör, ak batalardın
altınının kükümdörü körünüp, el için jılıtıp kelet. Bul zalkar batalar
bölümübüzgö özübüz jıynagan gana üzümdörün kirgizdik. Çıñgız Törökul
uulunun ak tilek söz kubatın, ak bataların toluk jıynak kılıp koyuu mından
arkının zarıldıgı bolup turat.
«Jusup Mamaydın batası». Zalkar manasçı Jusup Mamay «Manas»
jomogun segiz urpakka jetkirip aytkan zamanıbızdın eñ çoñ manasçısı. Al
ayt- kan «Manastan» kırgızdın til kençin, madaniyat başatın, tarıh izderin,
kol önörçülügün taamay taap ala alabız. Oşogo Jusup Mamay kırgız elinin
uluu insanı, bayırkı ruhunun tuu çokusun bizge körgözgön adam bolup olturat.
Jusup Mamay mına uşul bizdin ele tañda köptögön batalardı çıgargan
kişi, birok bizdin saramjalsızdıgıbızdan anı emgiçe toluk jıynay elek
jüröbüz.
Jusup Mamay aytkan «Manas» jomogunda köptögön ak batalar aytılat. Anı
«Manastagı» batalar» degende ülgü körsöttük. Bul jerde aytılıp jatkan
«Jusup Mamay batası» bizdin ele tuşubuzda aytkan kırgızdın ak
batalarının ülgüsü katarı berilip olturat. Jusup Mamay bergen bul
jıynakka kirgizgen batanın berilüü ıñgayı da bötönçö bolgon. 1984- jılı
Uluu-Çat oodanında çoñ jer titirep, murdagı şaarçası urandı bolup kalgan.
Kiyin oodan şaarçasın kotorup salgan. 1987-jılı 7-aydın 29-künü Jusup
Mamay Üç-Taş jayloosunda açılgan «akındar aytış jıyınına katışıp,
kayra kele jatıp, jañı salıngan şaarçanın (toluk kurulup bütö elek) jol
boyundagı kapkasına kelip, çogulgan el-jurt menen körüşkön kezde, jañı
şaarçaga arnagan tarıhıy münözdüü batasın bergen.
Mında dagı bir batası 2000-jılı Ürümçüdö ötkön Nooruz mayramında
elge bergen.
Tömöndö jogorku biz taanıştırgan zalkar batalardın özün okuylu.

UMAY ENENİN BATASI
Teñirim bergen kök maysa,
Jaralgan atam zamanda.
Kütüşöt köktöm mayramın,
Asmanda jıldız, ay, kün da.
Köktöm, köktöm, köktöm,
Küttük biz seni salayga.
Teñirim bergen kök maysa,
Kök menen jerdik körkü bul.
Köykölgön toogo körk bergen,
Kızgaldak, kaakım köp bolgon.
Köktöm, köktöm, köktöm,
Teñir kök bergen kök baysa,
Kele kör bizge tezireek.
Jer ayrılıp kök çıksın,
Jelin ayrılıp süt çıksın.
Ugulsun köktön küldürök,
Köktöm, köktöm, köktöm,
Kele kör bizge jel, köktön.
Teñirim bergen kök baysa,
Köp küttürböy bizge kel.
Koş ögüzün şaymandayt,
Baba dıykan üröön seep,
Köktöm, köktöm, köktöm,
Kele kör bizge jel, köktön.
Teñir kök bergen kök baysa,
Dıykandarga egin ber,
Malçılarga tölün ber,
Kampa tolo dan bolsun,
Koroo tolo mal bolsun.
Mal karmagan bay bolsun,
Arbın ayran, mol bolsun.
Kımıran kımız köp bolsun,
Mal atası Malabay,
Elge mayluu süt bersin.
Oysul ata, oy Kambar,
Elge şıbat, küç bersin.
Kambar ata baldarı,
Kara kurttay jaynasın.
Çıçañ ata, ay müyüz,
Çolpon ata, kumpa bayan,
Solto mergen, çerte bayan,
Jamaatına jar bolsun.
Adam ata baldarı,
Akıl menen iş kılsın.
Üröön seep, mal bagıp,
Emgek menen kün körsün.
Kayıptardı sıylasın,
Çer tokoydu kıyratıp,
Kayıñ, taldı kıybasın.
Oy-toodogu kayberen,
Oyrondolup iybesin,
Kök teñir jar bolsun,
Beyilderi oñolup,
Kastaşkandar toktolsun.
Soguşkandar jogolsun,
Imandarı oñolup,
Kaniet kılsa baarına,
Kayır bersin köbüröök,
Jetim, jesir, karıpka.
Ökümçülük kılbasın,
Karıların urmattap,
Kiçüülörün sıylasın.
Uzun bolsun ömürü,
Oorubasın, oñolsun,
Uçuktarı uzarıp.
Bala kütsün, bar bolsun.
Kılgan işin jaktırıp,
Kökö teñir koldosun.
Oomiyin!

BABA DIYKANDIN BATASI
Koñur salkın jel kelet,
Jer jılımdap, kar erip.
Koş emçegi tırsıyat,
Kız tolukşup boy kerip.
Jerden kelet jel kabar,
Tal, terekter kögörüp,
Uykuda jandar oygonot.
Ölböstükkö kün körüp,
«Mezgil keldi çaçkın» — deyt,
Çeçte üröön ün salıp.
Küñgürönöt çıgış jak,
Jeñgensiyt jaz kış aydı.
Amaç karma degensiyt,
Alban talaa dıykandı.
Köktü buzat kök buka,
Amal aykın kabarlap.
Jer kulagı jeti kat,
Jer iştetken adamzat.
Jerden kabar alışar,
Jer emgekti kadırlayt.
Jer kuurasa alaamat,
Jer kulagı jeti kat,
Jer iştetken adamzat.
Kalayıkka dan kerek,
Appak kündöy nan kerek,
Amaç karma, jer ayda,
Ay talaanı çiymelep.
Arpa, buuday dan ayda,
Suluu, nokot, taruu ayda.
Konok, zıgır koşo ayda,
Ak jügörü, may ayda,
Darbız, koon dagı ayda,
Kan, kalempir, kara murç,
Sarımsak, sabiz kaltırba.
Dagı aytarım dagı bar,
Alban dıykan ugup al.
Egin ekpey arık çap,
Aşuun bolsun eginiñ,
Toonun tunuk suusun bak,
Jer kulagı jeti kat,
Jer iştetken adamzat.
Örttöy bolsun ögüzüñ,
Ötkür bolsun amaçıñ,
Alas bolsun aştıgıñ,
Usta piri Döötü,
Amaçıñdı oñdosun.
Uydun piri Ay müyüz,
Amaç tartkan küç kirsin.
Kün kürküröp, jamgır jaap,
Küldür ata koldosun.
Ün atası Kambarkan,
Ay talaaga küç çaçsın.
Önüp çıksın üröönüñ,
Ösüp çıksın jürögüñ.
Suu atası Sulayman,
Köktön, jerden koldosun.
Jerdin piri jel ele,
Kabıl alsın diliñdi.
Jel atası Jelkayıp,
Bulut aydap buuluksun.
Dıykan terin çuurutup,
Obodon jamgır kuyultup.
Kündün piri Kün teñir,
Suu menen birge nur bersin.
Jarık bersin, jan bersin,
Çıçkan piri Çie ata,
Jamaatına jar kılsın.
İyin kazıp, jer köölöp,
Jer kırtışın jumşartsın.
Jerge tüşkön üröönüñ,
Jeti kündö jarılsın.
Maysaları uzarsın,
Umay ene ak çaçsın.
Ürkör ata togoşup,
Alas bolsun eginiñ,
Kökö teñir jar bolsun,
Kızır ata daarısın.
Umay ene dem bersin,
Küç ögüzüñ koş bolsun,
Kütkön köktöm kuş bolsun.
Oomiyin!
MANASTIN BATASI
«Enesi suu kırgızdın,
Atası too kırgızdın»,
Kördüñbü sözdün uñgusun.
Ala-Too boylop köçkön el,
Arkaygan toodo öskön el,
Kirin karda juugan el,
Kindigin muzda kesken el,
Zañkaygan neçen too menen,
Salgılaşıp kelgen el.
Ak eleçek arsak too,
Jaltırak muz, appak kar,
Jambaştap jatıp köngön el,
Malın karga jaygan el,
Kırgız degen netken el,
Möñgü suusun içken el.
Kürküldögön, jıttanıp,
Küülönüp akkan suulardı
Kün emes, tündö keçken el,
Taş jazdanıp köngön el.
Talaşıp salkın şamaldı,
Bulut menen kelgen el.
Buluttuu toonun içinde,
Toodo önüp öskön elge
Oydoguday iş bolsun,
Oodarılgıs too bolsun,
Omorulgus bel bolsun!

(Alındı Jusup Mamay aytımı «Kenenimden» ).

KOŞOYDUN BATASI
Abakeñiz er Koşoy,
Dastarın (selde baş kiyim) kıygap çalınıp,
Jaratkanga jalınıp,
Alakan jazdı burkurap,
Atpay jurttun baarısı,
Bata kıldı çurkurap,
Köp jıyılgan öz uşul,
Köpçülüktün közünçö,
Koşoydun aytkan sözü uşul:
Tilekti berse bir alda,
Tuulsa mından bir bala,
Urgaaçı bolboy, er bolsun,
Ayuu bolboy, şer bolsun!
Atışkanın alsın dep,
Küröşkönün çalsın dep,
Ölöñdüü jerdi örttögön,
Özünön pende ötpögön.
Tulañduu jerdi tutantıp,
Tuugandın baarın kubantıp,
Kara suuga kan kuyup,
Kayratın kalk, el tuyup,
Suu orduna kan tögüp,
Katılışkan duşmanın,
Ögöölösün temirdey,
Akırı tuusa erkegi,
Atı bolsun Semetey.
Aruuke kelin balası,
Akıldaşı ar kaçan,
Aga bolsun çın joro,
Atı bolsun Külçoro.
Kıdıra kırçın tal bolsun,
Kırga çıga bergende,
Semeteyge kıluuçu kuday jar bolsun.
Ak bolotun maylasın,
Açuusuna kelgende,
Abıke, Köböş, kan Jakıp,
Oşolordu jaylasın.
Kıyıgına tiygende,
Kırk çoroñdu jaylasın.
Kara bolot kayrasın,
Kaarına kelgende,
Kan Koñurdu jaylasın!

(Sagımbay Orozbak uulu, 3-kitep, 215-bet).

BAKAY ATA BATASI
Aytuluu şumkar közdüü bol,
Adam tappas sözdüü bol.
Baysalduu artık üzülbös,
Bak baştagan küçtüü bol.
Balaga baltır beşik bol,
Bakıtka açık eşik bol.
Uluunu sıylap jetik bol,
Kiçüügö ömür keşik bol.
Akkan suunun şarı bol,
Balbandardın alı bol.
Ooruluuga darı bol,
Opol toodoy karı bol.
Kıdır bolsun joldoşuñ,
Kıyıñ kün başta bolbosun.
Iyık tut Manas ordosun,
Oomiyin kuday koldosun!
(«Kırgız madaniyatı» gezitinen alındı).

BAKAYDIN BATASI
(Kenenimge bergen bata)
Bargın, balam, bar dedi,
Babañ Manas arbagı,
Bolsun saga jar dedi.
Agızıp ketçü kıyanday,
Sel bolgunuñ, Kenenim.
Omorulbas zalkar too,
Sen bolgunuñ, Kenenim.
Akkuular aşıp uça albas,
Bel bolgunuñ, Kenenim.
Ak kazdar uçup oto albas,
Köl bolgunuñ, Kenenim.
Kazıp adam tügötküs,
Ken bolgunuñ, Kenenim.
Altımış uruu alaşka,
Jalgız sen, bolgunuñ Kenenim.

KANIKEYDİN SEMETEYGE BATASI
Bargınıñ, balam, jol bolsun,
Kudayım seni koldosun.
Atañ başta kol bergen,
Kojo Asan bolsun joldoşuñ.
Bastırgın, balam, jol bolsun,
Bastaşkan duşman kor bolsun.
Arbagı koldop atañdın,
Aybatıñ jurttan zor bolsun!
***
Jetimiş pirge kol bergen,
Jetir iret Kızır jol bergen,
Atakeñ Manas koldosun.
Altımış pirge kol bergen,
Altı iret kızır jol bergen,
A düynö ketken atañdın
Arbagı seni koldosun!
Bargınıñ, baatır, jol bolsun,
Jol bolgondo mol bolsun.
Kas sanagan kişiñ,
Tamanında kor bolsun.
Arbagıñ ösüp jol bolup,
Ooragıñ jurttan zor bolsun!

( «Semetey», 133-bet)

PERİ KIZDIN KENENİMGE BATASI
Kubatıñdan ayrılbay,
Köp jaşka çıgıp karıñız,
İşiñiz ketse oñunan
Erkek bala tabıñız.
Özüñdön aşkan er bolsun,
Oşol tapkan balañız.

BEKBAÇAGA ELDİN BERGEN BATASI
Bata berip kalıñ el:
«Açık bolsun joluñ şar,
Joldoşuñ bolsun Kızırlar,
Attandıñ baatır, jol bolsun,
Joluñda jolbors joldosun!
Kastarın tikken alaşka,
Tamanıñda kor bolsun!
El üçün kılgan emgegiñ,
Eselden deniñ soo bolsun!
İşiñdi kuday oñdosun,
Kas sanagan duşmandın,
Kanı agıp sen bolsun!»
Bata berip barkırap,
Baarı jurt kaldı çurkurap.
Joluñ açık jolborsum,
Kırk çilten bolsun joldoşuñ.
Ayköl törö Manastın,
Ay Hakanım, ömürüñ bolsun kol uzun!
Törölük bolsun kol tüzün,
Teñirim tüştö körgönüm öñgö keltirsin,
Teñ düynö jeriñ uruguña berdirsin!

JUSUP BALASAGINDIN BATALARI
(«Kut alçu bilim» kitebinen)
O, Kuday, ak peyliñdi arttıra kör,
Jamı jurt momundarga teñçilik ber!
Kutman eliñ, ömürüñ uzun bolsun,
El tizginiñ karmagan bekem kolsuñ.
Kuttuu erge kutman atak tuş bolsun,
Tübölükkö uşul attan kut konot.

MAHMUT KAŞKARİYDİN BATASI
Teñiri anın martabasın ar dayım, jogoru kılsın;
Ömürün ıraat — döölöt içinde uzak kılsın;
Anın uluktugunda teñdeşi jok
Ooraktuu negizderin bılk etpes kılıp bekemdesin;
Anın buyruk, jobolorun keñeytsin jana küç altsın;
Adam baldarı anın kayrımduulugunan
jıldızdarday jetik bakıt tapsın,
Anın tilegi orundalıp, ar bir iygiligi ak jürök dostorun kubantıp jürsün;
Teñiri anın kaar-kazabına kalgan joosun ogo beter kar kılsın,
Anın kölökösün, körkün, kuduretin,
adamdık sapatın jana jetiktigin musulmandardın üstünön alıstatpasın.

TOKTOGUL IRÇININ BATASI
Berendigin karmatıp,
Berdibek boldu kanıbız.
Berek türkün baldarı,
Tınçıdı emi janıbız. .
Kuttuu bolsun kanıbız,
Kumardan çıktık baarıbız.
Aman bolsun janıbız!

ARSTANBEKTİN BATASI
(Jeñijokko bergen bata)
Irçı balam, Jeñijok,
Sende ırçılıktın kemi jok.
Şaymerden seni koldosun,
Barbardiger kuduret,
Baanalap işiñ oñdosun.
Ularday tañşır ubagıñ,
Bayada mintip aytkan dep,
Kambarkan baba koldosun.
Kıdır daarıp jol bolsun.
Irçı bolsoñ sınçı bol,
Zöökürdü çabar kamçı bol,
Kurgak jerge tamçı bol,
Dülöylörgö kulak bol,
Çöldüü jerge bulak bol.
Argımak mingen baatır bol,
Alsızdarga jakın bol.
Külük mingen küçtüü bol,
Küydürgügö mizdüü bol.
Jesirlerge jölök bol,
Jetimderge kömök bol.
Kankorlorgo kasap bol,
Kalp aytkanga mazak bol.
Uurularga aygak bol,
Uşakçıga saygak bol.
Beçaraga kalka bol,
Bedelsizge arka bol.
Aşta, toydo mırza bol,
Aptıgıp alkım agıtpay,
Akındarga nuska bol.
Kara özgöy bolboy, kalıs bol,
Koşomattan alıs bol.
Ustalarga balka bol,
Baatırlarga kalka bol.
Korkoktorgo uruş bol,
Koş sözdüügö buruş bol.
Karıyaga kayrım bol,
Alı jokko aybar bol.
Aşı jokko ayran bol,
Eregiş çıksa elçi bol,
El-jurtuñdun kençi bol.
Aş menen toydo körkü bol,
Tonu jokko börkü bol,
Jelek karmar jetik bol,
Jardılarga keşik bol.
Jarmaçtarga eşik bol,
Jeri jokko konuş bol.
Eti jokko soyuş bol,
Beyildüügö beypil bol.
Isaptuuga bayır bol,
Müldö jurtka şayır bol.
Tarazanın taşı bol,
Irçılardın başı bol.
Kalktın zarın zardap öt,
Kaçankı ırın ırdap öt.
Kalk köñülün çalkıtıp,
Kaniet alıp jırgap öt.
Eldin zarın zardap öt,
Ezelki ırın ırdap öt.
El köñülün çalkıtıp,
Ergüü alıp, jırgap öt.
Ulamanı ulagın,
Ularday tañşır ubagıñ.
Bayada mintip aytkan dep,
Kek saktap, sözdü kuubagın.
Sanat sözdü sabagın,
Sabap aytar ubagıñ.
Sanaa tartpay jırgap öt,
Sakaday bolgon çıragım.
Külük minip güldöp öt,
Kümüröy jurtka süylöp öt.
Jorgo minip joldo öt,
Jamı jurtka ırdap öt.
Irıñ jurttun ınagı,
Özüñ bolguñ çıragı.
Balam, nuska sözüñ kap bolsun,
Sanat ırıñ san bolsun.
Sanjıra sözüñüz bolsun,
Kalıñ kırgız eline,
Kadırıñ artıp, bak konsun!

TOKTOGUL SATILGAN UULUNUN BATASI
(Aytış )
Toktogul:
Baştay ber, Kalık batanı,
Bata berip kaytalı.
Kıskartıp aytıp, Kalıgım,
Attın başın tartalı.
Kalık:
Ak toyuñ ırakmat,
Aman bolsun baldarıñ.
Akıl-esin üyrötsün,
Ayıldagı çaldarıñ.
Toktogul:
Toypoñdogon baldarıñ,
Toktunun mayın aşasın.
Taalayluu bolup baldarıñ,
Toksongo çıga jaşasın.
Kalık:
Serbeñdegen baldarıñ,
Serkenin mayın aşasın.
Salamat bolup baldarıñ,
Seksenge çıga jaşasın.
Toktogul:
Kargaday bolgon baldarıñ,
Kabzul Aazam koldosun.
İlberiñki jaş kelin,
İşiñdi kuday oñdosun.
Kalık:
Kadırlaşıñ karabay,
Aman bolsun joldoşuñ.
Çar tarabıñ keñeyip,
Çoñ ırıskı ornosun.
Toktogul:
Akındar bata berdi dep,
Ar ubak eske ala jür.
Altımış aşıp, kelinim,
Alganıñ menen dooron sür!
Oomiyin, balam bataga,
Irakmat ene-ataña.
Iraazı bol, kelinim,
Irçıdan ketken kataga.

ÇIÑGIZ AYTMATOVDUN BATASI
Bugu ene: Jer tilip egin ekkile,
Mal bagıp, balık ulagıla.
Oşentip beypil teñçilik,
Beykut tınçtıkta miñ-miñ jıl ömur sürgülö.
Uçuñar uzarıp, Uruk-tukumuñar köböysün.
Aldıñardı bala basıp, Arkañarga mal tolsun.
Süylösö tilge jatık, uksa kulakka mukam,
alıstan ala kelgen ene tiliñerdi,
ukum-tukumuñar unutpasın.
Ene tilinde eli, jerin dañazalap ırdap jürsün.
Kişiden kem bolbogula, Başka elge teñ bolgula.
Men emi silerge,
silerdin ukum-tukumuñarga Umay enemin,
siler menen tübölükkö birge jüröm.
Silerge kittin mahabatı, ittin adaldıgın kaalaymın!
Kızıñ Manastın kelini Ayçüröktöy suluu bolsun, jaratkan egem ekööñö
jana bizdin da perzentibiz atıkkan kiçinekey perişte Ayçürökkö urabas
uruk, kuusa ketpes bak bersin!

(Muhtar Şahanovdun kızına bergen batası.
«Askada kalgan añçınınzarı». 391-bet).
Artıbızda öz kemelerin ömür deñizinin azuu tolkundarına karşı salıp
müldö jañı, azoo, kanattuu urpak kelatat. Ilayım bizge biyik körüngön
çokular alarga japıs bolsun, Tumanduu, kümöndüü, munarık kezderde biz
sogulgan jar taştardan alardın kemesi aman ötsün. Biz jete albagan armanga
oşolor jetsin...!
Ooba, tagdır bizdin kolubuzdu
ruhaniy baylıktan boyun oolak
kılgan başçılar menen kabıştırbasın!

(Ç. Aytmatov «Askada kalgan añçının zarınan» alındı).

JUSUP MAMAYDIN BATASI
Oomiyin Uluu-Çattın jañı şaarına:
Jer çöyçögü Kızıl-Oy,
Aylım kılımdar boyu üzülbösün toy!
Altın kapkasınan ırıs-keşik
Çuburup kire bersin jılıp oy.
Uşul jerdin sokkon jeli menen
Bakht-döölöt japırıp kirsin.
Taştarına taruu önsün,
Kumdarına kürüç össün.
Ak karmasa altın bolsun,
Gül karmasa kümüş bolsun.
Tört rayondun çogulgan elge
uşul jañı şaarça kut bolsun.
Intımak, ırıs, bereke
tübölükkö jañı şaarga jup bolsun!
Oomiyin!
Nooruz mayramga: Ulus-noorus oñ bolsun,
Tört tülük teñ mol bolsun.
Kayda jürsö jol bolsun,
Ulus jılı bak konsun.
Ulus murattuu bolsun,
Meken turaktuu bolsun.
Malga kuraktuu bolsun,
Özön sugattuu bolsun.
Elge çubaktuu bolsun,
Öñür malga,
Öröön danga tolsun,
El berekelüü bolsun.
Kündörü maarekelüü bolsun,
Irıs-döölöt mol bolsun.
Jılda uşunday toy bolsun.
Nooruz mayram kut bolsun,
Oomiyin!
Köç körktüü bolsun,
Jañı konuş kuttuu bolsun.
Bargan jeriñizde,
Gül karmasañız kümüş bolsun,
Ak karmasañız altın bolsun.
Turgan jeriñizge tok peyil,
Bereke, birdik bersin.
Siz, künügö toktunun etin aşay beriñiz,
Toksondon aşuun jaşay beriñiz.
Bul jerden attanganda,
Manas, Bakay joldoşuñuz bolsun,
Kızır Aleyisalam koldoşuñuz bolsun.
Oomiyin!

(Jusup Mamay Ürümçüdön Ak-Çiyge köçköndö Sulayman
Neetkabılga bergen bata).
Jusup Mamayga: Zalkar manasçı Jusup Mamayga ak tilek kaalaybız!
Kalemi kolunan, Manas oozunan tüşpösün, Elibizdin akılman karıyası
Jusup ata bar bolsun! Babalardın arbagı koldosun.
Ala-Tooluk eliñiz ısık, sagınıçtuu salam ji- beret.
Maarakeñiz kut bolsun!
(Jusup Mamaydın 80 jaşına arnagan makaladagı Keñeş Jusupovdun
batası. «Ala-Too» jurnalı 1997-jıl.)

İŞ, EMGEK BATALARI
(Tüşünüktör )
«İş ilgeri bolsun» degen ak tilek sözdön ulam kırgızdarda işti, emgekti
ilgeri sürüünün köksöösü, önügüünün kıçıgan kıyalı ar dayım bar ekenin aldı
menen aytuuga bolot.
Kırgızdar tarıhında mal çarbanı negiz kılgan tiriçilik menen
emgektengen. Birok kırgız tarıhının jele boosuna serepçeley karasak,
kırgız el çarbasında dıykançılık emgeginin tarıhı da kıska emes, Hanzu
tarıhı

jazmaları

jana

Ene-Say

öröönün

taanuuçuluk

izildöölördö

kırgızdarda tee ertede ele dıykançılık çarbasın tutungan, dıykançılıkka
uruna turgan şaymandardı jasagandıgı jönündö tarıhta aykın jazılganı
bar. Alıp aytsak, «Jañı tandaamanın» kırgızdar bayanında «kırgız
jergesinde sulu, taruu, kara buuday, arpa sıyaktuu eginder bolot. Alar ayak
oonada tüşüm alışat, dandı jargılçak menen tartıp maydalaşat» dep
jazgan. Ene-Say öröönün taanuuçu tarıhçı Butanaev «Ene-Say kırgızdarı»
degen emgeginde kırgızdar ertede ele egin menen kesiptengenin, Ene-Say
öröönündögü el oozunda bügünkü kündö da «hırgız targaları» (kırgız
aydooloru), «hırgız koobi» (kırgız arıktarı) degen sözdün jergiliktüü eldin
oozunda aytılıp, alınıp kelgendigi menen ırastayt. Deginkisi, kırgızdar
malçılık jana dıykançılık kesibin bayırkı zamandan beri tutunup kelet.
Kırgızda mal çarbaçılıkka ele baylanıştuu sözdör, atoolor köp bolup
kalbay, ariyne eginçilikke baylanıştuu sözdör da bir çama köp (mömö,
jaşılça kesibine karaganda). Oşogo jaraşa eginçilikke ak tilek sözdör,
eginçiliktin

pirlerine

tilek

aytuu

sıyaktuu

ak

batalardın

türlörü

kalıptangan.
Kırgızdarda iş üstünön çıkkanda anın «ilgeri» boluusun tilep salam
aytkan ak tilek sözdör abdan köp. Andan bölök tömönkü jagdaylar da bata
aytuu saltı kalıptangan.
«Üröön sepkendegi bata». Kırgız jerlerin ekkende kol menen üröön sebet.
Üröön sebüünü eñ ele ıyık jumuş katarı karagan da, üröön sebüüçügö anın
tekşi

sebüü

önörünö

talap

koygondon

bölök,

üröön

sebüüçü

özü

agarıp-kögörgön, köldöy peyili bar, dili taza adamdardı tandap, eñ algaçkı
bir uuç ürööndü amaç, buursun j.b. menen jumşatıp koygon «jer enenin»
kuçagına sepken. Uşul eñ murdagı bir uuç üröndü sebe baştaganda kırgızdar
ürööngö keleçektegi mol tüşümdü kaalap aytıp sepken. Bul kaaloo sözdör
kırgızdardın tabiyatka bolgon «adamçaloo» işenimi arkıluu alıp barılıp,
tabiyattın eesi, pirleri al «jıluu söz» ak batalardı ugat degen añızdık
tüşünük boyunça, tabiyat menen süylöşkön tarizde ak batasın, tilegin, kudum
alakan jayıp aldında bata tilep turgan kişige okşoş mamilede bata berip,
üröön sepken. Jıluu sözdörü arkıluu üröönün tabiyattın müçölörünö ırıskı
çaçıp jatkansıp, bir uuçun — «jetim-jesirge», dagı bir uuçun — «karımiskinge», andan kiyinkisine — «aç-arıkka», andan soñ — «kurt-kumurskaga»
j.b. sıyaktuularga ırıskı bölsün dep sebet. Dagı bir mazmunu ürööndü «Umay
enenin» kolu menen seep jatkan tarizde, ak bata «Umay enenin» oozunan çıgıp
jatkan ıñgayda aytılıp, «Umay ene» tabiyattın başka müçölörünün pirlerine
tabıştap, alardı ürööndün mol tüşümdüü boluşuna kol kabış etüüsün
tapşırıp

aytılat.

Mında

aytılat

tabiyattın

ar

kaysı

zattarının

pirlerinin atalışı kırgızdardın eñ bayırkı oy jügürtüü, tabiyattı
taanuudagı nariste oyçuldugun körsötüp turat.
«Kırmanga» «Op mayda» aytımındagı bata». Kırman aluu, kızıl suzuu
kırgızdarda uluu iş bolup, tüşüm aluu, tüşümdü çogultuu, añızdık tüşünük
boyunça çaçkan ırıskını çogultup aluu bolup eseptelet. Uşul uluu işte eki
türdüü jagdayda ak bata berilip, mol tüşümgö ak tilek aytılat. Anın biröö
kırman tepsetüü, temin aydoo dep atalgan «dan ayruu» jumuşunda, ilgerki
«Op mayda» aytımının tutumunda ak bata berilip aytılıp turgan. «Op
mayda» degen söz aykaşındagı «op» sözü kırman tepsetip jatkan unaalardın
ortoñkusu «kırman tepsete turgan ögüzdördün ortosundagı ögüz «op» dep aytat
deyt. Mahmut Kaşkariy «Türkü tilder sözdügündö» (karıñız: uygurça nuskası, I
tom, 48-bet) çeçmelegen. Al emi «mayda» sözü bolso egindi maydalap, dandı
bölüü degen söz. «Op mayda» aytımı da kırgızdardın tilsiz janıbarlar
menen adamça süylöşüp, emgek ırgagın küülöp, janga sep aldıruu tüşünügü
boyunça çıkkan bayırkı körköm söz önörübüzdün biröö bolup, emgek aytımdarı
degen adabiy tekte özünçö kele jatat. Al emi uşul adabiy tekte ak bata, ak
tilek sözdör anın mazmunun bayıtıp, söz kubatın aşırıp kelgen. Bul
jıynakka «Op maydanın» içindegi batanın örnögü kirgizildi.
İş, emgek jönündögü batalardın dagı bir çoñ ayrıgın malçılık işine
berilgen batalar tüzöt. Malçılık kırgızdardın ata kesibi, maldı
kırgızdar özdörünö kindikteş katarı «mal kindiktüü» elbiz deyt. Añızdık
tüşünügü boyunça mal menen een-erkin süylöşüp, mal janıbarı süylöy albasa
da «ugat, bilet» degen bek işenimde mamile jasagan. Malçılıktagı emgekti
jeñildetüüçü

aytımdar

ırgaktuu

körköm

çıgarılgan.

Añızdarında,

jomoktorunda keremettüü attarga, kayberenderge adamça süylöy bergen. Mal
telüü aytımında «koy telüü» tak ele koy menen süylöşüp, aga zor akıl aytıp
jatkanday aytılgan. Bul kırgız körköm çıgarmaçılıgındagı «adamçaloo»
adabiyattık ıkımdın ötö omoktuu kalıptanganın bildirip turat. Tört tülük
maldın pirlerin: töönün piri — Oysul ata, jılkınıkı — Kambar ata,
koyduku — Çolpon ata, eçkiniki — Çıçañ ata, uyduku — Zañgi baba dep atap,
uşul pirler maldın eesi degen işenimde bolgon.
Malçılık emgeginde «Şırıldañ» jana 3. «Bekbekey» degen çoñ körköm
çıgarmalar çıgarılgan. «Şırıldañ» jılkıçılık kesibinin mayramında
çıgarılgan jorgo söz, uykaştuu epkin menen aytılgan çıgarma. Aytarluusu
uşul küngö çeyin bul eñ bayırkı çıgarmanıç teması bolgon. «Şırıldañ»
degen sözdün azırkı tildegi çeçmesi tabılbay kelet. Bizdin izildööbüzçö
«şırıldañ» degen söz «şır, şırımsaaş, saan» jana «dañ, düñ —
saltanattoo» degen eki sözdön kuralganın taptık. Bul eki söz azırkı kündö
bayırkı altay til sistemasının tuñgus, manju til taypasına taandık bolgon
şibe tilinde saktalıp aytılat. Şiberler «saaş, saan» degendi «şırıl,
şırım» dep aytat. Oşogo eñ bayırkı tilibizde «şırıl» sözün emi
«şırkırap saaldı, şırkırap agıp turat» degen elestüü ün tuurandı menen
saktap jürgön bolsok da, tüpkü maanisi unutta kalıp bara jatkan eken. Oşondo
«şırıl + dañ» eki sözdün birikme maanisi «saandagı, saal saltanatı + saan
mayramı» degen tüpkü maanisin jandırmaktap alsak jılkıçılık emgek
aytımı «Şırıldañ» birinçi kımız (bee saalgan) açıtılgan künkü mayram
«dañı» eken degenge kelebiz.
Jılkıçılıktın mayramında aytıluuçu şırıldañ kırgızdın koşok
türünün biröö bolup, al şırıldañ aytkanda, bir jıldın bir mezgilinde
(köbünçö kış şırgalañ kımız açıtkanda, je jaz bee tuugan kezde) bir maal
aytılat. Al ar kaysı tütün sayın kıdırıp aytılat. Anı şırıldañ ayttı
deybiz (şırıldañ ırdadı dep aytılbagan). Negizgi maanisi jılkı çetinen
kelgenin, jılkıları aman ekenin kabarlap kelip, «tee taşka taruu
bütköndön» kele jatkan jılkıçılar saltı boyunça şırıldañ aytıp
jürüşkönün bayandayt. Andan soñ üy eesin maktap koşo baştap, alardan öz
müçölörünö belek aluu jagına söz nugun burat. Şırıldañçılar ar uydan
algan belegine ar bir jolu ırakmat aytıp kırgızdın bata saltın
«Şırıldañ»

koşogunun

içine

koşup

bata

beret.

Al

batalardı

«şırıldañdagı batalar» tobuna kalıptaştırgan.
Kırgız malçılıgındagı emgek aytımın dagı bir çoñu «Bekbekey» bolgon.
«Bekbekey» köpçülük emgegin koştogon «tabış çıgaruu» koşogu bolup, mında
bata aytılbayt. Anda uuru, börügö kargış aytılat. Birok tüpkü maanisinde
bul aytımdın katmarında «Bekbekeyge» ak tilek sözdör aytılıp: «... kara
makmal tonuña, jeñ boloyun bekbekey, mine turgan atıña jal boloyun bekbekey,
içe turgan aşıña bal boloyun bekbekey...» degen sıyaktuu jalbartuu, tilöö
sözdörü abdan köp aytılat.
«Bekbekey» kırgızdardın eñ bayırkı koyçuluk
emgek aytımı (koşogu) ekeninde eç kimdin talaşı jok. Birok «Bekbekey»
degen sözdün çeçmesi jönündö azırga çeyin birdiktüü pikirge keline elek.
Kee biröölör «tabış çıgaruu», «bek bol, sak bol» degen söz dese, kee
biröölör «bekbekey koroonun piri, eesinin atı, je miftik tüşünük» j.b.
aytıp kele jatışat. Men da köptön beri «bekbekey» sözü jönündö izdenip
kelem. Bilgen materialdarga karaganda «bekbekey» sözü bayırkı kırgız
elinde «bek — beki» degen eki söz bolup, mındagı «bek» bayırkı kırgız
tilindegi mansaptı tuyuntkan öz maanisinde bizge jetken. Al emi «beki» sözün
hanzuça «Kuan tarıhının çeçmesi» degen kitepte (Mingonun 1956-jılı jarık
körgön) «tektüülördün uul-kızdarının urmat atı, ak sööktün kız-ulandarının,
bolup da uulunun urmat atı» dep çeçmelegenin okuduk. Uşul çeçme
«Bekbekeyde» aytılgan. «Bekbekeyge» kayrılıp: «Kölökölöp oltursañ, tañ
boloyun Bekbekey, ay çırayluu betiñe kal boloyun Bekbekey, Bekbekeyim bel
aştı, beline belboo jaraştı...» degen mazmunga töp kelet da, «urmattuu
bekzaadaga-bekige» koroo kaytargan küzötçü «sak + sakılar» jalbarıp, içki
oyun aytıp jatkansıyt. Uşul maaniden karaganda, koydun eesi bolgon «beki»
degen tünkü küzöttö koy kaytargan «sakı-sak boluuçulardın» emgek koştogon
koşoktoru sıyaktuu körünöt. Egerim, munu añızdık belesten karap aytsak,
«beki» degen koydun piri — «Çolpon atanın» uulu bolot. Aga «sak-saktap»
koroo

kaytargan

«saksakaylar»

(kız-kelinder)

koroonun

amandıgın,
beypildigin tilep aytışkan bayandar bolup tabılat. Korutup aytkanda
«Bekbekey» erkek obrazında boluuga tiyiş da, koroo kaytaruuçular kız-kelin
ekeninde talaş jok. Sebebi, «Bekbekey» kız-kelinderdin tünkü küzöt
emgeginin koşogu degen anıktamaga eç kim karşı emes. Kim bilet, «Bekbekey»
«beki» menen «sakılardın» emgekke koştop tuyguzgan süyüü koşogu ekenin.
«Jelege batalar». Bul da malçılık emgegindegi batalardın bir türü
bolup, ar jılı tuñguç jele tartıp, kulun baylarda jele başına berilçü bata
bolup eseptelet. Kırgızdarda bee baylagan jeleni ıyık köröt, jeleni
attabayt, jeleni kabak jakka taştabayt, jelenin, jele boonun tazalıgın
saktap, daarat kıluuga tıyım salınat. Ak bata menen tartılgan jele
aktuu-süttüü bolup, kımız adam denesine siñimdüü, üy eesi aman-esen bolot,
Kambar ata koldoyt degen tilekte boluşat. Jelege berilgen batada mal-baş
aman bolup, Kambar ata koldoosuna alıp, kulundar jorgo, külük çıksın degen
ak tilek aytılat. Jelege batanın içinde, algaçkı kımız ooz tiygen künkü bata
da dayım berilet. Al üy eesine, jañı kımız açıtkan üygö berilet.
Koyçuluk emgeginde ar jılı eñ algaç koy koşoktop saardın aldında bata
berilgen. Koy koşok batasının negizgi mazmunu «koy sütü korgoşun» degen
aktın berekettüü boluusun, koy çarbasın anın piri bolgon «Çolpon ata»
koldosun degen tilek sözdör aytılgan. Emgek batalarının içinde koy koşok
bataları da arbın, birok biz andan örnök gana körsötö aldık.
Kırgızdarda iştin, emgektin üstünön çıkkanda ak tilek, kıska bata söz
aytıp salam bermey adatı bar. Salam bergen kişinin ak tilegine jaraşa
salamdı alik algan (kabıl algan) kişi da jandırmagın jıluu sözdör menen
aytkan. Tömöndö batalardı baştoodon murda oşol iş, emgek üstündö
aytılgan kıska salam batalarınan ülgülördü körgönçö ötölü.

İŞ, EMGEK ÜSTÜNÖN ÇIKKANDA KISKA AYTILUUÇU AK
TİLEK SALAMDAR:
Kırmanga: kırmanıñar tolsun (jandırmagı: joluñuz bolsun). İş ilgeri
bolsun (jandırmagı: ilgeri bolmok özüñüzdön).
Orumga: oroguñar mokosun (jandırmagı: aytkanıñ kelsin).
Usta uzanganga: köörük dolu bolsun, ken temirge tolsun (jandırmagı:
aytkanıñday bolsun).
Kerbenge: jügüñ baysalduu bolsun, soodañ jolduu bolsun (jandırmagı:
tilegiñizdi bersin).
Saançılıkka: saan köböysün, mal bayıbasın (jandırmagı: oozuñuzga ak).
Kırkımga: bagaar, kırkaar köböysün, şuuşañ mokosun (jandırmagı:
oozuñuzga bereke bersin).
Töl alganga: töl başıñ akjoltoy bolsun (jandır- magı: akjoltoygo birge
bololu).
Korooñ koyulsun (jandırmagı: oozuñuzga bereke bersin). Örüşüñ malga
tolsun (jandırmagı: ak jol- toy bolsun).
Soyuş üstünö: sogumuñar çüygün bolsun, soygonu- ñar semiz çıksın, soyuşka
bereke bersin.
Sayma, iyne işine: arıbagıla, iyne uçu mokosun (jandırmagı: joluñuz
bolsun).

ÜRÖÖN SEPKENDEGİ BATA
Mına septim uuçtap,
Jıluu jerden konuş tap.
Bul — jetim, jesirge,
Munu — karı, miskinge.
Bu — aç-arıkka,
Munusu — alsız karıpka,
Buları — kurt-kumurskaga,
Munusu — suramçıga,
A bul — tilemçige.
Buları — salamçıga,
Kalgandarı —
Sizge, bizge, maga.
Baba dıykan joldoşum,
Bardık işti oñdosun.
Bardık jerde koldosun,
Jar bolup, jıloolosun,
Emi bıyagın men bilemin.
Sugatıñ öksü bolbosun,
Öngöndö aram çöp koybosmun.
Arıgıñ tereñ çabılat,
Korukçuñ arbın tabılat.
Tilegim jön,
Ön, ürönüm ön!
Bereke bek baylasın,
Berdik Baba dıykanga,
Biriñ miñden çaynasın!
Oomiyin!
Jer kulagı jeti kat,
Jer iştetken adamzat.
Alas bolsun aştıgıñ,
Usta piri — Döötü,
Amaçıñdı koldosun.
Uydun piri — Ay müyüz,
Amaç tartkan küç kirsin.
Kün kürküröp, jamgır jaap,
Küldür ata koldosun.
Ün atası — Kambarkan,
Ay talaaga küü çaçsın.
Önüp çıksın üröönüñ,
Ösüp çıksın jügörüñ.
Suu atası — Sulayman,
Köktön, jerden koldosun
Jerdin piri — Jer ene,
Kabıl alsın diliñdi.
Jel atası — Jel kayıp,
Bulut aydap buuluksun.
Dıykan terin çuurutup,
Obodon jamgır kuyultup.
Kündün piri — Kün teñir,
Suu menen birge nur bersin,
Jarık bersin, jan bersin.
Çıçkan piri — Çiyeata,
Jamaatına jar kılsın.
İyin kazıp, jer köölöp,
Jer kırtışın jumşartsın.
Jerge tüşkön üröönüñ,
Jeti kündö jarılsın.
Maysaları uzarıp,
Umay ene ak çaçsın.
Ürkör ata togoşup,
Alas bolsun eginiñ.
Kökö teñir jar bolsun,
Kızır ata daarısın.
Küç ögüzüñ koş bolsun,
Kütkön köktöm kuş bolsun.
Oomiyin!
Küçkö kirsin bilegiñ,
Kabıl bolup jayında,
Oñgo tartsın tilegim.
Üröön aldım koluma,
Tilek kılıp jerge sebem.
Dıykan baba, atı salam,
Tepsese eken,
Dıykandardın dürbönü,
Ak buudaydın üröönü,
Jaratkandın narkı üçün,
Jan-janıbarlar akı üçün,
Üröön septim jerime,
Dem koşulsun demime.
Şamıyanın şaylatıp,
Koş ögüzün aydatıp,
Ala jerdi añtarıp,
Buursundu bukturup,
Buurul jerge sukturup,
Jerdin betin açalı,
Jerge üröön çaçalı.
Jaratkandın narkı üçün,
Arıyna-çaçınanın akı üçün,
Üröön çaçtım jerime,
Dem koşulsun demime!
Oomiyin!

KIRMANGA «OP MAYDA» BATASI
Oluyalar koldosun,
Oroy, oroy, Op mayda,
Oor-jeñil bassa da,
Oroo tolsun, Op mayda,
Kırça, kırça baskanda,
Kırman tolsun, Op mayda.
Kızır koldop sıylasa,
Kırk taar bolsun, Op mayda.
Op, op mayda, op mayda,
Tilek kıldıñ kudayga,
Möndür urdu arpanı,
Bereke bersin buudayga.
Arıp-açtık bul jayda,
Baba dıykan bar bolso,
Pir karaşar al-jayga.
Op mayda, op mayda,
Maydalay bassañ janıñ payda.
Oroy, oroy baskanıñ,
Oroo tolsun, Op mayda.
Orokçunun baldarı
Nanga toysun, Op mayda.
Kırça-kırça baskanıñ,
Kırman tolsun, Op mayda.
Kırmançının baldarı
Nanga toysun, Op mayda.
Mayda, mayda, mapmayda,
Kulaktarıñ kalkanday mayda,
Tuyaktarıñ talkanday mayda,
Maydalasañ janıñ payda.
Op, op, op mayda!

JELEGE BATA
Barçıl, barçıl, barçıl bol,
Ker kanat barçın bol.
Bolçul, bolçul, bolçul bol,
Boz torgoydoy tölçül bol.
Adam tappas sözdüü bol,
Or koendoy közdüü bol.
Kurama temir, som altın,
Suuga salsa ketpesin.
Teñir bergen nasibin,
Tepkilese ketpesin.
Jeleñdin al çetinen bul çeti.
Jebe sızıp jetpesin.
Kastık kılgan adamıñ,
Muratına jetpesin.
Aytsa — kargış, tiyse — köz,
Daarıbasın, ötpösün.
Oomiyin!
Teñir jolu ıyık dep,
Biz bereli ak bata.
Jaş koşulsun jaşıña,
Baş koşulsun başıña.
Ata jolun ardakta,
Eneni mazarıñday sakta.
Atanın emgegin,
Enenin meenetin akta.
Sabaañ tolsun kımızga,
Çarañ tolsun uuzga.
Irısıñ taşıp tursun,
Abroyuñ aşıp tursun.
Agını katuu dayradan keç,
Eliñ tüşkön tüyşüktü çeç.
Jortsoñ joluñ bolsun,
Joldoşuñ Kıdır bolsun.
Oomiyin!
Jeleñdin al çetinen bul çetine,
At çaptırsa jetpesin.
Teñirim bergen nasibiñ,
Tepkilese ketpesin.
Kuday bergen ırıskıñ,
Kubalasa ketpesin.
Çönögüñ jıyılbasın,
Sabaañ kıyılbasın.
Saaganıñ bee bolsun,
Dastorkonuñ akka tolsun.
Keçke kelip çuuldatkan,
Kozuçaktın atası,
Koçkor bassın jeleñdi.
Bakayları şırtıldap,
Müyüzdörü jıltıldap,
Üy arasın bok kılgan,
İçse ayranga tok kılgan,
Muzooçuktun atası;
Buka bassın jeleñdi.
Mañ-mañ-mañ baskan,
Çuudaların çañ baskan,
Örköçtörün kom baskan,
Botoçuktun atası,
Buura bassın jeleñdi.
Şıñgır-şıñgır kişeneşken,
Çıñırıp, çıñırıp izdeşken,
Kulunçaktın atası,
Aygır bassın jeleñdi.
Oomiyin!
Kulun, tay jörölgölüü bolsun,
Kımızdı içkenge buyursun,
Jele booñ keñ bolsun,
Könögüñ süt tolsun.
Jele booñ Kızır daarıp,
Üy içiñe kut konsun.
Bügün kuluk bayladıñ,
Kambar ata koldosun!
Oomiyin!
Balañ özüñö şay bolsun,
Iñgırangan bay bolsun.
Jeleñdin saanı ketpesin,
Başıñdan kaygı ötpösün.
Atı ketip Alayga,
Dañkı ketsin dalayga.
Kırgızga atın bilgizip,
Kıylaga zatın süygüzüp,
Üstünö kımkap kiygizip,
Bakıt bersin başıña.
Seksenge çıga jaşañız,
Serkenin etin aşañız.
Toksongo çıga jaşañız,
Topozdun mayın aşañız.
Jüzgö çıga jaşañız,
Jılkının mayın aşañız.
Jaş koşulsun jaşıña,
Kızıgın anın körüñüz,
Kılım doorun sürüñüz.
Külügüñ miniştüü bolsun,
Köñülüñ tınıçtuu bolsun.
Karılık ırıstuu bolsun,
Peyiliñ juguştuu bolsun.
Oomiyin!
Kulun, tayıñ jörölgölüü bolsun,
Sabaañ köröñgölüü bolsun.
Ortogo çıgıp top buzgan,
Oozdogu sözüñ önögölüü bolsun.
Jele booñ bek bolsun,
Jeldegen kasıñ tek bolsun.
Tabagıñda süt tursun,
Ayagıñda kut tursun.
Jılkıñdın üyürü başka bolsun,
Kulundarı kaşka bolsun.
Jorgosu bolso kızıñ minsin,
Külügü bolso uuluñ minsin.
Kas sanagan oñbosun,
Kambar ata koldosun!
Oomiyin!
Jılkı atası — Kambar,
Kımızdan başka emne bar.
Jergelüü jelin össün,
Kerilip kelip össün.
Üyü tolgon süt bolsun,
Könök tolo süt bolsun.
Altı töösü botolosun,
Altı kelini jetelesin.
Kırk töösü botolosun,
Kırk kelini jetelesin.
Üyüñördön kut ketpesin,
Sabaañarga kudayım bereke bersin,
Alıstagı tuugan kımızga kelsin.
Köp ber, köp ber,
Oy, tilekti mol ber!
Oomiyin!
Bata başı dañ-dañ,
Maldı bersin miñ-miñ.
Jılkı berse ala ber,
Ot jakalay bala ber.
Jüktörünö töö ber,
Jüktöp alıp jürö ber.
Saarına bee ber,
Saagan sayın iye ber.
Jeleñdin al uçu menen bul uçuna,
At çurkasa jetpesin.
Kas sanagan duşmanıñ,
Kelerki uşul ubakka jetpesin.
Oomiyin!
Mingeniñ jorgo tay bolsun,
İçkeniñ kızıl çay bolsun.
Dünüyöñüz şay bolsun,
Karışkırday közdüü bol,
Adam tapkıs sözdüü bol.
Appak üyüñ, ak üyüñ ordo bolsun,
Uşul üydö bir uuluñ baatır bolsun.
Appak üyüñ, ak üyüñ örgöö bolsun,
Uşul üydö bir uuluñ moldo bolsun.
Bay köñülü jay bolsun.
Baldarıñın mingeni,
Jorgo kara tay bolsun.
Al jeleñdin başına,
At jügürüp jetpesin.
Bul jeleñdin başına
But jügürüp jetpesin.
Bödönödöy tölçül bol,
Adam tappas sözdüü bol!
Oomiyin!
Bak karasın,
Kıdır daarısın.
Jeleñ uzarsın,
Jergeñ köböysün.
Örüşüñ jayık bolsun,
Ömürüñ uzak bolsun.
Öñüñ kızıl bolsun,
Kudayım mal bersin.
Baş bersin,
Uzun ömür jaş bersin!
Oomiyin!
Kölügüñ miniştüü bolsun,
Köñülüñ ulustuu bolsun.
Ömürüñ ırıstuu bolsun,
Baylıgıñ juguştuu bolsun.
Kuday jolu kabıl bolsun,
Ar bir nerseñ azır bolsun.
Ketkeniñdi keltirsin,
Kemtigiñdi toltursun.
Bak-döölöttü kudayım,
Nasip etip boltursun.
Oomiyin!

KOŞOKKO BATA
Kızıl kandan ayrılgan,
Appak sütüñ berginiñ.
Çolpon ata baş bolup,
Koşoktu koldop kelginiñ.
Bendege çaçkan ırıskı,
Bereketten berginiñ.
Oomiyin!

TUNGUÇ KIMIZ OO3 TİYGİZGENGE BATA
Kötör jigit, bilegiñdi,
Kudayım bersin tilegiñdi.
Köynögüñ şayı bolsun,
Tayagıñ kayıñ bolsun.
Kalpagıñ ak bolsun,
Töbösündö çok bolsun.
Atıñ kaşka bolsun,
Altı asıy jaşta bolsun,
Kamçı sabıñ dolono bolsun.
Şerdey ündüü bol,
Jolborstoy sürdüü bol.
Ajıdaarday zaarduu bol,
Karışkırday kaarduu bol.
Buudayday butakta,
Talday şakta.
Karagayday zuulda,
Arçaday kögör.
Atañdın ıyıktuusu bol,
Eneñdin süyüktüüsü bol.
Kalkıña kadırı artkan,
Martabası biyik kişi bol.
Oomiyin!

« ŞIRILDAÑ » BATASI
Baldar, baldar, kaytalık, ey,
Başka ayılga aytalık, ey,
Bayga bata berelik, ey,
Bul üydün köönü jay bolsun, ey,
Çaykaganı bal bolsun, ey,
İçkeni kımız, may bolsun, ey,
Jegeni kuyruk, jal bolsun, ey,
Bul üydün mingeni buudan bolsun, ey.
Baldarının mingeni kunan bolsun,
Koroosuna koyu tolsun,
Jelesinde beesi tolsun.
Ayrı örköçtüü töösü bolsun,
Tört tülügü teptegiz bolsun.
Oomiyin!
Baldar, baldar ay,
Bayga bata bereli, ay:
Baydın tünü jay bolsun,
Baldarının mingeni,
Kara kaşka tay bolsun.
Jatkanı arça bolsun,
Jamınganı barça bolsun,
Jumşaganı orok murun kalça bolsun.
Örögöydön sörögöy,
Ayalıbız erkek törögöy.
Oomiyin!

KOLGO SUU KUYGANDA BERİLGEN BATALAR
(Tüşünüktör)
Kırgızda üygö kelgen konoktun «koluna suu berüü, koluna suu kuyuu» parız
katarı karalgan. Kolgo suu kuyuunun tarbiyası da üydö bekem iştelet. Balanı
kiçinesinen elge jumuş kıluunun başat tarbiyası katarı başkalardın
koluna suu kuydurup köndüröt. Kolgo suu kuyuunun da özünçö erejeleri bar.
Bekem tartibi bolot.
Öz üyündögülördün koluna suu kuyup bata aluu bolgon. Öz üy-bülösündögü bir
bülö kişilerden eñ kiçüü bala çöögün kötörö alganday bolgondon baştap ele
al üydün kolgo suu kuyuu mildetin özünön udaalaş uluusunun kolunan alat.
Üydögü çoñuraak kişiler (çoñ ejesi) çöögüngö (kumganga) çabıştırıp dayardap
koygon suunu çılapçın menen kötörüp, sülgünü (suu jooluktu) moyunga arta
salıp, eñ tördö oturgan üydün uluusunan (çoñ ata, çoñ enesinen je
ata-enesinen) baştap kolgo suu kuya baştayt. Al emi kolgo suu kuyuuçu elden
murda suunu öz koluna kuyup körüşü, öz koluna ılayık kelse, anan baştan
baştap kuyuu kerek. Kuyup jatkan suu ötö kalıptuu çenemde, üzüp-üzüp kuyuluşu
kerek. Kolgo suu kuygan bala kolgo suunu öz erejesi, ayabay ıybanuuluk menen
kuysa ata-enenin batasın künügö üç maal alıp turgan. Bir kündö kolgo suu kuyuu
jumuşu oşol üydün baldarının talaşkan jumuşu bolup kaluusunun sebebi da
üydögü uluu-kiçüünün batasın köp aluunu maksat kılgandan bolgon. Oşogo bir
üydögü ata-enenin, uluulardın kolgo suu kuygan baldarga ötö astaydildik
menen balanın köönün kötörülüüsü üçün, jakşı tilektüü sözdör menen bata
berip, tarbiyalap turuusu ilgerten atkarılıp kelet. Bul jörölgö baldardın
kiçi peyil, başka biröögö (özünön başka) kızmat kıluu kökürögün açıp kelgen.
Al emi kelgen konoktordun koluna suu kuyuu kırgızdarda bekem ereje menen
atkarılgan. Anın negizgi erejeleri: 1. Suu kuya turgan çöögün taza, bütün (agıp
turbagan), kapkagı bek jabılgan boluşu kerek. 2. Suu kuyula turgan çılapçın
tübü bütün, özü taza juulgan boluşu. 3. Çöögündögü suu beyman kirgen kezde
kuyulsa, jılımık çabıştırılsın. 4. Dastorkon salına elek boluşu kerek.
Mına uşul şarttar dayar bolgonun kolgo suu kuyuuçu bala köñülünö tuyup bolgon
soñ anan suu kuyuunu baştayt. Suu kuyganda tömönkü tartipti saktayt.
Dastorkon salınuunun (tamak tartıluunun) aldında kolgo suu kuyganda, tör
jaktan baştap kuyat. Suu kuyganda çılapçın jerge koyulup, je jerge
tier-tiybes kötörülüp (sol jak kol menen) turat. Oñ koldo çöögün sabınan
karmalıp, barmak menen kapkagı etiyatta basılıp turat. Suunu üzüp-üzüp
koldun jarımınan köbüröök jayılganday çenemde üç merteme kuyulat. Şar
kuyup konoktun kiyim-ayagına suu çaçıratuuga, je tamçılatıp kuyup, konoktu
zarıktırıp, kelbeertip turup aluuga bolboyt. Suu kuygan bala (je kişi)
sözsüz bügülüp turup, ıybaluu kuyuusu, mürügö arta salgan sülgünü (suu
jooluktu) başkı kişige koş koldop sunuşu kerek. Dastorkongo bata kılınıp,
dastorkon jıyılgan kezde kolgo suu kuyuuda uşul ereje boyunça bolot. Mında
okşoboy

turganı

suu

etekten

törgö

karay

kuyulat,

suu

murdagıdan

jıluulatılat. Mına uşul talaptar menen kolgo suu kuysa, ar bir konok suu
kuygan balaga ayrım-ayrım bata bergen, je kıska ak tilek aytkan. Egerim bul
ereje boyunça kuybay kalsa, kolgo suu kuygan bala konokton bata almak turgay
«şapat algan» işter köp bolgon. El içinde mınday eki nerseni aytıp, bata
albay «şapat jegen» jomoktu aytışat: biröö, bala çöögündögü suunu öz koluna
kuyup körböy (murda çabıştırıp ottun boyuna koygon çöögündü) barıp suu
kuyganda, al suu kaynap, ötö ısık bolup kalgan bolot. Anı daroo konoktun
koluna kuyup kol küygüzüp salgan. Tigi uluu kişi balanı jaakka bir şapat urup,
balanın kolunan çöögündü ala koyup, kayra balanın kolunun özünö kuyganda
jaagı tızıldap, kolu küygön bala esten ketkis tartipke jıgılgan eken. Dagı
biröö, suunu eñkeyip kuybay, oturgan konoktun oozuna çöögündün çorgosu
kezelip kalgan bolot. Anda al konok balaga kolun sunbay, oozun açıp berip, uyat
kılgan eken. Tegi kolgo suu kuyuu tartibinde tartipten taygandar bata almak
tügül, kak ele oşol maydanda jazasın tartıp, elge sabak bolorluu okuyanı
süylöşüp jürgöndör köp bolgon eken.
Kolgo suu kuyuu jumuşu kırgızdarda eñ ele «sooptuk» jumuş katarı
karalgan. Anın soobu bata arkıluu tiet degen tüşünük bolgon. Oşogo, kolgo suu
kuyganga bergen bata ötö ıkılastuu, berilgendik menen berilip, batanın
murat-tilegine jetüüsün kaçan da bolso söz kubatı menen şıktandırıp
turuuga tiyiştüü bolgon. Kolgo suu kuyganda, şart barabal astında, er
konoktorgo erkek baldar, urgaaçılarga kızdar kolgo suu kuyuunu adat
kalıptangan körünöt. Andan bölök özünön uluu jaştagı kişige kolgo suu
kuydurgan. Sıyluu konoktor da özünön uluu kişi kolgo suu kuyam dese, ayanıp,
ıybaa menen ınabayt. Oşogo kolgo suu kuyguzgan kişini estüülük menen kiçüü
kişilerden koygon jön.
Kırgızda üy eesinin estüülügün kolgo suu kuyduruu tartibinen ele konok
içinen akırın baalay turgan. Kadırese mına oşentip, üy eesinin tarbiya
körüü deñgeelin bir gana kolgo suu kuyuu ötmölügü menen sınap taştaşkan.
Mına uşul ötmölüktön öz tartibi boyunça ötkön kolgo suu kuyuuçuga bergen
kıska tilekter jana batalardın ülgülörün tömöndön okuylu.

KOLGO SUU KUYGANGA BERİLÜÜÇÜ KISKA AK TİLEKTER
Köp jaşa, tilegiñdi bersin, baktıluu bol, bak bersin, çoñ kişi bol,
ömürüñ uzun bolsun. Kuday jalgasın, eç nerseden kem bolbo, ömürüñdü bersin,
tilegiñ işke aşsın. Tilegiñe jet. Jıldızıñ töböñdö bolsun, jıldızıñ
oobosun. Çoñ jigit bol.

KOLGO SUU KUYGANDA BATA
Atañ — Manas, Ayılıñ — alaş. Baldarıñ baatır çıksın, Toptu jarıp
çıksın. Oomiyin!

KOLGO SUU KUYGAN JİGİTKE BATA
Jortkondo joluñ bolsun, Kaltaña dilde tolsun. Bir emes jılda tolsun,
Ömür jaşıñ uzak bolsun. Katardan ozgon eren bol, Köp tübündöy tereñ bol.
Sınay kalsa, kulak sal, Maktay kalsa, kereñ bol. Oomiyin!

KOLGO SUU KUYGAN KIZGA BATA
Koluma suu kuygan kızım, Jüzüñ suuday tunuk bolsun. Neetiñ suuday taza
bolsun. Ömürüñ suuday uzun bolsun. Oloñdoy kara çaçıña, Orolsun döölöt
başıña. Çılbırday kara çaçıña, Çırmalsın döölöt başıña. Maksatıña
jetip, Baktıluu bol, aylanayın. Jigittin sımbatına ee bol, Karılardın
urmatına ee bol. Uzun ömür jaştuu bol. Oomiyin!
Alla taala den sooluktu, Tınçtıktı, ketpes döölöttü, Keñ peyildi bersin.
Oomiyin allahuakpar.
Uluunun jaşın bersin, Jakşının başın bersin. Kiçüünün alın bersin.
Malduunun malın bersin. Manastay bilektüü bol, Kanıkeydey tilektüü bol.
Almambettey uluu bol, Ayçüröktöy suluu bol. Oomiyin!
KÖÇKÖ BATALAR
(Tüşünüktör)
«Köçmön el dep tarıhtan atak alıp kele jatkan kırgız eli özünün köçüü
madaniyatın

kalıptaştırgan.

Köçüü

kırgızdarda

malçılık

tüyşüktün

ajatınan ulam bolgon. Dagı bir jagınan alganda, kırgızdar tabiyattın sırın
erte özdöştürüp, kündün uzaruu, kıskaruusu (kün kayttı, uzardı degen at menen)
tört mezgildin almaşuusun kudum kuştar sıyak- tuu tuyup, oşogo jaraşa
çarbasın

jaygaştıruu

saramjalınan

ulam

köçüü

turmuş

ıñgayın

turattandırıp algan. Jayloo madaniyatın jaratuuda kırgızdardın üzüktöy
bolgon salımı bar desek bolo beret.
Kırgızda köçüünün özünçö saltanatı bar. Köbünçö uruular, ayıldar çoguu
köçüü saltı, jardılardı jurtka taştaboo asıl jörölgösü kalıptangan.
Kırgızdardın

Ene-Saydan

köçüüsü

tarıhıy

jazmalarda,

el

oozeki

çıgarmalarda ötö keñiri bayandalat.
Uruulardın baş kişisi jıl eseptegiç «aydı arkandap, kündü kürmöp»
jürgön akılman adamdardın keñeşi boyunça kaçan köçüünü çeçim çıgargan.
Köbünçö çoñ köçüü jıldın tört mezgiline karay: jazdoogo köçüü (töl aluu);
jayloogo köçüü (jayıt jeş); küzdöögö köçüü (maldın etin çıñoo); kıştoogo
köçüü sıyaktuu köçüü jörölgösü kalıptangan. Andan bölök ayıldan ayılga
köçüü, ötöktön ötökkö köçüü sıyaktuu birin-serin köçüülör da dayıma bolup
turat. Köçüünün şaan-şökötü anın köçüp baruu aralıgına karay, ayçılık
jerge köçüü, künçülük jerge köçüü, je konuş kotoruu sıyaktuular belgilengen.
Ar bir uruunun köçü baştalganda, ilgerki jookerçilik zamanda «köç
kaytaruu» bolup, köçtün aldı-artına baatırlar jigitteri menen köç korgop
basışkan. Köçköndör kız-kelinder atçan ar kimisi özünö ılayık jorgolordu
minip çaypalıp aldında jürgön. Andan soñ baybiçeler köçkö ulay öz körkü
menen jürgön. Andan soñ köçtün eesi ar bir üy boyunça çirkelip, jeke san
baylagan atan töönü köç başı kılıp, arnaluu töö jetelööçülör köç jetelep
ötkön. Köçtö kızdın jügün jüktögön töölördögü jüktün üstünö kalıñ
kilemderdi

jabışkan.

Baybiçenin

tañılçak,

sandıktarın

jüktögön

töölördögü jüktün üstünö da belgilüü jabuular jabılıp ayırmaluu turgan.
Aytor köç saltı, anın kaadaları ötö bekem bolgon. Atap aytkanda, ereşen
erkekter köçtü korgoo, köç köçürüü mildetin alsa, ulan, kızdar köç aldının
körkü bolup köçtün şökötün at üstündögü oyun-şooktor menen kötörüp, özünçö
körköm saltanattı tüzüşkön. Ak eleçek baybiçeler «alaça buyla, jez buyla»
tagılgan jibek arkan menen jük tartkan atan töölördün köç başı aldında
jürgön. Kırgızdar köçün jüktögön töölörü, jükkö jabılgan jaraşıktarına
karap kanday köç ekenin, al köçtün mal-mülkünün kançalık ekenin surabay
bilgen. Kırgızdardın ar bir merçemdüü köçüüsü bir jolku çoñ jarmeñke
sıyaktuu körünüştö ötkön.
«Köçkö bata». Köbünçö jük jüktölüp bolup, köç başı töönü jolgo tartkanda
berilgen. Mında batadagı köçtün körktüü boluşun kaalagan sözdörgö
karaganda, köçtün körkünö abdan maani berilgeni baykalıp turat. Köç
jüktögöndö er azamattar ayabay mıktuu jüktöşkön. Kimdin jügü oop, jügü joldo
çubalsa, anı ötö ayıptuu, namıstuu iş körüşüp, köçüünün saramjalduuluguna
baykas kılışkan.
«Konuşka bata». Köçüp bargan jerdi konuş dep atap, jañı konuştu kudum
jañı salgan imarattı kuttuktaganday kuttuktaşıp, kazanga may kaynatıp,
jañı

konuş

mayluu-süttüü

bolsun

dep

ırımdaşkan.

Jañı

konuştun

dastorkonuna maanilüü batalar berilgen. Al batalar «konuşka batalar»
degen toptu tüzgön.
Kırgız batalarında köçkö, konuşka kıska ak tilek aytkan sözdör da bar.
Tömöndö kıska tilek jana köçkö berilgen batalardın ülgülörün okuylu.
Konuşka: tündügüñ biyik, keregeñ bek bolsun (jandırmagı: aytkanıñ
kelsin, joluñ bolsun).
Konuşuñar oljoluu bolsun (jandırmagı: oljosuna ortok boluñuz).
Çamgaragıñ biyik bolsun, kolomtoñ sapırılbaın (jandırmagı: aytkanday
bolsun). Konuşuñar kuttuu bolsun. Köçkö: köç körktüü bolsun. Konuşuñarga
aman-esen jetkile.

KÖÇKÖ BATALAR
Köç körktüü bolsun,
Jurt juktuu bolsun.
Unaa kabıl bolsun,
Aylana adil bolsun.
Kızıñ kılıktuu bolsun,
Uuluñ urmattuu bolsun.
Keliniñ kelbettüü bolsun,
Jer-suu, too-taş,
Azireti arbak, kızır aleysalam koldosun!
Oomiyin!
Köçüñ kölüktüü bolsun,
Joluñ körktüü bolsun.
Konuşuñ kuttuu bolsun,
Koñşuñ mıktuu bolsun.
Bosogoñ bek bolsun,
Tündügüñ ep bolsun.
Jan jagıñ jayıl jurt bolsun,
Jamandıktan sırt bolsun.
Başıñarga ketpes bak konsun.
Meerimdüü bir Alla,
Silerdik jak bolsun.
Oomiyin!
Köçüñ körktüü bolsun,
Jurtuñ juktuu bolsun.
Unaañ kabıl bolsun,
Aylanañ adır bolsun.
Kızıñ kılıktuu bolsun,
Uuluñ urmattuu bolsun.
Keliniñ kelbettüü bolsun,
Torko elgektüü bolsun.
İçkeniñ tunuk suu bolsun,
Ömürüñ tügöl duu bolsun.
Kaldayıp turgan jer süysün,
Kalıñ kırgız el süysün.
Oomiyin!

KONUŞKA BATA
Korooñ kıktuu bolsun,
Konuşuñ ıktuu bolsun.
Jaylooñ çöptüü bolsun,
Jan-janıñ körktüü bolsun.
Jaş balañdın oynogonu,
Jaşıl sırduu kayık bolsun.
Oomiyin!

KONUŞKA BATA
Korooñ kıktuu bolsun, Konuşuñ ıktuu bolsun. Jaylooñ çöptüü bolsun,
Jan-janıñ körktüü bolsun. Jaş balañdın oynogonu, Jaşıl sırduu kayık
bolsun. Oomiyin!

SAPARGA BATALAR
(Tüşünüktör)
Kırgızdarda «sapar» — jaan kezüü, jer kezüü, jer kıdıruu, jol tartuu,
jürgün jürüü, jol üstündö boluu, ayılçıloo, tuugançıloo, joogo attanuu, uuga
jönöö, kerben tartuu, jolooçuloo, mal izdöö sıyaktuular bolgon. Kıska
aytkanda, attanıp üydön çıkkan işterdin bardıgı sapar eseptelgen.
Sapardın uzak, jakındık çenemin aylap-jıldap jürö turgan jol, ayçılık
jol, künçülük jol, tüşkölük jol, emi ele kayra kelçü jol dep bölgön.
«Joldun, sapardın piri — Kıdır» delip, jolgo çıkkandın bardıgın «Kıdır
jıloolosun, Kıdır joldoşuñ bolsun» degen ak tilek sözdör çıkkan.
Kırgızdarda sapardı ötö ayaluu bilgen. Jolu şıdır boluşu üçün jolooçu,
jürgün, sapardagılar özün, dilin taza karmap, jol üstündö künöö işterden sak
boluşkan. Özünö Kıdır joldoş bolup jürgöndöy işenimdüü da, aruu
sezingen. Jol üstündö beyajal kumurskaga da zıyan salbagan.
Saparga jürüüçügö tuugandarı, jakındarı, ayıldaştarı «jooluk da bolso
joluña jakşı» dep ırımdık belekterin berişip, saparına ak jol tilep
bata berişken. Batadagı kubattuu sözdör attanıp çıgıp jatkan adamdın
köönün kötörüp, üydön jeñil jönöögö araljı bolo algan. Bolup da ayçılık
saparga attangandardı saltanattuu attandırgan.
Kırgızda joo menen betteşkende tuu tübündö turgan kol başçıdan joop
surap, joogo betteşüügö tüşköndön bölök, anın batasın alıp, özünö sözdün
kubatın «şay» (küç) kılıp, kubattuu kirgen. Saparga attanganda ata-enenin
batasın alıp jürüü eñ ele maanilüü bolgon. Oşonduktan, kırgızda «sapar
batalarının» özünçö bir tobu kalıptangan.
Saparga attanarda kıska «koş aytışuu» kaaloo, tilek süylömdör da
kalıptangan. Tömöndö kıska kaaloo, tilekterden baştap, saparga attanganda
berçü batalardın ülgülörün okuylu.

SAPARGA KISKA AK TİLEK SÜYLÖMDÖR
Jakşı bar, körüşkönçö aman bol.
Ak joluñ açılsın, joluñ bolsun.
Sapar baysalduu bolsun.
Joluñ şıdır, joldoşuñ
Kızır bolsun.
Joluñ oljoluu bolsun.
Tınç-aman barıp, esen-soo kaytıp kel.
Joluñdu Kızır jıloolosun.
Jeñil barıp, oor kel, jegeniñen ala kel.
Jandırmagı: Jakşı kalgıla, aman-esen turgula.
Körüşkönçö salamatta bolgula.
Kudayım kayra körüşüügö nasip kılsın.
Kay körüşüügö buyursun.
Koş boluñuzdar.

SAPARGA BATALAR
Saparıñ oñ bolsun,
Kaytarıñ tez bolsun.
Kaşka joldun boyunan,
Kızır babam kez bolsun.
Ketilbesin tulparıñdın tuyagı,
Kayrılbasın şumkarıñdın kıyagı,
Bargan jerde kuçak jayıp tosup alsın,
Jakşı adamdar, jaysañ jandar, zıyalı,
Jaydarı elge, jakşı jerge taanışkan.
Alla jebep uçkan kuşka jarışkın,
Köñülüñ şat, at kölügüñ arıbay,
Aman-esen oçoguña tabışkın.
Oomiyin!
Tört tarabıñ şayluu bolsun,
Jortkon joluñ jayluu bolsun.
Künüñ çıgıp jarkırap,
Tünüñ tınç ayluu bolsun.
İçkeniñ zamdın suusu bolsun,
Uurtuñ tolo mayluu bolsun.
Bir Alla özü jebesin,
Arbaktarıñ demesin.
Kayıp eren, kırk çilten,
Jan jagıñdan jölösün.
Nuh paygambar aldıñdan,
Deñizde tossun kemesin.
Altı kündö altı aylık,
Arıbay-talbay jol algın.
Aman-esen kayrılıp,
Azırkıday kol algın.
Oomiyin!
Balam, saparıñ oljoluu bolsun,
Jortkon koluñ oñ bolsun.
Başıña bulut oynobosun,
Kara niettin tilegi oñbosun.
Atıñ tulpar bolsun,
Kuşuñ şumkar bolsun.
Jalgız başıñ jetöö bolsun,
Jeti başıñ jetimiş bolsun.
Babalarıñdın arbagı joldoş bolsun,
Teñirim özü koldosun.
Oomiyin!
Joluñdu teñirim koldosun,
Jamançılık bolbosun.
Şartınan taybay bek turgan,
İşenimdüü bolsun joldoşuñ.
Joluñdu kesem degender,
Egerim işi oñbosun.
Jarıya bolsun işiñer,
Jakşı bolsun tüşüñör.
Jortup-jortup ketkende,
Joomart bolsun töşögüñ.
Jugumduu bolsun içkeniñ,
Körbögön jerdi körüp kayt,
Kösömgö salam berip kayt.
Irıskıñ sırtta çaçılsın,
Baarın tügöl terip kayt.
Kökülüñdön jel sılap,
Jelip barıp, jelip kayt.
Bak koşulsun bagıña,
Tak tüşpösün arıña.
Sak-salamat kaytıp kel,
Kezdeşelik dagı da.
Oomiyin!
Bereke duba aşıñdan ketpesin,
Bakıt-döölöt başıñdan ketpesin.
Kıdır ake kaşıñdan ketpesin,
Jortkondo joluñ şıdır bolsun,
Joldoşuñ Kıdır bolsun,
Jigit piri — Şaymardan koldosun.
Oomiyin!
Jortkondo joluñ bolsun,
Joldoşuñ Kıdır bolsun.
Kayberen, Kıdır, Çilten,
Katarlaşıp koldosun.
Joluña kedergi bolbosun,
Beş karuuñ şayluu bolsun.
Joluñ jayluu bolsun,
Tünüñ tınç, ayluu bolsun.
Kana emese, jönögün,
Atañan kalgan jörölgöñ,
Kayrılıp esen orolgun.
Köp bolup sıy jorolguñ.
Oomiyin!
Oñ bolsun, balam, saparıñ,
Jol bolsun daamıñ, tataarıñ,
Tuugan eliñ tapşırsa,
Parızıñ ötö katardın.
Barıp-kelip jürböybü,
Özüñdöy jaştar katarıñ.
Kalktın süygön tilegi,
Korgooçum sen dep tiledi.
Eneñdin sütün aktay bil,
Abroyuñdu saktay bil.
Ordunan çıksın tilegi,
Oomiyin!
Salamat barıp sak kel,
Sagındırbay bat kel.
Esen barıp soo kel,
Ezelkiden oor kel.
Aldıñ açılsın,
Joluña bulaa çaçılsın.
Joluñda öngön tal körgün,
Joboloñsuz jan körgün.
Jılan bolso öltürgün.
Jıdıgıña köndürgün.
Börü bolso ergigin,
Toomo-topuk keltirgin,
Oomiyin!
Arçaday ömürlüü bol,
Isık-Köldöy tereñ bol.
Arstanday kubattuu bol,
Bakayday akılman bol.
Eliñe tumar bol,
Jurtuñdun asabası bol.
Baktıluu bol, malduu bol,
Jaman joldon,
Kasabaluu joodon sak bol.
Bayterektey boy bersin,
Koşoydun şerdigin bersin,
Asan kaygının ıymanın bersin,
Döötünün küçün bersin,
Ulukmandın jaşın bersin.
Jaş berse, bak bersin,
Kalkka ülgü nark bersin.
Teñirim saga batasın bersin,
Aldamçıga aldanba,
Taygak muzga kabılba.
Joonun tuzagına çalınba,
Jortkondo joluñ bolsun.
Uuçuñ kutka tolsun,
Joluñ şıdır bolsun,
Joldoşuñ Kıdır bolsun.
Oomiyin!
Sırtıñdan duşman jürbösün,
Köñülüñö korkuu kirbesin.
Körö albagan künüçül,
Küçüktöy çuulap jürbösün.
Sıyluu etip Alla başıñdı,
Ömürlüü kılsın jaşıñdı.
Arbak koldop ar ubak,
Örgö örlötsün taşıñdı.
Araanıñ jürüp arıldap,
Appak atsın tañdarıñ.
Maksatıña jete ber,
Kut bolup baskan saparıñ.
Oomiyin!
Joluñ şıdır bolsun,
Joldoşuñ Kıdır bolsun.
Er Manas menen er Koşoy,
Joldoşuñ bolsun!
Bargan jeriñde,
Kül karmasañ kümüş bolsun,
Topo karmasañ altın bolsun.
Turgan jeriñe,
Ketpes döölöt, keñ peyil bersin!
Oomiyin!
TOYGO BATALAR
(Tüşünüktör )
Toydu kırgızdar jakşılıktuu iş, ak niet iş dep bilip, anı ar kim öz
alına ılayık el aldında şañduu da, dañduu ötkörüü, bolup da «jakşılık»
işke jurtçuluktan bata aluunu maksat etişken.
«Toy ötköröbüz» degen söz demeyçilikte, «elden bata alalı» degen sözgö
barabar jürö bergenine karaganda, toydun maksatı bata aluu: üylöngön eki
jaşka bata alıp berüü; jañı tigilgen örgöögö, jañı salıngan tamga elden
bata aluu, sünnötkö balanı oturguzup (kolun adaldantıp) bata alıp berüü;
tuulgan kündü kuttuktap, ak tilek, bata aluu sıyaktuulardın bar deginde «toy
bata menen» bütör iş seni bilinip, maksatı badırayıp turat.
Toydo kançalangan maldar soyulup, akça jumşalsa da, «bata alsak boldu»
degen köksöödö bolot. Adam köp kelse oşonço bata köp alınat, eldi ıraazı
kılıp, konoktu jayluu kütköndö çın dilinen bata beret degen işenim küçöy
bergen. Oşogo toydogu bata abdan maanilüü, ötö kurç söz menen aytılışı
kerek bolgon. Toy çınında bir ulut saltının körgözmösü. Anın başınan
ayagına çeyin oşol uluttun turmuş madaniyat saltı bir sıyra körgözülüp ötöt.
Oşonun içinde bata saltı da ar kaysı baskıçtarında, atap aytkanda, kolgo
suu kuygandan baştap, toydun oyun oynotoor, küröş, meldeş işterinin
bardıgında sanjabı menen bata jürüp turat. Birok biz «toygo batalar» degen
bul bölümübüzdö tömönkü batalarga gana tüşünük berebiz.
«Üylönüü toygo batalar». Üylönüü toyu kız-jigit eki baştın koşuluşup
turmuş kuruu toyun körsötöt.
Bul toydun el çogultkan maksatının çoñ jeri dale «bata aluu» bolup
eseptelet. Üylönüü toyunun salttık alkaktarı köp. Birok el çoñ bata bere
turgan jeri «toy muuzdaardagı» bata. Bul toydun negizgi batası bolup, toygo
soyuuga atagan maldı el aldına tuura tartat da, anın başın toy eesi karmap
turat. Oşondo jalpı el alakan jayıp «oomiyin» dep turganda eñ salttuu ak
tilek batanı oşol toygo kelgen adamdardın aksakalı, kadırman kişisi
beret. Mında berilgen bata kıska, jönököy «bet sıypap koymo» bata
bolboston, bütkül toygo eldin ak tilegin bayandap turuuçu bata, atap aytkanda,
batanın başı boluşu kerek. Al emi toy jegen toydun dastorkonuna berilüüçü
batalar da jönököy bolboyt, deginkisi toydun dastorkonuna oturganda, ar bir
dastorkon sayın bergendikten, «toy muuzdardagı» opşu bataga jetpeyt.
Toy jegen dastorkongo bata berüüdö sözsüz «bata aluuçu» — toy eesi, ar
bir dastorkon başında boluşu, tike turup bütkön boyu menen batanı kabıl
aluu talap etilet. Söz kasieti menen küçtüü berilgen bata toy eesinin köönün
kötörüp, jumşagan mal-puluna denesi kölküp ıraazı bolot.
«Üylönüü toygo batalardın» dagı bir berilüü kezegi «kız oynotoor»
oyun-şook soorununda berilet. Bul soorunda toy başkargandar, toydun
töragaları «eki baştın» (eki jaştın) toyuna kuttuktoo ak tilek bata beret.
Uuldun atası, kızdın atası jana başka tuugandarı bata beret. Üylönüü
toyunda, kiyinki kezderde «kümüş toy, altın toy» maarakelerin ötkörçü
bolgon. Oşolorgo jaraşa da batalar çıgıp, toy kuttuktamay boldu.
«Jañı örgöö, jañı tam salgan toygo batalar». Üylöngön soñ jañı örgöö
tigilip, jañı tam üylör salınıp «bölünöt». Mınday üy bolgon kezde da toy
berip, «tübölük çamgarak kötörüp, üyünün tütün bulatkanga» bata alıp beret.
Çamgaraktan, morudan «baş ırgıtıp» ırım jasayt, Oşondo uşul toygo
soygon mal tuura tartılıp turup, bata suralat. El «toydun malına» bata
beret. Negizgi maanisi üyü, örgöösü ak joltoy bolup, anın içindegiler
aman-esen jürüp, üyü özünö buyursun, agarıp-kögörsün degen ak tilek- ter bolot.
Uşul toydun toy jegen dastorkondorunun ar birine bata berilet. Bata aluuçu
alakan jayıp, dastorkon başında turat.
«Sünnöt toygo batalar». Kırgızdarda kaçankı bir doordon baştap
sünnötkö oturguzup, «kolun adaldoo» saltı payda boldu. Bul da balaga bata
alıp berüünü maksat kılat. Mınday bata uşul toygo arnagan maldı muuzdoo
kezinde jalpı elge (je el öküldörünö) tuura tartılıp bata tilenet. Mında
berile turgan bata da oluttuu berilet. Sünnötkö oturguzarda da balaga kıska
batalar arnalgan. Al sünnöt jasooçular jagınan atkarılgan.
«Tuulgan küngö batalar». Kırgızda bayırtan balanı «tuulgan jurtuna
oonatuu» saltı arkıluu tuulgan künün je kaşık, ayak sındırtıp, müçölörün
belgilep, jañı kiyim, jakşı ookat menen kuttuktap kelgen. Azır ilgerki
«tuulgan jurtuna oonatuu» maarakesi keñeyip, türdüü ıñgaylarda «tuulgan
kün» ötkörüü saltı bolup ketti. Anda da bata berüü, bata arkıluu ak tilek
aytuu saltı kalıptandı. Bul batanı tuulgan künün ötkörüp jatkan soorundun
töragası, je ata-enesi bergen. Negizgi mazmunu uzun ömür, bakıt-döölöt
kaaloo, türdüü kırsıktardan saktoo bolgon. Jaşı uluular bolso, anın
bala-bakırası, dos- jarları alarga bekem den sooluk, uzak ömür kaalaşıp,
bala-bakırasının künün, ubayın körsün degen ak tilek batalar menen
kuttuktaşkan. Mından bölök, toygo kelgender toy eesi menen körüşköndö ak
tilek, kıska batalar menen salam aytışıp körüşkön. Alardın salamına toy
eesi kızuu alik alıp, salamdın jandırmagın aytıp: «aytkanıñız kelsin;
oozuñuzga sala bergendey bolsun; kubanıçta jakşılıkta birge boluñuz; ak
tilegiñizderge ırakmat j.b. » deşip turgan.
Tömöndö toygo berilüüçü batalardın ülgülörün okuylu.

TOYGO KISKA SALAM BATALARI
Toyuñar kuttuu bolsun (jandırmagı: aytkanıñız kelsin).
Jakşılıkka jakşılık bolo bersin
Toyuñar torkoluu bolsun, toyuñar toygo ulansın, oomiyin!
Toyuñar şattuu bolsun, köñüldüü baştuu bolsun.
Üylöngön jigitke: kuş booñ bek bolsun, toyuñ kuttuu bolsun, alganıñ
jaraşsın.
Alganıñ menen teñ arıp, teñ karıgıla (jandırmagı: ırakmat, aytkanıñız
kelsin).
Kulduk

urganga:

kulduk,

kudam,

jakşı

tilek

kut

bolsun,

kudalık

baylanışıbız ısık baylansın (jandırmagı: kulduguñuzga kuttugum bar,
aytkanıñızday bolsun!).

ÜYLÖNÜÜ TOYGO BATALAR

(Kız oynotoor soorunda)
Kol karmaşıp ötkülö,
Muratıña jetkile.
Sayabaluu daraktay,
San jıldarga ötkülö.
Bolduñar ak nikelüü,
Bölünbögün eki eli.
Appak kelin uul tapsın,
Ayday jarık çekelüü.
Jüzgö çıksın jaşıñar,
Appak bolsun çaçıñar.
Çöbüröñördü körgöndö,
Kaltıldasın başıñar!
Oomiyin!

(Kelin algan toygo bata)
Kelgen kelin kut bolsun,
Altından kazan kömörsün.
Emiki uşu ubakta,
Ayday beşik öñörsün.
Ayday beşik içinde,
Egiz baldar bölönsün.
Intılıp algan kelini,
Intımaktuu jaşasın.
Tandap algan kelini,
Tattuu gana jaşasın.
Sıyırı kaymaktık bolsun,
Kelini salmaktuu bolsun.
Sıyırı koñur bolsun,
Kelini oor bolsun,
Sürgönü door bolsun.
Kazanı çızı-pızı bolsun,
Kayın jurtu menen sizi-bizi bolsun.
Suu kaynagan kazanga,
May kaynasın,
Tört perişte töründö tayrañdasın.
Kuday bergen uul, kızıñ may çaynasın.
Zamanıñar tınç bolsun,
Tınçtık jakşı kün bolsun.
Uruş degen çıkpasın,
Uruştu kulak ukpasın!
Oomiyin!
At berse, ala bersin,
Tomolok baş bala bersin.
Eçki berse, teke bersin,
Eşigi açık Meke bersin.
Paygambar nazarın bersin,
Kızırıñ baarın bersin.
Dastorkonuñ jabılbasın,
Kaygı saga kabılbasın.
Sıymıktuu döölöt jaşınbasın,
Kara nietter asılbasın.
Kazınañ çaçılbasın,
Kaymagıñ buzulbasın.
Kaynagan kazanıñ toktobosun,
Kalgandar saga okşobosun.
Uuluñ Urum bolsun,
Kızıñ Kırım bolsun.
Kızmatkeriñ Kıdır bolsun,
Bir kün emes, sızıl bolsun,
Koluñ uzun bolsun.
Oomiyin!

(Kız-jigitke atanın batası)
Paygambarım batasın bersin,
Duşman aldıñarga ötpösün.
Batma, Zuura
Ulukman, pirler koldosun.
Jeti atası jetimiş,
Maga okşop köpkö çıksın.
Tompoygon çal-kempir bolsun,
Baldarın jetelep jürsün.
Ak jolu şıdır, joldoşu
Kıdır bolsun.
Tapkanı nasip bolsun,
Kazandarı kaynasın,
Ottoru jaynasın.
Kanattarı karış,
Kuyrugu kulaç bolsun.
Suudan tunuk, adamdan uluk bolsun.
Aydan jarık,
Kündön ısık bolsun.
Pahtadan ak bolsun,
Kööndörü tok bolsun.
Kööndörü tok bolsun.
Kardıları açpasın,
Kaygı tartpasın.
Koroo tolgon koy bolsun,
Koynu tolgon bala bolsun.
Altındarı törgö çaçılsın.
Baktaları açılsın,
Kümüşü jerge çaçılsın,
Kündöy bakıları açılsın.
Ketpes döölöt,
Keñ peyil bersin.
Oomiyin!
Alladan ber, aktap ber,
Balaa-jalaadan saktap ber.
Batpas kündöy şat köñül,
Jañı jubay jaşka ber.
Zor mahabat,
Ömürlük şerik bolsun.
Bakıttarı bayanduu,
Jañı ömürdö,
Joldoru baysalduu bolsun.
Bir-birine küyümdüü,
El-jurtuna süyümdüü bolsun.
Öbörü çöbörölüü bolsun,
Möröylörü üstöm,
Martabası zor.
Adamgerçiligi mol bolsun.
Karmaşkan koldoru ajırabay,
Ar dayım alla koldosun.
Oomiyin!
Koş akkuuday köldögü,
Kızgaldaktay beldegi,
Jaş jubaylar ekensiñ,
Koluñ jaygın kanakey,
Bata berem mınakey:
Döölöttüü, malduu bolgula,
Kıl ötpösün tattuu bolgula.
El-jurtuñ ülgü tutarlık,
Jaştardın astı bolgula.
Tutanttıñar çıragıñardı,
Koştuñar kuragıñardı.
Teñirim koldop ar dayım,
Şirelsin ınagıñar bu.
Üyüñör ordo bolsun,
Mingeniñer jorgo bolsun.
Kuşuñ boosu ar dayım,
Koldo bolsun.
Oomiyin!
Oomiyin dep koluñu jay,
Men da bata bereyin.
Bergende bata ne deyin,
Obolu kuday koldosun,
Oluyalar koldosun.
Malıñ menen başıña,
Eç jamandık bolbosun.
Berekelüü bak konup,
Birdey össün mal-başıñ.
Nasibiñ artıp kün sayın,
Özögüñ eç bir talbasın.
Jaratkan ozü jar bolup,
Pendege künüñ salbasın.
Jaratuuçu kuduret,
Jalgagandın kamın et.
Kayrıluu ömür keçerdi,
Urpaktarga nasip et.
Koşulgan eki jaştardı,
Zulayka menen Jusuptay,
Bir birine aşık et.
Kayıp eren, kırk çilten,
Nazarıñdı salıp öt.
Bakıt, döölöt perzentte,
Eç bolbosun kasıret.
Iklas tilek tilegen,
Tilekti kuday kabıl et.
Oomiyin!
Iya, eki jaş, eki jaş,
Silerge tilek ıkılas.
Bakıt konsun başıña,
Jaş koşulsun jaşıña.
Ölör ölgönçö arılbas,
Münöz bersin tarılbas.
Öpkö bersin kagınbas,
Jürök bersin jarılbas.
Örgöö kurup, bala kütüp,
Kol karmaşıp çoguu bas.
Kargaşadan arı bas.
Intımakka beri bas.
Beykut jaşoo kün bersin,
Ata-enedey sagınbas.
Oomiyin!

(Kelin algan toygo bata)
Keliniñ zıynattuu bolsun,
Uluunu sıylagan uyattuu bolsun.
Suluu jüzdüü bolsun,
Jıluu sözdüü bolsun.
Keliniñ estüü bolsun,
El kıdırsa eptüü jürsün.
Külsö sıpayı bolsun,
Açmın dep jalañdabasın,
Kaş kayırıp alañdabasın.
Aldı menen erine jaksın,
Uşul akılımdı ukpagandar,
Bir teñirden tapsın.
Oomiyin!
Jaratkan allam jar bolsun,
Jakuttan üyüñ bar bolsun.
Altından bolsun türkügüñ,
Asılınan kiyip tülkünün,
Taktısına minip al,
Tamaşa menen külkünün,
Uzun kılsın jaşıñdı,
Urmattuu kılsın başıñdı.
Koluñdan döölöt ketpesin,
İşiñdi kuday eptesin.
Alganıñ altın çep bolsun,
Aytkan kebiñ ep bolsun.
Jalgan başıñ jırgasın,
Jaylasın jerdin jılgasın.
Kızdarıñ kımkap jamınıp,
Kıyşayıp kolun sunbasın.
Baldarıñ toguz beş bolsun,
Saga bak-taalay, ırıs tez konsun.
Oroşoluu jay bolsun,
Ortonçu balañ bay bolsun.
Kanattaş aylın jırgatkan,
Kabırgası may bolsun.
Ak jalgasın,
Kudayım koldosun.
Oomiyin!
Jakşılık toygo jayılgan,
Dastorkonuñ mol bolsun.
Çıgdanıñ mayga tolsun,
Abroyuñ zor bolsun.
Kabagıñ jarık bolsun,
Keliniñ kiçi peyil bolsun.
Balañ abiyirdüü bolsun,
Koroogo malıñ tolsun.
Üyüñö bala tolsun,
Çuburgan urpaktarıñ,
Tegiz aman bolsun.
Beykutçuluk zaman bolsun,
Aytkan batam kabıl bolsun,
Babalardın arbagı koldosun.
Oomiyin!
Jaş kelindin kelgen jeri,
Kuttuu konuş, turak bolsun.
Biröö çal, biröö kempir,
Ömür ötküç ınak bolsun.
Kumar artıp, ışkı kanbay,
Kıska tüngö şıbır tolsun.
Balapan menen, balakan menen,
Beşigiñ içi übür bolsun.
Kulun, taydın kızıgı menen,
Üy içine dübür tolsun.
Karı kütüp, bala bagıp,
Mol kızıkta çarçap jürsün.
Karılarga meerimdüü,
Kelinderde adep bolsun.
Ata tutup, ene kütkön,
Baba jolu adat bolsun.
Oomiyin!
Uuluñuz bayanduu bolsun,
Uluunu sıylar ayaluu bolsun.
Jüzü jarık bolsun,
Sözü kanık bolsun.
Keliniñ baktıluu bolsun,
Jol jürsö sıpayı jürsün,
Külsö adeptüü külsün.
Aç bolso jalañdabasın,
Tok bolso toroñdobosun.
Aldı menen erine jaksın,
Erinen artılıp,
Eline, jerine jaksın.
Bosogogo bak bolup konup,
Bargan jerinen alkışın alsın.
Oomiyin!
Keliniñ kut bolsun,
Üyüñö ırıskı tolsun.
Başıña bak konsun,
Başıña baş koşulup,
Kelin ak joltoy bolsun.
Kelgen jeri jayluu bolsun,
Aldın bala bassın,
Arkasın mal bassın!
Bal algan buudayday ırgalgıla,
Koşulgan talday çırmalgıla.
Irısıñarga er bala süygülö,
Suktanarga kız bala süygülö.
Kaygılanbay katkırıp,
Kol karmaşıp jürgülö.
Oomiyin!

(Aydar Akaev menen Saykal Çukubaevanın toyuna
«Bişkek tayms» geziti mintip bata bergen)
Kuş booñ bek bolsun, Aydar,
Köşögöñ kögörsün, Saykal!
***
Saparıñar baysalduu bolsun, baş koşkon eki jaş!
Aldıñardı bala, artıñardı mal bassın.
Karmaşkan koluñar tübölük ajırabay,
Biriñe-biriñ öydödö öbök,
Ildıyda jölök bolgula, tügöylör.
Körünböy örttögön közdön,
Kömüskö joylogon sözdön,
Buytap kaçkan joldon,
Bölüp-jargan koldon kudayım saktasın.
Atpay kırgız jurtunun abıroyluu,
Ak joltoy, uul-kızdarınan,
Uyutkuluu üy-bülösünön bolgula.
(2003-jıl 2-may, «Bişkek tayms» geziti)
Akılıñ aşsın,
Ikılasıñ taşsıñ.
Balañ neberelüü bolsun,
Kızıñ çöbörölüü bolsun.
Jakınıñ köp bolsun,
Duşmanıñ jok bolsun.
Jakşı kelsin kaşıña,
Nur jaasın başıña.
Aylıñar malduu bolsun,
Jılkıñar jalduu bolsun.
Jigitteriñ emgek etip,
Agayındın aldı bolsun.
Katuuluktan oolak bol,
Tattuulukka ınak bol.
Küyöö — jüz jıldık,
Kuda — miñ jıldık.
Kuday koşkon kuda bolot,
Paygambar koşkon dos bolot.
Köñül tötögölüü,
Ömür ötögölüü bolsun.
Tañıñ azalduu bolsun,
Oçoguñ kazanduu bolsun.
Tündügüñön kut kuyulsun,
Dastorkonuña büt jıyılsın.
Oomiyin!

(Altın toygo bata)
Altın toy kuttuu bolsun,
Altından baaluu bolgula.
Jıldızdan naarluu bolgula,
Kunduzdan jakaluu bolgula,
Kümüştön takaluu bolgula,
Örkündöp öskön urpagıñdın,
Üzülbös sabagı bolgula.
Jüröktüü tuulgan uuldarıñdın,
Akılçı jaragı bolgula.
Ayjüzdüü appak kızdardın,
Altın som taragı bolgula.
Kayda jürsöñör joluñar bolsun,
Üyüñörgö Kızır kelip konsun.
Döölötüñörgö döelöt koşulsun,
Köñülüñör kökölöp tolsun.
Jüdöböy jüzgö jetkile,
Ömürdön armansız ötkülö.
Oomiyin!
(Kümüş toygo bata)
Kuttuu bolsun kümüş toy,
Toy degeniñ ırıs go,
Altın, jambı bersem da,
Ekööñö teñ durus go.
Kümüş toydun ayagı,
Altın toygo jalgaşsın.
Jarkırasın janıñar,
Jüzündöy ak albarstın.
Kürkürösün demiñer,
Mizindey kök albarstın.
Taşıy bersin döölötüñ,
Jaraşıp san döölötüñ.
Kara kurttay kıjıldap,
Ösüp-önsün urpagıñ.
Örlöp dayım taşıñar,
Jeekten aşıp-taşıñar.
Ajırabay jubuñar,
Jüzgö jetsin jaşıñar.
Kalt-kalt etip jañgaktay,
Oşondo kagışıp tursun başıñar.
Oomiyin!

JAÑI ÖRGÖÖ, JAÑI ÜYGÖ BATALAR

(Atanın balasının jañı örgöösünö batası)
Oo, karagım, jarıgım,
Koldosun teñir özü.
Martabañ össün,
Peyiliñ jamandıkka barbasın.
Oçoguñdun otu öçpösün,
Arıñ menen janıñ,
Aramdıkka köçpösün,
Bosogoñ bektüü,
Keregeñ eptüü,
Tündügüñ küçtüü bolsun.
Köñülüñ açık,
Ömürüñ nasip bolsun.
Jakşının kadırın bil,
Karının adilin bil.
Önörüñdü kazık kıl,
Akılıñdı azık kıl.
Şagıñ sınbasın,
Çırpıgıñ çınarlasın.
Tündügüñ munarlasın,
Künüñ kıyalasın.
Kükügüñ uyalasın,
Oyuñ kösöm bolsun.
Sözüñ çeçen bolsun,
Uşunun baarı sözümdün naarı.
Kudayımdın kulagına çalınsın,
Tilegim kabıl bolsun.
Oomiyin!

(Kızdın jañı örgöösünö bata)
Paygambar batasın bersin,
Bay döölötün bersin.
Kızır berekesin bersin,
Kazanıñ tolgon aş bolsun,
Üyüñ tolo baş bolsun.
Uuldun urmatın kör,
Kelindin kızmatın kör.
Keregeden baş çıgar,
Kelin alıp, kız çıgar.
Astıñdı bala bassın,
Arkañdı mal bassın.
Karmaganıñ çırak bolsun,
Mingeniñ burak bolsun.
Kiygeniñ torko bolsun,
Mingeniñ jorgo bolsun.
Kaynatkanıñ may bolsun,
İçkeniñ kızıl çay bolsun.
Jakkanıñ arça bolsun,
Jamınganıñ parça bolsun.
Beşeneñ açık bolsun,
Berişteñ uluk bolsun.
Ömürüñ uzak bolsun,
Ata-eneñ menen
Aga-tuuganıñ menen,
Uzun ömürdö ıntımaktuu jaşa.
Oomiyin!

(Jañı örgöögö atanın batası)
Ak batanı berebiz,
Eki jaştı bir alkap.
Bak karasın,
Kojo Kıdır jalt karasın.
Ketpes döölöt bersin,
Keñ peyil bersin.
Pir koldosun,
Döölöt ornosun.
Bay kılsın,
Mamır kılsın,
Ata piri jalgasın,
Jigit piri koldosun.
Umay ene, Batma, Zuura,
Bübü Kadıyça eneleribiz koldosun.
Eki jaştın jañı orgöosü mayluu bolsun.
Kayrılıştan suu alsın,
Kara çaçı çubalsın.
Buruluştan suu alsın,
Uzun çaçı buralsın.
Kayneneden duba alsın,
Kara çaçı çubalsın,
Kayın jurttan uyalsın.
Közördögü kaynagan çayday bolsun,
Düyüm elge teñ tiygen ayday bolsun.
Aldın bala bassın,
Arkasın mal bassın.
Döölötkö beti kızarsın,
Perzentke kolu uzarsın.
Konuşu jayluu bolsun,
Kazan, tabagı mayluu bolsun.
Jegeni jüzüm bolsun,
Ömür jaşı uzun bolsun.
Alıp jürsün, aldırbasın,
Julup jürsün, juldurbasın.
Dolonodoy bürlösün,
Tobunan uul üylösün,
Uul, kızın östürüp,
Ata menen enesi,
Sarpayı kiyip duulasın,
Jete albay duşman kuurasın.
Oomiyin!
Çamgaragıñar biyik bolsun,
Bosogoñor bek bolsun.
Boo bakçalarıñ,
Alma menen örük bolsun.
Başıñda dayım,
Kubulgan kunduz börk bolsun.
Ak jüzüñö jarıñdın,
Ak eleçek körk bolsun.
Kuday kaalasa,
Köp uzabay şerik bolsun.
Tompok çekelüü uul tap,
Al özüñ şerik bolsun.
Oomiyin!
Keregeñ eptüü bolsun,
Keliniñ septüü bolsun.
Aygırıñ ündüü bolsun,
Koçkoruñ jündüü bolsun.
Otuz uuluñ bolsun,
Kırk kızıñ bolsun.
Jayloonun otu joşulsun,
Jayılıp malıñ koşulsun.
Keliniñ kulun baylasın,
Kempiriñ kuyruk çaynasın.
Toodoy ırıs bersin,
Keñ peyil bersin.
Oomiyin!
Alganıñ altın bolsun,
Martabañ uluk bolsun.
Jüzüñ jarık bolsun,
Ömürüñ uzun bolsun.
Den sooluguñ sak bolsun,
Alganıñ menen teñ karıp, teñ arıp,
Ak çaçtuu, sarı tiştüü bolgula.
Dastorkonuñ uzarsın,
Döölötkö betiñ kızarsın.
At kötörgüs bay boluun,
Paygambar batasın bersin.
Bak, döölötün bersin,
Keñ peyil bersin.
Ömür, ırıskı bersin.
Oomiyin!
Çamgarak çalkıy bersin,
Keregeñ keñiy bersin.
Uşul üygö kut kelsin,
Duşmanıñ kemiy bersin.
Kündö bereke,
Kündö toy bolsun.
Kubanıç, şattık tolsun.
Oomiyin!
Jañı örgöönün,
Jakkanı arça bolsun,
Jayılıp koroosu malga tolsun.
Tündügüñ tünörbösün,
Kemegeñ kemibesin.
Uuguñ uçtuu bolsun,
Keregeñ küçtüü bolsun,
Keliniñ eptüü bolsun,
Oomiyin!
(Jañı salgan üygö bata)
Jabılıp üygö bata bereli:
Kudayım saga bak bersin,
Tübölüktüü baş bersin.
Talabıña kanat bersin,
Janbagan bakıt bersin.
Ketpegen ırıs bersin,
Ulukmandın jaşın bersin.
Üyüñö bereke kelsin,
Abroyuñ arta bersin.
Keliniñ bala bersin,
Baş artınan baş kelsin.
Kızıña bak bersin,
Tilegeniñ kabıl kılsın,
Üyüñ tolo perzent kelsin.
Kıdır bolsun joldoşuñ,
Jurt batası kabıl kelsin.
Oomiyin!
Künüñ çubaktuu bolsun,
Köñülüñ kuunaktuu bolsun.
Konuşuñ örüştüü bolsun,
Ekkeniñ jemiştüü bolsun.
Emgegiñ keliştüü bolsun,
Jıldızıñ töböñdö bolsun.
Kunduz jakañda bolsun,
Jarıñ çüröktöy bolsun.
Arıñ tülöktöy bolsun,
Önörüñ örlöy bersin.
Ömürüñ törlöy bersin.
Oomiyin!
Kol karmaşkan eki jaş,
Konuşuñar jayluu bolsun.
Neetiñer appak bolsun,
Peyiliñer tunuk bolsun.
Eşigiñer açık bolsun,
Kapa-kaygı jok bolsun.
Üyüñördö dart bolbosun,
Köböysün dos, joldoşuñ.
Jegeniñer keşik bolsun,
Termetkeniñer beşik bolsun.
Kol karmaşıp jaşagıla,
Ömürüñör uzak bolsun.
Oomiyin!
Başıñarga bak bersin,
Ne berse da nak bersin,
Kırda jürgön kızırdı,
Törüñörgö apkelsin.
Karınıñar tok bolsun,
Kaygı-kapa jok bolsun.
Bazar tüşüp çuuldap,
Bala-çakañ köp bolsun.
Oomiyin!

(Atanın uuldun jañı üyünö batası)
Uulum, beri karaçı,
Atanın ukkun batasın:
Kuduret berse bilekti,
Ömürdün jolun basasıñ.
Karañgıda jol jürsöñ,
Öçpöy turgan çırak bol.
Suusaganga bulak bol,
Jolooçuga jıldız bol.
Uluk bolsoñ kiçik bol,
Suuday taza, süttöy appak bol.
Akıl, oydun keni bol,
Tündügüñdön kut tüşüp,
Bak karasın,
Kıdır daarısın.
Oomiyin!

SÜNNÖTKÖ OTURGUZUU BATASI
Bısımılla rahman rayım,
Musulman bolduñ karagın,
Kana beri karagın:
Çıragın jagar uulsuñ,
Ata menen apañın.
Toodoy bolsun talabıñ,
Altın menen kümüştön,
Jasalsın müldö jaragıñ.
Körküñ çıktı mınake:
Barbı dagı kaalarıñ?
Koy surasañ koy berem,
Tay surasañ tay berem.
Zat surasañ zat berem,
Baatırlıgıñ baykalsa,
Zoot berem akberen.
Erteñ ele turup ket,
Oşol salttı apkelem.
Muratıña jete ber,
Kündön küngö ösö ber.
Uzak bolup ömürüñ,
Ömürüñdün tüyünün,
Özüñ bilip çeçe ber.
Oomiyin!
Uşul uul Manastay er bolsun,
Eline maytarılbas bel bolsun.
Kaz karkıldap ötküs,
Çalkıgan köl bolsun.
Kuu kurkuldap ötküs zoo bolsun.
Er jetkende kül karmasa,
Kümüş bolsun.
Ak karmasa altın bolsun.
Toyu andan arı toygo ulanıp,
Başı jaşı jüzgö tolsun.
Oomiyin!

TUULGAN KÜNGÖ BATA
O, kasiettüü teñirim,
Kuttuu bolsun bügünkü,
Jaş nariste tuulgan kün.
Didarın açkan kün,
Imırkaydı juugan kün.
Ene sütün emgen kün,
Ak sarbaşıl çalgan kün,
Karından may jarılgan kün,
Böbökkö uzak ömür ber,
Berseñ koşo erdik ber.
Ene sütün aktasın,
Mekenin jattan saktasın.
Tuulgan küngö bata aytalı,
Emi üygö kaytalı.
Oomiyin!
Kuttuu bolsun tuulgan kün,
Kindigiñdi şır kesip,
Jibek menen buugan kün.
Kindik eneñ suu menen,
Algaç iret juugan kün.
Orop alıp oroogo,
Belden baylap buugan kün.
Ak sütün asıl enenin,
Emerine emgen kün.
Atañ kelip töböñdön,
Teberine töngön kün.
Kubangandan el-jurtuñ,
Köründügün bergen kün.
Kimge okşodu eken dep,
Betiñdi açıp körgön kün.
Tuulgan künüñ jıl sayın,
Jüz jıl boyu toylonsun.
Ösüp urum butagıñ,
Közdögöngö jete ber.
Ömür çeksiz kök deñiz,
Toktoboston keçe ber.
Oomiyin!

KIZ UZATUU, KELİN KİRGİZÜÜ BATALARI
(Tüşünüktör )
Kırgız saltında kız berüü, kelin aluu «ak neet iş, jakşılıktuu iş» dep
aytılıp, tiriçilik turmuştun oluttuu okuyası eseptelet. Bul ak neet işter el
menen, eldin ak neeti, ak batası menen bütüp kelgen. Bütkül toy özünün ötüü
jürüşündö ak batalardı ala jürgön çoñ soorun bolup, anın içinde kız
uzatkanda, kelin kirgizgende berüüçü batalardın özünçö ordu bolgon.
«Kız uzatkandagı batalar». Bul mınday uçurlarda berilgen: toy bolgon
kızga toyluk kiyim kiygizgende kızdın ata-enesi eñ aldında körüp,
jaraşımına köz çaptırıp bolgon soñ bataların berip, toy kiyimin
kuttuktaşkan; andan soñ kızdı köçürördö kızdın atası özü jetelep çıgıp,
attantarda kızga törkünü jakka baştantıp uluu bata berişip attantkan.
Kız köçürüüdö dagı bir bata berçü jayıt, «kız kıñşılatmay» dep atalgan
«kız menen körüşüü koşogunda» kızga ak tilek, ak batalar koşokko juurulup
aytılgan. Bul batalarda özünçö «koşoktogu batalar» degen toptu tüzüp, bata
jörölgösün ulantıp kelet. Mında enesi, ejesi, jeñesinin koşoktorunda büt
ele batalar aytılgan.
«Kelin

kirgizgendegi

batalar».

Kelin

köçürülüp

kelgen

soñ

kaynatasınıkına «otko kiret». Aloodog attap ötüp, kaynatasının bosogosun
attaganda kelin jügünöt, oşondo kaynata, kaynene jaktan bata berilip,
kelindin oozuna may salıp, alkap üygö kirgizet. Andan soñ jañı kelin kayın
jurtuna jakın tuugan bolgon uluularga algaç körüşköndö jügünüp salam beret.
İnsandın

ıybaluuluk

bul

tartibi

jogoru

kadırlanuuga

arzıyt.

Oşonduktan kelin jügüngöndö al uluular ötö asteydilik menen bata berişet.
Bul kırgızdan adamdar ortosundagı «urmat-ızat» madaniyligi, urpaktardın
adamgerçiliktüü ösüüsünün, «taybas» bolup kalboonun tüpkü şarttarı bolup
kelgen.
Al emi kelin jügüngön kezde bata berüüçünün batasının küçtüü aytılışı
uşul adamdın kadır, narkın belgilep turgan körünüştöy elge tuyulat. Anı
jönököy gana «kuday jalgasın» degen sözgö jıyıntıktap koyuu bata berüüçünü
jönököylöştürüp koet.
Mından bölök kız-küyöö kızdın törkününö otko kirüü saltı da bar. Oşondo
kızdın ata-enesi kız- küyöögö bata beret.
Tömöndö «kız uzatuu, kelin kirgizüü batalarının «ülgülörün» okuylu.

KIZ UZATKANDAGI BATALAR

(Kızga toy kiyimin kiygizgendegi atasının batası)
Kiyimiñ eptüü bolsun,
Eleçegiñ keptüü bolsun.
Sımbatıñ körktüü bolsun,
Jürögüñ örttüü bolsun.
Ömürüñ uzun bolsun,
Örüşüñ jayık bolsun.
Tukumuñ jurttan aşıp,
Tuuganıñ kanat bolsun.
Ak kuunun moynun bersin,
Ak güldün jıtın bersin.
Kanıkeydin akılın bersin,
Ayçüröktün suluulugun bersin,
Zulaykanın didarın bersin.
Talday boy bersin,
Şamday oy bersin.
Jazday jıpar bersin,
Karday jamal bersin.
Üyüñö kişiñ kelsin,
Keşikke koşo şıbaga kelsin.
Şıbaga kelse ırıs kelsin,
Enege küyümdüü bol,
Ataga süyümdüü bol.
Ejege çubak bol,
Agaga kubat bol.
Nazik jan bol,
Eliñe ar bol.
Başıña önördün bagı konsun,
Şagına tüygöylüü jarı bolsun.
Oomiyin!

(Kızdı köçürördö atanın batası)
O, kızım, bargan jeriñden,
Bak bersin.
Köl boyunda talıñ bolsun,
Kölökölör çarbagıñ bolsun.
Üyüñdün üstü jagında.
Üp tartılgan kayık bolsun.
Koroo tolgon koyuñ bolsun,
Kozgolbos toodoy oyuñ bolsun.
Attanıp üydön çıkkanda,
Ayçüröktöy joluñ bolsun.
Alla ıraazı bolsun,
Oñuñdan künüñ tuusun.
Soluñdan ayıñ tuusun.
Mañdayıñdan çolponuñ balbıldap,
Joluñdu jıldız juusun.
Baktıluu bol, bagıñ jansın,
Tattuu kız bol, balıñ tamsın.
Taalayıñ möl bolsun,
Baskan iziñe gül önsün.
Kuu jıgaçtı karmasañ,
Jaşıl tok büt bolsun.
Kuu kuuraydı karmasañ,
Kulpurup turgan gül bolsun.
Oomiyin!
Alakanıñ jay, çıragım:
Kalkıña kalaluu bol,
Eliñe elelüü bol.
Toodoy toolor bergençe,
Barmaktay bak bersin.
«Atañ, eneñ» degizbe,
Ata, eneñdi egizde.
Aldıñan ay tuusun,
Arkañan kün tuusun.
Uluunun jolun kespe,
Ata-eneñdi muñdurba,
Sööktü sındırba, berekem.
Oomiyin!
Ee, berekem,
Eliñe elelüü bol,
Kalkıña kalaluu bol.
Ata-eneñe jagımduu bol.
Kayınıña kayrımduu bol.
Ayılıña abroyluu bol,
Alganıña jaydarı bol.
Bererge belen aşıñ bolsun,
Köröörgö kösöm jaşıñ bolsun.
Beşigiñ aldıñdan tüşpösün,
Başıñdan jakşılık ketpesin.
Oomiyin!
Köşögöñ kögörsün,
Bagıñ açılsın.
Bakıttuu bol,
Közüñ açılsın.
Kayırluu bolsun,
Saparıñ oñ bolsun,
Joluñ şıdır, joldoşuñ
Kızır bolsun,
El-jurtuñ aman bolsun,
Kırmanga kızıl tolsun.
Köç baysalduu bolsun,
Tilegiñdi bersin,
Tilegiñ kabıl bolsun.
Oñ tolgoo bersin,
Kuday oñdop, teñir jalgasın.
Jıldızıñ jansın,
Ak mol bolsun.
Mal-janıñ aman bolsun,
Taalayıñ oñ bolsun.
Başıña bak konsun,
Kadamıñ kuttuu bolsun,
Konuşuñ ottuu bolsun.
Oomiyin!
Altından bolsun jakañar,
Kümüştön bolsun takañar.
Taşka taruu öngönçö,
Tarçılık körböy ötkülö.
Muzga buuday öngönçö,
Muñçuluk körböy ötkülö.
Jüzüñör jaynap,
Kelişimdüü bolgula.
Tolgon ayday,
Örüştüü bolgula.
Katarıñardan ozgula,
Kozgogon çoktoy kozgula.
Eñ aldı berekeçil bolgula,
Köpkö ırayımduu kölököçül bolgula.
Den sooluk, amandık bolup,
Uzak ömür jaş bersin.
Başıñarga koşup baş bersin.
Oomiyin!

(Kız kıñşılatmay koşogundagı batalar)
Enesi:
Jakkan otuñ öçpösün,
Intımak, birdik saktalıp,
Konuşuñan köçpögün.
Karıbagın, jaşargın,
Kadimkidey jaşagın.
Altından başıñ ırgap öt,
Alganıñ menen teñ karıp,
Ay tiygendey jırgap öt.
Kümüştön başıñ ırgap öt,
Küyööñ menen teñ karıp,
Kün tiygendey jırgap öt.
***
Aman bol, bagıñ açılsın,
Aldıñdan kööhar çaçılsın.
Kartayganda enekeñ,
Köp kakşabay basılsın.
Attanıp üydön çıkkança,
Altından seri çaçılsın.
Attanıp üydön çıkkanda,
Ayday baktıñ açılsın.
Külüp üydön çıkkança,
Kümüştön seri çaçılsın.
Külüp üydön çıkkanda,
Kündöy baktıñ açılsın.
***
Jeñesi:
Baypay bir maası kiyip öt,
Inagım, baybiçelik sürüp öt.
Kepiç, maası kiyip öt,
Inagım, kelinçilik sürüp öt.
***
Attanıp üydön çıkkança,
Altındın zeri çaçılsın.
Attanıp üydön çıkkan soñ,
Ayday bir bagıñ açılsın.
***
Kürmölüp üydön çıkkança,
Kümüştön zeri çaçılsın.
Kürmölüp üydön çıkkan soñ,
Kümüştöy bagıñ açılsın.
***
Ejesi:
Orton koldoy kaşıña,
Orolsun döölöt başıña.
Çıpalaktay kaşıña,
Çırmalsın döölöt başıña.
Arça beşik ırgap öt,
Alganıñ menen jırgap öt.
Kayıñ beşik ırgap öt,
Küyööñ menen jırgap öt.
***
Buygaga bugunun jünü çaçılsın,
Bukarday baktıñ açılsın.
Kerüügö kekilik jünü çaçılsın,
Keridey baktıñ açılsın.
***
Jılgadan jılkının jünü çaçılsın,
Jılmışpay baktıñ açılsın.
Koktudan koendun jünü çaçılsın,
Kokondoy baktıñ açılsın.
***
Ak kayıñ jaagı iy bolsun,
Alganıñ durus biy bolsun.
Kök kayıñ jaagı iy bolsun,
Küyööñ durus biy bolsun.
***
Aldıñdan köhar çaçılsın,
Aman bol baktıñ açılsın.
Kümüştön zer çaçılsın,
Kündöy baktıñ açılsın.
Jeñesi:
Şarkırap akkan bulagım,
Şaraktap oynor ınagım.
Barganda bagıñ açılıp,
Kutmanduu bolsun turagıñ.
***
Köl boyunda talıñ bolsun,
Kölökölöör çagıñ bolsun.
Üyüñdün üstü jagında,
Üp tartılgan kayıñ bolsun.
Koroo tolgon koyuñ bolsun,
Kozgolbos toodoy uyuñ bolsun.
Attanıp üydön çıkkanda,
Ayçüröktöy joluñ bolsun!
***
Küyööñ jakşı bolgon soñ,
Kümüştön çaçpak süyrötöt,
Kündö bir akıl üyrötöt.
Alganıñ jakşı bolgon soñ,
Altından çaçpak süyrötöt,
Ayda bir akıl üyrötöt.
Altından beşik öñörgün,
Alganıñ menen kögörgün.
Kümüştön beşik öñörgün,
Küyööñ menen kögörgün.

KELİN JÜGÜNGÖNDÖ BERÇÜ BATA
Kuday jalgasın,
Aldıñdı bala bassın,
Artıñdı mal bassın.
Ak eleçegiñ başıñdan oobosun.
Alganıñ menen teñ karı,
Köçtö miner jorgoñ bolsun,
Toydo kier torçoñ bolsun.
Özüñdöy küyööñ bolsun.
Jetelerge tööñ bolsun.
Ünüñ ugumduu bolsun.
Koluñ jugumduu bolsun.
Oomiyin!
Kuday jalgasın,
Ak joluñ açılsın,
Ömürüñ uzun bolsun.
Jegeniñ jüzüm bolsun.
Jar-jaamatıñ kör bolsun.
Oturgan jeriñ töp bolsun.
Köşögöñ kögörsün.
Ayday bala töröp al,
Ak beşikke bölöp al.
Ak almaday mömölöp jür,
Ak tooktoy jöjölöp jür.
Kök almaday mömölöp jür,
Köp tooktoy jöjölöp jür.
Ata-eneñdi sıylagın.
Kerilgen kelin bol.
Çoyulgan juban bol.
Balpaygan baybiçe bol.
Kelgen jeriñen bak aytsın.
Emki ata-eneñdin akıbeti kaytsın.
Oomiyin!
Kuday jalgasın,
Bak karasın.
Kıdır daarısın,
Aydan aman,
Jıldan esen kılsın.
Üydögü, tıştagı,
Mal, baştı ösöör kılsın.
Oomiyin!
Kuday jalgasın!
Tilegiñdi bersin!
Aldıñdı bala bassın.
Arkañdı mal, dünüyö bassın.
Kuday ıntımak — ıraa bersin.
Izattuu jaştan kılsın,
Başıñardı taştan kılsın.
Bata berdik jaş-karı,
Alganıñ menen teñ karı.
Koş bolgondo ıylagın,
Kayın jurttu sıylagın,
Ak joltoy, mayluu-süttüü bol.
Alloo akbar!
Aldıñdı bala bassın,
Artıñdı mal bassın.
Ak jooluguñ başıñdan oobosun.
Alganıñ menen teñ karı.
Jalbırttagan ottoy bol,
Jaynap jatkan çoktoy bol.
Künüñ kıyalasın,
Kükügüñ uyalasın.
Jetegiñ boodo bolsun,
Arkanıñ çuuda bolsun.
Bererge aşıñ bolsun,
Körörgö jaşıñ bolsun.
Süyörgö jarıñ bolsun,
Namısıñ, arıñ bolup,
Beşigiñ aldıñan tüşpösün.
Başıñan jakşılık ketpesin.
Jamandık kuup jetpesin.
Oomiyin!
Kuday jalgasın,
Tilegiñdi bersin.
Kol karmaşıp ötkülö,
Maksatıñarga jetkile.
Mömölögön daraktay,
Tüşümüñ bolsun bereke.
Appak kelin uul tapsın,
Ayday torsok çekelüü.
Jüzgö jetip jaşıñar,
Kuuday bolsun çaçıñar.
Oomiyin!
Kuday jalgasın.
Ak jooluguñ başıñdan tüşpösün.
Köşögöñ kögörsün.
Ak eleçegiñ oobosun.
Eriñe adal bol,
Saramjalduu, sabırluu bol.
Dayıma jaydarı bol.
Kayın jurtka kayrımduu bol.
Aldıñan kün tuusun,
Artıñan ay tuusun.
Ömür sürgün bir basıp,
Alganıñ menen teñ karıp,
Termetkeniñ beşik bolsun.
Bakıt, taalay üyüñö tolsun.
Oomiyin!
Jakkan otuñ öçpösün.
Intımak, birlik saktalıp,
Konuşuñan köçpögün.
Karıbagın, jaşargın.
Kadimkidey jaşagın.
Kızırıñ kıyalasın,
Irısıñ uyalasın.
Kızdarıñ suluu çıksın,
Kır-kırınan uluu çıksın.
Uuldarıñ ört tuulsun.
Ubayın eli körüp tursun.
Başıñan bak taybasın.
Eliñen ıntımak kaçpasın.
Ketpes keñeştüü bol,
Keñiri döölöttüü bol.
Oomiyin!
Kuday jalgasın, kuday jalgasın.
Baş algan buudayday ırgalgıla,
Koşulgan talday çırmalgıla.
Irısıñarga er bala süygülö.
Kızıgıñarga kız bala süygülö.
Kaygılanbay, katkırıp,
Kol karmaşıp jürgülö.
Oomiyin!

JAŞ BALAGA ARNALGAN BATALAR
(Tüşünüktör )
Ömürdün ulandısın, ukum-tukumdun jalgooçusu bolgon balanı çoñoytuuda,
baguuda kırgızdar özünçö bir uluttuk tüstögü bala baguu madaniyatın
kalıptandırgan. Balaga büt ele bardıgın arnoogo dayar turgan ata-enenin
oozunan balaga eñ biyiktiktegi ak tilek sözdör kuyuluşup çıkkandan bölök,
bala tuulgandan baştap ele türdüü ıñgayda maarake ötkörüp, elden bata alıp
berüü, bata menen balanı uzak ömürlüü, bak-döölöttüü kıluunun araketin
jasagan. Balaga arnalgan batalar balanın dili, deni, adamkerçiligi taza
boluusun tilep, al ak tilek sözdördü bala «ıña» dep jerge tüşköndön baştap
ele kulagına ayta baştagan. Bul bata sözdör balaga tilegen kurulay ele tilek
bolboy, balanı tarbiyaloodo, kanday adam boluusu jönündögü eñ küçtüü sabak
bolo bergen. Alıp aytsak, balaga arnalgan batada dayıma: «akıl-estüü, eline
kerek uul bolsun! Kedeyge kayrımduu, tuuganga süykümdüü bol!» dep oozantsa,
«bala ene sütün akta, kindik kanıñ tamgan jerdi sıyla» degenge okşoş Meken
süyör, el süyörlük taalim sözdör bata menen perzenttin kulagına kirip
turgan. Batadagı nuskaluu sözdör arkıluu perzentter özünün akıl, esin tüzöp,
jürüm-turumun jöngö sala baştagan. Jaş balaga arnalgan batalar degende
biz böbök tuulgandan baştap tuşamışın kıyganga çeyinki, bolgon ubakıttagı
böböktörgö arnap ötkörgön kaada menen koşo berilgen oluttuu batalardı
şarttuu türdö atadık. Anın negizgileri tömönkülör.
«Kindik kesüü batası». Kırgızda «jetemdi emes, jerden alganımdı
tartam» degen sözdön ulam, bala törölgöndö kindik kesip, orop algandı ötö
kastarluu iş katarı bilgenin köröbüz. Kindik ene birinçilerden bolup
«süyünçülööçü» bolot. Ata-enesinen süyünçü alat. Kim kindigin kesse, al oşol
böböktün «kindik enesi» atalat da, balanın dagı bir ayta jürör, ömür boyu
urmattar enesi bolup jüröt.
Kindikti kesüü balanın kiyinki kayrat münözünün kanday boluşun
belgileyt degen tüşünük boyunça, kırgızdar kindik kesüüçü adamdı içi ak,
sırtı kayrattuulardan tandagan. Kindik kese turgan aspap da katuu, sürlüü
bolgon. İlgerki kırgız baldarının kindigin muz menen kesip, muzday tunuk,
anın suugunday kayrattuu boluusun ırımdagan. «Muz menen kindigin kesken
kırgız eli tuuştuu elbiz» dep jüröt. Oşogo kırgız kindik keskende jön ele
kespey, ak bata aytıp kesken. Söz kasieti balanın kindik kanı menen birge
denesine kirip, batada aytılgan ak sözdördögüdöy adam boluusun köksögön.
Kindik keskende aytıluuçu batanın negizgi mazmunun eelerden, pirlerden
böbökkö uzak ömür tilöö, böbökkö ak dil, eline jaramduu adam boluştu kaaloo
sözdörü bolgon. Kindik keskende batanı kindik kesüüçü, je janındagı
törötüüçü kindik kesip jat- kan kezdin aldında aytıp, anan kindik kesken.
«Oozantuu batası». Meyli jıldın kaysıl mezgili bolbosun, boykat ayal
bar üydön eñ kur degende tuula turgan balaga arnap katkan çöyçök karın sarı
may bolboy koyboyt. «Sarı mayday saktoo» degen uşundan kalgandır. Bala
törölörü menen birtike ubakıt ötköndön soñ balanı oozantat. Balanı
oozantuu oñoy jumuş bolboyt. Balanı oozantçu urgaaçı sözsüz oşol ayıldın
kadırmanı, agarıp-kögörgön, bak-döölötü körünüp turgan, balanın keleçegine
ötö ak joltoyluk körsötö turgan boluşu talap etilet. Közü suuk, aç közdör bala
oozantkan jerge jolotulbayt. Bala sarı may menen oozantılat. Sarı may
kırgızda «darı» sıyaktuu uluu. Keleçegi mayluu-süttüü bolsun, jumuruna juk
bolup, tübölükkö topuktuu bolsun degeni eken. Sarı may balanın için
tazartıp, may tuñgaktasa balaga jakkanı, içegisi maylanganı, içi katpaganı
eken. Andan arı emçek eemp kete beret.
Balanı oozantuuda Umay enedey bolgon, uz ayaldardın biröö balaga
oozantuu batasın aytkança, balanı kakatıp, çaçatuudan abaylay sarı may
menen oozantat. Bul oozantuu may menen ele emes, kırgızdın ıyık sözdörü, ak
dilden çıkkan tilek menen oozantkanı ele. Kırgızda oozunan jaman söz
çıkkandardı «bok menen oozantkanı, sögüü menen oozantkanı» dep adamdın
oozunan çıkkan sözdün sapatın tee balanı oozantkandan köröt. Oşogo balanı
oozantuuda bergen bataga ak söz, jıluu söz, jakşı jışanaluu sözdördü
taldap koldongon.
Oozantuu balanın negizgi mazmunu, balaga uzak ömür berüüsün, dayıma
kubanıçta, ata-enesi, ırısı menen jaşoonu tilek kılgan.
Kırgızda jakşı tilek, ak batalardı kindik kanı menen, emi ele oozun
açkan ımırkaydın oozuna sarı may menen birge salıp oturgan. Oşogo kırgız
«ır menen tuulup, ır menen ölöt» degen uluu tıyanak aytılıp jürgöndür.
«At koyuu batası». Bala jerge tüşüşü menen azan aytıp, at koyuu saltı
kalıptaşkan. Azan aytkanı islam dini kirgenden kiyin «Allanın atın uluk»
(Allo akpar) dep çakırıp, bul düynögö insan balası kelgenin kabarloo saltı
ele. Al emi ilgerki kırgızdarda bala törölgöndö jar çakırıp, süyünçülöö
bolgon. Azırkı «at koyuu batası» oşol jar çakırıp süyünçülöönü mazmun
kılgan.
Kırgızda balaga attı eñ negizgisi çoñ ata, çoñ enesi, je üydün uluu
adamdarı koygon. Köbünçö öz ata-enesi aldı menen oylop «tuyukbayga» ençilüü
attı belendep jürgön bolot. Bala törölörü menen azan çakırıp bergen kişige
balanın atın aytıp berişet. Al azan çakırıp at koygon kişi kırgızdın
salttık bataları menen koştop aytıp koet. At koyuu batası mına uşul
ıñgayda aytılat.
«Jentekke batalar». Bala törölgöndön kiyin ata-ene daroo ele jentek
beret. Jentek negizinen saktap jürgön karındagı sarı maydı buzup, toyçuk
iretinde aylındagılardan bata aluunu maksat kılgan. Balanın jentegin jeş
bir maanilüü iş bolup, «Jentegiñdi jegemin, jentegimdi jediñ bele»
degenge okşoş söz aykaştarı kalıptangan.
«Jentekke batalar» mına uşul jentek jegen dastorkongo berilet. Negizgi
mazmunu, balaga ömür, ırıs jakşılıktar kaaloo bolup kelet.
«Beşikke saluu batası». Balanı beşikke saluu kırgızdardın bayırkı
tarıhınan beri kele jatkan saltı. Beşiktüü üydü kırgızdar oluttuu
baalaşkan. Jıgaççı ustalar beşiktin türdüüçö nuskaların jasaşkan. Al
turgay kaçankı bir baykerçilik doordo «altın beşik, kümüş beşikter»
bolgon körünöt. Bul oozeki eldik tilde aytılıp kelet. Beşik köçmön turmuşka
ılayık bolup, balanı bölöp alıp, beşikti öñörüp kete berişken.
Balanı beşikke saluu ayaldarga bergen toy katarı körünöt da, oşol
beşikke saluu toyunun dastorkonuna balanı beşikke salıp jatkanda bata
berilet.
Balanı bölöögö belendep koyulgan beşikke oşol ayıldın kadırman ak
baybiçesi balanı koluna alıp, beşikke bölögönçö balaga bata beret.
Batanın negizgi mazmunu, balaga uzak ömür, ata-enesine amandık kaaloo,
balanın boloçoguna ak tilek sözdör aytılat. Andan soñ beşik toy jelip
jatkan ar bir dastorkongo batalar berilet.
«Kırkın çıgarıp, kirintüü batası». Bala törölüp, kırkı togoşkondo
«balanı kirintüü» saltı iştelgen. Balanı tabiyattın tunuk suusuna bedelin
juup, «suuday taza, nurday suluu bol» degen mazmundagı ak tilekterdi aytıp,
ımırkaydı tabiyat enesinin kuçagına salat.
«Tuşamışın kesüü batası». Bala jıl maalına jetkende «kaz-kaz turup»,
but şiltep, jölönüp basıp kalat. Mına oşol kezde ata-ene perzentinin
tuşamışın kıyıp koyso, bat basıp ketet degen tüşünük bolgon.
Tuşamış kıyuuda ata-ene balanın eki butun kızıl şoona jip menen
tuşayt da, belgilüü ayantka jaş baldardı çogultup, alardı jarışka salat.
Kim murda çurkap kelse, oşol bala böböktün tuşamışın kıyat. Aga sıylık
beret, kalgan baldar da kuru kol kalbayt. Bul basayın dep tuşamışın kıyıp
jat- kan bala da kiyin ozup kelgen balanı tartıp tuuş- tuu boluusun maksat
kılışat. Mına oşol tuşamışın (tuşoosun) kıyuuda bata aytılıp kıyılat.
Tuşamış kıyuuda bergen bata balanın çıyrak, tuuştuu boluşun kaalagan
sözdör, ıldam basıp ketüüsün tilegen ak tilekter bolup eseptelet.
«Tayga mingizüü batası». Jaş balaga bergen batalardın içinde balanı
eñ algaç tay tokup mingizip ırımdagan kezde bergen bata kiret. «At erdin
kanatı» dep bilgen kırgız ar kanday kezde batasın «attantuu, tayga mingizüü,
eerge oturguzuu» jörölgösün üzböy kelgen. Oşol tayga mingizer kezde bata
aytıp, ak tilek menen tizgin karmatkan. Bul jörölgönü ulantkan nerse da ak
tilek, ak batalar bolgon.
Maynaptaganda,

kırgızdardın

jaş

balaga

bergen

bataları

bala

östürüünün bötönçö ıkması bolgon. Türdüüçö toy, jörölgö salttarın karmanuu
arkıluu ımırkayına elden bata alıp berip, al balaga el östürüp,
alakanında böpölögönün, el alakanı menen aga ömür, bakıt alıp bergenin ar
bir perzenttin közünö körgözüp, el köödönündö kıt bolup jürüşün başkı
maksat kılgan.
Kırgızda jaş balaga arnalgan kıska ak tilek sözdör da bolgon. Anda
tömöndö al kıska ak tilek sözdördü bata başı kılıp, andan soñ balaga bergen
batalardın ülgülörün okuylu.

JAŞ BALAGA KISKA AK TİLEKTER
Köz jargan ayalga: beşik boo bek bolsun,
Esen-aman köz jarıp aldıñızbı?
(Jandırmagı: kudayga şügür)
Tın-aman jeñilip aldıñızbı?
(Jandırmagı: aman-esen)
Perzenttin atasına: beşik booñ bek bolsun.
Çürpöñdün janın taştan kılsın,
Ata-enesi menen ırısın bersin.
Irıs-keşiktüü bolsun!
(Jandırmagı: aytkanıñız kelsin)
Beşikke salarda: ıyman-ınsabıñı bersin.
El süygön eren bol.
Menin kolum emes,
Teñir ata, Batma, Zuuralardın kolu,
Iylaba, jooş bol.
Kiyim kiygizgende: ömürüñ uzun bolsun,
Ilayım kiymiñ bat jırtılsın.
Kiyimiñdin janı mort bolsun,
Özüñdün janıñ bek bolsun.
Erteñden kalbay jırtılıp kalsın.
Sünnötkö oturguzganda:
Koluñ adal bolsun,
Atanın altın kazık izi bol,
Ak şamşardın kurç mizi bol.
Azamat bol, er bol,
Aalamdagı şer bol.
Jalınganda: öpkö-boorumu çabayın, aylanayın, aylanıp keteyin, sadagañ
keteyin, sadaga boloyun, kagılayın, aldıña keteyin, kubatım, kubarı-zaadam.
Öz müçösünö birge körüü: janım, kara janım, öpköm, boorum, jürögüm,
karegim, kara çeçekeyim, mederim, ırısım, keşigim, tuyagım, kudayım
bergenim.
Jakşı körgön janıbarlarga: kulunum.
Asıl taştan: altınım, kümüşüm, darım, kööharım.
Daam: tattuum, nabatım, balım, tokoçum.
Asman zattarına: ayım, jıldızım, jölöngön toom.

KİNDİGİN KESKENDEGİ BATA
Bısmılda, menin kolum emes,
Batma, Zuuranın kolu.
Uluunun jaşın bersin,
Jakşının başın bersin.
Küçünün malın bersin.
Bakaydın ömürün bersin.
Er Agıştın köñülün bersin.
Manastay bilektüü bol.
Kanıkeydey tilektüü bol.
Almambettey uluu bol.
Aruukedey suluu bol.
Bilektüüdön küçtüü bol,
Jaltıraktan tüstüü bol.
Ataluudan uluu bol,
Akılduudan kunduu bol.
Enelüüdön erke bol,
El aldında serke bol.
Kızıl tilden tañdayluu bol,
Irıskıdan mañdayluu bol.
Oomiyin!

OOZANTUU BATALARI
Bisimilda urakman urayım,
Oozuña may salıp turgan Umayım.
Altı kuyruk aşagın,
Altımış aşa jaşagın.
Jeti kuyruk aşagın,
Jetimiş aşa jaşagın.
Kızıl tilden tañdayluu bol,
Irıskıdan mañdayluu bol!
Oomiyin!
Arkardın etin aşagın,
Altı müçel jaşagın.
Jeyrendin etin aşagın,
Jeti müçöl jaşagın.
Toktunun kuyrugun aşagın,
Toksongo çıga jaşagın.
Baktıluu bol, karagım,
Kara közüm, baralım.
Altından bolsun taragıñ,
Kümüştön bolsun jaragıñ.
Kubanıç, külküñ tıyılbay,
Açık bolsun kabagıñ.
Maktançı bolo ber,
Ata menen apañın.
Oñunan sogup şamalıñ,
Orooñ bolsun oñ,
Joldoşuñ Kıdır bolsun zor.
Oomiyin!

AT KOYuU BATASI
Alloo akpar, Alloo akpar,
Alpeyil dayım saktaar,
Teñirim adam berdi,
Aalamga adam keldi.
Ayıl, kalaa süyünçü!
Arıştaar kadam keldi.
Keñ peyilge perzent berdi,
Kasieti bassın jerdi.
Berekeni baksın eldi,
Kölökösü tapsın şerdi.
Azan aytıp, atın koem,
Teñir bergen zatın koem.
Uul bolso joodon saktaar,
Ene emizgen sütün aktaar.
Ataandaşpay malın bagaar,
Jerin aydap, nanın tabaar.
Atasının meeneti kaytaar,
Aldına duldul tartaar.
Kız bolso kırk jılkı,
Kiyin jasap, üyün jabaar.
Enesinin işin alaar,
Güldöy güldöp sayma sayaar.
Uul beken, kız beken,
Kim boldu eken?
Uul eken, uul eken!
Aalamga adam keldi,
Ayıl, kalaa süyünçü!
Arıştaar kadam keldi,
Kim deybiz atın?
Körünçü baçım,
Anekey otun keldi!
Emese atın koem:
Otun alıp baksın eldi.
Jarıya aytam Otunçu,
Ayıl, kalaa süyünçü!
Oo, Otunçu, Otunçu!
Atı boldu Otunçu!
Kalk sabına koşulçu!
Oomiyin!

JENTEK TOYGO BATALAR
Aga tuugan çogulup keldiñ,
Nariste böbökkö bata berdiñ:
Altın başı aman bolsun,
Ar balaadan alıs bolsun.
Bak döölötü toodoy bolsun,
Altın sandıkka jık tolsun.
Bayterektey biyik bolsun,
Jooloşkongo korgon bolsun.
Jol baştagan kösöm bolsun,
Üşügöngö kün bolsun.
Duşmanına kılıç bolsun.
Tuuşunun tuşun saktap,
Çıkkan kündöy jarık bolsun.
Dosko jumşak, kasına katuu bolsun,
Baskan jeri ayan bolsun,
Arstanday ayar bolsun,
Joluna kutu dayar bolsun.
Kıdır ata koldosun.
Oomiyin!
O, jaratkanım,
Böbök janga ıyman bergen,
Ildıyda jölök, öödödö öbök bolsun.
Imırkay ırıstuu bolsun.
Kesepettüünün sözünön,
İçi tardın közünön sakta.
Jakşıga janaştır.
Jamandan adaştır.
Ata-enege kayrımduu,
El içinde kepke alımduu.
Ömürü uzun bolsun,
Örüşü kenen bolsun.
Kudayım tilekti bersin.
Oomiyin!
O, Umay ene,
Naristege külkü ber.
Kündün jarıgın ber.
Enenin tilegin ber.
Akılmandın batasın ber.
Suunun tazalıgın ber.
Bulbuldun ünün ber.
Güldün nazigin ber.
Erdin tilegin ber.
Elinin tilegin ber.
Jolborstun jürögün ber.
Toonun biyigin ber.
Uzak ömür ber.
Ömürün uzak koldoy kör.
Oomiyin!
O, Kuduret Teñirim,
Dünüyögö kelgen beregi jaş böböktün,
Ömürün uzak, baktıluu kıl,
Ata-enesin, el-jurtun esen kıl.
Akıl-estüü, eline kerek uul kıl.
Keñ peyil, akılman kıl,
Kedeyge kayrımduu, tuuganga süykümdüü kıl.
Bak-döölöt, ırıskısın bekem kıl,
Darajasın biyik, mingenin tulpar kıl.
Kolunda kondurgan şumkar kıl.
Koldogonun kırk çilten kıl.
Kelgen Kıdırdı ketpes kıl.
Oomiyin!
Naristenin boosu bek bolsun,
Ata-enesine şerik bolsun.
Azamat bolup er jetsin,
Aksakal bolup törgö ötsün.
Azamat bolsun körktüü,
Ömürü bolsun börktüü,
Kana-butagı jayılıp,
Artı bolsun şeriktüü.
Azamat bolsun ardaktuu,
Münözü bolsun salmaktuu.
Ömürü bolsun janjaktuu,
Uşul aytkandın baarı kelip,
Teñirim bersin zor baktı.
Oomiyin!
Uşul bala,
Törölör menen teñ bolsun,
Peyli kenen, keñ bolsun.
Çöbü çüygün bal bolsun,
Soolbogon köl bolsun.
Eline askar bel bolsun,
Beldin belin mayıştırıp,
Örüşünö mal tolsun.
Özünön tuulgan baldarı,
Jeke-jeke el bolsun.
Oomiyin!

BEŞİKKE SALUU BATALARI
Beşik booñ bek bolsun,
Ata-eneñ aman bolsun.
Jaman közdön saktasın,
Balam, ene sütün aktasın.
Menin kolum emes,
Umay eneñdin kolu, oñ, oñ,
Kindik kesken eneñdi sıyla,
Kanıñ tamgan jeriñdi sıyla,
Ak sütün bergen eneñdi sıyla.
Menin kolum emes,
Umay eneñdin kolu, oñ, oñ,
Ömürüñ uzun bolsun.
Kökö teñir koldosun,
Janıñ bek bolsun,
Jardıgım kep bolsun.
Teñir atañ koldosun,
Menin kolum emes,
Umay eneñdin kolu!
Öömay, öömay, ak bala,
Ak beşikke jat bala.
Beşigiñ keptüü bolsun,
Ata-eneñ eptüü bolsun.
Enelüüdön erke bol,
Ömürüñ uzun bolsun.
Tukumuñ jurttan aşıp,
Tuuganıñ kanat bolsun.
Jeti müçöl jaşagın,
Tartpa joktun azabın.
Bilektüüdön küçtüü bol,
Baatır bolsoñ jölök bol,
Baarıbızga öbök bol.
Öömay, öömay, ak bala,
Ak beşikke jat bala.
Aldey, aldey, böbögüm,
Aldey, aldey, böbögüm.
Babañ ayköl Manastay,
Baatır bolgun, er bolgun.
Kabılan bolgun, şer bolgun.
Ata saltın ulantkan,
Ardaktap elin kubantkan,
Semetey, Seytek babañday,
Kızıl jalın çok bolgun.
Atılıp turgan ok bolgun.
Kızga: Aldey, aldey, böbögüm,
Aldey, aldey, böbögüm.
Kanıkeydey uz bolgun,
Kalkıñ süygön kız bolgun.
Eneñ senin uz bolgon,
Eliñ süygön kız bolgun.
Öömay, öömay, ak bala,
Ak beşikke jat bala.
Beşigiñ keptüü bolsun,
Ata-eneñ eptüü bolsun.
Enelüüdön erke bol,
Ataluudan artık bol.
Ömürüñ uzak bolsun,
Örüşüñ jayık bolsun.
Tukumuñ jurttan aşıp,
Tuuganıñ kanat bolsun.
Jeti müçöl jaşagın.
Tartpa joktun azabın.
Bilektüüdön küçtüü bol,
Baatır bolsoñ jölök bol.
Baarıbızga öbök bol,
Öömay, öömay, ak bala,
Ak beşikke jat bala!
Bilektüüdön küçtüü bol,
Jaltıraktan tüstüü bol.
Ataluudan uluu bol,
Akılduudan kunduu bol.
Enelüüdön erke bol,
El aldında serke bol.
Kızıl tilden tañdayluu bol,
Irıskıdan mañdayluu bol.
Jeti müçöl jaşagın,
Tartpa jurttun azabın.
Bilektüüdön küçtüü bol,
Baatır bolsoñ jölök bol,
Baarıbızga öbök bol.
Öömay, öömay, ak bala,
Ak beşikke jat bala.
Kökö Teñir jar bolsun,
Küldür ata koldosun.
Kambar ata un çaçsın,
Kündün piri Kün teñir,
Jarık menen nur bersin.
Umay ene ak çaçsın,
Ürkör ata togoşsun,
Kızır ata daarısın.
Jalpı pirler koldosun,
Oomiyin,
Oldooakpar!

KIRKIN ÇIGARUU BATASI
«Kırk» atañdın jörölgösü,
Ata-eneñdin öbölgösü.
Kırk uruu kırgız içken suu,
Kırk atabız keçken suu.
Kırk aşuunu aşkan suu,
Kırk tomolonup kelgen suu.
Kır taştardı kırkkan suu,
Kızır atam tatkan suu.
Suuday taza bol,
Nurday suluu bol.
Oomiyin!

TUŞAMIŞ KESKENDEGİ BATALAR
Bismilla rahman ırayım,
Tuşamışıñ kesildi, jıgılba,
Tizeñdi ayrıp ıylaba.
Kulunday tuylap jügürçü,
Kanekey özüñdü sına da,
Jügürsöñ tüzdön sürünbö,
Biyikke çıksañ bügülbö,
Kabırgañ katıp brlottoy,
Ot oynosun tügüñdö.
Şattıktan taşıp köñülüñ,
Jarkırap öskün kün sanap.
Jarkıldap şamşar tebingiñ,
Jar bolsun köktö Teñirim!
Oomiyin!
Tuşooñdu kestik, balam,
Emi kara jerge jıgılba,
Baldardan kalbay çurkap jür.
Kulunday oyun salıp jügür.
Elim — er,
Dosum — şer dep,
Bügülböy ömür sür.
Özüñdü erdikten sına,
Jamandan jardam suranba,
İçiñe kek saktaba.
Bilegiñdi taldırba,
Jürögüñdü aldırba.
Neetiñdi jandırba,
Bagıñdı sındırba.
Jigit, kerge jetip erte,
Namıstı koldon ketirbe.
Jaman tukum dedirbe.
Dayıma aldıga ozun,
Ümütüñ uzak bolsun.
Dosuñdu süyünt,
Kasıñdı küyünt.
Teñirim saga tilekti bersin,
Tilegen bata kabıl kelsin.
Oomiyin!
Kesildi balam, tuşooñ,
Jaltaktabay ayak bas.
Biyik bolup uçarıñ,
Askarlarga kanattaş.
Duşmanıñ kazgan oruna,
Tüşüp ketpey anık bas.
Oomiyin!
Kaz-kaz, kaz-kaz, karagım,
Kuttuu bolsun kadamın.
Ömürgö ayak basa ber,
Örköçü biyik aşuudan,
Taygılbastan aşa ber.
Oomiyin!
Tay-tay balam, tay balam,
Talpına goy, basa goy,
Şilte dagı bir kadam,
Bir kadamdı aşa goy.
Tay-tay balam, tay balam,
Tartınbagın jürö ber.
Beşigiñ kaldı koştoşup,
Çırpıktan attı mine ber.
Kötörüp ulam butuñdu,
Tatınakay baskınıñ,
Baskan joluñ oñ bolsun.
Jaratkan seni koldosun.
Oomiyin!
Tay-tay-tay balam,
Jıgılbastan tur, balam.
Tay, tay, tay balam,
Tayataña bar, balam.
Toru atıñdı min balam.
Tay, tay, tay balam,
Çoñ ataña bar, balam,
Argımagın min, balam.
Çoçubastan bek turup,
Çurkap ketkin, tay, balam.
Tay-tay böbök, tay böbök,
Aldı-artıña may böbök.
Kaz-kaz böbök, kaz böbök,
Jalkoolonboy bas, böbök.
Oomat bizde bek bolso,
Oñ butuñdu kötörgün.
Olorgo ooso ak süylöp,
Sol butuñdu kötörgün.
Oomat bizde turbaybı,
Oñ jak butun kötördü.
Jakşı jürüm bolsun,
Janga jetkirbes,
Külük bolsun.
Jaaktuuga ayttırbas,
Çeçen bolsun.
Jüz jaş jaşa,
Külük at min.
Jakşı jürüm-turumu bolsun,
Alduuga aldırbas küçtüü bolsun.
Jaaktuuga jeñdirbes çeçen bolsun.
Jüz jaş jaşa,
Arıbas külük at min!
Tay-tay, tay balam,
Tayıba katuu jer bassañ.
Müdürülbö taş bassañ,
Jıgılba külük at çapsañ.
Jigittin piri koldosun,
Uuru-börü tosposun.
Umay eneñ koldosun,
Baskan kadam şır bolsun.
Atka minerman bol,
Erööldö bilerman bol.
Kasıña ok bol,
Dosuña ot bol.
Üyüñö köl bol,
Jeriñe söz bol.
Duşmanga jut bol,
Eliñe kut bol!
Kiyimiñ keptüü bolsun,
Eliñ eptüü bolsun.
Ömürüñ uzun bolsun,
Örüşüñ jayık bolsun.
Tukumuñ jurttan aşıp,
Tuuganıñ kanat bolsun!

BALANI TAYGA MİNGİZGENDEGİ BATA
Mobul eer babalardıkı,
Neçen door, zaman baskan.
Bek otur, balam.
Eliñe bul karaan.
Saparıñ uzak bolsun,
Babalardın kasieti koldosun.
Atagıñ Misirge jetsin
Atıñ alıstan ketpesin.
Çılbırıñ uuluñ jetelesin,
Zıynatıñ elge jetsin.
Kabarıñ Kırımga jetsin,
Dañkıñ Urumdu jarsın,
Dañkanıñ kılımga kalsın.
Ata narkı öçpösün,
Ömürlüü bol, uulum.
Bekem bolsun tuuruñ,
Teñir bolsun uluguñ.
Oomiyin!

ÇÜÇKÜRÜKKÖ IRIM
Ak çüç,
Ayran iç.
Kırga çık,
Kımız iç.

SOYuŞKA JANA DASTORKONGO BATALAR
(Tüşünüktör )
Dastorkonun kenen jayıp, «eesin sıylasañ, itine söök sal» dep, konok emes
itine çeyin sıy ötkörüp jürgön kırgız eli «meymandos» degen dañktı
alganına maaşırkanıp kelet. Sıy adam emes, jön ele jolooçuga aş-ookatın
berip, «anın batası tiysin» dep koet da, akçasın surabayt. Konoktop alsa
gana bayıganday tuyungan. Batanı mal-puldan jogoru sanagan. Kırgızdar
konoktu bir kança türdüü atap, aga oşol darajası boyunça kütkön. Kırgızda:
sıy konok, uyattuu meyman, aziz meyman, uluk meyman, kudayı konok, mildettüü
konok, aç kalıp, keç kalgan konok, jolooçu, aş üstünön çıguuçu j.b. sözdör
menen atap, al konoktordun kütülüü jayın belgilegen.
Sıy konok, uluu konok degender atayın çakırgan konoktor bolup, alardın
barım-kelim baylanışına karay soyuşka bata kıldırgan. Mında ötö sıyluu
konokko tay soyuşuna bata kıldırgan. Andan soñ öz jarak, jagdayına karay koy
jana başka jandık- targa bata kıldırgan.
Kudayı konok degende, kudaydın buyrugu menen kelip kalgan konoktorgo
karatılgan. Mınday konok- tordun sanına, kadır-barkına karay kütüp,
soyuşuna bata kıldırışkan.
Mildettüü konok degende, toy, aşka kelgen konoktu oşol ayıl, je anın
tuugandarı mildettüü konok alıp kütünüşkön. Mında üç kişige bir kozu, beş
kişi bolso toktu, jeti kişiden köp bolso (on eki kişiden aşırbayt), çoñ koy
soyuşka bata kıldırgan.
Soyuşka bata berüü eki merçemde ötöt: anın biröö, üy eesi soyuştu tuura
tartıp, bata tilegende konok- tordun içinen barktuu, oozunda sözdüü biröö
bata beret. Bolup da tayga bata bergende, ötö ooraktuu bata tandap berilet.
Bul soyuşka bata bergendik. Bata berilgen soyuş eç kaçan soyulbay kalbagan.
Dagı bir merçemi, soyuştu jep bolgondon kiyin dastorkongo bata berilet. Bul
eki bata teñ konoktor jagınan, ötö maanilüü, üy eesin ıraazı kılarlık
deñgeelde jakşılap berilet. Bata sözü kança küçtüü bolso, konok- tordun
kadır-barkı oşonço jogoru ekenin belgilep kelgen.
Al emi soyuş muuzdarda üy eesi bata menen muuzdagan. Batasız bıçak
sürtkön maldan konoktor şekşiyt.
«Dastorkongo batalar» degende, soyuştan bölök da köptögön dastorkon
jayıp konok kütüü, meyman kıluu uçurları bolot. Kadırese künümdük el üç
maalkı ookat içüüdö dastorkongo bata berilet. Mındayça aytkanda,
kırgızdın dastorkonu bata menen molugup, dastorkongo karay bata berilip
kelgen. Albette, «kurgak dastorkongo bata jürbögön». Al emi dastorkondo
oturgan konoktordun öz narkına karay batanın söz kubatı çıgıp, üy eesin
ıraazı kılgan. Bolup da ata-enenin uul-kızdarının dastorkonuna bergen
batası oşol üydün kutu katarı karalıp, ata-ene perzentterinin dastorkonuna
uluu tilek, ak sözdördü çın dilderi menen berişken. Andan bölök ata-enege
küyümdüü uul-kızdarga ata-ene bötönçö, ömür boyunça bir ele jolu bütkül
ıraazıçılıgın bildirip ber- gen bataları da bolgon. Anday bata ar kanday
dastorkongo bergen batalardan maani-mañızı jagınan öydö turgan da,
uul-kızdın ata-enege bolgon kızmatının zor sıylıgı ata-enesinin bötönçö
bergen batasın aluu gana bolgon. Ata-eneden muras aluunu oylogondon körö,
alardan bata aluunu oylogon perzentteri köp.
Dastorkongo bergen batalardın ata-enenin perzentterine bergen batası,
konoktordun batası jana özdörünün künümdük dastorkongo batası sıyaktuular
bolgon. Alardın mazmunu negizinen kırgızdın başka batalarının negizinde
bolgon da, özgöçölügü oşol dastorkon eelerine den sooluk, esendik, ıntımakırıs kaaloo tilekteri aytılgan. Al emi dastorkongo
bergen batalardın mazmununa karay uluulardın kiçüülörgö berip jatkan
batasın

jana

kiçüülördün

uluulardın

dastorkonuna

bergen

batasın

ayırmalap bilüü zarılçılıgı bar.
Dastorkongo konoktordun, je dastorkon üstünön çıkkanda, kıska ak tilek
aytıp salam bere turgan atayın sılık sözdörü bar.
Tömöndö oşol kıska sıpayı sözdördü bet açar kılıp, soyuşka jana
dastorkongo bere turgan batalardın ülgülörün okuylu.

TAMAK ÜSTÜNDÖ SALAM AYTKANDA:
Tamagıñar tattuu bolsun (jandırmagı: ırakmat)
Jay olturup, jakşı tamaktangıla.
Tamagıñar aş bolsun (jandırmagı: aytkanıñızday bolsun)
Aşıñarga bereket bolsun. (Jandırmagı: bereketine ortok boluñuz)
Tartınbay jep-içiñizder.
Öz üyüñüzdördöy tamaktanıñızdar.
Kanakey, dastorkongo karañızdar.
Ilayım öz koluñuzdardan öz oozuñuzdarga aş tiysin.

DASTORKONGO KISKA BATALAR
Oomiyin, aşka bereke, başka döölöt bersin.
Bala-bakırañardın künü-küçün körgülö.
Eç nerseden kem bolbogula, oomiyin!
Oomiyin, sıyıñar sıy menen kaytsın!
Dastorkonuñarga bereke bersin,
Mal-janıñar aman bolsun, oomiyin!
Dastorkonuñar tolsun,
Uuluñardın urmatın körgülö,
Kızıñardın kızmatın körgülö, oomiyin!
Uçuñar uzarsın, kulaçıñar jayılsın,
Uuluñar urum bolsun, kızıñar kırım bolsun, oomiyin!
Altın başıñar aman bolsun.
Tilegiñer kabıl bolsun, oomiyin!

MAL MUUZDAGANDAGI BATA
Soobuñ maga, jatıñ kuday jolunda,
Ay müyüzdüü,
Aça tuyaktuu arnaluu malım,
Sende kep jok,
Mende et jok,
Adamzatmın ançalık emes alım,
Erte aytıp, keç kaldım,
Kudayım özüñ jalgagın.
Oomiyin!
Ayrı müyüz, aça tuyak,
Erte baktık, keç kayttık.
Jalınmak bizden,
Jalgamak sizden.
Mende azık jok,
Sende jazık jok.
Janıñ kudayga,
Soobuñ bakkanga.
Oomiyin!

SOYuŞKA BATALAR
Oydo koyuñ jayılsın,
Omurtka menen kuyruk je,
Kırda jılkıñ jayılsın,
Kazı menen karta je.
Baytal beeñ kulundap,
Keñ jayloodo tuylasın.
Kunajınıñ muzoolop,
Keñ talaaga sıybasın.
Oomiyin!
Telegeyiñ tegiz bolsun,
Örüşüñ semiz bolsun.
Tubar malıñ egiz bolsun,
Soygon koyuñ semiz bolsun.
Aydan, jıldan aman çıkkın,
Elge-jurtka jakkın.
Dastorkon menen beyiliñden,
Şıbaga, ırıs tapkın.
Oomiyin!
Oomiyin deseñ mına bata,
Daarısın Kıdır ata.
Kıdır kıyalasın,
Perişte uyalasın.
Bak bersin, baş bersin,
Ömürüñö uzak jaş bersin.
Ketpes ırıs,
Keñ peyil bersin.
Korgogongo koldoş kılsın,
Jalgaganga jalgaş kılsın.
Kargaganga kargış kılsın,
Meenetiñ ak kılsın.
Muratın tak kılsın,
Kaba jaagan kardan saktasın,
Çaba jaagan jaandan saktasın.
Kaptay çapkan joodon saktasın,
Oozu kanduu börüdön saktasın,
Kolu kanduu uurudan saktasın.
Uşul üygö jamandık oylogon,
Egerim eki düynödö bereket tappasın.
Oomiyin!
Aygırıñar ündüü bolsun,
Koçkoruñar jündüü bolsun.
Korooñor kıktuu bolsun,
Koñşuñar ıktuu bolsun.
Ögüzüñör küçtüü bolsun,
İnegiñer süttüü bolsun.
Kuru sayıñardan suu aksın,
Kılgan işiñer elge jaksın.
Bizge bergen aşıñız,
Açık bolsun kaşıñız.
Bizge tartkan başıñız,
Uzak bolsun jaşıñız.
Bizge tartkan jambaşıñ,
Aman bolsun mal-başıñ.
Bizge tartkan omurtkañ,
Aman bolsun koluktuñ.
Bizge tartkan jiligiñ,
Ösö bersin tülügüñ.
Bizge tartkan kabırgañ,
Ayırbasın jakından.
Bizge tartkan kuyruguñ,
Tuurda şañşıp tuygunuñ.
Kermeñde at tuylap,
Kemibesin biyligiñ.
Oomiyin!

(Sogumga bata)
Sogumuñ çüygün bolsun,
Köñülüñ tuygun bolsun.
Kazanıñ tok bolsun,
Ubayımıñ jok bolsun.
Kut kongon tör bolsun,
Konoguñun köñülü ör bolsun.
Dastorkonuñ keñ bolsun,
Bala-çakañ er bolsun.
Teñirim keselep bersin,
Keselep berse, eselep bersin.
Oomiyin!
Bereke bersin aşıña,
Bak kelip konsun başıña.
Balın tatıp ömürdün,
Babañdın jet jaşına.
Kubanıç menen dostoruñ,
Jıynala bersin kaşıña.
Koyuñ kozulap egizden,
Eçkiñ tuup segizden.
Maydan koluñ ketpesin,
Sogumuñ bolsun semizden.
Aytıp tursun konoguñ,
Etin ay dep jegizgen.
Çalkıp jatsın döölötüñ,
Taşkan sel, deñizdey.
Başıña Alla bak bersin,
Adalın bersin, ak bersin.
Atagıñ ketip alaşka,
Astıña altın tak bersin.
Oomiyin!

(Tayga bata)
Oomiyin, tayga bata,
Koldosun Kıdır ata.
Kızıñ kıyalasın,
Uuluñ uyalasın.
El çeti joosuz bolsun,
El içi doosuz bolsun.
Örüşüñ ottuu bolsun,
Konuşuñ kuttuu bolsun.
Koluñ berekelüü bolsun,
Joluñ maarakelüü bolsun.
Artkanıñ töö bolsun,
Saaganıñ bee bolsun.
Koluñda kögön bolsun,
Oozuñda ölöñ bolsun.
Kiygeniñ kımkap bolsun,
Mingeniñ tulpar bolsun.
Irısıñ aşıp tursun,
Abroyuñ taşıp tursun.
Dostoruñ basıp jürsün,
Duşmanıñ kaçıp jürsün.
Örkönüñör ösüp,
Ömürlüü bolgula,
Ömür boyu uşunday,
Köñüldüü bolgula.
Oomiyin!
Bul beyiliñdin barında,
Bir jakşılık körösüñ.
Kelerki uşul maalda,
Keliniñ erkek törösün.
Baktıñdı Kıdır koldop,
Karaanıñ sürdüü bolsun.
Kızıñ monçoktuu bolsun,
Uuluñ on çaktı bolsun.
Koroogo batpay koyloruñ,
Korumda kozuñ oynosun.
Jılkılarıñ kütüröp,
Jılganı berbey joylosun.
Demiñiz biyik too bolsun,
Deniñiz dayım soo bolsun.
Oomiyin!
Örüşüñdö mal jaynasın,
Kazanıñda may kaynasın.
Üyüñö bakıt koşo konup,
Talaañda taylarıñ tayrañdasın.
Sözüñ ataluu,
Dastorkonuñ bataluu,
Atıñ jotoluu bolsun.
Beeñ kulunduu,
Kozuñ tuumduu,
Tööñ botoluu bolsun.
Koyuñ egizden,
Eçkiñ segizden tuusun.
Keliniñ ayagı menen,
Koyçuñ tayagı menen jaksın.
Köñülüñ dildüü,
Başıñ sıyluu bolsun.
Kızıñ ıybaluu,
Keliniñ ımanduu,
Uuluñ uyattuu bolsun.
Özüñ sarı tiştüü karıya,
Döölötüñ darıya bolsun.
Atıñ tulpar,
Kuşuñ şumkar bolsun.
Jeleñ beelüü,
Köçüñ töölüü bolsun.
İşiñ jüyölüü,
Başıñ kielüü bolsun.
Kızıñ kıyırga,
Uuluñ uyaga konsun.
Saparıñ baysal,
Jegeniñ maysal bolsun.
Bayanduu bolup,
Bak-döölöt konup,
Köñülüñ tolsun.
Oomiyin!
İe, kuduret,
Uşul üydün eesine,
Mol kılıp baş ber.
Köböytüp baş ber,
Uzak ömür jaş ber.
Attansın kelgen konoguñ,
İçpey toyup,
Iraazıçılıgı tügönbögön,
Ikılas ber.
Oomiyin!
Beyiliñe talaanın keñdigin bersin,
Köödönüñö toonun örlügün bersin.
Babalardın bayragın bersin,
Baatırlardın aybarın bersin.
Bakay babamdın akılın bersin,
Koşoy babamdın batasın bersin.
Sırgak erdin bilegin bersin,
Çubak şerdin jürögün bersin.
Almambet zardın tilegin bersin,
Asman, jer arasın buy kılgan,
Ayköl Manastın bir ilebin bersin.
Oomiyin!

DASTORKONGO BATALAR
Aşıñ, aşıñ, aşıña,
Bakıt konsun başıña.
Tañ mezgili bolgondo,
Bödönödöy oydolop,
Kırgooldoy jorgolop,
Kızır kelsin kaşıña.
Den sooluguñ zor bolsun,
Dastorkonuñ mol bolsun.
Kayda barsañ aldıñda,
Jarkıragan jol bolsun.
Umtulganıñ uçurap,
Ubadaluu kol bolsun.
Basıp ketken jeriñe,
Bazarluu kalaa ornosun.
Teñirim işiñ oñdosun,
Tegerete koldosun.
Oomiyin!
Aşıñ, aşıñ, aşıña,
Bereke bersin başıña.
Bödönödöy jorgolop,
Kırgooldoy koykoñdop,
Kıdır kelsin kaşıña.
Senden baylık ötpösün,
Teñirim bergen nasibiñ,
Tebelese ketpesin.
Çuuldaşıp maaraşkan,
Kozuçaktın enesi,
Sooluk bassın üyüñdü.
Eki-ekiden süzüşkön,
Muzooçaktın enesi,
Sıyır bassın üyüñdü.
Kişeneşip tebişken,
Kulunçaktın enesi.
Bee bassın üyüñdü.
Eki örköçü salpıldap,
Botoçaktın enesi,
Töö bassın üyüñdü.
Ot jakalay çıt kursak,
Bala bassın üyüñdü.
Tör jakalay oturgan,
Konok bassın üyüñdü.
Şıñkıldaşıp külüşkön,
Kelin bassın üyüñdü.
Erteli-keç seyildep,
Eliñ bassın üyüñdü.
Senden baylık ötpösün,
Teñirim bergen nasibiñ,
Tebelese ketpesin.

BATA TİLEGENDE
Oomiyin dep kötörgün bilegiñdi,
On manja, segiz müçö sın söögüñü,
On segiz miñ aalamdın padışasınday,
Kuday kabıl kılsın tilegiñdi.
Kaz karkıldap keçkisiz köl bol,
Kuş kurkuldap ötküsüz bel bol.
Tukumuñ jurtka taanılsın,
İlimiñ başka tolup,
İlebiñ taştı jarsın.
Ak batañ tak kelip,
Jayıl dastorkongo jansın.
Kazanıñ kaynap tursun,
Başıñan bakıt ketpesin,
Oomiyin, olloo akpar!
Oomiyin deseñ mına bata,
Törüñdö jorgolosun Kıdır ata.
Kayda bolso joluñ şıdır bolsun,
Joldoşuñ Kıdır bolsun.
Kayırluu kılıp döölöt bersin,
Ömürlüü kılıp perzent bersin.
Oşol körgön perzentiñe,
Ulukman akimdin jaşın bersin.
Kıdır babamdın başın bersin,
Körö albagan pendeñ bolso,
Korgooçuñ bir Teñiri bolsun.
Tilegen tilegiñdi kabıl alsın,
Oomiyin!
Dastorkonuñ jayılıp tursun,
Kazanıñ mayluu-süttüü bolsun.
Tört tarabıñ bay bolsun,
Köñülüñ tolup jay bolsun.
Uuluñ konup uyaga,
Kızıñ çıgıp kıyırga,
Keliniñ bübü atanıp,
Uuluñ bolsun biy, aga.
Bergenden Teñirim tanbasın,
Köböyö bersin mal-başıñ.
Tilegiñ örgö çamdasın,
Dosuñdan köñülüñ kalbasın.
Joluñ bolup jortkondo,
Joluñdu Kızır jalgasın.
Dastorkonuñdan daam ketpesin,
Ömürüñdön maani ketpesin.
Uruk-urpak aman bolup,
Köñülüñö sanaa jetpesin.
Oomiyin!
Dastorkonuñ jıyılbasın,
Kaygı saga kabılbasın.
Sıymıktuu döölöt jaşınbasın,
Kara neetter asılbasın.
Kazanıñ çaçılbasın,
Kaymagıñ buzulbasın.
Kaynagan kazanıñ toktobosun,
Kalgandar saga okşobosun.
Uuluñ urum bolsun,
Kızıñ kırım bolsun.
Kızmatkeriñ Kıdır bolsun,
Bir kün emes sızıl bolsun.
Koluñ uzun bolsun!
Oomiyin!
Dastorkonuñarga bereke bersin,
Döölötüñör koluñardan ketpesin.
Tilekti kuday kabıl etsin,
Koluñar asmanga jetsin.
Atagıñar aalamga ketsin,
İleeşken jaman kırsıktar,
Akkan suuga agıp ketsin.
Jamandık kuusa jetpesin,
Başıñardan bakıt ketpesin.
Katuulukta kayışpagıla,
Kıyındıkta kıyışpagıla.
Dosuñardı jatka saptagıla,
Abiyiriñerdi bekem saktagıla.
Eliñerdi jolgo baştagıla,
Örkönüñör össün,
Örüşüñör keñeysin.
Teñirim silerge,
Uzak, uzak ömür bersin.
Oomiyin!
Bata başı dıñ-dıñ,
Maldı bersin miñ-miñ.
Jılkı berse ala ber,
Ot jakalay bata ber,
Adal jürgün, aram bolbo,
Sak bolgun, bakıl bolbo.
Buzuk işti bile turup,
Tüşpögülö jaman jolgo.
Oomiyin!
Baygambar batasın bersin.
Bay döölötün bersin.
Teñir ata jan bersin.
Umay ene bak bersin.
Kazanıña aş bersin,
Periştelüü baş bersin.
Berekelüü aş bersin.
Oomiyin!
Oluya koldo,
Kızır joldo.
Paygambarım batasın bersin.
Ötpös ömür bersin.
Şıbagaluu baş bersin,
Berekelüü aş bersin.
Mañdayıña jarkıragan bak bersin.
Uuçuñ uzarsın,
Janıñ jayılsın.
Ömürüñ uzun bolsun,
Örüşüñ jayık bolsun.
Irıskıñ jurttan aşsın,
İlebiñ taş jarsın.
Eç nerseden kem bolbo.
Oomiyin!
Başıñan bakıt ketpesin,
Başkanın kargışı jetpesin.
Baldarıñ çeçen bolsun,
Bir tuuganıñ esen bolsun.
Kıdır saga daarısın,
Kılımga atıñ taanılsın.
Tiliñ kızıl bolsun,
Tilegiñ uzun bolsun.
Oomiyin!
Jeti müçöl jaşagın,
Tartpa joktun azabın.
Baarıbızga öbök bol.
Ak saamayluu baybiçe bol.
Oomiyin!
Atam Manas,
Ayılıñ alaş.
Baldarıñ akın çıksın,
Ar sanaaga jakın çıksın.
Kızdarıñ suluu çıksın,
Kır-kırınan uluu çıksın.
Oomiyin!
Tiliñ kızıl bolsun,
Tilegiñ uzun bolsun.
Bak karasın başıña,
Kıdır daarısın aşıña.
Kuru sayga suu aksın,
Eliñe işiñ jaksın.
Bereket bersin aşıña,
Kızır kelsin kaşıña.
Uzun ömür jaş bersin,
Bala-çaka baarıña (başıña).
Şıbagaluu baş bersin,
Berekelüü aş bersin.
Mañdayıña barkıragan baş bersin,
Uuçuñ uzarsın,
Janıñ jayılsın.
Ömürüñ uzun bolsun,
Örüşüñ jayık bolsun.
1rısıñ jurttan aşsın,
Köönüñ tolup jatsın.
Eç nerseden kem bolbo.
Oomiyin!
Ak barçın, kızıl barçın,
Tiliñ kızıl bolsun,
Tilegiñ uzun bolsun.
Bak karasın başıña,
Kızır daarısın aşıña.
Kuru sayga suu aksın,
Kudaga işiñ jaksın.
Uluksatıñ, supatıñ,
Kipirada akıñ.
Bereke bersin aşıña,
Kızır kelsin aşıña,
Kıdır kelsin kaşıña.
Uzun ömür jaş bersin,
Bala-çaka başıña.
Oomiyin!
Gül alsañ kümüş bolsun,
Kazınaña altın tolsun.
Kazanıñ kaynap tursun,
Baldarıñ oynop tursun.
Başıñan sıymık ketpesin,
Kas sanagan duşmanıñ,
Muradına jetpesin.
Aş bergenge baş bersin,
Uzun ömür jaş bersin.
Oomiyin!
Oomat kelip, kezek aylansın,
Mamıña eki külük at baylansın.
Jergege bakıt kezegi kelip,
Bayçeçekey gül açıp jaynasın.
Jer bagıña oomat kezegi jetip,
Bagıñdın başında bulbul kuştar sayrasın.
Bak karasın,
Kıdır daarısın.
Kuday jalgasın,
Mal-başıñdı,
Aman kılsın baarısın.
Kuday bak bersin,
Bak berse bat bersin
Irıs bersin,
Irıs berse,
Aldan tüzülgön durus bersin.
Baktıluu bol,
Baştuu bol,
Uzun ömür jaştuu bol.
Tegeleyiñ teptegiz,
Malınıp tursun mayga kol.
Baktıluu bolsun baldarıñ,
Açılsın bagı ar dayım.
Tündüktön ırıskı kuyulup,
Jolu bolsun kün sayın.
Oñoluu kişi ar kaçan,
Koldosun Kızır ar dayım.
Kudayım baldarıña bakıt ak bersin,
Bakıt berse teñdeşi jok artık bersin.
Darajası kötörülüp, nur çaçırap,
Irıskısın kööhardan çaçıp bersin.
Bak karap, Kızır daarıp, ırıs jetip,
Döölötü suuday agıp, ösüp-önsün.
Oomiyin!
Baş bolsun,
Mal bolsun,
Uzun ömür jaş bolsun.
Berekelüü aş bolsun,
«Oh» degen ooru jok bolsun,
«Kele» degen dooçu bolbosun.
Bakkan balaa bolbosun.
Kalk ordunda oolsun.
Han taktısında bolsun.
Handın kalabasınan saktasın.
Jattın doomatınan saktasın.
Aykırıp tiygen joodon saktasın.
Agını katuu suudan saktasın.
Adam ölgön çuudan saktasın.
Bak karasın,
Kıdır daarısın.
El içi tınç bolsun,
Emgek kaynap tursun.
Karılarıbız nuskaluu bolsun,
Baybiçeleribiz berekelüü bolsun.
Kız-kelinderibiz uyattuu bolsun,
Uuldarıbız ıymanduu bolsun.
Oomiyin!
Köñülüñ tolo bersin,
Bak-taalayıñ çınarlap,
Başıña bakıt kono bersin.
Uzak ömürlüü bolgun,
Arstanday aybattuu,
Aç jolborstoy kayrattuu,
Boto tirsek señirlüü bolgun,
Önörüñ örlüü bolsun,
Bakçañ mömölüü bolsun.
Sözüñ jüyölüü bolsun,
Joluñ jönölüü bolsun.
Oomiyin!
Köñülüñö zak ketpesin,
Ooru-sırkoo tük jetpesin.
Dili kara duşmanıñı,
Bir jaratkan özü eptesin.
Döölötüñ koluñan ketpesin,
Arçanın jaşın bersin,
Jolborstun jürögün bersin.
Akılmandın oyun bersin,
Ömürüñö bereke bersin.
Başıñan bagıñ taybasın,
Bulbulday ünüñ sayrasın.
Jakşılıgıñ elge tie bersin,
Aytkan batam kabıl kelsin.
Oomiyin!
Baktıñ, döölötüñ menen taşa bersin,
Duşmanıñ kırdan ürküp kaça bersin.
Bata uşul — bizden sizge ırakmat jaap,
Kudayım mañdayıñdı aça bersin.
Oomiyin!
Er jigittin sıyıntar ar ubak, turagı bolsun,
Kanat berip tuylatar argımak tuyagı bolsun.
Ot aylana baş bersin,
Örüş tolo mal bersin.
Oomiyin!
Ulaktay tunuk bol,
Kiçüügö örnök bol.
Jakşıga önök bol,
Jaman közdön alıs bol.
Enege jölök bol,
Uluu jurttun başı bol.
Akıl, oydun keni bol,
Adam tappas sözdüü bol.
Arstanday aybattuu bol,
Köñülüñ köldöy bol,
Uzak ömürlüü bol.
Oomiyin!
Örüşüñdö mal jaynasın,
Kazanıñda may kaynasın.
Üyüñö bakıt koşo konup,
Paygambarım törüñdö sayrandasın.
Oomiyin ollo akpar!
Eçkiñ tuusa ulagı egiz bolsun,
Eki jılda bir eçki segiz bolsun.
Küzündösü kötörüp soygonuñda,
İçinen çara-çara may çıgıp,
Semiz bolsun.
Oomiyin odlo akpar!
Ee, baybiçe (kelinçek) körgön balañ erkek bolsun.
Enekelep jügürüp elpek bolsun.
Er jetkende el aralap jurt başkarıp,
Başıña bak-taalaydın kuşu konsun.
Oomiyin Ollo akpar!
Kuday bergen döölötüñ,
Kubalasa ketpesin.
Teñir bergen döölötüñ,
Tebelese ketpesin.
Kas sanagan duşmanıñ,
Keler küzgö jetpesin.
Serkenin mayın aşagın,
Seksenden aşuun jaşagın.
Toktunun etin aşagın,
Toksondon aşuun jaşagın.
Oomiyin!
Telegeyiñ tegiz bolsun,
Örüşüñ segiz bolsun.
Tubar malıñ egiz bolsun,
Soygon koyuñ semiz bolsun.
Aydan, jıldan aman çıkkın,
Elge-jurtka jakkın.
Dastorkon menen beyiliñden,
Şıbaga, ırıs tapkın.
Oomiyin!

ATASININ UULUNUN DASTORKONUNA
BATASI
Birlik bersin başıña,
Bereke bersin aşıña.
Jakşılık jar bolup,
Jaş koşulsun jaşıña.
Oñgo bassa talabıñ,
Kööp ketip taşıba.
Tayıp ketse tamanıñ,
Çünçüp beker jaşıba.
Aram oyluu arsızga,
Bolo körbö koşuna.
Aldı-artıñdı oyloboy,
İş kılbagın aşıga.
Joldoş bolgun er barktaar,
Jakşı adamdın kaşına.
Oşondo janıñ jay tabıp,
Aş koşulsun aşıña,
Jaş koşulsun jaşıña.
Oomiyin!

ALISTAN KELGEN KONOK SIY DASTORKONGO
BERGEN BATA
Abalı Kuday oñdosun,
Arbaktarıñ koldosun.
Bakıt, döölöt, mal, başıñ,
Başıña ketpes ornosun.
Tört tarabıñ şay bolsun,
Tört kıbılañ bar bolsun.
Eliñe kut, ırıs ornosun.
Jeriñe tınçtık ornosun.
Ösök, ayıñdın çırmagı bolbo,
Ozburlardın kurmanı bolbo.
Alıs joldordu,
Jış ormondo,
Batkalda, muzdarda,
Çatkalda, ızgaarda,
Jazıksız tüşör jazadan,
Kapıstan keler karadan,
Ata-baba arbagı saktasın.
Akılduu bol, arduu bol.
Baktıluu bol, malduu bol.
Katarıñdan alduu bol.
Kurdaşıña kubanıç bol.
Sırdaşıña sınagıç bol.
Iylaganga jubanıç bol.
Turmuşuña tunuk bol.
Tattuulukka uluk bol.
Ikılaska ıyık bol.
Ata-ene aldında alasa bol.
Ar aldında biyik bol.
Oomiyin!
KONOK ALGAN ÜYDÜN DASTORKONUNA BATA
Şıbagaluu baş bersin,
Berekelüü aş bersin.
Mañdayıña barkıragan bak bersin,
Uuçuñ uzarsın,
Janıñ jaşarsın,
Ömürüñ uzun bolsun.
Örüşüñ jayık bolsun,
Irısıñ jurttan aşsın,
Köñülüñ tolkup taşsın.
Eç nerseden kem bolbo.
Başıñdan bakıt ketpesin,
Başkanın kargışı jetpesin.
Baldarıñ çeçen bolsun.
Bir tuuganıñ esen bolsun.
Saga jamandık izdegen,
Ara joldo kesel bolsun.
Kıdır ata daarısın,
Kılımga atıñ taanılsın.
Tiliñ kızıl bolsun,
Tilegin uzun bolsun.
Oomiyin!

JAŞ JUBAYLARDIN DASTORKONUNA
BATA
Kazanıñar aşka tolsun,
Üyüñör başka tolsun.
Korooñor koygo tolsun,
Çelegiñer sütkö tolsun.
Dastorkonuñar mayluu bolsun,
Jegeniñer juktuu bolsun.
Ak üyüñör ordo bolsun,
Uul üylöp, kız uzatkıla.
Baldarıñardın bagı açılsın.
Ilayım ele arıp-tozboy,
Oylogon oyuñar orundalsın.
Ata-eneñerdi ıyık sezgile,
Tilegen tilegiñerge jetkile.
Intımak menen kol karmaşıp,
Baktıluu ömür sürüp ötkülö.
Ata konuşun eelep ötkülö,
El konuşun saktap ötkülö.
Oomiyin!

UULUNUN DASTORKONUNA BATA
Baktıluu bol, bagıñ açılsın,
Bar künüñ şattıkka çaçılsın.
Törüñön jakşılık ketpesin,
Bosogoño jamandık jetpesin.
Kızıñ monçoktuu bolsun,
Uuluñ on çaktı bolsun.
Başıñarga bak konsun,
Jaratkan eem jak bolsun.
Intımak şerik bolsun,
Çamgaragıñ biyik bolsun.
Nasip eesi iyip kelsin,
Berekesin iyip bersin.
Dastorkonuñar keñ bolsun,
Kızıkçılıgıñar teñ bolsun.
Aylıñar maarakelüü bolsun,
Ömürüñör berekelüü bolsun.
Mal-başıñar aşsın,
Döölötüñör taşsın.
Oomiyin!
JAŞTARDIN DASTORKONUNA BERGEN BATA
Kötör bala, bilegiñdi,
Kudayım bersin tilegiñdi.
Bak karasın,
Kıdır daarısın.
Ayıkpas balaadan,
Jok jalaadan saktasın.
Ata-babañdın arbagı koldosun,
Eç jamandık bolbosun.
Oomiyin!

AZA-AŞKA BATALAR
(Tüşünüktör )
Kırgız madaniyatının üzüktöy bir parçası ölüm uzatuu madaniyatı bolup
eseptelet. Kırgızdın kırgız bolup atalıp kelişin saktap kele jatkan
özgöçölüktün dagı biröö kak uşul ölüm uzatuu madaniyatının özünö gana
tieşelüü özgöçölügü bolgonbu degen oy kelet. Deginkisi, kırgızdarda ölüm
uzatuu, söök çıgaruu saltı özgöçö alkaktar boyunça önügüp, kandaydır bir
adamdın uluulugun ölüm zıynatı menen körsötüp koe turgan biyiktikke alıp
barıp jetkirgen.
Kırgız tarıhındagı din işenimderi, doordun salttarına jaraşa kişi
ölgöndö anı jerligine koyuu adatı da ar türdüü bolgon. Eñ ertede, kırgızdar
ölüktü biyik toolorgo alıp çıgıp, sereçelengen jıgaçtardın üstünö koyup, et
menen söögü ajıragan soñ anan sööktü jerlikke koygondugu jönündö bayandar
aytılat. Dagı bir bayanda «sööktü etinen ajıratıp, kırdırıp, kımız menen
juudurup» («Manasta») söök koyuu saltı bolgon. Azırga çeyin kırgızda «ölük»
çıgardı debey «söök çıgardı, söögü menen koştoştu, söögün koydu» degen
sözdördü iştetkenine karaganda, kırgız tüşünügündö adamdın tübölüktüü
nersesi «söögü» bolot eken. Kız berip, kız alganda da «söök berdik, söök
aldık» deşet. Maynaptay karaganda, kırgızda «jan çıgıp ketet, et çirip
kalat, birok söök tübölük bolot» degen tüşünüktön ulam, adamdın söögün
kastarloo adatı kalıptanıp kalgan türü bar.
Al emi söök uzatkanda, eç kaçan «jönököy köömp koyuu» bolbogon. Tee, atam
zamandan kele jatkan bir
sıyra «ölümdün zıynatı» ötkörülüp, «ıyı jana sıyı» menen dañ-düñü
boyunça ötkön. Iyı — küyüt. Jakındarı küyütünö koşok koşup kakşanıp
otursa, oşonun dagı bir jagında sıy — aşı ötö bergen. Kırgızdın uşul
ıyı-sıyın birge ala jürgön saltı- nan ötö keñ peyil, çıdamkay insandar
ekenine ınanıp kalat. Uşul ıy-sıy kaadasında büt ele bata aytuu, ak tilek
menen köñül aytuu saltı kırgızda ayabay bekem kalıptangan. Ölgöndörgö «bata
kılıp koelu, bata kılıp keldik» degen sözdör «jubatar tilek ayttık,
ıramatılıktın boyuna ak bata ayttık» degen maanilerdi berip kelgen. Oşogo
ölümdün kaadası da bata, tilek sözdör menen, kelgen deer elek.
«Aşın bergenge bata». Aş berüü kırgızda kara aşın berüü jana jıl aşın
berüü dep eki çoñ aş berüü bolgon. Kara aş degende ölüktün söögü jerligine
koyulgandan kiyin, anın ölüm zıynatına berilgen maarake (tamak), anın
ruhuna arnalgan «bata alıp berüü, bata kıldıruu» bolgon. Bolup da jaşangan
adamdardın kara aşı, jıl aşı «toy katarı» saltanattuu berilgen.
Kırgızdardın toyunda ötkörülüüçü eldik maarake şököttörü menen koştolgon.
Bodo, jandık soyulgan. Oşol soyuştarga, dastorkondorgo bata berilgen.
Bergen aş kabıl bolup, kalgan perzent, uruk-tuugan, küygöndörü aman-esen
boluusun tilep, el-jurt bata bergen. Oşonu menen bergen aştın korutundusu
çıkkan. «Aş bergenge bata» degen batalar mına oşol agştın soyuşuna kılgan
batalar jana al aşta salgan dastorkongo bergen batalarga karata aytılat.
Aş berüüçü ar kaysı batalardı tike turup kabıl algan.
«Beyit bekitkenge bata». Jerligine koygondon kiyin, köbünçö jıl aşında
«beyit bekitüü» saltı kalıptangan. Mında söök koyulgan beyitti «körkoo
tülkü» açıp koybostugu, jaan, suu kirip ketpestigi üçün beyittin çöyrösün taş
jana kil botolor menen katırıp, koruktap, anan aga estelik taştardı
koborgon. Mına oşol kezde jasalgan jumuştarga, aga kızmatı ötkön
bala-bakırasına bata berilgen.
«Beyit başına bata». Ölgön adamdın perzentteri, küyörmöndörü dayıma
beyit başına barıp «bata kılıp turgan». İslam dini kirgenden kiyin «jay
başına kuran okuu» degenge almaşılgan. Jay başına, beyit başına bata
kılganda, köbünçö ölgöndün
ruhuna arnalgan tilek, jubatar sözdör, «jatkan jeriñ jayluu bolsun»
degen kaaloolor bolup eseptelet.
«Karasın tüşürgöndögü bata». Jıl aşı berilip bolgon soñ «karasın
tüşürüü» kaadası ötöt. Oşondo jakındarı «karaluulardın» murdagı aza
kütüp kiyip jürgön kiymderin çeçtirip (köbünçö ayaldı törkündörü) jañı
kiyim kiygizet. Bolup da kırgızda ilgeri «tul saluu» saltı bolup tulu
alıngan- da anan karası tüşürülgön.
Aza kütüüdö «tul saluu» saltı mınday bolgon: kırgızdarda üy eesi bolgon
er kişi ölüp ketse, anın kebetesin çopo, taş, jıgaç sıyaktuu nerselerden
somdotup jasatıp, tirüü kezindegi kiyim-keçesin kiygizip, örgöösünün törünö
oturguzup koygon da, al er kişinin katını oşol «tul» kebetenin aldında bet
karay oturup ıy zınatın bütöp koşok koşup oturgan. Al oşol «tuldun katını»
boldu degen tüşünük boyunça, «tul katın» bolup atalgan. Oşol tul salgan üygö
ölgön kişinin tapkan dünüyösü körsötmögö jayılıp koyulgan. Al buyumdar «tul
dünüyö» dep atalgan. Ölgön kişinin atı jal, kuyrugu kırkılıp, eer tokulup,
al kişinin tirüüsündögü tutungan at jabdıktarı büt ele eerge böktörülgön.
Mınday at da «tuldun atı», «tul at» dep atalgan da, köçköndö jetelenip, eç
kim minbegen.
«Tul» ölgön adamdın jıl aşına çeyin turgan. Jıl aşınan kiyin, «tul
alındı» bolup, katındın karası tüşürülüp, tulga koyulgan buyumdar
jıyıştırılgan (bala-bakırası bölüp ketken). Tul alıngandan kiyin, katın
«jesir» dep atalgan.
Aytmakçı, kırgızdarda «tul saluu» saltı tee erteden baştalgan türü bar.
Anday deştegi sebep, kırgızdardın ata-babaları ertede jaşagan Ene-Say
öröönündögü kırgız körüstöndöründö «molo taş» dep atalıp kelgen taştar
adam kebetesi türündö somdolup, betine kişinin tüspöl sürötü, esteligi
çegilgen. Bul kör başına koyulgan «molo taştar» («estelik taştar» dep da
atalat). Üygö koyulgan «tuldun» kör başına koyulgan «tul» türü okşoyt. Al
körüstöndördün üstünö koyulgan estelik taştardı «tul taş» ele desek
bolçuday degen oy kelet.
«Tul saluu saltı» kırgızdardın bilim kampası bolgon «Manasta» da
keñiri bayandalat. Demek, aza kütüü madaniyatıbız «Manas» içinde bizge
jetken.
«Manas» eposunda eki çoñ aş aytılat. Biröö —
«Kökötöydün

aşı».

Dagı

biröö
— «Manas»

eposunun

6-bölümü

«Asılbaça-Bekbaçadagı» Bekbaça baatırdın Manas babası baştagan kırk
tört baatırdın arbagına arnap bergen aşı bolup eseptelet. Mına uşul eki
çoñ aşta kırgızdardın üygö «tul saluu» saltı bayandalgan.
Alıp aytsak, «Kökötöydün aşında» Kökötöy bay ölöründö kereez aytıp, al
ölgöndön kiyin, özünö «tul salboonu, aştı çoñ berip, el-jurttu japaga salıp,
mal-dünüyönü çaçpoonu, tul salıp elge dünüyösün körgözmö kılboonu»
tapşırıp mınday aytat:
Kapkaydagı asıldı, Kaldaytıp tulga salbasın. Kalkının közü tüşpösün,
Ar türdüü sonun buluma, Algan jarım Gülkanış, Olturbasın tuluma.
«Manas» (Sagımbay Orozbak aytımı. 3-tom, 16-bet) uşul bayandan
karaganda, «tul saluu» abdan çoñ maarake bolup, tul salganda, ölgön adamdın
tapkan dünüyösü çaçılıp, karmagan-tutkanı körgözmögö koyula turganın
baamdaybız.
«Tul saluu» saltı, Bekbaça baatır bergen «kırk törttün aşında» da
aytılat. Aşka kamılga körüügö kamdanganda Bekbaça «tul saluunu» ar uruu
aksakaldarına mınday orundaştırat:
... Ar uruudan birden üy, On eki yanat ordodon, Birden kamdap alıp bargın.
Bar dünüyöñdü jıynagın, Üy içine tul salgın. Men alıp baram tört ordo, Tul
tolturup, tuu saygan, Kırk törtkö bolot üy şondo... Eşigiñdin aldında,
Birden atıñ şay bolsun, Kırk tört üygö tul salgan, Kırk tört katın şay
bolsun.
Oozunan çıkkan sözdörü (koşogu), şeker menen bal bolsun.
( «Asılbaça-Bekbaça». Jusup Mamay aytımı.
Bul jazma nuskası 2417-2438-better).
Biz jogoruda aytkan kırgızdardın «tul saluu» saltı mına uşul jerde
anık bayandalgan bolup, tul salganda, oşol örgöönün içinde mal-dünüyö jayılıp körgözmö bolorun, tul törgö koyulup, «tul katın» aldında koşok tartıp
oturarın, eşik aldında «tul at» baylanuu turarın «Manas» eposunun özünön
körüp olturabız.
Çoñ aştarga joo, duşman, öz debey çakırılçu eken. Kee bir joolor aşka
emes, oşol aşta «tulga salıngan dünüyögö» kızıgıp kelip, «tul taloo»
joruktarı çoñ aştarda bolup turgan. Bul bayan «Manas» eposunda mınday
bayandalat:
Talap algan tañguttar, Altın, kümüş, bulumdu, Kança jıldık pulumdu.
( «Asılbaça-Bekbaça». Jusup Mamay aytımı.
Kol jazma nuskası 1200-bet).
Aza kütüüdö «tul saluu» saltı kırgızdardın «Ene- Say doorunda» je
«Manas doorunda» ele bolup kalbay, uşul ele bizdin kılımdın başkı
çenine çeyin kelgendigi jönündö maalımattar bar. Alıp aytsak, 1912- jılı
Kırgızstandın Kiçi Kemindin oozunda ötkörülgön «Şabdan baatırdın» çoñ
aşında Şabdandın tulu salınganın Börübay Kenensarın attuu kişi
«Aş-toylor» degen makalasında mintip eskeret: «Şabdandın aşın başınan
ayagına kördüm. Men 16 jaşta elem. Akem Jantaydın başçılıgı astında, Kün
Çıgış sokuluk elinen 81 kişi bardık.
Tul salgan üygö ökürüp barıştı... Basa, tul salgan üydü tegiriç, jabık
başı jana tuş kiyizder menen koozdogon eken. Şabdandın çen tonun,
iynindegi çaçıktuu çenin, dagı başka altın, kümüş medaldarın tagıp,!
kelgenderge körsötüp koyuptur».
( «Kırgızdar» attuu kitep.
Kırgızstan basması. 2-tom. 566-bet ).
«Tul saluu» anı jıl aşınan kiyin aluu adatı mına uşunday bolgon.
Mında tuldu alganda, karasın tüşürgöndögü jumuştar batalar menen
aytılgan.
«Nazırga bata». Aş berüü kiyinki zamanda koşumçalarga tuşuktu. Dindik
köz karaştardan ulam arbaktın ruhuna «nazır berüü» kirdi. Nazırga soyuş
soyulup, elge dastorkon jayıldı. Mına oşol nazırda «kuran okugandan»
bölök, jörölgölüü batalar menen kaaloo aytuu, amandık tilöö bolgon.
Al emi ooru-sırkoo bolgondordun alı-jayın suroo, ölümgö köñül aytuunun
nuskaluu kıska sözdörü da takay aytılıp kelet. Tömöndö kıska nuska sözdördü
jana «aza-aşka batalardın» ülgülörün okuylu.

KÖÑÜL AYTUU AK SÖZDÖR
Oorudan aman-esen ayıgıp ketiñiz.
Kirgen ooru kamırdan kıl suuruganday çıgıp ketsin.
Oorunun jaratkanı süygön pendesine beret, eçteke emes, ayıgıp ketesiñ.
Oorup jattım, oynop turdum degendey bolot.
Ak neetiñiz ooruñuzdu jeñildetet.
Azaga — kaygırbagıla, ıylabagıla, ıylagan menen tabılbayt, kayrat
kılgıla, bala-çakanın ömürün tilegile.
Markumdun jatkan jeri jayluu bolsun.
Artı jaraşsın, bala-çakasın koldoy jatsın.
Markumdun topuragı torkoluu bolsun.
Markumdun beyişi bolsun.
Bala-çakasın arbagı menen koldoy jatsın.
Iylabagıla, kıska tartkıla, toobo dep baldardın, artında kalgandardın
ömürün tilegile (ün tartıp jatkandarga köñül aytuu).

AŞ BERGENGE BATA
Çarıyar bolsun dostoşuñ,
Muhammed bolsun koştooçuñ.
Kıdır bolsun joldoşuñ,
Ulukman bolsun kurdaşıñ.
Müdürülgön jeriñde,
Jeti oluya, jeti pir,
Keremeti menen koldosun.
Köñülüñö algan talabıñdı,
Bir jasagan kudayım,
Kudureti menen oñdosun.
Uluulardı sıylasañ,
Bolo bersin bolbosun,
Tolo bersin tolbosun.
Tañda makşaar künündö,
Burak bolsun mingeniñ,
Jibek bolsun kiygeniñ.
Ürlör bolsun süygönüñ,
Oşol ubakta bilesiñ,
Bul kündö bergen işiñdin,
Batasının tiygenin.
Malıñdın kör paydasın,
Başıñdan bagıñ taybasın.
Oomiyin!
Namısıñ koldon ketpesin,
Kastaşkanıñ talabına jetpesin.
Ketkeniñdin topuragı torko bolsun.
Karañgı körü jarık bolsun.
Mingeni duldul burak bolsun,
Jürgönü beyiş-jumak bolsun.
Arbak ıraazı bolup,
Kemigeniñdi bir Alla toluktap,
Azan-kazan ortoñ tolsun.
Oomiyin!

BEYİT BEKİTKENDEGİ BATA
Artı kayırluu bolsun,
Kalgan ömürün baldarına bersin.
Artı mayluu-süttüü bolsun.
Jatkan jeri jayluu bolsun.
Oor topuragı jeñil bolsun.
Jakkakı çırak bolsun,
Bakkanı burak bolsun.
Karañgı körü çırak bolsun,
Kuday öz dareginde künöösün keçsin.
Jannattan orun bersin.
Oomiyin!

BEYİT BAŞINA BATA
Teñirim özü koldosun,
Oluyalar oñdosun.
Düynödögü izgilik,
Aldıñdan çıgın koldosun.
Tar kabırıñ keñ bolsun,
Kündüzgüdöy kün külsün.
Şam çıragın jakkanday,
Taş kabırdın içinde,
Iraatka bata kör.
Kün çıgıp tañ atkanday,
Jannattan janıñ jay alsın.
Jaratkan egem kuduret,
Köp batasın kabıl et,
Künöödön taza jandardın.

KARASIN TÜŞÜRGÖNDÖGÜ BATA
Iramatılıktın topuragı torko,
Jatkan jeri jayluu,
Artı-kiyni mayluu bolsun.
Mından kiyin ak eleçek
Başıñan tüşpösün.
Oomiyin!

NAZIRGA BERGEN BATA
Mediyanda Muhammed,
Türkstanda Kojohmet,
Mına bu ümmötüñö jar medet.
Bul düynödö jıygandı ayt,
Akırette ıymandı ayt.
Eki düynö abroyun bersin,
Tört tülük malga jarısın,
Alganıñ menen teñ karısın
Tört tülügüñ ösö bersin,
Jurtuña arnagan nietiñ
Ata-babaña tie bersin,
Ata arbagı ie bersin.
Oomiyin!
MAYRAMDIK BATALAR
(Tüşünüktör )
Kırgızdarda jörölgölüü mayramdar bolgon. Eñ başkısı jañı jıldı
tosuu, jıl ajıratuu saltı kalıptangan. Tee ertedegi hanzu jazmalarındagı
kırgızdar jönündögü bayanda, atap aytkanda, «Jañı tañnaamanın» kırgızdar
bayanında: «Kırgızdar jıldın başkı ayın Aybaşı deyt. On eki aybandın
atı menen atalgan müçölör esebin urunuşat, ar bir üç ay bir mezgil dep
atalat»

j.b.

dep

kırgızdardın

jıl

esebi,

müçöl

esebi

sıyaktuu

astronomiyalık esepçiliginin ötö töp ekenin jazıp koygon. Al emi jıl
ajıratuu (nooruz) mayramı bolso, eski jıl ketip, jañı jıl jañırgandı
«Jıl ajıratuu mayramı» dep belgileşken. Bul «Jıl ajıratuu» mayramı
kiyin islam dini kabıl kılınıp, arap-parsı sözdörü kirgende «Nooruz» — no
(jañı) + ruz (ay) degen söz menen almaşılıp, kırgızdarda «Nooruz mayramı»
degen salt kalıptangan. «Nooruz köçö» jasap mayramdagan. Birok dale «Jıl
ajıratuu mayramı» degen söz kırgız ayıldarının kee birööndö saktalıp
aytıluuda. «Jıl ajıratuu», «Nooruz mayramı» kırgızdardın uluttuk
jörölgölüü mayramı bolup, bul eski jıldı uzatıp, jañı jıldı tosup aluu
mazmun kılıngan mayram bolgon. Kırgızdar «Jıl ajıratuunu» çın kuran
ayında ötkörgön. «Çın kuranda çıñırtıp kulun baylayt» dep jazdın başı,
«jer ayrılıp kök çıkkan, jelin ayrılıp süt çıkkan» jana janıbarlardın
oygongon (çeendekileri) mezgiline tuura kelgen. Oşogo «Jıl ajıratuunu»
bütkül tabiyattın mıyzam çenemine ölçöp esepteşken.
Jana kelip, çın kurandın 22-künü jazgı kün-tün teñelüü maalının kak
«ajıroo» sızıgına tuura kelgen. Kırgızdardın mınday kalendarlık jıl
eseptöösü azırkı zamandın kalendarçılık eseptöösünö töp kelip jürgönün
aytsak bolot.
«Jıl ajıratuu» (Nooruz) mayramında, üy-üygö köjö salışıp, et-aş menen
«Nooruz berüü» ayt mayramı bolgon. Köjö buuday, arpa, jügörü sıyaktuu
dandardı tüktöp, kaynatıp, «köjö, köjö, kölküldök köjönün suusu möltüldök»
kılıp jasagan. Aga kurut, ayran katıktap, «jakşı köjö kalgança, jaman kursak
ayrılsın» deşip, köjögö kursak kerip, köjödön kança ayak içe alışkandarın
özdörünün kubattuu-küçtüülügü menen teñeşip içişken. Köjögö jeti türdüü
daam salışkan. Al daamdar jañı jılda daam mol bolsun degen ırım bolgonu
menen, köjönün kubattuu tamak boluşuna alıp kelgen.
Köjö

içip

ayttap

jürgöndö

ar

bir

dastorkongo

«Jıl

ajıratuu

mayramının» ak bataların berip turuşkan. Andan bölök «Jıl ajıratuuda»
(Nooruzda) «alastoo» saltı bolup, koroo çetine aloo jagıp, baldar eski
çiydi örttöp (eski çiydi jazdın aldı menen örttöp koyso, jañı çiy jakşı
ösöt) alastatkan. Alastaganda «Jıl ajıratuu» (Nooruz) batasın aytışıp
alastaşkan. Ört ar kanday nerseni tazartat. Eskini küygüzüp salıp, jañıga
aloodoy jol açat, «örttöy» tuuştuu bolot degen «otko sıyınuu» işenimin
kırgızdar kılımdardan beri alıp kele jatışat.

.

Kırgızdar «Jıl ajıratuuda» «alastoo», arça menen ısırıktaşıp
«Nooruz aytımın» aytıp, andagı ak tilek-kaaloolordu «arça ısırık» menen
birge üy başına jayışkan. «Nooruz batası» mına uşunday şart astında
aytılgan mayramdık ak batalardın başı bolgon.
«Iramazan batası». Kırgızdar islam dinin kabıl algandan kiyin orozo
karmoo adatına köngön. «Iramazan» degen söz arapça bir kança maanilüü
tıbıştardan kuralgan söz bolup, başkı tıbışı «ra» rahmat degen maaniden,
«m» mehçiret (keçirim), «za» zamin (jalçuu), «n» nusret (kepil) degen
maanilerde bolup, «kuran tüşkön ıyık ay» degen jalpı maanini beret. Al
emi «jaramazan» degen ıramazandı «jar saluu, jar çakıruu» degen maanide.
Kırgızdarda

orozo

ayında

«ıramazan,

jaramazan»

aytıp,

orozo

karmagandarga ak tilek, jakşı kaaloo tileşip, bayagı ele kadimki şırıldañ
aytkan saltka okşoş üy sayın kıdırıp «soogat, pitir» ümüt kılışkan. Ar bir
üydögülör öz jagdaylarına jaraşa «ıramazan» aytkandarga nerse berişip,
ıraazı

kılgan.

Iramazançılar

özdörünün

jakşı

kaaloolorun

alik

algandarına ak bataların berişip kaytkan. Iramazan batası mına uşunday
şart aldında berilip, mayramdık salt batalardın katarınan orun algan.
Orozo ayt mayramı kalıptangan.
«Jañı jıl mayram batası». Kiyinki zamandarda kırgızdar jañı
kalendarlık jıl eseptöö madaniyatın kabıl alışıp, jañı jıldı 1-ayda
tosuu saltın kabıl kılgan. Oşol jañı jıl tosuu mayramında jañı jılga
jañı tilek, ak batalar arnalgan.
Tömöndö mayramdık batalardın ülgülörün okuylu.
Mayramdardı kıskaça kuttuktoo: Mayramıñar kuttuu bolsun (jandırmagı:
özüñüzdün mayramıñız menen birge bolsun).

JIL AJIRATUU (NOORUZ) BATASI
Alas, alas, alas,
Ar balaadan kalas.
Nooruzdun uşul künündö,
Arça tütöp ar üydö,
Şattık külkü jañırıp,
Şañ jañırsın köktömdö.
Urmatına Nooruzdun,
Seziminen koy soyduk,
Dastorkongo nan koyduk,
Kaymak menen may koyduk,
Kızıl salgan çay koyduk,
Ar türdüü güldön çogultkan,
Aarı jıygan bal koyduk.
Mal-başıbız köböyüp,
Too, talaaga şañ tolsun.
Ak tilekter aytılıp,
Arzançılık mol bolsun.
Tınçtıkta jaşap elibiz,
Baylıkka tolsun jeribiz.
Intımak ornop ar üygö,
Ak tañday bolsun beylibiz.
Teñirge toobo deyli biz,
Aman bolsun dilibiz.
Oomiyin!
Alas, alas, alas,
Ar balaadan kalas.
Jañı jılım jalgap,
Jakşılıkka janaş.
Eski jıl ketti,
Jañı jıl jetti.
Aydan aman,
Jıldan esen bololu.
Jer jarılıp kök çıksın,
Jelin jarıp süt çıksın.
Egin-tegin bul jılı,
Eski jıldan köp çıksın.
(Nooruz köjögö bergen bata)
Bakıttuu baş bersin,
Uzun ömür jaş bersin.
Ulustun uluu künündö,
Uuluñ konsun uyaga,
Kızıñ konsun kıyaga,
Döölötüñdü aşırsın,
Duşmanıñ-hınıp basınsın,
Jöölögön beli basılsın.
Menin bergen bul batam,
Uluu küngö saktap jürgön sür batam.
Oomiyin!

IRAMAZAN BATASI
(Bitirge bergen bata)
On eki ayda bir kelgen orozo jan,
Orozoñ kabıl bolsun tutkan adam.
Jaramazan aytıp keldik japsarıña,
Ornosun kut bereke baştarıña,
Jaramazan aytkan menen kim toygon bar,
Nuskasın bayırkının kim koygon bar?
Nuskasın bayırkının koyup ketip,
Akıretke barganda kim oñgon bar?
Jar Muhammet aytıp ötkön jaramazan,
Appak üyüñ, ak üyüñ çatır bolsun.
Uşul üydö bir balañ baatır bolsun,
Baatırdıktın paydası kayra bolsun,
Kıl köpürö kıyamat jayda bolsun.
Oomiyin!
Bay-baybiçe mal menen,
Karındagı may menen.
Koyçusu koyununan çıksın,
Jalçısı janınan çıksın.
Uul, kızı köp bolsun,
Ubayımı jok bolsun.
Jakkanı arça bolsun,
Jamınganı barça bolsun.
Jegeni jüzüm bolsun,
Ömürü uzun bolsun.
Aydaganı koy bolsun,
Çaynaganı may bolsun,
İçkeni indi çay bolsun.
Koroosuna koy tolsun,
Örüşünö jılkı tolsun.
Kazanı tolo aş bolsun,
Üyü tolo baş bolsun.
Etegi tolo berzent bolsun,
Alganıñ menen koşo karıp, baktıluu bolgula.
Oomiyin allahu akpar!
Iramazan jar bolsun,
Jakşılıgıñ şar bolsun.
Alganıñdın kiygeni,
Kımkap, jibek, şay bolsun.
Baldarıñdın mingeni,
Kara kaşka tay bolsun.
Toodak etin aşagın,
Toksongo çıga jaşagın.
Ular etin aşagın,
Uzak ömür jaşagın.
Oomiyin!
Atsaloomu aleykum jatkan baylar,
Altın menen kümüşkö batkan baylar.
Iramazan aytıp keldik eşigiñe,
Ak koçkordoy bala bersin beşigiñe.
***
Jaşıl bolsun üyüñdün tötögösü,
Zerden bolsun kızıñdın köşögösü.
Kızıl bolsun üyüñdün tötögösü,
Kımkap bolsun kızıñdın köşögösü.
***
Baldar bata beriñer,
Baydın köönü jay bolsun.
Baldarının miñgeni,
Mala kaşka tay bolsun.
Bolçu, bolçu, bolçu bol,
Bödönödön tolço bol.
Sagızgandan sakçı bol,
Kuyruk menen boor je,
Arkañda jılkıñ jayılsın,
Kabırgasın, karta je,
Kazı, karta tarta je.

JAÑI JILGA BATA
Jañı jıl bakıt jıl bolsun,
Kiygeniñ kızıl bolsun.
Ömürüñ uzun bolsun,
Malıñ tok,
Ubayım, kaygıñ jok bolsun.
Kögön tolo kozu,
Jele tolo kulun bolsun.
Malıñ bazarluu,
Uuluñ nazarluu,
Kızıñ ajarluu,
Eliñ kızırluu bolsun.
Nasibiñ taşa bersin,
Duşmanıñ kaça bersin,
Kudayım uzak ömür jaza bersin.
Oomiyin!

ARNALUU BATALAR
(Tüşünüktör )
Kırgız batalarının bir tobun «Arnaluu batalar» tüzöt. Bul batalar
kandaydır bir saltanattuu maarake ötkörülgöndö ulutka, jerge, köpçülük elge
arnalgan batalar bolot. Andan bölök, kee bir jerlerge, el ümütün aktagan
başçı kişilerge, kartaygan kişilerge bergen batalar. El aldına çıkkan
çıgaan akın, baatır, balbandarga arnap bergen batalar kiret.
Arnaluu batalardın bir özgöçölügü, al oşol ele jerden çıgarılıp
arnalgandıgı, al emi jörölgölüü bata ıkımı menen aytılgandıgı menen
başka dayıma aytılıp, turaktuu bolup ketken batalardan ayırmalanıp turat.
Arnaluu batalardın el içindegi oozunda kutu bar aksakaldar, akındar,
tökmölör çıgarışıp, kalk kaaloosu boyunça berişken. Arnaluu batalardın
tömönkü türlörünö tüşünük berebiz.
«Köpçülükkö

berilüüçü

batalar».

Mınday

batalar

köbünçö

eldik

çoguluştarda, maarakelerde jalpı elge arnalgan batalar bolup eseptelet.
Anı el aldına sözgö çıkkanda, je atayın bata berüügö sunuş kılıngandar
beret. Alıp aytsak, 2000-jılı 12-aydın 31-künü juñgonun eñ batış çebi
sımakanada «kılım şoolasın uzatuu maarakesi» bolup ötkön, oşol
maarakede Liyu Şañçın degen hanzu kişi kırgızdarga jazmaça bata bergen.
Mına uşul sıñarı elge — jurtka başka ulut adamdarı, je bötön jerden
kelgen konok- tor bata berişip, ak tilek kaaloolorun aytışıp (basma sözdö),
el köönün jılıtışkan. Aytkan kaalooloru oşol elge jakşılık kelişin el
kabıldagan.
«Karılarga berilüüçü batalar». Teginde uluu kişiler kiçüülörgö batasın
berüü jörölgö bolup ketken körünüş kalıptangan. Birok karılardın da
arnaluu maarakeleri, kuttuktoogo tiyiştüü ak neet işteri bolgon. Oşondo
alardın baldarı, jakın tuugan-tuuşkandarı kuttuktap, ak bataların arnagan.
Karılarga berilüüçü ak tilek sözdör, ak batalardın aytımdarı jaştarga
aytkan sözdördön ayırmanalıp aytılgan. Köbünçö «bala-çakalarının künün,
ubayın, ıraatın kör» degen arnoo bata sözdör köp koldonulgan. Karılarga
arnalgan kaaloolordun kıska aytıla turgan türlörü da bolot.
«El

başçısına

berilüüçü

batalar».

Kırgızda

özünün

koomun

jarıtıp-jalçıtuuga elin baştagan adamdardı el başı, baş kişi, baş bilgi
kişi dep atagan. Oşol baş bilgi degenden barıp, kırgızda mansap attarı
kalıptana baştagan. Tarıhıy maalımattarga negiz süylögöndö kırgızdar tee
ertede baş bilgi kişilerine «er» degen mansap atın aytkan. (Hanzu
tarıhında «Jañı tañnaamada» kırgızdar baş kişisin «er» dep atayt dep
jazgan). Andan «eren, noen, beren, tarkan, alp» degen başçılık, baatırlık
mansaptar aytılgan. Andan soñ kırgızdar baş kişilerin «ajo, kojo, hakan,
han, idal, iş bilgi, işpara» degen sıyaktuu sözdör menen ataganı tarıhta
jazılıp kalgan. Al emi kırgızda «bek, biy» degen başçılık mansap attarı
tee ilgerten ele bar ekeni «Ene-Say taş estelikterine» jazılıp çegilgen.
Kırgızda biylik başına, takka olturganda saltanattuu maarake ötkörülüp,
el aksakalı «oturgan tagı omoktuu bolsun» degen mazmunda bata berişken. Kan
kötörüü kaadası dayıma bata menen bütkön. Al turgay kimdir biröönün
martabası, zobolosu, darajası kötörülsö, anı jaktoo belgisi el bergen bata
bolgon. Çın ele, el süygön başçısına küçtüü sözdör menen bata berip, anın
başçılıgın koldoogo algan. Elçil başçı da el batasın aktoonu kökürögünön
çıgarbagan. Mına uşunday adattardan ulam «el başçısına berilüüçü
batalar» tobu kalıptanıp kelgen.
«Arnaluu batalar» bölügünö jogoruda biz tüşünük bergenderden bölök,
jalpı ele jurt üçün kızmatı ötkön, eldin madaniyatının bir şagın kötörüp
jürgön

baatırlarga,

komuzçularga,

ırçılarga,

eldin

çeçenderine,

akılmandarına, akın-jazuuçularına arnap atayın batalar berilgen. Mına
oşolordun bardıgın «Arnaluu batalar» degen bölümgö kirgizip taanuuga
tiyiş bolot. Tömöndö «Arnaluu batalardın» ülgülörün okuylu.

KÖPÇÜLÜKKÖ BERİLÜÜÇÜ BATALAR
(Kırgız eline bata)
Kırgız elim soo bolsun,
Kılımga işiñ oñ bolsun.
Torolup uul, kızdarıñ,
Tolkugan köldöy oy bolsun.
Ala-Toodoy kozgolbos,
Mañdayga bagı ornosun.
Azap çekpey karı-jaş,
Aylıñda dayım toy bolsun.
Jeñişiñdi körö albay,
Jezitter tübü kor bolsun.
Ayköl Manas atabız,
Arbagı menen koldosun!
Oomiyin!

(Köpçülükkö bata)
Köpçülük — köl,
Köl kurgasa — çöl.
Çöl elge kelbesin,
Al kündü kuday
Adamzatka berbesin.
Köl böksörböy tolkusun,
Bügünkü işiñ köpçülük,
Tolkugan kölgö okşosun.

(El-jurtka bata)
Oo, adamadar,
Ömür sapar,
Jol jürösüñör.
Joluñar şıdır,
Joldoşuñar Kıdır bolsun!
Tilek ak, niet taza,
İşiñerdi kuday oñdosun.
Örüşüñör malga,
Kırmanıñar danga,
Dastorkonuñar nanga,
Oozuñar mayga tolsun!
Jakşı adamdardı
Teñir jaman közüñdön,
Jalgan sözdön saktasın.
El namısın korgogon,
Er azamattardın,
Başınan sıymık ketpesin.
Karılar döölöttüü,
Baldar söölöttüü,
Kelinder kelbettüü,
Jigitter albettüü bolsun!
Barçılık bolup,
Tokçuluk kelip,
Bardık üydün tündügünön tütün bulap,
Oçok janıp, ordo tolsun!
El tınç, jurt aman bolsun,
Ata-baba arbagı koldosun!
Oomiyin!

KÖPÇÜLÜKTÜN DASTORKONUNA BATA
Oomiyin deseñ mına bata,
Daarısın Kıdır ata.
Perişteñ uyalasın,
Duşmanıñ kıyrasın.
Bak karasın,
Kıdır daarısın.
Emese tilekti ber,
Kargagandan kalas kıl,
Jalgaganga janaş kıl.
Ata-enesin ıylatpa,
Agayının sızdatpa,
Bala-çakasın azdırba.
Baarı jurtun tozdurba.
Iya, kök Teñirim sen koldo,
Iya, Umay enem, sen jalga.
Köptün tilegin köldöy kıl,
Duşman tilegin çöldöy kıl.
Jarık kündü keñiri ber,
Tar kördün keñin ber.
Miñ bir türlüü salaadan sakta,
Jüz bir türlüü jalaadan sakta.
Közgö körünör,
Körünbös bardık balaadan sakta.
Oomiyin!

ELGE BATA
Ar üydö appak sakal karı bolso,
Balpaygan baybiçesi dagı bolsun.
Balası baarı taraptan emgektenip,
Baktıluu ak monçoktoy,
Jar bolsun.
Çoñ agası baarına kalıs bolsun,
Çoñ ene suuk sözdön alıs bolsun.
Kelini kerbezdenip boy kötörböy,
Uulunda urmat menen namıs bolsun.
Jakşılık esebinin çegi jok bolsun.
Koogasız ömür sürüp,
Beykuttuk ırıs tünöp,
Ar bir üydö, ılayım ıntımagı bekem bolsun.
Oomiyin!
O, ak jalgasın, ak jalgasın,
Töbösü açık kögüm, töşü tüktüü jerim,
Aalamdı nurga balkıtkan künüm,
Jañı kılım insanatka beypilçilik jalgasın.
El beyili çalkar köl bolup çalkısın,
Meken zobolosu zalkar too kaykısın.
Uşul jerge, uşul elge,
Jañı kılım kutu tüşüp,
Düynö közün jalt karatıp jarkısın.
Jañı kılımdın asmanı açık bolsun,
Jalpı ulut ıntımak, ırıska tolsun.
Oomiyin!
Ak karmasañar altın bolsun,
Gül karmasañar kümüş bolsun.
Üy-bülöñörgö bakıt kutu konup,
El-jurt ıntımak, ırıska tolsun.
Too — ata, suu — enebiz,
Toodoy biyik, suuday tunuk ömür bersin,
Aalamga kutun çaçsın,
Bakıtka kuçak açsın!
Oo, kırgızım!
Töbödö kün jarkısın,
Özöndö suu mürök çaçsın.
Ak möñgüdöy, karluu toodoy kaldaygan,
Ak kalpaktuu uşul elge kut aytsın!
Oo, kırgızım,
Miñ jıldık kündü arıbas,
Miñ jıldık tündü karıbas,
Miñ tulpar alıp jönösün,
Miñ şumkar minip kalkıldap,
Miñ jıldık jañı kün kelip,
Aylımda bir kün tünösün.
Aalamdı nurga bölösün!
Oo, kırgızım!
Tulparıñ tuu közdöy çabılganda,
Şuñkarlarıñ tuuruñda şañşıganda,
Uluu sözdün ustatı «Manas» aytat,
Oo, kalayık, kulak tür, emi tıñşa,
«Manas» menen kireli jañı jılga.
Oo, kırgızım!
Uluu Manas atınan bata berem,
Tooloruñda miñ jıldap möñgü jatsın,
Dayralarıñ miñ jıldap möñküp aksın.
Ata jurtuñ miñ jıldap önüp-össün,
Bosogosu alamdın mayluu bolsun,
Adamzat bakıbat jaşap ötsün!
Oo, kırgızım!

( «Kızıl-Tuu gezitinen» alındı)
Tütünüñör tınç bolsun,
Üyüñörgö ırıs tolsun.
Kelinderiñ estüü bolsun,
Uuldarıñ sestüü bolsun.
Baldarıñ kubanıç alıp kelsin,
Nebereleriñ jubanıç alıp kelsin.
Ay, jılda emes, kün alıs apkelsin.
Orunuñar tör bolsun,
Dastorkonuñar mol bolsun.
Katarıñar suyulbasın,
Kırçın talıñar kıyılbasın.
Jaştardın kazasın körbögülö,
Duşmandın jazasın körbögülö,
Eliñdin azasın körbögülö,
Kalkıñda birlik bolsun,
Jaraşkan tirlik bolsun.
Oomiyin!
Oomiyin dep kol jaysañ,
Men batamdı bereyin.
Mobu turgan köpçülük,
Baarıña bakıt tileyin.
Eç biriñdin başıña,
Jamandıktar bolbosun.
Sapar çıksañ birööñ,
Kıdır bolsun joldoşuñ.
Ne tileseñ tilegiñ,
Kabıl bolup ornosun.
Jalgız Teñiri jar bolup,
Arbaktarıñ koldosun.
Oomiyin!
Ilayım ırıskı tögülüp,
Taşıgan dastorkonuñar,
Uşintip jaynagan boydon,
Jıyılbay tursun.
Silerge sugu artkandın,
Közü soolsun.
El katarı bakıt şaktap,
(Jürö) jaşay bergile.
Oomiyin!
Asmanıñar kündüü bolsun,
Adırıñar güldüü bolsun.
Tünüñör ayluu bolsun,
Turmuşuñar jayluu bolsun.
Jayloolor malduu bolsun,
Jayıtıñar danduu bolsun.
Jeriñer kürdüü bolsun,
Jemişiñer güldüü bolsun.
Keçüüñör jayıktuu bolsun,
Kerilgen tooñor kayıptuu bolsun.
Emgegiñer tabıştuu bolsun,
Elderiñer namıstuu bolsun.
Tamagıñar tattuu bolsun,
Köñülüñör şattuu bolsun.
Kök törüñör suluu bolsun,
Köldörüñör kuuluu bolsun.
Ömürüñör ırıstuu bolsun,
Örgööñör kımızduu bolsun,
Kalkıñar tüptüü bolsun.
Kayratıñar küçtüü bolsun,
Kempir, çalıñar sıyluu bolsun.
Kelin-kızdar nurluu bolsun,
Baldarıñar ımanduu bolsun.
Baktıñar ulanduu bolsun,
Başçıñar pir bolsun.
Baatırıñar miñ bolsun,
Birdigiñer çıñ bolsun,
Bir sözüñör çın bolsun.
Kazıgıñar çınar bolsun.
Kargañar ular bolsun,
Saboo saysañar bak bolsun,
Zaarda içeriñer ak bolsun.
Urmatıñar aşıp, deniñer sak bolsun,
Uuguñar kümüş bolsun,
Üyüñördö ülüş bolsun.
Keregeñer jez bolsun,
Keliniñerde es bolsun.
Korgool sepseñer konok bolsun,
Kolu iyriler çolok bolsun.
Taş sepseñer taruu bolsun.
Takır neetiñer aruu bolsun.
Aygırıñar ündüü bolsun,
Ak koçkoruñar jündüü bolsun.
Botoñor atan bolsun,
Boolagan çöbüñör jaşañ bolsun.
Torpoguñar buka bolsun,
Toydo jegeniñer uça bolsun.
Joluñar şıdır bolsun,
Joldoşuñar Kıdır bolsun.
Kardıñar tok bolsun,
Kaygıñar jok bolsun.
Teligen kozuñar semiz bolsun,
Telegeyiñer tegiz bolsun.
Aalamday keñdik bolsun,
Ayılda teñdik bolsun.
Berekelüü jeriñ bolsun,
Beypil eliñ bolsun.
Koktö jıldız bolsun,
Köñüldö kırgız bolsun.
Arçaday şaktap ösölü,
Aydan aman, jıldan esen ötölü.
Oomiyin!

(«Kızıl-Suu gezitinen»)
Baş bolsun,
Mal bolsun.
Uzun ömür jaş bolsun,
Berekelüü aş bolsun.
İhi degen ooru bolbosun,
Kele degen doo bolbosun,
Bakkan balaa bolbosun,
Kalk ordunda bolsun.
Han taktında bolsun,
Handın kasabınan saktasın,
Karaçanın doomatınan saktasın.
Aşuusu biyik toodon saktasın,
Aykırıp tiygen joodon saktasın.
Agını katuu suudan saktasın,
Adam ölgön çuudan saktasın.
Bak karasın,
Kıdır daarısın.
El içi tınç bolsun,
Emgek kaynap tursun,
Bereke jaynap tursun.
Karıyalarıbız nuskaluu bolsun,
Baybiçeleribiz berekelüü bolsun.
Kelin-kızdarıbız uyattuu bolsun,
Uuldarıbız ıymanduu bolsun.

KARILARGA BERİLÜÜÇÜ BATA

(Jaşap kalgandarga kıska ak tilek aytımdar)
Bala-bakırañardın künü-küçün körgülö.
Baldarıñardın ubayın körgülö.
Arçanın jaşınday ömür bersin.
Kılım karıta köp jaşañızdar.
Eç kaçan kartaybay jürüñüzdör.
Sizder bar bolsoñuzdar bizdin dünüyöbüz keñiri bolot.
Baldarıñardın sıyın körgülö.
Bala-çakañardın ıraatın körgülö.
Ömürüñör uzak bolsun.
Oozuñda otuz eki tiş kalbasın.
Başıña bakıt konup, kemşeñdep jegen kazıdan,
Sakal-murutuñ maylansın.
Nebire-çöbürö janıñarda
Bazar tüşüp aylansın.
Senden taragan urpaktın
Eç kaygısı bolbosun.
Uşu aytkanım kabıl bolup,
Arbaktarıñ koldosun.
Oomiyin!

(Agal-enenin batası)
Abalı teñir koldosun,
Ak joluna joldosun.
Sırtıñdan kaybat aytkan jan,
Akırı jürüp oñbosun.
Döölötüñ baştan ketpesin,
Duşmanıñ kuup jetpesin.
Kayrıluu kılıp döölöt bersin.
Duşmanıñ tütögön söölöt bersin.
Ömürlüü kılıp perzent bersin.
Atam dep jadında jürgön jandı,
Arkı düynödö Teñirim koldosun.
Enem dep esinde tüygön jandı,
Eki düynödö Egem koldosun.
Oomiyin!

(Balasına bergen batası)
Başıñan bakıt ketpesin,
Başkanın kargışı jetpesin.
Baldarıñ çeçen bolsun,
Baarı tuuganıñ esen bolsun.
Korooñ kıktuu bolsun,
Koñşuñ ıktuu bolsun.
Koçkoruñ jünduü bolsun,
Aygırıñ ündüü bolsun.
Ögüzüñ küçtüü bolsun,
İnegiñ süttüü bolsun.
Kuru sayga suu aksın,
Kılgan işiñ elge jaksın.
Kılımga atıñ taanılsın,
Kızır saga daarısın,
Tiliñ kızıl bolsun.
Tilegiñ uzun bolsun,
Eç nerseden kem bolbo.
Oomiyin!

(Atanın uuluna bergen ıraazılık batası)
Mingeniñ tulpar bolsun,
Salganıñ şumkar bolsun.
Köñülüñ jamandık körbösün,
Malıñ ekiden töldösün.
Jaylooñ jaşıl bolsun,
Alganıñ asıl bolsun.
Salganıñ kuş bolsun,
Törüñö kut konsun,
Ömürüñdö jamandık körböy,
Köñülüñ tolkusun köldöy.
Jaratkan uzak bersin ömürüñdü,
Bolbosun jaşooñ bülündü.
Alganıñ ak uul, kızıl kız töröp,
Tebelep tursun törüñdü.
Suu kaynagan kazanıñda may kaynasın,
Tort perişte töböñdö tayrañdasın.
Beşeneñ egiz bolsun,
Irısıñ tegiz bolsun.
Mañdayıñ jarık bolsun,
Eşigiñden may aksın,
Çaynegiñden çay aksın.
Ömürüñ suuday bolsun,
Sakalıñ kuuday bolsun.
İşiñ ilgeri bolsun,
Joluñ şıdır bolsun,
Joldoşuñ Kıdır bolsun.
Oomiyin!

(Bata tilegenge berçü bata)
Kötör, bala, bilegiñdi,
Kudayım bersin tilegiñdi.
Bak karasın,
Kıdır daarısın.
Ayıkpas balaa,
Jok jalaadan saktasın.
Ata-babañdın arbagı koldosun.
Eç jamandık bolbosun.
On segiz miñ aalamdın padışasınday,
Kudayım kabıl kılsın tilegiñdi.
Kaz karkıldap ötküs köl bol.
Kuş kurkuldap aşkıs bel bol.
Kumayık jortup ötküs çöl bol.
Tukumuñ jurtka taanılsın.
İlimiñ başka tolup,
İlebiñ taştı jarsın.
Kazanıñ kaynap tursun,
Otuñ jaynap tursun.
Başıñan bakıt ketpesin,
Jooño biylik jetpesin.
Oomiyin!

(Teñtuştarga bata)
Baldarıña bakıt bersin.
Bakıt berse,
Ar dayım artık bersin.
Darajası kötörülüp nur çaçıp,
Irıskısın kööhardan çaçıp bersin.
Bak karap, Kızır daarıp, ırıs jetip,
Döölötü suuday agıp, ösüp önsün.
Oomiyin!
Ugumsuz tıñdooçuñ bolbosun,
Sıñar ötük sınooçuñ bolbosun.
Orunsuz maktooçuñ bolbosun,
Otsuz kaktooçuñ bolbosun.
Oturup alıp çıkpay turganga kez bolbo,
Kol kabış kezi kelse,
Üyüñö başın sukpay turganga kez bolbo.
Arak berseñ aldıña ketip,
Berbegen künü boktoy turganga kez bolbo.
Uyatsız keliniñ bolbosun.
Uşakçı katınıñ bolbosun.
Tamaktan kiyin kekire körbösün.
Tamak üstündö çüçkürö körbösün.
Uuluñ kakırıp üyrönbösün.
Kızıñ çimkirip üyrönbösün.
Atıñ aram bolbosun.
Kongon üyüñ bakıl bolbosun.
Oomiyin!

(Kurdaştın dastorkonuna bata)
Akılçı bol, daana bol,
Adaşkanga maana bol.
Jakşını makta,
Jamandı datta,
Arsızdı jakta*
Artıñdı sakta,
Arıñdı satpa.
Oomiyin!
Berekeñ tayıp kaçpasın,
Eliñdi duşman baspasın.
Adal jan bolsun anttaşıñ.
Arıñdı küldöy çaçpasın.
Bakıt bolsun baştaşıñ,
Meymanıñ beker şaşpasın.
Tirilikte tapsañ tüz joluñ,
Teñirim berer başkasın.
Oomiyin!

BAATIRGA BATA
Bilektüüdön küçtüü bol,
Jaltıraktan tüstüü bol.
Ataluudan uluu bol,
Akılduudan kunduu bol.
Enelüüdön erke bol,
El aldında serke bol.
Kızıl tilden tañdayluu bol,
Irıskıdan mañdayluu bol.
Bak karasın,
Kıdır daarısın.
Kuday bak bersin, ırıs bersin.
Jüz jıl jaşap,
Altın ayaktan suu iç.
Oomiyin!

(Balbanga bata)
Bayterekten bürdüü bol,
Baygambardan sürdüü bol.
Çapsa kılıç ötpögön,
Saysa nayza jetpegen,
Etiñ bolsun temirdey,
Küçüñ bolsun señirdey.
Kırk berişte koldosun,
Kıdır bolsun joldoşuñ.
Oomiyin!
(Mööröygö çıkkan baatırga bata)
Şerdey ündüü bol,
Jolborstoy sürdüü bol,
Ajıdaarday zaarduu bol,
Karışkırday kaarduu bol.
Buudayday butakta,
Talday şakta,
Karagayday kötör.
Jolborstun jürögün bersin,
Jortkon erdin bilegin bersin.
Kudaanın kulagına çalınıp,
Uşul aytkan tilegim kelsin.
Baydın döölötün bersin,
Baylıgın elge jumşap,
Kızıgın urpagı körsün.
Dubası tiysin bakşının,
Dabası tiysin jakşının.
Jattın jalaasınan sakta,
Jakındın tabasınan sakta.
Ker ooz katındın ösögünön sakta,
Kapıs keler oorudan sakta.
Karıyadan kargış alba,
Karakçıdan alkış alba.
Booruñ bütün bolsun,
Soolugun kutuñ bolsun
Mööröyüñ üstöm bolsun,
Ösüp-önüp toluñuz,
Ilayım ökünböstöy boluñuz.
Oomiyin!

(Akınga bata)
Baldarıñar Jeerençedey çeçen bolsun,
Toktogulday ırçı bolsun,
Tolubayday sınçı bolsun.
Burkurap çıkkan buluttu,
Burup algan jayçı bolsun.
Burama temir, som balta,
Buralbay sokkon usta bolsun.
Oomiyin!

EL BAŞÇISINA BERİLÜÜÇÜ
BATALAR
Ee, Kudayım, bala bersin,
Mal menen baştı bersin.
Saga kastık kılgandı,
Taman astıña sala bersin.
Allaga jagıp azanduu bol,
Agayınga jagıp karanduu bol,
Kalkıña jagıp adil bol.
Suuday taza,
Jerdey balban,
Aymagın jaşıl, sugat bolsun,
Sözüñ eliñe kubat bolsun.
Ömürüñ uzak bolsun.
Oomiyin!
Talpıngan talap bersin,
Çalgınga kanat bersin.
Bayanduu bakıt bersin,
Karıbas ubakıt bersin.
Akılçı bol, daana bol,
Kalkıña kamkor maana bol.
Jakşıga janaşıp jür,
Jardıga karaşıp jür,
Jamandan adaşıp jür,
Joogo tıñ maraşıp jür.
Çalkıgandın çamasın bil,
Ak-karanın arasın bil.
Kubanıçtın turagı bol,
Ulan iştin bulagı bol.
Jakşılardın ınagı bol.
Meerimdüünün çıragı bol.
Sabırluunun sıñarı bol.
Bek ülgünün çınarı bol.
Tuuralıktın tumarı bol.
Köpçülüktün ınaarı bol.
Oomiyin!
A Kudayım, bere ker,
Elime kölököñ ber,
Jerime berekeñ ber.
Bayanduu adamdık ber,
Aşka adaldık ber.
Irıskıñ içten,
Abroyuñ tıştan bolsun.
Ömürüñ uzak,
Emgegiñ önümdüü bolsun.
Emine tileseñ kabıl bolup,
Kuday tilegiñdi bersin.
Oomiyin!
Külük minip küldöp öt,
Küldü jurtka süylöp öt.
Kök jorgo minip joldo öt,
Jalpı jurttu biylep öt.
Özüñ jurttun tuyagı,
Bolgun eldin çıragı.
Nuska sözüñ ep bolsun,
Sanjıra sözüñ sap bolsun.
Kalıñ kırgız eliñe
Kadırıñ artıp bak konsun.
Oomiyin!
Jakşı adamdardı,
Teñirim jaman közdön,
Jalgan sözdön saktasın.
El namısın korgogon,
Er azamattardın,
Başınan sıymık ketpesin.
Karıñar döölöttüü,
Baldar söölöttüü,
Kelinder kelbettüü,
Jigitter albettüü bolsun.
Barçılık bolup,
Tokçuluk kelip,
Bardık üydün tündügünön tütün bulap,
Oçok janıp,
Ordo tolsun.
El tınç, jurt aman bolsun,
Ata-baba arbagı koldosun.
Oomiyin!
Jüzüñ nurluu bolsun,
Jürögüñ sırluu bolsun.
Tiliñ ırluu bolsun.
Jigittin sırttanı atanıp,
Önörüñ segiz kırluu bolsun.
Bir üydün balası bolbo,
Miñ üydün salaası bol.
Bir eldin atası bolbo,
Miñ eldin daanası bol.
Bir tongo jaka bolbo,
Köp koldun agası bol.
Aktı ak dep baala,
Karanı kara dep sana.
Özögüñ talsa, özön boyun jakala,
Başıña iş tüşsö, köpçülükkö sagala.
Belge katuu kemer bol,
Özüñö özüñ kemel bol.
Dosuña adil bol,
Kalkıña adal bol,
Jooño kataal bol.
Oomiyin!
Bata ber deseñiz bizge,
Bata berdik sizge.
Kaçan da bolso bizdi,
Toy-tamaşadan izde.
Kudayım kubat berip sizge,
Urundurbay kış-küzgö,
Uçuratpay suuk közgö,
Jaşıñızdı jetkirsin jüzgö.
Kudayım köktön bersin,
Köktön berse köptön bersin.
Kudayım jazday bersin,
Jazday berse jazbay bersin.
Kudayım küzdöy bersin,
Küzdöy berse üzböy bersin.
Kudayım kışay bersin,
Kıştay berse kıspay bersin.
Kudayım köñülüñdü jaş kılsın,
Jaş kılsa jazday naz kılsın.
Kastık oylogon adam bolso,
Kademin katırıp şaştırsın.
Köñülün anın pas kılsın,
Kastarın tikken jooñdu,
Kara taş menen bastırsın,
Abroyuñdu anan açtırsın.
Askar toodoy biyiktetip,
Berekeñdi köldöy taştırsın.
Oomiyin!

TİLEK
(Tüşünüktör )
Kırgızda batalar menen tilektin ayırması bar. Al batalar kandaydır
biröögö arnalıp, al üçün adamdın eelerinen, tabiyattın pirlerinen ömür,
bakıt, döölöt, den sooluk bersin degen kaaloonu negizgi mazmun kılıp, başka
biröögö suranuu tarizde, tigi tilek özü adamdın eelerinen (Teñirden,
Jaratkandan, Kudaydan) «ber, bere kör, sakta j.b. » dep suragan, tabiyattın
pirlerinen «koldo, jalga, daarı» dep ötüngön tilekterdi negizgi mazmun
kılat. Atap aytkanda, berüülörgö berilse, tilek özünö kılınat.
Tilek adam muratına jetüünü köksöönün belgisi. Adamdın bütkül neeti
tuuralanıp,

oşol

neetine

jetüüdö

bütkül

özündögü

mümkünçülüktörün

paydalanıp şıkalıp turganda, dagı da kandaydır bir uluu küç al tilegine
jetkirüügö koldoşun tilegen. Tilektin negizgi maksatı muratın çıñoo bolup
eseptelgen da, «tilegiñe jet, tilegiñdi bersin, tilektüü jaş» degen bata
sözdör tilekti koştop bergen. Tilek turmuşka, jaşoogo köñüldüü ekenin
bilgizip. kayratka kelüü, belsenüünün büdöösü katarı kızmat kılıp turgan.
Tilektüü jaşoo adamzattın keleçekte umtuluusun körsötüp turgansıyt.
Tilektin çıgışına sebepçi bolgon dagı bir nerse, baştapkı koomdo
düynö adamzatka sırluu bolup, türdüü korkunuçtar üküs kılıp turgan. Al
korkunuçtarga çaması kelbegen, tehnika önörü jetişpegen adamzat kandaydır
bir eege, jaratkanga jalbarıp, andan «sakta, koldo» dep tilengen. Azır uşul
kündö da kandaydır bir oorçulukka, özü majiröölük kılgan işke kabılganda,
kee bir sırdı çeçe albagan tilek tileşet. Kırgızdar jörölgölüü tilekterden
tömöndögülörgö tüşünük bere kelet.
«Eeden tilek». Bul tilekti jekeler özdörü een oturganda, kandaydır bir
neetke kelgende, oorçulukka kabılganda adamzattın eelerinen surangan
tilekter bolup, jakşılıktı, döölöttü, ömürdü j.b. lardı ber» dep tilenip,
özünün oyundagı böksölüktü tolturup, özünö topuk payda kılıp jaşagan. Özünün
aytkan bul ak sözün eeler ugat, bilet degen nariste taanım boyunça aytılgan.
Eeden tilek tilegende bayırkı kırgızdar moynuna boto baylanıp, taş
oodarıp, şañduu döñgö çıgıp, agını katuu suunun boyuna barıp, eç kimge
körünböy tilekterin aytkan. Kee biröölör jayınça oturup, adam jok kezde ün
çıgarıp aytıp tilek kılgan. Kee biröö içinen tilek aytkan. Tilegen tilek
özündö emne jok bolso, emne kerek bolso, oşonu emneden korkso, oşondon
sakta dep tilegen. Al emi kırgızdar islam dinine kirgenden kiyin da,
namazdı arapça okuganı menen tilekti kırgızça aytıp, namaz tilekti atkarıp
turuşkan. Kee bir tilekter bata katarı elge aytılıp, kırsıktan, kokustuktan
el-jurttu sakta degen tilek tilengen. Oşogo kee bir tilekter bata katarı
aytılıp kete beret.
«Mergen tilek». Mergender añga çıkkanda, kapkan koygondo kayberen
eesinen «koldo, joluma jolduu kıl, jolum bolsun, jolum aç» degen tilekti
aytıp añ uulaşkan. Kayberendin eesi bolot degen tüşünük kırgız añtılarına
kayberendi opsuz kırboonun çekteme küçü katarı körünüp kelgen da, opsuz
kırsa, kayberen eesi jazalap Kojojaş sıyaktuu askada kalat degenden
korkuşkan. Oşogo añ uulaganda, aldı menen kayberen eesinen tilek tilegen.
«Baygege tilek». Bayge kırgızdardın tuuştuulugun, at taptoo sayapkerlik
önörü menen mööröygö jetüünün eñ çoñ sınoosu bolup baş baygeni aluu
oljonun molduguna jetüü gana emes, kadırese, baş bayge algan kişi, uruu, el,
ayıl özünün küç, kubatın, (bir aybandı kanat jasabasa da başka önör menen
eñ aldıñkı katarga çıgara algan) akılmandıgın körsötüügö jetişken.
Kırgızdar tabiyattın başka bir müçösün özünö üyrötüp aluu jagınan
maktanarluu önörü bar ekenin mınday eki nerseni misalga tartıp maktanıp
jüröt. Anın biröö, argımaktı eñ ele jüdöp
jürbögön taydan çıgarganın, al taydın özün körböy turup, tezeginen ele
argımak bolor jılkı ekenin taanıp, anı taptap argımak kılıp alganı bul
önördün eñ çokusuna jetken eken. Dagı biröö, algır kuştan emes, adam eñ
jaman körgön kanattuunun çabalı «joordu ayra çokugan» sagızgandı taptap
aga kiyik aldırgan önörü çın ele maktanuuga tatıyt. Mında aytıp keteli,
sagızgandın

birinçiden,

suktugunan,

ekinçiden,

tumşugunun

kurçunan

paydalanıp kerek- siz nerseni taktap, kerekke jaratkan. Sagızgandı karmagan
soñ, kiyik kep jasap, kiyiktin eki közünö jakşı etti baylap, kündö çokutuuga
köndürgön. Öz tabına jetip kolgo köngöndö , kadimki ele kuştay anı kiyikke
salganda, zakımdap uçkan sagızgan tigi kiyiktin eki müyüzünün ortosuna konup
alıp (kiyik sagızgandan ürkmök turgay tootup da koyboyt), anın közün oluy
çokup, eki közdön ajıraganda, mergen barıp kiyikti karmap alganga jetişken.
Bul önör çın ele mülüşkördük jaktan maktanuuga tatıyt. Al emi algır kuştu
taptoo ar kimdin ele kolunan kelbes, sagızgandı kolgo köndürüp, anı kerekke
jaratuu, tabiyattın, bolup da kanattuulardın sırın bilgen alımkandardın
kolunan kelgen.
Aytarluusu bayge kırgız turmuşunda türdüü jaktardan karaganda ötö
maanilüü çoñ jarış bolup, an- dan atı çıguunu ar kim tilek kılışkan.
Meeneti menen tilegi jetkenderdin atı baygeden çıkkan. «Bayge tilegin»
attı koe bererde bata katarı aytsa, baygeden kelgiçe ar kim öz tilegin
içinen aytıp köksöp turgan.
«Suu keçkendegi tilek». Kırgızdın miftik (añızdık) tüşünügündö suunun
eesi (piri) Sulayman dep taanıgan. Uluu suu tili jok joo, mınday joogo
kabılgan kişi suudan aman-esen ötüünün tilegin kılgan, suunun pirinen,
ata-baba arbagınan koldoo talap kılıp aytkan. Bul «suu keçkendegi tilek»
bolup kalıptangan.
«Dambır taş» (jaan tilek). Kırgızda algaçkı jaan jaap, kün kürkürögöndö
jaanga çıgıp, çelek kaldıratıp, «Dambır taş» degen tilekti aytışkan.
Çagılgandın piri, kündün pirinen jaan köp jaaşın tilegen. Kündün jaaşı
«jaan menen jer kögöröt, bata menen er kögöröt» degen makal menen
korutundulangan. «Dambır taştı» üydögü baldar çelek
kaldıratışıp aytkan. Andan bölök jaan jaaganda baldar ayta turgan dagı
jaan tilöö aytımı bolgon.
«Uktardagı tilek». Tünkü beypildikti, amandıktı tilöö kırgızda ilgerten
kalıptangan. Köbünçö jaşangan kişiler uktaardın aldında tilek tilep,
özdörünö dem berip uktagan. Kee bir jalgız uktagandar da uktaarda tilek
sözdördü aytıp özün toluktap, topuk alıp uktoo adatına aylangan. Oşonu
menen «uktaardagı tilek» aytımı kalıptaşkan.
«Jañı ayga tilek». Kırgızdın bayırkı işeniminde asmandagı zattarga
sıyınuu bolgon. Anın bir kübösü azırga çeyin jañı aydı körgöndö aga
jügünüp, «ayga tilek» aytuu jörölgösü kele jatat. Aydın jañırgan tüsün
baykoo, oşogo karay aba ırayın joromoldoo kırgızdın oyçul kişilerinde
bolgon. Oşol jañı tuulgan ay elge-jurtka jakşılık alıp kelsin, kırsık
bolbosun degen tilekterdi aytışkan.
«Tölgö tilek». Tölgö saluu, tölgögö işenüü tee bayırkı «sıykırçılık
önörünö» işengen doordon baştap kırgızdarda kele jatat. «Manas» eposunda
Manastın atayın tölgöçü adamdarı bolup, joo jaktın tölgöçülörünün
abalın, bolor iştin joromolun aytkanı bayandalat. Tölgö salganda tölgösünö
atayın tilek aytımı aytılıp, «töp tüş, oñ tüş, oop tüş» degen sıyaktuu
tilekterdi aytat. Tölgö tilekti tölgöçülör gana aytkan.
«Jay taş tilegi». Jay taş tilegin bayırkı kırgızdardın «kam» - dep
atalgan bakşıları aytışkan. «Kam» uydun ötünön çıkkan «jeek taştı» alıp,
anı suuga salıp, bulut pirlerinen tilek tilep, jaan jaadıruunu surangan.
Bul da ilgerki nariste tüşünük boyunça jasalgan araket bolup, sıykırçılık
zamandın adamdar meesindegi tagı eseptelet. «Jay taş», «jaan taş»
degenden burup aytılganı bolup, jaan tilegi jayçılar jagınan aytılganı.
«Bakşı tilek». Kırgızdar kaçankı bir doordo şaman dinine işengen.
Şaman dini kezinde bilimdüü, okumuştuu adamdardı bakşı dep atagan. Azır
da moñguldar mugalimdi «bakşı» dep aytışat. Turkiyada türktör akındı
«bakşı» deşet. Kırgızdar «jin kuuy turgan, ileeşken, jabışkandı kuuy
turgan jöndömü bar» adamdı «bakşı» dep atayt. Bayırkı şamandık taasir
boyunça oorugan adamga «bakşı oynotuu» bolup kelgen. Al bakşılar özünçö
erkekçe uykaştuu aytım menen pir çakırıp, «ildetti aydatuu» araketin
jasaşkan. Mında da pirlerden tilek tilöö, sürlüü pirlerdi çakırıp, andan
küç tilöö aytımı aytılgan.
Tömöndö tilekterdin ülgülörün okuylu.

TİLEK
Iya Teñiri, eske al,
Özüñdön başka pendenin,
Süyünö turgan nesi bar.
Iya Teñiri, abalı öz kaarıñan sakta,
Şaytandın zaarınan sakta,
Kadamı katuudan sakta.
Kararıp-tünörgöndön sakta,
Kuyulgan uudan sakta.
Jıyılgan doodon sakta,
Kaptagan çuudan sakta,
Taşıgan suudan sakta.
Ontotup jatkan darttan sakta,
Öçpös örttön sakta,
Ketpes kekten sakta.
Oomiyin!
Iya Teñiri,
Aramdı adal degizbe,
Katındı bazarçı kılba,
Naadandı azançı kılba.
Jerim tozbosun,
Elim azbasın.
Oomiyin!
Sakta Kuday.
Arbak koldo.
Jaratkan jar bol.
Oluyam demey kör,
Kıdır ata jebey kör.
Kasietiñden aylanayın,
Koldo pirim,
Koldo babam.
Til, közdön sakta,
Medet ber baba.
Oomiyin!
Balaadan sakta,
Jalaadan sakta.
Koopton sakta, çuuttan sakta,
Tün jatıp tuşuña çıkkandan sakta,
Ozungan börüdön sakta.
Oozu kan uurudan sakta,
Külüp kirip, küñgürönüp çıkkandan sakta,
Dos bolup, kas bolgondon sakta.
Oomiyin!
Iya, Kuduret,
Suuk közdön sakta,
Kaybaat sözdön sakta.
Mezgilsiz ölümdön sakta,
Köödönsüz kelinden sakta.
Tatımsız tuzdan sakta,
Arsız kızdan sakta.
Kapılet ordon sakta,
Kayrımsız zordon sakta.
Jamgırsız jazdan sakta,
Tagdırsız tazdan sakta.
Baktı berseñ, baktıluu kılıp ber,
Döölöt berseñ, payırluu kılıp ber.
Ayal berseñ, süyüktüü kılıp ber,
Uul berseñ, uluktuu kılıp ber.
Kelindin keliştüüsün ber,
Attın jeliştüüsün ber.
Tirüübüzgö tilek ber,
Ölüübüzgö jumak ber.
Uşul tilegimdi bölüp-jarbay,
Üyüp-tögüp bir ak ber,
Oomiyin!
Iya, Jaratkan, koldoy kör,
Bak döölöttü ölbös kıl,
Jalgaganga jalgaş kıl,
Ala oozduudan alıs kıl,
Körö albastan kalıs kıl.
Nietteri pak bolsun,
Meenetteri ak bolsun.
Tilekterin asıl kıl,
Neetterin kabıl kıl.
Öpkösün çañ ördöbös,
Jürgön jerin jaşıl kıl.
Oomiyin!
Dalaktatar toodon sakta,
Jalaktatar joodon sakta.
Açıkkan börüdön sakta,
Kara jerdin körünön sakta.
Aşıngan uurudan sakta,
Kulkunu kurudan sakta.
Duşmandın kaarınan sakta,
İçi jamandın zaarınan sakta.
Ayak aldınan kezigeer,
Balaa-jalaanın baarınan sakta.
Oomiyin!
O, Jaratkan,
Ölümdün tezinen sakta,
Andan kalsa segizinen sakta,
Andan kalsa egizinen sakta.
Kandın kaarınan sakta.
Karaçanın doomatınan sakta,
Bakbay balañdan sakta,
Jappay jalaañdan sakta.
Kapsalañ bolgon juttan sakta,
Kara özgöy bolgon doodon sakta.
Añdıgan uurudan sakta,
Abaysızda tiygen joodon sakta.
Oomiyin!
O, Kuday,
Kandın kaarınan sakta,
Törönün zaarınan sakta.
Öktögön ökümdön sakta,
Ontogon oorudan sakta,
Kejirlerdin doomatınan sakta.
Kaçırganı şamalday,
Kaysaganı kamanday,
Kandın kabılanınan sakta.
Kürüldögön köçküdöy,
Törönün dölöñgütünön sakta.
Jabuulagan jalaañdan sakta,
Tañuulagan balaañdan sakta.
Külüp kirgenden sakta,
Küñgürönüp çıkkandan sakta.
Sasık aramzaanın uşagınan sakta,
Eşek aramzaanın tuşagınan sakta.
Oomiyin!
O, Kuday!
Aylanayın, özüñ koldo,
Öydö-ıldıyda, aşuuda, tataal joldo,
Şaytanga azgırtpa aç köz kılıp,
Kulkumdu buza körbö, nietimdi oñdo.
Sagızgança şakılıktatıp kiçiletpe,
Çar kargaça çırıldatıp, kişenetpe.
Kay jerde, kaysı toydo oljo bar bep,
Tülküçö joylotturup şimşiletpe.
Jon joruça jongo koyup, tarp küttürbö,
Kol jooruguça üksöytüp baş müljütpö.
Karışkırdan kalgandın kardın jarıp,
Kaşkulakça kaptaldan süyröttürbö.
Kuzgunça tañ lvardan kurkuldatpa,
Kargaça kaydalatıp tarpañdatpa.
Kayda bolso napsim tıyıp, ıyman berip,
Kasiettüü elime uyat kılba.
Oomiyin!
Jalga Teñir, kabıl et,
Jalgoonun kamın et.
Izat, abroy, bak, döölöt,
Kızır karap, bak konup,
Emne tilek tileseñ,
Oşonun baarın kabıl et.
Iymanımdı tügöl et.
Dostun köñülün aça kör,
Duşman köñülün basa kör.
Tozoktogu otton kak,
Nasip kakkan jokton kak.
Adiltikti burgandan sakta,
Kayrımsız tuugandan sakta,
Nandı tepken kesirden sakta,
Irıstı çangan kelinden sakta,
Mezgilsiz kelgen ölümdön sakta,
Tatımsız tuzdan sakta,
Uyatsız kızdan sakta,
Jigittin añkoosunan sakta,
Jaştardın jalkoosunan sakta,
Agayındın bütpös doosunan sakta.
Oomiyin!
Iya, Jaratkan kuduret,
Nieti kara, jegeni aramdan sakta.
Külö kirip, küñgürönö çıkkandan sakta,
Ötpös bıçaktan, baspas külüktön sakta.
El için ıdıratkan bülüktön sakta,
Jetim-jesirdin ırıskısın aşagandan sakta.
Amanatka kıyanat jasagandan sakta,
Iya, Alla, koop, koogadan sakta,
Ooru-sırkoo, balaa-jalaadan sakta.
Jetesiz uuldan sakta,
Nikesiz kızdan sakta.
Oomiyin!
Abroy ber, aman sakta,
Örttön, suudan sakta,
Tilsiz joodon sakta.
Tilişken çuudan sakta,
Külö kirip, küñgürönö çıkkandan sakta,
Jöndön jön kelgen balaadan sakta.
Balaadan jaman ayaldan sakta,
Jelikken jeñeden sakta,
Balaa alıp keler teñgeden sakta,
Çoçugan jelinden sakta.
Ketpes kezik kelinden sakta,
Dos bolup, kas bolgondon sakta,
Aram dünüyögö mas bolgondon sakta,
Kıdır koldosun,
Başıbızga bakıt konsun.
Oomiyin!
O, kasiettüü Kuduret,
Tildi bilbegenden sakta,
Dildi sıylabagandan sakta.
Kayrımsız tuugandan sakta,
Koogaluu katından sakta.
Iymansız baladan sakta,
Jamandın közünön sakta,
Oozu kanduu börüdön sakta.
Teskeri batadan sakta,
Eldi balaadan sakta.
Oomiyin!
O, Kuduret, Jaratkan,
Başıbızga esendik ber,
Döölöt, bakıt, ıntımak ber.
Jerge jamgır ber,
Bakırga baylık ber,
Azaluu üygö şattık ber.
Karıga söölöt ber,
Balaga abiyir ber.
Kempirge kelbet ber,
Kelinge ıyman ber.
Jigitke erdik ber,
Elge bereke ber.
Irıskı menen daarıy ket,
Uşul tilegibizdi kabıl et.
Oomiyin!
O, Jaratkan,
Aydan aman sakta,
Jıldan esen sakta,
Jaman oydon sakta,
Jazaker azgırıktan sakta.
Jabırkatkan oorudan sakta,
Jalañdagan joodon sakta.
Jamandın jalaasınan sakta,
Jazatayım joluñan sakta,
Jaşırıngan uuruñan sakta.
Jalındagan örtüñön sakta,
Jantalaşkan suuñan sakta.
Uluu joldo tuş keler,
Balaa kapsabıñdan sakta.
Duşmandın tabasınan sakta,
Kol jayıp bata berdik,
Koldosun Kıdır ata.
Oomiyin!
O, Kuday,
Oluya koldo,
Jalgamak senden,
Jañılmak bizden.
Kimdi jalgasañ oşonun arasında,
Eldi-jerdi koldoy kör,
Aşka bereke, başka döölöt ber.
Keñ peyil, ırıs ber,
Bala-çakaga uzak ömür ber.
Jakşını köp kıl,
Jamandı az kıl.
Oomiyin!
Obolu Kuday oñdoy kör,
Oñ joluña joldoy kör.
Adaşsa jolgo sala kör,
Müdürülsö koldop ala kör,
Kezdeşse şaytan kaga kör.
Jakşılarga janaştır,
Jamandardan adaştır,
Jıldızdarga jalgaştır.
Oomiyin!
Jamgırsız jazdan sakta,
Japa çekken azdan sakta,
Kasietsiz kekten sakta,
Kegin kuugan köptön sakta.
Buluttun alasınan sakta,
Eldin balaasınan sakta.
Dos bolup, kas bolgondon sakta,
Külö kirip, küñgürönö çıkkandan sakta.
Oomiyin!
Ee, Kudayıı sakta,
Bakıt ber başka,
Sooluk ber jaşka.
Barmın dep taşba,
Jokmun dep arıba.
Bereke ber,
İçip-jegen aşka.
Oomiyin!
Iya, Jaratkan kuduret,
Jamandıkka jazbasın,
Jakşılıkka baştasın.
Mal eesi Jer ene,
Jan eesi Kök ata.
Ne tilese Aziret,
Etken neetti kabıl et,
Kabıl etseñ, Aziret.
Oomiyin!
Teñir, Teñir!
Toguz jalbıraktuu ıyık kayıñ saydık, Teñir!
Toguz kozu biz soyduk, Teñir!
Jakşılıktı jerge, elge jalga, Teñir!
Jamandıktı jerden, elden kaçır, Teñir!
Jaşoobuzdu oñdo, Teñir!
Oo, Kuday!
Kandın kaarınan sakta,
Törönün zaarınan sakta.
Öktögön ölümüñön sakta,
Ontogon ooruñdan sakta.
Kejirlerdin doomatınan sakta.
Oo, Kuday!
Kanga jügünüp salam aytam,
Alik alar.
Kaçırganı şamalday,
Kaysaganı kamanday,
Kandın kabılanınan sakta.
Törögö kol kuuşurup kulduk kılam,
Başın iyker.
Kürüldögön köçküdöy,
Küülöngön boroşondoy,
Törönün dölöñgütünön sakta.
Ölüm bolso moyundagı mildet,
Ooru bolso kezektegi ildet.
Jabuulagan jalaañdan sakta,
Tañuulagan balaadan sakta.
Doomat bolso ayagı tınat,
Doo bolso berip kutulat.
Külüp kirgenden sakta,
Küñgürönüp çıkkandan sakta.
Sasık aramzaanın uşagınan sakta,
Eşek aramzaanın tuşagınan sakta.
Atıñ jakşı Teñirim,
Men bir tilek tileyin.
Ak müyüzü çakmaktay,
Tegerek kuyruk koçkordu,
Maldı berseñ koydu ber.
Uul berseñ boyluu ber,
Jurtka akıl salgıday,
Akılı artık oyluu ber.
Kuday kulum degeysiñ,
Mametim ümötüm degeysiñ.
Çalıyar dosum degeysiñ,
Oozu kanduu börüdön sakta.
Kolu kanduu uurudan sakta,
Şaytandın şarınan sakta.
Kaapırdın kalabasınan sakta.
Kün kürkürögöndön sakta,
Tün tübürögöndön sakta,
Kıykırgan joodon sakta,
Kele degen doodon sakta.
At berse ala bersin,
Tomolok baş bala bersin.
Eçki berse teke bersin,
Eşigi açık Meke bersin.
Paygambar mazarın bersin,
Kızırım nazarın bersin.
Oomiyin!
Jaş balanın külküsün ber,
Jan enenin uykusun ber.
Joomarttın kolun ber,
Joldoştun jolun ber.
Kızdın kılıgın ber,
Uzdun uçugun ber.
Suunun tunugun ber,
Azoonun arımın ber.
Ayluu tündün jarıgın ber,
Egizdüü ulagın ber,
Eki ayrık şıbagın ber,
Askar toonun salkının ber,
Bulbuldun tañkı ünün ber,
Talaanın jarıktıgın ber,
Güldün naziktigin ber.
Deñizdin tereñdigin ber,
Düynönün kereñdigin ber.
Kıraandın körögöndügün ber,
Erdin bilegin ber.
Şerdin jürögün ber,
Tübölükkö ajırabas,
Çın aşıktın tilegin ber.
Oomiyin!

MERGEN TİLEK
Kayberen ata çeberim,
Sıyınamın men saga.
Menin jolum kayıptan,
Alla Taala buyurgan.
Kündöp-tündöp köp basam,
Buyurbassıñ ayıpka.
Kargaşalap janımdı,
Too-taşıñdan tayıltpa.
Kuru kol beker kelbeyin,
Kayberen atkan ayıbıma.
Arkar-kulja aralaş,
Aldıma tuştaş aralaş,
Kayberen atam, çeberim,
Irıskım kolgo bere kör.

BAYGEGE TİLEK
Aa, Kudayım, ak sarı başılım,
Ay tuyagıñ, er Baabedin koldo.
Arbak jar bol,
Kuday, jer kazıgınan saktay kör.
Oomiyin allo akpar!

SUU KEÇKENDEGİ TİLEK
Agını katuu dayradan,
Jaratkan özü koldosun.
Suu içinde jetelep,
İliyas pirim joldoşum.
Şaşılbay solgun keçirgin,
Şaytan naadan jogolsun.
Jaa pirlerim, şar suudan,
Çımın jandı koldogun.
Agımı katuu dayradan,
Alla Taala koldosun.
Suu keçkende jetelep,
Sulayman bolsun joldoşuñ.
Şaştıra albay kıynalıp,
Şaytan şaşıp oñbosun.
Sulaymandan kagajıp,
Çölgö kaçıp jogolsun.
Oomiyin!

«DAMBIR TAŞ» (JAAN) TİLEK
Dambır, dambır, dambır taş,
Dambıratkan kızıl taş,
Jamgır jaadı kürküröp,
Çelek, tulga kaldır taş.
Kün kürküröp köp jaa,
Jer jarılıp çöp çık,
Jelin ayrılıp süt çık.
Çebiçegim çeleñdep,
Çelek, çelek süt ber.
Too jarılıp ot çık,
Toktuçagım toroñdop,
Toroçu, toroçu süt ber.
Bayçeçekey başbaksın,
Arık-toruk koy, kozu,
Kökkö toyup jan baksın.
Jıl jaadırap ertelep,
Kelişinen kaytpasın.
Kün jaa, kün jaa,
Kündöp-tündöp köp jaa,
Karagay başın kayra jaa,
Arça şagın ayra jaa,
Çekende başın çerte jaa,
Çiydin başın iyip jaa,
Töö kuyrukka uyup jaa,
Jer jaanga siyip jaa,
Tögüp-tögüp kuyup jaa.
Aşkana tolgon ak bolsun,
Malga jırgap bak bolsun.
Bereke nuru çaçılsın,
Peyili eldin açılsın.
Maldın-jandın ırısı,
Jaap-jaap turuşu.
Köksöp jürgön elderdin,
Jamgır bolot ırısı.
Oomiyin!

UKTAARDAGI TİLEK
Jattım jaratkan,
Turguzarsıñ esen-aman.
Beyiştin tübündö bir darak,
Jalbıragı güldüü barak.
Anı jeti jolu okup jattım,
Menden tozok otu ıraak.
Jattım amanat,
Oygoto kör salamat.
Oomiyin!
Jattım tınç,
Jazdıgım kenç.
Tilim kuran,
Tilegenim ıyman.
Iya, Jaratkan,
Uykumdu mamık kıl,
Tilegimdi anık kıl.
Oomiyin!

JAÑI AYGA TİLEK
Ay kördüm, aman kördüm,
Aydın munarasınan,
Jerdin kuçagınan,
Jegilik dan,
Bir kıştık saman kördüm.
Jesirge jemiş,
Jöögö uloo,
Jalkoogo meenet,
Jalgızga erkek.
İştermenge kut,
Uşakçıga uu,
Ak nietke tuz,
Baarıga kayıl zaman kördüm.
Aydan aman,
Jıldan esen bololu.
Kelerki uşul küngö,
Ösüp-önüp tololu.
Bakılga tar,
Bakırga bar ay bol.
Oomiyin!

KELİN ALGAN KÜNKÜ TİLEK
Iya, Jaratkan,
Ömür berseñ jayluu kılıp bergin,
Döölöt berseñ sıyluu kılıp bergin.
Uul berseñ ot bolsun,
Kız berseñ çok bolsun.
Kelin berseñ keliştüü bolsun,
Keleçegi örüştüü bolsun.
Ayal berseñ adeptüü bolsun,
Alıs-jakındın köönü tolsun.
Kuda berseñ joldoşuñday bolsun,
Kudagıy berseñ sırdaşıñday bolsun.
Ata-baba jolunan kim aşsın,
Kudalık sıy miñ jılga ulaşsın.
Eki jaştın baktısın ber,
Eki jak teñ kızıgın körüşsün.
Oomiyin!

TÖLGÖ TİLEK
Baygambardın bal tölgö,
Taştanbektin taş tölgö,
Azireti alp tölgö,
Joldo jolooçunu,
Baskan-turgandı körböy tüş,
Kalp aytpa, jakşı tüş,
Beşenesi beş tüş,
Oñ koluma oop tüş,
On eki taş aytıp tüş,
Oomiyin!

«JAY TAŞ» TİLEK
Kara kanın — sultanı Akkuu,
Kanuu menen tuman abıragan aşkan,
Karanattık boz buluttu,
Teñirim denden tiledim.
Apkan bulut, beri kel, tez kel,
Bulutum jetip kel.
Aa, aa araketi arayın,
Sizdin makini biynabayın,
Kannın jurtuş.
Liysaran, misaran, taramun.
Tarnaşıp, jalılen, şaman mosom, ıyakut.
Allo akpar!

«BAKŞI» TİLEK
Oy, toodon bir toogo uçkandar,
Oy, jılan bir kamçı tutkandar,
Oy, jandıra suu içkender,
Oy, Azireti Sulayman pirim.
Oy, duldul, atam, döö, peri meyman,
Oy, Sulayman attuu suu çilten meyman.
Oy, oşol suu başı Sulayman meyman,
Oy, Anjiyanda ak jılan meyman,
Oy, Samarkanda nar jılan meyman.
Oy, kabazır, mudur, kayaşar meyman,
Oy, sultan bir mudur,
Oy, başır meyman.
Oy, kara bir közdüü,
Oy, şirin bir sözdüü,
Oy, kelte bir oyluu,
Oy, şına bir tiştüü,
Oy, koçkor müyüzdüü,
Oy, döö, peri meyman.
Oy, muz toodo jatıp semirgen meyman,
Oy, muz toonun muzun kemirgen meyman.
Oy, tomogoluu sarala kuştun,
Oy, tomogosun alıp koe kel meyman.
Oy, ak buura keldi burkurap, mına ay,
Oy, biriñen biriñ ıyba kılbagın meyman.
Oy, çoñ oluya uluk kum mazar,
Özüñdön medet tileymin bügün,
Oy, Keñ-Koldu baskan ak buura atan,
Özüñdön medet tileymin bügün.

AK BATA
Ak bata uykaştık jagınan kudum ele ırday tüzülöt. Bul jagınan alıp
aytkanda kırgız ırlarının bir türü dep ıygarsak da jañılbaybız. Birok Ak
bata kumday çaçılgan turmuştun jakşılık jagın jaktayt. Kelbersigen
adamzattar ketilbey kemeline kelüüsün, ak tilegi kabıl boluusun kubattayt.
Emese Ak bata degenibiz tıyanaktap aytkanda alkoo. Kırgız ulutu alkoonu
enenin meerindey tagdır-taalayının süygönündöy sezet.
Kırgızdar «jamgır menen jer kögöröt, bata menen el kögöröt» dep
bilişet. Oşonduktan, kırgızdar alkoo alsa kubanıçı koynuna sıybay
kılıñdagan jaş baladay kubanat.
Etke ettey bata,
Et beti menen ketken bata.
Nanga nanday bata,
Mından artık kanday bata.
Atadan kalgan Ak bata,
Ar adamga bap bata.
Aramzaada buzuktu,
Arabızdan tap bata.
Kadimden kalgan Ak bata,
Kalıñ jurtka bap bata.
Kara niet buzuktu,
Kazıktay jerge kak bata.

Jañırbek Matili
***
Emese kırgızdar köbüröök jañı öspürüm baldar-bata beret.
Kötör bala bilegiñdi,
Kudayım bersin tilegiñdi.
Bak karasın,
Kızır daarısın.
Ayıkpas balaa,
Jok jalaadan saktasın.
Ata-babañdın arbagı koldosun,
Eç jamandık bolbosun.

Döötbay Moldo
***
Kötör balam bilegiñdi,
On segiz miñ aalamdın padışasınday,
Kudayım kabıl körsün tilegiñdi.
Kaz karkıldap keçkisiz köl bol,
Kuş kurkuldar ötküsüz bel bol.
Tukumuñ jurtka taanılsın,
İlimiñ başka tolup,
İlebiñ taştı jarsın.
Kazanıñ kaynap tursun,
Otuñ jaynap tursun.
Başıñan bakıt ketpesin,
Jooño biylik jetpesin.
Matili Abdıkerim
***
Şıbagaluu baş bersin,
Berekelüü aş bersin.
Mañdayıña
Barkıragan baş bersin.
Uuçuñ uzarsın,
Janıñ jayrasın.
Ömürüñ uzun bolsun,
Örüşüñ jayık bolsun.
Irısıñ jurttan aşsın,
Köñülüñ tolkup jatsın.
Eç nerseden kem bolbo.

Jusup Mamay
***
Başıñan bakıt ketpesin,
Başkanın kargışı jetpesin.
Baldarıñ çeçen bolsun,
Bir tuuganıñ esen bolsun.
Kıdır saga daarısın,
Kılımga atıñ taanılsın.
Tiliñ kızıl bolsun,
Tilegiñ uzun bolsun.

Tayır Mambetaalı
***
Bak karasın,
Kıdır daarısın.
Kuday jalgasın,
Mal-başıñdı
Aman kılsın baarısın.
Kuday bak bersin,
Bak berse bat bersin.
Kudayım ırıs bersin,
Irıs berse durus bersin.
Baktıluu bol, baştuu bol,
Uzun ömür jaştuu bol,
Telegeyiñ teptegiz,
Malınıp tursun mayga kol.
Baktıluu bolup baldarı,
Açılsın bagı ar dayım.
Tündüktön ırıskı kuyulup,
Jolu bolsun kün sayın.
Baldarıña bak bersin,
Bakıt berse,
Ar dayır artık bersin.
Darajası kötörülüp, nur çaçıp,
Irıskıñ kööhardan çaçıp bersin.
Bak karap, Kıdır daarıp, ırıs jetip,
Döölötü suuday agıp ösüp ötsün.

Kudaybergen Augan
***
Manastay bilektüü bol,
Kanıkeydey tilektüü bol.
Almambettey uluu bol,
Ayçüröktöy suluu bol.
Bakaydın ömürün bersin,
Er Agıştın köñülün bersin.

Ankar
***
Bilektüüdön küçtüü bol,
Jaltıraktan tüstüü bol.
Ataluudan uluu bol,
Akılduudan kunduu bol.
Enelüüdön erke bol,
El aldında serke bol.
Kızıl tilden tañdayluu bol,
Irıskıdan mañdayluu bol.

Eldiki
***
Kiyimiñ keptüü bolsun,
Eliñ eptüü bolsun.
Ömürüñ uzun bolsun,
Örüşüñ jayık bolsun.
Tukumuñ jurttan aşıp,
Tuuganıñ kanat bolsun.

Esper
***
Jeti müçöl jaşagın,
Tartpagın joktun azabın.
Baatır bolsoñ jölök bol,
Baarıbızga öbök bol.
Aksakalduu abışka bolgula,
Ak saamayluu baybiçe bolgula.

Kalen Asan
Jeyrendin etin aşagın,
Jeti müçöl jaşagın.
Arkardın etin aşagın,
Altı müçöl jaşagın.

Kalıyça Kazıbay
***
Şerdey ündüü bol,
Jolborstoy sürdüü bol.
Ajıdaarday zaarduu bol,
Karışkırday kaarduu bol.
Buudayday butakta,
Talday şakta,
Karagayday kögör
Jusup Mamay
***
Aldıñdı bala bassın,
Artıñdı mal bassın.
Ak jooluguñ başıñan oobasın,
Alganıñ menen teñ karı.
Köçtö miner jorgoñ bolsun,
Koydoy kier torkoñ bolsun.
Özüñdöy küyööñ bolsun,
Jetelerge tööñ bolsun.
Ünüñ ugumduu bolsun,
Koluñ jugumduu bolsun.

Jusup Mamay
Kırgız elinde jañıdan turmuş kurgan jaştar bergen batası da az emes.
Oşolordun biröö:
Baş algan buudayday ırgalgıla,
Koşulgan talday çırmalgıla.
Irısıñarga er bala süygülö,
Suktanarga kız bala süygülö.
Kaygılanbay katkırıp,
Kol karmaşıp jürgülö.

Jusup Mamay
Kırgız ömüründö jayloodon jayloogo, etekten törgö, oydon toogo köçüüdö
öz aldınça saltanattuu urmat. Köç aldın tosuu, köç koyun baylatuu, ak içirip,
ak bata berüü saltı bar. Misalı:
Köçüñ körktüü bolsun,
Jurtuñ juktuu bolsun.
Unaañ kabıl bolsun,
Aylanañ adır bolsun.
Kızıñ kılıktuu bolsun,
Uuluñ urmattuu bolsun.
Keliniñ kelbettüü bolsun,
Torko elgektüü bolsun.
Kaldayıp turgan jer süysün,
Kalıñ kırgız el süysün.
İçkeniñ tunuk suu bolsun,
Ömürüñ tügöl duu bolsun
Matili Abdıkerim
Köç konuşuna tüşköndö da oluyaday bolgon appak bereke sakal abışka, je
bolboso kızıl eek balkıgan kempirler köç eesine, emese közgö basar balasına
karap ak batasın berişet. Misalı:
Korooñ mıktı bolsun,
Konuşuñ ıktuu bolsun.
Jaylooñuz çöptüü bolsun,
Aylanañız körktüü bolsun.
Jayıtıñız jayık bolsun,
Jaş balañdın oynogonu,
Jaşıl sırduu kayık bolsun.

Aydı Kaçkın
dep bata berse, dagı biröö:
Koçkoruñ jündüü bolsun,
Aygırıñ ündüü bolsun.
Ögüzüñ küçtüü bolsun,
İnegiñ süttüü bolsun.
Kur sayga suu aksın,
Kılgan işiñ elge jaksın.

Toktosun biy
Kırgız eli bataköylüü keremet. Bata berüügö şıktanat. Bergen batanın
kunduulugun añgeme duuman kılışat. Atayı añız kılıp ayıldan ayıl
jayışat. Oşol köp batanın biröö bee baylaganda bergen bata.
Kulun tayıñ jörölgölüü bolsun,
Sabaañız köröñgölüü bolsun.
Ortogo çıgıp söz süylösöñ,
Sözüñüz öbölgölüü bolsun.
Jele booñ bek bolsun,
Jeldegen kasıñ tek bolsun.
Tabagıñda süt tursun,
Aşkanañda kut tursun.
Jılkıñdın üyürü başka bolsun,
Kulundarı kaşka bolsun.
Jorgosu bolso kızıñ minsin,
Külügü bolso uuluñ minsin.
Kas sanagan oñbosun,
Kambar ata koldosun.

Matili Abdıkerim
Al emi kırgız ulutu koy saagandarga ak batasın berip kayrılat.
Kızıl kandan ayrılgan,
Appak sütüñ berginiñ.
Çolpon ata baş bolup,
Koşoktu koldop berginiñ.
Bendege çaçkan ırıskı,
Bereketten terginiñ.

Jusup Mamay
Kırgız ulutu suu keçerde da jön ötpöyt. Suuga da arnagan atayın bataları
bolot.
Agımı katuu dayradan,
Alla Taala koldorsuñ.
Suu keçkende jetelep,
İliyas bolsun joldoşuñ.
Şaştıra albay kıynalıp,
Şaytan oygo ornosun.
İliyastan kagajıp,
Ermen çölgö jogolsun.

Kabıl Tölögön
Suu keçkendegi bata ali ele kokustan çıkkan bata emes. Al ezelki kırgız
ulutu suunu tutum kılgan şaman dini bar zamanda ele jaralgan. Mına mınday
batalar daregine karaganda kırgız ulutunun ak batası kırgız ulutuna ır
bütköndö ele koşo jaralganın dalildep turat. Oşentip, ak bata «Manas»
eposuna da kirgen.
Kelin köçürüü dagı jaşoodogu şattıktardın birisi. Kırgızdar jañı
ömürdü jañı oylor menen tosup alkap, ak batasın berişet. Misalı:
Başıñardı taştan kılsın,
Urmattuu jaştan kılsın.
Boşoñ emes tıñ bolgula,
Bolottoy çıñ bolgula.
Bata berdik jaş-karı,
Alganıñ menen teñ karı.

Toktosun biy
Kırgızdar jañıdan jaşoo kütköndördün turmuşunun jakşı boluşuna
tilekteş. Alardın kaygısın özübüzdün kaygıbız dep bilişet. Oşogo, tapka
tüşö elek baldarga ak bata arnap, erekçe kayrılışat.
Köl boyunda talıñ bolsun,
Kölökölör çagıñ bolsun.
Üyüñdün üstü jagında,
Üp tartılgan kayıñ bolsun.
Koroo tolgon koyuñ bolsun,
Kozgolbos toodoy oyuñ bolsun.
Attanıp üydön çıkkanda,
Ayçüröktöy joluñ bolsun.

Kazıbay Soykun
Teñirim bergen bakıttı,
Tepkilese ketpesin.
Kudayım bergen bakıttı,
Kubalasa ketpesin.

Mamet Jumamatı
Eçkiñ egiz tuusun,
Eki jılda segiz tuusun.
Kazanıñda may kaynasın,
Paygambarım,
Törüñördö tayrañdasın.

Abılgazı Izak
***
At berse ala bersin,
Tomolok baş bala bersin.
Eçki berse teke bersin,
Eşigi açık Meke bersin.
Paygambar nazarın bersin,
Kızırım baarın bersin.

Kubaş Aysa
***
Dastorkonuñ jabılbasın,
Kaygı saga kabılbasın.
Sıymıktuu döölöt jaşınbasın,
Kara nietter asılbasın.
Kazınañ tartılbasın,
Kaymagıñ buzulbasın.
Kaynagan kazanıñ toktobosun,
Kalgandar saga okşobosun.
Uuluñ Urum bolsun,
Kızıñ Kırım bolsun.
Kızmatkeriñ
Kıdır bolsun,
Bir kün emes sızıl bolsun,
Koluñuz uzun bolsun.

Törökan Ürkümbay
***
Köpçülük köl,
Köl kurgasa çöl.
Çöp elge kelbesin,
Al kündü Kuday
Adamzatka berbesin.
Köl böksörböy tolkusun,
Bügünkü işiñ köpçülük,
Tolkugan kölgö okşosun.

Törökan Ürkümbay
Jıl aşındagı bata da köp.
Oşol batanın biröö:
Namızıñ koldon ketpesin,
Kastaşkanıñ talabına jetpesin,
Ketkeniñdin topuragı torko bolsun.

Törökan Ürkümbay
Mal soygondo da ayta turgan söz, arnaluu batası bolot.
Soobu maga, janıñ Kuday jolunda,
Ay müyüzdüü, aça tuyaktuu arnaluu malım.
Adamzatmın ança emes alım,
Erte aytıp keç kaldım,
Kudayım özüñ jalgagın.

Matili Abdıkerim
***
Jalbırttangan ottoy bol,
Jaynap jatkan çoktoy bol, oomiyin!
Jıldız Turpan
Künüñ kıyalasın, Kükügüñ uyalasın.

Ayıke Makeş
***
Atam Manas
Ayılıñ alaş.
Baldarıñ akın çıksın,
Ar sanaaga jakın çıksın.
Poza Jañıgul
Kızdarıñ suluu çıksın,
Kır-kırınan uluu çıksın.

Malike Abdılda
***
Kuu jıgaçtı karmasañ,
Jaşılı tok bir bolsun.
Kuu kuuraydı karmasañ,
Kulpurup turgan bür bolsun.

Ayşa ırçı
Köynögüñ mala bolsun,
Tayagıñ ala bolsun.
Kalpagıñ ak bolsun,
Töbösündö çok bolsun.
Atıñ kaşka bolsun,
Altı asıy jaşta bolsun.
Kamçı sabıñ kayıñ bolsun,
Kazıgında dayım bolsun.

Burulkan Alban
Sapar bataları da az emes.
Saparda salamat kelüünü tilöö maksat kılınat.
Salamat barıp sak kel,
Sagındırbay bat kel.
Esen barıp soo kel,
Ezelkiden oor kel.
Aldıñ açılsın,
Joluña bula çaçılsın.
Joluñda öngön tal körgün,
Joboloñsuz jan körgün.
Jılan bolso öltürgün,
Jıdıgıña köndürgün.
Börü bolso ergigin,
Tobo tomuk keltirgin.

Törökan Ürkümbay
***
Jakkan otuñ öçpösün,
Intımak birlik saktalıp,
Konuşuñan köçpögün.
Karıbagın jaşargın,
Kadimkidey jaşagın.

Bay Moñol
Kızırıñ kıyalasın,
Irısıñ uyalasın.
Başıñan bak taybasın,
Eliñen ıntımak kaçpasın.
Ketpes keşiktüü bol,
Keñiri döölöttüü bol.

Ömürzak
Uluunun jaşın bersin,
Jakşının başın bersin.
Küçtüunun alın bersin,
Malduunun malın bersin.

Tölök Törökan
***
Altından beşik ırgap öt,
Alganıñ menen teñ karıp,
Ay tiygendey jırgap öt.
Kümüştön beşik ırgap öt,
Küyööñ menen teñ karıp,
Kün tiygendey jırgap öt.

Bukay Aydarkan
***
Ak bata bir kalıbında tura berbeyt, al ulam oy tereñdik jaktan bayıp,
ulam jañı tuula beret.
Kırgız elim soo bolsun,
Kılımga işi oñ bolsun.
Torolup sabiy baldarıñ,
Tolkugan köldöy oy bolsun.
Ala-Toodoy kozgolbos,
Mañdayga bagı ornosun.
Azap çekpey karı, jaş,
Aylıñda dayım toy bolsun.
Jeñişiñdi köralbay,
Jezitter tübü kor bolsun.
Ayköl Manas sizderdi,
Arbagı menen koldosun
Oşentip, bayırkı batalardı kulaktan kulakka ulap, jañı batalardı
jarıgı köktöy jabalaktatalı.