Ajımurat

Talaa aralap üygö kelatkam. Jaydın tak ortosu ele. Çöp çabılıp bütüp, el kara
buudayga orok saluuga kamınıp jatkan.
Jıldın bul mezgilinde kooz güldüü ar uruu ösümdüktör bolot: kızıl, ak, mala
kızıl tüstüü, jıtı buruksugan ülpüldök koyön bede; appak gülü köz joosun algan,
ortosunda sapsarı özögü bar kermek tattuu is taratkan çatır gül; asel jıttuu sarı
kıçı; kızgaldak tekteş şıñga boy kızgıltım jana akçıl koñguroo güldör; soylomo
buurçaktar; sarı, kızıl, mala kızıl, kızgılt kögüş, ademiy töö jalbıraktar;
jagımduu jıtı bilinerbilinbes sezilgen mala kızıl tüktüü baka jalbırak; kün
nurunan jaş çagında çımkıy kök bolup körüngön, al emi keç kirgende jana kuuray
baştagan maalında kögültür-kızgıltım tüskö boyölgon kozu uygaktar; jıpar jıtı
añkıgan, julsa zamatta solup kalçu nazik güldüü çımıldık.
Men şunday ar uruu güldördön bir teste terip alıp, üygö kelatkanımda, bir
añgektin içine öskön barpagay, adamdın köz joosun algan, karap ele turganday
ajayıp küröñ kızıl güldüü bir tüp töö uygaktı kördüm, bizdin jerde bul ösümdüktü
«tatarin» dep koyöt, çöp çapkan maalında çalgıçılar apı kanday bolbosun çappay
taştap ketüügö arakettenişet, nepaam baykooston çabııp kalsa, tikeni kolgo
kirbesin dep, çöptün arasınan alıp taştayt. Men oşol töö uygaktı üzüp alıp,
kolumdagı güldörgö koşup koygum keldi. Anan añgekke tüştüm da, gülgö jabışıp,
magdırap, köşüp uykuga kirgen sapsagay japan aarını uçurup jiberip, güldü üzö
baştadım. Bul men üçün ötö kıyın boldu: kolumdu jüzaarçım menen orop alsam da,
uygaktın sabagı tuş-tuşunan saygılap jattı, alturgay katuulugun da aytpa,
taramdalgan sabagın taldap julam dep beş münöttöy ubara tarttım. Akırı, güldü
arañ üzüp alganımda, uygaktın sabagı julmalanıp, güldün özü murunku körköm türünön
ajırap, solgun tartıp kaldı. Mından başka da, al gül közgö sert, körksüz körünüp,
nazik güldörgö kooşu kelbey turup aldı. Öz ordunda kelişimdüü turgan güldü böödö
kurutkanıma ökünüp, taştap saldım. «Basa jaşoo degendin özündö tireşer küç,
kajırluu kayrat bar bolot beym,— dep oylodum güldü üzgöndö jumşagan araketimdi
estep. — Munun da bütkül aybatı menen korgonup, ölsö da oñoy menen bagınıp
berbegenin karabaysıñbı».
Jol jañı aydalgan kara topuraktuu şüdügördü kırkıp üygö alıp barat. Topuragı
borpoñ jol menen barattım. Aydoo jer pomeşçiktiki ele, şüdügördün bul çetinen
tigil çetine köz jetpeyt, joldun öyüz-büyüzünön da, aldıdagı adır jaktan da közgö
eçteme ilinbeyt, tek gana tekşi kañtarılıp aligiçe tırmoo tiybegen kara sur
şüdügör jatat. Jer jakşı aydalgandıktan, bir tüp ösümdük da, bir tal çöp da jok,
terebel tekşi kapkara. Uşunu körüp: «Ay, uşu adam degeniñ ırayımsız, bülündürgüç
jan bolot belem,— dedim içimen. — Öz janın saktaş üçün alban-alban jandıktı,
bolgon-bütkön ösümdüktü kurutup tınganın kör»,— uşunu oylop, kıbır etken jan
kaldı beken dep, tunjuragan kapkara talaaga erksiz köz çaptırdım. Bet aldımda,
joldun oñ jak öyüzündö bir tüp badal karayat. Janına barsam, badal degenim emi ele
özüm gülün böödödön-böödö üzüp taştap salgan janagıday uygak bolup çıktı.
Bul uygaktın üç butagı bar eken. Biri tübünön üzülüp tüşüngür da, dümürü çort
kıyılıp, çoltoyup kalıptır. Kalgan eki butagında bir-birden gül bar eken. Al güldör
bir kezderi kıpkızıl bolup jaynap tursa, emi ırañı kaçıp karayıp kalıptır. Bir
sabagı bel ortosunan sınıp, uçundagı gülü batkakka bulgana salatsdap tursa, ekinçi
gülü batkakka kançalık batsa da, dale moyun berbey sereyip turat. Uygaktı araba
döñgölögü bılçırata basıp ketken okşoyt, oşentse da janı bek neme jıgılıp
kalbay, kıyşaya başın ketörüp turgan eken. Kudum etinen et kesip alıp, içegi-kardın
añtarıp taştap, eki kolun julup, eki kezün oyup salgan sımaldanat. Oşondo da al
jaşoosun ulantıp, tegeregindegi ösümdük attuu uruktuugandarın kaysagan adamga
bagınbaptır.
«Emne degen kayrat, emne degen kubat!—dep oylodum men. — Adam balası baarın
jeñip, miñ-million çöptü moysop salsa da, munun dale moyun sunbay çıdap turganın
kara».
Oşondo, ilgeri Kavkazda bolgon bir okuya esime tüştü, anın bir daarısın özüm
körgöm, bir daarısın körgöndördön ukkam, kalganın oyuman çıgargam. Esime tüşüp,
köñulümö uyugan oşol okuya mınday ele.
I
Bul okuya 1851-jıldın ayak çeninde bolgon ele.
Noyabr ayının kara ızgaar keçinde Ajımurat çeçenderdin tezek jıttuu tütünü
buudaktap turgan Mahket degen jooker aylına atçan kelip tüştü.
Azançının kıraatın çıgara aytkan azanı jañı gana basılgan, tezek tütününün
jıtı siñgen toonun salkın abasınan, aarının uyugunday bolup biri-birine
jarmaşkan jış üylörgö tarap ketip jatkan uylardın möörögönü, koy-eçkinin
maaraganı, alarga aralaş öz ara kermur aytışa ketken erkek kişilerdin koruldagan
joon ündörü, ıldıykı bulak jaktan çıkkan ayaldar menen baldardın kobur-sobur
ündörü daana ugulup turdu.
Ajımurat — Şamildin erdigi menen atagı çıkkan nayıbı ele, bir jakka
attanganda al nayıptık belgisin tagınıp, şaylangan şaydoot on çaktı murutun
eerçitip alçu. Emi bolso biröö-jarım taanıp kalbasın dep, jamıngıçtuu
kementayın jamınıp alıptır, mıltıgı gana soroyöt, janına eerçitken bir gana
murutu bar. Joldon jolukkan kişilerge ötkür kara közün kadap saktana karap ötöt.
Ayıldın orto çenine kelgende, Ajımurat ayantka barçu köçögö tüşpöy, kuuş köçögö
tizgin iyip, solgo buruldu. Jar taşka jabıştıra salıngan ekinçi üygö jetkende,
toktoy kalıp eki jagın karandı, bastırmadan eç kim körünböyt, üydün üstündögü jañı
mordun tübündö ton jamınıp biröö jatat. Ajımurat anı kamçısının sabı menen
akırın türtüp, tañdayın şık etkizdi, Oşondo tondun astınan jırtık beşmanttuu,
topuçan bir çal tura keldi. Çaldın kirpiksiz közü şorolonup, kızarıp ketken; al
közün ımdagılap, arañ açtı. Ajımurat demeykisindey: «Assaloomaleykum»,— dep
salam berdi da, betin açtı.
Kızıl eek çal Ajımurattı taanıgan soñ: — Aleykima assalam,— dep ün kattı.
Anan al karuusuz içke butarın kaltırata, jıgaç takaluu kepiçin şaşpay kiyip,
Kuruşkan tondun jeñine kolun soylottu da, tamga süyölüü şatı menen ketençiktep
tömön tüşö baştadı. Çal kiyinip jatıp da, tüşüp kelatıp da, küngö küyüp karaygan,
ipiçke moynun burañdata başın çaykap, tamşanuu menen boldu. Jerge tüşkön soñ, al
meymandostuk ızaat menen Ajımurattın atın tizgindep, üzöñgüsün karmadı. Oşondo
Ajımurattın şaydoot, tıñ murutu atınan lıp sekirip tüşüp, çaldı narı türtö
orduna özü turdu.
Ajımurat attan tüştü da, sıltıy basıp, bastırmanı közdöy ayañdadı. Aldınan on
beş jaşar bala çıga kelip, jolooçularga ottoy jangan karagat közü menen tañ kala
karap kaldı.
— Jügür meçitke, atañdı çakır,— dedi çal balaga, anan özü Ajımurattan ozunup,
kıçırata üydün eşigin açtı. Ajımurat üygö kirip kelgende, içki eşikten orto
jaştagı burañ bel, arık ayal çıktı, kiygeni sarı köynök, kızıl beşmant, kök çalbar;
koltuktagan jazdıgı bar.
— Koş kelipsiz,— dedi ayal, anan eñkeyip törgö meymanga arnap mamıgın töşödü.
— Baldarıñızdın ubayın körüñüz,— dep joop kaytardı Ajımurat. Anan
kementayın, mıltıgın, kılıçın alıp, çalga karmattı.
Çal mıltık menen kılıçtı üy eesinin kuralına janaşa, jılma şıbalgan ak
dubalda turgan koş çaranın ortosundagı mıkka etiet ilip koydu.
Ajımurat belindegi tapançasın oñdop, çapanın kumtulandı da, ayal töşögön
mamıkka kelip oturdu. Çal anın karşısına çokçoyup, közün jüljüytö, alakanın
jaydı. Ajımurat da uşintti. Eköö duba okup boldu da, koldoru menen betterin
sıypadı.
— Emne kabar bar? — dep suradı Ajımurat tigi çaldan.
— Eç kabar jok,— dedi çal Ajımurattın omuroosun nursuz kızıl közü menen
tiktey karap. — Men bal çelekte turam, balama jolugayın dep bügün ele kelgem.
Kabardı oşo bilet.
Ajımurat çaldın körgön-bilgenin aytkısı kelbey oturganın baamdap, başın
akırın iykep koydu da, andap arı suragan jok.
— Eç kanday jakşı kabar jok,— dep baştadı çal. Bolgon jañılık uşu, koyön
bütköndün baarı bürküttördü kantip kuuybuz dep keñeş kurup jatat. Bürküttör bolso,
birinen soñ biri ilip alıp ketip jatat. Ötkön jumada orus itter meçektegi çöptü
örttöp ketişti, jer sorgurlar,— dep ızaluu kırıldadı çal.
Üygö Ajımurattın murutu kirdi. Kajırluu butu menen çoñ-çoñ attap kelip, al da
Ajımuratça kementayın, mıltıgın, kılıçın alıp, alardı da janagı mıkka ilip
koydu.
— Bul kim? — dep suradı çal Ajımurattan jigitti nuskap.
— Menin murutum,— dedi Ajımurat. —Atı Eldar.
— Jakşı,— dedi da, çal Eldarga Ajımurattın janındagı kiyizdi körsöttü.
Eldar maldaş urunup oturdu da, süylöp jatkan çaldın jüzün tatınakay koy közü
menen ünsüz tiktedi. Çaldın aytıp oturganı bul: ötkön jumada jigitteri eki
soldattı karmap alıptır, birin öltürüp, ekinçisin Vedenodogu Şamilge jönötüptür.
Ajımurat añgemeni köñül koş ugup oturdu, kez-kez eşik jaktı karap koyup, sırttan
ugulgan dabışka kulagın türöt. Bastırmanın astınan dabış ugulup, kıçırap eşik
açıldı da, üy eesi kirip keldi.
Üy eesi Sado kırktarga çamalap kalgan, çokço sakal, salañkı murun kişi ele.
Anın közü da janagı on beş jaşar balanın közündöy kapkara bolgonu menen oynoktop
turbayt eken, balası da anı menen birge kelip, bosogo jakka epeydi. Eşik aldına
kepiçin çeçip, köönörgön papagın kara çaçı alınbay ösüp ketken başınan jelkesine
karay türtüp koydu da, üy eesi Ajımurattın aldı na kelip jügünüp otura ketti.
Tigil çal sıyaktanıp al dagı ürgülöp oturup alakap jaydı. Bata kılıp betin
sıypadı, oşondon kiyin gana söz baştadı. Anın aytuunça, Şamil jarlık kılıp,
Ajımurattı je ölüü, je tirüü karmap kelgile deptir. Şamildin çabarmandarı uşul
aradan keçee künü gana attanıp ketişiptir. El Şamildin kaarınan korkot, oşon üçün
sak boluu kerek.
— Közüm tirüü kezinde, üyümdögü konoguma eç kim tie albayt. A tigi tüzdö kanday
bolot? Oylonuu kerek,— dedi Sado.
Ajımurat anın kebin ıklas menen ugup, jaktıra başın iykep oturdu. Sado sözün
bütürgöndö, al dedi:
- Jarayt. Emi orustarga kat jetkirçü kişi tabuu kerek. Menin murutum barat, tek
aga jol körsötör kişi kerek.
— İnim Batanı jiberem,— dedi Sado. —Batanı çakır, - dedi al balasına karap.
Elpek bala serpilgendey uçup turdu da, kolun bulgalay üydön şıp çıgıp ketti.
Aradan on münöt ötör-ötpöy janına biröönü eerçitip jetip keldi. Al çeçen küngö
kapkara bolup küygön, taramıştay tırışkan kortogoy kişi eken, sarı beşmantı
aylada jok samtırap, jeñinde tamtık jok; butuna kiygeni şıpırılgan eski kara
baypak. Ajımurat anı menen kıskaça amandaştı da, aşık söz aytpay, salgan jerden:
— Menin murutumdu orustarga baştap alıp bara alasıñbı? — dep suradı.
— Bolot,— dep Bata toktolboy köñüldüü joop kaytardı. Baarı bolot. Menden
bölök bir da çeçen jol taba albayt. Kay biröölör kuru ubada beret da, eçteme
bütürböy kaytat. Men baarın tındıram.
— Jarayt,— dedi Ajımurat. —Akısına üç teñge alasıñ,— dep al üç manjasın
körsöttü.
Bata tüşündüm degendey başın iykedi. Birok akçaga kızıkpaganın, Ajımurattı
sıylagandıgı üçün kızmat kıların ayttı. Orustardı Ajımurattın kanday kırganın
tooluktardın baarı bilet emespi...
—Jarayt,— dedi Ajımurat. — Jiptin uzunu, keptin kıskası jakşı.
— Kup, unçukpaymın,—dedi Bata.
— Argun suusu imerilgen jerde irim bar ele go, oşonun tuşundagı tokoydun
içinde eki üymök çöp turat. Bilesinbi?
— Bilem.
— Oşo jerde meni kütüp turgan salt attuu uç jigitim bar,—dedi Ajımurat.
— Ayya1 — dep başın iykedi Bata.
— Han Magomanı sura. İşteer işti da, süylöör sözdü da Han Magoma bilet. Anı
orustardın çoñu knyaz Borontsovgo eerçitip bar. Jaraybı?
— Alparamın.
— Alpar da, kayta eerçitip kel. Jaraybı?
— Jarayt.
— Bargandan kiyin tokoygo kaytasıñ. Men da oşo jerde bolom.
— Baarın jasaym,— dep Bata ordunan turdu da, kol kuuşurup çıgıp ketti.
Bata çıgıp ketkenden kiyin Ajımurat üy eesine.
— Gehaga dagı bir kişi jiberüü kerek. Gehada al mınday kılsın,— dep Ajımurat
kökürögündögü tizilgen oktordun birine kolun uzatıp barattı ele, üygö kirip kelatkan
eki ayaldı körö koyup, kolun şart tartıp alıp, unçukpay kaldı.

Ooba» (nogoyço.)
Tigi kelgenderdin biri jana mamık töşögön Sadonun orto jaştagı arık ayalı
ele. Ekinçisi — kızıl çalbarçan, kümüş tıyın kökürögünö tolo kadalgan kök
beşmantçan jaş kız. Arkasına tüşüp turgan çolok, joon, kayrattuu kara çaçının
uçuna bir somduk kümüş teñge tagılgan. Karagattay közü atası menen inisinin közünö
okşop kapkara, uuzday aruu ireñinde baysalduu boluuga arakettengendiktin belgisi
bolso da, közündö oynooktuk bar. Kız meymandardı karagan da jok, jalgız gana
alardın aldında adep saktap, sızılıp jürdü.
Sadonun ayalı japız tegerek üstöl kötörüp keldi. Üstöldün üstündö — çay,
boorsok, jupka, ejigey, kattama nan, bal. Kızdın kolunda — ilegen, kumgan, sülgü.
Kızıl maasıluu ayaldar jıla basıp, meymandardın aldına dastorkon jaygança,
Sado menen Ajımurat ünsüz oturuştu. Eldar tigi ayaldar üydö jürgöndö, öz butuna
koy közdörün kadap, kakkan kazıktan beter bılk etpedi. Ayaldar üydön çıgıp, jumşak
dabıştarı taptakır basılgan kezde gana Eldar erkin dem aldı. Ajımurat
beşmantının töşündögü bürmönün birinen ok alıp, anın içinen tütüktöy orolgon
kattı çıgardı.
— Uuluma bersin,— dedi al kattı körsötüp.
— Joobun kimge alıp kelet? — dep suradı Sado.
— Saga alıp kelsin, sen maga jetkizesiñ.
— Kup bolot,— dep Sado kattı töş çöntögünö salıp koydu. Andan soñ kumgandı
koluna alıp, ilegendi Ajımurattın aldına jıldırdı. Ajımurat beşmantının
jeñin bulçuñduu ak bileginen jogoru türüp, Sado kumgandan kuygan muzdak möltür
suuga kolun tostu. Anan taza tüktüü sülgü menen kolun sürtüp, tamakka karadı. Eldar
da oşentti. Meymandar tamak jep oturgan kezde, çoguu oturgan Sado üyünö kelip konok
bolgonu üçün alarga bir neçe iret alkış ayttı. Bosogodo epeygen bala da karagat
közün Ajımurattan ayırbay külmüñdöp, atasının sözün ırastagansıp oturdu.
Bir sutka boyu naar tatpasa da, Ajımurat nan menen ejigeyden az jedi, andan soñ
kanjarının kınabınan bakisin alıp, nanga bal süyködü.
— Bizdin balıbız jakşı. Bıyıl balı köp jıl boldu. Arı jakşı, arı mol,—
dep çal Ajımurattın bal jegenine ıraazı bolgonun bildirdi.
— Irakmat,— dep Ajımurat emi tamaktan baş kötördü.
Eldardın dagı jegisi keldi ele, birok murşidinin kiyin bolo bergenin körüp,
dastorkondon narı jıldı da, Ajımuratka kumgan menen ilegen alıp keldi.
Ajımurattı konoktoym dep öz başına balee tilep alışı mümkün ekenin Sado
bilçü, antkeni Şamil menen Ajımurat öç boluşkandan beri çeçen jerinin jalpı
kalkına: «ölüm jazasına duuşar bolom debese, Ajımuratka eç kim sıy körsötpösün»
dep jar salıngan ele. Ayıl adamdarı Ajımurattın uşunda oturganın kapılet
bilip kalıp, anı karmap berüünü talap kılışı mümkün ekenin da Sado bilçü.
Birok al mından oñtoysuzdangan jok, kayra kubanıp oturdu. Sado öz ömürünö
korkunuç kelgen kündö da, meymanın korgoonu parızım dep bildi. Uşunday erdik
araketin çın nietten sıymık tutup, özünö özü jarpı jazıldı.
— Menin üyümdö oturganıñda, menin kara başım aman turganda, saga eç kim
kastık kıla albayt,—dedi al dagı da Ajımuratka.
Ajımurat anın jaynagan közünö bayımdap karap, aytıp oturganı akıykat, çın söz
ekenin tüşündü da, bir az saltanattuu türdö:
— Ömürüñ ösüp, bak daarısın saga,— dedi.
Sado konogunun jakşı tilegine alkışın bildirip, unçukpastan kolun kökürögünö
bastı.
Üydün tereze kapkaktarın jaap, meşke ot jakkandan kiyin Sado ayrıkça
şattanıp, elöörügön abalda konok üyünön çıgıp, bala-çakası turçu bölmögö bardı.
Ayaldar dale uktabastan, törkü üydögü korkunuçtuu konok tuuralu kep salıp oturuşkan
eken.
II
Tak oşol tünü Ajımurat kongon ayıldan on beş çakırım jerdegi Vozdvijen
sepilinen Çahgeri darbazasınıñ sırtına bet alıp unter-ofitser baştagan üç
soldat çıktı. Soldattardın kiygeni çolok ton, papah, büktölgön şinelderin
iyinderine arta taştaşkan, buttarında konçu tizeden aşkan çoñ ötük, oşol kezde
Kavkaz soldattarı uşunday ötük kiyişçü. Mıltık asıngan soldattar adegende jol
menen jürüp, andan kiyin beş jüz kadam ilgerilep barıp, joldon oñgo buruldu.
Ötüktörü menen kuuragan jalbıraktardı şuuduratıp, jıyırma kadam jer
basışkandan kiyin karañgıda dümüröyüp körüngön sıngan çınardın janına kelip
toktoştu. Uşul çınardın tübünö dayıma küzöt koyulçu.
Soldattar tokoy aralap kele jatışkanda daraktardın kılda uçtarı menen
zırgıgan jarık jıldızdar emi toktoy kalgan sıyaktuu şopoygon jılañaç butaktardın
arasınan jımıñ-jımıñ etip jatıştı.
— Iras kurgak tura,— dedi unter-ofitser Panov nayzaluu uzun mıltıgın iyninen
alıp jatıp, anan anı kıldırttata darakka jölöy saldı. Janındagı üç soldat da
uşunday kılıştı.
— Ayttım go jogotup jiberipmin dep,— dedi Panov açuuluu ün menen. — Je
unutup kaldım, je joldon tüşürüp saldım.
— Emne izdep jatasıñ? — dep suradı soldattardın biri kötörüñkü, köñüldüü
dobuş menen.
— Kanjamdı izdep jatam, kayda jitip ketken?
— Sabı bar bele? — dep suradı janagı soldat.
— Sabı — mınakey.
— Tüz ele jerge irettesek kantet?
— Bolboyt go.
— Anı jasoo opoñoy.
Küzöttö çılım tartuuga uruksat berilçü emes. Birok bul küzöt küzöt dele emes ele.
Bul jerge küzöt koyulgandıgının sebebi — tooluktar kapısınan zambirekterin
süyröp alıp kelip, murdakıday sepildi atkılabasın degendik ele. Panov tameki
tartpay oturuunu jön körbödü da, tamaşaköy soldattın aytkanın makul taptı.
Tamaşaköy soldat çöntögünön bakisin çıgarıp, jerdi çukuy baştadı. Çuñkur kazıp,
için tazalap, aga kanjanın sabın ornottu, andan soñ çuñkurga tameki salıp, anı
taptadı, oşentip zamatta kanja dayar boldu da kaldı. Şireñke çakkanda,
kömkörösünön jatkan soldattın jazı jaagı zamatta jarık bolo kaldı. Soldat kanja
sabın sorgondo Panovdun murduna tutangan tamekinin jagımduu jıtı keldi.
— İrettediñbi? — dedi al öydö bolo berip,
— İrettebegendeçi.
— Jigit ekensiñ, Avdeev! Barakelde, azamatım! Kana?
Avdeev oozunan tütündü buruldata, oodarılıp tüşüp, Panovgo orun berdi.
Panov kömkörösünön jata kalıp, kanjanın sabın jeñi menen sürttü da, tamekini
soro baştadı.
Tameki tartıp bolgon soñ, soldattar añgeme-dükön kuruuga kirişti.
Bir soldat erine süylöp:
— Rotnıy dagı da sandıkka kol saldı deşet, utulup kalsa kerek,— dedi.
— Kayrıp beret,— dedi Panov.
— Albette, jakşı ofitser da,— dep koştodu Avdeev.
— Emnesi jakşı,— dedi janagı söz baştagan soldat tunjurap,— menin oyumça
bütkül rota bolup aga: algandan kiyin, kança alganıñdı jana kaçan bereriñdi ayt
deşibiz kerek.
— Rotanın kalıstıgı bilet,— dedi Panov kanjadan oozun boşotup.
— Albette, tatuuluktan jakşı nerse jok,— dep ırastadı Avdeev.
— Sulu satıp aluu kerek, jazga karata jañı ötük da kerek, akçanı al kerektep
koyso emne bolmok... — dedi naarazı soldat.
— Rotanın kaaloosu bilet dedim go,— dedi Panov dagı da. — Berbey ketip kalgan
jeri jok, alsa kaytarat.
Oşol kezderi Kavkazda ar bir rota özünön şaylagan adamdarı arkıluu öz
çarbaçılıgın özü başkarçu. Kişi başına kazınadan altı som elüü tıyından akça
çıgarıp, özün özü azık-tülük menen kamsız kılıp turçu: kapusta egip, çöp çaap, araba
kütüp, attarın semiz bakçu. Al emi rotanın akçası sandıkta saktalıp, anın açkıçın
rotanın komandiri karmaçu. Köp uçurda rotanın komandiri sandıktan karızga akça
alıp turçu. Azır da oşondoy boldu, soldattardın aytıp oturganı uşul jönündö ele.
Kapaluu soldat Nikitin rotanın komandirinen akçanı talap kıluu kerek dese, Panov
menen Avdeev anday kıluunun keregi jok deşti.
Panovdon kiyin Nikitin da tameki tarttı, andan son astına şinelin töşöp,
darakka jölöndü. Soldattar jım boluştu. Tek jel termetken daraktardın şuuduru
gana ugulat. Bir maalda uşul bir kılka şuudurdun arasınan çöölördün çuuldap,
uluganı, kıñşılap, kañkıldaganı uguldu.
— Obon salıp jatkanın karaçı oñbogurlardın,— dedi Avdeev.
— Beti kıyşık eken dep seni şıldıñdaganı da alardın,— dedi çıyıldak ündüü
törtünçü soldat.
Terebel kayradan jımjırt bolo tüştü. Tek jeldin ilebi menen jıgaç butaktarı
şuudurap turdu, termelgen daraktardın arasınan jımıñ kakkan jıldızdar bir
körünüp, bir öçöt.
Bir maalda köñüldüü Avdeev Panovgo karap:
— Kanday, Antonıç, senin zerikken keziñ bolobu? — dep suradı.
— Emnege zerigem? —dedi Panov köñül koş.
— Keede men uşunday bir zerigem deysiñ, tim ele jarılıp kete jazdaym.
— Koysoñçu! — dedi Panov.
— Bayagıda akçamdı içkilikke jumşabadımbı, oşonun baarı zerigüünün kesepeti.
İçimdi it tırmap, buk bolgonumdu aytpa. Oşondo arak içip, ölörçö mas boloyunçu
dedim.
— Arak murdakıdan beter jabıktırıp jibermeyi bar.
— Anıñ ıras, birok aylañ kança?
— Basa, emnege kapalanıp jürösüñ?
— Menbi? Üydü sagıngandan kapalanam da.
— Emne, turmuşuñar jakşı bele?
— Bay degendey bay emespiz, birok turmuşubuz tüzük bolçu. Jakşı turçubuz.
Andan arı Avdeev özünün eçen iret aytkan añgemesin kayradan oşol Panovgo
bayanday baştadı.
— Men agamdın orduna suranıp kelgem,—dedi Avdeev,— anın kızıl çie jaş
baldarı bar! Men bolsom jañı üylöngön adammın. Enem suranıp turup aldı.
Oşondo barsa barayın, menin jakşılıgımdı unutpas dedim. Töröbüzgö bardım. Al
özü jakşı kişi ele, al maga «barakelde, bara koy» dedi. Oşentip, agamdın orduna
kelgendegi kerbezim.
— İe, munuñ abdan jakşı bolgon,— dedi Panov.
Birok işenseñ, Antonıç, emi katuu kapa bolup jüröm. Kapa bolgonum, agamdın orduna
kelgenime ökünömün. Tigi bolso dooran sürüp jırgap jüröt, men bolsom azap tartıp
kıynalıp jüröm mintip. Oylogon sayın kusa bolo berem. Başka tüşkön soñ kantesiñ.
Avdeev bir az ünsüz oturdu da:
— Dagı çılım tartsak kantet? — dedi.
— Tartsak tartalı, ıñgayla!
Birok çılım çegüünün uçuru kelbedi. Avdeev öydö bolo berip, kanjanı janagı
çuñkurga ornotom degençe bolboy, jeldin şuuduru menen koşo jol boyunan kelatkan
biröönün dübürtü uguldu. Panov mıltıgın ala koyup, Nikitindi butu menen
türtkülödü. Nikitin şinelin ala uçup turdu. Üçünçü soldat Bondarenko da tura
kaldı.
— Men bir jakşı tüş körüp jatkan elem, jigitter...
Uşintip aytıp kelatkanda Bondarenkonu Avdeev bir nukudu. Oşondo kulaktarın
türüp, soldattardın baarı jım bolo kaldı. Ötük emes, jeñil but kiyim kiygen
biröölör jakındap kelattı. Karañgıda jalbırak menen kuu çırpıktardın kıçırı
aykın ugulat. Andan soñ çeçen tilinde şapıldap süylögöndördün kobur-soburu
kulakka keldi. Ünü ugulganı mınday tursun, emi soldattar darak arasınan karañdagan
eki karaandı daana körüştü. Karaandın biri alasa, ekinçisi biyigireek. Koş karaan
soldattardın tuşuna kelgende, mıltıgın kezengen Panov özünün eki joldoşu menen
birge jolgo çıktı.
— Kim bul? — dep dobuştadı al.
— Beypil çeçen,—dep ün kattı japaldaş boyluusu. Bul Bata ele. — Mıltık jok,
kılıç jok,— dedi al tula boyun körsötüp. — Knyaz kerek.
Uzun boyluusu unçukpastan joldoşunun janında turdu. Anın da kuralı jok ele.
— Çalgınçı go. Polkovoygo barabız deyt,— dep tüşündürdü Panov joldoştoruna.
— Knyaz Vorontsov katuu kerek, çoñ jumuş kerek,— dedi Bata.
— Makul, makul, alıp barabız,— dedi Panov. Andan soñ Avdeevge karap ayttı: —
Anda emese Bondarenko ekööñ eerçitip alıp bargıla. Dejurga ötközüp berip, kaytıp
kelgile. Bayka, sak bol. Aldıña salıp ayda, antpese bul takır baştardı bilesiñ go,
şıluun kelişet.
— A mına buçu? — dep Avdeev nayzaluu mıltıgın körsötüp, bışıp aluu
işaratın körsöttü. — Mintip bışıp alsam janı çıgar.
— Bışıp alsañ, munun emnesi kalat,— dedi Bondarenko. — Kana, kettik.
Çalgınçılardı aydagan soldattardın dabışı basılgan uçurda, Panov menen
Nikitin öz orundarına kaytıp barıştı.
— Tün katıp şaytan aydap jüröbü bulardı! — dedi Nikitin.
— Kerek bolgon üçün jürüşöt da,—-dedi Panov. Andan soñ türülgön şinelin
jazıp, üstünö kiydi da: —Tün suuk bolup ketti beym,— dep darakka süyönüp otura
ketti.
Eki saattan kiyin Avdeev menen Bondarenko kaytıp kelişti.
— Kanday, tapşırdıñarbı? —dep suradı Panov.
— Tapşırdık. Polkovoydun üy içi ali jata elek eken. Tüz ele oşoyakka alıp
bardık. Al emi janagı takır baştarıñ uşunday jakşı jigitter eken,— dep sözün
uladı Avdeev. — Kuday ursun! Men alar menen kadimkidey süylöşö kettim.
— Albette, süylöşö ketüü senin adatıñ go,— dedi Nikitin naarazı maanayda.
— Çın aytam, kudum orustar sıyaktuu. Birinin ayalı bar eken. «Marjañ bar?» —
deymin. «Bar», deyt. «Barançıgıñ bar?» — deymin. «Bar», «Köppü?» «Eköö»,— deyt.
Uşunday jakşı süylöşüp kettik. Jakşı jigitter eken.
— Emnesi jakşı,— dedi Nikitin,— jekeme-jeke kezdeşip kör, içegi-kardıñdı
añtarsın.
— Köp uzabay tañ atat go,— dedi Panov.
— Ooba, jıldızdar da öçö baştadı,—dedi Avdeev oturup baratıp.
Soldattar kayradan jım boluştu.
III
Kazarmalar menen soldat üylörünün terezelerin karañgı tartkanına bir dalay
ubakıt bolgon, birok sepildegi eñ jakşı üylördün birinin terezeleri dale
japjarık ele. Bul üydö turuuçu Kura polkunun komandiri, başkı komandaçının
balası, fligel-adyutant knyaz Semen Mihayloviç Vorontsov ele. Kavkazdagı uşul
kiçine sepilde Vorontsov ayalı — Peterburgdun ataktuu suluusu Marya Vasilevna
menen birge şaanilüü jaşap turçu. Buga çeyin mında eç kim bularday jakşı turgan
emestir. Vorontsovgo, ayrıkça ayalına özdörünün turmuşu jupunu körünçü, al tursun,
tarçılıkta turabız dep esepteşçü. Al emi mındagılar bulardın bötönçö
saltanattuu turmuşuna tañ kalışar ele.
Azır, tünkü saat on ekide, ılgıy kilem töşölgön keñ meymankanada üy eeleri öz
konoktoru menen çoguu tegerek üstöldö karta oynop oturuştu. Oyunçulardın biri —
özünün fligel-adyutanttık belgilerin tagıngan üy eesi, at jaak, ak sargıl
polkovnik Vorontsov; anın şerigi — Peterburg universitetinin kandidatı ürpök çaç,
tünt jigit, munu Vorontsova ayım birinçi erinen tapkan kiçinekey uulun okutuu üçün
atayın çakırtıp aldırgan boluçu. Alarga karşı oynooçu eki ofitser: biri —
gvardiyadan rota komandirligine kotorulgan jayık bet, kızıl jüzdüü Poltoratskiy,
ekinçisi — suluuça kelgen öñü suz polk adyutantı, al tüptüz oturat. Bakırañ köz,
boluk denelüü suluu ayım Marya Vasilevna Poltoratskiydin janına oturup alıp,
krinolinin jigittin tizesine tiygize, anın kartasına karoo menen alek. Ayaldın sözü
da, köz karaşı menen külküsü da, ar bir kıymılı da, atır jıtı da Poltoratskiydi
balkıtıp, ayaldın jakındıgın sezüüdön başkanın baarın unutturup salgan
şekildüü, oşonduktan al oyun uçurunda kayra-kayra jañılışıp, adyutanttın
kıjırın keltire berdi.
Poltoratskiy tuzdu taştagan kezde, adyutant:
— Jok, mınday oynoogo bolboyt! Dagı da tuzdu öltürüp aldıñ,— dep
kızırañdadı.
Poltoratskiy kudum jañı oynogon kişiçe kapkara közdörün bajırayta, ajardanıp,
naarazı adyutantka tañdana karadı.
— Jañılıştıgın keçirip koyuñuz,— dedi Marya Vasilevna külümsüröp. Andan
kiyin Poltoratskiyge karap: — Mına, ayttım ele go sizge,— dedi.
— Sizdin aytkanıñız taptakır bul emes,— dep jılmaydı Poltoratskiy.
— Oşondoybu? — dep ayal da külümsürödü. Anın uşul jıluu ilebi Poltoratskiydi
murunkudan beter balkıtıp, kubanıçka keneltti. Al şattıktan albıra tüşüp,
kartanı ala koydu da, aralaştıra baştadı.
— Aralaştıra turgan sen emessiñ,— dedi adyutant kaardanıp, andan soñ
kartadan kutulganga şaşkansıp, jüzüktüü ak mançaları menen kartanı tez-tez tarata
baştadı.
Meymankanaga knyazdın kamerdineri kirip kelip, dejurdun çakırtkanın
kabarladı.
— Keçiriñizder, mırzalar,— dedi Vorontsov. — Marya, sen menin orduma oyno.
— Makulsuñarbı? — dep şıñga boyluu ayım şıp etip ordunan tura keldi da,
jibek kiyimi şuudurap, baktıluu çıray menen nurlana külümsüröp, küyöösünün
orduna bardı.
— Men ar dayım baarına makulmun,— dedi adyutant. Emi özünö karşı, karta
oyunun taptakır çala bilgen ayımdın oynoruna anın köñülü tolgondoy bolo tüştü. Al
emi Poltoratskiy koldorun jayıp külümsüröp gana tim boldu.
Knyaz meymankanaga kaytıp kelgende, oyun bütö jazdap kalgan ele. Al ötö
köñüldönüp, tolkundanıp keldi.
Men silerge bir sunuş kirgizem, kanday körösüñör?
— Kanday sunuş?
— Şampan içeli.
— Men dayım dayarmın,—dedi Poltoratskiy.
— Anday bolso, eñ jakşı,— dedi adyutayt.
— Vasiliy, alıp kel bıyakka,— dedi knyaz.
— Seni emnege çakırıptır? — dep suradı Marya Vasilevna.
— Dejur, andan başka dagı bir kişi bar eken.
— Kim? Emne deyt? — dep şaşıla suradı Marya Vasilevna.
— Ayta albaymın,—dedi Vorontsov iynin kuuşurup koyup.
— Aytpasañ, anı körö jatarbız,— dedi ayım.
Şampan alıp kelindi. Meymandar bir stakandan içişti da, oyundu bütürüp, esep
ayrışkandan kiyin koştoşo baştaştı.
— Erteñ tokoygo baruuçu sizdin rotabı? — dep suradı knyaz Poltoratskiyden.
— Menin rotam. Emne boldu?
— Anda emese, erteñ siz menen kezdeşebiz,— dedi knyaz saal külümsüröp.
— Abdan jakşı,— dedi Poltoratskiy, birok knyazdın emne aytkanın al jöndüü
tüşüngön jok, anın kököyün kesken bir gana oy — Marya Vasilevnanın appak boluk
kolun kısıp koştoşuu ele.
Marya Vasilevna ar dayımkı adatınça Poltoratskiydin kolun kısıp gana koygon
jok, katuu silkti. Oyun uçurunda kartanı tuura emes jürüp, kata ketirgenin aga dagı
bir iret eskertip, ayım jımıyıp küldü, bul külküsü Poltoratskiyge köñülün
taşkındatıp, jürögün jılıtkan tereñ sırduu işarat bolup köründü.
Poltoratskiy üyünö ayrıkça şattanıp kayttı. Mınday jarkın köñüldü özü sıyaktuu
jogorku koomdo ösüp, tarbiya algan, aylar boyu askerdik okçun turmuşta ömür etkörüp,
andan kiyin özünün murdakı koomunan kelgen ayaldı, ayal bolgondo da Vorontsova öñdüü
ayımdı kayradan jolukturgan adamdar gana tüşünö bilet.
Joldoşu eköö turçu kiçinekey üygö jetip, al eşikti türttü, birok eşik ilinüü
eken. Kakkıladı. Eşik açılbadı. Al küyünüp, jabık eşikti butu menen, kılıçı
menen türsüldöttü. Eşiktin ar jagınan kimdir biröönün dabışı uguldu, añgıça Poltoratskiydin başı baylanuu malayı Vavilo ilgiçti
çıgardı.
— Eşikti ilip koyuunu kaydan oyloy koyduñ?! Kelesoo!
— Antpese, bolobu, Aleksey Vladimir...
— Dagı mas tura! Men saga körsötöyün antkendi...
Poltoratskiy Vavilonu urup jibermekçi boldu ele, birok mından bat aynıdı.
— E, boluptur! Şam jak.
— Zamatta jaga salam.
Vavilonun arak içkeni çın ele, içken sebebi, al dayardooçunun toyunda bolgon ele.
Üygö kaytıp kelgenden kiyin, öz turmuşun dayardooçu İvan Makeiçtin turmuşu menen
salıştırıp, oygo battı. İvan Makeiçtin kireşesi bar, üylüü-jayluu adam, bir
jıldan kiyin taptaza azattıkka çıkmak. Vavilo bolso kargaday çagında jogoru
jakka, mındayça aytkanda mırzalardın kızmatına alıngan, mına emi anın jaşı
kırktan aştı, birok ali üylönö elek, özünün ileendi baybaçasının janında
jortuuldap kün keçirip jüröt. Baybaçası jakşı kişi, köp uruşpayt, antkeni menen
uşintip körgön kün kurusun! «Kavkazdan kaytkandan kiyin başıña erkindik berem
deyt,— birok erkindik bergende kayda baram. İt körbögön turmuştu köröm da!» —dep
oylodu Vavilo. Uşintip jatkanda anın katuu uykusu keldi, andan soñ biröölör üygö
kirip, birdemeni alıp ketpesin dep, eşiktin ilgiçin ilip uktap ketken ele.
Poltoratskiy Tihonov degen joldoşu eköö uktooçu bölmögö kirdi.
— Emne, utulup keldiñbi? — dep suradı uykusunan oygongon Tihonov.
— Jok, on jeti som uttum, oşonun urmatına bir bötölkönü şıpkadık.
— Anan Marya Vasilevnanı karap oturdum deçi?
— Anan Marya Vasilevnanı karap oturdum, — dep moynuna aldı Poltoratskiy.
— Turar ubakıt jakındap kaldı, saat altıda attanuu kerek,— dedi Tihonov.
— Vavilo! — dep dobuştadı Poltoratskiy. — Unutpa, erteñ saat beşte meni
jakşılap oygot.
— Kantip oygotom, özüñüz muştap jiberesiz go.
— Oygot degen soñ, oygot, uktuñbu?
— Uktum.
Vavilo ötük menen kiyimdi alıp, çıgıp ketti.
Poltoratskiy bolso külümsüröp çılımın çekti da, şamdı öçürüp, töşögünö jata
ketti. Marya Vasilevnanın jadıragan jüzü karañgıda anın közünö elestedi.
Erlüü-zayıp Vorontsovdor da daroo ele jata koygon jok. Konoktor ketkenden kiyin
Marya Vasilevna erinin aldına barıp, betme-bet tura kaldı da, ızgaarlanıp
frantsuz tilinde ün kattı:
— Eh bien? Vous alles me gire ce que cest?
— Mais? ma chere...
— Pas de “ma chere”! Cest un emissaire, netce pas?
— Quand meme je ne pius pas vous ledire.
— Vous ne pouvez pas? Deors cest moi gni Vais Vous le dire!
— Vous?1
— Ajımurat go, ıya? — dedi knyaginya kayradan orusçaga ötüp. Mınday degeni, bir
neçe kündön beri Ajımurat menen kelişüü sözü jürüp jatkanın ukkan boluçu,
oşonduktan küyöösünö kelip jolukkan kişini Ajımurat dep jürgön ele.
Vorontsov tana algan jok, birok al kelgen Ajımurattın özü emes, çalgınçı gana
ekenin aytıp, ayalının jeelikkenin bastı. Çalgınçı Ajımurattın erteñ karagay
kınılçu jerden knyazga jolugarın kabarladı.
Sepilde bir türdüü ömür sürüp kelgen erlüü-zayıp jaş Vorontsovdor bul okuyaga
katuu kubandı. Bul kabar knyazdın atasına da ayabay jagarın eköö kep kılıp
bolgondon kiyin tünkü saat üçtördö erdi-zayıp töşöktörünö jattı.
IV
Şamildin kuugunçu muruttarınan kaçıp jürüp, üç tündü uykusuz ötkörgön
Ajımurat, «jakşı jatıp, jay turuñuz» dep Sado üydön çıgarı menen ele uktap ketti.
Al üy eesi jazdagan kızıl kuş jazdıkka çıkanagı bata tüşüp, çeçinbesten jatkan
ele. Aga jakın jerde, irege jakta Eldar uktap jattı. Eldardın eki kolu eki jakta,
karıluu buttarın eki jakka taştap koygon. Çaçı jañı kırılgan kök jıltır başı
jazdıktan tüşüp ketiptir, oşonduktan ak beşmantının töşündögü ok salgıçı
başınan biyik körünöt. Az-azdap tük baskan üstüñkü erdi jaş balanın erdindey: dem
algan sayın bir jıyrılıp, bir jazılat. Al da Ajımurat sıyaktuu çeçinbesten
jatkan: belinde tapançası menen kanjarı. Meştegi otun küyüp bütö jazdap
kalıptır. Meş üstündö may şam bülbüldöp janıp turat.
Tün ortosu çende meymankananın kıçırap eşigi açıldı. Ajımurat jalañdap
başın kötörö koyup, tapançasın karmay kaldı. Jer poldon şıbırt bilgizbey jıla
basıp Sado keldi.
— Emne kerek? — dep suradı Ajımurat oygoo jatkanday sergek ün menen.
— Oylonuu kerek,—dedi Sado Ajımurattın aldına jüyürtö basıp. — Senin
kelgeniñdi üydün üstünön bir ayal körüp kalıptır da, küyöösünö aytıp barıptır,
azır ayıldın baarı bilet eken. Koşuna ayaldın aytımına karaganda, aksakaldar
meçitke çogulup, seni toktotuu jönündö keñeşip jatışıptır.
— Anda attanalı,— dedi Ajımurat.
— Attarıñar dayın,— dedi da, Sado üydön çıgıp ketti.
— Eldar,— dep şıbıradı Ajımurat. Atın atap çakırgan murşidinin ünün ugar
zamat Eldar papagın oñdop kiyip, uçup tura keldi. Ajımurat karuu-jaragın asınıp,
çepkenin kiydi. Eldar da kiyinip boldu. Anan eköö üydön çıgıp bastırmaga bardı.

— Kana emi, emne bolgonun maga aytarsıñ?
— Kımbattuum, ay, birok...
— «Kımbattuumdu» mınday koyö tur! Kelgen kim — çalgınçı go? — Oşondoy bolgon kündö da ayta
albaymın. — Ayta albaysıñbı? Anda men aytayın saga! — Senbi? (frantsuzça.)
Kara köz bala attardı alıp keldi. At tuyagının dübürtün uksa kerek, koñşulaş üydün
eşiginen biröö başın çıgarıp karadı. Dagı biröö takaluu kepiçin tarsıldata
ördögü meçitke karay jügürö jönödü.
Ay tuuy elek uçur ele, birok karañgı asmandagı san jıldız jımıñ-jımıñ etip,
aylanadagı üylördün töbölörü karayat, ayrıkça ayıldın ör jagındagı meçittin
munarası aykın körünöt. Oşol meçit jaktan kobur-sobur ündör kulakka çalınat.
Ajımurat mıltıgın ala koyup, butun tar üzöñgügö saldı da, körpöçölüü biyik eerge
şap etip ırgıp mindi.
— Teñirim jalgasın silerdi! — dep üy eesine ırakmat ayttı da, Ajımurat oñ
butun da üzöñgügö salıp, attın başın karmap turgan balanı kamçısının sabı menen
akırın türtüp koydu, munusu mınday tur degeni ele. Bala çetke çıga bergende, jol
jürörün sezgen at çoñ köçögö karay alçaktay bastı. Artında Eldar kelattı. Ton
kiygen Sado eki kolun kezek-kezek bulgap, bulardın artınan şıpılday basıp, kuuş
köçönün birde bul çetine, birde tigil çetine çıgat. Çoñ köçönün çıga berişinde
biröönün karañdagan şanı köründü, anın ar jagınan dagı biröö köründü.
— Tokto! Kimsiñer? Tokto deym! — dep dobuştap bir top adam joldu torop tura
kaldı.
Ajımurat toktogon jok, kayra belindegi tapançasın ala koyup, atın jeldirte, jol
torogon adamdarga karay tike jönödü.
Jol üstündögü adamdar kak jarıla bergende, Ajımurat kayrılıp karabastan,
atının epkindüü jorgosu menen tömön karay kududu. Anın soñunda kara çabuul menen
Eldar kelattı. Art jaktan eki jolu mıltık atılıp, tak töbölörünön ok zuuldadı.
Birok eç kimisine tiygen jok. Ajımurat janagı ele jürüşünön jazbay kete berdi. Üç
jüz kadamday barganda, azdap demikken atın ayaldatıp, Ajımurat kulagın türdü.
Aldıda, tömön jakta too suusu şarkırap agıp jatat. Ayıl jaktan korozdordun
çakırganı ugulat. Uşul ündörgö aralaş çapkan attardın dübürtü, adamdardın kajıkuju ündörü kulakka kelet. Ajımurat atına kamçı basıp, murunkuday kara jeliş
menen dagı ilgeri tarttı.
Art jakta çaap kele jatkandar köp uzabay Ajımurattardı kuup jetişti. Salt
attuular jıyırma çaktı adam eken. Bular Ajımurattı karmamak boluşkan janagı
ayıldın adamdarı ele. Çındap karmap berüü nieti bolboso da, Şamilge jamanattı
körünböö üçün jön gana bir koldon kelbes işteri ele. Kuugundar köz körüm jerge
kelişkende, Ajımurat tizginin taştap, toktoy kaldı da, sol kolu menen mıltıgının
kabın şapa-şup çeçe salıp, oñ kolu menen mıltıgın suurup aldı. Eldar da oşondoy
kıldı.
— Silerge kim kerek? — dep aykırdı Ajımurat. — Karmap algıñar kelebi? Me,
al! —dep mıltıgın jogoru kötördü. Ayıl adamdarı da toktoy kalıştı.
Mıltıktarın koldoruna karmagan kalıbında tigi Ajımurattar sayga tüşüştü.
Salt attuular oolagıraak jerde art jagınan ayañdap kelatıştı. Ajımurat saydın
arkı betine çıkkan kezde kuugundar dobuştap: bir eki ooz sözübüzdü uk deşti.
Ajımurat buga joop iretinde bir sapar ok atıp, ilgeri çaap jönödü. Bir azdan soñ
atın toktotup, artına kılçayıp karadı ele, kuugunçular körünböyt, dabışı da
bilinbeyt. Emi korozdordun ünü da ugulbayt. Tek gana tokoy jaktan suunun
şarkıraganı, anda-sanda ükünün ak urganı ugulat. Karargan tokoy japjakın. Bul
Ajımurattın muruttarı kütüp jatkan tokoydun tak özü ele. Ajımurat tokoydun
tuşuna barıp toktodu da, demin içine tartıp, andan soñ bir ışkırıp, kulagın
töşöp, tıñşay kaldı. Bir pastan kiyin tokoy jaktan tak oşondoy ışkırık çıktı.
Ajımurat joldon çıgıp, tokoygo karay jürdü. Jüz kadamday jerge barganda, tokoy
daraktarının arasınan ot köründü. Ottu tegerektep kişiler oturat. Alardın
janında tuşalgan, eer tokumçan attar ottop jüröt.
Ot başında oturgandardın biri ordunan tez turup, Ajımuratka jakındap, atının
tizginin alıp, üzöñgüsün karmadı. Bul Ajımuratka ini bolgon, anın çarbaçılıgın
başkargan Hanefi degen avar ele.
— Ottu öçürgülö,— dedi Ajımurat attan tüşüp jatıp. Kişiler ottu tepsep,
öçürüügö kirişti.
— Bul jerge Bata keldibi? — dep suradı Ajımurat töşölüü çepkenge jakındap.
— Keldi. Han Magoma eköönün ketkenine köp boldu.
— Kaysı jol menen ketti?
— Mınabu jol menen ketti,— dep Hanefi Ajımurattar kelgen jolgo karamakarşı jaktı nuskadı.
— Boluptur,— dedi da Ajımurat mıltıgın alıp, oktoy baştadı. — Sak boluu
kerek, bizdi kuugandar bar,— dedi al ot öçürüp jürgön adamga karap.
Bul Gamzalo degen çeçen. Gamzalo çepkendin üstündö jatkan mıltıktı alıp,
unçukpastan tokoydun Ajımurattar kelgen jak çetine barıp turdu. Ajımurattın atı
menen öz atın kañtarıp talga baylagan Eldar da Gamzalo sıyaktuu mıltıgın alıp,
tokoydun ekinçi jak çetine ketti. Ot öçürülgön kezde, tokoy içi murunkuday
kapkarañgı körünböy, azdap jarık tarttı. Asmanda alsız şoolasın tüşürö,
jıldızdar jımıñ kagat.
Jıldızdarga karap, Ürkördün tak töbögö kelgenin kördü da, Ajımurat tün
ortosunan oop bara jatkanın, kutpan namazı kaza boluuga jakın ekenin baykadı. Al
Hanefiden kumgan alıp, çepkenin jamınıp, suu jakka jönödü.
Daarat alıp bolgondon kiyin Ajımurat çepkenin Jayıp, kıbılaga bet burup,
namaz okudu. Namazın okup bolgon soñ, kurjunu jatkan murunku orduna kayta kelnp,
çepkendin üstünö oturdu da, eki kolun tizesine arta salıp, başın tömön tüşürüp,
oygo çömüldü.
Ajımurat ar kaçan öz baktısına işençü. Bir işti baştasa, işi oñunan kelerine
ıymanı kamıl ele. ÇınınDa da ılgıy jolu bolup kelatat. Birin-ekin iygiliksiz
işterdi eseptebegende, özünün dobulduu askerdik ömürünün içinde anın iygilikke
jetişpegen uçuru bolgon emes. Azır da al uşunday ümüt etti. Keleçekte emne
bolorun közünö elestetti: Vorontsov buga asker beret, askerdi baştap al Şamilge
karşı attanat, anı tutkunga alıp, kegin kaytarat. Orus padışası aga sıy-sıpat
körsötöt, oşentip, jalañ Avarstandı gana emes, çeçen elin da özünö bagındırıp,
başkara turgan bolot. Uşul oylor menen oturup, özünün kanday uktap ketkenin
bilbedi.
Uktap oturup tüş kördü. Tüşündö özünün er jigitteri menen birge «Ajımurat
kelatat!» dep obondotup, kıykuu salıp Şamilge çabuul koet. Anı ayaldarı menen
koşo tutkunga alat, oşondo anın ayaldarı çuru-çuu tüşüp, öñgüröp zar ıylaşat.
Ajımurat oygonup ketti. «Laylahailalla» kelmesi menen «Ajımurat kelatat!» dep
kıykuu salganı, Şamildin ayaldarının ıylaganı — uşunun baarı çöölördün
uluganı, kıñşılap, kañkıldaganı bolup çıktı. Ajımurattı oygotup jibergen
oşolor ele, Ajımurat başın kötörüp, daraktardın arasınan bozorup körüngön
çıgış jakka bir karap, tetigi jerde oturgan öz murutunan Kan Magomanı suradı. Han
Magomanın dale kelbegenin ukkan soñ, Ajımurat başın şılkıytıp, kayradan
kaalgıp ketti.
Bata eköö elçi bolup kaytkan Han Magomanın köñüldüü dobuşun ugup, Ajımurat
oygonup ketti. Han Magoma daroo Ajımurattın karşısına otura kalıp,
soldattarDın kanday tosup alışkanın, knyazdın özünö eerçitip barışkanın, törö
menen kanday süylöşkönün bayanday baştadı. Knyaz katuu kubanıp, bizdi erteñ
orustar jıgaç kese turgan jerden — Miçiktin sırtındagı ayanttan tosup ala turgan
boldu dedi al. Bata joldoşunun sözün bölup, özünün körgön-bilgenin aytıp saldı.
Özünün orustarga koşulmak bolgondugu jönündö Vorontsovdun kanday sözdör
aytkanın Ajımurat takıp suramjıladı. Han Magoma da, Bata da knyazdın
Ajımurattı sıy konoktoy körup kabıl alam, köñülün taap, urmat körsötöm dep ubada
bergenin ayttı. Ajımurat jol jayın da suramjıladı. Han Magoma joldu jakşı
bilerin jana oşol jerge tüz baştap alıp bararın aytıp işendirgenden kiyin
Ajımurat akçasın çıgarıp, Bataga ubada kılgan üç teñgesin berdi. Anan kurjundan
altın jalatkan jaragın, seldelüü börkün aldırıp, öz muruttarına: «orustarga
jakşınakay tür menen baruu üçün juunup tazalangıla» dep buyurdu. Kuraljaraktarın, eertokumdarın tazalap bolgonço, jıldızdar öçüp, tañ appak attı, anan
tañdın salkın jeli lep-lep jortup kirdi.
V
Ürüñ-barañda, tañ karakçısında, Poltoratskiy baştagan eki rota baltaların
alıp, Çahgir sepilinin sırtındagı on çakırım jerge çıktı. Jerge jarık kireri
menen ele alar jıgaç kesüügö kirişti. Saat segizderde kalıñ tuman bışıldap,
çatırap küygön suu butaktardın agış tütünü menen aralaşa, jogoru kötörülö
baştadı. Buga çeyin biri-birinin ündörün uguşkanı bolboso, beş kadam jerdegini
körö albagan jıgaç kesüüçülör, emi tiGi jerde, bu jerde jagılgan ottordu da, tokoy
aralap ötkön joldu da, joldu bögöy jıgılgan daraktardı da aykın ajırata
baştadı. Tuman arasınan kündün közü birde agargan tak bolup körünsö, birde kayra
jaşına kalat. Joldon oolak jerdegi ayantta, barabandardın üstündö bir neçe adam
oturat: bular — Poltoratskiy, anın jardamçı ofitseri Tihonov, üçünçü rotanın eki
ofitseri jana murda attuu asker başçısı bolup, kiyin biröö menen atışa ketkeni
üçün darajası kiçireytilgen freze degen baron, murda Poltoratskiy menen birge bir
korpusta bolgon joldoşu. Barabandardın aylanasındagı tamak orogon kagazdar,
çılımdın kaldıktarı, boş bötölkölör çaçılıp jatat. Ofitserler arak içip, tamak
jeşti. Emi şarap içüügö kirişti. Barabançı soldat segizinçi bötölkönü açıp
jattı. Uykusu kanbasa da, Poltoratskiydin köñülü kötörüñkü, ötö jigerdüü, kıymılı
çıyrak özü külüp süylöyt. Korkunuçtuu jerde, soldattarı menen joldoştorunun
arasında oturganda al dayım uşunday keyipte bolor ele.
Ofitserler akırkı jañılık tuuralu, Sleptsov degen generaldın ölümü jönündö
kızuu añgemege kirişti. Bul ölümdün maanisi, adam ömürünün kezeñdüü jerine jetip,
kayra öçkön sebebin eç kimisi oozgo algan jok, tek gana küjürmön ofitserdin
baatırdıgı, kılıçın kınınan suurup alıp, tooluktarga kaçırıp kirip barıp,
alardı oñdu-soldu sulata çapkanı gana söz boldu.
Oşol uçurda Kavkazda bolgon soguşta da, başka jerlerde da okuya kızıl kırgın
uruştun çınıgı sebebin boljoldop, aşıra süröttögöndöy bolup körgön emes, eç
ubakta anday bolboyt da, jalañ kılıç menen nayza jumşap uruşkan kezde uşunday
bolot degen kündö da, kaçkandardı kılıç menen çaap, nayza menen bışıp aluuga
bolo turgan, albette, munu ofitserlerdin bardıgı teñ bilişet, ayrıkça uruşka
katışkandarı buga kanık ele, birok alıp-kaçtı añgemeni alar çındıkka çıgarıp,
añgemenin taasiri menen köñüldörü kötörülüp, sabırduu sıymıktuu sezimine
bölönüştü, oşol kalıpta biröölörü baatırsınıp kökürögün kerse, ekinçi biröölörü
sır berbey tameki tartıp, şarap içip, tamaşa-kep aytıp sıpayı oturuşat, Sleptsov
sıyaktuu kapilet mert boluu mümkün ekenin ar kimisi bllse da, ölüm korkunuçun eles
alar emes. Çındıgında ele, bulardın kaaloosun tapkısı kelgendey, bir maalda
añgemenin orto çeninde joldun sol jagınan tars etip, kulak tundura atılgan mıltık
ünü uguldu, obon sala ışkırgan ok tumanduu abanı közöy uçup kelip, jıgaçka kadaldı.
Kaldastagan bir neçe soldat öz mıltıktarınan joogo karşı tars-turs ok çıgarıştı.
— Bali! — dep köñüldüü dobuştadı Poltoratskiy,— mınabu atkandar tseptegiler
go! Kana, Kostya tuugan,— dedi al Frezege karap,— joluñ boldu. Rotaga jönö. Azır biz
salgılaştı körsötöbüz, kızıgına bir batasıñ! Sonun oyun kurabız.
Darajası kiçireygen baron ordunan uçup turdu da, öz rotasına bet alıp, tütün
çıkkan jakka şıpılday basıp ketti. Poltoratskiydin japaldaş karager atın alıp
kelişti. Al atına minip, rotasın sapka turguzdu da, tsepke karay alıp jönödü. Tsep
tokoydun çetindegi çoñ saydın berki betine jaygaşkan ele. Bet aldınan jel sogot.
Saydın kıyası gana emes, arkı beti da daana körünöt.
Poltoratskiy tsepke jetkende, tuman arasınan kündün közü köründü. Saydın arkı
betinde, seyrek tokoydun çetinde bir neçe atçan kişiler turat, aralık jüz
sarjanday kelet. Bular Ajımurattın izin kubalay çıkkan jana Ajımurattın
orustarga kelişin öz közdörü menen körgüsü kelgen çeçender ele. Alardın biri tsepke
karay ok attı. Tseptegi bir soldat da kayrıp ok çıgardı. Çeçender artka ketişip,
atışuu basıldı. Birok Poltoratskiy rotanı baştap keleri menen kayradan atkıla
dep buyurdu. Uşunday buyruk beriler zamat ele tseptegilerdin baarı teñ japırt
üstökö-bostok ok atuuga kirişti, Udaa-udaa atılgan mıltıktın tarsılı jookerlerdi
kayrattandırıp, buudak-buudak tütün abaga kötörülüp, tıtkan jundöy ıdırap ketip
jattı. Atışuunun kızıgına batkan soldattar mıltıktarın oktop alıp, apıl-tapıl
atkıloodo. Çeçender da jigerdene tüşsö kerek, birinen sala biri ilgeri çıgıp,
soldattardı közdöy bir neçe ok atıştı. Alardın bir ogu bir soldattı jaradar
kıldı. Jaradar bolgon soldat keçee küzöttö bolgon Avdeev degen jigit ele.
Joldoştoru janına kelgende, al kursagındagı jaraatın eki kolu menen basıp
jatıptır.
Oşonun janında bolgon bir soldat:
— Mıltıgımdı oktop jatkan elem, birdeme türs den tüştü. Karasam, mıltıgı
kolunan tüşüp ketiptir,— dedi.
Avdeev Poltoratskiydin rotasınan ele. Üymölöktöşkön soldattardı körüp,
Poltoratskiy jetip keldi.
— Emne, tuugan, ok tiydibi? — dedi al. — Kay jeriñe tiydi?
Avdeev joop bergen jok.
— Mıltıgımdı oktop jatkan elem, taksır,— dedi Avdeevdin janında turgan aligi
soldat. — Oşondo birdeme türs dey tüştü, karasam, mıltıgı kolunan tüşüp
ketiptir.
— Te-te, attiñ-ay,—dep tañdayın takıldattı Poltoratskiy. — Kanday, Avdeev,
katuu oorup atabı?
— Ança oorubayt, birok bastırar emes. Şarap bolor beken, taksır.
Kavkazdagı soldattar arak, mındayça aytkanda spirt içişçü. Al da tabıldı.
Panov kabagın katuu tüyüp, spirt kuyulgan idiştin kapkagın açıp, Avdeevdin oozuna
jakındattı. Avdeev içe baştadı ele, oşol zamat kapkaktı kayra türttü.
— Tabitim tartpay turat,— dedi al,— özüñ iç.
Panov spirttin kalganın özü içti. Avdeev orduna turuuga arakettendi ele, birok
tura albay, kayra oturdu. Şineldi jayıp, üstünö Avdeevdi jatkızıştı.
— Taksır, polkovnik kelatat,— dedi felfebel Poltoratskiyge.
— Boluptur, mındagılardı sen başkar,— dedi da, Poltoratskiy atına kamçı
basıp, Vorontsovdun astınan çıkkanı taskaktatıp jönödü.
Vorontsovdun mingeni asıl tukumduu jeerde aygır. Janında adyutantı, bir kazak
orus jana tilmeç çeçen bar.
— Bıyakta emne bolup atat? — dep suradı al Poltoratskiyden.
— Tigilerdin bir tobu jañı ele bizdin tsepke kol saldı,— dedi Poltoratskiy.
— Koyuñuz, koyuñuz, baarın baştagan siz bolsoñuz kerek.
— Jok, men emesmin, knyaz, alardın özdörü,—dep külümsürödü Poltoratskiy.
— Bir soldat jaradar boldu dedibi?
— Ooba, ötö ayanıçtuu. Jakşı soldat ele.
— Jarası oorbu?
— Oor sıyaktuu. Ok içine tiyiptir.
— Menin kayda baratkanımdı bilesizbi? — dep suradı Vorontsov.
— Bilbeymin.
— Çını menen sezbey turasızbı?
— Jok.
— Ajımurat bıyakka çıgıptır, azır bizge jolugat.
— Mümkün emes!
— Keçeeki çalgınçı oşondon keliptir,—dedi Vorontsov. Al koynuna tolgon
kubanıç sezimin arañ jaşırıp turdu. — Azır al Şalı ayantında meni kütüp turuuga
tiyiş. Siz atkıçtarıñızdı ayantka jetkire jaygaştırıp, özüñüz maga keliñiz.
— Kup bolot,— dep Poltoratskiy kolun çekesine tiygize ızaat kıldı da, öz
rotasına jönöp ketti. Soldattardın tizmegin oñ jakka özü jaygaştırdı, sol
jaktagılardı jaygaştıruunu felfebelge tapşırdı. Al emi jaradar soldattı
tört kişi sepilge alıp ketişti.
Poltoratskiy jumuşun bütürüp, Vorontsovgo bara jatkan kezde, art jaktan
çabuuldap kelatkan salt attuulardı kördü. Poltoratskiy toktop, alardı kütüp turdu.
Eñ aldıda ak jal at mingen, börkünün sırtınan selde orogon, kuralına altın
jalatkan, ak çepkençen aybarluu kişi kelatat. Bul Ajımurat ele. Al Poltoratskiyge
kelip, tatarça birdemelerdi ayttı. Poltoratskiy tüşünböy turganın işara kılıp,
kaşın serpip, kolun jaydı, özü külümsüröp turdu. Ajımurat da jıluu jüz menen
külümsürödü. Anın bul çırayı balanın külküsündöi muñayım körünüp,
Poltoratskiydi tañ kaltırdı. Uşul korkunuçtuu tooluktu uşunday dep Poltoratskiy
ömürü oylogon emes. Al Ajımurattı türü suuk, münözü jat, katıñkı biröö çıgar dep
jürçü, al emi azır körüp turgan adamı kadimkidey jaydarı, jıldızduu, ak köñül
adam bolup çıktı. Degele jat sıyaktuu emes, nebaktan beri taanış, köñüldöş
adamınday. Bir gana özgöçö sıpatı: anın çaraday çoñ közü başka adamdın jüzünö
salmaktuu, sabırduu türdö teşe tikteyt.
Ajımurattın nökörü tört kişi. Biri — ötkön künü Vorontsovgo kelgen Han Magoma.
Bul kaş-kabagı jılma, kara közdüü, tögökö jüzdüü, köñülü şat, kızıl çırayluu jigit.
Anan dagı bet-oozun tük baskan, kalıñ kaştuu, eti çımır, söögü bekem bir kişi bar.
Bul tooluk Hanefi, Ajımurattın bar mülkün oşo başkarat. Anın jeteginde kurjun,
koş-koloñ artkan atı bar. Nökörlördün içinde ötö ele közgö tüşkönü eki adam: biri
— kıpça bel, keñ dalıluu, jañı gana çıgıp kele jatkan sargıç sakalmurutu bar, koy
közdüü suluuça jaş jigit. Bul — Eldar. Ekinçisi — bir közü çalır, kaş-kirpigi
tıptıypıl, küzögön sarı sakalı, beti menen murduna kıygaç tüşkön tırıgı bar,
çeçen Gamzalo.
Poltoratskiy Ajımuratka jol jeeginen körüngön Vorontsovdu nuskadı. Ajımurat
tüz ele oşogo karay bet alıp, janına jakın bardı da, oñ kolun kökürögünö koyup,
tatarçalap ün katıp, toktoy kaldı. Tilmeç anın sözün orusçaga kotordu:
— Orus padışasının ıktıyarına berilemin deyt, oşogo kızmat kılmakçımın
deyt. Köptön beri oyum uşul ele, birok Şamil jiberbey jürdü deyt.
Tilmeçti ugup bolup, Vorontsov zamşa meeley kiygen kolun Ajımuratka sundu.
Ajımurat bul kolgo bir karap, saal arsarsıp turdu da, andan soñ kolun alıp katuu
kıstı. Birde tilmeçke, birde Vorontsovgo karap, dagı da birdemelerdi ayttı.
— Başka eç kimge ötküm kelbedi, bir gana saga keldim, antkeni sen sardardın
balasısıñ, deyt. Seni katuu kadırlaymın, deyt.
Vorontsov ırakmat aytam degendey işarat bildirip, başın iykedi. Ajımurat
janındagı nökörlörün nuskap, dagı bir birer söz ayttı.
— Mınabu adamdar menin muruttarım, deyt, bular da orustarga men sıyaktuu
kızmat kılat,— deyt.
Vorontsov közü menen bir çolup ötüp, alarga da başın iykedi.
Şayır, kara köz, kabagı jılma çeçen Han Magoma da kayra-kayra başın çulgup,
Vorontsovgo birdeme dedi. Aytkanı külkülüü söz boluuga tiyiş, antkeni appak
tişterin kaşkayta Hanefi da ırsaydı. Al emi sarı çiykil Gamzalo jalgız kızıl
közün Vorontsovgo bir jark etkizip, kayradan atının kulagın tiktep kaldı.
Vorontsov menen Ajımurat nökörlörün eerçitip, sepilge karay jönögöndö, tsepten
çıgarılgan soldattar tuştuştan antalap, öz ara pikir alışıp jatıştı:
— Dalaydın başın jutkan ele, kargış atkır! Emi karap tur, aga sıy-sıpat
körsötöt,— dedi birn.
— Oşentpegen deçi, Şamildin çoñ komandiri bolçu, Emi, albette...
— Emne degen menen jigittin jigiti go, çirkin...
— Tetigi sarı çiykilin kara, süzüp iyçü bukaça karap turat.
— Oy, özüçü, özü bir it bolso kerek deym.
Aytor baarının közünö özgöçö tüşkönü sarı çiykil boldu.
Jolgo jakın jerde jıgaç kıyıp jatışkan soldattar körmökçü bolup jügürüp
çıgıştı. Ofitserler alardı jekire baştadı ele, Vorontsov anı toktotup koydu.
— Meyli, özdörünün ezelki taanışın körö berişsin. Sen munun kim ekenin
bilesiñbi? — dep Vorontsov ar bir sözün basım menen aytıp, jakın turgan bir
soldattan suradı.
— Bilbeymin, taksır.
— Ajımurat, uktuñ bele?
— Ukpagandaçı, taksır, anı dalay talkalaganbız.
— Birok bul da kalışkan jok go.
— Tak oşondoy, taksır,— dep joop berdi soldat. Başçısı menen süylöşkönünö
al jırgap kaldı.
Özü tuuraluu añgeme bolup jatkanın sezgen Ajımurat jımıya külüp turdu.
Oşentip, Vorontsov köñülü ötö kuunak abalda sepilge kayttı.
Rossiyanın Şamilden kiyinki eñ mıktı, kudurettüü duşmanın tak özü kolgo
tüşürüp alganına Vorontsov katuu kubandı. Bir gana jagımsız nerse: Vozdvijen
tarabındagı askerlerdin kol başçısı general Meller Zakomelskiy ele. Çındap
kelgende, bardık işti oşol arkıluu jürgüzüü kerek ele. Birok Vorontsov aga
bildirbesten, öz betinçe iştedi. Oşondoy bolgon soñ bir jagımsız jagday kelip
çıgışı mümkün ele. Uşul oy gana Vorontsovdun öskön köñülünö az-azdap kir tüşürdü.
Üyünö jetkenden kiyin Vorontsov Ajımurattın muruttarın polk adyutantına
tapşırdı da, Ajımurattı öz üyünö kirgizdi.
Jasana kiyingen knyaginya Marya Vasilevna özünün altı jaşar, tarmal çaç,
tatınakay balası menen birge meymankanada Ajımurattı külüp-jaynap karşı aldı.
Ajımurat kolun kökürögünö basıp, taazim etti da, bir az saltanattuu tür menen
tilmeç arkıluu mınday dedi: men knyazdı öz dosum dep esepteymin, antkeni al meni
öz üyünö tüşürüp oturat, oşonduktan men üçün anın özü kanday ardaktuu bolso, anın
bala-çakası da oşondoy ardaktuu, dedi. Ajımurattın sırtkı kebetesi da
adeptüülügü da Marya Vasilevnaga jagıp kaldı. Al appak boluk bilegin sunganda
Ajımurat kısılıp, kıpkızıl bolup ketti. Anın bul münözü da katuu jaktı. Knyaginya
Ajımurattın oturuşun ötünüp, kofe içesizbi, dep suradı da, anın joobun kütpöstön
kızmatkerine kofe alıp kelüünü tapşırdı. Birok kofe alıp kelingen kezde
Ajımurat içpey koydu. Al bir az orusçaga tüşünçü, birok süylöy alçu emes. Al emi
tüşünbögön uçurunda külümsüröp oturat. Anın uşul jarkın çırayı tigil
Poltoratskiyge kanday jakkan bolso, Marya Vasilevnaga da oşondoy jaktı. Marya
Vasilevnanın közü oynoktogon tarmal çaç Bulka degen janagı balası enesinin
janınan çıklay Ajımurattan köz ayırbayt, antkeni anın aşkan baatır ekenin bul
da dalay ukkan boluçu.
Ajımurattı ayalının janında kaltırıp, Vorontsov Ajımurattın berilgendigi
tuuralu çoñdorgo kabar jetkirüü üçün keñsege ketti. Oşol kanattagı askerlerdin
başçısı, Groznıy şaarında turgan general Kozlovskiyge bildirme jazıp, öz
atasına kat jazıp bolgondon kiyin Vorontsov daroo üyünö kayttı. Korkunuçtuu jat
adamdı janına kaltırıp ketkenine ayalım taarınıp kaldıbı, dep içinen ubayım
jep kelattı. İçke tüygön bir oyu — al adamdı taarıntpoo da kerek, ıgı jok alpeçtep
jiberböö da kerek. Birok knyazdın ubayımı orunsuz bolup çıktı. Antkeni Ajımurat
Vorontsovdun ögöy uulu Bulkanı aldına alıp, külö süylögön Marya Vasilevnanın
sözün tilmeçtin aytuusu boyunça bayımdap ugup, başın iyip, orundukta oturgan eken.
Marya Vasilevnanın aga aytkanı: kez kelgen adamga maktagan nersesin bere
berbeñiz, köp uzabay Adam ataça jılañaç kalasız...
Knyaz üygö kirgende, Ajımurat aldındagı balanı jerge tüşürdü, bala anın bul
araketine tañdanıp, taarınıp, bultuya kaldı. Ajımurat ordunan turup, kuunak türün
daroo özgörtö koyup, baysalduu, suz kalıbına öttü. Al Vorontsov oturgan uçurda gana
kayra oturdu, anan Marya Vasilevnanın sözünö joop kaytarıp, bizdin saltıbız
uşunday —dos emne jaktırsa, oşonu berüü kerek, dedi al.
— Seniki bala maga dos,— dedi al orusçalap. Uşul uçurda kayradan aldına
oturgan Bulkanın tarmal çaçın sıladı.
Marya Vasilevna küyöösünö frantsuz tilinde mınday dedi:
— Mınabu karakçıñ sonun eken. Bulka anın kanjarına kızıgıp karay baştadı
ele, başı boydon bere saldı.
Bulka ögöy atasına kanjardı körsöttü.
— S’est ma objet ole prix1 —dedi Marya Vasilevna.
— II foudra troubei l'oreogiod de lui faisg cadeau2 —dedi Vorontsov.
Ajımurat jer karap oturdu jana aldındagı balanın tarmal çaçınan sılap,
kayra-kayra:
— Jigit, jigit,— dep koyöt.
— Sonun kanjar eken,—dedi Vorontsov ortosunda jolçosu bar kurç bolot
kanjardı kınınan çıgarıp körüp. — Irakmat ayt.
— Suraçı, menden emneni kaalayt eken,— dedi Vorontsov tilmeçke karap.
Tilmeç tüşündürdü ele, Ajımurat daroo joop kaytardı: maga eçtemenin keregi
jok, bir gana ötünüçüm — meni namaz okuy turganday bir jerge jaygaştırsa eken,
dedi. Vorontsov kızmatkerin çakırıp alıp, aga Ajımurattın ötünüçün orundatuunu
tabıştadı.
Ajımurattın özünö arnalgan bölmödö jalgız kalgandan kiyin anın kebetekeşpiri zamatta özgörö tüştü: janagı jaydarılık da, janagı baysalduuluk da tez
jogolup, emi anın jüzündö ubayımdın belgisi oynoy baştadı.
Vorontsovdun körsötkön ıklası munun oylogonunan alda kança aşıp tüştü. Birok
ıklas kançalık artkan sayın Ajımurattın Vorontsovgo, anın ofitserlerine degen
işenimi oşonçoluk azaya berdi. Al baarınan küdüktöndü: karmap alıp, butu-koluma
kişen salıp, Sibirge aydap jiberer je jön ele öltürüp salar, den korktu.
Oşonduktan al saktana baştadı.
Bölmögö kirgen Eldardan al muruttardın kayda jaygaşkanın, attardın kayda
turganın, kuraldarının alıngan-alınbaganın suradı.
Eldar: attar knyazdın at koroosunda, adamdar sarayga jaygaşıştı, kuraljaragıbızga tiygen jok, azır tilmeç bizdin kişilerge tamak, çay berip jatat
degendi aytat.
Ajımurat tañ kalıp, başın çaykadı da, daarat alıp, namaz okuganga kirişti.
Namazın okup bolgondon kiyin özünün kümüş kanjarın aldırtıp, buunup-tüyünüp
aldı da, jazmıştın körsötörün kütüp, maldaş urunup taktaga oturdu.
Saat törttön ötköndö anı tamakka, knyazdıkına çakırdı.
Dastorkon üstündö Ajımurat paloodon başka eçteme jegen jok. Oşondo da
tabaktagı paloodon Marya Vasilevna algan jerden alıp jep oturdu.
— Uulandırıp öltürüp jürbösün dep çoçulap jatat okşoyt, al men algan jerden
aldı,— dedi Marya Vasilevna küyöösünö. Oşondon kiyin Ajımuratka karap tilmeç
arkıluu: kelerki namazıñızdı kaysı mezgilde okuysuñ dep suradı. Ajımurat beş
mançasın kötörüp, kün jaktı nuskadı.

Bul ötö baaluu buyum (frantsuzça).
Munun sıyına sıy körsötüünün iretin tabuu kerek (fr.)
— Demek, jakındap kalıptır da.
Vorontsov saatın alıp, serpilmesin basıp koydu ele, saat törttön beş münöt
ötkönün bildirip, koñguroo kagıldı. Saattın ünü Ajımuratka jagıp kalsa kerek, al
dagı da koñguroonu koydurup saattı karmap kördü.
— Voila l’occasion. Donnes-lui la montre1 — dedi Marya Vasilevna küyöösünö.
Vorontsov oşol zamat ele Ajımuratka saatın sunuş kıldı. Ajımurat kolun
kökürögünö basıp, saattı aldı. Al bir neçe iret serpilmesin basıp, saattın ünün
tıñşadı. Makuldaganday başın iykep koyöt.
Tamak içilip bolgon kezde knyazga Meller-Zakomelskiydin adyutantı kelgenin
bildirdi.
Adyutanttın aytımına karaganda, general Ajımurattın bıyakka çıkkanın
ukkandan kiyin anın özünö bul tuuralu maalımdalbaganına katuu naarazı boluptur,
emi Ajımurattı tezinen bıyakka jibersin dep buyuruptur. Vorontsov generaldın
buyrugu orundalat degendi aytıp, tilmeç arkıluu generaldın talabın Ajımuratka
bildirdi, anan Mellerge birge baralı dep aga ötünüç kıldı.
Marya Vasilevna adyutanttın emne sebep menen kelgenin bilgenden kiyin, öz
küyöösü menen generaldın ortosunda arazdaşuu tuuluşu mümkün ekenin tüşünö koydu.
Oşonduktan, küyöösü kança aytsa da til albastan, generalga tigiler menen çoguu
baruuga kamına baştadı.
— Vous feriez beaucoup meieux de regter, c’yet affaire, mais pas la votre2.
— Vous ne pouvez pas mempeher d’aller voir madame le genrale3!
— Başka ubakıtta barsañ bolot go.
— Men azır bargım kelet.
Ayla kança, Vorontsov makul boldu, oşentip, üçöö çoguu jönöp ketti.
Bular üygö kirgende, Meller Marya Vasilevnanı suz adep menen öz ayalına
jolukturdu da, adyutantka: Ajımurattı oozgu bölmögö oturguzun, buyruk bolmoyunça
eç jakka çıgarba, dep tapşırdı.
— Jürünüz,— dedi da, general törkü üydün eşigin açıp, knyazdı özünön murun
kirgizdi.
Bölmögö kirgenden kiyin knyazdın bet aldına tura kalıp, aga otur da debesten,
Meller tike söz baştadı.
— Bul jerdegi asker başçısı menmin. Oşonduktan duşman menen jürgüzülö
turgan süylöşüünün baarı men arkıluu jürgüzülüşü kerek. Ajımurattın bıyakka çıga
turgandıgı jönündö emnege kabarlagan joksuz?
— Maga çalgınçı kelip, Ajımurattın maga berilmekçi bolgonun ayttı,—dedi
Vorontsov. Generaldın açuulanıp turganın körüp jana açuu aralaş andan jaman söz
ugarın sezip, al da ızalanıp surdana baştagan ele.
— Maga emnege kabarlagan joksuz deymin?
— Oşenteyin dedim ele, baron, birok...
— Men sizge baron emesmin, martabaluu taksırmın.
Tak uşu jerde barondun köptön beri içte kaynagan ızası burk etip sırtka çıktı.
Al kemirip jep jürgön bir oyun aytıp saldı.
— Öz padışama jıyırma jeti jıl kızmat ötögöndö, keçee gana kızmatka
aralaşkan adamdar özünün ata dañkın paydalanıp, özünö tieşesi jok işti menin
sırtımdan biylesin dep kızmat kılıp jürgön emesmin.
— Martabaluu taksır! Ilayıksız nerseni aytpooñuzdu suranamın,—dep
Vorontsov anın sözün böldü.
— Çının aytıp jatamın. Jol berbeymin... — dep general murunkudan beter
ızalana baştadı.

Mına, jolu tabıldı, Aga saatıñdı ber (frantsuzça).
— Senin barbaganıñ jakşı boloor ele, bul senin işiñ emes, Menin işim.
— Sen menin generaldın zayıbına barışıma tıyuu sala albaysıñ (frantsuzça).
Tak uşul uçurda, köynöktörü şuudurap bölmögö Marya Vasilevna jana
Mellerdin ayalı, orto boyluu, sıpayı ayım kirip keldi.
— Sabır etiñiz, baron, sabır etiñiz, Simon sizge kastık oylogon jok,— dep ün
kattı Marya Vasilevna.
—Menin aytıp jatkanım al emes, ayım...
— Oşondo da, munu koyö turalı. Egeşkenden keñeşken artık degen emespi. Tü, men
emne dep jiberdim... — dep ayım külüp jiberdi.
Oşondo, suluu ayımdın balday tattuu külküsünö könülü jibip, generaldın açuusu
tarkay baştadı. Murutu dirildep, öñünö jıluu çıray kirdi.
— Meniki çekilik, anı moynuma alamın,— dedi Vorontsov,— birok...
— Men da kızuulanıp kettim,— dedi Meller.
Oşentip, bular kayta tatuulaştı, bulardın emiki çeçimi Ajımurattı ubaktıluu
Mellerdikinde kaltırıp, andan soñ sol kanattagı başçıga jibermek boluştu.
Ajımurat iregeleş bölmödö oturgan ele, tigilerdin emne aytkanın tüşünbösö
da, eñ kerektüü nerseni jakşı baamdadı: bulardın çatagı Ajımurat tuuralu bolup
jatat. Anın Şamilden ketip, bıyakka kelişi — orustar uçün ötö maanilüü okuya.
Oşonduktan, ne aydatıp, ne öltürüp közün tazalabasa, anın tigilerden köp nerseni
talap etişi mümkün bolot. Anın dagı bir añdaganı: Meller-Zakomelskiy, naçalnik
atı bolgonu menen öz karamagındagı Vorontsovdoy ötümdüü emes. Anday bolgon soñ,
arka kılar adamı Meller emes, Vorontsov. Oşonduktan, Meller-Zakomelskiy
çakırıp alıp suroo bere baştaganda, Ajımurat kökürögün kerip, dımaktuu joop
kaytardı: too arasınan ak padışaga kızmat ötögönü keldim jana bolgon sözdü
tökpöy-çaçpay oşonun sardarına gana, mındayça aytkanda başkı kol başçıga,
Tiflistegi knyaz Vorontsovgo gana bayandaymın.
VII
Jaradar Avdeevdi gospitalga alıp kelişti. Gospital sepilden çıga beriştegi
kiçinekey üydö boluçu. Jaradardı boş töşöktördün birine jatkızıştı. Mındagı
ooruluular tört kişi ele: biri — kelte bolup çabalaktap jatat, ekinçisi bezgegi
karmap, oozu-beti kögörüp, kalç-kalç etet, kayta-kayta estey beret. Bulardan başka
mında üç juma murun çabuul ubagında jaralangan dagı eki soldat bar, birinin
jaratı kolunda (anısı turup baskanga jarayt), ekinçisi iyninen jaradar bolgon
(anısı töşöktö oturat). Kelte oorusunan başkası jañı alıp kelingen Avdeevdi
kurçap alıp, alıp kelgenderden suramjılay baştaştı.
— Keede ok möndürdöy jaap turat, oşondo da tük eçteme bolboyt. Bul jolu bolso
beş jolu gana ok atıldı,— dedi alıp kelgenderdin biri.
— Ar kim öz beşenesindegini köröt da!
— Oh! — dep katuu ontop jiberdi Avdeev töşökkö jatkızgan kezde. Mından kiyin
al kabagın katuu tüyüp, ünsüz, buttarın gana tınımsız tıbırçılatıp jattı.
Eki kolu menen jaraluu için karmap, bir bagıttan közün albayt.
Doktor kelip, jaradardı kömkörösünön jatkızdı da, ok çıkkan jeri bar boldu
beken dep arka jagın karadı. Arkası menen dalısındagı kayçılaşkan ak taktardı
körüp, doktor:
— Mına bu emne? — dep suradı.
— Bul eski tak, taksır,— dep Avdeev kıñkıstap joop kaytardı.
Al akçanı içkilikke jumşap koygonu üçün jegen tayagının tagı ele.
Avdeevdi kayradan çalkasınan jatkızıştı. Doktor jaradardın içinde turup
kalgan oktu rezinka aspap menen almakçı bolup, uzak çukulasa da, ala albay koydu.
Andan soñ ketip kaldı doktor. Doktor jarattı çukulagan kezde da, anı tañıp jatkan
kezde da Avdeev kıñ debey tiştenip jattı. Doktor ketkenden kiyin, al közün açıp,
aylanasına tañdana karadı. Ooruluularga, darıgerge karap jatkan sıyaktuu, birok eç
kimdi körbödü, közünö tañkalarlık başka nerseler tartıldı.
Avdeevdin joldoştoru Panov menen Seregin keldi. Avdeev bet aldın tañdana
karagan kalıbında janagı üydö jatat. Eki közü tigi kelgen joldoştoruna kadaluu
bolso da, alardı köpkö taanıy albadı.
— Petr, üyüñö ayta turganday salam-dubañ jokpu? — dedi Panov.
Avdeev Panovdun jüzün tiktep jatsa da, ün katkan jok.
— Üygö aytkınday salam-dubañ jokpu dep atam?— dep suradı Panov dagı da anın
mupmuzdak kolun karmap.
Avdeev esin jıyganday:
— A, Antonıç turbaysıñbı!
— Ooba, menmin. Üyüñö aytkıday salamıñ jokpu? Mına, Seregin jazıp jibersin.
Avdeev arañdan-zorgo Seregin jakka nazarın oodarıp, ün kattı:
— Seregin, jazasıñbı?.. Anda mınday dep jaz: «Balañız, Petruha arkı düynögö
sapar tarttı de...» Agamdı körö albastık kıldım ele. Men saga ayttım ele go. Al emi
köñülümdö kapalık jok, ömür sürö bersin; Kuday bet algan jagınan jalgasın,
tilekteşmin. Uşunday dep jaz.
Uşunu aytıp, Panovdon köz ayırbay, al uzak ubakıt unçukpay jattı.
— Aytmakçı, kanjañdı taptıñbı?—dep suradı al kütpögön jerden.
Panov ünsüz başın iykedi.
— Kanjañdı taptıñbı deym? — dep kayta suradı Avdeev.
— Taptım. Baştıgımda eken.
— Basa deseñ. Kana, emi menin koluma çırak bergile, azır jan taslim bolom,—
dedi Avdeev.
Tak oşol uçurda Poltoratskiy kelip, soldatının köñülün suradı.
— Kanday, tuugan, jakşısıñbı?
Avdeev közün jumup, başın çaykadı. Jayık jüzü kumsarıp, surdanıp ketken. Al
joop kayırbadı. Bir azdan kiyin gana Panovgo karap dagı da ün kattı:
— Çırak ber. Jan taslim bolom.
Koluna çırak karmatmakçı boldu ele, birok manjaları bügülböy koydu, oşondo
janındagılar çıraktı anın manjalarının arasına kıstarıp karmap turuştu.
Poltoratskiy ketip kaldı. Al ketkenden kiyin beş münöt ötköndö darıger Avdeevdin
jürögünö kulagın takap: «kaza boldu» — dedi.
Tifliske jiberilgen bildirüü kagazda Avdeevdin ölümü mındayça süröttöldü:
«23-noyabrde Kura polkunun eki rotası jıgaç kesüügö sepilden çıkkan ele. Tüş çende
bir top tooluk jıgaç kesüüçülörgö kapılet çabuul jasadı. Aldınkı tseptegiler
çegine baştagan ele, tak oşol mezgilde ekinçi rota nayzalap, tooluktardı kayra
sürüp taştadı. Uruşta eki soldat jeñil jaradar bolup, biröö öldü. Al emi
tooluktardan ölgöndör, jaradar bolgondor bar, alar jüz çaktı adamınan
ayrılıştı.»
VIII
Vozdvijen gospitalında Petruha düynödön kaytkan künü anın kartañ atası,
agasının ayalı (Avdeev soldatka oşol agası üçün ketken ele) jana agasının boygo
jetken kızı kırçıldagan suuk kırmanda sulu bastırıp jatışkan boluçu. Mından
bir kün murda kalıñ kar jaagan ele, tañga juuk çıkıroon küçögön. Koroz üç
çakırgandan kiyin çal uykusunan oygonup, kıroo baskan terezeden aydın jarık
şoolasın körüp, peçten tüşüp kelgen da, ötügün, tonun, tumagın kiyip, kırmanga
jönögön. Anda eki saattay jumuş jasagan soñ, çal üyünö kelip balasın da, ayaldardı
da oygotkon. Ayaldar menen kızdar barsa, kırman tazalangan eken. Jıgaç kürök menen
şıpırgı borpoñ karga sayıluu turat. Boo-boo sulu aynektey kırmandın üstünö eki
katar töşölgön. Al jer. den bargandar tokmoktordu bölüp alışıp, sulunu bir
kalıpta ırgak menen saboogo kirişken. Çal oor tokmok menen sulunun sabagın
jançsa, kızı sulunun maşak jagın sabap, kelini boonu oodarıştırıp jatkan.
Ay batıp, tañ sögülö baştadı. Kırmandagılar birinçi katar sulunu bastırıp
bolgon kezde çaldıp uluu balası Akim keldi, üstündö çolok ton, başında tumak.
Atası jumuşun toktotup, tokmokko süyönüp turup:
— Emne jalkoolonup jürösüñ sen? — dep zekidi.
— Attardı jaygaştıruu kerek go.
— Attardı jaygaştırgıçın,— dep mazaktadı atası. — Kempir bar emespi.
Tokmoktu al. Tim ele esirip kettiñ. Arakeç!
— Maga arak bergen sen beleñ? — dep küñküldödü balası.
— Emne deysiñ? — dep çal çapkanın toktoto koyup, balasına kaardana karadı.
Balası unçukpastan tokmoktu aldı. Emi sulunu törtöölöp sabay baştaştı, şartşurt, şart-şurt, şart-şurt, şart-şurt etet... «Şart» etkeni — çaldın salmaktuu
sokkusunun ünü.
— Çüylüsün karaçı munun, kudu mırzanın çüylüsündöy bar. Menin ıçkırım da
jetpeyt go,— dep ün kattı çal, jumuş ırgagın buzbastan, tokmogun töbösünö kötörö,
bir pas tınçıp turup.
Sulunun ekinçi katarı da bütüp, ayaldar samandı tırmap, sırtka çıgara baştadı.
— Sen üçün ketken Petruha da akmak. Soldatka barsañ teske salıp, taskagıñdı
çıgarar ele. Petruha bolso bıyakta sendeylerdin beşöönö tatıçu.
— Bolduçu emi, ata,— dedi kelin samandı çıgarıp jatıp.
— Tamakka kelgende basa kalasıñar, birok jarıtıp jumuş kılgan biriñ da jok.
Petruha bolso silerdey emes, eki kişinin jumuşun jalgız özü işteçü...
Jün baypakçan, jañı çokoyçon kempir koroo jaktan jalgız ayak jol menen kardı
kıçırata basıp bulardın janına keldi. Erkekter sapırıla elek topon aralaş
dandı küröp, ayaldar menen kızdar şıpırıp jatıştı.
— Şaylangan kişi kelip ketti. Törögö kirpiç taşıysıñar deyt,— dedi kempir. —
Tamak belendep koydum. Barasıñarbı?
— Boluptur. Çabdar attı koş da, jönö,— dedi çal Akimge. — Esiñde bolsun, dagı
da baya künküdöy kılıp jürbö, joop bere albaym sen üçün. Petruhanı unutpassıñ.
— Al barda anı uruşçu eleñ, al ketkenden kiyin kemirip jeeriñ men boldum,—
dep emi Akim da atasına kayaşa ayttı.
— Jazıgıñ üçün uruşat da,— dep açuulana süylödü kempir. — Petruhaday boluş
kayda saga.
— Bolbodubu!—dedi balası.
— Bolbogondoçu. İçkilikke jumşap undu tügöttüñ, emi boldu deysiñ.
— Eski jaranın oozun çukup emne keregi bar,— dedi kelini. Uşundan soñ,
tokmoktorun taştap, baarı teñ üygö jönöştü.
Atası menen balasının ortosundagı kıjıldaşuu köptön beri bar ele, Petro
soldatka ketken kezden beri baştalgan boluçu. Müyüzdüü bolom dep kulagınan
ayrılganın çal oşol kezde ele bilgen. Iras, çal bilgen mıyzam boyunça soldatka
bala-bakıraluunun orduna balasızdın barışı ılayık ele. Akimdin tört balası
bar bolçu, al emi Petrda bala jok ele. Anın esesine Petr atası sıyaktuu işker ele:
şamdagay, eptüü, bayımduu, bışık jigit boluçu, eñ jakşısı, jumuş dese, kaççu
emes. Anın jumuşsuz beker jürgön uçuru bolçu emes. Jumuş jasap jatkandardı
körsö, atası sıyaktuu daroo kolkabış kılıp jiberçü — ne çalgı menen eki sol egin
çaap beret, ne arabaga anı-munu jüktöyt, ne jıgaç keset, je bolboso otun jarıp
beret. Çal aga janı açuçu, birok kılar ayla jok ele. Soldatka ketken ölümgö ketken
menen barabar ele. Soldat degen sınıp tüşkön butakka tete boluçu, oşonduktan
ubayım jep, jandı keyitüünün kajeti jok ele. Jalgız gana kez-kezde uluu balasının
kıçıgına tiyüü üçün çal kiçüü uulun esine alçu. Al emi enesi bolso, kenjesin köp
oyloy turgan, anan eki jıldan beri, Petruhaga akça jiber dep, çaldın kulak-meesin
jey berçü. Birok çal unçukpay kutulçu.
Avdeevderdin koroo-jayı jakşı ele, çaldın katıp koygon akçası da bar bolçu,
birok katıluu akçasına tiygisi kelçü emes, al emi kenjesin oozgo alıp turganın
ukkan soñ, kempir çalına ötünüçün dagı aytıp, sulunu satkanda aga eñ kur degende bir
som salıp jiber demekçi boldu. Al uşunday da kıldı. Jaştar baybaçanın
kızmatına ketip, çal eköö een kalgandan kiyin kempir anı sulunun akçasınan
Petruhaga bir som saldıruuga köndürdü. Kıskası, kündördün bir künündö, sapırılıp
alıngan on eki çeyrek sulu kapka salınıp, kaptın oozu tigilip, üç çanaga artılgan
kezde, kempir dyaçokko özü aytıp jazdırgan kattı çalının koluna tapşırdı. Çal
şaarga bararı menen balasının atına jazılgan kattı, kat menen koşo bir somdu
jibermekçi boldu.
Beşmant, anın tışınan jañı ton kiygen, baltırına ak çulgoo orogon çal kattı
alıp, namıyanına saldı da, kudayına kulçuluk etip, aldınkı çanaga oturup, şaarga
tarttı. Artkı çanaga neberesi oturdu. Şaarga bargan soñ, çal koroo küzötüüçügö kattı
okutup, kattagı sözdü ıklas koyup tıñşadı.
Petruhanın enesinin katında eñ obolu amandık aytılgan, anan bütkül balabakıranın salamı jiberilgen jana da kindik balasının ölgönü jazılgan.
Akırında, Aksinya (Petrdun ayalı) çoguu turgusu kelbey, bölünüp başka
biröölördükünö ketti, «turmuşu jakşı, jürüş turuşu ak» körünöt deliptir.
Bazarlıkka jiberilgen bir som da oozgo alınıptır. Kattın eñ ayagında kaygıga
batkan baykuş kempir kamıgıp oturup, öz oozunan dyaçokko sözmö-söz mınday dep
jazdırıptır:
«Al emi dagı da, süyüktüü menin perzentim, karaldım Petruşa, seni sagınıp,
sargaygandan közümdün jaşı köl boldu. Aylanayın künüm menin, meni kantip kıyıp
taştap kettiñ...» Tak uşul jerge jetkende kempir öñgüröp ıylap jibergen da:
— Boldu go emi,— degen ele.
Kat oşol kalıbında ketti, birok tagdırdın jazmışı uşul eken, ayalının üydön
ketkenin uguzgan kabar da, bir som akça da, enesinin akırkı sözdörü da Petruhaga
jetken jok. Kat da, akça da kaytıp keldi, oşonu menen koşo Petruhanın soguşta
jürüp, «padışanı, Ata Mekendi jana pravoslavie dinin korgoo jolunda» kaza
tapkanı tuuralu kabar keldi. Askerdik katçı uşunday dep jazıptır.
Uşul kabardı ukkandan kiyin kempir boş ubaktısın ıyloo menen ötközdü, andan
soñ jumuşuna kirişti. Birinçi jekşembi jetkende, çirköögö barıp, balasına duba
okutup, tie bersin ayttırdı. Kudaydın kulu Petrdu eskere jürgülö dep, booruker
adamdarga kayır-sadaga ülöştürdü.
Süyüktüü erinin ölgönün ugup, Aksinya da ıylap-sıktadı. Özünün koşogunda
küyöösü menen bir gana jıl ömür sürgönün, erinin kırçınday kezinde kıyılıp, öz
ömürünün öksügönün aytıp, muñun çıgardı. Petr Mihayloviçtin ak sargıl kökülü da,
anın mahabatı da, jetim kalgan Vanka menen birge özünün zar çekkeni da oozgo
alındı. Oşonu menen birge, ar kimdin eşiginde kün ötközüp japa tartkan öz ayalına
Petrdun janı açıbay, agasına janı açıganın aytıp naalıdı.
Al emi çınında Aksinya Petrdun ölgönünö içinen kubandı. Antkeni al prikazçik
menen köñüldöş bolup, kayradan koş boyluu bolup kalgan ele. Aksinya oşonun üyündö
turuçu, ayaldı özünö karatarda al üylönöm dep ubada bergen ele. Oşonduktan erge
tiyse, emi anı eç kim da zekiy albayt.
IX
Angliyada tarbiya algan, orus elçisinin balası Mihail Semenoviç Vorontsov öz
zamanında martabaluu orus törölörünün arasındagı aşkan bilimdüü kişilerdin
biri ele. Darajası kiçinelerge kelgende arı mansapkor, arı kiçi peyil bolso,
darajası çoñdorgo kelgenderge arı adeptüü, arı kıldat ele. Biyliksiz da,
bagınbooçuluk da turmuş jok dep bilçü al. Jogorku çin, orden degendin baarı teñ
jalgız özündö bar ele jana da el arasında aytıluu asker kızmatkeri, Kraondun
janındagı uruşta Napoleondu da jeñgen adam katarı eseptelçü, 51-jılı jaşı
jetimişten aşsa da, özü dale tıñ ele. Jürgönturganı çıyrak ele. Eñ başkısı —
akılı jüyrük, aylaker, algır ele, uşul önörün öz biyligin arttırıp, dañkın
jayılta berüügö paydalana bilçü. Özü mol baylıktın eesi boluçu. Döölötü bolso
özünün jana zayıbı grafinya Branitskayanın mal-mülkünön kuralgan ele. Anın üstünö
Kavkazdın namestnigi katarında mol kireşe taap turçu, öz karajatının köbün
Krımdın tüştük jeeginde saray jana bak saluuga jumşaçu.
1851-jılı 7-dekabrde keçkurun anın Tiflistegi sarayının aldına üç at çekken
kurer arabası kelip toktodu. Üstü-başın çañ baskan, çarçap-çaalıkkan bir ofitser
uyugan butun arañ jazıp, sakçılardın tuşunan ötüp, biyik baskıç menen jogoru
kötörüldü. Bul Ajımurattın orustarga ötköndügü tuuralu general Kozlovskiydin
kabarın alıp kelgen ofitser ele. Keçki saat altı bolup kalgan. Vorontsov tamak
içkeni bara jatkan. Tak oşol uçurda aga kurerdin kelgendigin maalımdaştı.
Vorontsov kurerdi daroo kabıl alıp, tamakka bir neçe münöt keçigip bardı. Al
meymankanaga kirgende, üstöldö knyaginya Elizaveta Ksaverevnanın janında otuzday
kişi oturgan eken, bir neçe kişi tereze aldında turup turat. Knyazdı körüp,
oturgandar tura kalıştı, turup turgandar jüzdörün buruştu. Vorontsovdun kiygeni
demeydegi askerdik kara beşmant, iyninde pogonu bar, moynuna ak krest takkan.
Sakal-murutun tegizdep kırktırgan, jüzü jaydarı, konoktorgo jüljüyö karap, tülküçö
kuytuñdayt, közdörü külmüñ-külmüñ etet.
Şıpılday jumşak basıp, meymandardın janına keldi da, keçigip kalganı üçün
ayaldardan keçirim suradı, erkekter menen amandaştı, anan gruzin elinen çıkkan
knyaginya, toolukça şıñga boyluu Manana Orbeliani degen suluu ayalga barıp, kolun
berdi da, anı üstölgö baştap alıp jönödü, knyaginya Elizaveta Ksaverevna çetten
kelgen tikenek muruttuu, çiykil sarı generalga öz kolun sundu. Gruzin knyazı
knyaginyanın kurbusu Şuazel degen grafinya menen kol karmaşıp alga bastı. Doktor
Andreevskiy, adyutanttar jana başka kişiler, ayal-erkegi aralaş, tigil altı
kişinin soñunan eerçidi. Kaftan, baypak, kepiç kiygen kızmatkerler meymandarga
orunduk koyup, aşpoz bolso kümüş miskeyden idiş-ayaktarga ısık sorpo kuyup jattı.
Vorontsov uzun üstöldün orto çeninen orun aldı. Bet mañdayına general menen
katar öz ayalı oturdu. Oñ jagında Orbeliani suluu, sol jagında — tınımsız
külmüñdögön, açakey marjan-monçok tagıngan, sımbattuu, kara toru gruzin kızı.
Knyaginyanın «kurerden emne kabar aldıñız» degen suroosuna Vorontsov:
— Ehsellent chira amie. Simon allude chante1,— dep joop berdi.
Andan soñ üstöldö oturgan eldin baarına uguza, tañ kalarlık jañılıktı bayanday
baştadı. Anın özü üçün bul aytarlık jañılık emes ele, antkeni eki taraptın
süylöşüülörü dalaydan beri jürüp jatkan. Oşentip, al Şamildin eñ jakın, eñ
baatır şerigi, ataktuu Ajımurattın orustarga ötkönün, bügün-erteñ Tifliske
kelerin ayttı.
Eldin baarı, alturgay buga çeyin öz ara azildeşip, külüşüp, üstöldün eñ arkı
çetinde oturgan jaştar da, adyutanttar menen çinovnikter da jım bolo kalıp,
añgemege kulak töşöştü.
Kartañ knyaz añgemesin ayaktagan kezde, üy eesi knyaginyanın janındagı tikenek
muruttuu çiykil sarı generaldan:
— Aytıñızçı, general, Ajımurattı kezdeştirgen uçuruñuz boldu bele?— dep
suradı.
— Dalay iret kezdeştirgem knyaginya,— dedi da, al 43-jılı tooluktar Gergebildi
algandan kiyin Ajımurat Passek degen generaldın otryadına tuş kelip kalıp,

— Eñ sonun, süyüktüü dosum. Semendun jolu boluptur. (fran.)
alardın deerlik köz aldında polkovnik Zolotuhindi öltürüp ketkenin ayttı.
Generaldın çeçilip süylögönünö köönü jay bolgondoy, Vorontsov anın añgemesin
jaydarı, jarkın kebetede ugup oturdu. Birok oşogo udaa ele Vorontsovdun öñü
özgörülüp, solgun tarta kaldı.
Añgemenin kızıgına batıp algan general emi Ajımurat menen ekinçi jolu kanday
kezdeşip kalganın bayanday baştagan ele.
— Esiñizde bolso kerek, taksır,— dedi general,— oşo jılı jortuulda, jardam
bergen uçurda aldıbızdan bögöt bolgon oşol ele da.
— Kaydan deysiz? — dep Vorontsov közdörün jüljüytö kayra suradı.
Kep mınday: Dargin jortuluunun uçurunda knyaz Vorontsov baştagan bir top asker
joonun kısmagında kalıp, tekşi kırılıp kala jazdagan boluçu, arttan kuul jetken
jañı askerdin jardamı arkasında gana alar alda-jalda menen aman kalışkan ele.
Baatır generaldın «jardam» dep jatkanı oşol okuya. Vorontsov baştagan Dargin
jortuulu baştan-ayak jaman jortuul bolgondugu, bul jortuuldun ubagında orustar
ölgönü, jaradarı bar ekeni, köp adamınan, bir neçe zambireginen ayrılgandıgı
eldin baarına belgilüü boluçu. Oşonduktan, Vorontsovdun közünçö birer kişi bul
tuuralu kep kozgoso da, anın padışaga jazgan maalımdoosuna ılayık, al jortuul
orus askerlerinin eñ sonun iygilikke jetken jortuulu boldu dep münözdöy turgan. Al
emi «jardam» degen söz jortuuldun eç kanday sonun jeri jok ekenin, kayta anın özü
dalay adamdın tübünö jetkenin açık körsötkön söz ele. Uşunu eldin baarı bile
koyup, biröölörü generaldın sözünün törkünün ukpagansıp oturdu, ekinçi biröölörü,
emi emne bolor eken degendey eleñdey kaldı, kay biröölörü biri-birine kabak
kagışıp, mıygınan külüştü.
Jalgız gana çiykil sarı general tük eçtemeni sezgen jok. Öz añgemesinin
kızıgına berilgen kalıbında al Vorontsovdun janagı suroosuna:
— Jardam uçurundagını aytam, taksır,— dep joop kayırdı.
Süygön añgemesin bir baştagan soñ bolobu, tigil general okuyanı baştan-ayak
bayanday berdi: «Oşol Ajımuratıñız zamatta askerdi bölüp taştadı, al emi eger
bizge jardam kelip jetpegende,— «jardam» degen sözdü al ayrıkça maani berip
aytkan şekildüü,— eldin baarı oşol jerde kırılıp kalar ele, emne deseñiz...»
General kebin bütürö algan jok, antkeni iştin jayın tüşüngön Manana
Orbeliani generaldın sözün bölüp, Tifliste tüşkön üyüñüz jayluubu, dep suradı.
General tañ kalıp, eldi közü menen kıdırata bir karap öttü, anan üstöldün ar jak
çetinde oturgan öz adyutantına karadı, al emi adyutantı da aga çekiligin
añgartkan kişiçe tigile karap oturgan eken,—oşondo tüşünö koydu. Jön-jay suragan
knyaginyaga joop kaytarbastan, kabagın tüyüp, aldındagı tamaktı şaşıp-buşup
jegenge kirişti. Tabaktagı tamaktın daamın da, tuzun da añdabay, bükülüü-bükülüü
juta berdi.
Eldin baarı ıñgaysız abalda kalgan ele, birok eldi ıñgaysız abaldan kutkargan
gruzin knyazı boldu. Knyaginya Vorontsovanın bet mañdayında oturgan bul knyaz ötö ele
jarım es, jarım es bolso da, çeber jasaker, koşomatçı adam ele. Tük eçtemeni
sezbegensip, al Ahmet-Han Mehtulinskiydin jesirin Ajımurattın kanday alıp
kaçkanın aytıp, darıldap süylöy baştadı.
— Tün ortosunda kıştakka kirip barıptır da, kerek adamın alıp, öz tobu menen
kayra çaap ketiptir.
— Aga tak oşol ayaldın kerek bolgonu kanday? — dep suradı knyaginya.
— Anıi sebebi, Ajımurat oşol ayaldın küyöösü menen kas eken, birok kançalık
izine tüşsö da, handın özün ksziktire albaptır, akırında han ajalınan ölüptür,
öçün anın jesirinen alganı da.
Knyaginya uşul kepti gruzin knyazının janında oturgan kurbusu grafinya Şuazelge
frantsuzça aytıp berdi.
Grafinya Şuazel közün jumup, başın çaykap, frantsuz tilinde:
— Quelle norreur!1— dep ün kattı.
— Jok, anday emes,— dep külümsürödü Vorontsov,— menin uguşumça, al tutkun
ayalga nagız jakşılık menen urmat körsötüp, kiyin boşotup jiberiptir.
— Iras, birok akçasın tölötüp boşotkon.
— Albette oşondoy, antken menen jakşılık kılgan.
Knyazdın bul sözü añgemenin dagı da ulanuusuna dem boldu. Ajımuratka kançalık
aşıra maani berilse, Vorontsovgo oşonçoluk zor kanımet ekenin jarandarı añdagan
ele.
— Özü ukmuştuuday jüröktüü adam! Eñ sonun kişi!
— Iras aytasıñ, kırk toguzunçu jılı talamandın tal tüşündö Temir-Han Şura
şaarına kirip barıp, düköndörün talap ketiptir.
Üstöldün bir jak çetinde oturgan armyan oşol kezde Temir-Han Şurada bolgon
eken, al Ajımurattın oşol çabuulun iyne-jibine çeyin bayandadı.
Kıskası, sıy tamak mezgilinde eldin kep kılganı Ajımurat boldu. Baarı teñ
anın baatırdıgın, akılduulugun, kayrımduulugun jarışa maktadı. Oturgandardın
biri — Ajımurattın jıyırma altı tutkundu öltürüügö buyruk kılgandıgın ayttı
ele, bul işti da koştoy turganday dalil tabıldı:
— Anın emnesi bar eken! — A la gurre comme a la guarre2.
— Aşkan ataktuu adam.
— Evropada tuulgan bolso, balkim, jañı Napoleon bolor ele,— dep janagı
jarım es gruzin knyazı kayradan jasakerlendi.
Napoleondu oozgo alıp süylösö, Vorontsovgo jaga turganın, antkeni, moynundagı
ak krestti Napoleondu jeñgendigi üçün alganın gruzin knyazı bilçü.
— Napoleon bolboso da, top jargan general bolor ele, al ıras,— dedi Vorontsov.
— Napoleon bolbogonu menen, Myurat bolor ele.
— Anın atı da Ajımurat.
— Ajımurat öttü degiçe, emi Şamildin da künü büttü dey ber,— dedi dagı biröö.
— Alar emi (bul «emi» degen sözdün maanisi Vorontsovdun tuşunda degen söz ele)
tötöp bere albay turganın sezip jürüşöt go,— dedi ekinçi biröö.
— Tout cel est grace a vous3,—dedi Manana Orbeliani.
Knyaz Vorontsov tim ele agılıp-tögülgön koşomat sözdördü tizgindöögö tırışıp,
ordunan turdu da, janındagı ayımdı koltuktap, ötö köñüldüü kalıbında
meymankanaga karay jönödü.
Tamaktan kiyin meymandarga kofe berildi, oşondo knyaz eldin baarına
jadırap-jaynap, meerimin töktü, anan bir maalda tikenek jeerde muruttuu
generaldın janına kelip, anın okus aytkan sözün baykamaksan boluuga arakettendi.
Al meymandarının köñülün ulap, karta oynoogo oturdu. Eskiçe lomber oyunun gana
bilçü. Anı menen koşulup oynooçular gruzin knyazı, anan lomber oyunun knyazdın
kamerdiierinen üyröngön armyan generalı, törtünçü kişi dañkı taş jarıp, kürküröp
turgan Andreevskiy degen doktor ele.
Vorontsov Aleksandr I nin sürötü tartılgan altın tameki salgıçın aldına koyup,
atlas kartanı jaya baştagan kezde kamerdiner, italiyalık Djovani kümüş patınıska
salıngan kat alıp kirdi.
— Dagı bir kurer, taksır.
Vorontsov kartanı üstölgö koyup, konoktordon keçirim suradı da, kattı açıp, okuy
baştadı.
Kat uulunan eken. Al Ajımurattın kanday ötkönün, Meller-Zakomelskiy menen
kerişe ketkenin jazıptır.
Knyaginya janına kelip, uulunun emne jönündö jazganın suradı.

Emne degen şumduk! (frantsuzça).
Soguş degen soguş da (frantsuzça).
Uşunun baarı sizdin arkañız menen (frantsuzça).
— Janagı añgeme jönündö. Je a eu quelques desagrements aves la commandant? De
la place, Simon a eu tort1 But all is well when ends well2, — dedi knyaz. Kattı ayalına sundu
da, ızat menen kütüp oturgan oyunçularga karap, karta alıñızdar dep ötündü.
Kartanı oturgandar bölüp alışkandan kiyin Vorontsov tameki salgıçın alıp,
bırış baskan alsız manjaları menen frantsuz tamekisinen bir çımçım alıp
murduna tiygizdi da, çaçıp jiberdi; köñülü kötörülüp, jadırap oturgan çakta, al
dayım uşunday kılar ele.

X
Ertesi künü Ajımurat Vorontsovgo kelgende, knyazdın kabıl aluu bölmösü elge jık
toltura ele. Alardın içinde keçeeki tikenek muruttuu general da bar eken, üstündö
askerdik kiyim, töşündö ordenderi, knyaz menen koştoşuuga kelgen öñdüü; mında bir
polk komandiri da oturat; polktun azık-tülügün orunsuz ısırap kıldıñ, dep amı
sottomokçu sıyaktaiat; oturgandardın biri — doktor Andreevskiy koldop jürgön bay
armyan, al arak menen sooda kılat, emi sooda şartının möönötün uzarttıruunu surap
keliptir; mında uruşta kaza tapkan ofitserdin jesiri da oturat, üstünö kara
kiyingen, al kazına akçalay jardam belgilese eken je baldarımdı kazınanın
asıroosuna alsañız eken dep arız kirgizmekçi; mında öz elinin saltına ılayık
körköm kiyingen gruzin knyazı da bar, al başınan bagı tayıp, döölötünön ayrılgan
soñ, boş jatkan çirköö jerin doolap keliptir; mında Kavkazdı bagındıruu
dolboorun tüzüp alıp kelip oturgan pristav da bar eken; alardan başka bir han
oturat, anın kelgendegi maksatı — knyazga joluktum dep üyünö barıp maktanuu gana.
Çırayluu ak sargıl adyutant jigit kezek kütüp oturgandardı birinen soñ birin
knyazdın bölmösünö kirgizip jattı.
Bir az sıltıy basıp, kabılkanaga Ajımurat şaydoot kelgende, eldin baarı aga
karap kaldı. Ar kaysı tuştan anın atın atap şıbıraşkan ündör uguldu.
Ajımurattın üstündö jakası kümüş okoluu küröñ beşmant, anın sırtında uzun ak
çepken. Butunda kara kepiç, juka maası, çaçı alıngan başında bapak, anın sırtınan
ak selde orogon. Ahmet-Handın çagımı boyunça general Klyugenaunun Ajımurattı
kamakka aluusuna, andan kiyin Ajımurattın Şamilge ötüşünö sebepker bolgon tak
uşul selde ele. Taldırmaç tulku boyu saal kıskaraak but jagına kıyşaya tüşüp,
kabılkananın parketi menen sıltıy basıp, Ajımurat çapçañ jürüp kelattı. Alaygan
közü aldı jagına sabırduu karayt, birok eç kimdi da közgö ilbegen şekildüü.
Çırayluu adyutant anı menen amandaşıp, knyazga maalımdagança otura turuñuz
degendi ayttı. Birok Ajımurat oturgan jok, eki kolun artına kayıra karmap,
buttarın taltaytıp, bir ordunda turup kaldı, özü uşu jerdegi kişilerge tekeber
türdö mensinbey karayt.
Tarhanov degen tilmeç knyaz Ajımurattın janına barıp, anın al-jayın
suraştıra baştadı. Ajımurat köñül koş gana çolok-çolok joop berip turdu. Bir
mezgilde pristavdın üstünön çagım kılıp kelgen kumık knyazı törkü bölmödön çıktı.
Anın artınan eerçiy çıkkan adyutant Ajımurattı çakırıp, anı törkü bölmönün
eşiginen içkerige kirgizip jiberdi.
Ajımurat kirgende Vorontsov üstöldün çetinde turup turgan eken. Başkı kol
başçının bırış baskan ak jüzü keçeekidey jaydarı emes, bir türdüü toktoo,

Al sepildin komendantı menen bir az çataktaşıp kalgan körünöt. Albette, Semenduku tuura emes
(frantsuzça).
Antken menen kayrıluu işte kalpıs jok (anglisçe).
alturgay kataalıraak dese da bolçuday.
Bölmönün içi keñ, tördö zañkaygan çoñ üstöl, jaşıl parda tartılgan şañkaygan
terezeleri bar. Kirgenden kiyin Ajımurat küngö totukkan kolun kuuşurup taazim
kıldı da, başın iyip, kumık tilinde aşıkpay, takdaana süylöy baştadı.
— Uluu padışanın ıktıyarına jana sizdin karamagıñızga kelip turamın. Aktık
demim bütkönçö, kaşık kanım kalgança ak padışaga adal kızmat kıluuga şerg
beremin. Şamilge karşı soguşta paydam tier dep oyloymun, antkeni al menin da
duşmanım, sizdin da duşmanıñız.
Ajımurattın uşu sözdörün orusçaga kotorgon tilmeçti ugup bolgon soñ, Vorontsov
Ajımurattın betine karadı. Aga Ajımurat da karadı.
Arbaşa karaşkan uşu eki adamdın köz karaşında biri-birine ooz menen aytıp
jetkirüügö bolboy turgan jana tilmeçtin aytkanınan taptakır başkaça sır bar ele.
Oozeki aytpasa da alar köz karaşı arkıluu biribirine bar çındıktı bildirdi.
Vorontsovdun közdörü — Ajımurattın bir da bir sözünö ınanuuga bolboyt, anın orus
attuuga kas ekendigi maalım jana oşondoy bolup kala beret da, al emi azır bagınıp
oturgan sebebi, mından başka ılaajı jok degendey. Ajımurat munu eñ jakşı bilip
turat, oşondo da özünün nieti kalıs ekenin dalildep işendirmek bolot. Al emi
anın közdörü — bul çaldın soguşta emne jumuşu bar, andan körö akıret jayın
oylosoçu, birok kart da bolso, mıtayım eken, oşonduktan buga sır bildirböö kerek
degendey. Vorontsov da munu eñ jakşı bilip turat, birok soguştun iygiliktüü
boluşun oylop, Ajımuratka başkaça mazmunda ün kattı.
— Buga ayt,— dedi al tilmeçke (jaş ofitserlerge «sen» dep süylöö özünün adatı
boluçu). —Bizdin martabaluu padışabız kançalık kudurettüü bolso, oşonçoluk
meerimi da bar, men ötünüç kılsam, munun künöösün keçip, kızmatına alar, deymin.
Tüşündürdüñbü? — dep suradı al tilmeçten, al emi özü dale Ajımuratka karap
turdu. — Buga ayt, öz amirçimdin erki kenen jardıgın alganımça munu özümö kabıl
alamın, mında orunu jayluu, köñülü kötörüñkü boluşun karaştıram.
Ajımurat dagı kol kuuşurup, taazim kıldı da, kötörülö süylöy baştadı.
Tilmeçtin tüşündürgönünö karaganda, anın aytkanı mınabu: 30-jılı, Avarstandı
biylep turgan uçurunda, Ajımurat orustarga adal kızmat kılıptır, oşondon kiyin
özünün duşmanı Ahmet-Han ak jerinen jalaa jaap, general Klyugenauga jamandap,
anı kurutmakçı bolbogondo, eç kaçan murunku bet algan işinen kaytmakçı emes eken.
— Bilem, bilem,— dedi Vorontsov (bilem dese da, anın baarın al alda kaçan
unutkan ele). — Bilem,— dep otura ketti da, Ajımuratka dubal tübündögü taktanı
nuskadı. Birok Ajımurat oturgan jok. Martabaluu adamdın aldında oturuunu
ılayık körböymün degendey işarat bildirip, karıluu iynin kötörüp koydu.
— Ahmet-Han da, Şamil da menin kas duşmandarım,— dedi al tilmeçke. —Knyazga
ayt, Ahmet-Han ölüp kalgandıktan andan kek kaytara albadım, birok Şamil ali
tirüü, oşonduktan andan öç albay tınbaymın,— dep al kabagın tüyüp, katuu
tiştendi.
— Ooba, ooba,— dedi Vorontsov salmak menen. — Şamilden kanday öç almak eken,
suraçı,— dedi al tilmeçke. — Aytsañçı, otursun.
Ajımurat bul jolu da oturbadı. Al knyazdın suroosuna — orustarga ötkön sebebim
— Şamildin közün tazaloogo kömöktöşmökçümün, dep joop berdi.
— Jarayt, jarayt,— dedi Vorontsov. — Oşondo emne kılmakçı? Otur, otur...
Ajımurat oturup, mınday dedi; — eger asker berip, lezgin maydanına
jiberseñiz, bütkül Dagıstandı Şamilge karşı attandıramın, oşondo anın
karşılaşar çaması kalbay kalat.
— Durus eken. Oşondoy kıluuga bolor. Men oylonup köröyün,— dedi Vorontsov.
Tilmeç Ajımuratka Vorontsovdun sözdörün tüşündürdu. Ajımurat bir az oylonup
oturdu.
— Sardarga ayt,— dedi al dagı da,— menin balaçakam duşmandın kolunda kaldı.
Bala-çakam tutkunda turganda, menin kolum baylanuu, kızmat kılar çamam jok. Aga
karşı tüz attansam, ayalımdı, enemdi, baldarımdı da öltürüp salat. Knyaz tek
menin bala-çakamdı kutkarıp berein, mındagı tutkundarga başma-baş ayırbaştap
aluuga bolot go deymin. Oşondon kiyin je ölöm, je Şamildin közün oyöm.
— Jarayt, jarayt,— dedi Vorontsov. — Bul tuuralu oylonup köröbüz. Azır bolso
ştab naçalnigine barıp, aga özünün abalın, oyun, tilegin toluk bayandasın.
Ajımurattın Vorontsov menen algaçkı joluguşuusu uşunu menen büttü.
Tak oşol künü keçinde çıgış ülgüsü menen salıngan jañı teatrda italiyalık
opera koyuldu. Vorontsov özünüp atayın ordunda oturdu. Aldınkı orundardın birine
seldelüü Ajımurat aksañday basıp keldi. Janında Vorontsovdun adyutantı LorisMelikov. Çıgıştın, musulmandın narkın saktagan Ajımurat körgönünö tañırkagan
jok, kayta köñül koş oturdu. Oyundun birinçi bölügü bütköndö, jıyılgan elge
jaybarakat köz jügürtüp, Ajımurat sırtka çıktı, teatrdagı el aga tañ kala karaştı.
Ertesi, düyşömbü künü Vorontsovdordun üyündö demeydegi keçe boldu. Kışkı
baktagı ken, jabık, jarık zalda muzıka küüsü tartılıp jattı. Keçege kelgenderdin
içinde jaş ayaldar da, jaşı ötüp kalgan ayaldar da, bardıgı körköm kiningen:
alardın koldoru, moyundarı, omurooloru da jılañaç, ar kimisi asem kiyingen
erkektin kuçagında çır köpölök aylana biylep jüröt. Kızıl Frak, baypak, başmak
kiygen malaylar bufettin janında şampan kuyup, zayıptarga konfet taratuuda.
Dalay jaşka kelgenine karabastan, «sardardın» ayalı da jakasız, jeñsiz köynök
kiyip, jaydarı külümsüröp, meymandarın aralap jüröt. Keçeeki teatrdagıday
meymandarga koş köñül köz jiberip turgan Ajımuratka kelip, bul ayal aga tilmeç
arkıluu bir neçe jıluu söz ayttı. Aga udaa Ajımurattın janına başka ayaldar da
keldi, bular da andan kısınbay, uyalbay, külö karaşat, baarının teñ surarı bir söz:
körgönüñüz jagabı? — deşet. Altın epoletteri menen akselbanttarı bar, moynuna
ak lentaluu krestin tagıngan Vorontsov da Ajımurattın janına kelip, eldin
suraganın al da suradı. Anın oyunça, uşundagı oyun-zook Ajımuratka jakpay koyuşu
mümkün emes. Al emi Ajımurat Vorontsovgo da, başkalarga da birdey joop berdi:
mınday ırasmi bizde jok,— dedi al, birok özdöründö mınday rasminin bolbogonu
jakşıbı, jamanbı, al jagın açık aytpadı.
Ajımurat oşol arada da öz bala-çakasın kutkarıp aluu jönündö knyaz menen
süylöşmökçü boldu ele, birok Vorontsov anın sözün ukpagansıp, basıp ketti. Kiyin
Loris-Melikov Ajımuratka bul jerde iş tuuralu süylöşüügö bolboyt degendi ayttı.
Koñgurooluu saat tünkü on bir bolgonun bildirip dıñıldagan kezde, Ajımurat
Marya Vasilevnadan algan saatın çıgarıp, ubakıttı tekşerdi, anan LorisMelikovdon: kaytuuga bolobu?—dep suradı. Kaytuuga bolot, birok keçe bütkönçö
ketpey turganıñız oñ,— dedi LorisMelikov. Birok Ajımurat ayaldagan jok, özünün
karamagına berilgen traş.mankege tüşüp, kaytıp ketti.
XI
Ajımurattın Tifliste jürgönünö beş kün bolgondo, başkı kol başçının
tapşıruusu boyunça aga namestniktin adyutantı Loris-Melikov keldi.
Ajımurat başıp iyip, kol kuuşurup, Loris-Melikovdu tosup aldı:
— Başım da, kolum da sardardın kızmatına dayar. Kulagım sizde, aytıñız,—
dedi al Loris-Melikovgo jıduu jüz menen karap.
Loris-Melikov üstöl janındagı biyik kreslogo kelip oturdu. Ajımurat anın
mañdayındagı japız taktaga jaygaşıp, kolun tizesine tayap, başın iyip, LorisMelikovdun aytkanın ıklas menen uktu. Loris-Melikov tatarça suuday bilçü. Knyaz
Ajımurattın ötkön kezdegi jön-jayın bilse da, anın tarıh-tarjımalın öz oozunan
ukkusu kelgenin ayttı al.
— Sen başgan-ayak aytıp ber, men jazıp alayın, anan orusçaga kotorom. Menin
jazganımdı knyaz padışanın özünö jiberet,— dedi Loris-Melikov.
Ajımurat bir pas unçukpay oturdu (anın adatı janındagı kişisi añgemesin
ayaktagança sözün bölçü emes, jana dagı aytar sözü bar boldu beken degendey bir az
kütüp oturçu). Andan kiyin Ajımurat başın kötörüp, sañsañ bapagın kejigesin
közdöy türtüp salıp, bala kıyal jaydarı jüz menen jılmaydı. Baya künü Marya
Vasilevnanın için eljiretken uşu jılmayuusu ele.
— Jakşı bolot,— dedi al, ömür bayanın padışanın özü okuyt go degen oy
kızıktırgansıp.
— Eñ başınan baştap, şaşpay, toluk aytıp ber,— dep Loris-Melikov çöntögünön
depterin çıgardı.
— Bul koldon kelet deçi, aytar söz köp, eñ köp. Dalay-dalay işter baştan öttü
go,— dedi Ajımurat.
— Bir kündö aytıp tügötö albasañ, kalganın ertesi aytarsıñ,— dedi LorisMelikov.
— Başınan baştayımbı?
— Ooba, eñ başınan başta: kayda tuulgansıñ, kayda turgansıñ, baarın ayt.
Ajımurat başın tömön salıp, uşul kalıpta uzak oturdu; anan taktanın janında
jatkan çıbıktı aldı da, çöntögünön altın jalatkan, ustaraday kurç, söök saptuu
bolot kestigin çıgarıp, çıbıktı jono oturup, añgemesin aytuuga kirişti.
— Jaz! Tselmes degen ayılda tuulgam, bizdin tooluktardın sözü menen aytkanda,
al attın kaşkasınday çakan ayıl. Bizden eki ok atım jerde Hunzah degen ayıl bar,
al handardın mekeni ele. Bizdin üy-bülö da alar menen jakın bolçu. Menin enem
handardın eñ uluusu Abununtsal-Handı öz sütün berip bagıptır, menin handarga
jakın bolgon sebebim oşol. Handar üçöö ele: menin Osmon degen agamın emçekteşi
— Abununtsal-Han, maga bir tuugan bolup kalgan — Umma-Han jana eñ kenjesi —
Bulaç-Han,— anı Şamil tik jardan kulatıp öltürgön. Kanday öltürgönün kiyin
aytarmın. Men on beşke kelgenimde, ayıl kezgen muruttar köböyüp ketti. Alar jıgaç
kılıçtarı menen taş sabap: «musulmandar, gazavat!» dep jar salıp jürüştü.
Çeçender büt boydon muruttarga ötüştü, avarlar da alar tarabına çıga baştaştı.
Al kezde men ordodo turçumun. Men handardın bir tuuganı esebinde elem. Emne
kaalasam, oşonu işteçümün, anan bayıp kettim. Attarım da, kuralım da, akçam da
boldu. Eçtemeni oyloboston, ubakıttı şapar tebüü menen ötközdüm. Kazı Moldonu
öltürüp, orduna Gamzat turganga çeyin uşunday dooran sürdüm. Bir künü Gamzattan
handarga elçi keldi. Gamzat handar gazavattı kabıl albasa, Hunzahtı çabamın
deptir. Emi bul jönündö oylonuu kerek boldu. Handar orustardan korkuşçu,
oşonduktan gazavattı kabıl aluuga batına alışpadı. Oşondo hanışa meni ortonçu
uulu Umma-Han menen birge Tifliske jiberip, orustun eñ çoñ naçalniginen
Gamzatka karşı kömök suragıla dep tapşırdı. Çoñ naçalnik baron Rozen ele. Al
meni da, Umma-Handı da kabıl albadı. Kömök berem deptir, birok eçteme iştegen
jok. Anın ofitserleri gana bizge ulam-ulam kelip, Umma-Han menen karta oynoy
turgan boluştu. Aga arak-şarap içirip, jaman jaylarga alıp barıp jürüştü. UmmaHan kolunda barın büt boydon kartaga utturup jiberdi. Al sırtkı türünön
arıstanday aybattuu, jolborstoy kayrattuu bolso da, kulk-münözü jagınan suuday
suyuk, köñülçöök ele. Men anı daroo alıp ketpesem, astındagı atı menen asıngan
jaragın da utturup jiberet ele. Tiflisten kaytkan soñ menin pikirim özgördü. Men
hanışa menen handarga akıl aytıp, gazavattı kabıl aluu kerek dednm.
Pikiriñ emnege özgördü, orustar jakpadıbı? — dep suradı Loris-Melikov.
Ajımurat saal ündöböy oturup, anan:
— Jok, jakpadı,— dep çeçkindüü joop kaytarıp, közün jumdu. — Gazavattı kabıl
aluu kerek deşime sebep bolgon dagı bir nerse bar.
— Kanday nerse?
— Tselmestin janıian han ekööbüz üç murutka tuş kelip kaldık. Eköö kaçıp
kutuldu, üçünçüsün men tapança menen atıp öltürdüm. Kuralın alayın dep, janına
barsam, al tirüü eken. Maga karadı. «Sen meni öltürdüñ,— dedi al. — Men şeyit
kettim. Birok sen da musulmansıñ, arı jaş, arı alduu-küçtüü jigitsiñ, gazavattı
kabıl al. Allanın amiri uşunday» dedi.
— Sen kanttiñ, kabıl aldıñbı?
— Kabıl algan jokmun, birok oylono baştadım,— dep Ajımurat dagı da
añgemesin ulantuuga kirişti: — Gamzat Hunzahka çukul kelgende, anın aldınan
çaldardı çıgarıp;—gazavat tutuuga makulbuz, bir gana anın maanijayın tüşündürö
turgan adamın jibersin, degendi ayttırdık. Gamzat çaldardın murutun kırdırıp,
tanoolorun teşkizip, murundarına külçö baylatıp, kayra jönötüptür. Çaldar kaytıp
kelip: Gamzat bizdi gazavatka üyrötö turgan şayıgın jiberüügö dayar, birok hanışa
amanat kılıp özünün kenje uulun jibersin dep jatat, deşti. Hanışa buga ınanıp,
Bulaç-Handı Gamzatka jiberdi. Gamzat Bulaç-Hanga jakşılap sıy körsötüptür jana
agaları da kelsin dep kişi çaptırıptır. Al öz adamınan menin atam handardın
atasına kanday kızmat kılgan bolso, men da alardın özdörünö oşondoy kızmat
kılmakçımın, dep salam ayttırıptır. Hanışa jarım es, bayımsız, arı oroy ayal
ele, öz betinçe jaşagan bardık ayaldardın adatı uşunday da. Al eki uulun birdey
jiberüüdön korkup, Umma-Handın jalgız özün jönöttü. Men anı menen koşo kettim.
Bizdi bir çakırım jerden muruttar karşı alıp, alar bizdin janıbızda ır ırdap,
ok atıp, at oynotup jürüştü. Gamzattın koşuna jakındaganıbızda, al özü çatırdan
çıgıp, Umma-Handın üzöñgüsün karmap, aga kıyla urmat körsöttü. Gamzat mınday
dedi: «Men silerge eç kanday jamandık kılgan emesmin, kılbaymın da. Bir gana
meni öltürbögülö jana eldi gazavatka keltirişime joltoo bolbogula. Menin atam
silerdin atañarga kanday kızmat kılgan bolso, men da öz askerim menen birge
silerge oşondoy kızmat kılamın. Maga ordoñordon orun bergile, silerge akıl
aytıp, kömöktöşöyün, al emi özüñör kaalaganıñardı iştey bergile», Umma-Han sözgö
çorkok ele, emne deerin bilbesten, unçukpay turdu. Oşondo men anday bolso, Gamzat
Hunzahka jönösün, hanışa menen han anı urmat-sıy menen tosup alat dedim ele,
birok sözümdü andan arı ayttırbadı. Tak uşul jerden men birinçi iret Şamil
menen Joluguşup kaldım. Al imamdın janında turgan eken. «Senden surap jatkan
jok, handan surap jatat»,— dedi al. Men emi ün katkan jokmun. Gamzat Umma-Handı
çatırga eerçitip bardı. Bir mezgilde Gamzat meni çakırıp, Hunzahka jumşadı,
janıma öz elçilerin koşup berdi. Men jönöp kettim. Gamzatka uluu balañızdı da
jiberiñiz dep, elçiler hanışadan suray baştaştı. Mei bir kastık niet bar ekenin
bilip, uuluñuzdu jiberbeñiz, dedim hanışaga. Birok kaydan uksun: ayaldın çaçı uzun,
akılı kıska da. Tigilerdin aytkanına ınanıp, hanışa uuluna bargın, dedi.
Abununtsal könböy koydu. Oşondo hanışa: «Korkup turasıñ go», debespi.
Andaylardın tili açuu kelet, janıña batıp, aarıça çagıp alat. Abununtsaldın
namısı kozup, andan arı hanışa menen süylöşpöy, daroo atın tokuttu. Men koşo
jönödüm. Gamzat bizge Umma-Handan da artık urmat körsöttü. Eki ok atım jerden
aldıbızdan özü çıktı. Janındagı belgi tagıngan muruttarı at oynotup, kıykuulap,
«Lailaha ilalla» dep kelme aytışat. Biz koşo kelgen soñ, Gamzat handı çatırga
kirgizdi, men attardın janında kaldım. Men töştö turganımda, Gamzattın
çatırınan mıltık ünü çıktı. Men çatırga karay jügürdüm. Barsam, Umma-Han kanga
bölönüp sulap jatat. Abununtsal muruttar menen çabışıp jatkan eken. Betine kanjar
tiyse kerek, jaak eti şalbırap kalıptır, bir kolu menen jaagın basıp, ekinçi
kolunda kanjarı, kez kelgenin keskilep jattı. Menin közümçö Abununtsal Gamzattın
agasın çaap öltürdü, anan dagı biröönö umtula berdi ele, uşu jerde özünö ok tiyip,
kalpaktay uçup tüştü.
Uşunu aytıp Ajımurat tına kaldı, kara toru jüzü kızarıp, közdörü kantalap
ketti.
— Men korkkonuman kaçıp jönödüm,— dedi al buulugup.
— Oşondoybu? — dedi Loris-Melikov. — Men seni ömürü korkpogon çıgar dep
oyloçu elem.
—Kiyin ömürü korkpoy kalgam, oşo maskaraçılık ar dayım esime tüşkön sayın
korkuu degendi bilbey turgan boldum.
XII
— Emi jetet go. Namaz okuşum kerek,— dedi Ajımurat. Al beşmantının içki töş
çöntögünön Vorontsov bergen saattı alıp çıgıp, serpilmesin etiet bastı da,
kulagına takap, balaça jımıñdap, saattın ünün tıñşadı. Saat on ekiden on beş
münöt ötkönün bildirip, koñguroo kaktı.
— Vorontsov dostun belegi,— dedi al külümsüröp. — Jakşı kişi.
— Ooba, al jakşı kişi,— dedi Loris-Melikov. — Saatı da jakşı. Emese, sen
namaz oku, men kütö turayın.
— Jarayt, makul,— dep Ajımurat ketti.
Jalgız kalgandan kiyin, Loris-Melikov depterine Ajımurattın añgemesindegi
eñ maanilüü jerlerdi jazıp aldı. Anan çılım tartıp, bölmö içinde arkı-terki
basa baştadı. Uktooçu bölmönün karşısındagı eşikke jakındaganda, LorisMelikov tatar tilinde öz ara kızuu süylöşkön adamdardın ünün ugup kaldı. Bular
Ajımurattın muruttarı ele. Al eşik açıp, içkerige kirdi.
Bölmö içi tooluktardın bötönçö, kıçkıl, bulgaarı jıtına tolgon. Terezenin
tübündö, jayıluu çepkendin üstündö sarı çiykil, olurakay Gamzalo jügön örüp
oturat, üstündögü maylanışkan beşmantı dalba-dalba jırtık, ünün kırıldatıp bir
nerse jönündö kızuu süylöp oturuptur. Loris-Melikov kirip kelgende, al sözün tıp
toktoto koyup, aga köñül burbastan, öz jumuşun jasay berdi. Appak tişterin
kaşkaytıp, kirpiksiz kara közdörün külüñdötüp, bir sözdü kayta-kayta aytıp, anın
bet aldında şayır Han-Magoma turat. Çırayluu Eldar karıluu kolundagı jeñdi
türüp salıp, mıkka ilinip turgan eerdin basmayılın kırgılap jatat. Alardın
ukumduusu jana çarbaçılık jagın başkargan Hanefi bölmödö jok ele. Al aşkanada
tamak bışırıp jürgön.
Loris-Melikov amandaşıp bolgon soñ, Han-Magomadan:
— Emne jönündö talaşıp jattıñar ele?
— Mınabu jalañ Şamildi maktay beret,— dedi Han Magoma. — Şamil uluu adam
deyt. Bilimdüü da, oluya da, er jigit da oşol deyt.
— Maktasa, andan emnege ketip kaldı eken?
Tişteri kaşkayıp, közdörü jaynagan Han-Magoma:
— Oşonu aytsañ, ketse da maktay beret,— dedi.
— Oşentip, anı çın ele oluya dep bilesiñbi? — dep suradı Loris-Melikov.
— Oluya bolboso, kalk anı eerçibes ele,—dep Gamzalo tez joop kaytardı.
— Oluya Şamil emes, Mansur ele,—dedi Han-Magoma. — Çınıgı oluya dep oşonu
aytış kerek. Al imam bolup turgan kezinde el da başkaça eken. Ayıl-ayıldı
aralaganda, el aldınan çıgıp, anın ayagına baş urup, künöösünö keçirim surap,
jamandık jasaboogo ant iççü eken. Karıyalardın aytımına karaganda, al kezde eldin
baarı oluya sıyaktuu eken,— çılım tartçu emes, içkilik iççü emes, birinin sözün biri
kötörüp, alturgay ata kunun da keçip koyuşçu deşet, beş ubak namaz okuşçu deyt. Al
kezde eger biröö akçabı, buyumbu, taap alsa, anı bakandın başına baylap, bakandı
jol boyuna sayıp ketçü eken. Azırkıday emes, al kezde kuday taala da jurttun ar bir
tilegin kabıl kılıp, baştagan işin oñ jolgo salıp oturçu eken,— dep Han-Magoma
sözün bütürdü.
— Tooluktar azır da çılım çekpeyt, içkilik içpeyt,— dedi Gamzalo.
— Senin Şamiliñ Lamoroy,— dep Han-Magoma LorisMelikovgo közün kısıp koydu.
«Lamoroy» degen söz tooluktardın kemsintken atı ele.
— Lamoroy dep tooluktu aytat. Al emi toonu kıraan bürküttör gana mekendeyt,—
dedi Gamzalo.
— Azamat! Taap ayttı beym,— dep Han-Magoma öz joldoşunun ötümdüü joobuna
ıraazı bolup kaldı.
Loris-Melikovdun kolunan tameki saluuçu kümüş kutunu körüp, al çılım suradı.
Loris-Melikov çılım çekkendi şariyat kötörböyt go degende, Han-Magoma bir közün
kısıp koyup, Ajımurattın bölmösün eegi menen nuskap, kaş kaktı da, körsötpöy
tartuuga bolot dedi. Andan soñ daroo çılım tutantıp, tütünün içke jiberbey, epsiz
soro baştadı: çılım tütünün üylögöndö kızıl erinderi juuşpay, bir kızık
çormoyup ketip jattı.
— Munuñ jakşı adat emes,— dep Gamzalo katuu ayttı da, bölmödön çıgıp ketti.
Han-Magoma anı eliktep ım kaktı da, çılım tartıp turup, Loris-Melikovdon jibek
beşmant menen sañsañ bapaktı kaydan aluuga bolorun suradı.
— Emne, oşondoy ele akçañ köppü?
— Bar, jetet,— dep Han-Magoma közün kıstı.
— Suraçı, akçanı kaydan alıptır,— dedi çırayluu Eldar Loriske külö karap.
— Utup aldım da,— dep Han-Magoma şar joop kayırdı. Anan al mınday bir
okuyanı aytıp berdi: keçee şaardı kıdırıp jürüp, kumar oynop jatkan bir top
adamga kez boluptur, alar denşçik orustar menen armyandar eken. Ortogo köp akça
jıynalıp kalıptır: üç somduk altın jana jaynagan kümüş teñge. Han-Magoma oyundun
törkünun daroo tüşünö koyup, çöntögündögü jez tıyındardı şıldıratıp, ortogo kiret
da, uşu turgan akçaga baarın sayam, deyt.
— Baarın sayganı kanday? Jeterlik akçañ bar bele? — dep suradı LorisMelikov.
— Bolgonu on eki tıyınım bar ele,— dedi Han-Magoma tişin kaşkaytıp.
— Al emi utulup kalsañ kantet eleñ?
— E, mına buçu.
Han-Magoma tapançasın körsöttü.
— Berip ketet beleñ?
— Emnege beret elem? Kaçıp jönöyt elem, karmamak bolgonun atıp salat elem.
Büttü.
— Oşentip, utup aldım deçi?
— Ooba, baarın çöntögümö saldım da, basıp kettim.
Loris-Melikovgo Han-Magoma menen Eldardın sırı abdan maalım boldu. HanMagoma şayır, kumarçı, arakeç; özün koyörgo jer tappay uçup-küyüp jüröt, anın
jabırkap jürgön uçuru bolboyt, öz ömürün da, özgönün ömürün da arzan baalayt,
ömürdün bar kızıgı oynop-külüüdö dep bilet, uşunday uçkayaktıgınan azır al
orustarga berilip oturat, aynıkeyi karmasa, erteñ ele anın Şamilge kayta ötüp
ketişi da opoñoy. Eldardın münözü toluk tüşünüktüü: al öz murşidine jan-dili
menen berilgen, oor basırıktuu, kayrattuu, mıktı jigit. Loris-Melikovgo tüşünüksüz
bolup kalganı — sarı çiykil Gamzalo gana. Loris-Melikovdun baykoosuna karaganda,
anın Şamilge çın berilgendigi mınday tursun, al orus dese aza boyu tik turgan, orus
degenge ayabay janı kas, kektüü adam. Uşul kasieti menen orustarga anın emne
sebepten ötkönün Loris-Melikov bile albay başın katırdı. LorisMelikov uşunun
baarın özünçö jorup, mındayça oy joruttu: «Ajımurattın bıyakka ötüşü da, anın
Şamil menen joomun deşi da aylakerlik, anın bar bolgon oyu — orustardın alsız
jerin bilip alıp, toogo kaçıp ketken soñ, küç toptop, oşol alsız jerlerden kol
saluu bolup jürbösün», dedi. Kee bir naçalnikterdin oyu da uşunday ele.
Gamzalonun kebete-keşpiri da uşul joromoldu ırastagansıp turat.
Loris-Melikov içinen: «Tigileri da, Ajımurattın özü da çın nietterin jaşıra
bilişet, al emi mına munusu özünün çeksiz jek körüüsü arkıluu sır bildirip
oturat», dep oylodu.
Loris-Melikov Gamzalo menen süylöşüp körüügö arakettendi. Al, bu jerde zerigip
jürgön joksuñbu, dep suradı ele, Gamzalo jumuşun toktotpoy, jalgız közün olurayta
karap, kirkiregen ün menen üzüp-üzüp:
— Jok, zerikpeymin,— dedi.
Başka suroolorgo joop kaytarganda da uşul kalıbınan jazbadı.
Loris-Melikov nökörlördün bölmösündö turgan uçurda, Ajımurattın törtünçü
murutu kirip keldi, al Hanefi degen kürsüygön avar jigit, anın beti-moynun tük
baskan, urkuyuñku töşünö da uyulgup jün öskön. Artık söz süylöböyt, kaçan bolbosun öz
jumuşunan kolu boşoboyt, öz kojosunun jardıgın eki debey atkarat.
Kürüç alganı kirip kalgan eken, Loris-Melikov anı toktotup alıp, kaysı jerdik
bolorun, Ajımurattın janında kaçantan beri jürgönün suraştırdı.
— Beş jıl boldu,— dedi Hanefi. — Ekööbüz bir ayıldıkpız. Menin atam anın
tayakesin öltürüp salıptır, anan bular meni öltürmökçü boluşkan,—dep Hanefi
tüksügüy kaştarının astınan Loris-Melikovdun betine tike karap, jay süylödü. —
Oşondo men ini kılıp al dep surandım.
— İni kılıp al degeni kanday?
— Eki ayça çaçımdı da, tırmagımdı da aldırbay jürüp, bir künü aldılarına
bardım. Meni anın enesi Patimat kabıl aldı. Patimat maga emçegin emizdi.
Oşondon beri men buga ini bolup kaldım.
İregeleş bölmödön Ajımurattın ünü uguldu. Eldar kolun aarçıy saldı da,
adımday basıp ketti.
— Çakırıp atat,— dedi al kayta kelip.
Loris-Melikov şayır Han-Magomaga dagı bir çılım berdi da, meymankanaga
jönödü.
XIII
Loris-Melikov meymankanaga kirgende, Ajımurat anı külmüñdöp tosup aldı.
— Sözümdü ulanta bereyimbi? — dedi al taktaga oturup jatıp.
— Ooba, albette,—dedi Loris-Melikov, — Men senin nökörlörüñö kirip çıktım,
alar menen añgemeleştim. Biröö uşunday şayır jigit eken.
— Ooba, Han-Magoma — jeñil kişi,— dedi Ajımurat.
— Aligi çırayluu jaş jigit maga katuu jagıp kaldı.
— A, Eldarbı, jaş jigit, jaş bolso da bolottoy kurç.
Uşundan kiyin eköö teñ bir az unçukpay oturdu.
— Kana, ayta bereyimbi?
— Ooba, ooba.
Men handardı kanday öltürgönün ayttım. Alardı öltürgöndön kiyin Gamzat
Hunzahka kirip, handın ordosuna kelip oturdu,—dep baştadı Ajımurat. — Emiki
kalganı handardın enesi ele. Gamzat anı özünö çakırıp aldı. Hanışa kelip, anı
kargap-şiley baştadı. Oşondo Gamzat özünün murutu Aselderge ım kaktı ele, al art
jagınan kelip bir çaap, hanışanı öltürüp saldı.
— Anı öltürgönü emnesi? — dep suradı Loris-Melikov.
— Emne üçün öltürbösün, bülük baştagan büldürbey tınabı. Handardı ukumtukumunan beri kurutuu kerek ele. Al oylogonun jasadı. Şamil kenjesin tik jardan
kulatıp öltürdü. Avarstan eli Gamzatka tekşi bagınıp berdi. Agam ekööbüz gana
bagınboogo bekindik. Handar üçün Gamzattan kek alsak dedik. Sırtıbızdan bagıngan
tür körsötsök da, içibizden kek aluu jolun oyloo menen bolduk. Çoñ atabız menen
akıldaşıp, mınday çeçimge keldik: Gamzattın ordodon çıga turgan uçurun kütüp,
jolun tosup öltürölü, dedik. Bizdnn sözübüzdü biröö astırtan ugup alsa kerek, daroo
Gamzatka jetkiziptir. Gamzat çoñ atamdı çakırıp alıp: «Esiñde bolsun, eger
nebereleriñdin maga kastık oylop jürgönü çın bolso, alar menen birge sen da darga
asılasıñ. Men allanın amirin atkarıp jürgön adammın, maga toskoolduk keltirüügö
bolboyt. Bar, uşu sözümdü unutpa», deptir. Çoñ atam üygö kelip, bizge ayttı. Oşondo
biz mından arı kütpöy ele, öz oyubuzdu ayttın birinçi künü meçitte işke aşırmay
bolduk. Söz baylaşkan joldoştorubuz bizdi eerçibedi, agam ekööbüz gana kaldık.
Biz eki-ekiden tapança alıp, üstübüzgö çepken kiyip, meçitke bardık. Otuz murut
eerçitip, Gamzat kirdi. Muruttardın baarıiın koldorunda kınsız kılıç. Gamzattın
janında Aselder, al Gamzattın süyüktüü murutu ele, hanışanın başın kesken oşo
boluçu. Bizdi körö koyup, çepkenderiñerdi çeçkile dep, Aselder menin janıma jetip
keldi. Kanjar kolumda ele, anı bir sayıp öltürdüm da, Gamzattı tike kaçırdım. Al
añgıça bolboy, agam anı atıp jiberdi, birok aga jıgıla koyboston, kanjarın ala
agama umtuldu ele, oşol uçurda men başka bir çaap, anı da eltürdüm. Muruttar otuz,
biz eköö, teñ taylaşuu kayda. Alar menin Osmon agamdı öltürüştü. Men katuu
karmaşıp jürüp, terezeden sekirip tüşüp, kutulup kettim. Gamzattı öltürgönübüzdü
ugup, bütkül kalk kötörüldü.
Muruttar tımtırakay kaçıştı, kaçpagandarın kırıp taştadık.
Uşul jerge jetkende Ajımurat tık toktoy kalıp, katuu bir kürsündü.
— Munun baarı jakşı iş boldu,— dedi al dagı da,— birok kiyin iş zıyanga
çaptı. Gamzattın ordun Şamil bastı. Bir künü maga anın elçileri kelişti: meni
menen birge orustarga karşı attansın, deptir, könböyt eken, Hunzahtı taş-talkan
kılıp, özün öltüröm, deptir. Men barbaymın da, anı bıyakka bastırbaymın da,
dedim.
— Emne sebepten bargan joksuñ aga?—dep suradı Loris-Melikov.
Ajımurat kabagın tüyüp, saal bögölüp oturup joop berdi.
— Barganım tuura emes ele. Osman agamdın da, Abununtsal-Handın da kanın
moynuna jüktögön oşol Şamil bolso, kantip barmakmın. Men barbay koydum. Rozen
general ofitser çinin jiberip, Avarstandı başkar dep buyurdu. Munusu jakşı ele,
birok Avarstandın üstünön karooçu kılıp obolu kazıkumık hanı Magomet Mırzanı,
andan kiyin Ahmet-Handı dayındadı. Ahmet-Han maga öç bolçu. Öçöşkön sebebi, al
öz balasına hanışanın kızı Saltanattı alıp bermek boldu ele, birok kız anın
balasına barbadı, oşonusun menden körüptür. Kündördün bir künündö meni öltürüügö
nökörün jumşadı, birok kolgo tüşpöy kettim. Oşondo al meni general Klyugenauga
jamandaptır,— avarlardı azgırıp, soldattarga otun bergizbey koydu, deptir.
Generalga anan da mınday deptir: başına selde orop aldı, deyt, anın aytkanı
mınabu selde,— dep Ajımurat bapagının sırtınan orolgon seldeni körsöttü. —
Selde kiygeni — Şamilge berilgendigi deyt. Birok general anıi sözünö işenbeptir
da, aga tiybegile, deptir. Bir künü general Tifliske jönöp ketet. Oşonu
paydalanıp, Ahmet-Han öz bilgenin jasadı: bir rota soldat menen kelip, meni
karmap aldı, kolu-butumdu kişendep, zambirekke tañıp koydu. Uşundayça meni altı
kün karmadı. Jetinçi kün degende, bayloodon boşotup, Temir-Han Rura şaarına
aydattı. Oktoluu mıltık asıngan kırk soldat aydap barattı. Eki kolum baylanuu
boluçu, oşondo da kılt etse, atıp taştagıla, dep buyuruptur, men munu bilçümün.
Moksohtun janındagı aşuudan aşıp baratabız, jol tar, oñ jagıbız tiptik jar,
biyiktigi elüü sarjanday. Men bir soldattın on jagına öttüm. Soldat meni
toktotmokçu boldu ele, tobokel dep jardan kargıdım, soldat meni menen koşo
kuladı. Soldat mürt ketti, men tirüü kaldım, birok kabırgalarım kabışıp, başım
jarılıp, kolum, bir butum sındı. Jılayın deym, alım kelbeyt. Başım aylanın,
közüm karañgılap, uktap ketipmin. Bir ubakta közümdü açsam, kanga bölönüp jatkan
ekem. Bir koyçu körüp, kişi çakırıp, oşolor bir ayılga alparat. Sıngan jerlerim
büttü, kabırgalarım da, başım da jazıldı, birok butum kıskarıp kaldı,— dep
Ajımurat kıyşık butun sundu.
— Aytor, ajat açkanga jarap jüröt, anısına da şügür,— dedi al. —Menin aljayımdı ugup, al kelip-ketip jürdü. Abdan ayıkkandan kiyin Tselmeske bardım.
Avarlar meni el başkar dep dagı da çakıra baştaştı,—dep al salmaktuu, sabırduu
türdö kötörülö süylödü. — Aga men makuldugumdu bildirdim.
Uşunu aytıp, Ajımurat uçup turdu da, kurjundan portfelin alıp, anın içinen
sargayıp kalgan eki kat çıgarıp, birin Loris-Melikovgo sundu. Eköö teñ Klyugenaudan
kelgen kattar eken. Loris-Melikov okup çıktı. Birinçi katta mınday delingen:
«Praporşçik Ajımurat, sen menin karamagımda kızmat kıldıñ, kızmatıñ maga
jakçu jana özüñdü jakşı adam dep esepteçü elem. Jakında general-mayor AhmetHan
senin üstüñdön maga arız tüşürdü. Anın aytımınça, sen çıkkınçılık kılıp,
başıña selde çalıp, Şamil menen astırtan baylanış jasapsıñ jana orus
çoñdoruna bagınbagıla dep elge iritki salıpsıñ. Men seni kamap, maga alıp kelgile
dep buyurgan elem,— sen kaçıp ketipsiñ. Mınday kılganıñ jakşılıkpı,
jamandıkpı, bilbeymin, antkeni senin ak-karañ maga belgisiz. Emi bolso, sözümö
kulak sal. Eger uluu padışaga nietiñ ak bolso, eger eç kanday ayıbıñ jok bolso,
maga kel. Eç kimden korkpo, men seni korgop kalamın. Han saga eçteme kıla albayt,
antkeni anın özü menin karamagımda. Oşentip, sen korko turgan eçteme jok».
Andan arı Klyugenau özünün ömür boyu eki süylöp körbögönü, dayıma adilet bolup
kelgendigi jönündö jazıp, Ajımuratka kel, dep dagı da akıl aytıptır.
Loris-Melikov birinçi kattı okup bütkön kezde, Ajımurat kolundagı ekinçi kattı
aga berüüdön murda mına bul birinçi katka kanday joop kaytarganın ayttı.
— Men aga mınday dep jazdım: başıma selde oronsom, Şamil üçün orongonum
jok, öz ar-namısım üçün orondum jana Şamilge ötküm kelgen emes, ötö albaymın da,
antkeni oşonun kesirinen menin atam, agam tuugandarım kaza taptı, birok orustarga
da ötö albaymın, antkeni alar menin abroyumdu töktü dedim. Hunzahta baylanuu
jatkan çagımda bir duşmanım menin üstümö çıçıp ketti. Oşol adam
öltürülmöyünçö, men silerge bara albaymın. Eñ başkısı, jalakor Ahmet-Handan
korkomuñ dedim. Oşondo general mına bul kattı jiberiptir,— dep Ajımurat
sargargan ekinçi kagazdı Loris-Melikovgo sundu.
— «Sen menin katıma joop kaytardıñ, anıña ırakmat,— deliniptir bul katta,—
sen: kaytıp baruudan korkpoymun, birok bir kapırdın kordugu ötüp ketti, oşonduktan
bara albaymın, depsiñ. Maga işenip koy: orus mıyzamı adilet, bıyakka kelseñ, seni
maskaralagan adamdın jazalanganın öz közüñ menen körösüñ. Men azır ele bul işti
tekşerüügö buyruk berdim. Kulak salçı, Ajımurat, menin saga naarazı bolo turgan
jönüm bar, antkeni menin sözümö, menin adaldıgıma işenbeysiñ, birok
tooluktardın küdükçül kelerin eske aluu menen, men senin munuñuzdu keçiremin. Eger
nietiñ adal bolso, eger selde orongondo öz ar-namısıñ üçün gana orongon bolsoñ,
anıñ tuura, anda orus ökmötünön da, menden da eç bir iymenbey ele koy, al emi seni
kordogon adam jazalanat. Malmülküñ kayta berilet, oşentip, orus mıyzamının
kanday bolorun özüñ körüp-bilesiñ, buga işenip koy. Andan soñ orustar bardık
nersege başkaça karayt: kaydagı bir Donuz seni kordogon eken dep, alar seni kem
sanamakçı emes. Al emi gimrinderge selde oronuuga men özüm uruksat bergem jana
alardın araketine oñ köz menen karap oturamın; demek, dagı aytam, sen korko turgan
eçteme jok. Azır men jiberip oturgan adam menen koşo maga kel, bul senin
duşmandarıñdın kulu emes, menin işenimdüü adamım, ökmöt aldında zor bedeli
bar kişinin dosu.
Kattın ayagında Klyugenau dagı da Ajımuragka kel dep akıl aytkan.
Loris-Melikov kattı okup bolgon kezde, Ajımurat mınday dedi:
— Men buga işengen jokmun, oşonduktan Klyugenauga barganım jok. Maga eñ
başkısı, Ahmet-Handan öç aluu ele, al emi orustar arkıluu mınday kıluuga mümkün
emes ele. Tak oşol ubakıtta Ahmet-Han Tselmesti kurçap, meni karmap aluuga je
öltürüügö niettendi. Menin adamım az ele — aga turuştuk bere albay turgan boldum.
Dal oşol uçurda Şamilden adam keldi, maga kat tapşırdı. Katında Şamil AhmetHandan kutulup, anın közün joyuuga kömöktöşöm jana bütkül Avarstandı özüñ başkara
turgan bolosuñ deptir. Men uzak oylonup-tolgonup, akırı Şamilge öttüm. Mına
oşondon beri karay orustar menen tınımsız soguşup keldim.
Mından kiyin Ajımurat özünün bardık uruş-karmaŞuuların aytıp berdi. LorisMelikov bul uruştardın çet-jakasın bile turgan. Anın jortuuldarı menen
çabuuldarının bardıgı teñ ukmuştuuday tez, adam aytıp bere algıstay kayrattuu
jürgüzülüp jatkan jana baştagan araketinin eç biri iygiliksiz bolgon emes.
Añgemesin ayaktap kelip, Ajımurat mınday dedi:
— Şamil ekööbüzdün ortobuzda eç kaçan dostuk bolgon emes, birok al menden
korkçu, mensiz künü da jok ele. Oşentip jürgöndö, bir jolu biröölör menden: —
Şamilden kiyin kimdin imam boluşu ılayık, dep suradı. Kimdin kılıçı kurç
bolso, oşol imam bolot, dedim men. Uşu sözdü Şamilge jetkiziptir, oşondon kiyin
al menden kutulmakçı boldu da, meni Tabasaranga jumşadı. Men barıp, miñ koy, üç
jüz jılkı tiyip keldim. Al meni, aytkanımdı atkarbapsıñ dep, nayıptıktan
tüşürdü jana bar akçañdı ber, dep buyurdu. Men aga miñ dilde jiberdim. Buga da
kanagat kılbay, muruttarın attandırıp, menin bar mal-mülkümdü tartıp aldı.
Özümdü da çakırttı ele, birok öltürgönü jürgönün bilip, barganım jok, oşondo meni
karmap almakçı boldu. Anısına könböy, kaçıp çıktım da, Vorontsovgo ötüp kettim.
Bir gana bala-çakamdı kutkara albadım. Enem da, ayalım da, uulum da oşonun
kolunda kalıp kaldı. Sardarga ayt: bala-çakam kutulmayınça men eçteme kıla
albaymın.
— Aytayın,— dedi Loris-Melikov.
— Ayanba, aytuuga araket kıl. Kolumda bolgonu büt seniki, bir gana knyazdan ötünüp
kör, kömögüñdü körsötöt. Menin kolu-butum mataluu jana arkandın bir uçu Şamildin
kolunda,—dep Ajımurat sözün bütürdü.
XIV
Jıyırmançı dekabrde Vorontsov soguş ministrine mınday dep jazdı. Kat
frantsuz tilinde ele.
«Süyüktüü knyaz, men sizge kiyinki jolu jazgan jokmuñ, anın sebebi, eñ obolu
Ajımurattı kanday kıluu kerekekenin çeçil almak elem jana özüm eki-üç kün
sırkoolop jürdüm. Akırkı katımda men sizge Ajımurattın Uşu jerge kelgenin
kabarlagan bolçumun. Al Tifliske 8-künü keldi. Ertesi künü anı menen taanışıp,
segiztoguz kündöy añgemeleştim, oşonu menen birge kiyin anın bizge kanday paydası
tieri jönündö, ayrıkça azır bizdin aga karata emne kılışıbız kerektigi jönündö
oyloşturdum. Azır anın oyun tört bölüp jatkan nerse — üy-bülösünün tagdırı. Al
açıktan-açık mınday dedi bala-çakam Şamildin kolunda turganda, mende eç bir
darman jok jana silerdin körsötkön ıklasıñar üçün, ötköndögü künöömdü keçkeniñer
üçün alkış iretinde adal kızmat kılar elem, birok buga da ılajım jok degendi
aytat. Kıybas jandarının emne bolgonun bile albay, kaygı, zar çegip jüröt. Men
anın janına koşup bergen adamdarımdın aytımdarına karaganda, al tünü boyu uyku
körböyt, tamakka da tabı jok, jalañ ibadat kılıp oturat, bir gana kündölüktüü
ermegi — uruksat alıp, janına bir neçe kazaktı eerçitip, salt at menen serüün
kurup kelet. Kün sayın al bala-çakasınan kabar alganalbaganımdı bilüügö kelet,
kelgen sayın ar taraptan kolgo tüşkön, tutkun adamdardı çogultturup, Şamilge
başma-baş ayırbaş üçün berseñiz kanter ele, özüm anın üstünö bir az akça koşor
elem deyt. Akça bergen adamdarı bar körünöt. Al maga dayım mınday deyt: «Menin
bala-çakamdı kutkarıñız, andan soñ menin kızmat kıluuma mümkündük beriñiz (anın
oyunça, kızmat kıluusuna eñ ıñgayluu jer — lezgin maydanı), al emi eger bir ay
ubakıttın içinde oydoguday kızmat körsötpösöm, öz kaalooñuz boyunça meni
jazalañız» deyt.
Men aga: bul aytkanıñdın baarı orunduu sıyaktuu, al emi eger senin bala-çakañ
amanat esebinde bizdin koldo bolboy, murunkuday toodo kalsa, bizdegi adamdardın
bir dalayı, alturgay, saga işenbes ele dedim, oşonduktan men çek arada kolgo
tüşkön tutkundardın baarın çogultuu jagın karaştırayın. Al emi özüñ taba turgan
kunduk akçanın üstünö menin akça koşuşumdu mıyzam kötörböyt, birok, balkim, başka
bir jol menen jardamdaşarmın dedim. Uşundan kiyin men aga öz pikirimdi açık
ayttım: Şamil bala-çakañdı tirüülöy kaytarıp berbes, al tüz jar salıp, je kaytıp
kel, bardık künööñdü keçiremin, murdagı orduña koyömun deer, je kelbeyt ekensiñ,
eneñdi, ayalıñdı, altı balañdı öltüröm dep korkutar. Şamil uşunday dep
jarıyalasa kanter eleñ, tuurasın aytçı, dedim men. Oşondo Ajımurat jogoru karap,
koldorun jayıp, mınday dedi: baarın teñ allanın amiri bilet, birok men emi eç
kaçan öz duşmanımdın koluna berilbeymin, antkeni Şamil meni keçirbeyt da, uzak
bakıt tirüü koyboyt da, a uşunday ekenine ıymanım zor, al emi bala-çakamdı kırıp
salat degenge kelsek, dedi al, Şamil mınday çekten çıkkan mıkaaçılıkka bara koyöt
dep oyloboymun, antkeni mınday kılgan kündö, birinçiden, meni özünö murunkudan
beter öçöştürüp, tınbagan duşmanı kılıp alar ele. Ekinçiden, Dagıstanda bir
dalay eñ taasirdüü kişiler bar. Alar mınday işten aNın betin kaytara bilişet.
Andan soñ Ajımurat keleçekte alla-taalanın jazmışı kanday bolso da, künü bügün
anın oyun tört bölüp jürgön nerse — bala-çakasın kutkarıp aluu kamı ekenin bir
neçe iret kaytalap ayttı. Kuday üçün, jalınıp suraymın sizden, dedi al, maga
jardam beriñiz jana çeçen elinin çetine kaytıp barışıma uruksat etiñiz, oşol
jerde sizdin karamagıñızdagı naçalnikterdin jardamın, uruksatın alıp, üyüm
menen kabarlaşar elem, üydün al-jayın bilip, anı kutkaruu amalın karaştırar
elem dedi. Anın aytımına karaganda, joo tarapta anın sözün jerge taştabagan köp
adam bar, alturgay al jerden nayıptar da tabılat. Al emi berki tarapta, orustarga
bagıngan je bolboso beytarap oturgan elde da bizdin jardamıbız menen aga kızmat
kılçu adamdar tabılmak, oşo adamdardı paydalanıp, öz maksatın orundamak, künütünü tilek kılgan maksatı orundalgan son bizge adal kızmat kılıp, öz borçun
atkarmak. Al dagı da: Groznıy şaarına jiberiñiz, janıma jıyırma-otuzday eñ er
jürök kazak koşup beriñiz dep ötünöt; alar anı joodon korgogon kalkan bolso,
ekinçiden, bizge anın nieti ak ekenin körsötkön kepildik bolmok.
Süyüktüü knyaz, uşunun baarı meni katuu oylonttu, antkeni emne kılsam da çoñ
joopkerçilik maga jüktölmök. Albette, aga toluk işenüü eñ çoñ abaylabastık bolor
ele, al emi eger anın kaçıp ketişine tıyuu salabız desek, anı kamap koygonubuz
tuura bolor ele. Birok munun özü arı adiletsizdik, arı jagdaydı baykabastık bolor
ele. Mınday kılsak, bul kabar bütkül Dagıstanga tez tarap, öz işibizge zıyan
keltirer ele. Şamilge karşı açık küröş jürgüzgüsü kelgen adamdar munu körüp,
bögölüp kalar ele, antkeni aylasızdan bizdin kolubuzga tüşüp bergen imamdın eñ
baatır, eñ eptüü nayıbının jayı emne bolor eken dep kulak türüp oturgandar ötö
köp. Eger biz Ajımurattı tutkun katarında karmasak, anın Şamilden ketişinen
bizge keltirer paydanın baarı jok kılınar ele.
Oşonduktan azırkıdan başkaça iştöömdün jönü jok dep esepteymin. Birok da
Ajımurat kaytadan ketip kalganday bolso, buga künöölüü özüm bolmokçumun, bul da
maga ayan. Kızmat babında jana uşunday çatışkan işterde bir gana tüz jol menen
jürüü mümkün emes debesem da, ötö kıyın. Al emi jol tüz körüngön eken, oşol jol
menen jürgön oñ,— nesi bolso da tobokel.
Sizden ötünöm, süyüktüü knyaz, uşu kattı uluu padışa agzamdın karoosuna
beriñiz, eger üzürü keñ amirçim menin uşu işimdi jaktırsa, men özümdü baktıluu
dep sanaymın. Jogoruda sizge aytkandarım jönündö general Zavadovskiy menen
general Kozlovskiyge da jazdım. Ajımurat menen betme-bet süylöşüñüz dep
Kozlovskiyge tap: şırdım, sizdin ıktıyarıñızdan tışkarı Ajımurat eçteme kıla
albayt da, eç kayda bara albayt da, dedim. Aga dagı bir dayındaganım, biz üçün eñ
jakşısı — Ajımurat bizdin sakçılarıbız menen birge sırtka çıgıp kelip jürö
turgan bolsun, bolboso Ajımurattı kamap koyuptur dep Şamil jar salat dedim.
Andan soñ Ajımurat eç ubakıtta Vozdvijenge barbaymın dep maga ubada kıldı,
mınday ubada algan sebebim — al eñ obolu menin balama berilgen boluçu jana anı
dosum dep sanayt, birok menin balam al jerde naçalnik emes, oşonduktan teskeri
pikir (ıñgaysız jagday) tuulup kalışı mümkün. Anın üstünö, Vozdvijen bizge kas
köptögön kıştaktarga jakın, al emi Groznıy bolso, özünün işenimdüü adamdarı
menen baylanış jasoo üçün bardık jagınan ıñgayluu.
Ajımurattın janına koşup bergen tandaluu jıyırma kazaktan başka men
rotmistr Loris-Melikovdu da jiberdim. Bul jön bilgi, ötö akılduu, eñ zirek
ofitser, özü tatarça süylöy alat. Ajımurattı jakşı bilet jana baykoomço, aga
abdan işenet körünöt. Uşu jerde ötkörgön on kündün içinde Ajımurat podpolkovnik
knyaz Tarhanov menen bir üydö turdu. Tarhanov Şuşinsk uezdinin naçalnigi, bıyakka
jumuş menen kelgen boluçu. Al ötö ardaktuu kişi, men aga abdan işenem. Al da
Ajımuratka işenimdüü kişinin biri boldu. Oşol arkıluu biz ötö jaşırın, ötö
kıldat işter tuuralu süylöşüp oturduk, antkeni al kişi tatarça jakşı bilet.
Ajımurat jönündö men Tarhanov menen akıldaştım. Menin oyumdu al da abdan
makul taptı: je oşondoy kılganıñız tuura, je bolboso Ajımurattı türmögö salıp,
koldon kelişinçe katuu kaytaruu kerek,— antkeni aga kataal karabagandan kiyin anı
koldon çıgarbay karmap turuu jeñil-jelpi bolo koyboyt,— bolboso, anı taptakır
alıska aydatıp jiberüü kerek dedi. Birok akırkı eki çara Ajımurat menen
Şamildin çır-çatagınan kelip çıkçu bardık paydanı jok kıları mınday tursun,
alturgay tooluktardın Şamilge naarazılıgı küçöp, aga karşı çıguusuna bögöt bolor
ele. Knyaz Tarhanov maga Ajımurattın sözünün çın ekenine işenerin ayttı jada
Şamil keçirem dep kançalık ubada berse da, Ajımurattın künöösün eç kaçan
keçirbesin, kayta ölüm jazasına kiripter kıların Ajımurattın özü da bilip oturat
dedi. Tarhanovdun könülünö kir tüşürgön bir gana nerse – Ajımurattın öz dinin bek
tutkandıgı jana al Şamil eñ mıktasa, aga uşu jagınan taasir ete alat degendi açık
aytat. Birok, jogoruda ayttım, ömürünö kastık jasabaymın dep Şamil Ajımurattı
işendire albayt, barar zamat bolboso da, bir az ubakıt ötköidön kiyin anın közün
tazaları kümönsüz.
Mına, süyüktüü knyaz, bul jerdegi işter tuuraluu menin sizge aytayın degenim
uşul bolçu».
XV
Bul bildirüü Tiflisten 24-dekabr künü jönötülgön ele. Al emi jañı jıldın
arapasında feldeger joldo karata on çaktı attı zorukturup, on çaktı yamşçikti
suy jıgıp, bul kattı oşol kezdegi soguş ministri knyaz Çernışevge jetkirdi.
1852-jılı 1-yanvarda Çernışev başka işter menen koşo Vorontsovdun uşul
bildirüüsün da Nikolay padışaga alıp jönödü.
Çernışev Vorontsovdu jaman körçü, anı bütkül eldin urmattay turgandıgı da,
anın çirigen baylıgı da, Vorontsovdun çınıgı barin, al emi Çernışevdin jön gana
parvenu1 ekendigi da, başkasın mınday koygondo, padışanın Vorontsovgo ayrıkça
ıklas körsötköndügü da anın közünö tüşkön çöp bolup, içten tına turgan. Oşonduktan
ıñgayı kelse ele bolgonu, Vorontsovgo öz küçü jetişinçe zıyan keltirüügö tırışıp
jürçü. Ötkön jılı Kavkaz1 işteri jönündö jasagan bayandamasında başçılardın
oldoksondugunan Kavkazdagı çakan otryaddı tooluktar büt boydon kırıp saldı dep
Vorontsovdu jamandap, Çerkışev Nikolay padışanı katuu keyitken boluçu. Bul jolu
da al Vorontsovdun Ajımurat jönündögü jardıgın burmalap körsötmök ele. Vorontsov
jergiliktüü kişiler, ge dayıma kamkorduk kılat, alarga jumşak mamile jasap

Mansapkor (frantsuzça).
jatat, uşundan ulam ar kaçan orustarga zıyan kelüü, dö, al emi anın Ajımurattı
Kavkazda kaltırıp jatkandıgı taptakır akılsızdık dep Çernışev padışanu
ınandırmak ele, çın-çınına kelgende Ajımurattın bizge ötüşü aylakerdik, anın
bar bolgon nieti bizdin korgonuu karajattarıbızdı bilip aluu, oşonduktan eñ tuu,
rası, Ajımurattı Rossiyanın borboruna jönötüü kerek, anın bala-çakasın tutkundan
boşotup, nieti adal ekendigine köz jetkende gana anın jardamın paydalanuuga
bolot demekçi ele.
Birok Çernışevdin bul oyu işke aşpay kaldı, antken sebebi, 1-yanvar künü erteñ
menen Nikolay ayrıkça köñülsüz ele, oşonduktan jalañ özünün örgö çabar
münözdüülügünön ulam gana kim kanday sunuş kirgizse da kabıl almak emes ele.
Ayrıkça Çernışevdin sunuşuñ kabıl albayt boluçu. Antkeni Nikolay munu jaktırçu
emes. Orduna koyö turganga ılayıktuu adam azırınça jok dep eseptelgendikten gana
buga aylasız çıdap kele jatkan; al emi anın dekabristterge sot bolgon kezde Zahar
Çernışevdin közün tazalap, anın mal-mülkün eelep almakçı bolgonun bilgenden
beri anı barıp turgan şümşük adam dep esepteçü. Oşentip, Nikolaydın oşol
uçurdagı kırtışı süyböstügünün arkasında Ajımurat Kavkazda kalıp kaldı, al emi
eger Çernışev öz bayandamasın başka ubakıtta jasagan bolso, anın tagdırı
başkaça çeçilmek bele, kanter ele.
Oşol tuman baskan ayazduu künü erteñ medenki saat toguz jarımda Çernışevdin
oşondoy barkıt tumakçan, çoñ sakal, kursaktuu arabakeçi Nikolay Pavloviçtin
çanası sıyaktuu kiçinekey körköm çana menen zırgıtıp kelip, Kışkı Saraydın
kiçine darbazasının aldına kelip toktodu. Al knyaz Dolgorukiydin kuçerin körö
koyup, anı menen baş iykep amandaştı, al emi Dolgorukiydin kuçeri öz mırzasın
alıp kelip tüşürgönü köp ubakıt bolgon ele. Al bojusun astına basıp, joorugan
koldorun üstökkö-bostok uşalap oturat.
Çernışevdin üstündö kunduz jakaluu şinel, başında koroz kanatı sayılgan
askerdik üç kırduu kalpagı. Ayuu terisinen tigilgen çana japkıçtı sıyrıp taştap,
galoşsuz ötük kiygen buttarın çana içinen eptep çıgarıp aldı da, jerge tüştü —
Çernışev ömürü galoş kiygen jan emes, anı özü sıymık körçü. Al bir az üşüp, uyugan
buttarın jazıp, takasına tagılgan şıldıragın şıldıdatıp, töşölüü kilem üstü
menen içkerige kirdi. Izaat meNen janına kelgen malayga şinelin çeçip berdi da,
özü küzgünün aldına barıp, jasalma tarmal çaçının ustünön kalpagın akırın aldı,
küzgüdön özün körüp, kaltıragan koldoru menen saamay çaçın çıyratıp, töşündÖgü
krestin, akselbanttarı menen çoñ ariptüü epoletterin oñdodu, andan soñ çaldarday
kaltañdap basıp, kilem töşölgön jalpak baskıç menen jogoru kötörülö baştadı.
Eşik-eşiktin aldında körköm kiyingen malay nökörlör turat, alar çetinen
Çernışevge taazim etip, baştarIn iykeşti. Çernışev alardın tuşunan ötüp, kabıl
aluu bölmösünö kirdi. Japjañı mundir kiyip, epoletterin, akselbanttarın
tagınıp jasangan, kara murutun çıyratıp, Nikolay Pavloviçke okşop saamay çaçın
serbeyte tarangan, jañı dayındalgan, japjaş, kızıl jüzdüü fligel-adyutant
Çernışevdi ızaat menen karşı aldı. Soguş ministrinin orunbasarı knyaz Vasiliy
Dolgorukiy, saamay çaçın, kökülün, murutun Nikolayça östürgön kişi. Çernışev
kirgende, al da ordunan turup salamdaştı.
Çernışev törkü bölmönün eşigin eegi menen nuskap, fligel-adyutanttan:
—Lvemperevr1 — dep suradı.
—Sa Maieste Vient de renter2 — dep fligel-adyutant öz ününö özü şüyşüngöndöy
joop berdi. Andan soñ, töbösün toltura stakan suu koyso da tögülböstöy abay menen
jıla basıp, özü butu tiygen orundu jan dili menen kastarlaganın bildire, eşik
açtı da, içkerige kirip ketti.
Al añgıça Dorgorukiy portfelin açıp, içindegi kagazdarın tekşere baştadı.

İmperator? (frantsuzça).
Uluu martabaluu agzam azır gana keldi (frantsuzça).
Al emi Çernışev bolso, kabagın tüyö, kaykañdap, padışaga aytar sözün esine
tüşürüp, bölmö içinde arkı terki basıp turdu. Çernışev törkü bölmönün eşigine
jakınday bergende, kaytadan adyutant çıgıp keldi, jüzü murunkudan da jaydarı, özü
janagıdan da ızaattuu körüngön adyutant soguş ministri menen anın orunbasarın
padışa agzamga çakırgan işarat bildirdi.
Kışkı Saray örttön kiyin alda kaçan kayra oñdolgon bolçu, birok Nikolay dale
oşonun jogorku kabatında turçu. Anın ministrler menen mansabı çoñ adamdardı
kabıl ala turgan bölmösü çoñ-çoñ terezelüü biyik üy.
Törkü dubalda imperator Aleksandr I nin çoñ sürötü ilinip turat. Terezelerdin
aralıgında keñ tartmaluu eki üstöl. Dubal boyloto koyulgan orunduktar. Bölmönün
orto çeninde eñ çoñ jazuu üstölü turat, üstöldün janında Nikolay padışanın
kreslosu jana kelüüçülör oturçu orunduktar.
Nikolaydın üstündö epoletsiz kara syurtuk, iyinderinde çakan pogondoru;
çıtırata buulgan çoñ kursagı çedireyip, daldaygan kökürögün çalkalata, orunduktuñ
jölöngüçünö süyönüp üstöldün başında oturgan eken. Kelgenderdi melteye suz karap
turdu. Döñ çekelüü, at jaaktuu, meerimsiz jüzündö jıluuluk bilinbeyt, ayrıkça
jıpjılma taragan, parigi menen jiksiz jalgaşıp, başının kaşkasın jaşırıp
turgan saamay çaçtarı öñünö özgöçö kaarduuluk menen kataaldıktı berip turganday.
Nebaktan nursuz közdörü da bügün bötönçö öçüñku, tüyülüü kaş-kabagı çıyratılgan
seyrek murutu, kımırılgan erinderi, jañı gana ustara menen kırılgan, biyiktik
jakası tiregen jaak sakalı, tik jakası kıskan bogogu — uşunun baarı naarazı,
alturgay, açuusu kıstagan adamdın kebetesin bildiret. Anın uşunday keyipte
boluşu —— çarçagandıktın belgisi ele. Al emi çarçagan sebebi, ötkön tünü al
maskaradda bolgon. Kadimki adatı boyunça, başına kuş süröttüü temir kalpak kiyip,
toptoşkon eldi aralagan boluçu. Abajaarıp jış turgan adamdar er kökürök
padışanı taanıy kalışıp, aga ıgışa jol berişken. Bir kezde aga bet pardaluu bir
ayal jolukkan. Bul ayal ötkön jolku maskaradda da bir körünüp, kelerki jolu kezdeşem
dep ketip kalgan ele. Keçeeki maskaradda padışanın janına oşol ayaldın özü keldi.
Nikolay emi anı koyö bergen jok. Padışanın özünçö jeke añgemeleşe turganday
atayın lojası bar boluçu, aligi ayaldı oşogo eerçitip ketti. Lojanın eşigine
barıp, özünün kappeldinerin izdep eki jagın karadı ele, birok al jok eken.
Oşondo Nnkolay kabagın çıtıp, lojanın eşigin özü türtüp jiberdi da, ayaldı
özünön murun kirgizip, özü artınan jönödü.
Ayal tık toktoy kalıp:
— Uya quelquun1,— dedi.
Çınında ele loja boş emes ele. Barkıt divandın üstündö biri-birine süyönüp
eki kişi oturuptur, biri —atçan asker ofitseri, ekinçisi — tarmal çaç, tatınakay,
ak sargıl japjaş kız, bet pardasın alıp koyuptur. Nikolaydın tiptik, daldaygan
tulkusun, açuuluu öñün körö salıp, aksargıl ayal daroo bet pardasın jaba koydu. Al
emi atçan asker ofitseri üröyü uçup, ordunan da turbasçan, seleygen kalıbında
Nikolaydı alaya karap kaldı.
Eldi eçen iret üröylöndürüp, mınday körünüşkö közü abdan üyrönsö da, Nikolay
biröönün üröylöngönün körgen sayın kıçuusu kanganday boluçu. Al emi keede al üröyü
uçup ketken adamga jıluu süylöp, aramza kiçi peyildüülügü menen kişini ayran tañ
kaltırar ele. Bul jolu da Nikolay oşondoy kıldı. Al üröyü uçup seleygen ofitserge
karap:
— Kana, iniçek, sen menden körö jaşsıñ go, maga orundu berseñ kantet,— dedi.
Ofitser uçup turdu da, bir bozorup, bir kızarıp, başın tömön sala, bet pardaluu
kızdın soñunan lojadan çıgıp keti. Oşentip, Nikolay özü eerçitken ayal menen
özünçö kaldı.

Mında biröölör oturat go (frantsuzça).
Alya bet pardasın aldı ele, jıyırma jaştarga kelgen, tatınakay kız eken, anın
enesi şved jerinen kelgen okutuuçu ayal boluçu. Kızdın aytımınça, bala çagınan
Nikolaydın sürötün körüp, aga aşık boluptur. Anın atın ardaktap, bir körsöm
degende ak etkenden tak etçü eken. Mına emi oşol tilegi orundaldı, emi öz
aytımınça, kızga başka eçtemenin keregi jok. Kıskası, Nikolay oolak jerde kız
menen añgemeleşip, bir saattan aşık ubakıt ötkördü.
Tün içinde al öz bölmösünö kaytıp, arı katuu, arı tar, birok özü sıymık körçü
töşögünö kelip, plaşçın jamınıp jattı. Kezeginde Napoleondun kalpagı kanday
ataktuu bolso, Nikolay da öz plaşçın oşondoy dep sanaçu, elge uşunu aytıp maktana
turgan. Al üstünö plaşç jamınıp, töşögünö jatkanı bir dalay ubakıt bolso da, köpkö
çeyin uktay albadı. Birde aligi kızdın bir surdanıp, bir nurdangan ak juumal jüzü
köz aldına keldi, birde özünün eçakkı köñüldöş ayalı Nelidovanın mamık töşü,
boluk tulkusu közünö elestedi. Oyunda uşul eki ayalzattı biri-biri menen
salıştırdı. Ak nikelüü adamdın azgırılıp ketişi jakşı adat emes ekendigi
Nikolaydın oyuna kelgen da jok. Al emi eger biröö uşul üçün ayıptasa, ayabay tañ
kalar ele. Birok öz işi özünö abdan ılayık körünsö da, köñülündö bir jagımsız
nerse kalgan ele, oşonduktan uşul sezimdi ketirüü üçün al murdakısınday dayıma
köñülün jubatmak bolup, özünün kanday uluu adam ekendigin oyloy baştadı.
Keç uktasa da, Nikolay ar dayımkı adatınça saat segizge ketkende oygondu.
Juunup-taranıp, özünün tıgırçıktay, joon denesin muz menen jışkılap bolgondon
kiyin, kudayga kulduk urup, bala çagınan jattap üyröngön «Kuday ene», «İşenem»,
«Bizdin agzam» dubaların aytıp çıktı, birok ayat sözdörünö eç kanday maani bergen
jok. Anan şineli menen furajkasın kiyip, kiçine baskıç menen tömön tüştü da, suu
jeegine bardı.
Suu jeeginde aga özü sıyaktuu dalıygan bir jaş jigit kezikti. Nikolay anın
taanış kiyimi menen kalpagın körüp baamdadı, ukuk mektebinin şakirti eken.
Şakirtterin öz beti menen erkin koyö berdi dep Nikolay Pavloviç bul mektepti
jaktırçu emes, oşonduktan tigini körüp kabagın tüydü. Birok jaş jigittin uzun
boyluu kelbeti, kolun çekesine alıp barıp, askerçe salam bergeni jaktı okşoyt,
padışanın köñülü jibip kaldı.
— Familiyañ kim? —dep suradı al.
— Polosatov, uluu darajaluu agzam.
— Barakelde!
Şakirt dale kolun çekesine alıp bargan kalıbında turdu. Nikolay toktoy kaldı.
— Askerdik kızmatka bargıñ kelebi?
— Bargım kelbeyt, uluu darajaluu agzam.
— Kelesoo!—dedi da, Nikolay çukul burulup, ilgeri jürüp ketti. Oozuna kelgen
sözdördü uguza aytıp kelattı. «Koperveyn, Koperveyn»,— dep keçeeki kızdın atın
bir neçe iret atadı. «Şumduk, şumduk»,— dedi. Özünün emne aytıp kele jatkanın
oylogon da jok, oozuna kelgen söz menen içki sezimin basuuga tırıştı. Köñüldögü
çikertti ketirmekçi bolup, özünün pandık oyuna berildi: «Men bolbosom, Rossiyanın
körgön künü emne bolor ele,— dep oylodu Nikolay. — Jalgız Rossiya turgay,
Evropanın künü emne bolor ele». Anan da Nikolay özünün bölösün prussak korolun
esine tüşürdü, anın alsızdıgın, akmaktıgın oylop, başın çaykadı.
Al baskıçka kaytıp barganda, Elena Pavlovnanın tıraşmankesin kördü, kızıl
kiyimçen malayı janında, Saltıkov darbazasına karay basıp baratkan eken,
Nikolay Elena Pavlovnanı köñdöy adamdardın ülgüsü dep bilçü. Mındaylar ilim,
poeziya jönündö gana emes, el başkaruu jönündö da kep kozgoşot. Alar: Nikolay bizdi
jöndüü başkara albayt, kayra öz tizginibizdi özübüz jakşı alıp jüröbüz dep
oyloşot. Al adamdardı kança kıssa da, kayra kalkıp çıga kelerin, eç kaçan moyun
berbesin Nikolay bilçü. Jakında ölgön inisi Mihail Pavloviç esine tüşö ketip,
Nikolaydın köñülü kapaluu, kaygıluu sezim biyledi. Al kabagınan kar jaadırıp,
kayraaan oozuna kelgen sözdördü kübüröp ayta baştadı. Sarayga kirgen uçurda gana
kübürögönün toktottu. Öz bölmösünö kirip, küzgünün aldında saamay çaçın jana
töbösündögü jasalma tulumun asemdentkenden kiyin, murutun çıyrata, Nikolay tüz
ele bayandama kabıl alçu kabinetine bet aldı.
Anın eñ adegende kabıl alganı Çernışev ele. Çernışev Nikolaydın jüzünön,
asırese közdörünön bügün anın ötö ele köñülsüz ekenin oşol zamat ele baykadı jana
padışanın keçeeki jortuulun bilgendikten anın mınday keyipte oturuşunun
sebebin da añdadı. ÇernıŞev menen salkın gana amandaşıp, oturuşuna uruksat etip,
Nikolay nursuz közdörü menen anın betine kadala karadı.
Çernışevdin eñ adegende bayandalgan işi intendant çinovnikterinin açılgan
uurulugu jönündö ele, andan soñ Prussiya çek arasındagı askerlerdin orun
kotoruşturuusu tuuralu bayandadı; mından kiyin algaçkı tizmede körsötülbögön bir
neçe adamdı kızmatka dayındoo. Jañı jıldın urmatına sıylıktar berüü maselesi
aytıldı; anan Ajımurattın ötüşü jönündö Vorontsov jazgan bildirüü sözgö alındı,
eñ akırında bayandalgan bir jagımsız iş — meditsina akademiyasının bir
professorunun ömürünö kıyanattık kılışı.
Nikolay ünsüz oturdu. Erinderin kımtıp, altın şakektüü ak manjaları menen
kagazdı sıypalap, uuruluk jönündögü bayandamaga kulak töşödü, eki közü Çernışevdin
mañdayı menen kökülündö.
Nikolay uuruluk kılbagan jan jok dep bilet. Emi intendanttardı jazaloo kerek,
jazalaganda baarın teñ soldatka berüü kerek, ıras, mınday çara kızmattan
alıngandardın orduna kelgenderdin kayradan uuruluk kılışına birotolo tıyuu
sala koyboyt, Nikolayga bul da ayan. Birok, arga kança, kızmatkerlerdin adatı
uuruluk jasoo, al emi padışanın mildeti uurulardı jazaloo da. Mına, Nikolay
kança maze bolso da, özünün uşu mildetin adal atkarıp kelatat.
— Sıyagı, bizdin Rossiyada bir gana adal adam kalsa kerek,— dedi al.
Rossiyadagı bir gana adal adam dep oturganı Nikolaydın özü ekenin Çernışev
daroo tüşünö koydu da, koşomattap külümsürödü.
— Oşondoy boluu kerek, uluu darajaluu agzam,—dedi al.
— Kaltırıp ket, men pikirimdi jazamın,— dep Nikolay kagazdı aldı da,
üstöldün sol jak çetine koydu.
Mından kiyin Çernışev sıylıktar tuuralu, askerlerdin orun kotoruşturuşu
tuuralu bayanday baştadı. Nikolay tizmeni karap çıgıp, bir neçe adamdın attarın
öçürüp taştadı, andan soñ eki diviziyanı Prussiyanın çek arasına alıp baruu kerek
dep kıskaça, üzüldü kesildi buyruk kıldı.
Nikolay Prussiyanın korolunun 1848-jıldan kiyiñ konstitutsiya çıgarganın eç bir
jaktırbay jürçü, oşonduktan bölösünö kat arkıluu jana oozeki jüzündö çınıgı
dostuk peyil bildirse da, Prussiyanın çek arasında kantken menen da asker karmagan
tuura dep bilçü. Bul askerler Prussiyada el kötörülüş çıgara turgan bolso, oşol
ölkönün içine kirip barıp, öz bölmösünün taajıtagın korgoo üçün da kerek, antkeni
Nikolaydın oyunça, kaysı jerdegi el bolso da kötörülüş çıgaruuga dayar turat,
oşonduktan bayagı jılı Avstriyaga kömöktöşüp, vengrlerdin kötörülüşün baskanı
sıyaktuu bul sapar da oşondoy kötörülüş çıksa, askerdin küçü menen basa koymokçu
ele.
«Men bolbosom, Rossiyanın körgön künü emne bolor ele»,— dep oylodu al
kayradan.
— Kana, dagı emne bar? — dep suradı Nikolay.
— Kavkazdan feldeger keldi,— dep Çernışev Vorontsovdun Ajımurat tuuralu
jazganın bayanday baştadı,
— Oşondoy deçi,— dedi Nikolay. — Jakşı ırım eken.
— Çınında, uluu darajaluu agzam, siz tüzgön plan natıyja bere baştadı,— dedi
Çernışev.
Özünün strategiyalık jöndömdüülügün maktaganga Nikolay katuu kötörülüp kaldı,
antkeni strategiyalık jöndömdüülügüm sonun dep maktansa da, öz içinen anday
jöndömdüülüktün jok ekenin seze turgan. Emi da al dagı da maktay tüşsö eken dep
oturdu.
— A sen kanday dep oyloysuñ? — dep suradı padışa.
— Menin oyum uşul, uluu darajaluu agzam, eger siz tüzgön plan boyunça
arakettenip, tokoy jıgaçtarın kıyıp, tooluktardın azık-tülük korun jok kılıp, jay
bolso da, bara-bara ilgeri jıla bergende Kavkaz alda kaçan bagıngan bolor ele. Al
emi Ajımurattın bizge ötüşün jalañ uşunun natıyjası dep bilemin. Bizge emi
mından arı çıdap tura albastıgın al tüşüngön go.
— Anıñ tuura,— dedi Nikolay.
Tokoy jıgaçtarın kıyuu, azık-tülük korun jok kıluu arkıluu duşman tarabınan
akırın jıla berüü planı Ermolov menen Velyaminovdun planı ele, bul plan
Nikolaydın planına taptakır karama-karşı boluçu. Al emi Nikolaydın planı
boyunça Şamildin mekenin şart ele basıp alıp, karakçılardın uşul tuu saygan
ordosun talkaloo kerek ele, tak oşol planga ılayık 1845-jıdı Pargın jortuulu
jasaldı, birok jortuul iygiliksizdikke duuşar bolup, sandagan adamdar böödö
kırgın taptı, buga karabastan tokoy jıgaçtarın kıyuu, duşmandın azık-tülügün jok
kıluu, akırın ilgeri jıluu planın da Nikolay özünükü kılıp jürçü. Akılga salıp
karaganda, tokoy jıgaçtarın kıyuu, azık-tülüktü jok kıluu arkıluu akırın ilgeriley
berüü planı anın öz planı degenge işenüü üçün 45-jılı Nikolaydın buyrugu menen
bul planga taptakır karama-karşı jasalgan orus jootuulun jaşıruu kerek ele.
Birok jaşırmak tügül, Nikolay biri-birine köz körünöö kayçı kelerin uşul eki
plandın eköön teñ, 45-jılı özü jasatkan jortuuldun planın da, akırındık menen
ilgerilöö planın da sıymık körö turgan. Aylanasındagı adamdardın kündölük, arı
jalgan, arı jiyirkeniçtüü koşomatı anın başın aylandırıp jibergeni uşunçalık
deysiñ, emi al özünün kayçılaştıktarın da sezbey turgan boldu, iştegen işteri
menen süylögön sözdörü turmuş çındıgına, akıl jüyösünö, al turgay, jön gana
jüyölüü tüşünüktün özünö ılayık kelbey turgan boldu, bergen jarlıktarının baarı
teñ, kançalık maanisiz, adiletsiz, öz ara ılayıksız bolgonu menen, özünçö abdan
makul köründü, bular öz jarlıktarı bolgonduktan gana arı maanilüü, arı adilettüü,
arı ılayıktuu bolup çıgat dep bildi.
Çernışev Kavkazdan kiyin bayandalgan iş jönündögü, başkaça aytkanda meditsinahirurgiya akademiyasının studenti tuuralu anın buyrugu da tak uşunday boldu.
İştin jayı mınday ele: eki jolu ekzamenden ötö albay kalgan bir jaş jigit
üçünçü iret dagı da ekzamen berüügö kelgende ekzamen aluuçu anı ötkörböy
taştaptır, oşondo kıjırı kelgen kızuu kanduu student munu adiletsizdik dep
bilip, üstöl üstündö jatkan bakini ala koyup, alda kanday tutalanuu menen
professordu kaçırıp sala beriptir, oşentip anın denesine bir neçe jarat
tüşüptür.
— Familiyası kim? — dep suradı Nikolay.
— Bjezovskiy.
— Polyakpı?
— Polyak elinen, özü katolik,— dedi Çernışev.
Nikolay kabagın tüydü.
Al polyaktarga dalay-dalay jamandık jasagan. Oşol jamandıgın aktoo üçün polyak
degendin baarın şumşuk dep eseptöö kerek bolgon. Nikolay alardı çınında ele
oşondoy dep bilip, ayabay jaman körö turgan, özünün polyaktarga jasagan jamandıgı
kanday bolso, alarga karata jek körüüçülügü da oşondoy ele.
— Bir az tura tur,— dedi da, Nikolay közün jumup başın tömön saldı.
Çernışevdin bir bilgeni, anın özünön da dalay iret ukkanı — alda kanday
maanilüü maseleni çeçerde Nikolay tak uşunday kılçu, bir paska ıklas koyup,
tolgonso bolgonu, kandaydır bir içki sırdaşı mınday kıl dep jön şiltegendey,
juyölüü pikir jadına tüşüp, eñ bir tuura ayla özünön-özü tabıla kalçu. Azır al
janagı studenttin okuyası esine tüşüp, kayra kozugan öz sezimin, polyaktarga karata
kaarın kıyla toluk kanaattandıruu jagın oylogon ele, oşondo içki sırdaşı anı
mına mınday çeçimge keltirdi. Nikolay bayandamanı alıp, kagazdın çetine iri
jazuu menen mınday dep jazdı: «Ölüm jazasına tatıktuu. Birok, kudayga şükür, ölüm
jazası bizde jok, anday jaza koldonuu maga da jön emes. Miñ adamdın aldınan 12
jolu ötkörülsün. Nikolay»,— dep özünün ukmuştuuday, arbaygan-tarbaygan kolun
koydu.
On eki miñ balak eñ işeniçtüü, eñ azaptuu ölüm ekeni mınday tursun, anın özü
çekten tış kataaldık da ekenin Nikolay bilüçü, antkeni eñ mıktı degen adamdın
özün öltürüü üçün beş miñ balak jetiştüü bolor ele, birok çeksiz kataaldık da,
bizde ölüm jazası jok degen oy da aga ötö jagımduu ele.
Student tuuralu öz buyrugun jazgandan kiyin al kagazdı Çernışevge karay
jıldırdı.
— Mınakey, okup kör,—dedi al.
Çernışev okup çıktı da, aşkan daanışmandık menen jazılgan jarlıkka tañ
kalganın bildirip, başın iydi.
— Andan soñ bardık student ayantka çıgarılsın, balak aluunu öz közü menen
körsun,— dedi Nikolay.
«Baarına sabak bolsun. Men bul revolyutsiyalık nietti joyömun, tamırına balta
çabamın», dep oylodu içinen.
— Kup bolot,— dep Çernışev bir az unçukpay oturdu da, anan kökülün oñdop,
kaytadan Kavkaz maselesin kozgodu.
—Al emi Mihail Semenoviçke emne jazuuga buyurasız?
— Menin jarlıgımdı kıntıksız orundatıp, çeçen pinin üy-jayların oyrondoy
bersin, azık-tülügün jok kılsın, alarga üzgültüksüz çabuul jasasın,— dedi Nikolay.
— Ajımurat jönündö emne buyurasız? — dep suradı tsernışev.
— Vorontsov jazıptır go, anı Kavkazda paydalanam degen turbaybı.
— Bul tobokelge salgandık bolboybu? — dedi Çernışev, Nikolaydın betine tik
karoogo diti çıdabay. — Mihail Semenoviç ötö işençeek go dep korkomun.
Vorontsovdun oyun orunsuz kılıp körsötmök bolgon nietin baykap, Nikolay
Çernışevden:
— A senin oyuñ kanday? — dep suradı kaarın tögüp.
Menin oyum: Ajımurattı Rossiyaga jönötkön koopsuzduk bolor ele.
— Oy emes beken,—dep mıskıldadı Nikolay. — Menin oyum anday emes, men
Vorontsovdun aytkanına makulmun. Uşunday dep jazıp jiber aga.
— Kup bolot,—dep Çernışev ordunan turdu da, taazim etip, koştoşo baştadı.
Dolgorukiy da koş aytıştı. Al uşul añgemenin başına ayagına çeyin bolso da,
askerlerdin ordun kotoruşturuu jönündö Nikolaydın suroosuna bir-eki ooz gana
joop aytkanı bolboso, ılgıy unçukpay oturdu.
Çernışevden kiyin kabıl alıngan kişi — Batış krayının general-gubernatoru
Bibikov ele, al padışaga salam berüügö kelgen boluçu. Pravoslavie dinine kelbey,
bülük çıgargan dıykandarga karşı Bibikov koldongon çaralardı jaktırıp, Nikolay
bagınbagandardın baarın askerdik sot menen sottoş kerek dep buyurdu. Anın
maanisi — künöölüülördü asker katarınan aldınan ötkörüp, balak aluu kerek degen
söz ele. Anın üstünö Nikolay mamlekettin karamagındagı bir neçe miñ dıykandın
mençiktüü jerlerge başı boydon berilgendigi tuuralu kabar jarıyalangan gazetanın
redaktorun soldatka berüügö buyurdu.
— Özüm kerek dep eseptegendikten uşunday kılıp oturamın, —dedi al. — Al emi
menin işimdi söz kıluuga eç kimge jol koyboymun.
Bibikov uniattar jönündögü jarlıktın bötönçö ırayımsızdık ekenin, oşol
uçurdagı birden-bir erktüü adamdardı padışa üy-bülösünö tiyiştüü bolgondorgo
krepostnoy kılıp berüü bütündöy adiletsizdik ekenin bilçü. Bilse da karşılık
körsötüügö bolboyt ele. Nikolaydın jarlıgına kayçı kelse, kırk jıl kızmat kılıp
tapkan bak-döölöttön ayrılar ele. Oşonduktan kınk etpey buurul tartkan başın
iyip, agzamdın meerimsiz, adiletsiz amirin atkaruuga dayar ekendigin bildirdi.
Bibikovdu jönötköndön kiyin, Nikolay öz mildetiñ atkarıp, köñülü jay bolgon
tür menen kerilip aldı da, saatına karap, saltanattuu jıyınga kiyinip çıguu üçün
jönödü. Epolet, orden, lenta takkan mundirin kiyip, kabıl aluu zaldarına çıktı.
Mında jüzdön aşuun adam, mundir kiygen erkekter, üldö menen büldögö orongon
ayaldar, baarı özdörünün belgilüü orundarında padışanın kelişin jürögü alıp
uçuu menen kütüp jatışkan ele.
Padışanın köz karaşı suz, kökürögü kerilip, şart buup salgan kardının katmarı
kemerinin astınan da, üstünön da börsöyüp bilinip turat; kütüp turgandarga uşul
kalıbında çıkkan Nikolay özünö jagınıçtuu tür menen telmire karagan eldin
nazarın baykap, murunkudan beter kötörülö tüştü. Kee bir adamdardı öñdörünön
taanıp, kimdin kim ekenin eske tüşürdü. Bir pas toktop turup, alarga birde orusça,
birde frantsuzça bir-eki ooz til katat, özünö arnalgan sözdördü katıgez, solgun ıray
menen ugat, süylöp jatkandın betine kadala karayt.
Adamdardın salamına alik alıp bolgon soñ, Nikolay çirköögö öttü.
Öz pendeleri sıyaktuu kuday taala da din eeleri arkıluu Nikolaydı maktap,
kuttuktadı. Özünün mazesin abdan ketirgen nerse bolso da, ak kuttuktoo, maktoo
sözdördün bütündöy teñirinin köñülündögüdöy körüp kabıl aldı. Uşunday boluuga
tiyiş ele, antkeni bütkül düynönün iygiligi da, bakıtı da oşonun kolunda emespi,
bul iş kançalık çaalıktırsa da, Nikolay düynö jüzünö şarapatın körsötüüdön
ayanbay kalgan ele. Tüşkü ibadattın akırınan kiyin körköm kiyinip jasangan dyakon
«Köp jaşasın» degen dubanı baştap, ırçılar ırdap sala bergende, tuş-tuş jagına
köz jibergen Nikolay tereze tübündö turgan boluk bilek, apay töş Nelidovanı kördü
da, anı keçeeki kız menen kayradan da içinen salıştırıp, anı andan öydö dep
bildi.
Mından kiyin Nikolay öz zayıbına bardı, baldarı menen, ayalı menen
tamaşalaşıp, bir neçe münöt oturdu da, andan kiyin ermitaj arkıluu saray
ministri Volkonskiyge keldi. Söz arasında aga keçeeki kızdın enesine özünün
atayın karajatınan jıl sayın pensiya berip turuunu tapşırdı. Andan soñ padışa
özünün demeydegi seyiline çıktı.
Bul künü zıyapat Pompey zalında dayardalgan ele. Mında padışanın kiçüü
uuldarı Nikolay menen Mihail bar. Zıyapatka çakırılgandar: baron Liven, graf
Rjebusskiy, Dolgorukiy, Prussiyanın elçisi jana Prussiyanın korolunun fligeladyutantı.
Padışa menen padışanın zayıbı kelgençe Prussiyanın elçisi menen baron
Livendin ortosunda Polşadan alıngan akırkı jaysız kabarlar jönündö kızıktuu
añgeme boldu.
— La Pologne et le Caucase? Ce sont les deux couteres de la Yaussie,— dedi Liven. —
ll nous fait cent mil – les? Home sa peu pres dans chacun ces deux pays1.
Elçi anın uşunday ekenine tañ kalgansıganın bildirdi.
— Vous dites la Pologne,— dedi al.
— Oh, oui, catait un coup de maître de Maeternich de nous en avoit laisse
dembarras

Polına menen Kavkaz Rossiyanın eki dartı. Oşol eki ölkönün ar birinen eñ keminde jüz miñ asker
karmoogo tiyişpiz (frantsuzça).
— Polşa deysizbi?
— Albette, munun özü bizdi kıyın abalda kaltırmakçı bolgon Meternihtin aylakerligi ele da...
(fran.)
Añgemeleşüü uşul jerge jetkende, başı kaltırap, seldeygen kalıpta
külümsüröp, padışanın zayıbı kirdi. Andan kiyin udaa ele Nikolay keldi.
Dastorkon üstündö Nikolay Ajımurattın ötköndügü tuuralu kep kıldı: tokoy
jıgaçtarın kıyıp, bir katar çıñdoolor ornotup, tooluktardı kısımga ala tüşkülö
degen buyruk berildi. Oşonduktan emi köp keçikpey Kavkaz soguşu bütüügö tiyiş,
dedi al.
Prussiyanın elçisi fligel-adyutant eköö bügün erteñ menen gana Nikolaydın
orunsuz, köödöktük menen özün uluu strateg dep sanagan adatın añgeme kılgan boluçu.
Oşol elçi emi tigini menen köz ımdaşıp, Nikolaydın uluu strategdik
jöndömdüülügün kayradan da dalildep oturgan bul plandı katuu maktoogo aldı.
Zıyapattan kiyin Nikolay baletke barıp, jüzdögön jılañaç ayaldardın biylegenin
kördü. Biyçi kız-kelinderdin birin katuu jaktırgan Nikolay baletmeysterdi
çakırtıp, aga alkış ayttı da, ayalga kauhar taştuu altın jüzük sıylıkka ber dep
buyruk etti.
Ertesi künü Çernışevdi kabıl algan kezinde Nikolay Vorontsovgo berilüüçü
jardıktı aga dagı eskertip, azır, Ajımurat ötköndön kiyinki jerde, çeçen jerinin
tınçın alıp, tuş-tuştan kısmakka ala bersin degendi ayttı.
Çernışev uşul mazmunda Vorontsovgo kat jazdı. Dagı bir feldeger joldo
karata dalay attı zorukturup, dalay yamşçiktin betine tak tüşürüp, bul jarlıktı
Tifliske jetkirdi.
XVI
Nikolay Pavloviçtin uşul jarlıgın orundatuu maksatı menen, daroo tak oşol
1852-jılkı yanvarda çeçen jerine çabuul jasaldı.
Çabuulga çıkkan jasakta tört batalon jöö asker, eki jüz kazak, segiz zambirek
bar ele. Kölük jol boyu menen ubap-çubap kelattı. Joldun öyüz-büyüzündö üzdüksüz
tsep bolup jöö askerler kele jatıştı, alardın baarı biyik konçtuu ötük, çolok ton,
sañsañ tumak kiyişken, mıltıktarın asınıp, belderine okçontoy baylanışkan.
Jookerler birde belden aşıp, birde oygo tüşüşöt. Ezelki salt boyunça, askerler
bul jolu da mümkün boluşunça dabış çıgarbay, duşmandın jeri menen saktana
basıp kelatıştı. Anda-sanda gana koodon ötördö zambirekterdin temirleri
şıñgırlayt, ne tınçtıktı saktoo jönündögü buyruktu tüşünbögön tilsiz at okuranıp,
kişineyt, ne açuuluu asker başçısı öz adamdarına birde juptu jazıp ketkendigi
üçün, birde kolonnadan je alıs, je jakın baskandıgı üçün kardıkkan, basıñkı
dobuş menen jekiret. Bir gana jolu uşul tımtırs jürüştün ırkı buzuldu, anın
sebebi, askerler katarı menen kolonnanın arasındagı bir top tikenektin içinen
kapısınan bir ak töş, ala kuyruk eçki, tak oşondoy dagı bir teke kargıp çıga kelgen
ele. Tatınakay, ürkünçök janıbarlar al añgıça bolboy, sekektep eñ jakın kelip
kaldı, oşondo kee bir soldattar, bakırıp, katkırıp, eçkilerdi nayza menen sayıp
salganı tüpö-tüz kaçırıp sala berişti. Birok eki eçki şart burulup, saptı kak jara,
kuştay zımırap, toogo karay tarttı. Artınan kuugan atçandar da, itter da jete albay
kala berişti.
Dale kış mezgili ele, oşondo da kün murunkudan körö biyik süzö baştagan,
oşonduktan, askerler on çakırım jer basıp, tüş çende, kündün közü kızdırıp,
adamdar ısıy baştaştı. Çakçaygan kündün şoolası bolot nayzalarga,
zambirekterdin jezine çagılışıp, kural-jaraktın miñ kubultkan jarkılı menen
köz uyaltıp jattı.
Jasak emi gana şıldırap akkan, möltür suuluu kiçinekey özöndön öttü. Aldıda —
aydoo jerler, eñişeñiş çabındıluu tokoylor. Andan arıraakta çıtırman jıgaç
öskön señir-señir kupuya sırduu kara toolor. Kara toolordun ar jagında askar biyik
çokular, al emi köz uçunda — kün nuruna çagılışıp, miñ kubulup, almazday jarkjurk etken, tübölük körköm, zañgıragan möñgülüü toolor.
Beşinçi rotanın aldında kara syurtuk kiygen, beline kılıç baylangan, uzun
boyluu, çırayluu jigit kelattı. Al jakında gvardiyadan ötkön Butler degen ofitser.
Ölüm korkunuçun sezse da, köñülü şat, eñsesi biyik. Anın ar bir kıymılınan — bir
maksatka bagıngan, bir buyruk menen jürgüzülö turgan zor işte emgek siñirsem degen
biyik talaptın otu körünöt. Bul Butlerdin uruşka ekinçi iret katışuusu ele, anın
jalınduu maanayı alıp uçup, kubanıçtuu oygo bölönöt: azır atışuu baştalmakçı,
birok tak töbödön uçkan snaryaddan da, ışkırgan okton da sestençü türü jok, kayra,
ötkön bir uçurdagıday jata kalbayt da, anı etibarga almak turgay, başın biyik
kötörüp, joldoştoruna, soldattarga külö karap, başka bir nerse jönündö salmak
menen kep kozgoyt.
Jasak jakşı joldon çıgıp, jügörü añızının arası menen ketken eski jolgo
tüştü da, tokoygo karay buruldu. Tak oşol kezde,— kaydan ekenin kim bilsin, aytor
jüröktü tüşürö ızıldagan snaryad uçup kelip, kolonnanın arasına tüşüp, jerdi solk
etkizdi.
— Baştaldı,— dep Butler janındagı joldoşuna köñüldüü ün kattı.
Çınında ele köp uzabay, belgi tagıngan salt attuu çeçenderdin kalıñ tobu
tokoydon çıga keldi. Top eldin içinen eñ çoñ kök belgi körünöt. Iraaktan jakşı
körüüçü rotalık feldfebel alıstagını körö albagan Butlerge oşol kök belgi
Şamildin tak özü çıgar dedi. Atçandar kudup tömön tüşüştü da, oñ jaktagı kırdın
başına çıktı, anan dagı tömön kududu. Jıluu kara syurtukçan, ak tıştuu sañsañ
bapakçan japaldaş general jorgo atı menen Butlerdin rotasına jetip kelip,
atçandardın oñ jagınan çıkkıla dep buyurdu. Butler tez ele öz rotasın körsötülgön
jakka baştap alıp jönödü, birok saydın tamanına tüşö bergende, art jaktan eki
sapar zambirek atıldı. Butler burulup karadı: eki zambirekten çıkkan, uyulgugan
kögüş tütün köründü. Çeçender zambirek bar dep oyloboso kerek, daroo artka çü
koyuştu. Butlerdin rotası tooluktardın artınan ok ata baştadı. Mıltık tütünü
koktunun üstün kaptap ketti. Jalgız gana kır üstündö sarı izine çöp salıp kuugan
kazaktar menen atışıp, çeginip bara jatkan tooluktar körünöt. Tooluktardı kuugan
askerler ilgeriley berişti. Alar ekinçi kırdın başına çıkkanda, bir ayıl
köründü.
Ulam algalagan Butlerdin rotası kazaktardın artınan udaa aligi ayılga kirip
bardı. Ayılda tirüü jan kalbaptır. Soldattarga egin-tegin, çöp-çar, üy-jay —
baarı teñ örttölsün degen buyruk berilgen boluçu. Ayıl üstün açuu tütün kaptadı,
tütündü aralay arı-beri jügürüp jürgön soldattar üy-üydön tapkan nerselerin alıp
çıgıp jatıştı, asırese ayılda kalıp kalgan birin-serin tooktordu kubalap, atıp,
karmap alıp jürüştü. Ofitserler tütündön oolagıraak jerge barıp oturup, tamak,
şarap içüügö kirişti. Feldfebel taktayga salıp, bir neçe uya bal alıp keldi.
Çeçender taraptan eç kanday dabış ugulbayt. Tüş ooy çegingile degen buyruk boldu.
Rota ayıl sırtında sapka turup, jolgo çıktı. Butlerdin özü eñ artta kelattı. Bular
jolgo çıgarı menen çeçender da köründü. Alar jasaktı eerçip oturup, askerlerge ok
atuu menen boluştu.
Jasak açık jerge çıkkanda, tooluktar kalıp kalıştı. Butlerdin rotasında
jaralangan eç kim jok ele, oşonduktan al köñülü ösüp, kuunak basıp kelattı.
Jasak erteñ menenki özöndön keçip ötüp, jügörü añızı menen çabındı jerge
barganda, rotanın ırçıları alga çıgıp, ırday baştaştı. Ülp etken jel jok.
Möltürögön, tuptunuk, taza abanın taasiri menen jüz çakırım jerdegi ak möñgülüü
toolor kol sunum jerde turganday bolot. Irçılar ünü basılgan uçurda bir kalıpta
çıkkan adam dabışı, zambirekterdin kaldırtı ugulat, bul ırgaktuu dabış ırdın
baştalışına da, ayaktalışına da tüs bergensiyt. Butlerdpn beşinçi rotasında
ırdalçu bul ırdı polktun urmatına bir yunker jazgan ele. Bul ır biy obonu menen
ırdalat, ırdın kayırması: «Umtul alga, umtul alga, jookerim!» degen sözdör ele.
Butler at üstündö özünün eñ jakın naçalnigi mayor Petrov menen janaşa
kelattı. Bul eköö bir üydö turat. Gvardiyadan ketüügö bel baylap, Kavkazga kelgenine
Butlerdin kubanıçı koynuna sıybay jüröt. Gvardiyadan ketüünün eñ birinçi sebebi,
al Petrogradda jürüp bardık jıygan-tergenin kartaga utkuzup jibergen boluçu.
Gvardiyada kalıp kalsa, karta oynoboy tura albas ele, birok oynogondo utkuza turgan
tügü da jok ele. Emi al dooran öTüP ketti. Azırkı turmuşu bötönçö: arı kızık, arı
baatırdık turmuş. Mal-mülktön jurday bolgonun da, bereseLuü karızı bar ekenin da
al azır taptakır unutup koydu. Kavkaz, soguş, soldattar menen ofitserler, mas, ak
köñül baatır mayor Petrov — uşulardın bardıgı teñ özünun janday süygön jakını
sıyaktuu. Keede Peterburgda jürgönü, tameki tütunü tolgon bölmölördö karta
bölüştürüp, akça sayıp oturganı, başı zıñ-zıñ oorup, bank karmooçunu ölgöndöy jek
körgönü köz aldına tartılçu, oşondoy uçurlarda özünün oşol jagdayı özgörüp, azır
keremettüü ölködö, kavkazdık erlerdin arasında jürgöndügünö özü da işençü emes.
«Umtul alga, umtul alga, jookerim!» — dep ırdap baratıştı ırçılar. Anın
astındagı atı uşul ırdın obonu menen oynoktoy basıp barat. Rotanın Trezorka
degen saksagay kök iti, kudum top başınday, rotanın aldına tüşüp, kuyrugu
çamgaraktap, jelip barat. Butlerdin oyu sergek, köñülü kuunak, jaybarakat. Aga
soguştun jaga turgan bir jeri — öz başın kanjıgaga baylap, ölüm korkunuçuna
uçuroo mümkündügü, oşol arkıluu urmat-sıy alıp, mındagı joldoştorunun arasında
da, te alıstagı dostorunun aldında da abroyunun arta turgandıgı ele. Soguştun
ekinçi jagı: soldattardın, ofitserlerdin, tooluktardın ölümü, jaradar boluusu,
bir kızık jeri, anın oyuna kirip da koyboyt. Özünün akılga sıybagan oyun, soguş
tuuralu algan sonun elesin saktap kalış üçün al ölgöndör menen jaradarlarga eç
kaçan karaçu emes. Azır da oşondoy boldu. Bizden üç adam ölüp, on eki adam jaradar
bolgon ele. Çalkasınan tüşüp sulap jatkan ölüktün tuşunan ötüp baratıp, al bir
közünün kıyıgı menen karap, ölüktün sargıç kolunun bir kızık sereyip kalganın,
anın başındagı kızıl kürön tagın baykadı da, andan arı karagan jok. Anın oyunça,
tooluktar ançeyin salt attuu jigitter, tek gana alardan korgonso bolgonu.
— Mına uşunday, sadagası,— deyt mayor ır basılgan kezde.— Silerdin
Piteriñerdey emes: oñgo karap sap tüzö, solgo karap sap tüzö degeniñ bizde jok. Mına
mintip jortuuldap, emi üygö kaytıp baratabız. Azır Maşurka bizge daamduu tokoç,
mayluu sorpo beret. Jaşoo dep uşunu ayt! Kanday deysiñ? Kana emese, «Tañ
sargayıp atkandanı» ırdap jibergile,— dep al özü jaktırgan ırdı atadı.
Mayor feldşerdin kızı menen erdüü-zayıptuu adamdarça birge turçu, anın
murunku atı jön gana Maşa bolso, kiyinçereek Marya Dmitrievna atalgan. Marya
Dmitrievna otuz jaştarga kelgen, balasız ayal, beti-başı sepkil, ak sargıl, suluu
kişi. Ötkön kezi kanday bolgonu menen, azır mayordun eñ jakın jan şerigi, anı
alpeçtep bagıp-karayt, al emi mayorgo uşunday kerek ele, antkeni anın esten
tañgança arak içmey adatı bar bolçu.
Alar sepilge kelişkende, baarı teñ mayor aytkanday bolup çıktı. Marya
Dmitrievna daamduu, düyüm tamak dayardap koyuptur. Mayor menen Butler jana başka
çakırılgan eki ofitser toyö tamaktanıştı. Lıkıya toygon, esinen tangança arak içken
mayor süylöögö da murçası kelbey, uktaganı öz bölmösünö ketti. Butler da çarçagan
ele, anın üstünö artıgıraak içilgen araktın da taasiri bar, antken menen köñülü
şat. Al da öz bölmösünö barıp, çeçinip bolgon soñ, jazdıkka tarmal çaçtuu
tagınakay başın koyöru menen ele, alp uykuga ketti.
XVII
Çabuul ubagında kıyragan ayıl Ajımurat orustarga ötör aldında tünöp çıkkan
ayıl ele.
Ajımurattı konoktogon Sado orustar ayılga jakındaganda bala-çakası menen
toogo ketken boluçu. Öz aylına kaytıp kelgende, Sado üyünün astın-üstün bolgonun
kördü. Üyünün töbösü oyulup tüşüptür, eşik-tirööçtörü küyüp ketiptir, al emi bölmö
içi bulgangan. Ajımurattı körgöndö, aga kızıga karagan oynook köz, çırayluu bala,
Sadonun uulu kaza taaptır, anın söögün atka artıp, meçitke alıp keldi. Orustardın
biri anı arkadan nayza menen bışıp alıptır. Ajımurat kongondo, aga kızmat etken
ak jarkın ayal, azır köynögünün kökürögü albaa-dalbaa, soolup, bırıştangan töşü
körünöt, balasının başında çaçın jayıp, betin tıtıp salıp, zar ıylap oturat.
Sado kürök, kerki alıp, tuuşkandarı menen birge balasına kör kazuuga ketti.
Ölösölüü çal kıyragan üydün aldında çıbık jonup, melteye aldı jagın karap
oturat. Al bal çeleginen jañı gana kaytıp kelgen. Andagı eki üymök çöptü örttöp
ketişiptir; çal öz kolu menen oturguzup, baptap kütüp jürgön örük jana çie daraktarı
sındırılıp, otko küyüptür, eñ şumdugu— bal çelektin baarı örttölgön. Ayaldardın
ozondogon ünü ar üydön çıgat, ayant jaktan da ıylagan ün ugulat — al jerge da eki
ölük alıp kelgen ele. Kiçinekey baldar enelerine koşulup bakırıp ıylap jatat.
Jegidey toyutu jok aç mal da azan-kazan. Ereşen baldar oyun degen menen işi jok,
çoñ kişilerge ürpöyüp karap turuşat.
Bulak da bulgangan. Suu albasın dep atayın bulgap ketişse kerek. Meçittin içi
da ıplas, moldo menen sopular anı tazalap jürüşöt.
Ak sakal karıyalar ayantka jıynalgan, çök tüşüp oturup alışıp, al-jaydı
talkuulaşuuda. Orustardı jek körüünü eç kimisi oozuna albadı. Emgektegen baladan
enkeygen karıga çeyin bardık çeçenderdin tula boyun biylegen sezim jek
körüüçülüktön da küçtüü ele. Bul jek körüüçülük emes, orustardı adam dep
sanaboodon, alardın adam aytkıs taş boorduguna jiyirkene, jerine karoodon
tuulgan sezim ele, uşunday sezimge bölöngön ar bir adam zaarduu jılan-çayandı,
kelemişti, karışkırdı kıruu kanday kajet bolso, orustardı da oşondoy kıruu
kerek dep bildi, bul tilek öz başın korgoo zarıldıgınan tuulgan sezim sıyaktuu
tabigıy sezim ele.
Ayıl adamdarının tandoosuna tüşkön eki arga bar ele: je münöt sayın başka
koop tüşsö da, murdakıday eski konuşta ömür sürüü kerek, köp emgekti jumşap salgan,
al emi ırayımsız küçtün araketi menen opoñoy kıyratılgan koroo-jaydı oor tüyşük
arkıluu kayra kalıbına keltirüü kerek, je bolboso şarıyattan da, ar-namıstan da
attap ötüp, jiyirkeniç menen jek körüü sezimin basıp salıp, orustarga bagınıp
berüü kerek.
Karıyalar bata tileşip, bir oozdon Şamilge kişi jiberüünü, andan jardam
suroonu çeçişti, oşentip daroo bülüngöndü kalıbına keltirüügö kirişişti.
XVIII
Çabuuldan kiyinki üçünçü künü kiçi şaşkede Butler artkı eşikten köçögö çıktı.
Anın oyu Petrov turgança, çay kaynagança boy jazıp, taza abadan jutup kaytuu ele.
Kündün közü toodon nayza boyu kötörülgön, köçönün oñ jagındagı appak üylör kün
şoolası menen çagılışıp, közdü karıktırat. Anın esesine sol jaktı karasañ, ar
kaçan köz toyup, mookumuñ kanganday bolot: booruna çıtırman tokoy öskön kara
toolordun kat-kabat jondoru ulamdan-ulam alıstap, ulamdan-ulam kök meljiy beret.
Andan arı köz uçunda kızıl-küröñ tartkan ak kar, kök muzduu toolordun kırkası
munarlanat, sırın bilbegen kişige bul çökkön bulut tarizdüü körünöt.
Butler uşul toolordu karap turup, köödönün kere dem alat, uşunday kızık
düynödö dal özünün ömür sürüp jürgönünö kubanat. Keçeeki kızuu uruşta, çabuul
uçurunda, ayrıkça çeginip baratkan kezde özün özü jakşı karmay bilgenine da azdap
kubanat. Anın dagı bir kubanıçı keçee jortuuldan kaytkanda, Petrovdun oynoşu
Maşa başkaça aytkanda Marya Dmitrievna, bulardı jakşılap kütüp aldı, eldin
baarına asırese Butlerdin özünö jakşı ıklas, jıluu çıray bildirdi. Joon örüm
çaçtuu, keñ iyindüü, şıñga boyluu, sepkil bet, jıldızduu Marya Dmitrievnaga
Butler kayrattuu jana sımbattuu boydok jigit bolgonduktan erksizden kızıkçu. Anıñ
baykaşına karaganda, ayaldın da aga köñülü bar sıyaktuu. Birok munu özünün ak köñül,
kayrımduu joldoşu jönündö kıyanat sanap, öz oyun tizgindey turgan, oşentip Marya
Dmitrievnaga adep, ızaat menen kıntıksız jaydarı karay turgan. Azır da al oşol
tuuralu oylonup turdu.
Çañduu jol jaktan, bir neçe adam çaap kele jatkanday, attardın dübürtü ugulup,
anın oyu çırt üzüldü. Başın kötörüp karasa, köçönün çetinde bir top atçan
kelatıptır. Jıyırma çaktı kazaktı baştagan eki adam: biri ak çepken, biyik sañsañ
bapak kiygen seldelüü kişi, ekinçisi orus kızmatındagı, kara tüstüü orok murunduu
ofitser, anın kiyminde da, kuralında da kümüş mol. Seldelüü kişinin mingeni —
tomogo baş, joodur köz, kelişken jeerde aygır. Ofitserdin mingeni — kaz moyup,
sılañkoroz, karabak jılkısı. Jılkıga ışkıboz Butler birinçi attın arıbas
kubatın daroo baykay koydu. Bulardın kim ekenin bilmekçi bolup, Butler kütüp
turdu. Ofitser Butlerden jön-jay suradı:
— Asker başının üyü uşubu? — dedi al İvan Matveeviçtin üyünö kamçısın
nuskap. Anın jöndömsüz sözünön da, özgöçö ününön da orus emestigi körünüp turdu.
— Tak özü,— dedi Butler. Andan soñ ofitserdin janına jakın kelip, seldeçen
kişini eegi menen nuskap, Butler:
— Mına bu kim? — dep suradı.
— Bul Ajımurat. Uşu jerge kelgen, asker başının üyündö konok bolot,— dedi
ofitser.
Butler Ajımurat tuuralu dalay kep ukkan, anın orustarga ötkönün da bilçü, birok
anı uşu kiçine sepilde köröm dep eç bir oylogon emes.
Ajımurat aga dostuk çıray menen karap turdu.
Butler jattap algan tatarça sözdör menen:
— Aman, koş keldi,— dep salam berdi.
— Soo bol,—dep Ajımurat başın iykedi da, Butderdin janına kelip, eki
manjasına kamçısı ilinüü turgan kolun sundu.
— Naçalniksiñbi? — dep suradı al.
— Jok, naçalnik mınabu üydö, azır çakırıp keleyin,— dedi Butler ofitserdi
karap, anan tepkiçke çıgıp, eşikti türttü.
Birok, Marya Dmitrievna ataganday, «saraydın sırduu darbazası» jabık ele.
Kayra-kayra eşik kagıp, joop ala albagan soñ, Butler üydü aylanıp, artkı eşikten
kirdi. Öz denşçigine kıykırdı ele, joop bolbodu, emi denşçik da jok ele. Butler aş
üygö bardı. Barsa, başına jooluk salınıp, ak bilegin şımalanıp algan Marya
Dmitrievna oşo bilegindey appak kamırdı iylep, nan jayıp jatıptır.
— Denşçikter kayda ketken? — dep suradı Butler.
— İçkeni ketişti,— dedi Marya Dmitrievna. — Alardın keregi emne sizge?
— Eşikti açış kerek ele; üyüñüzdün aldında bir koroo tooluktar turat.
Ajımurat keldi.
— Kalpıñızga barakelde,—dedi Marya külümsüröp.
— Tamaşalap jatkanım jok, çın aytam, tışta turat.
— Çın aytasızbı? — dedi Marya Dmitrievna..
— Kalp aytıp başıma emne küç keldi. Maga işeibeseñiz, barıp karañız, tışta
turat.
— Mına kızık tamaşa,— dep Marya Dmitrievna jeñin tüşürdü da, kalıñ
çaçındagı kıpçıgıçtı kolu menen sıypaladı. — Anda men İvan Matveeviçti
oygotoyun.
— Jok, men özüm barayın. Bondarenko, sen barıp eşikti aç,— dedi Butler.
— Meyli emese,—dedi da, Marya Dmitrievna kayradan öz işine kirişti.
Ajımurattın Groznıy şaarında ekenin İvan Matveeviç murda ele ukkan,
oşonduktan Ajımurat bu jerge keldi degende, aga eç tañ kalgan jok: töşöktön başın
kötörüp, çılım orop tutanttı da, kürs-kürs jötölüp, «uşu şaytandı» bıyakka
jibergen naçalnikterin birdeme dep küñküldöp, kiyine baştadı. Kiyinip bütkön
soñ, denşçikten «darı» suradı. Darı degeni emne ekenin bilçü denşçik arak alıp
keldi.
Arak içip, kara nan çaynap:
— Koşmoluu araktan jaman nerse jok eken,— dep küñküldödü al. — Keçee oşondoy
arak içtik ele, başım oorup kalıptır. Mına, boldum,— dedi da, İvan Matveeviç
konok üygö ketti. Butler Ajımurattı janındagı ofitseri menen birge oşol üygö
eerçitip kelgen ele.
Ajımurattı uzatıp kelgen ofitser İvan Matveeviçke sol jak kanattagı asker
naçalniginin buyrugun tapşırdı. Buyrukta: Ajımurat oşol jerde bolsun jana
çalgınçılar arkıluu tooluktar menen kabarlaşıp turuşuna uruksat kılınsın,
birok sepilden sırtka çıgarında kazaktardan sakçı koşup beriñiz, ansız jön
çıgarbañız,— delingen ele.
Kagazdı okup çıkkandan kiyin İvan Matveeviç Ajımurattı tigile karadı da,
kagazga kayra dagı köz jugürtö baştadı. Uşunday kalıbında bir kagazdı, bir
Ajımurattı karap atıp, akırı Ajımuratka köz toktottu da, dedi:
— Yahşı, bek yahşı. Uşunda bolsun. Ayt özünö, maga munu çıgarba dep buyruptur.
Al emi buyruk degen — buzulbas nerse. Emi munu kayda jaygaştırar ekenbiz —
kanday deysiñ, Butler? Keñsege jaygaştırsakpı?
Butler joop bergençe bolboy, aş üydön kelip, eşik aldında turgan Marya
Dmitrievna İvan Matveeviçke karap:
— Keñsege degeni emnesi? Uşul jerge jaygaştırgıla. Meymankana menen
kampanı bereli. Köz aldıbızda bolot da,—dedi. Uşunu aytıp, Ajımurattı karadı
ele, közünö közü uçuray tüşüp, ayal jalt buruldu.
— Iras, menimçe, Marya Dmitrievna tuura aytat,— dedi Butler.
— Jo, jo, bar arı, mında katındardın kılar işi jok,— dedi İvan Matveeviç
kabagın çıtıp.
Süylöşüünün başınan ayagına çeyin Ajımurat kanjarının sabına kolun tayap,
sal-paal kekerlüü çırap menen külümsüröp oturdu. Al: «Kayda tursam da baarı bir.
Maga jalgız keregi jana sardardın uruksat etken nersesi — tooluktar menen
kabarlaşıp tursam bolgonu, oşonduktan oşol tooluktardı maga jiberip
turuşuñardı suraymın», dedi. İvan Matveeviç uşunday kıluuga bolo turgandıgın
ayttı da, tamak belendegençe, bölmö dayar bolgonço, konoktordun janında bol dep,
Butlerden ötündü, özü bolso jazar kagazım, berer buyrugum bar dep, keñsege ketti.
Özünün jañı taanıştarına Ajımurattın köz karaşı çü degende ele abdan
belgilüü boldu. Ajımuratka İvan Matveeviç birinçi jolukkandan baştap ele jeksur
köründü, oşonduktan aga teñsinbey karap, anı menen tekeberlene süylöştü. Tamak
belendep kütüp jürgön Marya Dmitrievna aga katuu jaktı. Bötön jerdik adamdın
karapayımdıgı da, özgöçö suluulugu da jaktı. Ayaldın ıntızarlıgı Ajımuratka
erksiz taasir etip, al da buga kuştar bolgon sıyaktuu. Oşonduktan Ajımurat al ayalga
karaboogo, anı menen süylöşpöögö tırıştı, birok erksiz nazarı oop, anın ar bir
kıymılın baykap otura turgan boldu.
Al emi Butler menen bolso, al birinçi taanışkan kezinen baştap ele dostoşup
ketti, anı menen çın könüldön eñ köp süylöşö turgan boldu: ne anın ömür bayanın
suramjılayt, ne öz ömürünön kep salıp, çalgınçılar arkıluu bala-çakasınan kanday
kabar alganın bayan etet, alturgay emne kıluu kerek ekendigi jönündö Butler menen
akıldaşıp da oturat.
Al emi çalgınçılar alıp kelgen kabarlar jakşı emes ele. Sepilde ötkörgön tört
kündün içinde çalgınçılar aga eki iret kelip ketişti, ekööndö teñ ukkan kabarı
jaman ele.
XIX
Ajımurat orustarga ötköndön kiyin köp uzabay anın üy-bülösü Vedeno ayılına
jetkirilip, Şamildin çeçimin kütüp, kamakta turgan. Patimat kempir, Ajımurattın
eki ayalı jana kiçinekey beş balası jüz başı İbragim Raşiddin üyündö ele,
alardı künü-tünü sakçılar kaytarçu. Al emi Ajımurattın uulu, on segiz jaşar Yusuf
kılmışker tört kişi menen birge tereñ zındanda ele. Bul törtöö teñ Yusuf sıyaktuu
beşenege jazganın kütüp jatkan.
Birok öküm keçikti, antkeni Şamil jok ele. Al orustarga karşı jortuulga
attangan boluçu.
1852-jılı 6-yanvarda Şamil orustar menen salgılaşuudan kiyin üyünö kaytıp
kele jattı. Orustardın oyunça, bul uruşta Şamil katuu jeñilip, Vedenogo kaçıp
jönögön, al emi anın oyunça, jana muruttarının pikirinçe, alar jeñip, orustardı
kuup çıkkan. Bul uruşta, ötö seyrek nerse, Şamildin özü da ok atkan, uşunu menen
ele tim bolup kalbay, kılıçın kınınan suurup alıp, orustardı tike kaçırıp kirgen,
birok janındagı muruttarı karmap kalgan. Eki murutu Şamildin tak janınan okko
uçkan.
Şamil öz jerine kaytkanda tüş çen ele, tegerektegen muruttarı at oynotup,
mıltıktarınan, tapançalarınan ok çıgarıp, «Lya illyaha il alla» dep zikir çalıp
kelatıştı.
Öz amirçisin tosup japırt çıkkan çoñ ayıldın kalkı köçödö, üylördün
töbölöründö turuştu, alar da saltanat belgisin körsötö mıltıktarı menen
tapançaların tarsıldatıp jatıştı. Şamildin mingeni arabdık ak boz at, anısı
üygö jakındagan sayın oozun berbey alçılanıp kelet. Atka tokungan eer-tokum eñ
jönököy, altın-kümüş çögörülgön nerse degenden eçteme jok: juka kızıl kayıştan
örülgön jügönü, şıldıraktuu jönököy üzöngüsü, kızıl terdigi bar. İmamdın kiygeni
küröñ nootu menen tıştalgan ton, jakasınan da, jeñinen da kara meh körünöt, kara
kemer menen şart buulgan uzunça kıpça belinde — kanjar. Başına kiygeni — kara
çaçıluu töbösü çokçogoy bapak, anın sırtınan selde çalıngan, seldesinin bir uçu
moynuna tüşüp turat. Butunda — jaşıl kepiç, jönököy şoona menen şırılgan kara
baypak.
Aytor, imamdın tula boyunda köz joosun algan körköm nerseden, altın menen
kümüş degenden eçteme jok, kiyimderi, kuraldarı altın-kümüş menen bezelgen
muruttarının janında atayın sıpayı kiyingen Şamildkn uzun, tüptüz sıpatı el
közünö özgöçö aybattuu körünöt. Kırkma jeerde sakal baskan kupkuu jüzünön,
tikireygen kiçinekey közünön jıluu çıray bilinbeyt, jüzü bolso taştay katıp
kalgansıyt. Ayıl aralap kelatıp, miñdegen közdör özün tiktep turganın sezdi, birok
anın közü eç kimdi karabadı. Ajımurattın ayaldarı da baldarın eerçitip, başka el
menen birge bastırmanın aldında imamdı karap turuştu. Jalgız Ajımurattın
enesi Patimat gana tışka çıkkan jok. Al kuuday appak çaçın jayıp salıp, uzun
koldoru menen arık tizesin kuçaktap, jerde oturdu. Kapkara kurç közün irmegilep,
meştegi küyüp jatkan çırpıktardı tigile karayt. Al da Şamildi uulu kanday jek
körsö, tak oşondoy jek körçü, azırkı kargışı murunkusunan da küçtüü bolgonduktan
anı köröyün degen közü jok ele.
Şamildin saltanat menen kelgenin Ajımurattın uulu da körgön jok. Kañırsıgan
karañgı zındanda oturup, al mıltıktın ünün, eldin çuruldaganın gana uktu, oşonu
ukkanda jalındagan kırçınday jaş jigit özünün mintip tutkun bolup sargayıp
oturganına katuu naalıdı. Sasık zındanda oturup, özü menen birge kamakta jatkan,
köbünçö birin-biri jep iyçüdöy karagan, arıp-alsıragan, ıplas, şorduu
pendelerden başka körör kişisi jok bul jaş jigit azır taza abada, jarık düynödö
erkin sayrandap, amirçinin tegereginde at oynotup, «Lya illyaha il allalap» vikir
çalgan adamdarga katuu suktanıp içi küydü.
Ayıldı aralap ötüp, Şamil çoñ korgongo kirdi. Şamildin sarayı anı menen
iregeleş içki koroonun içinde boluçu. Birinçi korgondun darbazası açık, anın
aldında kural-jarak asıngan eki lezgin Şamildi tosup aldı. Bul korgondun içi elge
jık tolgon eken. Mında alıs jaktardan jumuştap kelgen adamdar da bar,
tilemçiler da bar. Şamildin amiri boyunça keltirilgen, emi kazıga tüşüp, kesile
turgan künökörlör da bar. Şamil kelip kirgende, korgondun içindegiler tik turup, kol
kuuşura, ızaat menen taazim etişti. Kee biröölörü çögölöp turuştu, alar Şamil
sırtkı darbazadan içki darbazalarga jetkençe oşol kalıbınan jazışpadı. Jolun
kütüp turgandardın içinde oyu jaman adamdar, kayır-sadaga surap kelgen kabagı
bürköö tilemçiler köp ekenin bilse da, Şamil alardı ıltıpat etpesten, suuk
kebetesin özgörtpöstön, alardın janınan ötüp ketti da, içki korgongo kirip,
darbazanın sol jagındagı öz üyünün aldına barıp attan tüştü.
Kıyın sapar, oor jortuuldan Şamil abdan kajıp kayttı, bul kajuu jön gana
çarçagandıktın emes, janı keyigendiktin taasiri ele, antkeni al el aldında jeñiş
menen kayttım dep jarıya salsa da, jortuulunun iygiliksiz bolgonu özünö ayan ele;
çeçenderdin köp aylı örttölüp, taloongo uçuradı, ezelten aynıkeyi bar jeñil oyluu
çeçen kalkı da bultalaktap oturat, alardın orustarga jakın turgan bir sıpırası
alarga ötüp ketüügö da belen, uşunun baarı janga batarlık nerse ele, buga karşı
çara koldonboy koyuuga bolboyt. Birok mına dal uşul uçurda Şamil eç nerse
iştegisi da, oylogusu da kelbedi. Anın azırkı bir gana tilegi: ayaldarının içinen
eñ jakşı körgön tokolu, on segiz jaşar, kara köz, oysoktogon Aminettin nazına
bölönüp, es alıp jatuu ele.
Oşol jakşı körgön tokolu japjakın ele jerde, erkekter bölmösü menen ayaldar
bölmösün içki korgondogu jıgaç dubal gana bölüp turat. (Şamil attan tüşüp jatkan
uçurda başka ayaldarı menen birge Aminet da dubaldın teşiginen şıkaalap karap
turganın al bilgen ele), birok azır Aminetti körüügö da, aga baruuga da bolboyt, kala
berse mamık töşökkö jatıp, es aluuga da mümkün emes ele. Azır eç bir nieti bolboso
da, eñ obolu beşim namazın okuu kerek ele, özü eldin ruhani başçısı bolgon soñ,
namazın kaza kıluuga bolboyt jana kündölük tamak kanday zarıl bolso, namaz okuş
da al üçün oşondoy kajet. Oşol sebeptüü daarat alıp, namaz okudu. Andan kiyin
kütüp turgandardı çakırttı.
Aga birinçi kelgen özünün kaynatası jana ustatı eki betinen kan tamgan, sakalı
kuuday ak, uzun boyluu ımanı ısık Jemal-Edin karıya, al duba kılgandan kiyin
Şamilden jortuuldun jayın suramjılap, anan al jokto bıyakta bolgon okuyalardı
bayandap kirdi.
Kanduu kek saktap, kişi öltürgön adam tuuralu, uurdalgan mal tuuralu, şarıyat
jolun buzup tameki tartıp, arak içken adamdar tuuralu ayta kelip, Jamal-Ediñ
Ajımurattın üy-bülösün da kep kıldı: Ajımurat balaçakasın orustarga alıp
ketmekçi bolup astırtan adamdarın jumşagan eken, birok bul araketi bilinip
kalıp, anın üy-bülösün bıyakka alıp keldik, emi imamdın ökümün kütüp kamakta
oturat degendi ayttı kaynatası. Uşul işter jönündö keñeşüü üçün karıyalar
meymankanada oturuşat, alardın kelgenine üç kün boldu, oşon üçün alardı daroo
ketiriş kerek dep Şamilge akıl ayttı.
Zaydet degen şiş tumşuk, öñü sert, süykümsüz baybiçesi Şamilge tamak alıp
keldi, tamagın jep bolgon soñ Şamil meymankanaga jönödü.
Şamil kirip barganda, anın altı keñeşçisi — ak sakal, buurul sakal, jeerde
sakal karılar karşı ala tura kelişti, alardın kay birleri seldelüü, kay birleri
seldesiz, baştarında biyik sañsañ bapak, üstülöründö — jañı beşmant, jañı
çepken, belderinde — kanjar. Şamil alardan söömçö biyik ele. Tigiler da
Şamildi tuurap, közdörün juump, bata tileşti, betterin sıypay tömön tüşkön
koldoru sakaldarın sılap ötüp biri-biri menen birigişti. Anan baarı teñ jalpjalp oturuştu, Şamil alardın ortosunda, biyigireek mamıkta oturdu, anan bolgon
işter jönündö talkuu baştaldı.
Kılmış jasap ayıptalgan adamdarga şarıyat boyunça çeçim çıgarıldı: uuruluk
kılgan eki adamdın kolun kesüügö, kişi öltürgön biröönün başın aluuga öküm
kılındı, üç adam keçirim aldı. Anan eñ çoñ iş oozgo alındı, al iş — çeçenderdin
orustarga ötüüsünö tıyuu salgan çaralar jönündö ele. Bul ötüügö karşı araketter
üçün Jamal-Edin tömöndögüdöy jarlık jazıptır:
«Silerdi kudureti küçtüü kudayım tübölük koldoy bersin. Ukkanıma karaganda,
silerdi orustar arbap, bagınuuga ündöp jatıptır. Alarga işenbegile da,
bagınbagıla, çıdagıla. Munun ırakatın bul düynödön körbösöñör, arkı düynödön
körösüñör. Murda, başıñardan biylik, koluñardan kural ketkende emne boloruñardı
unutpagıla. Eger 1840-jılı alla-taala silerdi esiñerge keltirbegen bolso, azır
kanjar orduna nayza karmap soldat bolup jürmöksüñör, ayaldarıñar dambalsız
kalıp, ar uyattan ayrılışmak. Ötkön işten taalim alıp, keleçekti oylogula.
Kapırlar menen birge bolgonço, alar menen kastaşıp ölgön artık. Çıdagıla, men
kuran kuçaktap, kılıç karmap jardamga baram, silerdi baştap orustarga karşı
çıgam. Al emi azır silerge aytar amirim, orustarga bagınuunu niet kılbagıla, anı
oyuñarga da albagıla».
Şamil bul jarıyanı jaktırıp, anın astına kol koydu da, anı taratmakçı boldu.
Bul işterden kiyin Ajımurattın işi da kepke alındı. Bul iş Şamil üçün ötö
maanilüü ele. Munu moyununa algısı kelbese da, özünö bar aykın nerse, arı
şamdagay, arı baatır, er jürök Ajımurat janında bolso, çeçen jergesindegi
azırkı okuya bolbogon bolor ele. Ajımurat menen eldeşip, anın kızmatın dagı
paydalansa jakşı bolor ele, al emi munun nreti kelbese, kantken kündö da anın
orustarga jardam berüüsünö jol koyuuga bolboyt. Oşonduktan eñ kur degende anı
bıyakka çakıruu kerek, çakırıp alıp, öltürüp saluu kerek. Buga eki jol bar: je
Tifliske jaşırın adam jiberip, anı oşol jerde jaylaş kerek, je bıyakka
çakırtıp alıp, közün tazalaş kerek. Anı öltürüünün bir amalı — bala-çakası,
ayrıkça uulu uşu jerde. Ajımurat öz balasın janınday jakşı körörün Şamil
bilçü. Oşon üçün balası arkıluu araket kıluu kerek.
Karıyalar uşu tuuralu keñeşip bolgondo, Şamil közün juump, unçukpay kaldı.
Keñeşçilerdin bilişinçe, munun maanisi — Şamil oylonso, atkarar iştin
jolun körsötüp, paygambar köñülünö ayan bergeni. Baysalduu keyipte ünsüz beş münöt
oturdu da, Şamil közün açıp, murdakısınan beter közün jüljüytö karap:
— Ajımurattın balasın maga alıp kelgile,— dedi,
— Al uşu jerde,— dedi Jamal-Edin.
Çınında ele Ajımurattın uulu Yusuf sırtkı darbazanın aldında, çakıruunu
kütüp turgan ele. Özü jüdögön, öñü kupkuu, üstü-başı albaa-dalbaa, kir-ıplas, antken
menen tal çıbıktay boyu murunkuday sımbattuu, bet ajarı tatına, karagat közü çoñ
enesi Patimattın közünö okşop ottoy janat.
Yusuf Şamilge atasınday emes, başkaça karaçu. Al ötköndögü okuyanın köbün
bilçü emes je bilse da, özü
başınan keçirbegenden kiyin aga jakşılap maani berçü emes, oşonduktan atasının
Şamilge emne üçün mınçalık öç ekenin tüşünö albay añ-tañ bolup jürçü. Özü
nayıptın balası bolgon soñ, Hunzahta sayran kurup ömür sürgön jalınduu jaş —
oşol dooran kayra baştalsa eken dep eñsey turgan, oşonduktan Şamil menen öçöşüü.
nün eç bir keregi jok dep bilçü. Atasının oy-maksatına koşulbay, al Şamilge katuu
suktançu jana bardık tooluktar sıyaktuu anı oluya tutçu. Azır imamdı ayabay
kastarlagan jalınduu sezim menen meymankanaga kirip kelip, eşik aldında toktoy
kaldı da, Şamildin teşe karagan, jüljüygön közünö közü kadala tüştü. Uşundayça
bir az turdu da, anan Şamildin janına barıp, karıluu, şadıluu appak kolun süydü.
— Ajımurattın balası sensiñbi?
— Menmin, imam.
— Anın emne kılganın bilçü beleñ?
— Bilem, imam, anısına katuu ökünöm.
— Jaza bilesiñbi?
— Moldo boloyun degen oyum bar ele.
— Emese, atana kat jaz, uşu aldıdagı mayramga çeyin kaytıp kelse, keçirem anı,
anan baarı murunkudan bolot da kalat. Eger kelbey, orustarda kalıp kalsa, anda
mınday kılam,— dep Şamil ızgaarlana kabagın tüydü,— çoñ eneñdi, eneñdi ayılayılga küñdükkö berem da, özüñdün başıñdı alam.
Yusuftun betinen dirt etken bir da belgi bilinbedi.
Al Şamildin kebin tüşüngönün işara kılıp, başın iydi.
— Uşunday dep jaz da, menin çabarmanıma ber,— dedi Şamil.
Anan al Yusuftan közün ayırbastan, ün katpay köpkö oturdu.
— Mınday dep jaz: saga janım açıgandıktan, men seni öltürböymün, bardık
çıkkınçılarga koldono turgan jazamdı koldonom da, eki közüñdü oyup salam. Bar.
Yusuf Şamildin aldında toktoo sıyaktuu körüngönü menen, meymankanadan çıgıp
kelatkan kezde aydap baratkan adamga julunup, anın kanjarın kınınan suurup alıp,
özün özü muuzdap öltürmökçü bolgon ele, birok janındagılar şapa-şup karmay
kalıştı da, eki kolun baylap, zındanga kayra alıp barıp taştaştı.
Oşol künü keçinde, namaz şam ötüp, ımırt jabılganda Şamil ak ton kiyip,
dubaldın arkı jagına öttü. Ayaldarı turgan üy koroonun oşol jak çetinde ele, anan
al Aminetinin bölmösünö bet aldı. Birok Aminet öz bölmösündö jok eken. Al
Şamildin uluu katındarınıkında ele. Oşondo al közgö çalınbas üçün eşiktin
daldasına tura kalıp, Aminettin kelişin küttü. Degen menen Aminet Şamilge katuu
taarınıp algan ele, antkeni, Şamil özü ala kelgen jibek matanı aga berbey,
Zaydetke berip koygon boluçu. Şamildin sırtka çıgıp, bölmögö kirip, özün
izdegenin körsö da, Aminet bölmösünö atayı barbay koydu. Aminet Zaydettin
bölmösünö kire berişte öz bölmösünö bir kirip, bir çıkkan adamdın agargan
karaanın jön gana kıt-kıt külüp karap turdu. Anı kütüp kütüp tajagan Şamil namaz
kutpan maalında gana öz bölmösünö kaytıp keldi.
XX
Ajımurat korgondogu İvan Matveeviçtin üyündö bir juma turup kaldı.
Ajımurattın janına eerçite kelgeni Hanefi menen Eldar gana ele. Marya
Dmitrievna saksagay Hanefi menen uruşa ketse da, bir jolu anı aşkanadan türtüp
jiberip, uşul jorugu üçün Hanefinin kanjarınan kaza taba jazdasa da, Ajımuratka
özgöçö jan tartkan sıyaktanat, bul sezim anı kadırloodon da, jaktıruudan da tuulgan
sezim ele. Emi aga tamaktı özü alıp barbay, Eldar alıp bara turgan boldu. Kantken
menen da, şartı kele kalsa ele, anın didarın körüügö, köñülün tabuuga tırışçu. Al
Ajımurattın bala-çakasının aljayınan da ar ubak kabardar boldu — anın kança
ayalı, kança balası bar ekenin, kaysınısı kançada ekenin bilip algan, oşol
sebeptüü çalgınçılar kelip ketken sayın ıñgayı kelgen kişiden süylöşüünün emne
menen bütkönün suraştırçu.
Butler bolso bul jumanın içinde Ajımurat menen katuu dostoşup aldı. Keede
anın bölmösünö Ajımurat barsa, keede Ajımuratka Butler kelet. Eköö keede tilmeç
arkıluu süylöşsö, keede öz karajattarı, işaratbelgi menen, eñ başkısı,
jılmayuular menen biri-birin tüşünüşöt. Ajımurat Butlerdi jaktırıp kalgan
şekildüü. Munusu Eldardın Butlerge jasagan mamilesinen da körünçü. Butler
Ajımuratka kelgende, Eldar tişterin jarkırata külümsüröp, kubanıçtuu karşı
alçu, anan şaşıp-buşup astına köpçük töşöy salçu, eger baylangan kılıçı bolso,
anı özü alıp, ilip koyçu.
Butler Ajımuratka inisi bolom degen saksakay Hanefi menen da taanışıp, ınak
bolup ketti. Hanefi too. luktardın köp ırın bilçü, jakşı da ırdaçu. Ajımurat
Butlerdin köñülün tabış üçün Hanefini çakırıp, özü jakşı degen ırlardı
ırdatçu. Hanefinin ünü biyik, ırgaktuu ele. Al ırdı maşına keltirip, özgöçö
taasirdüü ırday bilçü. Bir ırı Ajımuratka ayrıkça jakçu, bul ırdın arı
saltanattuu, arı muñduu abazı Butlerdd da tañ kaltırdı. Butler tilmeçten ötünüp,
ırdın mazmunun aytkızıp, jazıp algan.
Bul ır bir kezderi Hanefi menen Ajımurattın ortosunda bolgon kanduu kek
tuuralu çıgarılgan. Irdın sözdörü mınday ele:
«Turpagı kurgap mürzömdün, esiñden çıgar perzentiñ, alpeştegen enekem!
Mürzömdün üstün çöp bassa, çöp menen kaygıñ juular, kaygıga batkan atakem.
Şoloktogon karındaş, senin da jaşıñ tıyılar, sanaañdan uçup zarkaygıñ.
Başka unutsa, unutsun, men üçün kek algıça, sen unutpa, abake. Maga okşop, körgö
kirgençe, sen da unutpa, bayke.
Zuuldagan beren ok, ajal çaçam deseñ da, sen emes beleñ kul maga? Tilsiz, dülöy
kara jer, meni jutam deseñ da, men emes belem bir kezde atıma seni tepsetken?
Meni jegen şum ajal, men elem senin bir mırzañ. Söögümdü jer alsa da, janım
şeyit, bilemin, bar jazmışım kudaydan».
Bul ırdı Ajımurat ar dayım közdörün jumup tıñşap oturçu, anan ır sozolonup,
talmoorsup barıp üzülgöndö, dayıma orusçalap:
— Jakşı ır, akılduu ır,— dep koyçu.
Tooluktardın kayrattuu, özgöçö turmuşunun ır-obonu Ajımurat kelip, anın özü
jana muruttarı menen taanışkandan kiyin Butlerdi ogo beter kızıktırıp jiberdi.
Al özünö tooluktar kiygen beşmant, çepken, maası satıp aldı, anan al özün
tooluktay sezip, öz ömürün uşu kişilerdin ömürünö okşoşturar ele.
Ajımurat jönöp ketken künü İvan Matveeviç anı uzatış üçün bir neçe ofitserdi
çakırdı. Ofitserlerdii kay biri çay üstöldö, Marya Dmitrievnanın janında, kay
biri arak, şarap, ısılık koyulgan başka üstöldö oturdu. Bir ubakta jol kiyimin
kiyinip, kural-jaragş asıngan Ajımurat aksañdap, şıpılday basıp kirip keldi.
Oturgandardın baarı japırt tura kalıp, anı menen kol alışıp amandaştı.
İvan Matveeviç anı oturuñuz dep taktaga çakırdı ele, birok al ırakmat aytıp,
tereZenin tübündögü orundukka barıp oturdu. Al kirip kelgende öküm sürö kalgan
jımjırttık, kalıbı anı kenedey da oñtoysuzdandırbadı körünöt. Oturgandardın
jüzdörün ıntaa menen bir sıyra karap aldı da, samoor jana usılık koyulgan üstölgö
köñül koş köz toktottu. Ajımurattı birinçi jolu körüp oturgan Petrokovskiy degen
şamdagay ofitser tilmeç arkıluu andan Tiflistin jakkan-jakpaganın suradı.
— Ayya,— dedi Ajımurat.
— Jaktı deyt,— dedi tilmeç.
— Emnesi jagıptır?
Ajımurat birdeme dep joop kaytardı.
— Köbüröök jakkanı teatr deyt.
— A, başkı komandaçının üyündö bolgon zook keçeçi, jagıptırbı?
Ajımurat kabagın tüydü.
— Ar eldin öz saltı bar. Bizde ayaldar anday kiyinişpeyt,— dep al Marya
Dmitrievnanı karap koydu.
— Emnesi jakpaptır?
— Bizde mınday makal bar,— dedi al tilmeçke,— it eşekti et menen sıylaptır,
eşek itti çöp menen sıylaptır, akırında eköö teñ aç kalıptır,— dep külümsürödü
al. — Ar eldin saltı özünö jakşı.
Kep andan arı uzarbadı. Ofitserlerdin kay biri çayga, kay biri ısılıkka
karaştı. Ajımurat sunulgan stakandagı çaydı alıp, aldına koydu.
— Emne kaalaysız? Kaymakpı? Nanbı? — dedi Marya Dmitrievna aga sunup
jatıp.
Ajımurat ızaat menen başın iydi.
— Kana emese, koş, aman bol! — dedi Butler anın tizesine alakanın tiygizip. —
Kaçan körüşsök?
— Koş! koş,— Ajımurat külümsüröp, orusça ayttı. — Dos bolosuñ. Sen jakşı
dossuñ. Ubakıt boldu — ayda paşol,— dep jol jürö turgan jagın nuskaganday eegin
ekçep koydu.
Eşikten Eldar köründü, iyninde — arta salıngan bir çoñ ak nerse, kolunda —
kılıç. Ajımurat anı jañsap çakırdı. Eldar çoñ-çoñ attap basıp keldi da, ak çepken
menen kılıçtı Ajımuratka sundu. Ajımurat tura kelip, çepkendi aldı da, anı
karuusuna arta salıp, Marya Dmitrievnaga sundu, anan tilmeçke birdeme dedi.
— Al mınday deyt: çepkenimdi maktagan eleñ, al deyt,— dedi tilmeç.
— Munuñ emne? — dep kızarıp ketti Marya Dmitrievna.
— Uşintüü kerek. Salt uşunday,—dedi Ajımurat.
— Anda ırakmat,— dedi Marya Dmitrievna çepkendi alıp jatıp. Kudayım
uuluñuzdu aman-esen kutkarsıñ. Ulan jakşı,— dep koşumçalap koydu. —Aytıñız,
balaçakasın aman-esen kutkarıp alışın kaalaymın.
Ajımurat Marya Dmitrievnanı karap, sözün makul tapkanday başın iykedi. Anan
al Eldardın kolunan kılıçtı alıp, İvan Matveeviçke sundu. İvan Matveeviç
kılıçtı alıp, tilmeçke dedi:
— Ayt buga: küröñ atımdı alsın, sıyga berer başka ılayıktuu nersem jok.
Ajımurat kolun jüzünün aldında sermep, uşunusu menen eçtemenin keregi jok,
eçteme albaym degenin bildirdi da, anan too jaktı bir, özün bir körsötüp, eşikti
közdöy jönödü. Eldin bir daarı anı eerçiy bastı. Balkondo kalgan ofitserler
kılıçtı kınınan suurup alıp, mizin karap körüştü da, çınıgı taş keser kılıç eken
deşti.
Butler Ajımurat menen birge krıltsogo çıktı. Birok bul jerde eç kim kütpögön
bir okuya boldu. Eger Ajımurat sezgiçtik, çapçañdık, çeçkindüülük kılbasa, okuyanın
artı katuu ketip, anın ölümü menen bütüşü mümkün ele.
Taş-Keçüü degen kumık aylının adamdarı Ajımurattı abdan kadırlaşçu jana
ataktuu nayıptı körgönü gana köp iret kelişçü, mına oşolor Ajımurat jönöp
keterden üç kün murda kişi jiberip, juma künü meçitke kelsin dep çakırıptır.
Birok Taş-Keçüüdö turuşkan kumıktın bek-törölörü kanduu kegibiz bar dep,
Ajımurattı jek körüşçü, oşonduktan aligi çakıruunu uguşkan soñ, Ajımurattı
meçitke jolotpoybuz dep kalkka jarıya salıştı. El buga karşı kötörülüp, törölörgö
jaattaş adamdar menen kara bukaranın arasında muştaş çıgat. Orus akimderi
tooluktardın çatagın basıp, Ajımuratka kişi jiberip, meçitke kelbesin dep
ayttırat. Ajımurat meçitke barbay kalgandıktan, eldin baarı iş uşunu menen büttü
dep oylogon ele.
Birok Ajımurat attanganı krıltsogo çıgıp, attar eşik aldında turgan çakta,
Butler menen İvan Matveeviçtin taanışı Arslan-Han degen kumık törö jetip keldi.
Al Ajımurattı körö koyup, tapançasın kemerinen suurup aldı da, Ajımuratka
kezedi. Birok Arslan-Han attuuga ülgürö albay kaldı, krıltsonun üstündö turgan
Ajımurat butunun aksagına karabastan, Arslan-Handı kezdey krıltsodon mışıkça
lıp sekirip tüştü. Arslan-Han atıp jiberdi, birok ogu tiybey kaldı. Jetip kelip
Ajımurat bir kolu menen atın tizginden şap karap, ekinçi kolu menen kanjarın
suurup aldı da, tatarça birdeme dep bakıldap jiberdi.
Butler menen Eldar eköö bir ele ubakıtta jetip barışıp, kastaşkandardı çap
koldon alıştı. Mıltıktın ünün ugup, İvan Matveeviç da sırtka çıgıp keldi. Al
keptin törkünün bilgen soñ:
— Menin üyümdö mınday akmakçılıktı kılganıñ kanday. Arslan? — dedi. —
Munuñ jakşı emes, tuugan. Maydan jeri keñ bolot erkiñ kelse, eki kulagıñdı çoy
degen, al emi menin üyümdö bıçaktaşuuga jol jok.
Kara murutçan, kodoo Arslan-Han surdana kalçıldap, attan tüştü da, Ajımurattı
kaardana bir karap alıp, İvan Matveeviç menen birge törkü üygö kirip ketti.
Ajımurat bolso entige külümsüröp attardın janına kaytıp keldi.
— Aligi neme munu emnege öltürmökçü bolgon eken? dep suradı Butler tilmeçten.
— Bizdin saltıbız uşunday dedi. Arslan-Handın kegi bar eken. Öltürmök bolgon
sebebi uşul,— dep tüşündürdü tilmeç.
— A kokus al kuup jetseçi? — dep suradı Butler.
Ajımurat jılmayıp koydu.
— Öltürsö, allanın jazmışı da. Kana, koş bol,— dedi al orusçalap. Andan soñ,
atının kökülün karmap, uzatıp turgandardın baarın közünön bir sıyra ötközdü da,
Marya Dmitrievnanı jıluu çıray menen karadı.
— Kayır koş, baybiçe,— dedi al orusçalap. — Irakmat...
— Kudayım bala-çakañdı aman-esen kutkarsın, aman-esen kutkarsın,— dedi Marya
Dmitrievna.
Ajımurat bul sözdörgö tüşüngön jok, birok ayaldın jakşılık kaalap jatkanın
sezip, başın iykedi.
— Esiñde bolsun, dosuñdu unutpa,— dedi Butler.
— Ayt, men anın jan dosumun. Eç kaçan unutpaymın,— dedi Ajımurat tilmeç
arkıluu. Andan soñ, aksaktıgına karabay, butu üzöñgügö tier zamat, biyik eer üstünö
kuşçalıp kono kaldı. Köndüm kıymılı menen tapançasın sıypap körüp, kılıçın
oñdop koydu, başka tooluktar sıyaktuu ele at üstündö bötönçö tekeberdene, er
köküröktönüp jaylanıp oturgan soñ, İvan Matveeviçtin üyünön narı bastırıp ketti.
Hanefi menen Eldar da attarına minişip, üy eeleri jana ofitserler menen dostuk
münözdö koş aytıştı da, mürşidinin artınan jed. dire jönöştü.
Ar kaçankı adat boyunça, jolooçu jönündö añgeme dükön kuruldu.
— Jigit eken!
— Arslan-andı karışkırça kaçırıp sala bergeniñ kördüñörbü, kebetesi zamatta
özgörüp ketti.
— Özü aşkan şum bolso kerek, aldap ketet go,— dedi Petrokovskiy.
— Kudayım uşunday şumdardı orustardan da köburöök çıgarsa kana,— dedi
Marya Dmitrievna ızalana kiyligişip. — Bizdikinde bir juma boldu,
jakşılıgınan başka jamandıgın körgön jokpuz — dedi al. — Kiçi peyil, akılduu,
adilet adam eken.
— Munun baarın kantip bilip aldıñız?
— Bildim da.
— Ilımdaştım deçi,— dedi üygö kirgen İvan Matveeviç. — Uşunday ekeni anık.
— Ilımdaşsam ılımdaşkandırmın. İşiñer emne? Birok jakşı adamdı
jamandaganıñar durus emes. Tatar bolso da, jakşı kişi eken.
— Iras aytasız, Marya Dmitrievna,— dedi Butler. —Araga tüşkönüñüz jakşı,
jaraysız.
XXI
Çeçen kırkasındagı çepte turgandardın turmuşu murunkusunday ötüp jattı.
Oşondon beri eki jolu trevoga bolup, jöö askerler dürböp, kazaktar menen
militsionerler da attanışıp çaap çıgıştı, birok eki jolkusunda teñ tooluktardı
toktoto alışpadı. Alar bir jolu Vozdvijenden at sugargan bir kazaktı öltürüp,
segiz atın aydap ketişti. Ayıl kıyragan soñku çabuuldun ubagınan beri başka
çabuul bolgon jok. Oñ kanattagı askerlerge knyaz Baryatinskiydin jañı naçalnik
bolup dayındalışının natıyjasında Çoñ Çeçen jerine çoñ jortuul jasalganı
gana jatkan ele.
Tak murasçısının dosu, Kabardin polkunun murdagı komandiri knyaz Baryatinskiy
oñ kanattagı askerlerdin naçalnigi bolup Groznıy şaarına keleri menen ele
Çernışevdin Voronñovgo jazgan padışanın amirlerin atkaruu üçün jasak jıydı.
Vozdvijende jıynalgan jasak çepten çıgıp, Kura bagıtındagı maydanga barıp
jaygaştı. Al jerde askerler jıgaç kıyuuga kirişişti.
Jaş Vorontsov şaan-şököttüü nootu çatırda turçu. Zayıbı Marya Vasilevna
lagerge kelip, köbünçö konup kalçu. Baryatinskiydin Marya Vasilevna menen
köñüldöş ekeni ar kimge maalım ele, oşonduktan ofitserler da, soldattar da uşul
ayal lagerge kelgen sayın bizdi tünkü küzötkö jiberet dep anı oozgo algıs sözdör
menen sögüşör ele. Adatta tooluktar zambirekterin jüktöp kelişip, lagerdi snaryad
menen atkılaşçu. Bul snaryaddardın köbü tiybegendikten, jayçılıkta bul atışka
karşı eç kanday çara koldonulçu emes. Birok Marya Vasilevna barda, tooluktar
zambirek atıp, mırzayımdı çoçutat go dep küzöt jiberilçü. Mırzayım çoçubasın
dep ar tünü küzötkö baruu arı korduk, arı jiyirkeniçtuü ele. Oşon üçün soldattar
menen jogorku koomgo kirbegen ofitserler Marya Vasilevnanı jaman sözdör menen
tildeşer ele.
Paj Korpusundagı joldoştoru menen Kura polkunda kızmat ötögön polktoştorun
körüp, naçalnikterdin adyutanttarı jana ordinaretsteri menen taanışuu üçün öz
çebinen otpusk alıp, uşul jasakka Butler da kelgen. Algaç anın köñülü ayabay şat
ele. Al Poltoratskiydin çatırına tüşüp, uşul jerden kubana tosup algan
taanıştarın kezdeştirdi. Vorontsovgo da barıp joluktu, bir az bilüüçü, antkeni bir
kezderi anı menen bir polkto bolgon ele. Vorontsov Butlerdi eñ jakşı ıklas menen
tosup aldı, anı Baryatinskiy knyazga da taanıştırdı, anan Baryatinskiyden murunku
asker naçalnigi general Kozlovskiydin urmatına koştoşuu zıyapatına çakırdı.
Zıyapat eñ sonun boldu. Altı çatır alıp kelip, janaşa tigip koyuşuptur.
Çatırlardın içindegi dastorkon jabılgan uzun üstölgö idiş-ayaktar jana
bötölkölör koyulgan. Munun baarı Peterburgdagı gvardiyanın turmuş-saltına okşop
ketet. Saat ekide üstölgö kelip oturuştu. Üstöldün ortosunda oturgandar: bir
tarabında Kozlovskiy, ekinçi tarabında Baryatinskiy. Kozlovskiydin oñ jagına
Vorontsov, sol jagına zayıbı Vorontsova oturdu. Üstöldün eki jagındagı orundarda
Kabardin polkunun jana Kura polkunun ofitserleri kırkaar tartıp oturuştu. Butler
Poltoratskiyge janaşa oturdu, eköö başka ofitserler menen tamaşalaşıp, içip-jep
köñüldüü oturuştu. Isık tamak kelip, denşçikter bokaldarga şampan kuya
baştaşkanda Poltoratskiy çındap ele korkup keyigendigin bildire, Butlerge karadı.
— Bizdiki «nak» maskara bolot go.
— Emnege?
— Al söz süylöş kerek da. Birok emneni ayta alar eken?
— Iras aytasıñ, aga söz taap süylöştön körö, ok atıp, çepti buzgan oñoy. Anın
üstünö buerde ayal oturat jana ordo mırzalar da bar. Iras ele, karap turup booruñ
ooruyt,— dep jatıştı ofitserler öz ara.
Mına, saltanattuu uçur da keldi. Baryatinskiy ordunan turup, bokalın kötördü da,
Kozlovskiyge kayrılıp kıskaça söz süylödü. Baryatinskiy sözün bütürgöndö,
Kozlovskiy da ordunan turup, kötörüñkü ün menen sözün baştadı:
— Uluu agzamdın keñ amiri boyunça men siler meneñ koştoşup, silerden ketip
baratamın, ofitser mırzalar, dedi al. — Birok ar kaçan da meni, nak, özünör menen
birge dep eseptegile... Özüñör bilesiñer, mırzalar nak bir makal bar — jalgız
darak tokoy bolboyt. Anın sıñarınday, kızmat ubagında kanday, nak, bakıt-daraja
alsam da, padışa agzamdın keñ peyildüü joomarttıgı menen kançalık, nak, sıy-
urmat körsöm da, zor martabaga, nak, jakşı atakka ee bolsom da, baarı teñ, nak
uşunun baarı teñ... — degende anın ünü dirildep ketti,— nak silerdin, tek gana
silerdin arkañar, dostorum! — Bırış baskan beti janagıdan beter bırışa tüştü.
Al bışaktap, közünön jaşın kılgırttı. — Bardıgıñarga, çın jüröktön, nak, çoñ
alkış aytamın.
Kozlovskiy andan arı süylöy albay kaldı da, çetke çıgıp, janına kelgen
ofitserlerdi kuçaktay baştadı. Baarı teñ jaşıp ketişti. Knyaginya joolugu menen
betin bastı. Knyaz Semen Mihayloviç oozun kemşeñdetip, közün irmegiledi.
Köpçülük ofitserlerdin közdörü da jaşıldanıp ketti. Kozlovskiydi ança köp
bilbegen Butler da jaşın tıya albadı. Uşunun baarı Butlerge katuu jaktı. Anan
Baryatinskiydin urmatına, Vorontsovdun urmatına, ofitserlerdin, soldattardın
urmatına tost kötörüldü. İçilgen şarapka da, özdörü könüp kalgan askerdik çoñ
şattıkka da mas bolgon meymandar tamaktan kiyin sırtka çıgıştı.
Aba ırayı memirep eñ sonun, kün nuru tögülüp, salkın jana köñüldü sergitet. Çar
taraptan ot çatırap küyüp, mukamduu ırlar sozolonot. Adamdar tekşi mayram-dubay
kurgan sıyaktuu. Köñülü ösüp, şattangan Butler Poltoratskiydin çatırına bardı. Al
jerge çogulgan ofitserler ortoloruna üstöl koyup, karta oynoogo kirişti. Adyutant
jüz somgo bayge saydı. Butler çömtögündögü namıyanın kısa karmap, eki iret tışka
çıgıp, kayta kirdi. Akırında çıdabay ketti, özünö da, agalarına da ömürü karta
oynoboogo şert berse da, emi oyunga koşulup ketti.
Aradan bir saat ötpöy ele anarday kıpkızıl bolup, terdep-tepçigen Butler
saygan akçasının tsifrasın kartanın bırışkan bir burçuna bulgangan bor menen
jazıp, üstöldü çıkanaktap oturdu. Köp akça utturgan ele, oşon üçün, öz moynuna
ilingen karızdı eseptep çıguudan korktu. Eseptebese da, kün murun ala turgan
aylıgın, atının narkın koşkondo, aligi beytaanış adyutantka beresesinen toluk
kutula albası özünö belgilüü ele. Dagı da oynogongo oyu bar ele, birok adyutant
tüsün üyrüp, appak taza kolundagı kartanı üstölgö koydu da, Butlerdin bor menen
jazgandarın eseptey baştadı. Oşondo Butler beti çımıray tüşüp, azır utturgan
akçasın toluk tölöy albasın, karızın üygö barganda salıp jibererin aytıp,
keçirim suradı, uşunu aytkanda oturgandarga ayanıçtuu körünüp, alardın baarı,
alturgay Poltoratskiy da anın közün karay albay turdu. Bul anın uşul jerde
ötkörgön akırkı keçi ele. «Karta oynoonun orduna, konokko çakırgan Vorontsovdukuna
barganım oñ bolmok»,— dep oylodu al. Emi jakşı emespi mınday tursun, taptakır
şumduk abalga tuş boldu da kaldı.
Al joldoştoru jana taanıştarı menen koştoştu da, üyünö jönöp ketti, üygö
keleri menen töşögünö kulaş on segiz saat uktadı, adatta utulgan adam uşunday
uykuçul kelet emespi. Al özün uzatıp kelgen kazakka Marya Dmitrievnadan elüü
tıyın alıp bergen, oşondo Marya Dmitrievna Butlerdin muñayıñkı kebetesin
körüp, çolok-çolok joobunan ulam anın utulup kalganın bilip, «anı emne jiberesiñ»
dep İvan Matveeviçke bir tiygen ele.
Butler ertesi künü saat on ekide oygondu, öz abalı esine tüşüp, kayradan
unutkarıp taştamakçı boldu, birok anday kıluu tuura emes ele. Beytaanış adamga
berese bolgon tört jüz jetimiş som akçanı tölöp berüünün aylasın tabuu kerek ele.
Oşentip, kutuluunun bir aylasın taptı, al: «jañıldım-jazdım, ortodogu
tegirmendin esebinen beş jüz som akça jiber,» dep agasına kat jazdı. Andan soñ
özünö tuugandık jayı bar bir sarañ ayalga nat jazıp, «kança tuusa da beş jüz som
salıp jiber», dep ötündü. Anan İvan Matveeviçke bardı: anın özünön je andan körö
Marya Dmitrievnadan beş jüz som karız ala turarmın dep oylogon boluçu.
— Men berip turar elem,— dedi İvan Matveeviç, -azır ele berip turar elem,
birok Maşka berbeyt. Bu katın attuular dünüyökor kelişet emespi, şaytan
algırlar. Oşentse da bir aylasın taap kutuluş kerek, bul balaadan. Tigi oñbogon
markitanttan çıgar beken?
Birok markitanttan karız alam dep ubara boluunuñ kajeti da jok ele. Oşon üçün
Butlerdi bir gana öz agası je sarañ tuuşkanı uşul müşkül abaldan kutkarışı
mümkün.
XXII
Çeçen jergesinde öz maksatına jete albay, Ajımurat Tiflieke kaytıp keldi.
Künügö Vorontsovgo barıp, özüñ kabıl algan kezde aga: tutkundagı tooluktardı
çogultup, bala-çakama ayırbaş kılıñız, dep jalbaruu menen boldu. Ansız menin
kolu-butum baylanuu, orustarga oydoguday kızmat kıluuga da, Şamildin közün
tazaloogo da darmansızmın, dedi al dagı. Vorontsov koldon kelgen jardamımdı
berem dep ubada kılsa da, tıñgılıktuu eçtemeni iştegen jok, jakında Tifliske
general Argutinskiy kelet, oşonu menen akıldaşayın degendi aytıp, işti kiyinkige
jıldıra berdi. Oşondo Ajımurat anday bolso ubaktıluu Nuha şaarına barıp
turuşuma uruksat etitsiz dep ötündü. Nuha Zakavkazedegi çakan şaar. Ajımurattın
oyunça, oşol jer, üy-bülösü jönündö Şamil menen da, özünö dos adamdar menen da
kabarlaşıp, kelişimge kelüügö ıñgayluu. Anın üstünö, Nuha musulmandardın şaarı,
meçiti da bar, oşonduktan özünün musulmandık parızın jakşılap ötöp turuşuna da
bolot. Vorontsov bul tuurasında Peterburgga kat jazdı, birok al jaktan joop
kelişin kütpöy ele, Ajımurattın Nuhaga barıp turuşuna uruksat etti.
Vorontsov üçün, Peterburg akimderi üçün jana Ajımurattın tarıhın bilgen
köptögön orus adamdarı üçün bul okuya je kavkaz soguşundagı bir baktıluu kezeñ
bolup köründü, je el munu jön gana bir kızık okuya dep eseptedi. Al emi Ajımurat
üçün bul, ayrıkça soñku kezde, anın ömüründögü eñ korkunuçtuu buruluş boldu. Toodon
kaçkanda, al bir jagınan, öz başın aman saktoo üçün, ekinçi jagınan, Şamilge
öçöşüp kaçkan ele. Bul kaçuu kançalık kıyın bolso da, al öz maksatına jetti,
algaçkı uçurda öz işinin iygiliktüü bolgonuna kubanıp da jürdü, oşonduktan
Şamilge çabuul jasoo planın çınında ele oyloştura baştagan. Birok üy-bülösün
kutkaram dep oyloso da, bul andan alda kayda kıyın bolup çıktı. Şamil anın balaçakasın kolgo tüşürüp, tutkunga karmap turat, anan da, ayaldardı küñdükkö berem,
uuluñdu öltüröm, je eki közün oyup salam dep kolko-balka kıluuda. Azır Ajımurattın
Nuhaga bara jatkandagı oyu — özün jaktagandardın kömögü arkıluu aylakerdik menen
bolso da, küç menen bolso da, bala-çakasın eptep Şamilden kutkarıp kaluu. Aga
Nuhada jolukkan akırkı çalgınçı mına munu ayttı: ötö işenimdüü avarlar
balaçakañdı eç janga bilgizbey alıp çıgışmakçı, anan alar menen birge orustarga
ötüp ketişmekçi, birok munu iştöögö araket kılgandar eñ ele az, oşon üçün
tutkundardı Vedenonun özünön alıp kaçuuga batına albay jürüşöt, eger alardı
Vedenodon başka jakka köçürö turgan boluşsa, oşondo gana alardı joldon kutkarıp
kala alışmakçı. Ajımurat bala-çakasın kutkargandarga üç miñ som bererin
dostoruna aytıp koyuunu tapşırdı.
Nuhada Ajımuratka meçit menen han sarayına jakın jerdegi beş bölmölüü çakan
üy berilgen. Ajımuratka köz saluuga koyulgan ofitserler da, tilmeç da, anın
nökörlörü da uşul ele üydö. Ajımurat toodon kelüüçü çalgınçılardı kütüp, alar
menen süylöşöt je bolboso çondordun uruksatı boyunça Nuhanın aylanasında salt
at menen serüündöp kaytat, anın kündölük ubaktısı uşunday ötüp jattı.
Ajımurat 8-aprel künü serüündön kaytıp kelip, özü jokto Tiflisten bir
çinovniktin kelgenin uktu. Anın emne alıp kelgenin bilgisi kelse da, Ajımurat
pristav menen çinovnik oturgan bölmögö kirüüdön murda beşim namazın okudu. Namaz
okup bolgon soñ al meymankana menen kabılkana bolup turgan bölmögö bardı.
Tiflisten kelgen çinovnik tıgırçık tartkan statskiy sovetnik Kirillov Ajımuratka
Vorontsovdun salam dubasın ayttı, al Argutinskiyge joluguş üçün on ekinçi aprelde
Tifliske kelsin deptir.
— Yahşı,— dedi Ajımurat açuuluu türdö.
Çinovnik Kirillov çü degen jerde ele aga jakpay kaldı.
— Akça alıp keldiñbi?
— Alıp keldim,— dedi Kirillov.
— Emi eki jumaga alışım kerek,— dep Ajımurat on mançasın, anan dagı tört
mançasın körsöttü. — Beri ber.
— Azır berebiz,— dedi çinovnik baştıgınan namıyanın alıp jatıp. — Buga
akçanın emne keregi bar? dedi Kirillov pristavga orusçalap. Al Ajımurattı orusça
bilbese kerek dep oylogon ele, birok Ajımurat tüşünö koyup, Kirillovgo zaardana
jalt karadı. Kirillov akçanı çıgarıp jatıp, kaytıp barganda özünün knyazı
Vorontsovgo ayta turganday kep bolsun degensip, Ajımurattan tilmeç arkıluu: «Bul
jerde zerikken joksuñbu?» — dep suradı. Ajımurat jaktırbastan, janında kuralı
jok, jön kiyimçen bılçıygan kodoo kişini köz kıyıgı menen bir karap aldı da, ün
katkan jok. Tilmeç berilgen suroonu dagı kaytaladı.
— Ayt, buga, anımenen süylöşküm kelbeyt. Akçanı bersin.
Uşunu aytkan soñ, Ajımurat orundukka oturup, akça sanoogo oñtoylondu.
Kirillov baştıktan alıp çıkkan dildeni on-ondop jeti kat (Ajımurat kününö
jeti dildeden akça alıp turçu) kılıp tizdi da, Ajımuratka karay jıldırdı.
Ajımurat akçanı jeñine salıp, ordunan turdu da, kütpögön jerden tigil çinovniktin
kaşka başınan bir nukup, basıp ketti. Çinovnik uçup turup, tilmeçke: «anın mınday
kıluuga akısı jok, antkeni men polkovnik darajasındagı adammın»,— dedi.
Pristav da uşunu ayttı. Birok Ajımurat, bilem degendey başın iykep, bölmödön
çıgıp ketti.
— Buga emne kıla alat eleñ,— dedi pristav. —Kıñk etseñ, kanjarın suurup alıp,
karap turat. Bul oñbogurlar menen söz baylaşıp bolboyt. Baykoomço, özü kutura
baştagansıyt.
Küügüm kirgende too jaktan kulakçındarın közünö tüşürö kiygen eki çalgınçı
keldi. Pristav alardı Ajımurattın bölmösünö alıp bardı. Çalgınçılardın biri
etkeelinen kelgen kara sur tooluk, ekinçisi — kırjıygan arık çal. Alardın
Ajımuratka alıp kelgen kabarı jakşı emes ele. Üy-bülöñdü kutkarabız dep ubada
bergen dostoru emi Şamildin kaarınan korkup, bul işten birotolo baş tartıptır.
Çalgınçılardın kebin ugup bolgon soñ, maldaş-urungan Ajımurat eki kolu menen eki
tizesin tayanıp, bapakçan başın jerge salıp, uzak ubakıt ünsüz oturdu. Ajımurat köp
oylondu, oylongondo da çeçkindüü oylondu. Emi bul akırkı iret oylonuşu ekenin,
bir çeçimge kelüü zarıl ekenin bildi. Anan başın kötörüp, al eki çalgınçının ar
kimisine birden dilde karmattı da:
— Bargıla,— dedi.
— Emne joop aytasız?
— Jooptu kudaydan kütkülö. Bargıla.
Çalgınçılar orundarınan turup, çıgıp ketişti, Ajımurat bolso kilem üstündö
eki kolun eki tizesine tayangan kalıbında oturup kala berdi. Al oygo batıp köpkö
oturdu. «Emne kılsam? Şamildin sözünö işenip, aga kaytıp barsambı? dep oylodu
Ajımurat. —Birok al kuu tülaldap ketet go. Aldabagan kündö da, emi al sarı şümga
bagınıp berüü bolboyt. Bolbogon sebebi, orustarda bolup kaytkanımdan kiyin al
maga emi işene koyboyt»,— dep oylodu Ajımurat.
Oşondo al too elinin bir jomogun esine tüşürdü, ilgeri bir şumkar kolgo tüşüp,
adamdardın tuurunda bip az bolgondon kiyin too başındagı öz nasiline kayta
barıp koşuluptur. Kaytıp barganda butunda boo, yuogo baylagan jılaajını bar eken.
Başka şumkarlar an kabıl albaptır. «Öz jönüñ menen uça ber, kümüş jılaa Jın
takkan jeriñe kayta bar. Bizde jılaajın da, boo pa jok», deşiptir. Birok al
şumkar öz mekeninen ketpeptir. Oşondo başka şumkarlar anı çokulap öltürüp
salışıptır.
«Meni da oşentip çokup öltürüp salışat go», dep oylodu Ajımurat.
«Je bıyakta kalsambı? Kavkazdı orus padışasına bagındırıp, bak-döölöt, atakdaraja alsambı?»
Vorontsov menen joluguşup süylöşköndörü, kartañ knyazdın maktoo sözdörü esine
tüşüp:
«Anday kıluuga bolot»,— dep oylodu al.
«Birok azır çeçişim kerek, bolboso tigi şum bala-çakamdı kurutat».
Ajımurat tünü boyu köz irmebei, oylonuu menen boldu.
XXIII
Tün ortosu çende al bir tıyanakka keldi. Toogo kaçıp keteyin, kıyışpas avarlar
menen birge Vedenogo kirip barıp, je ölöm, je üy-bülömdü kutkaram — dep çeçti al.
Bala-çakasın alıp orustarga kayta ötöbü, je Hunzahka kaçıp barıp, Şamilge karşı
küröşöbü,—bul jagın Ajımurat çeçken jok. Anın azırkı bir gana bilgeni —
orustardan kaçıp çıgıp, toogo ketüü. Emi al uşul oyun atkaruuga kirişti. Jazdıktın
astınan kara şırıma beşmantın alıp, nökörlörü turgan bölmögö jönödü. Ortodo
oozgu üy bar ele. Ajımurat eşigi açık oozgu üygö çıga bereri menen ayluu tündün
salkın ilebi çulgap al. dı da, üygö janaşa baktan kubuljutup sayragan bulbul.
dardın ünü kulagına şak dey tüştü.
Oozgu üydön ötüp barıp, Ajımurat nökörlörü turgats bölmönün eşigin açtı. Bul
bölmödö şam jok ele, jañı tuugan aydın şoolası gana terezeden tüşüp turgan. Üstöl
menen eki orunduk bir çette turat, tört nökörü çepkenderpn töşönüp, kilem üstündö
jatat. Hanefi korooDogu attardın janında uktap jatkan: eşiktin kıçıraganın ugup
kalgan Gamzalo ordunan kötörüldü da, Ajımurattı kılçaya bir karap alıp, taanıgan
soñ kayra jattı. Anın janında jatkan Eldar bolso ırgıp turup, buyruk kütö
beşmantın kie baştadı. Kurban menen HanMagoma uktap jattı. Ajımurat
beşmantın üstölgö koygondo, birdeme taktayga tiyip şıldırt etti. Bul beşmanttın
içine tigilgen dilde ele.
— Mına bulardı da tigip koy,—dedi Ajımurat bügün algan dildelerin Eldarga
berip jatıp.
Eldar dildeni koluna alar zamat jarıkka bardı da, kanjarının astınan bakisin
çıgarıp, beşmanttın astarın sögö baştadı. Gamzalo öydö bolup, maldaş urunup
oturdu.
A sen, Gamzalo, jigitterge ayt, tapança-mıltıktarın tekşerişsin, ok-darıların
dayardaşsın. Erteñ alıs sapar jol tartabız,—dedi Ajımurat.
Ok da bar, darı da bar. Baarı belen bolot,— dedi Gamzalo, anan dagı birdeme
dep aykırdı.
Ajımurattın emne sebepten mıltıgıñardı oktogula degenin Gamzalo tüşünö
koydu. Anın adegende ele kököiün kesip, al emi kiyin jatsa-tursa oyunan ketpegen bir
gana tilegi bar ele: orustardı kança kaalaşınça kırıp-joyup, toogo kaçıp ketsek,
dep jürgön. Ajımurattın emiki oyu da oşol ekenin baykap, içinen kımıldadı.
Ajımurat çıgıp ketkende, Gamzalo joldoştorun oygottu. Anan törtöö teñ tünü boyu
mıltıktarın, tapançaların, miltelerin, ottuktarın tekşerdi, nımdak darını
kurgak darı menen almaştırdı, ölçölüü darı salıp, dayardalgan oktordu mayluu
çüpürökkö orop, töş çöntöktörünö tıgıştı, kılıçtarı menen kanjarların kayrap,
mizderin maylaştı.
Tañ sürö Ajımurat daarat alganı kayra dagı oozgu üygö çıktı. Tañ aldında
sayragan bulbuldardın ünü oozgu üydön bayagı iñir kirgendegiden da aykın jana
teztez uguldu. Al emi nökörlör bölmösünön kanjardın kayrakka tiyip, şırt-şırt
etkeni ugulat. Ajımurat çelekten suu suzup alıp, eşikke jakınday bergende muruttar
bölmösünön kayraktın ününön başka, kıñıldagan Hanefinin içke ünü da uguldu. Bul
Ajımuratka taanış obon ele. Oşon üçün al kulak türüp, toktoy kaldı.
Ir sözdörü mınday ele: Gamzat degen öz şerikteri menen birge orustun bir üyür
ak boz jılkısın tiyip ketet. Terek darıyasının arkı öyüzünö ötköndö, orus knyazI
kuup jetip, kara tuman kol menen Gamzattı kurçap alat. Oşondo Gamzat jılkının
baarın muuzdap, bir jerge üyüp çep jasayt da, oşonun daldasına öz jigitteri menen
birge oturup alıp, mıltıktın ogu tügöngönçö, kanjardın mizi mokogonço, kaşık kanı
kalgança orustar menen atışıp, çabışat. Ölör aldında Gamzat obolop uçkan
kuştardı körüp, alarga mınday dep zar kagat: «Obolop uçkan kelgin kuş, bizdin jerge
jetersiñ, seksendegen karındaş, bükçüñdögön kart ene, appak jüzdüü aruular, kayda
dep bizdi surasa, gazavattın jolunda, kurman boldu deersiñ. Kabırga kirbey denesi,
talaada kaldı deersiñ, jalaktagan aç börü, azuuların arkaytıp, kabırgasın
karkaytıp, jem kılar emi deersiñ, kurkuldagan kuzgundar eki közün oyup jep,
jırgaşar emi deersiñ».
Zarluu ün menen aytılgan uşul ır ayaktalgan kezde, buga şayır Han-Magomanın
şañkıldagan ünü da koşulup ketti. Sozolongon obon bastaganda Han-Magoma «Lya
illyaha il alla» dep bir aygaylap aldı da, kulak tundura çanırıp jiberdi. Andan
soñ baarı teñ tım-tırs bolup kaldı da, baktagı bulbuldardın bezenip sayraganı,
bölmö içinde kayralıp jatkan kuraldın bir kılka şırtşırt etkeni gana kayradan
ugula baştadı.
Ajımurat tereñ oygo batkandıktan, kolundagı kumganı kıyşayıp, oozunan suu
tögülö baştaganın da bankabadı. Özünçö başın bir çaykap koyup, öz bölmösünö kirip
ketti.
Ajımurat namaz-bagımdat okup bolgon soñ, kural-jaragın tekşerip kördü da,
töşögünö barıp oturdu. İştep turgan işteri jok boluçu. Attanuu üçün pristavdan
uruksat aluu kerek ele. Tış dele karañgı, pristav dale uktap jatat.
Hanefinin janagı ırı Ajımurattın esine ekinçi bir ırdı tüşürdü. Anı enesi
çıgargan ele. Ir Ajımurat tuulgan kezde çın bolgon okuyanı bayandaçu. Munu enesinin
oozunan ukkan boluçu.
Irdın sözdörü mınday:
«Senin bolot kanjarıñ ak töşümö tak saldı. Jaraga şıpaa bolsun dep, oşondo
men öz kulunumdu töşümö basıp aymaladım, anı ısık kan menen juudum. Töşümdögü
jaratım eç bir em-dom koldonboy ele ayıgıp ketti. Men ölümdön korkpodum, menin
uulum da er jürök bolüp ösöt».
Bul ır Ajımurattın atasına arnalgan ır ele. Irdın maanisi mınday: Ajımurat
jarık düynögö kelgeñ kezde hanışa da boyunan boşonup, zkinçi uulu UmmaHandı
töröptür. Ajımurattın enesi hanışanın tuñguçuñ emizgen eken, hanışa mınabu
uulumdu da emizip asırasın dep çakırat. Birok Patimat öz uulun taştap ketkñsi
kelbey, barbaymın deyt. Oşondo Ajımurattın atası açuulanıp, bar dep buyurat.
Kayradan baruudan baş tartkanda, anı kanjar menen bir urat, eger el araga
tüşpögöndö öltürüp da salmak eken, oşentip Patimat öz uulun jetimsiretpey, öz
sütün berip östürüptür, ırdı uşul tuuraluu çıgargan eken.
Ajımurat enesinin jaş çagın esine tüşürdü. Eleseles es kirgen kezinde enesi
eköö tam töbösündö ton jamınıp jatar ele, uktaar aldında enesi uşul ırdı ırdats
berçü. Oşondo Ajımurat enesinen: töşüñdögü taktı körsöt dep surar ele. Enesinin
oşol kezdegi elesi közünö daana tartıldı. Al kezde enesi azırkıday jüzün bırışç
baskan, ak çaç, kızıl eek karı emes, sımbatı kelişken suluu kayrattuu jaş ele.
Ajımurat beş jaşka çıkkanda, enesi anı arkasına dardaytıp kötörüp alıp, bir
toonun arkı betinde turuuçu tayatasına alıp barar ele.
Çokço sakalı agarıp, betin bırış baskan çoñ atası da esine tüştü. Al zerger
ele. Taramıştuu koldoru menen kümüş sogup oturup, neberesine duba aytkızçu. Too
eteginde orguştap atılıp çıkkan bulak bar ele, oşondo al enesinin eteginen
karmap, suuga eerçip bara turgan. Andan başkalar da esine tüştü: özdörünün bir arık
iti bar ele, al erkelep anın betinen jalaçu. Enesi uy saap, süt bışırçu. Azır da
oşondogu tezek tütününün jıtı kelip, ayrandın daamı sezilgendey bolot. Enesi
anın çaçın birinçi iret alganı da esine tüştü. Oşondo dubalda ilinip turgan
jıltırak jez çılapçından kök jaltır togolok başın körüp, ayran tañ kalgan ele.
Bala çagın estey oturup, özü çaçın birinçi jolu alıp bergen süyüktüü uulu
Yusuftu da oylodu. Azır oşol Yusuf er jetken suluu jaş jigit boldu. Uulun eñ
akırkı jolu kanday körsö, tak oşondoy elestetti. Ajımurat Tselmesten attanganı
jatkan ele. Balası at jetelep kelip, birge baruuga uruksat suradı. Kiyinip, kuraljaragın asınıp, atın jetelep alıptır. Yusuftun çırayluu, ırañduu kızıl jüzünön,
şıñga boyluu kelbetinen (al Ajımurattan biyigireek ele) erdiktin, aloolotgon
jaştıktın, ömür şattıgının ilebi kelip turat. Jaş da bolso, keñ dalısı, çımır
denesi, şıñkıygan uzun boyu, karıluu, şadıluu koldoru, aşıp-taşıgan küç-kayratı,
şamdagaylıgı, iykemdüülügü atasın ar kaçan suktantıp, kubantar ele.
— Bıyakta kalganıñ jakşı. Azır üydün eesi jalgız sensiñ. Eneñ menen çoñ eneñe
köz bol,—degen ele Ajımurat koştoşordo.
Bul sözdörgö Yusuftun köñülü ergip, eki beti albırıp, sıymıktanganı ali esinde.
Al atasına: «Men barda enem menen çoñ eneme eç kim jamandık kıla albayt»— pegen
boluçu. Oşondo da Yusuf atına minip, özöngö çeyin uzatıp bargan. Özöndön kayra
tartkan. Oşondon beri Ajımurat ayalın da, enesin da, uulun da körö elek.
Emi Şamil anın oşol uulun közün oyup sokur kılmakçı! Ayalına emne kılışarın
Ajımurat oylogusu da kelgen jok.
Uşul oylor Ajımurattı katuu tolkuttu da, andan arı otura albadı. Ordunan atıp
turdu da, aksañdap basıp, eşnkke tez keldi. Eşikti açıp, Eldardı çakırdı. Kün çıga
elek bolçu, birok tış japjarık ele. Bulbuldar jaagın janıp sayrap jattı.
— Bar, pristavga ayt, men serüündöp kaytkım kelet, anan attardı tokugula,— dedi
al.
XXIV
Butlerdin bul uçurdagı birden-bir kubanıçı jookerdik poeziya ele. Al kızmat
ubagında gana emes, jeke turmuşunda da uşunday kızıkka berilip ketken. Özü
çerkesçe kiyinip alıp, at oynotup maşıktı, Bogdanoviç degen belgilüü baatır
menen birge eki iret bukturmaga çıktı. Birok eki jolkusunda teñ alar eç kimdi
jolukturgan da, öltürgön da jok. Uşunday erdigi, Bogdanoviç menen dostoşuusu
Butlerge jagımduu jana maanilüü nerse bolup köründü. Al köp akça tuudurup alasıñ
dep, bir evreyden akça karızdap, beresesinen kutulup aldı. Mındayça aytkanda oor
jügün jeñildetti jana alıstattı. Öz abalın oyloboogo tırıştı, jookerdik poeziya
menen birge şarapka da berilip ketti. Bargan sayın köbüröök içip, kündön-küngö
adebi naçarlay berdi. Al emi Marya Dmitrievna üçün eñ jakşı İosif ataluudan kalıp, ayalga oroy mamile jasap, anı menen jakındaşuunu közdödü, birok ayal anı
janına juutmak turgay, katuukatuu aytıp, uyatkarıp taştadı.
Apreldin ayak çeninde çepke bir jasak keldi. Baryatinskiy bul jasaktı tar jol,
taygak keçüü dep atalgan çeçen jergesi arkıluu jañı jortuulga attandırmak.
Jasakta Kabardin polkunun eki rotası bar. Kavkazdıktardın kadimki saltı boyunça
Kurada turgan rotalar bul rotalardı meymandarınday kabıl alıştı. Soldattar
kazarmalarga tarap jaygaşıştı. Mındagılar alardı tamak menen da, al turgay et
menen da, botko menen da, arak menen da sıylaştı, al emi ofitserler
ofitserlerdikine jaygaşıştı. Ezelki rasim boyunça mındagı ofitserler kelgen
ofitserlerdi konok kılıştı.
Konok aşta arak-şarap içildi, ır ırdaldı. İvan Matveeviç kızılday mas ele,
anın algaçkı kızıl küröñ ıranı emi kara sur tartkan, orundukka minip alıp,
kınınan^suurup algan kılıçın şiltep, kıyalındagı joonu kanday çabarın körsötüp
jattı, birde sögünüp, birde katkırıp, birde kuçaktaşıp, birde biyledi, biylep
jüRüp: «Ötkön jıldarı Şamil bülük baştadı, tray-rayratatay, Şamil bülük
baştadı»,—dep özünö jakkan ırdı ırdap koet.
Butler da uşul jerde boluçu. Bul körünüştü da jookerdik poeziya dep bilgisi
kelse da, İvan Matveeviçtin ayanıçtuu kebetesine içinen katuu keyidi, birok anı
toktoto turganday eç ılajı jok ele. Başı aylana baştaganın sezgen Butler akırın
sırtka çıktı da, üyünö jönödü.
Appak üylörgö, jol boyundagı taştarga tolgon aydın şoolası tüşüp turat. Ay
süttöy jarık bolgonduktan, jol üstündögü ar bir taş, ar bir çöp, ar bir tezek aykın
körünöt. Üygö jakınday bergende Butler jooluk jamıngan Marya Dmitrievnanı
kördü. Köñülündögüsün bnldirem dep katuu kaguu jegen soñ Butler saal uyalıp aga
kezdeşüüdön kaçıp jürgön. Emi ayluu tün menen araktın taasirinen bolso kerek,
Butler aga kayradan jıluu sezim bildirip, naz aytuuga köñüldönö ketti.
— Kayda barasız? — dep suradı al.
— Çalıma baratkan elem,—dedi ayal jıluu çıray menen. Butler kançalık ıkılas
bildirse da, ayal anı janına taptakır juutpay kelgen, birok kiyinki kezde
Butlerdin özün oolak karmap jürgönünön al ıñgaysız sezer ele.
— Aga barıp emne kılasız, kelet da.
— Keler beken?
— Kelbese, biröölör alıp kelet da.
— Birok, bu jakşı emes go,— dedi Marya Dmitrievna. — Anda barbay ele
koyöyunbu?
— Barbay ele koyuñuz. Andan körö üygö kaytalı.
Marya Dmitrievna kayra buruldu da, Butler menen birge üyünö jönödü. Ay süttöy
jarık, oşon üçün Butlerdin başının jol boylop jılıp baratkan kölökösünün
aylanasında ay şoolası kılañ-kılañ jarkıldap barat. Butler uşul söölöttüü
jarkıldaktı közdön keçirip, janındagı ayalga içki sezimin, kuştarlıgın aytuuga
niettense da, kebin kanday baştarın bilbedi. Ayal anın aytar sözün küttü. Birok eköö
teñ ünsüz kele jattı, üygö da jakındap kaldı, tak uşul uçurda kapıletten salt
attuular çıga keldi. Anın biri ofitser, janına eerçitken soldattarı bar.
— Tün katıp jürgön bu kim? — dep Marya Dmitrievna çetke çıga berdi.
Ay şoolası tigi jolooçunun art jagınan tüşüp turgandıktan, jakın kelgende gana
Marya Dmitrievna anı taanıdı. Bul murda İvan Matveeviç menen birge kızmat
kılgan Kamenev degen ofitser ele. Marya Dmitrievna anı oşol sebepten bile turgan.
— Petr Nikolaeviç, siz beleñiz? — dep al-jay suradı Marya Dmitrievna.
— Tak özümün,— dedi Kamenev. —A, Butler! Amansızbı! Dale uktay elek beleñiz?
Marya Dmitrievna menen seyildep jürösüzbü? Baykañız, İvan Matveeviçtin
kaarına kalasız. Al özü kayda?
— Tigine, ugup atasızbı? — dep Marya Dmitrievna tulumbastın dobuşu menen
obon çıkkan jaktı nuskadı. — Kaylap jatışat.
— Oşo kaylagandar öz kişileribizbi?
— Jok, Hasav-Jurttan biröölör keliptir, oşolordun urmatına içip jatışat.
— E, bul jakşı ırım eken. Men da jetip ülgüröyün. Aga bir saamga gana
jolukkanı kelgem.
— Emne, işiñ bar bele? — dep suradı Butler.
— Ança-mınça bir işim bar.
— Jakşılıkpı, jamandıkpı?
— Kimge kanday! Biz üçün jakşılık, kee biröölör üçün eñ jaman,— dep Kamenev
külüp jiberdi.
Oşol mezgilde Kamenev da, jöö kişiler da İvan Matveeviçtin üyünö jetip
kalgan ele.
— Çihirev! — dedi Kamenev. — Beri kel.
Don kazagı başkalardan bölünüp çıgıp, tigilerdtsñ janına keldi. Bul kadimki
don kazaktarınça kiyingeñ adam ele: butunda konçtuu ötük, üstündö şinel, artıngan
kurjunu bar.
— Janagını beri alıp kel,— dedi Kamenev attan tüşüp jatıp.
Kazak da attan tüşüp, kurjundun içinen bir baştıñ alıp çıktı, anda birdeme bar
sıyaktanat. Kamenev baştıktı alıp, içine kolun saldı.
— Emese, jañılıktı körsötöyümbü? Siz korkpoysuzbu?— dedi al Marya
Dmitrievnaga karap.
Emneden korkmok elem? — dedi Marya Dmitrievna.
— Anday bolso mına,— dep Kamenev baştıktan bir kişinin başın suurup çıgıp,
ay jarıgına tostu,— taanıysızbı?
Bul döñ mañday, kırkma kara sakalçan, kırkma kara muruttuu, takır baş eken, bir
közü çala jumuluu, zkinçi közü açık, baş söögü jara çabılgan, murduna kara kan uyup
kalıptır. Moyun jagı kanduu sülgü menen orolgon. Baştı bir neçe jaratı bolso da,
kögörgön erinden balaça muñayım, açık çıray baykalat.
Marya Dmitrievna baştı bir karap aldı, anan lam debesten, şart buruldu da,
şıpılday basıp, üyünö kirip ketti.
Butler korkunuçtuu baştan közün ayıra albadı. Bul baş ögünü ele özü bir neçe
keçti dostuk peyil menen añgemeleşip ötkörgön Ajımurattın başı ele.
Bul kanday? Munu öltürgön kim? Kaydan öltürdü? — dep suradı al.
Kaçam degen jerinen karmap aldık,— dep Kamenev baştı tigil kazakka karmattı
da, Butler menen birge üygö kirdi.
Ölsö da, baatırdık menen öldü,— dedi Kamenev.
Aytıñızçı, bul kandayça mınday bolup ketti?
Bir az sabır ete turuñuz, İvan Matveeviç kelsin, baarın baştan-ayak aytıp
berem. Kelgendegi jumuşum da oşol. Çepter menen ayıldardı aralap, körsötüp
jüröm.
İvan Matveeviçke kişi jiberildi. Eki ofitserdn eerçitip al da keldi, özü mas,
janındagıları da ıljıgan mas, keler zamat Kamenevdi kuçaktadı.
— Men sizge keldim,— dedi Kamenev. — Ajımurattın başın alıp keldim.
— Kalp! Öltürdüñörbü?
— Ooba, kaçıp ketmekçi boldu,
—Ayttım ele go, aldap ketet dep. Kana al? Baştın özü kana? Körsötçü.
Dobuştap çakırganda, janagı kazak baştıktı alıp jetip keldi. Baştıktan baş
çıgarılganda, İvan Matreeviç tunargan közü menen anı köpkö tiktep turdu.
— Degen menen jigittin jigiti ele,— dedi al. — alıp kelçi, ööp koyöyun.
— Çın aytasız, azamat kişi ele,— dedi bir ofitser.
Baarı baştı karap körüşköndön kiyin, anı kayra
kazakka karmatıştı. Kazak baştı jerge katuu tiygizböögö dalalat kılıp, baştıkka
salıp koydu.
— Aytçı, Kamenev, baştı elge körsötüp jatkanda birdeme deysiñbi? — dedi
bir ofitser.
— Koyö tur, alıp kelçi beri, ööp koeyun. Al maga kılıç bergen,— dep darıldadı
İvan Matveeviç.
Butler krıltsogo çıktı. Marya Dmitrievna ekinçi baskıçta oturgan eken.
Butlerge jalt bir karap, açuulana narı karap ketti.
— Bul emneñiz, Marya Dmitrievna? — dep suradı Butler.
— Baarıñar teñ baş kesersiñer. Körgüm kelbeyt silerdi. Jetken baş keser
turbaysıñarbı! — dedi ayal ordunan turup baratıp.
Butler emne deerin bilbey:
— Mınday abal ar kimdin başına kelişi mümkün. Antpese soguş bolobu,—dep
buydalıp kaldı.
— Soguş! Kaydagı soguş? — dep çıñırıp jiberdi Marya Dmitrievna. — Baş
kesersiñer, bolgonu uşul. Ölgöndü kadırlap jerge koyuunun orduna şıldıñ kılıp
ırsalaktaşat! Kan içkiçter dese,— dep kaytaladı da, krıltsodon tüşüp, artkı
eşikten üygö kirip ketti.
Butler meymankanaga kaytıp kelip, Kamenevden iştin çoo-jayın toluk tökpöy-çaçpay
aytıp berişin suradı.
Kamenev aytıp berdi.
Al okuya mınday bolgon ele.
XXV
Ajımuratka şaarga jakın jerde serüündöp jürüügö uruksat berilgen, janında
küzötçü kazaktar dayıma eerçip jürçü. Nuhadagı kazaktar elüü adam, alardın on
Çaktısı naçalnikterge kızmat kılçu, kalganın buyruk boyunça on adamdan küzötkö
jiberip tursa, ar bir on adamga kün ara kezek keler ele, Oşonduktan algaç on kazak
jiberilse, kiyin beş adamdan jiberüünü çeçişkeñ anın üstünö naçalnikter
Ajımuratka nökörlördü büt eerçitip çıkpa degen ele, birok Ajımurat 25-aprel künü
serüündöp kelüügö beş nökörün büt eerçitip çıktı Ajımurat attanarda asker
naçalnigi beş nökördün tekşi atka minmekçi bolgonun baykap, baarın birdey
eerçitip jürüügö bolboyt dep eskertti ele, Ajımurat anıñ sözün ukmaksan bolup,
atına kamçı bastı. Al emi asker naçalnigi andan arı öktömdük kılgan emes. Beş
kazaktın biri uryadnik Nazarov degen, Georgiy medalın algan, çaçı tegizdelgen,
uuzday jaş, çımır denelüü, ak sargıl' jigit boluçu. Al kedey dıykandın tun balası
ele, atasınan jaş kalıp, emi kartañ enesi, üç karındaşı menen ekn inisin bagıp
jürgön boluçu.
— Sak bol, Nazarov, alıs ketpesin!—dep dobuştadı asker naçalnigi.
Kup bolot, taksır,— dep joop kaytardı Nazarov, apai al üzöñgünü çirene teep, bir
kolu menen iynindegi mıltıgın süyöy karmap, koçkor tumşuk jeerde çoñ atın
jeldirte jönödü. Artında tört kazak kelattı biri — Ferapontov degen uzun boyluu,
arık adam, özü jokton bar kılgan, aşıngan uuru,— baya künü Ramzalog darı satkan
oşol boluçu; ekinçisi — küçtüümün dep maktangan İgnatov degen möönötün ötöp bütkön
olburluu ulgayıñkı mujik; üçünçüsü — Mişka degen taldırmaç bey karuu boz ulan,
anı eldin baarı şıldıñdap külö turgan; törtünçüsü Petrakov degen ak sargıl jigit,
enesinin jalgızı, özü şayır, jıldızduu.
Erteñ menen tuman bar ele, birok şaşke çende tuman suyulup, kün jadırap tiydi.
Jañı baylagan jaş jalbırak da, kubalap öskön kök çöp da, önüp kele jatkan maiea
da, joldun sol jagındagı şarkırap akkan özön suusu da kün şoolası menen
çagılışıp, jılt-jılt etet.
Ajımurat jan ayañ menen kelattı. Anın soñunda bir karış alıs kalbay kazaktar
menen nökörlör kele jatıştı. Sepildin sırtındagı joldu boyloy uşunday ele
basık menen jürüp oturuştu. Joldon töbösünö sebet kötörgön ayaldar, arabada
oturgan soldattar, ögüz çegilgen kıiçıldak arabalar kezdeşti. Eki çakırım
uzaganda, Ajımurat ak boz atın temindi. Atı zıpıldap alıp jönögöndö, nökörlörü
taskakka ötüştü. Kazaktar da attarın taskaktatıp kelatıştı.
Atañ körü, atı sonun eken da,— dedi Ferapontov. — Tigil özü murdagıday kas
kişi bolso, atınan kalpaktay uçurar elem.
— Çın aytasıñ, Tifliste bul atka üç jüz som bergender boluptur.
— Men bolsom öz atım menen ele aşıp ketem,—dedi.
— Aşıp keteriñ bışık deçi,— dedi Ferapontov.
Ajımurat jürüşün muruñkudan da ıldamdata tüştü.
— Ey, dos, anday jürüügö bolboyt. Akırın! — dep aygayladı Nazarov,
Ajımurattı kuup jetip.
Ajımurat jalt bir karap alıp, birok eçteme debesten jürüşünön jazbay kete
berdi.
— Bu oñbogurlardın bir jaman oyu bar go deym, jöñkütüp baratışkanın karaçı,—
dedi İgnatov.
Uşunday taskak menen alar toogo karay bir çakırımday jürüştü.
— Jay jür deym! — dep Nazarov dagı bakırdı.
Ajımurat ün katkan da, kayrılıp karagan da jok, tek muruñkudan da jürüşün
tezdetip, emi şar jelişten kara çabuulga öttü.
Namısı kozgolo tüşkön Nazarov:
— Kutula albaysıñ! — dep aykırdı.
Al çoñ jeerdesine kamçı bastı da, üzöñgügö tura kalıp, saal eñkeye berip,
Ajımurattın soñunan kuYuNdatıp çaba jönödü.
Asman çayıttay açık, betke urulgan salkın jel, astındagı mıktı, karıluu attın
tegiz jol menen zımıray akkan çurkaşı Nazarovdun köñülün taşkındatıp
jibergendey boldu, alda kanday jaman şumduk kezdeşer degen oy başına kelgen da
jok. Al atının koltugu ayrılıp, arışı arbıgan sayın Ajımuratka jakınday
tüşkönünö kubandı. Ajımurat jakındap kele jatkan iri attın dübürtünön ulam
uzatpay kuup jeterin añdadı da, oñ kolu menen tapançasın alıp, sol kolu menen
özünün tamanı kızıp ala kaçkan ak bozunun oozun tarta baştadı.
— Çappa deym! — dep aykırdı Nazarov. Ajımurat menen katarlaşa berip, atın
tizginden aluuga kolun sozup. Al añgıça bolboy tars etken ün çıktı.
— Munuñ kanday? — dep Nazarov kökürögün mıkçıp, bakırıp jiberdi. — Atkıla,
jigitter! — dedi da teñselip barıp, eerinin kaşın basa jıgıldı.
Birok kuraldarın kazaktardan murun kolgo alışkan tooluktar tigil kazaktardı
tapança menen atkılap, kılıç menen çapkılay baştaştı. Nazarov bolso öz
joldoştorunun tegereginde ürküp ala kaçkan atınıñ jalın kuçaktay asılıp kalgan.
İgnatovdun astındagı at bolso anın butun basa jıgıldı. Eki tooluk kılıçtarın
suurup-suurup alışıp, attan tüşpöy turup ele anın başı, kolun kılıç menen çaapçaap jiberişti. Petrakov jol doşuna kömökkö çaptı ele, oşol zamat tars-tars
tapança atılıp, arkası menen kaptalı tız-tız dey tüştü da, üstünön kalpaktay uçup,
kömölönüp ketti.
Mişkin attın başın bura tartıp, sepilge karay çaptı. Hanefi menen HanMagoma anın sonunan çu koyuştu, birok tigil dalay jerge uzap ketkendikten,
tooluktar kuup jete albay kalıştı.
Al kazaktı kuup jete albasın bilişken soñ, Hanefi menen Han-Magoma öz
kişilerine kaytıp kelişti. Gazalo kanjar sayıp İgnatovdu öltürgöndön kiyin
Nazarovdu attan oodarıp tüşüp, anı da muuzdap saldı. Han-Magoma ölgöndördün
okçontoylorun şıpırıp aldı. Hanefi Nazarovdun atın ala keteyin dedi ele, birok
Ajımurat aga keregi jok dep aykırdı da, jol menen alga karap atının oozun koe
berdi. Anın soñunan çaap jönöşkön nökörlörü Petrakovdun eerçip algan atın kayra
kuudu. Alar Nuhadan üç çakırımday jerdegi kürüç talaasın aralay çabışkanda
munaradan korkunuç belgisin bildirip mıltık atıldı.
Kardı jarılgan Petrakov çalkasınan jatat. Anın japjaş jüzü asmanga karagan.
Balıktay soluktap jan taslimi bolup barattı.
Ajımurattın kaçıp ketkenin ukkanda, sepil naçalnigi eki kolu menen başın
mıkçıp:
— Jaratkan kuday, atakebay, bul emne degen şumduk! dep bakırdı. —Tübümö
jetişti! Kaçırıp jiberişti, karakçılar!—dep aykırdı al Mişkindin kabarın ugup
atıp.
Bardık jerde dool kagıldı. Şaardagı bardık kazaktar mınday tursun, beykut
ayıldardan da militsioner çogultuşup, kaçkındardı kuuganga jiberildi.
Ajımurattı tirüülöy, je ölüüdöy kolgo tüşürüp alıp kelgen adamga miñ som sıylık
berilet dep jar salındı. Ajımurattar kazaktardı öltürüp, çaap ketişkenden kiyin
eki saattan soñ eki jüzdön aşık atçandar kaçkındardı taap karmap alışç üçün
pristavdı eerçitip baratıştı.
Çoñ jol menen bir neçe çakırım jürgöndön kiyii Ajımurat kara terge tüşüp,
küş-küş öpkö kakkan ak bozdun oozun tartıp, toktoy kaldı. Joldun oñ jagınan
Belarjik degen ayıldın tamdarı menen munarası közgö tüşöt, sol jakta — talaa,
anın arkı çetinen özön körünöt. Toogo kaçuu üçün oñgo buruluş kerek bolso da,
Ajımurat karama-karşı jakka, solgo karay buruldu, antkeni kuugunçular dal oşol oñ
jakka burulat dep oylogon ele. Al jolsuz jer menen jürsö da, Alazan özönün keçip
ötüp, çoñ jolgo çıgıp alat. Andan anın izine eç kim tüşpöyt. Tokoygo jetkençe oşol
jol menen jüpüp oturat da, anan tokoy arkıluu dagı da özöndön ötüp, too koynuna
kirip ketet. Ajımurat uşunday oy menen solgo buruldu. Birok özöngö jeteri arsar
sıyaktandı. Alar basıp ötçü kürüç talaasına jıldagıday jañı ele suu jaygan eken,
al jer bılkıldap saz-balçıkka anlanıp kalıptır, attar tuşardan batıp ketti.
Ajımurat Jana anın nökörlörü kurgak jer izdep birde oñgo, birde solgo buruluştu,
birok alar kez kelgen talaa bütündöi suu jaypap, topuragı ezilip ketiptir. Attar
batkakka batkan buttarın kurkurata arañ tartıp alışat da, bir neçe adım baskan
soñ, küş-küş öpkö kagıp turup kalışat.
Alar uşintip köpkö ubara tartıştı, keç da kirip keldi, özöngö bolso dale
jetişe elek. Sol jakta büçür baylap kögörgön badalduu aral bar ele. Ajımurat
oşol badaldardın içine kirip, çarçap kıynalgan attardı es aldırıp, tün kirgençe
ayalday turuunu çeçti.
Badaldarga kirgenden kiyin Ajımurat jana anın nökörlörü attan tüşüp, attarın
tuşap otko koyuştu da, özdörü jolgo ala çıkkan nan, ejigeydi jep tamaktanıştı.
Adegende şoola çaçkan jañı tuugan ay toonun daldasına batıp ketti da, tün közgö
türtsö körüngüstöy kapkarañgı bolup kaldı. Nuhada bulbul degen köp ele. Mındagı
bulbuldar andan da eki ese köp eken. Ajımurat öz nökörlörü menen badal içine
kirip, dabır salıp jürgöndö, bulbuldar tına kalışkan. Birok adamdardın
kobursoburu, dabırt-duburtu basılganda, bulbuldar kayradan ün alışa sayray
baştadı. Tünkü tıbıştardı tıñşap jatkan Ajımurat bulbul ününö da erksiz kulak
türdü.
Bulbuldardın sayraganı Gamzat jönündö ırdı esine tüşürdü, anı bügün tünü suu
alganı çıkkanda ukkan ele. Azır al kaysı gana uçurda bolbosun oşol Gamzat uçuragan
abalga kabılıp kalışı mümkün. Uşunday da bolot degen oy esine şap kele kalıp,
bir kızıktay katuulana tüştü. Al çepkenin jayıp, namaz okudu. Namazın bütö
bergende, badaldarga jakındap kelatkan tabıştar ugüldu. Bul tabıştar batkaktı
çalpıldata keçken attardın dübürtü ele. Ötkür közü oynoktogon Han-Magoma
badaldardın bir çetine jügürüp çıgıp, karangıda atçan, jöö adamdardın karaanı
beri jılıp kelatkanın kördü.
Başka jaktan kelatkan uşunday ele alamandı Hanefi da kördü. Bular uezddin asker
naçalnigi militsionerleri boluçu.
«Emnesi bolso da, Gamzatça karmaşat ekenbiz»,— dedi içinen Ajımurat.
Trevoga kagılgandan kiyin Karganov jüz çamaluu militsionerler menen
kazaktardı eerçitip, Ajımurattı kuup çıkkan, birok anın özün da, izin da taba algan
emes. Keçke juuk küdör üzüp, kaytıp kele jatkan Karganovgo bir tatar çal kezigip
kaldı. «Altı atçan kişi körgöñ joksuñbu?» — dep suradı çaldan Karganov. Çal
«kördüm», dedi. Al otun alıp jürgönündö, altı atçan kişi kürüç talaasın aralay
bastırıp jürüp, anan badal içine kirip ketkenin aytıp berdi. Karganov çaldı
eerçitip, kayra tartat, tuşalgan attardı körüp, Ajımurattın uşul jerde ekenine
közü jetken soñ, anı tirüülöy je ölüüdöy kolgo tüşürüü üçün, badaldı kurçap alıp,
tañ atkança kütmökçü bolot.
Ajımurat kurçoodo kalganın bilgen soñ, badaldardın arasına abaylap karap bir
eski añgekti körüp, oşonu tandadı, oşol añgekke bekinip, ok-darısı tügöngüçö, küçkayratıian tayıgança korgonuu üçün belin bekem buudu. Al öz joldoştoruna da uşunu
aytıp, añgekti çep kıluuga buyurdu. Nökörlörü oşol zamat butak kesip, kanjarı menen
jer oyup, topurak üyüügö kirişti. Ajımurat da alar menen birge iştedi.
Tañ agarıp, jerge jarık kirgende, militsiyanın jüz başısı badaldarga jakın
kelip:
— Ey! Ajımurat! Kolgo tüşüp ber! Biz köppüz, siler azsıñar! — dep kıykırdı.
Buga joop iretinde añgekten tütün burk etip, mıltık atıldı. Ok militsionerdin
atına tiyse kerek, jalt bergen at da, bir jagına oop kulay baştadı. Uşundan kiyin
badaldardın çetinde turgan militsionerlerdin mıltıktarı da tars-turs atıldı,
alardın zuu-zuu etip ışkırgan oktoru jalbıraktar menen badaldardı kırkıp ötüp,
çepke kelip tiyip jattı, birok daldaada oturgan adamdarga ok daarıbadı. Bir gana
Gamzalonun bölünüp okçun turgan atına ok tiydi. At başınan jaralandı. Oşondo da
al jıgılgan jok, tuşamışın üzüp, badaldardı şuudurata, başka attarga kaçıp
bardı da, ıktala, kök maysaga kanın şorgolotup turup kaldı. Ajımurat menen anın
şerikteri militsionerlerden kimdir biröö ilgeri çıga kalganda gana ok çıgarıp
jatışkandıktan, atkandarı jaza ketkeni çanda gana bolup jattı. Militsionerlerden
üç kişi jaradar boldu, emi alar Ajımurattı kaçırıp kirüügö batınmak gana turgay,
kayra ıraaktagandan-ıraaltap, tetigi alıstan turup tuş keldi atkılap jatıştı.
Mınday abal bir saattan aşık ubakıtka sozuldu. Kündün közü nayza boyu
kötörüldü. Ajımurat toptu jarıp, özöngö ötüş üçün atka minmekçi boldu, birok tak
uşul uçurda uruşka jañı kelgenderdin kıykırık-çuusu uguldu. Bul öz adamdarın
baştap kelgen mehtulindik Gajı-Aga boluçu. Anın eki jüzdöy adamı bar ele. GajıAga bir kezderi Ajımurattın dosu boluçu, eköö teñ toodo turçu, kiyin Gajı-Aga
orustarga ötüp ketken. Azır anın janında Ajımuratka kas-duşman bolgondun balası
— Ahmet-Han da bar. Karganov sıyaktuu ele Gajı-Aga da Ajımuratka «Kolgo tüşüp
ber!» dep kıykırdı, birok Ajımurat bul jolu da alarga ok çıgarıp karşı aldı.
— Jigitter, kılıçıñardı algıla!—dep aykırdı Gajı-Aga kılıçın kınınan
suurup alıp, anan badaldarga kıykuulap kirip kelgen adamdardın çuru-çuu ündörü
uguldu.
Militsionerler badaldarga jügürüp kirip kelişti, çep jaktan bolso udaa-udaa
tarsıldagan dabıştar çıktı. Üç adamı okko uçup, çabuulga çıkkandar bögölö kaldı
ele, oşol uçurda badaldın sırtındagılar atkılap kirişti. Alar atkıloo menen
birge badaldan-badalga jügürüp ötüp, çepke az-azdap jakınday berişti. Kay
biröölörü jetip ülgürsö, kay biröölörü Ajımurattın jana anın şerikterinin oguna
uçup jatıştı. Ajımurattın atkan ogu jaza ketpedi, dal oşol sıyaktuu ele
Gamzalonun seyrek çıkkan ogu da tekke ketpedi, ogu tiygen sayın al kubanıçı koynuna
sıybay bir bakırıp alat. Añgektin bir çetinde oturgan Kurban bolso: «Lya illyaha il
alla» dep kelme keltirip, atuuga aşıkpayt, birok anın atkan ogu çanda tiet. Joogo
karşı kanjarın ala umtulgança şaşıp, kalç-kalç ete çıdamı tügöngön Eldar bolso,
Ajımuratka karap koyup, añgekten başın çıgara salıp, meelebey ele tez-tez atkılap
attı. Saksagay Hanefi eki jeñin türüp alıp, bul jerde da malaylık kızmatın
atkarıp jürdü. Al darı salıp, mayluu çüpürökkö orolgon oktu temir sümbö menen
türtkülöy şıkap, Ajımurat menen Kurban bergen mıltıktardı oktop jattı. HanMagoma tigilerdey bir orunda oturgan jok, al añgekten çıga kalıp, attarga jügürüp
barıp, alardı koopsuz jerge kayruu menen alektendi. Al ozondogonun toktotposton
mıltıgın jerge takabay, kolunda karmagan kalıbında atkılap jürdü. Eñ birinçi
oşol jaradar boldu. Ok moynuna tiydi, jerge çalkalay otura kalıp, kan tükürüp,
sögüp-sögüp jiberdi. Anan Ajımurat jaralañdı. Ok iynin közöp ketti. Ajımurat
beşmantınan kebez üzüp alıp, jarattın oozuna tıktı da, mıltıgın atkılai oerdi.
— Kılıç menen çabışalı,— dedi Eldar üçünçü iret Al çepten başın çıgarıp,
duşmandarına tike kaçırıp sala berüügö oñtoylondu, tak oşol uçurda ok tiydi da,
teñselip barıp, Ajımurattıñ aldına çalkasınan jıgılıp tüştü. Ajımurat anı bir
karap aldı. Anın tatınakay koy közü Ajımurattı kadala karap kaldı. Balanıkınday
tüyrügüröök kelgen üstüñkü erdi açılbay, dirt-dirt etti. Ajımurat anın astınan
butun tartıp aldı da mıltıgın kayra meeledi. Hanefi okko uçkan Eldarga eñkeyip,
anın çöntögündögü atılbay kalgan oktordu tez-tez ala baştadı. Murunkuday ele
kelmesin ayta ozondogon Kurban mıltıgın şaşpay oktop, şaşpay meelep jattı.
Duşmandar kıykuulap, çuru-çuu tüşüp, badaldan badalga jügürüp ötüp, ulamdanulam jakındap kelatıştı. Ajımurattın kaptalına dagı bir ok tiydi. Al añgekke
jata kalıp, beşmantınan dagı kebez üzüp aldı da, jarasının oozun bütödü.
Kaptalındagı jaratı ölgüdöy oor ele, emi al ölörün bildi. Ötkön kezdin elesteri,
ar türkün adamdardın kebete-keşpirleri köz aldınan atkan oktoy zuuldap ötö
baştadı. Birde Abununtsal-Han balbandın şılınıp tüşkön jaak etin bir kolu
menen karmap, kanjar ala öz duşmanın kaçırganın elestetti; birde aylaker
Vorontsovdun karuusu da, kan-sölü da jok bul abışkanın öñün körüp, anın jumşak ünü
kulagına kelgendey boldu; birde uulu Yusuftun, birde ayalı Sofiattın, birde kas
duşmanı Şamildin jeerde sakalın, jüljüygön közün, surdangan jüzün kördü.
Köz aldınan zımırap ötkön uşul elesterdin bir da biri aga eç kanday sezim
tuudurbadı; ayöo sezimi da, kaardanuu da, kandaydır bir başka tilek da jok ele. Anı
kuçagına ala baştagan alaamattan körö munun baarı tükkö turgus nerse bolup
kalgansıdı. Oşondoy bolso da anın kubattuu tulkusu baştalgan işti ulanta berdi.
Al aktık üçün jıyıp, çepten kötörüldü da, jügürüp jetip kelgen biröönü tapançası
menen atıp jiberdi. Ok tiyip, tigil adam jalp jıgıldı. Anan añgekten arañ çıktı
da, kanjarın alıp aksaganı katuulap, duşmanın bettep kaçırdı. Mıltıktar tarsturs atıldı, al tenselip barıp, jerge küp etip kulap tüştü. Bir neçe militsioner
jıgılgan tigil Ajımuratka karay çuru-çuu tüşüp jabıla çurkaştı. Birok alar öldü
degen dene kapılet kıymılday baştadı. Eñ obolu anın bapaksız kanga boyölgon
takır başı andan kiyin tulkusu kötörülüp, darakka jarmaşıp, tikesinen tura keldi.
Al jelmoguzday bolup körüngöndüktön, jügürüp kelatkandar tık toktoy kalıştı.
Birok tigil selt ete tüşüp, daraktan teñsele ajırap, çabılgan uygaktay et-betinen
kulap tüştü, emi al bılk etpey jatıp kaldı.
Kıymıldabasa da, köödönündö janı bar ele. Aga birinçi bolup jetip bargan
Gajı-Aga çoñ kanjar menen çapkanda, al biröölör balka menen çaap jatkanday tuydu,
birok mintip jatkan kim jana sebebi emnede ekenin tüşünö albadı. Bul jan
çıgaardagı anın aktık sezimi ele. Mından kiyin al eç nerseni tuygan jok,
duşmandarı emi aga eç kanday tieşesi jok, ölüü deneni tepsep, keskilep jatıştı.
Gajı-Aga anı arkasınan basıp turup eki çaap, başın kesip aldı, anan maasısına
kan juguzbayın dep etiettep, oşol kesilgen baştı togoloto teep jiberdi. Moyundun
küröö tamırlarınan dirkiregen kıpkızıl kan jana baştan şırkırap akkan kapkara
kan çöptü jaypap ketti. Karganov da, Gajı-Aga da, Ahmet-Han da, militsionerlerdin
baarı teñ atıp algan anına üymölöktöşkön añçılarday bolup, Ajımurat menen anın
şerikterinin ölüktörünün üstündö üymölöktöşüp (Hanefi, Kurban, Gamzalo baylanuu
ele), badal içinde uyulgugan darı jıttangan tütündün arasında şattana süylöp,
jeñişine süyünüp jatıştı.
Mıltıktar tars-turs atılıp jatkan kezde jımjırt bolo kalgan bulbuldar
adegende jakın ele jerden biri baştap, te, alıstan başkaları koştop, kayradan
bezene sayrap kirdi.
Aydoonun çok ortosunda tepselip bılçıragan uygaktı körgönümdö, mına uşul ölüm
da esime tüştü.
1896-1904

Click or select a word or words to search the definition