Ümit Üzgim Kelmeidi

Jazuşy Nemat Kelimbetovtyñ "Ümit üzgim kelmeidi" dep atalatyn
hikaiat-monologynda auyr nauqasqa şaldyğyp, köp jyldar boiy tösek
tartyp jatqan mügedek jannyñ ömirge degen şeksiz qūştarlyğy,
qaisarlyğy, adamgerşiligi, möldir mahabbaty söz bolady. Nauqas
adamnyñ syn sağattağy san qily oi-tolğanystary bas qaharmandar
İerjan men Gauhardyñ monologtary arqyly berilgen.
— Gauhar! Bügin oiym onğa, sanam sanğa bölinigi, basym qatty.
Qaidağy-jaidagy jymysqy oilar meni qyl moiynğa taqap, degbirimdi
tauysyp bara jatqan siiäqty. Ətteñ, qas qylğandai tap qazir qasymda
i̇emessiñ goi. Əitpese işimde qazandai qainap, janymdy qūiarga jer
taptyrmai buyrqanyp jatqan syr sezimderdi öziñe tüidek-tüidegimen
aqtaryp, i̇eñsemdi i̇eze tüsken auyr oilardan arylyp, jeñildep qalar
i̇edim.
Qapasqa tüsken qūs tərizdi myna auruhananyñ i̇eriksiz tūtqyny bop,
tösekke jipsiz bailanyp, oi-qiiälğa şyrmalyp jatqanyma da i̇eki aidan
asyp barady i̇eken-au. Keide mağan sau-salamat, şapqylap jürgen balausa
ömir alty qyrdyñ astynda qalyp qoiğandai bop körinedi. Biraq bostanbosqa oiğa maltyğyp, saly suğa ketpesin dep küni büginge deiin öziñe tis
jaryp, syr bildirgem joq. Əitse de, osy bir dertke şaldyqqaly beri
meniñ işki düniemniñ astan-kesteni şyğyp, özimnen-özim yzağa bulyğyp,
jarylyp kete jazdap jürgenimdi sen qas-qabagymnan-aq qalt jibermei
tanisyñ ğoi.
Ras, mūndai qaterli nauqas adamnyñ boiyna ğana i̇emes, aqyl-oiyna da
zapyran zərin qūiyp, aiausyz ulap tastaidy i̇eken. Biraq sen meni «Az
küngi azapqa tözbei, tauy şağylyp, tauany qaityp qapty» dep oilama.
Sol nərsege jibi bosai qalatyn küireuik jandardy körsem-aq arqam
qozyp ketedi. Onşa-mūnşa syrqattyñ tauqymetin kotere almai, ilengen
teridei bolbyrai qalatyn jan men i̇emes.
Gauhar! Sen tiri tūrğanda moinyma tau tesip ilse de qyñq i̇etpeitinime
imanyñdai ilana ber. Tek qyryqtyñ qyrqasynan aspai jatyp-aq
qiiämettei auyr dertke şaldyqqanymdy i̇esime alğan sətterde ğana men
köñilimniñ kök jailauynan i̇el köşip ketkendei qūlazyp qalam.
Ərine, adamnyñ qaşanda basy aman, bauyry bütin bop, auyrmaisyrqamai aidarynan jel i̇esip jürgenine ne jetsin. Biraq ğūmyrynda,
sirə, mūrttai ūşyp, auyryp körmegen, özin nauqas qattyraq qysyp,
jany jarğa taianbağan adam kop nərseni tereñ tüsine de, sezine de
almaityn şyğar. Öitkeni ajal üreii öz basyna şyndap töngen qauipqaterli sətterde ğana san jyldar boiy jürektiñ tereñ tüpkirinde əbden
būiyğyp jatqan, üilyğyp qalğan oi-sezimder ūianyp ketetinine közim
jetti. Osy auruhanağa kelgeli beri ğana ūiqyly zerdem ūianyp, sanamnyñ
közi şyndap aşyla bastady desem, ilanasyñ ba?
Gauhar! Sağan bügin mūnyñ bərin qalai tüsindirsem i̇eken?
Jaişylyqta biz köp nərseni oi i̇eleginen ötkizip, i̇ekşep, i̇elep jatpaidy
i̇ekenbiz. Oğan kündelikti küibeñmen jürgende mūrşamyz da kelmeidi,
moinymyz da jar bermeidi ğoi.
Al, auruhanada sanamen sarğaiyp jatqanda, oi tübine jetpek bop,
qiiäl qoinauynyñ qatpar-qatparyn aqtara berip, şaqşadai basym
şaradai boldy. Keşegi bir tünniñ özinde tösegimnen toğyz tūryp, toqsan
tolğandym desem ötirik i̇emes.
«İerjan ne oilanady i̇eken?» deitin şygarsyñ. İesildertim sen bop
qaldyñ ğoi, Gauhar.
Balalardy oilaimyn. Bolaşağymyz turaly tolğanam.
Gauhar! Bəri de keşe ğana bolğan siiäqty i̇edi. Söitsek, i̇ekeuimizdiñ
otbasyn qūryp, öz aldymyzğa tütin tütete bastağanymyzğa da on
jyldai bop qapty-au. Ömir-özen bir minutqa kidirmei, synaptai syrğyp
ötip barady i̇eken ğoi. Sau kezimizde soñymyzğa jaltaqtaudan göri,
dürmekke ilesip, alğa qarai ūmsyna bersek kerek. Əitse de, jolauşynyñ
oqta-tekte bir toqtap, özi basyp ötken ömir joldarynyñ kedir-būdyryna
köz qyryn tastap qoiğany da ziiän i̇emes pe dep qaldym. Öitkeni keşegi
kemşilik i̇erteñge sabaq qoi.
Mine, bizder on jyldan beri bir mərte de jüz şaiyspai, əi-şəi
despei, tatu-tətti ömir sürip keldik. Adam, sirə, būl ömirdiñ qyzyğyna
toiğan ba?! Degenmen, öziñmen jaqsyly- jamandy birge ötkizgen azdyköpti künderime men öle-ölgenşe rizamyn Joq' Atai körme'
Meni oziñmen baqyldasyp, qoştasyp jatyr i̇eken dep oilap qalma Ras,
qazir men jatqan auruhana jeñil-jelpi syrqattar keletin jer i̇emes. Būl
— neirohirurgiiä auruhanasy Mūnda i̇eñ qiyn, i̇eñ qauipti operatsiiälar
jasalady. Adam miynyñ işine, iaki omyrtqa süiektiñ quysynda
jasyrynyp jatqan jūlynğa operatsiiä isteidi.
Mūnda adamnyñ bas süiegin, iaki omyrtqasyn kūddy jañğaq şağyp
jatqandai şaqyr- şūqyr arşyp, būjyr- būjyr mi i̇etiniñ qatqabattaryn tilgilep, jalğap, jamap jatady. Osyndai oneratsiiädan amanesen şyqqan nauqas adam qūddy dozaq otynan ötip kelgendei aqyret
azabyn şegedi desem artyq aitpaganym. Tirşilik üşin ajalmen
arpalysqa tüsip, ömirdiñ zərin tatyp jatqandardy künde körem Özimniñ
de dol sondai operatsiiäğa tüsip, solar siiäqty qinalatynym i̇esime tüsse
bolğany, denem türşigip, tobe qūiqam şymyrlap ketedi
Biraq oi azaby adamnyñ ūşar kögin, qonar kölin taryltyp jiberedi
i̇eken ğoi. Keide men özimdi birte-birte oi jeñip bara ma dep te iştei
tiksinip qalam. Sondyqtan dəl qazir qasymda bolmasañ da, bar syrymdy
öziñe osylaişa aqtara bergim kelip tūr.
Gauhar! Seni tura bügingidei i̇eşqaşanda añsap, sabyr suym sarqyla
kütpegen i̇edim.
Mümkin, būl ədettegi, üirenşikti sağynyş i̇emes, i̇ezime de beiməlim basqa
bir sezim şyğar.
Keide adamda mūndai da bolady i̇eken-au. Öziñdi keşe ğana kördim Al,
bügin sağynyp qaldym. Jəudiregen möldir janaryñdy da, süiriktei aqqu
moinyñdy da, ülpildegen kemir qara şaşyñdy da, qas qağymda janymdy
baurap əketetin süikimdi naz-qylyğyñdy da añsadym.
Mümkin, sen basqalar üşin aita qalğandai ədemi de i̇emes şyğarsyñ.
Mūnyñ bəri meniñ qanatty qiiälymnan tuğan sağym-beine ğana bolar.
Biraq men üşin öziñ i̇eñ qymbatty jan i̇ekeniñe bügin anyq közim jetti.
Nege deisiñ ğoi? Asyqpa. Bərin ret-retimen aitamyn.
Bir aidan keiin sen jiyrma jetige tolasyñ. Al, men otyz beske
şyğamyn. Aramyzda tūtas bir ğūmyrdai bop, segiz jyl kölbei tüsip
jatyr i̇eken-au. Sony bügin ğana tūñğyş ret oilappyn ğoi. Öitkeni ol
i̇ekeuimizdiñ de oiymyzğa kirip şyqqan i̇emes.
Bilem, sen qazir jūmystasyñ. Men siiäqty kimniñ neşege kelgenin
i̇eseptep, bos qiiälğa berilip jatqan joqsyñ. Əsirese, men auruhanağa
tüskeli beri jümysbasty, i̇er janyşty bop kettiñ. Öitkeni bərin — üi
şaruasyn da, bala kütimin de jalğyz öziñ tyndyryp jürsiñ. Bügin sen
jūmystan şyqqan boida tura balalar baqşasyna barasyñ, Qairatty
əkelesiñ. Oğan deiin mektepten Mūhit ta kep qalady. Sosyn üşeuiñ
mağan kelesiñder.
Oğan deiin əli birneşe uaqyt bar. Al, men qazir sol öziñ körgen
kereuette şalqamnan tüsip, qybyr i̇etpei, san qily oiğa şomyp
jatyrmyn.
Keşegi öziñ körgendei məre-səre i̇emespin. Bügin köñilim su sepkendei
basylyp qalğan siiäqty. Nege deisiñ ğoi?
Tüski tamaqty i̇endi aldymyzğa alyp i̇edik, bir top dəriger sau i̇etip,
bizdiñ palatağa kirip keldi. Jüregim tas töbeme şyqty. Öitkeni olar
tüski as kezinde, sirə, büitip kelgen i̇emes. Aralarynda osy men jatqan
auruhananyñ bas dərigeri, öziñ biletin professor əiel bar. Demek, bizdiñ
altynşy palatadağy üş naukastyñ birine şūğyl türde operatsiiä jasau
kerek bolğany dep tüidim. Kimge? Qaisymyzğa? Nege tezirek aitpaidy?
Sonyñ aldynda ğana bizder kaljyñ, külkige i̇endi köşken i̇edik.
Neirohirurg professordy körgende, külkimiz pyşaqpen keskendei kürt
tyiyldy. Şydam-tözimim tausylsa da, jūmğan auzymdy aşuğa şamam
kelmei, işten tynyp, oq tigen ūzaq közdenip jata berdim. Tağatym
tausylyp, tynysym būrynğydan beter taryla tüsti. Biraq i̇eñseni
janşyp jibererdei öli tynyştyqty būzuğa i̇eşkimniñ jüregi
daualamai-aq qoidy.
Bir kezde baryp professor qolyndağy kökşil qağazğa üñildi. Sol
sətte ol mağan beine bir aituğa auyr, asa qatal ükimdi oqyp i̇estirteiin
degi tūrğan sottyñ törağasy tərizdi bop körinip ketti. Professor men
jaqqa karady. Men odanqaimyğyp, jüzimdi taidyryp əkettim. Biraq
qūtyla almadym. Ol qağazdan baskalardy i̇emes, tura meniñ familiiämdy
oqydy. Sosyn professor mağan tik qarap: «İerteñ sizge operatsiiä
jasaimyz», — dedi de, əlgi aq halatty bir top adamdy soñyna i̇ertip,
dereu palatadan şyğyp ketti.
Sol-aq i̇eken, janymda jatqan i̇eki nauqas ta iyqtaryndağy zildei
jükti bireu lyp i̇etkizip lezde alyp tastağandai-aq: «Uh», — dep
jeñildep, tynystary keñip sala berdi. Ə degende men señ soqqan
balyqtai i̇eseñgirep, ne isterimdi bilmei oşarylyp qaldym.
Səlden keiin baryp közim būldyrap, qūlağym yñ-şyñ bop şulap ketti.
Ne kerek, bügin oida joqta köñil-küiim sabyndai būzyldy. Əp-sətte
janym qūlazyp, köñilim oisyrap qaldy. Əldeneden meselim qaityp,
qajyrym mūkalğandai boldy.
Jaña ğana palata işi jap-jaryq nūrly şuaqqa toly siiäqty i̇edi. İendi
ainala töñirektiñ bəri küñgirt tartyp, tylsym ürei tönip kele
jatqandai. Əzirşe özime de beiməlim bir jamandyqty sezgendei jürek
qürğyr zuyldap alyp ūşyp barady. Ne boldy mağan? Sonşama neden
zərem qaşady? İerteñgi operatsiiädan jüregim şoşyp jatyr ma?
Gauhar! Sen bizdiñ professordy bilesiñ ğoi. Ol özi myğym deneli, səl
i̇eñkişteu, qabağy tüksiıp qalğan, mosqal əiel. Bir qyzyğy onyñ jüristūrysy da, adamdarmen soilesui de, tipti gürildegen juan dausy da
əielden göri i̇er adamğa köbirek ūqsaidy. Auruhanada ony i̇eşkim İelena
Andreevna dep aty-jönimen atamaidy. Jürttyñ bəri — aurular da,
dərigerler de «professor» deidi.
İelena Andreevna basqa dərigerler siiäqty qiyn jağdaida
qipaqtap, məimöñkelep jatpaidy. Qūddy töbeden toqpaqpen qoiyp
qalğandai i̇etip, oiyndağysyn tura aita salady. Mümkin, sol sebepti
şyğar, əiteuir osyndağy nauqastar oğan inedei şübə keltirmei,
imanyndai senedi.
Ədette professor nauqas kisilerge, əsirese, bügin-i̇erteñ operatsiiä
stolyna jataiyn dep tūrğandarğa jyly şyrai baiqatpaidy i̇eken. Qaita
əldenege qatty jany keiip türğandai syñai körsetip, küreñ qabaq
tanytyp, qatal söilesedi. Mūndai «jasandy qataldyqtyñ» bar qüpiiä
syryn men keiinirek baryp tüsingendei boldym.
Ər sözin şegelep jatqandai-aq nyğyzdap-nyğyzdap aityp, dausyn səl
köteriñkirep, yzaly ünmen soilesudiñ kimge keregi bar deisiñ ğoi?
Mūnda gəp bar i̇eken. Ony özim de keşteu ūqtym.
Ajal iısi añqyğan qan maidanğa kirer aldynda azdy- köpti üreige boi
aldyryp tūrğan jauyngerdi səl de bolsa demep, jigerlendirip, jandüniesin şyqpyrtyp jiberetindei qaharly söz qajet i̇emes pe?!
Arpalys aldynda komandir jauyngerlerine «Ainalaiyn!»
— dep jəmpeñdep jatpaidy. Qaita qaharyna minip, öz boiyndağy jauğa
degen öşpendilikti, aşu-yzany, ot-jalyndy qatardağy jauyngerlerge de
bölip bergisi kelgendei özinen-özi buyrqanyp, busanyp, aibat şegip
ketedi ğoi. Mūnyñ özi soldattardy tabanda jigerlendirip, boiyna kūşquat berip, qairap jiberedi.
Bizdiñ professor da ərbir neirohirurgiiälyq operatsiiäny adam ömiri
üşin bolğan qan maidan dep biledi. Özin sol qiiän-keski şaiqastyñ
komandiri sezinse kerek. Al, bizderdi, nauqastardy, ərine, ol būiryqty
mültiksiz oryndauğa tiısti soldat sanaidy. «Aurudy jeñip şyğu üşin
sender özderiñ de aianbai barlaryñdy salyp küresuleriñ kerek», —
degendi bizge jiı aitady ol.
Osyndai dertke şaldyğyp, auruhanağa tüskeli beri özim de əbden
küdikşil, kisi qabağyn añdyğyş bop ketsem kerek. Men qazir kez kelgen
adamnyñ özime turaly ne oilap
tūrğanyn betine bir qarap-aq, közderinen qapy jibermei oqimyn
desem ilanasyñ ba? Teginde, özgelerdiñ oi-pikirin jüzine qarap,
osylaişa «oqi almağan» jandar baqytty şyğar. Bireudiñ malmülkine köz salyp jürgen ūry siiäqty bop, əldekimderdiñ işki
düniesin, işek-qarnyn rentgenmen qarağandai ūdaiy körip otyrudyñ
nesi mərtebe?!
Jūrttyñ aituynşa, professor ədette keseli tym asqynyp ketken,
operatsiiädan tiri şyğuy düdəmal nauqastarmen ğana sypaiylyq
saqtap, jyly şyraimen, «jaq- sylap» söilesedi i̇eken. Ol jaña bizdiñ
palatağa kirip kelgende mağan bir türli meiirlene, jany aşyp
qarağandai bolğan i̇edi. Sodan sekem alyp qaldym.
Demek, men i̇erteñgi operatsiiänyñ özinen i̇emes, professordyñ meni
əldenege qiğysy kelmegendei-aq iştei müsirkep tūrğan, meiirimge toly
közderinen üreilenip ketsem kerek.
Ras, men özime operatsiiä jasalatynyn bügin ğana i̇esitip otyrğanym joq.
Mañdaişasyna abajadai kesek əriptermen battityp «Neirohirurgiiä»
dep jazylğan i̇esikten kirgen ərbir adam o basta-aq miyna operatsiiä
jasatuğa iştei belş buyp kelgen jandar. Olar osy i̇esiktiñ
tabaldyryğyn attaudan būryn talai-talai tünderdi ūiqysyz ötkizip,
aqyry basqa lajy qalmağan soñ osy qadamğa təuekel jasağan kisiler.
Kök semserdiñ jüzindei qylşyldap, itelgidei jūtynyp tūrğan
nebir jürek jūtqan jigitterdiñ özderi de osy i̇esikke kelgende
ūnjyrğalary tüsip, əlekei-şəlekei bop qalğanyn talai kördik.
Bərimiz de myna i̇esikten qorqa- qorqa kirgenbiz Nege deisiñ ğoi?
Öitkeni mūnda adamnyñ i̇eñ jandy, i̇eñ kürdeli jerine — miyna
operatsiiä jasalady. Köne meditsina ğylymynyñ basqa salalarymen
salystyrğanda neirohirurgiiä öli jas i̇eken. Adamnyñ bükil organizmin
basqaryp tūrğan siqyrly ortalyqtyñ ğylymğa belgisiz syrlary da az
i̇emes tərizdi. Əsirese, arqa omyrtqanyñ işinde jatqan jūlyn mi
haqynda əzirşe adamzattyñ biletini mardymsyz siiäqty.
Bir joly mağan professor əzil-şynyn aralastyryp: «Qazir adam
balasy öz jūlynynyñ qyzmetinen göri, aspandağy aidyñ qūramyn
jaqsyraq biledi», — dep külgen i̇edi. Mümkin, sonysy ras ta şyğar.
Əiteuir operatsiiä stolyna jatqandardyñ bəri birdei tiri şyğady dep
i̇eşkim de, tipti osy atyşuly professordyñ özi de kepildik bere almaidy.
İə, neirohirurgiiä auruhanasynyñ tabaldyryğynan öz i̇erkimen attap
ötip, işine kiruge özin-özi qalaida köndire alğan kisiler — bir jağynan
ümitke iek artyp, al i̇ekinşi jağynan ajaldy iştei moiyndap kelgen
jandar. Men de solardyñ birimin. Sony ūmytpa, Gauhar!
Tirişliktegi i̇eñ qaterli, i̇eñ sūsty nərse — ölimniñ özine de təuekel
jasap, ajalğa bas tikken adam i̇endi neden jasqanady deisiñ ğoi?
Aitaiyn. Bir aidan keiin keletin ölim qateriniñ qorqynyşy bir bölek
te, tap qazir, bügin- i̇erteñ töbeñnen tönip tūrğan üreidiñ jöni bir bölek
i̇eken. Bir aidan, ne bir jyldan keiin bolatyn operatsiiädan adam onşa
şoşi qoimaidy «Arada öli uaqyt bar», — dep ərkim özin-özi iştei
jūbatsa kerek.
Mūndaida nauqas jandar uaqyt deitin qorğandy panalap, soğan arqa
süieidi. Al, «i̇erteñ operatsiiä» degendi i̇estigende adam jan-jağynan
jaudyñ oğy borap tūrğan qiyn-qystau sətte bas panalaityn birde-bir
būtasy joq, alaqandai aşyq dalada qalyp qoiğan jauyngerge ūqsaidy.
Jaña «i̇erteñ» degendi i̇estigende men sondai küige tüstim. Ras, men
boiymdy ürei bilep, köñilim sögilip bara jatqanyn tiri janğa
sezdirmeuge tyrystym. Biraq qorqynyş sezimi adamnyñ i̇erkinen tys
nərse ğoi. Qūryq timegen asaudai tulaityn ürei sezimine tizginsalyp,
auyzdyqtap alu köringeniñ qolynan kele beretin jep-jeñil is i̇emes. Işki
düniem alai-dülei bop, dauyldy küngi teñizdei tolqyp jatty.
Teñizdei tulap, boiymdağy basqa sezimderdi bas kötertpei
tūnşyqtyryp, bilep- töstep bara jatqan qaharly ürei bir sət özinen-özi
saiabyrlap, sabasyna tüse bastady. Əl- sətte qanymdy qaq qylğan qapqarañğy qorqynyş perdesi özinen-özi ysyrylyp, sonau
kökjiekten ümit şüğylasy şaşyrai bastağandai boldy. Şynynda da,
osy men nege sonşa üreilenem? Nege qūtym qaşady? Neden qorqamyn?
Operatsiiädan ba? Əlde ölimnen be? Jalpy qorqynyş, ürei degen ne özi?
Oiymnan osyndai saualdar şyqpai-aq koidy. İendi osy suraqtarğa
jauap tappai tūryp, köñiliñniñ tynşymasyn, basqa nərse oilai
almaitynymdy sezdim.
Gauhar! Senen nesin jasyram? Jaişylyqta qūian jürek
qorqaqtyğym baiqalmağan siiäqty i̇edi ğoi. Mümkin, kimniñ qorqaq, al
kimşiñ batyr i̇ekenin tek töbeden töngen ölim qaupi ğana anyqtaityn
şyğar. Əiteuir myna ürei meni oi azabyna salyp qoidy. Qazir
i̇eşkimniñ sözine sene qoimaityn siiäqtymyn. Büryn özim anyq-qanyq
biletin nərselerge de bügin iştei küdiktene bastadym. Būl ne?
Ürei adamdy oişyl i̇etip jibere me dep qaldym. Men qorqynyş,
ürei sezimi haqynda būryn-soñdy oilanyp körmegen i̇edim. Oilanatyn
nesi bar deisiñ ğoi? Bar i̇eken.
Auzyn arandai aşqan ajalmen jeme-jemge kelgende ğana adam
osyndai saualdarğa jauap izdeitin şyğar. Sonymen men neden qorqam?
İerteñgi bolatyn operatsiiädan ba? Demek, operatsiiäğa, onyñ sətti
bolaryna onşa senbegenim ğoi. Sonda ürei degenimizdiñ özi
senimsizdikten tuatyn bolğany ma? Mūndai kürdeli, neirohirurgiiälyq
operatsiiä sətti aiaqtalady dep küni būryn i̇eşkim üzildi- kesildi aita
almaidy. Tipti professordyñ özi de oidağydai ötedi dep meni tas-tüiin
sendirip otyrğan joq. Demek, qauip-qater bar.
Qorqynyş degenimizdiñ özi qauip-qaterdi küni būryn sezinu i̇emes pe i̇eken?
Bizben körşi palatadağy bir kisi operatsiiä jasatar aldynda qasyndağy
joldastaryna əzildep «Qoryqpañdar Meniñ öluge pravom joq. Öitkeni
balalarym əli tym jas», — depti Mümkin, osy bir əzil sözde köp
şyndyq jatqan şyğar. Onda əlgi ürei degenimiz asa küşti
jauapkerşilikti sezinu ğana bolyp şyqpai ma?
Bir danyşpan «Ürei — basqa tüsetin bəle-jalany, baqytsyzdyqty,
azapty kütu», — depti ğoi. Ar-Uiat degenimizdiñ özi de abyroidy
airandai tögip aludan qorqu, üreitenu i̇emes pe? Demek, kədimgi Uiattyñ
özi de ürei. Dəlirek aitsaq, adamdar baqytsyz bop qalam ba dep
üreilenedi i̇eken. Onda tek baqytty jandar ğana qauip- qaterden
şoşityn bolğany ma? Al, baqytsyzdar şe? Olar təuekelşil, jankeşti
bop kele me? Men i̇erteñ operatsiiäğa baruğa jüreksinip tūrmyn. Demek,
men azdy-köpti baqytty jan bolğanym ğoi
Biraq baqyt degenniñ özi ne? Men sony tolyq tüsinem be degen küdik
oida joqta sap i̇ete tüsti. Baqyt adamnyñ oilağan armanyna jetui şyğar.
Biraq adamda arman köp qoi. Sonyñ bərine qoly jetken adam ğana şyn
baqytty ma? Əitse de, adamnyñ armany, sirə, tirşilikte tausyla qoimas.
Sonda qalai, jer betinde baqytty jan joq pa? Bar, ərine.
Köp Əitpese nege bireulerdi baqytty, bireulerdi baqytsyz deimiz?
Mümkin, baqyt degenimiz özgermeitin, tūraqty, qatyp qalğan nərse i̇emes
şyğar. Bügin baqyttyñ dəmin tatqan kisi, küni i̇erteñ-aq qaiğyğa ulanyp
qaluy yqtimal i̇emes pe?
Söitip, men baqyttymyn ba, joq pa? Armanyna jetken adam
baqytty desek, men, şynynda da, baqytty şyğarmyn. Oqydym
Özim qalağan mamandyqqa ie boldym.
Qyzmetim de jaman i̇emes. Tatu-tətp otbasyn qūrdym. İeki birdei ūlym
bar. Jap-jaqsy pəter aldym. Biraq men tek osylardy armandadym ba?
Joq, ərine Armanym köp. Mümkin, bir kezde bükil armanymnyñ bəri tüptügel oryndalar. Ol üşin küresu qajet. Al küresu üşin i̇erteñgi
operatsiiädan tiri şyğu kerek
Meniñşe, baqyt degenimiz qara bastyñ qamy i̇emes. Basqalarğa qyruar
quanyş, zor şattyq syilağan jandar ğana baqytty. Al, men özgeler
üşin ne istedim? Bərin tek özim üşin ğana istep jürgen siiäqtymyn ğoi.
Ras, bizdiñ qūrylys üiymy jaqsy-jaqsy türğyn üiler saldy.
İnjener-qūrylysşy retinde men de oğan az üles qosqam joq. Özimiz
salğan üilerde bireulerdiñ tūryp jatqanyn körgenimde, töbem kökke
jetkendei bolady. Biraq sol üilerdegi myndağan türğyndardyñ tym
qūrysa bir-i̇ekeui myna jaryq düniede İerjan degen injener baryn bile
me? Joq, ərine. Bilui şart pa? Joq. Bilmei-aq qoisyn. Riza bolsa da
jetip jatyr.
Degenmen, osynyñ bəri səl-pəl ökinişti-aq. Məselen, artist sahnağa
şyğyp üş minut öleñ aityp berse, bükil zal dauryğyp qol soğady. Al,
bizder küni-tüni tynbai i̇eñbek i̇etemiz. Adamdarğa üş minuttyq i̇emes,
ğūmyrlyq quanyş syilaimyz. Alaida, bizge tiri pende qoşemet
körsetpeidi. Əi, qoişy, sol qoşemetti. Sony özim de jaqtyrmaimyn.
Sol üilerdi əiteuir bireuler terlep-tepşip türğyzğanyn jūrt biledi
i̇emes pe?
Sonymen, men baqyttymyn ba, Gauhar? Sen osyny köp sūrauşy i̇ediñ
ğoi. Būryn būl saualğa jauap bere salu daop-oñai körinetin. Şyndap
oilanğan da qiyn i̇eken-au.
Adam jaişylyqta jūmystan bas kötere almai tityqtap jüredi
ğoi. Mūndaida ol öziniñ şeksiz baqytty i̇ekenin de onşa seze bermese
kerek.
Tap bügingi künge deiin uaiym atauly oiyma kirip te şyqqan joq
i̇edi. Əke-şeşem mandaiymdy künge şaldyrmai ösiripti. Tonym tozyp,
atym aryp körgen i̇emes. Jūrt qatarly oqydym. İnjener-qūrylysşy
boldym. Qyzmet jağynan da tasym örge qarai domalap kele jatyr i̇edi.
Otbasy jağynan da men özimdi i̇eşkimnen sorly sanamaimyn.
Suymdy süt qylyp otyrğan sen ğoi, Gauhar. İeki ūlym keşkisin
aldymnan jügirip şyğyp, moinyma asylğanda i̇et jüregim i̇eljirep
ketedi.
Men dese işken astaryn jerge qūiatyn dostarym da az i̇emes.
Qyzmettes joldastar öz aldyna bir töbe. Tuğan-tuysqandar da jetip
jatyr.
Jer jūqartyp jürgen janğa büdan artyq ne kerek?! İeş nərse.
Onda men osynşa bailyqtan — i̇eñ aldymen senen, Gauhar, i̇eki birdei
balamnan, sosyn jora- joldastarymnan, süiikti jūmysymnan,
bauyrlarymnan airylypqalam dep qorqyp jatqan şyğarmyn. İeger
būlardyñ birde- biri mende joq bolğanda i̇erteñgi operatsiiäğa
taisalmai batyl jürip barar ma i̇edim?
Joq, ərine. Bülardyñ bərinen de qymbat tağy bir nərse bar. İeñ
aldymen men sony qimaityn siiäqtymyn. Ol — ömir. Sol ömirge degen
qüştarlyq. Demek, men ömirdiñ özine ğaşyqpyn. Ğaşyqtar birin-biri
oñailyqpen qiyp tastap ketpeitini sağan da məlim ğoi.
Jer betindep tirşilik iesiniñ bəri de ömir süruge şeksiz qümar. Būl
qümarlyq olardyñ boiyndağy tabiği soqyr sezimnen tuyndap jatpai
ma? Ajaldy sonşalyqty üreili i̇etip körsetetin nərse de sol ömirge
degen qüştarlyqqa bailanysty şyğar. İeger dana-tabiğat olarğa osy bir
korqynyş sezimin syilamağanda ne bolar i̇edi? Onda birde-bir tirşilik
iesi özine töngen qauip-qaterden qorğanyp, özin- özi saqtap qaluğa əreket
jasamas i̇edi Al, qoryqpasa, qorğanbasa, onda olardyñ bəri jer betinen
əldeqaşan-aq joiylyp, joğalyp ketpes pe i̇edi?
Gauhar! Sen mynadai bir nərsege nazar audardyñ ba? Ədette öz betinşe
jabaiy ösken ösimdikter men ağaştardyñ tikenegi sūmdyq köp bolady
ğoi. Al, bau-baqşada qoldan i̇egilgen gülder men jemis ağaştarynda tiken
joqqa tən. Nege? Sebebi jabaiy ösimdikterge inedei ötkir tikender
kerek-aq. Öitkeni olar ölmei, tirşilik i̇etui üşin özin-özi qorğauğa
məjbür. Qūrap qalmau üşin olar baryn salyp, jeti qabat jer astyna
boilap, tereñge tamyr jaiyp, su izdep tabady. Būl ömirge qūştarlyq
i̇emes pe?! Al, bau-baqşadağy ösimdikter tym nəzik keledi. Kezinde baptap, suaryp tūrmasa, tez qurap qalady. Sebebi ol adamnyñ məpeleuine
«arqa süiep ketken»
Jan-januarlar da solai ğoi. Olar bir-birinen qorqady. Bir-birinen
saqtanady Sonyñ arqasynda ğana olar jer betinen müldem joiylyp
ketpeidi. Belgili bir mölşerde saqtalyp otyrady.
Beseneden belgili nərselerdi nesine jipke tizip aityp otyrsyñ deisiñ
ğoi? Mūnda da gəp bar. Men sağan būl arqyly qorqynyş degenimiz tek
jiırkene qaraityp jeksūryn sezim i̇emes, qaita tirşilik ataulyny
joiyp jibermei, saqtap qalu üşin öte-möte qajetti qasiet demekpin.
Qorqynyş sezimi adamğa da jat i̇emes qoi. Būl zañdy da. Öitkeni
adam da özin-özi saqtap, əri qarai jetile tüskisi keledi. Əitse de su
jürek, qorqaq adamdy i̇eşkim dəriptemeidi ğoi. Qaita ondai qūian
jürekterdi jūrt mazaqtap, masqara i̇etedi. Nege?
Mine, toqsan auyz sözdiñ tobyqtai tüiinine i̇endi ğana jetip keldik.
Adam basqa tirşilik ieleri tərizdi tabiği qorqynyştyñ qūly i̇emes. Ol
öz boiyndağy nebir sūmdyq ürei sezimderin öz i̇erkine bağyndyryp,
qorqynyş ataulynyñ bərin aqyl-parasatqa jyğyp bere alady. Demek,
üreige boi aldyru iaki aldyrmau adamnyñ öz qolyndağy nərse. Belgili
bir qūbylys qorqynyşty ma, joq pa degen məseleni adam qaşanda
Parasat tarazysyna salyp körip şeşuge tiısti siiäqty.
Al, men operatsiiä jasatu jaiyn aqylğa salyp, qabyrğammen keñesip,
əbden tolğanyp baryp, üzildi-kesildi şeşken siiäqty i̇edim ğoi. Olai
bolsa, bügin üreige boi aldyrğanym qalai? Əitse de, mūndaida bir
toqtamğa toqyrap, köñildi tas tüiin bekitip alu qiyn i̇eken. Ürei
tolqyndary qaita-qaita tulap, janyma tynyştyq bermei- aq qoidy.
Minut saiyn ər oidyñ tübine bir tüsip, aqylym alpys jaqqa alyp
qaşty. Aqai joq, toqai joq nege şoşimyn sonşa? Basymdy nege
bügin bült ainala berdi? Dünieniñ bar tauqymeti jalğyz mağan
töngendei sonşama tausylğanym nesi? Üreiden jüregim qars
airylatyndai-aq onşalyqty su jürek i̇emes i̇edim ğoi. Əlde sol jürek
qūrğyrdyñ özi bir sūmdyqty seze me?
Ə, özimdegi üreidiñ syryn i̇endi ğana ūqtym, Gauhar! Keşegi bir jaisyz
oqiğa i̇esime tüsti. Jüregime dert bailap, köñilime tüitkil tüsirgen
nərseniñ ne i̇ekenin i̇endi ğana oilap taptym.
Gauhar! Sen meni operatsiiädan zəresi qalmai jatyr i̇eken dep oilap
qalma. Meniñ tap qazirgi köñil-küiimdi tereñirek sezinsin dep əñgimeniñ
būiauyn səl-pəl qoiulatyp jibersem kerek. Əitpese köñil jüdep, jan
jūtaityndai mağan i̇eş nərse bola qoiğan joq.
Ədilin aityp, aq söilegenge ne jetsin. Bizdiñ professor-neirohirurg
qoly altyn, ğajaiyp jan ğoi. Ol talailardy tikelei tönip tūrğan ajal
auzynan suyryp alyp qaldy deuge bolady. Aiaq-qoly birdei sal bop,
talai jyldar üiinde tyrp i̇etpei jatqan mügedekter osynda kelip,
kədimgidei jazylyp ketip jatyr. Osynda zembilge jatyp kelgen
jarymjan baiğūstar bir-i̇eki aidyñ işinde üilerine öz aiaqtarymen jer
basyp ketude. Neirohirurgiiälyq operatsiiädan keiin qos baldağyn
laqtyryp tastap, aiağyn batyl-batyl basyp ketip bara jatqandardyñ
kuanğanyn körseñ bar ğoi, Gauhar, onda köp nərseni mağan aitqyzbai-aq
tüsiner i̇ediñ.
Biraq adamnyñ qūlağy jaqsylyqtan göri, jamandyq habardy tezirek
şalyp qalady-au deimin. Qanşama köp adam osy auruhanadan qūlan-taza
jazylyp şyğyp jatyr ğoi.
Degenmen, olar onşa közge körine bermeitin tərizdi. Üirenşikti nərse
siiäqty. Al, oqta- tekte ūşyrasyp qalatyn biren-saran qaiğyly
oqiğany sol zamatta-aq külli auruhana i̇egjei-tegjeili i̇esitip ülgeredi.
Keşe üş nauqasqa operatsiiä jasaldy. İekeui aman-i̇esen şykty.
Bireui operatsiiä stolynda dünieden ötipti.
Mine, osy suyq habar düñk i̇ete tüskende bərimizdiñ de qabyrğamyz
qaiysyp, i̇eñsemiz i̇ezilip ketkendei boldy. Qas pen közdiñ arasynda bir
palatadağy üş adamnyñ da jiligi şağylyp, meseli qaitqañdai i̇edi. Sol
sətte bərimiz de i̇eriksiz tūnjyrap, köpke deiin i̇eñsemizdi kötere almai
qaldyq.
Əitse de, birjola toryğyp, tüñilip ketken joqpyz. Səlden keiin-aq
bizder i̇ezimizdiñ üirenşikti qalpymyzğa kele bastadyq. Tipti onşamūnşa əzil-qaljyñ da i̇estile bastady. Biraq oqystan palatağa bir top aq
halatty adamdar men neirohirurg kirip kelgende, töbemizden jai
tuskendei bop, iştei tiksinip, bərimiz de ürpiıp qaldyq. Öitkeni biz
keşegi ölgen jigitti əli ūmyta qoiğan joq i̇edik. Myna professor bügin
bizge kündegidei meiirimdi i̇emes, qaita tura jan alğyş əzireiildiñ
i̇ezindei bop körinip ketti.
Ajalğa araşa tüse almağan osy bir top aq halatty jandardy iştei
kinəlap tūrğanymda, professor mağan tesile qarap: «İerteñ sizge
operatsiiä jasaimyz», — dedi. Būl mağan: «İendigi kezek seniki, i̇erteñ sen
ölesiñ» degendei bop i̇estildi. Bürynğydan beter
zəre-qūtym qaşty.
Dərigerler i̇esikten şyğyp ketisimen-aq üşeuimiz de moinymyzğa su
qūiylğandai tūnjyrap, bir-birimizge tis jarmai, sölbiredik te qaldyq.
Qasymdağy kisilerdiñ ne oilap, ne qoiğanymen isim bolğan joq.
Mümkin, olar bir- birimen söilesken de şyğar. Biraq öz basym tas kereñ
bop qalğan adamdai i̇eşteme i̇estigenim joq.
Bar oiym keşe ömirden ötken jigitte i̇edi. Keide tağdyr adamğa qandai
qatygezdik jasaidy deseñşi. Nebəri jiyrma bes jasta i̇eken. Al, men
otyz bes jastamyn ğoi. Demek, ol ömirdiñ aşysyn da, tūşysyn da
menen on jyl az tatqan. Biraq kim bilsin?.. Ömirde ne bolmaidy. Mümkin,
ol ömirdiñ azabyn da, ləzzatyn da menen köbirek sezingen şyğar.
Ərine, adam jüz jasasa da köptik qylmaidy. Biraq mezgilsiz
söngen ömir şamynan ökinişti, odan qasiretti düniede i̇eş nərse
joq şyğar.
Sol palatadağy jigitterdiñ aituynşa, onyñ derti de qūddy meniki
siiäqty, iağni omyrtqanyñ işine, jūlyn- miğa ösip şyqqan isik i̇eken.
Meditsina tilinde mūndai nauqasty epindimoma dep ataidy. Biraq onyki
osy keseldiñ tym asqynyp ketken türi. Būl aurudyñ i̇eñ basty belgisi:
aiaq-qoldyñ qyzmeti naşarlai bastaidy. Al, əlgi jigit soñğy kezde
müldem jüre almai, tört tağandap qalğan i̇eken. Men de bes-alty aidan
beri özimnen- özim kədimgidei aqsañdai bastadym. Alğaşynda mūny
ənşeiin ötkinşi, qyñqyl-syñqyl auru şyğar dep onşa i̇eleñ qylmai
jürdim. Biraq, ökinişke orai, nauqasym men oilağandai jeñil-jelpi bop
şyqpady. Dəriger əbden qarap bolğan soñ mağan: «Sizdi professordyñ
özi körui kerek», — dep osy neirohirurgtyñ familiiäsyn atady. Būdan
keiingi oqiğanyñ bəri öziñe jaqsy məlim ğoi, Gauhar. İesiñde me, osy
professormen alğaş əñgimeleskenimiz? Qasymda sen de bar i̇ediñ ğoi.
— Doktor, aityñyzşy, operatsiiä aiağyma jasala ma? — dep sūradym men.
— Joq.
— İendi qalai? Meniñ aiağym ğoi auyratyn, doktor.'
— Joq. Gəp aiağyñyzda i̇emes, jigitim.
— İendi nede?
— Omyrtqada. Dəlirek aitsaq jūlynda jatyr.
Sosyn meni beluaryma deiin şeşindirip, i̇etpetimnentösekke
jatqyzdy. Söitti de qasyma kelip, otyryp, arqama qolyn saldy.
Sosyn kök jelkeden bastap, qūiymşaqtyñ tūsyna deiin sozylyp
jatqan omyrtqa süiektiñ üstinen alaqanymen bir sipap ötti de:
— Mine, osy ūp-ūzyn qañqa süiek omyrtqa dep atalady, — dedi. —
Mūnyñ özin bükil organizmdi tirep tūrğan ūstyn deuge de bolady. Sol
omyrtqa-ūstynnyñ işi quys, keuek. Biraq əlgi quystyñ işi bos i̇emes.
Omyrtqanyñ işinde ūzynnan-üzaq tüsip jūlyn jatyr. Jūlyn da mi.
Ol bas süiektiñ işine ornalasqan ortalyq midyñ jalğasy. Ūqtyñ ba?
Sol jūlyn san milliardtağan jip-jiñişke talşyqtardan qūralğan.
Ərbir osyndai talşyq- nervtiñ jiñişkeligi adam şaşynan on myñ i̇ese
jiñişke. Biraq osy qyldai talşyqtyñ ərqaisysy adam i̇emirinde
orasan zor qyzmet atqarady. Solardyñ biri səl nauqaska şaldyqsa
adamnyñ közi jūmylmai qalady, i̇ekinşisi naşarlasa myna siz tərizdi
aiaqtan qala bastaidy, tağysyn tağylar. Sizdiñ omyrtqañyzdyñ işine
kişkene isik-i̇et ösip şykqan. Sol isik əlgi talşyq-nervtiñ birin basyp,
onyñ öz qyzmetin atqaruyna böget bop tūr. Sondyqtan qaterli isikti
alyp tastau kerek.
— Qalai alasyz? — deppin men sasqalaqtap.
— Qalai deitini bar ma?! Omyrtqany kesip aşamyz da, alyp tastaimyz...
Professor odan əri ne aityp, ne qoiğanyn i̇estigem de, tyñdağam da
joq. «Omyrtqany kesip, aşamyz» degende-aq aza boiym qaza bop ketti.
Qūlager, qolda ösirgen
qülynym-ai! Işinde
omyrtqanyñ jülynym-ai!...
Osylai dep zarlağan kim i̇edi? Qapelimde i̇esime tüspei, del-sal boldym.
Aqyry taptym- au. Ataqty Aqan seri ğoi. Jan serigi — tūlpary
qaiğyly kazağa ūşyrağanda aqyn osylaişa küñirengen.
Jūlyn... Osy bir sözge būryn mən bermei, oi toqtatpai kelgem.
Qasqaldaqtyñ qanyndai i̇etip qadirleitin, barynşa qasterli, janyndai
jaqsy köretin, i̇eñ aiauly nərsesin qazaqta «jülynym» deidi i̇eken ğoi.
Bəse, adamnyñ jan-jüregine meilinşe qatty tietin, kisini diñkeletip
ketetin, şekten tys auyr qaiğy-qasiretke tap bolğan sətte köne köz
qariiälar: «Jūlynğa tidi», — dep jatatyndy. Külli qarğys ataulynyñ
i̇eñ aşy, zapyrandai ulysy da «Jūlynyñ üzilgir!» degeni şyğar. Öitkeni
halyqta «jülyny üzildi» degen sözdiñ mən-mağynasy: tiregi qūlady,
taianyşy joq boldy, tūğyrdan taidy, dünieden ötti degen ūğymdy
bildiredi ğoi.
Demek, i̇erteñ meniñ i̇eñ jandy, i̇eñ qiyn jerime, omyrtqa süiektiñ işine
operatsiiä jasalmaq. Mümkin, būryn omyrtqasyn kestirip körgen
adamdarmen keñesip alu kerek şyğar. Sen qalai oilaisyñ, Gauhar?
Operatsiiä jasatamyz ba? Joq pa? Tipti ölmegenniñ özinde, mügedek bop
qalsaq qaitemiz? Ondailar da bar i̇eken
Būl ne özi! Küdik pe, əlde ürei me? Mümkin, būlardyñ bir-birinen
aiyrmasy da joq şyğar. Adam bir nərsege küdiktense-aq korqa
bastaidy ğoi. Al, i̇eger qoryqsa, onda əldenege küdiktengeni i̇emes pe?
Joq. Sekem alu, ilanbau şyndap kelgende üreiden de qauipti. Ürei
ötkinşi sezim. Keide qas qağymda ūmytylyp ketedi. Al, küdik ūzaqqa
sozylatyn, keide ğūmyr boiy i̇em qonbai kūiatyn auyr dert.
Kün körmegen ağaşqa qūrt tüskiş keledi. Boiynda ot- jalyny az,
qamköñil jandarğa da küdik qūrty üiir bolady. Būl özi adamdy işten
jep tauysatyn asa qaterli nauqas.
Qazir meniñ tağatymdy tauysyp bara jatqan sezim azap otyna salatyn
küdik i̇emes, qas qağymda zyrqyrap öte şyğatyn jai ürei ğoi.
Bügin meniñ üreilenuimniñ tağy bir syry bar. Öziñ bilesiñ, mağan
operatsiiäny tağy bir aidan keiin jasauy kerek i̇edi. Al, professor bügin
kelip- «İerteñ jasaimyz», — dep üzildi-kesildi aityp ketti. Nege öitti
deisiñ ğoi? Sen bilmeisiñ be? Al, men bügin
professordyñ kömekeiindegi kömeskini birden-aq boljadym. Qalai
deisiñ ğoi? Logikalyq ədispen oilap, kisiniñ kökeidegisin köre bilu
pəlendei qiyn da i̇emes siiäqty. Öziñ-aq
aqylğa salşy keşe marqüm bolğan jigit te naq osyndai, mendegidei
dertke şaldyqqan i̇edi. Keşe soğan operatsiiä jasap, omyrtqanyñ özin
aşyp körgen boida-aq professor meni i̇esine aldy. Qaterli isik ūlğaiyp,
tamyr jaiyp ketse, istiñ nasyrğa şabaryna dərigerdiñ tağy da bir ret is
jüzinde közi jetti. Sol minutta-aq ol mağan neğūrlym tezirek operatsiiä
jasau jöninde şitei üzildi-kesildi şeşim qabyldady. Mine, kördiñ be,
köp nərseni aitqyzbai-aq tüsine beruge bolady i̇eken.
Sol jigit jatqan operatsiiä stolyna i̇erteñ meni salatynyn
oilağanymda jüregim asaudai tulap, tynysym tarylyp sala berdi.
Şynynda da, oi degeniñ qaza berseñ tübi joq, qazbağanğa nəri joq,
tüpsiz bir şyñyrau ğoi.
Auyr oilardan bir sətke bolsa da arylarmyn degen maqsatpen men
tysqa şyqtym.
Auruhananyñ ainalasynda at şaptyrym keñ bauşar- bağy bar. Men
sol alma baqty aralap kelem.
Jyldyñ osy b i r mezgilin jaqsy körem. Qaharly qys ötse de,
kögildir köktem əli öz küşine mine qoiğan joq. Alma ağaştary bürtik
şyğaryp qalsa da, əli jappai güldep, şeşek atqan joq.
Öz aiaqtarymen jer basyp tūruğa jaraityn nauqas adamdardyñ bəri
baq işinde seruendep jür. Köktem iısi añqyğan taza auany bir-i̇eki mərte
qūşyrlana simirgenimde-aq janym jadyrap, köñilim sergip, arqamnan
auyr jük tüskendei, i̇eñsem köterilip qaldy.
Auada əli şymyrlağan yzğar bar i̇eken. Köktemdi künniñ közi
jarqyrap-aq tūr. Biraq tittei de jyluy joq. Otyrsam denem mūzdap
qalar degen oimen men de baqty kezip, seruendep, əri-beri jüre berdim.
Alma ağaştary bügin-i̇erteñ bür jaraiyn dep bulyğyp tūr. Mūny
körgende əkemniñ bir qyzyq minezi i̇esime tüsti. Öziñe talai-talai
hikaialap berip i̇edim ğoi, Gauhar. Ol kisi qoly kieli bağban bolatyn.
Ğūmyr boiy kolhozda bağban bop, türli bau-baqşa ösirip ötti. Öleölgenşe qolynan — ketpeni, belinen — būta kesetin ülken qaişysy
tüsken i̇emes. İerteli- keş baq işnde şūqylanyp, tynym tappai jüretin
de qūiatyn. Öziniñ i̇eñ jek köretin adamyn əkem: «Ğümyrynda bir tüp
köşet kögertpegen neme!» — dep keiip tastauşy i̇edi.
Əli i̇esimde, naq osy bügingidei i̇erte köktemniñ şuaqty künderiniñ biri
bolsa kerek.
Əkem i̇ekeuimiz özimizdiñ alma bakty aralap jür i̇edik. Kenet ol i̇esine
birdeme tüskendei kilt toqtady da, mağan qarap: «Kördiñ be, balam? —
dedi alma ağaştarynyñ bürtik-bürtik būtaqtaryn nūsqap. — Myna baiğūs
(əkem ösip türğan ağaşty qüddy bir adamdai köretin) bür jaryp kete
almai, əbden bulyğyp, zahmet şegip tūr. Qūdaidyñ küni kürkirep,
naizağaiy bir oinap berse ğoi, jaryqtyq almanyñ da jany jai tauyp,
bürtikteri şeşek atyp, jadyrap qalar i̇edi. .»
İerteñine baq jaqqa tañerteñ terezeden qarap, öz közime özim senbedim.
Alma ağaştary beine bir aqşa qarğa kömilip qalğandai appaq bop
güldep ketipti. Tünimen alai-tülei kün kürkirep, artynan jañbyr
jauğan i̇edi.
Gauhar! Myna alma ağaştarynyd da adam siiäqty keide jany
qinalady degenge senesiñbe? Olar da qūddy qalyñ ūiqydağy adam
tərizdi qys boiy maujyrap, busanyp, talyqsyp jatady degenge şe?
Köktemgi naizağaidyñ qūdiretti gürili bir tünde-aq sol üiqydağy külli
tirşilik ataulynyñ apai-topaiyn şyğaryp, bərin ūiqysynan ūiatyp
jiberetini ras pa dep qaldym.
Qaşan da kün kürkirer qarsañynda adamdar da, türli jan-januarlar
da, tigiti gülder de özinen-özi bulyğyp, qinalyp tūrğandai bop körinedi
mağan. Naizağai oinar aldynda aua aiaq astynan tymyrsyq tartyp,
tarylyp, jaisyzdanyp ketedi goi. Al, jai oğy kökti aiamai bir-i̇eki ret
şyqpyrta, jarq-jūrq i̇etkizip qamşylap jibergen soñ- aq adamnyñ
tynysy keñip, jany jadyrap sala beretini bar i̇emes pe? Ədette
naizağaidy ile-şala janğa jaily, qoñyr salqyn samal i̇esip, keide
artynan nöserlete jañbyr töpep beredi.
Mümkin, men de bügin naq osy alma ağaştary siiäqty küş i̇erteñ
töbemde oinaiyn dep tūrgan naizagai aldynda bulygyp, kökiregim
şerge tolyp, talagym tars airylajazdap qinalyp tūrğan şyğarmyn.
Myna ağaştar qaşan güldeidi? İerteñ be? Bügin tünde me? İerteñ
güldese men ony köre alam ba?
Tepnde, töbeden töngen ürei men köñilge kirgen küdikten qaşyp
qūtylu mümkin i̇emes şygar. Keşe marqüm bolğan jigit tağy da oiyma
oraldy. Dərigerler oğan nauqasynyñ tym asqynyp ketkenin, operatsiiä
jasau ömirine i̇edəuir qater tuğyzaryn jūqalap aityp jetkizgen i̇eken.
İeger ja- satpasa, onda tagy da bes-alty ailyq ömiri bar i̇ekenin de ol
özi aiqyn sezipti. Əitse de, ol özşe tezirek operatsiiä jasaudy
professordan talap i̇etip jatyp alypty. Ne degen jürek jūtqan,
qandai qaisar adam deseñşi!
Ras, operatsiiä onyñ ömirindegi i̇eñ soñğy, jalğyz ğana mümkindigi i̇edi.
Biraq sony iştei moiyndap, ajalğa təuekel jasaudyñ özi qandai qiyn
i̇erlik i̇ekenin, meniñşe, tek ölimmen betpe-bet ūşyrasyp körgen jandar
ğana tolyq tüsinse kerek. Özi üşin ğana i̇emes, i̇eli üşin de basyn ajalğa
tosa alatyn qaharmandar naq osyndai i̇er jürek jigitterden şyğatyn
şyğar degen oi keldi mağan.
Əitse de ol: «Tağdyrdyñ basqa salğany osy» dep əreketsiz, qol
qusyryp jatyp ölgen joq. Ömir üşin küresip, arpalysyp, ajalmen
alysyp, köz jümğanşa ürei ataulyny moiyndamai, mensinbei ketti.
Tiri qalu üşin qolynan kelgenniñ bərin istedi ol. İeger operatsiiäga
tüspegendeşe? Onda ömiriniñ i̇eñ soñğy minutynda nege «jasatpadym»
dep özin-özi iştei jep, jan azabyna tüsip, dünieden armanda keter i̇edi
ğoi.
Al, men şe? Ölmei, tiri qalu üşin qolymnan kelgenniñ bərin istedim
be? Özimdi-özim aldap, üreige qūl bop ketkem joq pa? İerteñgi operatsiiä
da meniñ ömirdegi i̇eñ soñğy mümkindigim i̇emes pe? Auyr nauqasqa duşar
bolğanymdy sezgeli beri kündiz — külki, tünde — üiqy bermei, tis
qūrtyndai janymdy qūiarğa jer taptyrmai, özimdi əlekke salyp qoiğan
auyr oilardyñ aqtyq şeşimi küş i̇erteñ aiqyndalary haq. Ol üşin
təuekelge bel buyp şyğu kerek bop tūr. Sony isteuge meniñ jüregim
daualai ma?
Təjiribeli sportşylar öziniñ qarsylasynan oisyrap ūtylyp bara
jatsa da, soñğy sekundyna deiin jeñisten ümitin üzbei, qarmana beredi
ğoi. Keide osyndai qaisar, qaryspa minezdiñ jeñiske jetkizip
jiberetin sətteri de bolady i̇emes pe? Biraq əlgi sportşy būl joly
jeñilip qalsa, kelesi joly küreske qaita tüsip, qarymtasyn qaitara
alady. Ol solai bolaryn jaqsy biledi. Aiqas üstinde ol sony köñiline
demeu i̇etedi.
Sondyqtan ol jeñilisten jasqanbai, qarsylasynan taisalmai aqtyq
sekundyna deiin beti qaitpai kürese beredi.
Al, kürdeli, ömirge qaterli operatsiiäğa tüsetin adamnyñ köñşine demeu,
oiyna medeu qylatyn osyndai mümkindigi, iağni qarymta qaitaratyn
«kelesi joly» joq. Sondyqtan aqtyq sekundqa deiin taisalmai kürese
beruge keide onyñ ruhani küşi jetpei qaluy da yqtimal. İeñ soñğy
minutta, operatsiiä stolyna jatqyzğan jerde ainyp qalyp, jasatpai
qūiatyndar da bolady i̇eken. Ondailardyñ talaiyn osy auruhanağa tüskeli
beri oz közimmen kördim.
Al, özim şe? Alğan betimnen qaitpai, tas-tüiin bop, aqyryna deiin
ainymai tūruğa qaisarlyğym jete me? Əlde jan alqymğa kelip, qyl
moiynğa taqağanda taisaqtap şyğa kelem be? Kim bilsin ony qazir.
İerteñ məlim bolady bəri.
Mine, Gauhar, men osyndai zil batpan oilardyñ jetegine i̇erip,
auruhana aulasyndağy alma baqty biraz aralap jürdim. Səl şarşasam
kerek. İesime i̇ekeuimizdiñ «derbes» oryndyğymyz sap i̇ete tüsti. Ol özi
baqtyñ bir būryşynda, jūrttyñ közi tüse bermeitin jerde oñaşa tūr
ğoi. Onyñ üstine, bir aiağy synyp, şoñqaiyp tūr i̇emes pe? Sondyqtan
oğan i̇eşkim bara qoimaidy. Ylği bos tūrady. Men i̇endi soğan baryp
otyrdym.
Bir sət men ainala töñirektegi məñgi sūlulyqty — kögildir aspandy da,
qüdiretti kündi de, köktemgi alma baqty da, tuğan jerdiñ ystyq lebin de
soñğy ret sezinip tūrğandai bir türli i̇elgezek küige tüstim. Myna jan
tebirenterlik sūlulyq menen keiin de, tağy myñ jyldan soñ da dəl
osylaişa köz tartyp, jainap, jasaryp tūra beredi-au degen jymysqy
oi keldi.
Joq, Gauhar! Meni tağy da ajal üreii bilep barady i̇eken dep
oilama. Qaşanğy qorqasyñ. Şölmek myñ kün synbas, bir kün synar.
Gəp basqada. Sen sony tüsinşi. Biz ədette jümys basty bop, tityqtap
jürgende köp nərsege onşa mən bermeimiz ğoi.
Mümkin, alyp-ūşyp ala ökpe bop jürgende oğan mūrşamyz da kelmei
qalatyn şyğar. Əlde bas qatyryp jatqymyz kelmei me? Kim bilsin?
Gauhar! Asyqpai, basqa i̇eş nərseni oilamai, ainala töñiregiñe qaraşy.
Aspanğa, Alatauğa, myna alma baqtaryna biraz köz toqtatyp körşi.
Tūnyp tūrğan sūlulyq qoi. Tipti anau seruendep jürgen beitanys kisiler
de jaqyn tuysymdai közge jyly körinedi. Barlyq adam meiirimdi bop
ketken siiäqty ma, qalai özi? Sonşama ğajap sūlulyqty, adamğa ğana tən
jylylyqty körmei, bilmei, sezbei qalai ğana ömir süruge bolady
deseñşi! Mūnyñ bərin osy minutqa deiin qalai ğana baiqamadym, i̇eken,
ə? Ömir mūnşalyqty ədemi i̇emes siiäqty i̇edi ğoi. Körkine köz sürinetin
myna tabiğat beinesin, jan sūlulyğyn küni büginge deiin qalaişa
baiqamai kelgem? Sebebi men tap osy minutqa deiin i̇eşqaşanda myna
jaryq düniege, ainalamdağy adamdarğa ömirimde soñğy ret körip tūrmyn
dep qarap körmesem kerek. İeñ soñğy köruim dep qarasañ bar ğoi, külli
əlem köziñe keremettei körkem, būrynğydan müldem basqaşa bop körinip
ketedi i̇eken.
Gauhar! Keşe i̇ekeuimiz dəl osy jerde, naq osy oryndyqta otyrdyq
qoi. Biraq keşe būl aradan adam qyzyğatyndai i̇eş nərse baiqamağan
i̇edim.
Mine, bügin men osy aiadai aulanyñ özinen qanşama sūlulyq körip
otyrmyn.
Jaña ğana tap berip kele jatqan kök şöp qazir tüngi şyqqa malynyp,
köktemgi künniñ altyn nūryna şağylysyp, beine bir teñiz tübinen
alynğan asyl marjandai jalt-jūlt i̇etedi. Qūdiretti künniñ közi alma
ağaşynyñ būtaqtaryna qonaqtap alğan bürtik-bürtik şyq tamşylaryn
da kümistei jyltyratyp, ərlendirip jiberipti. Alma agaştary japyraq
jaia almai qinalyp, terlep tūrgan siiäqty. Japyraqsyz, jalañaş
būtaqtardyñ ara-arasynan jerge kölbei şanşylğan kün səulesi qüddy
joğarydan tömen qarai tartylğan örmektiñ kenere jipteri siiäqty bop
körindi bügin mağan.
Bügin bəri de basqaşa. Közdiñ jauyn alatyn myna bürtik-bürtik tañğy
şyq sekildi bügingi ömirdiñ ərbir tamşysy qazir mağan şeksiz qymbat
körinip ketti. Əne, qos baldaqqa asylyp, jalğyz aiağymen jer tirep,
kibirtiktei basyp bir beitanys kisi kele jatyr. Oğan bir qarağanda- aq
işim jylyp sala berdi. Nege? Mügedekke janym aşyp ketkeni me? Joq.
Ol menen baqytty. Taiaqqa süienip bolsa da ol i̇eş nərseden qaimyqpai,
üreilenbei, ainalasyna öktemsi qaraidy.
Būryn men mūndai mügedek jandardy köşede kezdestire qalsam işibauyrym i̇eljirep, müsirkep, aiap ketuşi i̇edim.
Al, kazir myna baldaqty adam qaita mağan jany aşyp, meni aiap bara
jatqan sekildi. Şynynda da, qazir ol menen myñ i̇ese baqytty şyğar
dep oiladym. Ər minuty altynnan
qymbat myna ömirdiñ nağyz qojasy i̇ekenin özi de sezgendei, jan-jağyna
təkapparlana köz tastaidy.
Ol dəl qasymnan ötip bara jatyp mağan moiyn būryp bir qarady.
Səlem bermek bop oqtala tüskenimde, ol oily közderin menen tez
taidyryp əketti. Biraq sol bir sekundtyq közqarasymen-aq mağan köp
nərseni añğartyp ketkendei i̇edi. Ol mağan mensinbei, töbemnen
qarağandai bop körindi. Qalaişa jan sauğalap qalam dep, operatsiiädan
qorqyp otyrğan beişarany müsirkep qarağany şyğar. Əiteuir ol özin
i̇eşkimnen kem sanamaityny aidan anyq. İeşkimniñ müsirkep, aianyş
bildiruin de qajet i̇etpeidi. İeger baiqamai qalyp köşede ony iyqpen
kağyp ötseñiz bar ğoi, ol sizge onşa renji qoimaidy. Al, i̇eger köşede
oğan i̇eljirei qarap, jol berip qipaqtap qalsañyz, onda ol sizdi ittiñ
i̇etinen beter jek körip keteri dausyz. Öitkeni ol jūrttan bölingisi
kelmeidi. Köptiñ biri bolğysy keledi. Tiri pendeniñ müsirkei qarauyn
qajet i̇etpeidi ol.
Mūndai öjet jandardyñ işki jan düniesine men bala kezimnen
qanyqpyn. Bizdiñ bir jamağaiynymyz keşegi soğystan i̇eki aiağynan
birdei airylyp, mügedek bop qaitty. Jas balanyñ oiynşyğyndai
taqtai arbağa otyryp alyp, i̇eki qolymen jer tirep ornynan əreñ
qozğalatyn. Sol Qaratai deitin ağamyz öz üiiniñ biıktigi üş i̇eli
kelmeitin tabaldyryğynan öte almai, myqşyndap, küiip- pisip jatatyn.
Sondaida ony qoltyğynan səl demep jibermek bop qasyna bara qalsaq,
ol aşuğa minip, būlqan- talqany şyğatyndy.
Əieli tañ qylañ bere kolhoz jūmysyna ketip, keşkisin köz bailana ğana
üiine keledi.
Üi şaruasynyñ bərin tap- tūinaqtai i̇etip, əieli kelgenşe tyndyryp
qūiatyn da sol mügedek ağamyz i̇edi. Özi tomardan jonyp jasap alğan bir
alasa oryndyq tərizdi birdemesi bolatyndy. Qaida barsa da sonysyn
süireitin de jüretin. Sonyñ üstine jaiğasa otyryp alyp keli de tüiedi,
tandyrğa ot jağyp, nan da jabady, siyr da sauady.
Qaratai ağama i̇eñ auyr soğatyn, jan tözgisiz azap is — siyr sauu i̇edi.
Aldymen ol süt sauatyn şelegin juyp- şaiyp daiyndap alady. Sosyn
əlgi otyrğyşyn siyrdyñ qasyna aparyp qūiady. Myqşyñdap üstine
şyğa almai, abyrjyp jürgende əlgi antūrğan qyzyl siyr typyrşyp
jürip, qazyqty ainalşyqtap ketedi. Tauany tarylyp, būlqan-talqany
şyqqan ağamyz otyrğan alasa «otyrğyşynan» əreñ tüsip, əlgi
jūmystyñ bərin basynan qaita bastauğa məjbür bolady.
Sol kisiniñ osylaişa özinen-özi əbigerlenip, apy kirip, küpi şyğyp
jatqanyn körgen saiyn meniñ şeşem sol ağaiğa tarpa bas salyp ūrsa
jöneletin.
— Əi, qainym-au, biz tiri tūrğanda ne körindi sağan, siyr sauyp?! Oibaiau, qu şelekke sonşa jabysyp qalğany nesi?! Əkel beri şelekti, menaq sauyp bereiin, büginşe.
Qainysy da şelekti oñailyqpen bere qoimai qarysyp,
şeşemniñ būl sözine būrynğysynan bes beter doldanyp, özinenözi aruaqtanyp ketedi:
— Əi, jeñeşe! Sözdi qoi. Ainaldyrğanyñ men. Nemene basqa is tappadyñ
ba? Myna meni sender tügili, qūdaidyñ özi de aiağan joq. Maqūl, būgin
sauyp berersiñ. Al, i̇erteñ k i m sauyp beredi? Arğy küni k i m sauyp
beredi?! Ğūmyr boiy kim sauyp beredi?! Aitşy, öziñ, jeñeşe! Odan da
özim-aq istep üirene bereiin de.
Myna baldaqty adam qazir sol qaryspa minezdi ağaiymdy i̇esime salyp
ötti. Ol özi betiñ bar, jüziñ bar demei, ədilin aityp, aq söilep otyra
beretin birbetkei adam i̇edi. Sonysyna qaramai jūrttyñ bəri özin
keremettei qūrmet tūtatyndy. Kez kelgen kisimen ol aqtaryla
söilesetindi. Oğan, əsirese, bizder, balalar üiir i̇edik. Qoly qalt i̇etse-aq
bizge jūqa taqtaidan, solqyldaq tal şybyqtan, tipti kədimgi qara
balşyqtyñ özinen ğajaiyp oiynşyqtar jasap beretin. Bizder de onyñ
ötinişin i̇eki i̇etken i̇emespiz, sirə.
Biraq alqymyna aşu tyğylğanda ol i̇ekilene söilep, tiri jandy bet
baqtyrmai, özine qarsy şyqqan kisini aimandai qylatyn. Sondyqtan
i̇eşkim betine kelmeitin. Auylda onyñ aitqany ötip, atqany jetip tūrdy.
Külli auyl boiynşa sol ağaidan qaimyqpaityn jalğyz ğana adam bar
i̇edi. Ol — öziniñ kelinşegi bolatyn. Qanşa būlqan-talqany şyğyp, aq
saitany ūstap jatsa da, əielin körgende aşuy su sepkendei basyla
qalatyndy. Tipti mügedek ağamyzdy keşegi ötken soğystan auylğa
arqalap əkelgen de osy jas jauqazyn sarymsaqtai kelinşegi i̇eken.
İeki aiağynan da airylğan ağamyz maidan gospitalinde jatyp əieline
mynadai hat jazypty «Meni kütpei-aq qoi. Sağan jol bailau bolğym
kelmeidi. Öz əreketiñdi özin jasai ber. Basqan iz, körgen qyzyq artta
qaldy. Qazir i̇eki aiağym da joq, birinşi toptağy mügedekpin. Seniñ
basqan iziñe de tūrmaimyn. Sonşa jyl kütkenşe öle-ölgenşe
rizamyn. Meni masyl qyp qaitesiñ?! Sagan rūqsat Baqytty bol».
Osy hatty alğan küni jeñgemiz jolğa şyğypty. Bükil auyl bop oğan
azdy-köpti qarajat jinap beredi. Arada on şaqty kün ötpei-aq jeñgemiz
sonau Volga boiyndağy əskeri gospitaldardyñ birinde jatqan küieuin
izdep tabady da, qündaqtauly baladai ğyp köterip alyp auylğa əkeledi.
Osy hikaiany bizdiñ jaqtyñ köne köz qariiälary əli künge deiin añyz
qyp aitady.
Al, sen şe, Gauhar' Sen qaiter i̇ekensiñ? İerteñ meniñ de mügedek bop
qaluym yqtimal ğoi. Mūnda ondai-ondai bop tūrady i̇eken. Bir joly
professorğa köñilimdegiküdigimniñ şet jağasyn şyğaryp i̇edim, ol meni
kesip tastady. Tipti aitpaq oiyn biltelegen de joq
«Mūndai kürdeli operatsiiädan tiri qaludyñ özi-aq zor baqyt, — dedi ol
mağan tesile qarap
— Aiaqsyz-aq jūrtpen birdei i̇eñbek i̇etip, tirşilik besigin terbetşp
jatqandar az i̇emes»
Mūnyñ özi tamyry tereñ söz i̇ekenin keşe jiyrma bes jasar jigit
operatsiiä stolynda dünieden ötkenin i̇estigen sətte tüsingendei boldym.
Onyñ nauqasy da auyr i̇edi. Demek, i̇erteñgi operatsiiä qanşa
batyrsynsam da bəribir kauipti. Solai i̇ekenin professordyñ özi de
mağan jūkalap qana jetkizdi.
Biraq būl zildei auyr oilarymnyñ birde-birin əli künge deiin sağan
bildirgem joq, Gauhar «Jep-jeñil operatsiiä i̇eken», — dep seni aldap
jürmin. Sonym dūrys pa özi? Əlde nar təuekel jasap, öziñe aşy
şyndyqty birden-aq aityp salu kerek pe i̇edi? Professor şyndyqty
menen jasyrğan joq qoi. Al, men nege senen jasyram? Ras, küni būryn
üreiiñdi ūşyryp, tağatyñdy tauysqym kelmeidi. Oiymdağynyñ bərin
bükpesiz jaiyp salsam, onda köñiliñ küpti bop, küni-tüni koziñnen jas
ketpei qūiady ğoi.
Şynynda da, i̇erteñ men mügedek bop qalsam qaiter i̇ekensiñ, Gauhar?
Süigen jaryn jer tübinen alyp qaitkan jeñgemizdei bolu qiyn şyğar.
Sau-salamat kezdegi küidim-süidim degenniñ bəri jastyq-mastyqtyñ
jeligi bop şyqpasa igi i̇edi. İerteñ men ünpn myna keñ dünie tar bop qalsa
ne isteisiñ? «Bağymdy bailama, keşire gör» dep basyndy alyp
qaşpaisyñ ba? Ondailar da bolady i̇eken. Öz közimmen kördim, Gauhar
Gauhar! Mūnyñ bərin aitsam sen qaidan tuğan küdik dep şamdanaryñ
haq. Sondyqtan da janğa batar mūndai sözderdi öziñe sezdirgem de joq.
Ölsem — işimde ketsin dep tüidim.
Sağan men qaşanda qaltqysyz senem ğoi. Bügin de koñiliñdi aqqa
ūiytyp otyrğanyña ineniñ jasuyndai şübəm joq. Mağan degen nietiñ
sütten aq, sudan taza i̇ekenin de sezem. Biraq men jaqynda jan
şoşyrlyq bir oqiğağa i̇eriksiz kuəger boldym. Közben körgen anyq,
qūlaqpen i̇estigen tanyq i̇emes pe? Osy oqiğany böten kisiden i̇estisem
ilana qoimas i̇edim. Öz közimmen kördim. Jeme-jemge, jan alqymğa
kelgende kürt özgerip keteginder de
bolady i̇eken.
Bizdiñ palatada bir kekse kisi bar. Aityp i̇edim ğoi, «Qasymda bir ülken
ğalym jatyr»,
— dep Sol. Aty — Akylbek. Auyr dertke ūşyrap, i̇eki aiağy birdei sal
bop qalypty. Sonyñ jiyrma jyldai otasqan əieli bar i̇eken. Sol əiel
əlgi taiqy mañdai küieuinen qalai qūtylaryn bilmei jan ūşyryp jür.
Birese auruhanağa jatqyzyp, birese mügedekter üiine quady i̇eken.
Əiteuir öz üiine jolatqysy kelmeidi. Küieuiniñ sorlap qalğanyna
aiyzy qanyp tūrğanyn əlginiñ jüzinen-aq añğaru qiyn i̇emes. Özi künde
keledi
«Şykpa janym, şyqpa» dep ölim auzynda jatqan beibaqqa əlgi əiel
üilerindegi dünie- jihazdy qalai bölisu kerektigin myjyñdap,
sorlynyñ əbden diñkesin qūrtyp ketedi.
Solardy körip özime-özim işten təuba qylam. Sol jeñgemizdiñ aty Rauşan
i̇eken.
Qaşan körseñ de külim qaqqan közderi oinaqşyp, al- qyzyl i̇erinderi
uyljyp tūratyn, beine bir aq sazandai būlyqsyğan osy jeñgemiz
alğaşynda mağan, şynynda da, rauşan gülindei ədemi körinip i̇edi. Ürip
auyzğa salğandai süp-süikimdi kelinşektiñ doldanyp, kökbettenip ketken
sətin körip pe i̇ediñ? Əlgi körik-symbattan jūrnaq ta qalmaidy i̇eken.
Bir joly Rauşan jeñgei auruhanağa kelip, bizdiñ palatada azuyn aiğa
bilep, küieuine zirkildep aibar şekkendegi türin körgenimde öz kezime
özim senbedim. Jaiau jatyp, atty tüsip qaraityndai kelinşek aiaq
astynan bet əlpetinen jan şoşityp nağyz jalmauyz kempirdiñ özi bop
şyğa keldi.
Bar qanyn işne tartyp alğan. Ainalasyna zər şaşyp tūrğandai tüsi
suyq. Betiniñ əjimderi de köbeiip ketken siiäqty. Tūla boiy qalşyldap,
i̇ekilene söilegende tūra qaşqyñ keledi.
Būl oqiğa jaqynda boldy. Keşki tamaqty jaña ğana işip alyp, kitap
oqyp otyrğam.
Al, Aqylbek ağa men Qaisar özara əñgimelesip, əldenege külip jatqan
i̇edi. Sol kezde dəliz jaqtan şañ-şūñ dauys şyqty. Artynşa palatanyñ
i̇esigi aiqara aşylyp ketti de, qüddy tazy quğan qūiandai i̇entigip Rauşan
jeñgei kirip keldi. Delek tanauy deldiıgi ketken. İeki közi qūtyrğan
siyrdyñ közindei şatynap tūr. Kijine tistenip, qolyna ilikken kisini
tura jündep tastauğa oñtailanğan adamğa ūqsaidy. Ə degende, ol
küieuine qarai tap berip i̇edi, artynşa-aq kezekşi dərigerdiñ kirip kele
jatqanyn körip qalyp, i̇endi soğan tarpa bas saldy:
— Əi, doktorsymaq! Beri qara! Sen meni aqymaq sanaisyñ ba? Əlde tük
körmeitin, su qarañğy soqyr dep oilaisyñ ba? Aitşy öziñ! Myna
jarymjan meşeldi sen üiiñe qaitaram depsiñ, ə?! Üiinde oğan kim
qaramaq?! Seniñ qatynyñ kelip, basynda otyra ma?! Əlde öziñ baryp,
künine i̇eki-üş retten dəretin tögip tūrasyñ ba?! Kerep joq dedim ğoi,
mağan mūndai meşeldiñ! Ajyrasam! Jazylyp keter dep şaitan
ümitpen üş jyl sarğaiyp küttim. Sol da jeter — Men əli jaspyn, —
dedi Rauşan i̇entigin basa almai alqyna söilep. — Adamğa ūqsap ömir
sürgim keledi. Ūqtyñ ba, ömir sürgim... Myna tiri ölikti qaita-qaita
əkelem. Sen ony qaita-qaita mağan tyqpyştai beresiñ. Nege özderiñ
qaramaisyndar? Nege özderiñ küte bermeisiñder?! Pəleden tezirek
qūtylğylaryn keledi, ə' Men jas basymmen omalyp, ğūmyr boiy
osynyñ qasyñda otyra berem be? Joq! Keregi joq, mūndai meşeldiñ'
Jatsyn osynda. Jatyr ğoi mynalar, jūrttan jany artyq i̇emes şyğar.
Al, auruhanadan zorlap şyğaruğa pravoñ joq seniñ. Bəribir ölekseni
üiime kirgizbeimin! Mañaiyma jolatpaimyn!
Dəriger jigit qapelimde sasqalaqtap, ne derin bilmei qaldy. Köpke
deiin auzyna söz tüspei közin jypylyqtata berdi. Bir rauaiatta baryp
i̇esin jiğandai boldy. Jüzinde yzğar oinap, tütigip ketti:
— Adamga ūqsap ömir sürgim keledi deisiñ, ə!? Myna siqyñmen sen
i̇eşqaşanda adamğa ūqsai almaisyñ! Adamnan sadağa ket’ Meni tük
bilmeidi dep oilaityn şyğarsyñ? Bərin
bilem! Myna bildei azamatty mügedek i̇etip tastağan da sen! Seniñ udai
aşy osy tiliñ! Sen siiäqty jylan tildi zymiiändardy sottau kerek!
Kezekşi dəriger boiyn kernegen aşu-yzağa tūnşyğyp odan əri söilei
almai bulyğyp qaldy. Auzynan aq it kirip, qara it şyğyp jatqan
betpaq əieldi bireuler dəlizge qarai itermelep əketti.
Dəriger ləm-mim demei, Aqylbektiñ töseginiñ şetine otyrdy da,
nauqastyñ aiaq-qolyn sipalai bastady. Men sonda ğana añğardym.
Bağanadan beri tis jarmai oqty közimen əielin atyp jatqan ağaidyñ
bükil denesi qalşyldap üstine japqan jūqa körpeşe tynymsyz dirildep
tūr i̇eken.
Rauşan jeñgeidiñ şynaiy beinesin men sonda ğana körgendei
boldym. Syrttai qarağanda jūrttyñ bəri birdei, bəri jaqsy siiäqty
i̇emes pe? «Maldyñ alasy syrtynda, al adamnyñ alasy işinde» degen ras
söz ğoi.
Sonymen sağan öz auruym jönindegi bar şyndyqty bügin kelgeniñde
aitaiyn ba?, i̇erteñ operatsiiädan soñ öziñ-aq i̇estip bilesiñ be?
Şyndyq. Sony sağan aitudyñ keregi bar ma, Gauhar? Professor magan
öz syrqatym jönindegi şyndyqty bükpesiz aityp dūrys istedi me? İeger
ol səl jūmsartyp, jeñildetip, iağni səl-pəl ötirik qosyp jibergende, men
mūnşa jan dalbasağa tüsip, əñki-təñkim şyqpas i̇edi ğoi. Özim jönindegi
aşy şyndyqty dərigerlerden qazmyrlap sūrap jürip bilip alğanyma
men bir sət iştei qatty kynjyldym da. Zili joq jalğan sözdiñ de keide
janğa şipa, dertke daru bolatynyn dərigerler men əielder ğana jaqsy
bilse kerek.
Əitse de, baldan tətti jalğan sözden janğa batar aqiqattyñ özi artyq
i̇emes pe? Qaşan da adamdardyñ ağynan jarylyp, bükpesiz
əñgimeleskenine ne jetsin. Aqty aq, qarany qara dep kesip aitudyñ nesi
i̇ersi?
Şyndyq — qūramynda i̇eşqandai böten qospasy joq tap-taza, saf
altyn siiäqty şyğar dep oilaimyn. Biraq taza altyndy adamdar sol
küiinde i̇eşqaşanda qoldanbaidy ğoi. Adamnyñ əiteuir bir kədesine
asyru üşin saf altynğa basqa metaldardan tam-tūmdap bolsa da mindetti
türde qosady. Sonda ğana altyn qūryştai şynyğyp, sapasy jaqsaryp,
beriktigi būrynğydan arta tüsedi. Biraq būl i̇endi qanşa berik dep
maqtasaq ta taza altynnyñ özi i̇emes qoi.
Dəl osy siiäqty şyn sözge de kei-keide birer şym-şym jalğan derek
qosyp jiberse, onda şyndyqtyñ adamğa beretin emotsiiälyq ləzzaty,
rahaty, küş-quaty būrynğysynan i̇eselep arta tüsedi i̇emes pe? Mūndai
sözdiñ qūramynda qospasy, iağni ötirigi bar i̇ekenin anyq-qanyq bile
tūryp-aq oğan rahattanasyñ. Odan ləzzat alasyñ. Məselen, sağan bireu:
«Ai qabaq, altyn kirpik qyz kördim», — dese senesiñ be? Būl ötirik qoi.
Kirşgi altyn adam bola ma, sirə? Biraq daryndy aqyn sūlu qyzdyñ
beinesin aspandağy aiğa, künge, jūldyzdarğa qiystyra teñep, jürek
tebirenterlik jyr joldaryn oqyp jatqan sətte i̇eşkim oğan: «Mynauyñ
ötirik», — dep ūryspaidy ğoi. Qaita mūndai jyrlar qiiälymyzdy
qytyqtap, özimizdi tətti sezimderge mas qyp tastaidy i̇emes pe? Nege?
Öitkeni mūndai jyrlarda qūrğaq şyndyqtyñ özi ğana i̇emes, janymyzğa
maidai jağyp, sudai siñetin ūnamdy aldanyş ta bar. İeşkimge ziiäny
joq, qaita ləzzaty mol mūndai aldamşy sezimderge özimizdiñ de iştei
sengimiz kelip tūrady. Köne zamannyñ bir danyşpany poeziiäny
«şaitannyñ şaraby» degen i̇eken. Būl tegin aitylmağan söz bolsa kerek.
Al, i̇eger, şynynda da, adamdardyñ sana-seziminen şyndyqqa
janaspaityn, biraq baldai tətti qiiäl-oilaryn, fantastikalyq sağymelesterin, keide bir-biriniñ köñilin köteru üşin aita salatyn madaqtau
sözderin tük qoimai, jūlyp alyp tastasa ne bolar i̇edi.
Meniñ bir dosym bar. Sol özine jaqpaityn şyndyqty i̇erterek aityp
qoiğany üşin tuğan əkesin ölerdei jek körip ketkenin bilem. Abaisyzda
şyndyqtyñ betin aşyp qoiğanyna əkesi de ğūmyr boiy küiinip ötipti.
Əlgi dosymnyñ anasy ögei i̇eken. Biraq dosym solai i̇ekenin on bir
jasqa kelgenşe bilmei, i̇eşbir qaiğy-uaiymsyz, alañsyz, balalyq
bazaryn qyzdyryp, oinap-külip jüre beredi. Ögei anasy da bala
degende işken asyn jerge qūiatyn, i̇ete meiirban, i̇elgezek adam bolady.
Ol öziniñ ögeiligin balağa i̇eşqaşan da sezdirmei, qysta yzğar, jazda
şañ tigizbei, ony məpelep ösiredi.
Bir küni aşu üstinde əkesi əieline: «Qanşa aitqanmen, ögeidiñ aty
ögei i̇eken ğoi», — dep qalady. Būl sözdi qūlağy şalyp qalğan bala
körşilerinen qoimai sūrap jürip bar şyndyqty bilip alady. Söitse,
onyñ tuğan anasy jeñil minezdi əiel bolğan i̇eken.
Küieuiniñ közine şöp salyp, aqyry üş ailyq nərestesin de, küieuin de
tastap, kezdeisoq bireumen qol ūstasyp, bir tünde qaşyp ketipti.
Jasy on birge jetkenşe kaiğy-uaiymnyñ ne i̇ekenin de sezbei kelgen
jas jauqazyndai oiyn balasy tuğan anasy haqyndağy aşy şyndyqty
i̇estigende töbesinen jai tüskendei i̇eseñgirep, tauy şağylyp qalady.
Sodan bastap ol işqūsa bop, aş küzendei bügilip, būrynğy aq jarqyn
minezinen de airylyp, ünemi tūnjyrap, tymyraiyp, özindei balalarğa
da qosylmai, oñaşa jüretin ədet şyğarady.
Sodan əlgi dosym otbasyn qūryp, özi əke bop, bala- şağa qyzyğyn
körgenşe bir jadyrai almai, özinen-özi sary uaiymğa salynyp, kökirep
şerge tolady da jüredi.
«Meniñ balalyq şağymdy əkem ūrlap alyp qoiğan», — dep kürsinetin
ol keide. «İeger əkem balalyq jüregimdi jaralap, əli qata qoimağan
kabyrğamdy qausatyp ketpegende bar ğoi, menen baqytty adamdy izdep
tabu qiyn bolar i̇edi. Al, şyndyqty — jaqsy men jamandy, aq pen
qarany ösken soñ özim-aq ajyratyp alar i̇edin ğoi. Əkem baiğūs
şyndyqtyñ betinsəl i̇erterek aşyp tastağanyna ökinem», — deidi ol
keide.
Jazğy jauyn joldyñ şañyn basyp, auany tazalap, sebelep qana öte
şyğady ğoi.
Mūndai jañbyrdan keiin şildeniñ şyjyp tūrğan auasy birazğa deiin
qoñyr salqyn bop, adamdar raqattanyp kalady. Ziiäny joq jalğan söz de
osy siiäqty boluy tiıs. Düniede tamyp ketken jerine dereu tamyr
jaiatyn, artynşa tikenekti şeñgel bop ösip şyğatyn ötirik jaman ğoi.
Sondai ötirikten saqtanaiyq, Gauhar Al, meniñ öz boiymdağy auyr
dertti jeñil degenim, i̇erteñgi operatsiiäny bügip qalğanym zildi ötirikke
jata qoimas. Bügin jasyrsam da, bəribir ötirigim küni i̇erteñ-aq məlim
bolady. Biraq seni bir kün de bolsa qinalmasyn, toryqpasyn, küiinbesin
dedim. Sağan bir minuttyq artyq qaiğyny arqalatqym kelmeidi. Seniñ
köñiliñe i̇eşqaşan köleñke tüspese i̇eken deimin.
Myna ömirdiñ qyzyğyna toiğan ba adam, sirə?' Jaman aitpai, jaqsy
joq. Küni i̇erteñ qan jylap, qara jamylyp qalsañ, onda bərin öziñ-aq
tüsinersiñ. Meni keşirersiñ onda, Gauhar.
Gauhar! Bağana sen mağan kelip, i̇ekeuimiz auruhana aulasynda əri-beri
qyñyryp jürgen soñ-aq alasūrğan asau jürek səl saiabyrlap, köñilim
ornyğyp, janym jailanğandai bop i̇edi Al, öziñmen auruhana qaqpasy
aldynda qoştasyp, palatağa qaityp kirgen boida-aq degbirim qaita
qaşyp, tağy da tyqyrşyp kettim. Qaidağy bir berekesiz oilar maza
bermei, tözimimdi tozdyrdy.
Bügin keşegiñen de köñiliñ köteriñki, sergek i̇ekensiñ. İeger adamnyñ
işki jan düniesine səule qūiylyp, köñili şat-şadyman bolsa, onyñ
jüzi de özinen-özi nūrlanyp,
ədettegisinen körikti bop körinip ketedi ğoi. Bügin sen de solai,
ədemi i̇ekensiñ. Sol sūlulyğyndy būzğym kelmedi. Ondai qiiänatqa
qolym barmady: i̇erteñ operatsiiäğa tüsetinimdi sol sebepti de
aitpadym sağan.
Meniñ tağy bir kinəm bar, Gauhar Professor mağan: «Jūbaiyñyz
bügin mindetti türde mağan jolyqsyn», — dep tapsyrğan i̇edi. Ony da
sağan aitpai jasyryp qaldym. Nege deisiñ ğoi? Aitaiyn. İeger
operatsiiä ömirge asa qaterli bolsa, iağni nauqastyñ operatsiiä stolynan
tiri oralatynyna səl küdik tusa-aq neirohirurg auru kisiniñ i̇eñ janaşyr
adamynan qolhat siiäqty qağaz jazdyryp alyp qalady. Sol bir sūsty
qağazda «Osyndai operatsiiäğa özimiz kelisim berdik», degen joldar bar.
Demek, būl olai- būlai bop ketui de yqtimal degen söz ğoi.
İeger sen bügin mūndai qağazğa qol qoisañ, i̇erteñ qandai küige
tüsetiniñdi boljap bilu qiyn i̇emes. «Nege ğana qol qoidym», — dep
öziñdi-öziñ işten jep tauysasyñ ğoi. Ol qağazdy körseñ sen bügin-aq
jylap-syqtap i̇esiñ keter i̇edi.
Jaña ğana men professordyñ kabinetine kirip, sol dokumentke özim
qol qoiyp şyqtym. İə, özime-özim kepildik berdim. «Əielim bügin kelgen
joq», — dep auzy- mūrnym qisaimai ömirimde tūñğyş ret dərigerge
jalğan söiledim. Basqa lajym bolmady. Seni tünde tynyş ūiyqtasyn
dedim. Özinniñ bügin ūzaq tünge kirpik qaqpai qinalarymdy sezdim. Tym
qūrysa bireuimiz adamğa ūqsap, rahattanyp ūiyqtap şyğaiyq dep tüidim.
Men osynşa jasqa kelip, mūñdai ūzaq ta, azapty tündi körgen i̇emespin.
Aşy işektei şūbatylğan ne degen tausylmaityn, ūzaq-süre tün
deseñşi! Küni boiy i̇eñbek i̇etip, əbden diñkelep, al tünde tük sezbei dereu
ūiyqtap qaludyñ özi de zor baqyt i̇eken ğoi.
Tüni boiy oi-qiiäl əlemine saiahat jasap, köz şyrymyn almai,
döñbekşip şyqtym.
Gauhar! Osy biz tañ atyp, kün şyqqan saiyn quanamyz ba, joq pa?
İeger quanbai jürgen bolsaq, onda köp nərseden qūr qalyp jürgenimizge
kəmil sene ber. Altyn tañnyñ arailap atuyn kün saiyn köruden artyq
ləzzat bola ma, sirə! Bügin tünde tūñğyş ret sony sezdim. Biraq
kündelikti küibeñmen jürgende köptegen ūly qūbylystardy muldem
ūmytyp ketedi i̇ekenbiz ğoi.
İeger osydan tiri qalsam, kün saiyn ūiqydan i̇erterek ūianyp, külli
əlemge jaryk əkeletin qūdiretti Künniñ kökjiekten qalai köterilip
şyğaryn kün saiyn tamaşalar i̇edim. Mūny bükil ğūmyr boiy ister
i̇edim. Odan, sirə, jalyqpas i̇edim
Nege deisiñ ğoi? Būl saualğa bir-i̇eki sözben jauap bere salu qiyn
şyğar. Tañ qūdiretin, Kün şapağatyn tolyq tüsinu, tügel sezinu meniñşe
kez kelgen adamnyñ qolynan kele beretin op-oñai is i̇emes. Mūny tek
tünere tüsken beiuaq qarañğylykta ajal deitin üreili sezimmen jekpejek qalyp, ūzaq tünge tañnyñ atuyn əri asyğyp, əri qorqyp tyqyrşi
kütken jandar ğana jaqsy ūğynsa kerek.
Qara körpe jamylğan osy tylsym tün men ölim qateri arasynda
ənşeiinde közge şalyna bermeitin qūpiiä bir bailanys bar ma dep
qaldym. Əiteuir qara būiau men ajaldyñ arasy onşa alys i̇emes
tərizdi.
Al, tañ şapağy adamdarğa ər joly şeksiz quanyş əkeledi. Sol
quanyş qazanynan osy tañda sybağa ala almai, qūr qol qalğan jandar
i̇erteñgi künge ümit artady. Öitkeni olar i̇erteñ de mindetti türde dəl
osyndai tañ atyp,kün şyğatynyna kəmil senimdi bolady.
Ömir atty keruen osylaişa kün saiyn igi ümitke iek artyp, toqtausyz,
alğa qarai jylji beredi.
Al, men şe? Mümkin, i̇endi san milliondağan jyldardan keiin de,
məñgi-baki men üşin i̇eşqaşanda tañ da atpai, kün de şyqpai, osy qara
tünek basyp tūra beretin şyğar. Aspan şyrağynyñ basqalar üşin
jarqyrap janğanynan mağan ne paida?
Ras, basqalar tañ şapağyn men siiäqty asyğa, aptyğa, qūty qaşyp
kütpeidi Tipti kütkenniñ özinde de mağan ūqsap qylañ bere bastağan
tañğy səule bügin mağan ömir syilai ma, ölim syilai ma dep
qoryqpaidy. Öitkeni olardyñ boiynda özderin qyl moiynğa taqap,
tözimin tauysyp bara jatqan mendegidei ürei sezimi joq. Myna tylsym
tünniñ qara tünegin ysyryp tastap, araily tañnyñ ataryna da, kün
şūğylasyna özderiniñ şomylyp alaryna da olar şübə keltirmeidi.
İerteñ ūiqydan ūiana salyp, özinin bauyr i̇eti balasyn da, meiirim
şaşqan anasyn da, adal jandy jaryn da qūşaqtap süie alatynyna
tittei de küdiktenbeidi.
Künşyğysymen-aq qyzmettes joldastaryn köretinine de, süiikti
jūmysyn əri qarai jalğastyra tüsetinine de senedi olar. Sau-salamat
adamdy küdik qūrty neğylsyn!
Gauhar! Qazir tün ortasy, men tereze jaqqa qarap jatyrmyn. Dala
bügin tas qarañğy siiäqty. Qasymdağy joldastarym tUiaq serippei
üiyqtap jatyr. Palata işi ala köleñke. Öitkeni dəlizdegi elektr
şamynyñ jaryğy bölmeniñ səl ğana aşyq qalğan i̇esiginen işke qarai
syğyraiyp tüsip tūr.
Bir kezde dalada kün kürkirep, jai oty jarq-jürq i̇ete tüsti. Naq sol
sətte keruendei şūbatylğan oi dürmegin kenet üzip aldym. Naizağai
oinağañda bölme işi qas qağymdai bir sətke kündizgidei jap-jaryq bop
ketti. Ile-şala jañbyr sebelep, tereze şynylaryn tarsyldatyp
soqqylai bastady. «İerteñ alma ağaştary güldeitin şyğar» dep
oiladym. Biraq sol badyraqtai-badyraqtai ğajaiyp aq gülderdi men
köre alam ba?
Keşki apaq-sapaqta mamyq tüsti qaz bauyr būlttar kokjiekten köterile
bastağan i̇edi.
Ony öziñdi kütip, baq işinde jürgenimde körgem. İendi qazir, tün
ortasynda sol bölek- salaq ūlpa būlttar özara tūtasyp, aspan əleminen
toqymdai aşyq jer qaldyrmai, tep- tegis torlap alğan şyğar. Bağana
kün Uiasyna batarda şarby bqlttardyñ betine qan jügirgendei səl ğana
qyzğylt tüs paida bolğan. Mūndaida qariiälar: «İerteñ aua şaidai aşyq
bolady», — dep joramal aitatyndy. Mümkin, solai da şyğar. Biraq sol
i̇erteñgi şaidai aşyq aspandy men körem be?
Bərin ūmytaiyn dep qanşa jan salsam da osy bir küdik atty
qyzyl köz pəle qyr soñymnan qalmai-aq qoidy.
Bir sət özimniñ nauqasymdy da, i̇erteñgi operatsiiäny da müldem i̇esten
şyğaryp, būldyr ümit pen tətti qiiälğa i̇eltigi jata bersem qandai raqat
bolar i̇edi.
Būryn, densaulyqtyñ bar kezinde, uaqytymnyñ köp kezinde osyndai
ūzaq tünderde ūiyqtamai jatyp, nege armandamadym i̇eken, e? Tipti men
qazir arman-qiiäl dariiäsynda qalai jüzu kerektigin de ūmytyp ketken
joqpyn ba? Adam qaita balalyq şağynda aqyldyraq bola ma dep
qaldym. Ol kezde oiynğa da, mektepke de, üi şaruasyna da, tipti
armandauğa da uaqytymyz molynan jetip jatatyndy. Al, i̇eseiip, i̇er
jetken soñ «uaqyt joq» degen syltaudy qalai qoldanu kerektigin
myqtap meñgerip aldyq.
Biz öz jalqaulyğymyzdy osy arzan syltaumen bürkemelep, özimizdiözimiz aldap jürgen joqpyz ba? Keide mağan solai bop körinedi.
Balausa şağymda mağan tünniñ tamaşasy kündizgidegiden de köp bop
körinetindi. Töbesi jaipaqtau kelgen, alasa ğana şağyn üide tūrdyq.
Jazda men sol üidiñ töbesinen tüspeuşi i̇edim. Keşki asty apyl-ğūpyl
işe sap, korpeşemdi alam da, satymen üidiñ töbesine örmelep şyğam.
Sonda tüneimin.
Üi töbesinde şalqamnan jatyp alyp, aşyq aspanda jymyldasqan
jūldyzdardy qyzyqtaimyn. Aldymen özim biletin jūldyzdardy
tügendep şyğam. Bəri orny-ornynda tūrğanyna əbden közim jetken soñ
ğana basqalaryna köz salam.
Aspan əlemi mağan bas kötermei oqi beruge bolatyn ğajaiyp qyzyq
kitaptai bop körinuşi i̇edi. Sol kitapty oqyp jatyp, Arman aulyna saiahat
jasap ketem. Sonau qiiäl jetpes jūldyzdarğa da talai mərte baryp
qaitqam. Aiğa ūşyp jetetin kosmos kemesiniñ kapitany da bolğam.
Özimşe būryn i̇eşkim baiqamağan jaña jūldyzdar da aşqam. Tipti olarğa
özimşe ədemi at qoiyp ta ülgergeneken ğoi.
İertegilerde ğana kezdesetin. Arman auylyn i̇emin-i̇erkin aralaudyñ özi
de bir ğanibet i̇emes pe? Balausa şaqta qiiäl quyp, armandap körmegen
jandar ömirde köp nərseden qūr alaqan qalğanyn seze me i̇eken? İeger
adamdar tek naqty i̇esepterge ğana arqa süiep, arman ataulyny ūmytyp
ketse ne bolar i̇edi? Armandaudy ūmytu jöninde oilanudyñ özi üreili
i̇emes pe?
Bireudiñ qandai adam i̇ekenin bilu üşin onyñ aqyl-parasatynan göri,
arman-maqsatyna köbirek nazar audaramyz ğoi. Adamdy ömirge
yntalandyryp, külli tirşilikke mən-mağyna beretin de sol arman i̇emes
pe? Bizdi ğūmyr boiy alğa jetelep, biık şyñdarğa şyğaratyn, şabytty
i̇eñbekke jigerlendiretin osy arman ğoi.
Adamdar sonau köne zamannan bastap, ai men jūldyzdarğa barudy
armandap, öziniñ osy qiiäl-maqsaty jöninde ğajaiyp i̇ertegiler
aitpağanda, bügin kosmostyq kemeler şeksiz əlem keñistiginde zyrqyrap
ūşar ma i̇edi? Mūnyñ bəri bir kezdegi armannan, qiiäldan, añyzdan
bastalğan joq pa? Demek, armañdau — i̇erikkenniñ i̇ermegi i̇emes.
Arman — adamnyñ kanaty i̇emes pe? Olai bolsa, nege biz i̇er jetken
soñ tətti qiiälğa beriluge, izgi maqsatty armandauğa uaqyt tappai
qalamyz? Tipti bos arman, qūrğaq qiiäl dep əli de jas balaşa armandai
alatyn jandardy mazaq i̇etetin kezderimiz de bolady ğoi. Bir kezde
adamğa qanat jasap, aspanğa ūşyrudy armandağan jandardy: «İesi
auysqan i̇eken», — dep tiridei otqa tastap, örtegeni köne köz tarihqa
jaqsy məlim. Biraq tabiğattyñ bükil əlemdik ūly zañdaryn aşqandar,
sol «qiiäli jandar, i̇esi auysqandar» ğoi. Onda biz nege bügingi
armanşyldarğa miyğymyzdan külip qaraimyz? Qazirgi qolda bar
nərseniñ bəri bir kezde tek adamdardyñ qiiälynda ğana boldy i̇emes pe?
«Qiiäldyñ küş-quaty bilimniñ özinen de mañyzdyraq». Mūny
aitqan ūly ğalym Albert Einştein. Demek, arman-qiiäldyñ
quatty qanatyna arqa süiegender ğana basqalar şyğa almağan biık
şyndardy igerip alady.
Men san qily oiğa şomyp, qiiälğa berilip jatyrmyn. Qazir jūrttyñ
bəri qalyñ ūiqyda. Adamnyñ küni i̇erteñ isteitin jūmysy da, aldağy
maqsaty da, köñiline Uialağan armany da sūmdyq köp qoi. Əitse de
adamdar sonyñ bərin bir sətke müldem ūmytyp, tətti ūiqyğa beriledi.
Küni boiğy küibeñnen tynyğyp, raqatqa bölenedi. Söitip adamdar qapqarañğy, tylsym tünniñ özin de kədege jaratyp, ony ləzzat mekenine
ainaldyryp jiberedi. Basqalaryn i̇esepke almağannyñ özinde, osy bir
əreketiniñ özi-aq adam tabiğatynyñ ūlylyğyn dəleldep körsetuge tolyq
jetip jatyr i̇emes pe?
Tañ qylañ bere bastady ma, aspandağy būlt ydyrañqyrady ma, əiteuir
tüni boiy qap- qara bop tūrğan tereze jaq bozamyqtanuğa ainaldy. İə,
əlemge tağy bir jaña. Kün şyğyp kele jatsa kerek. Ömirde kün saiyn
sony köruden artyq quanyş joq. Biraq jaişylyqta oğan mən
bermeimiz. Tipti ony i̇eskermeimiz de. Ras, ərbir tañ arai şaşyp atqan
sətte bireulerge quanyş syilasa, i̇endi bireulerge reniş ala kelui de
yqtimal. Biraq jūrttyñ bəri odan tek şapağat qana kütedi. Öitkeni adam
tabiğaty jamandyqqa i̇emes, jaqsylyqqa qūştar. İes bilip, i̇etek
japqannan bastap izdeitinimiz de tek qana izgilik. Özimizge de, özgelerge
de sony qalaimyz.
Ərine, men qazir bükil jan-düniesi, oi-sezimi, aqyl- parasaty o
bastan-aq kün şūğylasynan jaralğan, özderi de jan-jağyna meiirimşarapatyn şaşyp jüretin, jany nūrly adamdar haqynda aityp
otyrmyn.
Al, myna jaryq düniege jatyrqap qaraityn, qaşan da meñireu
qarañğylyqqa üiir, köñilderi kön bop ketken qorqaular qūdiretti.
Künniñ otty közinen zəre-qüty qalmai qorqady ğoi. Hikaia būlar
jaiynda i̇emes. Öitkeni mūndai jüregi qara, tübi aramdardy adamzat
i̇eşqaşanda öz sanatyna qosyp sanamağan.
Tura bizdiñ tereze tübinen zeñbirek atylğandai əldene gürs i̇ete tüsti.
Oqystan şyqqan dybystan şoşyp kettim. Dalada kün kürkirep jatyr
i̇eken. Ūşqyr qiiäl tym alystap ketse kerek. Qazir auruhanada jatqanym,
i̇erteñ, joq i̇endi bügin özime operatsiiä jasalatyny qaita i̇esime tüsti. Auyr
oidan az uaqytqa bolsa da qūtylyp, səl-pəl tynyğyp qalğanyma
quandym. İendi boiymdağy üreidi jeñip, özime-özim kelgen soñ qasymda
jatqan joldastarymdy oilai bastadym.
Bir palatada üşeumiz. Apau i̇ekeui tarsyl-gürsilge bylq i̇eter i̇emes.
Qybyr i̇etpei ūiyqtap jatyr. Öitkeni i̇ekeuine de ər üş-tört sağat
saiyn ūiyqtatatyn ukol jasap ketedi. İekeui de jer basyp jüre
almaityn, aiaqtan qalğan nauqastar
Adamdar auruhanada jaişydyq kezdegiden göri tezirek
şüiirkelesip, op-oñai-aq tanysyp, əp-sətte kədimgidei syrlas, mūñdas,
keide tipti pikirles bop ketedi i̇eken. Basqalardy qaidam, əiteuir bizder
söittik. Küş ūzaqqa tyrp i̇ete almai kök jambas bop, turalap
jatqandyqtan ba, əlde nauqasymyz ūqsas bolğany üşin be, kim bilsin,
əiteuir aitqan saiyn əñgimemiz qoiulana tüsedi. Nebəri üş-tört künniñ
işinde-aq bizder bir- birimizdi baiağydan beri biletin adamdarşa əkeiükei bop qaldyq.
Işimizdegi aqsaqalymyz — Aqylbek ağai. Ol özi i̇eludi i̇endi ğana i̇eñsere
bastasa da töbe şaşy sirep, əjeptəuir qasqalanyp qalğan, samaiyna
qyrau ilikken, atjaqty, tik qabaq, qara tory kisi. Bir qarağanda jüzi
süsty, öñi yzğarly köringenmen, ol minezi jibektei i̇esilgen biiäzy, jany
jaidary, əzilqoi jan i̇eken. Boiy onşa ūzyn i̇emes, qaita taialdau bolsa
kerek. Zembilge salyp, şalqasynan jatkan küiinde palatağa əkelgeli
beri tösekten bir tūrğan i̇emes.
Aqylbek ağa ğylym haqynda, ğalymdar jöninde qanşama kösile
hikaialasa da, özi turaly aitqanda şamdan- şaq attai kibirtiktep,
saualğa sarañ jauap beredi i̇eken:
— Təiiri, bizdi qoişy Tyndyrğanymyz şamaly. Basymyz onşa myqty
i̇emes qoi. Əitpese adamnyñ basyna operatsiiä jasaityn jerde östip
jatar ma i̇edik, — dep özi jaiyndağy sözdi qaşanda qaljyñğa
ainaldyryp jiberedi. Būl kisiniñ ğylymda köp jañalyqtar aşqan
belgili ğalym i̇ekenin, əri beldi ğylymi mekemelerdiñ birin köp jyldar
boiy basqaryp kelgenin bizder syrttan köñil sūrai kelip jürgen jorajoldastarynyñ özara əñgimesinen añğaryp qalğan i̇edik.
Al i̇eñ kenjemiz — Qaisar. Jasy jiyrmağa i̇endi ğana jetken osy bir
büldirşindei, süikimdi jigitke dərigerlerdiñ özderi de airyqşa jan
aşyrlyq sezimmen i̇eljirep, meiirlene qaraityn siiäqty. Osynda
əkelgende kirpik qaqpai i̇es-tüssiz i̇edi. Arada bir təulik ötken soñ ğana
közin aşyp, özine keldi.
Qaisar iba saqtap, ülkenderdiñ sözine onşa aralasa bermeidi. Kobinese
sözimizge qūlaq türip, səl külimsirei qarağan küiinde ün-tünsiz jata
beredi.
Gauhar! Keide biz adamnyñ keskin-kelbetine, tür- əlpetine, syrtqy
bolmysyna qarap- aq «Mynau kisi jürek jūtqan batyr şyğar, al mynau
bireu jany joq qorqaq bolar», — dei salamyz. Sonymyz dūrys i̇emes
i̇eken. Oğan əbden közim jetti. Közimdi jetkizgen osy Qaisar.
Būl jigit əli bet perdesi jyrtylmağan baladai Uiañ. Syrt közge ol
jasqanşaq ta bop körinedi. İeger ony bireu mağan köşede syrtynan
körsetip «Myna bala jigit nağyz batyrdyñ özi», — dese, myñ jylda da
sene qoimas i̇edim. Öitkeni onyñ ön boiynda jaujürek jandardyñ
beinesine tən birde-bir belgi — aibatty keskin-kelbet te, som dene de,
naizadai ötkir közqaras ta joq. Qoidan juas, qozydan momaqan, kədimgi
özimiz künde körip jürgen myñdağan bozbalalardyñ biri.
Biraq Qaisar myñdardyñ biri i̇emes. İerekşe jaratylğan jan ol.
«Jiyrma bes balany ajaldan alyp qalğan jigit» jönindegi oçerkti
gazetten oqyğanyda, osy şyna- şaqtai jigittiñ qolynan sonşama
i̇erlik, izgilik, adamgerşilik qalai keldi i̇eken dep jağamdy ūstadym.
Meniñşe, jaişylyqta, qauip-qater joq kezde şeşile qoimaityn
jalğyz ğana ömir jūmbağy bar. Kimniñ i̇er jürek, al kimniñ qorqaq
i̇ekenin küni būryn boljap şeşe alasyñ ba? Joq, ərine Ömirdin būl
jūmbağy tek ajal iısi añqyğan qauip-qatermen betpe-bet kelip, onymen
jekpe-jekke tüsken syn-sekundtarda ğana şeşilse kerek.
Ərbir adamnyñ boiynda batyldyq ta, qorqaqtyq ta, sarañdyq ta
qasietter tam-tūmdap bolsa da bar ğoi deimin. Biraq syn sağatta
solardyñ qaisysy jeñip şyğady? Qaisysy basym tüsedi? Mine, gəp
osynda.
Jaişylyqta ğūmyr boiy syr bermei jüre beruimiz yqtimal. Biraq
qauip-qater töngende onyñ kim i̇ekeni bir sekundta-aq məlim bop qalady.
İə, bireulerdi məñgilik öşpes dañqqa bölep, al basqa bireulerdi ğūmyr
boiy aryla almaityndai i̇etip masqaralap, qas qağymda öte şyğatyn
osyndai sekundttarda adam boiyndağy əlgi jaqsylyq pen jamandyq,
batyldyq pen qorqaqtyq. Ar sotynyñ tarazysyna baryp tüsse kerek.
Qai qasiettiñ basym tüserin qaşanda jürek əmirine bağynatyn Aqylparasat şeşpei me?
Jaişylyqta betegeden biık. jusannan alasa bop, jūrt közine
jarqyrap tüse bermeitin keibir kişipeiil jandar osyndai synsekundtarda qarañğy tündegi naizağaidai jarq i̇ete tüsedi ğoi.
Keşe bükil i̇el basyna kün tuyp, jau jağadan alğanda bir sekund ta
oilanbai. Otany üşin janyn pida i̇etip, öz keudesimen jau dzotynyñ
ambrazurasyn japqandar az bolğan joq. Būl tek batyrlyq qana i̇emes,
biık adamgerşilik, zor parasattylyq. Patriottyq. Osy bir sekund
işinde atqarylğan i̇erlik iske ol bükil ğūmyr boiy özin əzirlep kelgenine
men kəmil senem.Al, Qaisar şe? Ol da dəl solai oilaityn şyğar.
Əitpese mūndai i̇erlikke bara almas i̇edi ğoi.
Qaisar jük tasityn maşinasyn qūiyndatyp kündegi ədetimen beiğam
kele jatty.
Töbeden tömen qarai qūldilai qūlap jatqan jolğa tüse bere-aq ol
maşinanyñ tormozy isten şyqqanyn sezdi. Biraq abyrjyğan joq.
Köpirden ötip, oipatqa jetkende i̇ekpini basylyp, maşinanyñ özi-aq
toqtar dep oilady. Biraq köpirdiñ üstinde bir top jas bala oinap
jürgenin kenetten közi şalyp qalğanda arqasy müzdap qūia berdi. Ne
isteu kerek?! Köpirge deiin taiaq tastamdai ğana jer qaldy. Qas qağamdai
ğana uaqyty bar. Közdi aşyp- jūmğanşa ağyp öte şyğatyn qyp-qysqa
uaqyt işinde ol bərin oilanyp ta, tolğanyp ta, bir şeşimge bel buyp ta
ülgirui kerek i̇edi.
Qazir ol i̇ekiniñ birin üsteuge məjbür. Ne maşinany oñğa qarai, iağni
tüpsiz tereñ şyñyrauğa qarai kilt būryp jiberip, özi ölui kerek. Nemese
köpirdiñ üstinde oinap jürgen bir top baldyrğandy qyzyl josa qan ğyp
janşyp ötui tiıs. Basqa lajy joq.
Bir-aq sekund! Əitse de mūnyñ özi onşa az uaqyt i̇emes i̇eken. Qas pen
közdiñ arasynda öziniñ bükil ömirin, əke- şeşesin, süigen qyzyn
qalaişa köz aldynan bir-bir ötkizip ülgirgenine bügin Qaisardyñ özi de
onşa sene qoimaityn siiäqty. Solai. Talai-talai
jyldarğa tatityn sekundtar bolady. Sondai sekundttarda sasyp
qalyp, ğūmyr boiy ökinip ötetinder de kezdesedi i̇eken.
Qaisardyñ bar i̇esinde qalğany — maşinany tereñ saiğa qarai kilt
būryp jibergeni.
Tiri qalam dep oilağan joq i̇eken. Kezdeisoq ölmei qapty. Maşina
külparşa bopty. Mūnyñ bərin ol keiin i̇estip bilgen.
Auruhanağa şala-jansar küiinde əkelgen i̇eken. Əiteuir ol osy
palatada i̇esin jiyp, közin aşty. Bel omyrtqasy synyp ketipti. Demek,
ol i̇endi i̇eşqaşan öz aiağymen jer basyp jüre almaidy. Məñgilik
mügedek...
Auyzğa ürip salğandai əp-ədemi qalyñdyğy da bar i̇eken. Kördik.
Artynan izdep kelip ketti. Qaiğyly oqiğa i̇ekeuiniñ qosylu toiyna üş
kün qalğanda bopty. Tağdyr keide tym qatygez ğoi. Būlardyñ ömiri i̇endi
ne bolar i̇eken? Keşegi qyz qaityp kele me, joq pa?
Professor oğan bərin bükpesiz aityp jetkizgen şyğar. Demek, qyz
tağy kelse, onda Qaisardyñ auyr tağdyryn bölisuge bel buğany.
Al, kelmese şe?
Şirkin-ai, adam balasy tuylyp, myna jaryq düniege kelgen soñ
qaiğy-qasiret körmei-aq ötip ketse ğoi. Adam auyrmasa, qartaimasa,
ölmese ne bolar i̇edi? Onda, mümkin, myna ömirdiñ şeksiz raqatyn, bar
qyzyğyn jan-tənimizben tolyq seze almas pa i̇edik?
Aşynyñ dəmin tatpai, təttiniñ qadirine jetu qiyn ğoi. Sol üşin
tağdyr bizdi keide qinap-qinap ala ma i̇eken?
Bir küni zerigip otyryp osy pikirimdi Aqylbek ağağa aittym. Ə
degende ol būğan küldi de qoidy. İerteñine ğana ol meniñ əlgi sözime
qaita oralyp, özi būl jeninde bir hikaia şertip berdi:
— Adam, sirə, qaiğy-qasiret körmese, auyrmasa, qartaimasa, ölmese
deisiñ, ə? Baiağyda bir patşa bopty. Onyñ jalğyz bir ūly bar i̇eken.
Patşa «Jalğyz balam ömirdiñ birde-bir tauqymetin körmese», — dep
armandaidy i̇eken. «Balam auyrgan adamdy, qartaiğan kisini, marqūm
bolğan pendeni körse qaiğymen qan jūtyp, myna qyzyqty ömirden
meseli qaityp qalar» dep oilaidy ol Söitedi de, patşa jalğyz
balasyn i̇el-jūrttan aulaq jerge, alys bir taudyñ üñgirine qamap, jat
közge körsetpei tərbielei beredi.
Aqyry patşanyñ balasy — şahzada i̇er jetip, jigit bolady.
Ömirdi körgisi keledi. Özinşe seruen qūryp, tabiğatty tamaşalamaq
bolady. Qasyna b i r qyzmetşisin i̇ertip alyp, üñgirden dalağa
şyğady.
İekeui keñ dalany qyzyktap, məz-meiram bop külip kele jatsa, qarsy
aldarynan bir ölmeşi şal şyğady. Onyñ kəriligi sondai, beli bügilip,
jauyryny küdistenip, basy jerge tie jazdağandai, auzynda birde-bir tisi
joq, şaşy appaq, beti əjimnen körinbeitin, közderi iriñ-iriñ, buynbuyndary dirildep, özi taiaqqa süienip əreñ tūr i̇eken. Ömirinde kəri kisini
körmegen şahzada şalğa tañyrqai qarap, janyndağy qyzmetşisinen.
— Myna adamdy osynşama aianyşty, sonşama beişara küige tüsirgen
kim? — dep sūraidy. Sonda jalşysy
— Kərilik Odan birde-bir tiri pende qaşyp qūtylğan i̇emes. Qartaiğanda
siz de naq osyndai bolasyz, — deidi.
Sonda şahzada
— Men jastyqtyñ buyna mas bop, kərilik şaqtyñ kelerin oilamai jür
i̇ekem ğoi. Mūndai jastyq-mastyq ömir qūrysyn! Tübinde myna şaldai
bop qartaiarymdy körip, bilip tūryp, men i̇endi qalaişa seruen qūryp,
qalaişa oinap-külmekpin?! Mağan mūndai ömirdiñ keregi joq, — dep
üñgirine qaityp kirip, dalağa şyqpai qoiypty.
Əri oilap, beri oilap, aqyry şahzada köñiline medeu tūtarlyktai bir
jūbanyş oilap tapsa kerek. Bir küni seruen qūruğa tağy da şyğady. Būl
joly olar bir auru adamğa duşar
bolady. Əlgi kisi bezgegi ūstap kalşyldap, i̇erinderi kezerip, közderi
jasaurap, aiağyn əreñ basyp barady i̇eken. Ğūmyrynda nauqas körmegen
şahzada qasyndağy seriginen «Myna kisige ne bolğan?» — dep sūraidy.
Būl auru adam i̇ekenin, i̇erteñ özi de osylaişa nauqasqa ūşyrauy mümkin
i̇ekenin bilgen soñ şahzada.
— Bərimiz de bügin sau-salamat, al i̇erteñ dimkas, auru i̇ekenbiz ğoi! Büitken
saulyq qūrysyn! Tübinde bir osyndai dertke şaldyğarymdy bile
tūryp, men qalaişa bügin köñil köterip, seruen qūrmaqpyn?! — dep ol
tağy da üñgirine kirip ketedi.
Şahzada üñgirinen üşinşi ret şyqkanda tağy bir sūmdyqty köredi
bir top adam jylap-syqtap, şaştaryn jūlyp, betterin tyrnap,
zarlap barady i̇eken. Ūzyn zembilge salyp, üstin matamen jauyp qoiğan
birdemeni köterip, əldeqaida əketip barady
— Bül ne? — dep sūraidy tañyrqağan şahzada
— Ölgen adam
— Ölgen adam degen ne?
— Jany joq kisi
Şahzada tabytta jatqan öliktiñ betin aşyp köredi:
— İendi mūny ne isteidi?
— Jerge kömedi
— Nege?
— Öitkeni ol i̇eşqaşanda qaityp tirilmeidi
— Meni de söite me?
— İə
Sonda şahzada qatty aşulanyp «Jok, ömirdi i̇endi qaityp körgim
kelmeidi!» — dep üñgirine kirip ketken i̇eken. Sodan qaityp şyqpapty
Aqylbek hikaiasyn aiaqtap, səl külimsiregendei bop — İə, jigitter,
aurusyz, kəriliksiz, ölimsiz ömir joq, — dedi. Şynynda da, ömir bar
jerde ölim bar. Būl atam zamannan beri məlim aqiqat qoi. Nesine oğan
bas qatyram? Əitse de, ər qadym saiyn añdysyp jüretin ajal qaterin
adamğa birjola ūmyttyryp jiberudiñ özi-aq ömir küşiniñ ūlylyğyn
dəleldemei me?
Tynyştyq, beibit kez tügili, keide adam borap tūrğan oq astynda
jürip-aq ajal üreiinen qaimyqpaidy ğoi. Alğa qoiğan biık maqsatmūratyna jetu üşin ürei ataulyny müldem ūmytyp ketedi. Joq!
Ūmytpaidy. Ony mensinbeidi. Moiyndamaidy. Tipti ony oilağysy da,
tüsingisi de kelmeidi. Ajaldy i̇esepke almaidy. Onyñ bary Da, joğy da
bəribir oğan. Mūndai jandardy men ömirdiñ nağyz qojalary der i̇edim.
Olar i̇eşqaşanda jaltaqtamaidy. Sary uaiymğa salynbaidy. Köldeneñ
kelgen kök attyğa müñyn şağa bermeidi.
Gauhar' Osyndai, tabandy jandarğa qyzyğamyn. Qolymnan kelse, men
de tura solardai bolar i̇edim «Bolmasañ da ūqsap baq» degen i̇emes pe?
Nesi bar, mümkin aqyry ūqsap ta qalarmyn. Men i̇erteñgi operatsiiädan
taisaqtamai, oğan bekem bel buyp otyrmyn ğoi. Sonyñ özi osy maqsatqa
jeter joldağy alğaşqy adym i̇emes pe? Əitpese bağana professor
kabinetine kirgende «Jigitim, əli de oilan. Biz seni zorlamaimyz. Tek
osylai iute dep keñes qana beremiz», — dedi. Demek, men operatsiiäğa öz
qalauym boiynşa, tipti özim sūranyp bara jatyrmyn. Solai i̇emes pe?
Men tek bir ğana nərsege ökinem, Gauhar. Myna qaitalanbas ömirdiñ
barşa qūnyn keşteu tüsiñdim be dep qorqam «İerteñ operatsiiä», — degen
sözdi i̇estigen soñ ğana ūiqydan ūianğandai, közim aşylğandai boldy.
Ömirden de, tabiğattan da, adamdardyñ jüzinen de osy künge deiin
körmei kelgen izgilikti, sūlulyqty, jylylyqty añğardym Biraq
tiriliktiñ bar qünyn ajal aldynda ğana sezinip, keş ūğynudan üreili
azap joq şyğar. Osyny oilağanda i̇et jüregim i̇ezilip, işim bordai
ügiledi. Keş te bolsa sony əiteuir bir tüsingeinmdi köñilime demeu
tūtam. Əitpegende şe? Qara jerge kirgenşe sony ūqpai, ömirdentəlim
aluğa da jaramai, tūğyrdan taiyp ketip jatqandar az ba?!
Gauhar' Men osynda bir kisimen tanystym. Jasy alpysty alqymdap
qalsa kerek. Əitse de, özi sondai şiraq. Əzilqoi, quaqy, qaljyñbas
adam. Mañaiyna janap ketseñ-aq külkiden auzyñdy jiğyzbaidy. Auzyn
aşsa-aq şieksileñ qatyp küle beresiñ. Ol jatqan palatany aurular özara
«külki bölmesi» dep ataidy.
Keide bizder palatada qanşa qamyğyp otyrsaq ta, əlgi kisi kelgende
bərimiz jadyrap sala beremiz. Onymen əñgimelesken soñ köñilimiz
köterilip, masairap, bir türli raqattanyp qalamyz. Siqyry bar siiäqty
Qaşan körseñ de ol jaima-şuaqtanyp, şat şadşan bop, jairañ qağyp
jüredi.
Qağanağy qarq, sağanağy sarq osy adamnyñ tört qūbylasy tügel şyğar
dep oilauşy i̇edim. Söitsem, ol baiğūstyñ ömirde körmegen azaby joq
i̇eken. Əbden kör azabyn tartyp, san ret tağdyrdyñ uyn işipti. Biraq
basyna tüsken taudai tauqymet te onyñmeselin qaiyryp, qajyryn
mūqata almağan i̇eken. Mūnyñ bərin men keiinirek özinen i̇emes, özgelerden
i̇estip bildim.
Sol adam keşegi sūrapyl soğysqa bir qol, bir aiağyn berip qaitypty.
Əitse de, onyñ ağaş aiaqqa jaqsy maşyqtanyp alğany sondai, onyñ
jalğyz aiaqpen jürgenin i̇eşkim sezbeitin bolğan. Ol özi bir aiaq, bir
qolmen jürip- aq köp jyldar boiy osyndağy ülken bir zavodta bas
injener bop istep kelgen. Osydan bes jyl būryn ol qatty nauqasqa
şaldyğyp, əlgi jalğyz sau aiağy da jansyzdanyp qalady. Dərigerler
omyrtqasynyñ işinde isik bar dep tabady. Söitip, oğan operatsiiä
jasaidy.
Auruhanada sarğaiyp i̇eki jyl boiy jatady. İendi ol bir taiaqqa
süienip, əreñ qozğalatyn bop qaldy. Birinşi toptağy mügedek retinde
zavod oğan təp-təuir pensiiä berip, qūrmetti demalysqa şyğardy. Jeñil
maşina satyp aluyna kömektesedi.
Biraq ğūmyr boiy ter tögip, adamdar arasynda jürip üirengen jan
üiinde jaibaraqat otyra almaidy. Jasy i̇eluden asyp qalğan şağynda
mamandyğyn özgertedi. Alty ailyq buhgalterlik kursty bitiredi de, sol
özi istegen zavodta ekonomist bolyp istei beredi.
Alğaşqy kezde onyñ maşinağa minip, tüsip jüruine əieli kömektesken
i̇eken. Biraq küieuiniñ i̇endi qaityp öz aiağyna minip, jer basyp kete
almaitynyna közi jetken soñ əieli ajyrasyp, basqa bireuge tūrmysqa
şyğyp ketipti.
Sol kezde i̇er jetip qalğan jalğyz ūly avtomobil apatyna ūşyrap
qaza tabady. Qazir üş bölmeli üide jalğyz özi tūrady. Omyrtqasyna
i̇ekinşi ret operatsiiä jasatpaq bop jatyr.
Mine, nağyz adam dep osyny ait, Gauhar.
Al, keibir jany jasyq, süiegi küireuik bireuler bolmaşy nərseni
kötere almai, aqyr zaman ornap qalğandai basyn tauğa da, tasqa da
soğady. Janyn qūiarğa jer tappai alasūrady. Būlar — dərmensizder.
Qorqaqtar. Beişaralar. Mūndailar aşy şyndyqtyñ betine tik qarauğa
qorqady. Özderiniñ dərmensizdigin jürtqa bildirgisi kelmeidi. Sol üşin
ömirdiñ özinen qaşyp, üñgirge baryp boi tasalaidy Özine-özi qol
jūmsaidy. Basqa tüsken qiyndyqtan ölip qūtyluğa tyrysady.
Alğaşynda men olardy jürek jūtqan batyr jandar şyğar dep
jürdim. Özine-özi qol jūmsağandardyñ qūian jürek qorqak, beişara
i̇ekenin keiinirek öz basyma taudai tauqymet
tüsken kezde ğana ūqtym. Ūqtym da əldeneden jiırkendim.
Bireulerdiñ dərmensizdigi arqama aiazdai batty.
Būlar — közi bolsa da körmeitin, qūlagy tūrsa da i̇estimeitin, tili bar
desek te söilei almaityn tiri jansyzdar. Olar ömirdiñ qaitalanbas
ğajaiyp körkin köruge, barşa qūnyn tüsinuge, siqyrly əuenin tyñdauğa
dərmeni jetpegender. Olar anadan tuyp, jaryq düniege kelgenmen de,
ainalasyna jaltaqtap qarağanmen de i̇eşqaşan myna ömirdiñ şynaiy
beinesin körgen i̇emes, sezgen i̇emes, ūqqan i̇emes. Ömirge üiqyly-ūiau kep,
ömirden sol del-sal küiinde attanyp ketkender olar.
Əitpese kökirek közi aşyq adam tabiğattyñ osynşama sūlulyğyn,
adamdardyñ köl- kösir yqylas-meiirimin, balalardyñ kirşiksiz külkisin
qalai ğana qiyp, özin-özi öltiredi, ə? Qaita adamdar ömir qyzyğyn köru,
sezinu, i̇esitu üşin küresip, sol üşin jan pida i̇etip jatqan joq pa?!
Maidanda keibir jüreksizder qolynda qaruy bola tūryp, jaumen betpebet ūşyrasuğa dəti şydamai zəresi ūşyp qorqady da, öz yqtiiärymen
küresten bas tartady — duşpanyna özi baryp tütqyn bolady. Söitip
qara bastyñ qamy üşin bükil i̇elin, dostaryn, tuğan-tuystaryn satyp
şyğa keledi.
Özine-özi qol jūmsağandardy da, meniñşe, i̇el-jūrtyna dəl sondai
opasyzdyq jasağandar dep i̇esepteu kerek. Ras, bizde ondailar köp i̇emes.
Biraq bar ğoi. Biren-saran desek te üşyrasyp qalady i̇emes pe? «Myñ
dosyñ bolsa — az, al bir dūşpanyñ bolsa — köp» deidi halyq
danalyğy. Demek, aramyzda bir opasyz jan jürse, ol az i̇emes.
Būlar özderiniñ tükke türğysyz, ruhani jağynan qaiyrşy jandar
i̇ekenin işterinen jaqsy biledi. Birak ğümyr boiy sonysyn basqalarğa
sezdirmeuge tyrysyp, sol üşin jan ūşyra əreket jasaidy. Sol
qūpiiäsy aşylğanşa iştei qaltyrap-dirildep jürse de, syrtqa döñ
aibat körsetumen bolady. Biraq jūrt aqyry bir küni onyñ kim i̇ekenin
biledi. Şyndyqty betine basady. Sol sətte ol qolğa tüsken ūrydai
masqarasy şyğady. Sonşa jyl «artist» bop jürgen adam i̇endi myna
küiinde jürttyñ betine qarauğa jüregi daualamaidy. Aqyry özin-özi
qūrtyp qana tynady ondailar.
Ərbir adam ömirdiñ qyzyğyn, tirşiliktiñ ləzzatyn, adamnyñ
ūlylyğyn būdan da asqar şyñdarğa asqaqtata tüsuge öz halinşe üles
qosu kerek i̇emes pe? Mine, osyndai kieli paryzdy öteuden öz i̇erikterimen
ədeii bas tartqan adamdy kim deuge bolady? Ədette i̇eline opasyzdyq
jasağandarğa qatal ükim şyğarady. Sottaidy. Zañ solai.
Al, i̇el-jūrttan teris ainalyp, ömir süruden öz i̇erkimen bezgenderdi
ne isteidi? Ne isteuge bolady? Olar özderine- özderi-aq öte ədil ükim
şyğaryp qoiğan joq pa? Sonyñ özi-aq jetpei me? Joq! Olar üşin būl
jaza tym azdyq qylady. «Ölip ketu qiyn i̇emes, ömir süru qiyn», —
depti ğoi bir danyşpan. Sol qiyndyqtan qaşqandardyñ ədil jazasyn
tiriler berui kerek. İeger menen bireu ondailarğa i̇endi ne isteuge bolady
dep sūrasa, men bylai der i̇edim: «Osyndai ğajaiyp ömirden qaşqan
qarabetterdiñ i̇esimin özgeler tügili, öz ūrpaqtary da i̇eşqaşanda auyzğa
almaityn bolsyn! Halqyna osylaişa opasyzdyq jasağan
satqyndardyñ i̇esimi jaña tuğan künəsiz nərestelerge berilmeitin
bolsyn! Köziniñ tiri kezinde öz halqymen birge jürip, birge tūryp
körmegen, onyñ quanyşy men qaiğysyna ortaq bolğysy kelmegen
mūndai qorqaulardyñ öleksesin de qasietti adamdardyñ beiıtine
jolatpaityn bolsyn!»
Mine, sonda ğana bizder bükil jer betindegi mūndai opasyzdyq
ataulyğa ədil ükim şyğarğan bolamyz.
Qaidağy-jaidağyny oilai beredi i̇ekensiñ dep mağan renjime, Gauhar!
Mynadai auruhanada, iağni ömir men ölim kün saiyn, sağat saiyn
arpalyska tüsip, birde adam, birde ajal jeñip jatqan jerde kisi özinenözi-aq qiiälşyl bop kete me dep qaldym. Şynymdy
aitsam, men ğūmyrymda būryn-soñdy özim haqymda, sen turaly,
balalarymyz jöninde, jalpy ainalamyzdağy adamdar jaiynda dəl
qazirgidei köp oilanyp, tolğanğan i̇emespin. Būl jağynan alyp qarasaq:
meniñ auyryp qalğanym ziiän i̇emes, qaita özime paidaly boldy ma dep
oilaimyn.
Aidyñ küni amanda bizder i̇eş nərsege şyndap oi toqtatyp
jatpaimyz ğoi. Bərin asyğys oilap, asyğys istep kelgen siiäqtymyn. Bir
qyzyğy sau-salamat şağymda özime tüsiniksiz bop kelgen qūbylystyñ
bəri qazir mağan ap-aiqyn, tüsinikti bop tūr. Būryn tipti keibir
dostarymnyñ aumaly-tökpeli, qūity minezderine, oğaş qylyqtaryna
miym jetpei iştei qairan qalyp jüruşi i̇edim. Bügin sol oğaş
qylyqtardyñ astaryn öz közimmen körip tūrğandaimyn. Baiağydan beri
osylaişa, bügingidei oilai alğanymda ğoi, men osy künge deiin
basqalar sezbegen köp nərseniñ syryna qanyq bolar i̇edim.
Mümkin, dos-jarandar, tuğan-tuysqandar haqynda onşa köp bile
bermegenimiz dūrys ta şyğar. Əitpese b i z şamadan tys minşil,
synşyl, kinəmşil bop keter i̇edik. Al, jöndi bilmegen soñ b i z ədette
jamanyn jasyryp, jaqsysyn asyryp, belden basyp kete beremiz ğoi.
Teginde, sol dūrys bolar.
Gauhar! Meni birese ony, birese mūny əñgimelep, ər nərseniñ basyn
bir şatyp ketti dep oilaityn şyğarsyñ. Joq! Ötinem, naq osy tūsta
meni dūrys tüsinuge əreket jasaşy. Sağan bağanadan beri aityp
otyrğanym da, i̇endi aitarym da tek jalğyz ğana pikir. İeger öziñe bir ğana
oidy dəl jetkizu üşin şamadan tys i̇ezbelenip, dilmərlik jasap ketken
bolsam, onda meni keşirersiñ.
Temirdiñ sapasy qandai i̇ekenin otqa qyzdyryp körgen soñ ğana biledi
i̇emes pe? Meniñşe, adam da solai. Ənşeiin kezde kisi özin-özi bilmeidi.
Ğūmyr boiy özin-özi bilmei, dünieden ötip ketetinder de az i̇emes. Ərbir
adam öz basyna taudai tauqymet tüspei, azdap azap otyna küimei özinözi bile almasa kerek. Al, men «i̇erteñ operatsiiä» degen sözdi i̇estigen
minuttan keiin ğana özimniñ kim i̇ekenimdi bildim desem ilanasyñ ba? Būl
sözim sağan senimsizdeu i̇estilui yqtimal. Öitkeni jai uaqytta adam basqa
bireu tügili, özin-özi tereñ tüsinip, tereñ sezinuge əreket jasamaidy.
Mūndai sezimderge mən bermeidi. Jalpy adamnyñ tabiğaty solai
şyğar.
«Adam üşin i̇eñ kiyn nərse ne?» Būl saualğa sonau köne zamannyñ
aqyl-oi alyptarynyñ biri Fales: «Özin-özi tanyp-bilu», — dep jauap
beripti. «Ömirdegi i̇eñ oñai is ne?» — degen dostarynyñ saualyna
danyşpan: «Basqa bireuge keñes beru», — degen i̇eken. Būl — aqiqat
pikir. Biraq sol şyndyqqa keide köz jetkizip, köñil sendirudiñ özi de
jeñil-jelpi is i̇emes qoi.
Men siiäqty basqalar da öziniñ qandai adam i̇ekenin jany jarğa
taianğanda ğana seze bastai ma i̇eken? Əlde öziniñ ne qorqaq, ne i̇er jürek,
ne meiirimdi, ne tasbauyr, ne nanğyş, ne küdikşil i̇ekenin o bastan-aq
jaqsy bile me? Biraq syn sağat soqqan sətte sol jaişylyq kezdegi öziñ
turaly pikirdiñ köbi qate bop şyğady-au dep oilap qaldym. Men būryn
özime-özim qūddy jas baladai nanğyş adam bop körinuşi i̇edim.
Küdikşildeu jan i̇ekenimdi qazir ğana baiqadym. Ötkenge oi jügirtip
qarasam, meniñ sapty aiaqtan as qūiyp, sabynan qarauyl qaraityndai
tym sekemşil bop ketken kezderim de bolğan i̇eken. Oğan tek qazir ğana
anyq-qanyq közim jetip, köñilim sengen siiäqty.
Aqiqatqa köz jetkizu üşin adam keide əldenege küdiktenip te qalady.
Būl tabiği qūbylys. Biraq aşyğyn aitqanda senimsizdik jiırkenişti
sezim i̇emes pe? Sony qalai ūqpai kelgem. Ras, küdiktiñ jaqsy nərse i̇emes
i̇ekenine būryn da aqylym jetetin siiäqty i̇edi. Biraq ony bar janjüregimmen tek qazir ğana sezindim. Aqylmen tüsinu bir basqa da,
al jürekpen sezinu bir basqa i̇eken. Büūl i̇ekeuiniñ arasynda jer men
köktei aiyrma baryn qalai ğana sezbei kelgem?
Ras, men ömirimde orynsyz küdikpen seni renjite qoiğan joq
şyğarmyn, Gauhar Al, i̇eger abaisyzda öziñe şübə keltirgen bolsam, onda
bügin keşirim sūramaqpyn.
Bügin meniñ oiymda tyrnaqtai da küdik qalmağan siiäqty. Mümkin,
sondyqtan bolar, qazir mağan barlyq nərse ap-aiqyn, kirşiksiz, möldir
bop körinip tūr. Tipti özimniñ oi- pikirim de əri aşyq, əri qaltqysyz
siiäqty. Qazir kez kelgen adamğa ilanğym kep tūr.
Professorğa da nanam. İerteñgi operatsiiänyñ sətti aiaqtalaryna da
kümənim joq
Ras, soñğy kezdesude professordyñ közinen bolar-bolmas küdik
ūşqynyn sezip, iştei tiksinip qaldym. Sonda ol öz mümkindigşe şübə
keltirdi me i̇eken? İeger ol özine- özi senbese operatsiiä jasamauy kerek qoi.
Demek, köñilinde küdigi joq. Bügin qalaida oğan senuim kerek. Əitpese
bes- alty sağatqa sozylatyn mūndai operatsiiädan tiri şyğu mümkin i̇emes.
Professorğa ğana i̇emes, özime-özim de iştei berik boluym qajet-aq
İerteñgi operatsiiänyñ sətti biterine bükil jan-jüregimdi i̇eşbir
qaltqysyz, tas-tüiin i̇etip ilandyra alam ba? Soğan boiymdağy küşqairatym, i̇erik-jigerim jete me? Mine, bar gəp osynda
Talailardy arandai aşylğan ajal auzynan suyryp alğan ataqty
professorğa nege küdiktenem? Keşe marqūm bolğan jigit i̇esime tüsip
tūrğan şyğar. Sol jadymnan köterilmei-aq qoidy. Bir adamnyñ ölimi
qanşama kisiniñ köñiline şübə tudyrdy deseñizşi. Jüzdegen nauqas
qūlan- taza sauyğyp, aiaqtaryna qaita minip ketip jatyr.
Olardy i̇eşkim körmei me dep qaldym. Al, keşegi jigittiñ kim i̇ekenin,
qaidan kelgenin, neşe jasta i̇ekenin, qandai nauqasqa şaldyqqanyn külli
auruhana bes sausaqtai biledi. Meniñ de odan habarym bar.
Sonymen men professorğa senbeimin be? Əlde operatsiiädan qorqam
ba? Mümkin, būl i̇ekeui bir ğana saual şyğar. Professorğa
küdiktenetindei-aq men özim kim i̇edim? Joq.
Onyñ öz isine jetik i̇ekenine tittei de kümənim joq. Demek, men i̇erteñgi
operatsiiädan da jasqanyp tūrğam joq. Biraq özime de beiməlim bir
tyqyrdyñ taianğanyn jürek qūrğyr sezgendei ğoi. Ol ne özi?
Köpke deiin osy saualga jauap izdep jattym. Aqyry taptym-au
deimin. Būl — ürei.
Biraq ol özi professorğa da müldem bailanysty i̇emes. Jaqyndap kele
jatqan qauip- qaterden tuatyn, tiri jannyñ bərine tən, tabiği qorqynyş
sezimi. Būdan i̇eşkim, i̇eşqaşan qaşyp qūtylğan i̇emes. «Men ölimnen
qoryqpaimyn dep aitu — baryp tūrğan ötiriktiñ kökesi». Būl ūly
gummanist Jan-Jak Russonyñ pikiri. Adam öz boiynda kün saiyn
tuatyn san kily qorkynyş sezimin jeñip otyratyny məlim ğoi.
Ūsaq-tüiek üreimen küresu arkyly biz özimizdiñ i̇erik- jigerimizdi
qairap, ötkirlep alatynymyz məlim i̇emes pe? Əitpese bizdiñ qaşanda
pyşaqtai ötkir i̇erik-jigerimiz əldeqaşan-aq mūkalyp qalar i̇edi ğoi.
Mümkin, şynynda da, özim səl su jürekteu de şyğarmyn. Meili.
Korkaq-ak bolaiyn. Jürt ne dese o desin. Oğan qylşyğym da
qisaimaidy. Tek qana meni anadan aiar tuğan, tiri pendege ilanbaityn
küdikşil demese i̇eken. Pəlenşe küdikşil degendi qūlağym şalyp qalsaaq işimnen: «Men de sondai şyğarmyn» dep köñilim qaraiyp, əlekeişəlekei bop ketem.
Mağan ərqaşanda küdik ataulynyñ keni jürek i̇emes, mi — aqyl-oi
siiäqty bolady da tūrady. Mümkin, solai da şyğar. Öitkeni meniñ
tüsinigimde — jürek ana sütindei aq, būlaq suyndai möldir nərse.
Teginde, tabiğatty taza jürekti aqyl-oi qanşa qamşylap
jatsa da, ol jamandyqqa qarai attap baspaidy. Jürek o basta-aq tek
izgilik üşin jaratylğan ba dep te oilaimyn.
Al, adamnyñ miy, aqyl-oiy şe? Nebir zūlym, zymiiän, qulyqsūmdyqtardy oilap tabatyn kim? Parasat pa? Aqyl-oi ma? Joq.
Tünektei tünergen jankeşti adamnyñ miy. Mūndailarda nağyz jürek
bolmaidy. Qara tas bop qatyp qalğan jūdyryqtai i̇et qana bar Būlar
jaryq dünieden jasqanyp, tek tün qarañğysy tünekte ğana qanat qağuğa
jaraityn, basqalardan ūrlanyp tirşilik i̇etetin baiğyz küs ispettes. Ras,
sürqiiä-qūs sirek kezdesedi. Biraq oqta-tekte körip qalğannyñ ozinde-aq
iesiz qalğan i̇eski jürt, köne qorğandar, qabir basy köziñe i̇elestep, aiaq
astynan köñiliñ qülazyp sala beredi ğoi.
Qūrtaqandai siriñke şyrpysy ūşan-teñiz ormandy i̇ertep jiberu üşin
molynan jetip jatyr. Al, tyrnaqtai ğana küdik birte-birte ülğaia kelip
i̇eki dostyñ arasyndağy senim qamalynyñ qūlparşasyn şyğaryp,
talqandap tastağanyn talai mərte kördik. Küdik qūrty, əsirese, auruhana
işinde öte-möte qaterli i̇eken. İeñ qiyny — miğa bir kirip qalğan yzğarly
küdikti sol adamnyñ özi ahmaldap oiynan kuyp şyqpasa, basqa i̇eşkimniñ
de qolynan kelmeidi. Būl bas süiektiñ işine ösip şyqqan jaman isikten
de qauipti. Öitkeni isikti neirohirurgter operatsiiä jolymen alyp
tastaidy Al, köñilge Uialap qalğan küdikti alyp tastauğa olar dərmensiz.
Neirohirurg üşin ədette i̇eñ qiyny — operatsiiäğa tüsetin naukasty
psihikalyq tūrğydan əzirlep, onyñ köñil-küiin bəige atyndai baptap
alu i̇eken. Būğan dəriger airyqşa mən beredi. Öitkeni mūndai asa
kürdeli operatsiiäğa tüsetin nauqas adam dene küşinen göri, qyruar
ruhani, moraldyq küş-jigerge, berik senimge köbirek mūqtaj ğoi
Əldeqaşan-aq ömirge özindik kozqarasy qalyptasyp, bolary
bolyp, būiauy siñip qalğan kekse kisilerdi «ügittep», opertsiiäğa
«köndiruden» qiyn is joq pa dep qaldym. Əiteuir bizdiñ professor
yzalanğanda: «Mağan operatsiiä jasaudan göri, auru adamdy soğan
köndiru qiynyraq soğyp jür», — deidi i̇eken.
Keide dərigerdiñ qairaty selge ketedi. Jatpai-tūrmai, jalynyp,
jalbarynğandai bop zorğa köndirgen adamy dəl operatsiiä küni nildei
būzylyp, tabanda ainyp qalady. Jūrtty osylaişa aumaly-tökpeli ala
minez i̇etip qūiatyndar əlgi köñiliñe məñgi-baqi küdik Uialap qalğan, jany
jasyq, jigersizder.
Osyñdai küdik dertine şaldyqqan bir nauqas jan bizben körşiles
palatada jatty Jasy jer ortasyna kep qalğan, özi qoltoqpaqtai ğana,
bet-auzy bir uys, bireumen söileskende jaq süiekteri yrjyñdap ürei
tuğyzatyn, taramysşa tyrysyp qalğan bireu i̇edi.
Ol özi mağan basqa da adamdar siiäqty i̇et pen süiekten i̇emes, küdikten,
senimsizdikten, üreiden jaralğandai bop korinetindi. Jūrttyñ bərine
seziktene qaraidy. Közimen körip, qolymen ūstap tūrğan nərsesine de
ilanbaidy. Dərigerdiñ sözine de, özine qoiylğan diagnozdyñ
dūrystyğyna da, bireudi operatsiiädan keiin qūlantaza aiyğyp ketipti
degenge de senbeidi.
Būl kisi, sirə, kündiz-tüni tynym tappaidy. Kün üzaqqa jügirip,
aiağynan tozady. Onyñ aşpaityn i̇esigi, kirmeitin palatasy, söilespeitin
adamy joq. Timiskilep jürip bərin qazymyrlap sūrap, təptiştep qoiyn
dəpterine jazyp alady. Auruhanada ol bilmeitin
«jañalyq» joq. Kimge, qaşan, qandai operatsiiä jasalatynyn jatqa
soğady. Ol tipti kimniñ, qaşan, qandai operatsiiädan keiin ölgenin de
qoiyn dəpterine tabanda jazyp alyp jüredi.
Alaida, onyñ aurular arasynda «dañqyn» şyğarğan būl qylyğy
i̇emes. Onyñ i̇eñ süiikti «öneri» — bügin-i̇erteñ operatsiiäğa tüsuge
iştei bel buyp, dap-daiyn otyrğan
adamdy ainytyp qoiu. Nauqastyñ köñil-küiin būzu, şübə tudyru,
jazylyp keterine senimin joiu.
Adam neden qoryqsa, soğan tezirek senedi ğoi. Keibir özi qorqaqtau,
minezi jūmsaqtau, bosbelbeu kisiler əlgi «bilgişpen» on-on bes minut
soilesken soñ-aq sabyndai būzylyp, küni i̇erteñgi operatsiiädan bas
tartyp şyğa keledi. Mūndaida jañağy jymysqy özinen-özi masairap,
dərigerden de küştimin degendei təkapparlanyp ketedi.
Men ər joly sonyñ tapqyrlyğyna tañdanuşy i̇edim. Teginde, özi su
jürek adam basqalardy qorqytuğa öte-möte şeber keledi me dep qaldym.
Öitkeni ol özi küni-tüni tek jan şoşyrlyq üreidi ğana közine i̇elestetip
jüredi de, tylsym qarañğylyqtai qorqynyş sezimniñ jiırkenişti
beinesin özge jūrttan göri aiqynyraq sezetin bop qalady i̇eken.
Sol körşimiz nauqasqa «keñes» berip jatqanda ölgen balyqtyñ
közindei bozğylt janaryn əlgi auru kiüıge qadap qoiyp, kirpik qaqpai,
qūddy torğaidy arbap otyrğan jylandai qybyr i̇etpei, sileiip qatyp
qaluşy i̇edi. Al, aitqany ötip, atqany jete bastasa- aq özinen-özi beine
bir tülki soğyp jatqandai i̇ekireñdep, i̇elerip şyğa keledi. Dilmərsip,
köbik auyzdanyp, qatty qyzyp ketken sətterinde tipti öz ötirigine özi de
şynymen-aq nanyp, öz əñgimesine özi i̇eltip, özi raqattanyp, delebesi
qozyp, örekpip ketetindi.
Sol neme mağan da keldi. İerteñgi operatsiiäny i̇esitse kerek. Biraq mağan
tisi batpady. Özim de sol əzəzildiñ kelerin sezip, köñilim qaraiyp,
qanymdy torsyqqa qūiyp otyr i̇edim. Ol meniñ köñilimdi közimnen jazbai
tanydy da, ūry mysyqşa aiağynyñ ūşymen basyp, zyp berip şyğyp
ketti.
Sol-aq i̇eken, dəl osy siiäqty Bəkir deitin bir tuysym i̇esime sap i̇ete
tüsti. Būryn bas aman kezde oğan jöndi mən de bermegen i̇ekem-au, ə!
Sonyñ qyzyq-qyzyq qylyqtary tap qazir ğana oiğa oralyp otyr.
Qaşan körseñ de ol əldekimderden özinşe saqtanyp, ömirde joq
adamdardan üreilenip, «Saqtyqta qorlyq joq» deidi de jüredi. Bar
əñgimesi: «Pəlenşege jolai körme — qarasy jūğady, tügenşege
jakyndama — bəlesi jūğady, būl əñgime tisiñnen şyqpasyn», — degen
siiäqty bop keledi. Bireudiñ üiine qonaqqa baruğa da jasqanady. Al i̇eger
səti tüsip, bara qalsa da bəribir üi iesiniñ qūlağyna sybyrlap: «Meniñ
mūnda kelgeniñdi pəlenşeler bilmesin», — dep jata jalbarynady. Osy
jalğyz adamnyñ özi-aq qanşama aq jürek adal jandardyñ köñiline
köleñke tüsirip, qanşama kisiniñ keudesine küdik dertiniñ ūryğyn seuip
jür deseñizşi. Ol jalğyz bolsa bir səri, mūndailar ər auyldan
tabylady ğoi.
Olar adam boiyndağy i̇eñ qasietti nərse — Senimge jarmasady.
Adamdar osy senimnen airylsa ne bolmaq? İeñ qaterli nərse de osy
i̇emes pe?! İeşkimge nanbai qalai ğana ömir süruge bolady! Bərimiz bir
küni öz qabiletimizge özimiz senbei qalsaq sūmdyq qoi.
Al, əlgi Bəkir tuysym bərine şek keltirip otyrady. Tipti i̇erteñ tağy
da bügingidei tañ atyp, tağy da kün şyğaryna ūdaiy küdiktenip jüredi.
Ol bügin jer basyp jürgen bizderge ğana i̇emes, əli jaryq düniege
kelmegen bolaşaq ūrpaqtyñ jaqsy adam bolaryna da kümən keltiredi.
Sondyqtan ol öziniñ bügingi i̇eñbektiñ jemisi i̇erteñgi ūrpaqqa qalyp qūia ma
degi zəresi ūşyp qorkady «Men ölgen soñ əlemdi topan su bassyn» deitin
şyğar işinen. Osyndai mysyq tileules jandarmen osy künge deiin nege
kürespei keldim?
Körsem de körmegen, bilsem de bilmegen bop jüre berdim ğoi. Nege?
Qoryqtym ba? Əlde jiırkendim be? Sondai şirikterge i̇eşkimniñ de qol
bylğap, jaman atqa qalğysy kelmeidi Sonda mūndai qaterli dertpen kim
küresedi?
Gauhar' Mümkin, men bügin özimşe kemeñgersip şynynda da
ədettegiñen köbirek sezimge berilip ketken şyğarmyn. Olai boluy əbden
yqtimal. Biraq sep meniñ bügingi köñil-küiimdi dūrys tüsinşi İeger osy
auruhanağa tüsip, qazirgidei jan azabyn tartpağanymda men syr
sandyqtyñ tübinde jatkan bül oilardyñ birde-birin öziñe aitpağan
bolar i̇edim. Tipti ondai oi-pikir tumas ta i̇edi ğoi. Osy küity sezimderdiñ
törkini de nauqasyma, i̇erteñgi operatsiiäğa bailanysty ma dep qaldym
Sonymen sağan bügingi köñil-küiimnen tuyndap jatqan iştep
syrymdy şerteiip. Köp nərseniñ osy künge deiin qalaişa oiyma kirip te
şyqpai jürgenine qairan qalam. Sen, sirə, məselen, Senim haqynda
oilanyp-tolğanyp kördiñ be? Joq, ərine Aidyñ amanynda kisi ondai
«ūsaq-tüiekke» mən bere qoimaidy ğoi. Al, men Senimniñ ne i̇ekenin, tek
bügin ğana, iağni otyz bes jasqa kelgende əreñ tüsingen siiäqtymyn.
İendi oi toqtatyp qarasam, adamğa i̇eñ keregi de osy Senim i̇eken ğoi.
Bizdi ğūmyr boiy, sirə, şarşatpai, şaldyrmai, qaljyratpai, ūdaiy
biık arman asularyna bastap otyratyn qandai küş i̇ekenin bilesiñ be?
Ol — Senim. Öz küşimizge degen Senim, dostarymyzdyñ meiirimine
degen Senim, i̇erteñgi künniñ būdan da şuaqty bolatynyna degen Senim.
Kün saiyn boiymyzğa küş-quat qūiyp, köñilimizge şalqar şabyt,
jüregimizge ystyq mahabbat syilaityn da sol Senim i̇emes pe?!
İeñ aldymen, adam özine-özi əbden senimdi boluy kerek, Gauhar Sonda
ğana basqalarğa ilanu onşa qiynga soqpaidy Ərine, köringenge nanyp,
jalpaq şeşen bola beru de dūrys i̇emes şyğar. Biraq öziñe-öziñ myqtap
senseñ, onda kimge köz jūmyp sene beruge bolağyny, al kimniñ küməndi
kisi i̇ekeni beseneden belgili bop tūrady. Bügin osyğan közim jetti.
İendi sağan osy pikirdiñ aqiqat i̇ekenin dəleldep köreiin. Məselen, öz
oiyn özgelerge aşyq-jarqyn, uzildi- kesildi jetkize almai, sipalaqtap,
kümiljip, miñgirlep söileitin adamdar meniñşe özine-özi anau aitqandai
sene qoimaityn jandar şyğar dep şamalaimyn. Mūndai adam öziniñ
küş-quatyna da, i̇erik-qabiletine de, aqyl-parasatyna da azdy-köpti şək
keltiredi-au dep qaldym. Ol tipti öziniñ jan salyp istep jatqan
jūmysynyñ jürtqa öte- möte qajetti nərse i̇ekenine de berik senimde
i̇emes.
Men bir jas dəriger jigitti bilem. Öz isin ol i̇eşkimnen kem bilmeidi.
Jüike aurularyn i̇emdeitin dəriger — nevropatolog. Jap-jaqsy adam.
Joldastarynyñ arasynda da, öteitin jerinde de qūrmetti
Biraq sonyñ bir minezinen sekem alyp qaldym. Sol dəriger meditsina
jönindep əñgimeni onşa jaqtyrmai, səl küreñ qabaqtanyp
tyñdaitynyna tañyrqap, mūnysyna köpke deiin tüsine almai jürdim. Ə
degende, būl minezine jete mən bere qoiğan joq i̇edim Birte-birte i̇eriksiz
nazar audara bastadym. Birneşe ret auru adamdardy qalai
qabyldağanyn körip, iştei tiksinip qaldym
Gauhar' Qazirgi auru adamdardyñ köbi bilimdi, mədenietti jandar
ğoi Olar gazet, jurnal, televizor arqyly oz nauqastary haqynda
azdy-köpti mağlūmaty bar adamdar
Sondyqtan dərigermen əñgimeleskende öz nauqasynyñ neden
bolğanyn, qalai asqynyp ketkenin, nelikten operatsiiä jasauğa zəru
i̇ekenin i̇egjei-tegjeili sūrap bilgin keledi. Al jañağy men aityp
otyrğan jigit özine köbirek saual qoiğan aurulardy jaqtyrmai,
sūrağyna jauap bermei, keide tipti keiip tastaidy i̇eken. Jalpy, auru
jönindegi əñgimeni jany jaqtyrmaityny sezilip-aq tūr. Özi dərigerler
jinalğan otyrystarğa da köp bara bermeidi i̇eken
Bir qyzyğy — ol özine körinuge kelgen auru adamdarmen
əñgimeleskende özinen-özi şamdanşaq attai kibirtiktep, tabanda
kerenau tartyp, nauqasqa özi aityp otyrğan
dərigerlik keñesiniñ dūrystyğyna özi de kəmil sene qoimaityn kisidei
kümiljip, sylbyr söileidi
Al, tabiğaty asa sezimtal, işki emotsiiälyq əseri küşti damyğan
adamdar dərigerdiñ ünindep, közqarasyndağy, qimyl-əreketindegi mūndai
senimsizdikti qalt jibermei kağyp alyp, odan özinşe qorytyndy
şyğarady. «Dəriger özi aitqan sözge özi de onşa senbei otyr» dep
oilaidy mūndaida nauqas adamdar. Sodan baryp, qaraluğa kelgen
adamdar təp- təuir dərigerdiñ qabiletine, bilimine, mümkindigine şək
keltire bastaidy. Al, köñiline mūndai kümən tüsken nauqas kisige
i̇eşqandai i̇em qonbaityny məlim ğoi.
Sol dəriger jigttiñ tağy bir minezine añ-tañ boldym. Ol özi
jūmystan tys kezinde, dastarqan basyndağy otyrystarda, köşede,
demalys üilerine barğanda kez kelgen adammen aşyq-jarqyn söilesip,
lezde-aq əmpei-jəmpei bop qetedi i̇eken. İeñ bastysy — mūndai kezde ol
kümiljemei, kibirtiktemei, sipaqtamai bəige atyndai añqyldaidy.
Auruhana işindegi öziniñ i̇enjarlyğyn da, küirektiginde, adamdarğa degen
salqyndyğy men samarqaulyğyn da müldem ūmytyp, jairañdap şyğa
keledi.
Əsirese, bireu- jarym arheologiiä jaiynda əñgime qozğap qalsa-aq
əlgi dəriger jigittiñ qūdaiy berip qalady i̇eken. Kökten izdegeni jerden
tabylğandai özinen- özi maisarap, tabanda jüzi nūrlanyp, közderi
oinaqşyp, qūlpyryp ketedi. Jer astynan jaqynda tabylğan köne
şaharlar haqynda delebesi qozyp, tamsana söilegende ol auyzdyğa söz
attyğa jol bermei, jeldei i̇esedi. Mūndaida ol şabyttanyp, aruaqtanyp,
öz oiynyñ rastyğyna şeksiz senimmen, batyl-batyl söilep jiberedi.
Sondağy əñgimesiniñ şyn i̇ekenine, oğan i̇eşkimniñ de şübə keltire
almasyna sen de tittei de küdik kümənsiz sener i̇ediñ, Gauhar. Ol üşin
dərigerdiñ bar jan-tənimen qalai berile söilegenin közben körudiñ özi-aq
jetkilikti. Aiaq astynan jandanyp ketken qözqarasyna, qaisar ünine,
batyl qimylyna qarap, oğan senbei qalu mümkin i̇emes.
Öziniñ arheologiiä haqynda bilmeitini joq. Ol jöninde nebir
qyzyq-qyzyq hikaialardy tüidek-tüidegimen aityp tastaidy. Būl
saladağy ğalymdardyñ ömirin, i̇eñbekterin ğana i̇emes, ərqaisysynyñ
minez-qūlqy qandai bolğanyn, qaisysynyñ qandai aurudan ölgenine
deiin biledi.
Dəriger jigittiñ minezindegi osy bir i̇erekşeliktiñ syryn men keiinirek,
sol dərigermen jaqyn dos bop, özimen bükpesiz syrlasatyn dərejege
jetken kezde ğana tüsindim.
Söitsem, dəriger dosym jas kezinen-aq arheolog boludy, söitip köne
tarihtyñ qūpiiä betterin aşudy armandap kelgen i̇eken. Sol alysta, qiiäl
jetpes qiiäda qalyp qoiğan arman oty əli de söne qoimai, köñilinde
mazdap jatqanyn sezgenimde oğan bir türli janym aşyp ketti.
Üiindegi kitap səresinde arheologiiäğa qatysty kitaptar, suretalbomdar, jurnaldar siresip tür. Al meditsina kitaptary onşa köp i̇emes
siiäqty. Ony kezinde qūiarda- qoimai meditsina institutyna aparyp,
zorlağandai i̇etip oqytqan öziniñ tuğan ağasy i̇eken. Jalğyz ağasynyñ
köñilin jyğuğa ynjyqtyğy jibermese kerek. Aqyry institutty
əjeptəuir bağamen bitirip, dəriger diplomyna ie boldy. Mamandyğy
boiynşa biraz jyldan beri istep keledi. Abyroiy jaman i̇emes. Öz
kəsibin biledi. Jūrt syilaidy.
Biraq ol kün büginge deiin öziniñ dəriger i̇ekenine iştei senbeidi. İeñ
qiyny — sengisi kelmeidi. Jyl ötken saiyn onyñ öz qabiletine degen
senimi artudyñ ornyna azaia tüsip, būrynğy küş-qairaty ūilyğyp
barady i̇eken. Ol mağan birte-birte sönip bara jatqan şam siiäqty bop
körinip ketti.
Al, bizdiñ auruhanada bir jap-jas neirohirurg jigit bar. Būl müldem
basqaşa adam.
Öziniñ jastyğyna qaramai ataqty professordyñ kömekşisi. Professor
keibir
operatsiiälardy soğan senip tapsyryp, özi tek baqylap qana tūrady.
Biraq gəp onyñ bilgiştiginde, qolynyñ i̇eptiliginde i̇emes. Basqada Ol özi
qarağan nauqas jandardyñ işi- bauyryna kirip, olardy demniñ arasynda
ūrşyqşa üiirip əketedi. Özimen qalaişa əkei- ükei bop, qalaişa oğan
şiki syrymdy dastarqandaijaiyp salğanymdy özim de añğarmai
qaldym. Sonyñ jūldyzy ystyq-au deimin. Əiteuir osyndağylardyñ
sauy da, auruy da soğan üiir. Soñynan topyrlap, şūbap jüredi.
Bir joly osy palatada onymen əñgimelesip otyryp:
— Siz öz kəsibiñizdi qatty ūnatatyn siiäqtysyz, — dep qaldym.
Ol özi topyrağy auyr, salmaqty jigit i̇edi. Sol joly tūñğyş ret
ol joqtan özgege şytynai qalatyn şyrt i̇etpe minez körsetti.
Ünjyrğasy tüsip, tanauy deldiıp, əlgi sūrağyma kədimgidei renjip
qaldy. Men ne isterimdi bilmei, qipaqtai berdim. Meniñ saualyma
jauap berudiñ ornyna bir sət ol mağan sūraq qoidy:
— Aityñyzşy, siz üşin aqyndyq ta kəsip bop körine me?
— Joq, — dedim saualynyñ astaryn ūqpai.
— Suretşi bolu şe? O da bir kəsip pe?
— Joq.
— Sonda ne olar?
Men jauap tappai, sasqalaqtap, kümiljip qalsam kerek. Ol öz
sūrağyna özi jauap berdi:
— Meniñşe, bükil jan-düniesi, külli jaratylysy şalqyğan şabyttan
qalanyp, o basta aqyn bop tuylğan jannyñ aqyn bolmai qaluğa
pravosy joq. Demek, aqyndyq ol adamnyñ özi qalap alğan mamandyğy
i̇emes, qaita aqynnyñ özin oqtyn-oqtyn qyl moiynğa taqap, sūmdyq jan
azabyna tüsirip qinaityn tabiği paryzy. Dərigerlik te solai. O basta
öziniñ osy iske degen ikemi, yntasy, tipti daryny bolmasa, qanşa
oqytsa da odan nağyz dəriger şyqpaidy. Dərigerlikti kədimgi
kəsipterdiñ biri dep tüsinetinderge janym aşidy. Özim dərigermin.
Əitse de, əriptesterim mağan qaşanda ünemi bir qūpiiä, kieli qasieti
bar, i̇elden i̇erekşe jandar siiäqty bop körinedi. Mūndai qasiet basqa
tiri pendede joq i̇ekenine jüregim kəmil senedi. Meni dəriger i̇etken mine
sol senim.
İə, senimniñ ūly küşi bar. Meniñşe, tek öz boiyndağy küşquatqa, i̇erik-jigerge, daryn-qabiletke qaltqysyz, bar jan-tənimen
sengen adam ğana biık mūrat-maqsat şyñdaryna şyğa alady.
«Mama! Sen aitqan i̇ertegide ūşyrasatyn Trūia şaharyn men qalaida
izdep tabam!» Genrih Şlihman anasyna osyndai zor senimmen ant
işkende nebəri segiz jasta ğana i̇eken. Ərine, segiz jasar balanyñ būl
sözine kezinde özgeler tügili, öz anasy da ilanğan joq.
Balasynyñ sonşalyqty batyl, üzildi-kesildi, senimmen söilegenine
küldi de qoidy. Biraq sol bala öse kele bükil əlemdi tañdandyryp,
Trūiany aqyry tapty goi.
Ras, onyñ bükil ğūmyry sol i̇ertegiler men Gomerdiñ añyz-jyrlarynda
ğana atalatyn, belgisiz qalany izdeumen ötti. Biraq ol ūly jañalyq aşty
ğoi. Būl habar kezinde dünieni dür silkindirgen. Əitpegende şe! Mūndai
qala tek Gomerdiñ ūşqyr qiiälynan tuğan atau ğana boluy yqtimal i̇edi
ğoi. Ondai kala i̇eşqaşanda salynbağan, tek i̇ertegi aituşylardyñ
oiynan şyğarylyp alğan nərse bolsa şe? Solai boluy da ğajap i̇emes
qoi? Ərine. Onda Şlimannyñ bükil omir boiy istegen i̇eñbegi bosqa
keter me i̇edi. Ərine. Ömir boiy sağym qualap, jalğan maqsatqa jetem dep
aldanyp ötuden auyr ökiniş joq şyğar. Ömirde ondai tağdyrlar da az
bolmasa kerek.
Segiz jasar Şliman i̇ertegige sendi İeseie kele ol özin- özi sendire
bildi. Özine-özi senimdi adamnyñ küş-jigerinde şek bola ma?!
Al, men şe, Gauhar! Özimniñ nağyz injener-qürylysşy i̇ekenime
jüregim sene me? Əlde oğan küneltu qūraly dep qaraimyn ba?
Mūndai saualdar būryn qalaişa oiyma kirip-şyqpai jürgen?
Qoğam aldyndağy öz boryşyn aqyl-parasatpen tereñ tüsinip,
dərigerlik mindetin oidağydai atqaryp jürse de öz mamandyğyn iştei
ūnatpaityn dosym i̇esime tüsti.
Mümkin, men de sondai şyğarmyn degen oi keldi. Mūny qalaişa
tekserip, biluge bolady?
Meniñ əkem öle-ölgenşe ağaş ösirip ötken bağban bolğanyn bilesiñ
ğoi. Sol kisi bireulerge qatty yzasy kelip, iaki öz tağdyryna küiinip,
qaiğy-qasiretke ulanğan sətterinde ūdaiy özi i̇ekken baqtyñ işin jalğyz
özi aralap ketetin. Sol ağaştarğa mūñyn aitqysy kelgendei-aq
ərqaisysyn alaqanymen sipap-sipap ötetindi. Ər tüp almasyn öz
kolymen otyrğyzyp. öz balasyndai məpelep jetildirgen, ərbir būtağyn
jatqa biletin tanys baqty əkem nege aralaityn sonda? Mümkin, ol
aşuyn tarqatu üşin i̇emes, öz ömiriniñ dūrystyğyna, öziniñ i̇el-jūrtqa
qajettigine, öz arynyñ tazalyğyna közin jetkizip, öz boiyndağy senimin
arttyra tüsu üşin aralağan şyğar. Adam qaiğy-qasiretke ūşyrağanda
boiyndağy senimi kürt azaiyp kete me dep qaldym. Öitkeni jan
küiinişine tüsken kisilerdi ədette jaqyn dostary: «Uaiym jeme, bəri
ornyna keledi», — dep sendire bastaidy ğoi. Solai i̇ekenin mümkin
kezinde əkem de sezgen şyğar. Əlde onyñ i̇eñ senimdi dostary sol
jaiqalğan baqtağy möldir japyraqty ağaştar boldy ma i̇eken? Onda
əkem öz boiyndağy küş-jigerine de, öz kəsibin dūrys tañdai bilgenine de
i̇eşbir kümən keltirmei, imanyndai sengen i̇eken ğoi.
Al, meniñ boiymda ömirge degen, öz isime degen sondai ülken Senim
bar ma? İeger men özime-özim senbesem onda ömirge sonşalyqty qūştar
bolar ma i̇edim? Adam özi nanbaityn nərsege ölerdei kūmar boluy
mümkin i̇emes qoi. Aldymen ömirdiñ özine ğaşyq bolmai tūryp, sol ömirmūhittyñ jalğyz ğana tamşysy — bir adamdy jan tənimen süiü mümkin
i̇emes qoi. Mūhit suynyñ bir tamşysy arqyly külli əlemdik mūhittyñ
kūramyn zerttep biledi i̇emes pe? Sol siiäqty men de bükil Senim men
Mahabbat əleminiñ tabiğatyn jalğyz öziñ arqyly tanyp bilem, Gauhar.
İeger ömirge qüştar bolmasam, men öziñdi sonşalyqty süie alar ma
i̇edim, Gauhar?! Onda dostarymdy osynşama i̇emetaiym i̇ezilip sağynar ma
i̇edim?! Ainala töñiregimdep beitanys jandardyñ bəri közime ottai
basylyp, osynşama ystyq köriner me?! Tuğan i̇eldiñ sūlu tabiğaty
janyma ləzzat berip, meni sonşalyqty i̇eliktirip, qyzyqtyryp, tipti
körkşe mas qyp qūiar ma i̇edi?!
Demek, men myna ömirge ögei i̇emespin. Ömirge ögei bop qaludan
qorqynyşty nərse joq şyğar. Ögei anağa jaqsañ da, ögei ömirge ūnau
mümkin i̇emes şyğar.
Keñ dalada būla bolyp, i̇emin-i̇erkin, arda össem de, ömir- anağa arda
bala i̇emespin. Men ömirdi, ömir meni jatyrqap körgen joq. Soğan
rizamyn.
Jūmys bastan asyp, kündelikti küibeñmen küiip-şsş jürgende
keide tüñilip ketip, öz mamandyğymyz jaiynda artyq söz de aityp
jiberetinimiz bar-au. Əitse de, men öz kəsibimdi janymdai jaqsy köredi
i̇ekem. Oğan da osy auruhanada jatyp közim jetti. Öziñe səl kömeskileu
körinip tūrğan nərseniñ bərine osylaişa alystau jerden qarau kerek pe
dep oilap qaldym.
İə, töbesi kökpen talasqan ğajaiyp üiler tūrğyzu, injenerqūrylysşy bolu balausa şaqtan-aq aiauly armanym i̇emes pe i̇edi? Sol
arman meni aldamağanyna i̇eseigen kezimde közim jetti. Demek, men būl
jolda adaspağan i̇ekem.
Keide men qala köşelerimen qydyryp kele jatyp, özimiz salğan
üilerdiñ janynan öte bergenimde beine bir jas baladai aiaq astynan
məz-meiram bolamyn. Mūndai sətterde boiymdy bir türli maqtanyş
sezimi kernep ketetin siiäqty. Jer betindegi i̇eñ əsem üilerdiñ bəriniñ
kirpişin jalğyz özim qalap şyqqandai-aq mereiim biıktep, bir jasap
qalam. Özim jaqsy koretin adamnyñ bəri mūndai sətterde közime üi
tūrğyzyp jatqan qūrylysşy bop i̇elestep ketedi. Baqyt degen osy i̇emes
pe i̇eken degen oiğa kelem. Mümkin, solai da şyğar. Biraq özim baqyt
jöninde būryn-soñdy oilap körgen i̇emespin. Meniñşe, ony sözben,
oimen, qiiälmen tüsinu, sezinu mümkin i̇emes. Baldy jep körmegender til
üiiretin təttiniñ ne i̇ekenin qaidan ūqsyn.
Meniñşe, tek baqytty jandar ğana baqyttyñ şynaiy tabiğatyn
jaqsy sezinse kerek.
Men bügin baqyttymyn ba? Bügin... Bügin mümkin baqytty da
şyğarmyn. Al, i̇erteñ şe? İerteñgi künge, i̇erteñgi operatsiiäğa, i̇erteñgi
ömirge qaltqysyz senem be? İeger köñilimnen küdik qürty tabylmasa,
onda şynynda da baqytty bolğanym. Adamdar köbine i̇erteñ öz
ömirlerinde qandai oqiğa bolaryn küni būryn boljap bilip te jatady.
Biraq qandai köripkeli bar, əulie adam bolsa da, i̇erteñ öz boiyn qandai
sezim bilep əketerin bile almaityn şyğar. Al, adamnyñ özi baqytty
i̇ekenin sezip, ləzzattana almağan soñ ondai baqyttan ne paida! Men
özimniñ baqytty i̇ekenimdi bükil jan-tənimmen, alpys i̇eki tamyrymmen
tolyq sezgen sətterde ğana baqyttymyn.
Meili. İerteñgini bügin uaiymdamai-aq qūiaiyqşy. Ər nərseni öz
uaqytynda körgen qyzyq şyğar. İerteñgi Künniñ bügin i̇emes, i̇erteñ
şyqqany jaqsy i̇emes pe? İendi tek tañ atsa-aq operatsiiä...
Tañ aldynda bes-on minut qana myzğyp, köz şyrymyn alğanym
bolmasa, būl tündi men üiqysyz ötkizdim.
Tañsəri şaqtağy alatöbe mezgilde əldeneden şoşyp ūiandym. İeleñalañdağy bozğyl səule tüngi qarañğylyqty birjola jeñip, palata işine
alateuim jaryq tüse bastapty.
«Bügin operatsiiä» degen üreili oi i̇esime sap i̇ete tüsti. Oğan deiin əli bireki sağat uaqyt bar. Sonşama uaqyt ne isteimin?
Aqylbek pen Qaisar bügin i̇erterek ūiansa kerek. Meniñ ūiqymdy
būzbau üşin olar özara sybyrlap söilesip jatyr. Bügin pəlendei i̇eş
nərse bola qoimaityndai-aq jai- baraqat, asyqpai-aptyqpai, kündegi
ədetterimen əzil-qaljyñdaryn aralastyra əñgime soğuda. İekeui de
işterinen bügin mağan operatsiiä jasalatynyn sezse de, sezbegen, bilse de
bilmegen, tipti oğan mən bermegen bop jatyr. «Təiiri, sol da söz be i̇eken»
degendei yñğai tanytqysy keledi.
Auruhanada nauqastar birin-biri operatsiiä aldynda tek osylai ğana
demei alady. Ol küni palatada i̇eşkim operatsiiä jöninde tis jaryp, auyz
aşpaidy. Būl — qağazğa tüsirilmei qalğan qatal zañ. Dəstür. Ony sağan
i̇eşkim tüsindirip jatpaidy.Syn sağatta solai isteu kerektigin i̇eşkim
aitpai-aq öz jüregiñmen üğasyñ.
Mine, qazir sol zañ küşine i̇enip tūr. Men de bügin olarğa nazar
audarmauğa tyrysam Bəriñ ūmytu üşin tez-tez kiınip aldym da, tereze
aldyna baryp, tysqa köz tastadym.
Aspan əleminiñ birte-birte qüldilai qūlap, sonau köz ūşyndağy
jermen astasyp ketken kökjiegi jaña ğana qarağanymda sarğylt tüsti
bolatyn. İendi sol kokjiektegi sarğylt būiau birtindep qyp-qyzyl tüske
ainalyp bara jatty. Şyğar kün osylaişa türli-tüsti būiaular arqyly
adamdarğa habar berip keledi i̇eken-au dep oiladym
Məssağan' Qalaişa birden baiqamadym i̇eken? Alma ağaştarynyñ
būtaqtaryn appaq aqşa qar kömkerin alğandai. Ainala töñirektiñ bəri
appaq. Bir tünniñ işinde auladağy bükil alma güldep ketipti. Gülderi
badyraqtai- badyraqtai «Kün kürkiremese, alma
ağaştary bür jaryp kete almai, busanyp qatty qinalady», — degen
əkemniñ sözi i̇esime tüsti.
Tünimen kün kürkirep, naizağai oinap, soñynan aq jauyn töpep
şyqqan i̇edi. Qazir aspan şaidai aşyq. Bir tünniñ işinde sonşama özgeris
bolğanyna tipti keñilim onşa sene qoimaityn siiäqty.
Keşe myna ağaştar, şynynda da, bür jaryp, gül şyğaruğa
dərmeni jetpei, bulyğyp, özin-özi azapqa salyp, alasūryp
jatqandai i̇edi. Bügin meni kördiñder me degendei i̇eñselerin
köterip, jaiqalyp, jadyrap tūrğandai bop körindi mağan.
Men de bügin keşegiden göri əldileu siiäqtymyn
İerteñ de osylaişa şyğys jaqty altyn nūrğa bölep, arailap tañ
atady. Myna alma ağaştary i̇erteñ de dəl osylai bop güldep tūrady.
Adamdar i̇erteñ de osynyñ bərin tamaşalap, raqattanady. Odan arğy
küni de dəl solai bolady.
Mūnyñ bəri məñgi-baqi osylaişa qaitalana beredi. Öitkeni adam
qanşa qarasa da ömir qyzyğyna i̇eşqaşanda toimaidy. Aşyq
aspandy, altyn kündi, ömir gülin tamaşalaudan būryn-soñdy
jalyğyp körgen i̇emes — adam.
Bügin meniñ de keşegidei jigerim jasyp, zərazap bop tūrğan joq.
Keşe səl üreige boi aldyryp, özim de jünjip ketsem kerek. Terezeden
dalağa qarap tūryp, osyndai oiğa keldim.
Əiteuir bügin özime-özim keşegiden göri batyldau, tipti i̇erkindeu bop
körindim. Būl qaidan kelgen öjettik? Tap qazir qūddy jaişylyq
kezdegidei özime-özim senimdi i̇ekenime şübəm joq.
Ədette biz özimizdi qorqaq sanaimyz ğoi. Biraq alystan janalğyş
tajaldai bop üreili körinetin sol qyzyl köz pəle — qauip-qater
töbemizge tönip, qūian-qoltyq jaqyn kep qalğan sətte qalaişa
qairattanyp, qalaişa jigerlenip, közsiz batyr bop ketkenimizdi özimiz de
sezbei qalamyz.
Qazir men de sol taiap kelgen qaterdi mensinbei tūrğan şyğarmyn.
Gauhar! Kögildir köktem körinisi qaşanda seni i̇esime salady. Qazirgi
bar arman-tilegim
— öziñdi tağy bir ret köru. Senimen syrlasu. Keşe sağan tañerteñ kel
dep aitpağanyma i̇endi ökinip tūrmyn. Būryn-soñdy öziñdi dəl qazirgidei
añsamağan şyğarmyn. Sağan aitar syrym işime syimai bara jatqan
siiäqty.
Bügin oilap qarasam, i̇ekeuimiz birge ötkizgen on jyldyñ işinde sağan
özim haqynda mardymdy i̇eş nərse aitpappyn ğoi. Qaşan da dünie
örtenip bara jatqandai ala ökpe bop, aptyğyp asyğamyz da jüremiz.
Qaida asyğamyz? Nege asyğamyz? Auruhanağa qamalmai, sau-salamat
jürgenimde nege men asyqpai, aptyqpai otyryp, osy oilarymnyñ bərin
öziñe aqtarmadym i̇eken?
Tirşilikti i̇eñ jaqyn, i̇eñ jaqsy köretin adamdarymyzben syrlasuğa
uaqyt qimai, olarga sūmdyq bir qatygezdik jasaidy i̇ekenbiz ğoi.
Mūndai meiirimsizdikti basqağa i̇emes, nege i̇eñ aiauly, i̇eñ qymbatty
adamdarymyzğa jasaimyz? Nege? Sebebi olar qaşanda keşirimdi keledi.
Biz sony iştei sezemiz. Bile tūryp, jaqsylyqqa jamandyqpen jauap
beremiz. Ğūmyr boiy əlgindei kinəmizdi auyrlamai, betimizge baspai
jürgenine alğys aitudyñ ornyna, oğan üsti-üstine qiiänat jasaimyz —
onymen syrlasuğa uaqyt tappaimyz.
Keide arzymaityn isterge qyruar uaqytymyzdy sarp qylamyz. Al,
i̇eñ jaqyn dosymyzğa «uaqyt joq» dei salamyz. Söitip, onyñ köñiline
qalaişa qaiau salyp alğanymyzdy keide özimiz de baiqamai qalamyz.
Əri özimiz salğan jauyrdy özimiz jaba
toqyp, tük körmegendei kölgirsip jüre beremiz-au. Mūnyñ qiiänat
i̇ekenin i̇endi ğana sezgendeimin.
Al, sen būdan da zoryn keşirip, betime qarsy kelmei, bərine de maqül
dep jüre beripsiñ ğoi. Mağan sonşalyqty keñşilik jasağanyña bügin
tənti boldym. Keibir künderi üige mas bop oralsam da, tün ortasynda
kelsem de auyz aşyp, qyñq i̇etken joqsyñ. Qily- qily qylyqtaryma da
şydadyñ. Ras, mūnyñ bərine keiinirek özim de Uialyp, kirer jer tappai
jürdim. Biraq əli künge sol qisynsyz qylyqtarym üşin senen keşirim
sūramappyn ğoi, Gauhar. Söitsem bəri de meniñ qamym i̇eken ğoi. On
jyldan beri ylği meniñ yñğaiyma qarai jyğylyp kelesiñ. Meniñ
köñilim jaiynda bolsa, bar maqsat- armanyña jetkendei quanuşy i̇ediñ
ğoi. Mūnyñ bərin kezinde sezip jürsem de, oğan jete mən bermegenim
qalai?
İə, bərin de bilip, bərin tüsinip jürdim. Sen institutta jaqsy
oqydyñ. Bilimge sondai qūştar i̇ediñ. Biraq meniñ jağdaiyma qaradyñ da
oqudy tastap, fabrikağa jūmysqa bardyñ. Sağan səl obaldau bolğanyn
işim sezdi. Biraq qoldağy qart əke-şeşege de kütim kerek i̇edi. Sen
solardyñ qas-qabağyna qaradyñ. «Sen üşin, seniñ əke-şeşeñ üşin
oqymai qaldym», — dep i̇eşqaşanda mağan mindet qylğan joqsyñ.
Alğaşqy ailyğyña mağan kostium alğanyñdy qalai ūmytam, Gauhar?
Ol kezde öziñde jöndi köilek te joq i̇edi ğoi. Sonda öziñe i̇emes, mağan
aldyñ. Öziñ işip-jemeseñ de meniñ əke-şeşemniñ auzyna tostyñ.
Solardyñ köñilin jyqpau üşin janyñdy saldyñ.
Gauhar! Sen menen göri əldeqaida jassyñ. Əitse de, otbasy jüginiñ
auyr jağyn osy künge deiin sen köterip kepsiñ ğoi. Bügin oilap
qarasam, men öz üiimniñ i̇erke balasyndai bop jüre berippin-au. Jaz
şyqsa — qystyñ qamyn, qys tüsse — jazdyñ qamyn jeitin sen.
Jaqsy körgenniñ jöni osylai i̇eken dep meni tym i̇erkeletip
jiberdiñ be? Əlde men özim tUiaq qimyldatuğa i̇erinetin boiküiez
jalqau boldym ba? Aitşy öziñ!
Qūlqyn səriden tūryp, tün ortasy auğanşa tize bükpeisiñ ğoi. As-su
əzirleu de, üi işin jinau da, balany baqşağa aparu da, əkelu de, joljönekei azyq-tülik dükenderin aralau da, tağy da tolyp jatqan
qisapsyz jūmystardyñ bəri de bir öziñniñ moinyñda boldy.
Fabrikadağy jūmysyñ öz aldyna bir töbe.
Al, men şe? Men tek öz qyzmetimdi ğana bilem. Qalğan uaqytymnyñ
bəri zar jylap, zaia ketip jatyr i̇eken ğoi. Tym qūrysa üi şaruasyna da
onşa-mūnşa qolğabys tigizbeppin-au. Əli künge deiin azyq-tülik
dükeniniñ kai jerde i̇ekenin, iaki i̇edendi qalai juyp tazalau qajettigin
bilmeimin. Tipti öz üiimde ne bar, ne joq i̇ekeninen de beihabar i̇ekenmin.
Meniñşe, tözim de tabiği talanttyñ bir türi şyğar.
Biraq seniñ bir basyña sonşama köp şaruany artyp qoiyp, qalaişa
qabyrğam qaiyspai jüre berdim? Sony oilasam köñil-küiim sabyndai
būzylady. Nege meni kezinde jəukemge almadyñ? Əitse de, seniñ küşiñ
sol ündemegeniñde bop tür ğoi. Aiadyñ ba meni? Əlde tübinde bir özi
tüsiner dediñ be? Ras, bügin özim-aq ūqtym bərin. Biraq būl keşteu i̇emes
pe? İeger büginnen tiri qalsam, onda būdan keiingi tirşiligimiz müldem
basqaşa bolady. Otbasynyñ bar tauqymetin öz moinyma alam.
Al, i̇eger tiri şyqpasam şe? Onda men seniñ köziñe qaidağy bir
bozküiik, borbas adam bop köringen küiimde məñgi baqi qalyp qūiam ba?
Qazir men üşin būdan üreili nərse joq.
Sağan men ne jaqsylyq körsettim? Üilenerde bərin üiip-tögip, tautau uəde berip i̇edim. İesiñde me, «Neke toiynan keiin i̇ekeuimiz turistik
saiahatqa şyğamyz», — dep i̇edim. Şyqtyk pa? Joq. Alğaşynda
qarjymyz azdau dedim.
Al, qaltamyz qalyñdağan kezde uaqyt tapşy dedim.
İesiñde me, jyl saiyn demalysqa birge şyğyp, birge kurorttarğa,
demalys üilerine baryp tūratyn bop kelisip i̇edik qoi. Qosylğaly bergi
on jyl işinde tym qürysa ir mərte bas qosyp, kurortqa bardyq pa?
Joq. Nege. Meniñ jūmys isteitin mekemem i̇ekeuimizge joldama da alyp
berdi ğoi. Biraq sen barmadyñ. Men zorlamadym. Üidiñ kəkir- şükir
şarualary basyñnan asyp jatyr i̇edi.
Nekege tirkeler küngi uədem i̇esiñde me? Altyn saqinany da,
brilliant közi bar syrğany da, meruert monşaqty da toidan keiingi
birinşi ailyğymnan əpermek bolğam. Əperdim be? Jok. Ras, sağan kiım
aldyq. Üige būiym aldyq. Biraq sonyñ bəriniñ ne keregi bar? Əli künge
deiin sağan altyn saqina da, brilliant közdi syrğa da, meruert monşaq
ta syilamappyn ğoi. Būl ne? Sarañdyq pa, əlde salaqtyq pa?
Salqyndyq pa?
Möldir mahabbatty kuə i̇etip tūryp, aldynda ant işkendei bolyp
i̇edim. Sen mağan imanyñdai ilandyñ. Sonda meniñ antty attap, sertti
būzğanym ba? Sağan aitkanymnyñ bəri bos uəde, toqyldaqtyñ təubesi
bop şyqqany ma? Mynau sūmdyq qoi. Betim bülk i̇etpei sonşa
uaqyttan beri sağan qalai ğana söilep jürdim i̇eken?
Būlardyñ birde-birin betime salyq i̇etip salğan i̇emessiñ sen, Gauhar!
Öitkeni keñsiñ.
Keşirimdisiñ. Kinəmşil i̇emessiñ. İeñ bastysy — meniñ öziñe degen
ystyq yqylasyma i̇eşqaşanda şübə keltirmeisiñ.
Mine, kördiñ be, Gauhar? Meniñ operatsiiä stolynda jatyp öluge
tittei de pravom joq i̇eken. Öitkeni əli tyndyrylmağan isterim basymnan
asyp jatyr. Aldymen sağan bergen sertimdi oryndap, neke saqinasyn,
tağy basqalaryn tügel aluymyz kerek. Aiaq jetetin jerdegi kurortsanatoriidiñ bərine baramyz. Biz barmağan, biz körmegen şahar da, auyl
da, tau men tas ta qalmaidy. Sosyn üi şaruasyn, bala kütimin, dükennen
azyq-tülik tasudy seniñ nəzik iyğyñnan tüsirip öle-ölgenşe özim arqalap
ötem! Aspan ainalyp jerge tüsse de sağan, sirə, küreñ qabaq
körsetpeimin.
Ainala töñiregimizdegi basqa adamdarğa da boryştar siiäqtymyn.
Bügin oilasam kezinde mağan azdy-köpti septigi tiıp, jaqsylyq jasağan
jandar köp i̇eken. Al, meniñ kimge paidam tidi? Qara bastyñ qamynan asa
almai kalyppyn ğoi.
Adam qaşanda öziniñ i̇erik-jigeriniñ əmirşisi, al öz ar- ojdanynyñ
qūly boluy kerek i̇emes pe? Demek, men özimdi- özim şirata tüsuime
bolady. Ol üşin öz i̇erik-jigerime əmirşi bop, ony oqtyn-oqtyn
qamşylap tūruym kerek şyğar. Sonda ğana men adamdar aldyndağy
qasietti azamattyq paryzymdy bir minutqa da jadymnan şyğarmas
i̇edim.
Men öz ar-ojdanymnyñ qūly bola aldym ba? Joq, ərine. İeger men
ondai biıktikke köterilsem, onda sağan bergen antymnan attap ötip
ketpes i̇edim ğoi. Bərin keiinge qaldyryp keldim. İerteñ-bürsigüni dep
jürgende zuyldap jyldar öte şyqqanyn da baiqamai qappyz-au.
Ömir ötip baraly
i̇ertenmenen, Qaitem
ony?!
Janbağan, örtenbegen.
Özimnen-özim bügin jerkenemin,
Ömirde i̇eş nərseden jerkenbep
i̇em, —
dep jyrlağan aqyn Mūqağali Maqataevtyñ öleñ joldary i̇esime tüsti.
Osynşama jasqa kelgenşe meni tiri pende « arsyz» dep aiyptap
körgen i̇emes. Biraq ar-namystyñ şynaiy tabiğatyn i̇endi ğana ūqtym
desem nanasyñ ba? Jasyratyn nesi bar? Turasyn aitsañ, qazir meniñ bir
aiağym körde, bir aiağym jerde ğoi. Jan alqymğa kep, ölim beinesi közime
i̇elestep tūr. Mūndai jan tylsymğa taqalğanda jyldar boiy keudemizde
būiyğyp jatqan ar-namys ūianyp alyp, adam janyn odan beter qinai
tüsedi i̇eken. Teginde, ary taza adamdar tittei de qinalmai-aq, i̇emin-i̇erkin
jan tapsyra ma dep qaldym. Mümkin, olardy da qinaityn tağy bir
qūbylystar bar şyğar. Biraq men onysyn bilmedim. Öitkeni osy bir
jantalas sətte özimdi-özim sütten aq, sudan taza adamdar qataryna qosa
almadym. Oğan ar-ojdanym jibermedi. Öitkeni seniñ aldyñda az da
bolsa özimniñ kinəli i̇ekenimdi jürek qūrğyr sezip tūr. Özimdi-özim qalai
aldamaqpyn.
Ras, ar-ojdan degenimiz jürek iaki ökpe sekildi adamnyñ denesinen
tauyp körsetuge bolatyn jeke müşe i̇emes. Alaida, ar-ojdan solardyñ
bərinen de myqtysy ma dep qaldym. İer jigitti qamşylap, ne bir i̇erlik
isterge jigerlendirip jiberetin sol ar-namys sezimi i̇emes pe?! Demek, odan
qüdiretti küş joq. Tiri qalsam, onda ğūmyr boiy osy bir küşke bas iıp
öter i̇edim.
Ras, i̇el-jūrttyñ, jora-joldastardyñ, tuğan-tuysqandarymnyñ
aldynda arym tau suyndai taza. Oğan i̇eşkim kümən keltirmeidi.
İnjener-qūrylysşy retinde tyndyrğan isterim de az i̇emes. Biz salğan
ərbir üi sonyñ kuəsindei bop qasqiyp tūr. Bireudiñ ala jibin attağan
i̇emespin.
Biraq janymdai jaqsy köretin, i̇eñ jaqyn adamnyñ aldynda Uiatty
i̇ekenimdi oilağanda tyndyrğan isterimniñ bəri közime körinbei, qūny kök
tiyn bop qalady.
Qolymnan kelgen jaqsylyqty i̇eşkimnen aiagi qalğan joqpyn.
Qolymnan kelgen...
Biraq būl bügin az sekildi bop körindi. Qolynan kelmeitin jaqsylyqty
isteitin de jandar bar.
Gauhar! Balalyq şağymyzda balausa jüregimdi tebirentken bir oqiğa
tap qazir oiğa oralyp otyr. Sol oqiğanyñ mağan qatty əser i̇etkeni
sondai, əli künge deiin köz aldymda i̇elestep tūr. Biraq sol oqiğa mağan
sabaq bolmağan i̇eken. Ökinişti-aq.
Keşegi soğystan i̇eki aiağynan birdei airylyp qaitqan Qaratai
deitin ağam turaly aityp i̇edim ğoi. Sol kisi qūrtaqandai jer bauyr
arbağa otyryp, əri özin-özi sol mügedekter arbasyna qaiys-jippen
myqtap tañyp tastauşy i̇edi. Sosyn i̇eki qolymen jer tirep əlgi arbasyn
əreñ jyljytatyn. Bes-alty qadam jerge jetu oğan aqyretten qiyn i̇edi.
Bizder, oiyn balalary, köktem kelse-aq Sūrymsaidan şyqpai
qūiatynbyz. Öitkeni būl kezde mūnda qyzğaldaq ta, köbelek te köp. Būl
sai auyldan i̇eki-üş kilometr jerde
Bir küni Sūrymsaida qyzğaldaq terip jürip zərem ūşty. Özimnen
bes-alty adym jerde ösip tūrğan qalyn şöptiñ bastary özinen-özi
terbelip, şaiqalyp ketti. Şoq basyp alğandai yrşyp tüstim. Mağan
qarai jylan jyljyp kele jatqan şyğar dep qaldym.
Artynşa-aq əldekimniñ ahlep, uhlep, qüddy zoryğyp yñyranğandai
üni i̇estildi. Bir sət öz közime özim senbei añyraiyp qaldym. Əlp qalyñ
şöptiñ arasynan qyltiyp mügedek ağamnyñ basy körindi. Baiağy jer
bauyr taqtai arbasymen jyljyp jür. Borşa- borşasy şyğyp terlep,
üsti-basy terge malynyp tūr. Özi əbden diñkelep, şarşasa kerek. Tütigip
ketipti, biraq közderinen quanyş üşqyny şaşyraidy. Qos janary
jarq-jarq i̇etip, boiynda jatqan qyruar qaisarlyqty sezdirgisi
kelgendei. Būl kisi mūnda qalai jetken degen saual oiyma özinen- özi sap
i̇ete tüsti. İeki-üş kilometr jerge jolsyz, südiger arqyly qalai kelgen?
Mynadai jer bauyr arbamen ainadai tegis asfaltta qozğaludyñ özi
qiiämetten qiyn ğoi. Əlde, bireu atpen iaki arbamen jetkizip tastady ma
i̇eken? Ol özi mağan səl külimsirep, bir türli quaqylana qarap qūiady.
«Meniñ mūnda nege kelgenimdi bilesiñ be?» dep türğandai. Üsti-basy adam
körgisiz lai-lai. Jeidesiniñ jeñderin şyntağyna deiin türip qoiypty.
İeki bilegin de tiken tilgilep, aiğyz-aiğyz i̇etip
tastağan Ağamnyñ sonau köz ūşyndağy auyldan osynda süiretilip, öz
küşimen jetkenine i̇endi i̇eşqandai kümənim joq i̇edi.
Şynynda da, sonşama əbigerge tüsip nege keldi i̇eken dep oiladym.
Dozaq otynan ötkendei özin-özi osynşama azapqa salyp nege keldi?
Sondai-aq myna i̇elsiz, jansyz saida ne bar? Biraq əri oilap, beri oilap
dardai kisini sonşama azap şektiruge arzityndai-aq myna saidan i̇eş
nərse oilap tappadym.
Bağanadan beri öz oiymmen özim əure-sarsañ bop, tük te baiqamağan
i̇ekem. Ağam keudesin astyndağy jer bauyr taqtaişa-arbağa jalpaq
qaiystarmen ipatyp-pūtyp tañyp tastağan dep i̇edim ğoi. Keude tüsynan
aiqyş-üiqyş tartylğan sol qaiystardyñ ara- arasyna qaz-qatar i̇etip
qyzğaldaq gülderin tizip qystyra beripti. Sonda bül kisi şynymen- aq
gül teruge kelgen be? Joq Güldi ne qylsyn ol? Qyz deisiñ be,
qyzğaldaqqa qyzyğatyn. Ağam aitpai tūr. Əitpese būl keluinde qūpiiä
bir syr bar dep oiladym. «Sizge qyzğaldaqtyñ keregi ne?» dep te sūramaq
bop oqtaldym. Biraq jüregim daualamady.
«Nemene, dalanyñ gülin mağan qimai tūrsyñ ba, əlde seniñ oiyñşa
mügedekter adam i̇emes pe?!» dep keiin tastasa qaitem.
Auylğa birge qaittyq. Jol-jönekei ağam öziniñ i̇eki aiağy sau kezde osy
Sürymsaida qūrbylarymen asyr salyp oinağanyn, ortekedei orği
şauyp, köbelek quğanyn, keiinirek osynda kolhoz jylqysyn baqqanyn,
qūlağyna qūryq timegen nebir asau attardy auyzdyqtap, arynyn
basqanyn aityp berdi. Ol öziniñ soğysqa deiingi ömirin əñgimilegende
jüzi bir türli nūrlanyp, közderi oinaqşyn, tinp közniñ astyndağy
əjimderi de özinen-özi ğaiyp bop ketedi i̇eken.
Aqyry auylğa da jettik-au. Men de ilesip üiine bardym. İeşkim
joq i̇eken. Jeñgem kolhoz jūmysynda bolsa kerek.
Üidiñ işi tap-tūinaqtai jinauly. Kelgen boida-aq ağam alasa
stol üstindegi qyş közege su qūiyp, işine özi əkelgen gülderdi salyp
qoidy. Sosyn dereu juynyp, şaiyndy. Saqalyn qyrdy. Taza
jeidesin tauyp kidi. Betine ətir jağyp aldy. Ainağa qarap, şaşyn
tarady.
— Köke, qonaqqa barasyz ba? — dedim özimşe paiymdap.
— Joq, o.
— Əitpese nege?.. — dep kümiljip qaldym. «Əitpese nege sonşa səndenip
jatyrsyz?» demekşi i̇edim. Auzym barmady. Aitar oiymdy özimşe
jonyp, jūqalai tüsken boldym:
— Köke, bügin mereke i̇emes qoi, — dedim
— Bügin mereke, İerjan! Ülken mereke. Bizdiñ üide, ərine. Jeñgeñniñ
tuğan küni ğoi.
Myna gülderdi kimge əkeldi deisiñ? Jeñgeñe! Ūqtyñ ba, balaqai?
— Oibai-au, mağan bir auyz aitsañyz ğoi. . Sizdi sonşa əurege salmai-aq
qyzğaldaqty men terip kelmes pe i̇edim?
— Joq, İerjan. İesiñde bolsyn. İeñ jaqsy köretin qyzyña syilaityn güldi
tek öz qolyñmen üzip alatyn bol. Sonda ğana gülden mahabbat iısi
añqityn bolady. Ter siñbegen būiymnyñ kök tiyndyq qūny bola ma?'
Sol ağamnyñ osy bir sözi bügin i̇esime tüsip, özimnen- özim
qysyldym. Mügedek ağam jeñgeme bir minuttyq quanyş syilau üşin
qanşama ter tökti deseñizşi! Ağamnyñ sol joly malmandai bop
terlegeni, ökpesi öşip şarşağany, alaqandarynyñ küldirep, qabaryp
ketkeni bir sətte közime i̇elestep ketti
Teginde, adam bir-birine quanyş syilau üşin ömir sürmei me? Al,
men seni quantu üşin ne istedim, Gauhar? Men mügedek i̇emespin. On i̇eki
müşem tügel. Seniñ tuğan küniñdi,
sirə, i̇eskermeppiz de ğoi. Jylyna bir-aq ret keletin öz merekemizdi
de jadymyzdan şyğaryp alğanbyz ba?
Ras, bir-i̇eki ret sağan būl jöninde aitqansydym. Toilaiyq ta dedim.
Biraq sen keregi ne degen soñ birjola ūmytyp ketippin. Öjettigin
jetpedi.
Koişy, sony.' Tuğan kün de söz be i̇eken? Men odan ülkenderin de
istegem joq qoi Tipti seniñ keibir ötinişterindi de əlgi künge söz
būidağa salyp, oryndamai kelem ğoi. İə, Gauhar! Sağan quanyş
syilamaq tügili, öziñe qiiänat jasap jür i̇ekem-au
Sonyñ bərin keşteu ūqqanyma ökinem. Öz qolymmen gül üzip, sağan
syilamağanyma qynjylam. Kün saiyn özñie quanyş sezimin syilai
almağanyma qinalam.
Mümkin, əli de keş i̇emes şyğar. Özñie əli de talai gül, talai quanyş
syilarmyn. Ol üşin bügin operatsiiädan qalaida tiri şyğu kerek. Ölmei
qalu meniñ mümkindigin ğana i̇emes, mindetim de i̇eken ğoi. Mindetke alğan
isti qalai da oryndau qajet i̇emes pe? Ol üşin soñğy demim bitkenşe,
berispei alysyp, arpalysyp, ömir üşin küresti bir minutqa da
saiabyrlatpauym kerek.
Gauhar! Mūndaida qai-qaidağy bir oilarğa şyrmalyp qalady i̇ekensiñ.
Meniñşe, adam ataulynyñ bərine tən bir kemşilik bar. Mümkin, ol
kemşilik i̇emes, qaita adamnyñ artyqşylyğy şyğar. Əiteuir anyqqanyğyna jete almadym. Men aitaiyn. Sen öziñ sosyn būl jöninde bir
tüiinge kelersiñ.
Qaşanda biz alystağyny, biıktegini, qiyndağyny armandaimyz ğoi.
Asyl arman qaşanda qol jetpestei, oryndalmastai, iske aspaityndai
bop körinedi. Əitse de, soğan jetu üşin janymyzdy salamyz. Jatpaitūrmai izdenemiz. Üiqydan bezemiz. Küresemiz. Küni-tüni armandaimyz.
Añsaimyz. Üzdigip kete jazdaimyz
Bir qyzyğy — sol armanğa qolymyz jetse-aq ony i̇endi būrynğydai
qadir tūtpaimyz.
Oğan jai nərse siiäqty onşa mensinbei qaraityn bop qalamyz.
Onyñ bir kezde qiiäl jetpes arman bolğanyn, talai tünder
zaryqtyryp ūiqy bermegenin bara-bara ūmyta bastaimyz.
Gauhar' Bir kezde seniñ ərbir söziñ, ərbir qimylyñ, ərbir kirpik
qaqqanyñ meni i̇esimnen tandyryp jibere jazdaityn. Ər söziñdi tyñdap,
ər qimylyñdy tamaşalap, kirpikteriñdi qyzyqtap tūra bergim keledi.
Mağan būdan artyq i̇eş nərse kerek i̇emes tərizdi i̇edi.
Qazir nege öziñdi körgende jürek tulamaidy deisiñ goi? Seni
būrynğydai süimeidi dep oilaisyñ ba? Joq. Olai oilasañ —
qateleskeniñ. Men seni qazir būrynğydan myñ i̇ese artyq süiem. Onda nege
men bir kezdegidei qas-qabağyña qarap, oiyñdağyny aitqyzbai-aq özim
tauyp otyruğa əreket jasamaimyn? Nege öziñe būrynğydai öleñ
joldaryn oqymaimyn? Mahabbat hikaialaryn nege aitpai qoidym? Nege
alğaşqy kezdegidei kün saiyn seniñ köñil-küiiñdi sūrap jatpaimyn?
Osyny bilesiñ be, Gauhar?
Al, men bilem. Būryn bilmeuşi i̇edim. Auruhanağa tüskeli beri ğana
ūqqan siiäqtymyn. Adam jaqsyğa da, jamanğa da üirenedi. İə, üirenedi,
köndigedi, dağdylanady, ədetke ainaldyrady. Aidyñ jartysy jaryq,
jartysy qarañğy ğoi. Jamandyqqa köndigu keide
kerek te şyğar. O jağyn bilmedim.
Al, adam jaqsylyqqa nege üirenedi?! Paiymdap qarasañyz, būl
baryp tūrğan qylmys qoi. Bir minutqa öziñ- aq oilap körşi, Gauhar Seni
əlemdegi i̇eñ baqytty adam deiik. Sen bara-bara öziñniñ baqytty i̇ekeniñe
əbden üirenip, oğan köndigiñ kettiñ. Öziñe əbden üirenşikti bop qalğan,
qaşannan-aq ədetke ainalyp ketken baqyt seziminiñ i̇endi sağan qyzyğy
bola ma? Basqaşa aitqanda, öziñe üirenşikti bop ketken nərse seni
quanta ala ma? Jalpy, baqytty boluğa köndigu kerek pe? Joq, ərine.
Ğūmyr degenimiz qanşa oqyp jatsañ da, məñgi-baqi tausylmaityn
ğajaiyp qyzyq dastan i̇emes pe? Kün saiyn sol dastannyñ bir betin oqyp
tastaimyz deiik. İerteñgi oqylatyn bette qandai oqiğa bolary bügin
bizge beiməlim. Sondyqtan i̇erteñgi kün de bərimizge qyzyq körinedi.
İerteñ de sol kelgen jerimizden bastap, tağy da tamsana oqimyz. Söitip
kün saiyn jaña, būryn özimizge beiməlim hikaialar oqyp, ləzzattana
beremiz.
Meniñşe, i̇erli-zaiypty adamdar da birine-biri naq osyndai ğūmyr
boiy oqysa da tausylmaityn, keremettei qyzyq jyr-dastan bola
bilui kerek. Ğūmyr boiy oqyp rahattanuğa bolatyn sūmdyq ülken
dastandy birer künde asyğyp, aptyğyp, paraqtap şyqqannan ne
paida? Biz qaida asyğamyz?
Mine, i̇endi öziñ aitşy. Qolyñdağy baqytqa üirenşikti nərse retinde
qarauğa bola ma?
Joq, ərine. İeger üirenşikti desek, onda ol baqyt i̇emes.
Biraq biz jaqsylyqqa, baqytqa, quanyşqa tez köndigip
alamyz. Ony ədetke ainaldyryp jiberemiz. Sondyqtan birtebirte jaqsy habarğa quana almaityn, jamandyqqa
qaiğyrmaityn tas merez bop şyğa kelemiz.
Kün saiyn kökjiekten köterilip Kün şyğady. Bükil əlemge şūğyla
şaşady. Tañ atady. Biz mūny künde köremiz. Sondyqtan künniñ ər joly
qalai şyğyp, qalai batyp jatqanyna jöndi mən de bermeimiz. Oğan
qaramaimyz da. Öitkeni biz: bügin de Kün qūddy keşe özimiz körgendei
bop şyğady, keşegidei bop Uiasyna batady dep oilaimyz. Solai i̇ekenine
tipti küni būryn kəmil senimde bolamyz.
Al, şyndyğynda, i̇erteñ de Kün tura bügingidei bop şyğa ma? Joq!
Ömir qaitalanbaidy deimiz. Ərbir sekund ömirdiñ i̇eşqaşanda
qaitalanbaityn özindik i̇erekşeligi bar i̇emes pe?
Demek, i̇erteñgi şyğatyn Künniñ de onşa-mūnşa közge şalyna
koimaityn özindik i̇erekşeligi bar. Olai bolsa, i̇erteñ Kün bügingiden
özgeşeleu, basqaşalau şyğary haq. Mine, sondyqtan da adamzat san
myñdağan jyldar boiy būl kieli qūbylysty tamaşalaudan jalyqpai
keledi. Künniñ şyğuyn ərbir tarihi ūrpaqtyñ suretşileri ər türli i̇etip
beineleui de tegin i̇emes şyğar. Tipti bir künde salynğan qūdiretti
Künniñ i̇eki sureti de bir-birine ūqsamaidy ğoi.
İə, sen bügin men üşin keşegi Gauhar i̇emessiñ. Səl de bolsa
keşegiden göri özgeşeleusiñ. Biraq men köbine işki jan dünieñdegi
keibir özgeristerdi baiqai almai, qyzyqtai almai, odan ləzzatana
almai jürmin be dep qorqam. Būl — sezimniñ toza bastauynan i̇emes,
adamnyñ qaşanda jaqsylyqqa tez üirenip, jattyğyp ketuinen tuatyn
qūbylys. Sondyqtan kündelikti küibeñge əbden moiynsūnyp, köndigip
almai, qaita oqtyn-oqtyn silkinip tastap, jyldar boiy būiyğyp
qalğan, ūilyğyp qalğan oi- sezimderdi ūiatyp otyru kerek şyğar.
Əitpese əlemdeginiñ bəri birte- birte közimizge üirenşikti körinip,
özimiz i̇eş nərsege tañdanbaityn bop qalamyz ğoi. Tañdanbau —
qyzyqpau degen söz. İeş nərsege qyzyqpai ğūmyr keşudiñ keregi ne?
Tabiğaty sezimtal jandar qaşanda ərbir Künniñ, ərbir sekund
Uaqyttyñ özindik i̇erekşelikterin mült jibermei, jazbai tanidy.
Mūndai jandar basqalardan göri köbirek köre biledi, jaqsyraq i̇esti
biledi, aiqynyraq sezine biledi. Sondyqtan olarğa bəri qyzyq. Bəri
tamaşa. Bəri ədemi. Zerikpeidi. Toryqpaidy. İeşqaşan da sary uaiymğa
salynbaidy.
Bügingi operatsiiädan aman şyqsam, naq osylardai adam boluğa
tyrysam, Gauhar. Būl jai uəde i̇emes. Solai bolaryna i̇eşbir şübəsiz
sene ber, süiiktim.
Mine, beine bir aqşa qarğa kömilip qalğandai-aq appaq gülge
oranyp alğan alma bağyna auruhana terezesinen qarap tūryp, men
qazir osylardy oiladym, Gauhar.
Aqyry tün tündigi de türildi. Jūrt dəlizde əri-beri jüre bastady.
Qazir ğana professor bizdiñ palatağa kelip ketti. İesikten kirgen boidaaq ol:
— Qalai, daiynsyñ ba, İerjan? — dedi bir türli myğym dauyspen. Onyñ
dausyndağy senimdilik, batyldyq pen öjettik qolma-qol professordan
zyp berip mağan ötip ketkendei i̇edi. Dərigerdiñ senimdi dausy əp-sətte
meni de jigerlendirip, qairattandyryp jibergendei boldy. Arqamnan
auyr jükti alyp tastağandai-aq zamatta özinen-özi tynysym keñip sala
berdi.
Baiqadyñ ba, Gauhar? Professor meniñ familiiämdy i̇emes, atymdy
aityp söiledi. Onda tūrğan ne bar deitin şyğarsyñ. Mynadai
qysyltaiañ şaqta tüimedei jaqsylyq köziñe tüiedei bop körinedi i̇eken.
Ol «İerjan» degende işim jylyp qaldy. Meni özine səl de bolsa jaqyn
tartqan siiäqtanyp ketti.
Öziniñ ūlyq basyn kişigik i̇etip, aldyma kep tūrğan professordy
körgenimde, özimnen- özim sasqalaqtap, qapelimde auzyma söz tüspei
qalsa kerek.
— Ərqaşanda daiynmyn, İelena Andreevna! — deppin. Biraq
professordyñ i̇esikten şyğuy mūñ-aq i̇eken, özime de beiməlim bir
qorqynyş sezimi tūla boiymdy qaita bilep, töstep, i̇eriksiz əldeqaida
dedektetip əketip bara jatty. Sonda men neden jüreksinem?
Neden taisalam? Men qauiptenetindei ne bar?
Mümkin, operatsiiäğa baruğa jüreksinip, batyldyğym jetpei tūrğan
şyğar. Joq. Oğan baiağyda-aq bekem bel buyp, tas tüiin şeşimge kelgem.
Mümkin, men jañağy professordyñ qabiletine senbei tūrğan şyğarmyn.
Joq. Oğan şək keltirmeimin İmanymdai nanam. Onda özime-özim senbei
jürgenim be? Öz küş-quatyma, qairat- jigerime küdik keltirgenim be?
Joq, ərine Bügingidei men i̇eşqaşan da osynşalyqty özime-özim berik,
mūndai senimdi bolyp körgen i̇emespin. Köñilimde küdiktiñ köleñkesi de
joq.
Biraq jüregi qūrğyr əldeneden şoşityn siiäkty. Neden? Ədette adam
belgisiz, özine tüsiniksiz nərsege ūşyrap qalsa da qorqady ğoi. Jas
balalar qarañğy beiuaqtan zəreleri ūşyp, qalai qoryqsa, i̇eresek
adamdar da özderine belpsiz nərseden solai üreilenedi. Men üşin qazir
belgisiz nərse ne? Ərine, ölim qateri. Tiri qalam ba, joq pa degen saual
bir minut ta i̇esimnen şyqpai otyr, kökeiimde «men mūndalap» sairap
tūr ğoi.
Biraq qorqaqtyq i̇emes, Gauhar Qorqynyş — tabiği sezim. Ol
tirşilik iesiniñ bərine de tən qasiet. Ömir süru üşin qajetti qasiet. İeş
nərseden qoryqpasa, tiısti jerinde saqtanbasa, közsiz batyr bola berse,
onda jer betinde tiri jan qalmas i̇edi.
Ol, qorqaqtyq — adamğa bitken tabiği qasiet i̇emes qoi. İeşkim
anasynan sujürek bop tumaidy. Ol öse kele paida bolady. Demek,
qorqaq bolu — adamnyñ dünie tanymyna, tipti əleumettik közqarasyna
bailanysty tuatyn üğym i̇emes pe? «Qorqaq adam — i̇eñ qauipti adam»
Mūny aitqan nemis jazuşysy Karl Berne. Nege olai degen? Sebebi
qorqaq adam qaşanda opasyz keledi. Al, opasyz, qorqaqtar öz janyn
aman alyp qalu üşin bükil əlemdi satyp ketuge əzir.
Ürei sezimi barlyq adamğa tən tabiği qasiet. Odan i̇eşkim qaşyp
qūtylgan i̇emes. Qorqynyş seziminiñ i̇eñ küştisi — ajal üreii. Ajaldyñ
qyl arqany moiynğa tüsip, qylğyndyra bastağanda ğana adamdy ajal
üreii bilei me? Joq. Sau-salamat şapqylap jürgende-aq boiymyzda
azdy-köpti qorqynyş sezimi bolatyn şygar. Əitpese nege ölikti
körgende töbe qüiqamyz şymyrlap ketedi?
Əitse de, ölim qaupi ūdaiy töbemizden tönip tūrmaidy. Köbinese
ony öz basymyzğa qater töngen sətterde ğana i̇eske alamyz. Öitkeni
«adamnyñ aqyl-oiyn ürei sezimine biletip qoiuğa bolmaidy». Köne
zamannyñ ūly aqyny Dante Aligeri osylai depti.
Bir qyzyğy — adam boiyndağy qorqynyş sezimşiñtabiğatyn,
əsirese, ajal üreiiniñ işki syryn ğalymdar köpten beri-aq zerttep keledi
i̇eken. Orystyñ ūly ğalymy, ataqty fiziolog İ.İ. Meçnikov būl salada
bükil əlemdik ğylymğa qyruar üles qosqan jan sanalady. Alaida ol
«qorqynyş sezimin zertteuge, onyñ qūpiiälaryn aşyp körsetuge, ajal
üreiiniñ beinesin jasauğa» ğalymdardan göri, aqyn-jazuşylar köbirek
i̇eñbek siñirgen dep moiyndaidy.
Öz şyğarmalarynda qorqynyş sezimi, ajal üreii haqynda meilinşe
ğylymi dəldikpen jaza bilgen birneşe jazuşynyñ i̇esimin ūly fiziolog
zor iltipatpen atap körsetedi. Olar: ağylşyn aqyny Djordj Bairon,
frantsuz jazuşylary Alfons Dode men Emil Zolia, orystyñ ūly
jazuşysy Lev Tolstoi. Məşhür ğalym solardyñ işinde, əsirese,
Tolstoidy airyqşa joğary bağalaidy. Jazuşy logikalyq oilanu
ədisimen-aq sol kezde ğylymnyñ küşi jetpegen syrlardy aşqan i̇eken.
Adam boiyndağy qorqynyş sezimin öz basyna san ret ajal üreii
töngen jazuşydan artyq kim beinelep jazbaq? Sol sūmpaiy sezimdi
beinelep körsetudiñ keregi ne deisiñ ğoi.
Gauhar! Öziñ-aq aitşy, töreligin. İeger bir tas qarañğy meñireu
tünderdi ğümyrymyzda bir ret te körmegen bolsaq, onda külli əlemge
şuaqty şüğyla şaşyp, arailap tañ atqan sətte myna jaryq düniege
sonşama qatty quana alar ma i̇edik? Sary şūnaq aiazdyñ ne i̇ekenin
bilmeitin, ömirinde toñyp körmegen adam peş janyp tūrğan jyp- jyly
üidiñraqatyn jan-tənimen seze ala ma? Şildeniñ şyjyğan ystyğynda
ökpesi auzyna tyğylyp, tandyry keuip şöldegen jan ğana saialy baq pen
salqyn sudyñ ləzzatyn öziniñ jan-jüregimen tolyq seze bilse kerek
Dəl sol siiäqty ürei seziminiñ bar qaharyn kökirek kezimen körip,
jan-tənimen aiqyn seze bilgen adam ğana jer betinde ömir sürip, tiri
jürudiñ özi ūly baqyt i̇ekenin tolyq ūğa alady ğoi. Mūny ol tek aqyloimen ğana i̇emes, öziniñ jan-jüregimen sezinetin bolady Ömirdiñ
ūlylyğyn, öziniñ şeksiz baqytty i̇ekenin basqalardan göri, əlde- qaida
tereñirek tüsinudiñ özi baqyt qoi.
Lev Tolstoi nağyz qorqynyş sezimimen tūñğyş ret jiyrma alty
jasynda betpe-bet ūşyrastym degi jazady. Sevastopol soğysy kezinde
jau qorşauynda qalyp qoiğan jiyrma alty jastağy orys ofitseriniñ
jan şoşyrlyq, üreige toly köñil-küiin suretteitin joldardy oqyğan
sətte qalai arqañ mūzdap, işiñ qalşyldap ketkenin öziñ de sezbei
qalasyñ.
Biraq mūndai üreili sezim birte-birte seiilip, keiinirek tipti jazuşy
ony ūmytyp ketedi. Tek şirek ğasyrdan keiin ğana, Tolstoi i̇elu jasqa
taqap qalğan şağynda sonşa jyl boiy bilinbei, būğyp jatqan ölim
beinesi oq jylandai basyn qaqşañdatyp, ūly jazuşynyñ aldynan
şyğa kelipti. Kərilikpen birge özine jaqyndai tüsken ajal beinesi i̇endi
ğana oğan būrynğysynan jüz i̇ese üreili, asa qorqynyşty, meilinşe
jeksūryn bop körinedi.
«Ömirdiñ qyzyğyna mas bop jürgende, — dep jazady ol, — biz i̇eş
nərsege mən bermeidi i̇ekenbiz-au. Əitpese tübinde bir ajalğa duşar
bolarymdy o basta qalai sezbegem? Būl sūmdyq baiağydan-aq jūrttyñ
bərine məlim nərse ğoi. Tap qazir bolmasa da, aqyry bir nauqasqa
şaldyğaryñ, öleriñ haq. Meniñ i̇eñ jaqyn, i̇eñ jaqsy köretin
adamdarymdy atyñ öşkir ajal talai mərte aramyzdan alyp ta ketti ğoi.
Bir küni kezek mağan da keledi. Osynyñ bərin köre tūryp, bile tūryp,
qalai ğana ömir süruge bolady i̇eken?! Mine, ğajap dep osyny ait!»
Barlyq adamğa ton ajal üreiiniñ tabiğatyn öz tuyndylarynda
meilinşe senimdi i̇etip körsete bilgen jazuşylardyñ biri Alfons Dode.
Ol öziniñ bir dosyna jazğan hatyñda ağynan jarylyp, bylai depti:
«Osy bir ajal üreii özegimdi örtep bitti. Qanymdy qaq qyldy. Janymdy
jai taptyrmai qoidy. Əsirese, pəter auystyrğanda zərem ketedi. Jaña
üige köşip kelgende tabaldyryqtan attai bere-aq jaman oiğa kelem: men
ölgende tabytym osy üidiñ qai jerinde tūrady i̇eken dep közimmen
bölmelerdiñ işin tintkilep, tabyt qoiuğa yñğailylau degen jerdiñ bərin
dereu qarap, körip şyğam».
Viktor Giugo öz üiine qonaqqa kelgen ataqty adamdardyñ bərine
mindetti türde tek jalğyz ğana saual beredi i̇eken. Jazuşy öz qonağyna
qiyla qarap otyryp: «Siz, sirə, ajalym jaqyndap kele jatyr dep
üreilenbeisiz be?» — dep sūraityn bolğan. Sonda əlgi qonaqtardyñ bəri
şetinen: «Qorqam» iaki «Qatty qorqam», — dep jauap qatqan i̇eken.
Būl atalğan jazuşylardyñ bəri ölim i̇emes, ömirdiñ ūlylyğyn bükil
əlemge paş i̇etken jandar. Olar tylsym ajal üreiin jasyrmai beineleu
arqyly bizge ömirdi san türli qyrynan körsetedi. Ömirge degen
qüştarlyğymyzdy arttyra tüsedi.
Mine, kördiñ be, Gauhar! Ajal üreii barlyq janğa tən tabiği qasiet
i̇ekenin i̇endi ūqtyñ ba? Meniñ osyndai kürdeli, neirohirurgiiälyq
operatsiiä aldynda onşa- mūnşa qobaljyğanymdy sen qorqaqtyq dep
oilama. Mūnyñ bərin sen dūrys tüsinsin dep ədeii əñgimelep otyrmyn.
Qazir boiymda qorqynyş sezimi baryn senen jasyrğym da kelmeidi.
Biraq ürei seziminiñ jetegine i̇erip kete beretindei-aq küireuik, bos
belbeu i̇emespin. Bügin jymysqy sezimderden göri, aqyl-parasatqa
köbirek i̇erik beru kerektigin bilem.
İendi birneşe minuttan keiin meni operatsiiä stolyna alyp ketedi.
Soñğy minuttarymda ne istesem i̇eken? Sağan hat jazyp qaldyrsam ba
i̇eken, Gauhar? Ülgirem be? Joq. Keşeli beri būl qalai oiyma kelmegen?
Biraq ne dep jazam? Men aitatyn nərseniñ bərin öziñ-aq biletin
siiäqtysyñ ğoi, Gauhar. Balalarymyzdy jaqsy adam i̇etip tərbieleu
kerektigin menen jaqsy sezesiñ. Biraq olardy renjitpeşi. İesi bolsa öse
kele bərin özderi- aq tüsinedi. Əiteuir jasytyp alma. Jasyq adam —
jarty adam. İekeuinde jönge salu üşin bir-i̇eki şapalaqtap jiberip i̇edim.
Soğan qazir ölerdei ökinip otyrmyn Al, öziñe ne demek i̇edim? Qolyma
qalam alyp qanşa oqtalsam da, bəribir sağan i̇eş nərse jaza almadym.
Aitar oiym köp siiäqty i̇edi. Biraq qağazğa tüsiruge arzityndai pikirim
joq bop şyqty. Nege?
Adam qaşanda qiiälğa bai, sözge kedei demekpin be? Joq Oi i̇eleginen
ötken sözderdi ğana adam syrtqa şyğarady. Əitse de, i̇eşbir kirşiksiz,
appaq qağazğa tek tereñ oidyñ tüñğiyğynan terip alynğan marjan
sözderdi ğana jazuğa bolatyn şyğar degen pikirge keldim. Al, ondai söz
mende joq siiäqty bop tūrady
Onyñ üstine, hat jazyp qaldyru — operatsiiädan tiri kalatynyma
senbeu degen söz ğoi. Al, men tağy da talai jyl baqytty ğūmyr
keşetinime imanymdai ilanğym keledi. Mine, jan jüregim soğan
kədimgidei nanyp ta tūr. Onda nesine sağan hat jazam, Gauhar? Tipti ol
jöninde oilanudyñ özi Uiat i̇emes pe?
Sonda qazir ne isteuim kerek? Operatsiiä bölmesine əketer aldyndağy
i̇eñ soñğy minuttaryn basqalar qalai ötkizetinin bilgiñ kele me? Ony da
künde körip jürmin. Aitaiyn.
Būl özi operatsiiäğa tüsetin adamnyñ ömirindegi i̇eñ auyr, aqyretminuttar deuge bolady. Mūndaida sağat tili bir nükteden tapjylmai,
melşiıp toqtap qalğandai bolady. Ər minut uaqyttyñ özi məñgi-baqi
tausylmaityndai sūmdyq ūzap ketedi.
Mine, sol azapqa toly soñğy minuttardy neğūrlym tezirek,
jeñilirek, janğa jara salmaityndai i̇etip ötkizip jiberu üşin ərkim ər
türli «ədis» qoldanady.
Keibireuler i̇eñ soñğy minuttaryn öziniñ otbasymen, bala-şağasymen
əñgimelesip tūryp ötkizgendi ūnatady. Osyndai qiyn-qystau, almağaiyp
sətterde i̇eñ jaqyn adamdardyñ janyñda bolğanğa ne jetsin. Būl öoñilge
zor demeu ğoi. Biraq mūnyñ jaman jağy da bar. Közben körip tūrğan soñ
olardy qiyp tastap, birden operatsiiäğa ketu sūmdyq qiyn bolady i̇eken.
Jaqynda bir i̇egdeleu i̇er kisi jigit bolyp qalğan balasymen operatsiiä
aldynda osylaişa qoştasyp tūryp jüregi qysylyp, i̇esinen tanyp
qaldy.
Operatsiiäğa tüsetin küni öziniñ jaqyn tuystaryn auruhana mañaiyna
jolatpai, tek i̇eñ jaqyn dostaryn şaqyrtyp alatyndar da bar. Būlar
köbinese dostarymen birge ötkizgen qyzyqty küñderin, bastan keşirgen
külkşi oqiğalaryn bir-birine aityp, soñğy minuttarda məz-meiram bop
masairap külip jatady i̇eken. Būl «ədistiñ» de bir kemşiligi bar. Səl
iştei qobaljyp, qorqyp tūrğanyñdy əlgilerden bireu-jarymy sezse-aq
körer közge bərine mazaq bolasyñ. Keide olar özderinşe «qamqorlyq»
jasağan bop, barşa jūrttyñ közinşe sağan «qoryqpa» dep keñes bere
bastaidy. Özi üreii ūşyp tūrğan nauqasqa būdan artyq qiiänat jasau
mümkin i̇emes.
Bizben körşiles palatada bir jigit jatty. İeşkimmen aşyq-jarqyn
söilespei, özinşe oqşau jüretin, tymyrsyqtau adam köringen i̇edi. Ötkir
közderin adamğa qadağanda öñmeñiñnen ötip kete jazdaidy. Ne kerek, sol
jigit i̇eñ soñğy minutyna deiin palatada özimen birge jatqan
nauqastarmen şahmat oinap otyra berdi. Ony operatsiiäğa alyp ketuge
dərigerler kelgende oiyn əli bitken joq i̇edi. Əlgi jigit özimen şahmat
oinap otyrğan kisige juan dausymen būiyra söiledi:
— İei, myna pozitsiiäny būzbai, şahmat taqtaiyn küiinde alyp qoi. Men
qaityp kelgen soñ oiyndy jalğastyra beremiz. Sen meni ūdaiy jeñip
keldiñ. Biraq tübinde men seni bir ret jeñbei qoimaimyn! — Būl sözdi
ol özin jügirtek-arbağa jatqyzyp, operatsiiä stolyna əketip bara
jatqan i̇eñ soñğy minutta aitty. Dausy myğym, asa senimdi bop i̇estildi.
Meniñşe, i̇eñ myqty, jüikesi berik jandar osylar bolsa kerek. Olar
auyr minuttarda i̇eşkimniñ koldap, qolpaştauyn, demeuin, müsirkeuin
qajet i̇etpeidi. Qandai dauyl soqsa da, qasqiyp jalğyz özi qarsy tūruğa
əzir.
Al, men şe? Meniñ ne istegenimdi bilgiñ kele me? Mine, operatsiiänyñ
bastaluyna on bes minut qaldy. Men əli kitap oqyp jatyrmyn. Uaqyt
ötkizu üşin i̇emes. Būdan üş-tört kün būryn osy bir kitap qolyma tüsip
i̇edi Bastağan kitapty aiaqtap şyğu kerek qoi.
Aqyryna deiin oqyp ülgerem be, joq pa? Mümkin, ülgerermin. .
Osyndai auyr minuttarda serik bolğan qandai kitap deisiñ ğoi. Bül
özi qanşa ret oqysañ da, qaita-qaita qolğa ala bergiñ kep tūratyn
ğajaiyp bir jyr-dastan. İerlik dastany deuge bolady. Qiyn-qystau
sətterde oqu üşin jazylğan siiäqty.
Būl — Voiniçtiñ atyşuly «Bögelek» romany. Teginde, ajaldy
tərik qyp, ölimdi mensinbeitin, jaujürek jannyn sağyn syndyru
mümkin i̇emes i̇eken ğoi. Adamnyñ jany bolattan da berik pe dep
qaldym.
Mine, arailap altyn tañ atyp, külimdep kün şyqqan sətte. Arturdy
qarañğy qapastan jaryq düniege, aulağa şyğardy. Joq. Künniñ janğa
şipa, dertke dəru şuağyna bölep, rahattandyru üşin i̇emes, qaita sol
tañğy şapaqqa ğaşyq, qüştar jan Bögelekke künniñ nūryn məñgi-baqi
körsetpei qoiu üşin — ony atyp tastau üşin dalağa alyp şyqty.
Künniñ közi külimdep köringen sətte ğana Bögelek öz dūşpandarymen
betpe-bet ūşyrasty. Jaularyn körgen boida-aq qaitadan zyğyrdany
qainap, jigerlenip ketti. İendi ol küreske taisalmai şyğuğa əzir i̇edi.
Basqalar siiäqty ol özin atar aldynda közin oramalmen bailatqan joq.
Arandai auzyn aşqan jalmauyz ajaldyñ jüzine qaimyqpai,
tik qarap ötkisi keldi ömirden. Bir top soldat oğan qarap myltyq kezep,
«atyñdar» degen kaharly būiryqty kütip, melşiıp tūr. Ömirinde tauy
şağylyp, tauany qaityp körmegen i̇er jürek jigit öz jendetteriniñ
aldynda i̇eñsesin biık ūstap ūnjyrğasyn tüsirmei, ajaldy mensingisi
kelmei, özine qaru kezegen soldattarğa, şaidai aşyq aspanğa külimsirei
qarap tūr. Ne degen qaisarlyq deseñizşi!
Mine, «Men de öz nauqasyma, ajal üreiine naq osyndai öjettilikpen
qarsy tūra biluim kerek» degen oi keldi. Qairaty qara tastai qaisar
janğa iştei tağzym i̇ettim. Tap qazir mağan jetispei tūrğan qasiet te osy
tabandylyq, öjettik i̇ekenin jan-jüregimmen sezdim. Osy bir janyma
jaqyn qaharmannyñ ör minezi, təkapparlyğy tabanda-aq meniñ de
boiymdy şiratyp jibergendei i̇edi.
Sol sətte bir aqynnyñ mynadai öleñ joldary özinen- özi oiyma kep
orala berdi: Janbyrdyñ tamşylary jer şiratar,
Tağdyrdyñ kamşylary i̇er şiratar.
...Jer i̇emes tamşydan soñ jatsa
i̇ezilip, İer i̇emes qamşydan soñ
ketse üzilip*
Ras, qanypezer jendetter Bogelekti öltirdi. Biraq qaisar jan
jeñilgen joq. Ajaldy moiyndamai, ölimdi mensinbei ketti. Öziniñ ajal
üreiinen əldeqaida joğary tūrğanyn, əri məñgi-baqi sol ölimnen i̇eñsesi
biık küiinde qala beretinin dəleldep ketti.
İə, ol biık maqsat, asqaq arman, izgi mūrattar jolynda özin qūrban
i̇etti. Biraq ömirdiñ qiyn-qystau ötkelinde boiyna medeu, janyna demeu
izdegen ərbir adamğa sol bir ot jürekti jigittiñ qaharmandyğy önege i̇emes
pe?! Demek, tağdyrdyñ qamşysynan qaimyqpagan qaisar Bögelektiñ
ruhy bügin meni de qoldaityny haq qoi.
Ras, bügingi operatsiiäda ömir men ölimniñ qaisysy jeñeri əzirşe
beiməlim. Əitse de, meniñ ömirden ümit üzgim kelmeidi. Tiri
qalatynyma, professor qolynyñ jeñildigine, özimniñ kūlan taza
sauyğyp, qatarğa qosylyp ketetinime, öziñe əli de talai-talai
kuanyşty künder syilaitynyma, i̇eki birdei ūlymnyñ aldynda əkelik,
i̇elimniñ aldynda azamattyq boryşymdy qalaida öteitinime kəmil
sengim keledi. Basyma būlt ainalsa, janymda seniñ bolatynyña
imanymdai ilanğym kep tur, Gauhar,
Mine, meni operatsiiä stolyna əketuge dərigerler keldi. Naq sol sətte
jalğyz seniñ beineñ ğana qarañğy tüngi jaryq jūldyzdai arman
aspanynda jarqyrap tūrdy. Sol jalğyz jūldyz tap kazir ömirge degen
ümit səulesin meniñ jan-jüregime aiamai qūiyp jatqandai i̇edi.
Mine, operatsiiä bölmesine əketip
barady... 7
Qalkaşym, men tirimin,
qatardamyn, Ömirimniñ tağy
kördim atar tañyn. Ajalmen
aiqastym da ölmei qaldym,
Bar i̇eken əli meniñ tatar dəmim,
— degen joldardy Əbdilda aqyn meniñ dəl osy səttegi köñil- küiimdi
bildiru üşin jazğan siiäqty.
Bir rauaiatta narkozdan ūianğandai boldym. Özime-özim kelip, i̇esimdi
jinai bastasam kerek. Közimdi aşsam öz palatamda jatyr i̇ekem.
«Tirimin, i̇elmei, operatsiiädan tiri şyğyppyn ğoi». İeñ aldymen
oilağanym osy boldy. Əiteuir tirilerdiñ qataryndamyn.
Basqa jağyn oilanyp, tolğanuğa qazir mūrşam da joq. Oilağym da
kelmeidi. İeñ bastysy
— tirimin, Gauhar.
Bar sezgenim — tynysym tarylyp, bireu alqymymnan qylğyndyryp
tūrğandai-aq aua jetpei, demikken üstine demige tüstim. Qanym keuip,
auzymnan demim ot bop şyğady. İerinderim kebirsip, bir-birine jelimdei
jabysyp kapty. Tilim auzyma syimai, tañdaiym qaqyrap, şöldep
baram
İesimdi jiğan alğaşqy sekundta-aq özime de beiməlim bir dülei küş
meni jan tylsymğa takap, qas qağymda əñki- təñkimdi şyğaryp
jibergendei i̇edi. Birese şala-şarpy i̇esimnen tanyp, talyqsyp, birese
özime-özim kelip, janym jarğa taianyp, baryp-kelip jattym.
Qazir künniñ qai mezgili i̇eken dep oiladym Kündiz be, əlde tün işi
me? Qanşa tyrysyp baqsam da közimdi aşuğa dərmenim jeter i̇emes.
Kirpikterim qūddy şoiynnan qüiylğandai zil batpan bop, auyrlap
ketipti. «Pəlenşeniñ qatty auyrğany sondai, beişaranyñ kirpik qağuğa
şamasy kelmei jatyr», — degen siiäqty sözderdi talai mərte i̇estigem.
Biraq adam basy auyrmai, baltyry syzdamai jürgende mūndai sözdiñ
tereñ tamyryna onşa üñile bermeidi ğoi. Mümkin, onysy dürys ta
şyğar. Sau-salamat jan qaidağy-jaidağy jymysqy oilarğa berilip,
basyn katyryp neğylsyn.
Əitse de, jauyrynynan jel ötip, azap-beinet şegip jatqan nauqas
adamğa kirpik qağudyñ özi şynynda da müñ i̇eken. Qañtardağy mūzdai
siresip qatyp qalğan jansyz kirpikterdi bir ret qana terbep jiberu
üşin sonşa köp küş-jiger kerek dep kim oilağan, sirə.
Közimdi aşa almai diñkem qūrydy. Jan dərmen qyp jatyp, aqyry
bir kezde közimdi aşyp alğandai boldym- au. Biraq i̇endi janarym
jabylmai qinady. Kirpik qozğalmai, melşiıp qalsa bar ğoi, ölgen
qoidyñ közindei baqyraiyp tūrğan qos janar qūddy bireu tūz qūiyp
jatqandai duyldap aşyp ketedi i̇eken.
Palatanyñ işi ala köleñke tərizdi. Qalyñ tūmandy künderi ainalatöñirek osylaişa būldyrap, küñgirt tartyp, i̇emis-i̇emis qana sağymdanyp
körinedi. Əlde keşki apaq- sapaq aqşam şak pa i̇eken?
Bükil denem küiip, janyp barady. Barşa əlem alaulap örtenip
jatqandai bop ketti. Tipti mynau üstimdegi jūp- jūqa jamylğyş ta
deneme şoqtai tiedi. Auzymnan şyqqan demime deiin ot-jalynğa
ainalyp ketken siiäqty.
Közime şalynğan nərseniñ bəri — i̇esik te, tereze de, palatanyñ tört
qabyrğasy da, Aqylbek pen Qaisar jatqan kereuetter de döñgelenip,
şyr köbelek ainalyp tūr bop şyğady. Narkoz tarqarda adamnyñ basy
ainalady deuiş i̇edi. Sol şyğar degen oi keldi.
Qūlaqtarym şyñyldap, palatanyñ işi jan-tözgisiz u- şu bop
ketkendei. Beine bir jüzdegen ūstalardyñ balğa, tösteri dəl meniñ
jastyğymnyñ astynda üzdiksiz soğylyp tūrğandai. Oqtyn-oqtyn şañşūñ dauys şyqqandai bolady. Men myna küiimde i̇eş nərseniñ anyqqanyğyna köz jetkize almasymdy sezdim.
Mūnyñ bəri azdyq qylğandai-aq belgisiz bir zil batpan salmaq
üstimnen basyp, janymdy janşyp, i̇eñsemdi i̇eze tüskendei i̇edi.
Əiteuir i̇esimdi jiğaly beri köñilge demeu qylğanym: «Tiri qappyn
ğoi» degen jalğyz oi boldy. Osy oidyñ özi- aq mağan jandy janityn
qūdirettei əser i̇edgi. «İeñ bastysy — tiri i̇ekenmin! İendigi qiyndyğyna
qalaida tozu kerek» dep tüidim.
Tözbegende qaitesiñ? Basqa tüsse, baspaqşy. Əitse de, adamnyñ jany
siri i̇eken ğoi.
Mūndaida tən azaby men jan qasiretine şydai almai küñirene
küizelip, baibalam salyp jüretinder de bolady «Öldim-taldym,
qütqaryñdar!» — dep bajalaqtap, bezek
qaqqanda jūrttyñ bərin aiağynan tik tūrğyzady. Əsirese, tuğantuysqandary qatty əbigerge tüsedi
«Bas jarylsa, börik işinde» dep dymyñdy şyğarmai, iştei tas-tüiin
bop, qarysyp jata beru de jeñilemes. Mūndaida adam qaita ahlap, uhlep,
jiı-jiı kürsinip alyp, mūñyn şağyp jylap jatsa, azaby azaiğandai,
boiy jeñildegendei seziledi i̇eken.
Əiteuir ağyl-tegil bop jylap alğyñ kep tūrady. Biraq biz mūndai
sezimdi parasatqa jyğyp bergendi jön köremiz ğoi. Sondai jylauyq
sezimge berilmei, tek sanağa ğana moiynsūnyp, syrtqa syr şaşpai
jatqan jandardy jūrt: «Tözimi temirden jaralğan i̇eken» dep aspanğa
şyğara maqtaidy i̇emes pe? Mūndailar basyna tüsken azaptyñ bar
salmağyn jalğyz özi köteruge tyrysady. Tiri janğa, i̇eñ jaqyn adamyna
da mūñyn aityp, şeşilmeidi. Syrtqa syr bermeidi.
Biraq taudai tauqymetti, jan tözgisiz azap-beinet pen zəbir-japany
syrtqa şyğarmai işke bügip qaludyñ keregi ne? Özgelerge tözimdi adam
bop körinu üşin be? Əlde: «Men myna jylap-syqtap jatqan jandar
siiäqty i̇emespin, obasta basqaşa, būlardan göri berikteu jaralğanmyn»,
— dep ötirik aitu üşin kerek pe?
Odan göri işine beriik bop qatyp, janyn jauratyp jatqan mūñ-zaryn
köz jasymen jusa da syrtqa şyğaryp, az da bolsa boiyn jeñildetip
alğany jön i̇emes pe? Mūndaida ağyl-tegil jylap, tas bop qatqan köñildi
azdy- köpti jipsitip, juasytyp alğannyñ nesi aiyp?! Iştei qaiğydan
qan jūtyp jatsa da, tisin tisine qoiyp, syrtqa syr bermei, kölgirsip
jüretin jandardy jaqsy adam deuimiz kerek pe? Əlde işine inedei syr
bükpei, öziniñ işekqarnyn aldymyzğa aqtaryp salyp, dostarynan tipti
köz jasyn da jasyrmai, ağynan jarylğan adamdy maqtauymyz kerek pe?
Köz jasy ərqaşanda əlsizdiktiñ belgisi me?! Al, qatygez minez —
batyrlyqtyñ nyşany ma? İel basyna kün tuğanda jau jürek qaharman
da, jūrtpen birge qabyrğasy qaiysyp, bir sətke i̇et jüregi i̇eljirep,
közine jas alady i̇emes pe?! Bükil i̇eldiñ özegi bordai ügilip, qanttai i̇erip,
kəri-jas küñirene jylap jatqanda tük bolmağandai iş merezdenip, tipti
külip jüretin qūian jürek qorqaqtar, ölekse izdegen qorqaular da bolady
ğoi
Ərine, basqa tüsken qaiğy-qasiretke birjola berilip ketu de jaqsy
i̇emes şyğar. Səl nərsege malma tymaqtanyp, boiyndağy alaulağan
ynta-jigerinen airylyp qaludyñ nesi mərtebe! Əitse de, közine jas
alğannyñ bərin jasyq deuge de auzym barmaidy Meniñşe, temirdei
tözimdilik pen bolattai beriktiktiñ tamyry biz oilağannan göri
əldeqaida tereñde jatyr.
Būrynğydan da beter demigip, tandyrym kebe tüsti. Su
sūraiyn desem söilei almaimyn. Jağym tas bop qarysyp qalğan.
Qanşa tyrbañdasam da ne aiağymdy, ne qolymdy qimyldata alar
i̇emespin. Meniñ i̇erkime bağynbaityn aiaq- qoldarym bylq i̇etpei jatyr.
Nege?
İendi özimniñ şarasyzdyğyma qorlyğym kelip, dərmensizdigime jan
jüikem bosap ketti. Sol sətte öksip- öksip jylap alğym keldi. Biraq
mağan qasarysqandai köñilim tas kereñ bop, bir myzğymai siresip qapty.
Janym jipsir i̇emes.
Bərinen de adamnyñ közinen oñailyqpen jas şyğa qoimağany qiyn
i̇eken. Mūndai sūmdyqty kim körgen! Bireuler qatty qaiğy-qasiretke
duşar bolğanda auyl kariiälary.
«Meili jylasyn, boiyn bosatsyn, tartynbai i̇egilip, şerin tarqatyn
alsyn. Əitpese iş qūsa bop, dertke şaldyğyp qalady», — dep jatatyn.
Osy sözdiñ jany bar ma dep qaldym. Mūndaida adamnyñ jan jüikesi
bosap, ağyl- tegil jylap alsa-aq iştegi zapyran-qaiğy köz jasymen
syrtqa ketkendei boiyñ jeñildep sala beredi i̇eken. Əiteuir özim talai
ret söittim.
Men köpke deiin qatyp qalğan qara tastai melşiıp, i̇eş nərsege
işim jylymai, jaryla almai, iş merezdenip, melşiıp jata berdim.
Ənşeiinde səl nərsege bordai üpletin köñilim i̇endi məñgi-baqi
jipsimeitin mūzdai bop semip qalğan siiäqty.
Sol bir sətte mağan jūrttyñ bəri közime külip, syrtymnan
tabalap, şoq-şoq dep tūrğandai körinip ketti. Sony oilağanda iş
qazandai qainap, özimdi-özim tūñğyş ret əlemdegi i̇eñ dərmensiz,
beişara jan sezindim. Biraq sol arada janaryma lyqsyp kep qalğan
köz jasyn köktemgi jauyndai nöserlete tögip-tögip jiberuge
dərmenim kelmei, yzağa bulyğyp, iştei küizele berdim.
Şirkin-ai, köz jasyn köl qylyp, meiiri qanğanşa i̇egil- tegil i̇eñirep
alğan adamnyñ armany joq şyğar dep te oiladym. Közimnen jas
parlasa-aq i̇eñsemdi i̇ezip bara jatqan azap-dozaqtan qūtylatyndai bop
tūrdym. Ter qysqanda səl jipsiseñ de tynysyñ keñip, boiyñ jeñildep
qalady ğoi. Adamdy uaiym qyssa da solai bola ma dep qaldym. Biraq
bügin juregim, sirə, busanar i̇emes.
Basym zar qaqsap, alyp barady. Jūrttyñ bəri jabyla meni tüie
bas qylyp, jan- jağymnan üzdiksiz toqpaqtap, miyma şege qağyp
jatqandai zyrqyraidy. Qūlaqtarym sūmdyq qatty şyñyldap, tük
i̇estir i̇emespin. Közderim qarauytyp, oqtyn-oqtyn tük körmei qalady.
Tamağym qaqyrap, qañsyp baradyñ Janyma qattyraq batqany
da osy boldy. İerinderim beine bir-birine şañdyp tigip
tastağandai-aq qybyr i̇eter i̇emes. Tilim de tañdaiyma jabysyp
qalğan tərizdi.
İendi ğana añğardym. İerinderim i̇emes, jaq süiekterim aşylmai,
aiqasyp, tas bop qarysyp qalğan i̇eken. Būl küiimde meniñ bir tamşy da
su ūrttai almasym aiqyn i̇edi. Su işpek tügili, būl qalpymda şöldedim
dep aita da almaimyn ğoi.
Tas-tüiin bop siresip qalğan jağymdy qalai aşarymdy bilmei, delsal küiimde, i̇eseñgirep jata berdim. Bükil denem, barşa jüike
tamyrlarym tas-tüiin bop tartylyp, saqiyp qapty. Tek işmde
jigisimei jatqan müz i̇erip, auyr azaptan tuğan boidağy qatygezdiktiñ
yzğary səl-pəl tarasa ğana i̇eljirer i̇edim. Ol üşin köñildi bosatyp,
jylap- jylap aluym qajet. Biraq sonyñ özi de qazir qolymnan kelmei,
diñkem qūryp, amalym tausylyp tūr ğoi, Gauhar' Bağanadan beri
qasymda otyrğan büldirşindei, jap- jas medsestra qyzğa közimmen
meñzep, stol üstindegi su qūiylğan grafindi körsettim.
Şamasy, oqudy biyl ğana bitirip kelse kerek. Meni tüsine almai,
soñysyna özi qysylğandai qipaqtap qaldy. Mağan birdeme degendei
boldy. Biraq əli qūlağym i̇eşteñe i̇estir i̇emes.
Men de qasarysqandai közimdi grafinnen almai, soğan tesilip qarağan
küiimde jata berdim. Bir sət men qarap jatkan jaqqa kezdeisoq közi tüsip
ketti de, «ə, ūqtym» degendei ol öziniñ tüsingenine quanyp qaldy.
Asyqpai basyp, palatadan şyqty da, bir jaqtan staqan men şəi qasyq
əkeldi. Söitti de, i̇erinime bir qasyq su tamyzdy.Biraq su auzyma barmai
syrtqa tögilip berdi «Nege işpeisiz? Su sūrağan joqsyz ba?» degendei
kyz mağan añtaryla qarady. Bir tamşy su ūrttaudy aspandağy armandai
körip, qanym qaq bop jatqanyn myna qyz qaidan üqsyn!
Sol sətte bizdiñ palatağa kezekşi dəriger kirip keldi. Süñğaq boily,
at jaqty, qoiu qara şaşty, ak qūba jigitti mūnda tanymaityn adam
joq. Ol — neirohirurg Professordyñ i̇eñ jaqyn köretin kömekşisi.
Būl jigit turaly öziñe aityp i̇edim ğoi. Aty
— Meiman Söziniñ əzil-şynyn ajyratu qiyn. Səl qyljaqbastau ma dep
qalasyñ.
Mine, qazir de səl i̇ezu tartyp, külimsiregen küiinde menen köz almai,
quaqylanyp tūr.
Onyñ myna türine qarağanda mağan sonşama küiip-pisetindei tük te bola
qoiğan
joqsiiäqty «Bir-i̇eki kün şyda, sosyn öz aiağyñmen şapqylap ketesiñ»
dep tūrğandai i̇edi Meiman Köjekov.
Al, meniñ kün ūzakqa su sūrap jatqanymdy ol aitqyzbai-aq ūqty.
Nege su ūrttamai, qinalyp jatqanymdy da jazbai tanydy. Şamasy,
operapiiädan soñ tura mağan ūqsap, jağy qarysyp qalatyndardyñ
talaiyn būryn da körgen-au dep oiladym.
Dəriger qasyma, kereuetke otyrdy da, süiriktei ūp- ūzyn
sausaqtarymen betimdi uqalap, qarysyn qalğan jaq süiekterime massaj
jasai bastady. Jan salyp, jarty sağattai əurelendi-au. Biraq būl
əreketinen i̇eşteme önbedi Siresip kalğan jaq süiekterim bylq i̇eter i̇emes.
Tura sol sətte palatanyñ i̇esigi aşyldy da. Meiirkül apai kirip keldi.
Būl kisiniñ qandai adam i̇ekenin bilmeisiñ ğoi sen, Gauhar. Ol özi osynda
köpten beri feldşer, iağni medsestra bop isteidi i̇eken. Bizder siiäqty ol
süiek pen i̇etten i̇emes, meiirim men yqylastan jaralğan ba dep qalasyñ.
Aurularğa dəri ğana i̇emes, dərmen de beretin medsestranyñ bəri dəl osy
kisidei meiirban bolsa ğoi, şirkin.
Külli auruhanadan oğan riza i̇emes jandy izdep tabu qiyn şyğar.
Qaitsem nauqas adamnyñ köñilin jadyratam dep, jany qalmai qūrdai
jorğalap, bəiek bop ūşyp- qonyp jürgeni. Tikelei mindetine
jatpaityn, san qily, ūsaq-tüiek isterdi de, tittei de jany keiimei,
i̇erteli-keş bir tynbai, tyipyñdap jürip tyndyra beredi.
Özdiginen jürip, tūra almaityn nauqasqa bir staqan şai əkep bere
salu iaki onyñ terlep jatqanyn körse köilegin auystyryp kigize salu,
aşyq qalsa üstine körpe jaba salu — bir qarağanda op-oñai is siiäqty
ğoi. Biraq adam tört tağandap, tyrp i̇ete almai jatqanda osynyñ özi mūñ
bop qalady i̇eken. Meiirkül apai sony jan-jüregimen sezetin siiäqty
körindi mağan. Sondai janyñ qinalğan sətterde aitqanyñdy i̇eki i̇etpei,
tittei de qinalmai, qabaq şytpai qol ūşyn beruge qaşanda əzir.
Meiirkül apaidy bir körgende-aq i̇eriksiz jaqsy körip ketesiñ.
Būl kisi jer ortasynan asyp qalsa da əli künge jalğyz basty i̇eken.
Özine bir türli janym aşidy. Jas kezinde bir jigitke ğaşyq bolyp,
ğūmyr boiy sony kütip ötipti desedi. Jaqynda sol «jigittiñ» kim
i̇ekenin de sezip qaldyq. Alğaşta senerimizdi de, senbesimizdi de bilmei
jağamyzdy ūstadyq. Būl qūpiiäny tek bizdiñ palata ğana biledi. Əlgi
«jigit» kim deisiñ ğoi? Aqylbek ağa i̇eken. Bül öz aldyna bir jyrdastan.
Auruhanadan tiri şyğyp, üige barsam öziñe bərin büge-şigesine deiin
əñgimelep berem, Gauhar.
Al, qazir sol Meiirkül apai meniñ bas jağymda iluli tūrğan appaq
oramaldy alyp, mañdaiymnan şyp-şyp şyqqan mūzdai terdi sürtip
jatyr.
Ol tek meiirimdi analarğa ğana tən yqylaspen beine- bir səbiın
əldilep otyrğandai- aq i̇emirenip, jibektei jūmsaq alaqanymen
mandaiymdy sipai bastady. Myna aialy alaqandar meiirban anamdy
közime i̇elestetip jibergendei boldy.
Sol-aq i̇eken, köñilim öksip, işi bauyrym i̇eljirep, közimnen
qalaişa ystyq jas şyğyp ketkenin özim de sezbei qaldym. Üntünsiz, i̇egile jyladym.
Betimnen aiğyz-aiğyz bop, sorğalap jatqan köz jasymdy
i̇eşkimnen jasyrğym da kelgen joq. Közimnen jas parlap aqqan saiyn
boiymdağy zildei auyr qasiret jügi jeñildep, tynysym keñip bara
jatty.
Birte-birte denem sergip, buyn-buyndarym būrynğydai sirespei,
bosañsyp qalğanyn iştei sezdim. Əzer-məzer degende aqyry auzymdy da
aştym-au əiteuir. Birinşi aitqanym
«su!» degen söz boldy.
Meiirkül apai i̇empeleñdep baryp, grafindegi sudan staqanğa qūiyp
aldy da, şai qasyqpen meniñ auzyma tamyza bastady. Oimaqtai ğana
qasyqpen bergen nəri öñeşime jetpei-aq qūddy qūmğa qūiylğan sudai
zamatta qañsyp qalğan i̇erinderime siñip ketip jatty. Auzyma su qūiğan
saiyn şölim qanudyñ ornyna, qaita būrynğydan beter añqam keuip
jalana tüstim.
Al, jañağy jas qyz qolyna şpritsti ūstağan küiinde añ-tañ bop
qapty. «Qandai siqyryñyz bar?» degendei Meiirkül apaiğa añtaryla
qaraidy. Tas kereñ bop bitip qalğan qūlağymnyñ tyğyny özinen-özi
aşylyp ketkendei boldy. Jūrttyñ bəri sapyldap öoilep jatyr i̇eken.
Dəriger jigittiñ jas medsestrağa qarap: «Būl — adam emotsiiäsyna
bailanysty qūbylys», — degenin i̇estip qaldym.
Keşeli beri ne bop, ne qoiğannyñ bərin jañağy dəriger jigitten
i̇estip bildim. Operatsiiä bes sağat otyz minutqa sozylypty. Narkozdyñ
küşimen on i̇eki sağattai ūiyqtasam kerek. Professor operatsiiädan keiin
meni jüregi myqty, ökpesi taza i̇eken dep maqtapty. Biraq basqa i̇eş nərse
aitpapty. Demek, men öz aiağyma minip kete alam ba, joq pa, myna
qoldarym nege qimyldamai qalğan degen saualdarğa tek professordyñ
özi ğana jauap bere alady degen söz.
İendi ne de bolsa sonyñ keluin kütuim kerek. Düniede tağatyñ
tausylyp, sarğaiyp kütken jaman. Mūndaida uaqyt ta ötpei qūiady ğoi.
Belge soqqan jylandai jandalbasağa tüsip, kireleñdep jatsam da
tiri qalğanyma iştei şym-şymdap quana bastağan siiäqtymyn. Əlginde
ğana dünie-töñirek töñkerilip keterdei bop, ainalany tym-tyrys üreili
beiuaq qarauyta qaptap alğan i̇edi. İendi sonau köz jetpes qiyrdan ömirge
degen ümit oty syğyraiyp, jylt i̇ete qalğandai boldy. Biraq osy əljuaz
jaryq bireu-jarym üp dese-aq jalp i̇etip öşip qalatyndai ölimsirep qana
janyp tūr. Şyqpa janym, şyqpa dep, ömirdiñ i̇etegine tyrnağymnyñ
ūşy zorğa ilinip jatqanda sol syğyraiğan ümit otyn baiqamai söndirip
aludan qauipti nərse joq i̇ekenin jan jüikemmen sezdim. Sondyqtan:
«Professor operatsiiädan keiin men jöninde ne aitty, meniñ aiaq-qolym
nege jansyz?» dep qasymdağy kisilerden de sūrağam joq. Ol turaly
jañağy dəriger jigitke de, medsestrağa da, Meiirkül apaiğa da auyz
aşpadym. Öitkeni bireu anyq-qanyğyna jetpei-aq tüieden tüskendei
qyp, düñk i̇etkizip qoiyp qalsa, aiyqpas auruğa ūşyraityndai bop,
əldeneden sekem alğandai i̇elegize berdim. Mümkin, aşy şyndyqty
i̇esituge jüregim daualamai jatqan şyğar. Bilmedim. Əiteuir nede bolsa
professordyñ öz auzynan i̇esituge bekem bel budym.
Basymnyñ zyrqyrap, omyrtqamnyñ qaqsap auyrğany üdei tüspese,
bir sətke de basylar i̇emes. Sodan ba? Əiteuir qara terge malyndym.
Borşa-borşam şyqty. Üstimdegi jeide men körpe əp-sətte malmandai
su bop şyğa keledi. Olardy ər jarty sağatta auystyryp jatyr. Tipti
adamnyñ denesinde sonşama kögi su bolady degenge senu qiyn siiäqty.
Mañdaidan şyp-şyp şyqqan monşaq-monşaq ter üzdiksiz betimdi
juyp, ağyl- tegil qoinyma qūiylyp jatyr.
Əldekim meniñ qol sağatymdy jastyğymnyñ janyna, mağan
körinetindei i̇etip qoiyp ketipti. Jañağy medsestra qyz şyğar. Əiteuir
uaqytty bilip jatatyn boldym.
Professordyñ palatalardy aralaityn mezgili de jaqyndap kapty. Ne
deidi i̇eken ol?!
«Bərin operatsiiädan soñ aitam», — dep köptegen saualyma jauap
bermegen i̇edi. Qazir boiymdy bir-birine qaişy keletin i̇eki türli sezim
bilep alyp, meni i̇ekeui i̇eki jaqqa tartqylap jatqandai körindi. Biri
mağan: «Osyndai kürdeli operatsiiädan tiri qalğanyña, myna jaryq
dünieni tağy da körgeniñe quan, baqytty i̇ekensiñ, İerjan» dep tūrğandai.
İekinşisi: «İerjan, i̇endi sen jer basyp jüre almaityn meşel şyğarsyñ.
Əitpese aiaq-
qolyñ nege qimyldamaidy? Ondai ğarip tirşiliktiñ keregi ne
sağan?!» dep sybyrlap jatqandai.
Şynynda da, öz aiağyma qaityp mine almai, meşel bop, jer sipalap
qalsam qaitem?!
Osyny oilağanymda oqystan bireu qoinyma jylan salyp
jibergendei tūla boiym titirkenip ketti. Öz oiymnan özim şoşyp
i̇eseñgirep qalğandai i̇edim. İeki aiağynan birdei airylğan mügedek
jandardy bir sətke köz aldyma i̇elestetip körgim keldi.
İeki janynda biık i̇eki döñgelegi bar besik-arbağa mingen mügedek
jandardy künde körip jürmiz ğoi, Solardy ūşyratyp qalsam-aq tabanda
işi-bauyrym i̇eljirep, köñilim qatty qülazyp ketedi, Nege? Mümkin,
olardy iştei aiaityn şyğarmyn,
Biraq olar i̇eşkimniñ müsirkeuine mūqtaj i̇emes, Oğan osy auruhanağa
tüskeli beri əbden közim jetti, Köringenge i̇emetaiy i̇ezinip tūratyn küirek,
borbas jandardy ölerdei jek köredi olar, Qaitpas qaisarlyqty, bir
bettilikti, tabandylyqty qūrmet tūtady
Tozaq otynan ötip kelgen būl mügedekter ömirdiñ qadirin, tirşiliktiñ
bağasyn tört müşesi tügelderdiñ qai- qaisysynan da artyq biledi, tereñ
sezinedi. Özderine aiauşylyq sezimin bildirip, i̇esirkep, müsirkep
jatqandy jaqtyrmaidy olar. Mūny kemsituden kem körmeidi. İerteñ
mağan da bireulerdiñ jany aşyp, «alda beişara-ai» dep tūrsa qaitem?
Küni būryn degbirimdi qaşyryp, özimdi-özim iştei jep tausylğannan
ne paida? İeñ dūrysy — i̇eş nərse oilamau. Biraq mūnyñ özi tek aituğa
ğana oñai i̇eken. Əitpese köñiline Uia salyp alğan jymysqy oi-pikirlerdi
jürekten jūlyp tastau qaidan jeñil bolsyn.
Mine, tağy otyz minuttan keiin professor kelui kerek. Bəri sonda
bir-aq məlim bolady. Professor şyndyqty jasyrmaidy. Aitaryn
biltelep, sipaqtatyp jatpaidy. Jūqalap, sipalap söilegen basqa
dərigerlerdi de jaqtyrmaidy. Ol aurudyñ közine tik qarap tūryp
«jüresiñ!», ne «jüre almaisyñ!» dep kesip-jaryp turasyn töbeden
tüskendei i̇etip bir-aq aityp salady.
Sot ükimindei auyr i̇estiletin mūndai soqqyğa şydai almai köz
jasyn körsetken i̇er kisilerge professor qatty zekip tastaidy: «Təit!
Jaman yrym bastamai otyr' İerkek kindik i̇emessiñ be?! Ziñgittei bop
sen jylasañ, onda anau bala-şağañ qaitedi?! Tiri qalğanyña şükirlik
qyl. Aiaqsyz-aq tirşilik besigin terbetip jatqandar az ba?! İendigəri
mūndai jasyq minez körsetpe!» Mümkin, aşy şyndyqty bükpei,
aşyqtan-aşyq aityp salğany dürys ta şyğar. İerteli-keş bəribir
belgili bolady ğoi. Odan göri bərin birden bilip, öz tağdyryna i̇erterek
köndige bergeni jön i̇emes pe?
Əitse de, i̇endi i̇eşqaşan da öz aiağyñmeñ «jüre almaisyñ» degen
yzğarly habardy i̇estuden auyr nərse joq şygar. Bireuler öziniñ auyr
tağdyryna joğarydan kelgen zaualdai moiynsūnyp, qyñq i̇etpeidi.
Şydaidy. Al, sabyr suy sarqylyp qalğandary mūndaida basyn tauğa
da, tasqa da soğyp, jan ūşyra şyñğyrady. Jūrtty əlekke salyp
qūiadyğ İeşkimniñ basu sözin i̇eleñ kylmaidy.
Mine, sondai bir auyr synğa tüsu kezegi bügin mağan da kep tür.
Jaqsylyq habar aitsa jaqsy Al, i̇eger professor «jürmeisiñ» dese şe?
Mūndai sūmdyqty i̇estigende jyndanyp ketpesem igi i̇edi.
Gauhar! Qai jeriñ auyrsa, janyñ tap sol jerde türğandai bop
seziledi i̇eken. Bireu meniñ omyrtkamdy otpes aramen əri-beri aralap
tūrğandai arqa tūsym tynymsyz qaqsatyp alyp barady. Midyñ jüz
myndağan tamyrlary ərqaisysy öz aldyna jeke-jeke syrqyrap
auyratyn tərizdi. Olardyñ ərqaisysy meni «öz ədisimen» azaptauğa
ūmtylyp jatyr ma dep qaldym. Tipti olar keide- «Qaisymyz köbirek
qinai alady i̇ekenbiz» dep özara bəsekege tüsip, baqsylarşa zikir salyp,
oinaqşyp ketkendei bolady. Mūndai sətterde oilanuğa da mūrşam
kelmei, qaljyrap baryp, talyqsyp ketem.
İə, men aqyry operatsiiädan «tiri qalam ba, joq na» degen küdik
belesinen asyp ötken siiäqtymyn. Tiri qaldym. Biraq i̇endi odan da
üreili, ajaldyñ özinen de süsty saual aldyma köldeneñdep kep tūra
qaldy. Būl — «Öz aiağyma qaityp mine alam ba, joq pa?» degen küdikti
sūraq i̇edi.
Gauhar! Qandai qiyn desek te jan azabyna da, ton azabyna da tözuge
əzirmin. Şydai bilu — ümit şyrağyn söndirmeu degen söz ğoi. Al, sol
ümitke iek artyp qana, sonyñ küşimen auru azabyn jeñip jatqan
joqpyn ba?
İeger professordan «jüresiñ» degen bir auyz söz i̇estisem- aq myna
qiyndyqtyñ birde- birin i̇eleñ de qylmas i̇edim.
Tiri adam armansyz bolmaidy ğoi. Biraq jürip ketsem, özinniñ
armansyz, əlemdegi i̇eñ baqytty jan i̇ekenime küdik keltirmes i̇edim.
Basyma taudai tauqymet töñkerilip jatsa da tağdyryma, sirə, nalymas
i̇edim.
Men i̇endi tūla boiymdy zar qaqsatyp, alyp bara jatqan tən azaby
men işimdi qūrttai kemirgen jan azabynan birer minutqa bolsa da
qütylu üşin oi-qiiälymdy basqa jaqqa audaruğa tyrystym. Biraq ne
turaly oilasam da qiiälym taiğaqtap, beine bir jügensiz at tərizdi meni
basy auğan jaqqa alyp qaşyp kete berdi. Mūndaida tizginin qos qoldap
ūstap otyrğanğa ne jetsin. Əitse de oğan qauqaryñ kelmei, dymyñ
qūridy i̇eken.
Aqyry taban tirep, tūmsyq tinstirip, rahattana qiiäldauğa bolatyn
oi-qazyğyn taptym-au deimin. Būl özi qaşanda meniñ qiiälymdy
qanattandyryp, köñilime jel berip jiberetin oi i̇edi. İeñ bastysy osyny
oilağanymda basqa ūsaq-tüiektiñ bəri op-oñai-aq jadymnan şyğyp
ketedi. Būl joly da solai boldy. Jantalasqa tüsip jatsam da oi
tizginin özime qajetti jaqqa qarai tarta alğanyma iştei süisinip te
qaldym.
Gauhar! Biz i̇ekeuimiz tanysqan soñ seniñ söziñmen aitqanda «qyz ben
jigit» bop üş-aq kün jürdik qoi. Törtinşi küni qaladan bizdiñ auylğa
qarai tartyp otyrdyq. Sol künnen bastap sen kelinşek kədesin istediñ.
Balausa şaqpen birjola qoştasqandai boldyñ.
Men qazir qaitalanbas qyzyğy mol sol üş kündik ömirimiz turaly
oilanyp, ötken künderdiñ ləzzatynan nər alyp jatyrmyn.
İə, nebəri üş-aq kün .. Üş künde adam birin-biri bilip bola ma? Būl
jeñiltektik qoi.
Adam tağdyryn üş künniñ işinde şeşu ūşqalaqtyq i̇emes pe?!
Mümkin, solai da şyğar. Ər nərsege uaqyt syny kerek qoi. Biraq
mahabbat isinde kūdiretti. Uaqyttyñ özi de kədege aspai qalatyn
siiäqty.
Kezinde bizdi «jeñiltek» dep synağan meniñ bir dosym boldy.
Aqyldy-aq jigit i̇edi. Öz qalyñdyğymen üş jyl boiy birge oqyğan. Birge
jürgen. Sabaq kezinde de, qoldary bos uaqytta da jūptaryn jazbaidy
i̇eken. Birin-biri jatqa biletin siiäqty. Solar semia qūrdy. Toiynda
boldyq. Jaqsy-jaqsy tilekter aittyq. Aqyry ne boldy deisiñ ğoi? Üş
aiğa jetpei-aq neke būzyp ajyrasyp tyndy. Kelinşegi de süp-süikimdi,
sondai inabatty jan i̇edi. Bizder sony tüsinbei del-sal bolğanbyz bir
kezde.
Şynynda da, mūndaida üş kün köptik qyla ma? Əlde üş jyl azdyq
qyla ma?
Qaisysy dūrys?
Ras, Gauhar, bizder baqytty otbasyn qūrdyq. Alğaşqy pək sezim
bizderdi aldamapty. On jyl boiy birgemiz. Əli künge dir-birimizge bir
ret te küreñ qabaq körsetken joqpyz. Aramyzğa kikiljiñ kirgen i̇emes.
Balalarymyz ösip keledi. Baqyttymyz.
Əitse de, men i̇ekeumizdiñ tez qosyla qalğanymyzğa keide iştei ökinem.
Üş-aq kün.
Būl tym az ğoi. Tym qūrysa tağy da birer ai jüre tūryp, adam ömirinde
bir-aq ret bolatyn sol bir siqyrly səttiñ zəmzəm suyndai susynynan
köbirek işu kerek pe i̇edi? Tek qyz ben jigittiñ arasynda ğana bolatyn
airyqşa Uiañdyq seziminiñ dəmin tym az tattyq
pa? Sol bir ləzzaty bal tatityn şaqty qoldan qysqartyp, özimizgeözimiz qiiänat jasağan joqpyz ba?
Mümkin, sol zəmzəm suy az bolğany üşin mağan tym tətti köringen
şyğar. Onda men üş kün az dep nesine ökinem?! Qaita quanbaimyn ba?!
Dostarym mağan ylği otbasy jağynan senen baqytty jan joq
deitin. Mümkin, solai da şyğar. Biraq men būl jöninde oilanyp körgen
jan i̇emespin Teginde, özi baqytty adam būl jöninde, sirə, oilana qoimasa
kerek. Özi uaiym-qaiğysyz, şat-şadyman jürgen adam quanyştyñ
qandai sezim i̇ekenin oilap, bas qatyryp neğylsyn!
Meniñşe, baqytty adam onşa-mūnşany i̇eleñ qylmaityn maspen teñ.
Tek tUiağy tasqa soğylğan sətte ğana ol mastyğynan aiyğyp, ainala
töñiregine oi toqtatyp qarai bastaidy. Əiteuir men özim solai boldym.
Baqyt şarabynan az iştim be, köp iştim be, kim bilsin. Əitse de,
amandyqtyñ arqasynda ömirde əjeptəuir mas bop teñsele basyp
jürgenim haq. Mine, bügin sol mastyğym tabanda tarqap ketkendei
boldy. Al, ömirdiñ aşy şyndyğyna köz aşyp, tik qarauğa jüregim
daualamaityn siiäqty. Sonda men neden qorqam? Ölim qateri töbemnen
naizağadai jarq-jūrq i̇etip ötip ketti i̇emes pe?
İendigi körerim mügedektik pe? Mümkin, auruymnan qülan-taza
aiyğyp, qatarğa qosylyp ketermin. İeger jazylmaityn bolsam, onda
nesine operatsiiä jasatyp, osynşama azap şegip jatyrmyn?!
Joq. Myna beinettiñ bərin jaqsylyqqa joriyn. Biraq bügingi zildei
auyr oilar beine bir qarşyğanyñ moinyna kigizilgen jyğauyldai
ūşqyr qiiäldyñ i̇emin-i̇erkin kökke qalyqtap ketuine böget bolyp tūr.
Aldymen men osy ot noqtasynan bosanyp aluym kerek i̇emes pe?
Köñilimdi aqqa ūiytyp, auru azabynan aqyry bir qūtylatynyma
jüregimdi sendire almasam, onda kim bolğanym meniñ?!
Ras, qazir süiek-süiegimdi zyrkyrata qaqsaityn tən azaby men
aiaqsyz qalam ba degen jymysqy oidan tuğan üreili jan azaby meni i̇eki
jaqtap, adam tözgisiz zymystanğa taqap barady. Tym qūrysa solardyñ
birinen — oi azabynan qūtylu qolymnan kelmei me?!
Boiyma küni-tüni zapyran qūiyp, özimdi ulap jatqan sūrqiiä
oilardyñ jyğasyn jyqpasam, onda meniñ nem adam!
Professor kelgenşe meniñ tağdyrym beiməlim bop tūr ğoi. Biraq
adam qaşanda belgisiz nərseni jaqsylyqtan göri, jamandyqqa qarai
köbirek joruğa beiim be dep qaldym. Nege? Adam özine jaqsylyqty
qimai ma? Joq. Odan i̇emes şyğar. Meniñşe qazir özim bərinen de göri
mügedek bop qaludan qattyrak qorqyp jatyrmyn ğoi. Sondyqtan oiym
da jamandyqqa jüirikteu bop tūr. Adam neden üreilense soğan saq
tūrady i̇emes pe?
Jastyğymnyñ janynda jatqan qol sağatyma qaradym.
Professordyñ jümysqa keletin uaqyty əldeqaşan ötip ketipti. Biraq ol
əli joq. Nege keşikti i̇eken? Əlde basqa palatalardy aralap jür me? Joq.
Ədette ol tañerteñ auruhanağa kirgen boida-aq, i̇eñ aldymen keşe
operatsiiä jasalğan nauqasty baryp köredi. Olai bolsa, bügin i̇elden
būryn mağan kelui kerek i̇edi ğoi. Nege keşigip jatyr? Əlde mağan tiesili
habar sūmdyq auyr bop, sony aitudan qaimyğyp, beijai bop jür me?
Joq. Əkesi ölgendi de i̇estirtedi ğoi.
GIrofessor ondai jasqanşaq jan i̇emes.
Myna kezekşi dəriger de, medsestra da qannen-qapersiz, beiqam jür
ğoi. Soğan qarağanda mağan sekem tuğyzatyndai tük te bola qoiğan joq
şyğar. Əitse de, sabyr suym sarqylğan siiäqty.
Aqyry beimaza oidan qūtylu üşş «Professor nege keşikti», —
dep Meiirkül ağaidan sūradym. «İelena Andreevna bügin kelmeidi
basqa bir auruhanağa konsiliumğa şaqyrtyp əketipti», — dedi
Meiirkül apai.
Mine, nağyz azap dep osyny ait. Ərbir minut uaqytty qolmen
itermelegendei i̇etip, zorğa ötkizip, salym suğa ketip jatkanda,
professordy tağy bir təulik boiy zaryğa kütuge məjbürmin.
Düniede belgisizdik jaman i̇eken. Men əiteuir bir öz aiağymnan jer
basyp, jüre alam ba, joq pa? Būl saualğa qazir tabanda i̇eşkim jauap
bere almaidy. Ony tek omyrtqamdy aşyp, öz közimen jūlyndağy isikti
körgen professor ğana biledi Al, professordy tağy jiyrma tört sağat
boiy kütip jatuym kerek. Oğan minut saiyn sarqyla tüsken şydamtözimim jete me? Men üşin i̇endi i̇eñ basty nərse Uaqyt bop qaldy.
Gauhar, sen jūmysyñda şyğarsyñ? Ne oilap otyr i̇ekensiñ? Mağan
operatsiiä jasalğanyn bilmeisiñ ğoi. Əlde keşe kelip, bərin i̇estip
kettiñ be? Onda bügin janyñdy qūiarğa jer tappai, tağatyñ tausylyp
jürgen şyğar. Əlde operatsiiä künin oziñnen jasyrğanyma renjip
qaldyñ ba? Bilem. Seniñ aşuyñ tez tarqaidy ğoi. Mümkin, qazir myna
auruhanany ainalşyqtap, palatağa bas sūğa almai diñkeñ kūryp
jürgen şyğar. Mūndağy tərtip qatal. Bilesiñ ğoi. Operatsiiä jasalğan
auruğa bir apta boiy syrttan keletin adamdy jolatpai qūiady.
Palatada i̇esimdi jiğaly beri denemniñ ystyğy bir minutqa da basylar
i̇emes.
Medsestra sağat saiyn ölşese de, qyzuym otyz toğyz ben qyryq
gradustan bir tüspei-aq qoidy. Ony qoişy. Soğan mən berip jatqan men
de joq.
Qazir bərinen de janyma batyp bara jatqany — omyrtqanyñ zar
qaqsağan tynymsyz auruy ğoi. Bireu omyrtqamnyñ i̇etterin sylyp
tastap, jalañaş qu süiekterin bas salyp i̇egep jatqandai-aq arqa tūsym
zyrqyrai jönelgende janym közime köringendei bolady. Miyma üstiüstine üzdiksiz biz şanşyp, şege sūğyp türğandai basym zyrq-zyrq
i̇etedi.
Mūndai azapty sözben aityp jetkizu mümkin i̇emes. Ony tek osyndai
operatsiiäğa tüsip, tiri şyqqan jandar ğana sezetin şyğar.
İeger sen qazir meniñ janymda bolsañ, onda mūnyñ bərin i̇eleñ
qylmas pa i̇edim? Öziñ mağan zor medeu i̇ekensiñ ğoi, Gauhar. Sen qazir
qasymda otyrsañ, onda məñgilikke toqtap qalğandai tapjylmai tūrğan
uaqyt ta tezirek ötip keter i̇edi. Qazir mağan osy bir təulik bir jyldan
köp bop körinetin siiäqty.
Ömirde adamnyñ i̇erkine bağynbaityn bir ğana nərse bar ma dep
qaldym. Ol — Uaqyt şyğar. Oğan adamnyñ biligi jürmese kerek. Biz
sağat tiliniñ jürisin tezdetu iaki baiaulatu üşin özimizdi-özimiz aldauğa
məjbürmiz.
Gauhar! Sonymen Uaqyt degenimiz ne? Ol haqynda oilanyp pa i̇ediñ,
sirə? Ənşeiin kezde osy zyryldauyq Uaqyttyñ siqyrly syrlaryna
jöndi mən de bermeidi i̇ekenbiz ğoi. Birde jaibasar jandai sylbyr
qimyldap, birde jüirik attai qüiyndata jöneletin Uaqyt jöninde men
bügin kögen közdenip jatyp köp oilandym. Biraq ol mağan tüpsiz tereñ
teñizdei bop körindi.
Əitse de, sol tūñğiyqqa boilap köruge talpynyp, «Uaqyt
degenimiz ne» degen məñgilik saualğa jauap izdedim. Qiiälğa i̇erik berip,
būl saualdyñ jauabyn özgelerden de sūrap kördim.
Būğan ərkim ər türli jauap berdi. Uaqyt — ər adamnyñ közine ər
türli bop körinetin siqyrly tas sekildi i̇eken.
— Uaqyt — materiiänyñ ömir süruiniñ bir formasy, — dedi ğalym.
Köpti körgen köne köz qariiänyñ jauaby būdan basqaşalau i̇edi.
— Ua, dariğa, Uaqyt-ai! Kelmeske ketken jigit-jeleñ şağym i̇emes pe ol!
— dedi aqsaqal.
Sosyn jas jigitten sūradym.
— Uaqyt — aldağy biık asularğa şyğu üşin qajetti qüral, — dedi ol.
Demek, Uaqyt bireuler üşin ötken şaq, al bireuler üşin bolaşaq
i̇eken ğoi.
İesten ketpes qaiğy-qasiretti ūmyttyratyn da, aiyqpas auyr derttiñ
i̇emdeuşisi de, dauly isterdiñ i̇eñ töreşisi de Uaqyt i̇emes pe?
«Uaqyt — ğajaiyp ūstaz, biraq ökinişke orai, tübinde ol öz
şökirtterin jalmap jep bitedi». Əlemge məşhür frantsuzdyñ ūly
kompozitory Lui Berlioz osylai depti.
Bərimizge ömirdi üiretetin de, bərimizdi ömirden əketetin de Uaqyt
demekşi ğoi ol. Al, men üşin tap qazir Uaqyt əri quanyşty,
əri qorqynyşty nərse bop tūr.
Quanyşty bolatyn sebebi — asa kürdeli de, qauipti operatsiiädan tiri
şyqtym. Osydan birjola aiyğyp, aiağyma minip ketuim de ğajap i̇emes.
Qorqynyşty bolatyn sebebi: būdan bylai ğūmyr boiy mügedek bop
qaluym da yqtimal. Öitkeni mūndai operatsiiäny keide aiaq-qoldy i̇emdeu
üşin i̇emes, adamdy ajaldan araşalap qalu üşin jasaidy.
Meniñ tağdyrym i̇erteñ, professor kelgen soñ belgili bolady. Oğan
deiin bir kün, bir tün uaqyt bar. Sondyqtan Uaqyt hikaiasyn aita
tüseiin sağan, Gauhar.
Biz ədette adam üşin i̇eñ qymbat nərse ömir degendi köp aitamyz ğoi.
Sol ömirdiñ ölşemi Uaqyt i̇emes pe? Demek, ömir degenimizdiñ özi i̇eñ
aldymen belgili mölşerdegi Uaqyt qoi. Olai bolsa, adam üşin Uaqyttan
qymbat asyl qazyna joq. Ğūmyrdyñ qyzyğyna toimai, tağy da birneşe
sağat, birneşe kün, birneşe ai ömir sürudi armandap, ajalmen arpalysyp
jatqan auyr nauqastardy körgen sətte men osyndai oiğa keldim.
Biraq biz jaişylyqta Uaqytty onşa bağalamaimyz ğoi.
Osy bir qasietti nərseniñ qadirine jete bermeimiz. Keide
altynğa bergisiz osy qazynany bosqa ysyrap qylamyz.
İeñ jamany — selge ketken mal-müliktei bop, bosqa şyğyn bolğan
uaqytqa onşa ökinbeimiz. Qynjylmaimyz. İeger abaisyzda bes-on som
aqşany joğaltyp alsaq, büğan küiip-pisemiz. Al, bes-on minut
uaqytymyz dalağa ketse, tük bolmağandai-aq qannen- qapersiz, külipoinap jüremiz.
Bireudiñ bir somyn ūrlağan adamdy ūry dep at qoiyp, aidar tağamyz.
Aiypqa tartamyz. Təzirin beremiz. Mūnymyz jön-aq deiik. Al, bireudiñ
birneşe sağat uaqytyn (iağni birneşe sağat ömirin) ūrlağan adamğa biz
tük te istemeimiz. Tipti oğan tis jaryp, auyz aşpaimyz. Mūny aiypqa
sanamaimyz. İeger baiyptap qarasaq, əlgi ūrlanğan, ne joğalğan aqşany
öndirip aluğa iaki ornyn toltyruğa bolatyn siiäqty. Al ūrlanğan
uaqytty öndirip, qaitaryp alu mülde mümkin i̇emes qoi.
Keide tipti sol Uaqyttyñ tezirek ötip ketuin tileimiz. Mine, qazir
men professordy asyğa kütip, bir küngi ömirimniñ neğūrlym
jyldamyraq, üşti-küili öte şyğuyn qalap jatyrmyn.
Biraq mūndaida Uaqyt ta qyrsyğyp, qarysyp kalady i̇eken. Jaibasar
minuttar meniñ tözimimdi synağysy kelgendei-aq samarqau qimyldap,
əreñ qozğalady. Sağat tili i̇emes, bügin adamdar da jaibağystap ketken
siiäqty.
Şirkin-ai, sau-salamat ömirdiñ jöni bölek i̇eken ğoi. Beiqam jürgende
minuttar tügili, sağattardyñ qalaişa synaptai syrğyp ötip jatqanyn
özim de sezbei qaluşy i̇edim- au. Qas pen közdiñ arasynda tañ atyp, kün
batyp jatatyndy.
Biraq biz Uaqyttyñ köz ilespeitin tezdikpen zymyrap öte
şyqqanyna nesine məz bolamyz? Mūnyñ özi kərilikke qarai i̇erikti
türde asyğu i̇emes pe? İerteñ köretin nərseni qalaida bügin bilip qaluğa
nesine asyğamyz?
Mümkin, ərbir minut uaqyttyñ taudai tauqymetin tartyp, şeksiz
ləzzatyn tolyq igerip, rahatyn da, azabyn da, jan-jüikemizben tereñ
sezinip baryp, ötkizgenimiz jön şyğar. Sonda ğana bizder ömirdiñ ərbir
minutynyñ «özindik qūnyn» i̇egjei-tegjeili tüsiner i̇edik. Əitpese bir
minuty da oiymyzda qalmai, özinen-özi ğaiyp bop ketken ömiruaqytynan ne paida?
Əitse de, bügin Uaqyt-özen öziniñ ədettegi ağysyn birte- birte
baiaulatyp, aqyry məñgilikke toqtap, sosyn mūz bop bir orynda siresip
qatyp qalğan tərizdi körinedi mağan. Jastyğymnyñ janynda jatqan
sağatyma bağana bir köz qiyğyn tastağanymnan keiin keminde i̇eki-üş
sağattai uaqyt ötken şyğar dep oilap i̇edim. Öitkeni men sol merzim
işinde külli ömirimniñ nebir qiyn-qystau ötkelderin, quanyş sezimine
toly baqytty sətterin tüp-tügel derlik köz aldymnan tizbektep ötkizip,
otyz bes jyldyq ğūmyryma oişa saiahat jasap şyqtym. Sonyñ bərine
nebəri on bes minut-aq uaqyt jetipti
Sūmdyq-ai, on bes minut degenimiz sūmdyq köp uaqyt i̇eken ğoi. Būryn
qalai añğarmağam? Minuttardyñ qadirine jetpegen adam rəsua bolğan
sağattarğa ökinedi deisiñ be, Gauhar?
Ərbir kündik ömiriniñ bağasyn bilmeitin jan bir jyldyq uaqytynyñ
qadirin qaidan tüsinsin. Öitkeni biz az Uaqytqa ynsap qylmaimyz.
Qanağat tūtpaimyz. Jyldardyñ ūsaq- tüiek minuttardan qūralatynyn
keide ūmytyp ketemiz.
Bizdiñ Aqylbek ağa entimolog qoi. Sondyqtan şyğar, əiteuir ol
köbine şybyn- şirkeilerdiñ ömiri haqynda aitudy ūnatady. Sonyñ
bir əñgimesi qazir i̇esime tüsti.
Tūt ağaşynyñ torlağan qauyn tərizdi tilim-tilim bop jarylyp ketken
qabyğynyñ quys-quystaryna Uia salatyn bir şyryldauyq jəndik
bolady. Ony bala kezimizde talai ūstap oinağanbyz. Türi şybynğa da,
şirkeige de ūqsamaityn osy qūrtaqandai jəndikti ğylym tilinde tsikada
dep ataidy i̇eken. Tsikada öziniñ «ənşilik öneri» jağynan şynynda da
şyryldauyq şegirtkege tartqan. Sybyzğy ünindei jip-jiñişke
dausymen i̇erteli-keş əndetedi de jatady. Olar bireu-i̇ekeu bop i̇emes, jüz
şaqtysy, tipti myñ şaqtysy jabylyp hor aitqandai dauys qosyp
şyrqai jöneledi. Būlar ən saludan, sirə, jalyqpasa kerek.
İeger qolynan kelse ol barşa əlemdi ənge ainaldyryp, qaiğy-qasiret
ataulynyñ bərin birjola ūmyttyryp jiberer i̇edi. Bir ğajaby — osy
ūly muzykant myna jaryq düniede nebəri bir-aq kün ömir süredi. İə,
solai Tsikadanyñ anadan tuyp, köz aşyp, şeksiz ömir mūhityn körgen
küni — sol ömir atauly əlemmen məñgilikke qoştasqanda küni bolyp
tabylady. Ol məñgilik ömirden öz sybağasyna tigen bir kündik ğūmyrdy
özine qanağat qylatyn siiäqty. Tirşilik iesi retindegi öziniñ barlyq
boryşyn ol osy bir təuliktiñ işinde tüp-tügel ötep şyğady. Tuylyp
ta, ömirdi kyzyqtap ta, artyna mūrager ūrpaq qaldyryp ta, əlemge ən
syilap ta, i̇eñ bastysy — öz ğūmyrynyñ sanauly sağaty soğyp bitken
sətte abyrjymai, qaita qūiqyljyta ənge basyp, myna jaryq düniemen
köñildi türde qoştasyp ta ülgeredi. Qiiämettei qiyn tağdyryna, közdi
aşyp-jūmğanşa syrğyp öte şyğatyn bir-aq kündik ömirine zəredei
nalymai, öz sybağasyna artyq bir minut ta ğūmyr tilemei, ol üşin
i̇eşkimge jalynbai, jalbarynbai, qyñq i̇etpei ölip kete beretinin
aitsañyzşy!
Teginde, adamğa jetpeitin i̇eñ kieli qasiet osy şyğar. Əiteuir ömirdiñ
qyzyğyna közimiz toimaidy ğoi, sirə. Ajal auzynda jatsaq ta «tağy bir
kün, tağy bir sağat, tağy bir minut» dep jalmañdap, tirşiliktiñ i̇etegine
qos qoldap jabysyp, tyrmysyp qatyp
qalatyn qomağailyq ədetimiz bar i̇emes pe? Būl ne ozi? Ömirge qūştarlyq
pa? Əlde məñgi- baqi közi toimaityn aşqaraqtyq pa? Mümkin, i̇ekeui de
şyğar. Kim bilsin.
Ömirge degen mūndai qomağailyq mümkin adamğa qajetti qasiet
şyğar. Būl aşközdik i̇emes, bizdiñ i̇erik-jigerimizdi mūqaltpai, ylği
qairap otyratyn təkapparlyq bolar. Al, mūndai öktemdiktiñ, öjettiktiñ
özi əlgindei ömirge degen qūştarlyqtan tumai ma?
Şirkin-ai, ömirdi qaita bastauğa mümkindik bolsa ğoi. Köp nərseni
men basqaşa ister i̇edim, Gauhar Ömir-ananyñ bizge tartqan i̇eñ qymbat
syilyğy Uaqyt i̇ekenin i̇erterek tüsingender baqytty jandar şyğar.
Biraq aza boiym qaza bolatyndai-aq bükil ğūmyrym bosqa ketken joq
qoi. Oqydym. Otbasyn qūrdym. Əke boldym. Jūrt qatarly i̇eñbek i̇ettim.
Būl az ba? Ərine, az i̇emes. Men i̇endi özimdi-özim osylaişa jūbata
bastadym. Teginde, adamnyñ miynda ərqaşan bizdi aqtap, qorğap,
istelmei qalğan isterge sebep-syltau tauyp berip otyratyn «qamqorşy»
tetik bar bolsa kerek. Sol «qamqorşy» mehanizm bizdiñ beseneden
belgili bop tūrğan kinəmizdi de juyp-şaiyp, əiteuir qolynan kelgenşe
qorğap qaluğa tyrysady. Özinşe
«advokat» rölin atqarady. Mümkin, mūndai tetiktiñ bary dūrys ta
şyğar. Əitpese biz özimizdi- özimiz iştei jep tauysyp qūiar i̇edik qoi.
Biz öz qylmysymyzdy özimiz aqtauğa tyrysamyz. Būğan Aqyl-oi
könse de, Jürek könbei tulap jatady. Osylaişa işki düniesi teñizdei
tolqyp, oi men sezim küresi bastalady. Aqyl-parasat pen Jürek-sezim
toğysyp qalğan tūiyqtan şyğyp ketuge jol tappai, būlqan-talqan bop,
aqyry aşuğa minemiz. Küiip-pisip, del-sal bolamyz. Jüikemiz jūqarady.
Uaqyt! Ömirdegi i̇eñ basty, i̇eñ qūdiretti qūbylysqa küni büginge deiin
qalaişa mən bermei kelgem? Şynynda da, Uaqyt əmirine
moiynsūnbaityn tirşilik iesi joq i̇eken ğoi əlemde. Mümkin, sondyqtan
şyğar, əiteuir adamdar i̇este joq i̇erte zamannan-aq Uaqytty tizgindeuge
əreket jasağan. Kosmos keñistigi de, qiiäl jetpes jyldamdyq ta
bağyndy adamğa. Biraq Uaqyt atty ūly küş asau attai tulap əli künge
moinyna qūryq saldyrmai keledi.
Būdan i̇eki myñ jyldai būryn-aq sonau köne zamannyñ asqan
danyşpany Seneka bylai dep jazğan i̇eken «Əlemdegi barlyq mal-mülik,
dünie-jihazdyñ birde-biri bizdiki i̇emes. Biz i̇eş nərseni menşiktei
almaimyz. Tabiğat bizdiñ jeke menşigimizge i̇enşi i̇etip bir ğana nərse
bergen.
Ol — Uaqyt. Məñgi özendei üzdiksiz ağyp jatqan osy nərseni ğana
bizder meniki, meniñ sybağam dep aita alamyz.Biraq synaptai susyp,
uysynda tūrmaityn būl mülikti kip bolsa sol senen sūrap jatpai-aq
əkete beredi. Əri ony i̇eşqaisysy qaitaryp bermeidi.
Dəlirek aitsaq, qaitaryp bere almaidy. Men de qūdai i̇emespin. Biraz
uaqytymdy bosqa şyğyn i̇ettim. Əitse de, men ömirimniñ qanşa uaqyty
qandai iske sarp bolğanyn jaqsy bilem. Öitkeni i̇es bilip, i̇etek japqaly
beri öz menşigimdegi uaqyttyñ i̇esep-qisabyn üzbei jürgizip kelem».
Demek, adamdar i̇erte zamannan-aq Uaqytty qadirlei bilgen. Olar
da biz siiäqty asyqqan. Uaqytty ünemdeuge tyrysqan. Qūm sağatyn,
Kün sağatyn, Su sağatyn oilai tapqan.
Al, qazirgi tehnikalyq progrestiñ tüpki maqsaty ne? Qysqaşa
aitsaq — Uaqytty ünemdeu. Sol üşin adam at- arbadan avtomobilge,
odan samoletke auysyp otyrdy.
Jaibasar hattyñ ornyna telegramma salyp, telefon soğatyn boldy.
İendi ol qūs qauyrsynymen i̇emes, avtomatty, şarikti qalamsaptarmen
jazuğa köşti. Elektrondy- i̇esepteu maşinalary i̇engizilude.
Biraq Uaqyt əli de jetiser i̇emes. Būdan i̇eki myñ jyl būryn adam
Uaqytqa qandai tapşy bolsa, tap qazir de jağdai naq sondai. Tittei
de özgeris joq siiäqty. Qaita adam būrynğydan da asyğys, qarbalas,
tağatsyz bop ketken tərizdi.
Qazir kimnen sūrasañyz da bir minut «artyq» uaqyty joq. Tipti i̇eñ
jaqyn dostarğa hat jazuğa da, balalarymen seruendep qaituğa da,
balalyq bazaryn ötkizgen tuğan auylğa oqta-tekte baryp tūruğa da
uaqyty joq. Birinşi klastyñ oquşysy da, student te, professor da,
zeinetker şal da asyğyp barady. Ainalasyna, adamdarğa, sūlu
tabiğatqa jaibaraqat köz salyp, qannen-qapersiz tamaşalauğa mūrşasy
kelmeidi. Öitkeni «artyq» uaqyty joq.
Şynynda da, Uaqyt sonşalyqty az ba? Əlde biz ony dūrys
paidalana almaimyz ba? Bireulerdiñ uaqyty bərine de jetip, artyp
jatady ğoi. Mümkin,biz öz dərmensizdigimizdi moiyndauğa namystanyp,
bar aiypty Uaqytqa arta salatyn şyğarmyz.
İə, Uaqytpen əkei-ükei bop ketu oñai i̇emes. Synaptai susyp,
tūlpardai zymyrağan Uaqyt qaşannan-aq moinyna qūryq saldyrmai
keledi. Adam keñistikti de, materiiäny da bağyndyrdy. Biraq Uaqytqa
əli küşi jeter i̇emes.
Sonyñ özinde, qūiyndatqan Uaqyt-tūlpardy əldeqaşan tizgindep,
aitqanyna köndirip, aidauyna jürgizip alğandar da az i̇emes i̇eken. Men
sol altyn Uaqytty nandai qadirlep, qaltasyndağy aqşadai i̇eseptep
jūmsaityn talai jandy öz közimmen kördim. Solardyñ biri myna
qasymdağy Aqylbek ağa şyğar dep tüidim.
Būl kisi auyrdym i̇eken dep biz siiäqty şañyraqqa qarap, bosqa
sarylyp jatqan joq. Jastyğynyñ asty tolğan qağaz. Şalkasynan
jatqan küide kündiz-tüni tynbai jazady. Osy auruhananyñ özinde
birneşe ğylymi i̇eñbekterin jazyp şyğypty. Mūnysy azdyq
qylğandai-aq köñil sūrap kelgen öz aspiranttaryna keñes berip
jatady. Olardyñ jūmystaryn qarap, pikir aitady. Ğylymnyñ osy
salasyndağy jaña kitaptardyñ birin qoimai, bərimen tanysyp, oqyp
şyğady.
Sonyñ özinde būl kisi auruhana tərtibin būzbaidy. Jūrt ūiqyğa
jatqan kezde ol da ūiyqtaidy. Basqalar tösekten tūrğan kezde Aqylbek
ağa da ūianady. Bizben birge tamaqtanady. Dəri-dərmek qabyldaidy.
Dərigerge körinedi. Qoly qalt i̇etken sətterde bizben əñgimelesedi.
Osylardan artatyn uaqyttyñ özi de az i̇emes i̇eken ğoi. Sonyñ bərinde ol
bas kötermei jūmys isteidi.
Tösekke tañylyp jatqanda osynşama i̇eñbek i̇etse, sonda sau-salamat
kezinde qandai bolğan deseñizşi!
Būl kisiniñ osynşama tösek tartyp, tapjylmai jatkanyna üş jyl
bopty. Sonyñ bir künin de bosqa jibermepti Öziniñ nauqasy neğūrlym
meñdegen saiyn ol soğūrlym köbirek i̇eñbek i̇ete tüsken. Əlde oiyndağy
pikirlerin qağazğa tüsirip ülgere almai qalamyn dep asyqty ma i̇eken?
Qazir ol zeinetker i̇eken. Soñğy üş jyl boiy aqy almai, jūmysty
tegin istegen.
Keide biz jigersiz i̇ekenimizdi moiyndağymyz kelmei, bar kinəni
Uaqyttyñ tapşylyğyna arta salğandy ūnatamyz. Özgeni i̇emes, özimizdiözimiz solai aldaimyz. Köñildi solai jūbatamyz. Boiymyzdağy i̇erikjigerdiñ azdyğyn basqalarğa bildirmeu üşin synyqqa syltau izdeimiz.
Sondai syltaulardyñ i̇eñ qolailysy — Uaqyt az dei salu.
İesime bir müsinşi dosym tüsti. Kezinde köp ümit küttirgen müsinşi
i̇edi. Tuğan auylğa barğan saiyn ol maqta ösiruşilerdiñ i̇eñbektegi
i̇erligine, adamgerşiligine, parasattylyğyna kairan qalyp, tənti
bolatyn. Dosym özine jaqsy tanys bes-alty diqannyñ portretti
müsinderin jasamaqşy da boldy «Būl — meniñ ömirdegi i̇eñ basty
maqsatym», — deitin.
Biraq ol auyl ömirinen birde-bir müsin jasağan joq. Qaşan
kezdessek te uaqytynyñ tapşylyğyn aityp mūñyn şağatyn.
— Bizde qyzmet auyr ğoi. Moiyn būruğa mūrşa joq. Osy bir qyzmetten
qalai qūtylsam, əlgi öziñe aitqan müsinderdi solai jasap tastar i̇edim,
— deitin.
Aqyry sol dosym öziniñ azar da bezer bolğan jūmysynan bosady.
Biraq i̇eş nərse tyndyrğan joq. Joq. Qabileti jetpei qalğandyqtan
i̇emes. Onyñ qolynan is keletinine bizder, dostary i̇eşqaşan da küdik
keltirgen i̇emespiz. Ol daryndy i̇edi. Əitse de, ol kezdegen nysanasyna
jete almai qaldy. Öitkeni ol kezinde Uaqytgy qadirlei almady.
Teginde, ömirde qabiletsiz, darynsyz adam joq. Al, jigersiz jandar,
janbai jatyp sönip qalatyndar bar. Əlgi müsinşi dosym
sondailardyñ biri ğoi deimin. Ol janyn qinağysy kelmedi. Ülken
iske batyldyğy, jigeri jetpedi.
Öziniñ boiyndağy küş-quatyna özi senbei, özin-özi ömirinde bir ret
te myqtap synap körmei-aq myna jaryq dünieden bosqa ötip ketu adam
üşin qandai ökinişti deseñizşi!
Jigersizdik! Meniñşe, adamzattyñ qas dūşpany — i̇erinşektik pen
jigersizdik. Öz küşine özi senbeuşilik. Osyndai jasyq sezimderdiñ
qūrbany bop, bir ret te jaryq körmei, adammen birge molağa kömilip
jatqan asyl qazynalar — daryndar, küş-quattar qanşama?!
Ömir otyna bolattai şynyqqan qaisar jandar ədette ölimnen
i̇emes, osyndai jigersizdikten jasqanğan. Özim ölip qalam-au dep i̇emes,
halqym üşin tük tyndyrmai ketem be dep qoryqqan. Öz boiyndağy
ruhani bailyqty basqalarğa berip ülgere almai, özimmen birge jerge
kömilip qala ma dep şoşyğan.
Lesia Ukrainka Jastaiynan aiyqpas auyr dertke şaldyqqan aqyn
qyz bar ğūmyryn derlik tösekte sal bop jatyp ötkizgen. Denesiniñ
qyzuy qyryq gradustan asyp ketken sətterde de ol qalamyn qolynan
tastamağan. Qaita ajal tönip jaqyndağan saiyn aqyn da jigerlene
tüsken. Ömiriniñ ərbir minutyn i̇eseptep jatqan i̇eken.
Aqyn qyz tipti öziniñ neşe sağattyq ömiri qalağanyn da jaqsy bilgen
siiäqty.
Meiirimsiz Uaqyttyñ susty jüzine taisalmai, tik qarauğa jasqanbağan
ol. Öz ömiriniñ i̇eñ soñğy minuttaryn da bosqa sarp i̇etkisi kelmegen.
Soñğy minuttar... Būl tek aituğa ğana jeñil. İeñ qymbat, i̇eñ qiyn
minuttar. Birneşe minut qana ömirim qalğanyn men de bilsem ne ister
i̇edim? Lesia jyr jazğan i̇eken. Bireuler qas qağymdai ğana soñğy sətinde
aspan əlemine qarap, jūldyzdarmen, Künmen məñgilikke qoştasqan. İendi
bireuler özderiniñ i̇eñ süiikti adamdaryn köz aldyna i̇elestetip, solarmen
oişa didarlasqan.
Al, men şe? Men qaiter i̇edim? Bilmedim. Meni əli ondai auyr sezim
bilei qoiğan joq.
İeşkimmen de, i̇eş nərsemen de qoştasqym kelmeidi. Qoştasuğa
qimaityn tərizdimin. Sonşama nərseden qalaişa adam öz i̇erkimen ümit
üzip, birjola qoştasa alady. Teginde, oğan da i̇edəuir batyldyq kerek
şyğar.
Auruhanada keibireuler öz ğūmyrlarynyñ soñğy sətteri taqap
qalğanyn da aiqyn sezip jatady. Biraq būl sūmdyq auyr şyğar.
Dūrysy — bilmeu. Jeñildeu bolar. Əitse de, kim bilsin? Əlde bərin
küni būryn sezgen de dūrys pa?
Bərinen de diñkemdi kürtyp, jūlynğa tigen nərse belgisizdik bolar.
İerteñ professor ne aitady? Bəri de operatsiiädan soñ məlim bolady degen
i̇edi ğoi. İendi öz aiağyma minip ketem be, joq pa? Qoldarym nege
qimyldamai qaldy? Qaşanğy auzyma bireu qasyq tosyp tamaqtandyryp
otyrady? Əlde... Joq! Professor əli soñğy sözin aitqan joq. Ümit
şamyn küni būryn qoldan öşiruge meniñ qandai haqym bar?!
Al, i̇eger i̇erteñ professor töbemnen jai tüskendei i̇etip «jürmeisiñ»
dese ne isteimin? Onda sonşama dozaq otyna örtenip, tiri qalğanymnan
ne paida? Aiaq-qolyn besikke tañyp tastağan səbige ūqsap, tyrp i̇ete
almai tağy da qanşa uaqyt jatam? Bir jyl ma, on jyl ma? Əlde ğūmyr
boiy ma? Tağy on jyldan keiin de, jüz jyldan soñ da, i̇eşqaşanda i̇endi
qaityp, öz aiağyñmen jer basyp jüre almaitynyñdy i̇esituden, sony
iştei moiyndaudan auyr qasiret joq şyğar.
Myna jatqan Aqylbek ağa soñdai qasiretke ūşyrağan jan. İendi ol
öle-ölgenşe öz aiağyna mine almai ketedi. Osy jatqan ornynan qaityp
tūrmaidy. Tūra almaidy.
Sony özi biledi. Bərin i̇emdeitin, bərin ūmyttyratyn qūdiretti
Uaqyttyñ özi de būl kisige i̇endi kömektese almaidy. Ony da biledi
Aqylbek ağa.
Biraq ol sağy synyp, jüni jyğylğan adamğa ūqsamaidy. Əiteuir
özimizge küreñ qabaq körsetken i̇emes. Qūddy küni i̇erteñ nauqasynan
aiyğyp, üiine qaitatyn adamdai qaşan körseñ de məz-meiram. Toida
bilep, torqa kigen bireu me dep qalasyñ.
Biraq oqta-tekte köñilin sūrai kelgen əldekimder onyñ jandy
jerine tiıp ketetin siiäqty. Mūndai kisiler kelip ketisimen-aq ağamyz
bir türli jabyrqap, jasyp, jibi bosap qalğandai körinedi.
Kölgirliktiñ kökesin jūrt auru adamğa jasaidy i̇eken. Dardai kisi
tügili, bes jasar bala senbeitin birdemelerdi auzy-mūrny qisaimai soğa
beretinin qaitesiñ. Teginde, olar auru adam aqylynan aljasyp qalady
dep oilasa kerek. Onsyz da bərine tozyp jatqan Aqylbek ağağa qaidağy
bir jasyq nemeler təlimsip: «Tözimdi bolyñyz», — dep özderinşe aqyl
aitqansidy. Biraq solardyñ köbi aurudyñ köñilin sūrağannyñ jöni osy
şyğar dep kölgirsip, bet aldy lağyp ketedi. «Tözimdi bolyñyz» degen
sözdiñ tereñ mən-mağanasyna boilamai-aq, jeñil-jelpi türinde ony laq
i̇etkize salatyn siiäqty bop i̇estiledi mağan.
Meniñşe, dertke şaldyğyp, demin sanap jatqan janğa nemqūraidy
qarap, auyzğa tüsken jattandy sözderdi qūsa saludan jiırkenişti
qylmys joq. Sirkesi su kötermei jatqan kisi köñilindegi kirbindi qalt
jibermei qağyp alady. Jaişylyqta bireu öziñdi səl asyra maqtağanyn
iştei sezseñ de, soğan sengiñ kep tūrady. Al, nauqas adam şyndyqtyñ
özine əreñ ilanady. Ərbir söziñdi on ret oi tarazysyna salyp ölşemei,
onyñ köñili könşimeidi.
Auruhanağa köñil sūrai kelgen bireuler: «Auyryp tūrdyñ — aunap
tūrdyñ. Ömiriñ ūzaq bolady i̇eken», — deidi. Ğūmyrynda i̇endi qaityp
ornynan tūrmasyn Aqylbek ağa aqyl-oimen ğana i̇emes, jan-jüregimen
de sezedi. «Aunap tūrasyñ» dep i̇eñ jandy jerine qol tigizip, biteu
jaranyñ betin şūqylaudyñ keregi ne? Üzaq ömir kimge kerek dep
oilaidy i̇eken solar.
Adamnyñ ömirin tek Uaqytpen ölşeuge tyrysatyndar myqtap
qatelesedi. İeger ömir tek Uaqyt ölşemimen ğana bağalansa, onda
neğūrlym ūzaq uaqyt öz janyn ğana qorğaştap jürgenderdi soğūrlym
baqytty der i̇edik. Ğūmyrynda janyn qinamai, ədildik üşin
ədiletsizdikpen kürespei, jaqsylyq üşin jamandyqpen aiqaspai,
özgeler üşin öz janyn qaterge tikpei, tek ūzaq jyldar boiy jüre
berudiñ ğana qamyn oilaudan əri aspaityn jandardy jūrt qaşan qadir
tūtqan? Jüz jasağandardyñ bərin birdei şetinen halyq töbesine kötere
bermeidi ğoi. Demek, məsele ūzaq jyl ömir sürude i̇emes. Gəp basqada
Şyğys halyqtarynda mynadai bir añyz bar. Aty əlemge məşhür bir
ğūlamadan öz şəkirti
— Ūstaz, neşe jasqa keldiñiz? — dep sūrapty. Sonda ğalym oilanyp
tūryp
— Bilmedim. Şamasy, jasym myñnan asyp qalsa kerek, — dep jauap
beripti Büğan tüsinbegen şəkirti tañyrqap!
— Qalaişa? — deidi
Ğūlama şəkirtine qyska ğana jauap bergen i̇eken:
— Men özin ər adamğa paidam tiıp, jaqsylyq jasağan saiyn mereiim
artyp, rahattanyp, bir jasap qalam. Sondyqtan adamnyñ jasyn jyl
sanymen i̇emes, özgeler üşin jasağan jaqsy isteriniñ sanymen
i̇eseptegendi jön körem. Öz qūlqyny üşin qūmyrsqa da, köñ qoñyz da
tyrbañdap əreket jasaidy. Al, adamnyñ olardan artyqşylyğy —
özgeler üşin atqarğan i̇eñbeginde ğoi, — depti.
Ərine, qysqa jip kürmeuge kelmeitini haq Əitse de, öziniñ qypqysqa ğūmyrynda qyruar is tyndyryp ülgirgen, ğalamat jañalyqtar
aşqan, jarqyn bolaşaq üşin öz keudesin oqqa tosyp. qyrşyn
ketkender az ba?! Olar meniñ jasyma jetpei tūryp-aq məñgilik, öşpes
ömirge ie bolady.
Demek, meni qinap jatqan nərse — ömirim qysqa bop qalady-au
degen qauip i̇emes, özim atqarğan isterdiñ azdyğy i̇eken ğoi. İeseptep
qarasam orta mektepte on jyl, institutta bes jyl, aspiranturada üş
jyl oqyppyn. Sonda memleket meni on segiz jyl üzbei oqytqan.
Qamqorlyq jasağan. Al men nebəri toğyz jyldai ğana jūmys isteppin.
Qoğamnan alğanym köp, al qaitaryp bergenim öte-möte az. Mardymsyz.
Bireuden köp aqşa qaryz alyp, i̇endi ony qaitaratyn merzimi jetkende
bergisi kelmei qaşqaqtap jürgen əkki adam siiäqty i̇emespin be degen oi
keldi. İendi bərin de tüsine bastağandai boldym. Tüni boiy berekemdi
alyp, qūtymdy qaşyryp jatqan nərse — Ar soty i̇eken ğoi.
Ədette qatty nauqas adam keşirimşil keledi. Jaişylyqta ala
jylan, aş baqa bop jürgen nebir jeksūryn adamdardyñ özderi de
ajalmen arpalysyp jatqanynda köziñe ystyq körinedi i̇eken. Tipti sausalamat kezimde astamdyq jasap, soğan artyq söz aityp qoiğan i̇ekem ğoi
dep özinen keşirim sūrağyñ kelip tūrady. Biraq adam qanşa qinalsa da
Ar sotynyñ aldynda öz kinəsin özi keşire almaidy i̇eken. Adamdy işten
jep tauysatyn naq osy sottan qatal sot jer betinde jok şyğar.
Ras, i̇eşkimniñ ala jibin attağam joq. Tiri janğa zəredei qiiänatym
joq. Arym taza. Biraq Uaqyt atty töreşiniñ aldynda aiypty
siiäqtymyn. «Ary taza adam üşin bir kündik ömirin bosqa ötkizuden auyr
qylmys joq», — depti ğoi bir danyşpan. Bir kün i̇emes, bir ai i̇emes, talai
jyldardyñ jemissiz ötkenine ökinem. İeger alda ömir bolsa, mūnyñ bərin
azdy- köpti qoldan kelgenşe tüzetermin. Al, olai bolmasa şe? Onda būl
ömirge kelgenim de, ketkenim de beiməlim bop qalğany ma? Būdan auyr
jaza joq şyğar.
Süiek-süiegimniñ bəri zyrqyrap, azapqa salyp qoiğany azdyq
qylğandai-aq astyma salynğan qalyñ taqtai jambasymdy tesip barady.
Aitpaqşy, sen bilmeitin şyğarsyñ, Gauhar. Men siiäqty omyrtqasy
kesilgen nauqastardy ədettegi jūmsaq kereuetke i̇emes, taqtai töselgen
tastai qatty tösekke jatqyzady. Jūmsaq tösekte kesilgen süiekter
būralyp, maiysyp ketedi dep qorka ma, əlde basqa bir sebebi bar ma, kim
bilsin. Taqtaidyñ üstine tastağan jalğyz matrats ne bolady deisiñ.
Üş sağat boiy qybyr i̇etpei, bir qalpymdy özgertpei jatuğa əreñ
şydaimyn. Kün ūzaqqa özim de taqtaidai qaqiyp, siresip qalam. Tağy bir
minut osylai jatsam, jambasym tesilip ketetindei bop tūrady. Künitüni demei ər üş sağat saiyn i̇eki medsestra kelip, meni aqyryn köteredi
de, bir jambasymnan i̇ekinşi jağyma auystyryp jatqyzyp ketedi
Solardyñ keluin minut sanap, sabyrym sarqyla kütem.
Jaişylyqta aunap-qunap, kereginşe qimyldap, özimizge i̇eñ
yñğaily qalypqa tüsip jatamyz ğoi. Sondyqtan mūndai beinetke duşar
bolmaimyz.
Mūndaida adam, əsirese, i̇erik-jigerden köbirek tapşylyq köredi
i̇eken. Özimdi-özim iştei qanşa qairap, tisimdi tisime qoiyp jatsam da,
şydamym şytynaiyn dedi.
Professordyñ keluine, meniñ tağdyrymnyñ məlim boluyna birneşe
minut qana uaqyt qaldy.
Aş işektei sozylğan soñğy bir təulik Uaqyttyñ özi mağan
otyz bes jyldyq ğūmyrymnan köbirek bop körindi.
Şiq i̇etip aşylğan i̇esik dybysy Uaqyt jönindegi oi dürmegin üzip
jiberdi.
Professor kirip keldi. Ony körgen bette-aq jüregim qūryq körmegen
qūlyndai tulap ketti. Alqynyp ökpem auzyma tyğylğandai boldy. Ne
der i̇eken? Jürem be, joq pa?
Professor operatsiiädan keiin üzildi-kesildi aitatynyn aurular
jaqsy biledi. Men de i̇estigem. Qazirgi onyñ bir auyz sözi meniñ bükil
bolaşaq ömirimdi, tağdyrymdy anyqtap bermek. Asyğyp, jürektiñ alyp
üşqany sonşama, mağan professor i̇esikti i̇eki-üş sağatta əreñ jauyp
bolğandai, bügin qasaqana jai qimyldaityndai bop körindi. Ol
kibirtiktep i̇esiktiñ aldynda ūzaq tūryp qalğandai i̇edi. Mümkin, mağan
solai köringen şyğar.
Əiteuir bir kezde mağan qarai aiañdady-au, aqyry. Kisendeuli attai
aiağyn tipyñdap əreñ qozğaityn siiäqty Büitse bar ğoi, i̇esik pen tördei
jerge myqşyñdap bildei bir kün jüretin şyğar dep oiladym.
Künde i̇esikten kirgen boida-aq sampyldap söilei jöneletin.
Bügin nege tis jarmaidy? Əlde aituğa auyr habary bar ma? Əlde
qasyma kelip özime ğana sybyrlap aitpaq pa? Ne de bolsa i̇erterek
i̇estisem i̇eken.
İendi səl ündemei tūrsa-aq tağatym tausylyp, kökiregim qars
airylyp keterdei boldy. Tūla boiymdy belgisiz bir aşu-yza kernep
bara jatty. İelena Andreevna sony sezdi bilem, tüsin jylytyp, səl ğana
i̇ezu tartqandai boldy. Biraq būğan bağanadan beri alasūryp, būlqantalqan bop jatqan jüregim ornyğa qoiğan joq. Qaita əldeneden sekem
alyp qalğandai jüregim şoşynyp, zuyldap ketti. Dərigerdiñ
külimsiregenin mise tūtpasam kerek. Professor mūnymdy da qalt
jibermei sezip qoidy. Ədette ol aitpaq oiyn biltelep jatpai, tötelep
soğatyn. Būl joly olai istemedi. Meniñ būrynğydan beter zərem ūşty.
İelena Andreevna ün-tünsiz qasyma kep, kereuettiñ şetine otyrdy.
Aiaq-qolymnyñ ūştaryn qaita-qaita inemen şūqylap körip,
sezimtaldyğyn teksere bastady. İeki qolym da ineniñ ötkir ūşyn jaqsy
sezetin siiäqty.
Biraq ötkir ineni qanşa şanşyp jatsa da, i̇eki aiağym tük sezer i̇emes.
Būryn aiaqtarym ine şanşyğandy sezbese de, bireudiñ qolymen
sipalağanyn jaqsy sezuşi i̇edim. Al, qazir müldem jany joq. Semip
qalğan, qūddy mağan bailap qoiğan ağaş aiaq siiäqty.
Professordyñ qasyndağy bir top dərigerler de menen közderin
almai, tesile qarap tūr. Olardyñ myna öli tynyştyqty būzuğa
jürekteri daualamaityn siiäqty. Osy bir top aq halatty adamdar tas bop
qatyp, siltidei tynyp qalğan i̇edi.
Bir sət professor işinde aiyqpas derti bar adamdai: «İə», — dep bir
auyr kürsindi.
Jüregim zyrq i̇ete tüsti. İelena Andreevnanyñ osy bir aianyşty üni
mağan bərin jetkizgendei boldy. Men müşkil halimdi tolyq tüsindim.
Əitse de, onyñ oiyn aqyryna deiin bilu üşin ündemei jata berdim.
Kenet ol meni maqtai bastady. Būl jaqsylyqtyñ belgisi i̇emes i̇edi.
— Jaraisyñ! Jigit-aq i̇ekensiñ öziñ! Operatsiiä bes jarym
sağatqa sozyldy.
Jüregiñ qyñq i̇etken joq
Biraq būl sözder qūlağyma kirer i̇emes. İesildertim basqada. Jürem be,
joq pa? Sony qaşan aitpaq? «Jürem be, joq pa?! — dep bar dausymmen
aiğailap jiberuge səl qaldym. İendi söilemek bop oqtala bergenimde,
professordyñ özi til qatty:
— Qoldarym qimyldamai qaldy dep qoryqpa. Köp ūzamai-aq
jandanyp ketedi.
Bes-alty ai şyda, batyrym. Al, aiağyña keletin bolsaq... — dedi de
İelena Andreevna kişkene müdirip qaldy. Biraq mağan ol birneşe sağat
boiy ləm-mim demei, ün-tünsiz melşiıp tūryp qalğandai bop körindi.
Aqyry bir kezde baryp ol üzilip qalğan sözin odan əri sabaqtai tüsti. —
Meniñşe, aiaqtaryñ osylai qalatyn şyğar. . əitse de sen tiri qalğanyña
quan. Osyndai kürdeli operatsiiädan aman şyqtyñ. Būl — jaryq
düniege, myna ömirge qaita tuyp kelumen birdei. Demek, sen ūmytpa,
keşegi kün seniñ qaita tuğan küniñ!
Professordyñ odan əri ne aityp, ne qoiğanyn i̇estigem de joq,
ūqqam da joq. Közim būldyrap, qūlağym şuyldap, ainala töñirektiñ bəri
yñ-jyñ bop ketti. Ol i̇endi mağan auzy jybyrlap, birdemelerdi ymdap
tüsindirip jatqan mylqau adamdai bop körindi.
Özimnen-özim taban astynda i̇eş nərseden qoryqpaityn da, i̇eş
nərsege quanbaityn da tas merez jan siiäqty bop qaldym. Myna ömirde
i̇endi men qyzyğatyn tük te qalmağandai- aq köñşim bir türli qarañğy
tartyp ketti. Otyz bes jyl boiy əldekimdermen tynbai küresip, aqyry
jūrt aldynda masqaram şyğyp jyğylyp, i̇endi adamdarğa körinuge beti
küiip qalğan beişaranyñ keipine tüstim
Dərigerler şyğyp ketti
Palata işi alğaşta səl būldyr tartyp, sağymdanyp tūrdy da,
soñynan bölme işinde qarañğy tünek tünere tüskendei boldy.
Əldekimder aiaq-qolymdy şyrmap, jan pende joq japan tüzge jalğyz
özimdi tastap ketkendei beiməlim bir jalğyzdyq üreii boiymdy bilep
bara jatty. Özimdi-özim beine bir jūrtta qalğan jüryndai sezindim.
İendi i̇eş jerim auyrmaityn da, syzdamaityn da siiäqty. Ne bop,
ne qoiğanyn aqyryna deiin tüsinuge jetem jetpeitin tərizdi. Sonda
meniñ oilanu qabiletinen de mahrūm bolğanym ba?
Dəl qazir men öñi men tüsin jöndi ajyrata almai, tösekte ūiqylyūiau küiinde del- sal bop jatqan adamdai i̇edim.
Küni-tüni bir tynbai, birde sarqyrap, birde saiabyrlap köz
aldymda ağyp jatqan ömir-özen oqystan kilt toqtap qalğandai boldy
«İendi i̇eşqaşan da öz aiağymmen jer basyp, jüre almaimyn» degen
jalğyz suyq oi ğana oq jylandai basyn qaqşañdatyp, töbemnen
tajaldai tönip tūrdy.
Gauhar! Bügin körer tañdy közimmen atqyzdym. Mynau keñ dünie
tarylyp ketkendei. Ökpem auzyma tyğylyp, demip baram. Külli əlemniñ
tauqymeti jalğyz meniñ basyma kep töñkerilip qalğandai. Aqyrettei
auyr mügedektik ömirdi iştei moiyndap, oğan jan-jüregimdi ilandyru
oñai deisiñ be?! Tap qazir de şim əlem-jəlem bop küiip tūr.
Köñil kögine üiirilip qalğan küdik būlty da özdiginen aiyğar i̇emes.
Mendegi ümit şūğylasy da baiaulap batyp bara jatqandai. Birte-birte
köñilim de qarañğy tarta tüsti.
Qazir köñilime jel berip, ruhtandyryp jiberetin sen de joqsyñ
qasymda, Gauhar Adam degen qyzyq qoi. Sonşama küiip-pisip, öz
tağdyryma nəlet aityp, ömirden
azar da bezer bop jatsam da köñildegi ümit otyn söndirgim kelmeitin
siiäqty. Ondai qiiänatqa qolym barmaityn tərizdi.
Mündaida öziñdi jūbatyp, köñiliñe demeu berer adam izdeidi
i̇ekensiñ. Janğa jalau, oiğa medeu bolatyndai işki süieniş tapqyñ kep
tūrady. Köñilden köñil su işpese, adam jany da şölirkep qalady i̇eken
ğoi.
Men mügedek kisini körsem-aq i̇esime özinen-özi Qaratai kökem tüsedi.
Nege i̇ekenin qaidam, əiteuir jan tözgisiz auyr sətterde sol mügedek ağam
dəl qasyma kep tūrğandai bolady. Men i̇eseigen şağymda da i̇eki aiaqtan
birdei airylğan talai jarymjan kəripterdi ūşyrattym. Biraq bala
kezdegi sol bir qaiğyly körinis kökiregime berip bezdei bekip, bir tas
tüiin bop qalsa kerek.
Gauhar! Sol mügedek ağam turaly sağan būryn da talai aitqam.
Soğystan alğaş kelgende ol mügedekter arbasyna da otyra
almaityn. Beine bir qūndaqtap tastağan nərestege ūqsap, i̇erteli-keş
közderi jəudirep jata beretindi.
Qazir de sol ağam köz aldymda tūr. Ol kezde bala i̇edik qoi. Sol
kisiniñ asaudai alasūrğan işki jan-düniesin, işin örtegen küiikti syrtqa
şyğarmauğa tyrysyp, bala- şağasyna qandai qiyndyqpen
külimsiregenin i̇endi ğana tolyq ūqqandai boldym. Ömirine öksimei,
tağdyryna nalymai, ajalmen arpalysta minut saiyn i̇erlik jasap,
dünieden moiymai ötken sol ağamdy tap qazir körsem qūşaqtap,
qajymas qairatyna bas ier i̇edim.
Əli i̇esimde, özi sondai bala jandy adam i̇edi. Biz barsaq dardai
kisi oinağysy kep tūrğan jas baladai şynymen- aq jadyrap
qalatyndy. Külli auyldyñ boqmūryn tentekteri de özine ölerdei
üiir bolatyn. Əñgimeniñ maiyn tamyzatyn ol. Qamystan bərimizge
ysqyryq, syrnai, sybyzğy jasap beruden jalyqqan i̇emes.
Biz onyñ üiine, əsirese, i̇erte köktemde jiı-jiı baratynbyz. Ər
joly oğan qūşaq- qūşaq i̇etip qyzyl taldyñ solqyldaq jas
şybyqtaryn aparamyz. Ol əsirese, qyr qizğaldağyn terip kelgen
balalarğa meiirlene qaraityn.
«Ağaştan tüiin tüigen şeber» degen maqtau söz alğaş ret osy kisi
haqynda aitylğan şyğar. Öz basym əli künge solai oilaimyn.
Şybyqtan aluan türli, ğajaiyp sebetter toqityn. Jemis-jidek
tasuğa laiyqtap jasağan şelek siiäqtysy. Da, qauynqaq iaki qūrt
jaiuğa yñğaily legen tərizdisi de, nan sap koiuğa qolaily jəşikke
ūqsasy da bar. Əsirese, jūrt zembiline qūmar i̇edi.
Sonyñ bərin ol kereuette şalqasynan jatyp alyp jasaityn. Ol
üşin kereuettiñ i̇eki büiirinen adam boiyndai i̇eki baqan qaqtyryp, oğan
öziniñ qoly jetetin tūstan juandyğy bilektei-bilektei taiaqtardy keseköldeneñ tas qyp bailatyp tastağan.
Sebetterdi biz aparğan şybyqtardan toqityn.
Sondağy bir añğarğanym — ol jūmys istegen kezinde közderi
jainap, özi köñildenip ketedi i̇eken. Mūndaida tipti yñyldap, özinşe
aqyryn ğana mūñly əuenge salyp əndetip te qūiady. Mümkin, ol sol sətte
i̇erkin qūlaş sermei almai, tört tağandap qalğanyna qynjylatyn
şyğar. Əlde, sau-salamat şağyn añsağany ma i̇eken?
Ol özi küni ūzaqqa myqşyñdap jatyp, qara terge tüsip əreñ jasağan
əlgindei būiymdaryn, sirə, satyp körgen i̇emes. Jūrtqa tegin ülestiretin.
«Bala-şağañnyñ nesibesi ğoi», — dep bireuler aqşa ūsynsa-aq, ağai
küre tamyryn adyraityp şyğa keletin:
— Senderdiñ tiyn-tebenderiñe künim qarap qalğan joq. Men de osy
auyldyñ azamaty i̇emespin be? Jūldyz sanap jata berem be?!
Əitse de, tösekten tūrmai jasağan būiymdardy alğaşynda aqysyz
aluğa i̇eşkimniñ dəti barmai jürdi. Biraq keiinirek aldymen jaqyn
körşileri, birte-birte külli auyl qorada üiilip jatqan, kültelengen
jibektei şybyqtardan şeber toqylğan aluan türli ədemi būiymdardy
talasyp əketetin boldy. Qūr qol qalğandary tipti «zakaz» beretin ədet
şyğardy. Būğan ağai quanbasa, qabaq şytqan i̇emes, sirə
Ağaidyñ kün körisi de tömen i̇emes i̇edi. Degenmen, jemis- jidek
piskende jūrt oğan üiin-tögip əkep tastaidy. Küzde i̇egin jinağanda auyl
adamdary qap-qap i̇etip altyndai sap- sary jügeri tüsirip beretin. Būğan
ağai ə degende tüp syrtyna şyğyp, būlqan-talqan bop
jürdi de, aqyry jūrtqa küşi kelmeitinine közi jetken soñ qolyn bir-aq
siltedi. Qanşa doldansa da azdy-köpti i̇eñbeginiñ i̇el kədesine asqanyna
şeksiz riza i̇edi ol. Keide būl quanyşyn jasyra almaityn.
Ğūmyrlyq mügedek bop qalğanyn ūqsa da, i̇eşkimge küreñ qabaq
körsetpei, ömirden ümitin ūzbei ötken ağaidyñ jüregi qandai tözimdi
boldy i̇eken deseñizşi. Əlde ümiti üzilse de, ömir dariiäsy toqtamai ağa
bergeni me? Ümit otyn söndirmegen şyğar. Əlde mügedektikti ol
joğarydan kelgen zaualdai qabyldady ma i̇eken?
Ərine, ağaidyñ köñiline demeu bolğan nərseler az i̇emes. İeñ bastysy
— keşe i̇el basyna kün tuğanda ol taisalmai öziniñ azamattyq boryşyn
ötedi. Qan maidañda halqy üşin mügedek boldy. Ne aitsa da jarasady.
Ūpaiy tügel ğoi.
Al, men şe? Ne tyndyryp mügedek atandym? İel aman, jūrt
tynyşta ūşyrağan ğarştikke adam qattyraq küiinedi i̇eken. Kün
jaumai su bolğan jaman ğoi
Ras, bizdi de dərigerler beine bir soğys keziniñ jaradar
jandaryndai alaqanyna salyp, məpelep i̇emdeude. Biraq tük
tyndyrmai, jūrtqa masyl bolu janğa auyr bolatyn siiäqty
İeñ qiyny — adamnyñ özi satyp alğan baqytsyzdyq şyğar.
Meşel qyp tastağan myna operatsiiäğa özim kelisim berdim ğoi.
Köñilge tüsken tüninnen özegim örtenip kete jazdaidy.
Azdy-köpti ömirdi aiaq-qoldan qalmai ötkizgenge ne jetsin, şirkin?!
Öziñ salğan jarağa i̇em qonuy da qiyn. Odan da qaiğy-qasiretiñe basqa
bireudiñ aiypty bolğany jaqsy ma dep qaldym. Öitkeni bar kinəni basqa
bireuge üiip tögip arta salsañ, tynysyñ kədimgidei keñip, az da bolsa
jeñildep qalasyñ
Düniede adam özin-özi aiyptap işten jep tauysqan qiyn. Azaptyñ
i̇eñ auyr türi de osy şyğar. Mūndaida janğa batqan jarany aşyp, tiri
janğa körsete almaisyñ. Aitsañ öziñ kinəli bop şyğasyñ. Ne de bolsa
ol öz işinde qalady. Sosyn ine jūtqan itke ūqsap jan dalbasa jasap,
ahlep-uhlep döñbekinumen bolady i̇ekensiñ.
Al, qaiğyña basqa bireu aiypty bolsa, tym qüryğanda işki şeriñdi
tarqatyp, əldekimderge nəlet oqyp alasyñ ğoi. Teginde, adamnyñ
tabiğaty özinen göri özgelerdi aiyptauğa beiimdeu me dep qaldym.
Köbine özimizge əlimiz jetpei, qaidağy bir tağdyrdy, əldekimdi qarğapsileuge ūstamyz. Mūnyñ özi jan qarmanyp, baryp-kelip jatqan
nauqastyñ zil batpan qasiretin az da bolsa da jeñildetse kerek. Əiteuir
özgeni kinəlau jeñildeu siiäqty.
Biraq tabanda būl pikirden de ainyp qaldym. Öz baqytsyzdyğyñdy
özgeden körudiñ nesi mərtebe? Nesi jeñil?
Adam o bastan-aq təkappar ğoi. Özi kinəli i̇ekenin sezse, ol onşamūnşağa moiymai, qaita öz aiybyn juyp-şaiyp jiberu üşin
qaisarlana, qasarysa tüspei me? Mūndaida ol jigerlenip, qairatqa minip
ketpei me?!
Öziniñ azamattyq, adamdyq boryşyn öteu jolynda
baqytsyzdyqqa duşar bolğandar onşa ökinbese kerek. Myna qasymda
jatqan Qaisar solai. Ərine, onyñ nauqasy jeñil i̇emes. Biraq sonşa
büldirşindi auzyn arandai aşqan ajaldan araşalap qalğanyn iştei
köñiline demeu qyluyna bolmai ma?
Qaisar dese özi de qaisar i̇eken. Bir aiağy körde, bir aiağy jerde jatsa
da ūnjyrğasyn bir tüsirmei, tas-tüiin bop berik jatyr. «Tözimdilikti
menen üireniñder» degendei külimsirep qūiady. Qaiysar da i̇emes, oiysar
da i̇emes ol.
Al, Aqylbek ağa öziniñ de, özge jandardyñ da tauqymetin bizden
göri aiqynyraq ūğynyp, tereñirek sezinse kerek. Öitkeni ol bərimizden
köp biletin ğalym ğoi. Mūndaida
aurudyñ jai-japsaryn tereñ tüsinetin adamnyñ tartatyn jan azaby da
köbirek bola ma dep qaldym.
Baiağyda bir patşa: «Bilimge baiyğan adam, tübinde qaiğyqasiretke de belşesinen kenelip qalady», — dep öz halqyn oqytpai
qoiğan i̇eken.
Sonda qalai? Tük bilmegen, tük sezbegen jaqsy ma? Adam qaitadan
qarañğy tünekke tüsip, tek öziniñ soqyr sezimine ğana bağynyp,
tirşiliktiñ bərin köz jūmyp istei berui kerek pe? Joq! Azaby moldau
desek te bərin aqyl- parasatpen ūğynyp, jan-jürekpen sezinip baryp,
əreket jasağanğa ne jetsin!
Adamnyñ artyqtyğy da osy sanalyğynda i̇emes pe?! Bükil azapbeinetin, qauip- qaterin, qorqynyş-üreiin əbden tüsinip tūryp jasağan
i̇erlik qana, meniñşe, nağyz qaharmandyq sanalsa kerek. Mine, Aqylbek
ağağa basqalardan göri köbirek tənti türatyn sebebim de osy ğoi.
Al töbesine töngen qaterdi añğarmai, tüsinbei, bilmei jasağan
i̇erliktiñ özi de tüptep kelgende i̇erlik i̇emes, i̇eser- soqtyq bop şyqpai ma?
Qaşanda jūrt tek aqyl-parasaty men boiyndağy i̇erlik- jigeri teñ
tüsip jatatyn osy Aqylbek pen Qaisardai jandarğa ğana tənti tūryp,
solarğa ğana bas iedi i̇emes pe?! Tağdyrdyñ qanşa uyn işip, zapyranyn
jūtsa da ömirden meseli qaitpağan osy i̇eki jan maidannan mügedek bop
oralğan Qaratai ağama ūqsap ketti.
İendi bir sət būlardyñ üşeui de ajaldy mensinbei, ölimdi külimsirep
qabyldağan, təkappar Bögelekpen jaqsy tanys şyğar degen oi keldi.
Mümkin, myna ömirge degen qūştarlyqtyñ, tözimdilik pen qaisarlyqtyñ
qainar būlağy bireu-aq şyğar. Əiteuir qiiämettei qiyndyqta da öz
tağdyrynyñ tizgniin qolynan şyğarmai berik ūstai bilgen Bögelek
ajalğa ölispei berispeitin meniñ dos-tuystarymnyñ ruhani
qamqorşysy siiäqty bop körindi.
Meniñ qasymdağy Aqylbek pen Qaisar tağdyrdyñ jazğany bolar
dep tösekte əreketsiz jatqan jandar i̇emes. Būlardyñ ərbir minuty ömir
üşin küreske toly. Mūndaida auruhana üiiniñ biz jatqan üşinşi
qabatynan özin-özi tastap, ölip ketu tük te i̇emes. İeñ qiyny — öziñdi künitüni şyr köbelek ainaldyratyn ölimge tizgin bermei, tağdyrğa
moiynsūnbai qoiu şyğar.
Öziñdi jatyrqap, mañaiyna jolatpai bezip jürgen ömir-ananyñ
i̇etegine kün saiyn arda i̇emgen baladai jarmasyp, janyñdy salyp
jabysa beru üşin qanşama i̇erik- jiger kerek deseñizşi?! Adam ömirge
sonşama ğaşyq bolady i̇eken-au degen oi keledi keide mağan. Əitpese
jyldar boiy tösekke jipsiz bailanyp, tyrp i̇etuge mūrşañ kelmei,
kökjambas bop i̇ezilip, tört tağandap jatqan meşel tirşilikten göri typtynyş ölim myñ i̇ese artyq i̇emes pe? İə, mūndaida qysqa künde qyryq
ölgenşe, közdi tas jūmyp jiberip bir-aq ret ölu onşa qiyn da,
qorqynyşty da i̇emes siiäqty. İeñ qiyny — ölmei, tiri jüru. Demek,
Aqylbek pen Qaisar ömirdiñ jeñil jağyn i̇emes, azaby mol auyr jağyn
özderi qalap alğan i̇eken ğoi.Mūndai jandardyñ, sirə, tauy şağylyp,
tauany qaitpasa kerek.
Biraq men solardai bola alam ba? Bir künniñ özinde jiligi şağylyp
qalğan adamnyñ ğūmyr boiyna qajyr- qairaty jete me? Mümkin, men əli
boiymdağy küş-quatty da jöndi sezbeitin şyğarmyn. Öitkeni mūndai
auyr synğa əli tüsip körgenim joq qoi. «Şu» degennen-aq bosañdyq
jasap, osaldyq körsetetin meniñ sonşama süiegim jasyq pa i̇edi?
Mynadai jandalbasağa tüskende adamnyñ aiaq astynan bozokpe,
bosañ bel bop ketui de ğajap i̇emes qoi. Tūla boiymdy qaqsatyp alyp
bara jatqan tən azabyna da, jüregimdi qūm qylyp, oiyma zapyran zərin
qūiğan jan qasiretine de tözu qolymnan kele me? Joq pa?
Būğan küni būryn bal aşyp, səuegeilik jasamai-aq qūiaiyq. Ömirdiñ
özi körseter, Gauhar Ras, bügin jürekke şemen dert bailanyp, köñilime
tas tüiip tüsti Biraq ömirden əli meselim qaityp, qajyrym mūqalğan
joq.Bir ret jauyrynym jerge tidi i̇eken dep beldesuden qaşatyn su
jüregiñ men i̇emes.
Belim bügilip, qabyrğam sögilip ketse de, men ömirden küderimdi
üzbeimin. Sol üşin ajaldyñ özimen de arpalysyp, alysa berem. Küres
əli bitken joq. Aiqas əli alda.
Gauhar! Auruhanadan aiaq-qolsyz, meşel bop oraldym ğoi, sağan.
Amal qanşa... Sol joly meni zembilmen əri-beri tasyp jürgende özegiñe
ört tüskendei bop, ömirden tüñilip te ketken şyğarsyñ. İeki aiaq pen i̇eki
qoldy qūrbandyqqa şalyp, tiri qaludyñ ne keregi bar dep te oilağan
bolarsyñ iştei. Al, meniñ tiri qalğym keldi. Öziñdi kün saiyn, sağat
saiyn, minut saiyn körip jatu üşin ömirdiñ i̇etegine jarmasyp,
tirşilikke tyrmysyp tiri qalu qajet i̇edi.
İeki birdei balamdy da qimadym-au deimin. Əiteuir tiri bolsam, tört
tağandap qalsam da, solardy közimmen körip jatam ğoi. Mağan sonyñ özi
zor ğanibet, şeksiz baqyt i̇emes pe?! Odan artyq ne kerek, təiiri? Tek
qana öziñ künderdiñ küninde auyrlamasañ boldy, myna meşeldi.
Auruhanadan əkelgende meni öz üiimizdiñ üşinşi qabatyna qalai
köterip şyğarğandaryñ i̇esiñde me? Qasaqana sol sətte lifti de istemei
qaldy i̇emes pe. Bereke tapqyr bizdiñ körşiler i̇elgezek jandar ğoi.
Aitqyzbai-aq bərin özderi tüsine ketedi. Bildei-bildei jigitter
tūrğanda qūiar da qoimai zembildiñ bir jağyn öziñ köterdiñ i̇emes pe?
Sonda işim bordai ügilip, bir türli i̇eljirep kettim.
Adam qybyr i̇etpei, melşiıp jatyp alsa, tipti auyrlap kete me dep
qaldym. Onyñ üstine, kesilgen omyrtqa süiekteri de əli qataiyp bite
qoiğan joq, Səl qisyqtau qozğap alsa-aq sart i̇etip şyğyp keteiin dep
ilinip-salynyp tūr. İtşilep jürip öz tösegime jetkizdiñder-au.
Töbem kökke i̇eki i̇eli-aq jetpei qalğan şyğar. Əitpegende şe! İendi
sen qasymdasyñ, Gauhar. Sen janymda tūrsañ, jan azaby da, tən azaby
da azaiyp bara jatqandai sezinem.
Qos qanaty büp-bütin qūsty ūşpaidy dep kim aitady?! Qasyma i̇eki
balam birdei
«papa» dep şauyp kelgen sətte men i̇eki aiağymmen i̇endi qaityp jer basa
almaitynymdy da ūmytyp ketkendei boldym.
Auruhanada men i̇eşkimi joq jandardy kördim. Artynan izdep keletin
tiri pende joq.
Ondailardy memleket öz qamqorlyğyna alady i̇eken. Mügedekter
üiine aparady. Jas səbidei alaqanğa salyp, bağyp qağady.
Men baqytty i̇ekenmin, Gauhar. Mine, i̇endi tört közimiz tügel boldyq.
Üşeuiñe qanşa qarasam da, közim tūiar i̇emes Meiirim qanar i̇emes. Joq.
Tiri qalğanyma ökinbeimin. Közdi aşyp-jümğanşa alty ai uaqyt da
zymyrap, körgen tüstei öte şyğady. «Əri ketkende alty aidyñ işinde
i̇eki qolyñ da jandanyp, öziniñ būrynğy qalpyna keledi», — degen
professor. Oğan senem. Biraq aiaqtarym... Aiaqtarym osy küiinde qalady
ğoi.
İeger mağan sau kezimde əzireiil kelip, «Ne i̇eki balañdy ber, ne i̇eki
aiağyñdy ber», — dese ne ister i̇edin? Ərine, oilanyp-tolğanyp jatpai
i̇eki aiağymdy qiiär i̇edim. Demek, osyndai operatsiiäğa kelisim berip,
qatelespegen i̇ekem ğoi. Onda nesine ökinem? Joq. Men ökinip jatqam joq.
Keter aiağym — ketpen taiağym. İendi basqa tüskendi moiynmen köterip,
osyndai ömirge kekil tüidim.
Köñil jeter ağaiyn tegis jinaldy-au deimin sol küni bizdiñ üige.
Sonşama köp kisiniñ jalğyz men üşin bəiek bop, apy kirip, küpi şyğyp
jürgenin körgenimde bir türli yñğaisyzdanyp, qysylyp qaldym. Biraq
būl mağan zor medeu i̇edi.
Ūzaq uaqyt auruhanada jatyp, özim de əbden malma tymaqtanyp,
ynta-jigerimnen airylyp qalsam kerek. Myna jūrt meniñ qajyrymdy
qairap, janymdy jani tüskendei- aq aiaq astynan jigerlendirip jiberdi.
Qiyn-qystau sətte iılip tösek, jaiylyp jastyq boluğa jaraityn dosjarandarym az i̇emes i̇eken dep oiladym. Soğan közim jetti.
«İer qarağa bir qara bop, qatarğa qosylyp ketersiñ», — dep bəri de
köñilimdi jūbatqan bolady. İeş jerim auyrmai, syzdamai, közim tiri
jatsa, qatarğa qosylğanym sol i̇emes pe? Biraq qazir bükil denem zar
qaqsap jatyr ğoi. Iştei tas-tüiin bop tistenip alğam.
Gauhar! Osy künge deiin qalai baiqamai keldik? Köñil süier dosjaran köp i̇eken ğoi. Bəri de şetinen bauyrmal, keñ qoltyq, keñ i̇esik
jandar i̇emes pe?
Jalğyzdyqta jabyqqan köñildi bir könşitip, jaqsylap demdep
alğandai boldym.
Biraq quanyşym ūzaqqa barmady. Sol zamatta-aq lyp i̇etip,
köñildiñ küiü öşip kalğandai boldy. Özinen-özi-aq öşeiin dep
ölimsirep, əreñ janyp tūrğan ümit şamyn ürlep söndire salu da
onşa qiyn i̇emes i̇edi.
Sol küni köñilimdi su sepkendei basyp tastağan kim deisiñ ğoi Bəkir
degen tuysym.
Əieli i̇ekeui sol keşte jūrtpen birge qaitpai, bizdiñ üide qalyp qoiğan
i̇edi.
Dos-jarandar qoştasyp, üiden şyğyp ketisimen-aq ol kerdeñdei
basyp men jatqan bölmege kirdi. Ylği aşyq tūratyn i̇esikti de jaba keldi
Bağanadan bezek qağyp oinap jürgen i̇eki balanyñ u-şuy da su sepkendei
basyla qaldy. Qasaqana qylğandai sen de zym- ziiä bop kettiñ. Şamasy,
sen sol sətte Bəkirdiñ əielimen as üide əñgimelesip otyrdyñ-au deimin.
Bügin Bəkirdi tanu qiyn i̇edi. Qaşan da bükşiıp, suyqqa toñğan
adam siiäqty basyn moinyna tyğyp alyp, kisiniñ betine tik qaraudan
jasqanyp, qipaqtap tūratyndy.
Mūndailar özine qarsy kele almaityn, özinen əlsizderdi körgende
jandanyp, aruaqtanyp kete me dep qaldym.
Bügin Bəkirdiñ boiy da oqtau jūtqandai tip-tik. Yzaly közderi
meniñ öñmenimnen ötip kete jazdaidy. Təkappar. Kesip-kesip, būiyra
söileidi.
Sau-salamat kezimde Bəkirmen dürdaraz, kez bastau bop jüretinbiz.
Bet-auzy bir japyraq, dene qūrylysy jeti-segiz jasar baladai-aq osy
tuysymdy körgen saiyn işimnen «Anasynan şala tuğan şyğar» dep
oilaitynmyn.
Minezi de qyzyq Lajy bolsa adamğa jolağysy kelmeidi. Köşede de
ūry mysyq siiäqty aiağynyñ ūşymen ğana basyp jüredi. Qattyraq bassa
jer oiylyp tüsip ketetindei qorqady. Basqany qaidam, mağan əiteuir sol
dükenge de, tipti kündelikti jūmysyna da ūrlanyp baryp, ūrlanyp
qaitatyn siiäqty bop körinuşi i̇edi
Bir i̇esikke kirerde ol səl bögelip, artymnan bireu añdyp kele jatqan
joq pa degendei jan-jağyna jaltaqtap qarap alady. Üiden dalağa
şyğarda da özgeler siiäqty birden sytylyp şyğyp ketpeidi. Aldymen
qyltityp i̇esikten basyn tysqa şyğarady. Sosyn jūdyryqtai basy
kekşeñdep, ölgen qoidyñ közindei jansyz janary jaltaqtap, ainala
töñiregin barlap alady. Jaqyn mañaida tiri pendeniñ joqtyğyna əbden
közi jetken soñ ğana köz şespeitin jyldamdyqpen i̇esikten ytkyp
şyğyp ketedi. Mūndaida ol bölmeniñ bir būryşynan i̇ekinşisine zyp
berip qaşyp ötken tyşqandy i̇esime salatyn.
Biraq onyñ mūndai qylyğyna būryn onşa mən bermeuşi i̇edim. Ədeti
şyğar dep kületinbiz de qūiatynbyz.
Əitse de, būl ədet i̇emes i̇eken, Gauhar Auru i̇eken. Auruhanada
osyndai nauqastardy kördim. Kədimgidei i̇em jasaidy olarğa. Mūndai
keseldi jūrt özara əñgime kezinde
«quğynğa ūşyrağan patşa» dep te ataidy i̇eken
Söilegende tura kekirege toiğan tekedei baqyldaidy. İeñ jamany —
əñgimeleskende beine bir şynydan jasap qoiğandai-aq bir nükteden
qozğalmaityn jansyz janaryn köziñnen aiyrmaidy. Közderi üñireiip
ketken. Myltyqtyñ ūñğysyndai sūsty bop körinedi.
Bəkirdiñ aramdyğyna naiza boilamaidy. Sonyñ nesin aityp
otyrmyn sağan, Gauhar Öziñ de jaqsy bilesiñ ğoi. İesiñde me, bir joly
əieliniñ bizge kep, mūñyn şaqqany.
İerlizaiypty i̇ekeui qūddy it pen mysyqtai. Qosylğaly beri añdysyp,
arbasyp, jaulasyp, birin-birin atarğa oğy bolmai keledi. Būlar tipti
qonaqta otyrğannyñ özinde de birin-biri ilip, qağyp, öşin alyp qalu
jağyn qarastyrady. Mağan sol i̇ekeui bir-birine myna dünieniñ
jaqsylyğyn qimaityn siiäqty bop körinedi. Ajyrasyp ta ketpeidi olar.
Ğūmyr boiy birin-biri azaptap ötkisi keletin tərizdi
Bəkirdiñ əieli küieuiniñ aiar qylyqtaryn sağan jyr ğyp aityp
beripti ğoi. Sonda seniñ «Qoltoqpaqtai ğana osy adamnyñ boiyna
sonşama köp jamandyq qalai syiyp ketedi i̇eken», — dep jağañdy
ūstağanyñ əli i̇esimde. Şirkinniñ, tili udai aşy ğoi. Auzyn aşsa-aq zər
şaşady. Nağyz ker azudyñ özi. Tiliniñ ilmeşegi bar. Bireudi qağytpai,
mūqatpai söilei almaidy
Mine, sol şipigen əljuaz Bəkir ilmiıp kep qasyma otyrdy. Jaña ol
oñaşa sətti añdyp, i̇esikten basyn sūqqanda-aq şitei tiksinip qalğan i̇edim.
Auruhanadan talai sūmdyqty körip, i̇etim üirenip ketse de, mynanyñ
jansyz janaryna tik qarauğa əldeneden seskenetin siiäqtymyn
Qaşan da ainalasyna yzğar şaşyp tūratyn yzaly közderi i̇endi
külimsirei qapty Qutyñ-qutyñ i̇etedi. Betime aşyq arsyzdyqpen kekete
qarap otyr.
Qazir ol kökten izdegenin jerden tauyp tūr. Qas qağymdai bir sətke
oinaqşi qalğan közderi-aq köp nərseni añğartqandai i̇edi «Ə, müsəpirlik
qalai i̇eken?! Qaşanğy küniñ kökte jüze bersin. Tağdyrdyñ uyn sen de
bir işip körseişi» degendei i̇edi ol. Bet-pişininen onyñ tabasy qanyp
tūrğanyn añğaru qiyn i̇emes bolatyn.
Būl nege aiyzy qanğan adamşa meniñ qaiğyma raqattanady? Būğan
ne jamandyq istep i̇edim? Joq Ömirimde Bəkirge istegen qiiänatym joq.
Əitpese nege qazir tura jündemek bolğan adamdai tisin tisine qoiyp
otyr? Əlde «Jaqsy attan jyğylsa, jaman adam tabalar» degenniñ keri
kelip tūr ma?
Tap qazir i̇eki közi adyraiyp, tanauy deldiıp, töbemnen əzireiildei
tönip tūr Əldenege miyğynan kületin siiäqty. Ləm-mim dep auyz
aşpaidy. Dəl osy küiinde ol torğaidy arbap tūrğan jylanğa ūqsar i̇edi.
Men qazir būl küiimde sol torğai qūrly da joqpyn. Meniñ qazir tyrp i̇ete
almasymdy ol jaqsy biledi. Sol üşin de ol küşeiip tūr. Sau kezimde
özim tügili köleñkemnen jasqanatyn jasyqtyñ i̇esiruin qaraşy «Qūlan
qūdyqqa qūlasa, qūlağynda qūrbaqa oinaidy» degen osy i̇eken-au dep
oiladym. Boiymdağy bar aşu-yzany közben añğartpaq boldym. Bizder
bir sət közben arbasyp, i̇ekeuimiz de qalşiyp qaldyq. İeger qoldarym sau
bolsa, qazir myna şiriktiñ jağasynan ala tüser i̇edim. Jaişylyqta jañqa
qūrly körmeuşi i̇edim- au, mynadai silintikterdi. İendi mine, i̇eñ əljuaz, i̇eñ
qauqarsyz nemeniñ özi meni basynyp otyr. Tyrp i̇etip qarsylyq körsetuge
şamam joq. Tipti qattyraq söileuge de dərmensiz siiäqtymyn. Özimniñ
sonşalyqty beişara küige tüskenime yzalanyp, qağanağym qars
airylyp ketetindei bop
jattym.Əitse de, būğan ne jamandyq jasadym i̇eken? Sony oilaioilai basym qatty. Nege mağan ol qandy kegi bar adamdai közderi
qantalap qaraidy?
Būl adam i̇emes, öleksemen qorektenetin qūzğyn i̇edi. Men onyñ közine
ölekse bop körindim. Ömir-baqi būqpantailap, köringennen zəresi ūşyp,
özinen myqtynyñ betine kelmei, jan sauğalap jürgen mūndai qorqaular
zapyran zərin jyldar boiy işine jinai beredi ğoi.
Mine, ūzyndağy öşin, qysqadağy kegin ala almai işinen tynyp
jürgende tyrnağyna men ilindim. Bügin ol jūrtpen birge köñil sūrauğa
i̇emes, sol boiyndağy zərin mağan şaşyp, bir qūmar tarqatuğa kelgen
tərizdi.
Köşedegi bes jasar baladan bastap, qoinyndağy əieline deiingi
jūrttyñ bərin dūşpan sanaidy. Öziniñ jastaiynan qortyq bop,
boiynyñ öspei qalğanyn da, alapes tərizdi i̇elge qosylmai, saiaq
jüretinin de, tipti əielimen jaman tūratynyn da özinen i̇emes, özgelerden
köredi. Ol özin jūrttan qorlyq körip, japa şegip jürgen adam sanaidy.
Iştegi aşu-yzasy qazandai qainaidy. Sony syrtqa şyğaratyn qolaily
sətti izdeidi.
Şynynda da, Bəkirdiñ ömir boiy joly qyrsyğyp, iti qyryn
jügirumen boldy.
Mektepte de özi jarytyp oqymady. Biraq üzdik oqityndardy
kündegende tauany tarylyp ketetin. Sonysynan da az taiaq jegen joq.
Onynşy synypta jürgenimizde tili aşy qyzdar ony kelemejdep:
«Balaqai, biyl birinşi synypqa barasyñ ba?» — dep itin şyğaratyn.
Sony əiteuir armiiäğa da almady. Jaramaidy depti. Sol kezde- aq ol
işkilikke salynyp ketti.
Qanşa jyl barsa da institutqa tüse almady. Bilimi jetpedi.
Men institutty bitirgen jyly da ol «Oquğa tüsuge keldim» dep
i̇emtihan tapsyryp jüretin.
Mektepti birge bitirgen auyldas jigitterdiñ qai-qaisysyn körse de
ünemi: «Meniñ jolym auyr ğoi. Əiteuir özge jūrttyñ asyğy alşasynan
tūra qalady. Menen de jamandar institutty bitirip aldy», — dep
mūñyn şağatyn.
İeñ jaman ədeti — sūmdyq künşil i̇edi. Qarşadaiynan- aq
kübirlegen küñkil sözge üiir. Mektepte bireu bes alsa da, qabyrğa
gazetine təuir öleñ jazsa da, qyzdarğa söilese de, tipti jaña şalbar
kiıp kelse de kündep, talağy tars airylyp kete jazdaityn.
Būryn osynyñ bərine mən bermei kelgen i̇ekem ğoi. Myna Bəkir meni
ömir boiy kündep jüripti-au. Men injener diplomyn alğanymda, ol əzil
aitqan bop: «Qazir mūndai mūqaba köringen küşiktiñ qaltasynan
tabylady», — dep külgen i̇edi.
Gauhar! İekeuimizdiñ neke toiymyzda da ol əkesinen qatty taiaq jegen
baladai bas terisi salbyrap, sümireiip otyrğan. İerteñine bir dosyma
jolyğyp: «Kelinşek baiğūsqa janym aşydy. Əp-əjeptəuir qyz i̇eken.
Myna bizdiñ tik qaqqan əkkige abaisyzda aldanyp qalğan ğoi», — depti.
Bizdiñ balalarymyz da bir mektepte oqydy ğoi. Ülken ūlymyz
birinşi synypty üzdik bağamen, maqtau qağaz alyp bitirdi. Bəkirdiñ
qyzy da sol synypta oqydy. Ata- analar jinalysynda Bəkirdiñtalai
būlan-talany şyğyp: «Sender maqtau qağazdy da tamyr-tanystaryña
beresiñder», — dep köptiñ közinşe mūğalimderge dürse qūia beripti.
Ony öziñ aityp kelip i̇ediñ ğoi, Gauhar
Sonyñ bərin kezinde i̇elemei, i̇eskermei jüre bergen i̇ekem. Osy bir
işmerez tuysymdy qazir ğana tanyğandai boldym. Būryn özi közge tüse
bermeitin. Söitsem, ol baiğyz sekildi beiuaq qarañğylyqqa, jamandyqqa
üiir i̇eken ğoi. «Adamnyñ işi de mūnşa tar, köñili sonşama qara bola
beredi i̇eken-au» dep oiladym.
Mine, i̇endi sol Bəkir öziniñ ğūmyr boiy añsağan armanyna qoly
jetken adamdai məre-səre bop otyr. Aiyzyn qandyra tüskisi
kelgendei-aq meniñ jansyz jatqan
aiaqtaryma qaraidy. «Myna aiaq-qoldardyñ şaruasy bitkeni ras pa? Bir
küni bolmasa bir küni jazylyp ketip, jazamdy berip jürmei me?» dep
iştei küdiktenetin de tərizdi. Sonyñ anyq-qanyğyna köz jetkizip alğysy
kelgendei əl- juaz qoldaryn i̇erbeñ-i̇erbeñ i̇etkizip denemniñ ər jerin bir
ūstaidy.
Aqyry ol öz oiyn jasyrmai, qolamtasyn qozdatty:
— Tüsinem. Tas tüsken jerine auyr. Bərinen de sağan qiyn boldy ğoi.
Biraq qaşanğy əieliñe masyl bop tösekte jata beresiñ?! uiat qoi.
Gauhar künde jylaidy i̇eken. Qaşanğy otyrsyn omalyp. Jas i̇emes pe?
Sen onyñ jolyna bailau bolma. Jiber, i̇erkine Ketsin ūşyp. Sen būl
üide jatqanda i̇ezdiginen kete almaidy ol. Senen qysylady. Aiaidy Ol
üşin aldymen sen ketuiñ kerek. Mügedekter üiine.. Bizdiñ ökimet
i̇eşkimdi dalağa tastamaidy. Al, balalardan qam jeme, men olardy bir
jaqsy internatqa özim ornalastyram, — dep meniñ közime ne aitar
i̇eken degendei barlai qarady. Men tis jarğan joqpyn. Ol sözin ūştai
tüsti. — Kesimdi kün — kesilgen i̇et i̇emes pe? Adam keide öziniñ talqany
tausylğanyn da sezbei me dep qaldym. Mūndaida batyldyq kerek.
Jaqynda myna sen tərizdi kərip bop qalğan bir jigit öz tağdyryn
qolyna alyp, məseleni bir-aq şeşipti. Asylyp ölipti. Baiğūs qyryq
jylğy qiiämet-qaiymnan bir-aq qūtylypty. Biraq ol üşin taudai
jürek kerek. Seniñ qolyñnan o da kelmeidi ğoi. Beişara-ai... Tiri ölik
bop jata beruden ne paida?!
Ə degende, men ony it terisin basyna qaptap, balağat- tamaq
boldym. Biraq ol oiymnan tez ainyp qaldym. Segiz kesse sirkedei qan
şyqpaityn, bet baqtyrmas bez büirekke sözimdi şyğyn qylyp qaitem?
Büğan keregi de sol meniñ tas-talqan bop aşuğa mingenim i̇emes pe?
Mūndailar bireu əlem-jəlem bop, i̇egil-tegil jylap jatsa, sodan ləzzat
alady ğoi.
Ras, operatsiiädan keiin qatty azap şektim. Biraq myna bügingi jan
azaby odan jüz i̇ese auyr soğyp tūr. İeger meni səl-pəl adamğa ūqsas,
aitysuğa, tartysuğa arzityn adam qinasa, janym mūnşa japa şekpes
i̇edi. Düniede it pen qūsqa talanğan auyr i̇eken ğoi.
Bir sət özindi dauystap şaqyryp myna sümelekti üiden quğyzyp
jibersem be i̇eken dep oiladym, Gauhar. Onda özim kürese almai, əielimdi
ortağa salyp, myna şirikke əlsizdik körsetken bolam ğoi. Būğan keregi de
sol i̇emes pe?
Ərine, bir qolym qimyldasa da qazir aşu üstinde alqymyn i̇ezip
tastar i̇edim. Biraq qazir tilim men közimnen basqa qaruym bolmai,
diñkem qūryp tūr ğoi. Iş qazandai qainaidy, tyrp i̇etuge mūrşa joq.
«Seniñ syrtyñ bütin bolsa da, işiñ tütin. Sen tiriler qatarynda
joqsyñ. Sen ölgeli qaşan! Al, men qozğala almai, tösekke bailanyp
jatsam da, baiağydai jan saraiym sairap tūr. Jüregim tiri. Kökirek
közim aşyq. Osy üide, osy küide jatyp-aq men senen ömirdi köp körem,
köp sezem, köbirek ləzzat alam», — demek boldym
«Sonşama öşigetindei-aq seniñ qai şyrağyña köleñke bolyp i̇edim»
dep sūrauğa da oqtaldym.
Biraq būl sözderim özime jasyqtau, əlsizdeu bop körindi. Onyñ
üstine, qazir söilesem dausym qattyraq şyğyp ketip, mynağan syr berip
qoiuym da yqtimal. Qazir men üşin i̇eñ basty nərse — myna sümelekke
küireuik bop körinbeu. Tört qūbylasy tügel adamdai-aq səl külimsirep,
i̇eş nərsege mən bermei, jaibaraqat jata beru kerek.
Əitse de, əkki dūşpan keregeni kertip jatqanda karap qaluğa
bolmas. Mūndai jymysqy jandarğa aitar meniñ de oiym bar i̇emes
pe? Bir sət şabyty kelgen nağyz aqyndarşa özinen-özi arqam
qozyp, aruaqtanyp kettim:
Öz oiym bar özimniñ öz degenim,
Qaitem jūrttyñ kai jerdi
közdegenin, Öşpei tūrsa botady
oi jaryğym,
Sezsem bopty özieniñ sezbegenin Işi ölmegen i̇erkektiñ syrty
ölmeidi. Jan jaurasa kaita adam jöndetmeidi —
dep jazypty ğoi əlgi aqyn
Meniñşe, adam tek öz janynan şyğarğan öleñin ğana dəl osyndai
şeksiz senimmen, şynaiy sezimmen, jan- tənşen berile oqityn şyğar.
Bir sətke özge tügili, tipti özime de osy öleñ özimdiki siiäqty bop ketti.
Öitkeni ol meniñ tap qazirgi jan-dünieme tym jaqyn tūr i̇edi. Öleñniñ
soñğy i̇eki jolyn üş retten qaitaladym.
Nege i̇ekenin qaidam, əiteuir men öleñ joldaryn oqyp bola
bergenimde, Bəkir aiaq astynan öñi quaryp, juğan şüberektei bop-boz
bop, i̇esikke qarai şeginşektep bara jatty Mümkin, ol öziniñ«işi ölip»,
«jany jaurap» aiyqpaityn dertke şaldyqqanyn naq sol sətte ğana
ūqqan şyğar.
Sen jönindegi sözderdi ol meniñ jandy jerime ədeii tigizip aityp
otyr ğoi, Gauhar Bəkir meni būlan-talany şyğyp aşu-yzağa tūnşyğyp
qalady dep oilasa kerek. Biraq men qyzyltanau bolğam joq. Qynq
i̇etpedim. Qaita əlgi sözge quanğandai syñai tanytyp, şabyty qozğan
aqyndai sampyldap öleñ oqi jöneldim. Soğan qarap ol meni jyndanyp
ketti dep qoryqty ma i̇eken?
Kəlimağa tilin keltirip jatqan moldağa ūqsap, i̇erinderin
jybyrlatyp kübir-kübir i̇etken küiinde bölmeden şyğyp ketti.
Gauhar' Sol aiardyñ dəlizge şyğyp sağan ne aityp, ne qoiğanyn
i̇estigem joq. Biraq i̇eki balam birdei i̇ebil-sebil jylap, janyma jetip
kelgende əlginiñ tağy bir sūmdyq şyğarğanyn işim dereu seze qoidy.
Mağan əli jetpegen soñ senderge tiıskenin tüsinu qiyn i̇emes i̇edi. Būl —
jylan jüristi zymiiändardyñ i̇ejelgi ədisi ğoi.
Jaradan iriñ ağyzyp ketken i̇eken ol. İeki ūlymnyñ da sora-sorasy
şyğyp, i̇eñirep, bebeu qaqqanda kökiregim qars airylyp kete jazdady.
Sau kezimde balalarymnyñ qaisysy jylap kelse de dereu aimalap
süiip, moinyma mingizip, dalağa köterip ketuşi i̇edim. Jeti jasar Mūhit
ta, i̇eki jasar Qairat ta soğan üirengen. Qazir olar öksigin basa almai
«Papam qaşan aimalaidy» dep kütip tūr. Tym qūrysa qazir i̇ekeuiniñ de
bastarynan bir-bir sipap qoiuğa zar bop, qalşiyp qalğan qoldarymdy
qimyldata almai, özegime ört tüsip jatqanyn myna i̇eki qūlynym qaidan
bilsin?!
Bağana meni zembilge sap əkelgen boida-aq Qairatym aldymnan
jügirip şyğyp
«Papa' İerteñ jazylasyñ ba? Sosyn meni moinyña mingizesiñ be?» —
degen Nəresteniñalyp ūşqan köñilin jyqqym kelmei «İə, jazylam,
moinyma mingizem», — dei salğam Qazir kip-kişkene Qairat özi i̇ebil-debil
jylap tūryp, menen «İerteñ jazylam dediñ ğoi, ə», — dep qaita-qaita
sūraidy.
Dəlizde ne bop, ne qoiyp jatqanyn Mūhittyñ sözine qarap
tūspaldadym Inisine qarağanda ağasynyñ sözi aiqyndau i̇edi
— Anau bir kisi seni i̇endi qaityp tūrmaidy dep jatyr. Jürmeidi dep
jatyr Mamamdy ūrysty. Mamam jylap qaldy. Anau kisi seni bir jaqqa
aparyp tastamaqşy Bəribir öledi deidi Al, sen ölmeisiñ ğoi, papa, ə?
Ölmeisiñ ğoi. Zyğyrdanym qainap ketti. Tabanda-aq aza boiym qaza
boldy. Men operatsiiädan keiin professordan i̇endi qaityp jer basyp
jüre almaitynymdy i̇estigen sətte de mūnşalyqty jan azabyna tüsken
joq i̇edim. Myna i̇eşbir kinəsiz səbilerdiñ jüregine məñgi-baqi öşpes
daq tüsirip, jigerin qūm qyludan taiynbağan qanypezerdi tap qazir
şainamai jūtyp jiberuge bar i̇edim
Men qazir özimniñ qaiğyly tağdyryma i̇emes, düniede osy künge
deiin Bəkir sekildi aiarlardyñ jer basyp jürgenine qynjylyp
jatyrmyn. Mūndai mysyq tileules, qara jürekter būryn da bolğan.
Oqta-tekte desek te qazir da ūşyrasyp qalady. Al, i̇eger aq jürekti, adal
jandar olarğa qarsy küreske şyqpasa, onda bolaşaqta da bolary haq
Demek, qaiğyğa qamalyp jata bermei, bilek sybanyp küreske
şyğuym kerek. Myna Mūhit pen Qairat i̇er jetkende aralarynda
Bəkirler jürmese i̇eken. Sol üşin men de qolymnan kelgenin isteuim kerek
qoi. Al, qolymnan ne keledi? Talpynsam əli de köp nərse keletin siiäqty.
Men kirpiş qalap, üi tūrğyzyp kelgen janmyn ğoi. Sözderdi de dəl
solai bir-birine qiiülastyryp, jūrttyñ kədesine jaraityn dünie jasai
alam ba i̇eken degen oi keldi mağan. Ras, būl qiynyraq. İnemen qūdyq
qazu degenimiz naq osy şyğar.
Biraq oñai oljanyñ qadiri bola ma? Kirpişten əp-ədemi, jūrtqa jağatyn
üi tūrğyzu jeñil dep kim aitady? Əitse de, ony üirendim ğoi. Demek,
janymdy salsam mūny da meñgerem. Būl qarudy da igerem. Sol jolda
qandai aqyret-azapqa duşar bolsam da ökinbeimin. Myna i̇etbauyry
i̇eljirep, töseginniñ i̇eki jağynda i̇eiñrep, menen kömek kütip tūrğan i̇eki
ūlym üşin, jer betindegi barşa qorğansyz balalar üşin jazam. Jazu
kerek. Būl meniñ ömirdegi i̇eñ soñğy qaruym şyğar.
Ədildik, jaqsylyq, adaldyq üşin kürespei ötken ömirden ne paida!
Adamdarğa
«osyndai zymiiändardan saqtanyñdar, bir biriñe bauyrmal bolyñdar!»
— deimin. Tym qūrysa mūndai aiyr tildi aiarlardyñ bir-i̇ekeuin jūrtqa
paş i̇etip körsetermin.
Jer betindegi jamandyq ataulyga qarsy aianbai küresip jatqan aq
nietti jazuşylar armiiäsyna soldat boluğa jaraimyn ba? Ol üşin otqa
da, suğa da tüsu kerek şyğar. Men sondai synğa tözem be? Ömirdiñ auyr
bir synynan sürinbei öttim ğoi Mümkin, i̇endigisinen de ötermin...
Al, meniñ tap qazirgi armanym müldem basqa. Tağdyr mağan tek bir
minuttyq qana küş-quat berse ğoi, şirkin. Bir minut aiağymmen jer
basyp tūra alsam . Sonyñ özi- aq ömirdegi bar armanymdy oryndauğa
jetip artar i̇edi. Sol jalğyz minut işinde men dəlizge şyğyp, Bəkirdiñ
ötin alyp auzyna qüiyp ta, Qairatty moinyma bir ret mingizip te,
Mūhittyñ basynan sipap aimalap ta, Gauhar seniñ mölt-mölt i̇etken köz
jasyñdy sürtip te ülgerer i̇edim.
İeger men qazir osy aitqandarymdy istei alsam bar ğoi, ömirden
basqa i̇eş nərse qalamai-aq myna öli tösekte tağy jüz jyl jat dese de
qyñq i̇etpei ün-tünsiz jata beruge riza i̇edim.
Biraq ondai minut qaida? Ol tek arman ğoi. Bir minuttyq
saulyqtyñ sonşama qymbat dünie i̇ekenin bas aman, bauyr bütin
kezde kim bildi deisiñ.
Jaña Bəkir aşyqtan-aşyq tabalap «İendi sen tiri öliksiñ ğoi», —
degende tyrs i̇etken joq i̇edim. Qazir Qairatym janyma kep: «Papa, i̇erteñ
meni moinyña mingizesiñ ğoi»,
— degende közimnen ystyq jas qalai yrşyp ketkenin özim de sezbei
qaldym. İendi i̇eki balama qosylyp, üşeuimiz de bordai i̇egilip i̇epl-tepl
boldyq. Tek men ūldarym siiäqty dauys şyğarmai, iştei i̇egilip,
i̇eljirep, ün-tünsiz, auzymnan şyqqan demim ot bop jyladym.
Bir sətke barlyq tuğan-tuysqanym, jora-joldasym közime kūddy
osy Bəkir siiäqty bop i̇elestep ketti.
Tirşilik şyr ainalğan
qūiyn i̇eken, Qūiynda ömir
süru qiyn i̇eken,
Qauymym, qimastarym dep jürgenim Ənşeiın sauyq qūrğan
jiyn i̇eken — dep aqyn qalai tauyp aitqan
Men osyndai auyr oiğa şyrmalyp jatqanda bölmege sen kirip
keldiñ ğoi, Gauhar Sonda sen biz qosylğaly beri tūñğyş ret meniñ
közimnen jas kördiñ. Töbeñnen bireu mūzdai su qūiyp jibergendei
boldy-au deimin. Selk i̇ete tüstiñ. Seniñ büitip qatty şoşynğanyñdy
būryn-soñdy men de körgen joq i̇edim. Əitse de, sen tez i̇esindi jiyp
aldyñ. Osy şañyraqtyñ bar auyrtpalyğy i̇endi öz moinyña auysqaly
tūrğanyn sen dəl osy minutta, qas qağymdai sətte ūğyp ülgerseñ kerek,
Gauhar. Myna i̇eki birdei temir qanat balapannyñ da, ğūmyrlyqqa
meşeulik qamytyn kigen meniñ de tağdyrym i̇endi seniñ ğana qolyñda i̇edi,
Gauhar. Mügedek əkesin kezek-kezek aimalap jatqan i̇eki balany tiridei
jetim i̇etip, zar jylatyp qoimaimyz ba? İerteñ osy i̇ekeuin bir köruge zar
bop qalmaimyn ba men? Meniñ meşeldigim i̇eki birdei ūlymnyñ
jürekterine jazylmas jara bop jabyspai ma? Qysqa künde qyryq ölip,
kündiz-tüni ajalmen arpalasyp jatqan nauqasty bağyp- qağu qiiämetten
qiyn i̇emes pe?
Mine, osy qiyn saualdardyñ bərine sen tabanda jauap beruiñ kerek
i̇edi. Öitkeni būl üidegi barşa jannyñ tağdyry i̇endi jalğyz sağan ğana,
seniñ jauabyña ğana bailanysty bolatyndy. İeriksiz yrşyp ketken
meniñ bir tamşy köz jasymdy körgende, sonyñ bərin sen birden-aq
ūqtyñ. Balalardy əkesinen aiyrmau üşin taudai tauqymetti jalğyz öziñ
köteru kerektigin de sezdiñ. Kündiz külki, tünde ūiqydan bezuge məjbür
bolatynyñdy da jan- jüregiñmen tüsindiñ. Jiyrma jetige jetpei-aq
sağan jastyq şaqtyñ köñildi künderimen birjola qoştasu kerek i̇edi Ony
da añğardyñ sen.
Tap qazir seniñ üzildi-kesildi birdeñe aituyñ kerektigin men tügili,
myna qarşadai balalardyñ alañsyz jürekteri de sezip tūrğan siiäqty.
İekeui de mamam ne der i̇eken degendei jəuteñdep sağan qarai beredi.
Bərimizdiñ de tağdyrymyz naq osy sekundta, sen meni de, i̇eki balany da
ün-tünsiz, kezek-kezek süiip jatqan sətte şeşilgenin jüregim birden
sezdi.
Sen auyz aşqan joqsyñ. Biraq köñiliñdeginiñ bərin köziñnen
tanydym. Sen bir sekundqa da qobaljyğan joqsyñ. Meniñ basyma
tüsken auyrtpalyqtyñ qandaiyn bolsa da bölisuge iştei tas-tüiin bop
bekinip alğan i̇ediñ.
Biz i̇ekeuimiz būdan keiin de talai mərte ömir synyna tüstik qoi. Biraq
i̇eñ auyry osy alğaşqysy, meniñ ğümyrlyq meşeldigim öziñe məlim
bolğan küni i̇edi. Adamnyñ oiyna kelmeitin nebir sūmdyqtardy sağan
Bəkirdiñ aitqanyn men keiinirek i̇esitip bildim. Meni nege mügedekter
üiine jiberuge asyqqanyn da tüsindik. Men ketken soñ, i̇eki balamdy
internatqa ornalastyryp, bizdiñ üş bölmeli pəterdi öziniñ bir bölmeli
i̇eski üiine «zañdy türde» auystyryp almaqşy i̇eken.
İerli-zaiyptynyñ arasyna i̇esi ketken kirisedi ğoi. Bəkir arağa
kiristi. Qūlyndağy saqauyn, qūnandağy tisteuin aityp, bar jamandyqty
mağan üiip-tögipti. Əitse de, sonyñ birde-birine ilanbai, qañqu sözge
qūlak aspai, aiar nemeni ittei ğyp, janyn jağasyna keltirip, üiden
quyp şyqqanyña myñ da bir riza boldym.
Ras, biz Bəkirden de, əielinen de köpke deiin qūtyla almadyq. Sen
köşege şyqsañ-aq iziñe tüsip, maily küiedei jabysty. Sağan
«qamqorşy» boldy. Betiñniñ qyzyly qaşpai tūrğanda teñiñdi tauyp al
dep «keñes» te berdi. Tipti sağan laiyqty bir jaqsy adamdy qarastyryp
qoiğanyn da aitumen boldy. Būl iske olar baryn salyp, bilek sybanyp
kiristi.
Meniñ onsyz da jaraly jüregimdi syzdatqyñ kelmegen şyğar.
Jigerimdi jasytam dep jasqanğan bolarsyñ. Əiteuir əlgi tuys
symaqtardyñ bauyryña kirip, iştei jailamaq bolğan əreketiniñ bərin
mağan tek arada köp uaqyt ötken soñ ğana aittyñ ğoi.
Gauhar! Auruhanadan kelgen küni mağan ne degeniñ i̇esiñde me? Sol
küni mağan bir-aq auyz söz aittyñ. Bir- aq ret aittyñ. Biraq sol sözdi
bireu qūlağyma minut saiyn sybyrlap, qaitalap jatqandai bop tūrady.
«Jylamaşy! Myna i̇eki balanyñ közine körinip, tiri jatsañ bolğany.
Qalğan tirliktiñ bərin men öz moinyma alam», — dediñ ğoi.
Şynynda da, bizdiñ üidiñ bar auyrtpalyğy sol künnen bastap,
seniñ moinyña tüsken i̇edi.
Auruhanadan üige kelgen alğaşqy künniñ oqiğalary əli künge köz
aldymda tūr. Adamğa qatty əser i̇etken ūsaq- tüiektiñ özi köñilge berik
Uialap qalady i̇eken ğoi. Sonyñ bəri jaña ğana bolyp ötkendei.
Professor operatsiiädan keiin mağan əzil-şynyn aralastyryp:
«Ömirge sen i̇ekinşi ret keldiñ, anañnan i̇ekinşi ret tuyldyñ. Meditsina
ğylymy sağan i̇ekinşi ret ömir syilady», — degen i̇edi. Mümkin, solai da
şyğar.
Biraq mağan birinşi ğūmyr syilağan anam bolsa, i̇ekinşisin sen
syiladyñ ğoi, Gauhar. İeger sen sol alğaşqy künnen bastap-aq
köñilimniñ suaty bola almağanyñda i̇eki birdei ūlym jüregime kündiztüni tynymsyz meiirim nūryn qūiyp jatpağanda, əldeqaşan-aq
jūldyzym söneri haq i̇edi.
Sen köñildegi mūñdy taratyp, közdegi jasty tyiyp qana qoiğan
joqsyñ. Köñilimniñ künin öşirip almau üşin ūdaiy janymda bolyp,
qasymnan qars attam şyqpadyñ.
Aurudyñ azabynan mūz bop qatqan jüregimdi mai qyp i̇erittiñ. Sönip bara
jatqan ömir şamyna küş-jiger nərin kündiz-tüni tamyzyp otyrdyñ.
Aurudyñ jan tözgisiz beineti kün ötken saiyn köbeimese azaiğan
joq. Operatsiiädan bar tapqanym — tiri qaldym. Sonşama azap tartyp,
qaiğy arqalap tiri qaludyñ qajeti bar ma i̇edi degen oi keledi keide mağan.
Sağat saiyn, minut saiyn jan dalbasağa tüsip, sorğa qamalyp, büitip
jandy köleñke bop jatqanşa nege birden i̇elip ketpedim i̇eken? Bəkir
aitqandai «közdi jūmyp jiberip, bar azaptan bir-aq qütylu kerek» pe
i̇edi? Ol mağan onşa qiyn i̇emes siiäqty. Auru mağan azu tisin ədettegisinen
de qattyraq batyryp jibergen sətterde ajaldyñ özi qol jetpes
armandai, janğa saia meken jaidai bop körinedi.
Mūndai sətterde ömir süruden göri mağan ölip ketu myñ i̇ese jeñil i̇edi.
Biraq meniñ köñilimdegi kirdi tauyp, oi sanamdy jamandyqqa
jolatpai, aumaly- tökpeli tirşiliktiñ kün şuaqty jağyn köbirek köre
biluge üiretken sen ğoi, Gauhar. Meni ajal auzynan alyp qalğan sen
boldyñ. Seniñ köñil meiirimiñ boldy. Balalarymnyñ jəuteñdegen
közderi boldy
Auruhanadan oralğan birinşi künniñ oqiğalary i̇esime tüsse-aq
boiymdy osyndai oi- sezimder bilep alady. Sonymen Bəkir kelip ketken
soñ biz üi işimiz tüp-tügel it körgen mysyqtai ürpiısip otyryp qaldyq
«Otyrdym» degen sözdi men tek şartty türde ğana aitam ğoi. Öitkeni
operatsiiädan keiin i̇eki-üş jylğa deiin mağan bokse basyp otyruğa
bolmaityn i̇edi. Qyryq qūrau qaita jamalğan omyrtqa süiekterim bitip
ketkenge deiin tastai qatty taqtaidyñ üstinde qybyr i̇etpei jatuym
kerek boldy.
Söitip del-sal bop, i̇eseñgirep otyrğanymyzda i̇esiktiñ qoñyrauy
şytdyrap, bezek kağyp qūia berdi. Adamnyñ tūla boiyn aşu-yza kernep,
qanyn torsyqqa qūiyp otyrğan kezde səl ğana dybystyñ özi qūlaqty
jaryp jiberetindei qatty i̇estitedi i̇eken. Kütpegen qoñyraudan tik- siniñ
qaldyq «Tündeletip jürgen kim i̇eken?» — degendei- aq i̇ekeuimiz birbirimizge qaradyq .Əlgi Bökir bop jürmese igi i̇edi
İesikti sen baryp aştyñ ğoi, Gauhar. Əldekim senen «İerjan osynda
tūra ma?» — dep sūrap jatqanyn törgi bölmede jatyp-aq i̇esittim.
Ūzyn boily, mañdaiy kere qarys, būira şaşty, qara tory kelgen
jigit pen auyzğa ürip salğandai aq qūba kelinşek mağan külimsirep
qarap tūr. Al, qasyndağy jigit ə degende-aq kezime ottai basyldy. Biraq
qapelimde sasqalaqtap, jyğa tani almai kibirtiktep qaldym.
Anau-mynauğa qaraityn i̇emes myna jigit. Arsalañdap kep jatqan
jerimnen tarpa bas salyp, meni süiip jatyr. Qasyndağy kelinşek te
mağan bir türli meiirlene qaraidy. Men bir i̇elgezek küige tüstim
Aqyry i̇esime tüsti-au. Gürildegen zor dausynan tanydym. Arada köp
jyldar ötti ğoi Būl jigit meniñ tuğanym da, tuysqanym da i̇emes.
Tipti auyldas ta i̇emes. Körşi
auyldan Orta mektepte birge oqydyq. Qalağa oqu izdep birge keldik. Ol
pedagogika institutyn bitirdi. Bir medsestra qyzğa üilenipti dep
i̇estigem. Əitse de, özimen anau aitqandai əmpei-jəmpei i̇emes i̇edik. Būdan
on şaqty jyl būryn biz jañadan üilengen kezde bir kelgeni bar. Sodan
keiin körip otyrğanym osy. Men Nūrlybekti sol joly mağan ökpelep
ketken şyğar dep jüruşi i̇edim.
Ol kezde biz qala şetindegi bir üidi jaldap tūrdyq. Pəterimiz i̇eki
bölmeli i̇edi.
Əiteuir özimizge jetip artatyn. Nūrlybek onyñ bir bölmesinde uaqytşa
tūruğa sūrandy. Būğan üi iesi de kelise ketti. Biraq men könbei qoidym.
Öitkeni özimniñ jaqyn ağaiynym Bəkir de bizdiñ bir bölmeni sūrap
jürgen i̇edi. Tuysym ğoi dep əlgi bölmeni soğan bermek boldym.
Nūrlybek kelip ketken künniñ i̇erteñine-aq Bəkir otbasymen bizge
köşip aldy. Būl kezde olardyñ tūñğyşy əli bir jasqa da tolğan joq i̇edi.
İesiñde me, Gauhar? Ol kezde sen Mūhitqa i̇ekiqabat bop, üide otyruşy
i̇ediñ ğoi. Al, Bəkirdiñ əieli qyzyn balalar baqşasyna ornalastyra
almai, özi jūmysynan qol üzip qalğan i̇eken. Sonda sen' «Aqyr üidemin
ğoi», — dep Bəkirdiñ qyzyn bir jyldai baqşağa alğanşa bağyp berdiñ.
Beine bir öz balañdai aimalap, qolyñnan tastamauşy i̇ediñ. Sol Bəkir
üşin men myna Nūrlybektiñ aldynda ölerdei Uiattymyn.
Biraq Nūrlybektiñ köñilinde inedei de kirbiñ joq i̇eken. Qasyndağy
sağağynan üzilip tūrğan əsem kelinşek Nūrlybektiñ əieli Alma i̇eken. Ol
da küieui siiäqty kisiniñ işi- bauyryna kirip ketedi. İeki birdei i̇elgezek
jannyñ birin- biri tauyp qosylğanyn qaraşy dep oiladym iştei.
Būlar qazir qala şetindegi bir kolhozda tūratyn bop şyqty.
Nūrlybek sondağy mektepte mūğalim, al Alma kolhoz auruhanasynda
feldşer i̇eken. «Jalğyz ūlymyz bar, aldağy oqu jyly birinşi klasqa
barady», — dep i̇ekeui de məre-səre bop otyr.
Alystağy auylda tūratyn Nūrlybektiñ əke-şeşesi jaqynda
qydyryp kelgen i̇eken.
Meniñ halimdi solardan i̇estip, bügin auruhanağa barypty. Professordyñ
özimen söilesipti. Demek, bar jağdaidy būl i̇ekeui jaqsy bilse kerek dep
tüidim iştei. Şynynda da, solai bolyp şyqty.
Ə degende, ol tük bilmeitin adamdai-aq qaljyñğa basty:
— Əi, batyrym' Künniñ qyzyly batpai tūryp, tösekke jatyp alğanyñ
ne?! Tūr! Tez kiın. Myna i̇eki kelinşekti qoltyqtap alaiyq ta, tura
restoranğa tartaiyq.
Men de əzilge əzilmen jauap berdim:
— Sol restorannyñ kesiri ğoi. Köbirek işip qoiyp, basymdy kötere
almai əñki- təñkim şyğyp jatyr. Özim de Nūrlybek kelmese ornymnan
tūrmaimyn dep qyrsyğyp jatyr i̇edim.
Bizder jaña ğana əldeneden seskenip, būiyğyp qalğandai-aq
sopaiyp-sopaiyp otyr i̇edik. Nūrlybek pen Alma kirip kelgen boida-aq
bölme işinde kün şūğylasy tüskendei nūrlanyp, jürekti jibitetindei
bir jylu paida boldy.
Osy i̇eki adamnyñ bizge əiteuir bir jaqsylyq əkelgenin bizder tügili,
Mūhit pen Qairattyñ səbi jürekteri de sezgen törizdi. Bağana meniñ
közimnen bir tamşy jas körgeli beri ürpşsip, qasymyzdan şyqpai
qoiğan i̇eki bala da «İendi qaterli minuttar ötti, barlyq tirşilik öz
ornyna keldi» degendei-aq özderiniñ üirenşikti oiyndaryna kirisip
ketti.
Nūrlybek pen Almanyñ kelui mağan köp oi saldy. Men dos tandai
aldym ba? Jalpy meniñ ainymas dosym bar ma? Bolsa kimder?
Qaiyğym jelge örlep tūrğanda aldyma lypyl qağyp jürgen dosjarandar köp i̇edi ğoi. Jaişylyqta adamdy maily işiktei
ainaldyratyn sol jylmaqailar qaida? Men auruhanağa tüskeli üş aidan
asty. Solardyñ köbi zym-ziiä bop joğalyp ketti i̇emes pe? Al, tuğantuysqandar şe? Şybyn janym seniñ jolyñda qūrban dep ölip- öşip
jüretin tuyssymaqtar qaida?
«Tuğan-tuysqandy biz özimiz tañdap almaimyz, öitkeni ony bizge
qūdaidyñ özi syilaidy. Al dostardy özimiz tañdap alamyz ğoi», —
depti amerikan jazuşysy Etel Mamford. Sonda qalai? Men dos
tañdai almağanym ba? Onda öz kinəm özimde i̇eken ğoi Mende dos ta,
tuys ta joq pa?
Bar! Bolğanda qandai! Ras, onşa köp i̇emes. Biraq biri myñğa tatityn
dostar ğoi. İeki- üş gramm altyn öndiru üşin jüzdegen tonna qūmdy i̇elep
şyğady i̇emes pe? Men osy qarapaiym qağidany keşteu tüsingeşnime
qatty ökinem. Tasym örge domalap tūrğanda Nūrlybektei nürly
jandardy tanymai, bauyryma tartpai, Bəkir tərizdi zymiiän, əkkilerge
aldanyp qalğanyma qynjylam.
Əitse de, jaqsyda kek bolmaidy i̇eken. Kezinde i̇elenbei,
köleñkede qalyp qoiğan dostarymnyñ bəri basyma auyrtpalyq
tüskende qasyma keldi
Al, sözinde tūrlau, isinde bereke joq jalğan dostardyñ bəri meniñ
i̇endi qaityp aiaq baspaitynymdy i̇estigen sətte-aq moiyndaryn syrtqa
salyp ketti
Qaita i̇endi būryn özim tanymaityn, bilmeitin adamdarmen
jaqyndasyp, dostasyp, bauyrlasyp kettik
«Qoinyñ quanyşqa toly, şat-şadyman şaqta seniñ kim i̇ekeniñdi
dostaryñ tanyp biletin bolady. Al öz basyña būlt ainalğanda kimderdiñ
dos i̇ekenin sen öziñ tanyp bilesiñ» Qalai dəl tauyp aitylğan söz
deseñizşi. Mümkin, mūny aitqan Djon Kollinzdiñ basynan da osyndai
oqiğalar ötken şyğar
Bizdiñ qandai jandar i̇ekenimizdi Nūrlybek aidyñ amanynda-aq tanyp
bilgen. Al, biz ony tek öz basymyzğa is tüskende ğana tanyp otyrmyz.
Amal qanşa solai bolyp şyqty
Nūrlybek pen Alma bizdiñ əjeptəuir qamyğyp qalğan köñilimizge
jel berip, ruhtandyryp ketti Solar kelerdiñ aldynda ğana özim köşten
qalğan küşiktei i̇elepze bastap i̇edim. Dosymdy körgende jan jüiem
bosap, əldekimderdi izdep alasūrğan jüregim ornyna tüskendei boldy
Gauhar' İekeuimizdi tek jaqsy adamdar ğana qorşap jür i̇eken ğoi.
İesinde me, i̇erteñine men jūmys biteitin mekemeden qanşama jigitter
halimizdi sūrap keldi. Olar əli künge deiin bizden qol üzgen joq. Birdebir ötinişim jerde qalğan i̇emes. Aitqanymdy i̇eki i̇etpeidi, azamattar
Qiiämettei qiyn azaptarğa tözip, salymyz suğa ketpei jūrgeni solardyñ
arqasy i̇emes pe?
Biraq Nūrlybek pen Almanyñ bizdiñ būdan keiingi ömirimizde alğan
orny airyqşa boldy Teginde, osyndai dostary bar jandar özderin
baqytty sanasa bolatyn
şyğar.Būlardyñ bizge degen ystyq yqylasyn, şeksiz kömegin
sözben aityp jetkizu mümkin i̇emes i̇edi.
Ras, biz əli tarşylyqqa ūşyrai qoiğan joq i̇edik. Birinşi toptağy
mügedek retinde mağan jap-jaksy zeinetaqy tağaiyndapty. Onyñ üstine,
meniñ būrynğy jūmys ornym da azdy-köpti kömek berip tūrğan.
Əitse de, Nūrlybek pen Alma bizdiñ jer bolğan köñilimizdi kökke
köterip jibergendei i̇edi.
Men öz qolymmen qasyq ūstap, tamaq işe almaityn i̇edim ğoi, Gauhar.
Ol kezde as tügili, işetin sudy da öziñ auzyma qasyqpen qūiyp tūrdyñ
i̇emes pe. Sen birer aptadan keiin jūmysqa şyğuyñ kerek i̇edi. Sondağy
bar ümitimiz əli jeti jasqa da tola qoimağan Mūhit bolatyn. Buyny
bekip, būğanasy qatpağan balanyñ i̇eñsesin i̇ezip jibermeimiz be dep te
qinaldyq? Biraq basqa amalymyz da joq i̇edi. Bizder osyndai tūiyqqa
tirelip, del-sal bop otyrğanymyzda Nūrlybek pen Alma keldi ğoi. Jai
kelgen joq. Bizdiñ jağdaiymyzdyñ bərin bilip, tüsinip, qol jalğauğa
kepti.
Nūrlybek dosym degenge qoñ i̇etin oiyp beruden taiynbaityn jigit
i̇ekenin būryn da biletinmin. Biraq sol küngi sözi meni señ soqqan balyqtai
i̇eseñgiretip tastady. Ol oiyndağysyn biltelep jatpai-aq turasyn aityp
saldy — İer basyna kün tuğanda qaraspasaq, onda bizdiñ adamdyğymyz
qaida? İerteñ meniñ de osyndai küige ūşyrap qalmasyma kim kepil! Men
östip jatsam, sen qarap qalmaityn şyğarsyñ, İerja? Demek, anau-mynau
sözdi qoi. Büginnen bastap, i̇eki otbasy moiyn serik bolyp, tirşilik
jasaiyq Sen öziñe-öziñ kelgenşe Gauhar janyñda bolsyn. Jūmysqa
əzirşe şyqpai-aq qoisyn. Biz Alma i̇ekeuimiz birdei ailyq alamyz ğoi.
Özimizge bir adamnyñ jalaqysy da jetip artylady. Bireuimizdiñ
aqşamyzdy ailyq alğan saiyn özderiñe əkep berip tūramyz. İeñ bastysy
— qoryqpa. Biz barmyz ğoi. Kerek-jaraqtyñ bərin bizge aita beriñder.
Öle jegenşe, böle jeiik. Nūrlybek pen Alma osylai dep ketti.
Sözderinde tūrdy. Kömegin aiağan joq.
Biraq bizder üşin i̇eñ bastysy — osy i̇eki asyl jannyñ ruhani kömegi
i̇edi. Arağa apta salmai kelip tūrdy. Solar kelgeli meniñ de Gauhar seniñ
de jüregiñde bolaşaqqa degen senim paida boldy ğoi. Mūndaida adam
iştei bireuge arqa süiese batyldau söilep, i̇erkindeu qimyldaidy i̇eken.
Bizge keregi ruhani tirek i̇edi. Biz ony taptyq. Dəlirek aitsaq, olar bizdi
tapty.
Keiinirek, men özimniñ mügedektik ömirime boiym üirene bastağan
şaqta talai-talai dostarym tabylyp, lebiz bildirip, lepes qylyp
jatty. Biraq solardyñ birde-biri bizdiñ otbasy üşin Nūrlybek pen
Almadai bola alğan joq. Olardai boluy mümkin de i̇emes i̇edi.
Əitse de, kündiz-tüni özime jan serik bop, basymda otyrğan öziñsiñ
ğoi, Gauhar.
Auruhanadan üige kelgen soñ da talai ret töbemnen ajal töndi. Tipti
dərigerlerdiñ özi de menen küder üze bastağan i̇edi. İeñ jaqyn tuystar da,
dos- jarandar da meniñ i̇endi tiri qalatynyma küdiktendi. Öitkeni
jağdaiym, şynynda da, auyr bolatyn. Meni i̇endi jatqan ornymnan
qozğaltyp, auruhanağa aparudyñ özi qauipti bop qaldy. Mağan
kelgenderdiñ köbi i̇endi menimen iştei qoştasyp şyğyp ketip jatty.Sol
kezde i̇eki-üş sauysqan şyqylyqtap, bizdiñ üidiñ ainalasynan şyqpai
qoidy.
Meni operatsiiädan keiin bir ai boiy rentgen səulesimen i̇emdegen i̇edi.
Būl ömirge asa qaterli i̇em i̇eken. Professordyñ aituynşa mağan ol
auadai qajet bopty.
Ömirde adamnan tözimdi tirşilik iesi joq şyğar. Keide ony it
jandy dep te maqtaimyz ğoi. Al, şyndyğynda, it degeniñiz anau
aitqandai myqty i̇emes siiäqty.
Bizdiñ professordyñ aitpaityn əñgimesi joq. İeki jüz i̇elu ölşem
rentgen səulesin alğan ovçarka it tabanda sespei qatady i̇eken. Al men
alty myñ bes jüz ölşem rentgen səulesin qabyldadym. Biraq tiri
qaldym. Əitse de, meni tiri deu de qiyn i̇edi. Öli men tiriniñ arasynda —
birese i̇esimnen tanyp, birese özime kelip ne əri i̇emes, ne beri i̇emes bop
jatam. Qaita-qaita qan qūidy. Öz qanymdy rentgen səulesi küidirip
jiberse kerek.
Közimdi aşsam-aq seni körem, Gauhar. Meni rentgen səulesimen i̇eki ai
i̇emdegende kündiz-tüni öziñ qasymda boldyñ ğoi. Professor rūhsat i̇etti.
Öitkeni men özimşe tamaq ta işe almaityn, tipti tösekte jatqan küiimde
dəret te syndyra almaityn auyr halde i̇edim. Auzyma qasyqpen tamyzğan
sudy jūtudyñ özi de mağan jan tözgisiz azaptai bop körinetindi.
Auruhananyñ özinde i̇eki ai boiy qasymnan qars ketpei, tapjylmai
janymda otyrdyñ. Basqalar küder üzgende de, sen meni jamandyqqa
qimadyñ. Mağan qaltqysyz sendiñ. Şübə keltirmediñ. Mümkin, meni
ajaldan alyp qalğan seniñ sol senimiñ şyğar. Seniñ mağan degen şeksiz
meiir-yqylasyñ — mümkin meniñ oq qağarym şyğar. Əlde auruhanada
i̇eki ai boiy tapjylmai meniñ janymda otyrğanda, bir minut ta
bosañdyq körsetpegen temirdei berik tözimiñ be, meni aman alyp qalğan?
Ədette b i z mahabbat jöninde basymyz auyrmai, baltyrymyz
syzdamai, oinap-külip jürgende köbirek aitudy ūnatamyz ğoi. Mümkin,
şynaiy süiispenşilik jyryn ömir men ölim arpalysqa tüsken sətte
ğana aitu kerek şyğar. Sonda ğana mahabbat öziniñ qūdiretti küşin
körsetip, ömirdiñ ölimdi jeñip şyğuyna sebepşi bolar.
Əitse de, men seniñ basyña tüsken azaptyñ bar auyrtpalyğyn üige
kelgen soñ ğana sezdim. İeki balany mezgilinde tamaqtandyru da, kiındiru
de, olardyñ birin mektepke, i̇ekinşisin balalar baqşasyna aparu da,
əkelu de, üi işin, kiım-keşekti, ydys-aiaqty tazalau da, azyq-tülik
dükenderin aralau da, basqa da tolyp jatqan jūmystardyñ bəri seniñ
moinyñda. Mūnyñ bəri sağan üirenşikti, ədettegi is siiäqty körinedi.
Biraq meniñ özim seni qysqa künde qyryq mərte əure- sarsañğa
salam ğoi. Ras, i̇eki qol, i̇eki aiaqtan birdei airylyp, otyz bes jasynda
kögen közdenip jatu kimge de bolsa jeñil soqpaidy. Biraq keide men
işimnen menen göri sağan qiyndau ma dep te oilanam. Ony tek öz
basyna osyndai tauqymet tüsken adamdar ğana jan-jüregimen sezine
bilse kerek.
Özim arğymaqtai aiaqtan göri, sauşylyqta aldyma syimaityn i̇eki
qolymnyñ taqsiretin köbirek tarttym-au deimin. Bir qasyq tamaqty öz
qolymen auzyna aparyp, as işudiñ qandai rahat i̇ekenin tört müşesi tügel
jandar tüsine qūia ma i̇eken?! Əi, qaidam. Ol üşin kün saiyn qaqalypşaşalyp, tösegine tögip-şaşyp kisi qolynan i̇eki-üş ret tamaqtanyp
köru kerek şyğar
Añqasy keuip, şöldep jatqanda qol sozym jerden bir staqan sudy
alyp işe almai, suğa qarap közin satyp, telmirip körmegender qoldyñ
qadirin qaidan bilsin. Jan qysylğanda mañdaidan sel bop aqqan mūzdai
ter qos janaryma qūiylyp, közimdi tūzdai aşytqan sətte ğana men öz
qolymnyñ qadir-qasietin tolyq tüsingendei boldym. Qas qağymdai bir
sətte mañdaidağy ağyl-tegil terdi sipai salatyn kieli qolğa qūl bop
ketkiñ kep tūrady ğoi.
Sen dəri izdep dərihanağa, azyq-tülik əkeluge dükenge ketken
minuttaryñda meni osyndai oilar mazalauşy i̇edi.
Gauhar! Seniñ mağan jasağan bir küngi qamqorlyğyñnyñ özi-aq keibir
əielderdiñ küieuine ğūmyr boiy jasaityn qyzmetinen jüz i̇ese artyq
şyğar. İeñ ökinşitisi — sen jas jauqazyn şağyñda mügedek janğa
bailanyp qaldyñ ğoi «Gauhar! Jolyña böget
bolmaimyn, mağan alañdama, sağan öle-ölgenşe rizamyn» dep aituğa
talai mərte oqtaldym. Biraq auzym barmady. Köñiliñe qaiau tüsirgim
kelmedi. Bəribir meni tastap ketpesiñdi jüregim sezdi. Alaida, seni
sonşama təşpişke salyp qoiudyñ özi mağan keşirilmes qylmystai bop
körinetin. Seniñ qūrby- qūrdastaryñ i̇eşbir alañsyz oinap- külip jür
ğoi. Al, sen kündiz-tüni qapasqa qamalyp, əl üstinde jatqan aurudy adam
qylam dep jasyña jetpei betiñe əjim, şaşyña aq tüse bastady.
Jazyğyñ ne seniñ?
Ras, aurudy i̇eşkim tağdyrdan sūrap almaidy. Alaida, keselge
şaldyqqan küieulerin aiyptap, auruhanada köptiñ közinşe qūtpan
aiğyrdai azynağan talai sūlu əieldi kördik koi. Būlardyñ ökpesin
auzyna tistep aitysyp jatqanyn körseñ-aq qūiqa tamyryñ şymyrlap
ketedi.
Küieui sau kezinde özeti üzilip, üstine tüsip kete jazdap tūrğan
keibir kelinşekterdi küieui mügedek bop qalğanda körseñ bar ğoi,
tanymai qalasyñ. Əlgi əielder sağymdai qūbylyp, sabyndai būzylyp
şyğa keledi i̇eken. Əjeptəuir əielderdiñ tabanda kemtar bop qalğan
küieulerin dattap, onymen pəlen jyl birge tūrğanyna püşaiman jep
jatqanyn körseñ, ömirden bezip ketkiñ keledi.
Solardy bügin köz aldyma keltirsem-aq seniñ qadir- qasietiñ
būrynğydan da biıktep, asqaqtai tüsedi, Gauhar. Biraq seniñ osynşa
i̇eñbegiñdi i̇eşqaşan da aqtai almaitynym, jer basyp jüre
almaitynym i̇esime tüsse-aq sai- süiegim syrqyrap sala beredi.
Əitse de, s i̇eniñ şeksiz senimiñdi, öşpes ümitiñdi qolymnan
kelgenşe aqtau üşin sağymdy syndyrmai, sabyr taiağyna taiandym.
Azaptan qaşyp, ajalğa özdigimnen bas imedim. Qalaida tiri qaluğa,
ömir süruge, tirşilik tynysyn sezinuge bel bailadym.
Gauhar! İendi ölmei, tiri jatu — seniñ aldyndağy azamattyq
paryzym siiäqty bop qaldy. Joq! Əiteuir tiri jatu maqsat i̇emes. Ondai
öli sybağa kimge kerek? Men ömir üşin ölimmen i̇eregisip, ajalmen
arpalasyp, kesel-dertpen tistesip jatam. Adamnyñ öz biligi özinde, öz
tağdyry öz qolynda i̇ekeniñ barşa jūrtqa paş i̇etem. Ol üşin bir
minuttyq ğūmyrymdy da bosqa sarp i̇etpei, qolymnan kelgenşe i̇eñbek
i̇etem. İelimniñ ūly dürmegine men de qosylam.
Boiymda küş-quatym sarqylsa, onda oi-sezimim bar i̇emes pe? Əli
meniñ oi-jaryğym söngen joq qoi. O da Qaru i̇emes pe?! Kündiz-tüni bir
tynbai tulap jatqan ömir- dariiäsynda men de öz əlimime kūlaş sermep,
alğa qarai ūmtylam.
«Basyña i̇er synalar kün tudy, İerjan Sen de i̇endi kün ūzaqqa
şañyraqqa qarap, bosqa sarylyp jata berme. İer qarağa bir qara bop,
qolyñnan kelgenşe iske kiris, İerjan!»
Men i̇endi özimdi-özim osylaişa qairap
tüstim
Gauhar! Aiyqpas dertke şaldyğyp ūzaq jyldar boiy sanamen
sarğaiyp, öli men tiriniñ arasynda sary tösek bop jatqan dimkəs
jandardyñ talaiymen auruhanada tanys, tağdyrlas boldym ğoi. Qazir
oilap qarasam, men ömirge o bastan ğaşyq sol örşil jandardyñ tirliktynysyna da, arman-maqsattaryna da, qaitpas-qaisar minezderine de
qanyq siiäqtymyn. Solardyñ keibireuimen auruhanada bastalğan
dostyğymyz əli künge deiin üzilmei keledi.
Jan tögisiz auyr keseldiñ qanşama köp zapyran-zərin işip jatsa da,
küni-tüni demei aurudyñ aqyret-azabyn tartyp jatsa da, aza boiy qaza
bolmai, tağdyryna tağzym qylmai, ajalmen arpalasyp, ər minuttyq
ğūmyr üşin tisin tisine qoiyp, aqyryna deiin kürese bilgen sol qaisar
jandardyñ i̇erlikke toly ömiri keiingi tolqyn jastarğa tağlym bolmai ma
degen oi keldi mağan.
Bolmaşy qiyndyqqa töze almai, basyn tauğa da, tasqa da soğyp, əpsətte ūnjyrğasy tüsip qalatyn borbas jandar da oqta-tekte kezdesip
jür ğoi. Mümkin, solarğa dəris bolar.
Sonda tipti ūdaiy qaiyğy jelge örlep, ömir-özeninde üirektei
jüzip, qazdai qalqyp, sau-salamat jürgen jandar da özderiniñ baqytty
i̇ekenin būrynğydan da tereñirek sezinbei me? Ömirdiñ qadir-qasietin
būrynğydan da jaqsyraq tüsinetin bolmai ma? Sonda aidarynan jel
i̇esken albyrt şaqtyñ ərbir minutyn bosqa sarp qylmai, i̇el igiligine
jūmsau kerektigin jastar būrynğydan da aiqynyraq ūqpai ma?
Demek, ajalmen arpalasyp jatsa da, sirə, moiymai, ömirden küder
üzbei, tağdyryn öz qolyna ala bilgen qaisar jandar haqynda qalaida
jazuym kerek.
Jazu kerek!
Osy bir oi-sezim jürektiñ tereñ tüpkirinen qylt i̇etip bas
köterisimen-aq janymdy qūiarğa jer taptyrmai, tūla boiymdy alyp
ūşyp bara jatty. Tipti sau-salamat jürgenimde ön boiymdy
mūnşalyqty albyrt sezim kernemegen i̇edi.
Biık jartasty tynymsyz soqqylap jatqan asau tolqyndardai bir
küşti sezim meniñ de jan-jüregimdi qaita- qaita ūrğylap, oi-sezimimdi
terbep, şaiqai berdi. Osy bir siqyrly sezim boiyma sarqylmas küşjiger nərin qūiyp jatqandai i̇edi. Talaidan beri būiyğyp qalğan,
ūilyğyp qalğan oi-sezimderim əlgi soqqydan soñ qaita ūiana bastağandai
boldy.
Men ainala töñiregimdeginiñ bərin i̇endi ğana oi közimen anyq-qanyq
köre bastadym.
Beine bir būğan deiin su qarañğy soqyr bop kelgendei-aq adamdardyñ
minezindegi, is əreketindegi, söileu mənerindegi būryn közime tüse
qoimağan qūbylystardy i̇endi büge- şigesine deiin köretin bop qaldym.
Əlemdi oi közimen köre bilu degenimiz mümkin osy şyğar.
Özgelerdiñ körmegenin körip, sezbegenin sezip, bilmegenin bilip
jürudiñ özi zor baqyt i̇emes pe? Meniñşe, qalamger jannyñ özge jūrttan
bar artyqşylyğy da sol bolsa kerek. Əlemniñ köz toimaityn körkine
adamdar seniñ köziñmen qarap, tamaşalaityn bolady. Tūla boiyñdy
şymyrlata balqytyp, i̇et-jüregiñdi i̇eljiretken otty sezimder i̇endi seniñ
şyğarmañdy oqyğanda özgelerdiñ de jan jüiesin bosatyp, olardy da
ləzzat besipne bölep terbete jöneledi
Ana öz səbiın besikke salyp, terbegende tek «əldi, əldi böbegim» dep
qana qoimaidy Jüreginiñ tereñ tüpkirinde jatqan, būryn-soñdy i̇eşkimge
aitpağan, i̇eñ qymbat oi- sezimderin besik jyryna qosyp əuendetedi.
Al, mende sol ananyñ aq sütindei taza oi-sezimder bar ma? İeger bar
bolsa ol qandai oi? Tek öz balama, öz əielime, öz otbasyma ğana aitatyn
oi ma, əlde bükil qauymğa, əleumetke bildiretin pikir me? Mine, i̇eñ
aldymen sony anyqtap alu kerek şyğar
Jazuşy degen kim? Meniñşe, jazuşy degenimiz jeke adamğa ğana
i̇emes, bükil qoğamğa aitar keleli oi-pikiri bar adam bolsa kerek. Ondai
oi-pikirler özinen-özi tumasy haq.
İeger men osyndai auyr dertke şaldyğyp qalmağanymda, kep
jyldar boiy tən azaby men jan azabynan japa şekpegenimde,
tağdyrdyñ tauqymetine moiymai, ajalmen küni-tüni arpalysyp jatqan
ömirge ölerdei qūştar jandardy körmegenimde, onda jūrtqa aitar oipikir tumas ta i̇edi ğoi. Demek, qolyma qalam aluym kerek. Tağdyrym
sony talap i̇etip tūrğan joq pa? Al, mūndai talaptan tuğan nərse
i̇eşqaşanda jasandy bolğan i̇emes.
Sondyqtan bügin köñilimdi terbep, oiymdy türtkilep, tağatymdy
tauysyp «İerjan! Sen qolyña qalam aluğa mindettisiñ», — dep jatqan
sezimdirge bağynuym kerek.Oiymdağynyñ
bərin bükpesiz, qaz-qalpynda qağaz betine tüsiruim qajet. Işki sezim
sony talap i̇etip, özimdi qyl moiynğa taqap barady. Demek, jūrtqa
aitar sözimniñ bar bolğany ğoi. Biraq sol bar nərseni oqyrman
qauymğa jetkizudiñ özi aqyretten qiyn i̇emes pe? Ol qolymnan kele me?
Oğan qabilet, şeberlik, təjiribe kerek i̇emes pe? Mine, jazu
öneriniñ «bismilləsy» naq osy saualdan bastala ma dep qaldym.
Boiymda sondai bir qabilet baryn tört müşem tügel kezinde-aq seze
bastağan i̇edim.
Biraq oğan kezinde mən bergem joq. İeger qazir bar küiigim işime tüsip,
iş-qūsa bop jatpağanymda ğümyr boiy ony i̇eleñ de qylmas i̇edim. Bir
kezde jastar gazetiniñ tapsyruy boiynşa qürylysşylar ömirinen
birneşe oçerk jazğanym bar. Gazet redaktorynyñ sözi əli künge
qūlağymda sampyldap tūr «Siz qūrylys mamanysyz. Qainağan ömirdiñ
ortasynda jürsiz. Būl salany, sondağy jastardyñ tynys-tirşiligin
bizden göri jaqsy bilesiz. Jazyñyz», — degen i̇edi
Alğaşqy jazğandarym özge tügili, özime de ūnamağan. Al, keiingi
bireuin redaktsiiä alqasynyñ möjilisinde maqtapty Al, i̇eñ soñğy kölemdi
oçerkim jastar gazetiniñ arnaiy bəigesin jeñip aldy. Jūmysşy jastar
ömirinen jazylğan oçerkterge gazet bəige jariiälağan bolatyn. Mağan
i̇ekinşi oryn tiıpti. Sonda əlgi redaktor jigit meni qūttyqtap tūryp
«Mine, kördiñiz be, sizde jazu qabileti bar, tiliñiz jatyq i̇eken», — degen.
Mūnyñ bəri kezinde mağan i̇erikkenniñ i̇ermegindei, i̇eleusiz ğana bir
nərse bop köringen i̇edi. Al, qazir ol meniñ ömirimdegi i̇eñ basty nərse
siiäqty. İendigi ömirimniñ mən- mazmūny osy jazu önerin igeruime
bailanysty ma dep qaldym.
Ərine, ömirinde bes-alty oçerk jazğannyñ bəri birdei körkem
tuyndy jasai bermeidi. Būl i̇eki ūğymnyñ arasynda jer men köktei
alşaqtyq jatqanyn jüregim sezedi. Tek oiğa myrza, tilge bai, şynaiy
söz zergerleri ğana körkem būiymdar jasai alsa kerek.
Al, mende aitar oi da bar, azdy-köpti jazu qabileti de joq i̇emes.
Jalğyz ğana jetispeitini şeberlik qoi. Biraq mūny jalğyz ğana dep
azyrqanuğa da bolmaityn şyğar. Öitkeni sol «şeberlik» degen jalğyz
auyz sözge syiyp tūrğan şeksiz keñ de, tüpsiz tereñ ūğym jazuşy
ataulynyñ i̇eñ basty qasieti i̇emes pe? İeger bizdiñ tildik qorymyzda
«jazuşy» degen söz joq bolsa, onda biz osyndai kieli öner ielerin «söz
ūstasy» iaki «til zergeri» dep atamas pa i̇edik?
Biraq qai jazuşy anadan osyndai zerger bop tuylğan? Şeberlik
degenimiz özgelerden oqyp üirenudiñ, san myñ mərte qaitalanyp
jatatyn təjiribeniñ nətijesi i̇emes pe? Adamnyñ işki jan-düniesin
jaryp şyğyp, özgelerdiñ jüregine jol tabatyn şūğaly sözderdi birbirimen qiiülastyru oñai is dep i̇eşkim de oilamasa kerek. Ol tügili, tipti
jerde jatqan dap-daiyn kirpişti ala sap, üidiñ qabyrğasyn qalaudyñ
özi de jeñil şarua i̇emes qoi. Adamdar būl kəsipti de ailap, jyldap
üirenip jatady i̇emes pe? Demek, sözdi de osylaişa bir-birine
qiiülastyryp, örnek jasauğa bolady ğoi. Ras, ol üşin sarqylmas i̇erikjiger, temirdei tözim kerek şyğar.
Men tebingiden ter, qabyrğadan qar jaudyrğan azapty synnan
sürinbei öttim i̇emes pe? Operatsiiädan keiin jan tözgisiz aurudyñ
tepkisin jep, teperişin kördim ğoi. Sol beinetke tözgen jan i̇endi jazu
önerin igeruge jetpei me? Tek qana oi jaryğym sönbese i̇eken. Ömirden
ümitimdi üzip almasam bolğany. Basqasynyñ bərine tözem.
Al, «Meni jaz, meni beinelep körset» dep jan-jağymnan jarmasyp,
degbirimdi alyp bara jatqan oi-sezimderdiñ ūşy-qiyry joq siiäqty. İeki
aiağynan birdei airylsa da qabağy qoñyr tartpai, ūnjyrğasy tüspei,
būrqyratyp ğylymi i̇eñbekterin jazyp jatqan Aqylbek ağa da,
özgelerdiñ ömiri üşin öz basyn ajalğa tigip, sal bop qalğan bala
jigit.Qaisar da, məñgilik mügedek i̇ekenin bile tūryp, Qaisarğa ömirlik
serik boluğa bel buğan büldirşindei sol bir qyz da, i̇eki qolymen jer
tirep jürip-aq jeñgemizge gül teretin Qaratai kökem de qazir köz
aldymda, oi-ekranynan ap-aiqyn körinip tür. Būl beinelerdiñ özime
anyq körinetini sondai, tipti qolmen ūstauğa bolatyn siiäqty.
Qalamger özi jazatyn obektisin i̇egjei-tegjeili bilui kerek dep
jatady ğoi.
Jyldar boiy i̇eñ auyr nauqastardyñ arasynda jattym. Jai tamaşalap
jatqam joq. Keseldiñ azap-beinetin solarmen birge tarttym, tağdyrdyñ
uyn solarmen birge iştim. Taudai tauqymetti sol nauqas jandarmen birge
köterdim. Özim de ajal auzynda bolyp qaittym.
Sonda özderiniñ boiyndağy sarqylmas i̇erik-jigerin, şydam-tözimin
ötkir qanjardai siltep, ajaldy jeñip jatqandardyñ köñil-küiin, oisezimin, arman-maqsatyn menen artyq kim biledi?
Mine, meniñ özge qalamgerlerden artyqşylyğym da, küştiligim de
naq osynda jatqan joq pa?! Biraq olardan əlsiz jaqtarym da az i̇emes
qoi. İeñ bastysy — men əli söz önerimen jetkilikti tanys i̇emespin.
Əitse de, men dəl osy künge deiin dittegen nysanama jetpei
tynğan i̇emespin. Būl maqsatqa jeterime de köñilim senedi. Şübəm joq.
Tek qana ömir jetse i̇eken.
Sol ömirdi jetkizu üşin asyğu qajet siiäqty. Söz būidağa salyna
bermei dereu iske kiriskenim jön şyğar. Basqalar siiäqty arqany keñge
salyp, oza köşip, keñ jailap jatatyn köl-kösir uaqyt joq mende.
Əsirese, soñğy künderi nauqasym būrynğydan da qatty meñdep ketti.
Men üşin qazir ərbir minut altynnan qymbat. Demek, tap qazir
kirispesem, onda keşigem. Keşigu — men üşin ölimmen teñ.
Biraq qalai jazam? Qazirşe qolym jansyz ğoi. «Tağy bes-alty ai
solai bolady, sosyn birte-birte jandana bastaidy», — degen
professor. Sonda men bes-alty ai boiy tük tyndyrmai, nan soğar bop
jata beruim kerek pe? Joq! Qazir meniñ bes-alty ai tügili, bes-alty
minutty da bosqa sarp qyluğa haqym joq.
Tabanda kömekke seni şaqyrdym ğoi, Gauhar! Basqa lajym joq i̇edi.
Sen qalam, qağaz alyp, janyma otyrdyñ. Meniñ köñilimdi jyqpau üşin
basyñnan asyp jatqan üi işiniñ ūsaq-tüiek şarualaryn da jinastyryp
qoidyñ.
Sen qasyma kep otyrğanda tilimniñ tiegi ağytylyp ketetin şyğar
dep oilap i̇edim. Biraq olai bolmai şyqty. Asau attai alasūrğan ağyl-
tegil oi-sezimder alqymyma kep, tilimniñ ūşynda tūrğandai. Əitse de,
sony şaşpai- tökpei, qaz-qalpynda, būiauyn özgertpei aituğa, qağazğa
tüsirtuge tilim qysqalyq qylatyn siiäqty.
Köñilimde sairap tūrğan əp-ədemi oi-pikirlerdi syrtqa şyğaraiyn
desem tilim qūddy kürmelip qalğandai-aq auzyma bir tüzu söz tüspeidi.
Şamdanşaq attai özimnen- özim kibirtiktei berem. Öz oiymdy özgelerge
jetkize alatyndai jandy sözder tabam dep öñki-təñkim şyqty. Oiekrannan közime ap-aiqyn körinip tūrğan beineler qağazğa tüsirgende
tükke tūrğysyz, küñgirt birdeme, müsəpir pikir, tüsiniksiz şatpaq bop
sölbirep qalady. Alğaşqy künniñ özinde qanşa qağaz jyrttyq deseñşi.
Biraq jazam degen oidan küderimdi üzgem joq. Alğaşqy sətsizdikten
jiligim şağylyp qalsa, onda i̇eşqaşan i̇eş nərse tyndyra almasymdy
bilem. İerteñine tün tündigi türile tağy kiristik. Būl küni de tili qūrğyr
şeşilmei, oiğa i̇erik bere almai, bailauly būzaudai bir orynğa tañylyp,
qañtarylyp qaldyq.
Būryn-soñdy tilim sözden, tizem jardan süringen joq siiäqty i̇edi.
Myna aq qağazdy körgende tilim kirpidei jiyrylyp, jaña ğana kökeide
sairap türğan sözderdiñ bəri qarasyn körsetpei, əldeqaida qaşyp
ketetin tərizdi. Sözdiñ şūrailysyn tapqym keledi.
Biraq qaidağy bir dəmi joq, tūldyr sözder ğana oiğa oralady.
Özimniñ mūndai dərmensizdigime qyjynym qainap, bir rauaiatta
yzadan jarylyp kete jazdadym.
İerteñine jazuğa tağy otyrdyq. Osylaişa on bes kün boiy
özimmen-özim aiausyz arpalysa berdim. Biraq men qanşa qasaryssam da
bəribir būdan i̇eşteñe önbesine közim jete bastady. Ne isteuim kerek?
Būl qamaldy aludyñ qandai amaly bar? Əlde ol anadan qalam ūstap
tuğan jandardyñ ğana sybağasy ma?
Qanşa ileseñ de basy birikpeitin susyma qūmnan qalaişa kirpiş
qūiuğa bolady?
Əlde men sol qūmnyñ basyn biriktiretin tsementti tappai jürmin be?
Mümkin, būl istiñ tis qaqqan ūstalaryna jolyğyp, jai- japsaryñ
sūrap alu kerek şyğar. Bireuden körmei, bilmei, sūramai tūryp,
səuletti üi tügili, jaman mal qora tūrğyzu da mümkin i̇emes qoi. Mūny
nege būrynyraq oilamağam? Ər istiñ öz ūstalary bolady ğoi. Demek,
men aldymen söz zergerlerinen dəris aluym kerek. Sonda ğana til
ūstartyp söz önerin igeruge bolatyn şyğar.
Tösekte tyrp i̇ete almai jatyp, əldekimnen kömek sūrağandai-aq
jan-jağyma jaltaqtai karadym. Bir sət kökten izdegenim jerden
tabylyp, jüregim tulap ketti. Ər nərseni aldymen asyqpai aqylğa
salyp, oilanyp almasa qiyn i̇eken-au. Qarajaiau men tügili, aty məşhür
jazuşylardyñ özine dəris beretin ūly ūstazdar tösegimniñ qasyna kep,
tizilip tūr ğoi. Solarmen bir auyz söz aqyldasyp almai jatyp, birdeme
jazam deudiñ özi zor qiiänat şyğar.
Lev Tolstoi men Mūhtar Əuezov, Puşkin men Abai, Çehov pen
Mailin, tağy basqa tolyp jatqan söz zergerleri kitap sörelerinen
mağan külimsirep qarap tūrğandai boldy.
İendi meniñ şəkirttik ömirim bastaldy. Biraq ūzaq uaqyt şəkirt
bop jüruge meniñ haqym joq i̇edi. Basqalardyñ universitette bes jyl
oqitynyn men osy bes-alty aida üirenip şyğuğa mindetti i̇ekenimdi
işim sezdi.
Sol künnen bastap, sen mağan küni-tüni kitap oqyp beruge kiristiñ
ğoi, Gauhar. Biraq basqa tirlikteriñ de sağan tize büktirmei, diñkeletip
jürgen i̇edi. Künine üş mezgil kazan asatyn da, azyq-tülik dükenderin
aralaityn da, mektep pen bala baqşağa baratyn da, meniñ auzyma
qasyqpen as-su qūiyp, malmandai bop terlegen saiyn köilegim men
körpemdi auystyryp otyratyn da jalğyz sen ğoi, Gauhar.
Seniñ qasqaldaqtyñ qanyndai tapşy uaqytyña odan əri qiiänat
jasağym kelmedi.
«Kitapty qalai da özim oquym kerek» dep tüidim iştei. Aqyry mūnyñ da
amalyn taptym- au. Öziñe aityp otyryp, jūqa taqtaidan kitapty tirep
qoiuğa beiimdep təp-təuir tyğyryq jasatqanym i̇esiñde şyğar, Gauhar.
Men kündiz-tüni qozğalmai, şalqamnan tüsip jatam ğoi. Tyğyryqtireuişti tösime salyp, oğan oqityn kitabymdy süietip qoiğyzam.
İemin-i̇erkin oqi beruge bolady i̇eken.
Biraq ər i̇eki-üş minut saiyn seni kömekke şaqyrumen boldym ğoi,
Gauhar. Öitkeni kitaptyñ kelesi betin aşyp berip otyratyn
jərdemge zəru i̇edim.
İerteñine mağan mūndai kömekşiniñ de keregi bolmai qaldy.
Basymdy jastyqtan səl ğana köterip, kitap paraqtaryn tilimniñ ūşymen
özim aşyp üirendim.
Būl özi mağan onşa qiyn da i̇emes i̇eken. Biraq köpke deiin ədeii
qara būiau jağyp qoiğandai-aq tilim kömirdei bop, jüregim loblyp,
beijai bola berdim. Əitse de, būl meniñ operatsiiädan keiingi alğaşqy
jeñisim i̇edi. Jazu önerin üirensem de, ğūmyr boiy üirene almai
ketsem de, əiteuir i̇endi būrynğydai zerigip, tekke kökjambas bop
jatpaitynym haq.
İendi ər təuliktegi jiyrma tört sağat uaqyt ta mağan az bop körine
bastady. Özim de köpten beri i̇eş nörse oqymai, əbden şölirkep qalsam
kerek. Kitaptan köz alğym kelmei
qaldy. Keide tipti tün balasyna kirpik qaqpai, tañdy tañğa ūryp
jürdim. Oqyğan saiyn örisim ūzaiyp, tūsauym keñip bara jatqanyn
iştei sezindim.
Meniñ alğaşqy üş aida oqyğanymnyñ özi-aq institutta tört
jylda paraqtap şyqqan kitaptar sanynan köbirek i̇edi. Məsele tek
oqylğan kitaptyñ sanynda ğana i̇emes. İnstitutta jürgende men kitapty
bağa alu, i̇emtihannan sürinbei ötu üşin, oqytuşydan Uialmau üşin
oqityn siiäqty i̇edim. Al, qazir özim üşin, qūstai qalyqtap kökke
köterilip, sonau biıkten əlemdi tamaşalau üşin, aiağyma tüsken tūsaudan
tezirek qūtylu üşin oqyp jatqan tərizdimin.
Kitaptağy əsem jasalğan beineler, aişyqty teñeuler, qanatty
sözder, ūtymdy tirkester, türli-tüsti suretter sol küiinde oiymda
jattalyp qalyp jatyr. Qiynnan qiystyrylğan qara sözdiñ özi de qūddy
öleñ siiäqty iştei ūiqasyp tūrady i̇eken-au dep oiladym sonda men.
Tilimmen kitaptyñ ər betin aşqan saiyn būryn özime beiməlim bop
kelgen ğajaiyp bir ruhani ömir i̇esigi aşylyp jatqandai i̇edi. Osynşama
ğajaiyp dünielerdi osy künge deiin qalaişa körmei jürgem dep i̇endi
özimdi-özim aiyptai bastadym. Osyndai ğajaiyp şyğarmalardyñ betin
aşpai-aq myna ömirden ötip ketetin adamdar da bar şyğar dep oiladym
bir sət. İendi solarğa, özime beitanys kisilerge janym aşyp, qabyrğam
qaiysty. Osy kitaptardy keş te bolsa körgenime şükirlik qyldym. İeger
büitip, nauqastanyp jatpağanymda osylardyñ birde-birin oqymas pa
i̇edim? Mümkin.
Ədette biz «uaqyt joq» degen syltauğa köbirek süienemiz ğoi. Al,
mūndai kitaptardy oquğa uaqyt tappaudyñ özi baryp tūrğan qiiänat i̇emes
pe?
Men kitap oqi bastağaly beri üş ai uaqyt ötipti. Biraq mağan üş
ai i̇emes, üş jüz jyl zymyrap öte şyqqandai boldy. Öitkeni meniñ
myna kitaptardan oqyp bilgenim, tüigenim, sezgenim tym köp siiäqty
i̇edi.
İendi jaza bastasam da bolatyn şyğar dep oiladym. Əiteuir oñ men
solymdy tanyp, körkem tuyndynyñ irge tasyn qalai qalap, qabyrğasyn
qalai tūrğyzatynyn, tipti töbesin qalai jabatynyn da tam-tūmdap
jobalai bastağan siiäqtymyn ğoi. Sözdik qorym sağat sanap arta
tüskendei. İendi üi saluğa qajetti qūrylys materialdary da būrynğydan
göri köbeiip qaldy dep tüidim. Qolymda bir synyq kirpiş joq kezde üi
tūrğyzbaq bop jan terge tüskenimdi i̇esime alyp, külkim keldi.
Söz qūdiretin i̇endi ğana abailai bastağan
i̇edim. Quaty küşti nūrly söz Quatyn
bilgen abailar, —
degen öleñ joldary i̇endi meniñ ömirlik ūranyma ainala bastağandai
i̇edi. Mūny Abai özgelerge i̇emes, tek mağan ğana arnap aityp tūrğandai
bop i̇estiletindi.
Əitse de, meniñ bilgenimnen əli bilmeitinim, sezgenimnen sezbegenim
köp i̇eken. Oğan köp ūzamai-aq közim jetti. Būl kezdeisoq oqiğa būlai
bolğan i̇edi.
Nūrlybek pen Alma ədette bizge özderi ğana keletin. Bir joly
demalys küni qastaryna bir jigitti i̇erte kepti. Ony biz köptiñ biri retinde
ğana qarsy aldyq. Airyqşa syi-qūrmet jasap jatpadyq. Öitkeni ol əli
biz üşin tek jaqyn dosymyzdyñ tanysy ğana bolatyn.
Aty Dastan i̇eken.
Əitse de, osy bir myğym deneli, keñ jauyryndy, oily közderi
adamğa meiirim ūşqynyn şaşyp tūrğandai ystyq körinetin sary jigit
köptiñ biri i̇emes i̇edi. Ədebiet düniesiniñ nu ormanynda jalğyz özim
adasyp, u jegen buryl böridei alasūryp jatqanymda, tar jerde osy
jigit mağan qol ūşyn berdi. Joq! Qol ūşyn berdi deu əbes şyğar.
Dastan meniñ bükil ömirimniñ ağysyn müldem basqaşa arnağa salyp
jiberdi. Sol
sətten bastap, ədebiet ömiriniñ kündelikti tirşilik-tynysyna i̇etene
aralasyp kettim. Jalpy meniñ qalamymdy ūştap bergen sol Dastan
şyğar dep oiladym.
Nūrlybek oğan meniñ hal-jaiymdy aitsa kerek. Öitkeni bərin
aitqyzbai-aq bilip tūr. Şaidan keiin Dastan qasyma jaqynyraq kep
otyrdy da, jastyğymnyñ astyndağy qalyñ dəpterdi sūrap aldy. Būl
dəpterde menin auruhana ömirinen jazylğan şağyn əñgimem bar i̇edi. Sony
köz jügirtip oqyp şyqty da, tañyrqağan kisidei qasyn səl joğary
köterip, mağan qarady:
— Mynany öziñiz jazdyñyz ba?
— Joq. Gauhar ğoi, — deppin sasqalaqtap. Ol myrs i̇etip küldi
de:
— Joq. Meni dūrys tüsinbediñiz. Myna əñgimeniñ avtory siz be
degenim ğoi.
— Ərine, — dedim nege sūrap tūrğanyn da jöndi ūqpai.
Dastan əldeneni iştei oi tarazysyna salyp, ölşepjatqandai-aq bir
sətke ün-tünsiz qaldy. Səlden keiin baryp, qüddy ər sözin şegelep
jatqandai nyqtap-nyqtap söilei bastady.
— Tiliñiz şūraily i̇eken. Qyp-qysqa əñgimede qanşama qanatty sözder,
jandy suretter, ūtymdy oilar bar deseñizşi. Sizdiñ qolyñyzdan köp
nərse keletin siiäqty. Biraq keibir olqylyqtary da badyraiyp körinip
tūr. Əñgimeñiz kompozitsiiälyq qūrylysy jağynan qatgy aqsap jatyr.
Oğan ökinbeñiz. Köş jüre tüzeledi i̇emes pe? — dedi ol mağan oily
közderimen qarap.
Sosyn əldene oiyna tüskendei ornynan lyp i̇etip tūrdy da, kitap
söresiniñ qasyna bardy. Əri-beri qarady da, söreden qalyñ bir kitapty
suyryp alyp, meniñ janyma qaita kep otyrdy. Qolyndağy kitap
betterinen közin almai, tez- tez paraqtap jatyp, mağan söilei berdi:
— Siz, sirə, audarma jasap körip pe i̇ediñiz?
— Joq.
— Jasar ma i̇ediñiz?
— Qoldan keletin şarua bolsa...
— Onda sizdi synap körsek qaitedi?
— Qaidam. Synnan sürinip jürmesem.
— Sürinbeitin tUiaq bola ma? Paluandar küreske tüser aldynda
özin-özi iştei ne dep jūbatatynyn bilesiz be?
— Joq.
— «Jyğylsam jer köteredi» dep özin bir demep alady.
Dastannyñ būl sözine du küldik.
— Ə, mine, taptym, —dedi ol şynynda da bir jaqsy nərse
tauyp alğandai quanyp.
Söitti de qolyndağy orysşa kitaptan şağyn ğana bir söilem oqydy.
Nebəri bes-alty sözden ğana tūratyn osy jai söilemdi qazaq tiline
audaru ə degende mağan op-oñai bop körindi. Künde myñ mərte aityp
jürgen sözder siiäqty. Men oilanyp- tolğanyp jatpai-aq birden audara
saldym. Biraq mūnym Dastanğa ūnağan joq. Ol tipti mağan betin
tyrjityp, jaqtyrmai qarağandai bop körindi. Əitse de, Dastan iba
saqtap söiledi:
— Asyqpañyz. Söilemdi sözbe-söz sirestirip audaruğa bolmaidy. Onda
avtordyñ negizgi oiyn oqyrman qauymğa dəl jetkize almaimyz. Siz
myna söilemniñ qysqalyğyna qarap, oñai dep qaldyñyz. Sizge men
ədeii qiyn söilem berdim. Būl söilemde adamnyñ psihikalyq köñilküii sairap tūr. Baspanyñ redaktsiiälyq keñesinde
osy söilemniñ audarmasy haqynda ködimgidei dau bop, sovet müşeleri
pikir talastyrdy. Aqyry mynadai toqtamğa keldik, — dep ol mağan
jañağy söilemniñ qazaqşasyn aityp berdi.
Men audarmaşynyñ tapqyrlyğyna qairan qaldym. Öitkeni Dastan
əlgi söilemde badyraiyp körinip tūrğan sözderdiñ özin i̇emes, onyñ
astarynda syrt közge şalynbai, jasyryn jatqan oidy tauyp audarğan
i̇edi. Mūndaidy men tūñğyş ret kördim. Myna jigit i̇endi mağan özimiz
tərizdi jai adam i̇emes, bizde joq kieli qasietteri bar siqyrşyğa ūqsap
ketti.
Meniñ audarma önerine iştei qatty qyzyğyp tūrğanymdy ol sezdi
bilem. Qolyndağy kitaptan tağy bir söilem oqydy. Būl joly birşama
dūrys audaryp, oiynan şyqsam kerek. Meni aspanğa kötere maqtai
jöneldi:
— Mine, osylai bolu kerek! Sizden nağyz audarmaşy şyğuy əbden
yqtimal. Til bailyğyñyz jetip jatyr. Būl — audarmaşynyñ basty
qūraly. Tek əlgindei üstirt audaruğa əuestenbeñiz. Bağbandar ağaştyñ
ösip tūrğan būtaqtarynan göri onyñ tereñde jatqan tamyryna köbirek
qamqorlyq jasaidy ğoi. Avtordyñ tüpki oiyn dūrys tüsinip,
söilemniñ būiauyn būzbai dəl jetkizuge tyrysyñyz.
Sosyn Dastan mağan tağy da birneşe söilem audartyp kördi.
Qolymnan birdeme keletinine közi jetti-au deimin. Əiteuir keterinde
senimdi dauyspen üzildi-kesildi söiledi:
— Biz sizge jūmys beremiz. Audaryñyz. Bir jağynan otbasyñyzğa
materialdyq kömek bolady. İekinşi jağynan, audarma degeniñiz jazuşy
bolam degen adamğa taptyrmaityn mektep qoi, — dedi.
Osy bir sary jigit meniñ köñilime jel berip, özimdi ruhtandyryp
jibergen i̇edi.
İerteñine Nūrlybek jalğyz özi keldi. Köñildi siiäqty. Köziniñ
astymen mağan qulana qaraidy. Bir jaqsy habar baryn jüregim seze
qoidy.
Nūrlybek keşegi əñgimege oralyp, Dastannyñ kim i̇ekenin mağan i̇endi
i̇egjei-tegjeili aityp berdi. Ol körkem ədebietter şyğaratyn baspanyñ
bildei direktory i̇eken. Birin- biri student kezinen biletinin, sodan beri
özderiniñ üzbei qatysyp tūratynyn aitty.
Dastannyñ qalamy jüirik jazuşy, daryndy audarmaşy i̇ekenin men
keiinirek bildim.
Meni quantqany — Dastan sözinde tūrypty. Mağan audaruğa bir
kitap berip jiberipti. Baspa əkimşiligi tipti menimen şart jasasypty.
İendi men sol şarttyñ özime qūiatyn talap-tilekterimen tanysyp
şyğyp, sosyn osy qūjatqa qol qoiuym kerek i̇eken.
«Būl qūjattyñ bir danasy sende qalady, i̇ekinşisin men baspağa
aparyp berem», — dep i̇eskertti Nūrlybek.
Qalyñdyğy bir i̇eliden səl-aq asatyn kitapty audaruğa bir jyl
uaqyt beripti. «Nege sonşa köp uaqyt körsetken» dep oiladym şartty
oqyp jatqanda. İerterek audaryp bitirsek bolmai ma? Şartta kitaptyñ
kölemi on jeti baspa tabaq dep jazylğan. Ədette men mūndai
hikaiattardy i̇eki-üş künde oqyp tastaimyn. İendi sony on i̇eki ai boiy
i̇ezip, myjyp jatuym kerek pe? Joq! Men ony tez-tez audaryp
tastaimyn da, şartta körsetilgen merzimi jetkenşe i̇eşkimge körsetpei
jasyryp qūiam dep oiladym.
Biraq ol oiymnyñ qate i̇ekenine i̇erteñine-aq közim jetti. Bireudiñ
söilemin audaryp jatqannan göri, öz oiyndy, öz söilemiñdi būrqyratyp
jazyp tastau myñ i̇ese jeñil me dep qaldym. Oqyğanda op-oñai bop
körinetin söilemder audara bastağanda özinen-özi qiyndap, uysqa tüspei,
qolğa ilikpei, sağymdanyp ketedi i̇eken. Əsirese, keibir sözderdiñ
balamasyn tabu qiyn bop şyqty. Tağy da tūiyqqa tireldim. Audarma
mağan irge aldyrar i̇emes.
Tūiyqtan şyğudyñ basqa jolyn izdeu kerek i̇edi.
Gauhar! İerteñine seni kitaphanağa jiberdim ğoi. Köp kitap əkeldiñ.
Olardyñ işinde öleñder de, əñgimeler de, hikaiattar men romandar da
bar i̇edi. Mūnyñ bəri orys tilinen qazaqşağa, qazaq tilinen orysşağa
audarylğan körkem tuyndylar.
Men i̇endi tösegimdegi tyğyryqqa i̇eki kitapty qatarynan süiep
qoiyp, ərbir söilemniñ orysşasyn da, qazaqşasyn da bir-birimen
salystyryp oqi bastadym. İeki kitapqa jaltaq-jaltaq qaraumen talai
ūzaq tün keştim. Audarmanyñ jeñil-jelpi kəsip i̇emes, ülken öner,
qyruar küş- jigerdi talap i̇etetin sūmdyq qiyn is i̇ekenine sonda ğana
közim jetkendei boldy.
Əitse de, jazuğa degen qūştarlyq meniñ jan-jüikemdi əbden
bilep-töstep alğan i̇edi. İendi körkem beinelerge, ūtymdy söz
tirkesterine, audarma önerine qatysy joq ūsaq- tüiek oilardyñ bəri
özinen-özi ysyrylyp, şetke şyğyp qalyp jatty. Tipti sai- süiegimniñ
syrqyrap auyrğany azaiyp bara jatqandai boldy.
Kelisti teñeuler izdep, əsemdik əlemin aralap ketken keibir sətterde
aiaq-qolymnyñ dərmensizdigin de ūmyta bastaimyn. Sondai minuttarda
əlemde menen baqytty jan joqtai körinedi mağan. Demek, meniñ i̇endigi
baqytym — i̇eñbekte, şyğarmaşylyq ərekette dep tüidim iştei. Öitkeni
ol meniñ qaiğy-qasiretimdi ūmyttyrady, köñilimdi kökke köteredi.
Boiyma küş-jiger beredi. Ömirge senimimdi arttyrady. İeñbek arqyly
men özimniñ qoğamğa qajet i̇ekenimdi sezinem. Al, mağan ömirde būdan
artyq baqyttyñ keregi joq.
Osyndai oilar kelip, audarma jasauğa jan-tənimmen qaita kiristim.
Biraq tañnyñ atysynan bastap, künniñ batysyna deiin qanşa ūrynsam da
alğaşqy küni mardymdy i̇eşteñe öndire almadym. Nebəri bes-alty
söilem ğana audaryppyn. Olarymnyñ özi de məz i̇emes. Bastary
qosylmai, beine bir oqalaq tigen siyrlardai ərqaisysy bet- betimen
qojyrap ketken. Būl söilemderdiñ bir-birine i̇eşqaşandai qatysy joq
tərizdi. Sonda ğana men qalyñdyğy bir i̇eli ğana kitapty audaruğa nege
tabany kürektei bir jyl uaqyt berilgenin ūqtym.
Keide tilimniñ qysqalyğyna küiinip, birjola tüñilip ketkendei
bolam. Mūndaida
«Ailasyzdyñ batyry aiğa şabady» dep men bosqa tyraştanyp jatqam
joq pa degen jymysqy oi da jylt i̇ete qalady. Biraq būl sekildi küdik
onşa ūzaqqa barmaidy. Qūddy oşaqqa jantaq tastağandai-aq qas
qağymdai bir sətke lap i̇etip janady da, tabanda öşip qalady.
Özimdi əbden mezi i̇etken iske qaita kirisem. İendi būrynğydai men
seni bosqa qasyma otyrğyzyp, telmirtip qoimaityn boldym. Tağy bir
jaña ədis taptym.
Men audaryp jatqan kitaptyñ ərbir betinde i̇eki jüz qyryq-i̇eki jüz
i̇elu sözden bar i̇eken. Bərin sanap şyqtym. Aldymen kitaptyñ bir betin
birneşe mörte qaitalap oqyp şyğam. Sonda orys tilindegi tekst özinenözi jattalyp qalady. Söilemderdiñ özara bailanysy ūdaiy oiymda
sairap tūrady. Sosyn ərbir söilemdi oişa audaryp şyğam. Artynşa-aq
oişa əlgi söilemderge redaktsiiä jasaimyn. Osylaişa kitaptyñ bir betin
tügel oişa audaryp, iağni jattap bolğan soñ ğana ony qağazğa tüsiru üşin
seni şaqyratyn boldym.
Men i̇endi jeke sözdermen ğana i̇emes, tūtas söilemdermen, san qily
obrazdarmen, körkem teñeulermen i̇eges-qiiäsqa tüsken i̇edim. Köñili köldei
tasyp, belşeden ömirdiñ qyzyğyna batyp, basy aman, bauyry bütin bop
jürgen jandar üşin mūndai baqastyqtyñ qajeti de joq şyğar. Öli
bolyp körde joq, tiri bolyp törde joq meniñ jönim bir bölek. Ölim
sağatyn kütkendei ypyny ketip körmegen jandar meniñ sol səttegi
müşkil halimdi tüsine qūiar ma i̇eken, sirə? Qysqasy — men audarma jasai
biluge, jaza biluge mindetti
i̇edim. Būl aiqasta jeñiluge ineniñ jasuyndai da haqym joğyn
tüsindim. Tağdyrdyñ zapyrandai aşy uyn işip, tört tağandap jatqan
men üşin mūndai i̇eges-küreste jyğylu
— ömirmen məñgilikke qoştasumen birdei bolatyndy. Öitkeni
qolymnan tük kelmesin anyq sezsem-aq pūşaiman bop, sağym synary
haq. Adam öziniñ taiqy mañdailyğyn seze bastasa-aq ümit oty
birtindep söne bastaidy ğoi.
Sondyqtan osy bir talas-tartysta qalai da jeñip şyğu üşin
barymdy saldym.
Təuligine tört-bes sağattan ğana ūiyqtap jürdim. Qalğan uaqyttyñ
bərinde auru- syrqatyma qaramai, qara terge tüsip, kündiz-tüni damyl
tappai söz-kirpişterdi qalap üirene berdim.
Keide kün ūzaqqa ūrynyp, ölerdei diñkelep, dərmenim qūryp qaltqūlt i̇etkizip əreñ tūrğyzğan tūtas qabyrğalar i̇endi qalap bola bergenimde
gürs i̇etip qūlap tüsetindi.
Mūndaida tisti tiske qoiyp bərin basynan qaita bastauğa tura keledi.
Osyndai sətterde köñildiñ küni öşip, ainala töñiregimniñ bəri
qarauytyp ketkendei bola qalady. Əbden jüikelep, tös tabanym jerge
tidi.
Közim qarauytyp, basym şyr köbelek ainalyp, i̇es- tüsimnen
airylyp qalğanşa qasarysyp, qarysyp audarma jasai berdim. Jannan
keşsem de, jazudan küder üzgem joq.
Osyndai jantalas, arpalysta birneşe ailar ötti.
Aqyry menimen qastasqandai-aq siresip qalatyn söilemder de səlpəl juasyp, iı jūmsap, ikemge kele bastady. Şəkirttik dəuirdiñ aiaqtalyp
kele jatqanyn işim sezgendei boldy. Əzirşe aspanğa şaryqtap şyğyp,
qalyqtap ūşpasam da, bara-bara temir qanat bop kele jattym. Sony
sezgen soñ özim de alğan betimnen taimai, tiri jan, tisti baqa bop talpyna
berdim.
Birte-birte qanatym qataiyp, öz küşime senimim nyğaia tüsken saiyn
özime künde kelip-ketip jürgen üirenşikti adamdardyñ özderi de közime
barynşa ədemi, meiirimdi, bauyrmal jandar bop körine bastady.
Mümkin, olar şynynda da solai şyğar. Əiteuir būl kezde men: janğa
nər, boiğa quat beretin nūrly sözder tek ömirge ğaşyq adamdardyñ ğana
auzyna tüsetin şyğar dep oilaitynmyn. Öitkeni men öz tağdyrymdy öz
qolyma ala bastağanymdy sezdim. Tildiñ maiyn tamyzbasam da, söz
mūhitynda qūlaşty i̇erkin sermeitin kün jaqyndap kele jatqanyn
añğardym.
Biraq közdegen mejeniñ əli tym alys i̇ekenin de bildim.
Əitse de, audarma öneriniñ betin beri qarata bastadym. Til tiegi
ağytylğan saiyn tūsauym keñip kele jatty. İendi būrynğydai kün
ūzaqqa bir söilemdi ainalşyqtap, kibirtiktei bermei, keide jele
şoqyraqtap alatyndy şyğardym. Būryn qolğa ilikpei, uysqa tüspei
kelgen onşa-mūnşa sözderdi i̇endi oi-teñizden ilip alyp, ūrşyqtai
üiirip əketetin boldym.
Kün ūzaqqa audarma jasap, tüni boiy kitap oqudy üirenşikti ədetke
ainaldyrdym. Üş aidan keiin künine özime berilgen povestiñ bir betin
audaryp otyruğa jarap qaldym. Sony sezinudiñ özi meniñ janymdy
janyp, jigerimdi qairai tüsti. Men naq osy kezden bastap qana
qasymdağy balalarymnyñ syñğyrlağan kümis külkisin i̇esite bastadym.
Myna jaryq düniege jañadan közim aşylğandai-aq i̇eki ūlymnyñ nūrly
jüzderin köruge i̇endi ğana mūrşam kelgen i̇edi. Seniñ meiirge toly,
jūldyzdai jarqyrağan janaryña da auruhanadan kelgeli beri qazir ğana
köz toqtatsam kerek, Gauhar.
Tasym örge domalai bastağanyn sezgeli beri jūmysym da önimdi
bola tüsti. İendi audarma būrynğydai azap i̇emes, özinşe bir ləzzatqa
ainaldy. Aişyqty sözder, sūlu teñeuler izdep, söilem qūrastyryp
jatqan şabytty sətterde ğana tynyğatyn bop
qaldym. Birer sağat i̇eşteñe oilanbai, bos jatsam-aq tūla boiymnyñ
syrqyrap auyrğany qaita qozyp, köñilim qūlazyp, janym jabyğyp
ketedi.
Təuligine i̇endi bes-alty sağat ūiyqtap, qalğan uaqyttyñ bərinde
derlik jūmys isteudi üirenşikti ədetke ainaldyrdym.
Aqyry körkem audarma jasai alatynyma anyq-qanyq közim jetti.
Qolymnan kele me, joq pa degen küdikten qūtylğandai boldym. Ol özi
kündiz-tüni tis qūrtyndai janymdy kemirip, mazalap bitken i̇edi.
Boiymda öz küşime, qabiletime, şyğarmaşylyq mümkindigime degen
berik senim paida boldy. Būryn özimniñ injener-qūrylysşy i̇ekenime
qalai ilansam, qazir audarmaşy i̇ekenime solai senetin siiäqtymyn.
Özimdi-özim i̇endi būrynğydan göri i̇erkindeu, batyldau, tipti keide
küştileu sezine bastadym.
Baspanyñ bir jyldyq jūmys dep bergen kitabyn men bir jüz otyz
jeti künde audaryp bittim. Būl — tört jarym ai degen söz. Qalğan segiz
aida ne isteimin? Əlde öz kitabymdy jazuğa kirissem be i̇eken? Mümkin,
bitken jūmysty baspağa dereu berip jiberu kerek şyğar?
Osyndai oilarmen arada bir künim ötti. Ol küni tük istegem joq.
Tipti ədettegidei keşkisin kitap ta oqymadym. Özime-özim demalys
jariiäladym. Būl küni Mūhitpen, Qairatpen əñgimelestim.
Talai ret tUiağymdy tasqa soğyp, ömirden qanşa zahmet şegip
jatsam da men, sirə, kişi ūlymnyñ saualdaryna boiym üirenbei-aq
qoidy. Öitkeni Qairat janymnyñ i̇eñ jaraly jerin tyrnalaityn. Ol
menen:
— Papa! Qaşan tūrasyñ? Qaşan jüresiñ? Qaşan meni byltyrğydai
haiuanattar parkine aparasyñ? — dep sūrağan saiyn i̇et jüregim
i̇eljirep ketedi. Mūndaida balama ne aitarymdy bilmei, tilim kürmelip
qalady.
Būl jağynan Mūhit jaqsy. Ol işimdi it tyrnağandai qylatyn
əlgindei sūraqtar bermeidi. Meniñ i̇endi i̇eşqaşanda myna öli tösekten
tūra almasymdy mümkin onyñ səbi jüregi sezetin şyğar. Aşy
şyndyqty öz ūlymnan nesine jasyram? Qam köñil bop qalady dep
qorqam ba? Osy bastan əkesiniñ məñgilik mügedek i̇ekenin bilip, moiyndap
öskeni dūrys pa dep qaldym.
Bir küni Qairat köşeden i̇egil-tegil jylap keldi. Öksigi
basylar i̇emes. Sotqar balalardyñ birinen taiaq jese kerek. Köziniñ
asty küldirep, kögerip qapty.
— Jigit adam da jylai ma i̇eken?' — dedim men Qairatqa jekip.
— Joq, — dedi ol jylap tūryp. — Men onyñ ūrğanyna
jylağam joq
— Əitpese nege sonşa i̇ebş-debş bop türsyñ?
— Sağan til tigizdi ol.
— Qalaişa mağan til tigizedi? Men töbeleskem joq qoi.
— Seni papama aitam dep i̇edim...
— İə?
— Seniñ papañnan qazir it te qoryqpaidy. Ol töseginen de
tūra almaityn meşel dedi. Al, sen meşel i̇emessiñ ğoi, ə?
İerteñ jüresiñ ğoi?
— Jürem, balam, jürem .. Tek sen jylamaşy. Əitpese seni
jylauyq dep küledi ol.
— Onyñ közinşe jylağam joq. Bylai şyğyp, jyladym.
İendi Qairat i̇emes, iştei i̇egilip men jyladym. Közden jas
şyğarmai, kaiğy zapyranyn jūtyp, alpys i̇eki tamyrym tügel
i̇egilip, jan-jüiem i̇ezilip, bar qaiğy-
qasiretimdi tolyq sezinip jyladym. Köz jasymdy tiri pendege
körsetpei ūzaq tünge jylai-jylai əbden dərmenim qūryp,
aqyrynda talyqsyp ketsem kerek
Adamnyñ keide özin-özi köz jasyna suaryp, qataiatyn sətteri de
bolady i̇eken.
Tünimen jylap, i̇erteñine kədimgidei şiratylyp, qataiyp qalğanymdy
sezdim. Əldekimge iştei i̇eregisip, i̇egesip, örşelenip bara jatqandai
sezimde i̇edim.
Tañerteñ, şynynda da, talabym tai tegendei bop, qaisarlanyp
ūiandym. Keşe ğana audaryp bitken jümysty qaita qolğa aldyq qoi,
Gauhar. Öitkeni sol audarmanyñ sapasyna köñilim tolmai tūrğandai
boldy. Qoljazbanyñ alğaşqy bes-alty parağyn sağan oqytyp i̇edim,
köñilim tabanda əlem-jəlem boldy. Bes-alty bette sətti şyqqan besalty ğana söz bar i̇eken.
«Bastan-aiaq qaita audaryp şyğu kerek» degen oi tabanda sap i̇ete
tüsti.
Sol küni qaita kiristik qoi, Gauhar. Sen tittei de qinalğan joqsyñ.
Qynjylğan joqsyñ. Sonyña myñ da bir rahmet. Öitkeni seniñ auyrlap
tūrğanyñdy sezip qalsam-aq janym jabyğyp, iske zauqym soqpai qalar
i̇edi. Seniñ jadyrağan jüziñdi körip, men de iske qūlşyna kiristim
Aiağyma salynğan şiderdi bireu şeşip jibergendei-aq i̇endi i̇erkin
kösildim. Jazğanda til jetpei qadatyndai qiyn körinetin beinelerdiñ
özi de i̇endi būrynğydai oiqastamai, səl-pəl juasyp, aitqanyma könip,
aidauyma jüretindei bola bastady.
İendi baiqap qarasam, alğaşqy audarğanymda tüp nūsqanyñ
emotsiiälyq būiaularyn aşyq şyğara almağan i̇ekem. Astary bar aişyqty
sözderdiñ balamasyn jöndep izdemeppin de ğoi Asyqsam kerek.
Kitaptağy sözdi i̇emes, oidy, obrazdy audaru kerek i̇eken- au. Men
tüpnūsqany dəlme-dəl köşiruge, əripşildikke salynyp ketippin. Sonyñ
bərin i̇endi ğana, kitapty i̇ekinşi mərte tərjima jasai bastağanymda baryp
sezdim.
Zeinetinen göri beineti köbirek osy bir audarma isi meni söz
önerine ğana i̇emes, temirdei tözimdi bolu önerine de bauli tüskendei
i̇edi. İerteli-keş közimnin maiyn tauysyp, san aluan oilardy tilmen
şaluğa dərmenim kelmei, diñkelep jatsam da qolğa alğan isti
toqtatqam joq. Bizder damyl tappai jaza berdik qoi, Gauhar
Qimyldağan qyr asady i̇eken. İeki jarym ai degende bildei
kitapty i̇ekinşi ret tərjima jasap şyqtyq. Sonda bas-aiağy jeti
aidyñ işinde kölemi on jeti baspatabaq hikaiatty i̇eki mərte audaryp
qoiyppyz
Alğaşqysyndai i̇emes, myna i̇ekinşisi özime ūnaityn siiäqty. Ərbir
sözi köñilime qonyp, jüregime Uialap qalğan tərizdi. Qūddy öleñge ūqsap
özara ūiqasyp, üilesip, qabysyp jatqan beine bir siqyrly əndei
syñğyrlap, əuezdi i̇estiletin söz tirkesterin jalyqpai qaita-qaita sağan
oqytyp, tyñdai bergim kep tūrady, Gauhar.
Būl — men üşin ülken jeñis i̇edi. Boiymdy maqtanyş sezimi kernedi.
Aiaq-qoldan birdei airylyp, jan şydatpas aurudan aza boiy qaza bop,
qysqa künde qyryq ölgen jan ğana tüsinetin şyğar meni. Ūzaq tünge
kirpik qaqpai, auzyna syimai isip ketken əlsiz tilimen kitap betterin
jalap aşpai tūryp, meni tüsinu qiyn bolar, sirə
Men būdan keiinde talai-talai əñgimeler, hikaiattar, romandar
audardym. Biraq solardyñ birde-biri osy alğaşqysyndai i̇esimde
qalğan joq. İeki qolym birdei istemei qalğandyqtan ğana i̇emes. Künitüni sai-süiegim syrqyrap, janymdy qūiarğa jer tappai
jatqandyqtan da i̇emes.
İeñ qiyny — meniñ ömir şamym birtindep öşip bara jatyr i̇edi.
Men üşin i̇endi tiri jata berudiñ i̇eşqandai qajeti qalmağandai bola
bastağandy. Aldymda i̇eşbir maqsat qalmai bara jatqandy
Osyndai ümit şamy syğyraiyp, söne bastağan sətte əlgi kitapty
mağan audaruğa bergen i̇edi. Sen meni ölmei, tiri qaluğa məjbür i̇ettiñ,
Gauhar. Men üşin keñ dünie tar bop ketken sətterde janymnan qarys
attap şyqpadyñ. Jylau künderdi, būlau künderdi birge ötkizdik.
Əitpegende sonşama azapqa jalğyz jatyp tözer me i̇edim? Bir aiağym
körde, bir aiağym jerde jatyp sonşama jūmys ister me i̇edim? Til önerin,
söz zergerligin öz əlimşe igere alar ma i̇edim? Kim bilsin?
Birinşi kitapty şyndap kelgende men i̇emes, sen tərjima qyldyñ ğoi.
Men tek auyzben ğana aittym. Al men qaita-qaita özgertken saiyn sen
ərbir paraqty san mərte qaitalap köşirumen boldyñ. Seniñ sol jolğy
sarğaiyp otyryp jeti ai jazğan qağazdaryñdy i̇eseptese, kölemi keminde
jiyrma-otyz tomdyq kitaptai bolar i̇edi-au deimin
İeñ bastysy — sen meniñ qolymnan is keletinine imanyñdai
ilandyñ. Seniñ boiyñdağy sol senim mağan tausylmas küş-jiger berdi.
Sendegi sol pək senimdi aqtau üşin men bərine de əzir i̇edim. Nebir auyr
oilardan iş qūsa bop, aş küzendei bügilip jatsam da, tiri janğa syr
bergem joq. Biz i̇ekeuimizdiñ qandai dozaq otyn keşip ötkenimizdi özgeler
tügili, i̇eñ jaqyn adamdarymyz da bilmeidi ğoi, Gauhar
Ərine, quanyşty sətterimiz de az bolğan joq. İesiñde me, alğaşqy
audarma kitabymyzdyñ jaryq körgen küş? Aşy menen təttini tatqan
biledi ğoi. Men özim sau- salamat jürgende de, sirə, büitip quanyp
körgen i̇emespin. Mümkin, əbden ömirdiñ zərin tatyp baryp, qol jetken
quanyş jaişylyq kezdegiden göri artyqtau bop körinetin şyğar. Oğan
dauym joq. Biraq şyğarmaşylyq jeñistiñ iısin sezip, dəmin tatqan soñ
ğana men baqyttyñ ne i̇ekenin añğara bastağandai boldym
Beine bir kün tərizdi közi tüsken jerine şapaq şaşyp, qasyndağy
kisilerdi nūrğa bölep jüretin jandar bolady. Kün külli əlemge səule
şaşudan jalyqpaidy
Jer-jihanğa tirşilik tynysyn üzdiksiz qūiyp tūrady. San ğasyrlar
boiy ainalasyna şūğylaly şaşu şaşyp jatsa da, Künniñ boiyndağy
ot-jalynnyñ qyzuy məñgi- baqi basylmaidy, səulesi qazan bolmaidy.
Kün öziniñ kieli mindetin i̇eşqaşan da auyrsynbasa kerek. Öitkeni əlemge
səule şaşu, dünieni jaryq qylu onyñ tabiği mindeti ğoi.
O basta jany nūrdan jaralğan adamdar da solai. Qolynan kelgen
jaqsylyğyn mindet qylmai-aq istei beredi. Qaita bireuge qol ūşyn
bergeninen özderi ləzzat ala ma dep qaldym. Əiteuir mūndai kisiler
özderi üşin i̇emes, özgeler üşin ömir süretin siiäqty.
Bizdiñ tərjima jasağan kitabymyz basylyp şyqqanda alğaşqy
danasyn əkep körsetken de Dastan i̇edi. Men kitapty körgende öz közime
özim senbedim. Aiaq astynan əbigerlenip, köñilim qalbalaqtap qaldy.
İesten tanyp quanğan da, qoryqqan da adamğa birdei əser i̇etedi i̇eken-au.
Apym kirip, küpim şyğyp jatqanda Dastanğa bir auyz rahmet demeppin
de ğoi. Onyñ qaşan şyğyp qoştasyp ketkenin de bilmeimin.
Mümkin, ləm-mim demegenim dūrys ta bolğan şyğar. Öitkeni būl
ūsaq-tüiek nərse i̇emes qoi. Dastanğa «rahmetten» göri salmaqtylau,
qomaqtylau, küştileu söz tauyp aitsam deimin. İeger qolymnan kelse,
əlemdegi bar jaqsylyqty sonyñ basyna üiip-töger i̇edim. Biraq osyndai
jaqsylyq jasadym, seni audarmaşy i̇ettim dep jürgen ol joq. Qaita:
«Östip jatyp i̇eñbek i̇etken sağan rahmet», — dep talai aitty özime.
Şirkin-ai, barlyq adamdar osyndai bolsa ğoi. Ömir süru qandai
jeñil bolar i̇edi.
Dastan əkep, jastyğymnyñ janyna qoiyp ketken kitaptyñ
keremettei ədemi mūqabasynan köz almai, qanşa uaqyt telmirip qarap
jatqanymdy bilmeimin. Əiteuir özim bastap oqyp köruge jüregim
daualamaityn siiäqty. Belgisiz bir ürei sezimi paida boldy.
Əitse de, beker jasqanğan i̇ekem, Gauhar. Sen alğaşqy bir betin
oqyp şyqqanyñda- aq jüregim ornyna tüsti. Birde-bir sözin
özgertpepti. Bəri sol öz qalpynda, özimiz jazğan küiinde samsap tūr.
Sen tek birinşi betin ğana oqyp şyqtyñ, Gauhar. Odan keiingi
betterin sağan oqytqam joq. Sen kelgen tūstan bastap, arğy jağyn
men özim müdirmei jatqa aita jöneldim.
Sen tañyrqağan küiiñde kitaptan köz almai, dūrys, dūrys degendei
basyñdy izediñ de otyrdyñ. Men üş kün boiy i̇erteli-keş auyz jappai
on jeti baspa tabaq hikaiatty bastan-aiaq jatqa aityp şyqtym. Öitkeni
jan tözgisiz azapta on oilanyp, jüz tolğanyp jatyp jazğan ərbir söz
beine bir tasqa qaşap tüsirilgen əripterdei məñgilikke öşpes bop,
oiymda özinen-özi jattalyp qalğan i̇edi.
Ərbir minuty qaz-qalpynda jadymda saqtalyp qalğan ömir
körinisteri de az i̇emes Əsirese, Nūrlybek pen Almanyñ tuğan künime
əkelgen syilyğyn öle-ölgenşe ūmyta almaspyn. Osy i̇ekeui kelse-aq
bizdiñ üige jan kirgendei qūlpyryp, tipti balalarğa deiin məre-səre
bop qalady
Nūrlybek aq matağa oralğan auyr bir nərseni əreñ köterip, i̇esikten
kirip kele jatty Būl ne? Qas qağymdai sətte oiymdy onğa, sanamdy
sanğa jügirttim. Biraq i̇eş nərsege ūqsata almadym. Nūrlybek əkelgen
zatyn qūndaq- tauly baladai məpelei qūşaqtağan küiinde men jatqan
bölmege kirdi de, mūny qaida qūiam degendei bir sətke añyraiyp tūryp
qaldy. Sosyn qolyndağy ūiyqtap qalğan böbegin ūiatyp alam ba dep
jasqanğan anadai əkelgen būiymyn abailap qana stoldyñ üstine aparyp
qūia saldy.
Meniñ sabyrsyzdanyp jatqanymdy sezgen Alma əlgi būiymdy orap
qoiğan şüberekti sypyryp aldy. Məssağan! Mynau jazatyn maşinka
ğoi! Būl meniñ öñim tügili, tüsime de kirgen i̇emes. Tap qazir bizge i̇eñ zərli
nərse. İeger Nūrlybek qazir mağan özim minip jüretin jeñil maşina
syilasa da büitip quanbas i̇edim. Öitkeni bizge i̇eñ keregi de osyndai
maşinka i̇edi.
Gauhar! Bərinen de sağan jaqsy boldy ğoi. Küni-tüni tynymsyz
jaza berip, köşire berip sausaqtaryñ oiylyp, qoldaryñ ikemge kelmei
qalğanyn bilem. Sen de bir azaptan qūtyldyñ. Əri i̇endi jūmysymyz da
önimdirek bolar dep oilaimyn.
Ras, sen əzirşe maşinka basudy bilmeisiñ. Biraq tez üirenip ketesiñ.
Qandai kəsipti bolsa da tez igerip alatynyña közim jetkeli qaşan. Būl
seniñ qolyñnan keletin is. Oğan şübəm joq. İeger qoldaryma jan bitip,
səl-pəl qimyldai bastasa-aq maşinka basudy men de üirenip alar i̇edim.
Biraq qalşiyp qatyp qalğan qoldarym bylq i̇eter i̇emes.
Professordyñ aitqan alty aiy da ötti. Əitse de, i̇eki qolym baz-baiağy
qalpynda jatyr. Əlde dəriger qatelesti me i̇eken? Mümkin meniñ
jüregimdi tym jentektep jibermeu üşin köñilimdi aulai salğan şyğar.
Əitpese nege qozğalmaidy qoldarym?
Joq! Ondai i̇eñseni i̇ezip, köñildi toryqtyratyn oilardan aulaq
boluym kerek. Qazir meniñ boiymdağy i̇eñ jandy sezim bireu-aq. Ol —
i̇eñbekke degen qūştarlyq. Men tek jan salyp jazu arqyly ğana seniñ de,
Gauhar, Dastannyñ da, Nūrlybek pen Almanyñ da mağan degen şeksiz
senimin, adamgerşiligin, qamqorlyğyn aqtai alam. Otan aldyndağy
boryşymdy azdy-köpti ötep şyğam. Oqyrman qauymnyñ kədesine
asatyndai dünie jasai alsam, i̇el qatarly azamattyq boryşymdy
ötegenim i̇emes pe?!
Seniñ qolyñ — meniñ qolym i̇emes pe, Gauhar? Köz aldymda güldei
jainap sen jürgende, qos qanatym — i̇eki balam aman tūrğanda meniñ
qūtym şaiqalmaidy. Əli de boiymda qūmdy sudai sapyratyn küşim
bar i̇ekenine közim jetti ğoi. «Qūdai saldy, men
köndim» dep tağdyrğa moiynsūnyp, bosqa jatqan men joq. Ömirdiñ
jalğany men qasiretine qarsy qajymai arpalysyp, soñğy demim
bitkenşe kürese berem. Al, küres qaşanda jan aiamai, tynymsyz
əreket jasaudy talap i̇etedi.
Demek, men sary uaiymdy iyqtatyp almai, taisaqtamai, bilek
sybanyp dereu küres alañyna şyğuym qajet. İer jigittiñ boiyndağy bes
qarudan mende qalğany bireu- aq. Ol
— qalam. Meniñ i̇endigi küşim osy qarudy dūrys ūstap, batyl sermei
bilude.
Gauhar! Men özime senem. Öz qabiletime şək keltirmeimin. Joq!
Qabiletime degenim artyqtau şyğar. Meniñ qolymnan ne kelip, ne
qūiatyny əli beiməlim. Ony aldağy ömir körseter. Qabiletime i̇emes,
boiymdağy i̇erik-jigerge, jaqsylar üşin qasyq qanym qalğanşa kürese
beretinime ilanam.
Aiaq-qolym bailanyp, tirlik-tynysym əli de ūstaranyñ jüzinde
tūrsa da bar ğoi, qolymnan azdy-köpti is keletinin oilanğan sətterde
köñilim jeldei i̇esip, ottai mazdap sala beredi. Mūndaida köñil kögine
üiirilip kelgen küdiktiñ būlty da seiilip ketedi.
Ūşqyr qiiäl qüiqyljyp, meni əldeqaida biıkke köterip əketip bara
jatady.
Men i̇endi özim siiäqty auyr dertke şaldyğyp, kemtar bop qalğan
jandar ömirinen jaza bastağan şyğarmamdy qaita qolğa aldym.
Audarma jūmysy, şynynda da, mağan sabaq bolsa kerek. Öz kitabymdy
jazuğa kirisken boida- aq tūsauymnyñ keñip qalğanyn sezdim.
Būrynğydan göri i̇erkinirek qimyldai bastadym. Özime jaqsy tanys
ömirdi beinelep körsetuge qūlşyna kiristim.
Keide jazyp jatyp būldyr ümit, tətti qiiälğa i̇eltip ketem. Men de
köptiñ biri bop, i̇endi i̇eñbekke aralasa bastağanymdy oiyma alsam-aq
köñilim jibip, janym busanyp keñip sala beredi.
Qarğa adym jer mūñ bop, jastaiynan tört tağandap qalğan, biraq
sonda da bolsa, sirə, tauy şağylmai, tauany qaitpai jatqan tabandy
jandar qanşama deseñizşi!
Olardyñ ərqaisysy haqynda bir-bir dastan jazuğa bolar i̇edi. Men
solardyñ özim biletin bir-i̇ekeuin ğana əñgime i̇etpekpin.
Joq! Meniñ hikaiam kemtar jandar haqynda i̇emes, qaita aiaq-qoldan
qalsa da ömirden kemtarlyq körmegen adamdar jöninde bolmaq. Öitkeni
men özim tağdyrdyñ aşy qamşysy tūşy i̇etke tigen saiyn örşelene
tüsetin örşil, asqaq jandarğa ğana bas iem. Būlardy ömirdiñ özi şyñdap,
somdai soğyp ösirgenin jaqsy bilem. Mügedek bop jatsa da narğa jügin
salğysyz, nar atandai jandardyñ talaiymen syrlas, mūñdas boldym
ğoi.
Ras, auyr dert olardy alqymnan alyp minut saiyn myñ türli küige
salady. Biraq köñilden bazary ketpei, ömirden nazary qaitpai jatqan
qaisar kisiler qaiğy- qasiret ataulyğa aiaq şaldyrmaidy, noqta
saldyrmaidy i̇eken.
Şynynda da, şipasy joq sañyrau qaiğydan ne paida?
Ailar, jyldar, ğasyrlar öter. Biraq o basta anadan öjet bop
tuylğan jandardyñ özderi tügili, ruhy da mystan-tağdyrğa jalbarynyp,
aiağyna bas ūrmaidy. Auru- syrqaty tügili, qajet bolsa ajaldyñ özinen
de taisalmaidy olar.
Men sondai jandar haqynda jazbaqpyn.
Qaiğy-qasiretti mensinbei, qandai qiyndyq körse de moiymai,
nalymai, janarynyñ nūry taimai ömirge məñgi- baqi ğaşyq bop, ailar,
jyldar boiy sarğaiyp, közderi jəudirep, tösekke bailanyp jatqan
jandar qazir köz aldymda tūr. Olar jazğy jañbyrdan keiin
būrynğysynan da şiratylyp, masatydai qūlpyryp, tazara tüsetin keñ
jazira dala ispettes. Tağdyr qamşysy neğūrlym qatty tise, olar
solğūrlym şirap, i̇erik-jigerin qairai tüsedi. Sonyñ bərin öz közimmen
kördim ğoi. Özim bastan keşirdim i̇emes pe?!
Qazir de aiaq-qoldan birdei qalyp, qybyr i̇etpei jatyrmyn. Əli
qanşa uaqyt kögen közdenip jatarym da beiməlim.
İendigi bar armanym: boiymdy kernep, jürekti terbep, köñilimde
sairap tūrğan oi- sezimderdi aq qağazğa tüsiruge qatygez tağdyr az ğana
məulet berse i̇eken... Ömirden basqa nərse tilemes i̇edim. Mağan uaqyt
qajet, Gauhar. Al uaqyt — ömir ğoi.
Tamyljyğan tamyzdyñ sol bir küngi arailap atqan altyn tañyn,
alaulağan aptapty.
Künin qalai ūmytam men?! Būl küni, şynynda da, aspan əleminiñ kök
kümbezinen külimsirei qarağan Kün de, qūmyrsqanyñ ileuindei
qūjynağan qala halqy da, köşe boilap qaz-qatar sap tüzep, jasyl jelek
jamylyp tūrğan əsem ağaştar da mağan qoşemet jasap jatqandai tym
jainap, qūlpyryp ketken i̇edi.
Būl meniñ tört jyldan keiin jaryq dünieni tūñğyş ret köruim ğoi.
Bügin meni köterip, balkonğa şyğaryp, biık kresloğa otyrğyzdyñ
ğoi, Gauhar. Üidiñ üşinşi qabatynda otyryp-aq sonşama köp nərse
köruge bolady dep kim oilağan.
Osynşama mol sūlulyq birden janaryma syimai, miyma qonbai, köz
aldym būldyrap, basym şyr köbelek ainalyp bara jatty.
Künniñ dertke şipa şūğylasyna, jazğy dalanyñ jūpar iısine
i̇eltip, mas bop qalğandai i̇edim. Adam qarañğy qapastan şyqqanda birden
sonşama köp jaqsylyq körse, i̇esinen tanyp qaluy da ğajap i̇emes i̇ekenau. Men ne sau i̇emes, ne mas i̇emes küiimde del-sal bop, i̇eseñgirep özimeözim kele almai biraz oşarylyp qalsam kerek.
Myna nūrly dünieni būdan tört jyl būryn körgenimde dalada
köktem i̇edi. İen dala jaña ğana tap berip kele jatqan jasyl məuitiden
şapan jamylyp, külli əlem tülep, türlenip kele jatqan bolatyn. Alma
ağaştary aqşa qardai appaq bop güldep, būtaqtaryna qonaqtağan
bürtik- bürtik tañğy şyk tamşylaryn i̇erte köktemniñ şuaqty küni
marjan sekildi jyltyratyp, terletip jatqan-dy.
Qysqy ūiqydan jaña ğana ūianyp, boi tüzep kele jatqan sol bir
köktemniñ ğajaptaryn öz aiağymmen jer basyp, dala kezip jürip
tamaşalağan i̇edim-au, şirkin.
Bir kezde öz aiağymmen jūrt siiäqty jer basyp jürgenime qazir
özgeler tügili, özim de senbeitin siiäqtymyn. Ərine, ol kezde meniñ
köñilimniñ kök jailauynda da qyr qyzğaldaqtary jaiqalyp, siqyrly
köktem saltanat qūryp tūrğan bolatyn-dy. Köñil qūsy qūiqyljyp
ketken sətterde jer-jihandağy barlyq adam közime baqytty jandardai
bop körinetin. Qolymdy səl sozsam künge de jetetindei-aq özimdi
sonşalyqty qūdiretti sezinuşi i̇edim. İeger jan salyp jügirsem, sonau köz
ūşyndağy jer men köktiñ tüiisken jerine da qas qağymda jetip
baratyndai bop tūruşy i̇edim.
Biraq sonşama baqytty i̇ekenimdi ol kezde sezbeppin de ğoi.
Mine, sodan beri myna əlemge tört ret köktem kelip ketipti. Biraq
men bir-birine ūqsamaityn, i̇eşqaşanda qaitalanbas sol köktemderdiñ
birde-birin körgem joq. Köktem küniniñ şuağyn armandap, añsağaly
qaşan.
Əitse de, men köktemnen birjola qol üzip, ony ūmytyp ketkem joq.
Jyl saiyn qys qaharynan qaitysymen-aq terezeden köktemniñ iısi
añqyp, mağan da dalanyñ jūpar auasy kep jatatyn-dy. Bükil tabiğattyñ
tülep, jaiqalyp, qūlpyryp jatqanyn mağan osy bir ömir iısi tolyq
sezdirgendei bolatyn. Sol sətte kökorai şalğynda jalañ aiaq
şapqylağan balalyq şağym da, qyzdarğa qyzğaldaq tergen bozbalalyq
dəuirim de, özim asyr salyp oinağan qyrlarğa i̇endi balamdy aparyp, əke
bop barğan zamanym da közime i̇elestep ketedi.
Köktem körinisterin köksegen saiyn osylaişa oi-i̇eles düniesine
i̇enip, tətti qiiäldyñ aidyn şalqar kölinde jalğyz jüze beruden
jalyqpauşy i̇edim, sirə.
Mine, i̇endi əlemge jadyrap jaz kelipti. Biylğy jyldyñ köktemin
körmesem de, jazynyñ şuağyna şomylyp otyrmyn. Būğan əli onşa
köñilim sene qoimaityn siiäqty. Jaqsylyqqa köñildi ilandyru üşin
azdy-köpti uaqyt kerek sekildi.
Alğaşynda mynau u-şuğa qūlağym tūnyp, birazğa deiin tük te
i̇estimei, tas kereñ bop qaldym. Səlden keiin ğana sañlauym aşylyp,
san qily dybystardy bir-birinen ajyrata bastadym. Qalanyñ özime
üirenşikti, adettegi u-şuyn jatyrqap qalsam kerek.
Jazdyñ küni dala sonşalyqty jaryq bolady i̇eken-au dep oiladym.
Əlemniñ jaryqtyğy sondai, tipti ūzaq uaqyt közdi aşyp otyru mümkin
i̇emes tərizdi. Işki jan- dünieme de nūr qūiylyp ketkendei-aq əp-sətte
köñilimde tittei de köleñke qalmady. Tūla boiymdy əldeqandai bir
jaidary, jarqyn, şattyq sezimi bilep bara jatqandai i̇edi.
Künniñ meiirim, jylylyq şaşqan közinen qaşqaqtap, köleñke izdep
jürgenderdi körgende yzam keldi. «Adamdar, bir minut ğūmyrlaryñ
bolsa da köleñkede i̇emes, jaryqta jürip qalyñdar» dep aiğalap jibere
jazdadym. Biraq meniñ oiymdy kün ūzaqqa qarañğy qapasqa qamalmai,
dalada i̇emin-i̇erkin şapqylap jürgen, sau-salamat adamdar qaidan
tüsinsin! Keide olar ömirdiñ qandai qymbat ləzzatynan öz i̇erikterimen
bas tartyp jürgenderin añğarmaityn da şyğar.
Jer qaiystyryp jüitkigen jūrtqa közim tüsken kezde ğana men
özimniñ tört jyldan beri iştei neni añsap, kimdi izdep jatqanymdy
birden tüsindim. Kemerinen şyğa lyqsyp, asyp-tasyp tynymsyz ağyp
jatqan adamdar-dariiäsyna qoiyp ketip süñgimegeli qaşan!?
Men lek-legimen ağylğan jūrttyñ işine kirip, köptiñ biri bop ketudi
sağynyp qappyn ğoi. Meniñ būl sezimimdi alasapyran adamdar teñizinen
tolqynmen jağağa şyğyp qalğan, köp jyldar boiy öz otbasynyñ şağyn
aralynan ūzap kete almai, jūrttan oqşaulanyp qalğan jandar ğana
jaqsy ūğynsa kerek. Əiteuir adamdardy sağynğanym anyq i̇edi.
Sol sətte köşeden lek-legimen ağylyp ötip jatqan adamdardyñ
bəri şetinen mağan birge tuğañ, i̇et jaqyn bauyrymdai bop, közime jyly
körinip ketti. Olar da meni iş tartyp, quanyşyma ortaqtasqysy kep
bara jatqan siiäqty. Kez kelgen bireuin toqtatyp söileskim keledi.
Mağan tipti olardyñ özderi-aq birer minutqa bögelip, hal- jaiymdy
sūraityndai bop tūrady.
Biraq moiyn būryp qarağan tiri pende bolğan joq. Jasy da, kərisi
de, əieli de, i̇erkegi de əldeqaida asyğyp-üsigip barady. Menimen
i̇eşkimniñ isi joq i̇eken ğoi dep tüidim.
Bügin men tört jyl boiy üzdiksiz i̇eñsemdi i̇ezgen beiuaq tylsymnan
qūtylyp, jaryq düniege şyqtym ğoi. Myna jūrt nege quanbaidy oğan?
Balkonda otyrğan adamğa külimsirei qarap, quanyştaryn sezdirip ötu
qiyn ba sonşa?
Əlde olar keşe keşkisin mağan doktor kelip, tört jyldan keiin
tūñğyş ret jatqan jerimnen tūrğyzyp, oryndyqqa otyrğyzyp ketkenin
bilmei me? Tört jyl boiy meniñ kök jambas bop, jastyqtan bas
kötermei sarğaiyp jatqanymdy bilmese kerek, mynalar.
Əitpese dəl bizdiñ üidiñ tübinen osynşa adamnyñ i̇eş nərseni i̇elemei
öte şyğuy mümkin i̇emes siiäqty bop körindi
Biraq altyn Künniñ astynda, mamyq Jerdñğ üstinde jürudiñ özi
adam üşin şeksiz baqyt i̇ekenin solar tüsine me i̇eken? Mūndaidy
aqylmen añğaru mümkin i̇emes qoi. Ony tek jürekpen ğana sezinu kerek
şyğar.
Balkonnan tömen qarap, jūrtqa- «İei, azamattar! Sender bəriñ de
baqyttysyñdar! Soğan quanyñdar! Bir-birindi qūttyqtañdar!
Adamdarğa şūğadai şuaq şaşudy Künnen üireniñder!» degim keldi.
Biraq olardyñ meni ūqpasyn jüregim sezdi. Əitse de, meniñ tap
qazirgi alyp ūşqan jan-küiimdi tüsinetinderi de boluy ğajap i̇emes qoi.
Əbden aurudyñ tauqymetin tartyp,
densaulyqtyñ qūnyn alpys i̇eki tamyrymen tolyq sezgender az ba?
Keşegi soğysta bolyp, ajal auzynan tiri qaitqandar meniñ köñil-küiimdi
aitqyzbai-aq tüsinbei me?
Degenmen, mūndai jandar onşa köp i̇emes şyğar dep oiladym
Mine, sondyqtan da men əlgi oiymdy adamdarğa qalaida aituym
kerek. Ol üşin oiymdağynyñ bərin şaşpai- tökpei, qaz-qalpynda
qağazğa tüsiruge mindettimin. Sonda ğana köñilim jai tabaryn sezem,
Gauhar
İendi men köşedegi beitanys jandar turaly i̇emes, özime jaqyn
tanys adamdar jöninde oilai bastadym. Olar da qazir myna señdei
soğysqan jūrttyñ arasynda jürgen şyğar. Biraq bes sausaq birdei i̇emes
qoi.
Özgelerdiñ quanyşyna süiinip, qaiğysyna küiinip jüretinderi de
bar. Qyryq kesse qylaudai qan şyqpaityn qatygezderi de kezdesedi.
Auzyn aşsa, kömekeii körinetin añqaulary da, jūmyrtqadan jün
qyryqqan sūmdary da bar
Demek, myna lek-legimen ağylyp jatqan halyqtyñ da bəri birdei
i̇emes degen oi keldi. Sonda da olardyñ işinde aq niettileri de, meniñ
bügingi quanyşyma ortaq boluğa əzir tūrğandary da az i̇emes i̇ekenin
sezem.
Ras, auyr dertke şaldyğyp, aiağyma şider tüskeli keibir dostarym
syrtyn berip ketti. Olar meni əldeqaşan i̇esterinen şyğaryp ta
jibergen şyğar. Bir qyzyğy — olar meni ūmytsa da, men olardy
jamandyqqa qiiä almaityn siiäqtymyn. Künderdiñ küninde bəri de
baiağydai jairañ qağyp, qaityp keletindei bolady da tūrady. Bərin de
sağynyp jürgenimdi sezem. İeger olar tap qazir kelse, tört jyl boiy
habarsyz qalğandaryn da birjola ūmytyp, şetinen bauyryma basyp,
betterinen süier i̇edim.
Tipti ğūmyr boiy közime bir körinbei ketse de renjimeimin olarğa.
Olardan airylyp qalğanyma ökinbeimin de. Men jaña dostar, jaqsy
tanystar taptym ğoi. Əitse de, balalyq şaqty birge ötkizgen
dostarymdy da añsap, kei-keide köñilim jasyp qalady.
Men de özimşe ömir keşip jatyrmyn ğoi. Tört jyl boiy tyrp i̇ete
almai qalsam da i̇eş nərseden kemtarlyq körgen joqpyn. Bəri de jetip
jatyr. Jeke adamdar ğana i̇emes, bükil memleket mağan qamqorlyq jasap
keledi. Ömir zañynyñ qūdiretine auyryp jatyp, talai mərte iştei
tabyndym. Mügedek jañdarğa degen mūndai şeksiz qamkorlyq tek qazaq
i̇eliniñ tūrmys-saltyna ğana tən i̇ekenin auruhanağa tüsken alğaşqy
künderden bastap-aq seze bastadym «Sonşama jürt bəiek bop, osynşa
qamqorlyq jasaityndai-aq men kim i̇edim?» dep keide özimnen-özim
qysylam
Degenmen, soñğy kezde bolmaşyğa qamyğa beretin bop baram ba dep
te seziktenem. Ras, syrtqa syr bergem joq əli. Əitse de, bərin öziñ sezip
jürsiñ ğoi, Gauhar Meniñ i̇erik- jigerimdi de qairap, ūştai tüsetin de
öziñsiñ.
Adam bərine köndikse de, auruğa üirenbeidi i̇eken. Jan tözgisiz
auyr dert əli künge deiin sai-süiegimdi syrqyratyp, qysqa tünde
qyryq aunatyp, azapqa salady da qūiady. Kündiz-tüni bir sətke de
saiabyr tappaidy.
Biraq əzirşe men qaiğy-uaiymğa irge aldyrğam joq. Jalym
jatyp, qoñym tüsken joq. Būl da seniñ arqañ, Gauhar.
Otbasymyz airandai ūiyp otyr. Tört jyldan beri aramyzğa
kikiljiñ kirgen joq. Seni azğyruşylar da boldy i̇emes pe? Teñiñdi tap,
meşeldi tasta, boiyñda küş, betiñde qyzyl barda oinap-külip qal dep
«aqyl» aituşylar da şyqty. Meni öliler qataryna qosyp, sağan lebiz
bildirip, lepes qyluğa əreket jasağandar da boldy
Biraq sen öziñe berik, mağan adal bola bildiñ ğoi, Gauhar!
Mine, seniñ sol adaldyğyña, adamdyğyña, azamattyğyña bas iem,
Gauhar
Bizder köktemniñ şuakty künderiniñ rahatyn ğana i̇emes, qañtardyñ
azynağan aiazynyñ azabyn da qaq bölistik qoi. Adam tügili, atañ tüiege
auyrlyq qylatyn meniñ basyma tüsken qasiret jügin i̇ekeulep jürip,
aulaqqa laqtyryp tastappyz ğoi.
Meni aman alyp qalu üşin sen jastyq şaqtyñ qym- qiğaş
qyzyğyñan, baldai tətti ləzzatynan bezdiñ. Öziñe jetpei tūrğan
baqytty mağan syiladyñ
Sol üşin sağan məñgi-baqi qaryzdarmyn, Gauhar. Büldirşindei
balalarymyz aialy ana meiiriminen, əke yqylasynan bir künge de
airylyp, kögen köz bop körgen joq. Olar i̇er jetkende seniñ būl i̇erligiñdi
de jan- jürekterimen ūğynyp, öz alğystaryn aitaryna şübəm joq. Küni
i̇erteñ-aq öz nemereleriñ seniñ i̇esimiñdi auyzdarynan tastamai, i̇ekeuimizdiñ
quanyşy men qaiğysy aralas ömirimizdi aita-aita añyzğa ainaldyryp
jibereri haq. Al, bügin meniñ arqa tirer asqar tauym sen kürsinbeseñ i̇eken
dep tileimin işimnen.
Seniñ jüziññen qasiret köleñkesi körinbese, onda men de özime
qylqañdai qadalğan keselimdi birjola ūmytyp, töbem kökke tigendei
quanam.
İeki birdei balanyñ anasy bolğan şağyñda sen mūñaimasañ i̇eken,
Gauhar. Onda meniñ de baqytty əke bolğanym. Bir üidiñ bar
auyrtpalyğyn jalğyz öziñ auyrsynbai arqalap jürsiñ ğoi. İeger sen
şarşamasañ, onda meni de bəige atyndai oiqastap, tyñ tūr dep bile ber.
Gauhar! Seniñ saulyğyñ — meniñ amandyğym ğoi. Sondyqtan men
özime i̇emes, sağan küş-quat, qairat-jiger tileimin. Tek osy betiñnen
taimai, bəseñdemei, tömendemei, arman köginde samğap, şaryqtai ber
Qaşan da közimniñ — nūry, köñilimniñ — suaty, parasatymnyñ —
qainar būlağy bola ber, Gauhar
Al, men aiaq-qolsyz tösek tartyp jatsam da, bosqa qarap jatpauğa
bekem budym.
Tört jyldan beri özimdi alaqanyna salyp, səbidei i̇etip əlpeştep kele
jatqan i̇el- jūrtymnyñ aq nanyn adal i̇eñbegimmen aqtap şyqsam, onda
mende ineniñ jasuyndai arman bolmas i̇edi. Sol üşin osy kitapty jazuğa
barymdy saldym. Minsiz dünie jasadym dep aitu qiyn. Biraq aianyp
qalğam jok. Oqyrman qauym iştegi şerimdi i̇emes, mañdaidağy terimdi
körer dep ümittenem. Öitkeni men köñildegi mūñymdy i̇emes, jürektegi
syrymdy, qaiğyny jeñgen quanyşty jyrymdy aituğa tyrystym ğoi
Otanymnyñ aldyndağy azamattyq paryzymdy oilansam-aq küni-
tüni janymdy jegidei jegen auru-syrqatymdy da ūmytyp, özimnenözim qaisarlanyp, jigerlenip, aruaqtanyp ketem. Boiyma
sarqylmastai küş-jiger paida bolady. Janymdy jalyndy şabyt
sezimi kerneidi
Nauqasym meñdep, keñ dünie men üşin tar bop ketken sətterde
qynjylğan da şyğarmyn. Qinalğan da bolarmyn. Biraq men
i̇eşqaşan da tüñilgem joq
Gauhar! Kündei külimdep, aspanymda jarqyrap sen tūrğanda, qos
qanatymdai samğap, i̇eki jağymda i̇eki ūlym jürgende, bilektegi küşimdei
janyma qainap bitken dostarym barda men neden qamyğam? Qas
qağymdai sətke de jabyrqauğa haqym joq. Basyma tağdyr salğan taudai
tauqymetti kötere almai, belim bügilip, qabyrğam sögilip ketse de bar
ğoi, men ömir üşin küresi bir minutqa da toqtatpaimyn. Soñğy demim
bitkenşe kürese berem. Būl sağan bergen soñğy sertim, Gauhar. Ömirden,
sirə, ümit üzgim kelmeidi.
— İerjan! Ömir-özenniñ ağysyna köz ilesken be, sirə, — dep bastady
sözin Gauhar — Qas qağymda jeldei zulap jeti jyl da öte şyğypty-au,
İerjan. Mağan bəri de qūddy küni keşegidei bolady da tūrady. Əitse de,
sağan operatsiiä jasağaly beri jeti jyl bopty ğoi.
Aiaq astynan jarmasqan dertpen jeti jyl boiy arpalysyp
kelemiz. Onymen əli qanşa uaqyt alysarymyz beiməlim. Biraq qara
jürek keseldiñ jauyrynyn jerge bir tigizdik-au deimin. Tas kenedei
jabysqan auyr keseldi sen jeñip şyqtyñ. Jeti jyl boiy qiyndyq
ataulyğa tize bügip, qol qusyrğan joqsyñ
Şar bolat şoqta jatyp şyñdalğanyn men öz közimmen kördim ğoi
İeñ bastysy — qiyn-qystau sətte arqa süiep, qara tūtar
dostarymyz qasymyzda boldy. Jaqsylardyñ aqyly azyq, sözi susyn
ğoi. Solar bizdi qanattyğa qaqtyrmai, tūmsyqtyğa şoqytpai, panasyna
alyp jürdi i̇emes pe? Sol jaisañ jandardyñ şapağatyn i̇eşqaşanda
ūmytpauymyz kerek. Sondai dos-jarandary bar bizder baqytty
şyğarmyz, İerjan.
Solardyñ arqasynda bizder i̇eş nərseden kemtarlyq körmedik.
Özimiz tatu-tətti birlikten airylmadyq. Balalarymyz ösip keledi.
İekeuiniñ de əzirge işi jarau, jony qyrau. Balalyq bazaryn beiğam
tamaşalap, şapqylap jür.
Əitse de, tas tüsken jerine auyr ğoi. Aurudyñ azaby operatsiiädan
keiin de azaia qoiğan joq. Az künde-aq əbden jüdep, yñyrşağyñ
ainalyp ketti i̇emes pe? Öitkeni şildede mūz qatyrğan yzğarly kesel
seni sağat sanap qyl moiynğa taqap bara jatty ğoi.
Biraq sen qaiğy-uaiymdy jel jağyñnan jürgizbediñ. Jan tözgisiz
beinet şegip, jaurynyñnan jel ötip jatsa da, sirə, tegeuiriniñ qaitqan
joq. Moiymadyñ. Seniñ temirdei tözimiñe tənti boldym, İerjan.
Öziñdi ölerdei diñkeletken derttiñ ystyğyna küiip, suyğyna toñyp
jatsañ da jeti jyl boiy bizge küreñ qabaq körsetken joqsyñ. Öz basyñ
şyrğalanğa tüsip jatsañ da bizdiñ qas-qabamyzğa qaraumen boldyñ. İeger
sen tözim taiağyna süienbei, şydamsyzdyq jasap ahlep-uhlei bergeniñde
bar ğoi, onda baiağyda-aq üidiñ şyrqy būzylyp, bərimiz de bytyryp, toztoz bop keter i̇edik qoi. Əiteuir qanşa beinet şeksek te əli künge irgemiz
sögilmei, birligimiz būzylmai keledi. Airandai ūiyp otyrğanymyz da
seniñ arqañ ğoi, İerjan.
Öziñ ineliktei qatyp, teri taramysyña ilinip jatsañ da meniñ
köñilimdi aulap, oiymdy demeuge tyrystyñ. Öziñ mūz bop toñyp jatyp,
meniñ jüregime jylu berdiñ. Süiegiñ sal, köñiliñ dal bolsa da,
qabağyñnan qaiğynyñ izi körinbedi.
Adamğa osyndai jyly jürek, sergek köñilden artyq ne kerek!
Bügin oilap qarasam, meniñ jüregime jara salmau üşin öz basyñdağy
azaptyñ birde- birin bildirmeuge tyrysqan i̇ekensiñ ğoi. Meni küni būryn
qinamau üşin tipti operatsiiä bolatyn kündi de jasyrdyñ i̇emes pe? Biraq
men bilgen i̇edim. Sol küni öziñmen qoştasarda köñilim əldeneden sekem
alyp qalğandai boldy. Meniñ közime sen bordai ügilip, iştei jylap
tūrğandai bop körindiñ. Üige jetkenşe jürekti küşti qylğan osy
sezimniñ anyq- qanyğyna köz jetkize almai, qaidağy bir jymysqy oilar
işimdi ittei kemirip keldi.
Sol joly ūşy-qiyry joq, işektei şūbatylyp ūzaq tünde kirpik
ilgem joq. Tañdy əreñ atqyzğandai boldym. Balalardy tamaqtandyra
sap, dereu sağan, auruhanağa bet aldym.
Kündegidei tramvaiğa otyryp baruğa şydamym jetpedi. Bir
sūmdyqty sezgendei jüregim lüpildep, asau attai əldeneden tulap,
dürsildep, özinen-özi tağatym tausylyp bara jatty. Odan əri
aialdamada tūra beruge şydamym jetpei, sağan taksige otyryp
bardym.
Palataña ala ökpe bop, i̇entigip kirip bardym. Jürek qūrğyr bir
pəleni sezgen i̇eken ğoi. Men bir-i̇eki minutqa keşigip qalyppyn. Seni
jaña ğana operatsiiä bölmesine əketken i̇eken. Köñilim alau-jalau boldy.
Nege jasyrdyñ dep öziñe ölerdei renjidim. Nege i̇erterek kelmedim dep
özimdi-özim iştei jedim. Işim tütin, syrtym bütin bop palatada seniñ
tösegiñniñ janynda biraz otyrdym. Ə degende zildei auyr oilar jüikeni
kesip, əldeneden köñilim qūlazyp, i̇egil-tegil jylağym keldi. İeger
qasyñda jatqan Aqylbek ağa men Qaisar mağan köz aşyp, jürek juatyn
jyly sözder aitpağanda bar ğoi, auruhanany basyma köterip aiğai sap
jylarym da haq i̇edi. Öitkeni būl operatsiiänyñ ömirge tym qaterli i̇ekenin
professordyñ təuekel jasap otyrğanyn sen jasyrsañ da, men biluşi
i̇edim. Seni aman alyp qaludyñ operatsiiädan basqa amaly joq i̇ekenin
İelena Andreevna mağan da aitqan bolatyn.
Seni operatsiiä jasağan küni balalardy üige qamap ketip, özim
üiirsek attai auruhanany ainalşyqtai berdim. Operatsiiä bes jarym
sağatqa sozyldy. Men de sonşa uaqyt tize bükkem joq. Būl meniñ
ömirimdegi i̇eñ ūzaq kün boldy. Sol bir kün meni qan jylatyp, qara
jamyltyp keterdei bop tūrdy.
Baqytym bar i̇eken. Tiri şyqtyñ ğoi, əiteuir. İmanym ūşyp,
janym jarğa taianğan səttegi armanymnyñ özi de osy i̇edi. «Mügedek
bolsa da meili, tiri qalsa i̇eken», — dep tiledim ğoi tağdyrdan. Seniñ
aiaq-qoldan kemtar bop qaluyñ yqtimal i̇ekenin professor mağan
operatsiiäğa deiin-aq i̇eskertken
— Onda operatsiiä jasaudyñ keregi ne? — deppin men sonda professorğa
tañyrqai qarap
— Būl özi öte sirek kezdesetin kesel. Operatsiiä jasaudağy maqsatymyz —
adamdy ajaldan araşalap qalu. Mūndaida aiaq-qoldan qalyp, qoiuy
yqtimal. Biraq tiri qalady ğoi. Jasamasaq, ömiri ūzaqqa barmaidy, —
dedi professor mağan oily közderimen qarap.
Sonymen əñgime bitken. Qalğany operatsiiädan keiin məlim bolady
degen ol mağan İendi ne aitar i̇eken?
Aqyry operatsiiä bitti-au Biraq meni i̇endi palatağa kirgizbedi.
Əiteuir tiri qalğanyndy i̇estigenimde quanyştan i̇eseñgirep qalğandai
boldym. Ne de bolsa öz auzynan i̇estimek bop, sol küni keşke deiin
professor şyğatyn i̇esikten köz almai, añdydym da otyrdym.
Aqyry bir kezde şyqty-au. Anadai jerden meni körip, səl
külimsiregendei boldy.
İelena Andreevnanyñ köñildi jüzin körgenimde kün ūzaqqa tityqtap,
dərmenim qūryp, şarşağanymdy da ūmytyp kettim. Ony bas salyp
qūşaqtap, süie berippin
Professordy üiine deiin şyğaryp saldym. Sol joly ol mağan köp
nərse aitty, İerjan Jiyrma-otyz minuttyñ işinde-aq özinen ğūmyrlyq
tağlym alğandai boldym. Seniñ nauqasyñ haqynda öziñ i̇estimegen
qūpiiälardy men i̇esitip bildim. İendigi, būdan bylaiğy ömirimizdiñ
būrynğydai bolmasyn sol sətte-aq jan-jüregimmen ūqtym. Ūrttap
işip, şaiqap tökken kūnder artta qalğanyn sezdim. Sonyñ bərin
bilgende ne isterimdi bilmei, jan dalbasağa tüstim de qaldym
Bes jyldan keiin seniñ qoldaryña jan bitip, birte- birte qimyldai
bastağanda men ğana i̇emes, İelena Andreevnanyñ özi de jağasyn ūstap,
tañyrqağan i̇edi. Öitkeni operatsiiädan keiin üiine şyğaryp salğanymda
ol mağan mūñly dauyspen
— İerjannyñ qoly da semip qaluy ğajap i̇emes. Biraq ony əzirşe aitpai-aq
qūiaiyq. Tym auyr soğyp jürer, — degen
İerjan! Sen öziñdi-öziñ jaqsylyqqa sendire bildiñ ğoi. Aurudy jeñip
şyğatynyña da, qoldaryña quat kiretinine de şək keltirgen joqsyñ.
Künde qolyñdy mağan uqalatyp, massaj jasattyñ. Men seniñ köñil
jyqpau üşin ğana jasaitynmyn. Əitpese onyñ bes jyldan keiin
jandanaryn kim bilipti deisiñ. Sosyn öziñ de kün-tün demei
sausaqtaryñdy qimyldatuğa əreket jasap, qara terge tüsip jattyñ ğoi.
Mümkin, sonyñ paidasy şyğar. Əiteuir professor sol joly seni körgen
soñ-aq meni oñaşa şyğaryp: «Qanşama auru jandardy körip jürip,
mūndai ömirge qūştar jandy əli künge deiin kezdestirgem joq»,
— degen i̇edi.
Seniñ alğaşqy qolyñ qimyldai bastağan kün əli künge deiin kazqalpynda köz aldymda tūr. Ol oqiğa būdan i̇eki jyl būryn bolğan i̇edi.
Demalys küni bolatyn. Balalar da üide i̇edi. Men as üide tüski tamaqty
əzirlep jatqam.
Bir kezde: «Gauhar, Gauhar!» — dep aiğailağan dausyñ qattyraq
şyğyp ketse kerek.
Zərem zər tübine ketti. Sağan birdeme bop qaldy ma dep imanym ūşqany
sondai, Mūhit kep qolymnan tartqylap, «jür, jürdiñ» astyna alyp
jatqanda da qaqqan qazyqtai qaqiyp, bir orynnan qozğala almai,
melşiıppin de qappyn.
— Gauhar! Qolym... Qoldarymdy qara, — deuge əreñ şamañ kelgenin
sezdim. Biraq öz közime özim senbedim. Men quanarymdy da, qorqarymdy
da bilmei, tügine tüsinbei, basym şyr köbelek ainalyp, bölmeniñ qaq
ortasynda közimdi jypylyqtatyp tūra berippin ğoi.
Aspanğa ūşuğa yñğailansa da, dərmeni jetpei typyrlap jatqan
qūstyñ temir qanat balapandaryndai dir-dir i̇etken əljuaz sausaqtaryña
birden közim tüsti. Bes jyl boiy bylq i̇etpei, qūr sülderi qalğan jipjiñişke sausaqtaryñ qūddy bezgegi ūstağan adamnyñ qolyndai
qalşyldap tūr. Qolyña jan bitkenin köz körse de, oğan köñil senbeitin
siiäqty.
Būğan men tügili, tipti öziñ de sener-senbesiñdi bilmei oşarylyp
qaldyñ ğoi. Mağan bir, dirildep jatqan sausaqtaryña bir jaltaqtaumen
boldyñ. Sosyn bes jyldan beri keudeñde kerek i̇emes nərsedei bolbyrap
jatqan i̇eki Qolyñdy da səl ğana köterip, köziñe taqadyñ. İendi
sausaqtardyñ typyrlap, oinaqşyp jatqanyn jaqynyraq jerden
tamaşalai bastadyñ. Biraq ūzaq qyzyqtai almadyñ. İeki qolyñnyñ da
qary talyp ketti bilem. Auyr jük köterip qinalğan adamdai-aq «uh» dep
i̇eki qolyñdy da keudeñe tastai saldyñ. Bes jyl boiy bylq i̇etpei, şalajansar bop qalğan qoldar tym əlsiz i̇edi.
Əitse de, sen jan dərmen qylyp tyrbanyp, oñ qolyñdy tağy bir
ret qimyldata aldyñ. Qarasam, amandasuğa qol ūsynğan adamdai-aq
alaqanyñ aşyq jatyr i̇eken.
«Qolyñdy əkel» degeniñdi aitqyzbai-aq köziñnen tanydym. Men seniñ
aşyq jatqan alaqanyña qolymdy saldym. Sol sətte kenet i̇erinderiñ
dirildep, mağan birdeme demek bop oqtaldyñ. Biraq aita almadyñ. Öitkeni
öziñ tym qatty qobaljyp, köñiliñ ūiqy-tūiqy bop jatyr i̇edi. Sen əljuaz
sausaqtaryñmen meniñ qolymdy aqyryn ğana, biliner-bilinbes i̇etip qana
bir mərte qystyñ. İekinşi ret qysuğa qauqaryñ jetpedi.
Əitse de, sol bir mərte qolymdy qysqanyñnyñ özi-aq töbemdi kökke
tigizgendei boldy. Sol arqyly sen meniñ talai jyl küni-tüni tize
bükpei, jarğaq qūlağym jastyqqa timei öziñe istegen qyzmetime alğys
aitqandai i̇ediñ. Būl meniñ ömirimdegi i̇eñ quanyşty, i̇eñ baqytty kün
boldy. Sonda, sen qolymdy bolar-bolmas qysqan sətte bes jylğy
körgen qiyndyğym bir küngidei de bolmai ūmytylyp ketti.
Aiaq astynan bəri dereu özgerip, özimniñ əlemdegi i̇eñ baqytty
adam bop şyğa kelgenime özim de qairan qaldym. Bükil ömirinde bir
mərte de köñiline qaiau tüspegen, qaiğy-qasiret ataulyny müldem
sezbegen, armansyz adam bop şyğa keldim. Teginde, adamnyñ
tabiğaty jamandyqty tezirek ūmytuğa beiim tūra ma dep qaldym.
Mümkin,
onysy jaqsy da şyğar. Öitkeni qūs — ūşuğa, adam — baqytty
boluğa jaralğan i̇emes pe?!
Sonda bizdiñ quanğanymyzdy körip, balalardyñ məz bolğanyn
aitsaişy. Tösekte jatqan jeriñnen sağan tarpa bas salyp, i̇ekeui i̇eki
alaqanyndy alma-kezek şöpildetip süiümen boldy ğoi. Basymyzğa
baqyt qūsy kep qonğanyn olar özderiniñ bala jürekterimen aiqyn
sezgen i̇edi.
Sol küni quanyşymyzda şek bolğan joq.
Əitpegende şe! Ğūmyr boiy sau-salamat bop, şybyğy şyrpylmai,
qylauyna qyl tüspei jürgender mūndai quanyştyñ tereñ syryn
oñailyqpen tüsine qūiar ma i̇eken! Diril qaqqan sausaqtaryñmen qasyq
ūstap, öz qolyñmen auzyña tamaq aparğanyñdy körgenimde ömirdegi bar
armanym oryndalğandai boldy ğoi. Joq! Meni dūrys tüsin, İerjan. Tağy
jüz jyl boiy seniñ auzyña tamaq tosyp, su tamyzyp otyru kerek bolsa
da qabaq şytpai, qinalmai, jan-tənimmen istei beruge əzirmin. Onyñ
nesin aitam sağan. Meniñ nietimdi öziñ de jaqsy bilesiñ i̇emes pe?
Gəp basqada. Adam öz qolymen ne istese de — tamaq işse de, qalam
ūstasa da, tipti öz qolyn özi suğa malyp juyp jatsa da, oramalmen
mandai terin bir sürtip qoisa da sūmdyq rahattanyp qalady ğoi. Ony
men seniñ osyndaida jairañ qağyp ketetin meiirimge toly janaryñnan
añğaram.
Öz qolyñmen qasyq ūstap, öziñ tamaq işe bastağanyña da i̇eki jyl
bop qapty-au. İeki jyldan beri sen kūnde tañerteñ tösegiñniñ qasyña kep
tūrğan i̇eki ūlyñnyñ bastarynan, şaştarynan sipaisyñ. Arqalarynan
qağasyñ. Meniñ alaqanymdy öz alaqanyna salyp sipai bastağanyña da
i̇eki jyl boldy.
İeki jyldan beri qolyñnan qalamyñ tüsken joq.
Al, būdan jeti jyl būryn seniñ bel omyrtqandy aşyp, jūlyn
miğa asa kürdeli neirohirurgiiälyq operatsiiä jasalğan i̇edi.
Kündelikti küibeñmen jürgende jeti jyldyñ qalai ötip ketkenin
sezbei de qappyz ğoi. Sen operatsiiäğa tüsken jyly Qairat i̇eki jasqa da
tolğan joq i̇edi. Ainalşyqtap qasyñnan şyqpaityn. Qaşan qarasañ da
seniñ şaşyñdy sipalap, öziñnen i̇ertegi tyñdap otyratyn-dy. Qazir ol
toğyzğa şyqty. Biyl üşinşi synypqa barady. Boiy da tez ösip, öziñ
siiäqty bop soraiyp barady.
Əitse de, ol i̇eziniñ kişkentai kezindegi bir ədetin — künde
tañerteñ seniñ tösegiñe otyryp alyp, şaşyñdy sipap, tarap qoiudy
ūmytqan joq. Meili. Tarai bersin. Onysy dūrys ta şyğar. Adamğa
qamqor, meiirban bop ösedi.
Al, Mūhityñ biyl on törtke şyğyp qaldy. Qolymnan köp
jūmysymdy aldy.
Būrynğydai bərine jalğyz özim dedektep jügirmeimin. Qolğanatym bar.
Soğan şükirlik qylam.
İerjan! Seniñ arqañda ūzyn arqau, keñ tūsau bop jürip i̇eş nərseni
añğarmağan i̇ekem ğoi. Şyğarğa jany basqa dostaryñ bar i̇ekenin būryn da
biluşi i̇edim. Qysyltaiañ sətterde kömegimizge solar jarady i̇emes pe?
Əsirese, anau Vasilii Jukov degen öziñmen qyzmettes bolğan jigit sen
Qysylyp jatqanda janyn qūiarğa jer tappai, zyr jügirip jürdi ğoi.
Operatsiiädan keiin seniñ auzyña limon suyn tamyzu kerek boldy.
Professor solai dedi. Men qanşa şarq ūryp, jan salyp izdesem de
limon tappai-aq qoidym. İerte köktem bolatyn-dy. Būl kezde sauda
oryndarynda da limon azaiyp, tapşy bop qalady i̇eken. Ne kerek, i̇eki
dana limondy əlgi Vasilii tauyp keldi. Sondağy meniñ quanğanymdy
körseñ. Zərli kezinde bir tamşy sudyñ özi auru adamnyñ tağdyryn şeşip
ketedi ğoi. Onyñ üstine
professor: «Qalai da limon tabyñyz, qyşqyltym susyndy qajet i̇etip
jatyr», — degen i̇edi.
Sol limon, şynynda da, sağan şipa boldy. Auzyña su almai
qoiğan i̇ediñ. Sodan keiin su işetin bop qaldyñ.
Qalada atymen joq limondy Vasiliidiñ qaidan tapqanyn men
keiinirek i̇esitip bildim. Ol anau-mynauğa moiyn būrmai, tura tauğa qarai
tartyp ketken i̇eken. Qalanyñ syrtyndağy botanikalyq təjiribe
stantsiiäsyna baryp, direktoryna jolyğypty. Bar jağdaidy bükpesiz
aitypty oğan. Təjiribe üşin ösirip, kün saiyn baqylap otyrğan bir tüp
limon ağaşynyñ basynda byltyrğydan nebəri tört dana limon jemisi
qalğan i̇eken. Direktor əri- beri oilanyp otyryp, aqyry sonyñ i̇eki
danasyn öz qolymen üzip əperipti.
Basqanyñ bərin ūmytyp ketsek te Vasiliidiñ sol jaqsylyğyn
i̇eşqaşanda ūmytuğa bolmaidy, İerjan.
Osy jeti jyldyñ işinde jaqsylardyñ şarapatyn,
jamandardyñ kesapatyn az körgenimiz joq qoi.
Əitse de, jer betindegi jaqsy adamdar köp i̇eken. Tipti būryn
tanymaityn kisiler keşe abyrjyp qalğan kezimizde kömek qolyn
ūsynyp, yqylas bildirip jatty i̇emes pe? Əsirese, sol Vasilii,
Nūrlybek, Dastan siiäqty jigitter aiaqtarynan tik tūrdy ğoi.
Solardyñ arqasynda jalğyzsyrap qalmadyq. Tūrmystan da kemtarlyq
körgen joqpyz. Əiteuir bes-alty otbasynyñ qamqorlyğynda boldyq.
Biz olarğa məñgi-baqi qaryzdarmyz ğoi.
Seni operatsiiädan keiingi alğaş körgenimde abaisyzda şoq basyp
alğandai yrşyp
tüssem kerek. Ə degende, tanymai qaldym. Adam sonşama özgerip ketedi
dep kim oilağan. Bes-alty künniñ işinde bet süiegiñ şodyraiyp, ūrtyñ
sualyp, közderiñ şüñireiip işine tüsip ketken i̇eken. Qos janaryñ öli
aşyq jatsa da, şyrağyñ sönip qalğandai bop körindi mağan. Işim
mūzdap sala berdi. Senen jasyrar syr joq qoi mende, İerjan! Sol joly
men tiri adammen i̇emes, qūddy ölikpen söileskendei boldym. Öitkeni
seniñ bet-əlpetiñde tiri adamnyñ beinesinen nyşan qalmağan i̇edi.
Tūla boiymdy udai jailağan qalyñ qasiretti kötere almai
auruhanadan əreñ şyqtym. Senimen iştei qoştasyp kettim. Öziñ de
menimen yrzalasyp, baqyldasyp jatqandai bop söilediñ ğoi. Mümkin,
qoryqqanğa qos körinip, mağan solai i̇eles bergen şyğar. Əiteuir
auruhana aulasyna şyqqanymda qūlazyp, jüregim bir sūmdyqty
sezgendei suyldai berdi. Palatağa qaita kirip, öziñdi bas salyp süie
bergim keldi. Biraq meni kirgizbedi. İendi būrynğydan beter işim əlemjəlem bop ketti.
İeki bala üşeuimiz zar i̇eñirep, ūlardai şulap qalamyz ba degen
jymysqy oi da jylt i̇ete qaldy.
Basym əñki-təñki bop, jünim jyğylyp, auruhanadan üige kelsem,
törde maldas qūryp Bəkir tuysqanyñ otyr. Basynda səldesi, qolynda
təsbiğy, aldynda aşyq jatqan qūran kitaby joq demeseñ, ainy-qatesiz
moldanyñ özi ğoi. İeki aiağyn astyna bügip qazdiyp otyruy, i̇erinderin
jybyrlatyp, sybyrlap söileui, adamğa közin satyp, möliıp qarauy
qūddy janaza oqyp otyrğan moldağa ūqsaidy i̇eken. Közderi inniñ tübinen
qarağan jylandai yzğar şaşyp tūr.
Bəkirdiñ myna siqyn körgenimde, bireu töbemnen mūzdai su qūiyp
jibergendei-aq tūla boiym türşigip ketti.
İerjan! Bügingi künge deiin men jüregime şemen bop bailanğan
qaiğy-şerimdi syrtqa şyğara almai, işten tynyp keldim ğoi. Sağan
köñildi körinuge tyrysyp, külip
söilesip jürdim. Öitkeni onsyz da nauqasyñ meñdep, janyñ qysylyp
jatqanda jarağa sebilgen tūzdai ğyp, sağan azap üstine azap bergim
kelmedi.
Sol jolğy Bəkirdiñ qylyğyn i̇esime alsam bar ğoi, tap qazir de işim
mūzdap, töbe qūiqam şymyrlap ketedi. Adam qaşanda jaman oiğa jüirik
qoi. Bəkirdiñ innen şyqqan suyrdai sölbiregen ūsqynyna közim tüsken
boida-aq «İerjanğa birdeme bop qalğan i̇eken» degen jaman oi basyma sap
i̇ete tüsti. Biraq özim İerjannan qazir ğana kelip tūrmyn ğoi dep oiladym.
Əlde auruhanadan telefon soğyp, suyq habar aitty ma i̇eken? Olai bolsa
mynau nege tilden qalğan adamdai ün-tünsiz möliıp otyr? Aspan
ainalyp, jerge tüsip ketse de tezirek aitpai ma? Ədeii meniñ tözimimdi
synamaq pa?
Men ūstaranyñ jüziñde qalt-qūlt i̇etip qanşa tūrğanymdy bilmeimin.
Əiteuir
«İerjanğa birdeme bop qalğan ba?» dep sūrauğa jüregim daualamady.
Beine bir özara arbasyp jatqan siqyrşy jandardai-aq bir-birimizge
oqty közderimizdi qadap qoiyp, kirpik qaqpai tūra berdik.
Aqyry men közimdi taidyryp əkettim. «Mynau jədigöi adamnyñ
qanyn terisin tespei soratyn şyğar» dep oiladym sol sətte. İendi ne
de bolsa sūramaq bop oñtailana berdim.
Biraq auzymdy aşyp ta ülgermedim. Tūzaq üzgen alaiaq neme
köñilimdeginiñ bərin közimnen jazbai tanydy. Ony söilegen sözderinen
añğarğan i̇edim. Özi bügin müsəpir bola qapty:
— Tağdyrsyz təbdil bolmas, — dedi ol bir kezde mūrnymen miñgirlei
söilep. — Menen basqa kimi bar ol sor mañdaidyñ. Syrtynan sūrap bilip
jürmin. Ras, əzirşe üzile qoiğan joq. Jany keudesinde. Biraq senen nesin
jasyram, hali müşkil i̇eken. Bügin-i̇erteñ- aq olai-būlai bop ketui ğajap
i̇emes. Ainaldyrğan auru almai qoimaidy. Ölgen adamğa tük i̇emes. Myna
sen baiğūsqa qiyn bolady ğoi. İeki bala — i̇eki jüz pəle i̇emes pe? Jaman
aitpai jaqsy joq. Anau-mynausyn qamdai beru kerek. Biraq əli menen
basqa tyrs i̇etken tiri pende joq. İerteñ jambasy jerge tigende jūrtqa
masqara bop qalmaiyq. İesiñde bolsyn, i̇erteñ «baiym öldi» dep kelgenketkenge laqyldap baryñdy şaşa berme! Tiri adamğa tirşilik kerek...
Ol özinşe dilmörsip, auyz jappai sampyldap söilep jatty. Biraq
odan əri ne dep, ne qoiğanyn i̇estigem joq. Kelgen izimmen keri būrylyp,
sağan qarai jügirdim, İerjan.
Auruhanağa jetkenşe ökpem auzyma tyğyldy. Bir tyqyrdyñ
taianğanyn sezgendei- aq jürek qūrğyr da suyldap barady. Közderim
būldyrap, qūlağym şyñyldap, ainalamnyñ bəri yñ-jyñ bop ketti.
Ai-şaiğa qaramai, kiıp-jaryp palataña kirip bardym. Sen əli
ūianbapsyñ. Keudeñ birese joğary köterilip, birese tömen tüsip,
kədimgidei tynys alyp, i̇emin-i̇erkin jatqanyñdy körgen soñ ğana
jüregim ornyna tüskendei boldy-au. Aqylbek ağa meniñ əldeneden
qatty üreilenip ketkenimdi qan-söli joq jüzimnen sezse kerek.
«Qoryqpañyz, bəri jaqsy, tynyş ūiyqtap jatyr», — dedi. Sonda
baryp, men özime-özim kelip, i̇esimdi jisam kerek.
Sodan beri jeti jyl ötti ğoi. Birak mysyq tileules tuysqanyñnyñ
sol küngi bet- əlpeti əli künge deiin köz aldymda tūr. Sony oilai
qalsam, mai işkendei jüregim kilkildep ketedi.
Ras, mūndai qara jündi karğalar aramyzda köp i̇emes. Onysyna da
şükirlik. Əitpese ondailar jūrttan Künniñ közin qyzğanyp pəle bolar
i̇edi ğoi. Əitse de, mūndailardy az i̇eken dep i̇eskermei, i̇elemei koiu da jön
i̇emes şyğar. Bir danyşpan: «Jüz dosyñ bolsa da
— az, jalğyz ğana jauyñ bolsa da — köp», — depti ğoi.
Əitse de, dostarymyz, tileules tanystarymyz köp i̇eken, İerjan.
Oğan sen öli men tiriniñ arasynda jatqanyñda közim jetti. Solar
bolmağanda, basymyzğa tüsken taudai taukymetti men jalğyz özim
kötere alar ma i̇edim? Ərine, joq. Dostaryñ aiaqtarynan tik tūrdy ğoi.
Aqyrettei azapty keselden ölmei tiri qalğanyñ mümkin solardyñ
arqasy şyğar. Mümkin, balalardyñ bağyna tiri qalğan bolarsyñ.
Əiteuir meniñ baqyt-şamym öşip baryp, qaita janyp, jarqyrap
ketkendei boldy ğoi.
Jer jūqartyp jürgen jannyñ bəri birdei meiirban dep i̇eşkim
aita almas. Sen auruhanada jantalasyp jatqanyñda jym-jylas
joğalyp, şymşa batyp ketken tuystaryñ da boldy. Betiñ beri
qarai bastağan kezde aramyzğa şi jügirtken tanystarymyz da bar
i̇edi. Ündemei jürip, irgemizden in qazuşylar da tabyldy.
Biraq mūndailar köp i̇emes, sausaqpen sanarlyqtai ğana i̇eken. Tipti
solardyñ özderi de keiinirek sen tösekten bas kötergen kezde üige kelip,
keşirim sūranyp, yqylas- nietterin bildirip jatty ğoi.
Əitse de, sol qiyn-qystau sətte kasyñda bolğan dostaryñ közge
ystyq, köñilge jaqyn bop tūrady i̇eken. Oğan jaqynda tağy bir mərte
əbden közim jetip, köñilim sendi. Bügin osyndai bir oqiğa i̇esime tüsip
otyr.
Būl küngi kuanyşymyzda şek bolğan joq qoi. Tört jyl boiy
tösekten tūrmai, jastyqtan basyñdy bir kötermei, i̇ezilip jattyñ ğoi.
Tört jyldan keiin tūñğyş ret basyñdy köterip, kədimgidei bökse
basyp otyrdyñ. Dəriger omyrtqa süiekteriñdi əbden qarap bolyp,
sosyn aqyryn köterip tösekke otyrğyzbaq boldy. Sen mağan qaradyñ.
Būl menen «qaitemiz?» dep sūrağanyñ i̇edi. Men «maqūl» degendei bas
izedim. Sen jüregiñ onşa daualamai, otyruğa qorqyñqyrap jatsañ da
dərigerge: «Tūrsaq, tūraiyq, sal jambas bolğanymyz jeter», — dep
küldiñ.
Alğaşqy joly sen nebəri üş-aq minut otyrdyñ. Biraq sonyñ özi
sağan qanşa köp quanyş əkeldi deseñşi! Aiaq astynan jüziñ nūrlanyp,
közderiñ oinaqşyp, köñiliñ kökke köterilip ketti ğoi. Men seniñ mūndai
i̇elgezek küige tüskeniñdi köpten beri körgen joq i̇edim. Seniñ üş minut
tūryp otyrğanyñdy i̇ekeuimiz sonda ūzaq tünge əñgime qylyp şyqtyq
qoi.
Dərigerdiñ tapsyruy boiynşa i̇erteñine seni özim köterip,
otyrğyzdym. Sen:
«Balkonğa şyğar, jaryq dünieni köreiin», — dediñ. Qyzyq sonda boldy.
Tört jyl boiy kiılmei, oralğan küiinde şifonerde iluli tūrğan
kiımderindi alğanymda öz közime özim senbedim. Keziñde bir-i̇eki mərte
ğana kiılgen sudai jaña kostiumderiñ, köilekteriñ, bas kiımderiñ
özinen-özi sarğaiyp, köne tartyp, adam tanymastai bop ketipti. Appaq
neilon köilekter beine bir sary būiauğa malyp alğandai.
Jyl saiyn kiımderiñdi bir-i̇eki ret künge jaiyp aluşy i̇edim. Sonda
da baiqamağan i̇ekem. Köilekter men kostiumderdiñ qaisysyn ūstasam da,
tigisi setinep, köbesinen sögilip tūr. Adamnyñ üstinde jürgende köp
jylğa deiin şydaityn myqty materialdardan tigilgen kiım-keşekterdiñ
özi kiılmei, şifonerde tūryp-aq irip, ydyrap ketedi dep kim oilağan.
İyqqa iluge jaraityn birde-bir kiımniñ qalmağanyn bilgeniñde sen tört
jyldan beri tüñğyş ret işek-sileñ qatqanşa küldiñ. Sosyn otyrypotyryp: «Dala körmese, kiım de tozyp ketedi i̇eken-au, Gauhar. Bərinen de
adam tözimdi şyğar. Men özim əli toza qoiğan joqpyn ğoi, ə», — dediñ
mağan külimsirei qarap.
Sol küngi oqiğalar qazir de köz aldymda tūr. Mağan aityp,
Raiymbek deitin dosyña telefon soqtyrdyñ. Mūndaida trubkany
qūlağyña men tosyp tūruşy i̇edim ğoi.
«Raiymbek! — dediñ sen telefon trubkasyna auzyñdy taqap. — Meniñ
otyrğanymdy körgiñ kele me? Onda tez jet! On minuttan artyq kütuge
uaqytym joq», — dep qarqyldap
küldiñ. Basqa ləm-mim degen joqsyñ. Dərigerdiñ aituynşa bügin on
minut qana otyruyñ kerek i̇edi.
Şynynda da, arada on-on bes minut ötpei-aq ökpesin qolyna salyp
Raiymbek jetti.
Bar pərmeninşe jügirse kerek. Bizden i̇eki kvartaldai jerde tūratyn.
Alqynyp, birazğa deiin i̇entigin basa almai abyrjydy.
Aiaqtaryñdy i̇edenge salbyratyp qoiyp, biık kereuet üstinde seniñ
kədimgidei i̇eñseñdi köterip otyrğanyñdy körgende, ol quanğanynan
sasqalaqtap qaldy. Mūndaida ne isteu kerek i̇edi degendei oşarylyp
biraz tūrdy. Sosyn ün-tünsiz janyña kelip, seni qapsyra qūşaqtap,
betiñnen süiip jatty.
Sen Raiymbekke dükennen k i i m aldyrmaqşy boldyñ. Öitkeni
i̇ekeuiñ bir razmerli kiım kietinderiñdi būrynnan biluşi i̇edim. Sau
keziñde i̇ekeuiñ birdei kiınip, i̇egiz qozydai bop, köşede jūptaryñdy
jazbai jüretinsiñder. Aralaryñnan qyl ötpeitin i̇edi ğoi.
Men qonaqqa dastarqan jasau üşin as üige şyğyp kettim. Qaityp
kirsem i̇ekeuiñ qūddy suretke tüsip jatqan kisilerdei iyq tiresip, birbiriñe bastaryñdy taqap, bir nükteden közderiñdi almai, kirpik qaqpai,
melşiıp otyrsyñdar. Meni küldiru üşin Raiymbektiñ jasağany ğoi. Ol
öziniñ üstindegi bar kiımin şeşip alyp, ony sağan kigizip qoiypty. Al,
özi seniñ tozyğy jetip, tulaqqa ainalğandai közge tūrpaiy körinetin əlgi
i̇eski, irip ketken kiımderiñdi kiıp alypty.
Būryn qalai baiqamai kelgem. Sağan kiım sūmdyq jarasady i̇eken
ğoi. Seniñ aq köilek pen kostium kiıp, mynadai galstuk tağyp
otyrğanyñdy körmegeli qai zaman. Tört jyldan beri tösekte tek işki
kiımderiñmen ğana jattyñ ğoi. Keide janyñ qysylyp, qara terge
tüskende jūp-jūqa maikany da auyrlap, şeştirip tastaitynsyñ.
«Adam körki — şüberek» i̇ekeni ras-au. Müldem basqa adam bop şyğa
keldiñ. Öziñnen köz almai, süisine qarap tūra bergim keldi. Sağan,
əsirese, qyzyl-qoñyr tüsti kostium köbirek jarasady i̇eken. «İendi sağan
tek sondai kostiumder satyp əperem» dep tüidim iştei.
Raiymbek kiım-keşek əkep ber dep özine ūsynğan aqşa- ny almai,
seniñ i̇eski- qūsqyñdy «teberik» dep küle-küle kiıp ketken i̇edi. Keşke
jaqyn ülken bir buma nərseni əreñ köterip keldi. Bəri kiım i̇eken.
«Dükende kiım qaldyrdyñ ba?» — dep küldiñ sen.
Əsirese, közdiñ jauyn alatyn jyp-jyltyr bylğary tuflidi körgende
dosyñdy ölerdei mazaq qyldyñ:
— Mūndai səndi tuflidi kiıp, köşege şyğuğa jaraityn bir par aiaqty da
sol dükennen satyp ala salmadyñ ba? — dep küldiñ.
Dosy üşin janyn qūrban qyluga əzir osy bir aq köñil jigit sen
degende işken asyn jerge qūiady. Būryn radiodan «Raiymbek
Darhanbaev ən şyrqaidy», — degendi qūlağymyz şalsa-aq i̇eleñ i̇ete
qaluşy i̇edik. Qazir sol ənderdiñ bərin ol sağan özi üige kelip aityp
berip jür. Qoly qalt i̇etip, teatrdan bosasa-aq dombyrasyn arqalap
sağan keledi. Sen basqa dos-jarandaryña: «Jūrt əure bop salpyldap
kontsertke barady, al, mağan kontsert özi keledi», — dep əzil-şynyn
aralastyra maqtanyp jürdiñ. Būl söziñdi əli künge deiin auzyñnan
tastamaisyñ. Öitkeni Raiymbek osy kezge deiin bizge kelip, arnaiy
kontsert beredi.
İerjan! Seniñ basyña tüsken taudai tauqymetti sezdirmei, boiyña
qylqandai qadalyp alyp, sai-süiegiñdi syrqyratqan auyr derttiñ
azabyn azdy-köpti jeñildetip jürgen qandai siqyrly küş dep
oilaisyñ? Ol küş — seniñ dostaryñ. Būğan inedei şübəm joq.
Əitse de, i̇eñ basty küş öziñsiñ ğoi, İerjan. Saiasy joq daraqqa būlbūl
qonbaidy.
Dostaryñ seniñ keremettei jan saiañda bolyp, köleñkeleudi ūnatady ğoi.
Mañaidağy temir-tersekti özine tartyp, jinap alatyn magnit
sekildi seniñ de boiyñda ainalañdağy adamdardy bauyryña tartatyn
kieli qasietiñ bar. Sağan i̇eresekter tügili, bala-şağağa deiin üiir. Osy
bir qasietiñnen keşegi qiyn-qystau künderde de airylğan joqsyñ.
Sondyqtan biz ümit oty ölsirep bara jatqan qiiämettei qiyn künderde
jalğyz qalğan joqpyz. Köñil jeter ağaiyn-dostarymyz, qadir biler
jora- joldastarymyz qasymyzda boldy. Sonyñ bəri seniñ arqañ. Seniñ
öz jaqsylyğyña jūrttyñ qaitarğan jaqsylyğy şyğar dep bilem.
İerjan! Sen qaşanda köñildegi kirdi tauyp, kömekeidegi kömeskini
boljai bilesiñ ğoi. Men ünemi sonyña qairan qalam. Sol qasietiñe
süisinem.
Şyğystyñ bir aqyny: «Qūstyñ — qorazy, al adamnyñ — mekieni
sənqoi bolady» depti ğoi. Mümkin solai da şyğar. «Qyzdyñ közi
qyzylda» degen söz de bar i̇emes pe?
Əiteuir əiel balasy qaşanda əlekei-şəlekeige üiir ğoi.
Sausaqtaryma san qily saqinalar salyp, moinyma monşaq, qūlağyma
syrğa degendei-aq əlem-jəlem tağudy men de ūnatam. Köilektiñ de
səndisin izdemeitin qyz- kelinşek joq şyğar. Biraq özim sön qūmar
bolsam da, sən quuşy i̇emespin.
Auru kirgen üige — əlek kiredi ğoi. Soñğy jeti jylda özimniñ
üsti-basyma da qaramai, salaqsyp kettim. Betke — opa, qas pen kirpikke
— sürme, i̇eringe — qyzyl būiau timegeli qaşan. Əiel tabiğatynyñ özi
oqta-tekte solardy añsaidy i̇eken.
Əsirese, seniñ nauqasyñ səl-pəl jeñildep, betiñ beri qarağaly beri
özim qatarly kelinşekter tərizdi meniñ de əlem-jəlem tağyñyp,
əlemiştenip kiıngim kelip jür i̇edi. Būryn sau keziñde mūndai
būiymdardy köktemde keletin əielder merekesiñe köbirek əperuşi i̇ediñ.
Ras, özim satyp alam desem qolymda aqşa qazir de bar. Seniñ qolymdy
qaqpaitynyndy da bilem. Biraq men jeti jyldan beri seniñ öz qolyñnan
gül almai, syilyq almai keldim ğoi. Sony añsap, sony sağyñyp qalsam
kerek.
İerteñ halyqaralyq əielder küni. Ülken mereke. Köktem toiy.
Bügin men parfiumeriiä dükeniniñ aldynan ötip bara jatyp, köñilim
bir türli alau- jalau bop ketti. Öziñdei bir i̇er kisi dükennen jyltyr
qağazğa orap, türli-tüsti lentalarmen belinen oralğan ğajaiyp bir
tüiinşek alyp şyqty. Onyñ işindegi jūpar iısti ətir de, əsem
qūtydağy opa da, sirek kezdesetin krem de közdiñ jauyn alatyndai bop
körinip tür i̇eken. Əlgi jigittiñ qolynda bir şoq güli de bar. Əieli məresəre bop qalğan şyğar.
Teginde,, əiel baiğūsqa köp nərseniñ keregi de joq. Keibir i̇erkekter
mūndaida altyn men brilliant izdep əure-sarsañğa tüsedi. Meniñşe,
şyn köñilden berilgen syilyqtyñ arzan, qymbaty bolmaidy. Gəp ne
syilağanyñda i̇emes, sağan qandai adamnyñ syi tartqanynda bolsa kerek.
İesiñde me, İerjan? Sen öz aiağyñmen şapqylap jürgen şağyñda
qalada satylatyn gülderdi mise tūtpai: «Öz qolyñmen tergen güldiñ
iısi basqaşa bolady», — dep mağan taudan bəişeşek terip əkep
syilauşy i̇ediñ ğoi. Sol gülder şynynda da mağan i̇erekşe, basqa
gülderdiñ birde- birine ūqsamaityñdai, ğajaiyp körinuşi i̇edi. Mümkin,
men sol gülderdiñ iısin añsap jürgen şyğarmyn.
Būdan jeti-segiz jyl būryn öziñ syilağan monşaqtaryñ men
syrğalaryñ da əli künge deiin közime ottai basylyp, küni keşe ğana
alğandai bop tūrady. Men üşin olardan qymbat būiym joq. Oqta-tekte
olardy qūtysynan şyğaryp alyp, əri-beri körip, sürtip
qūiam. Biraq taqpaimyn. Öitkeni aurudyñ azabyn tartyp, qaiğysyn
arqalap jatqanyñda köñiliñe kirbiñ kelip qala ma dep tartynam.
Bügin bizdi jūmystan i̇erterek bosatty. Üige jetkenşe əlgindei san
türli oilar tağatymdy tauysyp, qūtymdy qaşyryp keldi.
Tabaldyryqtan attai bere-aq añqiğan küiimde tūryp qappyn. Sen jatqan
kereuettiñ bas jağynda alasa stol tūratyn. Bireu sonyñ üstine vaza
qoiyp, işine dala güli — bəişeşekti salyp qoiypty. Alğaşqy köktem
gülin körgende seniñ sau-salamat şapqylap jürgen kezderiñ i̇esime tüsti.
Myna balausa güldi qazir ğana öz qolyñmen üzip əkelgendei bop körinip
kettiñ. Jaña ğana parfiumeriiä dükeni aldynda beitanys adamnyñ
qolynan körgen tüiinşektei jyltyr qağazğa oralğan nərse stol üstinde
tūr. Būl mağan arnap aldyrğan syilyğyñ i̇ekenin birden-aq sezdim. Ətir,
opa, krem. Seniñ myna syilyğyña, yqylasyña i̇et jüregim i̇eljirep sala
berdi.
Əiel köñilindei nəzik nərse joq şyğar jer betinde. Būl meniñ
senen jeti jyldan keiin alğan tūñğyş syilyğym. Jatqan jeriñnen
bas salyp süie bergim keldi. Biraq ūiatqam joq. Tünimen qysylyp, köz
ilmei şyğyp i̇ediñ. Tañerteñ özim jūmysqa keterde dəriger şaqyrtqam.
Sol kelip ūiyqtatatyn ukol jasap ketse kerek.
Vazadağy güldi körgenimde añ-tañ bolyp, tügine tüsinbei qaldym.
Dükenge kimdi jūmsadyñ? Tau gülin terip kelgen kim? Əi, nesine oğan
bas qatyram? Būl syilyqty beruşi — sen, aluşy — men. Sen
jūmsağanda qūraq ūşyp tūratyn dostaryñ köp qoi. Solardyñ biri
şyğar. Biraq myna bəişeşekti qūddy öz qolyñmen terip kelgen güldei
i̇etip qabyldaimyn, İerjan. Türli-tüsti lentalarğa oralğan syilyğyñdy
öz qolyñnan alğandai boldym. Öitkeni mūnyñ bəri seniñ jürek qalauyñ
boiynşa əkelingen nərseler ğoi.
Myna bəişeşekti iıskegenimde bizdiñ üige de köktem kelip
kirgendei boldy. Mağan degen yqylasyñ jan- jüiemdi bosatty.
İekeuimiz jaña qosylğan kezdegidei boiymdy nöser sezim bilep ketti.
Men sağan ūzaq meiirlene qarap tūrdym. Biraq sen köpke deiin ūiana
qoimadyñ. Külimsiregen küiiñde ūiyqtap qapsyñ. Mümkin, tüsiñde
i̇ekeuimiz birge ötkizgen qyzyqty künderimizdi i̇esiñe alyp jatqan
şyğarsyñ. Əlde aldağy künderdi, tarlan tartyp kele jatqan i̇eki
ūlyñnyñ baqytyn oilap, tətti qiiälğa berilip kettiñ be i̇eken? Əiteuir
bügin qinalmai, köñiliñdi aqqa ūiytyp jatqanyña şübəm joq, İerjan.
Ras, sen əli qūlan-taza aiyğyp ketken joqsyñ. Aldağy künderdiñ
tauqymeti de az i̇emes şyğar. Biraq sen jalğyz i̇emessiñ ğoi. Janyñda men
barmyn. Arqañda balalaryñ tūr. Ainalañda dostaryñ jür.
Sen öziñ de şoqta jatyp şyñdalğan şar bolat i̇emessiñ be, İerjan?!
İerjan! Sen aiausyz arpalysta ajaldyñ özin de jeñip şyqtyñ. Tiri
qaldyñ. Būdan artyq ne kerek bizge?! Demek, bizder baqyttymyz.
Ömir əli alda,
İerjan.
Bir kezde Aqylbek jataqhanada özimen birge tūratyn dostarynyñ
qūlaqty sarsytqan tatymsyz əñgimelerinen, jastyq-mastyqtyñ
əuresinde jeligip jürgen köñildi jastardyñ tynymsyz aiğai-şuynan,
aranyñ Uiasyndai guildegen ainalasyndağy adamdardan azar da bezer
bolatyn i̇edi. Kei-keide külli dünieni tərik qylyp, i̇eki qolyn töbesine
qoiğan küiinde basy auğan jaqqa bezip ketkisi keletin-di. Mūndai
sətterde ol jalğyz ūşqan şybyn yzyñy i̇estiletindei typ-tynyş
bölmede oñaşa otyryp alyp, öziniñ dissertatsiiälyq jūmysyn
būrqyratyp jazyp tastaudy armandaityn.
Aqylbek ol kezde əli qylyştyñ jüzindei qylşyldağan jas i̇edi.
Aspirant bolatyn.
Myna u-şu jataqhanağa kirgen boida-aq tanys jigitter tūs-tūstan əzilqaljyñ aityp,
ony ara talağandai qylyp tastaityn. Jastaiynan tomağa-tūiyq bop
ösken Aqylbekke i̇endi jalğyzdyq pen tynyştyq qiiännyñ qiynynda
tūrğan armandai bop körinetin.
Aqyry onyñ köksegen bar armany oryñdalğandai boldy. Özine
berilgen oñaşa pəterde qūlaqqa ūrğan tanadai jym-jyrt tynyştyq
ta ornady, ğylymi i̇eñbegin de jazyp bitti, ğylym doktory da
atandy.
Sodan beri talai-talai jyl ötti. Aqylbektiñ ömirdegi bar armany
oryndalğandai i̇edi. Biraq oida joqta ol auyr dertke şaldyğyp, tösek
tartyp jatyp qaldy.
Mine, bügin öz üii özine qapas siiäqty. İeki aiağy birdei sal bop,
tyrp i̇etuge dərmeni kelmei jatyr. Tört tağandap qalsa da ūnjyrğasy
tüser i̇emes. Sergek.
Əitse de, auruhanadan kelgeli beri ol jalğyz i̇edi. Əieli aldyna assuyn qūiady da, ün-tünsiz şyğyp ketedi. Bül bölmege balasy da
kirmeidi. Birte-birte Aqylbek bir kezde özin mezi qylğan aiğai-şudy,
adam dausyn, ömir tolqyndarynyñ ünin añsap, sağynatyn bop qaldy.
İelegizip, daladan i̇estiletin ərbir dybysqa qūlaq türip jatatyn boldy.
Ün joq, tün joq meñireu tynyştyq ornağan jerde ömir şamy
özinen-özi birtindep syğyraiyp, söne bastaidy i̇eken. Ünsizdik pen
jalğyzdyq jeldei i̇esken köñildi ğana i̇emes, jansyz qara tasty da bordai
ügip tastaitynyn kim bilgen deseñizşi. Aqpai qalğan su lezde-aq borsyp
ketedi ğoi.
Jədigöi-tynyştyq jūrttan jyrylyp, şetke şyğyp qalğan
bozküiik jandardy aldap-arbap öz qūşağyna tartyp alady da, sosyn
ğūmyr boiy adamnyñ terisin tespei qanyn sora beredi i̇eken. Əlgi jan
öziniñ myqtap aldanğanyn jauyryny jerge tigende bir- aq biledi. Ömir
tolqyndarynyñ u-şuy tynymsyz i̇estilip tūrğan jerlerde ğana tirşilik
iısi añqyp tūrady i̇eken ğoi.
Əitse de, mūnyñ bərin Aqylbek tym keş tüsindi. Aiyqpas dertke
şaldyqqanda ūğyndy. Öz keseliniñ tüpki syryn añğarğanda işi qazandai
qainap, özegi örtenip kete jazdady. Mūnyñ bərine özgeler i̇emes, özi
kinəli bolğandyqtan i̇eşkimge mūñyn şağa almai işten tyndy.
«Özim qatarly dostarym jūrtpen aralasyp-qūralasyp jürip-aq
menen göri köbirek şarua tyndyryp tastady ğoi. Nege men de i̇el
qatarly oinap-külip jürip i̇eñbek i̇etpedim. Ğūmyr boiy oñaşa
tyrbañdap, i̇eñbek ləzzatyn da seze almadym. Tylsym tynyştyqqa,
oñaşa ömirge nege sonşa üiir boldym? Meni osyndai auyr dertke
ūşyratqan, ūzaq jyldar boiy janymdy tis qŪrtyndai kemirip kelgen
nərse osy jalğyzdyq i̇emes pe?».
Osyndai auyr oilar onyñ qabyrğasyn qaiystyryp, işten kemirip
jatyr i̇edi.
Ras, Aqylbek jalğyz jan i̇emes. Körgenniñ közi toiğandai əieli
bar. Būlar otasqan on toğyz jyldyñ işinde myna jaryq düniege bir
qyz, i̇eki ūl bala əkeldi.
Əitse de, Aqylbek öz üiinde myqtap öli tynyştyq ornatyp
tastağan i̇eken. Būl üide i̇eşkim dauystap söilep, qarqyldap külgen i̇emes.
Əldeneden jasqanatyn jandarşa aiaqtarynyñ ūşymen ğana abailap
basady. Osy üide üş bala tuylsa da iñgələp jylağan şaqalaq dausy
i̇estilgen i̇emes, sirə. Būlardyñ tipti radiosy da sybyrlap qana söileitin
siiäkty. Mūndağy i̇eñ basty nərse — jym-jyrt ünsizdik bolatyn-dy
Rauşandy üş balanyñ anasy dep i̇eşkim oilamaityn. Öitkeni
onyñ bala köterip, səbi jetektep jürgenin i̇ezgeler tügili, i̇eñ jaqyn
körşileri de körgen i̇emes. Ğūmyrynda pūşpağy qanamağan əieldei-aq
ylği syptai bop, qazdiiädy da tūrady. Būlar üş balaly bolsa da, bala
ösirip, ony kəmeletke jetkizudiñ tolyp jatqan qiyndyğyn da, şeksiz
rahatyn da sezgen joq
Tüñğyş ūly tuysymen Rauşan qyzyl şaqa şaqalaqty az uaqyt
işinde-aq i̇emşekten şyğardy da, Aqylbektiñ alystağy auylda tūratyn
əke-şeşesiniñ qolyna aparyp tastady
Əieliniñ mūnysyna alğaşynda Aqylbek səl qarsylyq bildirgendei
boldy. Biraq Rauşan aiaq astynan aşuğa minip, özinen-özi i̇ekilene, i̇elire
söilep küieuiniñ auzyn aştyrmai basyp tastady
— Bala tudym i̇eken dep üide omalyp otyra berem be?! Mağan kandidattyq
dissertatsiiäny sen jazyp beresiñ be?! Əlde myna balany sen i̇emizip
üide otyrasyñ ba, ə?! Söitip tüñğyş bala tuylysymen-aq būl üige
kikiljiñ kirgen i̇edi Biraq syrt közge syr bildirgen joq. Tük
bolmağandai-aq jūbyn jazbai jüre berdi. Üide u-şu şyğarmau üşin
Aqylbek te i̇endi əieliniñ yñğaiyna köşe beretin bop aldy
Əitse de, Aqylbek əieline, sirə, köñili suyp, pəlendei renjigen
i̇emes «Ras, jas qoi əli, boidan küşi taimai tūrğan şağynda i̇eñbegin
jazyp, qorğap alsyn», — dep tüidi iştei ol. Būlar osylaişa jauyrdy
jaba toqyp, dos-jarandaryna, ağaiyn- tuysqandaryna syr aldyrmai,
ündemei jüre berdi Syrt közge syr bermeu — būl otbasynyñ basty
ūrany siiäqty i̇edi. Birin-biri jep qoiuğa əzir tūrsa da, ləm-mim demei,
syrttai syilasyp, işterinen tynatyn da qūiatyn
Nemere bağuğa qarttar da onşa qarsy bola qoiğan joq. Būdan
keiingi i̇eki bala da auylda östi.
Tūñğyş ūly Arman toğyz jasqa tolğanda Aqylbektiñ anasy dünie
saldy. Artynşa bir aiğa jetpei əkesi de marqūm boldy. İendi Aqylbek
üş balasyn da qalağa, öz üiine əkeldi.
Balalar kelisimen-aq būryn typ-tynyş, ainadai tap- taza üidiñ
berekesi qaşty. Üş bala birdei asyr salyp oinağanda Rauşanğa bükil
dünie u-şu bop jatqandai-aq janyn qūiarğa jer tappai apalaqtap qaldy.
Onyñ üstine əli qoldyñ taby tüspegen su jaña mebelderdiñ syry köşip,
hrustal ydys-aiaqtar şetinen qirap jatqandai bop ketti.
Rauşannyñ talai jyldardan beri əbden qalyptasyp qalğan typtynyş üirenşikti ömirine bireu oqystan qol sūğyp, qastandyq jasap
jatqandai körindi. Onyñ üstine küieui de i̇endi bar yqylasyn balalaryna
üiip-tögip, Rauşandy közge ilmei qoiğandai bop tūrdy. Künine i̇eki-üş
ret qazan asyp, ydys-aiaq juyp silikpesi şyğyp bara jatqandai boldy.
Tabany kürektei bir apta boiy tyrnaq būiatuğa da, şaşty səndeuge de
bara almai, bailauly būzaudai üiden attap şyğa almai, aiağyna şyrmau
tüsip qaldy. «Büite bersem ölerdei tityqtap, özimnen- özim jünjip,
jasyma jetpei qartaiyp ketedi i̇ekem» dep oilady ol. İendi qalaida
myna u-şudan qūtylmaq boldy. Sol küni-aq ol qyzmetten jaña ğana
kelip, divanda demalyp jatqan Aqylbektiñ şaşyn sipap otyryp
əñgime qozğady.
— Myna balalar keñ dala, i̇erkin ömirge üirenip qalğan i̇eken. Qala
tərtibine köndiger i̇emes. Auyldyñ taza auasy men sary qymyzyna ne
jetsin. Onyñ üstine basqalar siiäqty i̇emes, seniñ densaulyğyñ naşar.
Dəriger aitty ğoi, sağan tynyştyq kerek. Sosyn kütim kerek. Balalar
kelgeli beri öziñe jöndep şai de bere almai qaldym.
Aqylbek əielin i̇erniniñ i̇emeuirininen tanidy. Demek, Rauşan özegin
jaryp şyqqan, öz balalaryn auyrlai bastapty. «Auylğa jöneltip
jiber», — degendi meñzep otyr. Biraq Aqylbek əieliniñ būl oiyn
tüsinbegendei yñğai baiqatty. Rauşan i̇endi aitaryn biltelep jatpai-aq
tötelei soğyp, būiyra söiledi:
— Şaqyrt, anau zootehnik iniñdi. «Inisi bardyñ — tynysy
bar» i̇emes pe?
Auylda bildei-bildei inileriñ jalañdap jürgende biz myna qaladağy
quyqtai üiimizge bala qamap otyramyz ba?!
Aqyry əieliniñ aitqany boldy. Aqylbek üş balasyn da auylda
tūratyn inileriniñ üiine jiberip tyndy.
Būlar şañyraq köterip, otau tikkeli beri de zymyrap on toğyz
jyl ötip ketipti. Mūny tūñğyş ūly i̇esterine salğandai i̇edi. Ol
auyldağy on jyldyqty bitirip, qalağa oquğa keldi.
İə, ötken künde belgi joq qoi. Būdan on segiz jyl būryn Aqylbek
astanadağy universitetti bitirgen i̇edi. Rauşan pedagogika institutynyñ
soñğy kursynda oqityn. İekeuiniñ de mamandyğy biolog. Aqylbek oqudy
bitirip, aspiranturağa tüsken jyly būlar otbasyn qūrdy. Sodan beri
i̇erli-zaiyptylar biologiiä ğylymi-zertteu institutynda birge i̇eñbek
i̇etip keledi.
Aqylbek ğylymi iske yntalylyğyn birden tanytty. İeki-üş
jylda-aq ğylym kandidaty bolyp şyğa keldi. Sosyn arağa on şaqty
jyl salyp baryp doktor atandy. Köp ūzamai professor boldy.
Rauşan kişi ğylymi qyzmetker dərejesinen əri asa almai qaldy.
Mūnysyna ol iştei qatty qynjylatyn. Biraq tiri janğa tis jaryp, syr
bildirgen i̇emes. Keibir dostary oğan qaljyñdap:
— Əi, Rauşan! Sen qaşan doktor bolasyñ? — deitin. Mūndaida əzilge ol
əzil sözben jauap beretin:
— Bir üige bir doktor jetpei me? İerkekterdiñ namysyna tigim kelmeidi.
Ozyp ketsem Aqylbek renjidi ğoi. Əitpese osy künge deiin akademik
bop qalar i̇edim.
Aqylbek oida joqta, aiaq astynan, öz üiinde otyryp- aq auyr
dertke tap boldy. Birden aşu üstinde aiaq-qoly istemei sal bop
qaldy. Dərigerler miğa qan qūiylğan — gemorragiiälyq infarkt,
iağni insult dep tapty.
Bir qyzyğy mūndai nauqasqa ündemes, i̇eşkimniñ betine qarsy
kelmeitin, syrt közge qoidan juas, qozydan momaqan bop körinetin
adamdar köbirek şaldyğady i̇eken. Öitkeni osyndai köñil jyqpas,
«ūstamdy» jandar özderin basqalar jerden alyp, jerge salyp jəbirlep
jatsa da myñq i̇etpeidi ğoi. Qarsy kelip, auyz aşpaidy. Öziniñ ədildigin
aityp, ədiletsiz jalağa qarsy kürespeidi. Boiynda qazandai qainap,
asaudai tulap jatqan qyruar aşu- yza tolqyndaryn aqylğa jeñdirip
syrtqa şyğarmai basyp tastai beredi.
Biraq adam tabiğaty mūndai «qorlyqqa» şydamaidy. Jamandyq
birte-birte ūmytylyp, özinen-özi ğaiyp bop ketpeidi. Qūddy udai aşy
zapyran tərizdi adamnyñ jüregine tam-tūmdap jyldar boiy jinala
beredi i̇eken. Adam boiyndağy tulağan albyrt ta, asyl sezimdi ūdaiy
tūnşyqtyra beru de qiiänat i̇emes pe? Biz öz boiymyzdağy būdqynyp
jatqan ystyq sezimdi ūdaiy aqyl-parasatqa jyğyp bere bersek ne
bolmaq?
Tym qūrysa i̇ekeuiniñ tizginniñ qatar ūstasaq qaitedi? Jūrtqa şamadan tys
sypaiy,
«ūstamdy» bop körinu üşin tiısti söziñdi de aitpai, qoqyr-soqyrdyñ
bərin kepelep işke jinai beru dūrys pa?
Aqylbek bügin osyndai auyr oilarğa şomyp jatyr i̇edi. Əsirese, ol
əieline, sirə, qarsy kelip, öz pikirin aityp, dəleldep körgen i̇emes.
Otbasyn qūryp, bir şañyraqtyñ astynda birge ömir sürgeli beri bir
mərte de Rauşanğa «Mynauyñ dūrys i̇emes», — degen joq. Ras, jañadan
qosylğan jyldary oqta-tekte bolsa da öz pikirin aityp qalatyn. Biraq
odan i̇eşteñe önbeitinine közi jetken soñ auyz aşpaityn bop aldy
Al, əieli sözin maldanbağan soñ onymen aitysyp jatudan ne
paida dep oilaityn Anda-sanda döñ aibat körsetip, aşuyn
tarqatyp aluğa balalary da üide i̇emes
Şirkin-ai, kezinde adamğa bala da kerek, balanyñ sotqarlyğy da kerek
i̇eken-au. Üidiñ şañyn şyğaryp, qym-qiğaş qyzyl şeke bop jatqan
ylği boqtaşaq tentekterge «Təit! Oiqastamai tynyş otyryñdar!» —
dep bir zekip tastasañ da əjeptəuir boiyñ jeñildep, onşa-mūnşa şeriñ
tarqap qalmai ma?
Basy aman, bauyry bütin kezinde-aq Aqylbek balalaryn añsaityn.
Sağynatyn Oqta- tekte auylğa bara qalsa, balalaryn oñaşa şyğaryp
alyp «Bir ret meni papa dep aitşy, qūşaqtaşy meni, qūlynym», — dep
öz balalaryna özi jalynatyn
Əitse de, Aqylbek öz jüreginiñ tereñ tüpkirinde «men mūndalap»
tulap jatqan osy bir aialy oilaryn əieline sezdirgen i̇emes. Ne de bolsa
iştei küiip, işten tynyp, ləm-mim demei jüre beretin. İerlizaiyptylar sonşa jyl işinde bir ret te ağynan jarylyp syrlasqan
i̇emes. Bet jyrtysyp, ūrysqan da i̇emes. Syrttai syilastyq saqtaityndy
Adamnyñ işki jan-düniesi əlemdegi jaqsy-jaman qazynanyñ bəri
işine syiyp kete beretin i̇ertegide kezdesetin siqyrly qapşyq i̇emes qoi.
Qanşa myqty desek te, syr sandyqtyñ qaqpağyn oqtyn-oqtyn aşyp,
işki syrdy syrtqa şyğaryp tūrmasa qiyn i̇eken. Mūndai «tözimdi»
adamdar künderdiñ küninde aiaq astynan jarylyp, bülqan-talqan
bolğanda özin tanymai qalasyz. Qūddy qoparğyş zat — dinamit
abaisyzda ot tiıp jarylğandai oqystan gürs i̇ete tüsedi. Mūndaida
aldymen əlgi adamnyñ özi mertigip ketui yqtimal dep kim oilağan
deseñizşi.
Aqylbektiñ osyğan əbden közi jetip, köñili sengeli qaşan. On toğyz
jyl boiy tam- tūmdap jinalğan aşu- yza aqyry işine syimai asyptasyp bir küni fontanşa atyldy. Būğan əieliniñ: «Arman oquğa tüsti ğoi,
i̇endi ony instituttyñ jataqhanasyna jibereiik»,
— degen bir auyz sözi sebep boldy. Mūny i̇estigende Aqylbek birden appaq,
qudai bop-boz bop, jüzinde bir tamşy qany qalmai, qasyndağy
kresloğa myqşiyp otyra ketti.
Ə degende, ol tapa-tal tüste töbesinen jai tüskendei i̇eseñgirep,
əieliniñ ne aityp, ne qoiğanyn ūqpai, añqiyp tūryp qalğandai i̇edi.
Birazdan keiin ğana i̇esin jiyp alğandai, əlgi sözderdiñ şyn mənmağynasyn añğarğandai boldy. Sonda ğana közderi qantalap, tügi
syrtyna şyğyp, Rauşandy tiridei jündemek bop tūra ūmtyldy. Sabyr
suy sarqyldy-au deimin. Biraq bir-i̇eki attady da, təltirektep baryp sylq
qūlap tüsti.
Ony i̇es-tüssiz küiinde jedel jərdem maşinasy auruhanağa əketti.
İeñ bedeldi degen dərigerler kördi. Alaida, Aqylbek sol jyğylğanynan
qaityp tūra almai-aq qoidy.
İə, Aqylbek jer qozğalyp, əlem-tapyryq bop jatsa da bylq
i̇etpei, jaibaraqat jüre beretin auyr minezdi jan i̇edi. Ömir atty alyp
mūhittyñ qaharly tolqyndaryna da beine bir myzğymas jartastai
bərine de tötep berip, qasqiyp tūra beretin-di.
Əitse de, taudai doly tolqyndar kündiz-tüni tynymsyz soqqylai
berse, sol jartastyñ özi de süiektei müjilip, birte-birte şegine tüsetin
sətteri de ūşyrasady i̇eken. Ömir soqqysy kimge de bolsa jeñil
soqpaityny məlim ğoi. Əitse de, Aqylbek şegingen joq. Ol özgeler
tərizdi basqa tüsken tauqymetke ahlap, uhlep küiip- pisken i̇emes.
Köldeneñ kelgen kök attyğa mūñyn şağyp, jüregin dastarqanşa jaiğan
joq. Qol synsa jeñ işinde dep, öz otbasynyñ syryn syrtqa
şyğarmauğa tyrysty. Zildei auyr oilaryn tiri janğa tis jaryp aitqan
i̇emes, sirə.
Al, onyñ qazirgi jan tözgisiz azap qasireti adam tügili, atan tüiege
auyrlyq qylar i̇edi. İeki aiağy da sal bop, qybyr i̇etip qozğaluğa mūrşasy
kelmei, üş jyldan beri töseginen bir mərte de tūryp körmei, kök
jambas bop sarğaiyp japadan-jalğyz jatqan Aqylbektiñ közine tik
qaraudyñ özine adamnyñ jüregi daualai bermeitin.
İə, ol üş jyldan beri japadan-jalğyz jatyr. Joq. Əieli
Aqylbekti tastap, ajyrasyp ketken joq. Osy üide. Arman da osynda.
Bəri osy üide. Əitse de, Aqylbek jalğyz...
Ras, alğaşqy künderi Rauşan kün saiyn küieuin vannağa özi köterip
salyp, şomyldyryp, jiı-jiı körpetösegin auystyryp, küni-tüni bəiek
bop qasynan şyqpai jürdi. Kün ūzaqqa tyrp i̇etpei tösekte jatqan
küieuiniñ janynda ün-tünsiz otyryp, keide
közine jas alatyn. Aqyry Aqylbektiñ de köñili jibip, jany busanyp
alğaşqy raiynan qaita bastady. Bəri de birtindep öziniñ būrynğy,
üirenşikti yrğağyna tüsip kele jatqandai i̇edi.
Biraq bitip kele jatqan jaranyñ betin köp ūzamai Rauşan qaita
tyrnap, dal-dūlyn şyğaryp tastady.
Būl oqiğa oida joqta, aiaq astynan boldy. Aqylbektiñ nauqasyn
dərigerler i̇egjei- tegjeili zerttei kelip, aqyry ol i̇endi öz aiağymen jer
basyp jüre almaidy degen qorytyndyğa keldi. Birinşi toptağy
mügedek retinde ony qūrmetti demalysqa şyğaru jöninde şeşim
qabyldandy.
Mūny i̇estigende, Rauşan i̇esinen tanyp qala jazdady. Öz qūlağyna
özi senerin de, senbesin de bilmedi. Oğan qas qağymda ainala töñirektiñ
bəri būldyrap, sağymdanyp, tūman basyp ketkendei boldy. Özine
əldenelerdi aityp jatqan bir top aq halatty adamdardyñ auyzdary
jybyrlap, qoldary i̇erbeñdep körinse de, dauystary i̇estilmeitin siiäqty.
Beine bir kino körip otyrğandai i̇edi.
Rauşan qūddy señ soqqan balyqtai i̇eseñgirep, i̇esinen airylyp
qalğandai boldy. Joq. Aqylbekke jany aşyp i̇emes, ony i̇eleñ qylğan
da joq. Rauşan qazir öz qamy, öz tağdyry üşin ğana abyrjyp otyr.
Oğan tap qazir aqyr zaman bolatyndai, keñ dünie özinen-özi tarylyp
bara jatqandai bop ketti. Tört bölmeli üide, siresip tūrğan düniejihazdar da, ai saiyn i̇eki ret özi şytyrlatyp sanap alatyn
professordyñ ailyğy da qolynan susyp şyğyp, tüpsiz tūñğiyqqa
batyp bara jatqandai bop körindi.
Bölmede i̇erli-zaiypty i̇ekeui ğana qaldy. Aqylbekti auruhanadan
əkelgen bir top adam qoştasyp şyğyp ketti. Jaña i̇esik aldynda küieuin
jedel jərdem maşinasynan tüsirip jatqanda, Rauşan terezeden qarap
tūrğan. Būlardyñ pəteri zəulim üidiñ besinşi qabatynda i̇edi. Tört jigit
terlep-tepşip jürip, Aqylbekti besinşi qabatqa əreñ şyğardy. Ol özi
onşa auyr da i̇emes i̇edi. Myna quyqtai tap-tar, jylandai ireleñdep
jatqan tas baspaldaqtardan ūp-ūzyn, i̇ebedeisiz zembildi alyp jüru
aqyretten qiyn boldy.
Zembildiñ bir jağyn bas dərigerdiñ özi köteripti. Sonyñ özinen-aq
Rauşan iştei tiksinip, sekem alyp qalğan i̇edi. Sol küdigi rasqa
şyqty.
Mine, Aqylbek biık kereuette şalqasynan tüsip, qybyr i̇etpei
jatyr. Az künde-aq jaly jatyp, qoñy tüsip qalğan sekildi. Əlde jaña
ğana aitylğan «zeinetker», «mügedek» degen sözder i̇eñsesin i̇ezip jiberdi
me i̇eken? Əlde bügingi künge deiin mañdaiyn kün şalmağan myna
əieliniñ i̇erteñgi küni ne bolady dep tolğana ma? Əlde əkesine jolamai,
tosyrqap, jatyrqap jürgen ūly Armannyñ öz kolynda öspegenine, onyñ
balalyq qylyqtaryn köre almağanyna ökinip jatyr ma? Kim bilsin?
Əiteuir şañyraqqa qarağan küiinde bir nükteden közin almai, melşidi
de qaldy.
Jañağy bas dərigerdiñ bir auyz sözi Rauşannyñ bükil ömirin köz
aldyna i̇elestetip jibergendei boldy. Ol Rauşandy oñaşa şaqyryp
alyp, küieuine i̇endi küni-tüni kütim qajettigin qaita-qaita tabystady:
— İeñ bastysy — yqylas. Ədette mūndai nauqastar jasyq, tipti jylauyq
bop qalady. Renjitip almañyz. Qas- Qabağyna qarañyz. Bir-i̇eki ai, biraz
köndigip alğanşa üide bolyñyz. Köbirek qasynda otyryñyz. İnstitut
direktorymen özim söilesem. Sizdi bir- i̇eki aiğa qyzmetten bosatuyn
sūraimyn. O jağynan qam jemeñiz. Jadyñyzda saqtañyz.
Aqylbektiñ i̇endigi dərigeri Siz bolasyz. Bəri de i̇endi sizge bailanysty.
Al, biz qoldan kelgenin aianbaimyz. Bizdiñ kömegimiz qajet bola qalsa,
qysylmai dereu telefon soğyñyz.
Rauşannyñ i̇esine būdan birneşe jyl būryn dünie salğan öz anasy
tüsti. Ol da naq osy Aqylbek siiäqty oida joqta i̇eki aiağynan birdei
airylyp, sal bop qalğan i̇edi. Sol
jyly Rauşan öziniñ tuyp-ösken aulyndağy orta mektepti bitirip,
kəmelettik attestat aldy.
Köilek-könşegin çemodanğa salyp, Rauşan qalağa oquğa
jürmek bop jinalyp jatqanda da auyl qariiälary əlgindei aqyl
aityp, jynyna tigen:
— Şyrağym, əkeñ bolsa soğysta öldi. Myna şeşeñ baiğūs aiaqtan qaldy.
Meşel kempirdi jalğyz tastap qaida barasyñ?! Sen būl beişaranyñ
mañdaidağy jalğyzysyñ ğoi, oqu qaşpas. Əzirge ony qūia tūr. Qaida
barsañ da i̇eki qolğa bir jūmys qoi. Osy kolhozda-aq iste. Biz de sağan
böten i̇emespiz. Qarap qalmaspyz.
Biraq būl sözder aidarynan jel i̇esip tūrğan on segiz jasar
Rauşannyñ qūlağyna kirip te şyqqan joq. «Aqyly alqymynan aspağan
myna kəri-qūrtañnyñ danyşpansyp, bireuge keñes bergenin qaraşy» dep
oilady ol. Men on jyl boiy ne üşin oqydym? Üide omalyp otyru
üşin be? Əlde kolhozdyñ siyr qorasyn tazalap, bükşeñdep siyr sauyp
jüru üşin be? Joq. Mektepte menen de naşar oqyğan qyzdar bilim izdep
basy auğan jaqqa ketip jatyr ğoi. Solardan qai jerim kem? Men de
baram qalağa. Al, şeşem özi-aq tüsinedi ğoi. Qarsy bolyp, bağymdy
bailai qoimas. Asaryn asap, jasaryn jasap bolğan joq pa ol?!
Qasynda otyrğanda ne tyndyram? Bəribir ol auruynan aiyğyp, aiağyna
minip ketpeidi ğoi. Dərigerler solai dedi. Demek, jolymnan qalmauym
kerek.
Aqyry Rauşan i̇eki aiağy birdei sal bop jatqan şeşesin
jamağaiyndarynyñ birine tabys i̇etip, bir-i̇eki aida kep qalam dep qalağa
tartyp otyrdy. Auru kempir böten adamnyñ qolyna qarap, jaltañ köz
bop qala berdi. Kün ūzaqqa i̇esikke telmire qarap qyzyn kütip jatady da
qūiady. Biraq qyzy sol ketkennen mol ketti. İnstitutty bitirip
Aqylbekke tūrmysqa şyqqanşa aulyna qarap aiaq basqan joq. Bara qalsa
ajal auzynda jatqan anasy i̇etegine jarmasyp, jabysyp, jibermei
qūiatyndai bop tūratyn.
Biraq bes jyldan keiin Rauşan tuğan aulyna Aqylbekti i̇ertip
barğanda anasy jarmasqan da, jabysqan da joq. Tipti qyzynyñ səlemin
de qabyl almady. Beine bir özine tanys i̇emes bögde adamdy körgendei üntünsiz bedireiip jata berdi.
Tek səlden keiin baryp qana aldymen kebirsigen i̇erinderi dir-dir
i̇etti de, artynşa qarlyqqan ölsiz dauyspen söilei bastady:
— Tasbauyr! Keldiñ be, aqyry?! Bes jyl boiy qarañdy körsetpei qaida
qañğyp jürsiñ?! Aqşa betiñ tilingir- au, i̇endi ne dep kep tūrsyñ?!
Tumai, tua şəkkir! Mynalar,
— dep kempir özi jatqan üidiñ adamdaryn iegimen meñzep, — mağan
tumasa da tuğandai boldy, meni bötensimei alaqandaryna salyp, jas
baladai əlpeştep otyr. Öle-ölgenşe ökimetke de rizamyn. Keşegi
azdy-köpti i̇eñbegimdi ūmytpapty. Zeinetaqy berdi. Obaly ne kerek, osy
auyldyñ kəri-jasy men dese aiaqtarynan tik tūrady. Syilaidy. Soğys
qūrbany bolğan əkeñniñ aruağyn qūrmetteidi. Men beibaq seni jalañ
aiaq jar keşip, qyzyl aiaq qyr keşip, jesir jürip ösirip i̇edim, jetpegir.
Sondağy körsetkeniñ osy ma?!
İel-jūrtqa masqara qyldyñ! Joq. Tuğan anañnan bezip, sen öziñ jūrtqa
masqara boldyñ ğoi. Qūdai- au, men bala i̇emes, qara tas tuğan i̇ekem! İendi
ant mezgilim de alys i̇emes, — dep kempir bir auyr kürsinip aldy. — Sen
şirigen jūmyrtqa! Bar aitarym, aq sütimniñ aiy ūrsyn seni, qarabet!
Kempir aşu-yzağa bulyğyp, odan əri söilei almai i̇entigip, alqynyp,
jötelip ketti. Sosyn köpke deiin sazaryp, ün-tünsiz jatty da qoidy.
Tek Rauşan üiden şyğyp ketken soñ ğana qūddy qara tasty qaq jaryp
şyqqan jalğyz tamşydai kempirdiñ közinen bir bürtik jas yrşyp
tüsti.
Ömirinde öz kinəsin, sirə, özge tügili öz arynyñ aldynda da moiyndai
qoimaityn adamdar bolady. Taudai qylmys jasap qoisa da ondailar
özin-özi ar sotyna salyp, küiip-
pisip, əlekke tüsip jatpaidy. Bar aiypty basqalarğa arta salady da, özi
sütten aq, qardan taza, beikünə perişte bop jaibaraqat jüre beredi.
Rauşan da sondailardyñ biri i̇edi. Anasynyñ aiağyna jyğyluğa
barğan joq ol. İel- jūrtqa maqtanu üşin bardy. İnstitut bitirgenin
bilsin, küieuge şyqqanyn körsin. Dos- dūşpannyñ işi küisin dep
oilağan i̇edi. Biraq oğan i̇eşkim köz toqtatyp tamsanğan joq.
Qaita keibireuler jiırkene qarağandai boldy.
Auyldan ol jai ketken joq. Betine qarsy kelgen, iaki «mūnyñ ne»
degen ağaiyn- tuğannyñ bərimen bet jyrtysyp, ala arqanyn üzip ketti.
«Aljyp qapty», — dep anasyn da aiyptap ketti.
Sol joly jūrttyñ bərin ölerdei jek körip ketti. Abaisyzda arağa
talanyp qalğan adamdai aldy-artyna qaramai qaşty. Sol ketkennen
aulyna at izin salğan joq. Tipti anasy marqūm bolğanda da tyrs i̇etken
joq. Barmady. Bezireiip jüre berdi. Qaita būrynğysynan göri arqabasy
keñip qalğandai sezindi.
Aqylbek öz əieliniñ kim i̇ekenin arada on toğyz jyl ötken soñ ğana
tam-tūmdap tüsine bastağandai i̇edi. Basy aman, bauyry bütinde ol haqynda
şyndap oilanğan i̇emes. Jūmys basty, i̇er janyşty bop jüre bergen i̇eken.
Mine, bügin Rauşan da oi tüpkirin aqtaryp otyr. Bir kezde ağaiyntuystary oğan:
«Nauqas anañdy baq, qasynda otyr», — dep i̇edi. Al bügin tağy oğan:
«Nauqas küieuiñdi baq, qasynda otyr», — deidi. Būl ne? Tağdyrdyñ
təlkegi me? Soñğy jyldary Rauşan osy
«otyr» degen sözdi jiı i̇estigeni sondai, bireu «otyr» dese aza boiy qaza
bolady.
«Labarotoriiäda otyr, kitaphanada otyr, arhivte otyr». İendi kelip, üiiñde
otyr deidi.
Əitse de, sonyñ bərine qasarysqandai-aq Rauşan otyrğan joq.
Qaita tynym tappai jüre berdi. Qoldy-aiaqqa tūrmady. Sən atelesinde,
şaştaraz salondarynda, kontsert zaldarynda, qonaqta, dükenderde tağy
basqalarda jürdi. Əli de jüre bermek i̇edi. Biraq oida joqta Aqylbek
aiağyna tūsau bop oralğaly tūr.
Joq! Oşaqtyñ üş būtynan şyqpai, üi küşik bop i̇ezilip otyra
beretin şor aiaq küñ men i̇emes! — dep tüidi Rauşan iştei. Ketem! Köz
körmes, qūlaq i̇estimes jaqqa qañğyp ketem. Omalyp otyrğanda kimdi
kütem? Neni kütem? Sarylyp tağy jüz jyl kütsem de, Aqylbek bəribir
i̇endi qaityp aiağymen jer basyp jüre almaityny haq. Osylai masyl bop
jatqany jatqan. Tipti özdiginen dəret syndyruğa dərmeni kelmeidi.
İerteli-keş sonyñ boq-sidigin tögip ne mūratqa jetem? Al, ol öz
maqsatyna jetti: professor boldy. Sol kezde ol mağan qarailağan joq.
Qarasqan joq. Əitpese zertteu taqyrybymyz da jaqyn i̇edi. Neşe ret
aşyp aittym da. Biraq ol jeligi basylmai tūrğanda, jalyna qol tigizbei
mañaiyna juytpai qoidy ğoi. Tipti mağan bir joly «Auzy-mūrnyñ
qisaimai sondai sözdi qalai ğana aitasyñ?» — dep keiip tastady i̇emes
pe? Ol özi kandidat, doktor da boldy. Demek, ərkim özi üşin. Qara bastyñ
qamy üşin. Būl — ömir zañy. Tağdyrdyñ aidauyna, ömirdiñ ileuine
könbeitin jan bar ma?! İerteñ öse kele Arman da öz jönimen, öz jolymen
ketedi. Sonda myna meniñ qasymda kim qalady? Aqylbek pe? Būrynğy
Aqylbek joq i̇endi. Tek süldesi ğana qalğan. Öli men tiriniñ arasynda öz
janymen arpalasyp jatqan beişara Aqylbek kimge kerek deisiñ.
Mügedek ol. Tyrp i̇etuge dərmeni joq. Birinşi toptağy mügedek. Aldyna
qoiğan asty alyp işuge şamasy kelmeitin mügedek. İeki aiağy birdei sal
bop, sarğaiyp jatqan jarymjan kimge süieu, kimge tireu bop jarytar
deisiñ.
Demek, dereu ajyrasu kerek. Būğan Aqylbek te qarsy bola qoimas.
Tüsinedi ğoi bərin. İendi i̇eşqaşanda ornynan tūryp, jer basyp jüre
almasyn biledi ol. Sondyqtan
«Men ölgenşe qasymda küzetip otyr» deuge öziniñ de auzy barmas.
Bağymdy bailamas.
Özi-aq aitar dep oilap i̇edim, tyrs i̇eter türi joq. Ölimnen basqanyñ
i̇ertesi jaqsy ğoi. Tezirek ajyrasyp, tynsaq i̇eken.
Ərine, neke būzu onşa qiynğa soqpas. Zañ men jağynda. Ölseñ de,
tirilseñ de mügedekpen birge tūr dep, sirə, meni i̇eşkim zorlai almaidy.
Ras, dos-jarandar biraz kün ösek qylar. Meili. Bəribir jūrtqa
jaqpaisyñ. Söileseñ taq-taq deidi, söilemeseñ aqymaq deidi.
Gəp basqada. Ğūmyr boiy tirnektep jiğan dünieni qalai bölisemiz?
Özimiz be, ölde sot arqyly ma? Özimiz tyndyrsaq qatyp keter i̇edi. Sot
aralassa-aq istiñ bülingeni. Meniñ tabysym tyrnaq būiatuğa da jetpei
qalatyny ras. Ol menen bes i̇ese köp jalaqy alyp keldi. Demek, myna
dünie-jihazdyñ köbi soğan qala ma? Joq! Auzyna tüsip tūrğan astan
airylyp qalatyn bosbelbeu ynjyğyñ men i̇emes, — dep Rauşan iştei
özin-özi qairai tüsti. Arpalysyp, alysyp ölem! İne-jip te
qaldyrmaimyn. Bərin əketem. Küni-tüni tynym tappai, köringenge köz
türtki bop jinağan köz qūrtyndai būiymdarymdy qalai ğana qiyp
tastap ketem? İeger men tyrnaqtap jinamasam myna arab kilemderi men
japon farforlary, rumyn üi jihazdary men çeh hrustaldary qaidan
keler i̇edi?! Aspannan tüser me i̇edi? Joq. Aqylbek bərin biledi. Arqa i̇etim
arşa, borbai i̇etim borşa bop osy kilemderdi qalai tasyğanymdy özi de
körgen. Sol kezde- aq üige bir nərse alaiyn desem, kerek i̇emes dep
baibalam salatyn. Mümkin, oğan qazir de keregi joq şyğar? Şynynda
da, men nesine qaidağy bir qalyñ qaiğyny töndirip otyrmyn? Bir aiağy
jerde, bir aiağy körde jatqan baiğūsqa dünie-jihazdyñ keregi ne?!
Aqylbek ölerdei bir betkei, tymyryq adam ğoi dep tüidi Rauşan.
Köpşigi qisaiyp ketpei tūrğanda i̇eptep- septep köñilin aulai beru kerek.
Əitpese i̇erteñ qyzyl köz bəle arqasyna qol tigizbei oiqastap ketse...
Onda halim müşkil. Mağan tük timei, jer sipap qaluym yqtimal.
Tağy da meni qūdai saqtapty dep Rauşan iştei öz oiyn ūştai tüsti.
Teginde, oq qağarym bar şyğar. Əitpese Aqylbektiñ qalai insult bop
qalğanyn jūrt bilip qoisa, i̇eki aiağymdy bir i̇etikke tyğady ğoi. Özi de
auyz aşyp, tiri janğa aitpapty. Qalai bolğanyn əzirge dərigerler de
bilmeidi. Əiteuir bir küni auzynan qağynyp qalmasa igi i̇edi. Oğan barmas.
Ynjyqtyğy jibere qoimas oğan. Būl syr aşylmai, özimen birge molağa
kömilse i̇eken.
Jüzinde bir tamşy qan-söl joq, bop-boz bop, i̇es-tüssiz jatqan
Aqylbekti auruhanağa əketip bara jatqanyn körgende Rauşan küieuin
iştei ölilerdiñ qataryna qosyp qoiğan i̇edi. Biraq Aqylbek ölmepti. Ony
üş ai i̇emdep, bas dərigerdiñ özi maşinamen üiine əkep saldy. Būl belgili
ğalymğa, inabatty azamatqa körsetilgen zor qūrmet i̇edi. Ony Rauşan
birden tüsindi.
Mine, Aqylbektiñ üiine qaityp kelgenine de bügin on bir kün bop
qapty. Biraq nauqastyñ beti beri qarar i̇emes. Qaita künnen-künge
əlsirep, janary sönip bara jatqan siiäqty.
Rauşannyñ osy bir küdigi barğan saiyn qoiulana tüsti. Əsirese, ol
bügin tañerteñ Aqylbek jatqan bölmege kirgende imany ūşty. Közi
adyraiyp, jaq süiekteri yrjyñdap, adam beinesi ketken, qūddy tiri
aruaqtai üreili bireudiñ özine tesile qarap tösekte jatqanyn körgende,
Rauşan töbesinen mūzdai su qūiyp jibergendei selk i̇ete tüsti.
İeki künnen beri ol küieui jatqan bölmege bas sūqpağan i̇edi. Qas
qağymda ön boiy qalşyldap, mūzdap ketkendei boldy. «Bügin öletin
şyğar» degen jymysqy oi Rauşanğa tabanda sap i̇etip jarmasa tüsti.
Sūmdyq bir qorqynyş sezimi ony bilep-töstep, jan alqymnan
tūnşyqtyryp əketip bara jatty.
Joq! Rauşan tap qazir tağdyr qosqan jarynan, jan seriginen, üş
balanyñ əkesinen airylyp qalam-au dep qoryqqan joq. Būl əieldiñ
zəresin qaşyryp, üreiin alğan müldem basqa nərseler i̇edi. Qazir ony sol
bir auyr oilar diñkeletip, qyl moiynğa taqap bara jatty.
Küieuiniñ jambasy jerge tigen küni-aq ol öziniñ qazdai qalqyp,
üirektei jüzip jürgen beiğam ömirinen, küieuiniñ qūrmetine
körsetilgen qoşemetten airylaryn, tirşiliktiñ bar tauqymeti öz
basyna tüserin ūqty. Rauşan osyndai oilardan üreilengen bolatyn.
Aqylbek mügedek bop qalğaly beri de talai ret auruhanağa jatyp
şyqty. Ol oqtyn-oqtyn i̇esinen tanyp, talyqsyp qala beretin dertke
ūşyrağan i̇edi. Auruy künnen- künge meñdep bara jatty.
Bir joly ol auruhanada üş aidai jatyp qaldy. Keseli asqynyp
ketken i̇eken.
Dərigerlerdiñ küşimen tiri qalypty. Ajal auzynan aman şyğypty.
Auruy uşyğyp Aqylbek qaita-qaita talyqsyp ketip, qatty
qinalyp jatqan künderdiñ birinde auruhananyñ bas dərigeri
Rauşandy şaqyrtyp aldy:
— Myna krizis ötkenşe aurudyñ janyñda kündiz-tüni küzetip otyratyn
adam kerek. Mümkin, öziñiz otyrarsyz. Küieuiñizdiñ hali tym naşar.
Mūndai jağdaida nauqastyñ qasynda jaqyn kisileriniñ boluyna biz
rūqsat i̇etemiz. Sony öziñizben aqyldasu üşin şaqyrtqan i̇edim, — dedi
bas dəriger.
— Oibai-au, kündiz-tüni sarylyp otyratyn uaqyt qaida mende?! Qyzmet
bar, üi işiniñ şaruasy da az i̇emes. Onyñ üstine, auruhana işindegi dəridərmektiñ iısine bir minut ta töze almaimyn. Ūnamsyz iıske allergiiäm
bar. Keşirersiz, — dedi Rauşan bet- auzy bülk i̇etpei.
— Jūmys ornyñyzğa biz özimiz telefon soğyp keliser i̇edik, — dedi dəriger
i̇endi qarsy aldynda pəlsinip otyrğan Rauşanğa jaqtyrmai qarap.
Rauşan əldeneden şoşyp ketken adamdai-aq at-tonyn ala qaşty:
— Atai körmeñiz. İes-tüssiz jatqan aurudy körsem-aq zərem
ūşady.
Keşirersiz... Özderiñiz amaldap...
Rauşan zyp berip kabinetten şygyp ketti. Bas dəriger bağanadan
beri būlardyñ əñgimesin i̇esitip tūrğan medsestra əielge qarady.
Dərigerdiñ būl közqarasynan: «Kördiñiz be, qandai qatygez əielder
bolady» degendi añğaru qiyn i̇emes i̇edi.
Osy qara tory əieldi bas dəriger öz isin jetik biletin, asa ūqypty
feldşer retinde ğana i̇emes, aq köñil, inabatty adam retinde de qūrmet
tūtatyn-dy.
Mine, bügin osy medsestra jönindegi oiynyñ dūrystyğyna tağy da
közi jetkendei boldy. Qaşan da közderi meiirim ūşqynyn şaşyp
tūratyn əiel bas dərigerden qiylyp sūranyp tūr:
— Doktor! Men i̇erteñnen bastap kezekti demalysyma şyğam ğoi. Mağan
rūqsat i̇etiñiz. Krizis ötkenşe men qasynda bolaiyn.
— Meiirkül apai, keşiriñiz, Aqylbek sizdiñ jaqynyñyz ba i̇edi?
— Joq! İeşkimim de i̇emes. Biraq tanuşy i̇edim...
— Meiirkül apai! Siz köpten beri demalysqa şyqqan joqsyz.
Tynyğuyñyz kerek. Onyñ üstine, bizdiñ ūjym sizge sanatoriiäğa
joldama bölip otyr ğoi. Al, Aqylbekten qam jemeñiz.
Medsestralardyñ birin sol kisige uaqytşa bekitip qoiuğa tura keledi.
Siz jolyñyzdan qalmañyz.
Biraq Meiirkül sanatoriiäğa barğan joq. Demalysyn Aqylbektiñ
palatasynda ötkizdi. Nauqas közin aşyp, özine- özi kelgenşe kündiz-tüni
qasynda boldy.
Aqylbek özi jan alqymğa taqağan bas auruynan i̇esin jiyp, közin
aşqan boida-aq aldymen dəl qasynda özine meiirlene qarap otyrğan
Meiirküldi kördi. Talai kün, talai tünder boiy auzyna su tamyzyp,
özine kütim jasap otyrğan osy Meiirkül i̇ekenin ol birden ūqty. Öitkeni
aurumen alysyp, jantalasyp jatqan sətterde birneşe ret qūlağyna osy
bir əieldiñ tanys dausy i̇emis-i̇emis kelip, onyñ beinesi közine
i̇elestegendei bop i̇edi.
Söitse, ol i̇eles i̇emes, şyn bop şyqty. Tüsi i̇emes, öñi i̇ekenine i̇endi ğana
közi jetkendei boldy.
Aqylbek mynadai küide jatyp, Meiirküldi tūñğyş ret körgende
özegine ört tüskendei-aq işi bir türli əlem- jəlem bop ketti. Ə degende,
quanaryn da, küiinerin de bilmei apalaqtap qaldy. Meiirküldiñ osy
auruhanada medsestra bop isteitinin bilgen soñ ğana səl-pəl i̇esin
jiğandai boldy.
Meiirküldiñ aldynda ol özin kinəli sanaityn. Şynynda da solai
siiäqty i̇edi. Jasy jer ortasynan asyp qalsa da Meiirkül tūrmys qūrğan
joq. Ögei şeşesi auruşañ boldy. Sony tastap kete almady. Basqa da
sebepteri bar i̇edi. Ony tek Aqylbek pen Meiirkül ğana biletin.
Tap qazir Aqylbek özi tösekke bailanyp jatsa da, özinen göri
qasynda otyrğan Meiirkülge köbirek jany aşityn siiäqty. İendi
aiağyna minip, auruynan sauyğyp ketse ğoi, onda ğūmyr boiy osy
əielge tabynyp öter i̇edi.
Bir aidan beri kündiz külki, tünde ūiqy körmei basynda otyrğan
osy bir meiirban əieldiñ aq jarqyn jüregin sau kezimde nege tüsinbedim
i̇eken dep iştei qynjyldy Aqylbek. «Bizder bir-birimiz üşin
jaralğandai jarasty i̇edik qoi. Sen meniñ alğaşqy mahabbatymsyñ ğoi,
Meiirkül. Sol sudan taza, sütten aq möldir sezimdi attap ketuge qalai
ğana arym şydady i̇eken? Ras, aryñdy aiaqqa basqam joq. Əitse de, seniñ
aldyñda keşirilmes kinəm bar siiäqty...»
Mine, biık kereuet üstinde kendiri kesilip, közderi şüñireiip, jüzi
juğan şüberektei bozaryp, qūr sülderi qalğan Aqylbek jatyr. Ony
aurudyñ azaby ğana i̇emes, ar soty da qazir janyn qysyp, qinai bastağan
siiäqty. Qazir ol öziniñ balausa künderin i̇esine alyp, janyñda otyrğan
Meiirkülmen iştei. ünsiz, közben söilesip, syrlasyp jatqandai i̇edi.
«...Birinşi kursta mağan universitet jataqhanasynan oryn
timedi. Sonda biz üş student bop senderdiñ bir bölmeleriñde pəterde
tūrdyq qoi, Meiirkül. Sol jyly sen onynşy klasta oqitynsyñ.
Sen ol kezde jaiau jatyp, atty tüsip qaraityndai-aq sūlu i̇ediñ.
Bizder sağan söilemek tügili, jəudiregen közderiñe tik qarauğa da
kədimgidei qaimytuşy i̇edik. Jatsaq ta, tūrsaq ta üşeuimizdiñ de
əñgimemiz sen boldyñ. Bizder üşin sen ömir boiy oqysa da
tausylmaityn ğajaiyp bir dastan siiäqty i̇ediñ.
Bügin oilap qarasam, sol kezde-aq sen menen göri batyldau bolğan
i̇ekensiñ ğoi.
Tarihtan ba, əlde ədebietten be, əiteuir bir sabaqtan kömektesip,
tüsindirip jiberiñiz dep bizdiñ bölmege kirgeniñ əli i̇esimde. Men jalğyz
özim otyr i̇edim. Ə degende, töbemnen jai tüskendei səl i̇eseñgirep qalsam
kerek. Birazdan keiin baryp qana i̇esimdi jiğandai boldym. Seniñ ne
aitqanyñdy i̇emes, qalai aitqanyñ ğana i̇esimde qalypty ğoi. Ūp-ūzyn
kirpikterdiñ astyndağy qaraqattai möldir közderiñ damylsyz oinaqşyp,
ainalasyna meiirim ūşqynyn aiamai şaşyp jatty. Uyljyp tūrğan
qaimaq i̇erinderiñnen közimdi aiyryp ala almai köpke deiin oşarylyp
qalsam kerek. Sol joly meni tūtyqpa auruy bar i̇eken dep qalğan
şyğarsyñ. Qaita-qaita kekeştenip, tilim kürmele berdi ğoi.
Ol kezde sen oiynda inedei böten oiy joq, añğyrt bala i̇ekensiñ-au.
Kitaptan əldeneni tüsindirip otyrğanda sausaqtarym kezdeisoq bilegiñe
tiıp ketse-aq beine bir ön boiymnan elektr togy jürip ötkendei denem
əldeqalai dirildep ketetin.
Keide i̇ekeuimiz əldenege daulasyp, iaki əñgimege berilip ketkenimizde
jibektei jūp- jūmsaq, ystyq alaqanyñdy meniñ qolymnyñ üstine
tastai salatynsyñ. Mūndaida men abaisyzda şoq basyp alğandai
yrşyp tüsem. Biraq sen i̇eş nərsege mən bermeisiñ. Meni qandai jan
azabyna salyp qoiğanyñdy öziñ de sezbeisiñ. Tük bolmağandai-aq
jaibaraqat otyryp, söilei beresiñ. Əñgime kezinde keide basymyz
tüiisip, seniñ ottai ystyq lebiñ betime tigende basym şyr köbelek
ainalyp, mol ləzzatqa kədimgidei i̇eltip, mas bop qaluşy i̇edim.
Mağan, əsirese, rūialda oinağanyñ ūnaityn. Mūndaida əlemde
naşar öleñ, jaman əuen joq siiäqty bop tūratyn. Kez kelgen muzyka
özinen-özi qūiqyljyp, qūlpyryp, türlenip sala beretin. Ənşeiinde
onşa ūnamaityn öleñderdiñ özinen i̇endi jaña mən- mağyna, tereñ syr
ūqqandai boluşy i̇edim. İeger adamdardy bir kezde şynynda da
muzykamen i̇emdeitin bolsa, onda rūialda tek sen ğana oinaityn
şyğarsyñ dep oilauşy i̇edim.
İesiñde me, Meiirkül? Armanyñ muzykant bolu i̇edi ğoi. Seniñ
talantyña i̇eşkim şübə keltirgen i̇emes. Biraq sen konservatoriiäğa i̇emes,
meditsina uçilişesine bardyñ. Nauqas şeşeñe bola solai istegeñindi
men tüsindim. Auru jeñgen anañnyñ ğūmyryn bir sağatqa bolsa da ūzartu
üşin öz armanyñnan bas tarttyñ.
Meiirkül! Sen mektepti bitirgen küni üiimizde kişigirim toi boldy
ğoi. Ras, oğan nebəri on-on bes qana adam şaqyrylğan i̇edi. Əitse de
men osynşa jyl ömir sürip, odan ülken, odan qyzyqty toi körgenim
joq.
Seniñ kəmelettik attestat alğan küniñ — meniñ ömirimdegi i̇eñ
baqytty kün bop qaldy.
Mūny men keiinirek baryp qana tüsindim. Sol keşte i̇ekeuimiz
döñgelene biledik. Sen sonda bükil jan jüregiñmen bige berilip, menen
basqa i̇eş nərseni körmei, sezbei, oilamai bilediñ.
Myna düniede quanyştyñ sonşama moldyğyna tañyrqağandai
qaraqat közderiñ külimsiredi. Asyl armanyñnan da artyq körinetin
ğajaiyp qyzdy aş belinen qapsyra qysyp, əlemdegi basqa nərseniñ bərin
bir sətke müldem ūmytyp, vals tolqynynda qalyqtai bileuden artyq
būl ömirde ne bar?! Demek, keiin basyma qandai auyr tauqymet tüsse de,
men būl ömirdiñ qyzyğyn körmedim dep aita almasam kerek dep oiladym
sonda. Adamnyñ qoly jetetin baqyttyñ bərine meniñ de qolym jetti-au
dep oiladym öziñmen qūiyndai ūiytqyp bilep jürgende.
Men künde tañerteñ tañnyñ arailap atqanyna i̇emes, seni tağy bir
mərte köretinime quanyp tösekten tūruşy i̇edim. Mağan myna əlemdegi
bar sūlulyqtyñ syryn ūqtyrğan da sen şyğarsyñ dep oilaimyn,
Meiirkül. Öziñe kezdesken künge deiin jaryq düniedegi, ainala
töñirektegi tabiğattyñ köl-kösir, ğajaiyp körkin körmei, qūstardyñ
myñ qūbylğan dauystaryn i̇estimei, özenderdiñ syldyrap aqqan əsem
əuenin ūqpai qalai bosqa jüre bergenime özim de qairan qalğan i̇edim-au
sonda.
Biraq men ol kezde sağan būl sözderdiñ birde-birin aitpağam ğoi.
Janymda jürgen öz baqytyma qol sozğam joq.
Səl qol sozsam-aq, ol köktemgi köbelektei ūşyp keter dep
qoryqtym. Seni sağymğa ainalyp kete me dep jasqandym. Mağan öziñdi
kün saiyn körip tūrudyñ özi de qol jetpes armandai i̇edi.
Nege men öz jüregimniñ əmirin oryndap, sol kezde osy sözderdi
sağan aitpadym i̇eken?! Jazğy şyqtai möp-möldir, pək sezimniñ
boiymnan der kezinde būlyqsyp, syrtqa oqşa atylyp şyğuyna nege
men jol bermedim? Qūddy qūryq timegen asaudai tulağan boiymdağy
ystyq sezimdi qalai ğana tūnşyqtyryp tastai berdim? Adam da özineözi sonşama qiiänat jasaidy i̇eken-au. Qazir oilasam men özime- özim
aitsa adam sengisiz sūmdyq kiiänat jasağandai bop körinem.
Meniñ baqytqa toly, jaima-şuaq künderim jazğy jañbyrdai
sebelep, közdi aşyp- jūmğanşa zymyrap öte şyqty. Ər adamnyñ
ömirinde i̇erteli-keş əiteuir bir jauyndy künderdiñ bolary haq. Biraq
meniñ būltty künderim basqalardan göri ūzañqyrap ketti bilem. Oğan
kinəli men özim. Meniñ boiyma tua bitken jigersizdik i̇edi.
Sürinbeitin tUiaq bar ma?! Biraq adamnyñ ömirindegi alğaşqy
adymdarynyñ sətti bastalğanyna ne jetsin! «Şu» degende-aq süringen
attyñ bəigeden ozyp kelmesi haq qoi.
Ötken ömirdi oi tarazysyna salyp qarasam, men alğaşqy
adymdarymdy-aq şalys basqan i̇ekenmin. Ras, universitetti üzdik
bitirip, qyzyl diplom aldym. Meni aspiranturağa qaldyrdy. Özime
ūnaityn taqyrypty berdi. Osy saladağy i̇eñ ataqty ğalymdardyñ biri
mağan jetekşi bop bekitildi.
Men būğan alğaşynda senerimdi de, senbesimdi de bilmei del-sal bop
jürdim. Sonşa nərseniñ birden bola qalğanyna özin sensem de, jüregiñ
ilanbaityn tərizdi i̇edi. Birte- birte jūldyzymnyñ oñynan tuyp
tūrğanyna közim jetip, köñilim sendi.
Biraq kökten tüsken quanyştan mas bop jürip, tep- tegis jerde
qalai sürinipketkenimdi özim de jöndi añğarmai qaldym.
Qoñyr kūz i̇edi. Almatyda oqyp jürgen bizdiñ auyl jastary bas
qosyp, sauyq keşin ötkizbek bopty. Oğan meni de şaqyrdy. Oğan seni
i̇ertpei jalğyz özim sopaiyp barudy ar kördim, Meiirkül. Biraq sağan
«jür» deuge de jüregim daualamady. Olai oilap, būlai oilap, aqyry
barmai-aq qūiaiyn dep şeştim. Əitse de bolmady «Barmaimyn» dep
üzildi- kesildi aituğa auzym barmady. Auyldas jigitter de jabysyp,
qadalğan jerinen qan almai qoimaityn nemeler i̇edi. Aqyry bardym
Sauyq keşi əldeqaşan bastalyp ketse kerek. Ony dastarhan
basynda otyrğan jastardyñ dauryğa söilegen sözderinen-aq añğardym.
Kelgenime iştei ökinip qaldym. Özderinşe meimanasy asyp, məre-səre
bop, boilaryna mastyq kirip, bet aldy jeligip otyrğan ortağa seni
şaqyrmağanyma bir jağynan quanyp qaldym, Meiirkül. Mauyqqan
mysyqtai közderi tūmandanyp, sezimge mas bop, i̇eseñgirep otyrğandardy
körgenimde özim de əldeneden jiırkengendei tiksinip qaldym.
Biraq qaityp şyğyp kete almai işten tyndym. tetiktengen sudan
taiynbas, nar təuekel dedim. Sümireiip baryp körsetken oryndaryna
otyra kettim.
Būl keşti jürgizuşi asaba jigit bizden bir kurs tömen oqityn, özime
jaqsy tanys student bop şyqty. Ol auzymen aidy alyp, qolymen kün
ornatatyn ölerdei maqtanşaq, köbik auyz kök malta i̇edi. Özinen-özi
lepirip, maltasyn i̇ezip jatyr i̇eken.
Meni körgende ol kökten izdegenin jerden tapqandai quanyp ketti.
Şamasy, aitar sözi tausylyp, tilge tiek i̇eter adamy da qalmasa kerek.
Körgen boida-aq ol mağan aş keneşe jabysyp aldy. Meni aspanğa
şyğara maqtap, auzyna kelgenin lyqsyta berdi. Jer basyp jürgenderdiñ
işinen menen artyq adamdy izdep tabu qiyñ i̇eken. Əiteuir tabanymdy
jerge tigizbei qoidy. İeñ daryndy aspirant ta, i̇eñ mədenietti jigit te,
keleşektep i̇eñ ataqty ğalym da men bop şyqtym. Jinalğan jūrttyñ
bəri kirpik qaqpai mağan qarap qapty. Beine bir osy keşte meniñ
məselem qaralyp jatqandai Uialyp, qysylğanymnan jerge kirip kete
jazdadym «Qoisaişy» dep jalğyz auyz sözben əlgi
böspe jigittiñ betin qaitaryñ tastauğa ynjyqtyğym jibermese
kerek. Mümkin, köpşiliktiñ közinşe qaidağy bir myljyñ nememen
bet jyrtysqym kelmegen şyğar. Əiteuir auzyn buğan ögiz siiäqty
mañqiyp otyra berdim.
Tör jaqta qūralai közderi tynym tappai oinaqşyp, taldyrmaştau
kelgen, aq qūba, ədemişe qyz otyr i̇eken. Jibek taldy, qolañ qara şaşyn
jinamai-aq sol küiinde arqasyna jaiyp tastai salğan. Qasyndağy
jigitke moinyn būryp, bota közderinen meiirim ūşqynyn şaşyp
jatqandai jəudirei qarağan sətte qyzdyñ qoiu maqpal şaşyna da jan
bitip, torğyndai tolqyndanyp, jelbirep ketedi Bir sət onyñ kirpik
astynan köz tastap, meni baqylap otyrğanyn sezip qaldym
Ol syqylyqtai külgende appaq marjan tisteri tüp- tügel körinip,
al qyzyl oimaq i̇erinderi uyljyp tūrady i̇eken. Sonşama jüzi jyly
körinse de, men ony jaişylyqta zildene söileitin qytymyr minezdi
jan ba dep qaldym. Öitkeni ol men tabaldyryqtan attap, i̇endi kire
bergenimde-aq birden iegimen nūsqap, qai jerge otyruym kerektigin
körsetti. Mağan bosağa jaqtan oryn tidi
Əlgi qyz jüziktiñ közinen ötkendei jūtynyp tūr. Ə degende, ol
mağan oğyna köz toqtatyp qarağan joq. Qasyndağy qiiäq mūrtty, būira
bas, əljuaz jigittiñ quşiğan iyğyna bir qolyn artyp qoiyp, i̇ekinşi
qolyn dirijerlarşa sermep, jūrtqa nūsqau berude i̇eken. Keş
jürgizuşisin tyñdap jatqan tiri pende joq. Jūrttyñ bəri əlgi qyzdyñ
auzyna qaraidy. Osynda kelgenderdiñ bərin tūrğyzatyn da, jürgizetin
de, işkizetin de, qoiğyzatyn da sol i̇ekenin anyq sezdim.
Osy keşti jürgizuşi jigit meni daryndy aspirant, bolaşyğynan
zor ümit kütetin biolog-ğalym dep aiaq-qolymdy jerge tigizbei ala
jönelgende, əlgi «əmirşi» qyz öz közine özi senbei qalğan adamdai
kirpikterin jiı-jiı qağyp, jypylyqtata berdi. Onyñ küdikpen
qaraityndai- aq jöni bar i̇edi. Men olpy-solpy kiınip, üsti-basyma mən
bermei qalai bolsa solai jüre beruşi i̇edim. Köilektiñ jağasy men
şalbardyñ qyry ütik körmei, myj-myj bop ketetin-di. Men myna
türimmen aspiranttan göri auyldan biyl ğana qalağa oquğa kelgen
abiturientke köbirek ūqsasam kerek.
Əitse de, əlgi «əmirşi» qyz mağan nazar audardy. İeki közi mende.
Mümkin, jañağy meni jer-kökke syiğyzbai lepire maqtağan böspe
sözderge ilanyp qalğan şyğar. Joq Mynau aqyl azuy şyqpağan i̇erme
qyz siiäqty i̇emes. Köpti körgen əkki əiel tərizdi. Aqyly alqymynan
aspağan aqymaq ta i̇emes. Oinaqy közderimen adamnyñ işin-syrtyn tügel
tintkilep, ne oilap, ne qoiğanyña deiin qalt jibermei sezip otyr.
Biraq ol mağan sendi. Adaldyğyma ma, əlde bolaşağyma ma? Qandai
qasietime közi jetti? Jaña ğana, meni jūrtqa tanystyrmai tūrğanda ol
mağan bir türli jiırkenişti közben qarağandai i̇edi ğoi. Aiaq astynan
qalaişa jūldyzym ystyq körinip qaldy i̇eken? İesikten kirip kelgenimde
kerdeñ minez tanytyp, jeñimen səlem berdi i̇emes pe? Əlde sol qylyğyna
Uialyp, juyp-şaimaq pa? Joq. Mynau jüzi janatyn jan siiäqty i̇emes dep
oiladym. Tügəne tüsinbei, basym qatty. Körkine köz sürinetin, nebir
jigittiñ sūltandary otyr ğoi. Solarğa nege köz tikpeidi? Talai jigitter
sodan közin almai, üzilip, üzdigip otyr i̇emes pe?
Myna bei-bereket, jelbuaz toptan tezirek qūtylğym kelip, qaituğa
asyğyp, tyqyrşyp ineniñ ūşynda otyrdym. Mūndaida sağat tili de ögiz
aiañmen asyqpai qozğalyp, uaqyt ta ötpei qūiady ğoi. Aqyry bir kezde
köpten kütken üzilis te jariiälandy. Sol səttegi abyr-sabyrdy
paidalanyp, ūry mysyqtai aiağymnyñ ūşymen i̇esikke qarai bettedim.
Bölmeden i̇endi şyğa bergenimde, bireu meniñ atymdy atap şaqyrdy. Jalt
qarasam, jañağy «əmirşi» qyz i̇eken. Amalsyz bögelip qaldym. Sol-aq
i̇eken, muzyka oinap
ketti. Qyz meni bige şaqyrdy. Bizder biledik. Ūstalyp qalğanyma
iştei ökindim. Biraq syr bergem joq.
Üzilisten soñ ərkim öz ornyna otyrdy. Men de öz ornyma
jaiğastym. Tek əlgi qyz ğana öz jaiyna barmai, meniñ qasymdağy
oryndyqqa otyra ketti. Ol özgeler tərizdi syzylyp, syzdanyp tūrmaidy
i̇eken. Adamdy kiıp ketedi. İerke balaşa taisalmai söilesedi. Jaidary
ma dep qalasyñ. Mümkin, mağan osy aşyq-jarqyndyğy ūnağan şyğar.
Əiteuir batyl qimyldaidy. Özi menimen baiağydan tanys kisidei i̇eminerkin söilesedi.
Adamdy i̇erkine qoimai, əp-sətte bilep-töstep alady i̇eken. Sol
arada ol özin tanystyryp ta ülgerdi. Pedagogika institutynyñ soñğy
kursynda oqityn bop şyqty. Söz arasynda mağan ol: «Siz ben biz
jaqyn adamdarmyz, men de bolaşaq biologpyn, sondyqtan birge
bolğanymyz jön şyğar», — dep syqylyqtap külip qoidy.
Myna siqymmen aqqudyñ kögildirindei ədemi qyzğa qalai jağyp
qalğanyma özim de tüsinbei del-sal boldym. Men ğana i̇emes, osynda
otyrğan jūrttyñ bəri əlgi qyzdy mağan qimaityn siiäqty. Tek sol qyz
ğana i̇eşkim bilmeitin bir qūpiiä syrğa əbden qanyq tərizdi i̇edi.
Būl jūmbaqtyñ şeşimin men arada köp jyldar ötken soñ ğana
taptym. Mūndailar özderiniñ aidauyna jüretin, aitqanyna könetin, iiü
almas momyn, bala minezdi, ynjyq jandardy bir körgende-aq jazbai
tanidy. Özi siiäqty bit işine qan qūiğan qularğa jolamai qūiady i̇eken.
Al, qazir jañağy qyz janyma kep otyrdy. Sonşa jigitti mensinbei,
mağan özi kelgenine bir jağynan mereiim ösip, əjeptəuir qompiyp
qalsam kerek. Sol sətte ketip qalmağanyma iştei quandym da.
Bir sət tör jaqta jaña ğana myna qyzdy özinşe iemdenip otyrğan
būira bas, mūrtty jigitke közim tüsip ketti. Sol-aq i̇eken, işim mūzdap
sala berdi. Tabanda meni tütip jep qūiatyndai-aq oqty közderimen atyp
otyr i̇eken. Jünin syrtqa tüksitip, sūstanyp alypty. Myna qyzdyñ
qasynan ketip qalğanyn menen körip, ölerdei namysy qozyp, aq saitany
ūstap otyr. Men de ony işimnen jaqtyrmai, kirpikşe jiyryla qaldym.
Ol qazir ylañ salyp, qiqañ şyğarğysy kep otyrğan adam siiäqty körindi
mağan. Bir-i̇eki mərte közben süzinip te qaldyq. Atyp tūryp, şyğyp ketkim
keldi. Bir-aq otyrğan ornymnan tyrp i̇etkem joq. Özime de beiməlim bir
siqyrly küş meni tapjyltpai tastady. Nege men ketem? Nege ol
ketpeidi? Ol sosyn menen qorqyp ketti dep iştei masairamai ma? Myna
qyz mağan arqa süiep, ədeii qasyma kelgen şyğar. Joq İendi ketsem bar
ğoi, osy jūrttyñ bəri meni qorqyp qaşty dep oilaidy
Meiirkül! Sol sətte seni köz aldyma i̇elestetip kördim. Öziñdi qasyma
kep otyrğan qyzben oişa salystyryp ta qoidym. Seniñ jüziñde
jylylyq köbirek-au dep qaldym. Ras, janymdağy qyz senen göri
ədemileu jaralğan. Biraq közge bir türli salqyndau bop körinedi i̇eken.
Sen, Meiirkül, səl Uiañdausyñ ğoi. Al, būl aşyq-jarqyn. Tipti şamadan
tys batyldau ma dep qalasyñ. Adamdy bir körgende-aq ūrşyqşa iırip
əketedi. Onymen söileskende kisi iştei qysylyp-qymtyrylmaidy,
qinalmaidy. Qaita qalaişa bəige atyndai añqyldap ketkeniñdi öziñ de
sezbei qalasyñ. Şirkin, sol qyzdyñ minezi sende bolsa ğoi, Meiirkül.
Onda men kökiregimdi kernep jürgen jyr-dastanymdy öziñe
baiağyda-aq aityp berer i̇edim.
Ne kerek, sol keş bitkenşe qyzdyñ qasynda tapjylmai
otyryp, aqyry ony jataqhanasyna deiin şyğaryp saldym.
İerteñine tağy da kezdesetin bop qoştastyq.
Qoştasarda ol mağan özin qaşan, qai jerde kütuim kerektigin təptiştep
tüsindirip berdi. Aty — Rauşan i̇eken.
Nege i̇ekenin qaidam, i̇erteñine sol kezdesuge aiağym tartpai-aq qoidy.
Sol küni sen de üide i̇ediñ, Meiirkül. Qasyña baryp otyrğym keldi.
Keşegi qyz siiäqty batyl-batyl söilep, kökeide jürgen oiymdy
bükpesiz jaiyp salğym keldi öziñei Seni bi alañyna, kinoğa, teatrğa,
parkke, əiteuir bir jaqqa şaqyrğym keldi. Qasyña da bardym. Sen kitap
oqyp otyr i̇ekensiñ. Quanyp qalğandai körindiñ közime. Biraq birdeme
deuge auzym barmady. Jüregim daualamady. İerteñgi sabaqty
syltauratyp i̇esikten şyğyp kettim.
Sol ketkennen Rauşanğa bardym. Özimdi-özim zorlap bardym. Sol
joly bizder ūzaq qydyrdyq. Basymyz auğan jaqqa jüre berdik. Rauşan
ketuge asyğa qoimady. «Qaitaiyq» deuge Uialdym. Tañ bozaryp atqanşa
qalany kezip, jüre berdik.
İerteñine keşke qarai Rauşan bizdiñ jataqhanağa özi keldi. Būlai
bolar dep oilamağan i̇edim. Əri qysylyp, əri apalaqtap sasyp qaldym.
Rauşan mūny dereu seze qoidy da, özinşe qaljyñdasqan boldy «Būl
künde dedi ol, küle söilep, — jigit qyzdy i̇emes, qaita qyz jigitti
izdeidi. Būl modağa ainalğaly qaşan. Al zamannyñ ağymyna, ömirdiñ
ileuine kim qarsy şyqpaq?! Men be, əlde sen be? Bügingi ömir
dariiäsynyñ ağysy küşti. Onşa-mūnşa adam oğan şese almaidy», —
dep qyz syqylyqtai küldi.
Men mūny jai aityla salğan əzil şyğar dep küldim de qoidym.
Biraq ol men oilağandai qyljaq söz bolmai şyqty. İerteñine tağy
keldi. Bara-bara mūnysy ədetke ainaldy. Özi keledi, özi ketedi Meniñ
nem ketedi dep oiladym. Onyñ künde kelip, ketuine birte-birte i̇etim de
üirengendei boldy. Kelmei qalsa tipti i̇eleñdep tūratyn bop qaldym.
Söitip jürgenimde Rauşan tağy bir «öner» şyğardy. Bir küni
keşkisin ədettegisinen ūzağyraq otyrdy da: «Bügin qaitpaimyn, osynda
qonam» dep mağan nazdana qarap, syqylyqtai küldi. Alğaşqyda men
qaljyñy şyğar dep otyrdym. Soñynan baiqasam şynynda da ketetin
türi joq.
— Qalai qaitpaisyñ? — deppin sasqalaqtap.
— Qalai deitini bar ma? Meni quyp şyqpassyñ?
— Joq, ə. Biraq komendant birdeme dep jürmese...
— Komendant ta adam şyğar, tüsiner. Myna tas qarañğyda
qalağa qalai qaitam? Qorqam ğoi.
Bizdiñ jataqhana, şynynda da, qaladan alysta, Alatau bökterindegi
nu qalyñ alma bağynyñ işinde i̇edi. Tünde būl mañai közge türtse
körgisiz qap-qarañğy bop ketedi.
— Men aparyp salaiyn, — dedim özimdi-özim zorlağandai
küşene söilep.
— Oibai-au, men ne deimin, sybyzğym ne deidi? Tün ortasynda
jataqhanağa kim kirgizedi meni?! Qyzdarğa ne betimdi aitam?
Tösegiñdi qyzğansañ, men myna divanğa-aq syiyp ketem.
Aqyry ol bizdiñ bölmede tünep şyqty. Mūnysyn i̇eki- üş
künnen soñ tağy da qaitalady. Birte-birte būl da üirenşikiti
ədetke ainalyp bara jatty.
Rauşan i̇ekeuimizdiñ aramyzda syrt közge jöndi körine qoimaityn
astyrtyn, iştei i̇eges bastalğandai i̇edi. Men Rauşannyñ bizge kelip-ketip,
keide tipti tünep qalyp jürgenin i̇eşkim körmese i̇eken dep küiip-pisem.
Al, Rauşan bolsa, kerisinşe əreket jasaidy.
Osynda jatatyn aspiranttardyñ közine köbirek tüse beru üşin janyn
salady. Qyzğa üzildi-kesildi kelme dep aituğa küirektigim jibermedi.
Kümiljip tūryp birdeme degen bolam. Ondai sözge Rauşan tipti qūlaq
ta türmeidi. Əitse de, men arym taza, qiiänatym joq qoi dep ündemei
jüre berdim.
Men i̇endi özimniñ sonşalyqty dərmensizdigime, küirektigime
qynjyldym. Biraq künde özimdi-özim «İeşkimniñ aryn attağam joq,
nesine qynjylam» dep jūbatumen boldym.
Būl kezde men jümystyñ qyzyğyna tüsip ketken i̇edim. Kündiz-tüni
kitaphana zaldarynda, universitet laboratoriiäsynda, ğylymi-zertteu
instituttarynda bolam. Dissertatsiiäğa qajetti materialdardy
jinaimyn. Jataqhanağa tündeletip keş qaityp jürdim.
Bir küni keşke kelsem, meniñ jatatyn kereuetimdi bireu balkonğa
şyğaryp qoiypty. Bölmeniñ ortasynda ūzyn stol qoiylğan. Üsti
tolğan tağam. Işimdik. Bolbyrap pisken kesek-kesek i̇et. Uyljyğan alma,
möp-möldir jüzim. Dastarhan tūnyp tūr.
Tügine tüsinbei, divanda ündemei kitap oqyp otyrğan Rauşanğa
qaradym.
— Būl ne toi?
— Şynymen-aq, bilmeisiñ be?
— Joq.
— Səl oilanyp körşi.
— Neni oilanam?
— Öziñdi.
— Özime ne bopty?
— Ülken oqiğa...
— Jūmbaqtamai aitsañşy!
— Nege sonşa aşulanasyñ?
— Joq, ə...
— Bügin sen jiyrma beske toldyñ ğoi.
— Aqşany qaidan...
— Qoryqpai-aq qoi, sen. İeşkimdi tonağam joq. Stipendiiä
aldyq, bügin.
İə, müldem ūmytyp ketippin-au. Ūmytqam joq. Ömirimde tuğan
künimdi atap körgen jan i̇emespin. Bir türli Uiat siiäqty. Degenmen,
özgelerdiñ mūndai toiynan qalmaitynmyn. Şynynda da, jiyrma bes
degen adamnyñ ömirindegi ülken bir beles qoi. Qaityp oralmaityn,
qartaiğan şaqta armandaityn, aqyndardyñ jyryna arqau bolğan
jiyrma bes...
Bügin qanşama köp dostarymmen, tanystarymmen kezdestim. Biraq
birde-biri meniñ tuğan künimdi i̇esterine de alğan joq. jiyrrma bes jasqa
keldiñ dep qūttyqtağan joq.
Tipti menimen i̇eşqaisysy jöndep söilesken de joq. Bəri asyğys. Bəri
şarua basty.
Mümkin, olar meniñ tuğan künimdi bilmeitin şyğar. Ömiri ony özim
de toilağan i̇emespin ğoi. Əitse de, müldem böten adamnyñ öziñe
qamqorlyq jasap jürgenin sezinudiñ özi jaqsy i̇eken. Būl özi mağan būryn
tanys i̇emes sezim i̇edi. İeger qalasa, yqylas qoisa, adamdar bir- birine
qanşa köp quanyş sezimin syilai alady, ə! Ol üşin köp nərseniñ de
keregi joq i̇eken ğoi özi. Nebəri kişkene qūnt-yqylas bolsa jetip jatyr.
Biraq keide sonyñ özin de, bir-i̇eki auyz jyly sözdi de qimai, sūmdyq
sarañdyq jasap jiberemiz-au. Köbine qūnttamaimyz ğoi. Men özimşe
i̇eskerip, i̇eşkimdi tuğan künimen arnaiy baryp qolyn qysqan i̇emespin.
Basqa bireuler qūttyqtap jatsa, qosyla salam. Mūnym dūrys i̇emes i̇eken
ğoi dep oiladym.
Sol sətte tağy da sen i̇esime tüstiñ, Meiirkül. Rauşannyñ ornyna
sen nege gül alyp kelmediñ i̇eken, ə? Əlde sağan özim baruym kerek pe
i̇edi? Osy qyz, jigit dep bölip jatudyñ keregi ne? Myna Rauşan siiäqty
kiıp ketu kerek qoi.
Işimnen qanşa jek körip jürsem de, naq sol sətte Rauşanğa bir
türli işim jylyp sala berdi. Bota közderi jəudirep, toiğan qozydai mopmomakan ğana otyrğan osy bir qyzğa tūñğyş ret ūzaq köz toqtatyp,
i̇eljirei karadym. Tap kazir onyñ şaşynan sipap, mañdaiynan süigim
kep ketti. Biraq alqymğa kep qalğan sezimdi jaibaraqat būğyp jatqan
aqylğa jeñgizdim. Quanğanymdy da, rizalyğymdy da bildirmeuge
tyrystym. Bar bolğany:
— Kel onda, otyraiyq stolğa, — deppin.
— İekeuimiz ğana ma?
— Əitpegende şe?
— Qoi. uiat bolar. Şaqyr, körşi jigitterdi.
Özimmen student kezden-aq jaqyn bop jüretin bes-alty aspirant
keldi. Birde-biri Rauşandy körmegen i̇eken. Biraq mağan bir qyzdyñ
kelgiştep jürgenin, meniñ odan azar da bezer i̇ekenimdi qūlaqtary şalyp
qalğan boluy kerek. Ony sözderinen baiqadym. Rauşan şai daiyñdamaq
bop, as üige şyğyp ketken sətte olar ala qaljyñ, aqtai külkige köşti.
Sosyn bəri jabylyp, mağan dürse qūia berdi:
— Būdan artyq perişteni qaidan tappaqsyñ?!
— Pai-pai, basqa qonğan baqytty mañdaiğa teuipti degen osy
da.
— Baqyttyñ da közi soqyr! Ne tazğa jolyğady, ne aqyly azğa
jolyğady i̇eken
ğoi.
— Qolyña özi kep qonğan qūstan bylbyrap jürip airylyp
qalsañ bar ğoi,
ömiriñ ökinişpen ötpei me?
— Sen i̇endi mūndai qyzdy töbeñmen jer qazsañ da taba
almaisyñ.
— «Öziñ süigendi i̇emes, öziñdi süigendi al» degendi i̇esitip pe
i̇ediñ?
— Pisirgen tağamdaryn aitsaişy, şirkin! Tañdaidy jūlyp
barady ğoi.
Bəri de Rauşanğa tamsanyp, tañdailarynyñ suyn jūtyp ketti.
Bölmede i̇ekeumiz ğana qaldyq. Qonaqtar i̇esikten şyğysymen-aq Rauşan
qasyma kep otyrdy. Bizder tağy da bir- i̇eki riumkadan işip saldyq. Işken
saiyn i̇erikti bilep, boidy alyp barady.
Işkilik pe, Rauşannyñ yqylasy ma, dostardyñ jyly lebizi me,
mümkin bəri de şyğar, əiteuir baiqaimyn topsam bosap qapty.
Dastarhan jinap, tompañ qağyp jürgen osy bir qyzğa i̇endi i̇eljirei
qarap, iştei i̇egilip otyrmyn «Özi, şynynda da, auyzğa ürip salğandaiaq süikimdi i̇eken ğoi. Osy künge deiin qalai baiqamağanmyn, ə?» —
degen oi sap i̇ete tüsti.
Aldyna kip-kşikentai aljapqyş bailap alyp, stoldyñ üstin tez-tez
sürtip jatqan Rauşandy ün-tünsiz bileginen ūstap, özime qarai aqyryn
ğana tarttym. Ol da qarsylasa qoiğan joq. Qaita naq osy sətti köpten
beri- aq zaryğa kütken jandai qasyma sylq i̇etip otyra ketti. Basqalardy
mañaiyna jolatpai qoiğan asau i̇elik meniñ qūryğyma özi kep moinyn
ūsynyp tūrğandai körindi. Naizağaidai jarq i̇etip bir sekundta-aq öte
şyğatyn jalğan sezim be, jalynğandai jəuteñdep tūrğan qyzğa degen
aianyş sezimi me, əlde mastyq kezde bas köteretin siqyrly soqyr sezim
be, əiteuir ony tüñğyş ret jan-tənimmen qapsyra qūşaqtap, bauyryma
bastym. Sol-aq i̇eken, ol əldekimnen köpten beri japa şegip, jəbir körip,
i̇endi ğana janaşyr adamyna jolyğyp, soğan mūñyn şağyp jatqan
jandai özinen-özi öksip-öksip jylap jiberdi. Ol i̇egilip jylağan saiyn
kişireiip, qūşağyma ottai basylyp, boiyma sudai siñip jatty
Biz i̇ekeuimiz sol küngi tañdy i̇erli-zaiypty adamdar bop birge qarsy
aldyq.
Birte-birte alğaşqy künderdiñ işigdedegi aptaptai ystyğy da
basylaiyn dedi. İendi men beine bir i̇es-tüssiz mas küiinde auyr qylmys
jasap qoiyp, i̇erteñine i̇esin jinağanda
keşegi qylyğynan bügin özi qysylğan kisidei janymdy qūiarğa jer
tappai qipaqtai berdim.
Bettiñ aryn belge tüiip, öziñe baryp, ağymnan jarylmaq ta boldym,
Meiirkül.
Biraq ne betimmen baram? Ne aitam? «Aru jannyñ aryn attağanym ras
i̇edi, biraq i̇endi öz basymdy araşalai almai jürmin, meni qūtqara gör,
Meiirkül», — demekpin be?! Əlde
«Bəri jalğan, myna qyz mağan jala jauyp jür, oğan senbe», — dep sağan
ötirik aitam ba? Joq! Būl qaqpanğa özim tüstim, demek, odan i̇endi qalai da
özim qūtylyp şyğuym kerek dep tüidim.
Biraq men qanşa jan ūşyra tyrbañdasam da abaisyzda tüsken
tordan qūtylyp kete almadym. Qaita qūtylmaq bop ūmsynğan saiyn
qoimaljyñ laiğa būrynğydan beter bata tüstim.
Söitip jürgende, Arman düniege keldi. Tūñğyşymyzdyñ quanyşy
bizge köp nərseni ūmyttyryp jibergendei boldy. Rauşanğa birte-birte
köñilim jibip, yqylasym artyp bara jatqanyn sezdim. Bir qolymmen
tūñğyşymdy köterip, i̇ekinşisimen əielimdi qoltyqtap, nərestehana
i̇esiginen əke bop şyğyp bara jatqanymda düniede menen baqytty jan
joq siiäqty i̇edi.
Biraq būdan üş jyl būryn meniñ aiyqpas, auyr dertke
şaldyqqanymdy bilgende Rauşan sağymdai qūbylyp, sabyndai
būzylyp şyğa keldi. İendi ol baiağy, būdan on toğyz jyl būrynğy
ailaly, aiar Rauşanğa köbirek ūqsaityn i̇edi.
Bir-birimizdi i̇eşqaşan da süimegenimizdi mügedek bop qalğan soñ
ğana bildik. Bizder syrt közge syr bermeu üşin ğana ğūmyr boiy ömir
sahnasynda «ğaşyqtar» rölin oinap kelippiz. Sony i̇e sime alğanda
qağanağym qars airylyp kete jazdaidy.
Aqylbek bir sətke osyndai oilarğa şomyp, qasynda otyrğan
Meiirkülge mūñyn şağyp jatqandai i̇edi.
Ömirde adam aitsa nanğysyz oqiğalar bola beredi i̇eken ğoi. Aqylbek
jūrtpen onşa aralaspai, oqşaulanyp qalğan i̇eken. Ol i̇endi özgeler
tügili, pəlen jyl bir şañyraqtyñ astynda otandasyp kelgen öz əielin
de jöndi bilmeitin bop şyqty. Ondağan jyldar boiy ol közi bola
tūryp, ainalasyndağy ömirdi körmei, qūlağy bolsa da i̇eşkimdi i̇estimei,
tili tūrsa da söilemei kelgen i̇eken. Rauşan ne aitsa, ne i̇estise, ne körse
tek sonymen ğana qanağattanyp kelipti.
Sonyñ bərin Aqylbek i̇endi ğana, aiağyna şyrmau tüsken soñ
baryp tüsinip otyr.
Aqylbek bügin auruhana töseginde jatyr. Basyna tüsken tauqymetke
birtindep köndigip kele jatqan siiäqty. Əitse de, Rauşannyñ aiarlyğyn
i̇esine alsa-aq aşu-yzadan aza boiy qaza bop ketedi
Bir sət Aqylbektiñ köz aldyna ammofil-ara i̇elestep ketti. Būl özi
aramdyğyna naiza boilamaityn, nağyz aiar- ara. «Būdan jədigöi, būdan
tasbauyr jəndik jer betinde joq şyğar» dep oilaityn ol.
Aqylbek entimolog-ğalym. Demek, jəndikterdiñ, şybynşirkeilerdiñ tirşiligin zertteidi. Özi keide əzil- şynyn aralastyryp:
«Biz köktem kelse-aq tentek balalar siiäqty köbelek quyp ketemiz», —
deitin. Ol jyl saiyn arnaiy ekspeditsiiäny basqaryp, jəndikteri mol
tau men tasty kezip jüretin. Sondai saparğa şyqqanda əlgi aiar-aranyñ
«şekten şyqqan» zūlymdyğyn, jədigöiligip, meiirimsizdigin talai
tamaşalap, jağasyn ūstağan.
Əlgi ammofil-ara jūmyrtqadan jün qyryqqan qu. Sol qulyqsūmdyğymen özinen on i̇ese küşti dūşpanyn qas qağymda aldap soğady.
Mūnyñ küni-tüni soñyna tüsip
izdeitini — kümis qoñyz. İə, aily tünde jalt-jūlt i̇etip körinetin kədimgi
əsem qoñyzğa
«ğaşyq» ol.
Jaişylyqta kümis qoñyz jañağy aiar-aradan qoryqpaidy. Odan
aiylyn da jimaidy. Öitkeni qoñyzdyñ toğyz qabat torqadai qalyñ
sauytyna əkki aranyñ qyldyryqtai nəzik inesi batpaidy da. Ara jüz ret
şaqsa da qoñyz bylq i̇etpeidi. Jədigöi ara öziniñ əlsizdigiñ,
dərmensizdigin, dūşpanyn qara küşpen jyğa almasyn iştei sezedi.
Sondyqtan ol köbine ailağa köşedi. Ailaker ara öz jemtigin şyr
köbelek ainala ūşyp, yzyñdap, qūiqyljytyp, bir yrğaqtağy ənge
basady. «Önerpaz» aranyñ ənine qūmar beişara qoñyz dereu muzykağa
i̇eltip, mas bop qalady. Naq sol kezde kümis qoñyzdyñ omyrtqa tūsyndağy
ineniñ jasuyndai jip-jiñişke syzat bir sekundqa özinen-özi aşylyp
ketedi i̇eken. Anadan zūlym tuylğan əkki arağa keregi de sol. Sol bir
sekundtyñ işinde ol öziniñ naizadai ötkir piskek mūrtyn añqau
qoñyzdyñ arqa jūlynyna kirip i̇etkizip şanşyp ülgeredi. Qūralaidy
közge atqan mergendei-aq ineniñ jasuyndai tesikke naizasyn mült
jibermei, dəl şanşidy.
Ras, būğan kümis qoñyz öle qoimaidy. Biraq tört aiağynan da birdei
airylyp, ömir boiy ornynan tyrp i̇etip qozğala almaityn bop qalady.
«Qanypezer» arağa keregi de sol. Izdeitini — keudesinde jany bar, biraq
özdiginen qaşyp kete almaityn «mügedek-qoñyz». İeger mūndaida əlgi
qoñyz ölip qalsa, «mergen» ara oğan qaramaidy da. Öitkeni arağa keregi
özdiginen jüre almaityn, biraq keudesinde jany bar tiri qoñyz. Nege
deisiz ğoi?
Mūnyñ da özindik syry bar.
Əkki ara öziniñ «tiri tūtqynyn» süirelep, jer astyndağy tas
qarañğy inine aparady. Biraq ony özi jemeidi. Būl onyñ əli düniege
kelmegen, bolaşaq ūrpağyna əzirlep jatqan azyğy. İendi jañağy analyq
ara qarañğy inde, əlgi «tūtqyn» qoñyzdyñ janynda jatyp özi ūryq
tastaidy. Ara ūryğyn tögedi de, öz ūrpağynyñ ösip- jetiluin kütip
jatpai-aq sol minutta innen şyğyp qaşyp ketedi. Ol öz balalaryn
ömirinde bir ret te körmeidi. Tipti özi ūryq tökken mañaiğa jolamai alys
ölkelerge ūşyp ketedi.
Al, aranyñ jaña tastağan ūryğy üş-tört aidan keiin ğana tirilip,
közin aşady. Əlgi
«mügedek qoñyz» soğan deiin, iağni üş-tört ai boiy tyrp i̇ete almai,
jəuteñ köz bop jata beredi. Ara ūryğy ösip, jetilgen soñ azyq izdep əure
bolmaidy. Olar qara qūrymdai qūjynap, tap qastarynda daiyn jatqan
asqa — əli jan bere qoimağan tiri qoñyzdy tarpa bas salyp, əş-püşke
keltirmei tügin qoimai jep qūiady.
«Beişarany tiridei tūtqyndap, üş-tört ai azaptaudyñ özi qandai
qatygezdik!» dep oilaityn sol kezde Aqylbek.
Qazir Aqylbek bağanadan beri birese o jağyna, birese būl jağyna
şyğyp, özin ainalşyqtap, auzy tynym tappai, əldenelerdi aityp,
kölgirsi külip jürgen əielin əlgi aiar-arağa ūqsatty.
Rauşan bügin nauqas küieuine jany aşyğansyp, qanşa ah-uh dese de
dausynan tittei de qaiğynyñ nyşany sezilmeitin siiäqty. Mūndaiğa sau
kezinde Aqylbek mən bere qoimaityn. Rauşannyñ aiarlyğyn jaña ğana
añğarğandai boldy. Tabanda işi mūzdap, özinen-özi titirkenip ketti.
Aqylbek aiaqtan qalyp, meşel bolğaly özin osyndai tiri
«tūtqyn» sanaityn. Jaqynda ğana üiinde bolğan bir oqiğa
i̇esine tüsti.
Bir küni tañerteñ Rauşan i̇eş nərse bolmağandai-aq Aqylbek jatqan
bölmege jairañ qağyp kirip keldi. Aqylbek ə degende öz közine özi
senbei, qas qağymdai bir sətke oşarylyp qaldy. Küni keşe ğana azuy
alty qarys bop, aşuğa bulyğyp, oqty közimen atyp jür i̇edi. Bügin özinenözi müləiimsip, juas bola qapty. Tipti özi şybyn janym
seniñjolyñda qūrban dep, şlip tösek, jaiylyp jastyq bolyp, ölipöşip bara jatqan siiäqty körindi
Sol sətte Rauşan küieuiniñ işine kirip, syrtyna şyqty. Baiyz
tappai məimöñkelei söilep otyr. Əñgimesi qoiulap barady.
Biraq Aqylbek būl kezde əieliniñ şyn sözine de oñailyqpen ilana
qoimaityn bop qalğan i̇edi. Sondyqtan ol Rauşannyñ ne aityp, ne
qoiğanyn qūlağyna ilgen de joq.
Qūddy dybyssyz kino körip otyrğandai-aq Rauşannyñ betəlpetindegi san qily özgeristerdi ğana qyzyqtap, sony tamaşalap
jatyr.
Būryn sau-salamat şağynda Aqylbek, sirə, əieliniñ jüristūrysyna, qas-qabağyna, söileu mənerine dauys yrğağyna köz toqtatyp
qaramağan i̇eken. Sonyñ bərin bügin ğana körgendei-aq auzyn aşqan
küiinde añqiyp qapty
Bağanaly beri əieliniñ jüzinen köz almai jatqan Aqylbek bir sət
Rauşannyñ negizgi əñgimege köşkenin közinen jazbai tanydy. Ol öz
oiymen əure bop, əieliniñ sözin tyñdai alğan joq i̇edi. İendi ğana qūlaq
türdi
— Sen jatqaly abyrjyp, i̇esimiz şyğyp ketti ğoi, — dedi Rauşan —
Myna üidiñ de berekesi qaşty. Tozyp barady. Jöndeu kerek. Būl üidiñ
i̇edenine būiau timegeli qaşan. Qabyrğalary da qara küie bop ketti.
Jaqsylap aqtap tastasam dep i̇edim.
«Aitar oiyñ būl i̇emes» dep oilady Aqylbek. Öitkeni Rauşan
ömirinde üidiñ qabyrğasyna da, i̇edenine de qol tigizgen jan i̇emes.
İeşqaşan mañdaiy terlep, şarua istegen joq.
— Balalardan da habarsyz qaldyq, — dep əñgimesin Rauşan ūştai tüsti
— Bes-alty künge sūranyp auylğa baryp kelsem degen oiym bar. Būğan
qalai qaraisyñ?
Aqylbek əieliniñ būl sözine de ilanğan joq «Bauyryma kirip, işten
jailamaq qoi» dep oilady ol. Əitse de, i̇endi kökeiindegisin qaşan
şyğarar i̇eken dep şydamy tausylyp, tağatsyzdana bastady.
Tap qazir Rauşanğa küieuiniñ iı jūmsarğandai bop körindi. İendi
ol Aqylbekti maily şiektei ainaldyra bastady
— Aqylbek! Sen biraz kün, men üidi jöndep, auylğa baryp qaitqanşa
əlgi... Əlgi ne i̇edi özi... Mügedekter üiinde jata türsañ qaitedi, ə? Keiin
özim baryp əkelem. Onda kütimiñ de jaqsy bolady. Jalgyz jatyp,
zerikpeisiñ. Meniñ de köñilim alañ bolmaidy sağan...
Rauşan tağy da maltasyn i̇ezip, əldenelerdi tüsindirip jatty.
Biraq Aqylbek odan arğysyn i̇estigen joq. «Mügedekter üii» degen
jalğyz auyz sözdi ğana bireu qūlağyna qaita-qaita sybyrlap, üzdiksiz
kaitalap jatqandai boldy.
Öz əielin özi qapelimde tanymai qalğan adamdai-aq ol Rauşannan
köz almai, tañyrqai qarady. Əitse de, Aqylbek əieliniñ kökeiindegisin
birden ūqty. «Qanşa jaman bolsa da mūndaiğa barmaityn şyğar» dep
oilauşy i̇edi. «İə, būl i̇eşteñeden taiynbaityn, qanypezer i̇eken ğoi»
dep tüidi Aqylbek. Rauşan qazir oğan: «İendi keregiñ joq, ket.
Mügedekter üiine bar. Men i̇emin-i̇erkin öz betimmen ömir sürgim keledi»,
— dep otyr.
Bir sət Aqylbek aşuğa minip əieline: «Seniñ qai şyrağyña
köleñke boldym!» dep aiğailap jibere jazdady. Biraq ündemedi. Özinözi tejep qaldy.
Ötirik jylamsyrap otyrğan əieline qabağynyñ astymen qarap
jatyp, tereñ oiğa şomdy. Qanşa jyl birge ömir sürsek, sonşa jyl birbirimizdi aldap kelgen i̇ekenbiz ğoi dep oilady Aqylbek. Syrt közge syr
bermeuge tyrysyp, bir-birimizge jalğan syilastyq jasap kelippiz-au.
Bir-birimizdiñ işimizdi aşatyn kiltti on toğyz jyl izdep taba almadyq
pa? Mümkin, ol kiltti müldem izdegen de joq şyğarmyz, ə? Nege sonşa
sabyrly boldym
i̇eken? Nege sonşa köñil jyqpas ynjyq boldym i̇eken? İeger kezinde birbirimizdi kinəlap, kerisip alyp tūrğanda işimizge mūnşa zapyran
jinalmas i̇edi ğoi. Qazir sen jüregiñe on toğyz jyl jinalğan kekti
menen bir-aq qaitaryp alğyñ kep tūr ğoi. Sol üşin meni mügedekter
üiine quyp jatqan joqsyñ ba?!
Kezinde men seniñ jan şoşyrlyq qatygez minezderiñdi körsem de
kermegen, bilsem de bilmegen bop jüre berdim. Mümkin, sonym qate
bolğan şyğar. Sen de men jönindegi öz oiyñdy, sirə, ağyñnan jarylyp
aitqan i̇emessiñ. Biz əiteuir köñil jyqpau, betke kelmeu jağyn qarastyra
berippiz ğoi.
Ras, bizder on toğyz jyl boiy bir üide tūryp keldik. Bir qazannan as
iştik. Bir jastyqqa bas qoidyq. Biraq bizder bir-birimizge müldem jat
i̇edik. Sonşa jyl birge tūryp, bir mərte de ağymyzdan jarylyp
syrlaspağan i̇ekenbiz ğoi. Köñilden köñil su işpegen soñ ony otbasy
deudiñ kerep ne?!
Birte-birte syrttai syilastyqqa əbden i̇etimiz köndigip ketti. Birbirimizdi jaqtyrmai, iş myltyqpen atysyp jatsaq ta amandasudy,
densaulyq sūrasudy, qoltyqtasyp köşede qydyrudy, keide tipti
qūşaqtasyp, süiisip körisudi ūmytpadyq. Ərine, mūnyñ bərin i̇ekeuimiz de
öz i̇erkimizden tys, əldekimniñ qatal būiryğyn oryndap jatqandai
özimizdi-özimiz zorlap istedik. Sonşama azapqa tüsip, ömir sahnasynda
ötirik kölgirsip oinai bergenşe nege dereu ajyrasyp ketpedik i̇eken?
Suğa batyp, ajal qaterin sezgen sətte adamdar birin-biri jibermei, birbirine tas bop jabysyp qalady da, i̇ekeui tūñğiyqqa batyp ketedi i̇eken dep
i̇estuşi i̇edim. Bizge ondai ölim qateri töngen joq. Onda nege bir-birimizden
qatyp ūstasyp qaldyq? Nege bir- birimizdi aiamai tūñğiyqqa qarai süirei
berdik? Nege ömir boiy bir-birimizdi aldap keldik? Mümkin, bir-birimizge
jaqsy ömirdi qimağan şyğarmyz. Meniñ baqytty bolyp ketuimnen sen
qoryqtyñ ba? Əlde seniñ öz baqytyñdy tauyp aluyñnan men jasqandym
ba?
Ğūmyr boiy menimen baqtalas bop öttiñ ğoi, sen Rauşan.
Ūzaq jyldar boiy iştei añdysa bergenşe nege aşyqtan-aşyq
aitysyp, tartysyp almadyq i̇eken? Mynauyñ dūrys i̇emes dep nege aşyp
aitpadyñ mağan?! Onda zildei auyr oilardan i̇ekeuimiz de birdei qūtylar
i̇edik qoi.
Sen öziñde joq qasietterdi özgelerdiñ boiynan körgeniñde oğan
qyzyğyp i̇emes, qyzğanyp qaraisyñ. Adamnyñ jüreginen göri onyñ
qabiletin, talantyn joğary bağalaisyñ. Jürek-sezimdi i̇esepke almaisyñ
Al, şyndyğynda, aqyl-oiğa qozğau salyp, ony izgilik, adamgerşilik
arnasyna bağyttap otyratyn nərse — jürek qoi. Parasat pen sezim bir
arnağa qūiylyp jatatyn, anadan i̇egiz tuylğan qūbylystar ğoi. Möldir
sezimnen airylyp, jalğyz özi qalyp qoiğan syñar talant qaşanda
adamğa qater tuğyzady i̇emes pe? Aqyl-oiy jetkilikti, biraq tasbauyr,
meiirimsiz jandar əlemde az ba? Adamdy myñdap qyryp jūiatyn nebir
sūmdyq qaru-jaraqtardyñ avtorlaryn aqymaq dep kim aita alady?
Meniñşe, aqyl-oi qaşanda qañtardağy mūzdai salqyn nərse. Ony
öziniñ sol taza küiinde jūmsauğa bolmaidy. Tek izgi nietti jandarğa
tən nərse — ottai ystyq adamgerşilik sezimimen suarylğanda ğana
aqyl-oi kieli küşke ainalady
Sen meniñ bilimime qyzyğyp, ömir boiy sony kündep keldiñ. Al,
şyndyğynda, sen kündeitin nərse ol i̇emes i̇edi. Menen myñ i̇ese bilgiş,
million i̇ese qabiletti jandar tolyp jatyr ğoi. Köbirek i̇eñbek i̇etseñ —
men bilgendi sen öziñde igerip alar i̇ediñ.
Biraq sen basqa birde-bir adamda joq, tek mende, menin boiymda ğana
bar i̇eñ asyl nərseni baiqamadyñ. Mümkin. baiqağyñ kelmegen şyğar.
Soğan qyzyqsañ da, qyzğansañ da arzyr i̇edi. Ol — meniñ jüregim
bolatyn-dy. Mūndai jürek tek mende ğana bar. Joq Ol basqalardyñ
jüreginen artyq dep tūrğam joq. Mümkin, bərinen de naşar şyğar. Gəp
onda
i̇emes. San myñdağan meiirimdi ystyk jürekterdiñ biri ğana bolar
meniki. Biraq ol basqalarğa ūqsamai, özinşe soğady ğoi. Sen onyñ
lüpiline, yrğağyna, əuenine on toğyz jyl işinde tym qūrysa bir mərte
de qūlaq türmediñ-au, sabaz Nazarğa ilmediñ. Köñil qoimadyñ.
Sondyqtan biz i̇ekeuimiz ğūmyr boiy bir- birimizdi tüsinise almai öttik.
Iştei alysyp, arpalysyp kettik
Mümkin, oğan özim de kinəli şyğarmyn Seniñ işki jandünieñe
tereñirek boilauğa şamam jetpegen bolar. Qaşanda sen syrtqa syr
bermeuge tyrysyp keldiñ ğoi. Būl seniñ ömirdegi basty ūranyñ i̇edi. Sen
adamdarğa (tipt mağan da) tek jaqsy mineziñdi, jağymdy qylyğyñdy,
ūtymdy oilaryñdy, ədemi kiımderiñdi ğana körsetip kaludy tyrystyñ
Aşy men tūşy, kün men tün, ystyq pen suyq qaşanda bir-birimen
almasyp, aralasyp, kezektesip, sapyrylysyp jatatynyn adamdar jaqsy
biledi. Sondyqtan olar ünemi külimsirep, kölgirsip, qaşan körseñ de bas
şūlğyp ün-tünsiz, ūrys-kerissiz ylği jaqsy bop jüretin jandarğa onşa
sene bermeidi «Ündemegennen üidei bəle şyğady» dep ondai kisilerden
qauiptenip, saqtanyp jüredi. Ondai jandarğa syr şaşpauğa tyrysady
ğoi. Sen qaşan da işki syryñdy bügin qalu üşin, işki jandüniendi tiri
pendege körsetpeu üşin jylaityn jerde — küldiñ, al qarqyldap kületin
jerde — qabaq şyttyñ. Demek, sen öziñnen basqa, ainala töñiregiñdegi
jūrttyñ bərin dūşpan sanadyñ. Olarğa tittei de senbediñ. Söileseñ de,
külseñ de, tipti jylasañ da şyn jürekten i̇emes, jūrtqa dūşpan közi
qylyp istediñ. Sondyqtan seniñ şyn söziñe i̇eşkim senbedi. Özgeler
tüili, tipti qasyñda jürgen men de ilanbaityn bop qaldym.
Rauşan! Şyndap kelgende, meniñ senen bir ğana artyqşylyğym barau deimin. Men adamdarğa senem. Külgenimdi de, jylağanymdy da
jasyrğym kelmeidi olardan. Auzynan sözi tüsken, qolynan bözi tüsken
añğyrt deitin şyğar bireuler meni. Meili dei bersin.
Tek qana «zymiiän», «aiar», «i̇eki jüzdi» demese i̇eken.
Nege i̇ekenin qaidam, əiteuir özim bala minezdi añqau, sengiş
adamdardy ūnatam. Aiaq astynan būlqan-talqan bop aşulanyp, qasqağymda raiynan qaitatyn zilsiz jandarğa qūştarmyn. Anasynyñ
aryn aiaqqa basyp jatqanyn körse de körmegen bop, aşuğa tizgin bermei,
«auyr» minezdi, «ədepti» jigit bop körinuge tyrysatyn, sosyn on
jyldan keiin astyrtyn kek aludyñ jolyn izdeitin zymiiändardan
jiırkenem. Joq. Mağan degen renişin aityp otyr i̇eken dep oilap qalma.
Qazir sağan da, Armanğa da ökpem joq. Qaita ūlymnyñ aldynda men
özimdi künəhər sanaimyn. Sonyñ balalyq şağyna köbirek qiiänat jasap
jiberdik pe dep qorqam. Keide özimdi qylmyskerdei sezinem. Kisi
qolynda tiri jetim bop östi ğoi ol. Arman qazir bizge:
«Öz üiimde i̇eşkimnen qaimyqpai asyr salyp oinaityn balalyq
şağymdy tauyp beriñder» dep talap qoisa qaiter i̇edim? Öz balasynyñ
i̇eñ qymbat şağyn — balalyğyn körmegen jandar baqytsyz ğoi dep
oilaimyn. Biz tiri tūryp, öziniñ jetim bop öskenin Arman ūmyta ma?
Ərine, ūmytpaidy. Öitkeni ol bərin aqylğa salyp tüsinse de, bəribir
asau jürek mūndaida parasatqa boi bermei, oiqastap ketedi i̇emes pe?
Ğūmyrymda sağan tittei de jamandyq oilağan i̇emespin, Rauşan.
Sen haqynda ünemi jaqsy oilap, köñilimdi aqqa ūiytyp jatam. Al, i̇eger
aşu üstinde artyq söz aityp qoiğan bolsam keşirersiñ. Tösekte
jatqaly beri jüikem jūqaryp, tauanym tarylyp ketti ğoi.
Sağan nege renjiın? Uyzdai jastyq şağyñdy, öz ömiriñniñ
jainağan i̇eñ ədemi, köktem kezin basqağa i̇emes, mağan syiladyñ ğoi.
Demek, meni azdy-köpti ūnattyñ. Ras, meniñ jüregimmen sanaspadyñ sen.
İə, sen asa sūlu i̇ediñ Meiirkülden de ədemi i̇ediñ. Sen sony bildiñ. Sen
soğan sendiñ. Biraq «Sūlu sūlu i̇emes, süigen sūlu» degendi i̇eskermediñ.
Əlde mūnyñ bərin aq köñil, añğyrt Meiirkülge i̇eregisip istediñ be?
O basta sen meni Uialşaq, momyn şyğar dep qatelestiñ. Köş
jüre tüzeler dep ümittendiñ. Biraq men tek juas qana i̇emes, sonymen
birge süiegi jasyq, şala pisken ökpedei bolbyrağan ynjyq ta bop
şyqtym ğoi. Əiteuir sen solai deitinsiñ. Meni öz jūmysynan
basqany bilmeitin de, körmeitin de, i̇estimeitin de tar taban dep
oilaitynyñdy baiağydy-aq sezgem
Meili Solai-aq bolsyn. Əitse de, men tündei tünergen küdiktiñ qūly
i̇emespin.
Köñilim taza. Al, sen jūrttyñ bərine küdikpen qarap keldiñ. Tipti öziñniñ
i̇eñ jaqyn, birge oqyğan qūrby-qūrdastaryña da senbediñ. Mağan da
ilanbadyñ. Men ketip qalatyndai-aq izimdi añdumen boldyñ. Meni basqa
adamdarğa qospauğa tyrystyñ. Solarmen söilessem tabanda menen ainyp
qalady dep qoryqtyñ. Men keñse men üidiñ arasyndağy joldy ğana
bildim. Qalğan uaqytta meni əli i̇esi kire qoimağan jas balağa ūqsatyp,
öziñ jetektep jürdiñ. Turasyn aitsaq, sen öziñ qazyq qağyp, köleñkesine
būzau bailaityn qulardan i̇ediñ ğoi. Əiteuir künine bir ret köşege
şyğaryp, seruendetip qaitudy ūmytqan i̇emessiñ.
Onyña da rahmet. Biraq sen üige tiri pendeni jolatpai qoidyñ i̇emes pe?
Tipti meniñ əke- şeşem kelse de küreñ qabaqtanyp şyğa keletinsiñ.
Əiteuir üige qonaq kelse sen kirpidei jiyryla qalatynsyñ
Ata saqalym auzyma şyqqanşa i̇eki adam i̇esigime, tört adam törime
otyrmapty.
Adamy joq, i̇elsiz aralda tūratyn jandardai-aq jöndep i̇eşkimmen
barys-kelis jasamappyz ğoi. Sonşa jyl i̇ekeuimiz ğana oñaşa jüre
berippiz-au.
Teginde, şydamnyñ da belgili bir şegi bolsa kerek. Bir adam qanşa
qaiğy, qanşa azap, qanşa beinet kötere alady? Kim ölşep, kim i̇eseptepti
deisiz sony. Birak ər adamnyñ ondai mümkindigi ər türli i̇ekenine dau joq.
Məselen, meniñ tözimim tabany kürektei on alty jylğa jetti. On alty
jyldan keiin insult bop qūladym. Sodan beri tösekte jatyp üş jyl
ömir ötkizdim.
Men sonşa uaqyt seniñ qolynda tiridei tūtqyn bop keldim ğoi.
Əitpegende şe! Aspirant kezimde de, kandidat bolğanymda da, tipti
bildei doktor atanğanymda da meni qiiä bastyrmai, izimdi andumen
boldyñ. Sen meniñ aiaq- qolymdy ğana i̇emes, oi-örisimdi de, qiiälarmanymdy da örmekşiniñ toryndai közge şalynbas qyl arqanmen san
jyldar boiy myqtap matai beripsiñ-au
Sen tipti i̇eñ jaqyn dostaryma da meni jolatpai qoidyñ ğoi.
Ainaldyrğan bes-alty adamnan basqa i̇eşkimmen qatyspai, tomağa-tūiyq
bop qaldyq i̇emes pe? Nege?
Kezinde būl saualğa jauap tappai, ər oidyñ tübine bir tüsip,
aqylym alpys jaqqa jügirip del-sal bolğan i̇edim. Sonyñ bərin i̇endi
tüsindim. Öitkeni sen öziñnen basqa tiri pendeni ūnatpaisyñ. İeşkimdi
jaqtyrmaisyñ. Jūrttyñ bərin öziñe dos i̇emes, dūşpan sanaisyñ.
İeşkimge senbeisiñ. Jūrttyñ bəri öziñ tərizdi ömir sahnasyndağy
«artist» dep bilesiñ. Tomağa-tūiyq ömirge qūştarsyñ.
Jūrtqa qanşa kölgirsip körşiniñ kelse de sen iştei tym tūiyqsyñ.
Al, tūiyq adam toğannan səl bolmasa asyp- tasyp keteiin dep tūrğan su
tərizdi qaşanda qaterli. Kez kelgen minutta bögenniñ byt-şytyn
şyğaryp, ainalasyn aimandai i̇etip jiberui ğajap i̇emes. Demek, toğan
suyndağy tynyştyq — aldamşy tynyştyq. Öitkeni onda sumen
sarqyrap aqqan özenniñ qanşama aryndy aşu-yzasy tūnşyğyp, bulyğyp
jatyr deseñizşi.
Tau suyndai aryndy da, aibarly aşuyñdy sen sonşa jyl qalai ğana
bögep keldiñ?
Əitse de, sol küni qalaişa aiaq astynan mört kettiñ? Sen meniñ tösekten
qaityp tūrmasymdy, i̇endi ğūmyr boiy tört tağandap qalatynymdy
bilgen minutta-aq jyn buğan
baqsydai bülindiñ. Sol sətte sen pəlen jyl boiy jüziñe jamylyp
kelgen bet perdeñdi silkip aşyp tastap, mağan öziñniñ tabiği beineñdi
körsettiñ.
Al, şynaiy beineñ adam şoşyrlyqtai i̇edi. Yzaly közderiñ suyq
yzğar şaşyp, meni jündei tütkiñ kep tūr i̇eken. Jüziñnen tek aşu-yza
ğana i̇emes, qandy kegin qaiyryp, əbden aiyzy qanyp tūrğan adamnyñ
siqyn körgendei boldym. «Öziñe de sol kerek», — dep meni iştei
tabalap, zildi kekesinmen küldiñ. Ūzyndağy öşiñdi, qysqadağy kegiñdi
menen alyp, arqa-basyñ keñip qalğandai körindiñ.
Sağan jasağan qylşyqtai qiiänatym joq i̇edi ğoi, Rauşan. Nege
sonşa öşiktiñ mağan? Būl saualdyñ da jauabyn keiinirek taptym.
Öitkeni sen i̇eşqaşan da meni süigen joqsyñ. O basta süiem dep
meni ğana i̇emes, öziñdi de qosa aldadyñ. Meni aldau sağan onşa qiyn i̇emes
i̇edi. Keide seniñ yqylasyña qūlap ta jürdim ğoi. Biraq sen öziñdi-öziñ
aldai almadyñ. Ol qolyñnan kelmedi. Öitkeni adamnyñ tabiğaty
sondai. İeñ qiyny — özgelerdi i̇emes, öziñdi-öziñ ilandyru bolsa kerek.
Əitse de, biz nege basqalar siiäqty özimiz bala ösirip, öz
ūrpağymyzdyñ qyzyğyn özimiz körmedik? Nege sen ana, men əke
bolmadym? Mümkin, sen kezinde üş balağa birdei ana bop bauyryña
basqanyñda, bügin mağan da mūnşa qatygezdik jasamas pa i̇ediñ? Ədette
analar meiirimdi bolady ğoi. Əiel ataulyğa tən tausylmas būlaqtai
köl- kösir, süttei taza meiirim sezimin mümkin sol analarğa besikte
iñgələp jatqan nəzik səbiler syilaityn şyğar. Sen sol syidan mahrūm
boldyñ ğoi, Rauşan
Mümkin, mūnyñ bərine kezinde öz oiymdy aşyp aitpai, işime
bügip qalğan men kinəli şyğarmyn, Rauşan? Meni tap qazir dūrys
tüsin. Men mügedekter üiinen qaşyp otyrğanym joq. Oğan jan-jan
dep-aq barar i̇edim. Kemtar bop qalğan jandar üşin onda barlyq jağdai
jasalğanyn jaqsy bilem. Ər adamdy alaqandaryna salyp, jas
baladai məpelep otyr
Ondağylar men siiäqty i̇erteli-keş sanamen sarğaiyp, şañyraqqa
qarap, zerigip jatpaidy. Bir minut zeriguge de, toryğuğa da mūrşasy
kelmeidi. Ərkim özine ūnaityn ispen əure. Jūmyssyz, qarap jatqan jan
joq. Jūmystan bos kezinde olardy besik-arbağa otyrğyzyp alyp,
qalağan jağyna qydyrtady da jüredi. Özin kişigirim qalaşyq deuge
bolady. Ğajaiyp saiabaq ta, səuletti klub ta, qazynasy mol kitaphana da
bar
Biraq mügedekter üiine men ne dep baram? Öz üiim joq dep pe? Əlde
otbasym joq dep pe? Mümkin men aiaqtan airylğan soñ əielime ūnamai
qaldym degenim jön şyğar? Būl şyndyq qoi. Biraq mūndai şyndyqqa
kim senedi?! Demek, sau kezinde öziñ de əieliñe ölerdei qiiänat jasap
kelgensiñ demei me? Əitpese əieliñ nege bezedi deidi ğoi.
Balamyzdyñ aldy i̇er jetip, aqyl toqtatyp qaldy i̇emes pe? Solar
nege seni kütpeidi dese ne betimdi aitam!? Işimizdi jaryp şyqqan şūbar
jylan i̇emes pe i̇edi? Tasbauyr deuge qalai ğana auzym barmaq? Əlde öz
kinəmdi özim moiyndap, kezinde bala tərbieleudiñ azabynan
qaşqanymyzdy, kökek siiäqty öz jūmyrtqamyzdy basqa qūstyñ Uiasyna
tastai sala aldy-artymyzğa qaramai bezgenimizdi aitaiyn ba?
Mümkin, olar mağan būl saualdardyñ birde-birin qoimas. Biraq öz
üiim, öz otbasym tūrğan kezde bettiñ aryn belge tüiip, daiyn as, daiar
tösekke qalai ğana baram? Mümkin, ol orynğa üii de, küii de joq, menen
de mūqtaj kərip jandar baruy kerek şyğar.
Tipti onyñ bərin i̇esepke almağannyñ özinde meniñ sol jaqta
jatqanymdy bilse, myna Arman ne oilaidy. Ol bərin tüsinedi ğoi. Nege
kettiñ dese oğan ne aitam? Mamañ quyp şyqty deimin be? İerteñ
qartaiyp, basyñ auyryp, baltyryñ syzdağan sətte seni de üiden süirep
şyğaryp tastamasyna kim kepil? Seni qoişy. Əbden bolaryñ bolyp,
būiauyñ siñdi
ğoi. İerteñ Arman otbasyn qūrmai ma? Sonda olar da bastaryna is
tüskende biz tərizdi birin-biri tastap qaşatyn bolsyn dep otyrsyñ
ba?
Bügin oilap qarasam, men ğūmyr boiy seniñ aitqanyñnan bir
şyqpai kelgen i̇ekem. Biz otbasyn qūrğaly beri seniñ aitqanyñ ötip,
atqanyñ jetip tūrdy. Al, men öz pikirimdi auyzğa aludan da mahrūm bop
qalğan i̇edim. Oilanyp, tolğanyp jatpai-aq sen ne deseñ de bas izei
beretinmin. Öitkeni sağan sol ūnaityn. Solai istesem ğana qūlağym
tynyş bolatyn. Al, mağan keregi sol tynyştyq i̇edi. Öitkeni men
jūmystan basqa, senen özge i̇eş nərseni körmei, i̇estimei, su soqyr, tas
kereñ bop qalğañ i̇edim.
Sanamnyñ sañylauy i̇endi ğana aşylyp, kökirek közim köre bastağan
sekildi. Əlemge seniñ ğana köziñmen qarap, əbden jaman üirenip qalğan
i̇ekem. Əitse de, jaryq dünieni öz janarymmen qyzyqtai bastadym.
Talai-talai jyldar boiy būiyğyp qalğan, ūilyğyp qalğan oilarym
keş te bolsa ūianyp kele jatqan siiäqty. Men bügin soğan quanam.
Köñilime sony medeu tūtam.
Men ğūmyr boiy seniñ aitqanyñdy istep keldim ğoi. Seniñ i̇eñ soñğy
tilegiñdi de oryndaiyn. Mügedekter üiine baruğa tas-tüiin bop iştei
bekindim Meniñ i̇endigi ornym sonda. Ömir oty onda da jalyndap tūr. Oisezimim sönbei, tirşilikten, i̇eñbekten qol üzip qalmai, myna jaryq
dünieniñ ğajaiyp körinisterin tamaşalap jatsam boldy i̇emes pe?!
Biraq azdap ökinem...
On toğyz jyl boiy aq pen qarany ajyrata almai, sağan aldanyp,
toqyldaqtyñ təubesinde jürgenime ökinem. Balapandarymdy sary
auyz kezinen bauyryma baspai, jigerin jasytyp alğanyma qynjylam.
Qatty mertigip, tösek tartyp jatyp qalğanyma qinalam.
Əitse de, basyma qiyn-qystau kün tuğanda seniñ teris qarap, şyr
ainalyp ketkeniñe nesine qinalam?! Tek seni sonşa uaqyt bilmei,
aldanyp kelgenime ğana ökinem. Əitpese balasynan bezgen anadan ne
ümit, ne qaiyr! Men börikti tastap, böriden qūtylğanyma quanam. Biraq
osynyñ bərin i̇erterek añğarmağanyma barmağymdy tisteimin.
Orny tolmas ökinşiten ne paida! Qaiğydan qan jūtyp, tekke qarap
jatar kisiñ men i̇emes. Bir kündik, bir sağattyq ğümyrym qalsa da ömirge
öz ülesimdi qosyp qalam. Ğylymi i̇eñbekterimdi jazam. Özim istegen
instituttyñ qolymnan keletin kez kelgen jūmysynan bas tartpaimyn.
Öz aspiranttaryma jetekşilik i̇etudi de tastamaimyn. Meili. Meni
zeinetkerlikke şyğara bersin. Men mūnyñ bərin i̇eşbir aqysyz, ailyq
sūramai-aq osylaişa, tösekte jatyp tegin istep berem. Būl meniñ ğylym
üşin, jastar üşin, bolaşaq üşin qosqan ülesim bolsyn.
Men qaiğy-qasiretke i̇emes, i̇eñbek quanyşyna üirengen adammyn.
Uaqyt atty qūdiretti küştiñ ərbir minutyn i̇esepke alyp, ər minut üşin
ar sotynyñ aldynda jauap berip üirengen janmyn. İendi mağan ömirdiñ
ərbir sekundy būrynğydan jüz i̇ese, myñ i̇ese qymbat.
Tağy qanşa minut, qanşa kün, qanşa jyl ömirim bar?
Bilmeimin. Bilgim de kelmeidi Əiteuir asyl qazynadai qymbat
uaqytymnyñ bərin, bir minutyn da özime alyp qalmai, tüp-tügel
adamdarğa arnarym haq. Qazir jürektegi ümit otyn söndirmei, jağyp
tūrğan da, belimdi bügip, qabyrğamdy sögip jibererdei auyr nauqasymdy
azdy-kepti jeñildetken de, boiymdağy küş-quatty sarqytpai, janyma
nər tamyzyp, jiger qūiyp jatqan da i̇eñbekke degen qūştarlyq qoi.
Men əli de i̇eñbek i̇etu qabiletime senem. İel-jūrtyma qajettigime
ilanam.
Adamdardyñ adamdyğyna şübəm joq. Demek, mügedek bop qaldym
dep sary uaiymga salynuğa, i̇eñbekten qol üzip qaluğa meniñ
i̇eşqandai haqym joq.
Basqa tüsken qiyndyqpen bel şeşip, bilek türip aiqaspai,
atyspai, qūian jürek qorqaqtarşa qan maidanda qaruyn tastap, i̇eki
qolyn joğary köterip, jauğa berile salatyn opasyz jan men i̇emes.
Men jaralanyp, mertigip jatsam da Adam degen kieli i̇esimge kir
jūqtyrmau üşin soñğy demim bitkenşe kürese berem. Būl meñiñ
tirşiliktegi soñğy sertim bolsyn!
Əri meniñ ortan qoldai üş balam bar ğoi. Solarğa ümit artam.
Tübinde olar meniñ halimdi jan jürekterimen tüsiner. Qasyma otyryp,
basymnan sipar. Əke dep betimnen süier. Qoltyğymnan demer. Mağan
qanat bolar. Sol sətte men özimniñ mügedek i̇ekenimdi de ūmytarmyn. Men
i̇endi sol şūğylaly sətti kütem. Tösekte jatyp, ömirge, i̇eñbekke, meni
qamqorlyqqa alğan jandarğa aralasyp jürip kütem. Ömir şamy
söngenşe küte berem.
Ümitimdi üzbeimin men, ömirden!
Küres əli bitken joq. Men i̇endi ömir üşin küresem. Būrynğydan on
i̇ese, jüz i̇ese i̇eñbek i̇etem. Qolymnan kelgenniñ bərin özime ömir syilağan
adamdardan aiamaimyn. Qolymnan əli de köp nərse kelerime şübəm joq.
Meniñ ömirge, özime degen senimim būrynğy sau- salamat közdegiden jüz
i̇ese köp siiäqty.
Tağdyryma tağzym qylmai ötem. Tağdyr i̇eki aiağyma birdei myqtap
şyrmau salsa da, jan düniemdi qarañğy qapasqa qamai almaidy. Qazir-aq
jodigəi-tağdyr jəmpeñdep aiağyma bas ūryp jür. Men öz tağdyrymnyñ
qojasymyn!
Aiaqsyz qalsam da sen tərizdi aiar jaidardan artyq i̇ekenimdi, halqyma
kerek i̇ekenimdi dəleldep ötem. Jaqsylyq üşin jamandyqpen küresem.
Meniñ körer künim, atar tañym əli alda.
Aqylbek būl sözderdiñ birde-birin əieline aitqan joq. Sonşa
jyldar ūqpağan nərsesin qazir de bəribir Rauşannyñ tüsine
qoimasyn sezdi. Mūnyñ bəri auruhana töseginde sal bop jatqan
Aqylbektiñ oi-tolğanystary ğana i̇edi.
Arman bas dərigerge kiruge kezek kütip otyr. Keşe əkesi özine köñil
sūrai kelgen bir tanysynan «Arman bas dərigerge baryp jolyqsyn», —
dep səlem aityp jiberipti. Qanşa oilansa da nege büitip şaqyrtqanyna
aqyly jetpei əbden del-sal boldy. Bas dərigerde meniñ nem bar? Odan
göri özine, palatasyna kirip barsam ba i̇eken dep te oilady. Biraq
auruhananyñ jüike aurularyn i̇emdeitin — nevrologiiä bölimşesine kiru
üşin dərigerdiñ arnaiy rūqsat qağazy qajet i̇ekendigi i̇esine tüsip, būl
oiynan tez qaitty.
Ol būryn-soñdy Armandy mūnda şaqyrtqan i̇emes. Soñğy üş
jyldyñ işinde əkesi osy auruhanağa birneşe ret tüsip şyqty. Arman
mūnda üş ret qana keldi. Ol kezde əli əkesi men şeşesiniñ arasy jaqsy
siiäqty i̇edi.
Əiteuir Armanğa solai körinetin. Mamasyna i̇erip i̇eki ret kelgen.
Tek bir mərte ğana öz betimen kelgeni bar. Onda əkesi i̇es-tüssiz,
birdemelerdi sandyraqtap jatyr i̇edi.
Armandy tanymady. Sodan keiin auruhanağa bas sūğyp otyrğany osy.
Keñ de, jaryq qabyldau bölmesi. Bas dərigerdiñ kabinetine kire
beriske koiylğan kreslolarda bes-alty adam üime-jüime bop, özara
şüiirkelesip qapty. Bəri kezek kütip otyrsa kerek.
Birin-biri būrynnan jaqsy biletin adamdar siiäqty. Özderi birin-biri
qağytyp, qaljyñ, külkige qaryq bop otyr. Olar özderinen keiin kelip,
bölmeniñ bir şetinde oñaşa tūrğan oryndyqqa baryp otyra ketken bala
jigitke nazar da audarğan joq. Beitanys kisilermen Armannyñ da isi
bolmai, öz oiymen əure i̇edi.
Ainadai jaltyrağan parket-i̇edendi ökşesi biık tufliımen taq-tūq
i̇etkizip, bir jas qyz kirip keldi. Üstinde aqşa qardai appaq halat. Möpmöldir qaraqat közderimen lezde- aq otyrğandaryndy bir süzip şyqty
da:
— Keşirersizder, joldastar. Bas dərigerdi aiaq astynan konsiliumğa
şaqyrtyp əketti. Ol kisi bir sağattan keiin ğana bosaitynyn i̇eskertip,
sizderden keşirim sūranady,
— dedi. Əlgi qyz sony aitty da, jalt būrylyp qaita şyğyp ketti.
Biraq qabyldau bölmesindegi əlgi kisilerdiñ birde-biri tyrp i̇etken
joq. İeş nərse i̇estimegendei-aq orny ornynda jaibaraqat otyra
berdi. Əñgimeleri de birte-birte qoiulanyp bara jatsa kerek. Birbirine kezek beriser i̇emes.
Arman bir sağat boiy myna bölmede sarylyp otyra bergenşe, taza
auağa şyğyp, seiilip qaitpaq boldy. Ornynan tūrmaq bop səl yñğailana
berdi de, kresloğa sylq i̇etip qaita otyra ketti. Myna kisiler sol sətte
Armannyñ əkesiniñ atyn atağandai bop i̇estildi. Mümkin, əkemmen attas
basqa bireudi aityp otyrğan şyğar dep te oilady ol. Əitse de, ol i̇eñdi
i̇eriksiz əñgimege qūlaq türdi. Joq. Basqa i̇emes, əñgime öz əkesi turaly i̇eken.
Öitkeni əkesin aitqan saiyn əlgiler şeşesiniñ i̇esimin qosa-qabat aitady.
Būlardyñ bağanaly bergi əñgimeleri öz əkesi haqynda i̇ekendigine i̇endi
Armannyñ inedei de küdigi qalmady.
Myna əñgimeni tyñdağan saiyn Arman öziniñ əkesi meñ anasy
haqyndağy būryn özine jūmbaq bop jürgen köp syrlarğa qanyğa
tüskendei i̇edi. Būlar əkesiniñ dostary i̇ekeni beseneden belgili bop tūr.
Əitpese onyñ ömirin i̇egjei-tegjeili qaidan biledi? Əkesiniñ kezinde
qalai oqyğanyn, qalai i̇eñbek i̇etkenin, qalai üilengenin, qanşa balasy
baryn, tipti myna aiyqpas dertke qalai şaldyqqanyn büge-şigesine deiin
təptiştep aityp otyr.
Arman mynalardyñ əñgimesin tyñdai otyryp, bir nərsege qairan
qaldy. Būl onyñ ömirinde oiyna kirip- şyqpağan sözder i̇edi. Ə degende ol
i̇eseñgirep, ne bop jatqanyn onşa tüsine almai, apalaqtap qaldy. Öitkeni
mynalardyñ bəri küni būryn kelisip alğandai-aq Armannyñ əkesin jerkökke syiğyzbai maqtap, al şeşesin ölerdei dattap söileidi.
Birde-biri şeşesi haqynda nobaiy tüzu söz aitar i̇emes.
Arman tekke qarap otyryp-aq öz boiyn aşu-yza kernep bara
jatqanyn sezdi. Qarğyp tūryp: «Ötirikti soqpañdar, meniñ anam ondai
adam i̇emes!» — dep aiğailap jibergisi keldi. Əitse de, özin-özi ūstady.
Əliptiñ artyn baqty. Biraq əkesindei myna i̇egde kisilerdiñ aq söilep,
ədilin aityp otyrğañdaryna Armannyñ birte-birte közi jete bastady.
Būlar bet aldy i̇emes, ərbir sözin salmaqtap, i̇elep, i̇ekşep, dəleldep
söilep otyr i̇edi. Demek, bizdiñ otbasyn jaqsy biletin adamdar dep tüidi
iştei Arman. Jañağy jaqsy- jaman sözdiñ bərin dūşpandyqpen i̇emes,
qaita sol otbasyna jan aşyrlyqpen tilge tiek i̇etkenderin añğaru qiyn
i̇emes i̇edi.
Əsirese, əkesi auruğa şaldyqqannan keiingi köp nərseler Armanğa
tüsiniksiz bolatyn-dy. Myna beitanys jandar sol qūpiiälardyñ
astaryn aşyp körsetkendei boldy. Arman ğūmyr boiy tüsinbei, özin
san mərte del-sal qylğan qiyn jūmbaqtardyñ şeşimin oida joqta
i̇egjei- tegjeili tüsinip aldy.
Arman qazir qaryn şaşy alynbağañ, sary auyz bala i̇emes. Bərin
tüsinedi. Biyl meditsina institutynyñ birinşi kursyn bitiredi.
Bir sət ol bağanadan beri özin i̇eleñ qylmai, əñgimelerin kösiltip
otyrğan kisilerge köz toqtatyp qarai bastady. İesik jaqtağy şoqşa
saqaldy, taramystau kelgen, şaştary qudai appaq kisi közine jyly
ūşyrady. Bir jerde körgen siiäqty. Sonyñ qasyndağy döñgelenip
qalğan, tapaltaq boily, jaltyr bas adam da tanys tərizdi. Biraq qaidan
körgenin i̇esine tüsire almai-aq qoidy. Ne özi oqityn instituttan, iaki
əkesiniñ albomyndağy suretterden körgeni anyq. Əiteuir būl i̇ekeuiniñ
de ülken ğalym i̇ekeni, əkesiniñ dostary i̇ekeni şübəsiz i̇edi. Basqalaryn
būryn-soñdy körgen i̇emes.
İesikke taiau otyrğan jañağy aq şaşty, aryq kisiniñ üninde
ökiniş baryn añğaru qiyn i̇emes i̇edi.
Aqylbek bauyryn jaryp şyqqan balalaryn bir köruge zar bolyp
jatyr Özi o basta-aq balajandy i̇edi. Biraq əieli balalaryn jolatpai,
mysyn qūrtyp keldi ğoi. Ülken ūly osy qalada deidi, — dep ol söz
jalğai tüsti. — Bizdiñ institutta i̇eken. Ötken joly kelgenimde Aqylbek
köz qyryñdy sala jür dep tapsyryp i̇edi. Əli ony körgem joq. Büginerteñ kafedrağa şaqyrtyp alyp söilespekpin özimen.
Arman əñgime özi turaly bop jatqanyna qysylğandai i̇edi. Biraq meni
tanymaidy ğoi dep özin-özi jūbatty. — Al, qalğan i̇eki balasy auylda
i̇eken, — dedi əlgi adam, Aqylbektiñ inileriniñ qolynda. Solardyñ bərin
jinap əkep, Aqylbektiñ közine bir körsetu kerek i̇edi. Jaltañ köz bop
jatqanda demeu ğoi.
— Qazir Rauşan qaida? — dedi qasyndağy semiz kisi demige söilep.
Şaşy tügili, qastary da appaq qudai bop ketken jañağy şal
köripkeli bar adamdai bərin bilip otyr:
— Ol kurortqa ketken. İemdelem dep jürgen. Aqylbektiñ krizisi ötkenşe
küt dep qanşa jalbarynsaq ta qaramady.
— Rauşan būryn Aqylbekti sandyqqa salyp saqtağandai-aq tyqpyştap,
bizge jolatpai jüruşi i̇edi. İendi küieuiniñ basyna būlt ainalğanda
jūrttan būryn Rauşannyñ özi qaşyp ketipti ğoi, — dep sözge
bağanadan beri ündemei otyrğan aq qūba kelgen, keñ mañdaily,
közildirikti i̇egde əiel aralasty.
— Aqylbekti ajaldan alyp qalğan Meiirkül ğoi, — dep közildirikti əiel
sözin jūqalap jona tüsti. — Bərimizden sol myqty bop şyqty. Keşe
Aqylbektiñ jany ineniñ ūşyna ilinip, ölim auzynda jatqanda
qaisymyz qasynda boldyq? Meiirkül bir ai boiy küni-tüni qasynda
küzetip otyrdy, bereke tapqyr. Aqylbek üş jyldan beri tösekke
bailanyp, meşel bop jatyr. Sonyñ körpe-tösegin, kiım- keşegin küñde
kim juyp tazalap otyr? Rauşan ba? Joq. Meiirkül! Aqylbektiñ əzir de
oiğa medet tūtyp, köñil jūbatary
— Meiirkül. Sol baiğūsqa üş jyldan beri bir tynym joq. Al, bizder
oqta-tekte baryp, bir körinip ketkenge ülken is tyndyrğandai bolyp
keude qağamyz
— Meiirkülge üilenseñ qor bolmaisyñ dep men oğan būdan şirek ğasyr
būryn aitqam. Biraq aitqanymdy istemedi. Qazir de men Aqylbekke:
«Meiirkülge üilen degeli keldim», — dedi qauğa saqaldy semiz kisi
qabağyn tüksitip. Būğan otyrğandardyñ bəri du küldi.
— Keñesəi səl keşteu i̇emes pe? — dep qasyndağy bireu ony qağytyp
qaldy.
— Joq! Dəl uaqytynda aityp tūrmyn, — dedi əlgi adam özi tittei de
külmei. Tek jañağy közildirikti kekse əiel ğana sabyrly qalpyn
būzbai söiledi.
— «Mysyqqa — oiyn, tyşqanğa — ölim» degen osy şyğar. Ol
baiğūstyñ qazir bir aiağy jerde, bir aiağy körde jatyr. Sender qaidağy
bir qarañ qalğan ösekti tiriltip, məz-meiram bolasyñdar.
— Qaidağy ösek?! Ösek i̇emes, Aqylbek bir kezde Meiirkülge ölerdei
ğaşyq i̇edi, — dep əlgi kisi jeñistik bermei qoidy. — Senbeseñder,
qazir körgende Aqylbektiñ özinen sūrañdarşy. İeger Rauşan
kilikpegende...
Jañağy kisi sözin aqyryna deiin aityp ülgermedi. Naq sol sətte i̇esik
aşylyp, qabyldau bölmesine bireu kirip keldi. Daudyrap əñgime soğyp
otyrğandardyñ bəri qūddy ürikken qoidai dürligip oryndarynan tūryp
ketti. Bəri əlgi adam kelgen jaqqa būryldy. Arqa jaqta otyrğan Armanğa
i̇endi i̇eşkim körinbei qaldy. Ol da lyp i̇etip otyrğan ornynan tūrdy.
Bildei-bildei kisilerdiñ özi japa-tarmağai tūryp ketkenderine
qarap, Arman bas dəriger kep qalğan şyğar dep oilap i̇edi. Söitse
basqa bireu i̇eken. Ə degende, Arman öz
közine özi senbei, kirpikterin jypylyqtata berdi. Öitkeni myna kileñ
yğai men syğaidyñ tik tūryp qoşemet körsetip jatqan adamy özi künde
köretin feldşer əiel — Meiirkül i̇edi.
Meiirkül myna adamdardyñ kimge kelgenin aitqyzbai- aq bilip
tūrğan sekildi. Soğan qarap būlar əkesine künde kep jürgen adamdar
i̇ekenin sezdi Arman. Bəri Meiirkül ne aitar i̇eken degendei sodan köz
almai telmirip tūr. Demek, osy kisi əkeme kütim jasap, qarap otyr i̇eken
dep tüidi iştei Arman.
— Keşe ğana jaqsy i̇edi, — dep bastady sözin Meiirkül. — Tipti
auruhanadan şyğaru jöninde əñgime i̇ete bastağan i̇edik. Bügin tünde
auruy qaita qysyp, əlsiretip tastady. Qazir ğana Aqylbekke konsilium
jasaldy. Miyna i̇ekinşi ret qan ketken dep tapty. Jağdaiy öte auyr.
Kez kelgen minutta üzilip ketui ğajap i̇emes. Būl aitqanym
professordyñ pikiri. Tüsinip tūrğan şyğarsyzdar. Əiteuir bügin- i̇erteñ
habarsyz bolmañyzdar
— Aurudyñ beti beri qarağanşa biz, birimizden keiin birimiz almasyp, künitüni Aqylbektiñ qasynda bolamyz. Oğan ne qajet bolsa da bizge
qysylmai aita ber. Ol bərimizge de ortaq adam ğoi.
Sol sətte Meiirküldiñ közi jūrttyñ art jağynda tūrğan Armanğa
tüsti. Meiirkül kökten izdegenin jerden tapqandai-aq quanyp ketkendei
boldy. Mümkin, Armanğa solai köringen şyğar. Ol jūrtpen asyğysüsigis qoştasty da, Armandy oñaşa jerge şaqyryp aldy.
— Sen qoryqpa. Biraq bilgeniñdūrys. Əkeñniñ jağdaiy auyr. Qazir i̇estüssiz jatyr. Bas dərigerdiñ özi de sol palatada otyr. Özine-özi kelip,
i̇esin jiğan saiyn senderdi
— öziñdi, Ləzzat pen Mūratty sūraidy. Körgisi keledi. Būl onyñ i̇eñ soñğy
ötinşi boluy da ğajap i̇emes. Men əkeñe «Balalardy aldyram auyldan»,
— dep uəde berip qoidym. Ne isteimiz, Arman? Seni bas dəriger arqyly
şaqyrtqan men i̇edim.
Armannyñ tabanda tūla boiy türinigin, arqasy mūzdap sala berdi.
«Əkem ölip qaluy mümkin-au» degen pikir üş ūiyqtasa oiyna kelgen
i̇emes i̇edi. Jamandyqqa əli de köñili senbeitin siiäqty. Mūnyñ bəri jai
qyñqyl-syñqyl tərizdi körinetin oğan. Bügin-i̇erteñ əkesi men şeşesi
tatulasyp, tirşiliktiñ bəri öz ornyna keletindei bop tūratyn-dy. Sol
kündi iştei asyğa kütip jüretin ol.
Jan şoşyrlyq bir tyqyrdyñ taqap qalğanyn Arman tap qazir ğana
şyndap sezgendei boldy. Sol-aq i̇eken, köñili mūzdap, közderi
qarauytyp, bir beiuaq tylsym ürei töbesinen tönip kele jatqandai bop
ketti Arman ömirinde büitip üreilengen i̇emes. Ne isteu kerek? Jaqyn
adam osyndaida kerek i̇eken-au degen oi da sap i̇ete qaldy. Əkesi i̇estüssiz, talyqsyp jatyr. Al, şeşesi alysta, kurortqa ketken. Kimmen
aqyldasady?
Ömirinde tūñğyş ret tuğan şeşesiniñ qylyğyna iştei zyğyrdany
qainap, qyjyny keldi. Anasy turaly jaña ğana aitylğan aşy sözder
qaita i̇esine tüsti. «Balalarynan bezip jürse, küieui auyrğanda qasynda
bolmasa...» Böten bireuler əkem üşin küiip-pisip, bəiek bop jür ğoi.
Arman özi tanymasa da jaña əkesiniñ halin biluge kelip, i̇endi
«kezektesip küzetemiz» dep tūrğan adamdardyñ bərine iştei qatty riza
i̇edi. Əkemniñ qandai jaqsy dostary bar dep oilady ol. Demek, əkemniñ
özi de jaman adam i̇emes. Özi naşar kiside sondai dostary bola ma?
Qazir Armanğa i̇eñ jaqyn adam Meiirkül i̇edi. Mūny öziniñ balalyq
jüregimen birden
ūqty.
İeñ qiyn sətterde əkesiniñ qasynda bolmağanyna, ony küni büginge
deiin dūrys tüsinbei, əkesinen qaşqaqtap jürgenine iştei qatty
nalydy. Özin-özi tabanda tütip jep qoiğysy keldi. İeger əkesi osydan
tiri qalsa, ğūmyr boiy qasynda bolyp, aitqanynan şyqpas i̇edim dep
iştei ant suyn işip jatqandai boldy.
Arman ana qūşağyn, əke meiirimin körmei östi. Əitse de, közderi
meiirim ūşqynyn şaşyp, adamdy janarymen aimalap tūrğan osy jyly
jüzdi əieldiñ qasynda Arman özin- özi ana qūşağyndağy səbidei sezindi.
Tönip kele jatqan tajaldai üreiden ony tek osy əiel ğana araşalap
alyp qalatyndai bop tūrdy. Arman qazir Meiirküldi «mama» dep
qūşaqtap süiüge əzir i̇edi. Mūnyñ bəri oida joqta, əri sonşalyqty tez
bolğanyna bala da, ana da qairan qalyp tūrğan siiäqty. Mümkin, ajal
qateri bərin de tezdetip jibergen şyğar. Qauip-qaterde, jauyp tūrğan oq
astynda adamdar birin-biri qas qağymda-aq tüsinedi ğoi. Jaişylyq kezde
mūndai isterge jyldar da jetpeitin şyğar.
Arman ün-tünsiz Meiirkülge qarady. Bala jigittiñ közderi «Men ne
isteuim kerek, ne aitsañyz da i̇eki i̇etpeimin» degendi ūqtyrğysy
kelgendei-aq jəudirep tūr i̇edi
Balanyñ oiyn Meiirkül jazbai tanydy. Qolyndağy kişkentai
sömkesin aşty da, Armanğa aqşa ūsyndy
— Mine, jolyña qajet bolady. İeki künge sabağyñnan sūran da, auylğa
tart. Bügin jürip ket. Bar da Ləzzat pen Mūratty alyp qait. Būl
əkeñniñ tilegi. Ağaña solai ait. Balalardy tura bizdiñ üige əkele ber.
Men sender kelgenşe bir bölmeni jöndep, yñğailap qūiam. Bizdiñ üidi
bilesiñ ğoi?
— Bilem
Armannyñ ol üide bir-i̇eki ret bolğany bar. Bir joly əkesiniñ
kiımderi üişip juylmai ketti. Odan jaman iıs şyğady dep şeşesi bir
qūşaq kirdi saraiğa şyğaryp tastağan i̇edi. Sony osy əiel juam dep öz
üiine əketken. Arman i̇erteñine əkesiniñ kiımderin əkeluge barğan bolatyn.
Sol joly Meiirkül qūiarda-qoimai Armannyñ üstindegi kiımderin de
sypyryp alyp, tabanda juyp-şaiyp, keptirip, ütiktep bergen. Qazir
Arman myna əieldiñ sol bir jaqsylyğyn, sondağy ystyq yqylasyn
i̇esine alyp tūr i̇edi
Birin-biri jaña ğana tauyp, birin-biri i̇endi ğana tüsingen i̇eki adam
auruhana qaqpasynyñ aldynda qoştasyp jatty. Biri — ana, i̇ekinşisi —
bala bolğysy kelip, bir- birine iştei iıp, i̇eljirep tūrğandaryn
jüzderinen añğaru qiyn i̇emes i̇edi
Arman sol küni poezğa otyryp, alystağy aulyna
jürip ketti
«Adam köñili tasysa — köldei, basylyp qalsa — şöldei i̇eken-au»
dep oilady.
Aqylbek Keşe ğana oğan keñ dünie tarylyp ketkendei körinip, jigeri
qūm bop jatyr i̇edi. Al, bügin ğūmyrynda, sirə, təşpiş körmegen jandaiaq köñili tasyp, mereii asyp, janary jainap şyğa keldi
Būdan üş kün būryn ol özine-özi kelip közin aşty. Sol öz
palatasynda jatyr i̇eken Qasynda Meiirkül otyr.
— Ləzatty körgiñ kele me? — dedi Meiirkül külimsirep
— İə... Ol qaida? — Aqylbek i̇elerip, i̇ekilenip ketti. Əitse de
Meiirkül jauaptyñ ornyna tağy da saual berdi
— Mūratty körgiñ kele me?
— Aitsaişy, olar qaida?..
— Osynda.
Bügin tañerteñ Meiirkül, şynynda da, Aqylbektiñ üş balasyn
palatağa i̇ertip keldi. Solardy körgen boida-aq Aqylbek öziniñ nauqas
i̇ekenin birjola ūmytyp ketkendei boldy.
Kökten tüsken quanyşqa senerin de, senbesin de bilmei tūrğan adamşa
sasqalaqtap, üş balasyn alma-kezek aimalap, iıskelei berdi.
Əsirese, Ləzzat pen Mūratty qatty sağynyp qalypty. Būlardy
soñğy ret būdan tört jyldai būryn, jūrt qatarly jer basyp jürgen
kezinde, aulyna baryp körgen i̇edi. Onda Ləzzat bes jasta, Mūrat jetide
bolatyn-dy. İekeui de soraiyp ösip qapty.
Ləzzat tap-tūinaqtai kiınipti. Kiımderi ütiktelgen. Şaşyn qos
būrym i̇etip örip töbesine aq bantik bailapty. Mūrattyñ üstinde de su
jaña kostium. Özine jarasyp-aq tūr.
Mūnyñ bəri Meiirküldiñ isi i̇ekenin Aqylbek körgen boida-aq
tüsindi. Biraq balalardyñ közinşe Meiirkülge ündegen joq. Tağy bir
baiqağany — üş balasy da Meiirkülge az künde-aq bauyr basyp, üiir
bop qapty. Əsirese, Ləzzaty Meiirkülden bir i̇eli airylar i̇emes.
Palatadan şyğyp ketkenşe Meiirküldiñ moinyna asyldy da otyrdy.
Büğan Meiirkül de məz-meiram bop, jüzderi nūrlanyp, jasaryp ketken
siiäqty. Qazir ol qyryq beste i̇emes, otyzğa jaña şyqqan jas jauqyzyn
sarymsaqtai, körkine köz tūiatyn ədemi kelinşek i̇edi.
Balalar da biraz uaqyt üiirinen adasyp qalyp, anasyn i̇endi ğana
tapqan qūlyndardai oinaqşyp, Meiirküldi ainalşyqtai beredi. Bügin
balalarynyñ baqytty jüzin körgende Aqylbektiñ köñili jai tapqandai
boldy
Auruhanağa tüskeli beri Aqylbek bügin özin tüñğyş ret köñildi
sezindi. Bir sətke quanyşy qoinyna syimai ketkendei boldy. Aq şelegi
tüskendei aqtaryla söilep,oiyndağysynyñ bərin qasynda jatqan
nauqas kisige aitqysy kep tūrdy. Biraq tis jarğan joq. Öitkeni ony
bügin dauyldy küngi teñiz betindei tulağan oi tolqyndary i̇eseñgiretip
tastağan i̇edi.
Bügin oğan qyzmettes bolğan dostary da keldi. Aqylbek bir sətke
özin institutta būrynğysynşa qyzmet istep jürgen adamdai sezindi.
Ol öziniñ ğylymi jūmysqa qatysatynyn i̇esitip bilgende töbesi kökke
tigendei boldy. Özi istep kelgen instituttyñ ğylymi-zertteu
jūmystarynyñ josparyna onyñ da zerttep jürgen problemalary
i̇engizilipti. Densaulyğyna bailanysty Aqylbektiñ üide jūmys isteuine
ğylymi keñes rūhsat i̇etipti. Būdan birneşe jyl būryn özi bastağan
zertteu jūmystaryn özi aqyryna deiin istep şyğatynyn oilağan sətte
onyñ boiyn şabyt kernep ketkendei boldy.
Aqylbek bügin şeksiz
baqytty i̇edi.
Tamyzdyñ tamyljygan ystyq künderiniñ birinde qala şetindegi
alasa jer üidiñ qasyna bir jeñil maşina kep kilt toqtady. Tura sol
sətti kütip tūrğandai-aq qalyñ alma baqtyñ işindegi üiden bir jas əiel
şyqty. Maşinadan aldymen jap-jas jigit tüsti.
Sosyn əlgi əiel i̇ekeui maşinada otyrğan i̇egde kisini i̇eki jağynan qapsyra
qūşaqtap köterip, i̇eskekti qaiyq sekildi qolmen tartqylap jürgizetin
mügedekter arbasyna abailap qana aparyp otyrğyzdy.
Bül küni Arman əkesin auruhanadan şyğaryp, Meiirküldiñ üiine
əkelgen i̇edi. Alma baqtyñ işine kirgende-aq Aqylbektiñ tynysy keñip
sala berdi. Mūndai şildede qala işindegi köp qabatty üiler tym ystyq,
qapyryq bolady. Jūrttyñ köbi qala şetindegi saiajaiğa şyğyp ketedi.
Myna üi sondai bir janğa saia qoñyr salqyn baq işinde tūr i̇eken.
Maşinadan tüsken boida-aq osy alasa ğana üi Aqylbektiñ közine
ottai ystyq bop körindi. Əitpegende şe! Aqylbek osynda bir jyldai
tūrğan. Ol kezde myna zəulim terekter de, köleñkesi qoiu alma ağaştary
da i̇endi ğana qondyrylğan qyldyryqtai şybyqtar i̇edi.
Qazir mūnyñ bəri onyñ köñilin aiaq-astynan ūiqy- tūiqy i̇etip
jiberdi. Myna alasa üidiñ özi ol kezde Aqylbekke zəulim ğimarat bop
körinetin-di. Onda Meiirküldiñ əkesi de, şeşesi de tiri i̇edi.
Baq işinde oinap jürgen Ləzzat pen Mūrat ta əkesiniñ aldynan
jügirip şyqty.
Körşileri de Aqylbektiñ köñilin sūrauğa birtindep kele bastady.
Meiirküldiñ ögei şeşesi marqūm bolğaly beri qañyrap bos tūrğan
osy üş bölmeli üige bügin qaita jan bitkendei boldy.
Jürt aiağy saiabyrlağan sətte Meiirkül kelip:
— Mine, Aqylbek, bügin öz bölmeñe keldiñ, — dedi külimsirep.
Meiirküldiñ qaljyñdap aitqan osy bir auyz sözi Aqylbektiñ qiiäl
jetpes alysta qalyp qoiğan balausa ömirin közine i̇elestetip
jibergendei boldy.
«İə, būdan jiyrma bes jyl būryn osy bölme şynynda da meniki
i̇edi» dep oilady Aqylbek. Meiirkül! Meniñ jastyq şağym, baqytty
künderim, ystyq sezimderim osy üide, naq osy bölmede qalyp qoiğandai
körinedi mağan. «Öz bölmeñe keldiñ», — degen bir auyz söziñ janymdy
küizeltip, oiymdy oisyratyp jiberdi ğoi. Men öz bölmemnen nege kettim
sonda? Nege osynda birjola qalyp qoimadym? Nege? Būl saualdarğa
bügin kim jauap berui tiıs?
Meiirkül! Tağdyr bizdi tağy da tabystyryp otyr. Keşe Arman
auruhanağa kelip:
«Papa! İendi bərimiz bir jerde bolaiyq», — degende balamdy qūşaqtap
süidim. Közimnen qalai jas yrşyp ketkenin bilmeimin. Arman meniñ
köñilimdegi, seniñ jüregiñdegi oi- tolğanystaryn aitqyzbai-aq tüsingen
i̇eken. Balam bərin de jan-jüregimen ūğypty.
Mümkin, tağdyr degenimiz əke men balanyñ osylaişa birin-biri tilsiz
tüsinui şyğar. Baqyt degenimiz osy bolar.
Bizder bir qalada tūrsaq ta sağan qaityp oralu üşin mağan jiyrma
bes jyl uaqyt qajet bolypty ğoi.
Ras, bügin de men mūnda öz aiağymmen kelgem joq. İeger osyndai
auyr dertke şaldyğyp, meşel bop qalmağanymda... Onda ğūmyr boiy
kezdespei-aq keter me i̇edik? Mümkin, būl dert mağan joğarydan kelgen
zaual i̇emes, basyma qonğan baqyt qūsy şyğar.
«Tym qūrysa i̇endi qalğan azğantai ömiriñdi öksitpei, öle-ölgenşe
öziñ qalağan Meiirküldiñ Qasynda bol» degeni me i̇eken? Əiteuir meni
bügin kündei şūğylaly Meiirküldiñ pəterine əkelgenderiñe
rizamyn. Ərine, keşigip keldim ğoi, sağan. Ony oilasam özegim
örtenip kete jazdaidy. Biraq ötken iske ökingennen ne paida?
Qūddy küni keşe bolğandai-aq bəri de əli künge sol qaz-qalpynda
köz aldymda tūr, Meiirkül. Men oqu izdep alğaş qalağa kelgenimde de
sender osy üide tūruşy i̇ediñder.
Birinşi kursta mağan universitet jataqhanasynan oryn timei
qaldy. Sonda pəter izdegenimiz i̇esimde. Bizder üş student i̇edik. Bir
apta boiy qala kezip, aqyry osy üidi taptyq. Bizder naq osy
bölmede bir jyldai tūrdyq qoi.
Arağa şirek ğasyr uaqyt salyp, aqyry osy üige oralam dep kim
oilapty. Tepse temir üzetin kezimde ketip, mügedek bop oraldym ğoi
sağan. Kök semserdiñ jüzindei qylşyldağan otty şağymdy nege
seniñ janyñda ötkizbedim i̇eken?
Seni kezinde quanyşyma, balausa ömirime ortaq i̇ete almadym ğoi.
Sondyqtan bügingi zildei auyr mügedektik ömirime de serik i̇etkim kelmep
i̇edi. Olai isteuge haqym joq bolatyn. Ony öziñe de auruhanada san mərte
aittym ğoi. Meniñ mügedekter üiine barmaq bolğanymdy da bilesiñ.
Biraq i̇eñ soñğy minutta jürek əmirine bağyndym. Nege üitkenimdi
özim de bilmeimin.
Mümkin, solai isteuime öziñ de, Arman da, tipti Ləzzat pen Mūrat ta
sebepşi bolğan şyğar.
Meiirkül! Sen mağan ömir syiladyñ ğoi. Sen bolmağanda üş
jyldan beri tiri jatuym i̇eki talai i̇edi. Ony sen de, men de, barlyq
dostarymyz da biledi.
Əitse de, olar bir nərseni bilmeui mümkin. Sen mağan ömir ğana
i̇emes, öz balalarymdy da qaitaryp bergeniñdi bile me olar? Ana
meiirimin, əke qamqorlyğyn körmei jatyrqap ketken üş birdei
balany bauyryña basyp, olarğa öz əkesin tauyp bergeniñdi bile me
i̇eken? Sağan sol üşin ğūmyr boiy bas iıp ötem, Meiirkül.
Meiirimge toly közderiñ jəudirep, tap qazir öziñ ne oilap otyr
i̇ekensiñ?
Al, būl kezde Meiirküldiñ qiiäly da qiiäğa şaryqtap, tym alystap
ketken i̇edi. Ony Aqylbek sezdi me i̇eken? Kim bilsin...
Aqylbek! «Basqan izde belgi joq, ötken künder i̇endi joq» dep ömirge
nalisyñ ba dep oilady Meiirkül. Əlde «At ainalyp qazyğyn tapty»
dep quanasyñ ba? Əiteuir meniñ jalğyz tilegim, bolğan iske bolattai
berik boluy. Öziñdi-öziñ iştei jep, bosqa tausylmaşy. Sen
mügedektigiñdi ūmytşy. Barar jer, basar tauym bolmağan soñ keldim dep
qynjylmaşy. Qinalmaşy, aqyldym meniñ. Keş te bolsa ūqqanyña
rizamyn.
İeñ jaqyn jora-joldastaryña, tuğan-tuysqandaryña, qyzmettes
dostaryña barmai, mağan kelgeniñe rizamyn. Seniñ bügin öz jüregiñniñ
qalauymen, osy üige birjola kirgeniñe quanyştymyn. Meili. Oiy
būzyq, tili aşylar auzyna kelgenin aita bersin. İt üredi, keruen köşedi.
Ras, keşteu keldiñ. Oğan sen aiypty i̇emessiñ. Tüsinem. Bərin de
jüregim sezedi. Bal jalasqan balausa künderdiñ kelmeske ketkenin
ūqpai ne bopty mağan? Basqan iz, körgen qyzyq sağymdanyp köz ūşynda
qalyp qoiğaly qaşan. Al, i̇endigi maqsat: tənimiz bölek bolsa da,
janymyz bir Uiada saqtalsyn degen oi. Seniñ de nietiñ sar altyndai
tap-taza i̇ekenine tittei şübəm joq. Teginde, kirşiksiz jürekke Uialağan
möldir arman. Uaqyt atty i̇eñ qatygez əmirşiniñ özine de moiynsūnbai,
i̇eşqaşanda ainymai, ana sütindei appaq küiinde saqtalyp qalady i̇ekenau.
İə, kezinde küttim seni, Aqylbek. Köp küttim. Töbem kökke jetip,
quanğan künderi de, qara jüregim qaq airylyp, qaiğyrğan künderi de
küttim. Ol kezde mağan kün tek seni ūiatu üşin şyğyp, keşkisin seni
ūiyqtatu üşin batatyn siiäqty i̇edi.
Sen sol kezde būğanasy qatpağan, balaq jüni jetpegen balapan
qūstai-aq ömir şyñyna i̇endi ğana talpynyp bara jatqan bala jigit i̇ediñ
ğoi. Al, bügin şaşyña qyrau tüsip, jüziñe əjim üiirile bastapty.
Seniñ bau-baqşaña qoñyr küz i̇erterek tüsken be dep qaldym. Qūdai-au,
şaş pen əjimnen qaimyğyp, qaşqaqtap ötken ömirdiñ kimge keregi
bar?! «Mezgilinde ağarmağan şaştyñ da, atasyna nəlet» depti ğoi bir
aqyn.
İə, sodan beri talai-talai jyldar ötip ketipti-au. Qysta yzğar,
jazda şañ tigizbei ösirgen əkeni de, şeşeni de qara jerge tapsyrdym.
İesiñde me, marqūmdar i̇ekeui birdei bəiek qağyp, sen degende işken
astaryn jerge qūiatyn-dy. «Qala balalary tərizdi tik minez i̇emes, qaşan
körseñ qyzdai syzylyp tūrady» — dep anam seni jer- kökke syiğyzbai
maqtaityn.
Basyma būlt ainalğan sol bir qaraly künderi sen kelmediñ. Öitkeni
kele almaityn i̇ediñ. Ony tüsinem.
Əitse de, seniñ aryñ taza. Qolyñnan kelgen kömegiñdi aiamadyñ. Ras,
jaqsylyğyñdy keiinirek bildim. Öitkeni mūnyñ bərin tikelei öz
qolyñmen i̇emes, özgeler arqyly,
dostaryñnyñ qolymen istep keldiñ ğoi. Meni sonşa uaqyt ūmytpai,
jüregiñniñ bir tüpkirinde saqtap jürgeniñe iştei i̇eljirep, i̇eñsem
aspandap qalatyn.
İesiñde me, Aqylbek? Ol kezdegi meniñ armanym konservatoriiä i̇edi
goi. Biraq magan rūial i̇emes, auruğa ukol jasaityn şprits būiyrğan
i̇eken. Muzykant i̇emes, feldşer bop şyğa keldim. Nege deisiñ ğoi.
Mūnyñ özi ūzaq- sonar hikaia. Əitse de, sağan toqsan auyz sözdiñ
tobyqtai tüiinin aitaiyn.
Meniñ kezinde öziñ körgen şeşem ögei i̇edi ğoi. Biraq ol, sirə, mağan
ögeiligin bildirmei ketti. Balajandy bolatyn. Men degende janyn
qūiarğa jer tappaityn.
Sol kisi qartaiğan şağynda sal bop, i̇eki aiaqtan birdei qaldy. Əri
auruşañ i̇edi. Oğan ūdaiy ukol jasatyp, dəri- dərmek berip tūru qajet
boldy. Sol üşin özim feldşer bolyp aldym.
Mügedek şeşemniñ yñğaiyna qarap tūrmysqa da şyqpai, üide
otyryp qaldym.
Mağan lebiz bildiruşi jigitter de az bolğan joq. Biraq olarğa özim
syisam da, auru kempir syiyspas dep oiladym. Mümkin, qatelesken de
şyğarmyn. K i m bilsin?.. Əiteuir anamnyñ aldyndağy azamattyq
paryzymdy adal ötedim-au deimin.
Aqylbek! Aita bersem meniñ ömirim talai tañğa tausylmaityn ūzaq
dastan i̇edi.
İeñ bastysy — bizdiñ ömir jolymyz tağy da toğysty.
Jaqsylyqtyñ i̇erte-keşi joq deimiz ğoi. Solai da şyğar. Öziñe
qamqorşy, myna örimdei balalarymyzğa ana bola bilsem, onda mende
arman joq.
Aqylbek! Men qazir seni būdan jiyrma bes jyl būrynğydai süiem
be? Bilmedim.
Meniñşe, ğaşyqtyq — jastyq dəurenniñ i̇enşisine berilgen sybağa
şyğar dep oilaimyn. Al, bizdiñ jasymyz, qūdaiğa şükir, jer ortasyna
kep qaldy ğoi. Sonda meniñ oiymdy da, boiymdy da bilep-töstep alğan
qandai siqyrly sezim? Mümkin, ol müldem sezim i̇emes, basqa bir qūbylys
şyğar. Əiteuir sol sezim mağan bügin buyrqanğan jastyq sezimnen göri
küştirek, joğaryraq, salmaqtyraq siiäqty bop körinedi. Sen de meni
sonşa jyldar boiy jüregiñde saqtap, aialap, əlpeştep, armandap
jüripsiñ ğoi. Al, men orta jasqa kelgenşe būldyr ümit, tətti qiiälğa
i̇eltip, sağym quyp jüre berippin. Osylaişa ömir ötip ketkenin añğarmai
da qaldym.
Sen i̇eki aiaqtan qalyp, qinalyp qalğanyñda basqalardy i̇emes,
kömekke meni şaqyrdyñ ğoi. Demek, meni sonşa jyl boiy jüregiñde
saqtap kelgen i̇ekensiñ. Sonyña riza boldym.
Men de senen aianyp qalğam joq. Sen üşin qolymnan kelgenniñ bərin
isteitinime sene ber, Aqylbek. Meniñ i̇endigi i̇erkim öziñde. Mümkin, būl
seniñ mağan degen tau suyndai taza sezimiñ üşin tölenetin əieldik
paryzym şyğar. Paryzymdy öteu sezimniñ isi i̇emes, parasattyñ
tuyndysy i̇emes pe? Demek, meni bilegen ötkinşi sezim i̇emes, tūraqty
Parasat qoi. Bizdiñ jasymyzdağy kisiler qūity sezimnen göri, baisaldy
aqyl-parasatqa köbirek tağzym i̇etedi. Qüdiretti Parasat i̇ekeuimizge de bar
dausymen aiğai sap: «Biriñe- biriñ demeu bolyñdar», — dep tūr i̇emes pe!?
Nege ündemeisiñ, Aqylbek?!
Ərine, Meiirkül būl sözderdiñ birde-birin Aqylbekke aitqan
joq. Mūnyñ bəri Meiirgüldiñ işki tolğanystary i̇edi.
Öziniñ baqyt tañy atyp kele jatqanyn Aqylbek te jaña ğana anyq
sezgendei boldy.
Kün keşkirip, i̇ekindige taiap qalğan i̇edi. Ymyrt əli üiirile qoiğan joq
bolatyn.
Əitse de, ainalasy bau-baqşaly mynau jalğyz qabat alasa üidiñ keñ
terezelerinen köşe jaqqa elektr nūry şaşyrap tūr.
Būl öñirge küz biyl i̇erterek tüsti. Alğaşqy qara suyqtan keiin-aq
baqtağy ağaştardyñ japyraqtary sypyrylyp, qoiu köleñkeli
būtaqtary jalañaştanyp qaldy. Alma ağaştarynyñ tübine sap-sary
japyraqtardan kilem jaiyp qoiğandai.
Mynau üi ala jazdai bau-baqşanyñ kök jelegine kömilip. müldem
körinbei qalady.
Al, kazir japyrağynan airylyp, sidiyp-sidiyp tūrğan ağaş
būtaqtarynyñ arasynan būl üi qūddy alaqandağydai anyq körinedi.
Tipti köşe taraptan abailap qarağan kisige üidiñ işinde əri-beri
qarañdap jürgen adamdar da kədimgidei- aq körinip tūr.
Ainala töñiregi şyr köbelek bau-baqşamen kömkerilgen osy üige
jazdyñ küni keşki qarañğylyq körşilerine qarağanda i̇erterek tüskendei
bolady. Sondyqtan būl otbasynyñ adamdary üidegi şamdy apaqsapaqta-aq jağyp qoiyp üirengen. Mine, bügin de iñir tüspei tūryp-aq
barlyq bölmeniñ şamyn jarqyratyp koiypty. Əitse de, əli tereze
perdelerin tüsirmegen i̇eken. Üidiñ işindeginiñ bəri köşe jaqtan apaiqyn körinip tūr.
Əne, tereze tübine qoiylğan stolda dene qūrylysy tyğyrşyqtai,
keñ jauyryndy, jasy i̇eludiñ ainalasyndağy, ötkir közdi, qyr mūryndy,
i̇eñkişteu kelgen kisi betin tereze jaqqa berip otyr. Ol basyn tūqyra
tömen qarap əldene jazyp jatyr. Tek oqta-tekte ğana basyn qağazdan
köterip, qalam ūstağan qolyn mañdaiyna aparyp oiğa şomğandai
bolady. Stol üstinde üiilip jatqan kitaptardy paraqtaidy, qağazdardy
aqtarady, sosyn baryp jazuyna qaita kirisip ketedi.
Būl adamnyñ jazu stoly da, otyrğan «oryndyğy» da özgeşeleu i̇edi.
Ol ədettegi oryndyqta i̇emes, aiağy istemeitin mügedekterge arnalğan
besik-arbada otyr. Kədimgi velosipedtegi sekildi mügedek-arbanyñ jipjiñişke, biık i̇eki döñgelegi otyrğan adamnyñ i̇eki jağynan soraiyp
şyğyp, iyğyna jaqyndap tūr. Jazu stolyn da osy kisiniñ özine
laiyqtap, besik-arbağa yñğailap jatağan i̇etip jasağan siiäqty. .
Əiteuir qazir ol qağazdan bas almai, tez-tez jazyp jatyr. İesil-derti
aldynda jatqan ak qağazdarda bolsa kerek. Qazir ol öz jūmysynan
basqanyñ bərin müldem ūmytyp ketken tərizdi.
Sonymen qabattas, i̇ekinşi terezege köşe jaqtan kez salğan kisi
aldymen bölmeniñ tör jağyna koiylğan pianinony körer i̇edi. Osy i̇eki
bölmeniñ arasyn jalğyz ğana qabyrğa belip tūr. Būl bölmede i̇eki adam
bar i̇edi.
Biri — segiz-toğyz jastar şamasyndağy büldirşindei qyz bala. Ol
pianino oinap otyr. İekinşisi — syrt symbaty taldyrmaş, sūñğaq
boily, qoiu qolañ şaştaryn iyğynan asyrmai qiyp tastağan, ədemişe
kelgen, jüzi jaidary, külim köz əiel. Ol küi sandyqqa bir şyntağyn
süiegen küiinde qasynda pianino oinap otyrğan qyz balağa i̇eljirei
qarap qapty. Sol əiel oqtyn-oqtyn jañağy qyz balanyñ oiynyn
toqtatyp, onyñ köz aldynda aşyq tūrğan nota dəpterinen birdemelerdi
tüsindirip qūiady. Əiel söilegen saiyn qyz basyn şūlğyp, onyñ sözin
maqūldai tüsedi.
İesik aldynda i̇eki bala jigit jüresinen otyryp alyp, balğamen
birdemeni tarsyldatyp soğyp jatyr. İekeui de moiyndaryn tūqyryp
alyp, bir iske qyzu kirisken. Şamasy, būzylğan mototsikldi jöndemek
bop ūrynyp jatsa kerek. Anda-sanda motor üni gür i̇ete tüsedi de,
qaitadan lezde tyna qalady.
Pianino oinap jatqan bölmeden dalağa i̇emis-i̇emis muzyka sazy
i̇estiledi. Jañağy motor qattyraq gürildep ketken sətterde ğana əsem
əuen i̇estilmei qalady. Artynşa- aq qūiqyljyğan əuen qaita şyğady.
Bir kezde əlgi qyz tūrdy da, onyñ ornyna qasynda tūrğan əiel
otyrdy. Sol-aq i̇eken, ol sybyzğydai syzylğan jiñişke dausymen «Ana
turaly jyrdy» tamyljyta jöneldi.
İendi pianino üni de birte-birte qūbylyp, neşe türli būralyp,
kestelenip, örnektelip, jandanyp bara jatty.
Sol sətte bağanaly beri jazyp otyrğan kisi de qağazdan basyn
köterip, ənge qūlaq türe qaldy. Ol qūiqyljyğan muzyka yrğağyna iştei
ün qosyp, osy əuenge i̇eltip, mas bop qalğan jandai-aq biliner-bilinbes
küide terbelip, teñselip otyr.
Temir-tersekterdi taqyldatyp, kün ūzaqqa tynym tappai jürgen i̇eki
bala jigit te sol sətte istep jatqan jūmystaryn qūia salyp, terezege
jaqyn bardy. Öleñ aityp tūrğan mamasy men qaryndasy būlarğa qarap
səl ğana külimsiregendei boldy. Ağaiyndy i̇eki jigit öz isterine qaita
kirisip ketti.
Myna muzyka əueni jūmys istep otyrğan Aqylbektiñ köñiline nūr
qūiyp jatqandai
i̇edi.
Bir kezde osyndai əsem əuenniñ yrğağyna i̇erip, Meiirqül i̇ekeui jeldei
i̇esip, şyr
köbelek döñgelene bilegenin köz aldyna keltirdi ol. Alty qyrdyñ
astynda qalğan sol bir jaidary balausa şaqqa ony myna siqyrly ən
qol būlğap şaqyryp tūrğandai boldy.
«Arada qanşa jyl ötse de Meiirküldiñ dausy onşa özgermepti-au» dep
oilady Aqylbek. Əldeqaşan ūmyt bolğan jastyq şaqtyñ oqiğalary
özinen-özi oiğa oralyp, közge i̇elestep jatty. Demek, i̇eş nərse
ūmytylmaidy i̇eken ğoi. Adam ömirinde bolğan jaqsyly-jamandy
oqiğanyñ bəri öziniñ uaqyt-sağatyn, qolaily sətin, kerek kezin kütip
jürektiñ tereñ tüpkirinde būğyp jatady i̇eken-au. San jyldar boiy
Aqylbektiñ boiynda būiyğyp, ūilyğyp jatqan sezimderdi əlgi ən ūiatyp,
terbetip, jandandyryp jibergendei i̇edi.
Meiirküldiñ sazdy üni qazir Aqylbektiñ oi-qiiälyn terbep,
möldir sezimderin nöserletip, köñil qūsyn kökke ūşyryp jatty.
Soñğy üş jyl boiy jūrtta qalğan jūryndai bop, japadan-jalğyz
öz üiinde zaryğyp jatyp, i̇erkindikke i̇endi şyqqan Aqylbek üşin myna ən
jai əuen i̇emes, ömirdiñ öz ünindei asa qymbat nərse i̇edi. Meiirkül
şyrqağan asqaq ənmen birge Aqylbektiñ de köñili qalyqtap, boiyna
küş-jiger qosylyp, mərtebesi arta berdi. Balalary janynda jürip,
Meiirküli qasynda bolsa, onda Aqylbek te özin-özi keremettei quatty
sezinerin tap kazir anyq- qanyq ūqqan i̇edi. Mūndai kezde ol kandai isti
bolsa da japyryp, sapyryp, aipap- jaipap jiberetinin jaqsy biledi.
Auruhanadan şyqqaly beri ol tynym tapqan joq. Bir kezde bastap
qoiğan ğylymi jūmystaryn jazuda. Mūndaida būryn i̇eki-üş kün bas
kötermei otyrğan soñ- aq denesi del-sal bop qaljyrap, qajyp qalatyn.
Al, qazir qūddy bəige atyndai kesilgen saiyn i̇eti qyzyp, qūlşynyp,
jūmysqa qūmarta tüskendei bolady. Būğan Aqylbektiñ özi de jendi
tüsinbei qairan qaldy. Demek, jüikeleriniñ jūmys qabileti, i̇eñ
aldymen, adamnyñ köñil- küiine bailanysty i̇eken ğoi dep tüidi ol
özinşe.
Jaña ğana pianinoda Ləzzat oinağan muzyka sazy, Meiirkül üni
Aqylbektiñ oiyn arman biıgine şaryqtatyp jibergen i̇edi. Ol qazir sol
biıkten tömen tüskisi kelmei, iağni keziñde öz basyna tüsken tauqymetti
qas qağymdai bir sətke de oilağysy kelmei tūr.
Qazir ol aulada möre-səre bop jürgen Arman men Mūrattyñ köñildi,
qaiausyz külkilerine meiiri qanyp, soğan ləzzattanyp otyr.
Oğan i̇eki ūlynyñ bügin kün ūzaqqa qaidağy bir temir- tersekterdi
soqqylap jatqan tarsyl-gürsili de ūnaityn tərizdi. Bala-şağanyñ
köñildi aiğai-şuy i̇endi onyñ köñiline Uialap, boiyna sudai siñetin bolyp
barady. Mūny Aqylbek balalaryn qasyna alğaly beri añğaryp jür.
Mümkin, ol būryn da bala dausyn osylai añsap kelgen şyğar...
Əiteuir bir kezde Aqylbek jeke saiaq, oñaşa ömirge, qabir
basyndağydai meñireu tynyştyqqa qūştar i̇edi. Sony armandaityn.
Ainalasynda kündiz-tüni bir tynym tappai
əuendetip qüiqyljytyp jatqan ömir üninen, adamdardyñ qūlaqqa əndei
bop i̇estiletin dausynan, aiqai-şuynan qaşatyn.
Al, bügin Aqylbek müldem basqaşa oilaidy. Basqaşa tüsinedi.
Öziniñ boiyna kün saiyn jañadan küş-jiger, i̇erik-tözim qüiyp jatqan
sarqylmas qainar būlaq — ömir muzykasyndai, tirşilik əuenindei
sazdy i̇estiletin osy adamdar üni, solardyñ dausy, lebizi, külkisi i̇ekenin
ol qazir jaqsy biledi.
Aqylbektiñ ömir şyrağy sönip baryp, əreñ degende qaita janyp
ketti ğoi. Sol şamdy söñdirmei, adamdy ajal auzynan alyp şyqqan
qandai küş? İeñ aldymen meiirimnen jaralğan şapağatty jandardyñ
jyly lebizi. Dostarynyñ ystyq yqylasy.
İeñ bastysy — sol abzal jandardyñ aldyndağy azamattyq, adamdyq
jauapkerşilik.
Şyndap kelgende, ölmei jer betinde adamşa ömir sürudiñ özi de
qasietti boryş qoi. Meniñşe, adal jandy ərbir adamğa būdan
jauapty mindet bolmasa kerek.
Meiirkül salğan əndi tyñdai otyryp, Aqylbek osyndai oilarğa
şomğan i̇edi.
«Ömirdeginiñ bəri de, i̇eñ aldymen, ot basy, oşaq qasyndağy jan
jyluynan, otbasyndağy auyz birlikten, adamdardyñ birin-biri tüsine
biluden bastalady i̇eken-au» dep oilady Aqylbek.
İə, Meiirkül i̇ekeui jūldyzy jarasqan, yntymaq Uiasyndai tatutətti otbasyn qūrdy.
Bağanaly beri köñildi muzyka sazyna i̇eltip otyrğak Aqylbektiñ
janaryna birte- birte quanyş tolyp, jüzi nūrlanyp, köñili jeldei i̇esip,
meiirlene tüsti.
Aqylbek öziniñ baqytty i̇ekenin bar jan-jüiesimen sezindi. Ol
külli əlemniñ köz toimas sūlulyğyn, jūldyz dary jymyñdasqan
bügingidei ğajaiyp aspanyn, dos- jarandarynyñ külimsiregen nūrly
jüzderin körip, sodan özi ömirlik lözzat alyp, baqytty jandarda ğana
bolatyn i̇erekşe bir siqyrly sezimge bölenip otyr.
Köşe jaqqa jaryq şaşyp tūrğan būl üidiñ terezesinen bir əiel
köz alar i̇emes. Ol közine kino ekranyndai bop köringen osy üidiñ keñ
terezelerine telmirip qarap tūr.
Qarağan saiyn işi əlem-jəlem bop, tynysy tarylyp bara jatqan
sekildi. «Bizdiñ üide i̇eşqaşan öleñ aitylmağan i̇eken-au» dep oilady ol.
Aqylbektiñ quanyşqa toly janaryn, Meiirküldiñ kədimgidei
jasaryp, jainañ qaqqan jaidary jüdin körgen sətte jañağy əiel yzağa
bulyğyp, qara jüregi qaq airylyp keterdei-aq tisin tisine qoiyp zorğa
şydap tūrdy.
Ol Rauşan i̇edi.
Basyna qonğan baqty mañdaidan tepkenin Rauşan qazir ğana
tüsingendei boldy. E p i l o g
Asa qadirli oqyrman qauym!
«Ümit üzgim kelmeidi» dep atalatyn osy hikaiat-monologtyñ
jelisine ainalğan oqiğalar būdan otyz bes jyl būryn bolğan.
İə, Alla bergen qos arğymaqqa — i̇eki aiağyma i̇erkin minbei, jer
basyp jürmei, jalyndy jastyq şaqtyñ toi- dumanğa toly qyzyqty
bazaryn künde aralap körmei, köktem kelgen saiyn keñ jazira dalada
jalañ aiaq jügirmei, səigülik atqa səndene minbei, bəsekeli bəigege
tüspei, i̇eginjaida qūlaştap ketpen şappai, səbilerimdi moinyma
otyrğyzyp alyp qala parkterin aralamai, asqar taular bökterinen
bəişeşek terip, ony qyz-kelinşekterge syilamai, ömir mūhitynda
balyqşa jüzbei ğümyr keşip kele jatqanyma biyl otyz bes jyl
bolypty.
Basqa tüsken taudai tauqymetti ömirlik serigim Gauhar (şynaiy
i̇esimi Quanyş) i̇ekeuimiz ūzaq jyldar boiy birlese köterip kelemiz.
Hikaiatta balalyq şaqtary beinelengen ūldarymyz Mūhit pen Qairat
osy uaqyt işinde balapan qūstai baptalğan, qyran qūstai qomdanğan
jigitter bolyp şyğa keldi. Öitkeni men i̇eki ūlymnyñ da aspandağy
qyran qūstai i̇emin-i̇erkin samğap, özderi közdegen ömir şyñdaryna öz
qanattarymen ūşyp şyğularyna i̇erik bergen i̇edim. Kezinde əkem marqūm
mağan osyndai i̇erkindik bergen bolatyn. İə, əkem meni «Jamanğa
jalynba, adamğa tabynba, ömir jolyndağy öz jügiñdi öziñ köterip jür,
bireuge salmaq salma, öz biıgiñe öziñ ūşyp şyq»,
— dep tərbieledi. Men solai istedim. İeki ūlym da öz tağdyrlaryn özderi
şeşip keledi. Sony maqtanyş i̇etem.
Mūhit biznes salasyn jetik meñgergen isker adam bolyp şyqty. Al,
Qairat joğary lauazymdy memlekettik qyzmet atqaryp jür. Əitse de,
men öz ūldarymnyñ ataq- dərejesin i̇emes, joğary adamgerşilik
qasietterin maqtanyş i̇etip aitudy ūnatamyn.
Büginde bir kezdel jas kelinşek Gauhar (Quanyş) i̇eki kelininiñ
i̇enesi, bes nemeresiniñ meiirimdi əjesi bolyp otyr. Tūñğyş nemeremiz
Qanat — Amerika universitetteriniñ birinde student, odan keiingi
nemerelerimiz — Şynar men Aisūltan mekteptiñ üzdik oquşylary, əri
muzyka akademiiäsynyñ daryndy şəkirtteri. Azat — fizikamatematika mektebiniñ oquşysy. İeñ kenje nemeremiz — Diana balalar
baqşasyna barady.
Kelinderimiz Fatima men Samal beine bir bizdin qos qanatymyz
ispettes, üi şaruasynyn bərin solar atqarady. Əiteuir tağdyr bizge
meiirim men izetten jaralğan osyndai süikimdi kelinder syilağan
i̇eken.
İə, jaqsy kelin tuğan qyzyñnan kem bolmaityny ras. Alaida osy
qarapaiym qağidanyñ dūrystyğyna qartaiğan şağymda ğana közim
jetti. Dəlirek aitsam, Fatima kelinim öziniñ bizge degen ystyq
yqylasymen, izettiligimen, inabattylyğymen közimdi jetkizdi. İeger
təñir pendesin jarylqağysy kelse, oğan, i̇eñ aldymen, jaqsy kelin
beretin şyğar degen oiğa keldim. Meniñ kelinim — meniñ baqytym.
Soğan şükirlik i̇etem.
«Ümit üzgim kelmeidi» hikaiat-monologynyñ tağy bir jarqyn jandy
qaharmany Nūrlybek qaiğyly qazağa ūşyrady. Al, onyñ süiikti
jūbaiy Alma öziniñ jalğyz ūly Ğalymnyñ balalaryn, iağni
nemerelerin tərbielep otyrğan əje, qūrmetti demalystağy zeinetker.
Al, Ğalym — i̇elimizge i̇esimi məlim biznes qairatkeri.
Aqylbek pen Meiirkül bolsa, sonau alysta qalğan auyr jyldardan
bastap, dəl küni büginge deiin tatu-tətti, baqytty ğūmyr keşip kele
jatqan zeinetker jandar. Balalary i̇er jetip, azamat bolğan.
Al, ömirdegi öz qateligin keş tüsingen Rauşan jüike nauqasyna
şaldyğyp, üiinde asylyp öldi. Oqyrman qauym!
Oida joqta aiaq-qolymnan birdei airylyp, qatygez tağdyr meni
auruhana tösegine tastai i̇etip bailap tastağan küni tura otyz bes jasqa
tolğan i̇edim. Al, osy hikaiattyñ soñğy sözin, iağni epilogyn jetpistiñ
jetegine ilingen qariiä kezimde jazyp otyrmyn Ondağy maqsatym osy
hikaiat qaharmandarynyñ otyz bes jyldan keiingi tağdyrymen sizderdi
qysqaşa tanystyru i̇edi.
Mine, hikaiat qaharmandarynyñ keiingi tağdyrlary i̇endi sizderge
məlim boldy.
Söitip, men būdan otyz bes jyl būryn bastalğan «Ümit üzgim
kelmeidi» dep atalatyn hikaiat-monologyma bügin soñğy nüktesin qoiyp
otyrmyn.
Tağdyr mağan aqyretten auyr, qiiämetten qiyn ğūmyr bere otyryp,
janyma jalau bolatyndai köptegen körkem tuyndylar, qazaq
ədebietiniñ i̇ejelgi dəuiri boiynşa
oqulyqtar, türkologiiä ğylymyn arqau i̇etken ğylymi i̇eñbekter jazuyma
uaqyt bergen i̇eken.
Men öz tağdyryma, ömirlik serigim Quanyşqa, ūldarym Mūhit pen
Qairatqa, nemerelerime, ainalamdağy adal jandardyñ bərine meilinşe
rizamyn. Demek, men baqytty janmyn. Bizder baqytty adamdarmyz.
Ūrpaqtarymyzğa da Allanyñ nūry jauyp, i̇egemendi i̇elimizdiñ baqytty
azamattary bolsyn Əumin!