Ümit Üzgim Kelmeydi

Jazuşı Nemat Kelimbetovtıñ "Ümit üzgim kelmeydi" dep atalatın
hikayat-monologında auır nauqasqa şaldığıp, köp jıldar boyı tösek
tartıp jatqan mügedek jannıñ ömirge degen şeksiz quştarlığı,
qaysarlığı, adamgerşiligi, möldir mahabbatı söz boladı. Nauqas
adamnıñ sın sağattağı san qilı oy-tolğanıstarı bas qaharmandar
Erjan men Gauhardıñ monologtarı arqılı berilgen.
— Gauhar! Bügin oyım onğa, sanam sanğa bölinigi, basım qattı.
Qaydağı-jaydagı jımısqı oylar meni qıl moyınğa taqap, degbirimdi
tauısıp bara jatqan siyäqtı. Ətteñ, qas qılğanday tap qazir qasımda
emessiñ goy. Əytpese işimde qazanday qaynap, janımdı qoyarga jer
taptırmay buırqanıp jatqan sır sezimderdi öziñe tüydek-tüydegimen
aqtarıp, eñsemdi eze tüsken auır oylardan arılıp, jeñildep qalar
edim.
Qapasqa tüsken qus tərizdi mına auruhananıñ eriksiz tutqını bop,
tösekke jipsiz baylanıp, oy-qiyälğa şırmalıp jatqanıma da eki aydan
asıp baradı eken-au. Keyde mağan sau-salamat, şapqılap jürgen balausa
ömir altı qırdıñ astında qalıp qoyğanday bop körinedi. Biraq bostanbosqa oyğa maltığıp, salı suğa ketpesin dep küni büginge deyin öziñe tis
jarıp, sır bildirgem joq. Əytse de, osı bir dertke şaldıqqalı beri
meniñ işki düniemniñ astan-kesteni şığıp, özimnen-özim ızağa bulığıp,
jarılıp kete jazdap jürgenimdi sen qas-qabagımnan-aq qalt jibermey
tanisıñ ğoy.
Ras, munday qaterli nauqas adamnıñ boyına ğana emes, aqıl-oyına da
zapıran zərin quyıp, ayausız ulap tastaydı eken. Biraq sen meni «Az
küngi azapqa tözbey, tauı şağılıp, tauanı qaytıp qaptı» dep oylama.
Sol nərsege jibi bosay qalatın küyreuik jandardı körsem-aq arqam
qozıp ketedi. Onşa-munşa sırqattıñ tauqımetin kotere almay, ilengen
teridey bolbıray qalatın jan men emes.
Gauhar! Sen tiri turğanda moynıma tau tesip ilse de qıñq etpeytinime
imanıñday ilana ber. Tek qırıqtıñ qırqasınan aspay jatıp-aq
qiyämettey auır dertke şaldıqqanımdı esime alğan sətterde ğana men
köñilimniñ kök jaylauınan el köşip ketkendey qulazıp qalam.
Ərine, adamnıñ qaşanda bası aman, bauırı bütin bop, auırmaysırqamay aydarınan jel esip jürgenine ne jetsin. Biraq ğumırında,
sirə, murttay uşıp, auırıp körmegen, özin nauqas qattıraq qısıp,
janı jarğa tayanbağan adam kop nərseni tereñ tüsine de, sezine de
almaytın şığar. Öytkeni ajal üreyi öz basına şındap töngen qauipqaterli sətterde ğana san jıldar boyı jürektiñ tereñ tüpkirinde əbden
buyığıp jatqan, üylığıp qalğan oy-sezimder oyanıp ketetinine közim
jetti. Osı auruhanağa kelgeli beri ğana uyqılı zerdem oyanıp, sanamnıñ
közi şındap aşıla bastadı desem, ilanasıñ ba?
Gauhar! Sağan bügin munıñ bərin qalay tüsindirsem eken?
Jayşılıqta biz köp nərseni oy eleginen ötkizip, ekşep, elep jatpaydı
ekenbiz. Oğan kündelikti küybeñmen jürgende murşamız da kelmeydi,
moynımız da jar bermeydi ğoy.
Al, auruhanada sanamen sarğayıp jatqanda, oy tübine jetpek bop,
qiyäl qoynauınıñ qatpar-qatparın aqtara berip, şaqşaday basım
şaraday boldı. Keşegi bir tünniñ özinde tösegimnen toğız turıp, toqsan
tolğandım desem ötirik emes.
«Erjan ne oylanadı eken?» deytin şıgarsıñ. Esildertim sen bop
qaldıñ ğoy, Gauhar.
Balalardı oylaymın. Bolaşağımız turalı tolğanam.
Gauhar! Bəri de keşe ğana bolğan siyäqtı edi. Söytsek, ekeuimizdiñ
otbasın qurıp, öz aldımızğa tütin tütete bastağanımızğa da on
jılday bop qaptı-au. Ömir-özen bir minutqa kidirmey, sınaptay sırğıp
ötip baradı eken ğoy. Sau kezimizde soñımızğa jaltaqtaudan göri,
dürmekke ilesip, alğa qaray umsına bersek kerek. Əytse de, jolauşınıñ
oqta-tekte bir toqtap, özi basıp ötken ömir joldarınıñ kedir-budırına
köz qırın tastap qoyğanı da ziyän emes pe dep qaldım. Öytkeni keşegi
kemşilik erteñge sabaq qoy.
Mine, bizder on jıldan beri bir mərte de jüz şayıspay, əy-şəy
despey, tatu-tətti ömir sürip keldik. Adam, sirə, bul ömirdiñ qızığına
toyğan ba?! Degenmen, öziñmen jaqsılı- jamandı birge ötkizgen azdıköpti künderime men öle-ölgenşe rizamın Joq' Atay körme'
Meni oziñmen baqıldasıp, qoştasıp jatır eken dep oylap qalma Ras,
qazir men jatqan auruhana jeñil-jelpi sırqattar keletin jer emes. Bul
— neyrohirurgiyä auruhanası Munda eñ qiın, eñ qauipti operatsiyälar
jasaladı. Adam miınıñ işine, yaki omırtqa süyektiñ quısında
jasırınıp jatqan julınğa operatsiyä isteydi.
Munda adamnıñ bas süyegin, yaki omırtqasın kuddı jañğaq şağıp
jatqanday şaqır- şuqır arşıp, bujır- bujır mi etiniñ qatqabattarın tilgilep, jalğap, jamap jatadı. Osınday oneratsiyädan amanesen şıqqan nauqas adam quddı dozaq otınan ötip kelgendey aqıret
azabın şegedi desem artıq aytpaganım. Tirşilik üşin ajalmen
arpalısqa tüsip, ömirdiñ zərin tatıp jatqandardı künde körem Özimniñ
de dol sonday operatsiyäğa tüsip, solar siyäqtı qinalatınım esime tüsse
bolğanı, denem türşigip, tobe quyqam şımırlap ketedi
Biraq oy azabı adamnıñ uşar kögin, qonar kölin tarıltıp jiberedi
eken ğoy. Keyde men özimdi birte-birte oy jeñip bara ma dep te iştey
tiksinip qalam. Sondıqtan dəl qazir qasımda bolmasañ da, bar sırımdı
öziñe osılayşa aqtara bergim kelip tur.
Gauhar! Seni tura bügingidey eşqaşanda añsap, sabır suım sarqıla
kütpegen edim.
Mümkin, bul ədettegi, üyrenşikti sağınış emes, ezime de beyməlim basqa
bir sezim şığar.
Keyde adamda munday da boladı eken-au. Öziñdi keşe ğana kördim Al,
bügin sağınıp qaldım. Jəudiregen möldir janarıñdı da, süyriktey aqqu
moynıñdı da, ülpildegen kemir qara şaşıñdı da, qas qağımda janımdı
baurap əketetin süykimdi naz-qılığıñdı da añsadım.
Mümkin, sen basqalar üşin ayta qalğanday ədemi de emes şığarsıñ.
Munıñ bəri meniñ qanattı qiyälımnan tuğan sağım-beyne ğana bolar.
Biraq men üşin öziñ eñ qımbattı jan ekeniñe bügin anıq közim jetti.
Nege deysiñ ğoy? Asıqpa. Bərin ret-retimen aytamın.
Bir aydan keyin sen jiırma jetige tolasıñ. Al, men otız beske
şığamın. Aramızda tutas bir ğumırday bop, segiz jıl kölbey tüsip
jatır eken-au. Sonı bügin ğana tuñğış ret oylappın ğoy. Öytkeni ol
ekeuimizdiñ de oyımızğa kirip şıqqan emes.
Bilem, sen qazir jumıstasıñ. Men siyäqtı kimniñ neşege kelgenin
eseptep, bos qiyälğa berilip jatqan joqsıñ. Əsirese, men auruhanağa
tüskeli beri jümısbastı, er janıştı bop kettiñ. Öytkeni bərin — üy
şaruasın da, bala kütimin de jalğız öziñ tındırıp jürsiñ. Bügin sen
jumıstan şıqqan boyda tura balalar baqşasına barasıñ, Qayrattı
əkelesiñ. Oğan deyin mektepten Muhit ta kep qaladı. Sosın üşeuiñ
mağan kelesiñder.
Oğan deyin əli birneşe uaqıt bar. Al, men qazir sol öziñ körgen
kereuette şalqamnan tüsip, qıbır etpey, san qilı oyğa şomıp
jatırmın.
Keşegi öziñ körgendey məre-səre emespin. Bügin köñilim su sepkendey
basılıp qalğan siyäqtı. Nege deysiñ ğoy?
Tüski tamaqtı endi aldımızğa alıp edik, bir top dəriger sau etip,
bizdiñ palatağa kirip keldi. Jüregim tas töbeme şıqtı. Öytkeni olar
tüski as kezinde, sirə, büytip kelgen emes. Aralarında osı men jatqan
auruhananıñ bas dərigeri, öziñ biletin professor əyel bar. Demek, bizdiñ
altınşı palatadağı üş naukastıñ birine şuğıl türde operatsiyä jasau
kerek bolğanı dep tüydim. Kimge? Qaysımızğa? Nege tezirek aytpaydı?
Sonıñ aldında ğana bizder kaljıñ, külkige endi köşken edik.
Neyrohirurg professordı körgende, külkimiz pışaqpen keskendey kürt
tıyıldı. Şıdam-tözimim tausılsa da, jumğan auzımdı aşuğa şamam
kelmey, işten tınıp, oq tigen uzaq közdenip jata berdim. Tağatım
tausılıp, tınısım burınğıdan beter tarıla tüsti. Biraq eñseni
janşıp jibererdey öli tınıştıqtı buzuğa eşkimniñ jüregi
daualamay-aq qoydı.
Bir kezde barıp professor qolındağı kökşil qağazğa üñildi. Sol
sətte ol mağan beyne bir aytuğa auır, asa qatal ükimdi oqıp estirteyin
degi turğan sottıñ törağası tərizdi bop körinip ketti. Professor men
jaqqa karadı. Men odanqaymığıp, jüzimdi taydırıp əkettim. Biraq
qutıla almadım. Ol qağazdan baskalardı emes, tura meniñ familiyämdı
oqıdı. Sosın professor mağan tik qarap: «Erteñ sizge operatsiyä
jasaymız», — dedi de, əlgi aq halattı bir top adamdı soñına ertip,
dereu palatadan şığıp ketti.
Sol-aq eken, janımda jatqan eki nauqas ta iıqtarındağı zildey
jükti bireu lıp etkizip lezde alıp tastağanday-aq: «Uh», — dep
jeñildep, tınıstarı keñip sala berdi. Ə degende men señ soqqan
balıqtay eseñgirep, ne isterimdi bilmey oşarılıp qaldım.
Səlden keyin barıp közim buldırap, qulağım ıñ-şıñ bop şulap ketti.
Ne kerek, bügin oyda joqta köñil-küyim sabınday buzıldı. Əp-sətte
janım qulazıp, köñilim oysırap qaldı. Əldeneden meselim qaytıp,
qajırım mukalğanday boldı.
Jaña ğana palata işi jap-jarıq nurlı şuaqqa tolı siyäqtı edi. Endi
aynala töñirektiñ bəri küñgirt tartıp, tılsım ürey tönip kele
jatqanday. Əzirşe özime de beyməlim bir jamandıqtı sezgendey jürek
qürğır zuıldap alıp uşıp baradı. Ne boldı mağan? Sonşama neden
zərem qaşadı? Erteñgi operatsiyädan jüregim şoşıp jatır ma?
Gauhar! Sen bizdiñ professordı bilesiñ ğoy. Ol özi mığım deneli, səl
eñkişteu, qabağı tüksiip qalğan, mosqal əyel. Bir qızığı onıñ jüristurısı da, adamdarmen soylesui de, tipti gürildegen juan dausı da
əyelden göri er adamğa köbirek uqsaydı. Auruhanada onı eşkim Elena
Andreevna dep atı-jönimen atamaydı. Jürttıñ bəri — aurular da,
dərigerler de «professor» deydi.
Elena Andreevna basqa dərigerler siyäqtı qiın jağdayda
qipaqtap, məymöñkelep jatpaydı. Quddı töbeden toqpaqpen qoyıp
qalğanday etip, oyındağısın tura ayta saladı. Mümkin, sol sebepti
şığar, əyteuir osındağı nauqastar oğan inedey şübə keltirmey,
imanınday senedi.
Ədette professor nauqas kisilerge, əsirese, bügin-erteñ operatsiyä
stolına jatayın dep turğandarğa jılı şıray bayqatpaydı eken. Qayta
əldenege qattı janı keyip türğanday sıñay körsetip, küreñ qabaq
tanıtıp, qatal söylesedi. Munday «jasandı qataldıqtıñ» bar qüpiyä
sırın men keyinirek barıp tüsingendey boldım.
Ər sözin şegelep jatqanday-aq nığızdap-nığızdap aytıp, dausın səl
köteriñkirep, ızalı ünmen soylesudiñ kimge keregi bar deysiñ ğoy?
Munda gəp bar eken. Onı özim de keşteu uqtım.
Ajal iisi añqığan qan maydanğa kirer aldında azdı- köpti üreyge boy
aldırıp turğan jauıngerdi səl de bolsa demep, jigerlendirip, jandüniesin şıqpırtıp jiberetindey qaharlı söz qajet emes pe?!
Arpalıs aldında komandir jauıngerlerine «Aynalayın!»
— dep jəmpeñdep jatpaydı. Qayta qaharına minip, öz boyındağı jauğa
degen öşpendilikti, aşu-ızanı, ot-jalındı qatardağı jauıngerlerge de
bölip bergisi kelgendey özinen-özi buırqanıp, busanıp, aybat şegip
ketedi ğoy. Munıñ özi soldattardı tabanda jigerlendirip, boyına kuşquat berip, qayrap jiberedi.
Bizdiñ professor da ərbir neyrohirurgiyälıq operatsiyänı adam ömiri
üşin bolğan qan maydan dep biledi. Özin sol qiyän-keski şayqastıñ
komandiri sezinse kerek. Al, bizderdi, nauqastardı, ərine, ol buyrıqtı
mültiksiz orındauğa tiisti soldat sanaydı. «Aurudı jeñip şığu üşin
sender özderiñ de ayanbay barlarıñdı salıp küresuleriñ kerek», —
degendi bizge jii aytadı ol.
Osınday dertke şaldığıp, auruhanağa tüskeli beri özim de əbden
küdikşil, kisi qabağın añdığış bop ketsem kerek. Men qazir kez kelgen
adamnıñ özime turalı ne oylap
turğanın betine bir qarap-aq, közderinen qapı jibermey oqimın
desem ilanasıñ ba? Teginde, özgelerdiñ oy-pikirin jüzine qarap,
osılayşa «oqi almağan» jandar baqıttı şığar. Bireudiñ malmülkine köz salıp jürgen urı siyäqtı bop, əldekimderdiñ işki
düniesin, işek-qarnın rentgenmen qarağanday udayı körip otırudıñ
nesi mərtebe?!
Jurttıñ aytuınşa, professor ədette keseli tım asqınıp ketken,
operatsiyädan tiri şığuı düdəmal nauqastarmen ğana sıpayılıq
saqtap, jılı şıraymen, «jaq- sılap» söylesedi eken. Ol jaña bizdiñ
palatağa kirip kelgende mağan bir türli meyirlene, janı aşıp
qarağanday bolğan edi. Sodan sekem alıp qaldım.
Demek, men erteñgi operatsiyänıñ özinen emes, professordıñ meni
əldenege qiğısı kelmegendey-aq iştey müsirkep turğan, meyirimge tolı
közderinen üreylenip ketsem kerek.
Ras, men özime operatsiyä jasalatının bügin ğana esitip otırğanım joq.
Mañdayşasına abajaday kesek əriptermen battitıp «Neyrohirurgiyä»
dep jazılğan esikten kirgen ərbir adam o basta-aq miına operatsiyä
jasatuğa iştey belş buıp kelgen jandar. Olar osı esiktiñ
tabaldırığın attaudan burın talay-talay tünderdi uyqısız ötkizip,
aqırı basqa lajı qalmağan soñ osı qadamğa təuekel jasağan kisiler.
Kök semserdiñ jüzindey qılşıldap, itelgidey jutınıp turğan
nebir jürek jutqan jigitterdiñ özderi de osı esikke kelgende
unjırğaları tüsip, əlekey-şəlekey bop qalğanın talay kördik.
Bərimiz de mına esikten qorqa- qorqa kirgenbiz Nege deysiñ ğoy?
Öytkeni munda adamnıñ eñ jandı, eñ kürdeli jerine — miına
operatsiyä jasaladı. Köne meditsina ğılımınıñ basqa salalarımen
salıstırğanda neyrohirurgiyä öli jas eken. Adamnıñ bükil organizmin
basqarıp turğan siqırlı ortalıqtıñ ğılımğa belgisiz sırları da az
emes tərizdi. Əsirese, arqa omırtqanıñ işinde jatqan julın mi
haqında əzirşe adamzattıñ biletini mardımsız siyäqtı.
Bir jolı mağan professor əzil-şının aralastırıp: «Qazir adam
balası öz julınınıñ qızmetinen göri, aspandağı aydıñ quramın
jaqsıraq biledi», — dep külgen edi. Mümkin, sonısı ras ta şığar.
Əyteuir operatsiyä stolına jatqandardıñ bəri birdey tiri şığadı dep
eşkim de, tipti osı atışulı professordıñ özi de kepildik bere almaydı.
İə, neyrohirurgiyä auruhanasınıñ tabaldırığınan öz erkimen attap
ötip, işine kiruge özin-özi qalayda köndire alğan kisiler — bir jağınan
ümitke iek artıp, al ekinşi jağınan ajaldı iştey moyındap kelgen
jandar. Men de solardıñ birimin. Sonı umıtpa, Gauhar!
Tirişliktegi eñ qaterli, eñ sustı nərse — ölimniñ özine de təuekel
jasap, ajalğa bas tikken adam endi neden jasqanadı deysiñ ğoy?
Aytayın. Bir aydan keyin keletin ölim qateriniñ qorqınışı bir bölek
te, tap qazir, bügin- erteñ töbeñnen tönip turğan üreydiñ jöni bir bölek
eken. Bir aydan, ne bir jıldan keyin bolatın operatsiyädan adam onşa
şoşi qoymaydı «Arada öli uaqıt bar», — dep ərkim özin-özi iştey
jubatsa kerek.
Mundayda nauqas jandar uaqıt deytin qorğandı panalap, soğan arqa
süyeydi. Al, «erteñ operatsiyä» degendi estigende adam jan-jağınan
jaudıñ oğı borap turğan qiın-qıstau sətte bas panalaytın birde-bir
butası joq, alaqanday aşıq dalada qalıp qoyğan jauıngerge uqsaydı.
Jaña «erteñ» degendi estigende men sonday küyge tüstim. Ras, men
boyımdı ürey bilep, köñilim sögilip bara jatqanın tiri janğa
sezdirmeuge tırıstım. Biraq qorqınış sezimi adamnıñ erkinen tıs
nərse ğoy. Qurıq timegen asauday tulaytın ürey sezimine tizginsalıp,
auızdıqtap alu köringeniñ qolınan kele beretin jep-jeñil is emes. Işki
düniem alay-düley bop, dauıldı küngi teñizdey tolqıp jattı.
Teñizdey tulap, boyımdağı basqa sezimderdi bas kötertpey
tunşıqtırıp, bilep- töstep bara jatqan qaharlı ürey bir sət özinen-özi
sayabırlap, sabasına tüse bastadı. Əl- sətte qanımdı qaq qılğan qapqarañğı qorqınış perdesi özinen-özi ısırılıp, sonau
kökjiekten ümit şüğılası şaşıray bastağanday boldı. Şınında da,
osı men nege sonşa üreylenem? Nege qutım qaşadı? Neden qorqamın?
Operatsiyädan ba? Əlde ölimnen be? Jalpı qorqınış, ürey degen ne özi?
Oyımnan osınday saualdar şıqpay-aq koydı. Endi osı suraqtarğa
jauap tappay turıp, köñiliñniñ tınşımasın, basqa nərse oylay
almaytınımdı sezdim.
Gauhar! Senen nesin jasıram? Jayşılıqta qoyan jürek
qorqaqtığım bayqalmağan siyäqtı edi ğoy. Mümkin, kimniñ qorqaq, al
kimşiñ batır ekenin tek töbeden töngen ölim qaupi ğana anıqtaytın
şığar. Əyteuir mına ürey meni oy azabına salıp qoydı. Qazir
eşkimniñ sözine sene qoymaytın siyäqtımın. Bürın özim anıq-qanıq
biletin nərselerge de bügin iştey küdiktene bastadım. Bul ne?
Ürey adamdı oyşıl etip jibere me dep qaldım. Men qorqınış,
ürey sezimi haqında burın-soñdı oylanıp körmegen edim. Oylanatın
nesi bar deysiñ ğoy? Bar eken.
Auzın aranday aşqan ajalmen jeme-jemge kelgende ğana adam
osınday saualdarğa jauap izdeytin şığar. Sonımen men neden qorqam?
Erteñgi bolatın operatsiyädan ba? Demek, operatsiyäğa, onıñ sətti
bolarına onşa senbegenim ğoy. Sonda ürey degenimizdiñ özi
senimsizdikten tuatın bolğanı ma? Munday kürdeli, neyrohirurgiyälıq
operatsiyä sətti ayaqtaladı dep küni burın eşkim üzildi- kesildi ayta
almaydı. Tipti professordıñ özi de oydağıday ötedi dep meni tas-tüyin
sendirip otırğan joq. Demek, qauip-qater bar.
Qorqınış degenimizdiñ özi qauip-qaterdi küni burın sezinu emes pe eken?
Bizben körşi palatadağı bir kisi operatsiyä jasatar aldında qasındağı
joldastarına əzildep «Qorıqpañdar Meniñ öluge pravom joq. Öytkeni
balalarım əli tım jas», — depti Mümkin, osı bir əzil sözde köp
şındıq jatqan şığar. Onda əlgi ürey degenimiz asa küşti
jauapkerşilikti sezinu ğana bolıp şıqpay ma?
Bir danışpan «Ürey — basqa tüsetin bəle-jalanı, baqıtsızdıqtı,
azaptı kütu», — depti ğoy. Ar-Uyat degenimizdiñ özi de abıroydı
ayranday tögip aludan qorqu, üreytenu emes pe? Demek, kədimgi Uyattıñ
özi de ürey. Dəlirek aytsaq, adamdar baqıtsız bop qalam ba dep
üreylenedi eken. Onda tek baqıttı jandar ğana qauip- qaterden
şoşitın bolğanı ma? Al, baqıtsızdar şe? Olar təuekelşil, jankeşti
bop kele me? Men erteñ operatsiyäğa baruğa jüreksinip turmın. Demek,
men azdı-köpti baqıttı jan bolğanım ğoy
Biraq baqıt degenniñ özi ne? Men sonı tolıq tüsinem be degen küdik
oyda joqta sap ete tüsti. Baqıt adamnıñ oylağan armanına jetui şığar.
Biraq adamda arman köp qoy. Sonıñ bərine qolı jetken adam ğana şın
baqıttı ma? Əytse de, adamnıñ armanı, sirə, tirşilikte tausıla qoymas.
Sonda qalay, jer betinde baqıttı jan joq pa? Bar, ərine.
Köp Əytpese nege bireulerdi baqıttı, bireulerdi baqıtsız deymiz?
Mümkin, baqıt degenimiz özgermeytin, turaqtı, qatıp qalğan nərse emes
şığar. Bügin baqıttıñ dəmin tatqan kisi, küni erteñ-aq qayğığa ulanıp
qaluı ıqtimal emes pe?
Söytip, men baqıttımın ba, joq pa? Armanına jetken adam
baqıttı desek, men, şınında da, baqıttı şığarmın. Oqıdım
Özim qalağan mamandıqqa ie boldım.
Qızmetim de jaman emes. Tatu-tətp otbasın qurdım. Eki birdey ulım
bar. Jap-jaqsı pəter aldım. Biraq men tek osılardı armandadım ba?
Joq, ərine Armanım köp. Mümkin, bir kezde bükil armanımnıñ bəri tüptügel orındalar. Ol üşin küresu qajet. Al küresu üşin erteñgi
operatsiyädan tiri şığu kerek
Meniñşe, baqıt degenimiz qara bastıñ qamı emes. Basqalarğa qıruar
quanış, zor şattıq sıylağan jandar ğana baqıttı. Al, men özgeler
üşin ne istedim? Bərin tek özim üşin ğana istep jürgen siyäqtımın ğoy.
Ras, bizdiñ qurılıs üyımı jaqsı-jaqsı türğın üyler saldı.
İnjener-qurılısşı retinde men de oğan az üles qosqam joq. Özimiz
salğan üylerde bireulerdiñ turıp jatqanın körgenimde, töbem kökke
jetkendey boladı. Biraq sol üylerdegi mındağan türğındardıñ tım
qurısa bir-ekeui mına jarıq düniede Erjan degen injener barın bile
me? Joq, ərine. Bilui şart pa? Joq. Bilmey-aq qoysın. Riza bolsa da
jetip jatır.
Degenmen, osınıñ bəri səl-pəl ökinişti-aq. Məselen, artist sahnağa
şığıp üş minut öleñ aytıp berse, bükil zal daurığıp qol soğadı. Al,
bizder küni-tüni tınbay eñbek etemiz. Adamdarğa üş minuttıq emes,
ğumırlıq quanış sıylaymız. Alayda, bizge tiri pende qoşemet
körsetpeydi. Əy, qoyşı, sol qoşemetti. Sonı özim de jaqtırmaymın.
Sol üylerdi əyteuir bireuler terlep-tepşip türğızğanın jurt biledi
emes pe?
Sonımen, men baqıttımın ba, Gauhar? Sen osını köp surauşı ediñ
ğoy. Burın bul saualğa jauap bere salu daop-oñay körinetin. Şındap
oylanğan da qiın eken-au.
Adam jayşılıqta jumıstan bas kötere almay titıqtap jüredi
ğoy. Mundayda ol öziniñ şeksiz baqıttı ekenin de onşa seze bermese
kerek.
Tap bügingi künge deyin uayım ataulı oyıma kirip te şıqqan joq
edi. Əke-şeşem mandayımdı künge şaldırmay ösiripti. Tonım tozıp,
atım arıp körgen emes. Jurt qatarlı oqıdım. İnjener-qurılısşı
boldım. Qızmet jağınan da tasım örge qaray domalap kele jatır edi.
Otbası jağınan da men özimdi eşkimnen sorlı sanamaymın.
Suımdı süt qılıp otırğan sen ğoy, Gauhar. Eki ulım keşkisin
aldımnan jügirip şığıp, moynıma asılğanda et jüregim eljirep
ketedi.
Men dese işken astarın jerge qoyatın dostarım da az emes.
Qızmettes joldastar öz aldına bir töbe. Tuğan-tuısqandar da jetip
jatır.
Jer juqartıp jürgen janğa büdan artıq ne kerek?! Eş nərse.
Onda men osınşa baylıqtan — eñ aldımen senen, Gauhar, eki birdey
balamnan, sosın jora- joldastarımnan, süyikti jumısımnan,
bauırlarımnan ayrılıpqalam dep qorqıp jatqan şığarmın. Eger
bulardıñ birde- biri mende joq bolğanda erteñgi operatsiyäğa
taysalmay batıl jürip barar ma edim?
Joq, ərine. Bülardıñ bərinen de qımbat tağı bir nərse bar. Eñ
aldımen men sonı qimaytın siyäqtımın. Ol — ömir. Sol ömirge degen
qüştarlıq. Demek, men ömirdiñ özine ğaşıqpın. Ğaşıqtar birin-biri
oñaylıqpen qiıp tastap ketpeytini sağan da məlim ğoy.
Jer betindep tirşilik iesiniñ bəri de ömir süruge şeksiz qümar. Bul
qümarlıq olardıñ boyındağı tabiği soqır sezimnen tuındap jatpay
ma? Ajaldı sonşalıqtı üreili etip körsetetin nərse de sol ömirge
degen qüştarlıqqa baylanıstı şığar. Eger dana-tabiğat olarğa osı bir
korqınış sezimin sıylamağanda ne bolar edi? Onda birde-bir tirşilik
iesi özine töngen qauip-qaterden qorğanıp, özin- özi saqtap qaluğa əreket
jasamas edi Al, qorıqpasa, qorğanbasa, onda olardıñ bəri jer betinen
əldeqaşan-aq joyılıp, joğalıp ketpes pe edi?
Gauhar! Sen mınaday bir nərsege nazar audardıñ ba? Ədette öz betinşe
jabayı ösken ösimdikter men ağaştardıñ tikenegi sumdıq köp boladı
ğoy. Al, bau-baqşada qoldan egilgen gülder men jemis ağaştarında tiken
joqqa tən. Nege? Sebebi jabayı ösimdikterge inedey ötkir tikender
kerek-aq. Öytkeni olar ölmey, tirşilik etui üşin özin-özi qorğauğa
məjbür. Qurap qalmau üşin olar barın salıp, jeti qabat jer astına
boylap, tereñge tamır jayıp, su izdep tabadı. Bul ömirge quştarlıq
emes pe?! Al, bau-baqşadağı ösimdikter tım nəzik keledi. Kezinde baptap, suarıp turmasa, tez qurap qaladı. Sebebi ol adamnıñ məpeleuine
«arqa süyep ketken»
Jan-januarlar da solay ğoy. Olar bir-birinen qorqadı. Bir-birinen
saqtanadı Sonıñ arqasında ğana olar jer betinen müldem joyılıp
ketpeydi. Belgili bir mölşerde saqtalıp otıradı.
Beseneden belgili nərselerdi nesine jipke tizip aytıp otırsıñ deysiñ
ğoy? Munda da gəp bar. Men sağan bul arqılı qorqınış degenimiz tek
jiirkene qaraytıp jeksurın sezim emes, qayta tirşilik ataulını
joyıp jibermey, saqtap qalu üşin öte-möte qajetti qasiet demekpin.
Qorqınış sezimi adamğa da jat emes qoy. Bul zañdı da. Öytkeni
adam da özin-özi saqtap, əri qaray jetile tüskisi keledi. Əytse de su
jürek, qorqaq adamdı eşkim dəriptemeydi ğoy. Qayta onday qoyan
jürekterdi jurt mazaqtap, masqara etedi. Nege?
Mine, toqsan auız sözdiñ tobıqtay tüyinine endi ğana jetip keldik.
Adam basqa tirşilik ieleri tərizdi tabiği qorqınıştıñ qulı emes. Ol
öz boyındağı nebir sumdıq ürey sezimderin öz erkine bağındırıp,
qorqınış ataulınıñ bərin aqıl-parasatqa jığıp bere aladı. Demek,
üreyge boy aldıru yaki aldırmau adamnıñ öz qolındağı nərse. Belgili
bir qubılıs qorqınıştı ma, joq pa degen məseleni adam qaşanda
Parasat tarazısına salıp körip şeşuge tiisti siyäqtı.
Al, men operatsiyä jasatu jayın aqılğa salıp, qabırğammen keñesip,
əbden tolğanıp barıp, üzildi-kesildi şeşken siyäqtı edim ğoy. Olay
bolsa, bügin üreyge boy aldırğanım qalay? Əytse de, mundayda bir
toqtamğa toqırap, köñildi tas tüyin bekitip alu qiın eken. Ürey
tolqındarı qayta-qayta tulap, janıma tınıştıq bermey- aq qoydı.
Minut sayın ər oydıñ tübine bir tüsip, aqılım alpıs jaqqa alıp
qaştı. Aqay joq, toqay joq nege şoşimın sonşa? Basımdı nege
bügin bült aynala berdi? Dünieniñ bar tauqımeti jalğız mağan
töngendey sonşama tausılğanım nesi? Üreyden jüregim qars
ayrılatınday-aq onşalıqtı su jürek emes edim ğoy. Əlde sol jürek
qurğırdıñ özi bir sumdıqtı seze me?
Ə, özimdegi üreydiñ sırın endi ğana uqtım, Gauhar! Keşegi bir jaysız
oqiğa esime tüsti. Jüregime dert baylap, köñilime tüytkil tüsirgen
nərseniñ ne ekenin endi ğana oylap taptım.
Gauhar! Sen meni operatsiyädan zəresi qalmay jatır eken dep oylap
qalma. Meniñ tap qazirgi köñil-küyimdi tereñirek sezinsin dep əñgimeniñ
boyauın səl-pəl qoyulatıp jibersem kerek. Əytpese köñil jüdep, jan
jutaytınday mağan eş nərse bola qoyğan joq.
Ədilin aytıp, aq söylegenge ne jetsin. Bizdiñ professor-neyrohirurg
qolı altın, ğajayıp jan ğoy. Ol talaylardı tikeley tönip turğan ajal
auzınan suırıp alıp qaldı deuge boladı. Ayaq-qolı birdey sal bop,
talay jıldar üyinde tırp etpey jatqan mügedekter osında kelip,
kədimgidey jazılıp ketip jatır. Osında zembilge jatıp kelgen
jarımjan bayğustar bir-eki aydıñ işinde üylerine öz ayaqtarımen jer
basıp ketude. Neyrohirurgiyälıq operatsiyädan keyin qos baldağın
laqtırıp tastap, ayağın batıl-batıl basıp ketip bara jatqandardıñ
kuanğanın körseñ bar ğoy, Gauhar, onda köp nərseni mağan aytqızbay-aq
tüsiner ediñ.
Biraq adamnıñ qulağı jaqsılıqtan göri, jamandıq habardı tezirek
şalıp qaladı-au deymin. Qanşama köp adam osı auruhanadan qulan-taza
jazılıp şığıp jatır ğoy.
Degenmen, olar onşa közge körine bermeytin tərizdi. Üyrenşikti nərse
siyäqtı. Al, oqta- tekte uşırasıp qalatın biren-saran qayğılı
oqiğanı sol zamatta-aq külli auruhana egjey-tegjeyli esitip ülgeredi.
Keşe üş nauqasqa operatsiyä jasaldı. Ekeui aman-esen şıktı.
Bireui operatsiyä stolında dünieden ötipti.
Mine, osı suıq habar düñk ete tüskende bərimizdiñ de qabırğamız
qayısıp, eñsemiz ezilip ketkendey boldı. Qas pen közdiñ arasında bir
palatadağı üş adamnıñ da jiligi şağılıp, meseli qaytqañday edi. Sol
sətte bərimiz de eriksiz tunjırap, köpke deyin eñsemizdi kötere almay
qaldıq.
Əytse de, birjola torığıp, tüñilip ketken joqpız. Səlden keyin-aq
bizder ezimizdiñ üyrenşikti qalpımızğa kele bastadıq. Tipti onşamunşa əzil-qaljıñ da estile bastadı. Biraq oqıstan palatağa bir top aq
halattı adamdar men neyrohirurg kirip kelgende, töbemizden jay
tuskendey bop, iştey tiksinip, bərimiz de ürpiip qaldıq. Öytkeni biz
keşegi ölgen jigitti əli umıta qoyğan joq edik. Mına professor bügin
bizge kündegidey meyirimdi emes, qayta tura jan alğış əzireyildiñ
ezindey bop körinip ketti.
Ajalğa araşa tüse almağan osı bir top aq halattı jandardı iştey
kinəlap turğanımda, professor mağan tesile qarap: «Erteñ sizge
operatsiyä jasaymız», — dedi. Bul mağan: «Endigi kezek seniki, erteñ sen
ölesiñ» degendey bop estildi. Bürınğıdan beter
zəre-qutım qaştı.
Dərigerler esikten şığıp ketisimen-aq üşeuimiz de moynımızğa su
quyılğanday tunjırap, bir-birimizge tis jarmay, sölbiredik te qaldıq.
Qasımdağı kisilerdiñ ne oylap, ne qoyğanımen isim bolğan joq.
Mümkin, olar bir- birimen söylesken de şığar. Biraq öz basım tas kereñ
bop qalğan adamday eşteme estigenim joq.
Bar oyım keşe ömirden ötken jigitte edi. Keyde tağdır adamğa qanday
qatıgezdik jasaydı deseñşi. Nebəri jiırma bes jasta eken. Al, men
otız bes jastamın ğoy. Demek, ol ömirdiñ aşısın da, tuşısın da
menen on jıl az tatqan. Biraq kim bilsin?.. Ömirde ne bolmaydı. Mümkin,
ol ömirdiñ azabın da, ləzzatın da menen köbirek sezingen şığar.
Ərine, adam jüz jasasa da köptik qılmaydı. Biraq mezgilsiz
söngen ömir şamınan ökinişti, odan qasiretti düniede eş nərse
joq şığar.
Sol palatadağı jigitterdiñ aytuınşa, onıñ derti de quddı meniki
siyäqtı, yağni omırtqanıñ işine, julın- miğa ösip şıqqan isik eken.
Meditsina tilinde munday nauqastı epindimoma dep ataydı. Biraq onıki
osı keseldiñ tım asqınıp ketken türi. Bul aurudıñ eñ bastı belgisi:
ayaq-qoldıñ qızmeti naşarlay bastaydı. Al, əlgi jigit soñğı kezde
müldem jüre almay, tört tağandap qalğan eken. Men de bes-altı aydan
beri özimnen- özim kədimgidey aqsañday bastadım. Alğaşında munı
ənşeyin ötkinşi, qıñqıl-sıñqıl auru şığar dep onşa eleñ qılmay
jürdim. Biraq, ökinişke oray, nauqasım men oylağanday jeñil-jelpi bop
şıqpadı. Dəriger əbden qarap bolğan soñ mağan: «Sizdi professordıñ
özi körui kerek», — dep osı neyrohirurgtıñ familiyäsın atadı. Budan
keyingi oqiğanıñ bəri öziñe jaqsı məlim ğoy, Gauhar. Esiñde me, osı
professormen alğaş əñgimeleskenimiz? Qasımda sen de bar ediñ ğoy.
— Doktor, aytıñızşı, operatsiyä ayağıma jasala ma? — dep suradım men.
— Joq.
— Endi qalay? Meniñ ayağım ğoy auıratın, doktor.'
— Joq. Gəp ayağıñızda emes, jigitim.
— Endi nede?
— Omırtqada. Dəlirek aytsaq julında jatır.
Sosın meni beluarıma deyin şeşindirip, etpetimnentösekke
jatqızdı. Söytti de qasıma kelip, otırıp, arqama qolın saldı.
Sosın kök jelkeden bastap, quyımşaqtıñ tusına deyin sozılıp
jatqan omırtqa süyektiñ üstinen alaqanımen bir sipap ötti de:
— Mine, osı up-uzın qañqa süyek omırtqa dep ataladı, — dedi. —
Munıñ özin bükil organizmdi tirep turğan ustın deuge de boladı. Sol
omırtqa-ustınnıñ işi quıs, keuek. Biraq əlgi quıstıñ işi bos emes.
Omırtqanıñ işinde uzınnan-üzaq tüsip julın jatır. Julın da mi.
Ol bas süyektiñ işine ornalasqan ortalıq midıñ jalğası. Uqtıñ ba?
Sol julın san milliardtağan jip-jiñişke talşıqtardan quralğan.
Ərbir osınday talşıq- nervtiñ jiñişkeligi adam şaşınan on mıñ ese
jiñişke. Biraq osı qılday talşıqtıñ ərqaysısı adam emirinde
orasan zor qızmet atqaradı. Solardıñ biri səl nauqaska şaldıqsa
adamnıñ közi jumılmay qaladı, ekinşisi naşarlasa mına siz tərizdi
ayaqtan qala bastaydı, tağısın tağılar. Sizdiñ omırtqañızdıñ işine
kişkene isik-et ösip şıkqan. Sol isik əlgi talşıq-nervtiñ birin basıp,
onıñ öz qızmetin atqaruına böget bop tur. Sondıqtan qaterli isikti
alıp tastau kerek.
— Qalay alasız? — deppin men sasqalaqtap.
— Qalay deytini bar ma?! Omırtqanı kesip aşamız da, alıp tastaymız...
Professor odan əri ne aytıp, ne qoyğanın estigem de, tıñdağam da
joq. «Omırtqanı kesip, aşamız» degende-aq aza boyım qaza bop ketti.
Qulager, qolda ösirgen
qülınım-ay! Işinde
omırtqanıñ jülınım-ay!...
Osılay dep zarlağan kim edi? Qapelimde esime tüspey, del-sal boldım.
Aqırı taptım- au. Ataqtı Aqan seri ğoy. Jan serigi — tulparı
qayğılı kazağa uşırağanda aqın osılayşa küñirengen.
Julın... Osı bir sözge burın mən bermey, oy toqtatpay kelgem.
Qasqaldaqtıñ qanınday etip qadirleytin, barınşa qasterli, janınday
jaqsı köretin, eñ ayaulı nərsesin qazaqta «jülınım» deydi eken ğoy.
Bəse, adamnıñ jan-jüregine meylinşe qattı tietin, kisini diñkeletip
ketetin, şekten tıs auır qayğı-qasiretke tap bolğan sətte köne köz
qariyälar: «Julınğa tidi», — dep jatatındı. Külli qarğıs ataulınıñ
eñ aşı, zapıranday ulısı da «Julınıñ üzilgir!» degeni şığar. Öytkeni
halıqta «jülını üzildi» degen sözdiñ mən-mağınası: tiregi quladı,
tayanışı joq boldı, tuğırdan taydı, dünieden ötti degen uğımdı
bildiredi ğoy.
Demek, erteñ meniñ eñ jandı, eñ qiın jerime, omırtqa süyektiñ işine
operatsiyä jasalmaq. Mümkin, burın omırtqasın kestirip körgen
adamdarmen keñesip alu kerek şığar. Sen qalay oylaysıñ, Gauhar?
Operatsiyä jasatamız ba? Joq pa? Tipti ölmegenniñ özinde, mügedek bop
qalsaq qaytemiz? Ondaylar da bar eken
Bul ne özi! Küdik pe, əlde ürey me? Mümkin, bulardıñ bir-birinen
ayırması da joq şığar. Adam bir nərsege küdiktense-aq korqa
bastaydı ğoy. Al, eger qorıqsa, onda əldenege küdiktengeni emes pe?
Joq. Sekem alu, ilanbau şındap kelgende üreyden de qauipti. Ürey
ötkinşi sezim. Keyde qas qağımda umıtılıp ketedi. Al, küdik uzaqqa
sozılatın, keyde ğumır boyı em qonbay koyatın auır dert.
Kün körmegen ağaşqa qurt tüskiş keledi. Boyında ot- jalını az,
qamköñil jandarğa da küdik qurtı üyir boladı. Bul özi adamdı işten
jep tauısatın asa qaterli nauqas.
Qazir meniñ tağatımdı tauısıp bara jatqan sezim azap otına salatın
küdik emes, qas qağımda zırqırap öte şığatın jay ürey ğoy.
Bügin meniñ üreylenuimniñ tağı bir sırı bar. Öziñ bilesiñ, mağan
operatsiyänı tağı bir aydan keyin jasauı kerek edi. Al, professor bügin
kelip- «Erteñ jasaymız», — dep üzildi-kesildi aytıp ketti. Nege öytti
deysiñ ğoy? Sen bilmeysiñ be? Al, men bügin
professordıñ kömekeyindegi kömeskini birden-aq boljadım. Qalay
deysiñ ğoy? Logikalıq ədispen oylap, kisiniñ kökeydegisin köre bilu
pəlendey qiın da emes siyäqtı. Öziñ-aq
aqılğa salşı keşe marqüm bolğan jigit te naq osınday, mendegidey
dertke şaldıqqan edi. Keşe soğan operatsiyä jasap, omırtqanıñ özin
aşıp körgen boyda-aq professor meni esine aldı. Qaterli isik ulğayıp,
tamır jayıp ketse, istiñ nasırğa şabarına dərigerdiñ tağı da bir ret is
jüzinde közi jetti. Sol minutta-aq ol mağan neğurlım tezirek operatsiyä
jasau jöninde şitey üzildi-kesildi şeşim qabıldadı. Mine, kördiñ be,
köp nərseni aytqızbay-aq tüsine beruge boladı eken.
Sol jigit jatqan operatsiyä stolına erteñ meni salatının
oylağanımda jüregim asauday tulap, tınısım tarılıp sala berdi.
Şınında da, oy degeniñ qaza berseñ tübi joq, qazbağanğa nəri joq,
tüpsiz bir şıñırau ğoy.
Auır oylardan bir sətke bolsa da arılarmın degen maqsatpen men
tısqa şıqtım.
Auruhananıñ aynalasında at şaptırım keñ bauşar- bağı bar. Men
sol alma baqtı aralap kelem.
Jıldıñ osı b i r mezgilin jaqsı körem. Qaharlı qıs ötse de,
kögildir köktem əli öz küşine mine qoyğan joq. Alma ağaştarı bürtik
şığarıp qalsa da, əli jappay güldep, şeşek atqan joq.
Öz ayaqtarımen jer basıp turuğa jaraytın nauqas adamdardıñ bəri
baq işinde seruendep jür. Köktem iisi añqığan taza auanı bir-eki mərte
quşırlana simirgenimde-aq janım jadırap, köñilim sergip, arqamnan
auır jük tüskendey, eñsem köterilip qaldı.
Auada əli şımırlağan ızğar bar eken. Köktemdi künniñ közi
jarqırap-aq tur. Biraq tittey de jıluı joq. Otırsam denem muzdap
qalar degen oymen men de baqtı kezip, seruendep, əri-beri jüre berdim.
Alma ağaştarı bügin-erteñ bür jarayın dep bulığıp tur. Munı
körgende əkemniñ bir qızıq minezi esime tüsti. Öziñe talay-talay
hikayalap berip edim ğoy, Gauhar. Ol kisi qolı kieli bağban bolatın.
Ğumır boyı kolhozda bağban bop, türli bau-baqşa ösirip ötti. Öleölgenşe qolınan — ketpeni, belinen — buta kesetin ülken qayşısı
tüsken emes. Erteli- keş baq işnde şuqılanıp, tınım tappay jüretin
de qoyatın. Öziniñ eñ jek köretin adamın əkem: «Ğümırında bir tüp
köşet kögertpegen neme!» — dep keyip tastauşı edi.
Əli esimde, naq osı bügingidey erte köktemniñ şuaqtı künderiniñ biri
bolsa kerek.
Əkem ekeuimiz özimizdiñ alma baktı aralap jür edik. Kenet ol esine
birdeme tüskendey kilt toqtadı da, mağan qarap: «Kördiñ be, balam? —
dedi alma ağaştarınıñ bürtik-bürtik butaqtarın nusqap. — Mına bayğus
(əkem ösip türğan ağaştı qüddı bir adamday köretin) bür jarıp kete
almay, əbden bulığıp, zahmet şegip tur. Qudaydıñ küni kürkirep,
nayzağayı bir oynap berse ğoy, jarıqtıq almanıñ da janı jay tauıp,
bürtikteri şeşek atıp, jadırap qalar edi. .»
Erteñine baq jaqqa tañerteñ terezeden qarap, öz közime özim senbedim.
Alma ağaştarı beyne bir aqşa qarğa kömilip qalğanday appaq bop
güldep ketipti. Tünimen alay-tüley kün kürkirep, artınan jañbır
jauğan edi.
Gauhar! Mına alma ağaştarınıd da adam siyäqtı keyde janı
qinaladı degenge senesiñbe? Olar da quddı qalıñ uyqıdağı adam
tərizdi qıs boyı maujırap, busanıp, talıqsıp jatadı degenge şe?
Köktemgi nayzağaydıñ qudiretti gürili bir tünde-aq sol üyqıdağı külli
tirşilik ataulınıñ apay-topayın şığarıp, bərin uyqısınan oyatıp
jiberetini ras pa dep qaldım.
Qaşan da kün kürkirer qarsañında adamdar da, türli jan-januarlar
da, tigiti gülder de özinen-özi bulığıp, qinalıp turğanday bop körinedi
mağan. Nayzağay oynar aldında aua ayaq astınan tımırsıq tartıp,
tarılıp, jaysızdanıp ketedi goy. Al, jay oğı kökti ayamay bir-eki ret
şıqpırta, jarq-jurq etkizip qamşılap jibergen soñ- aq adamnıñ
tınısı keñip, janı jadırap sala beretini bar emes pe? Ədette
nayzağaydı ile-şala janğa jaylı, qoñır salqın samal esip, keyde
artınan nöserlete jañbır töpep beredi.
Mümkin, men de bügin naq osı alma ağaştarı siyäqtı küş erteñ
töbemde oynayın dep turgan nayzagay aldında bulıgıp, kökiregim
şerge tolıp, talagım tars ayrılajazdap qinalıp turğan şığarmın.
Mına ağaştar qaşan güldeydi? Erteñ be? Bügin tünde me? Erteñ
güldese men onı köre alam ba?
Tepnde, töbeden töngen ürey men köñilge kirgen küdikten qaşıp
qutılu mümkin emes şıgar. Keşe marqüm bolğan jigit tağı da oyıma
oraldı. Dərigerler oğan nauqasınıñ tım asqınıp ketkenin, operatsiyä
jasau ömirine edəuir qater tuğızarın juqalap aytıp jetkizgen eken.
Eger ja- satpasa, onda tagı da bes-altı aylıq ömiri bar ekenin de ol
özi ayqın sezipti. Əytse de, ol özşe tezirek operatsiyä jasaudı
professordan talap etip jatıp alıptı. Ne degen jürek jutqan,
qanday qaysar adam deseñşi!
Ras, operatsiyä onıñ ömirindegi eñ soñğı, jalğız ğana mümkindigi edi.
Biraq sonı iştey moyındap, ajalğa təuekel jasaudıñ özi qanday qiın
erlik ekenin, meniñşe, tek ölimmen betpe-bet uşırasıp körgen jandar
ğana tolıq tüsinse kerek. Özi üşin ğana emes, eli üşin de basın ajalğa
tosa alatın qaharmandar naq osınday er jürek jigitterden şığatın
şığar degen oy keldi mağan.
Əytse de ol: «Tağdırdıñ basqa salğanı osı» dep əreketsiz, qol
qusırıp jatıp ölgen joq. Ömir üşin küresip, arpalısıp, ajalmen
alısıp, köz jümğanşa ürey ataulını moyındamai, mensinbey ketti.
Tiri qalu üşin qolınan kelgenniñ bərin istedi ol. Eger operatsiyäga
tüspegendeşe? Onda ömiriniñ eñ soñğı minutında nege «jasatpadım»
dep özin-özi iştey jep, jan azabına tüsip, dünieden armanda keter edi
ğoy.
Al, men şe? Ölmey, tiri qalu üşin qolımnan kelgenniñ bərin istedim
be? Özimdi-özim aldap, üreyge qul bop ketkem joq pa? Erteñgi operatsiyä
da meniñ ömirdegi eñ soñğı mümkindigim emes pe? Auır nauqasqa duşar
bolğanımdı sezgeli beri kündiz — külki, tünde — üyqı bermey, tis
qurtınday janımdı qoyarğa jer taptırmay, özimdi əlekke salıp qoyğan
auır oylardıñ aqtıq şeşimi küş erteñ ayqındaları haq. Ol üşin
təuekelge bel buıp şığu kerek bop tur. Sonı isteuge meniñ jüregim
daualay ma?
Təjiribeli sportşılar öziniñ qarsılasınan oysırap utılıp bara
jatsa da, soñğı sekundına deyin jeñisten ümitin üzbey, qarmana beredi
ğoy. Keyde osınday qaysar, qarıspa minezdiñ jeñiske jetkizip
jiberetin sətteri de boladı emes pe? Biraq əlgi sportşı bul jolı
jeñilip qalsa, kelesi jolı küreske qayta tüsip, qarımtasın qaytara
aladı. Ol solay boların jaqsı biledi. Ayqas üstinde ol sonı köñiline
demeu etedi.
Sondıqtan ol jeñilisten jasqanbay, qarsılasınan taysalmay aqtıq
sekundına deyin beti qaytpai kürese beredi.
Al, kürdeli, ömirge qaterli operatsiyäğa tüsetin adamnıñ köñşine demeu,
oyına medeu qılatın osınday mümkindigi, yağni qarımta qaytaratın
«kelesi jolı» joq. Sondıqtan aqtıq sekundqa deyin taysalmay kürese
beruge keyde onıñ ruhani küşi jetpey qaluı da ıqtimal. Eñ soñğı
minutta, operatsiyä stolına jatqızğan jerde aynıp qalıp, jasatpay
qoyatındar da boladı eken. Ondaylardıñ talayın osı auruhanağa tüskeli
beri oz közimmen kördim.
Al, özim şe? Alğan betimnen qaytpay, tas-tüyin bop, aqırına deyin
aynımay turuğa qaysarlığım jete me? Əlde jan alqımğa kelip, qıl
moyınğa taqağanda taysaqtap şığa kelem be? Kim bilsin onı qazir.
Erteñ məlim boladı bəri.
Mine, Gauhar, men osınday zil batpan oylardıñ jetegine erip,
auruhana aulasındağı alma baqtı biraz aralap jürdim. Səl şarşasam
kerek. Esime ekeuimizdiñ «derbes» orındığımız sap ete tüsti. Ol özi
baqtıñ bir burışında, jurttıñ közi tüse bermeytin jerde oñaşa tur
ğoy. Onıñ üstine, bir ayağı sınıp, şoñqayıp tur emes pe? Sondıqtan
oğan eşkim bara qoymaydı. Ilği bos turadı. Men endi soğan barıp
otırdım.
Bir sət men aynala töñirektegi məñgi sululıqtı — kögildir aspandı da,
qüdiretti kündi de, köktemgi alma baqtı da, tuğan jerdiñ ıstıq lebin de
soñğı ret sezinip turğanday bir türli elgezek küyge tüstim. Mına jan
tebirenterlik sululıq menen keyin de, tağı mıñ jıldan soñ da dəl
osılayşa köz tartıp, jaynap, jasarıp tura beredi-au degen jımısqı
oy keldi.
Joq, Gauhar! Meni tağı da ajal üreyi bilep baradı eken dep
oylama. Qaşanğı qorqasıñ. Şölmek mıñ kün sınbas, bir kün sınar.
Gəp basqada. Sen sonı tüsinşi. Biz ədette jümıs bastı bop, titıqtap
jürgende köp nərsege onşa mən bermeymiz ğoy.
Mümkin, alıp-uşıp ala ökpe bop jürgende oğan murşamız da kelmey
qalatın şığar. Əlde bas qatırıp jatqımız kelmey me? Kim bilsin?
Gauhar! Asıqpay, basqa eş nərseni oylamay, aynala töñiregiñe qaraşı.
Aspanğa, Alatauğa, mına alma baqtarına biraz köz toqtatıp körşi.
Tunıp turğan sululıq qoy. Tipti anau seruendep jürgen beytanıs kisiler
de jaqın tuısımday közge jılı körinedi. Barlıq adam meyirimdi bop
ketken siyäqtı ma, qalay özi? Sonşama ğajap sululıqtı, adamğa ğana tən
jılılıqtı körmey, bilmey, sezbey qalay ğana ömir süruge boladı
deseñşi! Munıñ bərin osı minutqa deyin qalay ğana bayqamadım, eken,
ə? Ömir munşalıqtı ədemi emes siyäqtı edi ğoy. Körkine köz sürinetin
mına tabiğat beynesin, jan sululığın küni büginge deyin qalayşa
bayqamay kelgem? Sebebi men tap osı minutqa deyin eşqaşanda mına
jarıq düniege, aynalamdağı adamdarğa ömirimde soñğı ret körip turmın
dep qarap körmesem kerek. Eñ soñğı köruim dep qarasañ bar ğoy, külli
əlem köziñe keremettey körkem, burınğıdan müldem basqaşa bop körinip
ketedi eken.
Gauhar! Keşe ekeuimiz dəl osı jerde, naq osı orındıqta otırdıq
qoy. Biraq keşe bul aradan adam qızığatınday eş nərse bayqamağan
edim.
Mine, bügin men osı ayaday aulanıñ özinen qanşama sululıq körip
otırmın.
Jaña ğana tap berip kele jatqan kök şöp qazir tüngi şıqqa malınıp,
köktemgi künniñ altın nurına şağılısıp, beyne bir teñiz tübinen
alınğan asıl marjanday jalt-jult etedi. Qudiretti künniñ közi alma
ağaşınıñ butaqtarına qonaqtap alğan bürtik-bürtik şıq tamşıların
da kümistey jıltıratıp, ərlendirip jiberipti. Alma agaştarı japıraq
jaya almay qinalıp, terlep turgan siyäqtı. Japıraqsız, jalañaş
butaqtardıñ ara-arasınan jerge kölbey şanşılğan kün səulesi qüddı
joğarıdan tömen qaray tartılğan örmektiñ kenere jipteri siyäqtı bop
körindi bügin mağan.
Bügin bəri de basqaşa. Közdiñ jauın alatın mına bürtik-bürtik tañğı
şıq sekildi bügingi ömirdiñ ərbir tamşısı qazir mağan şeksiz qımbat
körinip ketti. Əne, qos baldaqqa asılıp, jalğız ayağımen jer tirep,
kibirtiktey basıp bir beytanıs kisi kele jatır. Oğan bir qarağanda- aq
işim jılıp sala berdi. Nege? Mügedekke janım aşıp ketkeni me? Joq.
Ol menen baqıttı. Tayaqqa süyenip bolsa da ol eş nərseden qaymıqpay,
üreylenbey, aynalasına öktemsi qaraydı.
Burın men munday mügedek jandardı köşede kezdestire qalsam işibauırım eljirep, müsirkep, ayap ketuşi edim.
Al, kazir mına baldaqtı adam qayta mağan janı aşıp, meni ayap bara
jatqan sekildi. Şınında da, qazir ol menen mıñ ese baqıttı şığar
dep oyladım. Ər minutı altınnan
qımbat mına ömirdiñ nağız qojası ekenin özi de sezgendey, jan-jağına
təkapparlana köz tastaydı.
Ol dəl qasımnan ötip bara jatıp mağan moyın burıp bir qaradı.
Səlem bermek bop oqtala tüskenimde, ol oylı közderin menen tez
taydırıp əketti. Biraq sol bir sekundtıq közqarasımen-aq mağan köp
nərseni añğartıp ketkendey edi. Ol mağan mensinbey, töbemnen
qarağanday bop körindi. Qalayşa jan sauğalap qalam dep, operatsiyädan
qorqıp otırğan beyşaranı müsirkep qarağanı şığar. Əyteuir ol özin
eşkimnen kem sanamaytını aydan anıq. Eşkimniñ müsirkep, ayanış
bildiruin de qajet etpeydi. Eger bayqamay qalıp köşede onı iıqpen
kağıp ötseñiz bar ğoy, ol sizge onşa renji qoymaydı. Al, eger köşede
oğan eljirey qarap, jol berip qipaqtap qalsañız, onda ol sizdi ittiñ
etinen beter jek körip keteri dausız. Öytkeni ol jurttan bölingisi
kelmeydi. Köptiñ biri bolğısı keledi. Tiri pendeniñ müsirkey qarauın
qajet etpeydi ol.
Munday öjet jandardıñ işki jan düniesine men bala kezimnen
qanıqpın. Bizdiñ bir jamağayınımız keşegi soğıstan eki ayağınan
birdey ayrılıp, mügedek bop qayttı. Jas balanıñ oyınşığınday
taqtay arbağa otırıp alıp, eki qolımen jer tirep ornınan əreñ
qozğalatın. Sol Qaratay deytin ağamız öz üyiniñ biiktigi üş eli
kelmeytin tabaldırığınan öte almay, mıqşındap, küyip- pisip jatatın.
Sondayda onı qoltığınan səl demep jibermek bop qasına bara qalsaq,
ol aşuğa minip, bulqan- talqanı şığatındı.
Əyeli tañ qılañ bere kolhoz jumısına ketip, keşkisin köz baylana ğana
üyine keledi.
Üy şaruasınıñ bərin tap- tuynaqtay etip, əyeli kelgenşe tındırıp
qoyatın da sol mügedek ağamız edi. Özi tomardan jonıp jasap alğan bir
alasa orındıq tərizdi birdemesi bolatındı. Qayda barsa da sonısın
süyreytin de jüretin. Sonıñ üstine jayğasa otırıp alıp keli de tüyedi,
tandırğa ot jağıp, nan da jabadı, siır da sauadı.
Qaratay ağama eñ auır soğatın, jan tözgisiz azap is — siır sauu edi.
Aldımen ol süt sauatın şelegin juıp- şayıp dayındap aladı. Sosın
əlgi otırğışın siırdıñ qasına aparıp qoyadı. Mıqşıñdap üstine
şığa almay, abırjıp jürgende əlgi anturğan qızıl siır tıpırşıp
jürip, qazıqtı aynalşıqtap ketedi. Tauanı tarılıp, bulqan-talqanı
şıqqan ağamız otırğan alasa «otırğışınan» əreñ tüsip, əlgi
jumıstıñ bərin basınan qayta bastauğa məjbür boladı.
Sol kisiniñ osılayşa özinen-özi əbigerlenip, apı kirip, küpi şığıp
jatqanın körgen sayın meniñ şeşem sol ağayğa tarpa bas salıp ursa
jöneletin.
— Əy, qaynım-au, biz tiri turğanda ne körindi sağan, siır sauıp?! Oybayau, qu şelekke sonşa jabısıp qalğanı nesi?! Əkel beri şelekti, menaq sauıp bereyin, büginşe.
Qaynısı da şelekti oñaylıqpen bere qoymay qarısıp,
şeşemniñ bul sözine burınğısınan bes beter doldanıp, özinenözi aruaqtanıp ketedi:
— Əy, jeñeşe! Sözdi qoy. Aynaldırğanıñ men. Nemene basqa is tappadıñ
ba? Mına meni sender tügili, qudaydıñ özi de ayağan joq. Maqul, bugin
sauıp berersiñ. Al, erteñ k i m sauıp beredi? Arğı küni k i m sauıp
beredi?! Ğumır boyı kim sauıp beredi?! Aytşı, öziñ, jeñeşe! Odan da
özim-aq istep üyrene bereyin de.
Mına baldaqtı adam qazir sol qarıspa minezdi ağayımdı esime salıp
ötti. Ol özi betiñ bar, jüziñ bar demey, ədilin aytıp, aq söylep otıra
beretin birbetkey adam edi. Sonısına qaramai jurttıñ bəri özin
keremettey qurmet tutatındı. Kez kelgen kisimen ol aqtarıla
söylesetindi. Oğan, əsirese, bizder, balalar üyir edik. Qolı qalt etse-aq
bizge juqa taqtaydan, solqıldaq tal şıbıqtan, tipti kədimgi qara
balşıqtıñ özinen ğajayıp oyınşıqtar jasap beretin. Bizder de onıñ
ötinişin eki etken emespiz, sirə.
Biraq alqımına aşu tığılğanda ol ekilene söylep, tiri jandı bet
baqtırmay, özine qarsı şıqqan kisini aymanday qılatın. Sondıqtan
eşkim betine kelmeytin. Auılda onıñ aytqanı ötip, atqanı jetip turdı.
Külli auıl boyınşa sol ağaydan qaymıqpaytın jalğız ğana adam bar
edi. Ol — öziniñ kelinşegi bolatın. Qanşa bulqan-talqanı şığıp, aq
saytanı ustap jatsa da, əyelin körgende aşuı su sepkendey basıla
qalatındı. Tipti mügedek ağamızdı keşegi ötken soğıstan auılğa
arqalap əkelgen de osı jas jauqazın sarımsaqtay kelinşegi eken.
Eki ayağınan da ayrılğan ağamız maydan gospitalinde jatıp əyeline
mınaday hat jazıptı «Meni kütpey-aq qoy. Sağan jol baylau bolğım
kelmeydi. Öz əreketiñdi özin jasay ber. Basqan iz, körgen qızıq artta
qaldı. Qazir eki ayağım da joq, birinşi toptağı mügedekpin. Seniñ
basqan iziñe de turmaymın. Sonşa jıl kütkenşe öle-ölgenşe
rizamın. Meni masıl qıp qaytesiñ?! Sagan ruqsat Baqıttı bol».
Osı hattı alğan küni jeñgemiz jolğa şığıptı. Bükil auıl bop oğan
azdı-köpti qarajat jinap beredi. Arada on şaqtı kün ötpey-aq jeñgemiz
sonau Volga boyındağı əskeri gospitaldardıñ birinde jatqan küyeuin
izdep tabadı da, qündaqtaulı baladay ğıp köterip alıp auılğa əkeledi.
Osı hikayanı bizdiñ jaqtıñ köne köz qariyäları əli künge deyin añız
qıp aytadı.
Al, sen şe, Gauhar' Sen qayter ekensiñ? Erteñ meniñ de mügedek bop
qaluım ıqtimal ğoy. Munda onday-onday bop turadı eken. Bir jolı
professorğa köñilimdegiküdigimniñ şet jağasın şığarıp edim, ol meni
kesip tastadı. Tipti aytpaq oyın biltelegen de joq
«Munday kürdeli operatsiyädan tiri qaludıñ özi-aq zor baqıt, — dedi ol
mağan tesile qarap
— Ayaqsız-aq jurtpen birdey eñbek etip, tirşilik besigin terbetşp
jatqandar az emes»
Munıñ özi tamırı tereñ söz ekenin keşe jiırma bes jasar jigit
operatsiyä stolında dünieden ötkenin estigen sətte tüsingendey boldım.
Onıñ nauqası da auır edi. Demek, erteñgi operatsiyä qanşa
batırsınsam da bəribir kauipti. Solay ekenin professordıñ özi de
mağan jukalap qana jetkizdi.
Biraq bul zildey auır oylarımnıñ birde-birin əli künge deyin sağan
bildirgem joq, Gauhar «Jep-jeñil operatsiyä eken», — dep seni aldap
jürmin. Sonım durıs pa özi? Əlde nar təuekel jasap, öziñe aşı
şındıqtı birden-aq aytıp salu kerek pe edi? Professor şındıqtı
menen jasırğan joq qoy. Al, men nege senen jasıram? Ras, küni burın
üreyiñdi uşırıp, tağatıñdı tauısqım kelmeydi. Oyımdağınıñ bərin
bükpesiz jayıp salsam, onda köñiliñ küpti bop, küni-tüni koziñnen jas
ketpey qoyadı ğoy.
Şınında da, erteñ men mügedek bop qalsam qayter ekensiñ, Gauhar?
Süygen jarın jer tübinen alıp qaytkan jeñgemizdey bolu qiın şığar.
Sau-salamat kezdegi küydim-süydim degenniñ bəri jastıq-mastıqtıñ
jeligi bop şıqpasa igi edi. Erteñ men ünpn mına keñ dünie tar bop qalsa
ne isteysiñ? «Bağımdı baylama, keşire gör» dep basındı alıp
qaşpaysıñ ba? Ondaylar da boladı eken. Öz közimmen kördim, Gauhar
Gauhar! Munıñ bərin aytsam sen qaydan tuğan küdik dep şamdanarıñ
haq. Sondıqtan da janğa batar munday sözderdi öziñe sezdirgem de joq.
Ölsem — işimde ketsin dep tüydim.
Sağan men qaşanda qaltqısız senem ğoy. Bügin de koñiliñdi aqqa
uyıtıp otırğanıña ineniñ jasuınday şübəm joq. Mağan degen nietiñ
sütten aq, sudan taza ekenin de sezem. Biraq men jaqında jan
şoşırlıq bir oqiğağa eriksiz kuəger boldım. Közben körgen anıq,
qulaqpen estigen tanıq emes pe? Osı oqiğanı böten kisiden estisem
ilana qoymas edim. Öz közimmen kördim. Jeme-jemge, jan alqımğa
kelgende kürt özgerip keteginder de
boladı eken.
Bizdiñ palatada bir kekse kisi bar. Aytıp edim ğoy, «Qasımda bir ülken
ğalım jatır»,
— dep Sol. Atı — Akılbek. Auır dertke uşırap, eki ayağı birdey sal
bop qalıptı. Sonıñ jiırma jılday otasqan əyeli bar eken. Sol əyel
əlgi tayqı mañday küyeuinen qalay qutıların bilmey jan uşırıp jür.
Birese auruhanağa jatqızıp, birese mügedekter üyine quadı eken.
Əyteuir öz üyine jolatqısı kelmeydi. Küyeuiniñ sorlap qalğanına
ayızı qanıp turğanın əlginiñ jüzinen-aq añğaru qiın emes. Özi künde
keledi
«Şıkpa janım, şıqpa» dep ölim auzında jatqan beybaqqa əlgi əyel
üylerindegi dünie- jihazdı qalay bölisu kerektigin mıjıñdap,
sorlınıñ əbden diñkesin qurtıp ketedi.
Solardı körip özime-özim işten təuba qılam. Sol jeñgemizdiñ atı Rauşan
eken.
Qaşan körseñ de külim qaqqan közderi oynaqşıp, al- qızıl erinderi
uıljıp turatın, beyne bir aq sazanday bulıqsığan osı jeñgemiz
alğaşında mağan, şınında da, rauşan gülindey ədemi körinip edi. Ürip
auızğa salğanday süp-süykimdi kelinşektiñ doldanıp, kökbettenip ketken
sətin körip pe ediñ? Əlgi körik-sımbattan jurnaq ta qalmaydı eken.
Bir jolı Rauşan jeñgey auruhanağa kelip, bizdiñ palatada azuın ayğa
bilep, küyeuine zirkildep aybar şekkendegi türin körgenimde öz kezime
özim senbedim. Jayau jatıp, attı tüsip qaraytınday kelinşek ayaq
astınan bet əlpetinen jan şoşitıp nağız jalmauız kempirdiñ özi bop
şığa keldi.
Bar qanın işne tartıp alğan. Aynalasına zər şaşıp turğanday tüsi
suıq. Betiniñ əjimderi de köbeyip ketken siyäqtı. Tula boyı qalşıldap,
ekilene söylegende tura qaşqıñ keledi.
Bul oqiğa jaqında boldı. Keşki tamaqtı jaña ğana işip alıp, kitap
oqıp otırğam.
Al, Aqılbek ağa men Qaysar özara əñgimelesip, əldenege külip jatqan
edi. Sol kezde dəliz jaqtan şañ-şuñ dauıs şıqtı. Artınşa palatanıñ
esigi ayqara aşılıp ketti de, qüddı tazı quğan qoyanday entigip Rauşan
jeñgey kirip keldi. Delek tanauı deldiigi ketken. Eki közi qutırğan
siırdıñ közindey şatınap tur. Kijine tistenip, qolına ilikken kisini
tura jündep tastauğa oñtaylanğan adamğa uqsaydı. Ə degende, ol
küyeuine qaray tap berip edi, artınşa-aq kezekşi dərigerdiñ kirip kele
jatqanın körip qalıp, endi soğan tarpa bas saldı:
— Əy, doktorsımaq! Beri qara! Sen meni aqımaq sanaysıñ ba? Əlde tük
körmeytin, su qarañğı soqır dep oylaysıñ ba? Aytşı öziñ! Mına
jarımjan meşeldi sen üyiñe qaytaram depsiñ, ə?! Üyinde oğan kim
qaramaq?! Seniñ qatınıñ kelip, basında otıra ma?! Əlde öziñ barıp,
künine eki-üş retten dəretin tögip turasıñ ba?! Kerep joq dedim ğoy,
mağan munday meşeldiñ! Ajırasam! Jazılıp keter dep şaytan
ümitpen üş jıl sarğayıp küttim. Sol da jeter — Men əli jaspın, —
dedi Rauşan entigin basa almay alqına söylep. — Adamğa uqsap ömir
sürgim keledi. Uqtıñ ba, ömir sürgim... Mına tiri ölikti qayta-qayta
əkelem. Sen onı qayta-qayta mağan tıqpıştay beresiñ. Nege özderiñ
qaramaysındar? Nege özderiñ küte bermeysiñder?! Pəleden tezirek
qutılğıların keledi, ə' Men jas basımmen omalıp, ğumır boyı
osınıñ qasıñda otıra berem be? Joq! Keregi joq, munday meşeldiñ'
Jatsın osında. Jatır ğoy mınalar, jurttan janı artıq emes şığar.
Al, auruhanadan zorlap şığaruğa pravoñ joq seniñ. Bəribir ölekseni
üyime kirgizbeymin! Mañayıma jolatpaymın!
Dəriger jigit qapelimde sasqalaqtap, ne derin bilmey qaldı. Köpke
deyin auzına söz tüspey közin jıpılıqtata berdi. Bir rauayatta barıp
esin jiğanday boldı. Jüzinde ızğar oynap, tütigip ketti:
— Adamga uqsap ömir sürgim keledi deysiñ, ə!? Mına siqıñmen sen
eşqaşanda adamğa uqsay almaysıñ! Adamnan sadağa ket’ Meni tük
bilmeydi dep oylaytın şığarsıñ? Bərin
bilem! Mına bildey azamattı mügedek etip tastağan da sen! Seniñ uday
aşı osı tiliñ! Sen siyäqtı jılan tildi zımiyändardı sottau kerek!
Kezekşi dəriger boyın kernegen aşu-ızağa tunşığıp odan əri söyley
almay bulığıp qaldı. Auzınan aq it kirip, qara it şığıp jatqan
betpaq əyeldi bireuler dəlizge qaray itermelep əketti.
Dəriger ləm-mim demey, Aqılbektiñ töseginiñ şetine otırdı da,
nauqastıñ ayaq-qolın sipalay bastadı. Men sonda ğana añğardım.
Bağanadan beri tis jarmay oqtı közimen əyelin atıp jatqan ağaydıñ
bükil denesi qalşıldap üstine japqan juqa körpeşe tınımsız dirildep
tur eken.
Rauşan jeñgeydiñ şınayı beynesin men sonda ğana körgendey
boldım. Sırttay qarağanda jurttıñ bəri birdey, bəri jaqsı siyäqtı
emes pe? «Maldıñ alası sırtında, al adamnıñ alası işinde» degen ras
söz ğoy.
Sonımen sağan öz auruım jönindegi bar şındıqtı bügin kelgeniñde
aytayın ba?, erteñ operatsiyädan soñ öziñ-aq estip bilesiñ be?
Şındıq. Sonı sağan aytudıñ keregi bar ma, Gauhar? Professor magan
öz sırqatım jönindegi şındıqtı bükpesiz aytıp durıs istedi me? Eger
ol səl jumsartıp, jeñildetip, yağni səl-pəl ötirik qosıp jibergende, men
munşa jan dalbasağa tüsip, əñki-təñkim şıqpas edi ğoy. Özim jönindegi
aşı şındıqtı dərigerlerden qazmırlap surap jürip bilip alğanıma
men bir sət iştey qattı kınjıldım da. Zili joq jalğan sözdiñ de keyde
janğa şipa, dertke daru bolatının dərigerler men əyelder ğana jaqsı
bilse kerek.
Əytse de, baldan tətti jalğan sözden janğa batar aqiqattıñ özi artıq
emes pe? Qaşan da adamdardıñ ağınan jarılıp, bükpesiz
əñgimeleskenine ne jetsin. Aqtı aq, qaranı qara dep kesip aytudıñ nesi
ersi?
Şındıq — quramında eşqanday böten qospası joq tap-taza, saf
altın siyäqtı şığar dep oylaymın. Biraq taza altındı adamdar sol
küyinde eşqaşanda qoldanbaydı ğoy. Adamnıñ əyteuir bir kədesine
asıru üşin saf altınğa basqa metaldardan tam-tumdap bolsa da mindetti
türde qosadı. Sonda ğana altın qurıştay şınığıp, sapası jaqsarıp,
beriktigi burınğıdan arta tüsedi. Biraq bul endi qanşa berik dep
maqtasaq ta taza altınnıñ özi emes qoy.
Dəl osı siyäqtı şın sözge de key-keyde birer şım-şım jalğan derek
qosıp jiberse, onda şındıqtıñ adamğa beretin emotsiyälıq ləzzatı,
rahatı, küş-quatı burınğısınan eselep arta tüsedi emes pe? Munday
sözdiñ quramında qospası, yağni ötirigi bar ekenin anıq-qanıq bile
turıp-aq oğan rahattanasıñ. Odan ləzzat alasıñ. Məselen, sağan bireu:
«Ay qabaq, altın kirpik qız kördim», — dese senesiñ be? Bul ötirik qoy.
Kirşgi altın adam bola ma, sirə? Biraq darındı aqın sulu qızdıñ
beynesin aspandağı ayğa, künge, juldızdarğa qiıstıra teñep, jürek
tebirenterlik jır joldarın oqıp jatqan sətte eşkim oğan: «Mınauıñ
ötirik», — dep urıspaydı ğoy. Qayta munday jırlar qiyälımızdı
qıtıqtap, özimizdi tətti sezimderge mas qıp tastaydı emes pe? Nege?
Öytkeni munday jırlarda qurğaq şındıqtıñ özi ğana emes, janımızğa
mayday jağıp, suday siñetin unamdı aldanış ta bar. Eşkimge ziyänı
joq, qayta ləzzatı mol munday aldamşı sezimderge özimizdiñ de iştey
sengimiz kelip turadı. Köne zamannıñ bir danışpanı poeziyänı
«şaytannıñ şarabı» degen eken. Bul tegin aytılmağan söz bolsa kerek.
Al, eger, şınında da, adamdardıñ sana-seziminen şındıqqa
janaspaytın, biraq balday tətti qiyäl-oyların, fantastikalıq sağımelesterin, keyde bir-biriniñ köñilin köteru üşin ayta salatın madaqtau
sözderin tük qoymay, julıp alıp tastasa ne bolar edi.
Meniñ bir dosım bar. Sol özine jaqpaytın şındıqtı erterek aytıp
qoyğanı üşin tuğan əkesin ölerdey jek körip ketkenin bilem. Abaysızda
şındıqtıñ betin aşıp qoyğanına əkesi de ğumır boyı küyinip ötipti.
Əlgi dosımnıñ anası ögey eken. Biraq dosım solay ekenin on bir
jasqa kelgenşe bilmey, eşbir qayğı-uayımsız, alañsız, balalıq
bazarın qızdırıp, oynap-külip jüre beredi. Ögey anası da bala
degende işken asın jerge qoyatın, ete meyirban, elgezek adam boladı.
Ol öziniñ ögeyligin balağa eşqaşan da sezdirmey, qısta ızğar, jazda
şañ tigizbey, onı məpelep ösiredi.
Bir küni aşu üstinde əkesi əyeline: «Qanşa aytqanmen, ögeydiñ atı
ögey eken ğoy», — dep qaladı. Bul sözdi qulağı şalıp qalğan bala
körşilerinen qoymay surap jürip bar şındıqtı bilip aladı. Söytse,
onıñ tuğan anası jeñil minezdi əyel bolğan eken.
Küyeuiniñ közine şöp salıp, aqırı üş aylıq nərestesin de, küyeuin de
tastap, kezdeysoq bireumen qol ustasıp, bir tünde qaşıp ketipti.
Jası on birge jetkenşe kayğı-uayımnıñ ne ekenin de sezbey kelgen
jas jauqazınday oyın balası tuğan anası haqındağı aşı şındıqtı
estigende töbesinen jay tüskendey eseñgirep, tauı şağılıp qaladı.
Sodan bastap ol işqusa bop, aş küzendey bügilip, burınğı aq jarqın
minezinen de ayrılıp, ünemi tunjırap, tımırayıp, özindey balalarğa
da qosılmay, oñaşa jüretin ədet şığaradı.
Sodan əlgi dosım otbasın qurıp, özi əke bop, bala- şağa qızığın
körgenşe bir jadıray almay, özinen-özi sarı uayımğa salınıp, kökirep
şerge toladı da jüredi.
«Meniñ balalıq şağımdı əkem urlap alıp qoyğan», — dep kürsinetin
ol keyde. «Eger əkem balalıq jüregimdi jaralap, əli qata qoymağan
kabırğamdı qausatıp ketpegende bar ğoy, menen baqıttı adamdı izdep
tabu qiın bolar edi. Al, şındıqtı — jaqsı men jamandı, aq pen
qaranı ösken soñ özim-aq ajıratıp alar edin ğoy. Əkem bayğus
şındıqtıñ betinsəl erterek aşıp tastağanına ökinem», — deydi ol
keyde.
Jazğı jauın joldıñ şañın basıp, auanı tazalap, sebelep qana öte
şığadı ğoy.
Munday jañbırdan keyin şildeniñ şıjıp turğan auası birazğa deyin
qoñır salqın bop, adamdar raqattanıp kaladı. Ziyänı joq jalğan söz de
osı siyäqtı boluı tiis. Düniede tamıp ketken jerine dereu tamır
jayatın, artınşa tikenekti şeñgel bop ösip şığatın ötirik jaman ğoy.
Sonday ötirikten saqtanayıq, Gauhar Al, meniñ öz boyımdağı auır
dertti jeñil degenim, erteñgi operatsiyänı bügip qalğanım zildi ötirikke
jata qoymas. Bügin jasırsam da, bəribir ötirigim küni erteñ-aq məlim
boladı. Biraq seni bir kün de bolsa qinalmasın, torıqpasın, küyinbesin
dedim. Sağan bir minuttıq artıq qayğını arqalatqım kelmeydi. Seniñ
köñiliñe eşqaşan köleñke tüspese eken deymin.
Mına ömirdiñ qızığına toyğan ba adam, sirə?' Jaman aytpay, jaqsı
joq. Küni erteñ qan jılap, qara jamılıp qalsañ, onda bərin öziñ-aq
tüsinersiñ. Meni keşirersiñ onda, Gauhar.
Gauhar! Bağana sen mağan kelip, ekeuimiz auruhana aulasında əri-beri
qıñırıp jürgen soñ-aq alasurğan asau jürek səl sayabırlap, köñilim
ornığıp, janım jaylanğanday bop edi Al, öziñmen auruhana qaqpası
aldında qoştasıp, palatağa qaytıp kirgen boyda-aq degbirim qayta
qaşıp, tağı da tıqırşıp kettim. Qaydağı bir berekesiz oylar maza
bermey, tözimimdi tozdırdı.
Bügin keşegiñen de köñiliñ köteriñki, sergek ekensiñ. Eger adamnıñ
işki jan düniesine səule quyılıp, köñili şat-şadıman bolsa, onıñ
jüzi de özinen-özi nurlanıp,
ədettegisinen körikti bop körinip ketedi ğoy. Bügin sen de solay,
ədemi ekensiñ. Sol sululığındı buzğım kelmedi. Onday qiyänatqa
qolım barmadı: erteñ operatsiyäğa tüsetinimdi sol sebepti de
aytpadım sağan.
Meniñ tağı bir kinəm bar, Gauhar Professor mağan: «Jubayıñız
bügin mindetti türde mağan jolıqsın», — dep tapsırğan edi. Onı da
sağan aytpay jasırıp qaldım. Nege deysiñ ğoy? Aytayın. Eger
operatsiyä ömirge asa qaterli bolsa, yağni nauqastıñ operatsiyä stolınan
tiri oralatınına səl küdik tusa-aq neyrohirurg auru kisiniñ eñ janaşır
adamınan qolhat siyäqtı qağaz jazdırıp alıp qaladı. Sol bir sustı
qağazda «Osınday operatsiyäğa özimiz kelisim berdik», degen joldar bar.
Demek, bul olay- bulay bop ketui de ıqtimal degen söz ğoy.
Eger sen bügin munday qağazğa qol qoysañ, erteñ qanday küyge
tüsetiniñdi boljap bilu qiın emes. «Nege ğana qol qoydım», — dep
öziñdi-öziñ işten jep tauısasıñ ğoy. Ol qağazdı körseñ sen bügin-aq
jılap-sıqtap esiñ keter edi.
Jaña ğana men professordıñ kabinetine kirip, sol dokumentke özim
qol qoyıp şıqtım. İə, özime-özim kepildik berdim. «Əyelim bügin kelgen
joq», — dep auzı- murnım qisaymay ömirimde tuñğış ret dərigerge
jalğan söyledim. Basqa lajım bolmadı. Seni tünde tınış uyıqtasın
dedim. Özinniñ bügin uzaq tünge kirpik qaqpay qinalarımdı sezdim. Tım
qurısa bireuimiz adamğa uqsap, rahattanıp uyıqtap şığayıq dep tüydim.
Men osınşa jasqa kelip, muñday uzaq ta, azaptı tündi körgen emespin.
Aşı işektey şubatılğan ne degen tausılmaytın, uzaq-süre tün
deseñşi! Küni boyı eñbek etip, əbden diñkelep, al tünde tük sezbey dereu
uyıqtap qaludıñ özi de zor baqıt eken ğoy.
Tüni boyı oy-qiyäl əlemine sayahat jasap, köz şırımın almay,
döñbekşip şıqtım.
Gauhar! Osı biz tañ atıp, kün şıqqan sayın quanamız ba, joq pa?
Eger quanbay jürgen bolsaq, onda köp nərseden qur qalıp jürgenimizge
kəmil sene ber. Altın tañnıñ araylap atuın kün sayın köruden artıq
ləzzat bola ma, sirə! Bügin tünde tuñğış ret sonı sezdim. Biraq
kündelikti küybeñmen jürgende köptegen ulı qubılıstardı muldem
umıtıp ketedi ekenbiz ğoy.
Eger osıdan tiri qalsam, kün sayın uyqıdan erterek oyanıp, külli
əlemge jarık əkeletin qudiretti Künniñ kökjiekten qalay köterilip
şığarın kün sayın tamaşalar edim. Munı bükil ğumır boyı ister
edim. Odan, sirə, jalıqpas edim
Nege deysiñ ğoy? Bul saualğa bir-eki sözben jauap bere salu qiın
şığar. Tañ qudiretin, Kün şapağatın tolıq tüsinu, tügel sezinu meniñşe
kez kelgen adamnıñ qolınan kele beretin op-oñay is emes. Munı tek
tünere tüsken beyuaq qarañğılıkta ajal deytin üreyli sezimmen jekpejek qalıp, uzaq tünge tañnıñ atuın əri asığıp, əri qorqıp tıqırşi
kütken jandar ğana jaqsı uğınsa kerek.
Qara körpe jamılğan osı tılsım tün men ölim qateri arasında
ənşeyinde közge şalına bermeytin qupiyä bir baylanıs bar ma dep
qaldım. Əyteuir qara boyau men ajaldıñ arası onşa alıs emes
tərizdi.
Al, tañ şapağı adamdarğa ər jolı şeksiz quanış əkeledi. Sol
quanış qazanınan osı tañda sıbağa ala almay, qur qol qalğan jandar
erteñgi künge ümit artadı. Öytkeni olar erteñ de mindetti türde dəl
osınday tañ atıp,kün şığatınına kəmil senimdi boladı.
Ömir attı keruen osılayşa kün sayın igi ümitke iek artıp, toqtausız,
alğa qaray jılji beredi.
Al, men şe? Mümkin, endi san milliondağan jıldardan keyin de,
məñgi-baki men üşin eşqaşanda tañ da atpay, kün de şıqpay, osı qara
tünek basıp tura beretin şığar. Aspan şırağınıñ basqalar üşin
jarqırap janğanınan mağan ne payda?
Ras, basqalar tañ şapağın men siyäqtı asığa, aptığa, qutı qaşıp
kütpeydi Tipti kütkenniñ özinde de mağan uqsap qılañ bere bastağan
tañğı səule bügin mağan ömir sıylay ma, ölim sıylay ma dep
qorıqpaydı. Öytkeni olardıñ boyında özderin qıl moyınğa taqap,
tözimin tauısıp bara jatqan mendegidey ürey sezimi joq. Mına tılsım
tünniñ qara tünegin ısırıp tastap, araylı tañnıñ atarına da, kün
şuğılasına özderiniñ şomılıp alarına da olar şübə keltirmeydi.
Erteñ uyqıdan oyana salıp, özinin bauır eti balasın da, meyirim
şaşqan anasın da, adal jandı jarın da quşaqtap süye alatınına
tittey de küdiktenbeydi.
Künşığısımen-aq qızmettes joldastarın köretinine de, süyikti
jumısın əri qaray jalğastıra tüsetinine de senedi olar. Sau-salamat
adamdı küdik qurtı neğılsın!
Gauhar! Qazir tün ortası, men tereze jaqqa qarap jatırmın. Dala
bügin tas qarañğı siyäqtı. Qasımdağı joldastarım tUyaq serippey
üyıqtap jatır. Palata işi ala köleñke. Öytkeni dəlizdegi elektr
şamınıñ jarığı bölmeniñ səl ğana aşıq qalğan esiginen işke qaray
sığırayıp tüsip tur.
Bir kezde dalada kün kürkirep, jay otı jarq-jürq ete tüsti. Naq sol
sətte keruendey şubatılğan oy dürmegin kenet üzip aldım. Nayzağay
oynağañda bölme işi qas qağımday bir sətke kündizgidey jap-jarıq bop
ketti. Ile-şala jañbır sebelep, tereze şınıların tarsıldatıp
soqqılay bastadı. «Erteñ alma ağaştarı güldeytin şığar» dep
oyladım. Biraq sol badıraqtay-badıraqtay ğajayıp aq gülderdi men
köre alam ba?
Keşki apaq-sapaqta mamıq tüsti qaz bauır bulttar kokjiekten köterile
bastağan edi.
Onı öziñdi kütip, baq işinde jürgenimde körgem. Endi qazir, tün
ortasında sol bölek- salaq ulpa bulttar özara tutasıp, aspan əleminen
toqımday aşıq jer qaldırmay, tep- tegis torlap alğan şığar. Bağana
kün Uyasına batarda şarbı bqlttardıñ betine qan jügirgendey səl ğana
qızğılt tüs payda bolğan. Mundayda qariyälar: «Erteñ aua şayday aşıq
boladı», — dep joramal aytatındı. Mümkin, solay da şığar. Biraq sol
erteñgi şayday aşıq aspandı men körem be?
Bərin umıtayın dep qanşa jan salsam da osı bir küdik attı
qızıl köz pəle qır soñımnan qalmay-aq qoydı.
Bir sət özimniñ nauqasımdı da, erteñgi operatsiyänı da müldem esten
şığarıp, buldır ümit pen tətti qiyälğa eltigi jata bersem qanday raqat
bolar edi.
Burın, densaulıqtıñ bar kezinde, uaqıtımnıñ köp kezinde osınday
uzaq tünderde uyıqtamay jatıp, nege armandamadım eken, e? Tipti men
qazir arman-qiyäl dariyäsında qalay jüzu kerektigin de umıtıp ketken
joqpın ba? Adam qayta balalıq şağında aqıldıraq bola ma dep
qaldım. Ol kezde oyınğa da, mektepke de, üy şaruasına da, tipti
armandauğa da uaqıtımız molınan jetip jatatındı. Al, eseyip, er
jetken soñ «uaqıt joq» degen sıltaudı qalay qoldanu kerektigin
mıqtap meñgerip aldıq.
Biz öz jalqaulığımızdı osı arzan sıltaumen bürkemelep, özimizdiözimiz aldap jürgen joqpız ba? Keyde mağan solay bop körinedi.
Balausa şağımda mağan tünniñ tamaşası kündizgidegiden de köp bop
körinetindi. Töbesi jaypaqtau kelgen, alasa ğana şağın üyde turdıq.
Jazda men sol üydiñ töbesinen tüspeuşi edim. Keşki astı apıl-ğupıl
işe sap, korpeşemdi alam da, satımen üydiñ töbesine örmelep şığam.
Sonda tüneymin.
Üy töbesinde şalqamnan jatıp alıp, aşıq aspanda jımıldasqan
juldızdardı qızıqtaymın. Aldımen özim biletin juldızdardı
tügendep şığam. Bəri ornı-ornında turğanına əbden közim jetken soñ
ğana basqalarına köz salam.
Aspan əlemi mağan bas kötermey oqi beruge bolatın ğajayıp qızıq
kitaptay bop körinuşi edi. Sol kitaptı oqıp jatıp, Arman aulına sayahat
jasap ketem. Sonau qiyäl jetpes juldızdarğa da talay mərte barıp
qaytqam. Ayğa uşıp jetetin kosmos kemesiniñ kapitanı da bolğam.
Özimşe burın eşkim bayqamağan jaña juldızdar da aşqam. Tipti olarğa
özimşe ədemi at qoyıp ta ülgergeneken ğoy.
Ertegilerde ğana kezdesetin. Arman auılın emin-erkin aralaudıñ özi
de bir ğanibet emes pe? Balausa şaqta qiyäl quıp, armandap körmegen
jandar ömirde köp nərseden qur alaqan qalğanın seze me eken? Eger
adamdar tek naqtı esepterge ğana arqa süyep, arman ataulını umıtıp
ketse ne bolar edi? Armandaudı umıtu jöninde oylanudıñ özi üreyli
emes pe?
Bireudiñ qanday adam ekenin bilu üşin onıñ aqıl-parasatınan göri,
arman-maqsatına köbirek nazar audaramız ğoy. Adamdı ömirge
ıntalandırıp, külli tirşilikke mən-mağına beretin de sol arman emes
pe? Bizdi ğumır boyı alğa jetelep, biik şıñdarğa şığaratın, şabıttı
eñbekke jigerlendiretin osı arman ğoy.
Adamdar sonau köne zamannan bastap, ay men juldızdarğa barudı
armandap, öziniñ osı qiyäl-maqsatı jöninde ğajayıp ertegiler
aytpağanda, bügin kosmostıq kemeler şeksiz əlem keñistiginde zırqırap
uşar ma edi? Munıñ bəri bir kezdegi armannan, qiyäldan, añızdan
bastalğan joq pa? Demek, armañdau — erikkenniñ ermegi emes.
Arman — adamnıñ kanatı emes pe? Olay bolsa, nege biz er jetken
soñ tətti qiyälğa beriluge, izgi maqsattı armandauğa uaqıt tappay
qalamız? Tipti bos arman, qurğaq qiyäl dep əli de jas balaşa armanday
alatın jandardı mazaq etetin kezderimiz de boladı ğoy. Bir kezde
adamğa qanat jasap, aspanğa uşırudı armandağan jandardı: «Esi
auısqan eken», — dep tiridey otqa tastap, örtegeni köne köz tarihqa
jaqsı məlim. Biraq tabiğattıñ bükil əlemdik ulı zañdarın aşqandar,
sol «qiyäli jandar, esi auısqandar» ğoy. Onda biz nege bügingi
armanşıldarğa miığımızdan külip qaraymız? Qazirgi qolda bar
nərseniñ bəri bir kezde tek adamdardıñ qiyälında ğana boldı emes pe?
«Qiyäldıñ küş-quatı bilimniñ özinen de mañızdıraq». Munı
aytqan ulı ğalım Albert Eynşteyn. Demek, arman-qiyäldıñ
quattı qanatına arqa süyegender ğana basqalar şığa almağan biik
şındardı igerip aladı.
Men san qilı oyğa şomıp, qiyälğa berilip jatırmın. Qazir jurttıñ
bəri qalıñ uyqıda. Adamnıñ küni erteñ isteytin jumısı da, aldağı
maqsatı da, köñiline Uyalağan armanı da sumdıq köp qoy. Əytse de
adamdar sonıñ bərin bir sətke müldem umıtıp, tətti uyqığa beriledi.
Küni boyğı küybeñnen tınığıp, raqatqa bölenedi. Söytip adamdar qapqarañğı, tılsım tünniñ özin de kədege jaratıp, onı ləzzat mekenine
aynaldırıp jiberedi. Basqaların esepke almağannıñ özinde, osı bir
əreketiniñ özi-aq adam tabiğatınıñ ulılığın dəleldep körsetuge tolıq
jetip jatır emes pe?
Tañ qılañ bere bastadı ma, aspandağı bult ıdırañqıradı ma, əyteuir
tüni boyı qap- qara bop turğan tereze jaq bozamıqtanuğa aynaldı. İə,
əlemge tağı bir jaña. Kün şığıp kele jatsa kerek. Ömirde kün sayın
sonı köruden artıq quanış joq. Biraq jayşılıqta oğan mən
bermeymiz. Tipti onı eskermeymiz de. Ras, ərbir tañ aray şaşıp atqan
sətte bireulerge quanış sıylasa, endi bireulerge reniş ala kelui de
ıqtimal. Biraq jurttıñ bəri odan tek şapağat qana kütedi. Öytkeni adam
tabiğatı jamandıqqa emes, jaqsılıqqa quştar. Es bilip, etek
japqannan bastap izdeytinimiz de tek qana izgilik. Özimizge de, özgelerge
de sonı qalaymız.
Ərine, men qazir bükil jan-düniesi, oy-sezimi, aqıl- parasatı o
bastan-aq kün şuğılasınan jaralğan, özderi de jan-jağına meyirimşarapatın şaşıp jüretin, janı nurlı adamdar haqında aytıp
otırmın.
Al, mına jarıq düniege jatırqap qaraytın, qaşan da meñireu
qarañğılıqqa üyir, köñilderi kön bop ketken qorqaular qudiretti.
Künniñ ottı közinen zəre-qütı qalmay qorqadı ğoy. Hikaya bular
jayında emes. Öytkeni munday jüregi qara, tübi aramdardı adamzat
eşqaşanda öz sanatına qosıp sanamağan.
Tura bizdiñ tereze tübinen zeñbirek atılğanday əldene gürs ete tüsti.
Oqıstan şıqqan dıbıstan şoşıp kettim. Dalada kün kürkirep jatır
eken. Uşqır qiyäl tım alıstap ketse kerek. Qazir auruhanada jatqanım,
erteñ, joq endi bügin özime operatsiyä jasalatını qayta esime tüsti. Auır
oydan az uaqıtqa bolsa da qutılıp, səl-pəl tınığıp qalğanıma
quandım. Endi boyımdağı üreydi jeñip, özime-özim kelgen soñ qasımda
jatqan joldastarımdı oylay bastadım.
Bir palatada üşeumiz. Apau ekeui tarsıl-gürsilge bılq eter emes.
Qıbır etpey uyıqtap jatır. Öytkeni ekeuine de ər üş-tört sağat
sayın uyıqtatatın ukol jasap ketedi. Ekeui de jer basıp jüre
almaytın, ayaqtan qalğan nauqastar
Adamdar auruhanada jayşıdıq kezdegiden göri tezirek
şüyirkelesip, op-oñay-aq tanısıp, əp-sətte kədimgidey sırlas, muñdas,
keyde tipti pikirles bop ketedi eken. Basqalardı qaydam, əyteuir bizder
söyttik. Küş uzaqqa tırp ete almay kök jambas bop, turalap
jatqandıqtan ba, əlde nauqasımız uqsas bolğanı üşin be, kim bilsin,
əyteuir aytqan sayın əñgimemiz qoyulana tüsedi. Nebəri üş-tört künniñ
işinde-aq bizder bir- birimizdi bayağıdan beri biletin adamdarşa əkeyükey bop qaldıq.
Işimizdegi aqsaqalımız — Aqılbek ağay. Ol özi eludi endi ğana eñsere
bastasa da töbe şaşı sirep, əjeptəuir qasqalanıp qalğan, samayına
qırau ilikken, atjaqtı, tik qabaq, qara torı kisi. Bir qarağanda jüzi
süstı, öñi ızğarlı köringenmen, ol minezi jibektey esilgen biyäzı, janı
jaydarı, əzilqoy jan eken. Boyı onşa uzın emes, qayta taialdau bolsa
kerek. Zembilge salıp, şalqasınan jatkan küyinde palatağa əkelgeli
beri tösekten bir turğan emes.
Aqılbek ağa ğılım haqında, ğalımdar jöninde qanşama kösile
hikayalasa da, özi turalı aytqanda şamdan- şaq attay kibirtiktep,
saualğa sarañ jauap beredi eken:
— Təyiri, bizdi qoyşı Tındırğanımız şamalı. Basımız onşa mıqtı
emes qoy. Əytpese adamnıñ basına operatsiyä jasaytın jerde östip
jatar ma edik, — dep özi jayındağı sözdi qaşanda qaljıñğa
aynaldırıp jiberedi. Bul kisiniñ ğılımda köp jañalıqtar aşqan
belgili ğalım ekenin, əri beldi ğılımi mekemelerdiñ birin köp jıldar
boyı basqarıp kelgenin bizder sırttan köñil suray kelip jürgen jorajoldastarınıñ özara əñgimesinen añğarıp qalğan edik.
Al eñ kenjemiz — Qaysar. Jası jiırmağa endi ğana jetken osı bir
büldirşindey, süykimdi jigitke dərigerlerdiñ özderi de ayrıqşa jan
aşırlıq sezimmen eljirep, meyirlene qaraytın siyäqtı. Osında
əkelgende kirpik qaqpay es-tüssiz edi. Arada bir təulik ötken soñ ğana
közin aşıp, özine keldi.
Qaysar iba saqtap, ülkenderdiñ sözine onşa aralasa bermeydi. Kobinese
sözimizge qulaq türip, səl külimsirey qarağan küyinde ün-tünsiz jata
beredi.
Gauhar! Keyde biz adamnıñ keskin-kelbetine, tür- əlpetine, sırtqı
bolmısına qarap- aq «Mınau kisi jürek jutqan batır şığar, al mınau
bireu janı joq qorqaq bolar», — dey salamız. Sonımız durıs emes
eken. Oğan əbden közim jetti. Közimdi jetkizgen osı Qaysar.
Bul jigit əli bet perdesi jırtılmağan baladay Uyañ. Sırt közge ol
jasqanşaq ta bop körinedi. Eger onı bireu mağan köşede sırtınan
körsetip «Mına bala jigit nağız batırdıñ özi», — dese, mıñ jılda da
sene qoymas edim. Öytkeni onıñ ön boyında jaujürek jandardıñ
beynesine tən birde-bir belgi — aybattı keskin-kelbet te, som dene de,
nayzaday ötkir közqaras ta joq. Qoydan juas, qozıdan momaqan, kədimgi
özimiz künde körip jürgen mıñdağan bozbalalardıñ biri.
Biraq Qaysar mıñdardıñ biri emes. Erekşe jaratılğan jan ol.
«Jiırma bes balanı ajaldan alıp qalğan jigit» jönindegi oçerkti
gazetten oqığanıda, osı şına- şaqtay jigittiñ qolınan sonşama
erlik, izgilik, adamgerşilik qalay keldi eken dep jağamdı ustadım.
Meniñşe, jayşılıqta, qauip-qater joq kezde şeşile qoymaytın
jalğız ğana ömir jumbağı bar. Kimniñ er jürek, al kimniñ qorqaq
ekenin küni burın boljap şeşe alasıñ ba? Joq, ərine Ömirdin bul
jumbağı tek ajal iisi añqığan qauip-qatermen betpe-bet kelip, onımen
jekpe-jekke tüsken sın-sekundtarda ğana şeşilse kerek.
Ərbir adamnıñ boyında batıldıq ta, qorqaqtıq ta, sarañdıq ta
qasietter tam-tumdap bolsa da bar ğoy deymin. Biraq sın sağatta
solardıñ qaysısı jeñip şığadı? Qaysısı basım tüsedi? Mine, gəp
osında.
Jayşılıqta ğumır boyı sır bermey jüre beruimiz ıqtimal. Biraq
qauip-qater töngende onıñ kim ekeni bir sekundta-aq məlim bop qaladı.
İə, bireulerdi məñgilik öşpes dañqqa bölep, al basqa bireulerdi ğumır
boyı arıla almaytınday etip masqaralap, qas qağımda öte şığatın
osınday sekundttarda adam boyındağı əlgi jaqsılıq pen jamandıq,
batıldıq pen qorqaqtıq. Ar sotınıñ tarazısına barıp tüsse kerek.
Qay qasiettiñ basım tüserin qaşanda jürek əmirine bağınatın Aqılparasat şeşpey me?
Jayşılıqta betegeden biik. jusannan alasa bop, jurt közine
jarqırap tüse bermeytin keybir kişipeyil jandar osınday sınsekundtarda qarañğı tündegi nayzağayday jarq ete tüsedi ğoy.
Keşe bükil el basına kün tuıp, jau jağadan alğanda bir sekund ta
oylanbay. Otanı üşin janın pida etip, öz keudesimen jau dzotınıñ
ambrazurasın japqandar az bolğan joq. Bul tek batırlıq qana emes,
biik adamgerşilik, zor parasattılıq. Patriottıq. Osı bir sekund
işinde atqarılğan erlik iske ol bükil ğumır boyı özin əzirlep kelgenine
men kəmil senem.Al, Qaysar şe? Ol da dəl solay oylaytın şığar.
Əytpese munday erlikke bara almas edi ğoy.
Qaysar jük tasitın maşinasın quyındatıp kündegi ədetimen beyğam
kele jattı.
Töbeden tömen qaray quldilay qulap jatqan jolğa tüse bere-aq ol
maşinanıñ tormozı isten şıqqanın sezdi. Biraq abırjığan joq.
Köpirden ötip, oypatqa jetkende ekpini basılıp, maşinanıñ özi-aq
toqtar dep oyladı. Biraq köpirdiñ üstinde bir top jas bala oynap
jürgenin kenetten közi şalıp qalğanda arqası müzdap qoya berdi. Ne
isteu kerek?! Köpirge deyin tayaq tastamday ğana jer qaldı. Qas qağamday
ğana uaqıtı bar. Közdi aşıp- jumğanşa ağıp öte şığatın qıp-qısqa
uaqıt işinde ol bərin oylanıp ta, tolğanıp ta, bir şeşimge bel buıp ta
ülgirui kerek edi.
Qazir ol ekiniñ birin üsteuge məjbür. Ne maşinanı oñğa qaray, yağni
tüpsiz tereñ şıñırauğa qaray kilt burıp jiberip, özi ölui kerek. Nemese
köpirdiñ üstinde oynap jürgen bir top baldırğandı qızıl josa qan ğıp
janşıp ötui tiis. Basqa lajı joq.
Bir-aq sekund! Əytse de munıñ özi onşa az uaqıt emes eken. Qas pen
közdiñ arasında öziniñ bükil ömirin, əke- şeşesin, süygen qızın
qalayşa köz aldınan bir-bir ötkizip ülgirgenine bügin Qaysardıñ özi de
onşa sene qoymaytın siyäqtı. Solay. Talay-talay
jıldarğa tatitın sekundtar boladı. Sonday sekundttarda sasıp
qalıp, ğumır boyı ökinip ötetinder de kezdesedi eken.
Qaysardıñ bar esinde qalğanı — maşinanı tereñ sayğa qaray kilt
burıp jibergeni.
Tiri qalam dep oylağan joq eken. Kezdeysoq ölmey qaptı. Maşina
külparşa boptı. Munıñ bərin ol keyin estip bilgen.
Auruhanağa şala-jansar küyinde əkelgen eken. Əyteuir ol osı
palatada esin jiıp, közin aştı. Bel omırtqası sınıp ketipti. Demek,
ol endi eşqaşan öz ayağımen jer basıp jüre almaydı. Məñgilik
mügedek...
Auızğa ürip salğanday əp-ədemi qalıñdığı da bar eken. Kördik.
Artınan izdep kelip ketti. Qayğılı oqiğa ekeuiniñ qosılu toyına üş
kün qalğanda boptı. Tağdır keyde tım qatıgez ğoy. Bulardıñ ömiri endi
ne bolar eken? Keşegi qız qaytıp kele me, joq pa?
Professor oğan bərin bükpesiz aytıp jetkizgen şığar. Demek, qız
tağı kelse, onda Qaysardıñ auır tağdırın bölisuge bel buğanı.
Al, kelmese şe?
Şirkin-ay, adam balası tuılıp, mına jarıq düniege kelgen soñ
qayğı-qasiret körmey-aq ötip ketse ğoy. Adam auırmasa, qartaymasa,
ölmese ne bolar edi? Onda, mümkin, mına ömirdiñ şeksiz raqatın, bar
qızığın jan-tənimizben tolıq seze almas pa edik?
Aşınıñ dəmin tatpay, təttiniñ qadirine jetu qiın ğoy. Sol üşin
tağdır bizdi keyde qinap-qinap ala ma eken?
Bir küni zerigip otırıp osı pikirimdi Aqılbek ağağa ayttım. Ə
degende ol buğan küldi de qoydı. Erteñine ğana ol meniñ əlgi sözime
qayta oralıp, özi bul jeninde bir hikaya şertip berdi:
— Adam, sirə, qayğı-qasiret körmese, auırmasa, qartaymasa, ölmese
deysiñ, ə? Bayağıda bir patşa boptı. Onıñ jalğız bir ulı bar eken.
Patşa «Jalğız balam ömirdiñ birde-bir tauqımetin körmese», — dep
armandaydı eken. «Balam auırgan adamdı, qartayğan kisini, marqum
bolğan pendeni körse qayğımen qan jutıp, mına qızıqtı ömirden
meseli qaytıp qalar» dep oylaydı ol Söytedi de, patşa jalğız
balasın el-jurttan aulaq jerge, alıs bir taudıñ üñgirine qamap, jat
közge körsetpey tərbieley beredi.
Aqırı patşanıñ balası — şahzada er jetip, jigit boladı.
Ömirdi körgisi keledi. Özinşe seruen qurıp, tabiğattı tamaşalamaq
boladı. Qasına b i r qızmetşisin ertip alıp, üñgirden dalağa
şığadı.
Ekeui keñ dalanı qızıktap, məz-meyram bop külip kele jatsa, qarsı
aldarınan bir ölmeşi şal şığadı. Onıñ kəriligi sonday, beli bügilip,
jauırını küdistenip, bası jerge tie jazdağanday, auzında birde-bir tisi
joq, şaşı appaq, beti əjimnen körinbeytin, közderi iriñ-iriñ, buınbuındarı dirildep, özi tayaqqa süyenip əreñ tur eken. Ömirinde kəri kisini
körmegen şahzada şalğa tañırqay qarap, janındağı qızmetşisinen.
— Mına adamdı osınşama ayanıştı, sonşama beyşara küyge tüsirgen
kim? — dep suraydı. Sonda jalşısı
— Kərilik Odan birde-bir tiri pende qaşıp qutılğan emes. Qartayğanda
siz de naq osınday bolasız, — deydi.
Sonda şahzada
— Men jastıqtıñ buına mas bop, kərilik şaqtıñ kelerin oylamay jür
ekem ğoy. Munday jastıq-mastıq ömir qurısın! Tübinde mına şalday
bop qartayarımdı körip, bilip turıp, men endi qalayşa seruen qurıp,
qalayşa oynap-külmekpin?! Mağan munday ömirdiñ keregi joq, — dep
üñgirine qaytıp kirip, dalağa şıqpay qoyıptı.
Əri oylap, beri oylap, aqırı şahzada köñiline medeu tutarlıktay bir
jubanış oylap tapsa kerek. Bir küni seruen quruğa tağı da şığadı. Bul
jolı olar bir auru adamğa duşar
boladı. Əlgi kisi bezgegi ustap kalşıldap, erinderi kezerip, közderi
jasaurap, ayağın əreñ basıp baradı eken. Ğumırında nauqas körmegen
şahzada qasındağı seriginen «Mına kisige ne bolğan?» — dep suraydı.
Bul auru adam ekenin, erteñ özi de osılayşa nauqasqa uşırauı mümkin
ekenin bilgen soñ şahzada.
— Bərimiz de bügin sau-salamat, al erteñ dimkas, auru ekenbiz ğoy! Büytken
saulıq qurısın! Tübinde bir osınday dertke şaldığarımdı bile
turıp, men qalayşa bügin köñil köterip, seruen qurmaqpın?! — dep ol
tağı da üñgirine kirip ketedi.
Şahzada üñgirinen üşinşi ret şıqkanda tağı bir sumdıqtı köredi
bir top adam jılap-sıqtap, şaştarın julıp, betterin tırnap,
zarlap baradı eken. Uzın zembilge salıp, üstin matamen jauıp qoyğan
birdemeni köterip, əldeqayda əketip baradı
— Bül ne? — dep suraydı tañırqağan şahzada
— Ölgen adam
— Ölgen adam degen ne?
— Janı joq kisi
Şahzada tabıtta jatqan öliktiñ betin aşıp köredi:
— Endi munı ne isteydi?
— Jerge kömedi
— Nege?
— Öitkeni ol eşqaşanda qaytıp tirilmeydi
— Meni de söyte me?
— İə
Sonda şahzada qattı aşulanıp «Jok, ömirdi endi qaytıp körgim
kelmeydi!» — dep üñgirine kirip ketken eken. Sodan qaytıp şıqpaptı
Aqılbek hikayasın ayaqtap, səl külimsiregendey bop — İə, jigitter,
aurusız, kəriliksiz, ölimsiz ömir joq, — dedi. Şınında da, ömir bar
jerde ölim bar. Bul atam zamannan beri məlim aqiqat qoy. Nesine oğan
bas qatıram? Əytse de, ər qadım sayın añdısıp jüretin ajal qaterin
adamğa birjola umıttırıp jiberudiñ özi-aq ömir küşiniñ ulılığın
dəleldemey me?
Tınıştıq, beybit kez tügili, keyde adam borap turğan oq astında
jürip-aq ajal üreyinen qaymıqpaydı ğoy. Alğa qoyğan biik maqsatmuratına jetu üşin ürey ataulını müldem umıtıp ketedi. Joq!
Umıtpaydı. Onı mensinbeydi. Moyındamaydı. Tipti onı oylağısı da,
tüsingisi de kelmeydi. Ajaldı esepke almaydı. Onıñ barı Da, joğı da
bəribir oğan. Munday jandardı men ömirdiñ nağız qojaları der edim.
Olar eşqaşanda jaltaqtamaydı. Sarı uayımğa salınbaydı. Köldeneñ
kelgen kök attığa müñın şağa bermeydi.
Gauhar' Osınday, tabandı jandarğa qızığamın. Qolımnan kelse, men
de tura solarday bolar edim «Bolmasañ da uqsap baq» degen emes pe?
Nesi bar, mümkin aqırı uqsap ta qalarmın. Men erteñgi operatsiyädan
taysaqtamay, oğan bekem bel buıp otırmın ğoy. Sonıñ özi osı maqsatqa
jeter joldağı alğaşqı adım emes pe? Əytpese bağana professor
kabinetine kirgende «Jigitim, əli de oylan. Biz seni zorlamaymız. Tek
osılay yute dep keñes qana beremiz», — dedi. Demek, men operatsiyäğa öz
qalauım boyınşa, tipti özim suranıp bara jatırmın. Solay emes pe?
Men tek bir ğana nərsege ökinem, Gauhar. Mına qaytalanbas ömirdiñ
barşa qunın keşteu tüsiñdim be dep qorqam «Erteñ operatsiyä», — degen
sözdi estigen soñ ğana uyqıdan oyanğanday, közim aşılğanday boldı.
Ömirden de, tabiğattan da, adamdardıñ jüzinen de osı künge deyin
körmey kelgen izgilikti, sululıqtı, jılılıqtı añğardım Biraq
tiriliktiñ bar qünın ajal aldında ğana sezinip, keş uğınudan üreyli
azap joq şığar. Osını oylağanda et jüregim ezilip, işim borday
ügiledi. Keş te bolsa sonı əyteuir bir tüsingeinmdi köñilime demeu
tutam. Əytpegende şe? Qara jerge kirgenşe sonı uqpay, ömirdentəlim
aluğa da jaramay, tuğırdan tayıp ketip jatqandar az ba?!
Gauhar' Men osında bir kisimen tanıstım. Jası alpıstı alqımdap
qalsa kerek. Əytse de, özi sonday şiraq. Əzilqoy, quaqı, qaljıñbas
adam. Mañayına janap ketseñ-aq külkiden auzıñdı jiğızbaydı. Auzın
aşsa-aq şieksileñ qatıp küle beresiñ. Ol jatqan palatanı aurular özara
«külki bölmesi» dep ataydı.
Keyde bizder palatada qanşa qamığıp otırsaq ta, əlgi kisi kelgende
bərimiz jadırap sala beremiz. Onımen əñgimelesken soñ köñilimiz
köterilip, masayrap, bir türli raqattanıp qalamız. Siqırı bar siyäqtı
Qaşan körseñ de ol jayma-şuaqtanıp, şat şadşan bop, jayrañ qağıp
jüredi.
Qağanağı qarq, sağanağı sarq osı adamnıñ tört qubılası tügel şığar
dep oylauşı edim. Söytsem, ol bayğustıñ ömirde körmegen azabı joq
eken. Əbden kör azabın tartıp, san ret tağdırdıñ uın işipti. Biraq
basına tüsken tauday tauqımet te onıñmeselin qayırıp, qajırın
muqata almağan eken. Munıñ bərin men keyinirek özinen emes, özgelerden
estip bildim.
Sol adam keşegi surapıl soğısqa bir qol, bir ayağın berip qaytıptı.
Əytse de, onıñ ağaş ayaqqa jaqsı maşıqtanıp alğanı sonday, onıñ
jalğız ayaqpen jürgenin eşkim sezbeytin bolğan. Ol özi bir ayaq, bir
qolmen jürip- aq köp jıldar boyı osındağı ülken bir zavodta bas
injener bop istep kelgen. Osıdan bes jıl burın ol qattı nauqasqa
şaldığıp, əlgi jalğız sau ayağı da jansızdanıp qaladı. Dərigerler
omırtqasınıñ işinde isik bar dep tabadı. Söytip, oğan operatsiyä
jasaydı.
Auruhanada sarğayıp eki jıl boyı jatadı. Endi ol bir tayaqqa
süyenip, əreñ qozğalatın bop qaldı. Birinşi toptağı mügedek retinde
zavod oğan təp-təuir pensiyä berip, qurmetti demalısqa şığardı. Jeñil
maşina satıp aluına kömektesedi.
Biraq ğumır boyı ter tögip, adamdar arasında jürip üyrengen jan
üyinde jaybaraqat otıra almaydı. Jası eluden asıp qalğan şağında
mamandığın özgertedi. Altı aylıq buhgalterlik kurstı bitiredi de, sol
özi istegen zavodta ekonomist bolıp istey beredi.
Alğaşqı kezde onıñ maşinağa minip, tüsip jüruine əyeli kömektesken
eken. Biraq küyeuiniñ endi qaytıp öz ayağına minip, jer basıp kete
almaytınına közi jetken soñ əyeli ajırasıp, basqa bireuge turmısqa
şığıp ketipti.
Sol kezde er jetip qalğan jalğız ulı avtomobil apatına uşırap
qaza tabadı. Qazir üş bölmeli üyde jalğız özi turadı. Omırtqasına
ekinşi ret operatsiyä jasatpaq bop jatır.
Mine, nağız adam dep osını ayt, Gauhar.
Al, keybir janı jasıq, süyegi küyreuik bireuler bolmaşı nərseni
kötere almay, aqır zaman ornap qalğanday basın tauğa da, tasqa da
soğadı. Janın qoyarğa jer tappay alasuradı. Bular — dərmensizder.
Qorqaqtar. Beyşaralar. Mundaylar aşı şındıqtıñ betine tik qarauğa
qorqadı. Özderiniñ dərmensizdigin jürtqa bildirgisi kelmeydi. Sol üşin
ömirdiñ özinen qaşıp, üñgirge barıp boy tasalaydı Özine-özi qol
jumsaydı. Basqa tüsken qiındıqtan ölip qutıluğa tırısadı.
Alğaşında men olardı jürek jutqan batır jandar şığar dep
jürdim. Özine-özi qol jumsağandardıñ qoyan jürek qorqak, beyşara
ekenin keyinirek öz basıma tauday tauqımet
tüsken kezde ğana uqtım. Uqtım da əldeneden jiirkendim.
Bireulerdiñ dərmensizdigi arqama ayazday battı.
Bular — közi bolsa da körmeytin, qulagı tursa da estimeytin, tili bar
desek te söyley almaytın tiri jansızdar. Olar ömirdiñ qaytalanbas
ğajayıp körkin köruge, barşa qunın tüsinuge, siqırlı əuenin tıñdauğa
dərmeni jetpegender. Olar anadan tuıp, jarıq düniege kelgenmen de,
aynalasına jaltaqtap qarağanmen de eşqaşan mına ömirdiñ şınayı
beynesin körgen emes, sezgen emes, uqqan emes. Ömirge üyqılı-oyau kep,
ömirden sol del-sal küyinde attanıp ketkender olar.
Əytpese kökirek közi aşıq adam tabiğattıñ osınşama sululığın,
adamdardıñ köl- kösir ıqılas-meyirimin, balalardıñ kirşiksiz külkisin
qalay ğana qiıp, özin-özi öltiredi, ə? Qayta adamdar ömir qızığın köru,
sezinu, esitu üşin küresip, sol üşin jan pida etip jatqan joq pa?!
Maydanda keybir jüreksizder qolında qaruı bola turıp, jaumen betpebet uşırasuğa dəti şıdamay zəresi uşıp qorqadı da, öz ıqtiyärımen
küresten bas tartadı — duşpanına özi barıp tütqın boladı. Söytip
qara bastıñ qamı üşin bükil elin, dostarın, tuğan-tuıstarın satıp
şığa keledi.
Özine-özi qol jumsağandardı da, meniñşe, el-jurtına dəl sonday
opasızdıq jasağandar dep esepteu kerek. Ras, bizde ondaylar köp emes.
Biraq bar ğoy. Biren-saran desek te üşırasıp qaladı emes pe? «Mıñ
dosıñ bolsa — az, al bir duşpanıñ bolsa — köp» deydi halıq
danalığı. Demek, aramızda bir opasız jan jürse, ol az emes.
Bular özderiniñ tükke türğısız, ruhani jağınan qayırşı jandar
ekenin işterinen jaqsı biledi. Birak ğümır boyı sonısın basqalarğa
sezdirmeuge tırısıp, sol üşin jan uşıra əreket jasaydı. Sol
qupiyäsı aşılğanşa iştey qaltırap-dirildep jürse de, sırtqa döñ
aybat körsetumen boladı. Biraq jurt aqırı bir küni onıñ kim ekenin
biledi. Şındıqtı betine basadı. Sol sətte ol qolğa tüsken urıday
masqarası şığadı. Sonşa jıl «artist» bop jürgen adam endi mına
küyinde jürttıñ betine qarauğa jüregi daualamaydı. Aqırı özin-özi
qurtıp qana tınadı ondaylar.
Ərbir adam ömirdiñ qızığın, tirşiliktiñ ləzzatın, adamnıñ
ulılığın budan da asqar şıñdarğa asqaqtata tüsuge öz halinşe üles
qosu kerek emes pe? Mine, osınday kieli parızdı öteuden öz erikterimen
ədeyi bas tartqan adamdı kim deuge boladı? Ədette eline opasızdıq
jasağandarğa qatal ükim şığaradı. Sottaydı. Zañ solay.
Al, el-jurttan teris aynalıp, ömir süruden öz erkimen bezgenderdi
ne isteydi? Ne isteuge boladı? Olar özderine- özderi-aq öte ədil ükim
şığarıp qoyğan joq pa? Sonıñ özi-aq jetpey me? Joq! Olar üşin bul
jaza tım azdıq qıladı. «Ölip ketu qiın emes, ömir süru qiın», —
depti ğoy bir danışpan. Sol qiındıqtan qaşqandardıñ ədil jazasın
tiriler berui kerek. Eger menen bireu ondaylarğa endi ne isteuge boladı
dep surasa, men bılay der edim: «Osınday ğajayıp ömirden qaşqan
qarabetterdiñ esimin özgeler tügili, öz urpaqtarı da eşqaşanda auızğa
almaytın bolsın! Halqına osılayşa opasızdıq jasağan
satqındardıñ esimi jaña tuğan künəsiz nərestelerge berilmeytin
bolsın! Köziniñ tiri kezinde öz halqımen birge jürip, birge turıp
körmegen, onıñ quanışı men qayğısına ortaq bolğısı kelmegen
munday qorqaulardıñ öleksesin de qasietti adamdardıñ beiitine
jolatpaytın bolsın!»
Mine, sonda ğana bizder bükil jer betindegi munday opasızdıq
ataulığa ədil ükim şığarğan bolamız.
Qaydağı-jaydağını oylay beredi ekensiñ dep mağan renjime, Gauhar!
Mınaday auruhanada, yağni ömir men ölim kün sayın, sağat sayın
arpalıska tüsip, birde adam, birde ajal jeñip jatqan jerde kisi özinenözi-aq qiyälşıl bop kete me dep qaldım. Şınımdı
aytsam, men ğumırımda burın-soñdı özim haqımda, sen turalı,
balalarımız jöninde, jalpı aynalamızdağı adamdar jayında dəl
qazirgidey köp oylanıp, tolğanğan emespin. Bul jağınan alıp qarasaq:
meniñ auırıp qalğanım ziyän emes, qayta özime paydalı boldı ma dep
oylaymın.
Aydıñ küni amanda bizder eş nərsege şındap oy toqtatıp
jatpaymız ğoy. Bərin asığıs oylap, asığıs istep kelgen siyäqtımın. Bir
qızığı sau-salamat şağımda özime tüsiniksiz bop kelgen qubılıstıñ
bəri qazir mağan ap-ayqın, tüsinikti bop tur. Burın tipti keybir
dostarımnıñ aumalı-tökpeli, quytı minezderine, oğaş qılıqtarına
miım jetpey iştey qayran qalıp jüruşi edim. Bügin sol oğaş
qılıqtardıñ astarın öz közimmen körip turğandaymın. Bayağıdan beri
osılayşa, bügingidey oylay alğanımda ğoy, men osı künge deyin
basqalar sezbegen köp nərseniñ sırına qanıq bolar edim.
Mümkin, dos-jarandar, tuğan-tuısqandar haqında onşa köp bile
bermegenimiz durıs ta şığar. Əytpese b i z şamadan tıs minşil,
sınşıl, kinəmşil bop keter edik. Al, jöndi bilmegen soñ b i z ədette
jamanın jasırıp, jaqsısın asırıp, belden basıp kete beremiz ğoy.
Teginde, sol durıs bolar.
Gauhar! Meni birese onı, birese munı əñgimelep, ər nərseniñ basın
bir şatıp ketti dep oylaytın şığarsıñ. Joq! Ötinem, naq osı tusta
meni durıs tüsinuge əreket jasaşı. Sağan bağanadan beri aytıp
otırğanım da, endi aytarım da tek jalğız ğana pikir. Eger öziñe bir ğana
oydı dəl jetkizu üşin şamadan tıs ezbelenip, dilmərlik jasap ketken
bolsam, onda meni keşirersiñ.
Temirdiñ sapası qanday ekenin otqa qızdırıp körgen soñ ğana biledi
emes pe? Meniñşe, adam da solay. Ənşeyin kezde kisi özin-özi bilmeydi.
Ğumır boyı özin-özi bilmey, dünieden ötip ketetinder de az emes. Ərbir
adam öz basına tauday tauqımet tüspey, azdap azap otına küymey özinözi bile almasa kerek. Al, men «erteñ operatsiyä» degen sözdi estigen
minuttan keyin ğana özimniñ kim ekenimdi bildim desem ilanasıñ ba? Bul
sözim sağan senimsizdeu estilui ıqtimal. Öytkeni jay uaqıtta adam basqa
bireu tügili, özin-özi tereñ tüsinip, tereñ sezinuge əreket jasamaydı.
Munday sezimderge mən bermeydi. Jalpı adamnıñ tabiğatı solay
şığar.
«Adam üşin eñ kiın nərse ne?» Bul saualğa sonau köne zamannıñ
aqıl-oy alıptarınıñ biri Fales: «Özin-özi tanıp-bilu», — dep jauap
beripti. «Ömirdegi eñ oñay is ne?» — degen dostarınıñ saualına
danışpan: «Basqa bireuge keñes beru», — degen eken. Bul — aqiqat
pikir. Biraq sol şındıqqa keyde köz jetkizip, köñil sendirudiñ özi de
jeñil-jelpi is emes qoy.
Men siyäqtı basqalar da öziniñ qanday adam ekenin janı jarğa
tayanğanda ğana seze bastay ma eken? Əlde öziniñ ne qorqaq, ne er jürek,
ne meyirimdi, ne tasbauır, ne nanğış, ne küdikşil ekenin o bastan-aq
jaqsı bile me? Biraq sın sağat soqqan sətte sol jayşılıq kezdegi öziñ
turalı pikirdiñ köbi qate bop şığadı-au dep oylap qaldım. Men burın
özime-özim quddı jas baladay nanğış adam bop körinuşi edim.
Küdikşildeu jan ekenimdi qazir ğana bayqadım. Ötkenge oy jügirtip
qarasam, meniñ saptı ayaqtan as quyıp, sabınan qarauıl qaraytınday
tım sekemşil bop ketken kezderim de bolğan eken. Oğan tek qazir ğana
anıq-qanıq közim jetip, köñilim sengen siyäqtı.
Aqiqatqa köz jetkizu üşin adam keyde əldenege küdiktenip te qaladı.
Bul tabiği qubılıs. Biraq aşığın aytqanda senimsizdik jiirkenişti
sezim emes pe? Sonı qalay uqpay kelgem. Ras, küdiktiñ jaqsı nərse emes
ekenine burın da aqılım jetetin siyäqtı edi. Biraq onı bar janjüregimmen tek qazir ğana sezindim. Aqılmen tüsinu bir basqa da,
al jürekpen sezinu bir basqa eken. Büul ekeuiniñ arasında jer men
köktey ayırma barın qalay ğana sezbey kelgem?
Ras, men ömirimde orınsız küdikpen seni renjite qoyğan joq
şığarmın, Gauhar Al, eger abaysızda öziñe şübə keltirgen bolsam, onda
bügin keşirim suramaqpın.
Bügin meniñ oyımda tırnaqtay da küdik qalmağan siyäqtı. Mümkin,
sondıqtan bolar, qazir mağan barlıq nərse ap-ayqın, kirşiksiz, möldir
bop körinip tur. Tipti özimniñ oy- pikirim de əri aşıq, əri qaltqısız
siyäqtı. Qazir kez kelgen adamğa ilanğım kep tur.
Professorğa da nanam. Erteñgi operatsiyänıñ sətti ayaqtalarına da
kümənim joq
Ras, soñğı kezdesude professordıñ közinen bolar-bolmas küdik
uşqının sezip, iştey tiksinip qaldım. Sonda ol öz mümkindigşe şübə
keltirdi me eken? Eger ol özine- özi senbese operatsiyä jasamauı kerek qoy.
Demek, köñilinde küdigi joq. Bügin qalayda oğan senuim kerek. Əytpese
bes- altı sağatqa sozılatın munday operatsiyädan tiri şığu mümkin emes.
Professorğa ğana emes, özime-özim de iştey berik boluım qajet-aq
Erteñgi operatsiyänıñ sətti biterine bükil jan-jüregimdi eşbir
qaltqısız, tas-tüyin etip ilandıra alam ba? Soğan boyımdağı küşqayratım, erik-jigerim jete me? Mine, bar gəp osında
Talaylardı aranday aşılğan ajal auzınan suırıp alğan ataqtı
professorğa nege küdiktenem? Keşe marqum bolğan jigit esime tüsip
turğan şığar. Sol jadımnan köterilmey-aq qoydı. Bir adamnıñ ölimi
qanşama kisiniñ köñiline şübə tudırdı deseñizşi. Jüzdegen nauqas
qulan- taza sauığıp, ayaqtarına qayta minip ketip jatır.
Olardı eşkim körmey me dep qaldım. Al, keşegi jigittiñ kim ekenin,
qaydan kelgenin, neşe jasta ekenin, qanday nauqasqa şaldıqqanın külli
auruhana bes sausaqtay biledi. Meniñ de odan habarım bar.
Sonımen men professorğa senbeymin be? Əlde operatsiyädan qorqam
ba? Mümkin, bul ekeui bir ğana saual şığar. Professorğa
küdiktenetindey-aq men özim kim edim? Joq.
Onıñ öz isine jetik ekenine tittey de kümənim joq. Demek, men erteñgi
operatsiyädan da jasqanıp turğam joq. Biraq özime de beyməlim bir
tıqırdıñ tayanğanın jürek qurğır sezgendey ğoy. Ol ne özi?
Köpke deyin osı saualga jauap izdep jattım. Aqırı taptım-au
deymin. Bul — ürey.
Biraq ol özi professorğa da müldem baylanıstı emes. Jaqındap kele
jatqan qauip- qaterden tuatın, tiri jannıñ bərine tən, tabiği qorqınış
sezimi. Budan eşkim, eşqaşan qaşıp qutılğan emes. «Men ölimnen
qorıqpaymın dep aytu — barıp turğan ötiriktiñ kökesi». Bul ulı
gummanist Jan-Jak Russonıñ pikiri. Adam öz boyında kün sayın
tuatın san kilı qorkınış sezimin jeñip otıratını məlim ğoy.
Usaq-tüyek üreymen küresu arkılı biz özimizdiñ erik- jigerimizdi
qayrap, ötkirlep alatınımız məlim emes pe? Əytpese bizdiñ qaşanda
pışaqtay ötkir erik-jigerimiz əldeqaşan-aq mukalıp qalar edi ğoy.
Mümkin, şınında da, özim səl su jürekteu de şığarmın. Meyli.
Korkaq-ak bolayın. Jürt ne dese o desin. Oğan qılşığım da
qisaymaydı. Tek qana meni anadan ayar tuğan, tiri pendege ilanbaytın
küdikşil demese eken. Pəlenşe küdikşil degendi qulağım şalıp qalsaaq işimnen: «Men de sonday şığarmın» dep köñilim qarayıp, əlekeyşəlekey bop ketem.
Mağan ərqaşanda küdik ataulınıñ keni jürek emes, mi — aqıl-oy
siyäqtı boladı da turadı. Mümkin, solay da şığar. Öytkeni meniñ
tüsinigimde — jürek ana sütindey aq, bulaq suınday möldir nərse.
Teginde, tabiğattı taza jürekti aqıl-oy qanşa qamşılap
jatsa da, ol jamandıqqa qaray attap baspaydı. Jürek o basta-aq tek
izgilik üşin jaratılğan ba dep te oylaymın.
Al, adamnıñ miı, aqıl-oyı şe? Nebir zulım, zımiyän, qulıqsumdıqtardı oylap tabatın kim? Parasat pa? Aqıl-oy ma? Joq.
Tünektey tünergen jankeşti adamnıñ miı. Mundaylarda nağız jürek
bolmaydı. Qara tas bop qatıp qalğan judırıqtay et qana bar Bular
jarıq dünieden jasqanıp, tek tün qarañğısı tünekte ğana qanat qağuğa
jaraytın, basqalardan urlanıp tirşilik etetin bayğız küs ispettes. Ras,
sürqiyä-qus sirek kezdesedi. Biraq oqta-tekte körip qalğannıñ ozinde-aq
iesiz qalğan eski jürt, köne qorğandar, qabir bası köziñe elestep, ayaq
astınan köñiliñ qülazıp sala beredi ğoy.
Qurtaqanday siriñke şırpısı uşan-teñiz ormandı ertep jiberu üşin
molınan jetip jatır. Al, tırnaqtay ğana küdik birte-birte ülğaya kelip
eki dostıñ arasındağı senim qamalınıñ qulparşasın şığarıp,
talqandap tastağanın talay mərte kördik. Küdik qurtı, əsirese, auruhana
işinde öte-möte qaterli eken. Eñ qiını — miğa bir kirip qalğan ızğarlı
küdikti sol adamnıñ özi ahmaldap oyınan kuıp şıqpasa, basqa eşkimniñ
de qolınan kelmeydi. Bul bas süyektiñ işine ösip şıqqan jaman isikten
de qauipti. Öytkeni isikti neyrohirurgter operatsiyä jolımen alıp
tastaydı Al, köñilge Uyalap qalğan küdikti alıp tastauğa olar dərmensiz.
Neyrohirurg üşin ədette eñ qiını — operatsiyäğa tüsetin naukastı
psihikalıq turğıdan əzirlep, onıñ köñil-küyin bəyge atınday baptap
alu eken. Buğan dəriger ayrıqşa mən beredi. Öytkeni munday asa
kürdeli operatsiyäğa tüsetin nauqas adam dene küşinen göri, qıruar
ruhani, moraldıq küş-jigerge, berik senimge köbirek muqtaj ğoy
Əldeqaşan-aq ömirge özindik kozqarası qalıptasıp, boları
bolıp, boyauı siñip qalğan kekse kisilerdi «ügittep», opertsiyäğa
«köndiruden» qiın is joq pa dep qaldım. Əyteuir bizdiñ professor
ızalanğanda: «Mağan operatsiyä jasaudan göri, auru adamdı soğan
köndiru qiınıraq soğıp jür», — deydi eken.
Keyde dərigerdiñ qayratı selge ketedi. Jatpay-turmay, jalınıp,
jalbarınğanday bop zorğa köndirgen adamı dəl operatsiyä küni nildey
buzılıp, tabanda aynıp qaladı. Jurttı osılayşa aumalı-tökpeli ala
minez etip qoyatındar əlgi köñiliñe məñgi-baqi küdik Uyalap qalğan, janı
jasıq, jigersizder.
Osıñday küdik dertine şaldıqqan bir nauqas jan bizben körşiles
palatada jattı Jası jer ortasına kep qalğan, özi qoltoqpaqtay ğana,
bet-auzı bir uıs, bireumen söyleskende jaq süyekteri ırjıñdap ürey
tuğızatın, taramısşa tırısıp qalğan bireu edi.
Ol özi mağan basqa da adamdar siyäqtı et pen süyekten emes, küdikten,
senimsizdikten, üreyden jaralğanday bop korinetindi. Jurttıñ bərine
seziktene qaraydı. Közimen körip, qolımen ustap turğan nərsesine de
ilanbaydı. Dərigerdiñ sözine de, özine qoyılğan diagnozdıñ
durıstığına da, bireudi operatsiyädan keyin qulantaza ayığıp ketipti
degenge de senbeydi.
Bul kisi, sirə, kündiz-tüni tınım tappaydı. Kün üzaqqa jügirip,
ayağınan tozadı. Onıñ aşpaytın esigi, kirmeytin palatası, söylespeytin
adamı joq. Timiskilep jürip bərin qazımırlap surap, təptiştep qoyın
dəpterine jazıp aladı. Auruhanada ol bilmeytin
«jañalıq» joq. Kimge, qaşan, qanday operatsiyä jasalatının jatqa
soğadı. Ol tipti kimniñ, qaşan, qanday operatsiyädan keyin ölgenin de
qoyın dəpterine tabanda jazıp alıp jüredi.
Alayda, onıñ aurular arasında «dañqın» şığarğan bul qılığı
emes. Onıñ eñ süyikti «öneri» — bügin-erteñ operatsiyäğa tüsuge
iştey bel buıp, dap-dayın otırğan
adamdı aynıtıp qoyu. Nauqastıñ köñil-küyin buzu, şübə tudıru,
jazılıp keterine senimin joyu.
Adam neden qorıqsa, soğan tezirek senedi ğoy. Keybir özi qorqaqtau,
minezi jumsaqtau, bosbelbeu kisiler əlgi «bilgişpen» on-on bes minut
soylesken soñ-aq sabınday buzılıp, küni erteñgi operatsiyädan bas
tartıp şığa keledi. Mundayda jañağı jımısqı özinen-özi masayrap,
dərigerden de küştimin degendey təkapparlanıp ketedi.
Men ər jolı sonıñ tapqırlığına tañdanuşı edim. Teginde, özi su
jürek adam basqalardı qorqıtuğa öte-möte şeber keledi me dep qaldım.
Öytkeni ol özi küni-tüni tek jan şoşırlıq üreydi ğana közine elestetip
jüredi de, tılsım qarañğılıqtay qorqınış sezimniñ jiirkenişti
beynesin özge jurttan göri ayqınıraq sezetin bop qaladı eken.
Sol körşimiz nauqasqa «keñes» berip jatqanda ölgen balıqtıñ
közindey bozğılt janarın əlgi auru kyüige qadap qoyıp, kirpik qaqpay,
quddı torğaydı arbap otırğan jılanday qıbır etpey, sileyip qatıp
qaluşı edi. Al, aytqanı ötip, atqanı jete bastasa- aq özinen-özi beyne
bir tülki soğıp jatqanday ekireñdep, elerip şığa keledi. Dilmərsip,
köbik auızdanıp, qattı qızıp ketken sətterinde tipti öz ötirigine özi de
şınımen-aq nanıp, öz əñgimesine özi eltip, özi raqattanıp, delebesi
qozıp, örekpip ketetindi.
Sol neme mağan da keldi. Erteñgi operatsiyänı esitse kerek. Biraq mağan
tisi batpadı. Özim de sol əzəzildiñ kelerin sezip, köñilim qarayıp,
qanımdı torsıqqa quyıp otır edim. Ol meniñ köñilimdi közimnen jazbay
tanıdı da, urı mısıqşa ayağınıñ uşımen basıp, zıp berip şığıp
ketti.
Sol-aq eken, dəl osı siyäqtı Bəkir deytin bir tuısım esime sap ete
tüsti. Burın bas aman kezde oğan jöndi mən de bermegen ekem-au, ə!
Sonıñ qızıq-qızıq qılıqtarı tap qazir ğana oyğa oralıp otır.
Qaşan körseñ de ol əldekimderden özinşe saqtanıp, ömirde joq
adamdardan üreylenip, «Saqtıqta qorlıq joq» deydi de jüredi. Bar
əñgimesi: «Pəlenşege jolay körme — qarası juğadı, tügenşege
jakındama — bəlesi juğadı, bul əñgime tisiñnen şıqpasın», — degen
siyäqtı bop keledi. Bireudiñ üyine qonaqqa baruğa da jasqanadı. Al eger
səti tüsip, bara qalsa da bəribir üy iesiniñ qulağına sıbırlap: «Meniñ
munda kelgeniñdi pəlenşeler bilmesin», — dep jata jalbarınadı. Osı
jalğız adamnıñ özi-aq qanşama aq jürek adal jandardıñ köñiline
köleñke tüsirip, qanşama kisiniñ keudesine küdik dertiniñ urığın seuip
jür deseñizşi. Ol jalğız bolsa bir səri, mundaylar ər auıldan
tabıladı ğoy.
Olar adam boyındağı eñ qasietti nərse — Senimge jarmasadı.
Adamdar osı senimnen ayrılsa ne bolmaq? Eñ qaterli nərse de osı
emes pe?! Eşkimge nanbay qalay ğana ömir süruge boladı! Bərimiz bir
küni öz qabiletimizge özimiz senbey qalsaq sumdıq qoy.
Al, əlgi Bəkir tuısım bərine şek keltirip otıradı. Tipti erteñ tağı
da bügingidey tañ atıp, tağı da kün şığarına udayı küdiktenip jüredi.
Ol bügin jer basıp jürgen bizderge ğana emes, əli jarıq düniege
kelmegen bolaşaq urpaqtıñ jaqsı adam bolarına da kümən keltiredi.
Sondıqtan ol öziniñ bügingi eñbektiñ jemisi erteñgi urpaqqa qalıp qoya ma
degi zəresi uşıp qorkadı «Men ölgen soñ əlemdi topan su bassın» deytin
şığar işinen. Osınday mısıq tileules jandarmen osı künge deyin nege
kürespey keldim?
Körsem de körmegen, bilsem de bilmegen bop jüre berdim ğoy. Nege?
Qorıqtım ba? Əlde jiirkendim be? Sonday şirikterge eşkimniñ de qol
bılğap, jaman atqa qalğısı kelmeydi Sonda munday qaterli dertpen kim
küresedi?
Gauhar' Mümkin, men bügin özimşe kemeñgersip şınında da
ədettegiñen köbirek sezimge berilip ketken şığarmın. Olay boluı əbden
ıqtimal. Biraq sep meniñ bügingi köñil-küyimdi durıs tüsinşi Eger osı
auruhanağa tüsip, qazirgidey jan azabın tartpağanımda men sır
sandıqtıñ tübinde jatkan bül oylardıñ birde-birin öziñe aytpağan
bolar edim. Tipti onday oy-pikir tumas ta edi ğoy. Osı küytı sezimderdiñ
törkini de nauqasıma, erteñgi operatsiyäğa baylanıstı ma dep qaldım
Sonımen sağan bügingi köñil-küyimnen tuındap jatqan iştep
sırımdı şerteyip. Köp nərseniñ osı künge deyin qalayşa oyıma kirip te
şıqpay jürgenine qayran qalam. Sen, sirə, məselen, Senim haqında
oylanıp-tolğanıp kördiñ be? Joq, ərine Aydıñ amanında kisi onday
«usaq-tüyekke» mən bere qoymaydı ğoy. Al, men Senimniñ ne ekenin, tek
bügin ğana, yağni otız bes jasqa kelgende əreñ tüsingen siyäqtımın.
Endi oy toqtatıp qarasam, adamğa eñ keregi de osı Senim eken ğoy.
Bizdi ğumır boyı, sirə, şarşatpay, şaldırmay, qaljıratpay, udayı
biik arman asularına bastap otıratın qanday küş ekenin bilesiñ be?
Ol — Senim. Öz küşimizge degen Senim, dostarımızdıñ meyirimine
degen Senim, erteñgi künniñ budan da şuaqtı bolatınına degen Senim.
Kün sayın boyımızğa küş-quat quyıp, köñilimizge şalqar şabıt,
jüregimizge ıstıq mahabbat sıylaytın da sol Senim emes pe?!
Eñ aldımen, adam özine-özi əbden senimdi boluı kerek, Gauhar Sonda
ğana basqalarğa ilanu onşa qiınga soqpaydı Ərine, köringenge nanıp,
jalpaq şeşen bola beru de durıs emes şığar. Biraq öziñe-öziñ mıqtap
senseñ, onda kimge köz jumıp sene beruge bolağını, al kimniñ küməndi
kisi ekeni beseneden belgili bop turadı. Bügin osığan közim jetti.
Endi sağan osı pikirdiñ aqiqat ekenin dəleldep köreyin. Məselen, öz
oyın özgelerge aşıq-jarqın, uzildi- kesildi jetkize almay, sipalaqtap,
kümiljip, miñgirlep söyleytin adamdar meniñşe özine-özi anau aytqanday
sene qoymaytın jandar şığar dep şamalaymın. Munday adam öziniñ
küş-quatına da, erik-qabiletine de, aqıl-parasatına da azdı-köpti şək
keltiredi-au dep qaldım. Ol tipti öziniñ jan salıp istep jatqan
jumısınıñ jürtqa öte- möte qajetti nərse ekenine de berik senimde
emes.
Men bir jas dəriger jigitti bilem. Öz isin ol eşkimnen kem bilmeydi.
Jüyke auruların emdeytin dəriger — nevropatolog. Jap-jaqsı adam.
Joldastarınıñ arasında da, öteytin jerinde de qurmetti
Biraq sonıñ bir minezinen sekem alıp qaldım. Sol dəriger meditsina
jönindep əñgimeni onşa jaqtırmay, səl küreñ qabaqtanıp
tıñdaytınına tañırqap, munısına köpke deyin tüsine almay jürdim. Ə
degende, bul minezine jete mən bere qoyğan joq edim Birte-birte eriksiz
nazar audara bastadım. Birneşe ret auru adamdardı qalay
qabıldağanın körip, iştey tiksinip qaldım
Gauhar' Qazirgi auru adamdardıñ köbi bilimdi, mədenietti jandar
ğoy Olar gazet, jurnal, televizor arqılı oz nauqastarı haqında
azdı-köpti mağlumatı bar adamdar
Sondıqtan dərigermen əñgimeleskende öz nauqasınıñ neden
bolğanın, qalay asqınıp ketkenin, nelikten operatsiyä jasauğa zəru
ekenin egjey-tegjeyli surap bilgin keledi. Al jañağı men aytıp
otırğan jigit özine köbirek saual qoyğan aurulardı jaqtırmay,
surağına jauap bermey, keyde tipti keyip tastaydı eken. Jalpı, auru
jönindegi əñgimeni janı jaqtırmaytını sezilip-aq tur. Özi dərigerler
jinalğan otırıstarğa da köp bara bermeydi eken
Bir qızığı — ol özine körinuge kelgen auru adamdarmen
əñgimeleskende özinen-özi şamdanşaq attay kibirtiktep, tabanda
kerenau tartıp, nauqasqa özi aytıp otırğan
dərigerlik keñesiniñ durıstığına özi de kəmil sene qoymaytın kisidey
kümiljip, sılbır söyleydi
Al, tabiğatı asa sezimtal, işki emotsiyälıq əseri küşti damığan
adamdar dərigerdiñ ünindep, közqarasındağı, qimıl-əreketindegi munday
senimsizdikti qalt jibermey kağıp alıp, odan özinşe qorıtındı
şığaradı. «Dəriger özi aytqan sözge özi de onşa senbey otır» dep
oylaydı mundayda nauqas adamdar. Sodan barıp, qaraluğa kelgen
adamdar təp- təuir dərigerdiñ qabiletine, bilimine, mümkindigine şək
keltire bastaydı. Al, köñiline munday kümən tüsken nauqas kisige
eşqanday em qonbaytını məlim ğoy.
Sol dəriger jigttiñ tağı bir minezine añ-tañ boldım. Ol özi
jumıstan tıs kezinde, dastarqan basındağı otırıstarda, köşede,
demalıs üylerine barğanda kez kelgen adammen aşıq-jarqın söylesip,
lezde-aq əmpey-jəmpey bop qetedi eken. Eñ bastısı — munday kezde ol
kümiljemey, kibirtiktemey, sipaqtamay bəyge atınday añqıldaydı.
Auruhana işindegi öziniñ enjarlığın da, küyrektiginde, adamdarğa degen
salqındığı men samarqaulığın da müldem umıtıp, jayrañdap şığa
keledi.
Əsirese, bireu- jarım arheologiyä jayında əñgime qozğap qalsa-aq
əlgi dəriger jigittiñ qudayı berip qaladı eken. Kökten izdegeni jerden
tabılğanday özinen- özi maysarap, tabanda jüzi nurlanıp, közderi
oynaqşıp, qulpırıp ketedi. Jer astınan jaqında tabılğan köne
şaharlar haqında delebesi qozıp, tamsana söylegende ol auızdığa söz
attığa jol bermey, jeldey esedi. Mundayda ol şabıttanıp, aruaqtanıp,
öz oyınıñ rastığına şeksiz senimmen, batıl-batıl söylep jiberedi.
Sondağı əñgimesiniñ şın ekenine, oğan eşkimniñ de şübə keltire
almasına sen de tittey de küdik kümənsiz sener ediñ, Gauhar. Ol üşin
dərigerdiñ bar jan-tənimen qalay berile söylegenin közben körudiñ özi-aq
jetkilikti. Ayaq astınan jandanıp ketken qözqarasına, qaysar ünine,
batıl qimılına qarap, oğan senbey qalu mümkin emes.
Öziniñ arheologiyä haqında bilmeytini joq. Ol jöninde nebir
qızıq-qızıq hikayalardı tüydek-tüydegimen aytıp tastaydı. Bul
saladağı ğalımdardıñ ömirin, eñbekterin ğana emes, ərqaysısınıñ
minez-qulqı qanday bolğanın, qaysısınıñ qanday aurudan ölgenine
deyin biledi.
Dəriger jigittiñ minezindegi osı bir erekşeliktiñ sırın men keyinirek,
sol dərigermen jaqın dos bop, özimen bükpesiz sırlasatın dərejege
jetken kezde ğana tüsindim.
Söytsem, dəriger dosım jas kezinen-aq arheolog boludı, söytip köne
tarihtıñ qupiyä betterin aşudı armandap kelgen eken. Sol alısta, qiyäl
jetpes qiyäda qalıp qoyğan arman otı əli de söne qoymay, köñilinde
mazdap jatqanın sezgenimde oğan bir türli janım aşıp ketti.
Üyindegi kitap səresinde arheologiyäğa qatıstı kitaptar, suretalbomdar, jurnaldar siresip tür. Al meditsina kitaptarı onşa köp emes
siyäqtı. Onı kezinde qoyarda- qoymay meditsina institutına aparıp,
zorlağanday etip oqıtqan öziniñ tuğan ağası eken. Jalğız ağasınıñ
köñilin jığuğa ınjıqtığı jibermese kerek. Aqırı instituttı
əjeptəuir bağamen bitirip, dəriger diplomına ie boldı. Mamandığı
boyınşa biraz jıldan beri istep keledi. Abıroyı jaman emes. Öz
kəsibin biledi. Jurt sıylaydı.
Biraq ol kün büginge deyin öziniñ dəriger ekenine iştey senbeydi. Eñ
qiını — sengisi kelmeydi. Jıl ötken sayın onıñ öz qabiletine degen
senimi artudıñ ornına azaya tüsip, burınğı küş-qayratı uylığıp
baradı eken. Ol mağan birte-birte sönip bara jatqan şam siyäqtı bop
körinip ketti.
Al, bizdiñ auruhanada bir jap-jas neyrohirurg jigit bar. Bul müldem
basqaşa adam.
Öziniñ jastığına qaramay ataqtı professordıñ kömekşisi. Professor
keybir
operatsiyälardı soğan senip tapsırıp, özi tek baqılap qana turadı.
Biraq gəp onıñ bilgiştiginde, qolınıñ eptiliginde emes. Basqada Ol özi
qarağan nauqas jandardıñ işi- bauırına kirip, olardı demniñ arasında
urşıqşa üyirip əketedi. Özimen qalayşa əkey- ükey bop, qalayşa oğan
şiki sırımdı dastarqandayjayıp salğanımdı özim de añğarmay
qaldım. Sonıñ juldızı ıstıq-au deymin. Əyteuir osındağılardıñ
sauı da, auruı da soğan üyir. Soñınan topırlap, şubap jüredi.
Bir jolı osı palatada onımen əñgimelesip otırıp:
— Siz öz kəsibiñizdi qattı unatatın siyäqtısız, — dep qaldım.
Ol özi topırağı auır, salmaqtı jigit edi. Sol jolı tuñğış ret
ol joqtan özgege şıtınay qalatın şırt etpe minez körsetti.
Ünjırğası tüsip, tanauı deldiip, əlgi surağıma kədimgidey renjip
qaldı. Men ne isterimdi bilmey, qipaqtay berdim. Meniñ saualıma
jauap berudiñ ornına bir sət ol mağan suraq qoydı:
— Aytıñızşı, siz üşin aqındıq ta kəsip bop körine me?
— Joq, — dedim saualınıñ astarın uqpay.
— Suretşi bolu şe? O da bir kəsip pe?
— Joq.
— Sonda ne olar?
Men jauap tappay, sasqalaqtap, kümiljip qalsam kerek. Ol öz
surağına özi jauap berdi:
— Meniñşe, bükil jan-düniesi, külli jaratılısı şalqığan şabıttan
qalanıp, o basta aqın bop tuılğan jannıñ aqın bolmay qaluğa
pravosı joq. Demek, aqındıq ol adamnıñ özi qalap alğan mamandığı
emes, qayta aqınnıñ özin oqtın-oqtın qıl moyınğa taqap, sumdıq jan
azabına tüsirip qinaytın tabiği parızı. Dərigerlik te solay. O basta
öziniñ osı iske degen ikemi, ıntası, tipti darını bolmasa, qanşa
oqıtsa da odan nağız dəriger şıqpaydı. Dərigerlikti kədimgi
kəsipterdiñ biri dep tüsinetinderge janım aşidı. Özim dərigermin.
Əytse de, əriptesterim mağan qaşanda ünemi bir qupiyä, kieli qasieti
bar, elden erekşe jandar siyäqtı bop körinedi. Munday qasiet basqa
tiri pendede joq ekenine jüregim kəmil senedi. Meni dəriger etken mine
sol senim.
İə, senimniñ ulı küşi bar. Meniñşe, tek öz boyındağı küşquatqa, erik-jigerge, darın-qabiletke qaltqısız, bar jan-tənimen
sengen adam ğana biik murat-maqsat şıñdarına şığa aladı.
«Mama! Sen aytqan ertegide uşırasatın Troya şaharın men qalayda
izdep tabam!» Genrih Şlihman anasına osınday zor senimmen ant
işkende nebəri segiz jasta ğana eken. Ərine, segiz jasar balanıñ bul
sözine kezinde özgeler tügili, öz anası da ilanğan joq.
Balasınıñ sonşalıqtı batıl, üzildi-kesildi, senimmen söylegenine
küldi de qoydı. Biraq sol bala öse kele bükil əlemdi tañdandırıp,
Troyanı aqırı taptı goy.
Ras, onıñ bükil ğumırı sol ertegiler men Gomerdiñ añız-jırlarında
ğana atalatın, belgisiz qalanı izdeumen ötti. Biraq ol ulı jañalıq aştı
ğoy. Bul habar kezinde dünieni dür silkindirgen. Əytpegende şe! Munday
qala tek Gomerdiñ uşqır qiyälınan tuğan atau ğana boluı ıqtimal edi
ğoy. Onday kala eşqaşanda salınbağan, tek ertegi aytuşılardıñ
oyınan şığarılıp alğan nərse bolsa şe? Solay boluı da ğajap emes
qoy? Ərine. Onda Şlimannıñ bükil omir boyı istegen eñbegi bosqa
keter me edi. Ərine. Ömir boyı sağım qualap, jalğan maqsatqa jetem dep
aldanıp ötuden auır ökiniş joq şığar. Ömirde onday tağdırlar da az
bolmasa kerek.
Segiz jasar Şliman ertegige sendi Eseye kele ol özin- özi sendire
bildi. Özine-özi senimdi adamnıñ küş-jigerinde şek bola ma?!
Al, men şe, Gauhar! Özimniñ nağız injener-qürılısşı ekenime
jüregim sene me? Əlde oğan küneltu quralı dep qaraymın ba?
Munday saualdar burın qalayşa oyıma kirip-şıqpay jürgen?
Qoğam aldındağı öz borışın aqıl-parasatpen tereñ tüsinip,
dərigerlik mindetin oydağıday atqarıp jürse de öz mamandığın iştey
unatpaytın dosım esime tüsti.
Mümkin, men de sonday şığarmın degen oy keldi. Munı qalayşa
tekserip, biluge boladı?
Meniñ əkem öle-ölgenşe ağaş ösirip ötken bağban bolğanın bilesiñ
ğoy. Sol kisi bireulerge qattı ızası kelip, yaki öz tağdırına küyinip,
qayğı-qasiretke ulanğan sətterinde udayı özi ekken baqtıñ işin jalğız
özi aralap ketetin. Sol ağaştarğa muñın aytqısı kelgendey-aq
ərqaysısın alaqanımen sipap-sipap ötetindi. Ər tüp almasın öz
kolımen otırğızıp. öz balasınday məpelep jetildirgen, ərbir butağın
jatqa biletin tanıs baqtı əkem nege aralaytın sonda? Mümkin, ol
aşuın tarqatu üşin emes, öz ömiriniñ durıstığına, öziniñ el-jurtqa
qajettigine, öz arınıñ tazalığına közin jetkizip, öz boyındağı senimin
arttıra tüsu üşin aralağan şığar. Adam qayğı-qasiretke uşırağanda
boyındağı senimi kürt azayıp kete me dep qaldım. Öytkeni jan
küyinişine tüsken kisilerdi ədette jaqın dostarı: «Uayım jeme, bəri
ornına keledi», — dep sendire bastaydı ğoy. Solay ekenin mümkin
kezinde əkem de sezgen şığar. Əlde onıñ eñ senimdi dostarı sol
jayqalğan baqtağı möldir japıraqtı ağaştar boldı ma eken? Onda
əkem öz boyındağı küş-jigerine de, öz kəsibin durıs tañday bilgenine de
eşbir kümən keltirmey, imanınday sengen eken ğoy.
Al, meniñ boyımda ömirge degen, öz isime degen sonday ülken Senim
bar ma? Eger men özime-özim senbesem onda ömirge sonşalıqtı quştar
bolar ma edim? Adam özi nanbaytın nərsege ölerdey kumar boluı
mümkin emes qoy. Aldımen ömirdiñ özine ğaşıq bolmay turıp, sol ömirmuhittıñ jalğız ğana tamşısı — bir adamdı jan tənimen süyü mümkin
emes qoy. Muhit suınıñ bir tamşısı arqılı külli əlemdik muhittıñ
kuramın zerttep biledi emes pe? Sol siyäqtı men de bükil Senim men
Mahabbat əleminiñ tabiğatın jalğız öziñ arqılı tanıp bilem, Gauhar.
Eger ömirge qüştar bolmasam, men öziñdi sonşalıqtı süye alar ma
edim, Gauhar?! Onda dostarımdı osınşama emetayım ezilip sağınar ma
edim?! Aynala töñiregimdep beytanıs jandardıñ bəri közime ottay
basılıp, osınşama ıstıq köriner me?! Tuğan eldiñ sulu tabiğatı
janıma ləzzat berip, meni sonşalıqtı eliktirip, qızıqtırıp, tipti
körkşe mas qıp qoyar ma edi?!
Demek, men mına ömirge ögey emespin. Ömirge ögey bop qaludan
qorqınıştı nərse joq şığar. Ögey anağa jaqsañ da, ögey ömirge unau
mümkin emes şığar.
Keñ dalada bula bolıp, emin-erkin, arda össem de, ömir- anağa arda
bala emespin. Men ömirdi, ömir meni jatırqap körgen joq. Soğan
rizamın.
Jumıs bastan asıp, kündelikti küybeñmen küyip-şsş jürgende
keyde tüñilip ketip, öz mamandığımız jayında artıq söz de aytıp
jiberetinimiz bar-au. Əytse de, men öz kəsibimdi janımday jaqsı köredi
ekem. Oğan da osı auruhanada jatıp közim jetti. Öziñe səl kömeskileu
körinip turğan nərseniñ bərine osılayşa alıstau jerden qarau kerek pe
dep oylap qaldım.
İə, töbesi kökpen talasqan ğajayıp üyler turğızu, injenerqurılısşı bolu balausa şaqtan-aq ayaulı armanım emes pe edi? Sol
arman meni aldamağanına eseygen kezimde közim jetti. Demek, men bul
jolda adaspağan ekem.
Keyde men qala köşelerimen qıdırıp kele jatıp, özimiz salğan
üylerdiñ janınan öte bergenimde beyne bir jas baladay ayaq astınan
məz-meyram bolamın. Munday sətterde boyımdı bir türli maqtanış
sezimi kernep ketetin siyäqtı. Jer betindegi eñ əsem üylerdiñ bəriniñ
kirpişin jalğız özim qalap şıqqanday-aq mereyim biiktep, bir jasap
qalam. Özim jaqsı koretin adamnıñ bəri munday sətterde közime üy
turğızıp jatqan qurılısşı bop elestep ketedi. Baqıt degen osı emes
pe eken degen oyğa kelem. Mümkin, solay da şığar. Biraq özim baqıt
jöninde burın-soñdı oylap körgen emespin. Meniñşe, onı sözben,
oymen, qiyälmen tüsinu, sezinu mümkin emes. Baldı jep körmegender til
üyiretin təttiniñ ne ekenin qaydan uqsın.
Meniñşe, tek baqıttı jandar ğana baqıttıñ şınayı tabiğatın
jaqsı sezinse kerek.
Men bügin baqıttımın ba? Bügin... Bügin mümkin baqıttı da
şığarmın. Al, erteñ şe? Erteñgi künge, erteñgi operatsiyäğa, erteñgi
ömirge qaltqısız senem be? Eger köñilimnen küdik qürtı tabılmasa,
onda şınında da baqıttı bolğanım. Adamdar köbine erteñ öz
ömirlerinde qanday oqiğa boların küni burın boljap bilip te jatadı.
Biraq qanday köripkeli bar, əulie adam bolsa da, erteñ öz boyın qanday
sezim bilep əketerin bile almaytın şığar. Al, adamnıñ özi baqıttı
ekenin sezip, ləzzattana almağan soñ onday baqıttan ne payda! Men
özimniñ baqıttı ekenimdi bükil jan-tənimmen, alpıs eki tamırımmen
tolıq sezgen sətterde ğana baqıttımın.
Meyli. Erteñgini bügin uayımdamay-aq qoyayıqşı. Ər nərseni öz
uaqıtında körgen qızıq şığar. Erteñgi Künniñ bügin emes, erteñ
şıqqanı jaqsı emes pe? Endi tek tañ atsa-aq operatsiyä...
Tañ aldında bes-on minut qana mızğıp, köz şırımın alğanım
bolmasa, bul tündi men üyqısız ötkizdim.
Tañsəri şaqtağı alatöbe mezgilde əldeneden şoşıp oyandım. Eleñalañdağı bozğıl səule tüngi qarañğılıqtı birjola jeñip, palata işine
alateuim jarıq tüse bastaptı.
«Bügin operatsiyä» degen üreyli oy esime sap ete tüsti. Oğan deyin əli bireki sağat uaqıt bar. Sonşama uaqıt ne isteymin?
Aqılbek pen Qaysar bügin erterek oyansa kerek. Meniñ uyqımdı
buzbau üşin olar özara sıbırlap söylesip jatır. Bügin pəlendey eş
nərse bola qoymaytınday-aq jay- baraqat, asıqpay-aptıqpay, kündegi
ədetterimen əzil-qaljıñdarın aralastıra əñgime soğuda. Ekeui de
işterinen bügin mağan operatsiyä jasalatının sezse de, sezbegen, bilse de
bilmegen, tipti oğan mən bermegen bop jatır. «Təyiri, sol da söz be eken»
degendey ıñğay tanıtqısı keledi.
Auruhanada nauqastar birin-biri operatsiyä aldında tek osılay ğana
demey aladı. Ol küni palatada eşkim operatsiyä jöninde tis jarıp, auız
aşpaydı. Bul — qağazğa tüsirilmey qalğan qatal zañ. Dəstür. Onı sağan
eşkim tüsindirip jatpaydı.Sın sağatta solay isteu kerektigin eşkim
aytpay-aq öz jüregiñmen üğasıñ.
Mine, qazir sol zañ küşine enip tur. Men de bügin olarğa nazar
audarmauğa tırısam Bəriñ umıtu üşin tez-tez kiinip aldım da, tereze
aldına barıp, tısqa köz tastadım.
Aspan əleminiñ birte-birte qüldilay qulap, sonau köz uşındağı
jermen astasıp ketken kökjiegi jaña ğana qarağanımda sarğılt tüsti
bolatın. Endi sol kokjiektegi sarğılt boyau birtindep qıp-qızıl tüske
aynalıp bara jattı. Şığar kün osılayşa türli-tüsti boyaular arqılı
adamdarğa habar berip keledi eken-au dep oyladım
Məssağan' Qalayşa birden bayqamadım eken? Alma ağaştarınıñ
butaqtarın appaq aqşa qar kömkerin alğanday. Aynala töñirektiñ bəri
appaq. Bir tünniñ işinde auladağı bükil alma güldep ketipti. Gülderi
badıraqtay- badıraqtay «Kün kürkiremese, alma
ağaştarı bür jarıp kete almay, busanıp qattı qinaladı», — degen
əkemniñ sözi esime tüsti.
Tünimen kün kürkirep, nayzağay oynap, soñınan aq jauın töpep
şıqqan edi. Qazir aspan şayday aşıq. Bir tünniñ işinde sonşama özgeris
bolğanına tipti keñilim onşa sene qoymaytın siyäqtı.
Keşe mına ağaştar, şınında da, bür jarıp, gül şığaruğa
dərmeni jetpey, bulığıp, özin-özi azapqa salıp, alasurıp
jatqanday edi. Bügin meni kördiñder me degendey eñselerin
köterip, jayqalıp, jadırap turğanday bop körindi mağan.
Men de bügin keşegiden göri əldileu siyäqtımın
Erteñ de osılayşa şığıs jaqtı altın nurğa bölep, araylap tañ
atadı. Mına alma ağaştarı erteñ de dəl osılay bop güldep turadı.
Adamdar erteñ de osınıñ bərin tamaşalap, raqattanadı. Odan arğı
küni de dəl solay boladı.
Munıñ bəri məñgi-baqi osılayşa qaytalana beredi. Öytkeni adam
qanşa qarasa da ömir qızığına eşqaşanda toymaydı. Aşıq
aspandı, altın kündi, ömir gülin tamaşalaudan burın-soñdı
jalığıp körgen emes — adam.
Bügin meniñ de keşegidey jigerim jasıp, zərazap bop turğan joq.
Keşe səl üreyge boy aldırıp, özim de jünjip ketsem kerek. Terezeden
dalağa qarap turıp, osınday oyğa keldim.
Əyteuir bügin özime-özim keşegiden göri batıldau, tipti erkindeu bop
körindim. Bul qaydan kelgen öjettik? Tap qazir quddı jayşılıq
kezdegidey özime-özim senimdi ekenime şübəm joq.
Ədette biz özimizdi qorqaq sanaymız ğoy. Biraq alıstan janalğış
tajalday bop üreyli körinetin sol qızıl köz pəle — qauip-qater
töbemizge tönip, qoyan-qoltıq jaqın kep qalğan sətte qalayşa
qayrattanıp, qalayşa jigerlenip, közsiz batır bop ketkenimizdi özimiz de
sezbey qalamız.
Qazir men de sol tayap kelgen qaterdi mensinbey turğan şığarmın.
Gauhar! Kögildir köktem körinisi qaşanda seni esime saladı. Qazirgi
bar arman-tilegim
— öziñdi tağı bir ret köru. Senimen sırlasu. Keşe sağan tañerteñ kel
dep aytpağanıma endi ökinip turmın. Burın-soñdı öziñdi dəl qazirgidey
añsamağan şığarmın. Sağan aytar sırım işime sıymay bara jatqan
siyäqtı.
Bügin oylap qarasam, ekeuimiz birge ötkizgen on jıldıñ işinde sağan
özim haqında mardımdı eş nərse aytpappın ğoy. Qaşan da dünie
örtenip bara jatqanday ala ökpe bop, aptığıp asığamız da jüremiz.
Qayda asığamız? Nege asığamız? Auruhanağa qamalmay, sau-salamat
jürgenimde nege men asıqpay, aptıqpay otırıp, osı oylarımnıñ bərin
öziñe aqtarmadım eken?
Tirşilikti eñ jaqın, eñ jaqsı köretin adamdarımızben sırlasuğa
uaqıt qimay, olarga sumdıq bir qatıgezdik jasaydı ekenbiz ğoy.
Munday meyirimsizdikti basqağa emes, nege eñ ayaulı, eñ qımbattı
adamdarımızğa jasaymız? Nege? Sebebi olar qaşanda keşirimdi keledi.
Biz sonı iştey sezemiz. Bile turıp, jaqsılıqqa jamandıqpen jauap
beremiz. Ğumır boyı əlgindey kinəmizdi auırlamay, betimizge baspay
jürgenine alğıs aytudıñ ornına, oğan üsti-üstine qiyänat jasaymız —
onımen sırlasuğa uaqıt tappaymız.
Keyde arzımaytın isterge qıruar uaqıtımızdı sarp qılamız. Al,
eñ jaqın dosımızğa «uaqıt joq» dey salamız. Söytip, onıñ köñiline
qalayşa qayau salıp alğanımızdı keyde özimiz de bayqamay qalamız.
Əri özimiz salğan jauırdı özimiz jaba
toqıp, tük körmegendey kölgirsip jüre beremiz-au. Munıñ qiyänat
ekenin endi ğana sezgendeymin.
Al, sen budan da zorın keşirip, betime qarsı kelmey, bərine de maqül
dep jüre beripsiñ ğoy. Mağan sonşalıqtı keñşilik jasağanıña bügin
tənti boldım. Keybir künderi üyge mas bop oralsam da, tün ortasında
kelsem de auız aşıp, qıñq etken joqsıñ. Qilı- qilı qılıqtarıma da
şıdadıñ. Ras, munıñ bərine keyinirek özim de Uyalıp, kirer jer tappay
jürdim. Biraq əli künge sol qisınsız qılıqtarım üşin senen keşirim
suramappın ğoy, Gauhar. Söytsem bəri de meniñ qamım eken ğoy. On
jıldan beri ılği meniñ ıñğayıma qaray jığılıp kelesiñ. Meniñ
köñilim jayında bolsa, bar maqsat- armanıña jetkendey quanuşı ediñ
ğoy. Munıñ bərin kezinde sezip jürsem de, oğan jete mən bermegenim
qalay?
İə, bərin de bilip, bərin tüsinip jürdim. Sen institutta jaqsı
oqıdıñ. Bilimge sonday quştar ediñ. Biraq meniñ jağdayıma qaradıñ da
oqudı tastap, fabrikağa jumısqa bardıñ. Sağan səl obaldau bolğanın
işim sezdi. Biraq qoldağı qart əke-şeşege de kütim kerek edi. Sen
solardıñ qas-qabağına qaradıñ. «Sen üşin, seniñ əke-şeşeñ üşin
oqımay qaldım», — dep eşqaşanda mağan mindet qılğan joqsıñ.
Alğaşqı aylığıña mağan kostyum alğanıñdı qalay umıtam, Gauhar?
Ol kezde öziñde jöndi köylek te joq edi ğoy. Sonda öziñe emes, mağan
aldıñ. Öziñ işip-jemeseñ de meniñ əke-şeşemniñ auzına tostıñ.
Solardıñ köñilin jıqpau üşin janıñdı saldıñ.
Gauhar! Sen menen göri əldeqayda jassıñ. Əytse de, otbası jüginiñ
auır jağın osı künge deyin sen köterip kepsiñ ğoy. Bügin oylap
qarasam, men öz üyimniñ erke balasınday bop jüre berippin-au. Jaz
şıqsa — qıstıñ qamın, qıs tüsse — jazdıñ qamın jeytin sen.
Jaqsı körgenniñ jöni osılay eken dep meni tım erkeletip
jiberdiñ be? Əlde men özim tUyaq qimıldatuğa erinetin boyküyez
jalqau boldım ba? Aytşı öziñ!
Qulqın səriden turıp, tün ortası auğanşa tize bükpeysiñ ğoy. As-su
əzirleu de, üy işin jinau da, balanı baqşağa aparu da, əkelu de, joljönekey azıq-tülik dükenderin aralau da, tağı da tolıp jatqan
qisapsız jumıstardıñ bəri de bir öziñniñ moynıñda boldı.
Fabrikadağı jumısıñ öz aldına bir töbe.
Al, men şe? Men tek öz qızmetimdi ğana bilem. Qalğan uaqıtımnıñ
bəri zar jılap, zaya ketip jatır eken ğoy. Tım qurısa üy şaruasına da
onşa-munşa qolğabıs tigizbeppin-au. Əli künge deyin azıq-tülik
dükeniniñ kay jerde ekenin, yaki edendi qalay juıp tazalau qajettigin
bilmeymin. Tipti öz üyimde ne bar, ne joq ekeninen de beyhabar ekenmin.
Meniñşe, tözim de tabiği talanttıñ bir türi şığar.
Biraq seniñ bir basıña sonşama köp şaruanı artıp qoyıp, qalayşa
qabırğam qayıspay jüre berdim? Sonı oylasam köñil-küyim sabınday
buzıladı. Nege meni kezinde jəukemge almadıñ? Əytse de, seniñ küşiñ
sol ündemegeniñde bop tür ğoy. Ayadıñ ba meni? Əlde tübinde bir özi
tüsiner dediñ be? Ras, bügin özim-aq uqtım bərin. Biraq bul keşteu emes
pe? Eger büginnen tiri qalsam, onda budan keyingi tirşiligimiz müldem
basqaşa boladı. Otbasınıñ bar tauqımetin öz moynıma alam.
Al, eger tiri şıqpasam şe? Onda men seniñ köziñe qaydağı bir
bozküyik, borbas adam bop köringen küyimde məñgi baqi qalıp qoyam ba?
Qazir men üşin budan üreyli nərse joq.
Sağan men ne jaqsılıq körsettim? Üylenerde bərin üyip-tögip, tautau uəde berip edim. Esiñde me, «Neke toyınan keyin ekeuimiz turistik
sayahatqa şığamız», — dep edim. Şıqtık pa? Joq. Alğaşında
qarjımız azdau dedim.
Al, qaltamız qalıñdağan kezde uaqıt tapşı dedim.
Esiñde me, jıl sayın demalısqa birge şığıp, birge kurorttarğa,
demalıs üylerine barıp turatın bop kelisip edik qoy. Qosılğalı bergi
on jıl işinde tım qürısa ir mərte bas qosıp, kurortqa bardıq pa?
Joq. Nege. Meniñ jumıs isteytin mekemem ekeuimizge joldama da alıp
berdi ğoy. Biraq sen barmadıñ. Men zorlamadım. Üydiñ kəkir- şükir
şaruaları basıñnan asıp jatır edi.
Nekege tirkeler küngi uədem esiñde me? Altın saqinanı da,
brilliant közi bar sırğanı da, meruert monşaqtı da toydan keyingi
birinşi aylığımnan əpermek bolğam. Əperdim be? Jok. Ras, sağan kiim
aldıq. Üyge buyım aldıq. Biraq sonıñ bəriniñ ne keregi bar? Əli künge
deyin sağan altın saqina da, brilliant közdi sırğa da, meruert monşaq
ta sıylamappın ğoy. Bul ne? Sarañdıq pa, əlde salaqtıq pa?
Salqındıq pa?
Möldir mahabbattı kuə etip turıp, aldında ant işkendey bolıp
edim. Sen mağan imanıñday ilandıñ. Sonda meniñ anttı attap, sertti
buzğanım ba? Sağan aytkanımnıñ bəri bos uəde, toqıldaqtıñ təubesi
bop şıqqanı ma? Mınau sumdıq qoy. Betim bülk etpey sonşa
uaqıttan beri sağan qalay ğana söylep jürdim eken?
Bulardıñ birde-birin betime salıq etip salğan emessiñ sen, Gauhar!
Öytkeni keñsiñ.
Keşirimdisiñ. Kinəmşil emessiñ. Eñ bastısı — meniñ öziñe degen
ıstıq ıqılasıma eşqaşanda şübə keltirmeysiñ.
Mine, kördiñ be, Gauhar? Meniñ operatsiyä stolında jatıp öluge
tittey de pravom joq eken. Öytkeni əli tındırılmağan isterim basımnan
asıp jatır. Aldımen sağan bergen sertimdi orındap, neke saqinasın,
tağı basqaların tügel aluımız kerek. Ayaq jetetin jerdegi kurortsanatoriydiñ bərine baramız. Biz barmağan, biz körmegen şahar da, auıl
da, tau men tas ta qalmaydı. Sosın üy şaruasın, bala kütimin, dükennen
azıq-tülik tasudı seniñ nəzik iığıñnan tüsirip öle-ölgenşe özim arqalap
ötem! Aspan aynalıp jerge tüsse de sağan, sirə, küreñ qabaq
körsetpeymin.
Aynala töñiregimizdegi basqa adamdarğa da borıştar siyäqtımın.
Bügin oylasam kezinde mağan azdı-köpti septigi tiip, jaqsılıq jasağan
jandar köp eken. Al, meniñ kimge paydam tidi? Qara bastıñ qamınan asa
almay kalıppın ğoy.
Adam qaşanda öziniñ erik-jigeriniñ əmirşisi, al öz ar- ojdanınıñ
qulı boluı kerek emes pe? Demek, men özimdi- özim şirata tüsuime
boladı. Ol üşin öz erik-jigerime əmirşi bop, onı oqtın-oqtın
qamşılap turuım kerek şığar. Sonda ğana men adamdar aldındağı
qasietti azamattıq parızımdı bir minutqa da jadımnan şığarmas
edim.
Men öz ar-ojdanımnıñ qulı bola aldım ba? Joq, ərine. Eger men
onday biiktikke köterilsem, onda sağan bergen antımnan attap ötip
ketpes edim ğoy. Bərin keyinge qaldırıp keldim. Erteñ-bürsigüni dep
jürgende zuıldap jıldar öte şıqqanın da bayqamay qappız-au.
Ömir ötip baralı
ertenmenen, Qaytem
onı?!
Janbağan, örtenbegen.
Özimnen-özim bügin jerkenemin,
Ömirde eş nərseden jerkenbep
em, —
dep jırlağan aqın Muqağali Maqataevtıñ öleñ joldarı esime tüsti.
Osınşama jasqa kelgenşe meni tiri pende « arsız» dep ayıptap
körgen emes. Biraq ar-namıstıñ şınayı tabiğatın endi ğana uqtım
desem nanasıñ ba? Jasıratın nesi bar? Turasın aytsañ, qazir meniñ bir
ayağım körde, bir ayağım jerde ğoy. Jan alqımğa kep, ölim beynesi közime
elestep tur. Munday jan tılsımğa taqalğanda jıldar boyı keudemizde
buyığıp jatqan ar-namıs oyanıp alıp, adam janın odan beter qinay
tüsedi eken. Teginde, arı taza adamdar tittey de qinalmay-aq, emin-erkin
jan tapsıra ma dep qaldım. Mümkin, olardı da qinaytın tağı bir
qubılıstar bar şığar. Biraq men onısın bilmedim. Öytkeni osı bir
jantalas sətte özimdi-özim sütten aq, sudan taza adamdar qatarına qosa
almadım. Oğan ar-ojdanım jibermedi. Öytkeni seniñ aldıñda az da
bolsa özimniñ kinəli ekenimdi jürek qurğır sezip tur. Özimdi-özim qalay
aldamaqpın.
Ras, ar-ojdan degenimiz jürek yaki ökpe sekildi adamnıñ denesinen
tauıp körsetuge bolatın jeke müşe emes. Alayda, ar-ojdan solardıñ
bərinen de mıqtısı ma dep qaldım. Er jigitti qamşılap, ne bir erlik
isterge jigerlendirip jiberetin sol ar-namıs sezimi emes pe?! Demek, odan
qüdiretti küş joq. Tiri qalsam, onda ğumır boyı osı bir küşke bas iip
öter edim.
Ras, el-jurttıñ, jora-joldastardıñ, tuğan-tuısqandarımnıñ
aldında arım tau suınday taza. Oğan eşkim kümən keltirmeydi.
İnjener-qurılısşı retinde tındırğan isterim de az emes. Biz salğan
ərbir üy sonıñ kuəsindey bop qasqiıp tur. Bireudiñ ala jibin attağan
emespin.
Biraq janımday jaqsı köretin, eñ jaqın adamnıñ aldında Uyattı
ekenimdi oylağanda tındırğan isterimniñ bəri közime körinbey, qunı kök
tiın bop qaladı.
Qolımnan kelgen jaqsılıqtı eşkimnen ayagi qalğan joqpın.
Qolımnan kelgen...
Biraq bul bügin az sekildi bop körindi. Qolınan kelmeytin jaqsılıqtı
isteytin de jandar bar.
Gauhar! Balalıq şağımızda balausa jüregimdi tebirentken bir oqiğa
tap qazir oyğa oralıp otır. Sol oqiğanıñ mağan qattı əser etkeni
sonday, əli künge deyin köz aldımda elestep tur. Biraq sol oqiğa mağan
sabaq bolmağan eken. Ökinişti-aq.
Keşegi soğıstan eki ayağınan birdey ayrılıp qaytqan Qaratay
deytin ağam turalı aytıp edim ğoy. Sol kisi qurtaqanday jer bauır
arbağa otırıp, əri özin-özi sol mügedekter arbasına qayıs-jippen
mıqtap tañıp tastauşı edi. Sosın eki qolımen jer tirep əlgi arbasın
əreñ jıljıtatın. Bes-altı qadam jerge jetu oğan aqıretten qiın edi.
Bizder, oyın balaları, köktem kelse-aq Surımsaydan şıqpay
qoyatınbız. Öytkeni bul kezde munda qızğaldaq ta, köbelek te köp. Bul
say auıldan eki-üş kilometr jerde
Bir küni Surımsayda qızğaldaq terip jürip zərem uştı. Özimnen
bes-altı adım jerde ösip turğan qalın şöptiñ bastarı özinen-özi
terbelip, şayqalıp ketti. Şoq basıp alğanday ırşıp tüstim. Mağan
qaray jılan jıljıp kele jatqan şığar dep qaldım.
Artınşa-aq əldekimniñ ahlep, uhlep, qüddı zorığıp ıñıranğanday
üni estildi. Bir sət öz közime özim senbey añırayıp qaldım. Əlp qalıñ
şöptiñ arasınan qıltiıp mügedek ağamnıñ bası körindi. Bayağı jer
bauır taqtay arbasımen jıljıp jür. Borşa- borşası şığıp terlep,
üsti-bası terge malınıp tur. Özi əbden diñkelep, şarşasa kerek. Tütigip
ketipti, biraq közderinen quanış üşqını şaşıraydı. Qos janarı
jarq-jarq etip, boyında jatqan qıruar qaysarlıqtı sezdirgisi
kelgendey. Bul kisi munda qalay jetken degen saual oyıma özinen- özi sap
ete tüsti. Eki-üş kilometr jerge jolsız, südiger arqılı qalay kelgen?
Mınaday jer bauır arbamen aynaday tegis asfaltta qozğaludıñ özi
qiyämetten qiın ğoy. Əlde, bireu atpen yaki arbamen jetkizip tastadı ma
eken? Ol özi mağan səl külimsirep, bir türli quaqılana qarap qoyadı.
«Meniñ munda nege kelgenimdi bilesiñ be?» dep türğanday. Üsti-bası adam
körgisiz lay-lay. Jeydesiniñ jeñderin şıntağına deyin türip qoyıptı.
Eki bilegin de tiken tilgilep, ayğız-ayğız etip
tastağan Ağamnıñ sonau köz uşındağı auıldan osında süyretilip, öz
küşimen jetkenine endi eşqanday kümənim joq edi.
Şınında da, sonşama əbigerge tüsip nege keldi eken dep oyladım.
Dozaq otınan ötkendey özin-özi osınşama azapqa salıp nege keldi?
Sonday-aq mına elsiz, jansız sayda ne bar? Biraq əri oylap, beri oylap
darday kisini sonşama azap şektiruge arzitınday-aq mına saydan eş
nərse oylap tappadım.
Bağanadan beri öz oyımmen özim əure-sarsañ bop, tük te bayqamağan
ekem. Ağam keudesin astındağı jer bauır taqtayşa-arbağa jalpaq
qayıstarmen ipatıp-putıp tañıp tastağan dep edim ğoy. Keude tüsınan
ayqış-üyqış tartılğan sol qayıstardıñ ara- arasına qaz-qatar etip
qızğaldaq gülderin tizip qıstıra beripti. Sonda bül kisi şınımen- aq
gül teruge kelgen be? Joq Güldi ne qılsın ol? Qız deysiñ be,
qızğaldaqqa qızığatın. Ağam aytpay tur. Əytpese bul keluinde qupiyä
bir sır bar dep oyladım. «Sizge qızğaldaqtıñ keregi ne?» dep te suramaq
bop oqtaldım. Biraq jüregim daualamadı.
«Nemene, dalanıñ gülin mağan qimay tursıñ ba, əlde seniñ oyıñşa
mügedekter adam emes pe?!» dep keyin tastasa qaytem.
Auılğa birge qayttıq. Jol-jönekey ağam öziniñ eki ayağı sau kezde osı
Sürımsayda qurbılarımen asır salıp oynağanın, ortekedey orği
şauıp, köbelek quğanın, keyinirek osında kolhoz jılqısın baqqanın,
qulağına qurıq timegen nebir asau attardı auızdıqtap, arının
basqanın aytıp berdi. Ol öziniñ soğısqa deyingi ömirin əñgimilegende
jüzi bir türli nurlanıp, közderi oynaqşın, tinp közniñ astındağı
əjimderi de özinen-özi ğayıp bop ketedi eken.
Aqırı auılğa da jettik-au. Men de ilesip üyine bardım. Eşkim
joq eken. Jeñgem kolhoz jumısında bolsa kerek.
Üydiñ işi tap-tuynaqtay jinaulı. Kelgen boyda-aq ağam alasa
stol üstindegi qış közege su quyıp, işine özi əkelgen gülderdi salıp
qoydı. Sosın dereu juınıp, şayındı. Saqalın qırdı. Taza
jeydesin tauıp kidi. Betine ətir jağıp aldı. Aynağa qarap, şaşın
taradı.
— Köke, qonaqqa barasız ba? — dedim özimşe payımdap.
— Joq, o.
— Əytpese nege?.. — dep kümiljip qaldım. «Əytpese nege sonşa səndenip
jatırsız?» demekşi edim. Auzım barmadı. Aytar oyımdı özimşe
jonıp, juqalay tüsken boldım:
— Köke, bügin mereke emes qoy, — dedim
— Bügin mereke, Erjan! Ülken mereke. Bizdiñ üyde, ərine. Jeñgeñniñ
tuğan küni ğoy.
Mına gülderdi kimge əkeldi deysiñ? Jeñgeñe! Uqtıñ ba, balaqay?
— Oybay-au, mağan bir auız aytsañız ğoy. . Sizdi sonşa əurege salmay-aq
qızğaldaqtı men terip kelmes pe edim?
— Joq, Erjan. Esiñde bolsın. Eñ jaqsı köretin qızıña sıylaytın güldi
tek öz qolıñmen üzip alatın bol. Sonda ğana gülden mahabbat iisi
añqitın boladı. Ter siñbegen buyımnıñ kök tiındıq qunı bola ma?'
Sol ağamnıñ osı bir sözi bügin esime tüsip, özimnen- özim
qısıldım. Mügedek ağam jeñgeme bir minuttıq quanış sıylau üşin
qanşama ter tökti deseñizşi! Ağamnıñ sol jolı malmanday bop
terlegeni, ökpesi öşip şarşağanı, alaqandarınıñ küldirep, qabarıp
ketkeni bir sətte közime elestep ketti
Teginde, adam bir-birine quanış sıylau üşin ömir sürmey me? Al,
men seni quantu üşin ne istedim, Gauhar? Men mügedek emespin. On eki
müşem tügel. Seniñ tuğan küniñdi,
sirə, eskermeppiz de ğoy. Jılına bir-aq ret keletin öz merekemizdi
de jadımızdan şığarıp alğanbız ba?
Ras, bir-eki ret sağan bul jöninde aytqansıdım. Toylayıq ta dedim.
Biraq sen keregi ne degen soñ birjola umıtıp ketippin. Öjettigin
jetpedi.
Koyşı, sonı.' Tuğan kün de söz be eken? Men odan ülkenderin de
istegem joq qoy Tipti seniñ keybir ötinişterindi de əlgi künge söz
buydağa salıp, orındamay kelem ğoy. İə, Gauhar! Sağan quanış
sıylamaq tügili, öziñe qiyänat jasap jür ekem-au
Sonıñ bərin keşteu uqqanıma ökinem. Öz qolımmen gül üzip, sağan
sıylamağanıma qınjılam. Kün sayın özñie quanış sezimin sıylay
almağanıma qinalam.
Mümkin, əli de keş emes şığar. Özñie əli de talay gül, talay quanış
sıylarmın. Ol üşin bügin operatsiyädan qalayda tiri şığu kerek. Ölmey
qalu meniñ mümkindigin ğana emes, mindetim de eken ğoy. Mindetke alğan
isti qalay da orındau qajet emes pe? Ol üşin soñğı demim bitkenşe,
berispey alısıp, arpalısıp, ömir üşin küresti bir minutqa da
sayabırlatpauım kerek.
Gauhar! Mundayda qay-qaydağı bir oylarğa şırmalıp qaladı ekensiñ.
Meniñşe, adam ataulınıñ bərine tən bir kemşilik bar. Mümkin, ol
kemşilik emes, qayta adamnıñ artıqşılığı şığar. Əyteuir anıqqanığına jete almadım. Men aytayın. Sen öziñ sosın bul jöninde bir
tüyinge kelersiñ.
Qaşanda biz alıstağını, biiktegini, qiındağını armandaymız ğoy.
Asıl arman qaşanda qol jetpestey, orındalmastay, iske aspaytınday
bop körinedi. Əytse de, soğan jetu üşin janımızdı salamız. Jatpayturmay izdenemiz. Üyqıdan bezemiz. Küresemiz. Küni-tüni armandaymız.
Añsaymız. Üzdigip kete jazdaymız
Bir qızığı — sol armanğa qolımız jetse-aq onı endi burınğıday
qadir tutpaymız.
Oğan jay nərse siyäqtı onşa mensinbey qaraytın bop qalamız.
Onıñ bir kezde qiyäl jetpes arman bolğanın, talay tünder
zarıqtırıp uyqı bermegenin bara-bara umıta bastaymız.
Gauhar' Bir kezde seniñ ərbir söziñ, ərbir qimılıñ, ərbir kirpik
qaqqanıñ meni esimnen tandırıp jibere jazdaytın. Ər söziñdi tıñdap,
ər qimılıñdı tamaşalap, kirpikteriñdi qızıqtap tura bergim keledi.
Mağan budan artıq eş nərse kerek emes tərizdi edi.
Qazir nege öziñdi körgende jürek tulamaydı deysiñ goy? Seni
burınğıday süymeydi dep oylaysıñ ba? Joq. Olay oylasañ —
qateleskeniñ. Men seni qazir burınğıdan mıñ ese artıq süyem. Onda nege
men bir kezdegidey qas-qabağıña qarap, oyıñdağını aytqızbay-aq özim
tauıp otıruğa əreket jasamaymın? Nege öziñe burınğıday öleñ
joldarın oqımaymın? Mahabbat hikayaların nege aytpay qoydım? Nege
alğaşqı kezdegidey kün sayın seniñ köñil-küyiñdi surap jatpaymın?
Osını bilesiñ be, Gauhar?
Al, men bilem. Burın bilmeuşi edim. Auruhanağa tüskeli beri ğana
uqqan siyäqtımın. Adam jaqsığa da, jamanğa da üyrenedi. İə, üyrenedi,
köndigedi, dağdılanadı, ədetke aynaldıradı. Aydıñ jartısı jarıq,
jartısı qarañğı ğoy. Jamandıqqa köndigu keyde
kerek te şığar. O jağın bilmedim.
Al, adam jaqsılıqqa nege üyrenedi?! Payımdap qarasañız, bul
barıp turğan qılmıs qoy. Bir minutqa öziñ- aq oylap körşi, Gauhar Seni
əlemdegi eñ baqıttı adam deyik. Sen bara-bara öziñniñ baqıttı ekeniñe
əbden üyrenip, oğan köndigiñ kettiñ. Öziñe əbden üyrenşikti bop qalğan,
qaşannan-aq ədetke aynalıp ketken baqıt seziminiñ endi sağan qızığı
bola ma? Basqaşa aytqanda, öziñe üyrenşikti bop ketken nərse seni
quanta ala ma? Jalpı, baqıttı boluğa köndigu kerek pe? Joq, ərine.
Ğumır degenimiz qanşa oqıp jatsañ da, məñgi-baqi tausılmaytın
ğajayıp qızıq dastan emes pe? Kün sayın sol dastannıñ bir betin oqıp
tastaymız deyik. Erteñgi oqılatın bette qanday oqiğa boları bügin
bizge beyməlim. Sondıqtan erteñgi kün de bərimizge qızıq körinedi.
Erteñ de sol kelgen jerimizden bastap, tağı da tamsana oqimız. Söytip
kün sayın jaña, burın özimizge beyməlim hikayalar oqıp, ləzzattana
beremiz.
Meniñşe, erli-zayıptı adamdar da birine-biri naq osınday ğumır
boyı oqısa da tausılmaytın, keremettey qızıq jır-dastan bola
bilui kerek. Ğumır boyı oqıp rahattanuğa bolatın sumdıq ülken
dastandı birer künde asığıp, aptığıp, paraqtap şıqqannan ne
payda? Biz qayda asığamız?
Mine, endi öziñ aytşı. Qolıñdağı baqıtqa üyrenşikti nərse retinde
qarauğa bola ma?
Joq, ərine. Eger üyrenşikti desek, onda ol baqıt emes.
Biraq biz jaqsılıqqa, baqıtqa, quanışqa tez köndigip
alamız. Onı ədetke aynaldırıp jiberemiz. Sondıqtan birtebirte jaqsı habarğa quana almaytın, jamandıqqa
qayğırmaytın tas merez bop şığa kelemiz.
Kün sayın kökjiekten köterilip Kün şığadı. Bükil əlemge şuğıla
şaşadı. Tañ atadı. Biz munı künde köremiz. Sondıqtan künniñ ər jolı
qalay şığıp, qalay batıp jatqanına jöndi mən de bermeymiz. Oğan
qaramaymız da. Öytkeni biz: bügin de Kün quddı keşe özimiz körgendey
bop şığadı, keşegidey bop Uyasına batadı dep oylaymız. Solay ekenine
tipti küni burın kəmil senimde bolamız.
Al, şındığında, erteñ de Kün tura bügingidey bop şığa ma? Joq!
Ömir qaytalanbaydı deymiz. Ərbir sekund ömirdiñ eşqaşanda
qaytalanbaytın özindik erekşeligi bar emes pe?
Demek, erteñgi şığatın Künniñ de onşa-munşa közge şalına
koymaytın özindik erekşeligi bar. Olay bolsa, erteñ Kün bügingiden
özgeşeleu, basqaşalau şığarı haq. Mine, sondıqtan da adamzat san
mıñdağan jıldar boyı bul kieli qubılıstı tamaşalaudan jalıqpay
keledi. Künniñ şığuın ərbir tarihi urpaqtıñ suretşileri ər türli etip
beyneleui de tegin emes şığar. Tipti bir künde salınğan qudiretti
Künniñ eki sureti de bir-birine uqsamaydı ğoy.
İə, sen bügin men üşin keşegi Gauhar emessiñ. Səl de bolsa
keşegiden göri özgeşeleusiñ. Biraq men köbine işki jan dünieñdegi
keybir özgeristerdi bayqay almay, qızıqtay almay, odan ləzzatana
almay jürmin be dep qorqam. Bul — sezimniñ toza bastauınan emes,
adamnıñ qaşanda jaqsılıqqa tez üyrenip, jattığıp ketuinen tuatın
qubılıs. Sondıqtan kündelikti küybeñge əbden moyınsunıp, köndigip
almay, qayta oqtın-oqtın silkinip tastap, jıldar boyı buyığıp
qalğan, uylığıp qalğan oy- sezimderdi oyatıp otıru kerek şığar.
Əytpese əlemdeginiñ bəri birte- birte közimizge üyrenşikti körinip,
özimiz eş nərsege tañdanbaytın bop qalamız ğoy. Tañdanbau —
qızıqpau degen söz. Eş nərsege qızıqpay ğumır keşudiñ keregi ne?
Tabiğatı sezimtal jandar qaşanda ərbir Künniñ, ərbir sekund
Uaqıttıñ özindik erekşelikterin mült jibermey, jazbay tanidı.
Munday jandar basqalardan göri köbirek köre biledi, jaqsıraq esti
biledi, ayqınıraq sezine biledi. Sondıqtan olarğa bəri qızıq. Bəri
tamaşa. Bəri ədemi. Zerikpeydi. Torıqpaydı. Eşqaşan da sarı uayımğa
salınbaydı.
Bügingi operatsiyädan aman şıqsam, naq osılarday adam boluğa
tırısam, Gauhar. Bul jay uəde emes. Solay bolarına eşbir şübəsiz
sene ber, süyiktim.
Mine, beyne bir aqşa qarğa kömilip qalğanday-aq appaq gülge
oranıp alğan alma bağına auruhana terezesinen qarap turıp, men
qazir osılardı oyladım, Gauhar.
Aqırı tün tündigi de türildi. Jurt dəlizde əri-beri jüre bastadı.
Qazir ğana professor bizdiñ palatağa kelip ketti. Esikten kirgen boydaaq ol:
— Qalay, dayınsıñ ba, Erjan? — dedi bir türli mığım dauıspen. Onıñ
dausındağı senimdilik, batıldıq pen öjettik qolma-qol professordan
zıp berip mağan ötip ketkendey edi. Dərigerdiñ senimdi dausı əp-sətte
meni de jigerlendirip, qayrattandırıp jibergendey boldı. Arqamnan
auır jükti alıp tastağanday-aq zamatta özinen-özi tınısım keñip sala
berdi.
Bayqadıñ ba, Gauhar? Professor meniñ familiyämdı emes, atımdı
aytıp söyledi. Onda turğan ne bar deytin şığarsıñ. Mınaday
qısıltayañ şaqta tüymedey jaqsılıq köziñe tüyedey bop körinedi eken.
Ol «Erjan» degende işim jılıp qaldı. Meni özine səl de bolsa jaqın
tartqan siyäqtanıp ketti.
Öziniñ ulıq basın kişigik etip, aldıma kep turğan professordı
körgenimde, özimnen- özim sasqalaqtap, qapelimde auzıma söz tüspey
qalsa kerek.
— Ərqaşanda dayınmın, Elena Andreevna! — deppin. Biraq
professordıñ esikten şığuı muñ-aq eken, özime de beyməlim bir
qorqınış sezimi tula boyımdı qayta bilep, töstep, eriksiz əldeqayda
dedektetip əketip bara jattı. Sonda men neden jüreksinem?
Neden taysalam? Men qauiptenetindey ne bar?
Mümkin, operatsiyäğa baruğa jüreksinip, batıldığım jetpey turğan
şığar. Joq. Oğan bayağıda-aq bekem bel buıp, tas tüyin şeşimge kelgem.
Mümkin, men jañağı professordıñ qabiletine senbey turğan şığarmın.
Joq. Oğan şək keltirmeymin İmanımday nanam. Onda özime-özim senbey
jürgenim be? Öz küş-quatıma, qayrat- jigerime küdik keltirgenim be?
Joq, ərine Bügingidey men eşqaşan da osınşalıqtı özime-özim berik,
munday senimdi bolıp körgen emespin. Köñilimde küdiktiñ köleñkesi de
joq.
Biraq jüregi qurğır əldeneden şoşitın siyäktı. Neden? Ədette adam
belgisiz, özine tüsiniksiz nərsege uşırap qalsa da qorqadı ğoy. Jas
balalar qarañğı beyuaqtan zəreleri uşıp, qalay qorıqsa, eresek
adamdar da özderine belpsiz nərseden solay üreylenedi. Men üşin qazir
belgisiz nərse ne? Ərine, ölim qateri. Tiri qalam ba, joq pa degen saual
bir minut ta esimnen şıqpay otır, kökeyimde «men mundalap» sayrap
tur ğoy.
Biraq qorqaqtıq emes, Gauhar Qorqınış — tabiği sezim. Ol
tirşilik iesiniñ bərine de tən qasiet. Ömir süru üşin qajetti qasiet. Eş
nərseden qorıqpasa, tiisti jerinde saqtanbasa, közsiz batır bola berse,
onda jer betinde tiri jan qalmas edi.
Ol, qorqaqtıq — adamğa bitken tabiği qasiet emes qoy. Eşkim
anasınan sujürek bop tumaydı. Ol öse kele payda boladı. Demek,
qorqaq bolu — adamnıñ dünie tanımına, tipti əleumettik közqarasına
baylanıstı tuatın üğım emes pe? «Qorqaq adam — eñ qauipti adam»
Munı aytqan nemis jazuşısı Karl Berne. Nege olay degen? Sebebi
qorqaq adam qaşanda opasız keledi. Al, opasız, qorqaqtar öz janın
aman alıp qalu üşin bükil əlemdi satıp ketuge əzir.
Ürey sezimi barlıq adamğa tən tabiği qasiet. Odan eşkim qaşıp
qutılgan emes. Qorqınış seziminiñ eñ küştisi — ajal üreyi. Ajaldıñ
qıl arqanı moyınğa tüsip, qılğındıra bastağanda ğana adamdı ajal
üreyi biley me? Joq. Sau-salamat şapqılap jürgende-aq boyımızda
azdı-köpti qorqınış sezimi bolatın şıgar. Əytpese nege ölikti
körgende töbe qüyqamız şımırlap ketedi?
Əytse de, ölim qaupi udayı töbemizden tönip turmaydı. Köbinese
onı öz basımızğa qater töngen sətterde ğana eske alamız. Öytkeni
«adamnıñ aqıl-oyın ürey sezimine biletip qoyuğa bolmaydı». Köne
zamannıñ ulı aqını Dante Aligeri osılay depti.
Bir qızığı — adam boyındağı qorqınış sezimşiñtabiğatın,
əsirese, ajal üreyiniñ işki sırın ğalımdar köpten beri-aq zerttep keledi
eken. Orıstıñ ulı ğalımı, ataqtı fiziolog İ.İ. Meçnikov bul salada
bükil əlemdik ğılımğa qıruar üles qosqan jan sanaladı. Alaida ol
«qorqınış sezimin zertteuge, onıñ qupiyäların aşıp körsetuge, ajal
üreyiniñ beynesin jasauğa» ğalımdardan göri, aqın-jazuşılar köbirek
eñbek siñirgen dep moyındaydı.
Öz şığarmalarında qorqınış sezimi, ajal üreyi haqında meylinşe
ğılımi dəldikpen jaza bilgen birneşe jazuşınıñ esimin ulı fiziolog
zor iltipatpen atap körsetedi. Olar: ağılşın aqını Djordj Bayron,
frantsuz jazuşıları Alfons Dode men Emil Zolya, orıstıñ ulı
jazuşısı Lev Tolstoy. Məşhür ğalım solardıñ işinde, əsirese,
Tolstoydı ayrıqşa joğarı bağalaydı. Jazuşı logikalıq oylanu
ədisimen-aq sol kezde ğılımnıñ küşi jetpegen sırlardı aşqan eken.
Adam boyındağı qorqınış sezimin öz basına san ret ajal üreyi
töngen jazuşıdan artıq kim beynelep jazbaq? Sol sumpayı sezimdi
beynelep körsetudiñ keregi ne deysiñ ğoy.
Gauhar! Öziñ-aq aytşı, töreligin. Eger bir tas qarañğı meñireu
tünderdi ğümırımızda bir ret te körmegen bolsaq, onda külli əlemge
şuaqtı şüğıla şaşıp, araylap tañ atqan sətte mına jarıq düniege
sonşama qattı quana alar ma edik? Sarı şunaq ayazdıñ ne ekenin
bilmeytin, ömirinde toñıp körmegen adam peş janıp turğan jıp- jılı
üydiñraqatın jan-tənimen seze ala ma? Şildeniñ şıjığan ıstığında
ökpesi auzına tığılıp, tandırı keuip şöldegen jan ğana sayalı baq pen
salqın sudıñ ləzzatın öziniñ jan-jüregimen tolıq seze bilse kerek
Dəl sol siyäqtı ürey seziminiñ bar qaharın kökirek kezimen körip,
jan-tənimen ayqın seze bilgen adam ğana jer betinde ömir sürip, tiri
jürudiñ özi ulı baqıt ekenin tolıq uğa aladı ğoy. Munı ol tek aqıloymen ğana emes, öziniñ jan-jüregimen sezinetin boladı Ömirdiñ
ulılığın, öziniñ şeksiz baqıttı ekenin basqalardan göri, əlde- qayda
tereñirek tüsinudiñ özi baqıt qoy.
Lev Tolstoy nağız qorqınış sezimimen tuñğış ret jiırma altı
jasında betpe-bet uşırastım degi jazadı. Sevastopol soğısı kezinde
jau qorşauında qalıp qoyğan jiırma altı jastağı orıs ofitseriniñ
jan şoşırlıq, üreyge tolı köñil-küyin suretteytin joldardı oqığan
sətte qalay arqañ muzdap, işiñ qalşıldap ketkenin öziñ de sezbey
qalasıñ.
Biraq munday üreyli sezim birte-birte seyilip, keyinirek tipti jazuşı
onı umıtıp ketedi. Tek şirek ğasırdan keyin ğana, Tolstoy elu jasqa
taqap qalğan şağında sonşa jıl boyı bilinbey, buğıp jatqan ölim
beynesi oq jılanday basın qaqşañdatıp, ulı jazuşınıñ aldınan
şığa kelipti. Kərilikpen birge özine jaqınday tüsken ajal beynesi endi
ğana oğan burınğısınan jüz ese üreyli, asa qorqınıştı, meylinşe
jeksurın bop körinedi.
«Ömirdiñ qızığına mas bop jürgende, — dep jazadı ol, — biz eş
nərsege mən bermeydi ekenbiz-au. Əytpese tübinde bir ajalğa duşar
bolarımdı o basta qalay sezbegem? Bul sumdıq bayağıdan-aq jurttıñ
bərine məlim nərse ğoy. Tap qazir bolmasa da, aqırı bir nauqasqa
şaldığarıñ, öleriñ haq. Meniñ eñ jaqın, eñ jaqsı köretin
adamdarımdı atıñ öşkir ajal talay mərte aramızdan alıp ta ketti ğoy.
Bir küni kezek mağan da keledi. Osınıñ bərin köre turıp, bile turıp,
qalay ğana ömir süruge boladı eken?! Mine, ğajap dep osını ayt!»
Barlıq adamğa ton ajal üreyiniñ tabiğatın öz tuındılarında
meylinşe senimdi etip körsete bilgen jazuşılardıñ biri Alfons Dode.
Ol öziniñ bir dosına jazğan hatıñda ağınan jarılıp, bılay depti:
«Osı bir ajal üreyi özegimdi örtep bitti. Qanımdı qaq qıldı. Janımdı
jay taptırmay qoydı. Əsirese, pəter auıstırğanda zərem ketedi. Jaña
üyge köşip kelgende tabaldırıqtan attay bere-aq jaman oyğa kelem: men
ölgende tabıtım osı üydiñ qay jerinde turadı eken dep közimmen
bölmelerdiñ işin tintkilep, tabıt qoyuğa ıñğaylılau degen jerdiñ bərin
dereu qarap, körip şığam».
Viktor Gyugo öz üyine qonaqqa kelgen ataqtı adamdardıñ bərine
mindetti türde tek jalğız ğana saual beredi eken. Jazuşı öz qonağına
qiıla qarap otırıp: «Siz, sirə, ajalım jaqındap kele jatır dep
üreylenbeysiz be?» — dep suraytın bolğan. Sonda əlgi qonaqtardıñ bəri
şetinen: «Qorqam» yaki «Qattı qorqam», — dep jauap qatqan eken.
Bul atalğan jazuşılardıñ bəri ölim emes, ömirdiñ ulılığın bükil
əlemge paş etken jandar. Olar tılsım ajal üreyin jasırmay beyneleu
arqılı bizge ömirdi san türli qırınan körsetedi. Ömirge degen
qüştarlığımızdı arttıra tüsedi.
Mine, kördiñ be, Gauhar! Ajal üreyi barlıq janğa tən tabiği qasiet
ekenin endi uqtıñ ba? Meniñ osınday kürdeli, neyrohirurgiyälıq
operatsiyä aldında onşa- munşa qobaljığanımdı sen qorqaqtıq dep
oylama. Munıñ bərin sen durıs tüsinsin dep ədeyi əñgimelep otırmın.
Qazir boyımda qorqınış sezimi barın senen jasırğım da kelmeydi.
Biraq ürey seziminiñ jetegine erip kete beretindey-aq küyreuik, bos
belbeu emespin. Bügin jımısqı sezimderden göri, aqıl-parasatqa
köbirek erik beru kerektigin bilem.
Endi birneşe minuttan keyin meni operatsiyä stolına alıp ketedi.
Soñğı minuttarımda ne istesem eken? Sağan hat jazıp qaldırsam ba
eken, Gauhar? Ülgirem be? Joq. Keşeli beri bul qalay oyıma kelmegen?
Biraq ne dep jazam? Men aytatın nərseniñ bərin öziñ-aq biletin
siyäqtısıñ ğoy, Gauhar. Balalarımızdı jaqsı adam etip tərbieleu
kerektigin menen jaqsı sezesiñ. Biraq olardı renjitpeşi. Esi bolsa öse
kele bərin özderi- aq tüsinedi. Əyteuir jasıtıp alma. Jasıq adam —
jartı adam. Ekeuinde jönge salu üşin bir-eki şapalaqtap jiberip edim.
Soğan qazir ölerdey ökinip otırmın Al, öziñe ne demek edim? Qolıma
qalam alıp qanşa oqtalsam da, bəribir sağan eş nərse jaza almadım.
Aytar oyım köp siyäqtı edi. Biraq qağazğa tüsiruge arzitınday pikirim
joq bop şıqtı. Nege?
Adam qaşanda qiyälğa bay, sözge kedey demekpin be? Joq Oy eleginen
ötken sözderdi ğana adam sırtqa şığaradı. Əytse de, eşbir kirşiksiz,
appaq qağazğa tek tereñ oydıñ tüñğiığınan terip alınğan marjan
sözderdi ğana jazuğa bolatın şığar degen pikirge keldim. Al, onday söz
mende joq siyäqtı bop turadı
Onıñ üstine, hat jazıp qaldıru — operatsiyädan tiri kalatınıma
senbeu degen söz ğoy. Al, men tağı da talay jıl baqıttı ğumır
keşetinime imanımday ilanğım keledi. Mine, jan jüregim soğan
kədimgidey nanıp ta tur. Onda nesine sağan hat jazam, Gauhar? Tipti ol
jöninde oylanudıñ özi Uyat emes pe?
Sonda qazir ne isteuim kerek? Operatsiyä bölmesine əketer aldındağı
eñ soñğı minuttarın basqalar qalay ötkizetinin bilgiñ kele me? Onı da
künde körip jürmin. Aytayın.
Bul özi operatsiyäğa tüsetin adamnıñ ömirindegi eñ auır, aqıretminuttar deuge boladı. Mundayda sağat tili bir nükteden tapjılmay,
melşiip toqtap qalğanday boladı. Ər minut uaqıttıñ özi məñgi-baqi
tausılmaytınday sumdıq uzap ketedi.
Mine, sol azapqa tolı soñğı minuttardı neğurlım tezirek,
jeñilirek, janğa jara salmaytınday etip ötkizip jiberu üşin ərkim ər
türli «ədis» qoldanadı.
Keybireuler eñ soñğı minuttarın öziniñ otbasımen, bala-şağasımen
əñgimelesip turıp ötkizgendi unatadı. Osınday qiın-qıstau, almağayıp
sətterde eñ jaqın adamdardıñ janıñda bolğanğa ne jetsin. Bul öoñilge
zor demeu ğoy. Biraq munıñ jaman jağı da bar. Közben körip turğan soñ
olardı qiıp tastap, birden operatsiyäğa ketu sumdıq qiın boladı eken.
Jaqında bir egdeleu er kisi jigit bolıp qalğan balasımen operatsiyä
aldında osılayşa qoştasıp turıp jüregi qısılıp, esinen tanıp
qaldı.
Operatsiyäğa tüsetin küni öziniñ jaqın tuıstarın auruhana mañayına
jolatpay, tek eñ jaqın dostarın şaqırtıp alatındar da bar. Bular
köbinese dostarımen birge ötkizgen qızıqtı küñderin, bastan keşirgen
külkşi oqiğaların bir-birine aytıp, soñğı minuttarda məz-meyram bop
masayrap külip jatadı eken. Bul «ədistiñ» de bir kemşiligi bar. Səl
iştey qobaljıp, qorqıp turğanıñdı əlgilerden bireu-jarımı sezse-aq
körer közge bərine mazaq bolasıñ. Keyde olar özderinşe «qamqorlıq»
jasağan bop, barşa jurttıñ közinşe sağan «qorıqpa» dep keñes bere
bastaydı. Özi üreyi uşıp turğan nauqasqa budan artıq qiyänat jasau
mümkin emes.
Bizben körşiles palatada bir jigit jattı. Eşkimmen aşıq-jarqın
söylespey, özinşe oqşau jüretin, tımırsıqtau adam köringen edi. Ötkir
közderin adamğa qadağanda öñmeñiñnen ötip kete jazdaydı. Ne kerek, sol
jigit eñ soñğı minutına deyin palatada özimen birge jatqan
nauqastarmen şahmat oynap otıra berdi. Onı operatsiyäğa alıp ketuge
dərigerler kelgende oyın əli bitken joq edi. Əlgi jigit özimen şahmat
oynap otırğan kisige juan dausımen buyıra söyledi:
— Ey, mına pozitsiyänı buzbay, şahmat taqtayın küyinde alıp qoy. Men
qaytıp kelgen soñ oyındı jalğastıra beremiz. Sen meni udayı jeñip
keldiñ. Biraq tübinde men seni bir ret jeñbey qoymaymın! — Bul sözdi
ol özin jügirtek-arbağa jatqızıp, operatsiyä stolına əketip bara
jatqan eñ soñğı minutta ayttı. Dausı mığım, asa senimdi bop estildi.
Meniñşe, eñ mıqtı, jüykesi berik jandar osılar bolsa kerek. Olar
auır minuttarda eşkimniñ koldap, qolpaştauın, demeuin, müsirkeuin
qajet etpeydi. Qanday dauıl soqsa da, qasqiıp jalğız özi qarsı turuğa
əzir.
Al, men şe? Meniñ ne istegenimdi bilgiñ kele me? Mine, operatsiyänıñ
bastaluına on bes minut qaldı. Men əli kitap oqıp jatırmın. Uaqıt
ötkizu üşin emes. Budan üş-tört kün burın osı bir kitap qolıma tüsip
edi Bastağan kitaptı ayaqtap şığu kerek qoy.
Aqırına deyin oqıp ülgerem be, joq pa? Mümkin, ülgerermin. .
Osınday auır minuttarda serik bolğan qanday kitap deysiñ ğoy. Bül
özi qanşa ret oqısañ da, qayta-qayta qolğa ala bergiñ kep turatın
ğajayıp bir jır-dastan. Erlik dastanı deuge boladı. Qiın-qıstau
sətterde oqu üşin jazılğan siyäqtı.
Bul — Voyniçtiñ atışulı «Bögelek» romanı. Teginde, ajaldı
tərik qıp, ölimdi mensinbeytin, jaujürek jannın sağın sındıru
mümkin emes eken ğoy. Adamnıñ janı bolattan da berik pe dep
qaldım.
Mine, araylap altın tañ atıp, külimdep kün şıqqan sətte. Arturdı
qarañğı qapastan jarıq düniege, aulağa şığardı. Joq. Künniñ janğa
şipa, dertke dəru şuağına bölep, rahattandıru üşin emes, qayta sol
tañğı şapaqqa ğaşıq, qüştar jan Bögelekke künniñ nurın məñgi-baqi
körsetpey qoyu üşin — onı atıp tastau üşin dalağa alıp şıqtı.
Künniñ közi külimdep köringen sətte ğana Bögelek öz duşpandarımen
betpe-bet uşırastı. Jauların körgen boyda-aq qaytadan zığırdanı
qaynap, jigerlenip ketti. Endi ol küreske taysalmay şığuğa əzir edi.
Basqalar siyäqtı ol özin atar aldında közin oramalmen baylatqan joq.
Aranday auzın aşqan jalmauız ajaldıñ jüzine qaymıqpay,
tik qarap ötkisi keldi ömirden. Bir top soldat oğan qarap mıltıq kezep,
«atıñdar» degen kaharlı buyrıqtı kütip, melşiip tur. Ömirinde tauı
şağılıp, tauanı qaytıp körmegen er jürek jigit öz jendetteriniñ
aldında eñsesin biik ustap unjırğasın tüsirmey, ajaldı mensingisi
kelmey, özine qaru kezegen soldattarğa, şayday aşıq aspanğa külimsirey
qarap tur. Ne degen qaysarlıq deseñizşi!
Mine, «Men de öz nauqasıma, ajal üreyine naq osınday öjettilikpen
qarsı tura biluim kerek» degen oy keldi. Qayratı qara tastay qaysar
janğa iştey tağzım ettim. Tap qazir mağan jetispey turğan qasiet te osı
tabandılıq, öjettik ekenin jan-jüregimmen sezdim. Osı bir janıma
jaqın qaharmannıñ ör minezi, təkapparlığı tabanda-aq meniñ de
boyımdı şiratıp jibergendey edi.
Sol sətte bir aqınnıñ mınaday öleñ joldarı özinen- özi oyıma kep
orala berdi: Janbırdıñ tamşıları jer şiratar,
Tağdırdıñ kamşıları er şiratar.
...Jer emes tamşıdan soñ jatsa
ezilip, Er emes qamşıdan soñ
ketse üzilip*
Ras, qanıpezer jendetter Bogelekti öltirdi. Biraq qaysar jan
jeñilgen joq. Ajaldı moyındamay, ölimdi mensinbey ketti. Öziniñ ajal
üreyinen əldeqayda joğarı turğanın, əri məñgi-baqi sol ölimnen eñsesi
biik küyinde qala beretinin dəleldep ketti.
İə, ol biik maqsat, asqaq arman, izgi murattar jolında özin qurban
etti. Biraq ömirdiñ qiın-qıstau ötkelinde boyına medeu, janına demeu
izdegen ərbir adamğa sol bir ot jürekti jigittiñ qaharmandığı önege emes
pe?! Demek, tağdırdıñ qamşısınan qaymıqpagan qaysar Bögelektiñ
ruhı bügin meni de qoldaytını haq qoy.
Ras, bügingi operatsiyäda ömir men ölimniñ qaysısı jeñeri əzirşe
beyməlim. Əytse de, meniñ ömirden ümit üzgim kelmeydi. Tiri
qalatınıma, professor qolınıñ jeñildigine, özimniñ kulan taza
sauığıp, qatarğa qosılıp ketetinime, öziñe əli de talay-talay
kuanıştı künder sıylaytınıma, eki birdey ulımnıñ aldında əkelik,
elimniñ aldında azamattıq borışımdı qalayda öteytinime kəmil
sengim keledi. Basıma bult aynalsa, janımda seniñ bolatınıña
imanımday ilanğım kep tur, Gauhar,
Mine, meni operatsiyä stolına əketuge dərigerler keldi. Naq sol sətte
jalğız seniñ beyneñ ğana qarañğı tüngi jarıq juldızday arman
aspanında jarqırap turdı. Sol jalğız juldız tap kazir ömirge degen
ümit səulesin meniñ jan-jüregime ayamay quyıp jatqanday edi.
Mine, operatsiyä bölmesine əketip
baradı... 7
Qalkaşım, men tirimin,
qatardamın, Ömirimniñ tağı
kördim atar tañın. Ajalmen
ayqastım da ölmey qaldım,
Bar eken əli meniñ tatar dəmim,
— degen joldardı Əbdilda aqın meniñ dəl osı səttegi köñil- küyimdi
bildiru üşin jazğan siyäqtı.
Bir rauayatta narkozdan oyanğanday boldım. Özime-özim kelip, esimdi
jinay bastasam kerek. Közimdi aşsam öz palatamda jatır ekem.
«Tirimin, elmey, operatsiyädan tiri şığıppın ğoy». Eñ aldımen
oylağanım osı boldı. Əyteuir tirilerdiñ qatarındamın.
Basqa jağın oylanıp, tolğanuğa qazir murşam da joq. Oylağım da
kelmeydi. Eñ bastısı
— tirimin, Gauhar.
Bar sezgenim — tınısım tarılıp, bireu alqımımnan qılğındırıp
turğanday-aq aua jetpey, demikken üstine demige tüstim. Qanım keuip,
auzımnan demim ot bop şığadı. Erinderim kebirsip, bir-birine jelimdey
jabısıp kaptı. Tilim auzıma sıymay, tañdayım qaqırap, şöldep
baram
Esimdi jiğan alğaşqı sekundta-aq özime de beyməlim bir düley küş
meni jan tılsımğa takap, qas qağımda əñki- təñkimdi şığarıp
jibergendey edi. Birese şala-şarpı esimnen tanıp, talıqsıp, birese
özime-özim kelip, janım jarğa tayanıp, barıp-kelip jattım.
Qazir künniñ qay mezgili eken dep oyladım Kündiz be, əlde tün işi
me? Qanşa tırısıp baqsam da közimdi aşuğa dərmenim jeter emes.
Kirpikterim quddı şoyınnan qüyılğanday zil batpan bop, auırlap
ketipti. «Pəlenşeniñ qattı auırğanı sonday, beyşaranıñ kirpik qağuğa
şaması kelmey jatır», — degen siyäqtı sözderdi talay mərte estigem.
Biraq adam bası auırmay, baltırı sızdamay jürgende munday sözdiñ
tereñ tamırına onşa üñile bermeydi ğoy. Mümkin, onısı dürıs ta
şığar. Sau-salamat jan qaydağı-jaydağı jımısqı oylarğa berilip,
basın katırıp neğılsın.
Əytse de, jauırınınan jel ötip, azap-beynet şegip jatqan nauqas
adamğa kirpik qağudıñ özi şınında da müñ eken. Qañtardağı muzday
siresip qatıp qalğan jansız kirpikterdi bir ret qana terbep jiberu
üşin sonşa köp küş-jiger kerek dep kim oylağan, sirə.
Közimdi aşa almay diñkem qurıdı. Jan dərmen qıp jatıp, aqırı
bir kezde közimdi aşıp alğanday boldım- au. Biraq endi janarım
jabılmay qinadı. Kirpik qozğalmay, melşiip qalsa bar ğoy, ölgen
qoydıñ közindey baqırayıp turğan qos janar quddı bireu tuz quyıp
jatqanday duıldap aşıp ketedi eken.
Palatanıñ işi ala köleñke tərizdi. Qalıñ tumandı künderi aynalatöñirek osılayşa buldırap, küñgirt tartıp, emis-emis qana sağımdanıp
körinedi. Əlde keşki apaq- sapaq aqşam şak pa eken?
Bükil denem küyip, janıp baradı. Barşa əlem alaulap örtenip
jatqanday bop ketti. Tipti mınau üstimdegi jup- juqa jamılğış ta
deneme şoqtay tiedi. Auzımnan şıqqan demime deyin ot-jalınğa
aynalıp ketken siyäqtı.
Közime şalınğan nərseniñ bəri — esik te, tereze de, palatanıñ tört
qabırğası da, Aqılbek pen Qaysar jatqan kereuetter de döñgelenip,
şır köbelek aynalıp tur bop şığadı. Narkoz tarqarda adamnıñ bası
aynaladı deuiş edi. Sol şığar degen oy keldi.
Qulaqtarım şıñıldap, palatanıñ işi jan-tözgisiz u- şu bop
ketkendey. Beyne bir jüzdegen ustalardıñ balğa, tösteri dəl meniñ
jastığımnıñ astında üzdiksiz soğılıp turğanday. Oqtın-oqtın şañşuñ dauıs şıqqanday boladı. Men mına küyimde eş nərseniñ anıqqanığına köz jetkize almasımdı sezdim.
Munıñ bəri azdıq qılğanday-aq belgisiz bir zil batpan salmaq
üstimnen basıp, janımdı janşıp, eñsemdi eze tüskendey edi.
Əyteuir esimdi jiğalı beri köñilge demeu qılğanım: «Tiri qappın
ğoy» degen jalğız oy boldı. Osı oydıñ özi- aq mağan jandı janitın
qudirettey əser edgi. «Eñ bastısı — tiri ekenmin! Endigi qiındığına
qalayda tozu kerek» dep tüydim.
Tözbegende qaytesiñ? Basqa tüsse, baspaqşı. Əytse de, adamnıñ janı
siri eken ğoy.
Mundayda tən azabı men jan qasiretine şıday almay küñirene
küyzelip, baybalam salıp jüretinder de boladı «Öldim-taldım,
qütqarıñdar!» — dep bajalaqtap, bezek
qaqqanda jurttıñ bərin ayağınan tik turğızadı. Əsirese, tuğantuısqandarı qattı əbigerge tüsedi
«Bas jarılsa, börik işinde» dep dımıñdı şığarmay, iştey tas-tüyin
bop, qarısıp jata beru de jeñilemes. Mundayda adam qayta ahlap, uhlep,
jii-jii kürsinip alıp, muñın şağıp jılap jatsa, azabı azayğanday,
boyı jeñildegendey seziledi eken.
Əyteuir ağıl-tegil bop jılap alğıñ kep turadı. Biraq biz munday
sezimdi parasatqa jığıp bergendi jön köremiz ğoy. Sonday jılauıq
sezimge berilmey, tek sanağa ğana moyınsunıp, sırtqa sır şaşpay
jatqan jandardı jurt: «Tözimi temirden jaralğan eken» dep aspanğa
şığara maqtaydı emes pe? Mundaylar basına tüsken azaptıñ bar
salmağın jalğız özi köteruge tırısadı. Tiri janğa, eñ jaqın adamına
da muñın aytıp, şeşilmeydi. Sırtqa sır bermeydi.
Biraq tauday tauqımetti, jan tözgisiz azap-beynet pen zəbir-japanı
sırtqa şığarmay işke bügip qaludıñ keregi ne? Özgelerge tözimdi adam
bop körinu üşin be? Əlde: «Men mına jılap-sıqtap jatqan jandar
siyäqtı emespin, obasta basqaşa, bulardan göri berikteu jaralğanmın»,
— dep ötirik aytu üşin kerek pe?
Odan göri işine beriik bop qatıp, janın jauratıp jatqan muñ-zarın
köz jasımen jusa da sırtqa şığarıp, az da bolsa boyın jeñildetip
alğanı jön emes pe? Mundayda ağıl-tegil jılap, tas bop qatqan köñildi
azdı- köpti jipsitip, juasıtıp alğannıñ nesi ayıp?! Iştey qayğıdan
qan jutıp jatsa da, tisin tisine qoyıp, sırtqa sır bermey, kölgirsip
jüretin jandardı jaqsı adam deuimiz kerek pe? Əlde işine inedey sır
bükpey, öziniñ işekqarnın aldımızğa aqtarıp salıp, dostarınan tipti
köz jasın da jasırmay, ağınan jarılğan adamdı maqtauımız kerek pe?
Köz jası ərqaşanda əlsizdiktiñ belgisi me?! Al, qatıgez minez —
batırlıqtıñ nışanı ma? El basına kün tuğanda jau jürek qaharman
da, jurtpen birge qabırğası qayısıp, bir sətke et jüregi eljirep,
közine jas aladı emes pe?! Bükil eldiñ özegi borday ügilip, qanttay erip,
kəri-jas küñirene jılap jatqanda tük bolmağanday iş merezdenip, tipti
külip jüretin qoyan jürek qorqaqtar, ölekse izdegen qorqaular da boladı
ğoy
Ərine, basqa tüsken qayğı-qasiretke birjola berilip ketu de jaqsı
emes şığar. Səl nərsege malma tımaqtanıp, boyındağı alaulağan
ınta-jigerinen ayrılıp qaludıñ nesi mərtebe! Əytse de, közine jas
alğannıñ bərin jasıq deuge de auzım barmaydı Meniñşe, temirdey
tözimdilik pen bolattay beriktiktiñ tamırı biz oylağannan göri
əldeqayda tereñde jatır.
Burınğıdan da beter demigip, tandırım kebe tüsti. Su
surayın desem söyley almaymın. Jağım tas bop qarısıp qalğan.
Qanşa tırbañdasam da ne ayağımdı, ne qolımdı qimıldata alar
emespin. Meniñ erkime bağınbaytın ayaq- qoldarım bılq etpey jatır.
Nege?
Endi özimniñ şarasızdığıma qorlığım kelip, dərmensizdigime jan
jüykem bosap ketti. Sol sətte öksip- öksip jılap alğım keldi. Biraq
mağan qasarısqanday köñilim tas kereñ bop, bir mızğımay siresip qaptı.
Janım jipsir emes.
Bərinen de adamnıñ közinen oñaylıqpen jas şığa qoymağanı qiın
eken. Munday sumdıqtı kim körgen! Bireuler qattı qayğı-qasiretke
duşar bolğanda auıl kariyäları.
«Meyli jılasın, boyın bosatsın, tartınbay egilip, şerin tarqatın
alsın. Əytpese iş qusa bop, dertke şaldığıp qaladı», — dep jatatın.
Osı sözdiñ janı bar ma dep qaldım. Mundayda adamnıñ jan jüykesi
bosap, ağıl- tegil jılap alsa-aq iştegi zapıran-qayğı köz jasımen
sırtqa ketkendey boyıñ jeñildep sala beredi eken. Əyteuir özim talay
ret söyttim.
Men köpke deyin qatıp qalğan qara tastay melşiip, eş nərsege
işim jılımay, jarıla almay, iş merezdenip, melşiip jata berdim.
Ənşeyinde səl nərsege borday üpletin köñilim endi məñgi-baqi
jipsimeytin muzday bop semip qalğan siyäqtı.
Sol bir sətte mağan jurttıñ bəri közime külip, sırtımnan
tabalap, şoq-şoq dep turğanday körinip ketti. Sonı oylağanda iş
qazanday qaynap, özimdi-özim tuñğış ret əlemdegi eñ dərmensiz,
beyşara jan sezindim. Biraq sol arada janarıma lıqsıp kep qalğan
köz jasın köktemgi jauınday nöserlete tögip-tögip jiberuge
dərmenim kelmey, ızağa bulığıp, iştey küyzele berdim.
Şirkin-ay, köz jasın köl qılıp, meyiri qanğanşa egil- tegil eñirep
alğan adamnıñ armanı joq şığar dep te oyladım. Közimnen jas
parlasa-aq eñsemdi ezip bara jatqan azap-dozaqtan qutılatınday bop
turdım. Ter qısqanda səl jipsiseñ de tınısıñ keñip, boyıñ jeñildep
qaladı ğoy. Adamdı uayım qıssa da solay bola ma dep qaldım. Biraq
bügin juregim, sirə, busanar emes.
Basım zar qaqsap, alıp baradı. Jurttıñ bəri jabıla meni tüye
bas qılıp, jan- jağımnan üzdiksiz toqpaqtap, miıma şege qağıp
jatqanday zırqıraydı. Qulaqtarım sumdıq qattı şıñıldap, tük
estir emespin. Közderim qarauıtıp, oqtın-oqtın tük körmey qaladı.
Tamağım qaqırap, qañsıp baradıñ Janıma qattıraq batqanı
da osı boldı. Erinderim beyne bir-birine şañdıp tigip
tastağanday-aq qıbır eter emes. Tilim de tañdayıma jabısıp
qalğan tərizdi.
Endi ğana añğardım. Erinderim emes, jaq süyekterim aşılmay,
ayqasıp, tas bop qarısıp qalğan eken. Bul küyimde meniñ bir tamşı da
su urttay almasım ayqın edi. Su işpek tügili, bul qalpımda şöldedim
dep ayta da almaymın ğoy.
Tas-tüyin bop siresip qalğan jağımdı qalay aşarımdı bilmey, delsal küyimde, eseñgirep jata berdim. Bükil denem, barşa jüyke
tamırlarım tas-tüyin bop tartılıp, saqiıp qaptı. Tek işmde
jigisimey jatqan müz erip, auır azaptan tuğan boydağı qatıgezdiktiñ
ızğarı səl-pəl tarasa ğana eljirer edim. Ol üşin köñildi bosatıp,
jılap- jılap aluım qajet. Biraq sonıñ özi de qazir qolımnan kelmey,
diñkem qurıp, amalım tausılıp tur ğoy, Gauhar' Bağanadan beri
qasımda otırğan büldirşindey, jap- jas medsestra qızğa közimmen
meñzep, stol üstindegi su quyılğan grafindi körsettim.
Şaması, oqudı biıl ğana bitirip kelse kerek. Meni tüsine almay,
soñısına özi qısılğanday qipaqtap qaldı. Mağan birdeme degendey
boldı. Biraq əli qulağım eşteñe estir emes.
Men de qasarısqanday közimdi grafinnen almay, soğan tesilip qarağan
küyimde jata berdim. Bir sət men qarap jatkan jaqqa kezdeysoq közi tüsip
ketti de, «ə, uqtım» degendey ol öziniñ tüsingenine quanıp qaldı.
Asıqpay basıp, palatadan şıqtı da, bir jaqtan staqan men şəy qasıq
əkeldi. Söytti de, erinime bir qasıq su tamızdı.Biraq su auzıma barmay
sırtqa tögilip berdi «Nege işpeisiz? Su surağan joqsız ba?» degendey
kız mağan añtarıla qaradı. Bir tamşı su urttaudı aspandağı armanday
körip, qanım qaq bop jatqanın mına qız qaydan üqsın!
Sol sətte bizdiñ palatağa kezekşi dəriger kirip keldi. Süñğaq boylı,
at jaqtı, qoyu qara şaştı, ak quba jigitti munda tanımaytın adam
joq. Ol — neyrohirurg Professordıñ eñ jaqın köretin kömekşisi.
Bul jigit turalı öziñe aytıp edim ğoy. Atı
— Meyman Söziniñ əzil-şının ajıratu qiın. Səl qıljaqbastau ma dep
qalasıñ.
Mine, qazir de səl ezu tartıp, külimsiregen küyinde menen köz almay,
quaqılanıp tur.
Onıñ mına türine qarağanda mağan sonşama küyip-pisetindey tük te bola
qoyğan
joqsiyäqtı «Bir-eki kün şıda, sosın öz ayağıñmen şapqılap ketesiñ»
dep turğanday edi Meyman Köjekov.
Al, meniñ kün uzakqa su surap jatqanımdı ol aytqızbay-aq uqtı.
Nege su urttamay, qinalıp jatqanımdı da jazbay tanıdı. Şaması,
operapiyädan soñ tura mağan uqsap, jağı qarısıp qalatındardıñ
talayın burın da körgen-au dep oyladım.
Dəriger qasıma, kereuetke otırdı da, süyriktey up- uzın
sausaqtarımen betimdi uqalap, qarısın qalğan jaq süyekterime massaj
jasay bastadı. Jan salıp, jartı sağattay əurelendi-au. Biraq bul
əreketinen eşteme önbedi Siresip kalğan jaq süyekterim bılq eter emes.
Tura sol sətte palatanıñ esigi aşıldı da. Meyirkül apay kirip keldi.
Bul kisiniñ qanday adam ekenin bilmeysiñ ğoi sen, Gauhar. Ol özi osında
köpten beri feldşer, yağni medsestra bop isteydi eken. Bizder siyäqtı ol
süyek pen etten emes, meyirim men ıqılastan jaralğan ba dep qalasıñ.
Aurularğa dəri ğana emes, dərmen de beretin medsestranıñ bəri dəl osı
kisidey meyirban bolsa ğoy, şirkin.
Külli auruhanadan oğan riza emes jandı izdep tabu qiın şığar.
Qaytsem nauqas adamnıñ köñilin jadıratam dep, janı qalmay qurday
jorğalap, bəyek bop uşıp- qonıp jürgeni. Tikeley mindetine
jatpaytın, san qilı, usaq-tüyek isterdi de, tittey de janı keyimey,
erteli-keş bir tınbay, tıypıñdap jürip tındıra beredi.
Özdiginen jürip, tura almaytın nauqasqa bir staqan şay əkep bere
salu yaki onıñ terlep jatqanın körse köylegin auıstırıp kigize salu,
aşıq qalsa üstine körpe jaba salu — bir qarağanda op-oñay is siyäqtı
ğoy. Biraq adam tört tağandap, tırp ete almay jatqanda osınıñ özi muñ
bop qaladı eken. Meyirkül apay sonı jan-jüregimen sezetin siyäqtı
körindi mağan. Sonday janıñ qinalğan sətterde aytqanıñdı eki etpey,
tittey de qinalmay, qabaq şıtpay qol uşın beruge qaşanda əzir.
Meyirkül apaydı bir körgende-aq eriksiz jaqsı körip ketesiñ.
Bul kisi jer ortasınan asıp qalsa da əli künge jalğız bastı eken.
Özine bir türli janım aşidı. Jas kezinde bir jigitke ğaşıq bolıp,
ğumır boyı sonı kütip ötipti desedi. Jaqında sol «jigittiñ» kim
ekenin de sezip qaldıq. Alğaşta senerimizdi de, senbesimizdi de bilmey
jağamızdı ustadıq. Bul qupiyänı tek bizdiñ palata ğana biledi. Əlgi
«jigit» kim deysiñ ğoy? Aqılbek ağa eken. Bül öz aldına bir jırdastan.
Auruhanadan tiri şığıp, üyge barsam öziñe bərin büge-şigesine deyin
əñgimelep berem, Gauhar.
Al, qazir sol Meyirkül apay meniñ bas jağımda iluli turğan appaq
oramaldı alıp, mañdayımnan şıp-şıp şıqqan muzday terdi sürtip
jatır.
Ol tek meyirimdi analarğa ğana tən ıqılaspen beyne- bir səbiin
əldilep otırğanday- aq emirenip, jibektey jumsaq alaqanımen
mandayımdı sipay bastadı. Mına ayalı alaqandar meyirban anamdı
közime elestetip jibergendey boldı.
Sol-aq eken, köñilim öksip, işi bauırım eljirep, közimnen
qalayşa ıstıq jas şığıp ketkenin özim de sezbey qaldım. Üntünsiz, egile jıladım.
Betimnen ayğız-ayğız bop, sorğalap jatqan köz jasımdı
eşkimnen jasırğım da kelgen joq. Közimnen jas parlap aqqan sayın
boyımdağı zildey auır qasiret jügi jeñildep, tınısım keñip bara
jattı.
Birte-birte denem sergip, buın-buındarım burınğıday sirespey,
bosañsıp qalğanın iştey sezdim. Əzer-məzer degende aqırı auzımdı da
aştım-au əyteuir. Birinşi aytqanım
«su!» degen söz boldı.
Meyirkül apay empeleñdep barıp, grafindegi sudan staqanğa quyıp
aldı da, şay qasıqpen meniñ auzıma tamıza bastadı. Oymaqtay ğana
qasıqpen bergen nəri öñeşime jetpey-aq quddı qumğa quyılğan suday
zamatta qañsıp qalğan erinderime siñip ketip jattı. Auzıma su quyğan
sayın şölim qanudıñ ornına, qayta burınğıdan beter añqam keuip
jalana tüstim.
Al, jañağı jas qız qolına şpritsti ustağan küyinde añ-tañ bop
qaptı. «Qanday siqırıñız bar?» degendey Meyirkül apayğa añtarıla
qaraydı. Tas kereñ bop bitip qalğan qulağımnıñ tığını özinen-özi
aşılıp ketkendey boldı. Jurttıñ bəri sapıldap öoylep jatır eken.
Dəriger jigittiñ jas medsestrağa qarap: «Bul — adam emotsiyäsına
baylanıstı qubılıs», — degenin estip qaldım.
Keşeli beri ne bop, ne qoyğannıñ bərin jañağı dəriger jigitten
estip bildim. Operatsiyä bes sağat otız minutqa sozılıptı. Narkozdıñ
küşimen on eki sağattay uyıqtasam kerek. Professor operatsiyädan keyin
meni jüregi mıqtı, ökpesi taza eken dep maqtaptı. Biraq basqa eş nərse
aytpaptı. Demek, men öz ayağıma minip kete alam ba, joq pa, mına
qoldarım nege qimıldamay qalğan degen saualdarğa tek professordıñ
özi ğana jauap bere aladı degen söz.
Endi ne de bolsa sonıñ keluin kütuim kerek. Düniede tağatıñ
tausılıp, sarğayıp kütken jaman. Mundayda uaqıt ta ötpey qoyadı ğoy.
Belge soqqan jılanday jandalbasağa tüsip, kireleñdep jatsam da
tiri qalğanıma iştey şım-şımdap quana bastağan siyäqtımın. Əlginde
ğana dünie-töñirek töñkerilip keterdey bop, aynalanı tım-tırıs üreyli
beyuaq qarauıta qaptap alğan edi. Endi sonau köz jetpes qiırdan ömirge
degen ümit otı sığırayıp, jılt ete qalğanday boldı. Biraq osı əljuaz
jarıq bireu-jarım üp dese-aq jalp etip öşip qalatınday ölimsirep qana
janıp tur. Şıqpa janım, şıqpa dep, ömirdiñ etegine tırnağımnıñ
uşı zorğa ilinip jatqanda sol sığırayğan ümit otın bayqamay söndirip
aludan qauipti nərse joq ekenin jan jüykemmen sezdim. Sondıqtan:
«Professor operatsiyädan keyin men jöninde ne ayttı, meniñ ayaq-qolım
nege jansız?» dep qasımdağı kisilerden de surağam joq. Ol turalı
jañağı dəriger jigitke de, medsestrağa da, Meyirkül apayğa da auız
aşpadım. Öytkeni bireu anıq-qanığına jetpey-aq tüyeden tüskendey
qıp, düñk etkizip qoyıp qalsa, ayıqpas auruğa uşıraytınday bop,
əldeneden sekem alğanday elegize berdim. Mümkin, aşı şındıqtı
esituge jüregim daualamay jatqan şığar. Bilmedim. Əyteuir nede bolsa
professordıñ öz auzınan esituge bekem bel budım.
Basımnıñ zırqırap, omırtqamnıñ qaqsap auırğanı üdey tüspese,
bir sətke de basılar emes. Sodan ba? Əyteuir qara terge malındım.
Borşa-borşam şıqtı. Üstimdegi jeyde men körpe əp-sətte malmanday
su bop şığa keledi. Olardı ər jartı sağatta auıstırıp jatır. Tipti
adamnıñ denesinde sonşama kögi su boladı degenge senu qiın siyäqtı.
Mañdaydan şıp-şıp şıqqan monşaq-monşaq ter üzdiksiz betimdi
juıp, ağıl- tegil qoynıma quyılıp jatır.
Əldekim meniñ qol sağatımdı jastığımnıñ janına, mağan
körinetindey etip qoyıp ketipti. Jañağı medsestra qız şığar. Əyteuir
uaqıttı bilip jatatın boldım.
Professordıñ palatalardı aralaytın mezgili de jaqındap kaptı. Ne
deydi eken ol?!
«Bərin operatsiyädan soñ aytam», — dep köptegen saualıma jauap
bermegen edi. Qazir boyımdı bir-birine qayşı keletin eki türli sezim
bilep alıp, meni ekeui eki jaqqa tartqılap jatqanday körindi. Biri
mağan: «Osınday kürdeli operatsiyädan tiri qalğanıña, mına jarıq
dünieni tağı da körgeniñe quan, baqıttı ekensiñ, Erjan» dep turğanday.
Ekinşisi: «Erjan, endi sen jer basıp jüre almaytın meşel şığarsıñ.
Əytpese ayaq-
qolıñ nege qimıldamaydı? Onday ğarip tirşiliktiñ keregi ne
sağan?!» dep sıbırlap jatqanday.
Şınında da, öz ayağıma qaytıp mine almay, meşel bop, jer sipalap
qalsam qaytem?!
Osını oylağanımda oqıstan bireu qoynıma jılan salıp
jibergendey tula boyım titirkenip ketti. Öz oyımnan özim şoşıp
eseñgirep qalğanday edim. Eki ayağınan birdey ayrılğan mügedek
jandardı bir sətke köz aldıma elestetip körgim keldi.
Eki janında biik eki döñgelegi bar besik-arbağa mingen mügedek
jandardı künde körip jürmiz ğoy, Solardı uşıratıp qalsam-aq tabanda
işi-bauırım eljirep, köñilim qattı qülazıp ketedi, Nege? Mümkin,
olardı iştey ayaytın şığarmın,
Biraq olar eşkimniñ müsirkeuine muqtaj emes, Oğan osı auruhanağa
tüskeli beri əbden közim jetti, Köringenge emetayı ezinip turatın küyrek,
borbas jandardı ölerdey jek köredi olar, Qaytpas qaysarlıqtı, bir
bettilikti, tabandılıqtı qurmet tutadı
Tozaq otınan ötip kelgen bul mügedekter ömirdiñ qadirin, tirşiliktiñ
bağasın tört müşesi tügelderdiñ qay- qaysısınan da artıq biledi, tereñ
sezinedi. Özderine ayauşılıq sezimin bildirip, esirkep, müsirkep
jatqandı jaqtırmaydı olar. Munı kemsituden kem körmeydi. Erteñ
mağan da bireulerdiñ janı aşıp, «alda beyşara-ay» dep tursa qaytem?
Küni burın degbirimdi qaşırıp, özimdi-özim iştey jep tausılğannan
ne payda? Eñ durısı — eş nərse oylamau. Biraq munıñ özi tek aytuğa
ğana oñay eken. Əytpese köñiline Uya salıp alğan jımısqı oy-pikirlerdi
jürekten julıp tastau qaydan jeñil bolsın.
Mine, tağı otız minuttan keyin professor kelui kerek. Bəri sonda
bir-aq məlim boladı. Professor şındıqtı jasırmaydı. Aytarın
biltelep, sipaqtatıp jatpaydı. Juqalap, sipalap söylegen basqa
dərigerlerdi de jaqtırmaydı. Ol aurudıñ közine tik qarap turıp
«jüresiñ!», ne «jüre almaysıñ!» dep kesip-jarıp turasın töbeden
tüskendey etip bir-aq aytıp saladı.
Sot ükimindey auır estiletin munday soqqığa şıday almay köz
jasın körsetken er kisilerge professor qattı zekip tastaydı: «Təyt!
Jaman ırım bastamay otır' Erkek kindik emessiñ be?! Ziñgittey bop
sen jılasañ, onda anau bala-şağañ qaytedi?! Tiri qalğanıña şükirlik
qıl. Ayaqsız-aq tirşilik besigin terbetip jatqandar az ba?! Endigəri
munday jasıq minez körsetpe!» Mümkin, aşı şındıqtı bükpey,
aşıqtan-aşıq aytıp salğanı dürıs ta şığar. Erteli-keş bəribir
belgili boladı ğoy. Odan göri bərin birden bilip, öz tağdırına erterek
köndige bergeni jön emes pe?
Əytse de, endi eşqaşan da öz ayağıñmeñ «jüre almaysıñ» degen
ızğarlı habardı estuden auır nərse joq şıgar. Bireuler öziniñ auır
tağdırına joğarıdan kelgen zaualday moyınsunıp, qıñq etpeydi.
Şıdaydı. Al, sabır suı sarqılıp qalğandarı mundayda basın tauğa
da, tasqa da soğıp, jan uşıra şıñğıradı. Jurttı əlekke salıp
qoyadığ Eşkimniñ basu sözin eleñ kılmaydı.
Mine, sonday bir auır sınğa tüsu kezegi bügin mağan da kep tür.
Jaqsılıq habar aytsa jaqsı Al, eger professor «jürmeysiñ» dese şe?
Munday sumdıqtı estigende jındanıp ketpesem igi edi.
Gauhar! Qay jeriñ auırsa, janıñ tap sol jerde türğanday bop
seziledi eken. Bireu meniñ omırtkamdı otpes aramen əri-beri aralap
turğanday arqa tusım tınımsız qaqsatıp alıp baradı. Midıñ jüz
mındağan tamırları ərqaysısı öz aldına jeke-jeke sırqırap
auıratın tərizdi. Olardıñ ərqaysısı meni «öz ədisimen» azaptauğa
umtılıp jatır ma dep qaldım. Tipti olar keyde- «Qaysımız köbirek
qinay aladı ekenbiz» dep özara bəsekege tüsip, baqsılarşa zikir salıp,
oynaqşıp ketkendey boladı. Munday sətterde oylanuğa da murşam
kelmey, qaljırap barıp, talıqsıp ketem.
İə, men aqırı operatsiyädan «tiri qalam ba, joq na» degen küdik
belesinen asıp ötken siyäqtımın. Tiri qaldım. Biraq endi odan da
üreyli, ajaldıñ özinen de süstı saual aldıma köldeneñdep kep tura
qaldı. Bul — «Öz ayağıma qaytıp mine alam ba, joq pa?» degen küdikti
suraq edi.
Gauhar! Qanday qiın desek te jan azabına da, ton azabına da tözuge
əzirmin. Şıday bilu — ümit şırağın söndirmeu degen söz ğoy. Al, sol
ümitke iek artıp qana, sonıñ küşimen auru azabın jeñip jatqan
joqpın ba?
Eger professordan «jüresiñ» degen bir auız söz estisem- aq mına
qiındıqtıñ birde- birin eleñ de qılmas edim.
Tiri adam armansız bolmaydı ğoy. Biraq jürip ketsem, özinniñ
armansız, əlemdegi eñ baqıttı jan ekenime küdik keltirmes edim.
Basıma tauday tauqımet töñkerilip jatsa da tağdırıma, sirə, nalımas
edim.
Men endi tula boyımdı zar qaqsatıp, alıp bara jatqan tən azabı
men işimdi qurttay kemirgen jan azabınan birer minutqa bolsa da
qütılu üşin oy-qiyälımdı basqa jaqqa audaruğa tırıstım. Biraq ne
turalı oylasam da qiyälım tayğaqtap, beyne bir jügensiz at tərizdi meni
bası auğan jaqqa alıp qaşıp kete berdi. Mundayda tizginin qos qoldap
ustap otırğanğa ne jetsin. Əytse de oğan qauqarıñ kelmey, dımıñ
quridı eken.
Aqırı taban tirep, tumsıq tinstirip, rahattana qiyäldauğa bolatın
oy-qazığın taptım-au deymin. Bul özi qaşanda meniñ qiyälımdı
qanattandırıp, köñilime jel berip jiberetin oy edi. Eñ bastısı osını
oylağanımda basqa usaq-tüyektiñ bəri op-oñay-aq jadımnan şığıp
ketedi. Bul jolı da solay boldı. Jantalasqa tüsip jatsam da oy
tizginin özime qajetti jaqqa qaray tarta alğanıma iştey süysinip te
qaldım.
Gauhar! Biz ekeuimiz tanısqan soñ seniñ söziñmen aytqanda «qız ben
jigit» bop üş-aq kün jürdik qoy. Törtinşi küni qaladan bizdiñ auılğa
qaray tartıp otırdıq. Sol künnen bastap sen kelinşek kədesin istediñ.
Balausa şaqpen birjola qoştasqanday boldıñ.
Men qazir qaytalanbas qızığı mol sol üş kündik ömirimiz turalı
oylanıp, ötken künderdiñ ləzzatınan nər alıp jatırmın.
İə, nebəri üş-aq kün .. Üş künde adam birin-biri bilip bola ma? Bul
jeñiltektik qoy.
Adam tağdırın üş künniñ işinde şeşu uşqalaqtıq emes pe?!
Mümkin, solay da şığar. Ər nərsege uaqıt sını kerek qoy. Biraq
mahabbat isinde kudiretti. Uaqıttıñ özi de kədege aspay qalatın
siyäqtı.
Kezinde bizdi «jeñiltek» dep sınağan meniñ bir dosım boldı.
Aqıldı-aq jigit edi. Öz qalıñdığımen üş jıl boyı birge oqığan. Birge
jürgen. Sabaq kezinde de, qoldarı bos uaqıtta da juptarın jazbaydı
eken. Birin-biri jatqa biletin siyäqtı. Solar semya qurdı. Toyında
boldıq. Jaqsı-jaqsı tilekter ayttıq. Aqırı ne boldı deysiñ ğoy? Üş
ayğa jetpey-aq neke buzıp ajırasıp tındı. Kelinşegi de süp-süykimdi,
sonday inabattı jan edi. Bizder sonı tüsinbey del-sal bolğanbız bir
kezde.
Şınında da, mundayda üş kün köptik qıla ma? Əlde üş jıl azdıq
qıla ma?
Qaysısı durıs?
Ras, Gauhar, bizder baqıttı otbasın qurdıq. Alğaşqı pək sezim
bizderdi aldamaptı. On jıl boyı birgemiz. Əli künge dir-birimizge bir
ret te küreñ qabaq körsetken joqpız. Aramızğa kikiljiñ kirgen emes.
Balalarımız ösip keledi. Baqıttımız.
Əytse de, men ekeumizdiñ tez qosıla qalğanımızğa keyde iştey ökinem.
Üş-aq kün.
Bul tım az ğoy. Tım qurısa tağı da birer ay jüre turıp, adam ömirinde
bir-aq ret bolatın sol bir siqırlı səttiñ zəmzəm suınday susınınan
köbirek işu kerek pe edi? Tek qız ben jigittiñ arasında ğana bolatın
ayrıqşa Uyañdıq seziminiñ dəmin tım az tattıq
pa? Sol bir ləzzatı bal tatitın şaqtı qoldan qısqartıp, özimizgeözimiz qiyänat jasağan joqpız ba?
Mümkin, sol zəmzəm suı az bolğanı üşin mağan tım tətti köringen
şığar. Onda men üş kün az dep nesine ökinem?! Qayta quanbaymın ba?!
Dostarım mağan ılği otbası jağınan senen baqıttı jan joq
deytin. Mümkin, solay da şığar. Biraq men bul jöninde oylanıp körgen
jan emespin Teginde, özi baqıttı adam bul jöninde, sirə, oylana qoymasa
kerek. Özi uayım-qayğısız, şat-şadıman jürgen adam quanıştıñ
qanday sezim ekenin oylap, bas qatırıp neğılsın!
Meniñşe, baqıttı adam onşa-munşanı eleñ qılmaytın maspen teñ.
Tek tUyağı tasqa soğılğan sətte ğana ol mastığınan ayığıp, aynala
töñiregine oy toqtatıp qaray bastaydı. Əyteuir men özim solay boldım.
Baqıt şarabınan az iştim be, köp iştim be, kim bilsin. Əytse de,
amandıqtıñ arqasında ömirde əjeptəuir mas bop teñsele basıp
jürgenim haq. Mine, bügin sol mastığım tabanda tarqap ketkendey
boldı. Al, ömirdiñ aşı şındığına köz aşıp, tik qarauğa jüregim
daualamaytın siyäqtı. Sonda men neden qorqam? Ölim qateri töbemnen
nayzağaday jarq-jurq etip ötip ketti emes pe?
Endigi körerim mügedektik pe? Mümkin, auruımnan qülan-taza
ayığıp, qatarğa qosılıp ketermin. Eger jazılmaytın bolsam, onda
nesine operatsiyä jasatıp, osınşama azap şegip jatırmın?!
Joq. Mına beynettiñ bərin jaqsılıqqa joriın. Biraq bügingi zildey
auır oylar beyne bir qarşığanıñ moynına kigizilgen jığauılday
uşqır qiyäldıñ emin-erkin kökke qalıqtap ketuine böget bolıp tur.
Aldımen men osı ot noqtasınan bosanıp aluım kerek emes pe?
Köñilimdi aqqa uyıtıp, auru azabınan aqırı bir qutılatınıma
jüregimdi sendire almasam, onda kim bolğanım meniñ?!
Ras, qazir süyek-süyegimdi zırkırata qaqsaytın tən azabı men
ayaqsız qalam ba degen jımısqı oydan tuğan üreyli jan azabı meni eki
jaqtap, adam tözgisiz zımıstanğa taqap baradı. Tım qurısa solardıñ
birinen — oy azabınan qutılu qolımnan kelmey me?!
Boyıma küni-tüni zapıran quyıp, özimdi ulap jatqan surqiyä
oylardıñ jığasın jıqpasam, onda meniñ nem adam!
Professor kelgenşe meniñ tağdırım beyməlim bop tur ğoy. Biraq
adam qaşanda belgisiz nərseni jaqsılıqtan göri, jamandıqqa qaray
köbirek joruğa beyim be dep qaldım. Nege? Adam özine jaqsılıqtı
qimay ma? Joq. Odan emes şığar. Meniñşe qazir özim bərinen de göri
mügedek bop qaludan qattırak qorqıp jatırmın ğoy. Sondıqtan oyım
da jamandıqqa jüyrikteu bop tur. Adam neden üreylense soğan saq
turadı emes pe?
Jastığımnıñ janında jatqan qol sağatıma qaradım.
Professordıñ jümısqa keletin uaqıtı əldeqaşan ötip ketipti. Biraq ol
əli joq. Nege keşikti eken? Əlde basqa palatalardı aralap jür me? Joq.
Ədette ol tañerteñ auruhanağa kirgen boyda-aq, eñ aldımen keşe
operatsiyä jasalğan nauqastı barıp köredi. Olay bolsa, bügin elden
burın mağan kelui kerek edi ğoy. Nege keşigip jatır? Əlde mağan tiesili
habar sumdıq auır bop, sonı aytudan qaymığıp, beyjay bop jür me?
Joq. Əkesi ölgendi de estirtedi ğoy.
GIrofessor onday jasqanşaq jan emes.
Mına kezekşi dəriger de, medsestra da qannen-qapersiz, beyqam jür
ğoy. Soğan qarağanda mağan sekem tuğızatınday tük te bola qoyğan joq
şığar. Əytse de, sabır suım sarqılğan siyäqtı.
Aqırı beymaza oydan qutılu üşş «Professor nege keşikti», —
dep Meyirkül ağaydan suradım. «Elena Andreevna bügin kelmeydi
basqa bir auruhanağa konsiliumğa şaqırtıp əketipti», — dedi
Meyirkül apay.
Mine, nağız azap dep osını ayt. Ərbir minut uaqıttı qolmen
itermelegendey etip, zorğa ötkizip, salım suğa ketip jatkanda,
professordı tağı bir təulik boyı zarığa kütuge məjbürmin.
Düniede belgisizdik jaman eken. Men əyteuir bir öz ayağımnan jer
basıp, jüre alam ba, joq pa? Bul saualğa qazir tabanda eşkim jauap
bere almaydı. Onı tek omırtqamdı aşıp, öz közimen julındağı isikti
körgen professor ğana biledi Al, professordı tağı jiırma tört sağat
boyı kütip jatuım kerek. Oğan minut sayın sarqıla tüsken şıdamtözimim jete me? Men üşin endi eñ bastı nərse Uaqıt bop qaldı.
Gauhar, sen jumısıñda şığarsıñ? Ne oylap otır ekensiñ? Mağan
operatsiyä jasalğanın bilmeysiñ ğoy. Əlde keşe kelip, bərin estip
kettiñ be? Onda bügin janıñdı qoyarğa jer tappay, tağatıñ tausılıp
jürgen şığar. Əlde operatsiyä künin oziñnen jasırğanıma renjip
qaldıñ ba? Bilem. Seniñ aşuıñ tez tarqaydı ğoy. Mümkin, qazir mına
auruhananı aynalşıqtap, palatağa bas suğa almay diñkeñ kurıp
jürgen şığar. Mundağı tərtip qatal. Bilesiñ ğoy. Operatsiyä jasalğan
auruğa bir apta boyı sırttan keletin adamdı jolatpay qoyadı.
Palatada esimdi jiğalı beri denemniñ ıstığı bir minutqa da basılar
emes.
Medsestra sağat sayın ölşese de, qızuım otız toğız ben qırıq
gradustan bir tüspey-aq qoydı. Onı qoyşı. Soğan mən berip jatqan men
de joq.
Qazir bərinen de janıma batıp bara jatqanı — omırtqanıñ zar
qaqsağan tınımsız auruı ğoy. Bireu omırtqamnıñ etterin sılıp
tastap, jalañaş qu süyekterin bas salıp egep jatqanday-aq arqa tusım
zırqıray jönelgende janım közime köringendey boladı. Miıma üstiüstine üzdiksiz biz şanşıp, şege suğıp türğanday basım zırq-zırq
etedi.
Munday azaptı sözben aytıp jetkizu mümkin emes. Onı tek osınday
operatsiyäğa tüsip, tiri şıqqan jandar ğana sezetin şığar.
Eger sen qazir meniñ janımda bolsañ, onda munıñ bərin eleñ
qılmas pa edim? Öziñ mağan zor medeu ekensiñ ğoy, Gauhar. Sen qazir
qasımda otırsañ, onda məñgilikke toqtap qalğanday tapjılmay turğan
uaqıt ta tezirek ötip keter edi. Qazir mağan osı bir təulik bir jıldan
köp bop körinetin siyäqtı.
Ömirde adamnıñ erkine bağınbaytın bir ğana nərse bar ma dep
qaldım. Ol — Uaqıt şığar. Oğan adamnıñ biligi jürmese kerek. Biz
sağat tiliniñ jürisin tezdetu yaki bayaulatu üşin özimizdi-özimiz aldauğa
məjbürmiz.
Gauhar! Sonımen Uaqıt degenimiz ne? Ol haqında oylanıp pa ediñ,
sirə? Ənşeyin kezde osı zırıldauıq Uaqıttıñ siqırlı sırlarına
jöndi mən de bermeydi ekenbiz ğoy. Birde jaybasar janday sılbır
qimıldap, birde jüyrik attay qüyındata jöneletin Uaqıt jöninde men
bügin kögen közdenip jatıp köp oylandım. Biraq ol mağan tüpsiz tereñ
teñizdey bop körindi.
Əytse de, sol tuñğiıqqa boylap köruge talpınıp, «Uaqıt
degenimiz ne» degen məñgilik saualğa jauap izdedim. Qiyälğa erik berip,
bul saualdıñ jauabın özgelerden de surap kördim.
Buğan ərkim ər türli jauap berdi. Uaqıt — ər adamnıñ közine ər
türli bop körinetin siqırlı tas sekildi eken.
— Uaqıt — materiyänıñ ömir süruiniñ bir forması, — dedi ğalım.
Köpti körgen köne köz qariyänıñ jauabı budan basqaşalau edi.
— Ua, dariğa, Uaqıt-ay! Kelmeske ketken jigit-jeleñ şağım emes pe ol!
— dedi aqsaqal.
Sosın jas jigitten suradım.
— Uaqıt — aldağı biik asularğa şığu üşin qajetti qüral, — dedi ol.
Demek, Uaqıt bireuler üşin ötken şaq, al bireuler üşin bolaşaq
eken ğoy.
Esten ketpes qayğı-qasiretti umıttıratın da, ayıqpas auır derttiñ
emdeuşisi de, daulı isterdiñ eñ töreşisi de Uaqıt emes pe?
«Uaqıt — ğajayıp ustaz, biraq ökinişke oray, tübinde ol öz
şökirtterin jalmap jep bitedi». Əlemge məşhür frantsuzdıñ ulı
kompozitorı Lui Berlioz osılay depti.
Bərimizge ömirdi üyretetin de, bərimizdi ömirden əketetin de Uaqıt
demekşi ğoy ol. Al, men üşin tap qazir Uaqıt əri quanıştı,
əri qorqınıştı nərse bop tur.
Quanıştı bolatın sebebi — asa kürdeli de, qauipti operatsiyädan tiri
şıqtım. Osıdan birjola ayığıp, ayağıma minip ketuim de ğajap emes.
Qorqınıştı bolatın sebebi: budan bılay ğumır boyı mügedek bop
qaluım da ıqtimal. Öytkeni munday operatsiyänı keyde ayaq-qoldı emdeu
üşin emes, adamdı ajaldan araşalap qalu üşin jasaydı.
Meniñ tağdırım erteñ, professor kelgen soñ belgili boladı. Oğan
deyin bir kün, bir tün uaqıt bar. Sondıqtan Uaqıt hikayasın ayta
tüseyin sağan, Gauhar.
Biz ədette adam üşin eñ qımbat nərse ömir degendi köp aytamız ğoy.
Sol ömirdiñ ölşemi Uaqıt emes pe? Demek, ömir degenimizdiñ özi eñ
aldımen belgili mölşerdegi Uaqıt qoy. Olay bolsa, adam üşin Uaqıttan
qımbat asıl qazına joq. Ğumırdıñ qızığına toymay, tağı da birneşe
sağat, birneşe kün, birneşe ay ömir sürudi armandap, ajalmen arpalısıp
jatqan auır nauqastardı körgen sətte men osınday oyğa keldim.
Biraq biz jayşılıqta Uaqıttı onşa bağalamaymız ğoy.
Osı bir qasietti nərseniñ qadirine jete bermeymiz. Keyde
altınğa bergisiz osı qazınanı bosqa ısırap qılamız.
Eñ jamanı — selge ketken mal-müliktey bop, bosqa şığın bolğan
uaqıtqa onşa ökinbeymiz. Qınjılmaymız. Eger abaysızda bes-on som
aqşanı joğaltıp alsaq, büğan küyip-pisemiz. Al, bes-on minut
uaqıtımız dalağa ketse, tük bolmağanday-aq qannen- qapersiz, külipoynap jüremiz.
Bireudiñ bir somın urlağan adamdı urı dep at qoyıp, aydar tağamız.
Ayıpqa tartamız. Təzirin beremiz. Munımız jön-aq deyik. Al, bireudiñ
birneşe sağat uaqıtın (yağni birneşe sağat ömirin) urlağan adamğa biz
tük te istemeymiz. Tipti oğan tis jarıp, auız aşpaymız. Munı ayıpqa
sanamaymız. Eger bayıptap qarasaq, əlgi urlanğan, ne joğalğan aqşanı
öndirip aluğa yaki ornın toltıruğa bolatın siyäqtı. Al urlanğan
uaqıttı öndirip, qaytarıp alu mülde mümkin emes qoy.
Keyde tipti sol Uaqıttıñ tezirek ötip ketuin tileymiz. Mine, qazir
men professordı asığa kütip, bir küngi ömirimniñ neğurlım
jıldamıraq, üşti-küyli öte şığuın qalap jatırmın.
Biraq mundayda Uaqıt ta qırsığıp, qarısıp kaladı eken. Jaybasar
minuttar meniñ tözimimdi sınağısı kelgendey-aq samarqau qimıldap,
əreñ qozğaladı. Sağat tili emes, bügin adamdar da jaybağıstap ketken
siyäqtı.
Şirkin-ay, sau-salamat ömirdiñ jöni bölek eken ğoy. Beyqam jürgende
minuttar tügili, sağattardıñ qalayşa sınaptay sırğıp ötip jatqanın
özim de sezbey qaluşı edim- au. Qas pen közdiñ arasında tañ atıp, kün
batıp jatatındı.
Biraq biz Uaqıttıñ köz ilespeytin tezdikpen zımırap öte
şıqqanına nesine məz bolamız? Munıñ özi kərilikke qaray erikti
türde asığu emes pe? Erteñ köretin nərseni qalayda bügin bilip qaluğa
nesine asığamız?
Mümkin, ərbir minut uaqıttıñ tauday tauqımetin tartıp, şeksiz
ləzzatın tolıq igerip, rahatın da, azabın da, jan-jüykemizben tereñ
sezinip barıp, ötkizgenimiz jön şığar. Sonda ğana bizder ömirdiñ ərbir
minutınıñ «özindik qunın» egjey-tegjeyli tüsiner edik. Əytpese bir
minutı da oyımızda qalmay, özinen-özi ğayıp bop ketken ömiruaqıtınan ne payda?
Əytse de, bügin Uaqıt-özen öziniñ ədettegi ağısın birte- birte
bayaulatıp, aqırı məñgilikke toqtap, sosın muz bop bir orında siresip
qatıp qalğan tərizdi körinedi mağan. Jastığımnıñ janında jatqan
sağatıma bağana bir köz qiığın tastağanımnan keyin keminde eki-üş
sağattay uaqıt ötken şığar dep oylap edim. Öytkeni men sol merzim
işinde külli ömirimniñ nebir qiın-qıstau ötkelderin, quanış sezimine
tolı baqıttı sətterin tüp-tügel derlik köz aldımnan tizbektep ötkizip,
otız bes jıldıq ğumırıma oyşa sayahat jasap şıqtım. Sonıñ bərine
nebəri on bes minut-aq uaqıt jetipti
Sumdıq-ay, on bes minut degenimiz sumdıq köp uaqıt eken ğoy. Burın
qalay añğarmağam? Minuttardıñ qadirine jetpegen adam rəsua bolğan
sağattarğa ökinedi deysiñ be, Gauhar?
Ərbir kündik ömiriniñ bağasın bilmeytin jan bir jıldıq uaqıtınıñ
qadirin qaydan tüsinsin. Öytkeni biz az Uaqıtqa ınsap qılmaymız.
Qanağat tutpaymız. Jıldardıñ usaq- tüyek minuttardan quralatının
keyde umıtıp ketemiz.
Bizdiñ Aqılbek ağa entimolog qoy. Sondıqtan şığar, əyteuir ol
köbine şıbın- şirkeylerdiñ ömiri haqında aytudı unatadı. Sonıñ
bir əñgimesi qazir esime tüsti.
Tut ağaşınıñ torlağan qauın tərizdi tilim-tilim bop jarılıp ketken
qabığınıñ quıs-quıstarına Uya salatın bir şırıldauıq jəndik
boladı. Onı bala kezimizde talay ustap oynağanbız. Türi şıbınğa da,
şirkeyge de uqsamaytın osı qurtaqanday jəndikti ğılım tilinde tsikada
dep ataydı eken. Tsikada öziniñ «ənşilik öneri» jağınan şınında da
şırıldauıq şegirtkege tartqan. Sıbızğı ünindey jip-jiñişke
dausımen erteli-keş əndetedi de jatadı. Olar bireu-ekeu bop emes, jüz
şaqtısı, tipti mıñ şaqtısı jabılıp hor aytqanday dauıs qosıp
şırqay jöneledi. Bular ən saludan, sirə, jalıqpasa kerek.
Eger qolınan kelse ol barşa əlemdi ənge aynaldırıp, qayğı-qasiret
ataulınıñ bərin birjola umıttırıp jiberer edi. Bir ğajabı — osı
ulı muzıkant mına jarıq düniede nebəri bir-aq kün ömir süredi. İə,
solay Tsikadanıñ anadan tuıp, köz aşıp, şeksiz ömir muhitın körgen
küni — sol ömir ataulı əlemmen məñgilikke qoştasqanda küni bolıp
tabıladı. Ol məñgilik ömirden öz sıbağasına tigen bir kündik ğumırdı
özine qanağat qılatın siyäqtı. Tirşilik iesi retindegi öziniñ barlıq
borışın ol osı bir təuliktiñ işinde tüp-tügel ötep şığadı. Tuılıp
ta, ömirdi kızıqtap ta, artına murager urpaq qaldırıp ta, əlemge ən
sıylap ta, eñ bastısı — öz ğumırınıñ sanaulı sağatı soğıp bitken
sətte abırjımay, qayta quyqıljıta ənge basıp, mına jarıq düniemen
köñildi türde qoştasıp ta ülgeredi. Qiyämettey qiın tağdırına, közdi
aşıp-jumğanşa sırğıp öte şığatın bir-aq kündik ömirine zəredey
nalımay, öz sıbağasına artıq bir minut ta ğumır tilemey, ol üşin
eşkimge jalınbay, jalbarınbay, qıñq etpey ölip kete beretinin
aytsañızşı!
Teginde, adamğa jetpeytin eñ kieli qasiet osı şığar. Əyteuir ömirdiñ
qızığına közimiz toymaydı ğoy, sirə. Ajal auzında jatsaq ta «tağı bir
kün, tağı bir sağat, tağı bir minut» dep jalmañdap, tirşiliktiñ etegine
qos qoldap jabısıp, tırmısıp qatıp
qalatın qomağaylıq ədetimiz bar emes pe? Bul ne ozi? Ömirge quştarlıq
pa? Əlde məñgi- baqi közi toymaytın aşqaraqtıq pa? Mümkin, ekeui de
şığar. Kim bilsin.
Ömirge degen munday qomağaylıq mümkin adamğa qajetti qasiet
şığar. Bul aşközdik emes, bizdiñ erik-jigerimizdi muqaltpay, ılği
qayrap otıratın təkapparlıq bolar. Al, munday öktemdiktiñ, öjettiktiñ
özi əlgindey ömirge degen quştarlıqtan tumay ma?
Şirkin-ay, ömirdi qayta bastauğa mümkindik bolsa ğoy. Köp nərseni
men basqaşa ister edim, Gauhar Ömir-ananıñ bizge tartqan eñ qımbat
sıylığı Uaqıt ekenin erterek tüsingender baqıttı jandar şığar.
Biraq aza boyım qaza bolatınday-aq bükil ğumırım bosqa ketken joq
qoy. Oqıdım. Otbasın qurdım. Əke boldım. Jurt qatarlı eñbek ettim.
Bul az ba? Ərine, az emes. Men endi özimdi-özim osılayşa jubata
bastadım. Teginde, adamnıñ miında ərqaşan bizdi aqtap, qorğap,
istelmey qalğan isterge sebep-sıltau tauıp berip otıratın «qamqorşı»
tetik bar bolsa kerek. Sol «qamqorşı» mehanizm bizdiñ beseneden
belgili bop turğan kinəmizdi de juıp-şayıp, əyteuir qolınan kelgenşe
qorğap qaluğa tırısadı. Özinşe
«advokat» rölin atqaradı. Mümkin, munday tetiktiñ barı durıs ta
şığar. Əytpese biz özimizdi- özimiz iştey jep tauısıp qoyar edik qoy.
Biz öz qılmısımızdı özimiz aqtauğa tırısamız. Buğan Aqıl-oy
könse de, Jürek könbey tulap jatadı. Osılayşa işki düniesi teñizdey
tolqıp, oy men sezim küresi bastaladı. Aqıl-parasat pen Jürek-sezim
toğısıp qalğan tuyıqtan şığıp ketuge jol tappay, bulqan-talqan bop,
aqırı aşuğa minemiz. Küyip-pisip, del-sal bolamız. Jüykemiz juqaradı.
Uaqıt! Ömirdegi eñ bastı, eñ qudiretti qubılısqa küni büginge deyin
qalayşa mən bermey kelgem? Şınında da, Uaqıt əmirine
moyınsunbaytın tirşilik iesi joq eken ğoy əlemde. Mümkin, sondıqtan
şığar, əyteuir adamdar este joq erte zamannan-aq Uaqıttı tizgindeuge
əreket jasağan. Kosmos keñistigi de, qiyäl jetpes jıldamdıq ta
bağındı adamğa. Biraq Uaqıt attı ulı küş asau attay tulap əli künge
moynına qurıq saldırmay keledi.
Budan eki mıñ jılday burın-aq sonau köne zamannıñ asqan
danışpanı Seneka bılay dep jazğan eken «Əlemdegi barlıq mal-mülik,
dünie-jihazdıñ birde-biri bizdiki emes. Biz eş nərseni menşiktey
almaymız. Tabiğat bizdiñ jeke menşigimizge enşi etip bir ğana nərse
bergen.
Ol — Uaqıt. Məñgi özendey üzdiksiz ağıp jatqan osı nərseni ğana
bizder meniki, meniñ sıbağam dep ayta alamız.Biraq sınaptay susıp,
uısında turmaytın bul mülikti kip bolsa sol senen surap jatpay-aq
əkete beredi. Əri onı eşqaysısı qaytarıp bermeydi.
Dəlirek aytsaq, qaytarıp bere almaydı. Men de quday emespin. Biraz
uaqıtımdı bosqa şığın ettim. Əytse de, men ömirimniñ qanşa uaqıtı
qanday iske sarp bolğanın jaqsı bilem. Öytkeni es bilip, etek japqalı
beri öz menşigimdegi uaqıttıñ esep-qisabın üzbey jürgizip kelem».
Demek, adamdar erte zamannan-aq Uaqıttı qadirley bilgen. Olar
da biz siyäqtı asıqqan. Uaqıttı ünemdeuge tırısqan. Qum sağatın,
Kün sağatın, Su sağatın oylay tapqan.
Al, qazirgi tehnikalıq progrestiñ tüpki maqsatı ne? Qısqaşa
aytsaq — Uaqıttı ünemdeu. Sol üşin adam at- arbadan avtomobilge,
odan samoletke auısıp otırdı.
Jaybasar hattıñ ornına telegramma salıp, telefon soğatın boldı.
Endi ol qus qauırsınımen emes, avtomattı, şarikti qalamsaptarmen
jazuğa köşti. Elektrondı- esepteu maşinaları engizilude.
Biraq Uaqıt əli de jetiser emes. Budan eki mıñ jıl burın adam
Uaqıtqa qanday tapşı bolsa, tap qazir de jağday naq sonday. Tittey
de özgeris joq siyäqtı. Qayta adam burınğıdan da asığıs, qarbalas,
tağatsız bop ketken tərizdi.
Qazir kimnen surasañız da bir minut «artıq» uaqıtı joq. Tipti eñ
jaqın dostarğa hat jazuğa da, balalarımen seruendep qaytuğa da,
balalıq bazarın ötkizgen tuğan auılğa oqta-tekte barıp turuğa da
uaqıtı joq. Birinşi klastıñ oquşısı da, student te, professor da,
zeynetker şal da asığıp baradı. Aynalasına, adamdarğa, sulu
tabiğatqa jaybaraqat köz salıp, qannen-qapersiz tamaşalauğa murşası
kelmeydi. Öytkeni «artıq» uaqıtı joq.
Şınında da, Uaqıt sonşalıqtı az ba? Əlde biz onı durıs
paydalana almaymız ba? Bireulerdiñ uaqıtı bərine de jetip, artıp
jatadı ğoy. Mümkin,biz öz dərmensizdigimizdi moyındauğa namıstanıp,
bar ayıptı Uaqıtqa arta salatın şığarmız.
İə, Uaqıtpen əkey-ükey bop ketu oñay emes. Sınaptay susıp,
tulparday zımırağan Uaqıt qaşannan-aq moynına qurıq saldırmay
keledi. Adam keñistikti de, materiyänı da bağındırdı. Biraq Uaqıtqa
əli küşi jeter emes.
Sonıñ özinde, quyındatqan Uaqıt-tulpardı əldeqaşan tizgindep,
aytqanına köndirip, aydauına jürgizip alğandar da az emes eken. Men
sol altın Uaqıttı nanday qadirlep, qaltasındağı aqşaday eseptep
jumsaytın talay jandı öz közimmen kördim. Solardıñ biri mına
qasımdağı Aqılbek ağa şığar dep tüydim.
Bul kisi auırdım eken dep biz siyäqtı şañıraqqa qarap, bosqa
sarılıp jatqan joq. Jastığınıñ astı tolğan qağaz. Şalkasınan
jatqan küyde kündiz-tüni tınbay jazadı. Osı auruhananıñ özinde
birneşe ğılımi eñbekterin jazıp şığıptı. Munısı azdıq
qılğanday-aq köñil surap kelgen öz aspiranttarına keñes berip
jatadı. Olardıñ jumıstarın qarap, pikir aytadı. Ğılımnıñ osı
salasındağı jaña kitaptardıñ birin qoymay, bərimen tanısıp, oqıp
şığadı.
Sonıñ özinde bul kisi auruhana tərtibin buzbaydı. Jurt uyqığa
jatqan kezde ol da uyıqtaydı. Basqalar tösekten turğan kezde Aqılbek
ağa da oyanadı. Bizben birge tamaqtanadı. Dəri-dərmek qabıldaydı.
Dərigerge körinedi. Qolı qalt etken sətterde bizben əñgimelesedi.
Osılardan artatın uaqıttıñ özi de az emes eken ğoy. Sonıñ bərinde ol
bas kötermey jumıs isteydi.
Tösekke tañılıp jatqanda osınşama eñbek etse, sonda sau-salamat
kezinde qanday bolğan deseñizşi!
Bul kisiniñ osınşama tösek tartıp, tapjılmay jatkanına üş jıl
boptı. Sonıñ bir künin de bosqa jibermepti Öziniñ nauqası neğurlım
meñdegen sayın ol soğurlım köbirek eñbek ete tüsken. Əlde oyındağı
pikirlerin qağazğa tüsirip ülgere almay qalamın dep asıqtı ma eken?
Qazir ol zeynetker eken. Soñğı üş jıl boyı aqı almay, jumıstı
tegin istegen.
Keyde biz jigersiz ekenimizdi moyındağımız kelmey, bar kinəni
Uaqıttıñ tapşılığına arta salğandı unatamız. Özgeni emes, özimizdiözimiz solay aldaymız. Köñildi solay jubatamız. Boyımızdağı erikjigerdiñ azdığın basqalarğa bildirmeu üşin sınıqqa sıltau izdeymiz.
Sonday sıltaulardıñ eñ qolaylısı — Uaqıt az dey salu.
Esime bir müsinşi dosım tüsti. Kezinde köp ümit küttirgen müsinşi
edi. Tuğan auılğa barğan sayın ol maqta ösiruşilerdiñ eñbektegi
erligine, adamgerşiligine, parasattılığına kayran qalıp, tənti
bolatın. Dosım özine jaqsı tanıs bes-altı diqannıñ portretti
müsinderin jasamaqşı da boldı «Bul — meniñ ömirdegi eñ bastı
maqsatım», — deytin.
Biraq ol auıl ömirinen birde-bir müsin jasağan joq. Qaşan
kezdessek te uaqıtınıñ tapşılığın aytıp muñın şağatın.
— Bizde qızmet auır ğoy. Moyın buruğa murşa joq. Osı bir qızmetten
qalay qutılsam, əlgi öziñe aytqan müsinderdi solay jasap tastar edim,
— deytin.
Aqırı sol dosım öziniñ azar da bezer bolğan jumısınan bosadı.
Biraq eş nərse tındırğan joq. Joq. Qabileti jetpey qalğandıqtan
emes. Onıñ qolınan is keletinine bizder, dostarı eşqaşan da küdik
keltirgen emespiz. Ol darındı edi. Əytse de, ol kezdegen nısanasına
jete almay qaldı. Öytkeni ol kezinde Uaqıtgı qadirley almadı.
Teginde, ömirde qabiletsiz, darınsız adam joq. Al, jigersiz jandar,
janbay jatıp sönip qalatındar bar. Əlgi müsinşi dosım
sondaylardıñ biri ğoy deymin. Ol janın qinağısı kelmedi. Ülken
iske batıldığı, jigeri jetpedi.
Öziniñ boyındağı küş-quatına özi senbey, özin-özi ömirinde bir ret
te mıqtap sınap körmey-aq mına jarıq dünieden bosqa ötip ketu adam
üşin qanday ökinişti deseñizşi!
Jigersizdik! Meniñşe, adamzattıñ qas duşpanı — erinşektik pen
jigersizdik. Öz küşine özi senbeuşilik. Osınday jasıq sezimderdiñ
qurbanı bop, bir ret te jarıq körmey, adammen birge molağa kömilip
jatqan asıl qazınalar — darındar, küş-quattar qanşama?!
Ömir otına bolattay şınıqqan qaysar jandar ədette ölimnen
emes, osınday jigersizdikten jasqanğan. Özim ölip qalam-au dep emes,
halqım üşin tük tındırmay ketem be dep qorıqqan. Öz boyındağı
ruhani baylıqtı basqalarğa berip ülgere almay, özimmen birge jerge
kömilip qala ma dep şoşığan.
Lesya Ukrainka Jastayınan ayıqpas auır dertke şaldıqqan aqın
qız bar ğumırın derlik tösekte sal bop jatıp ötkizgen. Denesiniñ
qızuı qırıq gradustan asıp ketken sətterde de ol qalamın qolınan
tastamağan. Qayta ajal tönip jaqındağan sayın aqın da jigerlene
tüsken. Ömiriniñ ərbir minutın eseptep jatqan eken.
Aqın qız tipti öziniñ neşe sağattıq ömiri qalağanın da jaqsı bilgen
siyäqtı.
Meyirimsiz Uaqıttıñ sustı jüzine taysalmay, tik qarauğa jasqanbağan
ol. Öz ömiriniñ eñ soñğı minuttarın da bosqa sarp etkisi kelmegen.
Soñğı minuttar... Bul tek aytuğa ğana jeñil. Eñ qımbat, eñ qiın
minuttar. Birneşe minut qana ömirim qalğanın men de bilsem ne ister
edim? Lesya jır jazğan eken. Bireuler qas qağımday ğana soñğı sətinde
aspan əlemine qarap, juldızdarmen, Künmen məñgilikke qoştasqan. Endi
bireuler özderiniñ eñ süyikti adamdarın köz aldına elestetip, solarmen
oyşa didarlasqan.
Al, men şe? Men qayter edim? Bilmedim. Meni əli onday auır sezim
biley qoyğan joq.
Eşkimmen de, eş nərsemen de qoştasqım kelmeydi. Qoştasuğa
qimaytın tərizdimin. Sonşama nərseden qalayşa adam öz erkimen ümit
üzip, birjola qoştasa aladı. Teginde, oğan da edəuir batıldıq kerek
şığar.
Auruhanada keybireuler öz ğumırlarınıñ soñğı sətteri taqap
qalğanın da ayqın sezip jatadı. Biraq bul sumdıq auır şığar.
Durısı — bilmeu. Jeñildeu bolar. Əytse de, kim bilsin? Əlde bərin
küni burın sezgen de durıs pa?
Bərinen de diñkemdi kürtıp, julınğa tigen nərse belgisizdik bolar.
Erteñ professor ne aytadı? Bəri de operatsiyädan soñ məlim boladı degen
edi ğoy. Endi öz ayağıma minip ketem be, joq pa? Qoldarım nege
qimıldamay qaldı? Qaşanğı auzıma bireu qasıq tosıp tamaqtandırıp
otıradı? Əlde... Joq! Professor əli soñğı sözin aytqan joq. Ümit
şamın küni burın qoldan öşiruge meniñ qanday haqım bar?!
Al, eger erteñ professor töbemnen jay tüskendey etip «jürmeysiñ»
dese ne isteymin? Onda sonşama dozaq otına örtenip, tiri qalğanımnan
ne payda? Ayaq-qolın besikke tañıp tastağan səbige uqsap, tırp ete
almay tağı da qanşa uaqıt jatam? Bir jıl ma, on jıl ma? Əlde ğumır
boyı ma? Tağı on jıldan keyin de, jüz jıldan soñ da, eşqaşanda endi
qaytıp, öz ayağıñmen jer basıp jüre almaytınıñdı esituden, sonı
iştey moyındaudan auır qasiret joq şığar.
Mına jatqan Aqılbek ağa soñday qasiretke uşırağan jan. Endi ol
öle-ölgenşe öz ayağına mine almay ketedi. Osı jatqan ornınan qaytıp
turmaydı. Tura almaydı.
Sonı özi biledi. Bərin emdeytin, bərin umıttıratın qudiretti
Uaqıttıñ özi de bul kisige endi kömektese almaydı. Onı da biledi
Aqılbek ağa.
Biraq ol sağı sınıp, jüni jığılğan adamğa uqsamaydı. Əyteuir
özimizge küreñ qabaq körsetken emes. Quddı küni erteñ nauqasınan
ayığıp, üyine qaytatın adamday qaşan körseñ de məz-meyram. Toyda
bilep, torqa kigen bireu me dep qalasıñ.
Biraq oqta-tekte köñilin suray kelgen əldekimder onıñ jandı
jerine tiip ketetin siyäqtı. Munday kisiler kelip ketisimen-aq ağamız
bir türli jabırqap, jasıp, jibi bosap qalğanday körinedi.
Kölgirliktiñ kökesin jurt auru adamğa jasaydı eken. Darday kisi
tügili, bes jasar bala senbeytin birdemelerdi auzı-murnı qisaymay soğa
beretinin qaytesiñ. Teginde, olar auru adam aqılınan aljasıp qaladı
dep oylasa kerek. Onsız da bərine tozıp jatqan Aqılbek ağağa qaydağı
bir jasıq nemeler təlimsip: «Tözimdi bolıñız», — dep özderinşe aqıl
aytqansidı. Biraq solardıñ köbi aurudıñ köñilin surağannıñ jöni osı
şığar dep kölgirsip, bet aldı lağıp ketedi. «Tözimdi bolıñız» degen
sözdiñ tereñ mən-mağanasına boylamay-aq, jeñil-jelpi türinde onı laq
etkize salatın siyäqtı bop estiledi mağan.
Meniñşe, dertke şaldığıp, demin sanap jatqan janğa nemquraydı
qarap, auızğa tüsken jattandı sözderdi qusa saludan jiirkenişti
qılmıs joq. Sirkesi su kötermey jatqan kisi köñilindegi kirbindi qalt
jibermey qağıp aladı. Jayşılıqta bireu öziñdi səl asıra maqtağanın
iştey sezseñ de, soğan sengiñ kep turadı. Al, nauqas adam şındıqtıñ
özine əreñ ilanadı. Ərbir söziñdi on ret oy tarazısına salıp ölşemey,
onıñ köñili könşimeydi.
Auruhanağa köñil suray kelgen bireuler: «Auırıp turdıñ — aunap
turdıñ. Ömiriñ uzaq boladı eken», — deydi. Ğumırında endi qaytıp
ornınan turmasın Aqılbek ağa aqıl-oymen ğana emes, jan-jüregimen
de sezedi. «Aunap turasıñ» dep eñ jandı jerine qol tigizip, biteu
jaranıñ betin şuqılaudıñ keregi ne? Üzaq ömir kimge kerek dep
oylaydı eken solar.
Adamnıñ ömirin tek Uaqıtpen ölşeuge tırısatındar mıqtap
qatelesedi. Eger ömir tek Uaqıt ölşemimen ğana bağalansa, onda
neğurlım uzaq uaqıt öz janın ğana qorğaştap jürgenderdi soğurlım
baqıttı der edik. Ğumırında janın qinamay, ədildik üşin
ədiletsizdikpen kürespey, jaqsılıq üşin jamandıqpen ayqaspay,
özgeler üşin öz janın qaterge tikpey, tek uzaq jıldar boyı jüre
berudiñ ğana qamın oylaudan əri aspaytın jandardı jurt qaşan qadir
tutqan? Jüz jasağandardıñ bərin birdey şetinen halıq töbesine kötere
bermeydi ğoy. Demek, məsele uzaq jıl ömir sürude emes. Gəp basqada
Şığıs halıqtarında mınaday bir añız bar. Atı əlemge məşhür bir
ğulamadan öz şəkirti
— Ustaz, neşe jasqa keldiñiz? — dep suraptı. Sonda ğalım oylanıp
turıp
— Bilmedim. Şaması, jasım mıñnan asıp qalsa kerek, — dep jauap
beripti Büğan tüsinbegen şəkirti tañırqap!
— Qalayşa? — deydi
Ğulama şəkirtine qıska ğana jauap bergen eken:
— Men özin ər adamğa paydam tiip, jaqsılıq jasağan sayın mereyim
artıp, rahattanıp, bir jasap qalam. Sondıqtan adamnıñ jasın jıl
sanımen emes, özgeler üşin jasağan jaqsı isteriniñ sanımen
eseptegendi jön körem. Öz qulqını üşin qumırsqa da, köñ qoñız da
tırbañdap əreket jasaydı. Al, adamnıñ olardan artıqşılığı —
özgeler üşin atqarğan eñbeginde ğoy, — depti.
Ərine, qısqa jip kürmeuge kelmeytini haq Əytse de, öziniñ qıpqısqa ğumırında qıruar is tındırıp ülgirgen, ğalamat jañalıqtar
aşqan, jarqın bolaşaq üşin öz keudesin oqqa tosıp. qırşın
ketkender az ba?! Olar meniñ jasıma jetpey turıp-aq məñgilik, öşpes
ömirge ie boladı.
Demek, meni qinap jatqan nərse — ömirim qısqa bop qaladı-au
degen qauip emes, özim atqarğan isterdiñ azdığı eken ğoy. Eseptep
qarasam orta mektepte on jıl, institutta bes jıl, aspiranturada üş
jıl oqıppın. Sonda memleket meni on segiz jıl üzbey oqıtqan.
Qamqorlıq jasağan. Al men nebəri toğız jılday ğana jumıs isteppin.
Qoğamnan alğanım köp, al qaytarıp bergenim öte-möte az. Mardımsız.
Bireuden köp aqşa qarız alıp, endi onı qaytaratın merzimi jetkende
bergisi kelmey qaşqaqtap jürgen əkki adam siyäqtı emespin be degen oy
keldi. Endi bərin de tüsine bastağanday boldım. Tüni boyı berekemdi
alıp, qutımdı qaşırıp jatqan nərse — Ar sotı eken ğoy.
Ədette qattı nauqas adam keşirimşil keledi. Jayşılıqta ala
jılan, aş baqa bop jürgen nebir jeksurın adamdardıñ özderi de
ajalmen arpalısıp jatqanında köziñe ıstıq körinedi eken. Tipti sausalamat kezimde astamdıq jasap, soğan artıq söz aytıp qoyğan ekem ğoy
dep özinen keşirim surağıñ kelip turadı. Biraq adam qanşa qinalsa da
Ar sotınıñ aldında öz kinəsin özi keşire almaydı eken. Adamdı işten
jep tauısatın naq osı sottan qatal sot jer betinde jok şığar.
Ras, eşkimniñ ala jibin attağam joq. Tiri janğa zəredey qiyänatım
joq. Arım taza. Biraq Uaqıt attı töreşiniñ aldında ayıptı
siyäqtımın. «Arı taza adam üşin bir kündik ömirin bosqa ötkizuden auır
qılmıs joq», — depti ğoy bir danışpan. Bir kün emes, bir ay emes, talay
jıldardıñ jemissiz ötkenine ökinem. Eger alda ömir bolsa, munıñ bərin
azdı- köpti qoldan kelgenşe tüzetermin. Al, olay bolmasa şe? Onda bul
ömirge kelgenim de, ketkenim de beyməlim bop qalğanı ma? Budan auır
jaza joq şığar.
Süyek-süyegimniñ bəri zırqırap, azapqa salıp qoyğanı azdıq
qılğanday-aq astıma salınğan qalıñ taqtay jambasımdı tesip baradı.
Aytpaqşı, sen bilmeytin şığarsıñ, Gauhar. Men siyäqtı omırtqası
kesilgen nauqastardı ədettegi jumsaq kereuetke emes, taqtay töselgen
tastay qattı tösekke jatqızadı. Jumsaq tösekte kesilgen süyekter
buralıp, mayısıp ketedi dep qorka ma, əlde basqa bir sebebi bar ma, kim
bilsin. Taqtaydıñ üstine tastağan jalğız matrats ne boladı deysiñ.
Üş sağat boyı qıbır etpey, bir qalpımdı özgertpey jatuğa əreñ
şıdaymın. Kün uzaqqa özim de taqtayday qaqiıp, siresip qalam. Tağı bir
minut osılay jatsam, jambasım tesilip ketetindey bop turadı. Künitüni demey ər üş sağat sayın eki medsestra kelip, meni aqırın köteredi
de, bir jambasımnan ekinşi jağıma auıstırıp jatqızıp ketedi
Solardıñ keluin minut sanap, sabırım sarqıla kütem.
Jayşılıqta aunap-qunap, kereginşe qimıldap, özimizge eñ
ıñğaylı qalıpqa tüsip jatamız ğoy. Sondıqtan munday beynetke duşar
bolmaymız.
Mundayda adam, əsirese, erik-jigerden köbirek tapşılıq köredi
eken. Özimdi-özim iştey qanşa qayrap, tisimdi tisime qoyıp jatsam da,
şıdamım şıtınayın dedi.
Professordıñ keluine, meniñ tağdırımnıñ məlim boluına birneşe
minut qana uaqıt qaldı.
Aş işektey sozılğan soñğı bir təulik Uaqıttıñ özi mağan
otız bes jıldıq ğumırımnan köbirek bop körindi.
Şiq etip aşılğan esik dıbısı Uaqıt jönindegi oy dürmegin üzip
jiberdi.
Professor kirip keldi. Onı körgen bette-aq jüregim qurıq körmegen
qulınday tulap ketti. Alqınıp ökpem auzıma tığılğanday boldı. Ne
der eken? Jürem be, joq pa?
Professor operatsiyädan keyin üzildi-kesildi aytatının aurular
jaqsı biledi. Men de estigem. Qazirgi onıñ bir auız sözi meniñ bükil
bolaşaq ömirimdi, tağdırımdı anıqtap bermek. Asığıp, jürektiñ alıp
üşqanı sonşama, mağan professor esikti eki-üş sağatta əreñ jauıp
bolğanday, bügin qasaqana jay qimıldaytınday bop körindi. Ol
kibirtiktep esiktiñ aldında uzaq turıp qalğanday edi. Mümkin, mağan
solay köringen şığar.
Əyteuir bir kezde mağan qaray ayañdadı-au, aqırı. Kisendeuli attay
ayağın tipıñdap əreñ qozğaytın siyäqtı Büytse bar ğoy, esik pen tördey
jerge mıqşıñdap bildey bir kün jüretin şığar dep oyladım.
Künde esikten kirgen boyda-aq sampıldap söyley jöneletin.
Bügin nege tis jarmaydı? Əlde aytuğa auır habarı bar ma? Əlde
qasıma kelip özime ğana sıbırlap aytpaq pa? Ne de bolsa erterek
estisem eken.
Endi səl ündemey tursa-aq tağatım tausılıp, kökiregim qars
ayrılıp keterdey boldı. Tula boyımdı belgisiz bir aşu-ıza kernep
bara jattı. Elena Andreevna sonı sezdi bilem, tüsin jılıtıp, səl ğana
ezu tartqanday boldı. Biraq buğan bağanadan beri alasurıp, bulqantalqan bop jatqan jüregim ornığa qoyğan joq. Qayta əldeneden sekem
alıp qalğanday jüregim şoşınıp, zuıldap ketti. Dərigerdiñ
külimsiregenin mise tutpasam kerek. Professor munımdı da qalt
jibermey sezip qoydı. Ədette ol aytpaq oyın biltelep jatpay, tötelep
soğatın. Bul jolı olay istemedi. Meniñ burınğıdan beter zərem uştı.
Elena Andreevna ün-tünsiz qasıma kep, kereuettiñ şetine otırdı.
Ayaq-qolımnıñ uştarın qayta-qayta inemen şuqılap körip,
sezimtaldığın teksere bastadı. Eki qolım da ineniñ ötkir uşın jaqsı
sezetin siyäqtı.
Biraq ötkir ineni qanşa şanşıp jatsa da, eki ayağım tük sezer emes.
Burın ayaqtarım ine şanşığandı sezbese de, bireudiñ qolımen
sipalağanın jaqsı sezuşi edim. Al, qazir müldem janı joq. Semip
qalğan, quddı mağan baylap qoyğan ağaş ayaq siyäqtı.
Professordıñ qasındağı bir top dərigerler de menen közderin
almay, tesile qarap tur. Olardıñ mına öli tınıştıqtı buzuğa
jürekteri daualamaytın siyäqtı. Osı bir top aq halattı adamdar tas bop
qatıp, siltidey tınıp qalğan edi.
Bir sət professor işinde ayıqpas derti bar adamday: «İə», — dep bir
auır kürsindi.
Jüregim zırq ete tüsti. Elena Andreevnanıñ osı bir ayanıştı üni
mağan bərin jetkizgendey boldı. Men müşkil halimdi tolıq tüsindim.
Əytse de, onıñ oyın aqırına deyin bilu üşin ündemey jata berdim.
Kenet ol meni maqtay bastadı. Bul jaqsılıqtıñ belgisi emes edi.
— Jaraysıñ! Jigit-aq ekensiñ öziñ! Operatsiyä bes jarım
sağatqa sozıldı.
Jüregiñ qıñq etken joq
Biraq bul sözder qulağıma kirer emes. Esildertim basqada. Jürem be,
joq pa? Sonı qaşan aytpaq? «Jürem be, joq pa?! — dep bar dausımmen
ayğaylap jiberuge səl qaldım. Endi söylemek bop oqtala bergenimde,
professordıñ özi til qattı:
— Qoldarım qimıldamay qaldı dep qorıqpa. Köp uzamay-aq
jandanıp ketedi.
Bes-altı ay şıda, batırım. Al, ayağıña keletin bolsaq... — dedi de
Elena Andreevna kişkene müdirip qaldı. Biraq mağan ol birneşe sağat
boyı ləm-mim demey, ün-tünsiz melşiip turıp qalğanday bop körindi.
Aqırı bir kezde barıp ol üzilip qalğan sözin odan əri sabaqtay tüsti. —
Meniñşe, ayaqtarıñ osılay qalatın şığar. . əytse de sen tiri qalğanıña
quan. Osınday kürdeli operatsiyädan aman şıqtıñ. Bul — jarıq
düniege, mına ömirge qayta tuıp kelumen birdey. Demek, sen umıtpa,
keşegi kün seniñ qayta tuğan küniñ!
Professordıñ odan əri ne aytıp, ne qoyğanın estigem de joq,
uqqam da joq. Közim buldırap, qulağım şuıldap, aynala töñirektiñ bəri
ıñ-jıñ bop ketti. Ol endi mağan auzı jıbırlap, birdemelerdi ımdap
tüsindirip jatqan mılqau adamday bop körindi.
Özimnen-özim taban astında eş nərseden qorıqpaytın da, eş
nərsege quanbaytın da tas merez jan siyäqtı bop qaldım. Mına ömirde
endi men qızığatın tük te qalmağanday- aq köñşim bir türli qarañğı
tartıp ketti. Otız bes jıl boyı əldekimdermen tınbay küresip, aqırı
jurt aldında masqaram şığıp jığılıp, endi adamdarğa körinuge beti
küyip qalğan beyşaranıñ keypine tüstim
Dərigerler şığıp ketti
Palata işi alğaşta səl buldır tartıp, sağımdanıp turdı da,
soñınan bölme işinde qarañğı tünek tünere tüskendey boldı.
Əldekimder ayaq-qolımdı şırmap, jan pende joq japan tüzge jalğız
özimdi tastap ketkendey beyməlim bir jalğızdıq üreyi boyımdı bilep
bara jattı. Özimdi-özim beyne bir jurtta qalğan jürınday sezindim.
Endi eş jerim auırmaytın da, sızdamaytın da siyäqtı. Ne bop,
ne qoyğanın aqırına deyin tüsinuge jetem jetpeytin tərizdi. Sonda
meniñ oylanu qabiletinen de mahrum bolğanım ba?
Dəl qazir men öñi men tüsin jöndi ajırata almay, tösekte uyqılıoyau küyinde del- sal bop jatqan adamday edim.
Küni-tüni bir tınbay, birde sarqırap, birde sayabırlap köz
aldımda ağıp jatqan ömir-özen oqıstan kilt toqtap qalğanday boldı
«Endi eşqaşan da öz ayağımmen jer basıp, jüre almaymın» degen
jalğız suıq oy ğana oq jılanday basın qaqşañdatıp, töbemnen
tajalday tönip turdı.
Gauhar! Bügin körer tañdı közimmen atqızdım. Mınau keñ dünie
tarılıp ketkendey. Ökpem auzıma tığılıp, demip baram. Külli əlemniñ
tauqımeti jalğız meniñ basıma kep töñkerilip qalğanday. Aqırettey
auır mügedektik ömirdi iştey moyındap, oğan jan-jüregimdi ilandıru
oñay deysiñ be?! Tap qazir de şim əlem-jəlem bop küyip tur.
Köñil kögine üyirilip qalğan küdik bultı da özdiginen ayığar emes.
Mendegi ümit şuğılası da bayaulap batıp bara jatqanday. Birte-birte
köñilim de qarañğı tarta tüsti.
Qazir köñilime jel berip, ruhtandırıp jiberetin sen de joqsıñ
qasımda, Gauhar Adam degen qızıq qoy. Sonşama küyip-pisip, öz
tağdırıma nəlet aytıp, ömirden
azar da bezer bop jatsam da köñildegi ümit otın söndirgim kelmeytin
siyäqtı. Onday qiyänatqa qolım barmaytın tərizdi.
Mündayda öziñdi jubatıp, köñiliñe demeu berer adam izdeydi
ekensiñ. Janğa jalau, oyğa medeu bolatınday işki süyeniş tapqıñ kep
turadı. Köñilden köñil su işpese, adam janı da şölirkep qaladı eken
ğoy.
Men mügedek kisini körsem-aq esime özinen-özi Qaratay kökem tüsedi.
Nege ekenin qaydam, əyteuir jan tözgisiz auır sətterde sol mügedek ağam
dəl qasıma kep turğanday boladı. Men eseygen şağımda da eki ayaqtan
birdey ayrılğan talay jarımjan kəripterdi uşırattım. Biraq bala
kezdegi sol bir qayğılı körinis kökiregime berip bezdey bekip, bir tas
tüyin bop qalsa kerek.
Gauhar! Sol mügedek ağam turalı sağan burın da talay aytqam.
Soğıstan alğaş kelgende ol mügedekter arbasına da otıra
almaytın. Beyne bir qundaqtap tastağan nərestege uqsap, erteli-keş
közderi jəudirep jata beretindi.
Qazir de sol ağam köz aldımda tur. Ol kezde bala edik qoy. Sol
kisiniñ asauday alasurğan işki jan-düniesin, işin örtegen küyikti sırtqa
şığarmauğa tırısıp, bala- şağasına qanday qiındıqpen
külimsiregenin endi ğana tolıq uqqanday boldım. Ömirine öksimey,
tağdırına nalımay, ajalmen arpalısta minut sayın erlik jasap,
dünieden moyımay ötken sol ağamdı tap qazir körsem quşaqtap,
qajımas qayratına bas ier edim.
Əli esimde, özi sonday bala jandı adam edi. Biz barsaq darday
kisi oynağısı kep turğan jas baladay şınımen- aq jadırap
qalatındı. Külli auıldıñ boqmurın tentekteri de özine ölerdey
üyir bolatın. Əñgimeniñ mayın tamızatın ol. Qamıstan bərimizge
ısqırıq, sırnay, sıbızğı jasap beruden jalıqqan emes.
Biz onıñ üyine, əsirese, erte köktemde jii-jii baratınbız. Ər
jolı oğan quşaq- quşaq etip qızıl taldıñ solqıldaq jas
şıbıqtarın aparamız. Ol əsirese, qır qizğaldağın terip kelgen
balalarğa meyirlene qaraytın.
«Ağaştan tüyin tüygen şeber» degen maqtau söz alğaş ret osı kisi
haqında aytılğan şığar. Öz basım əli künge solay oylaymın.
Şıbıqtan aluan türli, ğajayıp sebetter toqitın. Jemis-jidek
tasuğa layıqtap jasağan şelek siyäqtısı. Da, qauınqaq yaki qurt
jayuğa ıñğaylı legen tərizdisi de, nan sap koyuğa qolaylı jəşikke
uqsası da bar. Əsirese, jurt zembiline qumar edi.
Sonıñ bərin ol kereuette şalqasınan jatıp alıp jasaytın. Ol
üşin kereuettiñ eki büyirinen adam boyınday eki baqan qaqtırıp, oğan
öziniñ qolı jetetin tustan juandığı bilektey-bilektey tayaqtardı keseköldeneñ tas qıp baylatıp tastağan.
Sebetterdi biz aparğan şıbıqtardan toqitın.
Sondağı bir añğarğanım — ol jumıs istegen kezinde közderi
jaynap, özi köñildenip ketedi eken. Mundayda tipti ıñıldap, özinşe
aqırın ğana muñlı əuenge salıp əndetip te qoyadı. Mümkin, ol sol sətte
erkin qulaş sermey almay, tört tağandap qalğanına qınjılatın
şığar. Əlde, sau-salamat şağın añsağanı ma eken?
Ol özi küni uzaqqa mıqşıñdap jatıp, qara terge tüsip əreñ jasağan
əlgindey buyımdarın, sirə, satıp körgen emes. Jurtqa tegin ülestiretin.
«Bala-şağañnıñ nesibesi ğoy», — dep bireuler aqşa usınsa-aq, ağay
küre tamırın adıraytıp şığa keletin:
— Senderdiñ tiın-tebenderiñe künim qarap qalğan joq. Men de osı
auıldıñ azamatı emespin be? Juldız sanap jata berem be?!
Əytse de, tösekten turmay jasağan buyımdardı alğaşında aqısız
aluğa eşkimniñ dəti barmay jürdi. Biraq keyinirek aldımen jaqın
körşileri, birte-birte külli auıl qorada üyilip jatqan, kültelengen
jibektey şıbıqtardan şeber toqılğan aluan türli ədemi buyımdardı
talasıp əketetin boldı. Qur qol qalğandarı tipti «zakaz» beretin ədet
şığardı. Buğan ağay quanbasa, qabaq şıtqan emes, sirə
Ağaydıñ kün körisi de tömen emes edi. Degenmen, jemis- jidek
piskende jurt oğan üyin-tögip əkep tastaydı. Küzde egin jinağanda auıl
adamdarı qap-qap etip altınday sap- sarı jügeri tüsirip beretin. Buğan
ağay ə degende tüp sırtına şığıp, bulqan-talqan bop
jürdi de, aqırı jurtqa küşi kelmeytinine közi jetken soñ qolın bir-aq
siltedi. Qanşa doldansa da azdı-köpti eñbeginiñ el kədesine asqanına
şeksiz riza edi ol. Keyde bul quanışın jasıra almaytın.
Ğumırlıq mügedek bop qalğanın uqsa da, eşkimge küreñ qabaq
körsetpey, ömirden ümitin uzbey ötken ağaydıñ jüregi qanday tözimdi
boldı eken deseñizşi. Əlde ümiti üzilse de, ömir dariyäsı toqtamay ağa
bergeni me? Ümit otın söndirmegen şığar. Əlde mügedektikti ol
joğarıdan kelgen zaualday qabıldadı ma eken?
Ərine, ağaydıñ köñiline demeu bolğan nərseler az emes. Eñ bastısı
— keşe el basına kün tuğanda ol taysalmay öziniñ azamattıq borışın
ötedi. Qan maydañda halqı üşin mügedek boldı. Ne aytsa da jarasadı.
Upayı tügel ğoy.
Al, men şe? Ne tındırıp mügedek atandım? El aman, jurt
tınışta uşırağan ğarştikke adam qattıraq küyinedi eken. Kün
jaumay su bolğan jaman ğoy
Ras, bizdi de dərigerler beyne bir soğıs keziniñ jaradar
jandarınday alaqanına salıp, məpelep emdeude. Biraq tük
tındırmay, jurtqa masıl bolu janğa auır bolatın siyäqtı
Eñ qiını — adamnıñ özi satıp alğan baqıtsızdıq şığar.
Meşel qıp tastağan mına operatsiyäğa özim kelisim berdim ğoy.
Köñilge tüsken tüninnen özegim örtenip kete jazdaydı.
Azdı-köpti ömirdi ayaq-qoldan qalmay ötkizgenge ne jetsin, şirkin?!
Öziñ salğan jarağa em qonuı da qiın. Odan da qayğı-qasiretiñe basqa
bireudiñ ayıptı bolğanı jaqsı ma dep qaldım. Öytkeni bar kinəni basqa
bireuge üyip tögip arta salsañ, tınısıñ kədimgidey keñip, az da bolsa
jeñildep qalasıñ
Düniede adam özin-özi ayıptap işten jep tauısqan qiın. Azaptıñ
eñ auır türi de osı şığar. Mundayda janğa batqan jaranı aşıp, tiri
janğa körsete almaysıñ. Aytsañ öziñ kinəli bop şığasıñ. Ne de bolsa
ol öz işinde qaladı. Sosın ine jutqan itke uqsap jan dalbasa jasap,
ahlep-uhlep döñbekinumen boladı ekensiñ.
Al, qayğıña basqa bireu ayıptı bolsa, tım qürığanda işki şeriñdi
tarqatıp, əldekimderge nəlet oqıp alasıñ ğoy. Teginde, adamnıñ
tabiğatı özinen göri özgelerdi ayıptauğa beyimdeu me dep qaldım.
Köbine özimizge əlimiz jetpey, qaydağı bir tağdırdı, əldekimdi qarğapsileuge ustamız. Munıñ özi jan qarmanıp, barıp-kelip jatqan
nauqastıñ zil batpan qasiretin az da bolsa da jeñildetse kerek. Əyteuir
özgeni kinəlau jeñildeu siyäqtı.
Biraq tabanda bul pikirden de aynıp qaldım. Öz baqıtsızdığıñdı
özgeden körudiñ nesi mərtebe? Nesi jeñil?
Adam o bastan-aq təkappar ğoy. Özi kinəli ekenin sezse, ol onşamunşağa moyımay, qayta öz ayıbın juıp-şayıp jiberu üşin
qaysarlana, qasarısa tüspey me? Mundayda ol jigerlenip, qayratqa minip
ketpey me?!
Öziniñ azamattıq, adamdıq borışın öteu jolında
baqıtsızdıqqa duşar bolğandar onşa ökinbese kerek. Mına qasımda
jatqan Qaysar solay. Ərine, onıñ nauqası jeñil emes. Biraq sonşa
büldirşindi auzın aranday aşqan ajaldan araşalap qalğanın iştey
köñiline demeu qıluına bolmay ma?
Qaysar dese özi de qaysar eken. Bir ayağı körde, bir ayağı jerde jatsa
da unjırğasın bir tüsirmey, tas-tüyin bop berik jatır. «Tözimdilikti
menen üyreniñder» degendey külimsirep qoyadı. Qayısar da emes, oyısar
da emes ol.
Al, Aqılbek ağa öziniñ de, özge jandardıñ da tauqımetin bizden
göri ayqınıraq uğınıp, tereñirek sezinse kerek. Öytkeni ol bərimizden
köp biletin ğalım ğoy. Mundayda
aurudıñ jay-japsarın tereñ tüsinetin adamnıñ tartatın jan azabı da
köbirek bola ma dep qaldım.
Bayağıda bir patşa: «Bilimge bayığan adam, tübinde qayğıqasiretke de belşesinen kenelip qaladı», — dep öz halqın oqıtpay
qoyğan eken.
Sonda qalay? Tük bilmegen, tük sezbegen jaqsı ma? Adam qaytadan
qarañğı tünekke tüsip, tek öziniñ soqır sezimine ğana bağınıp,
tirşiliktiñ bərin köz jumıp istey berui kerek pe? Joq! Azabı moldau
desek te bərin aqıl- parasatpen uğınıp, jan-jürekpen sezinip barıp,
əreket jasağanğa ne jetsin!
Adamnıñ artıqtığı da osı sanalığında emes pe?! Bükil azapbeynetin, qauip- qaterin, qorqınış-üreyin əbden tüsinip turıp jasağan
erlik qana, meniñşe, nağız qaharmandıq sanalsa kerek. Mine, Aqılbek
ağağa basqalardan göri köbirek tənti türatın sebebim de osı ğoy.
Al töbesine töngen qaterdi añğarmay, tüsinbey, bilmey jasağan
erliktiñ özi de tüptep kelgende erlik emes, eser- soqtıq bop şıqpay ma?
Qaşanda jurt tek aqıl-parasatı men boyındağı erlik- jigeri teñ
tüsip jatatın osı Aqılbek pen Qaysarday jandarğa ğana tənti turıp,
solarğa ğana bas iedi emes pe?! Tağdırdıñ qanşa uın işip, zapıranın
jutsa da ömirden meseli qaytpağan osı eki jan maydannan mügedek bop
oralğan Qaratay ağama uqsap ketti.
Endi bir sət bulardıñ üşeui de ajaldı mensinbey, ölimdi külimsirep
qabıldağan, təkappar Bögelekpen jaqsı tanıs şığar degen oy keldi.
Mümkin, mına ömirge degen quştarlıqtıñ, tözimdilik pen qaysarlıqtıñ
qaynar bulağı bireu-aq şığar. Əyteuir qiyämettey qiındıqta da öz
tağdırınıñ tizgniin qolınan şığarmay berik ustay bilgen Bögelek
ajalğa ölispey berispeytin meniñ dos-tuıstarımnıñ ruhani
qamqorşısı siyäqtı bop körindi.
Meniñ qasımdağı Aqılbek pen Qaysar tağdırdıñ jazğanı bolar
dep tösekte əreketsiz jatqan jandar emes. Bulardıñ ərbir minutı ömir
üşin küreske tolı. Mundayda auruhana üyiniñ biz jatqan üşinşi
qabatınan özin-özi tastap, ölip ketu tük te emes. Eñ qiını — öziñdi künitüni şır köbelek aynaldıratın ölimge tizgin bermey, tağdırğa
moyınsunbay qoyu şığar.
Öziñdi jatırqap, mañayına jolatpay bezip jürgen ömir-ananıñ
etegine kün sayın arda emgen baladay jarmasıp, janıñdı salıp
jabısa beru üşin qanşama erik- jiger kerek deseñizşi?! Adam ömirge
sonşama ğaşıq boladı eken-au degen oy keledi keyde mağan. Əytpese
jıldar boyı tösekke jipsiz baylanıp, tırp etuge murşañ kelmey,
kökjambas bop ezilip, tört tağandap jatqan meşel tirşilikten göri tıptınış ölim mıñ ese artıq emes pe? İə, mundayda qısqa künde qırıq
ölgenşe, közdi tas jumıp jiberip bir-aq ret ölu onşa qiın da,
qorqınıştı da emes siyäqtı. Eñ qiını — ölmey, tiri jüru. Demek,
Aqılbek pen Qaysar ömirdiñ jeñil jağın emes, azabı mol auır jağın
özderi qalap alğan eken ğoy.Munday jandardıñ, sirə, tauı şağılıp,
tauanı qaytpasa kerek.
Biraq men solarday bola alam ba? Bir künniñ özinde jiligi şağılıp
qalğan adamnıñ ğumır boyına qajır- qayratı jete me? Mümkin, men əli
boyımdağı küş-quattı da jöndi sezbeytin şığarmın. Öytkeni munday
auır sınğa əli tüsip körgenim joq qoy. «Şu» degennen-aq bosañdıq
jasap, osaldıq körsetetin meniñ sonşama süyegim jasıq pa edi?
Mınaday jandalbasağa tüskende adamnıñ ayaq astınan bozokpe,
bosañ bel bop ketui de ğajap emes qoy. Tula boyımdı qaqsatıp alıp
bara jatqan tən azabına da, jüregimdi qum qılıp, oyıma zapıran zərin
quyğan jan qasiretine de tözu qolımnan kele me? Joq pa?
Buğan küni burın bal aşıp, səuegeylik jasamay-aq qoyayıq. Ömirdiñ
özi körseter, Gauhar Ras, bügin jürekke şemen dert baylanıp, köñilime
tas tüyip tüsti Biraq ömirden əli meselim qaytıp, qajırım muqalğan
joq.Bir ret jauırınım jerge tidi eken dep beldesuden qaşatın su
jüregiñ men emes.
Belim bügilip, qabırğam sögilip ketse de, men ömirden küderimdi
üzbeymin. Sol üşin ajaldıñ özimen de arpalısıp, alısa berem. Küres
əli bitken joq. Ayqas əli alda.
Gauhar! Auruhanadan ayaq-qolsız, meşel bop oraldım ğoy, sağan.
Amal qanşa... Sol jolı meni zembilmen əri-beri tasıp jürgende özegiñe
ört tüskendey bop, ömirden tüñilip te ketken şığarsıñ. Eki ayaq pen eki
qoldı qurbandıqqa şalıp, tiri qaludıñ ne keregi bar dep te oylağan
bolarsıñ iştey. Al, meniñ tiri qalğım keldi. Öziñdi kün sayın, sağat
sayın, minut sayın körip jatu üşin ömirdiñ etegine jarmasıp,
tirşilikke tırmısıp tiri qalu qajet edi.
Eki birdey balamdı da qimadım-au deymin. Əyteuir tiri bolsam, tört
tağandap qalsam da, solardı közimmen körip jatam ğoy. Mağan sonıñ özi
zor ğanibet, şeksiz baqıt emes pe?! Odan artıq ne kerek, təyiri? Tek
qana öziñ künderdiñ küninde auırlamasañ boldı, mına meşeldi.
Auruhanadan əkelgende meni öz üyimizdiñ üşinşi qabatına qalay
köterip şığarğandarıñ esiñde me? Qasaqana sol sətte lifti de istemey
qaldı emes pe. Bereke tapqır bizdiñ körşiler elgezek jandar ğoy.
Aytqızbay-aq bərin özderi tüsine ketedi. Bildey-bildey jigitter
turğanda qoyar da qoymay zembildiñ bir jağın öziñ köterdiñ emes pe?
Sonda işim borday ügilip, bir türli eljirep kettim.
Adam qıbır etpey, melşiip jatıp alsa, tipti auırlap kete me dep
qaldım. Onıñ üstine, kesilgen omırtqa süyekteri de əli qatayıp bite
qoyğan joq, Səl qisıqtau qozğap alsa-aq sart etip şığıp keteyin dep
ilinip-salınıp tur. İtşilep jürip öz tösegime jetkizdiñder-au.
Töbem kökke eki eli-aq jetpey qalğan şığar. Əytpegende şe! Endi
sen qasımdasıñ, Gauhar. Sen janımda tursañ, jan azabı da, tən azabı
da azayıp bara jatqanday sezinem.
Qos qanatı büp-bütin qustı uşpaydı dep kim aytadı?! Qasıma eki
balam birdey
«papa» dep şauıp kelgen sətte men eki ayağımmen endi qaytıp jer basa
almaytınımdı da umıtıp ketkendey boldım.
Auruhanada men eşkimi joq jandardı kördim. Artınan izdep keletin
tiri pende joq.
Ondaylardı memleket öz qamqorlığına aladı eken. Mügedekter
üyine aparadı. Jas səbidey alaqanğa salıp, bağıp qağadı.
Men baqıttı ekenmin, Gauhar. Mine, endi tört közimiz tügel boldıq.
Üşeuiñe qanşa qarasam da, közim toyar emes Meyirim qanar emes. Joq.
Tiri qalğanıma ökinbeymin. Közdi aşıp-jümğanşa altı ay uaqıt da
zımırap, körgen tüstey öte şığadı. «Əri ketkende altı aydıñ işinde
eki qolıñ da jandanıp, öziniñ burınğı qalpına keledi», — degen
professor. Oğan senem. Biraq ayaqtarım... Ayaqtarım osı küyinde qaladı
ğoy.
Eger mağan sau kezimde əzireyil kelip, «Ne eki balañdı ber, ne eki
ayağıñdı ber», — dese ne ister edin? Ərine, oylanıp-tolğanıp jatpay
eki ayağımdı qiyär edim. Demek, osınday operatsiyäğa kelisim berip,
qatelespegen ekem ğoy. Onda nesine ökinem? Joq. Men ökinip jatqam joq.
Keter ayağım — ketpen tayağım. Endi basqa tüskendi moyınmen köterip,
osınday ömirge kekil tüydim.
Köñil jeter ağayın tegis jinaldı-au deymin sol küni bizdiñ üyge.
Sonşama köp kisiniñ jalğız men üşin bəyek bop, apı kirip, küpi şığıp
jürgenin körgenimde bir türli ıñğaysızdanıp, qısılıp qaldım. Biraq
bul mağan zor medeu edi.
Uzaq uaqıt auruhanada jatıp, özim de əbden malma tımaqtanıp,
ınta-jigerimnen ayrılıp qalsam kerek. Mına jurt meniñ qajırımdı
qayrap, janımdı jani tüskendey- aq ayaq astınan jigerlendirip jiberdi.
Qiın-qıstau sətte iilip tösek, jayılıp jastıq boluğa jaraytın dosjarandarım az emes eken dep oyladım. Soğan közim jetti.
«Er qarağa bir qara bop, qatarğa qosılıp ketersiñ», — dep bəri de
köñilimdi jubatqan boladı. Eş jerim auırmay, sızdamay, közim tiri
jatsa, qatarğa qosılğanım sol emes pe? Biraq qazir bükil denem zar
qaqsap jatır ğoy. Iştey tas-tüyin bop tistenip alğam.
Gauhar! Osı künge deyin qalay bayqamay keldik? Köñil süyer dosjaran köp eken ğoy. Bəri de şetinen bauırmal, keñ qoltıq, keñ esik
jandar emes pe?
Jalğızdıqta jabıqqan köñildi bir könşitip, jaqsılap demdep
alğanday boldım.
Biraq quanışım uzaqqa barmadı. Sol zamatta-aq lıp etip,
köñildiñ küyü öşip kalğanday boldı. Özinen-özi-aq öşeyin dep
ölimsirep, əreñ janıp turğan ümit şamın ürlep söndire salu da
onşa qiın emes edi.
Sol küni köñilimdi su sepkendey basıp tastağan kim deysiñ ğoy Bəkir
degen tuısım.
Əyeli ekeui sol keşte jurtpen birge qaytpay, bizdiñ üyde qalıp qoyğan
edi.
Dos-jarandar qoştasıp, üyden şığıp ketisimen-aq ol kerdeñdey
basıp men jatqan bölmege kirdi. Ilği aşıq turatın esikti de jaba keldi
Bağanadan bezek qağıp oynap jürgen eki balanıñ u-şuı da su sepkendey
basıla qaldı. Qasaqana qılğanday sen de zım- ziyä bop kettiñ. Şaması,
sen sol sətte Bəkirdiñ əyelimen as üyde əñgimelesip otırdıñ-au deymin.
Bügin Bəkirdi tanu qiın edi. Qaşan da bükşiip, suıqqa toñğan
adam siyäqtı basın moynına tığıp alıp, kisiniñ betine tik qaraudan
jasqanıp, qipaqtap turatındı.
Mundaylar özine qarsı kele almaytın, özinen əlsizderdi körgende
jandanıp, aruaqtanıp kete me dep qaldım.
Bügin Bəkirdiñ boyı da oqtau jutqanday tip-tik. Izalı közderi
meniñ öñmenimnen ötip kete jazdaydı. Təkappar. Kesip-kesip, buyıra
söyleydi.
Sau-salamat kezimde Bəkirmen dürdaraz, kez bastau bop jüretinbiz.
Bet-auzı bir japıraq, dene qurılısı jeti-segiz jasar baladay-aq osı
tuısımdı körgen sayın işimnen «Anasınan şala tuğan şığar» dep
oylaytınmın.
Minezi de qızıq Lajı bolsa adamğa jolağısı kelmeydi. Köşede de
urı mısıq siyäqtı ayağınıñ uşımen ğana basıp jüredi. Qattıraq bassa
jer oyılıp tüsip ketetindey qorqadı. Basqanı qaydam, mağan əyteuir sol
dükenge de, tipti kündelikti jumısına da urlanıp barıp, urlanıp
qaytatın siyäqtı bop körinuşi edi
Bir esikke kirerde ol səl bögelip, artımnan bireu añdıp kele jatqan
joq pa degendey jan-jağına jaltaqtap qarap aladı. Üyden dalağa
şığarda da özgeler siyäqtı birden sıtılıp şığıp ketpeydi. Aldımen
qıltitıp esikten basın tısqa şığaradı. Sosın judırıqtay bası
kekşeñdep, ölgen qoydıñ közindey jansız janarı jaltaqtap, aynala
töñiregin barlap aladı. Jaqın mañayda tiri pendeniñ joqtığına əbden
közi jetken soñ ğana köz şespeytin jıldamdıqpen esikten ıtkıp
şığıp ketedi. Mundayda ol bölmeniñ bir burışınan ekinşisine zıp
berip qaşıp ötken tışqandı esime salatın.
Biraq onıñ munday qılığına burın onşa mən bermeuşi edim. Ədeti
şığar dep kületinbiz de qoyatınbız.
Əytse de, bul ədet emes eken, Gauhar Auru eken. Auruhanada
osınday nauqastardı kördim. Kədimgidey em jasaydı olarğa. Munday
keseldi jurt özara əñgime kezinde
«quğınğa uşırağan patşa» dep te ataydı eken
Söylegende tura kekirege toyğan tekedey baqıldaydı. Eñ jamanı —
əñgimeleskende beyne bir şınıdan jasap qoyğanday-aq bir nükteden
qozğalmaytın jansız janarın köziñnen ayırmaydı. Közderi üñireyip
ketken. Mıltıqtıñ uñğısınday sustı bop körinedi.
Bəkirdiñ aramdığına nayza boylamaydı. Sonıñ nesin aytıp
otırmın sağan, Gauhar Öziñ de jaqsı bilesiñ ğoy. Esiñde me, bir jolı
əyeliniñ bizge kep, muñın şaqqanı.
Erlizayıptı ekeui quddı it pen mısıqtay. Qosılğalı beri añdısıp,
arbasıp, jaulasıp, birin-birin atarğa oğı bolmay keledi. Bular tipti
qonaqta otırğannıñ özinde de birin-biri ilip, qağıp, öşin alıp qalu
jağın qarastıradı. Mağan sol ekeui bir-birine mına dünieniñ
jaqsılığın qimaytın siyäqtı bop körinedi. Ajırasıp ta ketpeydi olar.
Ğumır boyı birin-biri azaptap ötkisi keletin tərizdi
Bəkirdiñ əyeli küyeuiniñ ayar qılıqtarın sağan jır ğıp aytıp
beripti ğoy. Sonda seniñ «Qoltoqpaqtay ğana osı adamnıñ boyına
sonşama köp jamandıq qalay sıyıp ketedi eken», — dep jağañdı
ustağanıñ əli esimde. Şirkinniñ, tili uday aşı ğoy. Auzın aşsa-aq zər
şaşadı. Nağız ker azudıñ özi. Tiliniñ ilmeşegi bar. Bireudi qağıtpay,
muqatpay söyley almaydı
Mine, sol şipigen əljuaz Bəkir ilmiip kep qasıma otırdı. Jaña ol
oñaşa sətti añdıp, esikten basın suqqanda-aq şitey tiksinip qalğan edim.
Auruhanadan talay sumdıqtı körip, etim üyrenip ketse de, mınanıñ
jansız janarına tik qarauğa əldeneden seskenetin siyäqtımın
Qaşan da aynalasına ızğar şaşıp turatın ızalı közderi endi
külimsirey qaptı Qutıñ-qutıñ etedi. Betime aşıq arsızdıqpen kekete
qarap otır.
Qazir ol kökten izdegenin jerden tauıp tur. Qas qağımday bir sətke
oynaqşi qalğan közderi-aq köp nərseni añğartqanday edi «Ə, müsəpirlik
qalay eken?! Qaşanğı küniñ kökte jüze bersin. Tağdırdıñ uın sen de
bir işip körseyşi» degendey edi ol. Bet-pişininen onıñ tabası qanıp
turğanın añğaru qiın emes bolatın.
Bul nege ayızı qanğan adamşa meniñ qayğıma raqattanadı? Buğan
ne jamandıq istep edim? Joq Ömirimde Bəkirge istegen qiyänatım joq.
Əytpese nege qazir tura jündemek bolğan adamday tisin tisine qoyıp
otır? Əlde «Jaqsı attan jığılsa, jaman adam tabalar» degenniñ keri
kelip tur ma?
Tap qazir eki közi adırayıp, tanauı deldiip, töbemnen əzireyildey
tönip tur Əldenege miığınan kületin siyäqtı. Ləm-mim dep auız
aşpaydı. Dəl osı küyinde ol torğaydı arbap turğan jılanğa uqsar edi.
Men qazir bul küyimde sol torğay qurlı da joqpın. Meniñ qazir tırp ete
almasımdı ol jaqsı biledi. Sol üşin de ol küşeyip tur. Sau kezimde
özim tügili köleñkemnen jasqanatın jasıqtıñ esiruin qaraşı «Qulan
qudıqqa qulasa, qulağında qurbaqa oynaydı» degen osı eken-au dep
oyladım. Boyımdağı bar aşu-ızanı közben añğartpaq boldım. Bizder
bir sət közben arbasıp, ekeuimiz de qalşiıp qaldıq. Eger qoldarım sau
bolsa, qazir mına şiriktiñ jağasınan ala tüser edim. Jayşılıqta jañqa
qurlı körmeuşi edim- au, mınaday silintikterdi. Endi mine, eñ əljuaz, eñ
qauqarsız nemeniñ özi meni basınıp otır. Tırp etip qarsılıq körsetuge
şamam joq. Tipti qattıraq söyleuge de dərmensiz siyäqtımın. Özimniñ
sonşalıqtı beyşara küyge tüskenime ızalanıp, qağanağım qars
ayrılıp ketetindey bop
jattım.Əytse de, buğan ne jamandıq jasadım eken? Sonı oylayoylay basım qattı. Nege mağan ol qandı kegi bar adamday közderi
qantalap qaraydı?
Bul adam emes, öleksemen qorektenetin quzğın edi. Men onıñ közine
ölekse bop körindim. Ömir-baqi buqpantaylap, köringennen zəresi uşıp,
özinen mıqtınıñ betine kelmey, jan sauğalap jürgen munday qorqaular
zapıran zərin jıldar boyı işine jinay beredi ğoy.
Mine, uzındağı öşin, qısqadağı kegin ala almay işinen tınıp
jürgende tırnağına men ilindim. Bügin ol jurtpen birge köñil surauğa
emes, sol boyındağı zərin mağan şaşıp, bir qumar tarqatuğa kelgen
tərizdi.
Köşedegi bes jasar baladan bastap, qoynındağı əyeline deyingi
jurttıñ bərin duşpan sanaydı. Öziniñ jastayınan qortıq bop,
boyınıñ öspey qalğanın da, alapes tərizdi elge qosılmay, sayaq
jüretinin de, tipti əyelimen jaman turatının da özinen emes, özgelerden
köredi. Ol özin jurttan qorlıq körip, japa şegip jürgen adam sanaydı.
Iştegi aşu-ızası qazanday qainaydı. Sonı sırtqa şığaratın qolaylı
sətti izdeydi.
Şınında da, Bəkirdiñ ömir boyı jolı qırsığıp, iti qırın
jügirumen boldı.
Mektepte de özi jarıtıp oqımadı. Biraq üzdik oqitındardı
kündegende tauanı tarılıp ketetin. Sonısınan da az tayaq jegen joq.
Onınşı sınıpta jürgenimizde tili aşı qızdar onı kelemejdep:
«Balaqay, biıl birinşi sınıpqa barasıñ ba?» — dep itin şığaratın.
Sonı əyteuir armiyäğa da almadı. Jaramaydı depti. Sol kezde- aq ol
işkilikke salınıp ketti.
Qanşa jıl barsa da institutqa tüse almadı. Bilimi jetpedi.
Men instituttı bitirgen jılı da ol «Oquğa tüsuge keldim» dep
emtihan tapsırıp jüretin.
Mektepti birge bitirgen auıldas jigitterdiñ qay-qaysısın körse de
ünemi: «Meniñ jolım auır ğoy. Əyteuir özge jurttıñ asığı alşasınan
tura qaladı. Menen de jamandar instituttı bitirip aldı», — dep
muñın şağatın.
Eñ jaman ədeti — sumdıq künşil edi. Qarşadayınan- aq
kübirlegen küñkil sözge üyir. Mektepte bireu bes alsa da, qabırğa
gazetine təuir öleñ jazsa da, qızdarğa söylese de, tipti jaña şalbar
kiip kelse de kündep, talağı tars ayrılıp kete jazdaytın.
Burın osınıñ bərine mən bermey kelgen ekem ğoy. Mına Bəkir meni
ömir boyı kündep jüripti-au. Men injener diplomın alğanımda, ol əzil
aytqan bop: «Qazir munday muqaba köringen küşiktiñ qaltasınan
tabıladı», — dep külgen edi.
Gauhar! Ekeuimizdiñ neke toyımızda da ol əkesinen qattı tayaq jegen
baladay bas terisi salbırap, sümireyip otırğan. Erteñine bir dosıma
jolığıp: «Kelinşek bayğusqa janım aşıdı. Əp-əjeptəuir qız eken.
Mına bizdiñ tik qaqqan əkkige abaysızda aldanıp qalğan ğoy», — depti.
Bizdiñ balalarımız da bir mektepte oqıdı ğoy. Ülken ulımız
birinşi sınıptı üzdik bağamen, maqtau qağaz alıp bitirdi. Bəkirdiñ
qızı da sol sınıpta oqıdı. Ata- analar jinalısında Bəkirdiñtalay
bulan-talanı şığıp: «Sender maqtau qağazdı da tamır-tanıstarıña
beresiñder», — dep köptiñ közinşe muğalimderge dürse qoya beripti.
Onı öziñ aytıp kelip ediñ ğoy, Gauhar
Sonıñ bərin kezinde elemey, eskermey jüre bergen ekem. Osı bir
işmerez tuısımdı qazir ğana tanığanday boldım. Burın özi közge tüse
bermeytin. Söytsem, ol bayğız sekildi beyuaq qarañğılıqqa, jamandıqqa
üyir eken ğoy. «Adamnıñ işi de munşa tar, köñili sonşama qara bola
beredi eken-au» dep oyladım.
Mine, endi sol Bəkir öziniñ ğumır boyı añsağan armanına qolı
jetken adamday məre-səre bop otır. Ayızın qandıra tüskisi
kelgendey-aq meniñ jansız jatqan
ayaqtarıma qaraydı. «Mına ayaq-qoldardıñ şaruası bitkeni ras pa? Bir
küni bolmasa bir küni jazılıp ketip, jazamdı berip jürmey me?» dep
iştey küdiktenetin de tərizdi. Sonıñ anıq-qanığına köz jetkizip alğısı
kelgendey əl- juaz qoldarın erbeñ-erbeñ etkizip denemniñ ər jerin bir
ustaydı.
Aqırı ol öz oyın jasırmay, qolamtasın qozdattı:
— Tüsinem. Tas tüsken jerine auır. Bərinen de sağan qiın boldı ğoy.
Biraq qaşanğı əyeliñe masıl bop tösekte jata beresiñ?! uyat qoy.
Gauhar künde jılaydı eken. Qaşanğı otırsın omalıp. Jas emes pe?
Sen onıñ jolına baylau bolma. Jiber, erkine Ketsin uşıp. Sen bul
üyde jatqanda ezdiginen kete almaydı ol. Senen qısıladı. Ayaydı Ol
üşin aldımen sen ketuiñ kerek. Mügedekter üyine.. Bizdiñ ökimet
eşkimdi dalağa tastamaydı. Al, balalardan qam jeme, men olardı bir
jaqsı internatqa özim ornalastıram, — dep meniñ közime ne aytar
eken degendey barlay qaradı. Men tis jarğan joqpın. Ol sözin uştay
tüsti. — Kesimdi kün — kesilgen et emes pe? Adam keyde öziniñ talqanı
tausılğanın da sezbey me dep qaldım. Mundayda batıldıq kerek.
Jaqında mına sen tərizdi kərip bop qalğan bir jigit öz tağdırın
qolına alıp, məseleni bir-aq şeşipti. Asılıp ölipti. Bayğus qırıq
jılğı qiyämet-qayımnan bir-aq qutılıptı. Biraq ol üşin tauday
jürek kerek. Seniñ qolıñnan o da kelmeydi ğoy. Beyşara-ay... Tiri ölik
bop jata beruden ne payda?!
Ə degende, men onı it terisin basına qaptap, balağat- tamaq
boldım. Biraq ol oyımnan tez aynıp qaldım. Segiz kesse sirkedey qan
şıqpaytın, bet baqtırmas bez büyrekke sözimdi şığın qılıp qaytem?
Büğan keregi de sol meniñ tas-talqan bop aşuğa mingenim emes pe?
Mundaylar bireu əlem-jəlem bop, egil-tegil jılap jatsa, sodan ləzzat
aladı ğoy.
Ras, operatsiyädan keyin qattı azap şektim. Biraq mına bügingi jan
azabı odan jüz ese auır soğıp tur. Eger meni səl-pəl adamğa uqsas,
aytısuğa, tartısuğa arzitın adam qinasa, janım munşa japa şekpes
edi. Düniede it pen qusqa talanğan auır eken ğoy.
Bir sət özindi dauıstap şaqırıp mına sümelekti üyden quğızıp
jibersem be eken dep oyladım, Gauhar. Onda özim kürese almay, əyelimdi
ortağa salıp, mına şirikke əlsizdik körsetken bolam ğoy. Buğan keregi de
sol emes pe?
Ərine, bir qolım qimıldasa da qazir aşu üstinde alqımın ezip
tastar edim. Biraq qazir tilim men közimnen basqa qaruım bolmay,
diñkem qurıp tur ğoy. Iş qazanday qaynaydı, tırp etuge murşa joq.
«Seniñ sırtıñ bütin bolsa da, işiñ tütin. Sen tiriler qatarında
joqsıñ. Sen ölgeli qaşan! Al, men qozğala almay, tösekke baylanıp
jatsam da, bayağıday jan sarayım sayrap tur. Jüregim tiri. Kökirek
közim aşıq. Osı üyde, osı küyde jatıp-aq men senen ömirdi köp körem,
köp sezem, köbirek ləzzat alam», — demek boldım
«Sonşama öşigetindey-aq seniñ qay şırağıña köleñke bolıp edim»
dep surauğa da oqtaldım.
Biraq bul sözderim özime jasıqtau, əlsizdeu bop körindi. Onıñ
üstine, qazir söylesem dausım qattıraq şığıp ketip, mınağan sır berip
qoyuım da ıqtimal. Qazir men üşin eñ bastı nərse — mına sümelekke
küyreuik bop körinbeu. Tört qubılası tügel adamday-aq səl külimsirep,
eş nərsege mən bermey, jaybaraqat jata beru kerek.
Əytse de, əkki duşpan keregeni kertip jatqanda karap qaluğa
bolmas. Munday jımısqı jandarğa aytar meniñ de oyım bar emes
pe? Bir sət şabıtı kelgen nağız aqındarşa özinen-özi arqam
qozıp, aruaqtanıp kettim:
Öz oyım bar özimniñ öz degenim,
Qaytem jurttıñ kay jerdi
közdegenin, Öşpey tursa botadı
oy jarığım,
Sezsem boptı özieniñ sezbegenin Işi ölmegen erkektiñ sırtı
ölmeydi. Jan jaurasa kayta adam jöndetmeydi —
dep jazıptı ğoy əlgi aqın
Meniñşe, adam tek öz janınan şığarğan öleñin ğana dəl osınday
şeksiz senimmen, şınayı sezimmen, jan- tənşen berile oqitın şığar.
Bir sətke özge tügili, tipti özime de osı öleñ özimdiki siyäqtı bop ketti.
Öytkeni ol meniñ tap qazirgi jan-dünieme tım jaqın tur edi. Öleñniñ
soñğı eki jolın üş retten qaytaladım.
Nege ekenin qaydam, əyteuir men öleñ joldarın oqıp bola
bergenimde, Bəkir ayaq astınan öñi quarıp, juğan şüberektey bop-boz
bop, esikke qaray şeginşektep bara jattı Mümkin, ol öziniñ«işi ölip»,
«janı jaurap» ayıqpaytın dertke şaldıqqanın naq sol sətte ğana
uqqan şığar.
Sen jönindegi sözderdi ol meniñ jandı jerime ədeyi tigizip aytıp
otır ğoy, Gauhar Bəkir meni bulan-talanı şığıp aşu-ızağa tunşığıp
qaladı dep oylasa kerek. Biraq men qızıltanau bolğam joq. Qınq
etpedim. Qayta əlgi sözge quanğanday sıñay tanıtıp, şabıtı qozğan
aqınday sampıldap öleñ oqi jöneldim. Soğan qarap ol meni jındanıp
ketti dep qorıqtı ma eken?
Kəlimağa tilin keltirip jatqan moldağa uqsap, erinderin
jıbırlatıp kübir-kübir etken küyinde bölmeden şığıp ketti.
Gauhar' Sol ayardıñ dəlizge şığıp sağan ne aytıp, ne qoyğanın
estigem joq. Biraq eki balam birdey ebil-sebil jılap, janıma jetip
kelgende əlginiñ tağı bir sumdıq şığarğanın işim dereu seze qoydı.
Mağan əli jetpegen soñ senderge tiiskenin tüsinu qiın emes edi. Bul —
jılan jüristi zımiyändardıñ ejelgi ədisi ğoy.
Jaradan iriñ ağızıp ketken eken ol. Eki ulımnıñ da sora-sorası
şığıp, eñirep, bebeu qaqqanda kökiregim qars ayrılıp kete jazdadı.
Sau kezimde balalarımnıñ qaysısı jılap kelse de dereu aymalap
süyip, moynıma mingizip, dalağa köterip ketuşi edim. Jeti jasar Muhit
ta, eki jasar Qayrat ta soğan üyrengen. Qazir olar öksigin basa almay
«Papam qaşan aymalaydı» dep kütip tur. Tım qurısa qazir ekeuiniñ de
bastarınan bir-bir sipap qoyuğa zar bop, qalşiıp qalğan qoldarımdı
qimıldata almay, özegime ört tüsip jatqanın mına eki qulınım qaydan
bilsin?!
Bağana meni zembilge sap əkelgen boyda-aq Qayratım aldımnan
jügirip şığıp
«Papa' Erteñ jazılasıñ ba? Sosın meni moynıña mingizesiñ be?» —
degen Nəresteniñalıp uşqan köñilin jıqqım kelmey «İə, jazılam,
moynıma mingizem», — dey salğam Qazir kip-kişkene Qayrat özi ebil-debil
jılap turıp, menen «Erteñ jazılam dediñ ğoy, ə», — dep qayta-qayta
suraydı.
Dəlizde ne bop, ne qoyıp jatqanın Muhittıñ sözine qarap
tuspaldadım Inisine qarağanda ağasınıñ sözi ayqındau edi
— Anau bir kisi seni endi qaytıp turmaydı dep jatır. Jürmeydi dep
jatır Mamamdı urıstı. Mamam jılap qaldı. Anau kisi seni bir jaqqa
aparıp tastamaqşı Bəribir öledi deydi Al, sen ölmeysiñ ğoy, papa, ə?
Ölmeysiñ ğoy. Zığırdanım qaynap ketti. Tabanda-aq aza boyım qaza
boldı. Men operatsiyädan keyin professordan endi qaytıp jer basıp
jüre almaytınımdı estigen sətte de munşalıqtı jan azabına tüsken
joq edim. Mına eşbir kinəsiz səbilerdiñ jüregine məñgi-baqi öşpes
daq tüsirip, jigerin qum qıludan tayınbağan qanıpezerdi tap qazir
şaynamay jutıp jiberuge bar edim
Men qazir özimniñ qayğılı tağdırıma emes, düniede osı künge
deyin Bəkir sekildi ayarlardıñ jer basıp jürgenine qınjılıp
jatırmın. Munday mısıq tileules, qara jürekter burın da bolğan.
Oqta-tekte desek te qazir da uşırasıp qaladı. Al, eger aq jürekti, adal
jandar olarğa qarsı küreske şıqpasa, onda bolaşaqta da boları haq
Demek, qayğığa qamalıp jata bermey, bilek sıbanıp küreske
şığuım kerek. Mına Muhit pen Qayrat er jetkende aralarında
Bəkirler jürmese eken. Sol üşin men de qolımnan kelgenin isteuim kerek
qoy. Al, qolımnan ne keledi? Talpınsam əli de köp nərse keletin siyäqtı.
Men kirpiş qalap, üy turğızıp kelgen janmın ğoy. Sözderdi de dəl
solay bir-birine qiyülastırıp, jurttıñ kədesine jaraytın dünie jasay
alam ba eken degen oy keldi mağan. Ras, bul qiınıraq. İnemen qudıq
qazu degenimiz naq osı şığar.
Biraq oñay oljanıñ qadiri bola ma? Kirpişten əp-ədemi, jurtqa jağatın
üy turğızu jeñil dep kim aytadı? Əytse de, onı üyrendim ğoy. Demek,
janımdı salsam munı da meñgerem. Bul qarudı da igerem. Sol jolda
qanday aqıret-azapqa duşar bolsam da ökinbeymin. Mına etbauırı
eljirep, töseginniñ eki jağında eiñrep, menen kömek kütip turğan eki
ulım üşin, jer betindegi barşa qorğansız balalar üşin jazam. Jazu
kerek. Bul meniñ ömirdegi eñ soñğı qaruım şığar.
Ədildik, jaqsılıq, adaldıq üşin kürespey ötken ömirden ne payda!
Adamdarğa
«osınday zımiyändardan saqtanıñdar, bir biriñe bauırmal bolıñdar!»
— deymin. Tım qurısa munday ayır tildi ayarlardıñ bir-ekeuin jurtqa
paş etip körsetermin.
Jer betindegi jamandıq ataulıga qarsı ayanbay küresip jatqan aq
nietti jazuşılar armiyäsına soldat boluğa jaraymın ba? Ol üşin otqa
da, suğa da tüsu kerek şığar. Men sonday sınğa tözem be? Ömirdiñ auır
bir sınınan sürinbey öttim ğoy Mümkin, endigisinen de ötermin...
Al, meniñ tap qazirgi armanım müldem basqa. Tağdır mağan tek bir
minuttıq qana küş-quat berse ğoy, şirkin. Bir minut ayağımmen jer
basıp tura alsam . Sonıñ özi- aq ömirdegi bar armanımdı orındauğa
jetip artar edi. Sol jalğız minut işinde men dəlizge şığıp, Bəkirdiñ
ötin alıp auzına qüyıp ta, Qayrattı moynıma bir ret mingizip te,
Muhittıñ basınan sipap aymalap ta, Gauhar seniñ mölt-mölt etken köz
jasıñdı sürtip te ülgerer edim.
Eger men qazir osı aytqandarımdı istey alsam bar ğoy, ömirden
basqa eş nərse qalamay-aq mına öli tösekte tağı jüz jıl jat dese de
qıñq etpey ün-tünsiz jata beruge riza edim.
Biraq onday minut qayda? Ol tek arman ğoy. Bir minuttıq
saulıqtıñ sonşama qımbat dünie ekenin bas aman, bauır bütin
kezde kim bildi deysiñ.
Jaña Bəkir aşıqtan-aşıq tabalap «Endi sen tiri öliksiñ ğoy», —
degende tırs etken joq edim. Qazir Qayratım janıma kep: «Papa, erteñ
meni moynıña mingizesiñ ğoy»,
— degende közimnen ıstıq jas qalay ırşıp ketkenin özim de sezbey
qaldım. Endi eki balama qosılıp, üşeuimiz de borday egilip epl-tepl
boldıq. Tek men uldarım siyäqtı dauıs şığarmay, iştey egilip,
eljirep, ün-tünsiz, auzımnan şıqqan demim ot bop jıladım.
Bir sətke barlıq tuğan-tuısqanım, jora-joldasım közime kuddı
osı Bəkir siyäqtı bop elestep ketti.
Tirşilik şır aynalğan
quyın eken, Quyında ömir
süru qiın eken,
Qauımım, qimastarım dep jürgenim Ənşeiin sauıq qurğan
jiın eken — dep aqın qalay tauıp aytqan
Men osınday auır oyğa şırmalıp jatqanda bölmege sen kirip
keldiñ ğoy, Gauhar Sonda sen biz qosılğalı beri tuñğış ret meniñ
közimnen jas kördiñ. Töbeñnen bireu muzday su quyıp jibergendey
boldı-au deymin. Selk ete tüstiñ. Seniñ büytip qattı şoşınğanıñdı
burın-soñdı men de körgen joq edim. Əytse de, sen tez esindi jiıp
aldıñ. Osı şañıraqtıñ bar auırtpalığı endi öz moynıña auısqalı
turğanın sen dəl osı minutta, qas qağımday sətte uğıp ülgerseñ kerek,
Gauhar. Mına eki birdey temir qanat balapannıñ da, ğumırlıqqa
meşeulik qamıtın kigen meniñ de tağdırım endi seniñ ğana qolıñda edi,
Gauhar. Mügedek əkesin kezek-kezek aymalap jatqan eki balanı tiridey
jetim etip, zar jılatıp qoymaymız ba? Erteñ osı ekeuin bir köruge zar
bop qalmaymın ba men? Meniñ meşeldigim eki birdey ulımnıñ
jürekterine jazılmas jara bop jabıspay ma? Qısqa künde qırıq ölip,
kündiz-tüni ajalmen arpalasıp jatqan nauqastı bağıp- qağu qiyämetten
qiın emes pe?
Mine, osı qiın saualdardıñ bərine sen tabanda jauap beruiñ kerek
edi. Öytkeni bul üydegi barşa jannıñ tağdırı endi jalğız sağan ğana,
seniñ jauabıña ğana baylanıstı bolatındı. Eriksiz ırşıp ketken
meniñ bir tamşı köz jasımdı körgende, sonıñ bərin sen birden-aq
uqtıñ. Balalardı əkesinen ayırmau üşin tauday tauqımetti jalğız öziñ
köteru kerektigin de sezdiñ. Kündiz külki, tünde uyqıdan bezuge məjbür
bolatınıñdı da jan- jüregiñmen tüsindiñ. Jiırma jetige jetpey-aq
sağan jastıq şaqtıñ köñildi künderimen birjola qoştasu kerek edi Onı
da añğardıñ sen.
Tap qazir seniñ üzildi-kesildi birdeñe aytuıñ kerektigin men tügili,
mına qarşaday balalardıñ alañsız jürekteri de sezip turğan siyäqtı.
Ekeui de mamam ne der eken degendey jəuteñdep sağan qaray beredi.
Bərimizdiñ de tağdırımız naq osı sekundta, sen meni de, eki balanı da
ün-tünsiz, kezek-kezek süyip jatqan sətte şeşilgenin jüregim birden
sezdi.
Sen auız aşqan joqsıñ. Biraq köñiliñdeginiñ bərin köziñnen
tanıdım. Sen bir sekundqa da qobaljığan joqsıñ. Meniñ basıma
tüsken auırtpalıqtıñ qandayın bolsa da bölisuge iştey tas-tüyin bop
bekinip alğan ediñ.
Biz ekeuimiz budan keyin de talay mərte ömir sınına tüstik qoy. Biraq
eñ auırı osı alğaşqısı, meniñ ğümırlıq meşeldigim öziñe məlim
bolğan küni edi. Adamnıñ oyına kelmeytin nebir sumdıqtardı sağan
Bəkirdiñ aytqanın men keyinirek esitip bildim. Meni nege mügedekter
üyine jiberuge asıqqanın da tüsindik. Men ketken soñ, eki balamdı
internatqa ornalastırıp, bizdiñ üş bölmeli pəterdi öziniñ bir bölmeli
eski üyine «zañdı türde» auıstırıp almaqşı eken.
Erli-zayıptınıñ arasına esi ketken kirisedi ğoy. Bəkir arağa
kiristi. Qulındağı saqauın, qunandağı tisteuin aytıp, bar jamandıqtı
mağan üyip-tögipti. Əytse de, sonıñ birde-birine ilanbay, qañqu sözge
qulak aspay, ayar nemeni ittey ğıp, janın jağasına keltirip, üyden
quıp şıqqanıña mıñ da bir riza boldım.
Ras, biz Bəkirden de, əyelinen de köpke deyin qutıla almadıq. Sen
köşege şıqsañ-aq iziñe tüsip, maylı küyedey jabıstı. Sağan
«qamqorşı» boldı. Betiñniñ qızılı qaşpay turğanda teñiñdi tauıp al
dep «keñes» te berdi. Tipti sağan layıqtı bir jaqsı adamdı qarastırıp
qoyğanın da aytumen boldı. Bul iske olar barın salıp, bilek sıbanıp
kiristi.
Meniñ onsız da jaralı jüregimdi sızdatqıñ kelmegen şığar.
Jigerimdi jasıtam dep jasqanğan bolarsıñ. Əyteuir əlgi tuıs
sımaqtardıñ bauırıña kirip, iştey jaylamaq bolğan əreketiniñ bərin
mağan tek arada köp uaqıt ötken soñ ğana ayttıñ ğoy.
Gauhar! Auruhanadan kelgen küni mağan ne degeniñ esiñde me? Sol
küni mağan bir-aq auız söz ayttıñ. Bir- aq ret ayttıñ. Biraq sol sözdi
bireu qulağıma minut sayın sıbırlap, qaytalap jatqanday bop turadı.
«Jılamaşı! Mına eki balanıñ közine körinip, tiri jatsañ bolğanı.
Qalğan tirliktiñ bərin men öz moynıma alam», — dediñ ğoy.
Şınında da, bizdiñ üydiñ bar auırtpalığı sol künnen bastap,
seniñ moynıña tüsken edi.
Auruhanadan üyge kelgen alğaşqı künniñ oqiğaları əli künge köz
aldımda tur. Adamğa qattı əser etken usaq- tüyektiñ özi köñilge berik
Uyalap qaladı eken ğoy. Sonıñ bəri jaña ğana bolıp ötkendey.
Professor operatsiyädan keyin mağan əzil-şının aralastırıp:
«Ömirge sen ekinşi ret keldiñ, anañnan ekinşi ret tuıldıñ. Meditsina
ğılımı sağan ekinşi ret ömir sıyladı», — degen edi. Mümkin, solay da
şığar.
Biraq mağan birinşi ğumır sıylağan anam bolsa, ekinşisin sen
sıyladıñ ğoy, Gauhar. Eger sen sol alğaşqı künnen bastap-aq
köñilimniñ suatı bola almağanıñda eki birdey ulım jüregime kündiztüni tınımsız meyirim nurın quyıp jatpağanda, əldeqaşan-aq
juldızım söneri haq edi.
Sen köñildegi muñdı taratıp, közdegi jastı tıyıp qana qoyğan
joqsıñ. Köñilimniñ künin öşirip almau üşin udayı janımda bolıp,
qasımnan qars attam şıqpadıñ.
Aurudıñ azabınan muz bop qatqan jüregimdi may qıp erittiñ. Sönip bara
jatqan ömir şamına küş-jiger nərin kündiz-tüni tamızıp otırdıñ.
Aurudıñ jan tözgisiz beyneti kün ötken sayın köbeymese azayğan
joq. Operatsiyädan bar tapqanım — tiri qaldım. Sonşama azap tartıp,
qayğı arqalap tiri qaludıñ qajeti bar ma edi degen oy keledi keyde mağan.
Sağat sayın, minut sayın jan dalbasağa tüsip, sorğa qamalıp, büytip
jandı köleñke bop jatqanşa nege birden elip ketpedim eken? Bəkir
aytqanday «közdi jumıp jiberip, bar azaptan bir-aq qütılu kerek» pe
edi? Ol mağan onşa qiın emes siyäqtı. Auru mağan azu tisin ədettegisinen
de qattıraq batırıp jibergen sətterde ajaldıñ özi qol jetpes
armanday, janğa saya meken jayday bop körinedi.
Munday sətterde ömir süruden göri mağan ölip ketu mıñ ese jeñil edi.
Biraq meniñ köñilimdegi kirdi tauıp, oy sanamdı jamandıqqa
jolatpay, aumalı- tökpeli tirşiliktiñ kün şuaqtı jağın köbirek köre
biluge üyretken sen ğoy, Gauhar. Meni ajal auzınan alıp qalğan sen
boldıñ. Seniñ köñil meyirimiñ boldı. Balalarımnıñ jəuteñdegen
közderi boldı
Auruhanadan oralğan birinşi künniñ oqiğaları esime tüsse-aq
boyımdı osınday oy- sezimder bilep aladı. Sonımen Bəkir kelip ketken
soñ biz üy işimiz tüp-tügel it körgen mısıqtay ürpiisip otırıp qaldıq
«Otırdım» degen sözdi men tek şarttı türde ğana aytam ğoy. Öytkeni
operatsiyädan keyin eki-üş jılğa deyin mağan bokse basıp otıruğa
bolmaytın edi. Qırıq qurau qayta jamalğan omırtqa süyekterim bitip
ketkenge deyin tastay qattı taqtaydıñ üstinde qıbır etpey jatuım
kerek boldı.
Söytip del-sal bop, eseñgirep otırğanımızda esiktiñ qoñırauı
şıtdırap, bezek kağıp qoya berdi. Adamnıñ tula boyın aşu-ıza kernep,
qanın torsıqqa quyıp otırğan kezde səl ğana dıbıstıñ özi qulaqtı
jarıp jiberetindey qattı estitedi eken. Kütpegen qoñıraudan tik- siniñ
qaldıq «Tündeletip jürgen kim eken?» — degendey- aq ekeuimiz birbirimizge qaradıq .Əlgi Bökir bop jürmese igi edi
Esikti sen barıp aştıñ ğoy, Gauhar. Əldekim senen «Erjan osında
tura ma?» — dep surap jatqanın törgi bölmede jatıp-aq esittim.
Uzın boylı, mañdayı kere qarıs, buyra şaştı, qara torı kelgen
jigit pen auızğa ürip salğanday aq quba kelinşek mağan külimsirep
qarap tur. Al, qasındağı jigit ə degende-aq kezime ottay basıldı. Biraq
qapelimde sasqalaqtap, jığa tani almay kibirtiktep qaldım.
Anau-mınauğa qaraytın emes mına jigit. Arsalañdap kep jatqan
jerimnen tarpa bas salıp, meni süyip jatır. Qasındağı kelinşek te
mağan bir türli meyirlene qaraydı. Men bir elgezek küyge tüstim
Aqırı esime tüsti-au. Gürildegen zor dausınan tanıdım. Arada köp
jıldar ötti ğoy Bul jigit meniñ tuğanım da, tuısqanım da emes.
Tipti auıldas ta emes. Körşi
auıldan Orta mektepte birge oqıdıq. Qalağa oqu izdep birge keldik. Ol
pedagogika institutın bitirdi. Bir medsestra qızğa üylenipti dep
estigem. Əytse de, özimen anau aytqandai əmpey-jəmpey emes edik. Budan
on şaqtı jıl burın biz jañadan üylengen kezde bir kelgeni bar. Sodan
keyin körip otırğanım osı. Men Nurlıbekti sol jolı mağan ökpelep
ketken şığar dep jüruşi edim.
Ol kezde biz qala şetindegi bir üydi jaldap turdıq. Pəterimiz eki
bölmeli edi.
Əyteuir özimizge jetip artatın. Nurlıbek onıñ bir bölmesinde uaqıtşa
turuğa surandı. Buğan üy iesi de kelise ketti. Biraq men könbey qoydım.
Öytkeni özimniñ jaqın ağayınım Bəkir de bizdiñ bir bölmeni surap
jürgen edi. Tuısım ğoy dep əlgi bölmeni soğan bermek boldım.
Nurlıbek kelip ketken künniñ erteñine-aq Bəkir otbasımen bizge
köşip aldı. Bul kezde olardıñ tuñğışı əli bir jasqa da tolğan joq edi.
Esiñde me, Gauhar? Ol kezde sen Muhitqa ekiqabat bop, üyde otıruşı
ediñ ğoy. Al, Bəkirdiñ əyeli qızın balalar baqşasına ornalastıra
almay, özi jumısınan qol üzip qalğan eken. Sonda sen' «Aqır üydemin
ğoy», — dep Bəkirdiñ qızın bir jılday baqşağa alğanşa bağıp berdiñ.
Beyne bir öz balañday aymalap, qolıñnan tastamauşı ediñ. Sol Bəkir
üşin men mına Nurlıbektiñ aldında ölerdey Uyattımın.
Biraq Nurlıbektiñ köñilinde inedey de kirbiñ joq eken. Qasındağı
sağağınan üzilip turğan əsem kelinşek Nurlıbektiñ əyeli Alma eken. Ol
da küyeui siyäqtı kisiniñ işi- bauırına kirip ketedi. Eki birdey elgezek
jannıñ birin- biri tauıp qosılğanın qaraşı dep oyladım iştey.
Bular qazir qala şetindegi bir kolhozda turatın bop şıqtı.
Nurlıbek sondağı mektepte muğalim, al Alma kolhoz auruhanasında
feldşer eken. «Jalğız ulımız bar, aldağı oqu jılı birinşi klasqa
baradı», — dep ekeui de məre-səre bop otır.
Alıstağı auılda turatın Nurlıbektiñ əke-şeşesi jaqında
qıdırıp kelgen eken.
Meniñ halimdi solardan estip, bügin auruhanağa barıptı. Professordıñ
özimen söylesipti. Demek, bar jağdaydı bul ekeui jaqsı bilse kerek dep
tüydim iştey. Şınında da, solay bolıp şıqtı.
Ə degende, ol tük bilmeytin adamday-aq qaljıñğa bastı:
— Əy, batırım' Künniñ qızılı batpay turıp, tösekke jatıp alğanıñ
ne?! Tur! Tez kiin. Mına eki kelinşekti qoltıqtap alayıq ta, tura
restoranğa tartayıq.
Men de əzilge əzilmen jauap berdim:
— Sol restorannıñ kesiri ğoy. Köbirek işip qoyıp, basımdı kötere
almay əñki- təñkim şığıp jatır. Özim de Nurlıbek kelmese ornımnan
turmaymın dep qırsığıp jatır edim.
Bizder jaña ğana əldeneden seskenip, buyığıp qalğanday-aq
sopayıp-sopayıp otır edik. Nurlıbek pen Alma kirip kelgen boyda-aq
bölme işinde kün şuğılası tüskendey nurlanıp, jürekti jibitetindey
bir jılu payda boldı.
Osı eki adamnıñ bizge əyteuir bir jaqsılıq əkelgenin bizder tügili,
Muhit pen Qayrattıñ səbi jürekteri de sezgen törizdi. Bağana meniñ
közimnen bir tamşı jas körgeli beri ürpşsip, qasımızdan şıqpay
qoyğan eki bala da «Endi qaterli minuttar ötti, barlıq tirşilik öz
ornına keldi» degendey-aq özderiniñ üyrenşikti oyındarına kirisip
ketti.
Nurlıbek pen Almanıñ kelui mağan köp oy saldı. Men dos tanday
aldım ba? Jalpı meniñ aynımas dosım bar ma? Bolsa kimder?
Qayığım jelge örlep turğanda aldıma lıpıl qağıp jürgen dosjarandar köp edi ğoy. Jayşılıqta adamdı maylı işiktey
aynaldıratın sol jılmaqaylar qayda? Men auruhanağa tüskeli üş aydan
astı. Solardıñ köbi zım-ziyä bop joğalıp ketti emes pe? Al, tuğantuısqandar şe? Şıbın janım seniñ jolıñda qurban dep ölip- öşip
jüretin tuıssımaqtar qayda?
«Tuğan-tuısqandı biz özimiz tañdap almaymız, öytkeni onı bizge
qudaydıñ özi sıylaydı. Al dostardı özimiz tañdap alamız ğoy», —
depti amerikan jazuşısı Etel Mamford. Sonda qalay? Men dos
tañday almağanım ba? Onda öz kinəm özimde eken ğoy Mende dos ta,
tuıs ta joq pa?
Bar! Bolğanda qanday! Ras, onşa köp emes. Biraq biri mıñğa tatitın
dostar ğoy. Eki- üş gramm altın öndiru üşin jüzdegen tonna qumdı elep
şığadı emes pe? Men osı qarapayım qağidanı keşteu tüsingeşnime
qattı ökinem. Tasım örge domalap turğanda Nurlıbektey nürlı
jandardı tanımay, bauırıma tartpay, Bəkir tərizdi zımiyän, əkkilerge
aldanıp qalğanıma qınjılam.
Əytse de, jaqsıda kek bolmaydı eken. Kezinde elenbey,
köleñkede qalıp qoyğan dostarımnıñ bəri basıma auırtpalıq
tüskende qasıma keldi
Al, sözinde turlau, isinde bereke joq jalğan dostardıñ bəri meniñ
endi qaytıp ayaq baspaytınımdı estigen sətte-aq moyındarın sırtqa
salıp ketti
Qayta endi burın özim tanımaytın, bilmeytin adamdarmen
jaqındasıp, dostasıp, bauırlasıp kettik
«Qoynıñ quanışqa tolı, şat-şadıman şaqta seniñ kim ekeniñdi
dostarıñ tanıp biletin boladı. Al öz basıña bult aynalğanda kimderdiñ
dos ekenin sen öziñ tanıp bilesiñ» Qalay dəl tauıp aytılğan söz
deseñizşi. Mümkin, munı aytqan Djon Kollinzdiñ basınan da osınday
oqiğalar ötken şığar
Bizdiñ qanday jandar ekenimizdi Nurlıbek aydıñ amanında-aq tanıp
bilgen. Al, biz onı tek öz basımızğa is tüskende ğana tanıp otırmız.
Amal qanşa solay bolıp şıqtı
Nurlıbek pen Alma bizdiñ əjeptəuir qamığıp qalğan köñilimizge
jel berip, ruhtandırıp ketti Solar kelerdiñ aldında ğana özim köşten
qalğan küşiktey elepze bastap edim. Dosımdı körgende jan jüyem
bosap, əldekimderdi izdep alasurğan jüregim ornına tüskendey boldı
Gauhar' Ekeuimizdi tek jaqsı adamdar ğana qorşap jür eken ğoy.
Esinde me, erteñine men jumıs biteytin mekemeden qanşama jigitter
halimizdi surap keldi. Olar əli künge deyin bizden qol üzgen joq. Birdebir ötinişim jerde qalğan emes. Aytqanımdı eki etpeydi, azamattar
Qiyämettey qiın azaptarğa tözip, salımız suğa ketpey jurgeni solardıñ
arqası emes pe?
Biraq Nurlıbek pen Almanıñ bizdiñ budan keyingi ömirimizde alğan
ornı ayrıqşa boldı Teginde, osınday dostarı bar jandar özderin
baqıttı sanasa bolatın
şığar.Bulardıñ bizge degen ıstıq ıqılasın, şeksiz kömegin
sözben aytıp jetkizu mümkin emes edi.
Ras, biz əli tarşılıqqa uşıray qoyğan joq edik. Birinşi toptağı
mügedek retinde mağan jap-jaksı zeynetaqı tağayındaptı. Onıñ üstine,
meniñ burınğı jumıs ornım da azdı-köpti kömek berip turğan.
Əytse de, Nurlıbek pen Alma bizdiñ jer bolğan köñilimizdi kökke
köterip jibergendey edi.
Men öz qolımmen qasıq ustap, tamaq işe almaytın edim ğoy, Gauhar.
Ol kezde as tügili, işetin sudı da öziñ auzıma qasıqpen quyıp turdıñ
emes pe. Sen birer aptadan keyin jumısqa şığuıñ kerek edi. Sondağı
bar ümitimiz əli jeti jasqa da tola qoymağan Muhit bolatın. Buını
bekip, buğanası qatpağan balanıñ eñsesin ezip jibermeymiz be dep te
qinaldıq? Biraq basqa amalımız da joq edi. Bizder osınday tuyıqqa
tirelip, del-sal bop otırğanımızda Nurlıbek pen Alma keldi ğoy. Jay
kelgen joq. Bizdiñ jağdayımızdıñ bərin bilip, tüsinip, qol jalğauğa
kepti.
Nurlıbek dosım degenge qoñ etin oyıp beruden tayınbaytın jigit
ekenin burın da biletinmin. Biraq sol küngi sözi meni señ soqqan balıqtay
eseñgiretip tastadı. Ol oyındağısın biltelep jatpay-aq turasın aytıp
saldı — Er basına kün tuğanda qaraspasaq, onda bizdiñ adamdığımız
qayda? Erteñ meniñ de osınday küyge uşırap qalmasıma kim kepil! Men
östip jatsam, sen qarap qalmaytın şığarsıñ, Erja? Demek, anau-mınau
sözdi qoy. Büginnen bastap, eki otbası moyın serik bolıp, tirşilik
jasayıq Sen öziñe-öziñ kelgenşe Gauhar janıñda bolsın. Jumısqa
əzirşe şıqpay-aq qoysın. Biz Alma ekeuimiz birdey aylıq alamız ğoy.
Özimizge bir adamnıñ jalaqısı da jetip artıladı. Bireuimizdiñ
aqşamızdı aylıq alğan sayın özderiñe əkep berip turamız. Eñ bastısı
— qorıqpa. Biz barmız ğoy. Kerek-jaraqtıñ bərin bizge ayta beriñder.
Öle jegenşe, böle jeyik. Nurlıbek pen Alma osılay dep ketti.
Sözderinde turdı. Kömegin ayağan joq.
Biraq bizder üşin eñ bastısı — osı eki asıl jannıñ ruhani kömegi
edi. Arağa apta salmay kelip turdı. Solar kelgeli meniñ de Gauhar seniñ
de jüregiñde bolaşaqqa degen senim payda boldı ğoy. Mundayda adam
iştey bireuge arqa süyese batıldau söylep, erkindeu qimıldaydı eken.
Bizge keregi ruhani tirek edi. Biz onı taptıq. Dəlirek aytsaq, olar bizdi
taptı.
Keyinirek, men özimniñ mügedektik ömirime boyım üyrene bastağan
şaqta talay-talay dostarım tabılıp, lebiz bildirip, lepes qılıp
jattı. Biraq solardıñ birde-biri bizdiñ otbası üşin Nurlıbek pen
Almaday bola alğan joq. Olarday boluı mümkin de emes edi.
Əytse de, kündiz-tüni özime jan serik bop, basımda otırğan öziñsiñ
ğoy, Gauhar.
Auruhanadan üyge kelgen soñ da talay ret töbemnen ajal töndi. Tipti
dərigerlerdiñ özi de menen küder üze bastağan edi. Eñ jaqın tuıstar da,
dos- jarandar da meniñ endi tiri qalatınıma küdiktendi. Öytkeni
jağdayım, şınında da, auır bolatın. Meni endi jatqan ornımnan
qozğaltıp, auruhanağa aparudıñ özi qauipti bop qaldı. Mağan
kelgenderdiñ köbi endi menimen iştey qoştasıp şığıp ketip jattı.Sol
kezde eki-üş sauısqan şıqılıqtap, bizdiñ üydiñ aynalasınan şıqpay
qoydı.
Meni operatsiyädan keyin bir ay boyı rentgen səulesimen emdegen edi.
Bul ömirge asa qaterli em eken. Professordıñ aytuınşa mağan ol
auaday qajet boptı.
Ömirde adamnan tözimdi tirşilik iesi joq şığar. Keyde onı it
jandı dep te maqtaymız ğoy. Al, şındığında, it degeniñiz anau
aytqanday mıqtı emes siyäqtı.
Bizdiñ professordıñ aytpaytın əñgimesi joq. Eki jüz elu ölşem
rentgen səulesin alğan ovçarka it tabanda sespey qatadı eken. Al men
altı mıñ bes jüz ölşem rentgen səulesin qabıldadım. Biraq tiri
qaldım. Əytse de, meni tiri deu de qiın edi. Öli men tiriniñ arasında —
birese esimnen tanıp, birese özime kelip ne əri emes, ne beri emes bop
jatam. Qayta-qayta qan quydı. Öz qanımdı rentgen səulesi küydirip
jiberse kerek.
Közimdi aşsam-aq seni körem, Gauhar. Meni rentgen səulesimen eki ay
emdegende kündiz-tüni öziñ qasımda boldıñ ğoy. Professor ruhsat etti.
Öytkeni men özimşe tamaq ta işe almaytın, tipti tösekte jatqan küyimde
dəret te sındıra almaytın auır halde edim. Auzıma qasıqpen tamızğan
sudı jutudıñ özi de mağan jan tözgisiz azaptay bop körinetindi.
Auruhananıñ özinde eki ay boyı qasımnan qars ketpey, tapjılmay
janımda otırdıñ. Basqalar küder üzgende de, sen meni jamandıqqa
qimadıñ. Mağan qaltqısız sendiñ. Şübə keltirmediñ. Mümkin, meni
ajaldan alıp qalğan seniñ sol senimiñ şığar. Seniñ mağan degen şeksiz
meyir-ıqılasıñ — mümkin meniñ oq qağarım şığar. Əlde auruhanada
eki ay boyı tapjılmay meniñ janımda otırğanda, bir minut ta
bosañdıq körsetpegen temirdey berik tözimiñ be, meni aman alıp qalğan?
Ədette b i z mahabbat jöninde basımız auırmay, baltırımız
sızdamay, oynap-külip jürgende köbirek aytudı unatamız ğoy. Mümkin,
şınayı süyispenşilik jırın ömir men ölim arpalısqa tüsken sətte
ğana aytu kerek şığar. Sonda ğana mahabbat öziniñ qudiretti küşin
körsetip, ömirdiñ ölimdi jeñip şığuına sebepşi bolar.
Əytse de, men seniñ basıña tüsken azaptıñ bar auırtpalığın üyge
kelgen soñ ğana sezdim. Eki balanı mezgilinde tamaqtandıru da, kiindiru
de, olardıñ birin mektepke, ekinşisin balalar baqşasına aparu da,
əkelu de, üy işin, kiim-keşekti, ıdıs-ayaqtı tazalau da, azıq-tülik
dükenderin aralau da, basqa da tolıp jatqan jumıstardıñ bəri seniñ
moynıñda. Munıñ bəri sağan üyrenşikti, ədettegi is siyäqtı körinedi.
Biraq meniñ özim seni qısqa künde qırıq mərte əure- sarsañğa
salam ğoy. Ras, eki qol, eki ayaqtan birdey ayrılıp, otız bes jasında
kögen közdenip jatu kimge de bolsa jeñil soqpaydı. Biraq keyde men
işimnen menen göri sağan qiındau ma dep te oylanam. Onı tek öz
basına osınday tauqımet tüsken adamdar ğana jan-jüregimen sezine
bilse kerek.
Özim arğımaqtay ayaqtan göri, sauşılıqta aldıma sıymaytın eki
qolımnıñ taqsiretin köbirek tarttım-au deymin. Bir qasıq tamaqtı öz
qolımen auzına aparıp, as işudiñ qanday rahat ekenin tört müşesi tügel
jandar tüsine qoya ma eken?! Əy, qaydam. Ol üşin kün sayın qaqalıpşaşalıp, tösegine tögip-şaşıp kisi qolınan eki-üş ret tamaqtanıp
köru kerek şığar
Añqası keuip, şöldep jatqanda qol sozım jerden bir staqan sudı
alıp işe almay, suğa qarap közin satıp, telmirip körmegender qoldıñ
qadirin qaydan bilsin. Jan qısılğanda mañdaydan sel bop aqqan muzday
ter qos janarıma quyılıp, közimdi tuzday aşıtqan sətte ğana men öz
qolımnıñ qadir-qasietin tolıq tüsingendey boldım. Qas qağımday bir
sətte mañdaydağı ağıl-tegil terdi sipay salatın kieli qolğa qul bop
ketkiñ kep turadı ğoy.
Sen dəri izdep dərihanağa, azıq-tülik əkeluge dükenge ketken
minuttarıñda meni osınday oylar mazalauşı edi.
Gauhar! Seniñ mağan jasağan bir küngi qamqorlığıñnıñ özi-aq keybir
əyelderdiñ küyeuine ğumır boyı jasaytın qızmetinen jüz ese artıq
şığar. Eñ ökinşitisi — sen jas jauqazın şağıñda mügedek janğa
baylanıp qaldıñ ğoy «Gauhar! Jolıña böget
bolmaymın, mağan alañdama, sağan öle-ölgenşe rizamın» dep aytuğa
talay mərte oqtaldım. Biraq auzım barmadı. Köñiliñe qayau tüsirgim
kelmedi. Bəribir meni tastap ketpesiñdi jüregim sezdi. Alayda, seni
sonşama təşpişke salıp qoyudıñ özi mağan keşirilmes qılmıstay bop
körinetin. Seniñ qurbı- qurdastarıñ eşbir alañsız oynap- külip jür
ğoy. Al, sen kündiz-tüni qapasqa qamalıp, əl üstinde jatqan aurudı adam
qılam dep jasıña jetpey betiñe əjim, şaşıña aq tüse bastadı.
Jazığıñ ne seniñ?
Ras, aurudı eşkim tağdırdan surap almaydı. Alayda, keselge
şaldıqqan küyeulerin ayıptap, auruhanada köptiñ közinşe qutpan
ayğırday azınağan talay sulu əyeldi kördik koy. Bulardıñ ökpesin
auzına tistep aytısıp jatqanın körseñ-aq quyqa tamırıñ şımırlap
ketedi.
Küyeui sau kezinde özeti üzilip, üstine tüsip kete jazdap turğan
keybir kelinşekterdi küyeui mügedek bop qalğanda körseñ bar ğoy,
tanımay qalasıñ. Əlgi əyelder sağımday qubılıp, sabınday buzılıp
şığa keledi eken. Əjeptəuir əyelderdiñ tabanda kemtar bop qalğan
küyeulerin dattap, onımen pəlen jıl birge turğanına püşayman jep
jatqanın körseñ, ömirden bezip ketkiñ keledi.
Solardı bügin köz aldıma keltirsem-aq seniñ qadir- qasietiñ
burınğıdan da biiktep, asqaqtay tüsedi, Gauhar. Biraq seniñ osınşa
eñbegiñdi eşqaşan da aqtay almaytınım, jer basıp jüre
almaytınım esime tüsse-aq say- süyegim sırqırap sala beredi.
Əytse de, s eniñ şeksiz senimiñdi, öşpes ümitiñdi qolımnan
kelgenşe aqtau üşin sağımdı sındırmay, sabır tayağına tayandım.
Azaptan qaşıp, ajalğa özdigimnen bas imedim. Qalayda tiri qaluğa,
ömir süruge, tirşilik tınısın sezinuge bel bayladım.
Gauhar! Endi ölmey, tiri jatu — seniñ aldındağı azamattıq
parızım siyäqtı bop qaldı. Joq! Əyteuir tiri jatu maqsat emes. Onday
öli sıbağa kimge kerek? Men ömir üşin ölimmen eregisip, ajalmen
arpalasıp, kesel-dertpen tistesip jatam. Adamnıñ öz biligi özinde, öz
tağdırı öz qolında ekeniñ barşa jurtqa paş etem. Ol üşin bir
minuttıq ğumırımdı da bosqa sarp etpey, qolımnan kelgenşe eñbek
etem. Elimniñ ulı dürmegine men de qosılam.
Boyımda küş-quatım sarqılsa, onda oy-sezimim bar emes pe? Əli
meniñ oy-jarığım söngen joq qoy. O da Qaru emes pe?! Kündiz-tüni bir
tınbay tulap jatqan ömir- dariyäsında men de öz əlimime kulaş sermep,
alğa qaray umtılam.
«Basıña er sınalar kün tudı, Erjan Sen de endi kün uzaqqa
şañıraqqa qarap, bosqa sarılıp jata berme. Er qarağa bir qara bop,
qolıñnan kelgenşe iske kiris, Erjan!»
Men endi özimdi-özim osılayşa qayrap
tüstim
Gauhar! Ayıqpas dertke şaldığıp uzaq jıldar boyı sanamen
sarğayıp, öli men tiriniñ arasında sarı tösek bop jatqan dimkəs
jandardıñ talayımen auruhanada tanıs, tağdırlas boldım ğoy. Qazir
oylap qarasam, men ömirge o bastan ğaşıq sol örşil jandardıñ tirliktınısına da, arman-maqsattarına da, qaytpas-qaysar minezderine de
qanıq siyäqtımın. Solardıñ keybireuimen auruhanada bastalğan
dostığımız əli künge deyin üzilmey keledi.
Jan tögisiz auır keseldiñ qanşama köp zapıran-zərin işip jatsa da,
küni-tüni demey aurudıñ aqıret-azabın tartıp jatsa da, aza boyı qaza
bolmay, tağdırına tağzım qılmay, ajalmen arpalasıp, ər minuttıq
ğumır üşin tisin tisine qoyıp, aqırına deyin kürese bilgen sol qaysar
jandardıñ erlikke tolı ömiri keyingi tolqın jastarğa tağlım bolmay ma
degen oy keldi mağan.
Bolmaşı qiındıqqa töze almay, basın tauğa da, tasqa da soğıp, əpsətte unjırğası tüsip qalatın borbas jandar da oqta-tekte kezdesip
jür ğoy. Mümkin, solarğa dəris bolar.
Sonda tipti udayı qayığı jelge örlep, ömir-özeninde üyrektey
jüzip, qazday qalqıp, sau-salamat jürgen jandar da özderiniñ baqıttı
ekenin burınğıdan da tereñirek sezinbey me? Ömirdiñ qadir-qasietin
burınğıdan da jaqsıraq tüsinetin bolmay ma? Sonda aydarınan jel
esken albırt şaqtıñ ərbir minutın bosqa sarp qılmay, el igiligine
jumsau kerektigin jastar burınğıdan da ayqınıraq uqpay ma?
Demek, ajalmen arpalasıp jatsa da, sirə, moyımay, ömirden küder
üzbey, tağdırın öz qolına ala bilgen qaysar jandar haqında qalayda
jazuım kerek.
Jazu kerek!
Osı bir oy-sezim jürektiñ tereñ tüpkirinen qılt etip bas
köterisimen-aq janımdı qoyarğa jer taptırmay, tula boyımdı alıp
uşıp bara jattı. Tipti sau-salamat jürgenimde ön boyımdı
munşalıqtı albırt sezim kernemegen edi.
Biik jartastı tınımsız soqqılap jatqan asau tolqındarday bir
küşti sezim meniñ de jan-jüregimdi qayta- qayta urğılap, oy-sezimimdi
terbep, şayqay berdi. Osı bir siqırlı sezim boyıma sarqılmas küşjiger nərin quyıp jatqanday edi. Talaydan beri buyığıp qalğan,
uylığıp qalğan oy-sezimderim əlgi soqqıdan soñ qayta oyana bastağanday
boldı.
Men aynala töñiregimdeginiñ bərin endi ğana oy közimen anıq-qanıq
köre bastadım.
Beyne bir buğan deyin su qarañğı soqır bop kelgendey-aq adamdardıñ
minezindegi, is əreketindegi, söyleu mənerindegi burın közime tüse
qoymağan qubılıstardı endi büge- şigesine deyin köretin bop qaldım.
Əlemdi oy közimen köre bilu degenimiz mümkin osı şığar.
Özgelerdiñ körmegenin körip, sezbegenin sezip, bilmegenin bilip
jürudiñ özi zor baqıt emes pe? Meniñşe, qalamger jannıñ özge jurttan
bar artıqşılığı da sol bolsa kerek. Əlemniñ köz toymaytın körkine
adamdar seniñ köziñmen qarap, tamaşalaytın boladı. Tula boyıñdı
şımırlata balqıtıp, et-jüregiñdi eljiretken ottı sezimder endi seniñ
şığarmañdı oqığanda özgelerdiñ de jan jüyesin bosatıp, olardı da
ləzzat besipne bölep terbete jöneledi
Ana öz səbiin besikke salıp, terbegende tek «əldi, əldi böbegim» dep
qana qoymaydı Jüreginiñ tereñ tüpkirinde jatqan, burın-soñdı eşkimge
aytpağan, eñ qımbat oy- sezimderin besik jırına qosıp əuendetedi.
Al, mende sol ananıñ aq sütindey taza oy-sezimder bar ma? Eger bar
bolsa ol qanday oy? Tek öz balama, öz əyelime, öz otbasıma ğana aytatın
oy ma, əlde bükil qauımğa, əleumetke bildiretin pikir me? Mine, eñ
aldımen sonı anıqtap alu kerek şığar
Jazuşı degen kim? Meniñşe, jazuşı degenimiz jeke adamğa ğana
emes, bükil qoğamğa aytar keleli oy-pikiri bar adam bolsa kerek. Onday
oy-pikirler özinen-özi tuması haq.
Eger men osınday auır dertke şaldığıp qalmağanımda, kep
jıldar boyı tən azabı men jan azabınan japa şekpegenimde,
tağdırdıñ tauqımetine moyımay, ajalmen küni-tüni arpalısıp jatqan
ömirge ölerdey quştar jandardı körmegenimde, onda jurtqa aytar oypikir tumas ta edi ğoy. Demek, qolıma qalam aluım kerek. Tağdırım
sonı talap etip turğan joq pa? Al, munday talaptan tuğan nərse
eşqaşanda jasandı bolğan emes.
Sondıqtan bügin köñilimdi terbep, oyımdı türtkilep, tağatımdı
tauısıp «Erjan! Sen qolıña qalam aluğa mindettisiñ», — dep jatqan
sezimdirge bağınuım kerek.Oyımdağınıñ
bərin bükpesiz, qaz-qalpında qağaz betine tüsiruim qajet. Işki sezim
sonı talap etip, özimdi qıl moyınğa taqap baradı. Demek, jurtqa
aytar sözimniñ bar bolğanı ğoy. Biraq sol bar nərseni oqırman
qauımğa jetkizudiñ özi aqıretten qiın emes pe? Ol qolımnan kele me?
Oğan qabilet, şeberlik, təjiribe kerek emes pe? Mine, jazu
öneriniñ «bismilləsı» naq osı saualdan bastala ma dep qaldım.
Boyımda sonday bir qabilet barın tört müşem tügel kezinde-aq seze
bastağan edim.
Biraq oğan kezinde mən bergem joq. Eger qazir bar küyigim işime tüsip,
iş-qusa bop jatpağanımda ğümır boyı onı eleñ de qılmas edim. Bir
kezde jastar gazetiniñ tapsıruı boyınşa qürılısşılar ömirinen
birneşe oçerk jazğanım bar. Gazet redaktorınıñ sözi əli künge
qulağımda sampıldap tur «Siz qurılıs mamanısız. Qaynağan ömirdiñ
ortasında jürsiz. Bul salanı, sondağı jastardıñ tınıs-tirşiligin
bizden göri jaqsı bilesiz. Jazıñız», — degen edi
Alğaşqı jazğandarım özge tügili, özime de unamağan. Al, keyingi
bireuin redaktsiyä alqasınıñ möjilisinde maqtaptı Al, eñ soñğı kölemdi
oçerkim jastar gazetiniñ arnayı bəygesin jeñip aldı. Jumısşı jastar
ömirinen jazılğan oçerkterge gazet bəyge jariyälağan bolatın. Mağan
ekinşi orın tiipti. Sonda əlgi redaktor jigit meni quttıqtap turıp
«Mine, kördiñiz be, sizde jazu qabileti bar, tiliñiz jatıq eken», — degen.
Munıñ bəri kezinde mağan erikkenniñ ermegindey, eleusiz ğana bir
nərse bop köringen edi. Al, qazir ol meniñ ömirimdegi eñ bastı nərse
siyäqtı. Endigi ömirimniñ mən- mazmunı osı jazu önerin igeruime
baylanıstı ma dep qaldım.
Ərine, ömirinde bes-altı oçerk jazğannıñ bəri birdey körkem
tuındı jasay bermeydi. Bul eki uğımnıñ arasında jer men köktey
alşaqtıq jatqanın jüregim sezedi. Tek oyğa mırza, tilge bay, şınayı
söz zergerleri ğana körkem buyımdar jasay alsa kerek.
Al, mende aytar oy da bar, azdı-köpti jazu qabileti de joq emes.
Jalğız ğana jetispeytini şeberlik qoy. Biraq munı jalğız ğana dep
azırqanuğa da bolmaytın şığar. Öytkeni sol «şeberlik» degen jalğız
auız sözge sıyıp turğan şeksiz keñ de, tüpsiz tereñ uğım jazuşı
ataulınıñ eñ bastı qasieti emes pe? Eger bizdiñ tildik qorımızda
«jazuşı» degen söz joq bolsa, onda biz osınday kieli öner ielerin «söz
ustası» yaki «til zergeri» dep atamas pa edik?
Biraq qay jazuşı anadan osınday zerger bop tuılğan? Şeberlik
degenimiz özgelerden oqıp üyrenudiñ, san mıñ mərte qaytalanıp
jatatın təjiribeniñ nətijesi emes pe? Adamnıñ işki jan-düniesin
jarıp şığıp, özgelerdiñ jüregine jol tabatın şuğalı sözderdi birbirimen qiyülastıru oñay is dep eşkim de oylamasa kerek. Ol tügili, tipti
jerde jatqan dap-dayın kirpişti ala sap, üydiñ qabırğasın qalaudıñ
özi de jeñil şarua emes qoy. Adamdar bul kəsipti de aylap, jıldap
üyrenip jatadı emes pe? Demek, sözdi de osılayşa bir-birine
qiyülastırıp, örnek jasauğa boladı ğoy. Ras, ol üşin sarqılmas erikjiger, temirdey tözim kerek şığar.
Men tebingiden ter, qabırğadan qar jaudırğan azaptı sınnan
sürinbey öttim emes pe? Operatsiyädan keyin jan tözgisiz aurudıñ
tepkisin jep, teperişin kördim ğoy. Sol beynetke tözgen jan endi jazu
önerin igeruge jetpey me? Tek qana oy jarığım sönbese eken. Ömirden
ümitimdi üzip almasam bolğanı. Basqasınıñ bərine tözem.
Al, «Meni jaz, meni beynelep körset» dep jan-jağımnan jarmasıp,
degbirimdi alıp bara jatqan oy-sezimderdiñ uşı-qiırı joq siyäqtı. Eki
ayağınan birdey ayrılsa da qabağı qoñır tartpay, unjırğası tüspey,
burqıratıp ğılımi eñbekterin jazıp jatqan Aqılbek ağa da,
özgelerdiñ ömiri üşin öz basın ajalğa tigip, sal bop qalğan bala
jigit.Qaysar da, məñgilik mügedek ekenin bile turıp, Qaysarğa ömirlik
serik boluğa bel buğan büldirşindey sol bir qız da, eki qolımen jer
tirep jürip-aq jeñgemizge gül teretin Qaratay kökem de qazir köz
aldımda, oy-ekranınan ap-ayqın körinip tür. Bul beynelerdiñ özime
anıq körinetini sonday, tipti qolmen ustauğa bolatın siyäqtı.
Qalamger özi jazatın obektisin egjey-tegjeyli bilui kerek dep
jatadı ğoy.
Jıldar boyı eñ auır nauqastardıñ arasında jattım. Jay tamaşalap
jatqam joq. Keseldiñ azap-beynetin solarmen birge tarttım, tağdırdıñ
uın solarmen birge iştim. Tauday tauqımetti sol nauqas jandarmen birge
köterdim. Özim de ajal auzında bolıp qayttım.
Sonda özderiniñ boyındağı sarqılmas erik-jigerin, şıdam-tözimin
ötkir qanjarday siltep, ajaldı jeñip jatqandardıñ köñil-küyin, oysezimin, arman-maqsatın menen artıq kim biledi?
Mine, meniñ özge qalamgerlerden artıqşılığım da, küştiligim de
naq osında jatqan joq pa?! Biraq olardan əlsiz jaqtarım da az emes
qoy. Eñ bastısı — men əli söz önerimen jetkilikti tanıs emespin.
Əytse de, men dəl osı künge deyin dittegen nısanama jetpey
tınğan emespin. Bul maqsatqa jeterime de köñilim senedi. Şübəm joq.
Tek qana ömir jetse eken.
Sol ömirdi jetkizu üşin asığu qajet siyäqtı. Söz buydağa salına
bermey dereu iske kiriskenim jön şığar. Basqalar siyäqtı arqanı keñge
salıp, oza köşip, keñ jaylap jatatın köl-kösir uaqıt joq mende.
Əsirese, soñğı künderi nauqasım burınğıdan da qattı meñdep ketti.
Men üşin qazir ərbir minut altınnan qımbat. Demek, tap qazir
kirispesem, onda keşigem. Keşigu — men üşin ölimmen teñ.
Biraq qalay jazam? Qazirşe qolım jansız ğoy. «Tağı bes-altı ay
solay boladı, sosın birte-birte jandana bastaydı», — degen
professor. Sonda men bes-altı ay boyı tük tındırmay, nan soğar bop
jata beruim kerek pe? Joq! Qazir meniñ bes-altı ay tügili, bes-altı
minuttı da bosqa sarp qıluğa haqım joq.
Tabanda kömekke seni şaqırdım ğoy, Gauhar! Basqa lajım joq edi.
Sen qalam, qağaz alıp, janıma otırdıñ. Meniñ köñilimdi jıqpau üşin
basıñnan asıp jatqan üy işiniñ usaq-tüyek şaruaların da jinastırıp
qoydıñ.
Sen qasıma kep otırğanda tilimniñ tiegi ağıtılıp ketetin şığar
dep oylap edim. Biraq olay bolmay şıqtı. Asau attay alasurğan ağıl-
tegil oy-sezimder alqımıma kep, tilimniñ uşında turğanday. Əytse de,
sonı şaşpay- tökpey, qaz-qalpında, boyauın özgertpey aytuğa, qağazğa
tüsirtuge tilim qısqalıq qılatın siyäqtı.
Köñilimde sayrap turğan əp-ədemi oy-pikirlerdi sırtqa şığarayın
desem tilim quddı kürmelip qalğanday-aq auzıma bir tüzu söz tüspeydi.
Şamdanşaq attay özimnen- özim kibirtiktey berem. Öz oyımdı özgelerge
jetkize alatınday jandı sözder tabam dep öñki-təñkim şıqtı. Oyekrannan közime ap-ayqın körinip turğan beyneler qağazğa tüsirgende
tükke turğısız, küñgirt birdeme, müsəpir pikir, tüsiniksiz şatpaq bop
sölbirep qaladı. Alğaşqı künniñ özinde qanşa qağaz jırttıq deseñşi.
Biraq jazam degen oydan küderimdi üzgem joq. Alğaşqı sətsizdikten
jiligim şağılıp qalsa, onda eşqaşan eş nərse tındıra almasımdı
bilem. Erteñine tün tündigi türile tağı kiristik. Bul küni de tili qurğır
şeşilmey, oyğa erik bere almay, baylaulı buzauday bir orınğa tañılıp,
qañtarılıp qaldıq.
Burın-soñdı tilim sözden, tizem jardan süringen joq siyäqtı edi.
Mına aq qağazdı körgende tilim kirpidey jiırılıp, jaña ğana kökeyde
sayrap türğan sözderdiñ bəri qarasın körsetpey, əldeqayda qaşıp
ketetin tərizdi. Sözdiñ şuraylısın tapqım keledi.
Biraq qaydağı bir dəmi joq, tuldır sözder ğana oyğa oraladı.
Özimniñ munday dərmensizdigime qıjınım qaynap, bir rauayatta
ızadan jarılıp kete jazdadım.
Erteñine jazuğa tağı otırdıq. Osılayşa on bes kün boyı
özimmen-özim ayausız arpalısa berdim. Biraq men qanşa qasarıssam da
bəribir budan eşteñe önbesine közim jete bastadı. Ne isteuim kerek?
Bul qamaldı aludıñ qanday amalı bar? Əlde ol anadan qalam ustap
tuğan jandardıñ ğana sıbağası ma?
Qanşa ileseñ de bası birikpeytin susıma qumnan qalayşa kirpiş
quyuğa boladı?
Əlde men sol qumnıñ basın biriktiretin tsementti tappay jürmin be?
Mümkin, bul istiñ tis qaqqan ustalarına jolığıp, jay- japsarıñ
surap alu kerek şığar. Bireuden körmey, bilmey, suramay turıp,
səuletti üy tügili, jaman mal qora turğızu da mümkin emes qoy. Munı
nege burınıraq oylamağam? Ər istiñ öz ustaları boladı ğoy. Demek,
men aldımen söz zergerlerinen dəris aluım kerek. Sonda ğana til
ustartıp söz önerin igeruge bolatın şığar.
Tösekte tırp ete almay jatıp, əldekimnen kömek surağanday-aq
jan-jağıma jaltaqtay karadım. Bir sət kökten izdegenim jerden
tabılıp, jüregim tulap ketti. Ər nərseni aldımen asıqpay aqılğa
salıp, oylanıp almasa qiın eken-au. Qarajayau men tügili, atı məşhür
jazuşılardıñ özine dəris beretin ulı ustazdar tösegimniñ qasına kep,
tizilip tur ğoy. Solarmen bir auız söz aqıldasıp almay jatıp, birdeme
jazam deudiñ özi zor qiyänat şığar.
Lev Tolstoy men Muhtar Əuezov, Puşkin men Abay, Çehov pen
Maylin, tağı basqa tolıp jatqan söz zergerleri kitap sörelerinen
mağan külimsirep qarap turğanday boldı.
Endi meniñ şəkirttik ömirim bastaldı. Biraq uzaq uaqıt şəkirt
bop jüruge meniñ haqım joq edi. Basqalardıñ universitette bes jıl
oqitının men osı bes-altı ayda üyrenip şığuğa mindetti ekenimdi
işim sezdi.
Sol künnen bastap, sen mağan küni-tüni kitap oqıp beruge kiristiñ
ğoy, Gauhar. Biraq basqa tirlikteriñ de sağan tize büktirmey, diñkeletip
jürgen edi. Künine üş mezgil kazan asatın da, azıq-tülik dükenderin
aralaytın da, mektep pen bala baqşağa baratın da, meniñ auzıma
qasıqpen as-su quyıp, malmanday bop terlegen sayın köylegim men
körpemdi auıstırıp otıratın da jalğız sen ğoy, Gauhar.
Seniñ qasqaldaqtıñ qanınday tapşı uaqıtıña odan əri qiyänat
jasağım kelmedi.
«Kitaptı qalay da özim oquım kerek» dep tüydim iştey. Aqırı munıñ da
amalın taptım- au. Öziñe aytıp otırıp, juqa taqtaydan kitaptı tirep
qoyuğa beyimdep təp-təuir tığırıq jasatqanım esiñde şığar, Gauhar.
Men kündiz-tüni qozğalmay, şalqamnan tüsip jatam ğoy. Tığırıqtireuişti tösime salıp, oğan oqitın kitabımdı süyetip qoyğızam.
Emin-erkin oqi beruge boladı eken.
Biraq ər eki-üş minut sayın seni kömekke şaqırumen boldım ğoy,
Gauhar. Öytkeni kitaptıñ kelesi betin aşıp berip otıratın
jərdemge zəru edim.
Erteñine mağan munday kömekşiniñ de keregi bolmay qaldı.
Basımdı jastıqtan səl ğana köterip, kitap paraqtarın tilimniñ uşımen
özim aşıp üyrendim.
Bul özi mağan onşa qiın da emes eken. Biraq köpke deyin ədeyi
qara boyau jağıp qoyğanday-aq tilim kömirdey bop, jüregim loblıp,
beyjay bola berdim. Əytse de, bul meniñ operatsiyädan keyingi alğaşqı
jeñisim edi. Jazu önerin üyrensem de, ğumır boyı üyrene almay
ketsem de, əyteuir endi burınğıday zerigip, tekke kökjambas bop
jatpaytınım haq.
Endi ər təuliktegi jiırma tört sağat uaqıt ta mağan az bop körine
bastadı. Özim de köpten beri eş nörse oqımay, əbden şölirkep qalsam
kerek. Kitaptan köz alğım kelmey
qaldı. Keyde tipti tün balasına kirpik qaqpay, tañdı tañğa urıp
jürdim. Oqığan sayın örisim uzayıp, tusauım keñip bara jatqanın
iştey sezindim.
Meniñ alğaşqı üş ayda oqığanımnıñ özi-aq institutta tört
jılda paraqtap şıqqan kitaptar sanınan köbirek edi. Məsele tek
oqılğan kitaptıñ sanında ğana emes. İnstitutta jürgende men kitaptı
bağa alu, emtihannan sürinbey ötu üşin, oqıtuşıdan Uyalmau üşin
oqitın siyäqtı edim. Al, qazir özim üşin, qustay qalıqtap kökke
köterilip, sonau biikten əlemdi tamaşalau üşin, ayağıma tüsken tusaudan
tezirek qutılu üşin oqıp jatqan tərizdimin.
Kitaptağı əsem jasalğan beyneler, ayşıqtı teñeuler, qanattı
sözder, utımdı tirkester, türli-tüsti suretter sol küyinde oyımda
jattalıp qalıp jatır. Qiınnan qiıstırılğan qara sözdiñ özi de quddı
öleñ siyäqtı iştey uyqasıp turadı eken-au dep oyladım sonda men.
Tilimmen kitaptıñ ər betin aşqan sayın burın özime beyməlim bop
kelgen ğajayıp bir ruhani ömir esigi aşılıp jatqanday edi. Osınşama
ğajayıp dünielerdi osı künge deyin qalayşa körmey jürgem dep endi
özimdi-özim ayıptay bastadım. Osınday ğajayıp şığarmalardıñ betin
aşpay-aq mına ömirden ötip ketetin adamdar da bar şığar dep oyladım
bir sət. Endi solarğa, özime beytanıs kisilerge janım aşıp, qabırğam
qayıstı. Osı kitaptardı keş te bolsa körgenime şükirlik qıldım. Eger
büytip, nauqastanıp jatpağanımda osılardıñ birde-birin oqımas pa
edim? Mümkin.
Ədette biz «uaqıt joq» degen sıltauğa köbirek süyenemiz ğoy. Al,
munday kitaptardı oquğa uaqıt tappaudıñ özi barıp turğan qiyänat emes
pe?
Men kitap oqi bastağalı beri üş ay uaqıt ötipti. Biraq mağan üş
ay emes, üş jüz jıl zımırap öte şıqqanday boldı. Öytkeni meniñ
mına kitaptardan oqıp bilgenim, tüygenim, sezgenim tım köp siyäqtı
edi.
Endi jaza bastasam da bolatın şığar dep oyladım. Əyteuir oñ men
solımdı tanıp, körkem tuındınıñ irge tasın qalay qalap, qabırğasın
qalay turğızatının, tipti töbesin qalay jabatının da tam-tumdap
jobalay bastağan siyäqtımın ğoy. Sözdik qorım sağat sanap arta
tüskendey. Endi üy saluğa qajetti qurılıs materialdarı da burınğıdan
göri köbeyip qaldı dep tüydim. Qolımda bir sınıq kirpiş joq kezde üy
turğızbaq bop jan terge tüskenimdi esime alıp, külkim keldi.
Söz qudiretin endi ğana abaylay bastağan
edim. Quatı küşti nurlı söz Quatın
bilgen abaylar, —
degen öleñ joldarı endi meniñ ömirlik uranıma aynala bastağanday
edi. Munı Abay özgelerge emes, tek mağan ğana arnap aytıp turğanday
bop estiletindi.
Əytse de, meniñ bilgenimnen əli bilmeytinim, sezgenimnen sezbegenim
köp eken. Oğan köp uzamay-aq közim jetti. Bul kezdeysoq oqiğa bulay
bolğan edi.
Nurlıbek pen Alma ədette bizge özderi ğana keletin. Bir jolı
demalıs küni qastarına bir jigitti erte kepti. Onı biz köptiñ biri retinde
ğana qarsı aldıq. Ayrıqşa sıy-qurmet jasap jatpadıq. Öytkeni ol əli
biz üşin tek jaqın dosımızdıñ tanısı ğana bolatın.
Atı Dastan eken.
Əytse de, osı bir mığım deneli, keñ jauırındı, oylı közderi
adamğa meyirim uşqının şaşıp turğanday ıstıq körinetin sarı jigit
köptiñ biri emes edi. Ədebiet düniesiniñ nu ormanında jalğız özim
adasıp, u jegen burıl böridey alasurıp jatqanımda, tar jerde osı
jigit mağan qol uşın berdi. Joq! Qol uşın berdi deu əbes şığar.
Dastan meniñ bükil ömirimniñ ağısın müldem basqaşa arnağa salıp
jiberdi. Sol
sətten bastap, ədebiet ömiriniñ kündelikti tirşilik-tınısına etene
aralasıp kettim. Jalpı meniñ qalamımdı uştap bergen sol Dastan
şığar dep oyladım.
Nurlıbek oğan meniñ hal-jayımdı aytsa kerek. Öytkeni bərin
aytqızbay-aq bilip tur. Şaydan keyin Dastan qasıma jaqınıraq kep
otırdı da, jastığımnıñ astındağı qalıñ dəpterdi surap aldı. Bul
dəpterde menin auruhana ömirinen jazılğan şağın əñgimem bar edi. Sonı
köz jügirtip oqıp şıqtı da, tañırqağan kisidey qasın səl joğarı
köterip, mağan qaradı:
— Mınanı öziñiz jazdıñız ba?
— Joq. Gauhar ğoy, — deppin sasqalaqtap. Ol mırs etip küldi
de:
— Joq. Meni durıs tüsinbediñiz. Mına əñgimeniñ avtorı siz be
degenim ğoy.
— Ərine, — dedim nege surap turğanın da jöndi uqpay.
Dastan əldeneni iştey oy tarazısına salıp, ölşepjatqanday-aq bir
sətke ün-tünsiz qaldı. Səlden keyin barıp, qüddı ər sözin şegelep
jatqanday nıqtap-nıqtap söyley bastadı.
— Tiliñiz şuraylı eken. Qıp-qısqa əñgimede qanşama qanattı sözder,
jandı suretter, utımdı oylar bar deseñizşi. Sizdiñ qolıñızdan köp
nərse keletin siyäqtı. Biraq keybir olqılıqtarı da badırayıp körinip
tur. Əñgimeñiz kompozitsiyälıq qurılısı jağınan qatgı aqsap jatır.
Oğan ökinbeñiz. Köş jüre tüzeledi emes pe? — dedi ol mağan oylı
közderimen qarap.
Sosın əldene oyına tüskendey ornınan lıp etip turdı da, kitap
söresiniñ qasına bardı. Əri-beri qaradı da, söreden qalıñ bir kitaptı
suırıp alıp, meniñ janıma qayta kep otırdı. Qolındağı kitap
betterinen közin almay, tez- tez paraqtap jatıp, mağan söyley berdi:
— Siz, sirə, audarma jasap körip pe ediñiz?
— Joq.
— Jasar ma ediñiz?
— Qoldan keletin şarua bolsa...
— Onda sizdi sınap körsek qaytedi?
— Qaydam. Sınnan sürinip jürmesem.
— Sürinbeytin tUyaq bola ma? Paluandar küreske tüser aldında
özin-özi iştey ne dep jubatatının bilesiz be?
— Joq.
— «Jığılsam jer köteredi» dep özin bir demep aladı.
Dastannıñ bul sözine du küldik.
— Ə, mine, taptım, —dedi ol şınında da bir jaqsı nərse
tauıp alğanday quanıp.
Söytti de qolındağı orısşa kitaptan şağın ğana bir söylem oqıdı.
Nebəri bes-altı sözden ğana turatın osı jay söylemdi qazaq tiline
audaru ə degende mağan op-oñay bop körindi. Künde mıñ mərte aytıp
jürgen sözder siyäqtı. Men oylanıp- tolğanıp jatpay-aq birden audara
saldım. Biraq munım Dastanğa unağan joq. Ol tipti mağan betin
tırjitıp, jaqtırmay qarağanday bop körindi. Əytse de, Dastan iba
saqtap söyledi:
— Asıqpañız. Söylemdi sözbe-söz sirestirip audaruğa bolmaydı. Onda
avtordıñ negizgi oyın oqırman qauımğa dəl jetkize almaymız. Siz
mına söylemniñ qısqalığına qarap, oñay dep qaldıñız. Sizge men
ədeyi qiın söylem berdim. Bul söylemde adamnıñ psihikalıq köñilküyi sayrap tur. Baspanıñ redaktsiyälıq keñesinde
osı söylemniñ audarması haqında ködimgidey dau bop, sovet müşeleri
pikir talastırdı. Aqırı mınaday toqtamğa keldik, — dep ol mağan
jañağı söylemniñ qazaqşasın aytıp berdi.
Men audarmaşınıñ tapqırlığına qayran qaldım. Öytkeni Dastan
əlgi söylemde badırayıp körinip turğan sözderdiñ özin emes, onıñ
astarında sırt közge şalınbay, jasırın jatqan oydı tauıp audarğan
edi. Mundaydı men tuñğış ret kördim. Mına jigit endi mağan özimiz
tərizdi jay adam emes, bizde joq kieli qasietteri bar siqırşığa uqsap
ketti.
Meniñ audarma önerine iştey qattı qızığıp turğanımdı ol sezdi
bilem. Qolındağı kitaptan tağı bir söylem oqıdı. Bul jolı birşama
durıs audarıp, oyınan şıqsam kerek. Meni aspanğa kötere maqtay
jöneldi:
— Mine, osılay bolu kerek! Sizden nağız audarmaşı şığuı əbden
ıqtimal. Til baylığıñız jetip jatır. Bul — audarmaşınıñ bastı
quralı. Tek əlgindey üstirt audaruğa əuestenbeñiz. Bağbandar ağaştıñ
ösip turğan butaqtarınan göri onıñ tereñde jatqan tamırına köbirek
qamqorlıq jasaydı ğoy. Avtordıñ tüpki oyın durıs tüsinip,
söylemniñ boyauın buzbay dəl jetkizuge tırısıñız.
Sosın Dastan mağan tağı da birneşe söylem audartıp kördi.
Qolımnan birdeme keletinine közi jetti-au deymin. Əyteuir keterinde
senimdi dauıspen üzildi-kesildi söyledi:
— Biz sizge jumıs beremiz. Audarıñız. Bir jağınan otbasıñızğa
materialdıq kömek boladı. Ekinşi jağınan, audarma degeniñiz jazuşı
bolam degen adamğa taptırmaytın mektep qoy, — dedi.
Osı bir sarı jigit meniñ köñilime jel berip, özimdi ruhtandırıp
jibergen edi.
Erteñine Nurlıbek jalğız özi keldi. Köñildi siyäqtı. Köziniñ
astımen mağan qulana qaraydı. Bir jaqsı habar barın jüregim seze
qoydı.
Nurlıbek keşegi əñgimege oralıp, Dastannıñ kim ekenin mağan endi
egjey-tegjeyli aytıp berdi. Ol körkem ədebietter şığaratın baspanıñ
bildey direktorı eken. Birin- biri student kezinen biletinin, sodan beri
özderiniñ üzbey qatısıp turatının ayttı.
Dastannıñ qalamı jüyrik jazuşı, darındı audarmaşı ekenin men
keyinirek bildim.
Meni quantqanı — Dastan sözinde turıptı. Mağan audaruğa bir
kitap berip jiberipti. Baspa əkimşiligi tipti menimen şart jasasıptı.
Endi men sol şarttıñ özime qoyatın talap-tilekterimen tanısıp
şığıp, sosın osı qujatqa qol qoyuım kerek eken.
«Bul qujattıñ bir danası sende qaladı, ekinşisin men baspağa
aparıp berem», — dep eskertti Nurlıbek.
Qalıñdığı bir eliden səl-aq asatın kitaptı audaruğa bir jıl
uaqıt beripti. «Nege sonşa köp uaqıt körsetken» dep oyladım şarttı
oqıp jatqanda. Erterek audarıp bitirsek bolmay ma? Şartta kitaptıñ
kölemi on jeti baspa tabaq dep jazılğan. Ədette men munday
hikayattardı eki-üş künde oqıp tastaymın. Endi sonı on eki ay boyı
ezip, mıjıp jatuım kerek pe? Joq! Men onı tez-tez audarıp
tastaymın da, şartta körsetilgen merzimi jetkenşe eşkimge körsetpey
jasırıp qoyam dep oyladım.
Biraq ol oyımnıñ qate ekenine erteñine-aq közim jetti. Bireudiñ
söylemin audarıp jatqannan göri, öz oyındı, öz söylemiñdi burqıratıp
jazıp tastau mıñ ese jeñil me dep qaldım. Oqığanda op-oñay bop
körinetin söylemder audara bastağanda özinen-özi qiındap, uısqa tüspey,
qolğa ilikpey, sağımdanıp ketedi eken. Əsirese, keybir sözderdiñ
balamasın tabu qiın bop şıqtı. Tağı da tuyıqqa tireldim. Audarma
mağan irge aldırar emes.
Tuyıqtan şığudıñ basqa jolın izdeu kerek edi.
Gauhar! Erteñine seni kitaphanağa jiberdim ğoy. Köp kitap əkeldiñ.
Olardıñ işinde öleñder de, əñgimeler de, hikayattar men romandar da
bar edi. Munıñ bəri orıs tilinen qazaqşağa, qazaq tilinen orısşağa
audarılğan körkem tuındılar.
Men endi tösegimdegi tığırıqqa eki kitaptı qatarınan süyep
qoyıp, ərbir söylemniñ orısşasın da, qazaqşasın da bir-birimen
salıstırıp oqi bastadım. Eki kitapqa jaltaq-jaltaq qaraumen talay
uzaq tün keştim. Audarmanıñ jeñil-jelpi kəsip emes, ülken öner,
qıruar küş- jigerdi talap etetin sumdıq qiın is ekenine sonda ğana
közim jetkendey boldı.
Əytse de, jazuğa degen quştarlıq meniñ jan-jüykemdi əbden
bilep-töstep alğan edi. Endi körkem beynelerge, utımdı söz
tirkesterine, audarma önerine qatısı joq usaq- tüyek oylardıñ bəri
özinen-özi ısırılıp, şetke şığıp qalıp jattı. Tipti say- süyegimniñ
sırqırap auırğanı azayıp bara jatqanday boldı.
Kelisti teñeuler izdep, əsemdik əlemin aralap ketken keybir sətterde
ayaq-qolımnıñ dərmensizdigin de umıta bastaymın. Sonday minuttarda
əlemde menen baqıttı jan joqtay körinedi mağan. Demek, meniñ endigi
baqıtım — eñbekte, şığarmaşılıq ərekette dep tüydim iştey. Öytkeni
ol meniñ qayğı-qasiretimdi umıttıradı, köñilimdi kökke köteredi.
Boyıma küş-jiger beredi. Ömirge senimimdi arttıradı. Eñbek arqılı
men özimniñ qoğamğa qajet ekenimdi sezinem. Al, mağan ömirde budan
artıq baqıttıñ keregi joq.
Osınday oylar kelip, audarma jasauğa jan-tənimmen qayta kiristim.
Biraq tañnıñ atısınan bastap, künniñ batısına deyin qanşa urınsam da
alğaşqı küni mardımdı eşteñe öndire almadım. Nebəri bes-altı
söylem ğana audarıppın. Olarımnıñ özi de məz emes. Bastarı
qosılmay, beyne bir oqalaq tigen siırlarday ərqaysısı bet- betimen
qojırap ketken. Bul söylemderdiñ bir-birine eşqaşanday qatısı joq
tərizdi. Sonda ğana men qalıñdığı bir eli ğana kitaptı audaruğa nege
tabanı kürektey bir jıl uaqıt berilgenin uqtım.
Keyde tilimniñ qısqalığına küyinip, birjola tüñilip ketkendey
bolam. Mundayda
«Aylasızdıñ batırı ayğa şabadı» dep men bosqa tıraştanıp jatqam
joq pa degen jımısqı oy da jılt ete qaladı. Biraq bul sekildi küdik
onşa uzaqqa barmaydı. Quddı oşaqqa jantaq tastağanday-aq qas
qağımday bir sətke lap etip janadı da, tabanda öşip qaladı.
Özimdi əbden mezi etken iske qayta kirisem. Endi burınğıday men
seni bosqa qasıma otırğızıp, telmirtip qoymaytın boldım. Tağı bir
jaña ədis taptım.
Men audarıp jatqan kitaptıñ ərbir betinde eki jüz qırıq-eki jüz
elu sözden bar eken. Bərin sanap şıqtım. Aldımen kitaptıñ bir betin
birneşe mörte qaytalap oqıp şığam. Sonda orıs tilindegi tekst özinenözi jattalıp qaladı. Söylemderdiñ özara baylanısı udayı oyımda
sayrap turadı. Sosın ərbir söylemdi oyşa audarıp şığam. Artınşa-aq
oyşa əlgi söylemderge redaktsiyä jasaymın. Osılayşa kitaptıñ bir betin
tügel oyşa audarıp, yağni jattap bolğan soñ ğana onı qağazğa tüsiru üşin
seni şaqıratın boldım.
Men endi jeke sözdermen ğana emes, tutas söylemdermen, san qilı
obrazdarmen, körkem teñeulermen eges-qiyäsqa tüsken edim. Köñili köldey
tasıp, belşeden ömirdiñ qızığına batıp, bası aman, bauırı bütin bop
jürgen jandar üşin munday baqastıqtıñ qajeti de joq şığar. Öli
bolıp körde joq, tiri bolıp törde joq meniñ jönim bir bölek. Ölim
sağatın kütkendey ıpını ketip körmegen jandar meniñ sol səttegi
müşkil halimdi tüsine qoyar ma eken, sirə? Qısqası — men audarma jasay
biluge, jaza biluge mindetti
edim. Bul ayqasta jeñiluge ineniñ jasuınday da haqım joğın
tüsindim. Tağdırdıñ zapıranday aşı uın işip, tört tağandap jatqan
men üşin munday eges-küreste jığılu
— ömirmen məñgilikke qoştasumen birdey bolatındı. Öytkeni
qolımnan tük kelmesin anıq sezsem-aq puşayman bop, sağım sınarı
haq. Adam öziniñ tayqı mañdaylığın seze bastasa-aq ümit otı
birtindep söne bastaydı ğoy.
Sondıqtan osı bir talas-tartısta qalay da jeñip şığu üşin
barımdı saldım.
Təuligine tört-bes sağattan ğana uyıqtap jürdim. Qalğan uaqıttıñ
bərinde auru- sırqatıma qaramay, qara terge tüsip, kündiz-tüni damıl
tappay söz-kirpişterdi qalap üyrene berdim.
Keyde kün uzaqqa urınıp, ölerdey diñkelep, dərmenim qurıp qaltqult etkizip əreñ turğızğan tutas qabırğalar endi qalap bola bergenimde
gürs etip qulap tüsetindi.
Mundayda tisti tiske qoyıp bərin basınan qayta bastauğa tura keledi.
Osınday sətterde köñildiñ küni öşip, aynala töñiregimniñ bəri
qarauıtıp ketkendey bola qaladı. Əbden jüykelep, tös tabanım jerge
tidi.
Közim qarauıtıp, basım şır köbelek aynalıp, es- tüsimnen
ayrılıp qalğanşa qasarısıp, qarısıp audarma jasay berdim. Jannan
keşsem de, jazudan küder üzgem joq.
Osınday jantalas, arpalısta birneşe aylar ötti.
Aqırı menimen qastasqanday-aq siresip qalatın söylemder de səlpəl juasıp, ii jumsap, ikemge kele bastadı. Şəkirttik dəuirdiñ ayaqtalıp
kele jatqanın işim sezgendey boldı. Əzirşe aspanğa şarıqtap şığıp,
qalıqtap uşpasam da, bara-bara temir qanat bop kele jattım. Sonı
sezgen soñ özim de alğan betimnen taymay, tiri jan, tisti baqa bop talpına
berdim.
Birte-birte qanatım qatayıp, öz küşime senimim nığaya tüsken sayın
özime künde kelip-ketip jürgen üyrenşikti adamdardıñ özderi de közime
barınşa ədemi, meyirimdi, bauırmal jandar bop körine bastadı.
Mümkin, olar şınında da solay şığar. Əyteuir bul kezde men: janğa
nər, boyğa quat beretin nurlı sözder tek ömirge ğaşıq adamdardıñ ğana
auzına tüsetin şığar dep oylaytınmın. Öytkeni men öz tağdırımdı öz
qolıma ala bastağanımdı sezdim. Tildiñ mayın tamızbasam da, söz
muhitında qulaştı erkin sermeytin kün jaqındap kele jatqanın
añğardım.
Biraq közdegen mejeniñ əli tım alıs ekenin de bildim.
Əytse de, audarma öneriniñ betin beri qarata bastadım. Til tiegi
ağıtılğan sayın tusauım keñip kele jattı. Endi burınğıday kün
uzaqqa bir söylemdi aynalşıqtap, kibirtiktey bermey, keyde jele
şoqıraqtap alatındı şığardım. Burın qolğa ilikpey, uısqa tüspey
kelgen onşa-munşa sözderdi endi oy-teñizden ilip alıp, urşıqtay
üyirip əketetin boldım.
Kün uzaqqa audarma jasap, tüni boyı kitap oqudı üyrenşikti ədetke
aynaldırdım. Üş aydan keyin künine özime berilgen povestiñ bir betin
audarıp otıruğa jarap qaldım. Sonı sezinudiñ özi meniñ janımdı
janıp, jigerimdi qayray tüsti. Men naq osı kezden bastap qana
qasımdağı balalarımnıñ sıñğırlağan kümis külkisin esite bastadım.
Mına jarıq düniege jañadan közim aşılğanday-aq eki ulımnıñ nurlı
jüzderin köruge endi ğana murşam kelgen edi. Seniñ meyirge tolı,
juldızday jarqırağan janarıña da auruhanadan kelgeli beri qazir ğana
köz toqtatsam kerek, Gauhar.
Tasım örge domalay bastağanın sezgeli beri jumısım da önimdi
bola tüsti. Endi audarma burınğıday azap emes, özinşe bir ləzzatqa
aynaldı. Ayşıqtı sözder, sulu teñeuler izdep, söylem qurastırıp
jatqan şabıttı sətterde ğana tınığatın bop
qaldım. Birer sağat eşteñe oylanbay, bos jatsam-aq tula boyımnıñ
sırqırap auırğanı qayta qozıp, köñilim qulazıp, janım jabığıp
ketedi.
Təuligine endi bes-altı sağat uyıqtap, qalğan uaqıttıñ bərinde
derlik jumıs isteudi üyrenşikti ədetke aynaldırdım.
Aqırı körkem audarma jasay alatınıma anıq-qanıq közim jetti.
Qolımnan kele me, joq pa degen küdikten qutılğanday boldım. Ol özi
kündiz-tüni tis qurtınday janımdı kemirip, mazalap bitken edi.
Boyımda öz küşime, qabiletime, şığarmaşılıq mümkindigime degen
berik senim payda boldı. Burın özimniñ injener-qurılısşı ekenime
qalay ilansam, qazir audarmaşı ekenime solay senetin siyäqtımın.
Özimdi-özim endi burınğıdan göri erkindeu, batıldau, tipti keyde
küştileu sezine bastadım.
Baspanıñ bir jıldıq jumıs dep bergen kitabın men bir jüz otız
jeti künde audarıp bittim. Bul — tört jarım ay degen söz. Qalğan segiz
ayda ne isteymin? Əlde öz kitabımdı jazuğa kirissem be eken? Mümkin,
bitken jumıstı baspağa dereu berip jiberu kerek şığar?
Osınday oylarmen arada bir künim ötti. Ol küni tük istegem joq.
Tipti ədettegidey keşkisin kitap ta oqımadım. Özime-özim demalıs
jariyäladım. Bul küni Muhitpen, Qayratpen əñgimelestim.
Talay ret tUyağımdı tasqa soğıp, ömirden qanşa zahmet şegip
jatsam da men, sirə, kişi ulımnıñ saualdarına boyım üyrenbey-aq
qoydı. Öytkeni Qayrat janımnıñ eñ jaralı jerin tırnalaytın. Ol
menen:
— Papa! Qaşan turasıñ? Qaşan jüresiñ? Qaşan meni bıltırğıday
hayuanattar parkine aparasıñ? — dep surağan sayın et jüregim
eljirep ketedi. Mundayda balama ne aytarımdı bilmey, tilim kürmelip
qaladı.
Bul jağınan Muhit jaqsı. Ol işimdi it tırnağanday qılatın
əlgindey suraqtar bermeydi. Meniñ endi eşqaşanda mına öli tösekten
tura almasımdı mümkin onıñ səbi jüregi sezetin şığar. Aşı
şındıqtı öz ulımnan nesine jasıram? Qam köñil bop qaladı dep
qorqam ba? Osı bastan əkesiniñ məñgilik mügedek ekenin bilip, moyındap
öskeni durıs pa dep qaldım.
Bir küni Qayrat köşeden egil-tegil jılap keldi. Öksigi
basılar emes. Sotqar balalardıñ birinen tayaq jese kerek. Köziniñ
astı küldirep, kögerip qaptı.
— Jigit adam da jılay ma eken?' — dedim men Qayratqa jekip.
— Joq, — dedi ol jılap turıp. — Men onıñ urğanına
jılağam joq
— Əytpese nege sonşa ebş-debş bop türsıñ?
— Sağan til tigizdi ol.
— Qalayşa mağan til tigizedi? Men töbeleskem joq qoy.
— Seni papama aytam dep edim...
— İə?
— Seniñ papañnan qazir it te qorıqpaydı. Ol töseginen de
tura almaytın meşel dedi. Al, sen meşel emessiñ ğoy, ə?
Erteñ jüresiñ ğoy?
— Jürem, balam, jürem .. Tek sen jılamaşı. Əytpese seni
jılauıq dep küledi ol.
— Onıñ közinşe jılağam joq. Bılay şığıp, jıladım.
Endi Qayrat emes, iştey egilip men jıladım. Közden jas
şığarmay, kayğı zapıranın jutıp, alpıs eki tamırım tügel
egilip, jan-jüyem ezilip, bar qayğı-
qasiretimdi tolıq sezinip jıladım. Köz jasımdı tiri pendege
körsetpey uzaq tünge jılay-jılay əbden dərmenim qurıp,
aqırında talıqsıp ketsem kerek
Adamnıñ keyde özin-özi köz jasına suarıp, qatayatın sətteri de
boladı eken.
Tünimen jılap, erteñine kədimgidey şiratılıp, qatayıp qalğanımdı
sezdim. Əldekimge iştey eregisip, egesip, örşelenip bara jatqanday
sezimde edim.
Tañerteñ, şınında da, talabım tay tegendey bop, qaysarlanıp
oyandım. Keşe ğana audarıp bitken jümıstı qayta qolğa aldıq qoy,
Gauhar. Öytkeni sol audarmanıñ sapasına köñilim tolmay turğanday
boldı. Qoljazbanıñ alğaşqı bes-altı parağın sağan oqıtıp edim,
köñilim tabanda əlem-jəlem boldı. Bes-altı bette sətti şıqqan besaltı ğana söz bar eken.
«Bastan-ayaq qayta audarıp şığu kerek» degen oy tabanda sap ete
tüsti.
Sol küni qayta kiristik qoy, Gauhar. Sen tittey de qinalğan joqsıñ.
Qınjılğan joqsıñ. Sonıña mıñ da bir rahmet. Öytkeni seniñ auırlap
turğanıñdı sezip qalsam-aq janım jabığıp, iske zauqım soqpay qalar
edi. Seniñ jadırağan jüziñdi körip, men de iske qulşına kiristim
Ayağıma salınğan şiderdi bireu şeşip jibergendey-aq endi erkin
kösildim. Jazğanda til jetpey qadatınday qiın körinetin beynelerdiñ
özi de endi burınğıday oyqastamay, səl-pəl juasıp, aytqanıma könip,
aydauıma jüretindey bola bastadı.
Endi bayqap qarasam, alğaşqı audarğanımda tüp nusqanıñ
emotsiyälıq boyauların aşıq şığara almağan ekem. Astarı bar ayşıqtı
sözderdiñ balamasın jöndep izdemeppin de ğoy Asıqsam kerek.
Kitaptağı sözdi emes, oydı, obrazdı audaru kerek eken- au. Men
tüpnusqanı dəlme-dəl köşiruge, əripşildikke salınıp ketippin. Sonıñ
bərin endi ğana, kitaptı ekinşi mərte tərjima jasay bastağanımda barıp
sezdim.
Zeynetinen göri beyneti köbirek osı bir audarma isi meni söz
önerine ğana emes, temirdey tözimdi bolu önerine de bauli tüskendey
edi. Erteli-keş közimnin mayın tauısıp, san aluan oylardı tilmen
şaluğa dərmenim kelmey, diñkelep jatsam da qolğa alğan isti
toqtatqam joq. Bizder damıl tappay jaza berdik qoy, Gauhar
Qimıldağan qır asadı eken. Eki jarım ay degende bildey
kitaptı ekinşi ret tərjima jasap şıqtıq. Sonda bas-ayağı jeti
aydıñ işinde kölemi on jeti baspatabaq hikayattı eki mərte audarıp
qoyıppız
Alğaşqısınday emes, mına ekinşisi özime unaytın siyäqtı. Ərbir
sözi köñilime qonıp, jüregime Uyalap qalğan tərizdi. Quddı öleñge uqsap
özara uyqasıp, üylesip, qabısıp jatqan beyne bir siqırlı əndey
sıñğırlap, əuezdi estiletin söz tirkesterin jalıqpay qayta-qayta sağan
oqıtıp, tıñday bergim kep turadı, Gauhar.
Bul — men üşin ülken jeñis edi. Boyımdı maqtanış sezimi kernedi.
Ayaq-qoldan birdey ayrılıp, jan şıdatpas aurudan aza boyı qaza bop,
qısqa künde qırıq ölgen jan ğana tüsinetin şığar meni. Uzaq tünge
kirpik qaqpay, auzına sıymay isip ketken əlsiz tilimen kitap betterin
jalap aşpay turıp, meni tüsinu qiın bolar, sirə
Men budan keyinde talay-talay əñgimeler, hikayattar, romandar
audardım. Biraq solardıñ birde-biri osı alğaşqısınday esimde
qalğan joq. Eki qolım birdey istemey qalğandıqtan ğana emes. Künitüni say-süyegim sırqırap, janımdı qoyarğa jer tappay
jatqandıqtan da emes.
Eñ qiını — meniñ ömir şamım birtindep öşip bara jatır edi.
Men üşin endi tiri jata berudiñ eşqanday qajeti qalmağanday bola
bastağandı. Aldımda eşbir maqsat qalmay bara jatqandı
Osınday ümit şamı sığırayıp, söne bastağan sətte əlgi kitaptı
mağan audaruğa bergen edi. Sen meni ölmey, tiri qaluğa məjbür ettiñ,
Gauhar. Men üşin keñ dünie tar bop ketken sətterde janımnan qarıs
attap şıqpadıñ. Jılau künderdi, bulau künderdi birge ötkizdik.
Əytpegende sonşama azapqa jalğız jatıp tözer me edim? Bir ayağım
körde, bir ayağım jerde jatıp sonşama jumıs ister me edim? Til önerin,
söz zergerligin öz əlimşe igere alar ma edim? Kim bilsin?
Birinşi kitaptı şındap kelgende men emes, sen tərjima qıldıñ ğoy.
Men tek auızben ğana ayttım. Al men qayta-qayta özgertken sayın sen
ərbir paraqtı san mərte qaytalap köşirumen boldıñ. Seniñ sol jolğı
sarğayıp otırıp jeti ay jazğan qağazdarıñdı eseptese, kölemi keminde
jiırma-otız tomdıq kitaptay bolar edi-au deymin
Eñ bastısı — sen meniñ qolımnan is keletinine imanıñday
ilandıñ. Seniñ boyıñdağı sol senim mağan tausılmas küş-jiger berdi.
Sendegi sol pək senimdi aqtau üşin men bərine de əzir edim. Nebir auır
oylardan iş qusa bop, aş küzendey bügilip jatsam da, tiri janğa sır
bergem joq. Biz ekeuimizdiñ qanday dozaq otın keşip ötkenimizdi özgeler
tügili, eñ jaqın adamdarımız da bilmeydi ğoy, Gauhar
Ərine, quanıştı sətterimiz de az bolğan joq. Esiñde me, alğaşqı
audarma kitabımızdıñ jarıq körgen küş? Aşı menen təttini tatqan
biledi ğoy. Men özim sau- salamat jürgende de, sirə, büytip quanıp
körgen emespin. Mümkin, əbden ömirdiñ zərin tatıp barıp, qol jetken
quanış jayşılıq kezdegiden göri artıqtau bop körinetin şığar. Oğan
dauım joq. Biraq şığarmaşılıq jeñistiñ iisin sezip, dəmin tatqan soñ
ğana men baqıttıñ ne ekenin añğara bastağanday boldım
Beyne bir kün tərizdi közi tüsken jerine şapaq şaşıp, qasındağı
kisilerdi nurğa bölep jüretin jandar boladı. Kün külli əlemge səule
şaşudan jalıqpaydı
Jer-jihanğa tirşilik tınısın üzdiksiz quyıp turadı. San ğasırlar
boyı aynalasına şuğılalı şaşu şaşıp jatsa da, Künniñ boyındağı
ot-jalınnıñ qızuı məñgi- baqi basılmaydı, səulesi qazan bolmaydı.
Kün öziniñ kieli mindetin eşqaşan da auırsınbasa kerek. Öytkeni əlemge
səule şaşu, dünieni jarıq qılu onıñ tabiği mindeti ğoy.
O basta janı nurdan jaralğan adamdar da solay. Qolınan kelgen
jaqsılığın mindet qılmay-aq istey beredi. Qayta bireuge qol uşın
bergeninen özderi ləzzat ala ma dep qaldım. Əyteuir munday kisiler
özderi üşin emes, özgeler üşin ömir süretin siyäqtı.
Bizdiñ tərjima jasağan kitabımız basılıp şıqqanda alğaşqı
danasın əkep körsetken de Dastan edi. Men kitaptı körgende öz közime
özim senbedim. Ayaq astınan əbigerlenip, köñilim qalbalaqtap qaldı.
Esten tanıp quanğan da, qorıqqan da adamğa birdey əser etedi eken-au.
Apım kirip, küpim şığıp jatqanda Dastanğa bir auız rahmet demeppin
de ğoy. Onıñ qaşan şığıp qoştasıp ketkenin de bilmeymin.
Mümkin, ləm-mim demegenim durıs ta bolğan şığar. Öytkeni bul
usaq-tüyek nərse emes qoy. Dastanğa «rahmetten» göri salmaqtılau,
qomaqtılau, küştileu söz tauıp aytsam deymin. Eger qolımnan kelse,
əlemdegi bar jaqsılıqtı sonıñ basına üyip-töger edim. Biraq osınday
jaqsılıq jasadım, seni audarmaşı ettim dep jürgen ol joq. Qayta:
«Östip jatıp eñbek etken sağan rahmet», — dep talay ayttı özime.
Şirkin-ay, barlıq adamdar osınday bolsa ğoy. Ömir süru qanday
jeñil bolar edi.
Dastan əkep, jastığımnıñ janına qoyıp ketken kitaptıñ
keremettey ədemi muqabasınan köz almay, qanşa uaqıt telmirip qarap
jatqanımdı bilmeymin. Əyteuir özim bastap oqıp köruge jüregim
daualamaytın siyäqtı. Belgisiz bir ürey sezimi payda boldı.
Əytse de, beker jasqanğan ekem, Gauhar. Sen alğaşqı bir betin
oqıp şıqqanıñda- aq jüregim ornına tüsti. Birde-bir sözin
özgertpepti. Bəri sol öz qalpında, özimiz jazğan küyinde samsap tur.
Sen tek birinşi betin ğana oqıp şıqtıñ, Gauhar. Odan keyingi
betterin sağan oqıtqam joq. Sen kelgen tustan bastap, arğı jağın
men özim müdirmey jatqa ayta jöneldim.
Sen tañırqağan küyiñde kitaptan köz almay, durıs, durıs degendey
basıñdı izediñ de otırdıñ. Men üş kün boyı erteli-keş auız jappay
on jeti baspa tabaq hikayattı bastan-ayaq jatqa aytıp şıqtım. Öytkeni
jan tözgisiz azapta on oylanıp, jüz tolğanıp jatıp jazğan ərbir söz
beyne bir tasqa qaşap tüsirilgen əripterdey məñgilikke öşpes bop,
oyımda özinen-özi jattalıp qalğan edi.
Ərbir minutı qaz-qalpında jadımda saqtalıp qalğan ömir
körinisteri de az emes Əsirese, Nurlıbek pen Almanıñ tuğan künime
əkelgen sıylığın öle-ölgenşe umıta almaspın. Osı ekeui kelse-aq
bizdiñ üyge jan kirgendey qulpırıp, tipti balalarğa deyin məre-səre
bop qaladı
Nurlıbek aq matağa oralğan auır bir nərseni əreñ köterip, esikten
kirip kele jattı Bul ne? Qas qağımday sətte oyımdı onğa, sanamdı
sanğa jügirttim. Biraq eş nərsege uqsata almadım. Nurlıbek əkelgen
zatın qundaq- taulı baladay məpeley quşaqtağan küyinde men jatqan
bölmege kirdi de, munı qayda qoyam degendey bir sətke añırayıp turıp
qaldı. Sosın qolındağı uyıqtap qalğan böbegin oyatıp alam ba dep
jasqanğan anaday əkelgen buyımın abaylap qana stoldıñ üstine aparıp
qoya saldı.
Meniñ sabırsızdanıp jatqanımdı sezgen Alma əlgi buyımdı orap
qoyğan şüberekti sıpırıp aldı. Məssağan! Mınau jazatın maşinka
ğoy! Bul meniñ öñim tügili, tüsime de kirgen emes. Tap qazir bizge eñ zərli
nərse. Eger Nurlıbek qazir mağan özim minip jüretin jeñil maşina
sıylasa da büytip quanbas edim. Öytkeni bizge eñ keregi de osınday
maşinka edi.
Gauhar! Bərinen de sağan jaqsı boldı ğoy. Küni-tüni tınımsız
jaza berip, köşire berip sausaqtarıñ oyılıp, qoldarıñ ikemge kelmey
qalğanın bilem. Sen de bir azaptan qutıldıñ. Əri endi jumısımız da
önimdirek bolar dep oylaymın.
Ras, sen əzirşe maşinka basudı bilmeysiñ. Biraq tez üyrenip ketesiñ.
Qanday kəsipti bolsa da tez igerip alatınıña közim jetkeli qaşan. Bul
seniñ qolıñnan keletin is. Oğan şübəm joq. Eger qoldarıma jan bitip,
səl-pəl qimılday bastasa-aq maşinka basudı men de üyrenip alar edim.
Biraq qalşiıp qatıp qalğan qoldarım bılq eter emes.
Professordıñ aytqan altı ayı da ötti. Əytse de, eki qolım baz-bayağı
qalpında jatır. Əlde dəriger qatelesti me eken? Mümkin meniñ
jüregimdi tım jentektep jibermeu üşin köñilimdi aulay salğan şığar.
Əytpese nege qozğalmaydı qoldarım?
Joq! Onday eñseni ezip, köñildi torıqtıratın oylardan aulaq
boluım kerek. Qazir meniñ boyımdağı eñ jandı sezim bireu-aq. Ol —
eñbekke degen quştarlıq. Men tek jan salıp jazu arqılı ğana seniñ de,
Gauhar, Dastannıñ da, Nurlıbek pen Almanıñ da mağan degen şeksiz
senimin, adamgerşiligin, qamqorlığın aqtay alam. Otan aldındağı
borışımdı azdı-köpti ötep şığam. Oqırman qauımnıñ kədesine
asatınday dünie jasay alsam, el qatarlı azamattıq borışımdı
ötegenim emes pe?!
Seniñ qolıñ — meniñ qolım emes pe, Gauhar? Köz aldımda güldey
jaynap sen jürgende, qos qanatım — eki balam aman turğanda meniñ
qutım şayqalmaydı. Əli de boyımda qumdı suday sapıratın küşim
bar ekenine közim jetti ğoy. «Quday saldı, men
köndim» dep tağdırğa moyınsunıp, bosqa jatqan men joq. Ömirdiñ
jalğanı men qasiretine qarsı qajımay arpalısıp, soñğı demim
bitkenşe kürese berem. Al, küres qaşanda jan ayamay, tınımsız
əreket jasaudı talap etedi.
Demek, men sarı uayımdı iıqtatıp almay, taysaqtamay, bilek
sıbanıp dereu küres alañına şığuım qajet. Er jigittiñ boyındağı bes
qarudan mende qalğanı bireu- aq. Ol
— qalam. Meniñ endigi küşim osı qarudı durıs ustap, batıl sermey
bilude.
Gauhar! Men özime senem. Öz qabiletime şək keltirmeymin. Joq!
Qabiletime degenim artıqtau şığar. Meniñ qolımnan ne kelip, ne
qoyatını əli beyməlim. Onı aldağı ömir körseter. Qabiletime emes,
boyımdağı erik-jigerge, jaqsılar üşin qasıq qanım qalğanşa kürese
beretinime ilanam.
Ayaq-qolım baylanıp, tirlik-tınısım əli de ustaranıñ jüzinde
tursa da bar ğoy, qolımnan azdı-köpti is keletinin oylanğan sətterde
köñilim jeldey esip, ottay mazdap sala beredi. Mundayda köñil kögine
üyirilip kelgen küdiktiñ bultı da seyilip ketedi.
Uşqır qiyäl qüyqıljıp, meni əldeqayda biikke köterip əketip bara
jatadı.
Men endi özim siyäqtı auır dertke şaldığıp, kemtar bop qalğan
jandar ömirinen jaza bastağan şığarmamdı qayta qolğa aldım.
Audarma jumısı, şınında da, mağan sabaq bolsa kerek. Öz kitabımdı
jazuğa kirisken boyda- aq tusauımnıñ keñip qalğanın sezdim.
Burınğıdan göri erkinirek qimılday bastadım. Özime jaqsı tanıs
ömirdi beynelep körsetuge qulşına kiristim.
Keyde jazıp jatıp buldır ümit, tətti qiyälğa eltip ketem. Men de
köptiñ biri bop, endi eñbekke aralasa bastağanımdı oyıma alsam-aq
köñilim jibip, janım busanıp keñip sala beredi.
Qarğa adım jer muñ bop, jastayınan tört tağandap qalğan, biraq
sonda da bolsa, sirə, tauı şağılmay, tauanı qaytpay jatqan tabandı
jandar qanşama deseñizşi!
Olardıñ ərqaysısı haqında bir-bir dastan jazuğa bolar edi. Men
solardıñ özim biletin bir-ekeuin ğana əñgime etpekpin.
Joq! Meniñ hikayam kemtar jandar haqında emes, qayta ayaq-qoldan
qalsa da ömirden kemtarlıq körmegen adamdar jöninde bolmaq. Öytkeni
men özim tağdırdıñ aşı qamşısı tuşı etke tigen sayın örşelene
tüsetin örşil, asqaq jandarğa ğana bas iem. Bulardı ömirdiñ özi şıñdap,
somday soğıp ösirgenin jaqsı bilem. Mügedek bop jatsa da narğa jügin
salğısız, nar atanday jandardıñ talayımen sırlas, muñdas boldım
ğoy.
Ras, auır dert olardı alqımnan alıp minut sayın mıñ türli küyge
saladı. Biraq köñilden bazarı ketpey, ömirden nazarı qaytpay jatqan
qaysar kisiler qayğı- qasiret ataulığa ayaq şaldırmaydı, noqta
saldırmaydı eken.
Şınında da, şipası joq sañırau qayğıdan ne payda?
Aylar, jıldar, ğasırlar öter. Biraq o basta anadan öjet bop
tuılğan jandardıñ özderi tügili, ruhı da mıstan-tağdırğa jalbarınıp,
ayağına bas urmaydı. Auru- sırqatı tügili, qajet bolsa ajaldıñ özinen
de taysalmaydı olar.
Men sonday jandar haqında jazbaqpın.
Qayğı-qasiretti mensinbey, qanday qiındıq körse de moyımay,
nalımay, janarınıñ nurı taymay ömirge məñgi- baqi ğaşıq bop, aylar,
jıldar boyı sarğayıp, közderi jəudirep, tösekke baylanıp jatqan
jandar qazir köz aldımda tur. Olar jazğı jañbırdan keyin
burınğısınan da şiratılıp, masatıday qulpırıp, tazara tüsetin keñ
jazira dala ispettes. Tağdır qamşısı neğurlım qattı tise, olar
solğurlım şirap, erik-jigerin qayray tüsedi. Sonıñ bərin öz közimmen
kördim ğoy. Özim bastan keşirdim emes pe?!
Qazir de ayaq-qoldan birdey qalıp, qıbır etpey jatırmın. Əli
qanşa uaqıt kögen közdenip jatarım da beyməlim.
Endigi bar armanım: boyımdı kernep, jürekti terbep, köñilimde
sayrap turğan oy- sezimderdi aq qağazğa tüsiruge qatıgez tağdır az ğana
məulet berse eken... Ömirden basqa nərse tilemes edim. Mağan uaqıt
qajet, Gauhar. Al uaqıt — ömir ğoy.
Tamıljığan tamızdıñ sol bir küngi araylap atqan altın tañın,
alaulağan aptaptı.
Künin qalay umıtam men?! Bul küni, şınında da, aspan əleminiñ kök
kümbezinen külimsirey qarağan Kün de, qumırsqanıñ ileuindey
qujınağan qala halqı da, köşe boylap qaz-qatar sap tüzep, jasıl jelek
jamılıp turğan əsem ağaştar da mağan qoşemet jasap jatqanday tım
jaynap, qulpırıp ketken edi.
Bul meniñ tört jıldan keyin jarıq dünieni tuñğış ret köruim ğoy.
Bügin meni köterip, balkonğa şığarıp, biik kresloğa otırğızdıñ
ğoy, Gauhar. Üydiñ üşinşi qabatında otırıp-aq sonşama köp nərse
köruge boladı dep kim oylağan.
Osınşama mol sululıq birden janarıma sıymay, miıma qonbay, köz
aldım buldırap, basım şır köbelek aynalıp bara jattı.
Künniñ dertke şipa şuğılasına, jazğı dalanıñ jupar iisine
eltip, mas bop qalğanday edim. Adam qarañğı qapastan şıqqanda birden
sonşama köp jaqsılıq körse, esinen tanıp qaluı da ğajap emes ekenau. Men ne sau emes, ne mas emes küyimde del-sal bop, eseñgirep özimeözim kele almay biraz oşarılıp qalsam kerek.
Mına nurlı dünieni budan tört jıl burın körgenimde dalada
köktem edi. En dala jaña ğana tap berip kele jatqan jasıl məuitiden
şapan jamılıp, külli əlem tülep, türlenip kele jatqan bolatın. Alma
ağaştarı aqşa qarday appaq bop güldep, butaqtarına qonaqtağan
bürtik- bürtik tañğı şık tamşıların erte köktemniñ şuaqtı küni
marjan sekildi jıltıratıp, terletip jatqan-dı.
Qısqı uyqıdan jaña ğana oyanıp, boy tüzep kele jatqan sol bir
köktemniñ ğajaptarın öz ayağımmen jer basıp, dala kezip jürip
tamaşalağan edim-au, şirkin.
Bir kezde öz ayağımmen jurt siyäqtı jer basıp jürgenime qazir
özgeler tügili, özim de senbeytin siyäqtımın. Ərine, ol kezde meniñ
köñilimniñ kök jaylauında da qır qızğaldaqtarı jayqalıp, siqırlı
köktem saltanat qurıp turğan bolatın-dı. Köñil qusı quyqıljıp
ketken sətterde jer-jihandağı barlıq adam közime baqıttı jandarday
bop körinetin. Qolımdı səl sozsam künge de jetetindey-aq özimdi
sonşalıqtı qudiretti sezinuşi edim. Eger jan salıp jügirsem, sonau köz
uşındağı jer men köktiñ tüyisken jerine da qas qağımda jetip
baratınday bop turuşı edim.
Biraq sonşama baqıttı ekenimdi ol kezde sezbeppin de ğoy.
Mine, sodan beri mına əlemge tört ret köktem kelip ketipti. Biraq
men bir-birine uqsamaytın, eşqaşanda qaytalanbas sol köktemderdiñ
birde-birin körgem joq. Köktem küniniñ şuağın armandap, añsağalı
qaşan.
Əytse de, men köktemnen birjola qol üzip, onı umıtıp ketkem joq.
Jıl sayın qıs qaharınan qaytısımen-aq terezeden köktemniñ iisi
añqıp, mağan da dalanıñ jupar auası kep jatatın-dı. Bükil tabiğattıñ
tülep, jayqalıp, qulpırıp jatqanın mağan osı bir ömir iisi tolıq
sezdirgendey bolatın. Sol sətte kökoray şalğında jalañ ayaq
şapqılağan balalıq şağım da, qızdarğa qızğaldaq tergen bozbalalıq
dəuirim de, özim asır salıp oynağan qırlarğa endi balamdı aparıp, əke
bop barğan zamanım da közime elestep ketedi.
Köktem körinisterin köksegen sayın osılayşa oy-eles düniesine
enip, tətti qiyäldıñ aydın şalqar kölinde jalğız jüze beruden
jalıqpauşı edim, sirə.
Mine, endi əlemge jadırap jaz kelipti. Biılğı jıldıñ köktemin
körmesem de, jazınıñ şuağına şomılıp otırmın. Buğan əli onşa
köñilim sene qoymaytın siyäqtı. Jaqsılıqqa köñildi ilandıru üşin
azdı-köpti uaqıt kerek sekildi.
Alğaşında mınau u-şuğa qulağım tunıp, birazğa deyin tük te
estimey, tas kereñ bop qaldım. Səlden keyin ğana sañlauım aşılıp,
san qilı dıbıstardı bir-birinen ajırata bastadım. Qalanıñ özime
üyrenşikti, adettegi u-şuın jatırqap qalsam kerek.
Jazdıñ küni dala sonşalıqtı jarıq boladı eken-au dep oyladım.
Əlemniñ jarıqtığı sonday, tipti uzaq uaqıt közdi aşıp otıru mümkin
emes tərizdi. Işki jan- dünieme de nur quyılıp ketkendey-aq əp-sətte
köñilimde tittey de köleñke qalmadı. Tula boyımdı əldeqanday bir
jaydarı, jarqın, şattıq sezimi bilep bara jatqanday edi.
Künniñ meyirim, jılılıq şaşqan közinen qaşqaqtap, köleñke izdep
jürgenderdi körgende ızam keldi. «Adamdar, bir minut ğumırlarıñ
bolsa da köleñkede emes, jarıqta jürip qalıñdar» dep ayğalap jibere
jazdadım. Biraq meniñ oyımdı kün uzaqqa qarañğı qapasqa qamalmay,
dalada emin-erkin şapqılap jürgen, sau-salamat adamdar qaydan
tüsinsin! Keyde olar ömirdiñ qanday qımbat ləzzatınan öz erikterimen
bas tartıp jürgenderin añğarmaytın da şığar.
Jer qayıstırıp jüytkigen jurtqa közim tüsken kezde ğana men
özimniñ tört jıldan beri iştey neni añsap, kimdi izdep jatqanımdı
birden tüsindim. Kemerinen şığa lıqsıp, asıp-tasıp tınımsız ağıp
jatqan adamdar-dariyäsına qoyıp ketip süñgimegeli qaşan!?
Men lek-legimen ağılğan jurttıñ işine kirip, köptiñ biri bop ketudi
sağınıp qappın ğoy. Meniñ bul sezimimdi alasapıran adamdar teñizinen
tolqınmen jağağa şığıp qalğan, köp jıldar boyı öz otbasınıñ şağın
aralınan uzap kete almay, jurttan oqşaulanıp qalğan jandar ğana
jaqsı uğınsa kerek. Əyteuir adamdardı sağınğanım anıq edi.
Sol sətte köşeden lek-legimen ağılıp ötip jatqan adamdardıñ
bəri şetinen mağan birge tuğañ, et jaqın bauırımday bop, közime jılı
körinip ketti. Olar da meni iş tartıp, quanışıma ortaqtasqısı kep
bara jatqan siyäqtı. Kez kelgen bireuin toqtatıp söyleskim keledi.
Mağan tipti olardıñ özderi-aq birer minutqa bögelip, hal- jayımdı
suraytınday bop turadı.
Biraq moyın burıp qarağan tiri pende bolğan joq. Jası da, kərisi
de, əyeli de, erkegi de əldeqayda asığıp-üsigip baradı. Menimen
eşkimniñ isi joq eken ğoy dep tüydim.
Bügin men tört jıl boyı üzdiksiz eñsemdi ezgen beyuaq tılsımnan
qutılıp, jarıq düniege şıqtım ğoy. Mına jurt nege quanbaydı oğan?
Balkonda otırğan adamğa külimsirey qarap, quanıştarın sezdirip ötu
qiın ba sonşa?
Əlde olar keşe keşkisin mağan doktor kelip, tört jıldan keyin
tuñğış ret jatqan jerimnen turğızıp, orındıqqa otırğızıp ketkenin
bilmey me? Tört jıl boyı meniñ kök jambas bop, jastıqtan bas
kötermey sarğayıp jatqanımdı bilmese kerek, mınalar.
Əytpese dəl bizdiñ üydiñ tübinen osınşa adamnıñ eş nərseni elemey
öte şığuı mümkin emes siyäqtı bop körindi
Biraq altın Künniñ astında, mamıq Jerdñğ üstinde jürudiñ özi
adam üşin şeksiz baqıt ekenin solar tüsine me eken? Mundaydı
aqılmen añğaru mümkin emes qoy. Onı tek jürekpen ğana sezinu kerek
şığar.
Balkonnan tömen qarap, jurtqa- «Ey, azamattar! Sender bəriñ de
baqıttısıñdar! Soğan quanıñdar! Bir-birindi quttıqtañdar!
Adamdarğa şuğaday şuaq şaşudı Künnen üyreniñder!» degim keldi.
Biraq olardıñ meni uqpasın jüregim sezdi. Əytse de, meniñ tap
qazirgi alıp uşqan jan-küyimdi tüsinetinderi de boluı ğajap emes qoy.
Əbden aurudıñ tauqımetin tartıp,
densaulıqtıñ qunın alpıs eki tamırımen tolıq sezgender az ba?
Keşegi soğısta bolıp, ajal auzınan tiri qaytqandar meniñ köñil-küyimdi
aytqızbay-aq tüsinbey me?
Degenmen, munday jandar onşa köp emes şığar dep oyladım
Mine, sondıqtan da men əlgi oyımdı adamdarğa qalayda aytuım
kerek. Ol üşin oyımdağınıñ bərin şaşpay- tökpey, qaz-qalpında
qağazğa tüsiruge mindettimin. Sonda ğana köñilim jay tabarın sezem,
Gauhar
Endi men köşedegi beytanıs jandar turalı emes, özime jaqın
tanıs adamdar jöninde oylay bastadım. Olar da qazir mına señdey
soğısqan jurttıñ arasında jürgen şığar. Biraq bes sausaq birdey emes
qoy.
Özgelerdiñ quanışına süyinip, qayğısına küyinip jüretinderi de
bar. Qırıq kesse qılauday qan şıqpaytın qatıgezderi de kezdesedi.
Auzın aşsa, kömekeyi körinetin añqauları da, jumırtqadan jün
qırıqqan sumdarı da bar
Demek, mına lek-legimen ağılıp jatqan halıqtıñ da bəri birdey
emes degen oy keldi. Sonda da olardıñ işinde aq niettileri de, meniñ
bügingi quanışıma ortaq boluğa əzir turğandarı da az emes ekenin
sezem.
Ras, auır dertke şaldığıp, ayağıma şider tüskeli keybir dostarım
sırtın berip ketti. Olar meni əldeqaşan esterinen şığarıp ta
jibergen şığar. Bir qızığı — olar meni umıtsa da, men olardı
jamandıqqa qiyä almaytın siyäqtımın. Künderdiñ küninde bəri de
bayağıday jayrañ qağıp, qaytıp keletindey boladı da turadı. Bərin de
sağınıp jürgenimdi sezem. Eger olar tap qazir kelse, tört jıl boyı
habarsız qalğandarın da birjola umıtıp, şetinen bauırıma basıp,
betterinen süyer edim.
Tipti ğumır boyı közime bir körinbey ketse de renjimeymin olarğa.
Olardan ayrılıp qalğanıma ökinbeymin de. Men jaña dostar, jaqsı
tanıstar taptım ğoy. Əytse de, balalıq şaqtı birge ötkizgen
dostarımdı da añsap, key-keyde köñilim jasıp qaladı.
Men de özimşe ömir keşip jatırmın ğoy. Tört jıl boyı tırp ete
almay qalsam da eş nərseden kemtarlıq körgen joqpın. Bəri de jetip
jatır. Jeke adamdar ğana emes, bükil memleket mağan qamqorlıq jasap
keledi. Ömir zañınıñ qudiretine auırıp jatıp, talay mərte iştey
tabındım. Mügedek jañdarğa degen munday şeksiz qamkorlıq tek qazaq
eliniñ turmıs-saltına ğana tən ekenin auruhanağa tüsken alğaşqı
künderden bastap-aq seze bastadım «Sonşama jürt bəyek bop, osınşa
qamqorlıq jasaytınday-aq men kim edim?» dep keyde özimnen-özim
qısılam
Degenmen, soñğı kezde bolmaşığa qamığa beretin bop baram ba dep
te seziktenem. Ras, sırtqa sır bergem joq əli. Əytse de, bərin öziñ sezip
jürsiñ ğoy, Gauhar Meniñ erik- jigerimdi de qayrap, uştay tüsetin de
öziñsiñ.
Adam bərine köndikse de, auruğa üyrenbeydi eken. Jan tözgisiz
auır dert əli künge deyin say-süyegimdi sırqıratıp, qısqa tünde
qırıq aunatıp, azapqa saladı da qoyadı. Kündiz-tüni bir sətke de
sayabır tappaydı.
Biraq əzirşe men qayğı-uayımğa irge aldırğam joq. Jalım
jatıp, qoñım tüsken joq. Bul da seniñ arqañ, Gauhar.
Otbasımız ayranday uyıp otır. Tört jıldan beri aramızğa
kikiljiñ kirgen joq. Seni azğıruşılar da boldı emes pe? Teñiñdi tap,
meşeldi tasta, boyıñda küş, betiñde qızıl barda oynap-külip qal dep
«aqıl» aytuşılar da şıqtı. Meni öliler qatarına qosıp, sağan lebiz
bildirip, lepes qıluğa əreket jasağandar da boldı
Biraq sen öziñe berik, mağan adal bola bildiñ ğoy, Gauhar!
Mine, seniñ sol adaldığıña, adamdığıña, azamattığıña bas iem,
Gauhar
Bizder köktemniñ şuaktı künderiniñ rahatın ğana emes, qañtardıñ
azınağan ayazınıñ azabın da qaq bölistik qoy. Adam tügili, atañ tüyege
auırlıq qılatın meniñ basıma tüsken qasiret jügin ekeulep jürip,
aulaqqa laqtırıp tastappız ğoy.
Meni aman alıp qalu üşin sen jastıq şaqtıñ qım- qiğaş
qızığıñan, balday tətti ləzzatınan bezdiñ. Öziñe jetpey turğan
baqıttı mağan sıyladıñ
Sol üşin sağan məñgi-baqi qarızdarmın, Gauhar. Büldirşindey
balalarımız ayalı ana meyiriminen, əke ıqılasınan bir künge de
ayrılıp, kögen köz bop körgen joq. Olar er jetkende seniñ bul erligiñdi
de jan- jürekterimen uğınıp, öz alğıstarın aytarına şübəm joq. Küni
erteñ-aq öz nemereleriñ seniñ esimiñdi auızdarınan tastamay, ekeuimizdiñ
quanışı men qayğısı aralas ömirimizdi ayta-ayta añızğa aynaldırıp
jibereri haq. Al, bügin meniñ arqa tirer asqar tauım sen kürsinbeseñ eken
dep tileymin işimnen.
Seniñ jüziññen qasiret köleñkesi körinbese, onda men de özime
qılqañday qadalğan keselimdi birjola umıtıp, töbem kökke tigendey
quanam.
Eki birdey balanıñ anası bolğan şağıñda sen muñaymasañ eken,
Gauhar. Onda meniñ de baqıttı əke bolğanım. Bir üydiñ bar
auırtpalığın jalğız öziñ auırsınbay arqalap jürsiñ ğoy. Eger sen
şarşamasañ, onda meni de bəyge atınday oyqastap, tıñ tur dep bile ber.
Gauhar! Seniñ saulığıñ — meniñ amandığım ğoy. Sondıqtan men
özime emes, sağan küş-quat, qayrat-jiger tileymin. Tek osı betiñnen
taymay, bəseñdemey, tömendemey, arman köginde samğap, şarıqtay ber
Qaşan da közimniñ — nurı, köñilimniñ — suatı, parasatımnıñ —
qaynar bulağı bola ber, Gauhar
Al, men ayaq-qolsız tösek tartıp jatsam da, bosqa qarap jatpauğa
bekem budım.
Tört jıldan beri özimdi alaqanına salıp, səbidey etip əlpeştep kele
jatqan el- jurtımnıñ aq nanın adal eñbegimmen aqtap şıqsam, onda
mende ineniñ jasuınday arman bolmas edi. Sol üşin osı kitaptı jazuğa
barımdı saldım. Minsiz dünie jasadım dep aytu qiın. Biraq ayanıp
qalğam jok. Oqırman qauım iştegi şerimdi emes, mañdaydağı terimdi
körer dep ümittenem. Öytkeni men köñildegi muñımdı emes, jürektegi
sırımdı, qayğını jeñgen quanıştı jırımdı aytuğa tırıstım ğoy
Otanımnıñ aldındağı azamattıq parızımdı oylansam-aq küni-
tüni janımdı jegidey jegen auru-sırqatımdı da umıtıp, özimnenözim qaysarlanıp, jigerlenip, aruaqtanıp ketem. Boyıma
sarqılmastay küş-jiger payda boladı. Janımdı jalındı şabıt
sezimi kerneydi
Nauqasım meñdep, keñ dünie men üşin tar bop ketken sətterde
qınjılğan da şığarmın. Qinalğan da bolarmın. Biraq men
eşqaşan da tüñilgem joq
Gauhar! Kündey külimdep, aspanımda jarqırap sen turğanda, qos
qanatımday samğap, eki jağımda eki ulım jürgende, bilektegi küşimdey
janıma qaynap bitken dostarım barda men neden qamığam? Qas
qağımday sətke de jabırqauğa haqım joq. Basıma tağdır salğan tauday
tauqımetti kötere almay, belim bügilip, qabırğam sögilip ketse de bar
ğoy, men ömir üşin küresi bir minutqa da toqtatpaymın. Soñğı demim
bitkenşe kürese berem. Bul sağan bergen soñğı sertim, Gauhar. Ömirden,
sirə, ümit üzgim kelmeydi.
— Erjan! Ömir-özenniñ ağısına köz ilesken be, sirə, — dep bastadı
sözin Gauhar — Qas qağımda jeldey zulap jeti jıl da öte şığıptı-au,
Erjan. Mağan bəri de quddı küni keşegidey boladı da turadı. Əytse de,
sağan operatsiyä jasağalı beri jeti jıl boptı ğoy.
Ayaq astınan jarmasqan dertpen jeti jıl boyı arpalısıp
kelemiz. Onımen əli qanşa uaqıt alısarımız beyməlim. Biraq qara
jürek keseldiñ jauırının jerge bir tigizdik-au deymin. Tas kenedey
jabısqan auır keseldi sen jeñip şıqtıñ. Jeti jıl boyı qiındıq
ataulığa tize bügip, qol qusırğan joqsıñ
Şar bolat şoqta jatıp şıñdalğanın men öz közimmen kördim ğoy
Eñ bastısı — qiın-qıstau sətte arqa süyep, qara tutar
dostarımız qasımızda boldı. Jaqsılardıñ aqılı azıq, sözi susın
ğoy. Solar bizdi qanattığa qaqtırmay, tumsıqtığa şoqıtpay, panasına
alıp jürdi emes pe? Sol jaysañ jandardıñ şapağatın eşqaşanda
umıtpauımız kerek. Sonday dos-jarandarı bar bizder baqıttı
şığarmız, Erjan.
Solardıñ arqasında bizder eş nərseden kemtarlıq körmedik.
Özimiz tatu-tətti birlikten ayrılmadıq. Balalarımız ösip keledi.
Ekeuiniñ de əzirge işi jarau, jonı qırau. Balalıq bazarın beyğam
tamaşalap, şapqılap jür.
Əytse de, tas tüsken jerine auır ğoy. Aurudıñ azabı operatsiyädan
keyin de azaya qoyğan joq. Az künde-aq əbden jüdep, ıñırşağıñ
aynalıp ketti emes pe? Öytkeni şildede muz qatırğan ızğarlı kesel
seni sağat sanap qıl moyınğa taqap bara jattı ğoy.
Biraq sen qayğı-uayımdı jel jağıñnan jürgizbediñ. Jan tözgisiz
beynet şegip, jaurınıñnan jel ötip jatsa da, sirə, tegeuiriniñ qaytqan
joq. Moyımadıñ. Seniñ temirdey tözimiñe tənti boldım, Erjan.
Öziñdi ölerdey diñkeletken derttiñ ıstığına küyip, suığına toñıp
jatsañ da jeti jıl boyı bizge küreñ qabaq körsetken joqsıñ. Öz basıñ
şırğalanğa tüsip jatsañ da bizdiñ qas-qabamızğa qaraumen boldıñ. Eger
sen tözim tayağına süyenbey, şıdamsızdıq jasap ahlep-uhley bergeniñde
bar ğoy, onda bayağıda-aq üydiñ şırqı buzılıp, bərimiz de bıtırıp, toztoz bop keter edik qoy. Əyteuir qanşa beynet şeksek te əli künge irgemiz
sögilmey, birligimiz buzılmay keledi. Ayranday uyıp otırğanımız da
seniñ arqañ ğoy, Erjan.
Öziñ ineliktey qatıp, teri taramısıña ilinip jatsañ da meniñ
köñilimdi aulap, oyımdı demeuge tırıstıñ. Öziñ muz bop toñıp jatıp,
meniñ jüregime jılu berdiñ. Süyegiñ sal, köñiliñ dal bolsa da,
qabağıñnan qayğınıñ izi körinbedi.
Adamğa osınday jılı jürek, sergek köñilden artıq ne kerek!
Bügin oylap qarasam, meniñ jüregime jara salmau üşin öz basıñdağı
azaptıñ birde- birin bildirmeuge tırısqan ekensiñ ğoy. Meni küni burın
qinamau üşin tipti operatsiyä bolatın kündi de jasırdıñ emes pe? Biraq
men bilgen edim. Sol küni öziñmen qoştasarda köñilim əldeneden sekem
alıp qalğanday boldı. Meniñ közime sen borday ügilip, iştey jılap
turğanday bop körindiñ. Üyge jetkenşe jürekti küşti qılğan osı
sezimniñ anıq- qanığına köz jetkize almay, qaydağı bir jımısqı oylar
işimdi ittey kemirip keldi.
Sol jolı uşı-qiırı joq, işektey şubatılıp uzaq tünde kirpik
ilgem joq. Tañdı əreñ atqızğanday boldım. Balalardı tamaqtandıra
sap, dereu sağan, auruhanağa bet aldım.
Kündegidey tramvayğa otırıp baruğa şıdamım jetpedi. Bir
sumdıqtı sezgendey jüregim lüpildep, asau attay əldeneden tulap,
dürsildep, özinen-özi tağatım tausılıp bara jattı. Odan əri
ayaldamada tura beruge şıdamım jetpey, sağan taksige otırıp
bardım.
Palataña ala ökpe bop, entigip kirip bardım. Jürek qurğır bir
pəleni sezgen eken ğoy. Men bir-eki minutqa keşigip qalıppın. Seni
jaña ğana operatsiyä bölmesine əketken eken. Köñilim alau-jalau boldı.
Nege jasırdıñ dep öziñe ölerdey renjidim. Nege erterek kelmedim dep
özimdi-özim iştey jedim. Işim tütin, sırtım bütin bop palatada seniñ
tösegiñniñ janında biraz otırdım. Ə degende zildey auır oylar jüykeni
kesip, əldeneden köñilim qulazıp, egil-tegil jılağım keldi. Eger
qasıñda jatqan Aqılbek ağa men Qaysar mağan köz aşıp, jürek juatın
jılı sözder aytpağanda bar ğoy, auruhananı basıma köterip ayğay sap
jılarım da haq edi. Öytkeni bul operatsiyänıñ ömirge tım qaterli ekenin
professordıñ təuekel jasap otırğanın sen jasırsañ da, men biluşi
edim. Seni aman alıp qaludıñ operatsiyädan basqa amalı joq ekenin
Elena Andreevna mağan da aytqan bolatın.
Seni operatsiyä jasağan küni balalardı üyge qamap ketip, özim
üyirsek attay auruhananı aynalşıqtay berdim. Operatsiyä bes jarım
sağatqa sozıldı. Men de sonşa uaqıt tize bükkem joq. Bul meniñ
ömirimdegi eñ uzaq kün boldı. Sol bir kün meni qan jılatıp, qara
jamıltıp keterdey bop turdı.
Baqıtım bar eken. Tiri şıqtıñ ğoy, əyteuir. İmanım uşıp,
janım jarğa tayanğan səttegi armanımnıñ özi de osı edi. «Mügedek
bolsa da meyli, tiri qalsa eken», — dep tiledim ğoy tağdırdan. Seniñ
ayaq-qoldan kemtar bop qaluıñ ıqtimal ekenin professor mağan
operatsiyäğa deyin-aq eskertken
— Onda operatsiyä jasaudıñ keregi ne? — deppin men sonda professorğa
tañırqay qarap
— Bul özi öte sirek kezdesetin kesel. Operatsiyä jasaudağı maqsatımız —
adamdı ajaldan araşalap qalu. Mundayda ayaq-qoldan qalıp, qoyuı
ıqtimal. Biraq tiri qaladı ğoy. Jasamasaq, ömiri uzaqqa barmaydı, —
dedi professor mağan oylı közderimen qarap.
Sonımen əñgime bitken. Qalğanı operatsiyädan keyin məlim boladı
degen ol mağan Endi ne aytar eken?
Aqırı operatsiyä bitti-au Biraq meni endi palatağa kirgizbedi.
Əyteuir tiri qalğanındı estigenimde quanıştan eseñgirep qalğanday
boldım. Ne de bolsa öz auzınan estimek bop, sol küni keşke deyin
professor şığatın esikten köz almay, añdıdım da otırdım.
Aqırı bir kezde şıqtı-au. Anaday jerden meni körip, səl
külimsiregendey boldı.
Elena Andreevnanıñ köñildi jüzin körgenimde kün uzaqqa titıqtap,
dərmenim qurıp, şarşağanımdı da umıtıp kettim. Onı bas salıp
quşaqtap, süye berippin
Professordı üyine deyin şığarıp saldım. Sol jolı ol mağan köp
nərse ayttı, Erjan Jiırma-otız minuttıñ işinde-aq özinen ğumırlıq
tağlım alğanday boldım. Seniñ nauqasıñ haqında öziñ estimegen
qupiyälardı men esitip bildim. Endigi, budan bılayğı ömirimizdiñ
burınğıday bolmasın sol sətte-aq jan-jüregimmen uqtım. Urttap
işip, şayqap tökken kunder artta qalğanın sezdim. Sonıñ bərin
bilgende ne isterimdi bilmey, jan dalbasağa tüstim de qaldım
Bes jıldan keyin seniñ qoldarıña jan bitip, birte- birte qimılday
bastağanda men ğana emes, Elena Andreevnanıñ özi de jağasın ustap,
tañırqağan edi. Öytkeni operatsiyädan keyin üyine şığarıp salğanımda
ol mağan muñlı dauıspen
— Erjannıñ qolı da semip qaluı ğajap emes. Biraq onı əzirşe aytpay-aq
qoyayıq. Tım auır soğıp jürer, — degen
Erjan! Sen öziñdi-öziñ jaqsılıqqa sendire bildiñ ğoy. Aurudı jeñip
şığatınıña da, qoldarıña quat kiretinine de şək keltirgen joqsıñ.
Künde qolıñdı mağan uqalatıp, massaj jasattıñ. Men seniñ köñil
jıqpau üşin ğana jasaytınmın. Əytpese onıñ bes jıldan keyin
jandanarın kim bilipti deysiñ. Sosın öziñ de kün-tün demey
sausaqtarıñdı qimıldatuğa əreket jasap, qara terge tüsip jattıñ ğoy.
Mümkin, sonıñ paydası şığar. Əyteuir professor sol jolı seni körgen
soñ-aq meni oñaşa şığarıp: «Qanşama auru jandardı körip jürip,
munday ömirge quştar jandı əli künge deyin kezdestirgem joq»,
— degen edi.
Seniñ alğaşqı qolıñ qimılday bastağan kün əli künge deyin kazqalpında köz aldımda tur. Ol oqiğa budan eki jıl burın bolğan edi.
Demalıs küni bolatın. Balalar da üyde edi. Men as üyde tüski tamaqtı
əzirlep jatqam.
Bir kezde: «Gauhar, Gauhar!» — dep ayğaylağan dausıñ qattıraq
şığıp ketse kerek.
Zərem zər tübine ketti. Sağan birdeme bop qaldı ma dep imanım uşqanı
sonday, Muhit kep qolımnan tartqılap, «jür, jürdiñ» astına alıp
jatqanda da qaqqan qazıqtay qaqiıp, bir orınnan qozğala almay,
melşiippin de qappın.
— Gauhar! Qolım... Qoldarımdı qara, — deuge əreñ şamañ kelgenin
sezdim. Biraq öz közime özim senbedim. Men quanarımdı da, qorqarımdı
da bilmey, tügine tüsinbey, basım şır köbelek aynalıp, bölmeniñ qaq
ortasında közimdi jıpılıqtatıp tura berippin ğoy.
Aspanğa uşuğa ıñğaylansa da, dərmeni jetpey tıpırlap jatqan
qustıñ temir qanat balapandarınday dir-dir etken əljuaz sausaqtarıña
birden közim tüsti. Bes jıl boyı bılq etpey, qur sülderi qalğan jipjiñişke sausaqtarıñ quddı bezgegi ustağan adamnıñ qolınday
qalşıldap tur. Qolıña jan bitkenin köz körse de, oğan köñil senbeytin
siyäqtı.
Buğan men tügili, tipti öziñ de sener-senbesiñdi bilmey oşarılıp
qaldıñ ğoy. Mağan bir, dirildep jatqan sausaqtarıña bir jaltaqtaumen
boldıñ. Sosın bes jıldan beri keudeñde kerek emes nərsedey bolbırap
jatqan eki Qolıñdı da səl ğana köterip, köziñe taqadıñ. Endi
sausaqtardıñ tıpırlap, oynaqşıp jatqanın jaqınıraq jerden
tamaşalay bastadıñ. Biraq uzaq qızıqtay almadıñ. Eki qolıñnıñ da
qarı talıp ketti bilem. Auır jük köterip qinalğan adamday-aq «uh» dep
eki qolıñdı da keudeñe tastay saldıñ. Bes jıl boyı bılq etpey, şalajansar bop qalğan qoldar tım əlsiz edi.
Əytse de, sen jan dərmen qılıp tırbanıp, oñ qolıñdı tağı bir
ret qimıldata aldıñ. Qarasam, amandasuğa qol usınğan adamday-aq
alaqanıñ aşıq jatır eken.
«Qolıñdı əkel» degeniñdi aytqızbay-aq köziñnen tanıdım. Men seniñ
aşıq jatqan alaqanıña qolımdı saldım. Sol sətte kenet erinderiñ
dirildep, mağan birdeme demek bop oqtaldıñ. Biraq ayta almadıñ. Öytkeni
öziñ tım qattı qobaljıp, köñiliñ uyqı-tuyqı bop jatır edi. Sen əljuaz
sausaqtarıñmen meniñ qolımdı aqırın ğana, biliner-bilinbes etip qana
bir mərte qıstıñ. Ekinşi ret qısuğa qauqarıñ jetpedi.
Əytse de, sol bir mərte qolımdı qısqanıñnıñ özi-aq töbemdi kökke
tigizgendey boldı. Sol arqılı sen meniñ talay jıl küni-tüni tize
bükpey, jarğaq qulağım jastıqqa timey öziñe istegen qızmetime alğıs
aytqanday ediñ. Bul meniñ ömirimdegi eñ quanıştı, eñ baqıttı kün
boldı. Sonda, sen qolımdı bolar-bolmas qısqan sətte bes jılğı
körgen qiındığım bir küngidey de bolmay umıtılıp ketti.
Ayaq astınan bəri dereu özgerip, özimniñ əlemdegi eñ baqıttı
adam bop şığa kelgenime özim de qayran qaldım. Bükil ömirinde bir
mərte de köñiline qayau tüspegen, qayğı-qasiret ataulını müldem
sezbegen, armansız adam bop şığa keldim. Teginde, adamnıñ
tabiğatı jamandıqtı tezirek umıtuğa beyim tura ma dep qaldım.
Mümkin,
onısı jaqsı da şığar. Öytkeni qus — uşuğa, adam — baqıttı
boluğa jaralğan emes pe?!
Sonda bizdiñ quanğanımızdı körip, balalardıñ məz bolğanın
aytsayşı. Tösekte jatqan jeriñnen sağan tarpa bas salıp, ekeui eki
alaqanındı alma-kezek şöpildetip süyümen boldı ğoy. Basımızğa
baqıt qusı kep qonğanın olar özderiniñ bala jürekterimen ayqın
sezgen edi.
Sol küni quanışımızda şek bolğan joq.
Əytpegende şe! Ğumır boyı sau-salamat bop, şıbığı şırpılmay,
qılauına qıl tüspey jürgender munday quanıştıñ tereñ sırın
oñaylıqpen tüsine qoyar ma eken! Diril qaqqan sausaqtarıñmen qasıq
ustap, öz qolıñmen auzıña tamaq aparğanıñdı körgenimde ömirdegi bar
armanım orındalğanday boldı ğoy. Joq! Meni durıs tüsin, Erjan. Tağı
jüz jıl boyı seniñ auzıña tamaq tosıp, su tamızıp otıru kerek bolsa
da qabaq şıtpay, qinalmay, jan-tənimmen istey beruge əzirmin. Onıñ
nesin aytam sağan. Meniñ nietimdi öziñ de jaqsı bilesiñ emes pe?
Gəp basqada. Adam öz qolımen ne istese de — tamaq işse de, qalam
ustasa da, tipti öz qolın özi suğa malıp juıp jatsa da, oramalmen
manday terin bir sürtip qoysa da sumdıq rahattanıp qaladı ğoy. Onı
men seniñ osındayda jayrañ qağıp ketetin meyirimge tolı janarıñnan
añğaram.
Öz qolıñmen qasıq ustap, öziñ tamaq işe bastağanıña da eki jıl
bop qaptı-au. Eki jıldan beri sen kunde tañerteñ tösegiñniñ qasıña kep
turğan eki ulıñnıñ bastarınan, şaştarınan sipaysıñ. Arqalarınan
qağasıñ. Meniñ alaqanımdı öz alaqanına salıp sipay bastağanıña da
eki jıl boldı.
Eki jıldan beri qolıñnan qalamıñ tüsken joq.
Al, budan jeti jıl burın seniñ bel omırtqandı aşıp, julın
miğa asa kürdeli neyrohirurgiyälıq operatsiyä jasalğan edi.
Kündelikti küybeñmen jürgende jeti jıldıñ qalay ötip ketkenin
sezbey de qappız ğoy. Sen operatsiyäğa tüsken jılı Qayrat eki jasqa da
tolğan joq edi. Aynalşıqtap qasıñnan şıqpaytın. Qaşan qarasañ da
seniñ şaşıñdı sipalap, öziñnen ertegi tıñdap otıratın-dı. Qazir ol
toğızğa şıqtı. Biıl üşinşi sınıpqa baradı. Boyı da tez ösip, öziñ
siyäqtı bop sorayıp baradı.
Əytse de, ol eziniñ kişkentay kezindegi bir ədetin — künde
tañerteñ seniñ tösegiñe otırıp alıp, şaşıñdı sipap, tarap qoyudı
umıtqan joq. Meyli. Taray bersin. Onısı durıs ta şığar. Adamğa
qamqor, meyirban bop ösedi.
Al, Muhitıñ biıl on törtke şığıp qaldı. Qolımnan köp
jumısımdı aldı.
Burınğıday bərine jalğız özim dedektep jügirmeymin. Qolğanatım bar.
Soğan şükirlik qılam.
Erjan! Seniñ arqañda uzın arqau, keñ tusau bop jürip eş nərseni
añğarmağan ekem ğoy. Şığarğa janı basqa dostarıñ bar ekenin burın da
biluşi edim. Qısıltayañ sətterde kömegimizge solar jaradı emes pe?
Əsirese, anau Vasiliy Jukov degen öziñmen qızmettes bolğan jigit sen
Qısılıp jatqanda janın qoyarğa jer tappay, zır jügirip jürdi ğoy.
Operatsiyädan keyin seniñ auzıña limon suın tamızu kerek boldı.
Professor solay dedi. Men qanşa şarq urıp, jan salıp izdesem de
limon tappay-aq qoydım. Erte köktem bolatın-dı. Bul kezde sauda
orındarında da limon azayıp, tapşı bop qaladı eken. Ne kerek, eki
dana limondı əlgi Vasiliy tauıp keldi. Sondağı meniñ quanğanımdı
körseñ. Zərli kezinde bir tamşı sudıñ özi auru adamnıñ tağdırın şeşip
ketedi ğoy. Onıñ üstine
professor: «Qalay da limon tabıñız, qışqıltım susındı qajet etip
jatır», — degen edi.
Sol limon, şınında da, sağan şipa boldı. Auzıña su almay
qoyğan ediñ. Sodan keyin su işetin bop qaldıñ.
Qalada atımen joq limondı Vasiliydiñ qaydan tapqanın men
keyinirek esitip bildim. Ol anau-mınauğa moyın burmay, tura tauğa qaray
tartıp ketken eken. Qalanıñ sırtındağı botanikalıq təjiribe
stantsiyäsına barıp, direktorına jolığıptı. Bar jağdaydı bükpesiz
aytıptı oğan. Təjiribe üşin ösirip, kün sayın baqılap otırğan bir tüp
limon ağaşınıñ basında bıltırğıdan nebəri tört dana limon jemisi
qalğan eken. Direktor əri- beri oylanıp otırıp, aqırı sonıñ eki
danasın öz qolımen üzip əperipti.
Basqanıñ bərin umıtıp ketsek te Vasiliydiñ sol jaqsılığın
eşqaşanda umıtuğa bolmaydı, Erjan.
Osı jeti jıldıñ işinde jaqsılardıñ şarapatın,
jamandardıñ kesapatın az körgenimiz joq qoy.
Əytse de, jer betindegi jaqsı adamdar köp eken. Tipti burın
tanımaytın kisiler keşe abırjıp qalğan kezimizde kömek qolın
usınıp, ıqılas bildirip jattı emes pe? Əsirese, sol Vasiliy,
Nurlıbek, Dastan siyäqtı jigitter ayaqtarınan tik turdı ğoy.
Solardıñ arqasında jalğızsırap qalmadıq. Turmıstan da kemtarlıq
körgen joqpız. Əyteuir bes-altı otbasınıñ qamqorlığında boldıq.
Biz olarğa məñgi-baqi qarızdarmız ğoy.
Seni operatsiyädan keyingi alğaş körgenimde abaysızda şoq basıp
alğanday ırşıp
tüssem kerek. Ə degende, tanımay qaldım. Adam sonşama özgerip ketedi
dep kim oylağan. Bes-altı künniñ işinde bet süyegiñ şodırayıp, urtıñ
sualıp, közderiñ şüñireyip işine tüsip ketken eken. Qos janarıñ öli
aşıq jatsa da, şırağıñ sönip qalğanday bop körindi mağan. Işim
muzdap sala berdi. Senen jasırar sır joq qoy mende, Erjan! Sol jolı
men tiri adammen emes, quddı ölikpen söyleskendey boldım. Öytkeni
seniñ bet-əlpetiñde tiri adamnıñ beynesinen nışan qalmağan edi.
Tula boyımdı uday jaylağan qalıñ qasiretti kötere almay
auruhanadan əreñ şıqtım. Senimen iştey qoştasıp kettim. Öziñ de
menimen ırzalasıp, baqıldasıp jatqanday bop söylediñ ğoy. Mümkin,
qorıqqanğa qos körinip, mağan solay eles bergen şığar. Əyteuir
auruhana aulasına şıqqanımda qulazıp, jüregim bir sumdıqtı
sezgendey suılday berdi. Palatağa qayta kirip, öziñdi bas salıp süye
bergim keldi. Biraq meni kirgizbedi. Endi burınğıdan beter işim əlemjəlem bop ketti.
Eki bala üşeuimiz zar eñirep, ularday şulap qalamız ba degen
jımısqı oy da jılt ete qaldı.
Basım əñki-təñki bop, jünim jığılıp, auruhanadan üyge kelsem,
törde maldas qurıp Bəkir tuısqanıñ otır. Basında səldesi, qolında
təsbiğı, aldında aşıq jatqan quran kitabı joq demeseñ, aynı-qatesiz
moldanıñ özi ğoy. Eki ayağın astına bügip qazdiıp otıruı, erinderin
jıbırlatıp, sıbırlap söyleui, adamğa közin satıp, möliip qarauı
quddı janaza oqıp otırğan moldağa uqsaydı eken. Közderi inniñ tübinen
qarağan jılanday ızğar şaşıp tur.
Bəkirdiñ mına siqın körgenimde, bireu töbemnen muzday su quyıp
jibergendey-aq tula boyım türşigip ketti.
Erjan! Bügingi künge deyin men jüregime şemen bop baylanğan
qayğı-şerimdi sırtqa şığara almay, işten tınıp keldim ğoy. Sağan
köñildi körinuge tırısıp, külip
söylesip jürdim. Öytkeni onsız da nauqasıñ meñdep, janıñ qısılıp
jatqanda jarağa sebilgen tuzday ğıp, sağan azap üstine azap bergim
kelmedi.
Sol jolğı Bəkirdiñ qılığın esime alsam bar ğoy, tap qazir de işim
muzdap, töbe quyqam şımırlap ketedi. Adam qaşanda jaman oyğa jüyrik
qoy. Bəkirdiñ innen şıqqan suırday sölbiregen usqınına közim tüsken
boyda-aq «Erjanğa birdeme bop qalğan eken» degen jaman oy basıma sap
ete tüsti. Biraq özim Erjannan qazir ğana kelip turmın ğoy dep oyladım.
Əlde auruhanadan telefon soğıp, suıq habar ayttı ma eken? Olay bolsa
mınau nege tilden qalğan adamday ün-tünsiz möliip otır? Aspan
aynalıp, jerge tüsip ketse de tezirek aytpay ma? Ədeyi meniñ tözimimdi
sınamaq pa?
Men ustaranıñ jüziñde qalt-qult etip qanşa turğanımdı bilmeymin.
Əyteuir
«Erjanğa birdeme bop qalğan ba?» dep surauğa jüregim daualamadı.
Beyne bir özara arbasıp jatqan siqırşı jandarday-aq bir-birimizge
oqtı közderimizdi qadap qoyıp, kirpik qaqpay tura berdik.
Aqırı men közimdi taydırıp əkettim. «Mınau jədigöy adamnıñ
qanın terisin tespey soratın şığar» dep oyladım sol sətte. Endi ne
de bolsa suramaq bop oñtaylana berdim.
Biraq auzımdı aşıp ta ülgermedim. Tuzaq üzgen alayaq neme
köñilimdeginiñ bərin közimnen jazbay tanıdı. Onı söylegen sözderinen
añğarğan edim. Özi bügin müsəpir bola qaptı:
— Tağdırsız təbdil bolmas, — dedi ol bir kezde murnımen miñgirley
söylep. — Menen basqa kimi bar ol sor mañdaydıñ. Sırtınan surap bilip
jürmin. Ras, əzirşe üzile qoyğan joq. Janı keudesinde. Biraq senen nesin
jasıram, hali müşkil eken. Bügin-erteñ- aq olay-bulay bop ketui ğajap
emes. Aynaldırğan auru almay qoymaydı. Ölgen adamğa tük emes. Mına
sen bayğusqa qiın boladı ğoy. Eki bala — eki jüz pəle emes pe? Jaman
aytpay jaqsı joq. Anau-mınausın qamday beru kerek. Biraq əli menen
basqa tırs etken tiri pende joq. Erteñ jambası jerge tigende jurtqa
masqara bop qalmayıq. Esiñde bolsın, erteñ «bayım öldi» dep kelgenketkenge laqıldap barıñdı şaşa berme! Tiri adamğa tirşilik kerek...
Ol özinşe dilmörsip, auız jappay sampıldap söylep jattı. Biraq
odan əri ne dep, ne qoyğanın estigem joq. Kelgen izimmen keri burılıp,
sağan qaray jügirdim, Erjan.
Auruhanağa jetkenşe ökpem auzıma tığıldı. Bir tıqırdıñ
tayanğanın sezgendey- aq jürek qurğır da suıldap baradı. Közderim
buldırap, qulağım şıñıldap, aynalamnıñ bəri ıñ-jıñ bop ketti.
Ay-şayğa qaramay, kiip-jarıp palataña kirip bardım. Sen əli
oyanbapsıñ. Keudeñ birese joğarı köterilip, birese tömen tüsip,
kədimgidey tınıs alıp, emin-erkin jatqanıñdı körgen soñ ğana
jüregim ornına tüskendey boldı-au. Aqılbek ağa meniñ əldeneden
qattı üreylenip ketkenimdi qan-söli joq jüzimnen sezse kerek.
«Qorıqpañız, bəri jaqsı, tınış uyıqtap jatır», — dedi. Sonda
barıp, men özime-özim kelip, esimdi jisam kerek.
Sodan beri jeti jıl ötti ğoy. Birak mısıq tileules tuısqanıñnıñ
sol küngi bet- əlpeti əli künge deyin köz aldımda tur. Sonı oylay
qalsam, may işkendey jüregim kilkildep ketedi.
Ras, munday qara jündi karğalar aramızda köp emes. Onısına da
şükirlik. Əytpese ondaylar jurttan Künniñ közin qızğanıp pəle bolar
edi ğoy. Əytse de, mundaylardı az eken dep eskermey, elemey koyu da jön
emes şığar. Bir danışpan: «Jüz dosıñ bolsa da
— az, jalğız ğana jauıñ bolsa da — köp», — depti ğoy.
Əytse de, dostarımız, tileules tanıstarımız köp eken, Erjan.
Oğan sen öli men tiriniñ arasında jatqanıñda közim jetti. Solar
bolmağanda, basımızğa tüsken tauday taukımetti men jalğız özim
kötere alar ma edim? Ərine, joq. Dostarıñ ayaqtarınan tik turdı ğoy.
Aqırettey azaptı keselden ölmey tiri qalğanıñ mümkin solardıñ
arqası şığar. Mümkin, balalardıñ bağına tiri qalğan bolarsıñ.
Əyteuir meniñ baqıt-şamım öşip barıp, qayta janıp, jarqırap
ketkendey boldı ğoy.
Jer juqartıp jürgen jannıñ bəri birdey meyirban dep eşkim
ayta almas. Sen auruhanada jantalasıp jatqanıñda jım-jılas
joğalıp, şımşa batıp ketken tuıstarıñ da boldı. Betiñ beri
qaray bastağan kezde aramızğa şi jügirtken tanıstarımız da bar
edi. Ündemey jürip, irgemizden in qazuşılar da tabıldı.
Biraq mundaylar köp emes, sausaqpen sanarlıqtay ğana eken. Tipti
solardıñ özderi de keyinirek sen tösekten bas kötergen kezde üyge kelip,
keşirim suranıp, ıqılas- nietterin bildirip jattı ğoy.
Əytse de, sol qiın-qıstau sətte kasıñda bolğan dostarıñ közge
ıstıq, köñilge jaqın bop turadı eken. Oğan jaqında tağı bir mərte
əbden közim jetip, köñilim sendi. Bügin osınday bir oqiğa esime tüsip
otır.
Bul küngi kuanışımızda şek bolğan joq qoy. Tört jıl boyı
tösekten turmay, jastıqtan basıñdı bir kötermey, ezilip jattıñ ğoy.
Tört jıldan keyin tuñğış ret basıñdı köterip, kədimgidey bökse
basıp otırdıñ. Dəriger omırtqa süyekteriñdi əbden qarap bolıp,
sosın aqırın köterip tösekke otırğızbaq boldı. Sen mağan qaradıñ.
Bul menen «qaytemiz?» dep surağanıñ edi. Men «maqul» degendey bas
izedim. Sen jüregiñ onşa daualamay, otıruğa qorqıñqırap jatsañ da
dərigerge: «Tursaq, turayıq, sal jambas bolğanımız jeter», — dep
küldiñ.
Alğaşqı jolı sen nebəri üş-aq minut otırdıñ. Biraq sonıñ özi
sağan qanşa köp quanış əkeldi deseñşi! Ayaq astınan jüziñ nurlanıp,
közderiñ oynaqşıp, köñiliñ kökke köterilip ketti ğoy. Men seniñ munday
elgezek küyge tüskeniñdi köpten beri körgen joq edim. Seniñ üş minut
turıp otırğanıñdı ekeuimiz sonda uzaq tünge əñgime qılıp şıqtıq
qoy.
Dərigerdiñ tapsıruı boyınşa erteñine seni özim köterip,
otırğızdım. Sen:
«Balkonğa şığar, jarıq dünieni köreyin», — dediñ. Qızıq sonda boldı.
Tört jıl boyı kiilmey, oralğan küyinde şifonerde iluli turğan
kiimderindi alğanımda öz közime özim senbedim. Keziñde bir-eki mərte
ğana kiilgen suday jaña kostyumderiñ, köylekteriñ, bas kiimderiñ
özinen-özi sarğayıp, köne tartıp, adam tanımastay bop ketipti. Appaq
neylon köylekter beyne bir sarı boyauğa malıp alğanday.
Jıl sayın kiimderiñdi bir-eki ret künge jayıp aluşı edim. Sonda
da bayqamağan ekem. Köylekter men kostyumderdiñ qaysısın ustasam da,
tigisi setinep, köbesinen sögilip tur. Adamnıñ üstinde jürgende köp
jılğa deyin şıdaytın mıqtı materialdardan tigilgen kiim-keşekterdiñ
özi kiilmey, şifonerde turıp-aq irip, ıdırap ketedi dep kim oylağan.
İıqqa iluge jaraytın birde-bir kiimniñ qalmağanın bilgeniñde sen tört
jıldan beri tüñğış ret işek-sileñ qatqanşa küldiñ. Sosın otırıpotırıp: «Dala körmese, kiim de tozıp ketedi eken-au, Gauhar. Bərinen de
adam tözimdi şığar. Men özim əli toza qoyğan joqpın ğoy, ə», — dediñ
mağan külimsirey qarap.
Sol küngi oqiğalar qazir de köz aldımda tur. Mağan aytıp,
Rayımbek deytin dosıña telefon soqtırdıñ. Mundayda trubkanı
qulağıña men tosıp turuşı edim ğoy.
«Rayımbek! — dediñ sen telefon trubkasına auzıñdı taqap. — Meniñ
otırğanımdı körgiñ kele me? Onda tez jet! On minuttan artıq kütuge
uaqıtım joq», — dep qarqıldap
küldiñ. Basqa ləm-mim degen joqsıñ. Dərigerdiñ aytuınşa bügin on
minut qana otıruıñ kerek edi.
Şınında da, arada on-on bes minut ötpey-aq ökpesin qolına salıp
Rayımbek jetti.
Bar pərmeninşe jügirse kerek. Bizden eki kvartalday jerde turatın.
Alqınıp, birazğa deyin entigin basa almay abırjıdı.
Ayaqtarıñdı edenge salbıratıp qoyıp, biik kereuet üstinde seniñ
kədimgidey eñseñdi köterip otırğanıñdı körgende, ol quanğanınan
sasqalaqtap qaldı. Mundayda ne isteu kerek edi degendey oşarılıp
biraz turdı. Sosın ün-tünsiz janıña kelip, seni qapsıra quşaqtap,
betiñnen süyip jattı.
Sen Rayımbekke dükennen k i i m aldırmaqşı boldıñ. Öytkeni
ekeuiñ bir razmerli kiim kietinderiñdi burınnan biluşi edim. Sau
keziñde ekeuiñ birdey kiinip, egiz qozıday bop, köşede juptarıñdı
jazbay jüretinsiñder. Aralarıñnan qıl ötpeytin edi ğoy.
Men qonaqqa dastarqan jasau üşin as üyge şığıp kettim. Qaytıp
kirsem ekeuiñ quddı suretke tüsip jatqan kisilerdey iıq tiresip, birbiriñe bastarıñdı taqap, bir nükteden közderiñdi almay, kirpik qaqpay,
melşiip otırsıñdar. Meni küldiru üşin Rayımbektiñ jasağanı ğoy. Ol
öziniñ üstindegi bar kiimin şeşip alıp, onı sağan kigizip qoyıptı. Al,
özi seniñ tozığı jetip, tulaqqa aynalğanday közge turpayı körinetin əlgi
eski, irip ketken kiimderiñdi kiip alıptı.
Burın qalay bayqamay kelgem. Sağan kiim sumdıq jarasadı eken
ğoy. Seniñ aq köylek pen kostyum kiip, mınaday galstuk tağıp
otırğanıñdı körmegeli qay zaman. Tört jıldan beri tösekte tek işki
kiimderiñmen ğana jattıñ ğoy. Keyde janıñ qısılıp, qara terge
tüskende jup-juqa maykanı da auırlap, şeştirip tastaytınsıñ.
«Adam körki — şüberek» ekeni ras-au. Müldem basqa adam bop şığa
keldiñ. Öziñnen köz almay, süysine qarap tura bergim keldi. Sağan,
əsirese, qızıl-qoñır tüsti kostyum köbirek jarasadı eken. «Endi sağan
tek sonday kostyumder satıp əperem» dep tüydim iştey.
Rayımbek kiim-keşek əkep ber dep özine usınğan aqşa- nı almay,
seniñ eski- qusqıñdı «teberik» dep küle-küle kiip ketken edi. Keşke
jaqın ülken bir buma nərseni əreñ köterip keldi. Bəri kiim eken.
«Dükende kiim qaldırdıñ ba?» — dep küldiñ sen.
Əsirese, közdiñ jauın alatın jıp-jıltır bılğarı tuflidi körgende
dosıñdı ölerdey mazaq qıldıñ:
— Munday səndi tuflidi kiip, köşege şığuğa jaraytın bir par ayaqtı da
sol dükennen satıp ala salmadıñ ba? — dep küldiñ.
Dosı üşin janın qurban qıluga əzir osı bir aq köñil jigit sen
degende işken asın jerge qoyadı. Burın radiodan «Rayımbek
Darhanbaev ən şırqaydı», — degendi qulağımız şalsa-aq eleñ ete
qaluşı edik. Qazir sol ənderdiñ bərin ol sağan özi üyge kelip aytıp
berip jür. Qolı qalt etip, teatrdan bosasa-aq dombırasın arqalap
sağan keledi. Sen basqa dos-jarandarıña: «Jurt əure bop salpıldap
kontsertke baradı, al, mağan kontsert özi keledi», — dep əzil-şının
aralastıra maqtanıp jürdiñ. Bul söziñdi əli künge deyin auzıñnan
tastamaysıñ. Öytkeni Rayımbek osı kezge deyin bizge kelip, arnayı
kontsert beredi.
Erjan! Seniñ basıña tüsken tauday tauqımetti sezdirmey, boyıña
qılqanday qadalıp alıp, say-süyegiñdi sırqıratqan auır derttiñ
azabın azdı-köpti jeñildetip jürgen qanday siqırlı küş dep
oylaysıñ? Ol küş — seniñ dostarıñ. Buğan inedey şübəm joq.
Əytse de, eñ bastı küş öziñsiñ ğoy, Erjan. Sayası joq daraqqa bulbul
qonbaydı.
Dostarıñ seniñ keremettey jan sayañda bolıp, köleñkeleudi unatadı ğoy.
Mañaydağı temir-tersekti özine tartıp, jinap alatın magnit
sekildi seniñ de boyıñda aynalañdağı adamdardı bauırıña tartatın
kieli qasietiñ bar. Sağan eresekter tügili, bala-şağağa deyin üyir. Osı
bir qasietiñnen keşegi qiın-qıstau künderde de ayrılğan joqsıñ.
Sondıqtan biz ümit otı ölsirep bara jatqan qiyämettey qiın künderde
jalğız qalğan joqpız. Köñil jeter ağayın-dostarımız, qadir biler
jora- joldastarımız qasımızda boldı. Sonıñ bəri seniñ arqañ. Seniñ
öz jaqsılığıña jurttıñ qaytarğan jaqsılığı şığar dep bilem.
Erjan! Sen qaşanda köñildegi kirdi tauıp, kömekeydegi kömeskini
boljay bilesiñ ğoy. Men ünemi sonıña qayran qalam. Sol qasietiñe
süysinem.
Şığıstıñ bir aqını: «Qustıñ — qorazı, al adamnıñ — mekieni
sənqoy boladı» depti ğoy. Mümkin solay da şığar. «Qızdıñ közi
qızılda» degen söz de bar emes pe?
Əyteuir əyel balası qaşanda əlekey-şəlekeyge üyir ğoy.
Sausaqtarıma san qilı saqinalar salıp, moynıma monşaq, qulağıma
sırğa degendey-aq əlem-jəlem tağudı men de unatam. Köylektiñ de
səndisin izdemeytin qız- kelinşek joq şığar. Biraq özim sön qumar
bolsam da, sən quuşı emespin.
Auru kirgen üyge — əlek kiredi ğoy. Soñğı jeti jılda özimniñ
üsti-basıma da qaramay, salaqsıp kettim. Betke — opa, qas pen kirpikke
— sürme, eringe — qızıl boyau timegeli qaşan. Əyel tabiğatınıñ özi
oqta-tekte solardı añsaydı eken.
Əsirese, seniñ nauqasıñ səl-pəl jeñildep, betiñ beri qarağalı beri
özim qatarlı kelinşekter tərizdi meniñ de əlem-jəlem tağıñıp,
əlemiştenip kiingim kelip jür edi. Burın sau keziñde munday
buyımdardı köktemde keletin əyelder merekesiñe köbirek əperuşi ediñ.
Ras, özim satıp alam desem qolımda aqşa qazir de bar. Seniñ qolımdı
qaqpaytınındı da bilem. Biraq men jeti jıldan beri seniñ öz qolıñnan
gül almay, sıylıq almay keldim ğoy. Sonı añsap, sonı sağıñıp qalsam
kerek.
Erteñ halıqaralıq əyelder küni. Ülken mereke. Köktem toyı.
Bügin men parfyumeriyä dükeniniñ aldınan ötip bara jatıp, köñilim
bir türli alau- jalau bop ketti. Öziñdey bir er kisi dükennen jıltır
qağazğa orap, türli-tüsti lentalarmen belinen oralğan ğajayıp bir
tüyinşek alıp şıqtı. Onıñ işindegi jupar iisti ətir de, əsem
qutıdağı opa da, sirek kezdesetin krem de közdiñ jauın alatınday bop
körinip tür eken. Əlgi jigittiñ qolında bir şoq güli de bar. Əyeli məresəre bop qalğan şığar.
Teginde,, əyel bayğusqa köp nərseniñ keregi de joq. Keybir erkekter
mundayda altın men brilliant izdep əure-sarsañğa tüsedi. Meniñşe,
şın köñilden berilgen sıylıqtıñ arzan, qımbatı bolmaydı. Gəp ne
sıylağanıñda emes, sağan qanday adamnıñ sıy tartqanında bolsa kerek.
Esiñde me, Erjan? Sen öz ayağıñmen şapqılap jürgen şağıñda
qalada satılatın gülderdi mise tutpay: «Öz qolıñmen tergen güldiñ
iisi basqaşa boladı», — dep mağan taudan bəyşeşek terip əkep
sıylauşı ediñ ğoy. Sol gülder şınında da mağan erekşe, basqa
gülderdiñ birde- birine uqsamaytıñday, ğajayıp körinuşi edi. Mümkin,
men sol gülderdiñ iisin añsap jürgen şığarmın.
Budan jeti-segiz jıl burın öziñ sıylağan monşaqtarıñ men
sırğalarıñ da əli künge deyin közime ottay basılıp, küni keşe ğana
alğanday bop turadı. Men üşin olardan qımbat buyım joq. Oqta-tekte
olardı qutısınan şığarıp alıp, əri-beri körip, sürtip
qoyam. Biraq taqpaymın. Öytkeni aurudıñ azabın tartıp, qayğısın
arqalap jatqanıñda köñiliñe kirbiñ kelip qala ma dep tartınam.
Bügin bizdi jumıstan erterek bosattı. Üyge jetkenşe əlgindey san
türli oylar tağatımdı tauısıp, qutımdı qaşırıp keldi.
Tabaldırıqtan attay bere-aq añqiğan küyimde turıp qappın. Sen jatqan
kereuettiñ bas jağında alasa stol turatın. Bireu sonıñ üstine vaza
qoyıp, işine dala güli — bəyşeşekti salıp qoyıptı. Alğaşqı köktem
gülin körgende seniñ sau-salamat şapqılap jürgen kezderiñ esime tüsti.
Mına balausa güldi qazir ğana öz qolıñmen üzip əkelgendey bop körinip
kettiñ. Jaña ğana parfyumeriyä dükeni aldında beytanıs adamnıñ
qolınan körgen tüyinşektey jıltır qağazğa oralğan nərse stol üstinde
tur. Bul mağan arnap aldırğan sıylığıñ ekenin birden-aq sezdim. Ətir,
opa, krem. Seniñ mına sıylığıña, ıqılasıña et jüregim eljirep sala
berdi.
Əyel köñilindey nəzik nərse joq şığar jer betinde. Bul meniñ
senen jeti jıldan keyin alğan tuñğış sıylığım. Jatqan jeriñnen
bas salıp süye bergim keldi. Biraq oyatqam joq. Tünimen qısılıp, köz
ilmey şığıp ediñ. Tañerteñ özim jumısqa keterde dəriger şaqırtqam.
Sol kelip uyıqtatatın ukol jasap ketse kerek.
Vazadağı güldi körgenimde añ-tañ bolıp, tügine tüsinbey qaldım.
Dükenge kimdi jumsadıñ? Tau gülin terip kelgen kim? Əy, nesine oğan
bas qatıram? Bul sıylıqtı beruşi — sen, aluşı — men. Sen
jumsağanda quraq uşıp turatın dostarıñ köp qoy. Solardıñ biri
şığar. Biraq mına bəyşeşekti quddı öz qolıñmen terip kelgen güldey
etip qabıldaymın, Erjan. Türli-tüsti lentalarğa oralğan sıylığıñdı
öz qolıñnan alğanday boldım. Öytkeni munıñ bəri seniñ jürek qalauıñ
boyınşa əkelingen nərseler ğoy.
Mına bəyşeşekti iiskegenimde bizdiñ üyge de köktem kelip
kirgendey boldı. Mağan degen ıqılasıñ jan- jüyemdi bosattı.
Ekeuimiz jaña qosılğan kezdegidey boyımdı nöser sezim bilep ketti.
Men sağan uzaq meyirlene qarap turdım. Biraq sen köpke deyin oyana
qoymadıñ. Külimsiregen küyiñde uyıqtap qapsıñ. Mümkin, tüsiñde
ekeuimiz birge ötkizgen qızıqtı künderimizdi esiñe alıp jatqan
şığarsıñ. Əlde aldağı künderdi, tarlan tartıp kele jatqan eki
ulıñnıñ baqıtın oylap, tətti qiyälğa berilip kettiñ be eken? Əyteuir
bügin qinalmay, köñiliñdi aqqa uyıtıp jatqanıña şübəm joq, Erjan.
Ras, sen əli qulan-taza ayığıp ketken joqsıñ. Aldağı künderdiñ
tauqımeti de az emes şığar. Biraq sen jalğız emessiñ ğoy. Janıñda men
barmın. Arqañda balalarıñ tur. Aynalañda dostarıñ jür.
Sen öziñ de şoqta jatıp şıñdalğan şar bolat emessiñ be, Erjan?!
Erjan! Sen ayausız arpalısta ajaldıñ özin de jeñip şıqtıñ. Tiri
qaldıñ. Budan artıq ne kerek bizge?! Demek, bizder baqıttımız.
Ömir əli alda,
Erjan.
Bir kezde Aqılbek jataqhanada özimen birge turatın dostarınıñ
qulaqtı sarsıtqan tatımsız əñgimelerinen, jastıq-mastıqtıñ
əuresinde jeligip jürgen köñildi jastardıñ tınımsız ayğay-şuınan,
aranıñ Uyasınday guildegen aynalasındağı adamdardan azar da bezer
bolatın edi. Key-keyde külli dünieni tərik qılıp, eki qolın töbesine
qoyğan küyinde bası auğan jaqqa bezip ketkisi keletin-di. Munday
sətterde ol jalğız uşqan şıbın ızıñı estiletindey tıp-tınış
bölmede oñaşa otırıp alıp, öziniñ dissertatsiyälıq jumısın
burqıratıp jazıp tastaudı armandaytın.
Aqılbek ol kezde əli qılıştıñ jüzindey qılşıldağan jas edi.
Aspirant bolatın.
Mına u-şu jataqhanağa kirgen boyda-aq tanıs jigitter tus-tustan əzilqaljıñ aytıp,
onı ara talağanday qılıp tastaytın. Jastayınan tomağa-tuyıq bop
ösken Aqılbekke endi jalğızdıq pen tınıştıq qiyännıñ qiınında
turğan armanday bop körinetin.
Aqırı onıñ köksegen bar armanı orıñdalğanday boldı. Özine
berilgen oñaşa pəterde qulaqqa urğan tanaday jım-jırt tınıştıq
ta ornadı, ğılımi eñbegin de jazıp bitti, ğılım doktorı da
atandı.
Sodan beri talay-talay jıl ötti. Aqılbektiñ ömirdegi bar armanı
orındalğanday edi. Biraq oyda joqta ol auır dertke şaldığıp, tösek
tartıp jatıp qaldı.
Mine, bügin öz üyi özine qapas siyäqtı. Eki ayağı birdey sal bop,
tırp etuge dərmeni kelmey jatır. Tört tağandap qalsa da unjırğası
tüser emes. Sergek.
Əytse de, auruhanadan kelgeli beri ol jalğız edi. Əyeli aldına assuın qoyadı da, ün-tünsiz şığıp ketedi. Bül bölmege balası da
kirmeydi. Birte-birte Aqılbek bir kezde özin mezi qılğan ayğay-şudı,
adam dausın, ömir tolqındarınıñ ünin añsap, sağınatın bop qaldı.
Elegizip, daladan estiletin ərbir dıbısqa qulaq türip jatatın boldı.
Ün joq, tün joq meñireu tınıştıq ornağan jerde ömir şamı
özinen-özi birtindep sığırayıp, söne bastaydı eken. Ünsizdik pen
jalğızdıq jeldey esken köñildi ğana emes, jansız qara tastı da borday
ügip tastaytının kim bilgen deseñizşi. Aqpay qalğan su lezde-aq borsıp
ketedi ğoy.
Jədigöy-tınıştıq jurttan jırılıp, şetke şığıp qalğan
bozküyik jandardı aldap-arbap öz quşağına tartıp aladı da, sosın
ğumır boyı adamnıñ terisin tespey qanın sora beredi eken. Əlgi jan
öziniñ mıqtap aldanğanın jauırını jerge tigende bir- aq biledi. Ömir
tolqındarınıñ u-şuı tınımsız estilip turğan jerlerde ğana tirşilik
iisi añqıp turadı eken ğoy.
Əytse de, munıñ bərin Aqılbek tım keş tüsindi. Ayıqpas dertke
şaldıqqanda uğındı. Öz keseliniñ tüpki sırın añğarğanda işi qazanday
qaynap, özegi örtenip kete jazdadı. Munıñ bərine özgeler emes, özi
kinəli bolğandıqtan eşkimge muñın şağa almay işten tındı.
«Özim qatarlı dostarım jurtpen aralasıp-quralasıp jürip-aq
menen göri köbirek şarua tındırıp tastadı ğoy. Nege men de el
qatarlı oynap-külip jürip eñbek etpedim. Ğumır boyı oñaşa
tırbañdap, eñbek ləzzatın da seze almadım. Tılsım tınıştıqqa,
oñaşa ömirge nege sonşa üyir boldım? Meni osınday auır dertke
uşıratqan, uzaq jıldar boyı janımdı tis qUrtınday kemirip kelgen
nərse osı jalğızdıq emes pe?».
Osınday auır oylar onıñ qabırğasın qayıstırıp, işten kemirip
jatır edi.
Ras, Aqılbek jalğız jan emes. Körgenniñ közi toyğanday əyeli
bar. Bular otasqan on toğız jıldıñ işinde mına jarıq düniege bir
qız, eki ul bala əkeldi.
Əytse de, Aqılbek öz üyinde mıqtap öli tınıştıq ornatıp
tastağan eken. Bul üyde eşkim dauıstap söylep, qarqıldap külgen emes.
Əldeneden jasqanatın jandarşa ayaqtarınıñ uşımen ğana abaylap
basadı. Osı üyde üş bala tuılsa da iñgələp jılağan şaqalaq dausı
estilgen emes, sirə. Bulardıñ tipti radiosı da sıbırlap qana söyleytin
siyäktı. Mundağı eñ bastı nərse — jım-jırt ünsizdik bolatın-dı
Rauşandı üş balanıñ anası dep eşkim oylamaytın. Öytkeni
onıñ bala köterip, səbi jetektep jürgenin ezgeler tügili, eñ jaqın
körşileri de körgen emes. Ğumırında puşpağı qanamağan əyeldey-aq
ılği sıptay bop, qazdiyädı da turadı. Bular üş balalı bolsa da, bala
ösirip, onı kəmeletke jetkizudiñ tolıp jatqan qiındığın da, şeksiz
rahatın da sezgen joq
Tüñğış ulı tuısımen Rauşan qızıl şaqa şaqalaqtı az uaqıt
işinde-aq emşekten şığardı da, Aqılbektiñ alıstağı auılda turatın
əke-şeşesiniñ qolına aparıp tastadı
Əyeliniñ munısına alğaşında Aqılbek səl qarsılıq bildirgendey
boldı. Biraq Rauşan ayaq astınan aşuğa minip, özinen-özi ekilene, elire
söylep küyeuiniñ auzın aştırmay basıp tastadı
— Bala tudım eken dep üyde omalıp otıra berem be?! Mağan kandidattıq
dissertatsiyänı sen jazıp beresiñ be?! Əlde mına balanı sen emizip
üyde otırasıñ ba, ə?! Söytip tüñğış bala tuılısımen-aq bul üyge
kikiljiñ kirgen edi Biraq sırt közge sır bildirgen joq. Tük
bolmağanday-aq jubın jazbay jüre berdi. Üyde u-şu şığarmau üşin
Aqılbek te endi əyeliniñ ıñğayına köşe beretin bop aldı
Əytse de, Aqılbek əyeline, sirə, köñili suıp, pəlendey renjigen
emes «Ras, jas qoy əli, boydan küşi taymay turğan şağında eñbegin
jazıp, qorğap alsın», — dep tüydi iştey ol. Bular osılayşa jauırdı
jaba toqıp, dos-jarandarına, ağayın- tuısqandarına sır aldırmay,
ündemey jüre berdi Sırt közge sır bermeu — bul otbasınıñ bastı
uranı siyäqtı edi. Birin-biri jep qoyuğa əzir tursa da, ləm-mim demey,
sırttay sıylasıp, işterinen tınatın da qoyatın
Nemere bağuğa qarttar da onşa qarsı bola qoyğan joq. Budan
keyingi eki bala da auılda östi.
Tuñğış ulı Arman toğız jasqa tolğanda Aqılbektiñ anası dünie
saldı. Artınşa bir ayğa jetpey əkesi de marqum boldı. Endi Aqılbek
üş balasın da qalağa, öz üyine əkeldi.
Balalar kelisimen-aq burın tıp-tınış, aynaday tap- taza üydiñ
berekesi qaştı. Üş bala birdey asır salıp oynağanda Rauşanğa bükil
dünie u-şu bop jatqanday-aq janın qoyarğa jer tappay apalaqtap qaldı.
Onıñ üstine əli qoldıñ tabı tüspegen su jaña mebelderdiñ sırı köşip,
hrustal ıdıs-ayaqtar şetinen qirap jatqanday bop ketti.
Rauşannıñ talay jıldardan beri əbden qalıptasıp qalğan tıptınış üyrenşikti ömirine bireu oqıstan qol suğıp, qastandıq jasap
jatqanday körindi. Onıñ üstine küyeui de endi bar ıqılasın balalarına
üyip-tögip, Rauşandı közge ilmey qoyğanday bop turdı. Künine eki-üş
ret qazan asıp, ıdıs-ayaq juıp silikpesi şığıp bara jatqanday boldı.
Tabanı kürektey bir apta boyı tırnaq boyatuğa da, şaştı səndeuge de
bara almay, baylaulı buzauday üyden attap şığa almay, ayağına şırmau
tüsip qaldı. «Büyte bersem ölerdey titıqtap, özimnen- özim jünjip,
jasıma jetpey qartayıp ketedi ekem» dep oyladı ol. Endi qalayda
mına u-şudan qutılmaq boldı. Sol küni-aq ol qızmetten jaña ğana
kelip, divanda demalıp jatqan Aqılbektiñ şaşın sipap otırıp
əñgime qozğadı.
— Mına balalar keñ dala, erkin ömirge üyrenip qalğan eken. Qala
tərtibine köndiger emes. Auıldıñ taza auası men sarı qımızına ne
jetsin. Onıñ üstine basqalar siyäqtı emes, seniñ densaulığıñ naşar.
Dəriger ayttı ğoy, sağan tınıştıq kerek. Sosın kütim kerek. Balalar
kelgeli beri öziñe jöndep şay de bere almay qaldım.
Aqılbek əyelin erniniñ emeuirininen tanidı. Demek, Rauşan özegin
jarıp şıqqan, öz balaların auırlay bastaptı. «Auılğa jöneltip
jiber», — degendi meñzep otır. Biraq Aqılbek əyeliniñ bul oyın
tüsinbegendey ıñğay bayqattı. Rauşan endi aytarın biltelep jatpay-aq
töteley soğıp, buyıra söyledi:
— Şaqırt, anau zootehnik iniñdi. «Inisi bardıñ — tınısı
bar» emes pe?
Auılda bildey-bildey inileriñ jalañdap jürgende biz mına qaladağı
quıqtay üyimizge bala qamap otıramız ba?!
Aqırı əyeliniñ aytqanı boldı. Aqılbek üş balasın da auılda
turatın inileriniñ üyine jiberip tındı.
Bular şañıraq köterip, otau tikkeli beri de zımırap on toğız
jıl ötip ketipti. Munı tuñğış ulı esterine salğanday edi. Ol
auıldağı on jıldıqtı bitirip, qalağa oquğa keldi.
İə, ötken künde belgi joq qoy. Budan on segiz jıl burın Aqılbek
astanadağı universitetti bitirgen edi. Rauşan pedagogika institutınıñ
soñğı kursında oqitın. Ekeuiniñ de mamandığı biolog. Aqılbek oqudı
bitirip, aspiranturağa tüsken jılı bular otbasın qurdı. Sodan beri
erli-zayıptılar biologiyä ğılımi-zertteu institutında birge eñbek
etip keledi.
Aqılbek ğılımi iske ıntalılığın birden tanıttı. Eki-üş
jılda-aq ğılım kandidatı bolıp şığa keldi. Sosın arağa on şaqtı
jıl salıp barıp doktor atandı. Köp uzamay professor boldı.
Rauşan kişi ğılımi qızmetker dərejesinen əri asa almay qaldı.
Munısına ol iştey qattı qınjılatın. Biraq tiri janğa tis jarıp, sır
bildirgen emes. Keybir dostarı oğan qaljıñdap:
— Əy, Rauşan! Sen qaşan doktor bolasıñ? — deytin. Mundayda əzilge ol
əzil sözben jauap beretin:
— Bir üyge bir doktor jetpey me? Erkekterdiñ namısına tigim kelmeydi.
Ozıp ketsem Aqılbek renjidi ğoy. Əytpese osı künge deyin akademik
bop qalar edim.
Aqılbek oyda joqta, ayaq astınan, öz üyinde otırıp- aq auır
dertke tap boldı. Birden aşu üstinde ayaq-qolı istemey sal bop
qaldı. Dərigerler miğa qan quyılğan — gemorragiyälıq infarkt,
yağni insult dep taptı.
Bir qızığı munday nauqasqa ündemes, eşkimniñ betine qarsı
kelmeytin, sırt közge qoydan juas, qozıdan momaqan bop körinetin
adamdar köbirek şaldığadı eken. Öytkeni osınday köñil jıqpas,
«ustamdı» jandar özderin basqalar jerden alıp, jerge salıp jəbirlep
jatsa da mıñq etpeydi ğoy. Qarsı kelip, auız aşpaydı. Öziniñ ədildigin
aytıp, ədiletsiz jalağa qarsı kürespeydi. Boyında qazanday qaynap,
asauday tulap jatqan qıruar aşu- ıza tolqındarın aqılğa jeñdirip
sırtqa şığarmay basıp tastay beredi.
Biraq adam tabiğatı munday «qorlıqqa» şıdamaydı. Jamandıq
birte-birte umıtılıp, özinen-özi ğayıp bop ketpeydi. Quddı uday aşı
zapıran tərizdi adamnıñ jüregine tam-tumdap jıldar boyı jinala
beredi eken. Adam boyındağı tulağan albırt ta, asıl sezimdi udayı
tunşıqtıra beru de qiyänat emes pe? Biz öz boyımızdağı budqınıp
jatqan ıstıq sezimdi udayı aqıl-parasatqa jığıp bere bersek ne
bolmaq?
Tım qurısa ekeuiniñ tizginniñ qatar ustasaq qaytedi? Jurtqa şamadan tıs
sıpayı,
«ustamdı» bop körinu üşin tiisti söziñdi de aytpay, qoqır-soqırdıñ
bərin kepelep işke jinay beru durıs pa?
Aqılbek bügin osınday auır oylarğa şomıp jatır edi. Əsirese, ol
əyeline, sirə, qarsı kelip, öz pikirin aytıp, dəleldep körgen emes.
Otbasın qurıp, bir şañıraqtıñ astında birge ömir sürgeli beri bir
mərte de Rauşanğa «Mınauıñ durıs emes», — degen joq. Ras, jañadan
qosılğan jıldarı oqta-tekte bolsa da öz pikirin aytıp qalatın. Biraq
odan eşteñe önbeytinine közi jetken soñ auız aşpaytın bop aldı
Al, əyeli sözin maldanbağan soñ onımen aytısıp jatudan ne
payda dep oylaytın Anda-sanda döñ aybat körsetip, aşuın
tarqatıp aluğa balaları da üyde emes
Şirkin-ay, kezinde adamğa bala da kerek, balanıñ sotqarlığı da kerek
eken-au. Üydiñ şañın şığarıp, qım-qiğaş qızıl şeke bop jatqan
ılği boqtaşaq tentekterge «Təyt! Oyqastamay tınış otırıñdar!» —
dep bir zekip tastasañ da əjeptəuir boyıñ jeñildep, onşa-munşa şeriñ
tarqap qalmay ma?
Bası aman, bauırı bütin kezinde-aq Aqılbek balaların añsaytın.
Sağınatın Oqta- tekte auılğa bara qalsa, balaların oñaşa şığarıp
alıp «Bir ret meni papa dep aytşı, quşaqtaşı meni, qulınım», — dep
öz balalarına özi jalınatın
Əytse de, Aqılbek öz jüreginiñ tereñ tüpkirinde «men mundalap»
tulap jatqan osı bir ayalı oyların əyeline sezdirgen emes. Ne de bolsa
iştey küyip, işten tınıp, ləm-mim demey jüre beretin. Erlizayıptılar sonşa jıl işinde bir ret te ağınan jarılıp sırlasqan
emes. Bet jırtısıp, urısqan da emes. Sırttay sıylastıq saqtaytındı
Adamnıñ işki jan-düniesi əlemdegi jaqsı-jaman qazınanıñ bəri
işine sıyıp kete beretin ertegide kezdesetin siqırlı qapşıq emes qoy.
Qanşa mıqtı desek te, sır sandıqtıñ qaqpağın oqtın-oqtın aşıp,
işki sırdı sırtqa şığarıp turmasa qiın eken. Munday «tözimdi»
adamdar künderdiñ küninde ayaq astınan jarılıp, bülqan-talqan
bolğanda özin tanımay qalasız. Quddı qoparğış zat — dinamit
abaysızda ot tiip jarılğanday oqıstan gürs ete tüsedi. Mundayda
aldımen əlgi adamnıñ özi mertigip ketui ıqtimal dep kim oylağan
deseñizşi.
Aqılbektiñ osığan əbden közi jetip, köñili sengeli qaşan. On toğız
jıl boyı tam- tumdap jinalğan aşu- ıza aqırı işine sıymay asıptasıp bir küni fontanşa atıldı. Buğan əyeliniñ: «Arman oquğa tüsti ğoy,
endi onı instituttıñ jataqhanasına jibereyik»,
— degen bir auız sözi sebep boldı. Munı estigende Aqılbek birden appaq,
quday bop-boz bop, jüzinde bir tamşı qanı qalmay, qasındağı
kresloğa mıqşiıp otıra ketti.
Ə degende, ol tapa-tal tüste töbesinen jay tüskendey eseñgirep,
əyeliniñ ne aytıp, ne qoyğanın uqpay, añqiıp turıp qalğanday edi.
Birazdan keyin ğana esin jiıp alğanday, əlgi sözderdiñ şın mənmağınasın añğarğanday boldı. Sonda ğana közderi qantalap, tügi
sırtına şığıp, Rauşandı tiridey jündemek bop tura umtıldı. Sabır
suı sarqıldı-au deymin. Biraq bir-eki attadı da, təltirektep barıp sılq
qulap tüsti.
Onı es-tüssiz küyinde jedel jərdem maşinası auruhanağa əketti.
Eñ bedeldi degen dərigerler kördi. Alayda, Aqılbek sol jığılğanınan
qaytıp tura almay-aq qoydı.
İə, Aqılbek jer qozğalıp, əlem-tapırıq bop jatsa da bılq
etpey, jaybaraqat jüre beretin auır minezdi jan edi. Ömir attı alıp
muhittıñ qaharlı tolqındarına da beyne bir mızğımas jartastay
bərine de tötep berip, qasqiıp tura beretin-di.
Əytse de, tauday dolı tolqındar kündiz-tüni tınımsız soqqılay
berse, sol jartastıñ özi de süyektey müjilip, birte-birte şegine tüsetin
sətteri de uşırasadı eken. Ömir soqqısı kimge de bolsa jeñil
soqpaytını məlim ğoy. Əytse de, Aqılbek şegingen joq. Ol özgeler
tərizdi basqa tüsken tauqımetke ahlap, uhlep küyip- pisken emes.
Köldeneñ kelgen kök attığa muñın şağıp, jüregin dastarqanşa jayğan
joq. Qol sınsa jeñ işinde dep, öz otbasınıñ sırın sırtqa
şığarmauğa tırıstı. Zildey auır oyların tiri janğa tis jarıp aytqan
emes, sirə.
Al, onıñ qazirgi jan tözgisiz azap qasireti adam tügili, atan tüyege
auırlıq qılar edi. Eki ayağı da sal bop, qıbır etip qozğaluğa murşası
kelmey, üş jıldan beri töseginen bir mərte de turıp körmey, kök
jambas bop sarğayıp japadan-jalğız jatqan Aqılbektiñ közine tik
qaraudıñ özine adamnıñ jüregi daualay bermeytin.
İə, ol üş jıldan beri japadan-jalğız jatır. Joq. Əyeli
Aqılbekti tastap, ajırasıp ketken joq. Osı üyde. Arman da osında.
Bəri osı üyde. Əytse de, Aqılbek jalğız...
Ras, alğaşqı künderi Rauşan kün sayın küyeuin vannağa özi köterip
salıp, şomıldırıp, jii-jii körpetösegin auıstırıp, küni-tüni bəyek
bop qasınan şıqpay jürdi. Kün uzaqqa tırp etpey tösekte jatqan
küyeuiniñ janında ün-tünsiz otırıp, keyde
közine jas alatın. Aqırı Aqılbektiñ de köñili jibip, janı busanıp
alğaşqı rayınan qayta bastadı. Bəri de birtindep öziniñ burınğı,
üyrenşikti ırğağına tüsip kele jatqanday edi.
Biraq bitip kele jatqan jaranıñ betin köp uzamay Rauşan qayta
tırnap, dal-dulın şığarıp tastadı.
Bul oqiğa oyda joqta, ayaq astınan boldı. Aqılbektiñ nauqasın
dərigerler egjey- tegjeyli zerttey kelip, aqırı ol endi öz ayağımen jer
basıp jüre almaydı degen qorıtındığa keldi. Birinşi toptağı
mügedek retinde onı qurmetti demalısqa şığaru jöninde şeşim
qabıldandı.
Munı estigende, Rauşan esinen tanıp qala jazdadı. Öz qulağına
özi senerin de, senbesin de bilmedi. Oğan qas qağımda aynala töñirektiñ
bəri buldırap, sağımdanıp, tuman basıp ketkendey boldı. Özine
əldenelerdi aytıp jatqan bir top aq halattı adamdardıñ auızdarı
jıbırlap, qoldarı erbeñdep körinse de, dauıstarı estilmeytin siyäqtı.
Beyne bir kino körip otırğanday edi.
Rauşan quddı señ soqqan balıqtay eseñgirep, esinen ayrılıp
qalğanday boldı. Joq. Aqılbekke janı aşıp emes, onı eleñ qılğan
da joq. Rauşan qazir öz qamı, öz tağdırı üşin ğana abırjıp otır.
Oğan tap qazir aqır zaman bolatınday, keñ dünie özinen-özi tarılıp
bara jatqanday bop ketti. Tört bölmeli üyde, siresip turğan düniejihazdar da, ay sayın eki ret özi şıtırlatıp sanap alatın
professordıñ aylığı da qolınan susıp şığıp, tüpsiz tuñğiıqqa
batıp bara jatqanday bop körindi.
Bölmede erli-zayıptı ekeui ğana qaldı. Aqılbekti auruhanadan
əkelgen bir top adam qoştasıp şığıp ketti. Jaña esik aldında küyeuin
jedel jərdem maşinasınan tüsirip jatqanda, Rauşan terezeden qarap
turğan. Bulardıñ pəteri zəulim üydiñ besinşi qabatında edi. Tört jigit
terlep-tepşip jürip, Aqılbekti besinşi qabatqa əreñ şığardı. Ol özi
onşa auır da emes edi. Mına quıqtay tap-tar, jılanday ireleñdep
jatqan tas baspaldaqtardan up-uzın, ebedeysiz zembildi alıp jüru
aqıretten qiın boldı.
Zembildiñ bir jağın bas dərigerdiñ özi köteripti. Sonıñ özinen-aq
Rauşan iştey tiksinip, sekem alıp qalğan edi. Sol küdigi rasqa
şıqtı.
Mine, Aqılbek biik kereuette şalqasınan tüsip, qıbır etpey
jatır. Az künde-aq jalı jatıp, qoñı tüsip qalğan sekildi. Əlde jaña
ğana aytılğan «zeynetker», «mügedek» degen sözder eñsesin ezip jiberdi
me eken? Əlde bügingi künge deyin mañdayın kün şalmağan mına
əyeliniñ erteñgi küni ne boladı dep tolğana ma? Əlde əkesine jolamay,
tosırqap, jatırqap jürgen ulı Armannıñ öz kolında öspegenine, onıñ
balalıq qılıqtarın köre almağanına ökinip jatır ma? Kim bilsin?
Əyteuir şañıraqqa qarağan küyinde bir nükteden közin almay, melşidi
de qaldı.
Jañağı bas dərigerdiñ bir auız sözi Rauşannıñ bükil ömirin köz
aldına elestetip jibergendey boldı. Ol Rauşandı oñaşa şaqırıp
alıp, küyeuine endi küni-tüni kütim qajettigin qayta-qayta tabıstadı:
— Eñ bastısı — ıqılas. Ədette munday nauqastar jasıq, tipti jılauıq
bop qaladı. Renjitip almañız. Qas- Qabağına qarañız. Bir-eki ay, biraz
köndigip alğanşa üyde bolıñız. Köbirek qasında otırıñız. İnstitut
direktorımen özim söylesem. Sizdi bir- eki ayğa qızmetten bosatuın
suraymın. O jağınan qam jemeñiz. Jadıñızda saqtañız.
Aqılbektiñ endigi dərigeri Siz bolasız. Bəri de endi sizge baylanıstı.
Al, biz qoldan kelgenin ayanbaymız. Bizdiñ kömegimiz qajet bola qalsa,
qısılmay dereu telefon soğıñız.
Rauşannıñ esine budan birneşe jıl burın dünie salğan öz anası
tüsti. Ol da naq osı Aqılbek siyäqtı oyda joqta eki ayağınan birdey
ayrılıp, sal bop qalğan edi. Sol
jılı Rauşan öziniñ tuıp-ösken aulındağı orta mektepti bitirip,
kəmelettik attestat aldı.
Köylek-könşegin çemodanğa salıp, Rauşan qalağa oquğa
jürmek bop jinalıp jatqanda da auıl qariyäları əlgindey aqıl
aytıp, jınına tigen:
— Şırağım, əkeñ bolsa soğısta öldi. Mına şeşeñ bayğus ayaqtan qaldı.
Meşel kempirdi jalğız tastap qayda barasıñ?! Sen bul beyşaranıñ
mañdaydağı jalğızısıñ ğoy, oqu qaşpas. Əzirge onı qoya tur. Qayda
barsañ da eki qolğa bir jumıs qoy. Osı kolhozda-aq iste. Biz de sağan
böten emespiz. Qarap qalmaspız.
Biraq bul sözder aydarınan jel esip turğan on segiz jasar
Rauşannıñ qulağına kirip te şıqqan joq. «Aqılı alqımınan aspağan
mına kəri-qurtañnıñ danışpansıp, bireuge keñes bergenin qaraşı» dep
oyladı ol. Men on jıl boyı ne üşin oqıdım? Üyde omalıp otıru
üşin be? Əlde kolhozdıñ siır qorasın tazalap, bükşeñdep siır sauıp
jüru üşin be? Joq. Mektepte menen de naşar oqığan qızdar bilim izdep
bası auğan jaqqa ketip jatır ğoy. Solardan qay jerim kem? Men de
baram qalağa. Al, şeşem özi-aq tüsinedi ğoy. Qarsı bolıp, bağımdı
baylay qoymas. Asarın asap, jasarın jasap bolğan joq pa ol?!
Qasında otırğanda ne tındıram? Bəribir ol auruınan ayığıp, ayağına
minip ketpeydi ğoy. Dərigerler solay dedi. Demek, jolımnan qalmauım
kerek.
Aqırı Rauşan eki ayağı birdey sal bop jatqan şeşesin
jamağayındarınıñ birine tabıs etip, bir-eki ayda kep qalam dep qalağa
tartıp otırdı. Auru kempir böten adamnıñ qolına qarap, jaltañ köz
bop qala berdi. Kün uzaqqa esikke telmire qarap qızın kütip jatadı da
qoyadı. Biraq qızı sol ketkennen mol ketti. İnstituttı bitirip
Aqılbekke turmısqa şıqqanşa aulına qarap ayaq basqan joq. Bara qalsa
ajal auzında jatqan anası etegine jarmasıp, jabısıp, jibermey
qoyatınday bop turatın.
Biraq bes jıldan keyin Rauşan tuğan aulına Aqılbekti ertip
barğanda anası jarmasqan da, jabısqan da joq. Tipti qızınıñ səlemin
de qabıl almadı. Beyne bir özine tanıs emes bögde adamdı körgendey üntünsiz bedireyip jata berdi.
Tek səlden keyin barıp qana aldımen kebirsigen erinderi dir-dir
etti de, artınşa qarlıqqan ölsiz dauıspen söyley bastadı:
— Tasbauır! Keldiñ be, aqırı?! Bes jıl boyı qarañdı körsetpey qayda
qañğıp jürsiñ?! Aqşa betiñ tilingir- au, endi ne dep kep tursıñ?!
Tumay, tua şəkkir! Mınalar,
— dep kempir özi jatqan üydiñ adamdarın iegimen meñzep, — mağan
tumasa da tuğanday boldı, meni bötensimey alaqandarına salıp, jas
baladay əlpeştep otır. Öle-ölgenşe ökimetke de rizamın. Keşegi
azdı-köpti eñbegimdi umıtpaptı. Zeynetaqı berdi. Obalı ne kerek, osı
auıldıñ kəri-jası men dese ayaqtarınan tik turadı. Sıylaydı. Soğıs
qurbanı bolğan əkeñniñ aruağın qurmetteydi. Men beybaq seni jalañ
ayaq jar keşip, qızıl ayaq qır keşip, jesir jürip ösirip edim, jetpegir.
Sondağı körsetkeniñ osı ma?!
El-jurtqa masqara qıldıñ! Joq. Tuğan anañnan bezip, sen öziñ jurtqa
masqara boldıñ ğoy. Quday- au, men bala emes, qara tas tuğan ekem! Endi
ant mezgilim de alıs emes, — dep kempir bir auır kürsinip aldı. — Sen
şirigen jumırtqa! Bar aytarım, aq sütimniñ ayı ursın seni, qarabet!
Kempir aşu-ızağa bulığıp, odan əri söyley almay entigip, alqınıp,
jötelip ketti. Sosın köpke deyin sazarıp, ün-tünsiz jattı da qoydı.
Tek Rauşan üyden şığıp ketken soñ ğana quddı qara tastı qaq jarıp
şıqqan jalğız tamşıday kempirdiñ közinen bir bürtik jas ırşıp
tüsti.
Ömirinde öz kinəsin, sirə, özge tügili öz arınıñ aldında da moyınday
qoymaytın adamdar boladı. Tauday qılmıs jasap qoysa da ondaylar
özin-özi ar sotına salıp, küyip-
pisip, əlekke tüsip jatpaydı. Bar ayıptı basqalarğa arta saladı da, özi
sütten aq, qardan taza, beykünə perişte bop jaybaraqat jüre beredi.
Rauşan da sondaylardıñ biri edi. Anasınıñ ayağına jığıluğa
barğan joq ol. El- jurtqa maqtanu üşin bardı. İnstitut bitirgenin
bilsin, küyeuge şıqqanın körsin. Dos- duşpannıñ işi küysin dep
oylağan edi. Biraq oğan eşkim köz toqtatıp tamsanğan joq.
Qayta keybireuler jiirkene qarağanday boldı.
Auıldan ol jay ketken joq. Betine qarsı kelgen, yaki «munıñ ne»
degen ağayın- tuğannıñ bərimen bet jırtısıp, ala arqanın üzip ketti.
«Aljıp qaptı», — dep anasın da ayıptap ketti.
Sol jolı jurttıñ bərin ölerdey jek körip ketti. Abaysızda arağa
talanıp qalğan adamday aldı-artına qaramay qaştı. Sol ketkennen
aulına at izin salğan joq. Tipti anası marqum bolğanda da tırs etken
joq. Barmadı. Bezireyip jüre berdi. Qayta burınğısınan göri arqabası
keñip qalğanday sezindi.
Aqılbek öz əyeliniñ kim ekenin arada on toğız jıl ötken soñ ğana
tam-tumdap tüsine bastağanday edi. Bası aman, bauırı bütinde ol haqında
şındap oylanğan emes. Jumıs bastı, er janıştı bop jüre bergen eken.
Mine, bügin Rauşan da oy tüpkirin aqtarıp otır. Bir kezde ağayıntuıstarı oğan:
«Nauqas anañdı baq, qasında otır», — dep edi. Al bügin tağı oğan:
«Nauqas küyeuiñdi baq, qasında otır», — deydi. Bul ne? Tağdırdıñ
təlkegi me? Soñğı jıldarı Rauşan osı
«otır» degen sözdi jii estigeni sonday, bireu «otır» dese aza boyı qaza
boladı.
«Labarotoriyäda otır, kitaphanada otır, arhivte otır». Endi kelip, üyiñde
otır deydi.
Əytse de, sonıñ bərine qasarısqanday-aq Rauşan otırğan joq.
Qayta tınım tappay jüre berdi. Qoldı-ayaqqa turmadı. Sən atelesinde,
şaştaraz salondarında, kontsert zaldarında, qonaqta, dükenderde tağı
basqalarda jürdi. Əli de jüre bermek edi. Biraq oyda joqta Aqılbek
ayağına tusau bop oralğalı tur.
Joq! Oşaqtıñ üş butınan şıqpay, üy küşik bop ezilip otıra
beretin şor ayaq küñ men emes! — dep tüydi Rauşan iştey. Ketem! Köz
körmes, qulaq estimes jaqqa qañğıp ketem. Omalıp otırğanda kimdi
kütem? Neni kütem? Sarılıp tağı jüz jıl kütsem de, Aqılbek bəribir
endi qaytıp ayağımen jer basıp jüre almaytını haq. Osılay masıl bop
jatqanı jatqan. Tipti özdiginen dəret sındıruğa dərmeni kelmeydi.
Erteli-keş sonıñ boq-sidigin tögip ne muratqa jetem? Al, ol öz
maqsatına jetti: professor boldı. Sol kezde ol mağan qaraylağan joq.
Qarasqan joq. Əytpese zertteu taqırıbımız da jaqın edi. Neşe ret
aşıp ayttım da. Biraq ol jeligi basılmay turğanda, jalına qol tigizbey
mañayına juıtpay qoydı ğoy. Tipti mağan bir jolı «Auzı-murnıñ
qisaymay sonday sözdi qalay ğana aytasıñ?» — dep keyip tastadı emes
pe? Ol özi kandidat, doktor da boldı. Demek, ərkim özi üşin. Qara bastıñ
qamı üşin. Bul — ömir zañı. Tağdırdıñ aydauına, ömirdiñ ileuine
könbeytin jan bar ma?! Erteñ öse kele Arman da öz jönimen, öz jolımen
ketedi. Sonda mına meniñ qasımda kim qaladı? Aqılbek pe? Burınğı
Aqılbek joq endi. Tek süldesi ğana qalğan. Öli men tiriniñ arasında öz
janımen arpalasıp jatqan beyşara Aqılbek kimge kerek deysiñ.
Mügedek ol. Tırp etuge dərmeni joq. Birinşi toptağı mügedek. Aldına
qoyğan astı alıp işuge şaması kelmeytin mügedek. Eki ayağı birdey sal
bop, sarğayıp jatqan jarımjan kimge süyeu, kimge tireu bop jarıtar
deysiñ.
Demek, dereu ajırasu kerek. Buğan Aqılbek te qarsı bola qoymas.
Tüsinedi ğoy bərin. Endi eşqaşanda ornınan turıp, jer basıp jüre
almasın biledi ol. Sondıqtan
«Men ölgenşe qasımda küzetip otır» deuge öziniñ de auzı barmas.
Bağımdı baylamas.
Özi-aq aytar dep oylap edim, tırs eter türi joq. Ölimnen basqanıñ
ertesi jaqsı ğoy. Tezirek ajırasıp, tınsaq eken.
Ərine, neke buzu onşa qiınğa soqpas. Zañ men jağında. Ölseñ de,
tirilseñ de mügedekpen birge tur dep, sirə, meni eşkim zorlay almaydı.
Ras, dos-jarandar biraz kün ösek qılar. Meyli. Bəribir jurtqa
jaqpaysıñ. Söyleseñ taq-taq deydi, söylemeseñ aqımaq deydi.
Gəp basqada. Ğumır boyı tirnektep jiğan dünieni qalay bölisemiz?
Özimiz be, ölde sot arqılı ma? Özimiz tındırsaq qatıp keter edi. Sot
aralassa-aq istiñ bülingeni. Meniñ tabısım tırnaq boyatuğa da jetpey
qalatını ras. Ol menen bes ese köp jalaqı alıp keldi. Demek, mına
dünie-jihazdıñ köbi soğan qala ma? Joq! Auzına tüsip turğan astan
ayrılıp qalatın bosbelbeu ınjığıñ men emes, — dep Rauşan iştey
özin-özi qayray tüsti. Arpalısıp, alısıp ölem! İne-jip te
qaldırmaymın. Bərin əketem. Küni-tüni tınım tappay, köringenge köz
türtki bop jinağan köz qurtınday buyımdarımdı qalay ğana qiıp
tastap ketem? Eger men tırnaqtap jinamasam mına arab kilemderi men
japon farforları, rumın üy jihazdarı men çeh hrustaldarı qaydan
keler edi?! Aspannan tüser me edi? Joq. Aqılbek bərin biledi. Arqa etim
arşa, borbay etim borşa bop osı kilemderdi qalay tasığanımdı özi de
körgen. Sol kezde- aq üyge bir nərse alayın desem, kerek emes dep
baybalam salatın. Mümkin, oğan qazir de keregi joq şığar? Şınında
da, men nesine qaydağı bir qalıñ qayğını töndirip otırmın? Bir ayağı
jerde, bir ayağı körde jatqan bayğusqa dünie-jihazdıñ keregi ne?!
Aqılbek ölerdey bir betkey, tımırıq adam ğoy dep tüydi Rauşan.
Köpşigi qisayıp ketpey turğanda eptep- septep köñilin aulay beru kerek.
Əytpese erteñ qızıl köz bəle arqasına qol tigizbey oyqastap ketse...
Onda halim müşkil. Mağan tük timey, jer sipap qaluım ıqtimal.
Tağı da meni quday saqtaptı dep Rauşan iştey öz oyın uştay tüsti.
Teginde, oq qağarım bar şığar. Əytpese Aqılbektiñ qalay insult bop
qalğanın jurt bilip qoysa, eki ayağımdı bir etikke tığadı ğoy. Özi de
auız aşıp, tiri janğa aytpaptı. Qalay bolğanın əzirge dərigerler de
bilmeydi. Əyteuir bir küni auzınan qağınıp qalmasa igi edi. Oğan barmas.
Injıqtığı jibere qoymas oğan. Bul sır aşılmay, özimen birge molağa
kömilse eken.
Jüzinde bir tamşı qan-söl joq, bop-boz bop, es-tüssiz jatqan
Aqılbekti auruhanağa əketip bara jatqanın körgende Rauşan küyeuin
iştey ölilerdiñ qatarına qosıp qoyğan edi. Biraq Aqılbek ölmepti. Onı
üş ay emdep, bas dərigerdiñ özi maşinamen üyine əkep saldı. Bul belgili
ğalımğa, inabattı azamatqa körsetilgen zor qurmet edi. Onı Rauşan
birden tüsindi.
Mine, Aqılbektiñ üyine qaytıp kelgenine de bügin on bir kün bop
qaptı. Biraq nauqastıñ beti beri qarar emes. Qayta künnen-künge
əlsirep, janarı sönip bara jatqan siyäqtı.
Rauşannıñ osı bir küdigi barğan sayın qoyulana tüsti. Əsirese, ol
bügin tañerteñ Aqılbek jatqan bölmege kirgende imanı uştı. Közi
adırayıp, jaq süyekteri ırjıñdap, adam beynesi ketken, quddı tiri
aruaqtay üreyli bireudiñ özine tesile qarap tösekte jatqanın körgende,
Rauşan töbesinen muzday su quyıp jibergendey selk ete tüsti.
Eki künnen beri ol küyeui jatqan bölmege bas suqpağan edi. Qas
qağımda ön boyı qalşıldap, muzdap ketkendey boldı. «Bügin öletin
şığar» degen jımısqı oy Rauşanğa tabanda sap etip jarmasa tüsti.
Sumdıq bir qorqınış sezimi onı bilep-töstep, jan alqımnan
tunşıqtırıp əketip bara jattı.
Joq! Rauşan tap qazir tağdır qosqan jarınan, jan seriginen, üş
balanıñ əkesinen ayrılıp qalam-au dep qorıqqan joq. Bul əyeldiñ
zəresin qaşırıp, üreyin alğan müldem basqa nərseler edi. Qazir onı sol
bir auır oylar diñkeletip, qıl moyınğa taqap bara jattı.
Küyeuiniñ jambası jerge tigen küni-aq ol öziniñ qazday qalqıp,
üyrektey jüzip jürgen beyğam ömirinen, küyeuiniñ qurmetine
körsetilgen qoşemetten ayrıların, tirşiliktiñ bar tauqımeti öz
basına tüserin uqtı. Rauşan osınday oylardan üreylengen bolatın.
Aqılbek mügedek bop qalğalı beri de talay ret auruhanağa jatıp
şıqtı. Ol oqtın-oqtın esinen tanıp, talıqsıp qala beretin dertke
uşırağan edi. Auruı künnen- künge meñdep bara jattı.
Bir jolı ol auruhanada üş ayday jatıp qaldı. Keseli asqınıp
ketken eken.
Dərigerlerdiñ küşimen tiri qalıptı. Ajal auzınan aman şığıptı.
Auruı uşığıp Aqılbek qayta-qayta talıqsıp ketip, qattı
qinalıp jatqan künderdiñ birinde auruhananıñ bas dərigeri
Rauşandı şaqırtıp aldı:
— Mına krizis ötkenşe aurudıñ janıñda kündiz-tüni küzetip otıratın
adam kerek. Mümkin, öziñiz otırarsız. Küyeuiñizdiñ hali tım naşar.
Munday jağdayda nauqastıñ qasında jaqın kisileriniñ boluına biz
ruqsat etemiz. Sonı öziñizben aqıldasu üşin şaqırtqan edim, — dedi
bas dəriger.
— Oybay-au, kündiz-tüni sarılıp otıratın uaqıt qayda mende?! Qızmet
bar, üy işiniñ şaruası da az emes. Onıñ üstine, auruhana işindegi dəridərmektiñ iisine bir minut ta töze almaymın. Unamsız iiske allergiyäm
bar. Keşirersiz, — dedi Rauşan bet- auzı bülk etpey.
— Jumıs ornıñızğa biz özimiz telefon soğıp keliser edik, — dedi dəriger
endi qarsı aldında pəlsinip otırğan Rauşanğa jaqtırmay qarap.
Rauşan əldeneden şoşıp ketken adamday-aq at-tonın ala qaştı:
— Atay körmeñiz. Es-tüssiz jatqan aurudı körsem-aq zərem
uşadı.
Keşirersiz... Özderiñiz amaldap...
Rauşan zıp berip kabinetten şıgıp ketti. Bas dəriger bağanadan
beri bulardıñ əñgimesin esitip turğan medsestra əyelge qaradı.
Dərigerdiñ bul közqarasınan: «Kördiñiz be, qanday qatıgez əyelder
boladı» degendi añğaru qiın emes edi.
Osı qara torı əyeldi bas dəriger öz isin jetik biletin, asa uqıptı
feldşer retinde ğana emes, aq köñil, inabattı adam retinde de qurmet
tutatın-dı.
Mine, bügin osı medsestra jönindegi oyınıñ durıstığına tağı da
közi jetkendey boldı. Qaşan da közderi meyirim uşqının şaşıp
turatın əyel bas dərigerden qiılıp suranıp tur:
— Doktor! Men erteñnen bastap kezekti demalısıma şığam ğoy. Mağan
ruqsat etiñiz. Krizis ötkenşe men qasında bolayın.
— Meyirkül apay, keşiriñiz, Aqılbek sizdiñ jaqınıñız ba edi?
— Joq! Eşkimim de emes. Biraq tanuşı edim...
— Meyirkül apay! Siz köpten beri demalısqa şıqqan joqsız.
Tınığuıñız kerek. Onıñ üstine, bizdiñ ujım sizge sanatoriyäğa
joldama bölip otır ğoy. Al, Aqılbekten qam jemeñiz.
Medsestralardıñ birin sol kisige uaqıtşa bekitip qoyuğa tura keledi.
Siz jolıñızdan qalmañız.
Biraq Meyirkül sanatoriyäğa barğan joq. Demalısın Aqılbektiñ
palatasında ötkizdi. Nauqas közin aşıp, özine- özi kelgenşe kündiz-tüni
qasında boldı.
Aqılbek özi jan alqımğa taqağan bas auruınan esin jiıp, közin
aşqan boyda-aq aldımen dəl qasında özine meyirlene qarap otırğan
Meyirküldi kördi. Talay kün, talay tünder boyı auzına su tamızıp,
özine kütim jasap otırğan osı Meyirkül ekenin ol birden uqtı. Öytkeni
aurumen alısıp, jantalasıp jatqan sətterde birneşe ret qulağına osı
bir əyeldiñ tanıs dausı emis-emis kelip, onıñ beynesi közine
elestegendey bop edi.
Söytse, ol eles emes, şın bop şıqtı. Tüsi emes, öñi ekenine endi ğana
közi jetkendey boldı.
Aqılbek mınaday küyde jatıp, Meyirküldi tuñğış ret körgende
özegine ört tüskendey-aq işi bir türli əlem- jəlem bop ketti. Ə degende,
quanarın da, küyinerin de bilmey apalaqtap qaldı. Meyirküldiñ osı
auruhanada medsestra bop isteytinin bilgen soñ ğana səl-pəl esin
jiğanday boldı.
Meyirküldiñ aldında ol özin kinəli sanaytın. Şınında da solay
siyäqtı edi. Jası jer ortasınan asıp qalsa da Meyirkül turmıs qurğan
joq. Ögey şeşesi auruşañ boldı. Sonı tastap kete almadı. Basqa da
sebepteri bar edi. Onı tek Aqılbek pen Meyirkül ğana biletin.
Tap qazir Aqılbek özi tösekke baylanıp jatsa da, özinen göri
qasında otırğan Meyirkülge köbirek janı aşitın siyäqtı. Endi
ayağına minip, auruınan sauığıp ketse ğoy, onda ğumır boyı osı
əyelge tabınıp öter edi.
Bir aydan beri kündiz külki, tünde uyqı körmey basında otırğan
osı bir meyirban əyeldiñ aq jarqın jüregin sau kezimde nege tüsinbedim
eken dep iştey qınjıldı Aqılbek. «Bizder bir-birimiz üşin
jaralğanday jarastı edik qoy. Sen meniñ alğaşqı mahabbatımsıñ ğoy,
Meyirkül. Sol sudan taza, sütten aq möldir sezimdi attap ketuge qalay
ğana arım şıdadı eken? Ras, arıñdı ayaqqa basqam joq. Əytse de, seniñ
aldıñda keşirilmes kinəm bar siyäqtı...»
Mine, biik kereuet üstinde kendiri kesilip, közderi şüñireyip, jüzi
juğan şüberektey bozarıp, qur sülderi qalğan Aqılbek jatır. Onı
aurudıñ azabı ğana emes, ar sotı da qazir janın qısıp, qinay bastağan
siyäqtı. Qazir ol öziniñ balausa künderin esine alıp, janıñda otırğan
Meyirkülmen iştey. ünsiz, közben söylesip, sırlasıp jatqanday edi.
«...Birinşi kursta mağan universitet jataqhanasınan orın
timedi. Sonda biz üş student bop senderdiñ bir bölmeleriñde pəterde
turdıq qoy, Meyirkül. Sol jılı sen onınşı klasta oqitınsıñ.
Sen ol kezde jayau jatıp, attı tüsip qaraytınday-aq sulu ediñ.
Bizder sağan söylemek tügili, jəudiregen közderiñe tik qarauğa da
kədimgidey qaymıtuşı edik. Jatsaq ta, tursaq ta üşeuimizdiñ de
əñgimemiz sen boldıñ. Bizder üşin sen ömir boyı oqısa da
tausılmaytın ğajayıp bir dastan siyäqtı ediñ.
Bügin oylap qarasam, sol kezde-aq sen menen göri batıldau bolğan
ekensiñ ğoy.
Tarihtan ba, əlde ədebietten be, əyteuir bir sabaqtan kömektesip,
tüsindirip jiberiñiz dep bizdiñ bölmege kirgeniñ əli esimde. Men jalğız
özim otır edim. Ə degende, töbemnen jay tüskendey səl eseñgirep qalsam
kerek. Birazdan keyin barıp qana esimdi jiğanday boldım. Seniñ ne
aytqanıñdı emes, qalay aytqanıñ ğana esimde qalıptı ğoy. Up-uzın
kirpikterdiñ astındağı qaraqattay möldir közderiñ damılsız oynaqşıp,
aynalasına meyirim uşqının ayamay şaşıp jattı. Uıljıp turğan
qaymaq erinderiñnen közimdi ayırıp ala almay köpke deyin oşarılıp
qalsam kerek. Sol jolı meni tutıqpa auruı bar eken dep qalğan
şığarsıñ. Qayta-qayta kekeştenip, tilim kürmele berdi ğoy.
Ol kezde sen oyında inedey böten oyı joq, añğırt bala ekensiñ-au.
Kitaptan əldeneni tüsindirip otırğanda sausaqtarım kezdeysoq bilegiñe
tiip ketse-aq beyne bir ön boyımnan elektr togı jürip ötkendey denem
əldeqalay dirildep ketetin.
Keyde ekeuimiz əldenege daulasıp, yaki əñgimege berilip ketkenimizde
jibektey jup- jumsaq, ıstıq alaqanıñdı meniñ qolımnıñ üstine
tastay salatınsıñ. Mundayda men abaysızda şoq basıp alğanday
ırşıp tüsem. Biraq sen eş nərsege mən bermeysiñ. Meni qanday jan
azabına salıp qoyğanıñdı öziñ de sezbeysiñ. Tük bolmağanday-aq
jaybaraqat otırıp, söyley beresiñ. Əñgime kezinde keyde basımız
tüyisip, seniñ ottay ıstıq lebiñ betime tigende basım şır köbelek
aynalıp, mol ləzzatqa kədimgidey eltip, mas bop qaluşı edim.
Mağan, əsirese, royalda oynağanıñ unaytın. Mundayda əlemde
naşar öleñ, jaman əuen joq siyäqtı bop turatın. Kez kelgen muzıka
özinen-özi quyqıljıp, qulpırıp, türlenip sala beretin. Ənşeyinde
onşa unamaytın öleñderdiñ özinen endi jaña mən- mağına, tereñ sır
uqqanday boluşı edim. Eger adamdardı bir kezde şınında da
muzıkamen emdeytin bolsa, onda royalda tek sen ğana oynaytın
şığarsıñ dep oylauşı edim.
Esiñde me, Meyirkül? Armanıñ muzıkant bolu edi ğoy. Seniñ
talantıña eşkim şübə keltirgen emes. Biraq sen konservatoriyäğa emes,
meditsina uçilişesine bardıñ. Nauqas şeşeñe bola solay istegeñindi
men tüsindim. Auru jeñgen anañnıñ ğumırın bir sağatqa bolsa da uzartu
üşin öz armanıñnan bas tarttıñ.
Meyirkül! Sen mektepti bitirgen küni üyimizde kişigirim toy boldı
ğoy. Ras, oğan nebəri on-on bes qana adam şaqırılğan edi. Əytse de
men osınşa jıl ömir sürip, odan ülken, odan qızıqtı toy körgenim
joq.
Seniñ kəmelettik attestat alğan küniñ — meniñ ömirimdegi eñ
baqıttı kün bop qaldı.
Munı men keyinirek barıp qana tüsindim. Sol keşte ekeuimiz
döñgelene biledik. Sen sonda bükil jan jüregiñmen bige berilip, menen
basqa eş nərseni körmey, sezbey, oylamay bilediñ.
Mına düniede quanıştıñ sonşama moldığına tañırqağanday
qaraqat közderiñ külimsiredi. Asıl armanıñnan da artıq körinetin
ğajayıp qızdı aş belinen qapsıra qısıp, əlemdegi basqa nərseniñ bərin
bir sətke müldem umıtıp, vals tolqınında qalıqtay bileuden artıq
bul ömirde ne bar?! Demek, keyin basıma qanday auır tauqımet tüsse de,
men bul ömirdiñ qızığın körmedim dep ayta almasam kerek dep oyladım
sonda. Adamnıñ qolı jetetin baqıttıñ bərine meniñ de qolım jetti-au
dep oyladım öziñmen quyınday uyıtqıp bilep jürgende.
Men künde tañerteñ tañnıñ araylap atqanına emes, seni tağı bir
mərte köretinime quanıp tösekten turuşı edim. Mağan mına əlemdegi
bar sululıqtıñ sırın uqtırğan da sen şığarsıñ dep oylaymın,
Meyirkül. Öziñe kezdesken künge deyin jarıq düniedegi, aynala
töñirektegi tabiğattıñ köl-kösir, ğajayıp körkin körmey, qustardıñ
mıñ qubılğan dauıstarın estimey, özenderdiñ sıldırap aqqan əsem
əuenin uqpay qalay bosqa jüre bergenime özim de qayran qalğan edim-au
sonda.
Biraq men ol kezde sağan bul sözderdiñ birde-birin aytpağam ğoy.
Janımda jürgen öz baqıtıma qol sozğam joq.
Səl qol sozsam-aq, ol köktemgi köbelektey uşıp keter dep
qorıqtım. Seni sağımğa aynalıp kete me dep jasqandım. Mağan öziñdi
kün sayın körip turudıñ özi de qol jetpes armanday edi.
Nege men öz jüregimniñ əmirin orındap, sol kezde osı sözderdi
sağan aytpadım eken?! Jazğı şıqtay möp-möldir, pək sezimniñ
boyımnan der kezinde bulıqsıp, sırtqa oqşa atılıp şığuına nege
men jol bermedim? Quddı qurıq timegen asauday tulağan boyımdağı
ıstıq sezimdi qalay ğana tunşıqtırıp tastay berdim? Adam da özineözi sonşama qiyänat jasaydı eken-au. Qazir oylasam men özime- özim
aytsa adam sengisiz sumdıq kiyänat jasağanday bop körinem.
Meniñ baqıtqa tolı, jayma-şuaq künderim jazğı jañbırday
sebelep, közdi aşıp- jumğanşa zımırap öte şıqtı. Ər adamnıñ
ömirinde erteli-keş əyteuir bir jauındı künderdiñ boları haq. Biraq
meniñ bulttı künderim basqalardan göri uzañqırap ketti bilem. Oğan
kinəli men özim. Meniñ boyıma tua bitken jigersizdik edi.
Sürinbeytin tUyaq bar ma?! Biraq adamnıñ ömirindegi alğaşqı
adımdarınıñ sətti bastalğanına ne jetsin! «Şu» degende-aq süringen
attıñ bəygeden ozıp kelmesi haq qoy.
Ötken ömirdi oy tarazısına salıp qarasam, men alğaşqı
adımdarımdı-aq şalıs basqan ekenmin. Ras, universitetti üzdik
bitirip, qızıl diplom aldım. Meni aspiranturağa qaldırdı. Özime
unaytın taqırıptı berdi. Osı saladağı eñ ataqtı ğalımdardıñ biri
mağan jetekşi bop bekitildi.
Men buğan alğaşında senerimdi de, senbesimdi de bilmey del-sal bop
jürdim. Sonşa nərseniñ birden bola qalğanına özin sensem de, jüregiñ
ilanbaytın tərizdi edi. Birte- birte juldızımnıñ oñınan tuıp
turğanına közim jetip, köñilim sendi.
Biraq kökten tüsken quanıştan mas bop jürip, tep- tegis jerde
qalay sürinipketkenimdi özim de jöndi añğarmay qaldım.
Qoñır kuz edi. Almatıda oqıp jürgen bizdiñ auıl jastarı bas
qosıp, sauıq keşin ötkizbek boptı. Oğan meni de şaqırdı. Oğan seni
ertpey jalğız özim sopayıp barudı ar kördim, Meyirkül. Biraq sağan
«jür» deuge de jüregim daualamadı. Olay oylap, bulay oylap, aqırı
barmay-aq qoyayın dep şeştim. Əytse de bolmadı «Barmaymın» dep
üzildi- kesildi aytuğa auzım barmadı. Auıldas jigitter de jabısıp,
qadalğan jerinen qan almay qoymaytın nemeler edi. Aqırı bardım
Sauıq keşi əldeqaşan bastalıp ketse kerek. Onı dastarhan
basında otırğan jastardıñ daurığa söylegen sözderinen-aq añğardım.
Kelgenime iştey ökinip qaldım. Özderinşe meymanası asıp, məre-səre
bop, boylarına mastıq kirip, bet aldı jeligip otırğan ortağa seni
şaqırmağanıma bir jağınan quanıp qaldım, Meyirkül. Mauıqqan
mısıqtay közderi tumandanıp, sezimge mas bop, eseñgirep otırğandardı
körgenimde özim de əldeneden jiirkengendey tiksinip qaldım.
Biraq qaytıp şığıp kete almay işten tındım. tetiktengen sudan
tayınbas, nar təuekel dedim. Sümireyip barıp körsetken orındarına
otıra kettim.
Bul keşti jürgizuşi asaba jigit bizden bir kurs tömen oqitın, özime
jaqsı tanıs student bop şıqtı. Ol auzımen aydı alıp, qolımen kün
ornatatın ölerdey maqtanşaq, köbik auız kök malta edi. Özinen-özi
lepirip, maltasın ezip jatır eken.
Meni körgende ol kökten izdegenin jerden tapqanday quanıp ketti.
Şaması, aytar sözi tausılıp, tilge tiek eter adamı da qalmasa kerek.
Körgen boyda-aq ol mağan aş keneşe jabısıp aldı. Meni aspanğa
şığara maqtap, auzına kelgenin lıqsıta berdi. Jer basıp jürgenderdiñ
işinen menen artıq adamdı izdep tabu qiıñ eken. Əyteuir tabanımdı
jerge tigizbey qoydı. Eñ darındı aspirant ta, eñ mədenietti jigit te,
keleşektep eñ ataqtı ğalım da men bop şıqtım. Jinalğan jurttıñ
bəri kirpik qaqpay mağan qarap qaptı. Beyne bir osı keşte meniñ
məselem qaralıp jatqanday Uyalıp, qısılğanımnan jerge kirip kete
jazdadım «Qoysayşı» dep jalğız auız sözben əlgi
böspe jigittiñ betin qaytarıñ tastauğa ınjıqtığım jibermese
kerek. Mümkin, köpşiliktiñ közinşe qaydağı bir mıljıñ nememen
bet jırtısqım kelmegen şığar. Əyteuir auzın buğan ögiz siyäqtı
mañqiıp otıra berdim.
Tör jaqta quralay közderi tınım tappay oynaqşıp, taldırmaştau
kelgen, aq quba, ədemişe qız otır eken. Jibek taldı, qolañ qara şaşın
jinamay-aq sol küyinde arqasına jayıp tastay salğan. Qasındağı
jigitke moynın burıp, bota közderinen meyirim uşqının şaşıp
jatqanday jəudirey qarağan sətte qızdıñ qoyu maqpal şaşına da jan
bitip, torğınday tolqındanıp, jelbirep ketedi Bir sət onıñ kirpik
astınan köz tastap, meni baqılap otırğanın sezip qaldım
Ol sıqılıqtay külgende appaq marjan tisteri tüp- tügel körinip,
al qızıl oymaq erinderi uıljıp turadı eken. Sonşama jüzi jılı
körinse de, men onı jayşılıqta zildene söyleytin qıtımır minezdi
jan ba dep qaldım. Öytkeni ol men tabaldırıqtan attap, endi kire
bergenimde-aq birden iegimen nusqap, qay jerge otıruım kerektigin
körsetti. Mağan bosağa jaqtan orın tidi
Əlgi qız jüziktiñ közinen ötkendey jutınıp tur. Ə degende, ol
mağan oğına köz toqtatıp qarağan joq. Qasındağı qiyäq murttı, buyra
bas, əljuaz jigittiñ quşiğan iığına bir qolın artıp qoyıp, ekinşi
qolın dirijerlarşa sermep, jurtqa nusqau berude eken. Keş
jürgizuşisin tıñdap jatqan tiri pende joq. Jurttıñ bəri əlgi qızdıñ
auzına qaraydı. Osında kelgenderdiñ bərin turğızatın da, jürgizetin
de, işkizetin de, qoyğızatın da sol ekenin anıq sezdim.
Osı keşti jürgizuşi jigit meni darındı aspirant, bolaşığınan
zor ümit kütetin biolog-ğalım dep ayaq-qolımdı jerge tigizbey ala
jönelgende, əlgi «əmirşi» qız öz közine özi senbey qalğan adamday
kirpikterin jii-jii qağıp, jıpılıqtata berdi. Onıñ küdikpen
qaraytınday- aq jöni bar edi. Men olpı-solpı kiinip, üsti-basıma mən
bermey qalay bolsa solay jüre beruşi edim. Köylektiñ jağası men
şalbardıñ qırı ütik körmey, mıj-mıj bop ketetin-di. Men mına
türimmen aspiranttan göri auıldan biıl ğana qalağa oquğa kelgen
abiturientke köbirek uqsasam kerek.
Əytse de, əlgi «əmirşi» qız mağan nazar audardı. Eki közi mende.
Mümkin, jañağı meni jer-kökke sıyğızbay lepire maqtağan böspe
sözderge ilanıp qalğan şığar. Joq Mınau aqıl azuı şıqpağan erme
qız siyäqtı emes. Köpti körgen əkki əyel tərizdi. Aqılı alqımınan
aspağan aqımaq ta emes. Oynaqı közderimen adamnıñ işin-sırtın tügel
tintkilep, ne oylap, ne qoyğanıña deyin qalt jibermey sezip otır.
Biraq ol mağan sendi. Adaldığıma ma, əlde bolaşağıma ma? Qanday
qasietime közi jetti? Jaña ğana, meni jurtqa tanıstırmay turğanda ol
mağan bir türli jiirkenişti közben qarağanday edi ğoy. Ayaq astınan
qalayşa juldızım ıstıq körinip qaldı eken? Esikten kirip kelgenimde
kerdeñ minez tanıtıp, jeñimen səlem berdi emes pe? Əlde sol qılığına
Uyalıp, juıp-şaymaq pa? Joq. Mınau jüzi janatın jan siyäqtı emes dep
oyladım. Tügəne tüsinbey, basım qattı. Körkine köz sürinetin, nebir
jigittiñ sultandarı otır ğoy. Solarğa nege köz tikpeydi? Talay jigitter
sodan közin almay, üzilip, üzdigip otır emes pe?
Mına bey-bereket, jelbuaz toptan tezirek qutılğım kelip, qaytuğa
asığıp, tıqırşıp ineniñ uşında otırdım. Mundayda sağat tili de ögiz
ayañmen asıqpay qozğalıp, uaqıt ta ötpey qoyadı ğoy. Aqırı bir kezde
köpten kütken üzilis te jariyälandı. Sol səttegi abır-sabırdı
paydalanıp, urı mısıqtay ayağımnıñ uşımen esikke qaray bettedim.
Bölmeden endi şığa bergenimde, bireu meniñ atımdı atap şaqırdı. Jalt
qarasam, jañağı «əmirşi» qız eken. Amalsız bögelip qaldım. Sol-aq
eken, muzıka oynap
ketti. Qız meni bige şaqırdı. Bizder biledik. Ustalıp qalğanıma
iştey ökindim. Biraq sır bergem joq.
Üzilisten soñ ərkim öz ornına otırdı. Men de öz ornıma
jayğastım. Tek əlgi qız ğana öz jayına barmay, meniñ qasımdağı
orındıqqa otıra ketti. Ol özgeler tərizdi sızılıp, sızdanıp turmaydı
eken. Adamdı kiip ketedi. Erke balaşa taysalmay söylesedi. Jaydarı
ma dep qalasıñ. Mümkin, mağan osı aşıq-jarqındığı unağan şığar.
Əyteuir batıl qimıldaydı. Özi menimen bayağıdan tanıs kisidey eminerkin söylesedi.
Adamdı erkine qoymay, əp-sətte bilep-töstep aladı eken. Sol
arada ol özin tanıstırıp ta ülgerdi. Pedagogika institutınıñ soñğı
kursında oqitın bop şıqtı. Söz arasında mağan ol: «Siz ben biz
jaqın adamdarmız, men de bolaşaq biologpın, sondıqtan birge
bolğanımız jön şığar», — dep sıqılıqtap külip qoydı.
Mına siqımmen aqqudıñ kögildirindey ədemi qızğa qalay jağıp
qalğanıma özim de tüsinbey del-sal boldım. Men ğana emes, osında
otırğan jurttıñ bəri əlgi qızdı mağan qimaytın siyäqtı. Tek sol qız
ğana eşkim bilmeytin bir qupiyä sırğa əbden qanıq tərizdi edi.
Bul jumbaqtıñ şeşimin men arada köp jıldar ötken soñ ğana
taptım. Mundaylar özderiniñ aydauına jüretin, aytqanına könetin, iyü
almas momın, bala minezdi, ınjıq jandardı bir körgende-aq jazbay
tanidı. Özi siyäqtı bit işine qan quyğan qularğa jolamay qoyadı eken.
Al, qazir jañağı qız janıma kep otırdı. Sonşa jigitti mensinbey,
mağan özi kelgenine bir jağınan mereyim ösip, əjeptəuir qompiıp
qalsam kerek. Sol sətte ketip qalmağanıma iştey quandım da.
Bir sət tör jaqta jaña ğana mına qızdı özinşe iemdenip otırğan
buyra bas, murttı jigitke közim tüsip ketti. Sol-aq eken, işim muzdap
sala berdi. Tabanda meni tütip jep qoyatınday-aq oqtı közderimen atıp
otır eken. Jünin sırtqa tüksitip, sustanıp alıptı. Mına qızdıñ
qasınan ketip qalğanın menen körip, ölerdey namısı qozıp, aq saytanı
ustap otır. Men de onı işimnen jaqtırmay, kirpikşe jiırıla qaldım.
Ol qazir ılañ salıp, qiqañ şığarğısı kep otırğan adam siyäqtı körindi
mağan. Bir-eki mərte közben süzinip te qaldıq. Atıp turıp, şığıp ketkim
keldi. Bir-aq otırğan ornımnan tırp etkem joq. Özime de beyməlim bir
siqırlı küş meni tapjıltpay tastadı. Nege men ketem? Nege ol
ketpeydi? Ol sosın menen qorqıp ketti dep iştey masayramay ma? Mına
qız mağan arqa süyep, ədeyi qasıma kelgen şığar. Joq Endi ketsem bar
ğoy, osı jurttıñ bəri meni qorqıp qaştı dep oylaydı
Meyirkül! Sol sətte seni köz aldıma elestetip kördim. Öziñdi qasıma
kep otırğan qızben oyşa salıstırıp ta qoydım. Seniñ jüziñde
jılılıq köbirek-au dep qaldım. Ras, janımdağı qız senen göri
ədemileu jaralğan. Biraq közge bir türli salqındau bop körinedi eken.
Sen, Meyirkül, səl Uyañdausıñ ğoy. Al, bul aşıq-jarqın. Tipti şamadan
tıs batıldau ma dep qalasıñ. Adamdı bir körgende-aq urşıqşa iirip
əketedi. Onımen söyleskende kisi iştey qısılıp-qımtırılmaydı,
qinalmaydı. Qayta qalayşa bəyge atınday añqıldap ketkeniñdi öziñ de
sezbey qalasıñ. Şirkin, sol qızdıñ minezi sende bolsa ğoy, Meyirkül.
Onda men kökiregimdi kernep jürgen jır-dastanımdı öziñe
bayağıda-aq aytıp berer edim.
Ne kerek, sol keş bitkenşe qızdıñ qasında tapjılmay
otırıp, aqırı onı jataqhanasına deyin şığarıp saldım.
Erteñine tağı da kezdesetin bop qoştastıq.
Qoştasarda ol mağan özin qaşan, qay jerde kütuim kerektigin təptiştep
tüsindirip berdi. Atı — Rauşan eken.
Nege ekenin qaydam, erteñine sol kezdesuge ayağım tartpay-aq qoydı.
Sol küni sen de üyde ediñ, Meyirkül. Qasıña barıp otırğım keldi.
Keşegi qız siyäqtı batıl-batıl söylep, kökeyde jürgen oyımdı
bükpesiz jayıp salğım keldi öziñei Seni bi alañına, kinoğa, teatrğa,
parkke, əyteuir bir jaqqa şaqırğım keldi. Qasıña da bardım. Sen kitap
oqıp otır ekensiñ. Quanıp qalğanday körindiñ közime. Biraq birdeme
deuge auzım barmadı. Jüregim daualamadı. Erteñgi sabaqtı
sıltauratıp esikten şığıp kettim.
Sol ketkennen Rauşanğa bardım. Özimdi-özim zorlap bardım. Sol
jolı bizder uzaq qıdırdıq. Basımız auğan jaqqa jüre berdik. Rauşan
ketuge asığa qoymadı. «Qaytayıq» deuge Uyaldım. Tañ bozarıp atqanşa
qalanı kezip, jüre berdik.
Erteñine keşke qaray Rauşan bizdiñ jataqhanağa özi keldi. Bulay
bolar dep oylamağan edim. Əri qısılıp, əri apalaqtap sasıp qaldım.
Rauşan munı dereu seze qoydı da, özinşe qaljıñdasqan boldı «Bul
künde dedi ol, küle söylep, — jigit qızdı emes, qayta qız jigitti
izdeydi. Bul modağa aynalğalı qaşan. Al zamannıñ ağımına, ömirdiñ
ileuine kim qarsı şıqpaq?! Men be, əlde sen be? Bügingi ömir
dariyäsınıñ ağısı küşti. Onşa-munşa adam oğan şese almaydı», —
dep qız sıqılıqtay küldi.
Men munı jay aytıla salğan əzil şığar dep küldim de qoydım.
Biraq ol men oylağanday qıljaq söz bolmay şıqtı. Erteñine tağı
keldi. Bara-bara munısı ədetke aynaldı. Özi keledi, özi ketedi Meniñ
nem ketedi dep oyladım. Onıñ künde kelip, ketuine birte-birte etim de
üyrengendey boldı. Kelmey qalsa tipti eleñdep turatın bop qaldım.
Söytip jürgenimde Rauşan tağı bir «öner» şığardı. Bir küni
keşkisin ədettegisinen uzağıraq otırdı da: «Bügin qaytpaymın, osında
qonam» dep mağan nazdana qarap, sıqılıqtay küldi. Alğaşqıda men
qaljıñı şığar dep otırdım. Soñınan bayqasam şınında da ketetin
türi joq.
— Qalay qaytpaysıñ? — deppin sasqalaqtap.
— Qalay deytini bar ma? Meni quıp şıqpassıñ?
— Joq, ə. Biraq komendant birdeme dep jürmese...
— Komendant ta adam şığar, tüsiner. Mına tas qarañğıda
qalağa qalay qaytam? Qorqam ğoy.
Bizdiñ jataqhana, şınında da, qaladan alısta, Alatau bökterindegi
nu qalıñ alma bağınıñ işinde edi. Tünde bul mañay közge türtse
körgisiz qap-qarañğı bop ketedi.
— Men aparıp salayın, — dedim özimdi-özim zorlağanday
küşene söylep.
— Oybay-au, men ne deymin, sıbızğım ne deydi? Tün ortasında
jataqhanağa kim kirgizedi meni?! Qızdarğa ne betimdi aytam?
Tösegiñdi qızğansañ, men mına divanğa-aq sıyıp ketem.
Aqırı ol bizdiñ bölmede tünep şıqtı. Munısın eki- üş
künnen soñ tağı da qaytaladı. Birte-birte bul da üyrenşikiti
ədetke aynalıp bara jattı.
Rauşan ekeuimizdiñ aramızda sırt közge jöndi körine qoymaytın
astırtın, iştey eges bastalğanday edi. Men Rauşannıñ bizge kelip-ketip,
keyde tipti tünep qalıp jürgenin eşkim körmese eken dep küyip-pisem.
Al, Rauşan bolsa, kerisinşe əreket jasaydı.
Osında jatatın aspiranttardıñ közine köbirek tüse beru üşin janın
saladı. Qızğa üzildi-kesildi kelme dep aytuğa küyrektigim jibermedi.
Kümiljip turıp birdeme degen bolam. Onday sözge Rauşan tipti qulaq
ta türmeydi. Əytse de, men arım taza, qiyänatım joq qoy dep ündemey
jüre berdim.
Men endi özimniñ sonşalıqtı dərmensizdigime, küyrektigime
qınjıldım. Biraq künde özimdi-özim «Eşkimniñ arın attağam joq,
nesine qınjılam» dep jubatumen boldım.
Bul kezde men jümıstıñ qızığına tüsip ketken edim. Kündiz-tüni
kitaphana zaldarında, universitet laboratoriyäsında, ğılımi-zertteu
instituttarında bolam. Dissertatsiyäğa qajetti materialdardı
jinaymın. Jataqhanağa tündeletip keş qaytıp jürdim.
Bir küni keşke kelsem, meniñ jatatın kereuetimdi bireu balkonğa
şığarıp qoyıptı. Bölmeniñ ortasında uzın stol qoyılğan. Üsti
tolğan tağam. Işimdik. Bolbırap pisken kesek-kesek et. Uıljığan alma,
möp-möldir jüzim. Dastarhan tunıp tur.
Tügine tüsinbey, divanda ündemey kitap oqıp otırğan Rauşanğa
qaradım.
— Bul ne toy?
— Şınımen-aq, bilmeysiñ be?
— Joq.
— Səl oylanıp körşi.
— Neni oylanam?
— Öziñdi.
— Özime ne boptı?
— Ülken oqiğa...
— Jumbaqtamay aytsañşı!
— Nege sonşa aşulanasıñ?
— Joq, ə...
— Bügin sen jiırma beske toldıñ ğoy.
— Aqşanı qaydan...
— Qorıqpay-aq qoy, sen. Eşkimdi tonağam joq. Stipendiyä
aldıq, bügin.
İə, müldem umıtıp ketippin-au. Umıtqam joq. Ömirimde tuğan
künimdi atap körgen jan emespin. Bir türli Uyat siyäqtı. Degenmen,
özgelerdiñ munday toyınan qalmaytınmın. Şınında da, jiırma bes
degen adamnıñ ömirindegi ülken bir beles qoy. Qaytıp oralmaytın,
qartayğan şaqta armandaytın, aqındardıñ jırına arqau bolğan
jiırma bes...
Bügin qanşama köp dostarımmen, tanıstarımmen kezdestim. Biraq
birde-biri meniñ tuğan künimdi esterine de alğan joq. jiırrma bes jasqa
keldiñ dep quttıqtağan joq.
Tipti menimen eşqaysısı jöndep söylesken de joq. Bəri asığıs. Bəri
şarua bastı.
Mümkin, olar meniñ tuğan künimdi bilmeytin şığar. Ömiri onı özim
de toylağan emespin ğoy. Əytse de, müldem böten adamnıñ öziñe
qamqorlıq jasap jürgenin sezinudiñ özi jaqsı eken. Bul özi mağan burın
tanıs emes sezim edi. Eger qalasa, ıqılas qoysa, adamdar bir- birine
qanşa köp quanış sezimin sıylay aladı, ə! Ol üşin köp nərseniñ de
keregi joq eken ğoy özi. Nebəri kişkene qunt-ıqılas bolsa jetip jatır.
Biraq keyde sonıñ özin de, bir-eki auız jılı sözdi de qimay, sumdıq
sarañdıq jasap jiberemiz-au. Köbine qunttamaymız ğoy. Men özimşe
eskerip, eşkimdi tuğan künimen arnayı barıp qolın qısqan emespin.
Basqa bireuler quttıqtap jatsa, qosıla salam. Munım durıs emes eken
ğoy dep oyladım.
Sol sətte tağı da sen esime tüstiñ, Meyirkül. Rauşannıñ ornına
sen nege gül alıp kelmediñ eken, ə? Əlde sağan özim baruım kerek pe
edi? Osı qız, jigit dep bölip jatudıñ keregi ne? Mına Rauşan siyäqtı
kiip ketu kerek qoy.
Işimnen qanşa jek körip jürsem de, naq sol sətte Rauşanğa bir
türli işim jılıp sala berdi. Bota közderi jəudirep, toyğan qozıday mopmomakan ğana otırğan osı bir qızğa tuñğış ret uzaq köz toqtatıp,
eljirey karadım. Tap kazir onıñ şaşınan sipap, mañdayınan süygim
kep ketti. Biraq alqımğa kep qalğan sezimdi jaybaraqat buğıp jatqan
aqılğa jeñgizdim. Quanğanımdı da, rizalığımdı da bildirmeuge
tırıstım. Bar bolğanı:
— Kel onda, otırayıq stolğa, — deppin.
— Ekeuimiz ğana ma?
— Əytpegende şe?
— Qoy. uyat bolar. Şaqır, körşi jigitterdi.
Özimmen student kezden-aq jaqın bop jüretin bes-altı aspirant
keldi. Birde-biri Rauşandı körmegen eken. Biraq mağan bir qızdıñ
kelgiştep jürgenin, meniñ odan azar da bezer ekenimdi qulaqtarı şalıp
qalğan boluı kerek. Onı sözderinen bayqadım. Rauşan şay dayıñdamaq
bop, as üyge şığıp ketken sətte olar ala qaljıñ, aqtay külkige köşti.
Sosın bəri jabılıp, mağan dürse qoya berdi:
— Budan artıq perişteni qaydan tappaqsıñ?!
— Pay-pay, basqa qonğan baqıttı mañdayğa teuipti degen osı
da.
— Baqıttıñ da közi soqır! Ne tazğa jolığadı, ne aqılı azğa
jolığadı eken
ğoy.
— Qolıña özi kep qonğan qustan bılbırap jürip ayrılıp
qalsañ bar ğoy,
ömiriñ ökinişpen ötpey me?
— Sen endi munday qızdı töbeñmen jer qazsañ da taba
almaysıñ.
— «Öziñ süygendi emes, öziñdi süygendi al» degendi esitip pe
ediñ?
— Pisirgen tağamdarın aytsayşı, şirkin! Tañdaydı julıp
baradı ğoy.
Bəri de Rauşanğa tamsanıp, tañdaylarınıñ suın jutıp ketti.
Bölmede ekeumiz ğana qaldıq. Qonaqtar esikten şığısımen-aq Rauşan
qasıma kep otırdı. Bizder tağı da bir- eki ryumkadan işip saldıq. Işken
sayın erikti bilep, boydı alıp baradı.
Işkilik pe, Rauşannıñ ıqılası ma, dostardıñ jılı lebizi me,
mümkin bəri de şığar, əyteuir bayqaymın topsam bosap qaptı.
Dastarhan jinap, tompañ qağıp jürgen osı bir qızğa endi eljirey
qarap, iştey egilip otırmın «Özi, şınında da, auızğa ürip salğandayaq süykimdi eken ğoy. Osı künge deyin qalay bayqamağanmın, ə?» —
degen oy sap ete tüsti.
Aldına kip-kşikentay aljapqış baylap alıp, stoldıñ üstin tez-tez
sürtip jatqan Rauşandı ün-tünsiz bileginen ustap, özime qaray aqırın
ğana tarttım. Ol da qarsılasa qoyğan joq. Qayta naq osı sətti köpten
beri- aq zarığa kütken janday qasıma sılq etip otıra ketti. Basqalardı
mañayına jolatpay qoyğan asau elik meniñ qurığıma özi kep moynın
usınıp turğanday körindi. Nayzağayday jarq etip bir sekundta-aq öte
şığatın jalğan sezim be, jalınğanday jəuteñdep turğan qızğa degen
ayanış sezimi me, əlde mastıq kezde bas köteretin siqırlı soqır sezim
be, əyteuir onı tüñğış ret jan-tənimmen qapsıra quşaqtap, bauırıma
bastım. Sol-aq eken, ol əldekimnen köpten beri japa şegip, jəbir körip,
endi ğana janaşır adamına jolığıp, soğan muñın şağıp jatqan
janday özinen-özi öksip-öksip jılap jiberdi. Ol egilip jılağan sayın
kişireyip, quşağıma ottay basılıp, boyıma suday siñip jattı
Biz ekeuimiz sol küngi tañdı erli-zayıptı adamdar bop birge qarsı
aldıq.
Birte-birte alğaşqı künderdiñ işigdedegi aptaptay ıstığı da
basılayın dedi. Endi men beyne bir es-tüssiz mas küyinde auır qılmıs
jasap qoyıp, erteñine esin jinağanda
keşegi qılığınan bügin özi qısılğan kisidey janımdı qoyarğa jer
tappay qipaqtay berdim.
Bettiñ arın belge tüyip, öziñe barıp, ağımnan jarılmaq ta boldım,
Meyirkül.
Biraq ne betimmen baram? Ne aytam? «Aru jannıñ arın attağanım ras
edi, biraq endi öz basımdı araşalay almay jürmin, meni qutqara gör,
Meyirkül», — demekpin be?! Əlde
«Bəri jalğan, mına qız mağan jala jauıp jür, oğan senbe», — dep sağan
ötirik aytam ba? Joq! Bul qaqpanğa özim tüstim, demek, odan endi qalay da
özim qutılıp şığuım kerek dep tüydim.
Biraq men qanşa jan uşıra tırbañdasam da abaysızda tüsken
tordan qutılıp kete almadım. Qayta qutılmaq bop umsınğan sayın
qoymaljıñ layğa burınğıdan beter bata tüstim.
Söytip jürgende, Arman düniege keldi. Tuñğışımızdıñ quanışı
bizge köp nərseni umıttırıp jibergendey boldı. Rauşanğa birte-birte
köñilim jibip, ıqılasım artıp bara jatqanın sezdim. Bir qolımmen
tuñğışımdı köterip, ekinşisimen əyelimdi qoltıqtap, nərestehana
esiginen əke bop şığıp bara jatqanımda düniede menen baqıttı jan
joq siyäqtı edi.
Biraq budan üş jıl burın meniñ ayıqpas, auır dertke
şaldıqqanımdı bilgende Rauşan sağımday qubılıp, sabınday
buzılıp şığa keldi. Endi ol bayağı, budan on toğız jıl burınğı
aylalı, ayar Rauşanğa köbirek uqsaytın edi.
Bir-birimizdi eşqaşan da süymegenimizdi mügedek bop qalğan soñ
ğana bildik. Bizder sırt közge sır bermeu üşin ğana ğumır boyı ömir
sahnasında «ğaşıqtar» rölin oynap kelippiz. Sonı e sime alğanda
qağanağım qars ayrılıp kete jazdaydı.
Aqılbek bir sətke osınday oylarğa şomıp, qasında otırğan
Meyirkülge muñın şağıp jatqanday edi.
Ömirde adam aytsa nanğısız oqiğalar bola beredi eken ğoy. Aqılbek
jurtpen onşa aralaspay, oqşaulanıp qalğan eken. Ol endi özgeler
tügili, pəlen jıl bir şañıraqtıñ astında otandasıp kelgen öz əyelin
de jöndi bilmeytin bop şıqtı. Ondağan jıldar boyı ol közi bola
turıp, aynalasındağı ömirdi körmey, qulağı bolsa da eşkimdi estimey,
tili tursa da söylemey kelgen eken. Rauşan ne aytsa, ne estise, ne körse
tek sonımen ğana qanağattanıp kelipti.
Sonıñ bərin Aqılbek endi ğana, ayağına şırmau tüsken soñ
barıp tüsinip otır.
Aqılbek bügin auruhana töseginde jatır. Basına tüsken tauqımetke
birtindep köndigip kele jatqan siyäqtı. Əytse de, Rauşannıñ ayarlığın
esine alsa-aq aşu-ızadan aza boyı qaza bop ketedi
Bir sət Aqılbektiñ köz aldına ammofil-ara elestep ketti. Bul özi
aramdığına nayza boylamaytın, nağız ayar- ara. «Budan jədigöy, budan
tasbauır jəndik jer betinde joq şığar» dep oylaytın ol.
Aqılbek entimolog-ğalım. Demek, jəndikterdiñ, şıbınşirkeylerdiñ tirşiligin zertteydi. Özi keyde əzil- şının aralastırıp:
«Biz köktem kelse-aq tentek balalar siyäqtı köbelek quıp ketemiz», —
deytin. Ol jıl sayın arnayı ekspeditsiyänı basqarıp, jəndikteri mol
tau men tastı kezip jüretin. Sonday saparğa şıqqanda əlgi ayar-aranıñ
«şekten şıqqan» zulımdığın, jədigöyligip, meyirimsizdigin talay
tamaşalap, jağasın ustağan.
Əlgi ammofil-ara jumırtqadan jün qırıqqan qu. Sol qulıqsumdığımen özinen on ese küşti duşpanın qas qağımda aldap soğadı.
Munıñ küni-tüni soñına tüsip
izdeytini — kümis qoñız. İə, aylı tünde jalt-jult etip körinetin kədimgi
əsem qoñızğa
«ğaşıq» ol.
Jayşılıqta kümis qoñız jañağı ayar-aradan qorıqpaydı. Odan
ayılın da jimaydı. Öytkeni qoñızdıñ toğız qabat torqaday qalıñ
sauıtına əkki aranıñ qıldırıqtay nəzik inesi batpaydı da. Ara jüz ret
şaqsa da qoñız bılq etpeydi. Jədigöy ara öziniñ əlsizdigiñ,
dərmensizdigin, duşpanın qara küşpen jığa almasın iştey sezedi.
Sondıqtan ol köbine aylağa köşedi. Aylaker ara öz jemtigin şır
köbelek aynala uşıp, ızıñdap, quyqıljıtıp, bir ırğaqtağı ənge
basadı. «Önerpaz» aranıñ ənine qumar beyşara qoñız dereu muzıkağa
eltip, mas bop qaladı. Naq sol kezde kümis qoñızdıñ omırtqa tusındağı
ineniñ jasuınday jip-jiñişke sızat bir sekundqa özinen-özi aşılıp
ketedi eken. Anadan zulım tuılğan əkki arağa keregi de sol. Sol bir
sekundtıñ işinde ol öziniñ nayzaday ötkir piskek murtın añqau
qoñızdıñ arqa julınına kirip etkizip şanşıp ülgeredi. Quralaydı
közge atqan mergendey-aq ineniñ jasuınday tesikke nayzasın mült
jibermey, dəl şanşidı.
Ras, buğan kümis qoñız öle qoymaydı. Biraq tört ayağınan da birdey
ayrılıp, ömir boyı ornınan tırp etip qozğala almaytın bop qaladı.
«Qanıpezer» arağa keregi de sol. Izdeytini — keudesinde janı bar, biraq
özdiginen qaşıp kete almaytın «mügedek-qoñız». Eger mundayda əlgi
qoñız ölip qalsa, «mergen» ara oğan qaramaydı da. Öytkeni arağa keregi
özdiginen jüre almaytın, biraq keudesinde janı bar tiri qoñız. Nege
deysiz ğoy?
Munıñ da özindik sırı bar.
Əkki ara öziniñ «tiri tutqının» süyrelep, jer astındağı tas
qarañğı inine aparadı. Biraq onı özi jemeydi. Bul onıñ əli düniege
kelmegen, bolaşaq urpağına əzirlep jatqan azığı. Endi jañağı analıq
ara qarañğı inde, əlgi «tutqın» qoñızdıñ janında jatıp özi urıq
tastaydı. Ara urığın tögedi de, öz urpağınıñ ösip- jetiluin kütip
jatpay-aq sol minutta innen şığıp qaşıp ketedi. Ol öz balaların
ömirinde bir ret te körmeydi. Tipti özi urıq tökken mañayğa jolamay alıs
ölkelerge uşıp ketedi.
Al, aranıñ jaña tastağan urığı üş-tört aydan keyin ğana tirilip,
közin aşadı. Əlgi
«mügedek qoñız» soğan deyin, yağni üş-tört ay boyı tırp ete almay,
jəuteñ köz bop jata beredi. Ara urığı ösip, jetilgen soñ azıq izdep əure
bolmaydı. Olar qara qurımday qujınap, tap qastarında dayın jatqan
asqa — əli jan bere qoymağan tiri qoñızdı tarpa bas salıp, əş-püşke
keltirmey tügin qoymay jep qoyadı.
«Beyşaranı tiridey tutqındap, üş-tört ay azaptaudıñ özi qanday
qatıgezdik!» dep oylaytın sol kezde Aqılbek.
Qazir Aqılbek bağanadan beri birese o jağına, birese bul jağına
şığıp, özin aynalşıqtap, auzı tınım tappay, əldenelerdi aytıp,
kölgirsi külip jürgen əyelin əlgi ayar-arağa uqsattı.
Rauşan bügin nauqas küyeuine janı aşığansıp, qanşa ah-uh dese de
dausınan tittey de qayğınıñ nışanı sezilmeytin siyäqtı. Mundayğa sau
kezinde Aqılbek mən bere qoymaytın. Rauşannıñ ayarlığın jaña ğana
añğarğanday boldı. Tabanda işi muzdap, özinen-özi titirkenip ketti.
Aqılbek ayaqtan qalıp, meşel bolğalı özin osınday tiri
«tutqın» sanaytın. Jaqında ğana üyinde bolğan bir oqiğa
esine tüsti.
Bir küni tañerteñ Rauşan eş nərse bolmağanday-aq Aqılbek jatqan
bölmege jayrañ qağıp kirip keldi. Aqılbek ə degende öz közine özi
senbey, qas qağımday bir sətke oşarılıp qaldı. Küni keşe ğana azuı
altı qarıs bop, aşuğa bulığıp, oqtı közimen atıp jür edi. Bügin özinenözi müləyimsip, juas bola qaptı. Tipti özi şıbın janım
seniñjolıñda qurban dep, şlip tösek, jayılıp jastıq bolıp, ölipöşip bara jatqan siyäqtı körindi
Sol sətte Rauşan küyeuiniñ işine kirip, sırtına şıqtı. Bayız
tappay məymöñkeley söylep otır. Əñgimesi qoyulap baradı.
Biraq Aqılbek bul kezde əyeliniñ şın sözine de oñaylıqpen ilana
qoymaytın bop qalğan edi. Sondıqtan ol Rauşannıñ ne aytıp, ne
qoyğanın qulağına ilgen de joq.
Quddı dıbıssız kino körip otırğanday-aq Rauşannıñ betəlpetindegi san qilı özgeristerdi ğana qızıqtap, sonı tamaşalap
jatır.
Burın sau-salamat şağında Aqılbek, sirə, əyeliniñ jüristurısına, qas-qabağına, söyleu mənerine dauıs ırğağına köz toqtatıp
qaramağan eken. Sonıñ bərin bügin ğana körgendey-aq auzın aşqan
küyinde añqiıp qaptı
Bağanalı beri əyeliniñ jüzinen köz almay jatqan Aqılbek bir sət
Rauşannıñ negizgi əñgimege köşkenin közinen jazbay tanıdı. Ol öz
oyımen əure bop, əyeliniñ sözin tıñday alğan joq edi. Endi ğana qulaq
türdi
— Sen jatqalı abırjıp, esimiz şığıp ketti ğoy, — dedi Rauşan —
Mına üydiñ de berekesi qaştı. Tozıp baradı. Jöndeu kerek. Bul üydiñ
edenine boyau timegeli qaşan. Qabırğaları da qara küye bop ketti.
Jaqsılap aqtap tastasam dep edim.
«Aytar oyıñ bul emes» dep oyladı Aqılbek. Öytkeni Rauşan
ömirinde üydiñ qabırğasına da, edenine de qol tigizgen jan emes.
Eşqaşan mañdayı terlep, şarua istegen joq.
— Balalardan da habarsız qaldıq, — dep əñgimesin Rauşan uştay tüsti
— Bes-altı künge suranıp auılğa barıp kelsem degen oyım bar. Buğan
qalay qaraysıñ?
Aqılbek əyeliniñ bul sözine de ilanğan joq «Bauırıma kirip, işten
jaylamaq qoy» dep oyladı ol. Əytse de, endi kökeyindegisin qaşan
şığarar eken dep şıdamı tausılıp, tağatsızdana bastadı.
Tap qazir Rauşanğa küyeuiniñ ii jumsarğanday bop körindi. Endi
ol Aqılbekti maylı şiektey aynaldıra bastadı
— Aqılbek! Sen biraz kün, men üydi jöndep, auılğa barıp qaytqanşa
əlgi... Əlgi ne edi özi... Mügedekter üyinde jata türsañ qaytedi, ə? Keyin
özim barıp əkelem. Onda kütimiñ de jaqsı boladı. Jalgız jatıp,
zerikpeysiñ. Meniñ de köñilim alañ bolmaydı sağan...
Rauşan tağı da maltasın ezip, əldenelerdi tüsindirip jattı.
Biraq Aqılbek odan arğısın estigen joq. «Mügedekter üyi» degen
jalğız auız sözdi ğana bireu qulağına qayta-qayta sıbırlap, üzdiksiz
kaytalap jatqanday boldı.
Öz əyelin özi qapelimde tanımay qalğan adamday-aq ol Rauşannan
köz almay, tañırqay qaradı. Əytse de, Aqılbek əyeliniñ kökeyindegisin
birden uqtı. «Qanşa jaman bolsa da mundayğa barmaytın şığar» dep
oylauşı edi. «İə, bul eşteñeden tayınbaytın, qanıpezer eken ğoy»
dep tüydi Aqılbek. Rauşan qazir oğan: «Endi keregiñ joq, ket.
Mügedekter üyine bar. Men emin-erkin öz betimmen ömir sürgim keledi»,
— dep otır.
Bir sət Aqılbek aşuğa minip əyeline: «Seniñ qay şırağıña
köleñke boldım!» dep ayğaylap jibere jazdadı. Biraq ündemedi. Özinözi tejep qaldı.
Ötirik jılamsırap otırğan əyeline qabağınıñ astımen qarap
jatıp, tereñ oyğa şomdı. Qanşa jıl birge ömir sürsek, sonşa jıl birbirimizdi aldap kelgen ekenbiz ğoy dep oyladı Aqılbek. Sırt közge sır
bermeuge tırısıp, bir-birimizge jalğan sıylastıq jasap kelippiz-au.
Bir-birimizdiñ işimizdi aşatın kiltti on toğız jıl izdep taba almadıq
pa? Mümkin, ol kiltti müldem izdegen de joq şığarmız, ə? Nege sonşa
sabırlı boldım
eken? Nege sonşa köñil jıqpas ınjıq boldım eken? Eger kezinde birbirimizdi kinəlap, kerisip alıp turğanda işimizge munşa zapıran
jinalmas edi ğoy. Qazir sen jüregiñe on toğız jıl jinalğan kekti
menen bir-aq qaytarıp alğıñ kep tur ğoy. Sol üşin meni mügedekter
üyine quıp jatqan joqsıñ ba?!
Kezinde men seniñ jan şoşırlıq qatıgez minezderiñdi körsem de
kermegen, bilsem de bilmegen bop jüre berdim. Mümkin, sonım qate
bolğan şığar. Sen de men jönindegi öz oyıñdı, sirə, ağıñnan jarılıp
aytqan emessiñ. Biz əyteuir köñil jıqpau, betke kelmeu jağın qarastıra
berippiz ğoy.
Ras, bizder on toğız jıl boyı bir üyde turıp keldik. Bir qazannan as
iştik. Bir jastıqqa bas qoydıq. Biraq bizder bir-birimizge müldem jat
edik. Sonşa jıl birge turıp, bir mərte de ağımızdan jarılıp
sırlaspağan ekenbiz ğoy. Köñilden köñil su işpegen soñ onı otbası
deudiñ kerep ne?!
Birte-birte sırttay sıylastıqqa əbden etimiz köndigip ketti. Birbirimizdi jaqtırmay, iş mıltıqpen atısıp jatsaq ta amandasudı,
densaulıq surasudı, qoltıqtasıp köşede qıdırudı, keyde tipti
quşaqtasıp, süyisip körisudi umıtpadıq. Ərine, munıñ bərin ekeuimiz de
öz erkimizden tıs, əldekimniñ qatal buyrığın orındap jatqanday
özimizdi-özimiz zorlap istedik. Sonşama azapqa tüsip, ömir sahnasında
ötirik kölgirsip oynay bergenşe nege dereu ajırasıp ketpedik eken?
Suğa batıp, ajal qaterin sezgen sətte adamdar birin-biri jibermey, birbirine tas bop jabısıp qaladı da, ekeui tuñğiıqqa batıp ketedi eken dep
estuşi edim. Bizge onday ölim qateri töngen joq. Onda nege bir-birimizden
qatıp ustasıp qaldıq? Nege bir- birimizdi ayamay tuñğiıqqa qaray süyrey
berdik? Nege ömir boyı bir-birimizdi aldap keldik? Mümkin, bir-birimizge
jaqsı ömirdi qimağan şığarmız. Meniñ baqıttı bolıp ketuimnen sen
qorıqtıñ ba? Əlde seniñ öz baqıtıñdı tauıp aluıñnan men jasqandım
ba?
Ğumır boyı menimen baqtalas bop öttiñ ğoy, sen Rauşan.
Uzaq jıldar boyı iştey añdısa bergenşe nege aşıqtan-aşıq
aytısıp, tartısıp almadıq eken? Mınauıñ durıs emes dep nege aşıp
aytpadıñ mağan?! Onda zildey auır oylardan ekeuimiz de birdey qutılar
edik qoy.
Sen öziñde joq qasietterdi özgelerdiñ boyınan körgeniñde oğan
qızığıp emes, qızğanıp qaraysıñ. Adamnıñ jüreginen göri onıñ
qabiletin, talantın joğarı bağalaysıñ. Jürek-sezimdi esepke almaysıñ
Al, şındığında, aqıl-oyğa qozğau salıp, onı izgilik, adamgerşilik
arnasına bağıttap otıratın nərse — jürek qoy. Parasat pen sezim bir
arnağa quyılıp jatatın, anadan egiz tuılğan qubılıstar ğoy. Möldir
sezimnen ayrılıp, jalğız özi qalıp qoyğan sıñar talant qaşanda
adamğa qater tuğızadı emes pe? Aqıl-oyı jetkilikti, biraq tasbauır,
meyirimsiz jandar əlemde az ba? Adamdı mıñdap qırıp joyatın nebir
sumdıq qaru-jaraqtardıñ avtorların aqımaq dep kim ayta aladı?
Meniñşe, aqıl-oy qaşanda qañtardağı muzday salqın nərse. Onı
öziniñ sol taza küyinde jumsauğa bolmaydı. Tek izgi nietti jandarğa
tən nərse — ottay ıstıq adamgerşilik sezimimen suarılğanda ğana
aqıl-oy kieli küşke aynaladı
Sen meniñ bilimime qızığıp, ömir boyı sonı kündep keldiñ. Al,
şındığında, sen kündeytin nərse ol emes edi. Menen mıñ ese bilgiş,
million ese qabiletti jandar tolıp jatır ğoy. Köbirek eñbek etseñ —
men bilgendi sen öziñde igerip alar ediñ.
Biraq sen basqa birde-bir adamda joq, tek mende, menin boyımda ğana
bar eñ asıl nərseni bayqamadıñ. Mümkin. bayqağıñ kelmegen şığar.
Soğan qızıqsañ da, qızğansañ da arzır edi. Ol — meniñ jüregim
bolatın-dı. Munday jürek tek mende ğana bar. Joq Ol basqalardıñ
jüreginen artıq dep turğam joq. Mümkin, bərinen de naşar şığar. Gəp
onda
emes. San mıñdağan meyirimdi ıstık jürekterdiñ biri ğana bolar
meniki. Biraq ol basqalarğa uqsamay, özinşe soğadı ğoy. Sen onıñ
lüpiline, ırğağına, əuenine on toğız jıl işinde tım qurısa bir mərte
de qulaq türmediñ-au, sabaz Nazarğa ilmediñ. Köñil qoymadıñ.
Sondıqtan biz ekeuimiz ğumır boyı bir- birimizdi tüsinise almay öttik.
Iştey alısıp, arpalısıp kettik
Mümkin, oğan özim de kinəli şığarmın Seniñ işki jandünieñe
tereñirek boylauğa şamam jetpegen bolar. Qaşanda sen sırtqa sır
bermeuge tırısıp keldiñ ğoy. Bul seniñ ömirdegi bastı uranıñ edi. Sen
adamdarğa (tipt mağan da) tek jaqsı mineziñdi, jağımdı qılığıñdı,
utımdı oylarıñdı, ədemi kiimderiñdi ğana körsetip kaludı tırıstıñ
Aşı men tuşı, kün men tün, ıstıq pen suıq qaşanda bir-birimen
almasıp, aralasıp, kezektesip, sapırılısıp jatatının adamdar jaqsı
biledi. Sondıqtan olar ünemi külimsirep, kölgirsip, qaşan körseñ de bas
şulğıp ün-tünsiz, urıs-kerissiz ılği jaqsı bop jüretin jandarğa onşa
sene bermeydi «Ündemegennen üydey bəle şığadı» dep onday kisilerden
qauiptenip, saqtanıp jüredi. Onday jandarğa sır şaşpauğa tırısadı
ğoy. Sen qaşan da işki sırıñdı bügin qalu üşin, işki jandüniendi tiri
pendege körsetpeu üşin jılaytın jerde — küldiñ, al qarqıldap kületin
jerde — qabaq şıttıñ. Demek, sen öziñnen basqa, aynala töñiregiñdegi
jurttıñ bərin duşpan sanadıñ. Olarğa tittey de senbediñ. Söyleseñ de,
külseñ de, tipti jılasañ da şın jürekten emes, jurtqa duşpan közi
qılıp istediñ. Sondıqtan seniñ şın söziñe eşkim senbedi. Özgeler
tüili, tipti qasıñda jürgen men de ilanbaytın bop qaldım.
Rauşan! Şındap kelgende, meniñ senen bir ğana artıqşılığım barau deymin. Men adamdarğa senem. Külgenimdi de, jılağanımdı da
jasırğım kelmeydi olardan. Auzınan sözi tüsken, qolınan bözi tüsken
añğırt deytin şığar bireuler meni. Meyli dey bersin.
Tek qana «zımiyän», «ayar», «eki jüzdi» demese eken.
Nege ekenin qaydam, əyteuir özim bala minezdi añqau, sengiş
adamdardı unatam. Ayaq astınan bulqan-talqan bop aşulanıp, qasqağımda rayınan qaytatın zilsiz jandarğa quştarmın. Anasınıñ
arın ayaqqa basıp jatqanın körse de körmegen bop, aşuğa tizgin bermey,
«auır» minezdi, «ədepti» jigit bop körinuge tırısatın, sosın on
jıldan keyin astırtın kek aludıñ jolın izdeytin zımiyändardan
jiirkenem. Joq. Mağan degen renişin aytıp otır eken dep oylap qalma.
Qazir sağan da, Armanğa da ökpem joq. Qayta ulımnıñ aldında men
özimdi künəhər sanaymın. Sonıñ balalıq şağına köbirek qiyänat jasap
jiberdik pe dep qorqam. Keyde özimdi qılmıskerdey sezinem. Kisi
qolında tiri jetim bop östi ğoy ol. Arman qazir bizge:
«Öz üyimde eşkimnen qaymıqpay asır salıp oynaytın balalıq
şağımdı tauıp beriñder» dep talap qoysa qayter edim? Öz balasınıñ
eñ qımbat şağın — balalığın körmegen jandar baqıtsız ğoy dep
oylaymın. Biz tiri turıp, öziniñ jetim bop öskenin Arman umıta ma?
Ərine, umıtpaydı. Öytkeni ol bərin aqılğa salıp tüsinse de, bəribir
asau jürek mundayda parasatqa boy bermey, oyqastap ketedi emes pe?
Ğumırımda sağan tittey de jamandıq oylağan emespin, Rauşan.
Sen haqında ünemi jaqsı oylap, köñilimdi aqqa uyıtıp jatam. Al, eger
aşu üstinde artıq söz aytıp qoyğan bolsam keşirersiñ. Tösekte
jatqalı beri jüykem juqarıp, tauanım tarılıp ketti ğoy.
Sağan nege renjiin? Uızday jastıq şağıñdı, öz ömiriñniñ
jaynağan eñ ədemi, köktem kezin basqağa emes, mağan sıyladıñ ğoy.
Demek, meni azdı-köpti unattıñ. Ras, meniñ jüregimmen sanaspadıñ sen.
İə, sen asa sulu ediñ Meyirkülden de ədemi ediñ. Sen sonı bildiñ. Sen
soğan sendiñ. Biraq «Sulu sulu emes, süygen sulu» degendi eskermediñ.
Əlde munıñ bərin aq köñil, añğırt Meyirkülge eregisip istediñ be?
O basta sen meni Uyalşaq, momın şığar dep qatelestiñ. Köş
jüre tüzeler dep ümittendiñ. Biraq men tek juas qana emes, sonımen
birge süyegi jasıq, şala pisken ökpedey bolbırağan ınjıq ta bop
şıqtım ğoy. Əyteuir sen solay deytinsiñ. Meni öz jumısınan
basqanı bilmeytin de, körmeytin de, estimeytin de tar taban dep
oylaytınıñdı bayağıdı-aq sezgem
Meyli Solay-aq bolsın. Əytse de, men tündey tünergen küdiktiñ qulı
emespin.
Köñilim taza. Al, sen jurttıñ bərine küdikpen qarap keldiñ. Tipti öziñniñ
eñ jaqın, birge oqığan qurbı-qurdastarıña da senbediñ. Mağan da
ilanbadıñ. Men ketip qalatınday-aq izimdi añdumen boldıñ. Meni basqa
adamdarğa qospauğa tırıstıñ. Solarmen söylessem tabanda menen aynıp
qaladı dep qorıqtıñ. Men keñse men üydiñ arasındağı joldı ğana
bildim. Qalğan uaqıtta meni əli esi kire qoymağan jas balağa uqsatıp,
öziñ jetektep jürdiñ. Turasın aytsaq, sen öziñ qazıq qağıp, köleñkesine
buzau baylaytın qulardan ediñ ğoy. Əyteuir künine bir ret köşege
şığarıp, seruendetip qaytudı umıtqan emessiñ.
Onıña da rahmet. Biraq sen üyge tiri pendeni jolatpay qoydıñ emes pe?
Tipti meniñ əke- şeşem kelse de küreñ qabaqtanıp şığa keletinsiñ.
Əyteuir üyge qonaq kelse sen kirpidey jiırıla qalatınsıñ
Ata saqalım auzıma şıqqanşa eki adam esigime, tört adam törime
otırmaptı.
Adamı joq, elsiz aralda turatın jandarday-aq jöndep eşkimmen
barıs-kelis jasamappız ğoy. Sonşa jıl ekeuimiz ğana oñaşa jüre
berippiz-au.
Teginde, şıdamnıñ da belgili bir şegi bolsa kerek. Bir adam qanşa
qayğı, qanşa azap, qanşa beynet kötere aladı? Kim ölşep, kim eseptepti
deysiz sonı. Birak ər adamnıñ onday mümkindigi ər türli ekenine dau joq.
Məselen, meniñ tözimim tabanı kürektey on altı jılğa jetti. On altı
jıldan keyin insult bop quladım. Sodan beri tösekte jatıp üş jıl
ömir ötkizdim.
Men sonşa uaqıt seniñ qolında tiridey tutqın bop keldim ğoy.
Əytpegende şe! Aspirant kezimde de, kandidat bolğanımda da, tipti
bildey doktor atanğanımda da meni qiyä bastırmay, izimdi andumen
boldıñ. Sen meniñ ayaq- qolımdı ğana emes, oy-örisimdi de, qiyälarmanımdı da örmekşiniñ torınday közge şalınbas qıl arqanmen san
jıldar boyı mıqtap matay beripsiñ-au
Sen tipti eñ jaqın dostarıma da meni jolatpay qoydıñ ğoy.
Aynaldırğan bes-altı adamnan basqa eşkimmen qatıspay, tomağa-tuyıq
bop qaldıq emes pe? Nege?
Kezinde bul saualğa jauap tappay, ər oydıñ tübine bir tüsip,
aqılım alpıs jaqqa jügirip del-sal bolğan edim. Sonıñ bərin endi
tüsindim. Öytkeni sen öziñnen basqa tiri pendeni unatpaysıñ. Eşkimdi
jaqtırmaysıñ. Jurttıñ bərin öziñe dos emes, duşpan sanaysıñ.
Eşkimge senbeysiñ. Jurttıñ bəri öziñ tərizdi ömir sahnasındağı
«artist» dep bilesiñ. Tomağa-tuyıq ömirge quştarsıñ.
Jurtqa qanşa kölgirsip körşiniñ kelse de sen iştey tım tuyıqsıñ.
Al, tuyıq adam toğannan səl bolmasa asıp- tasıp keteyin dep turğan su
tərizdi qaşanda qaterli. Kez kelgen minutta bögenniñ bıt-şıtın
şığarıp, aynalasın aymanday etip jiberui ğajap emes. Demek, toğan
suındağı tınıştıq — aldamşı tınıştıq. Öytkeni onda sumen
sarqırap aqqan özenniñ qanşama arındı aşu-ızası tunşığıp, bulığıp
jatır deseñizşi.
Tau suınday arındı da, aybarlı aşuıñdı sen sonşa jıl qalay ğana
bögep keldiñ?
Əytse de, sol küni qalayşa ayaq astınan mört kettiñ? Sen meniñ tösekten
qaytıp turmasımdı, endi ğumır boyı tört tağandap qalatınımdı
bilgen minutta-aq jın buğan
baqsıday bülindiñ. Sol sətte sen pəlen jıl boyı jüziñe jamılıp
kelgen bet perdeñdi silkip aşıp tastap, mağan öziñniñ tabiği beyneñdi
körsettiñ.
Al, şınayı beyneñ adam şoşırlıqtay edi. Izalı közderiñ suıq
ızğar şaşıp, meni jündey tütkiñ kep tur eken. Jüziñnen tek aşu-ıza
ğana emes, qandı kegin qayırıp, əbden ayızı qanıp turğan adamnıñ
siqın körgendey boldım. «Öziñe de sol kerek», — dep meni iştey
tabalap, zildi kekesinmen küldiñ. Uzındağı öşiñdi, qısqadağı kegiñdi
menen alıp, arqa-basıñ keñip qalğanday körindiñ.
Sağan jasağan qılşıqtay qiyänatım joq edi ğoy, Rauşan. Nege
sonşa öşiktiñ mağan? Bul saualdıñ da jauabın keyinirek taptım.
Öytkeni sen eşqaşan da meni süygen joqsıñ. O basta süyem dep
meni ğana emes, öziñdi de qosa aldadıñ. Meni aldau sağan onşa qiın emes
edi. Keyde seniñ ıqılasıña qulap ta jürdim ğoy. Biraq sen öziñdi-öziñ
alday almadıñ. Ol qolıñnan kelmedi. Öytkeni adamnıñ tabiğatı
sonday. Eñ qiını — özgelerdi emes, öziñdi-öziñ ilandıru bolsa kerek.
Əytse de, biz nege basqalar siyäqtı özimiz bala ösirip, öz
urpağımızdıñ qızığın özimiz körmedik? Nege sen ana, men əke
bolmadım? Mümkin, sen kezinde üş balağa birdey ana bop bauırıña
basqanıñda, bügin mağan da munşa qatıgezdik jasamas pa ediñ? Ədette
analar meyirimdi boladı ğoy. Əyel ataulığa tən tausılmas bulaqtay
köl- kösir, süttey taza meyirim sezimin mümkin sol analarğa besikte
iñgələp jatqan nəzik səbiler sıylaytın şığar. Sen sol sıydan mahrum
boldıñ ğoy, Rauşan
Mümkin, munıñ bərine kezinde öz oyımdı aşıp aytpay, işime
bügip qalğan men kinəli şığarmın, Rauşan? Meni tap qazir durıs
tüsin. Men mügedekter üyinen qaşıp otırğanım joq. Oğan jan-jan
dep-aq barar edim. Kemtar bop qalğan jandar üşin onda barlıq jağday
jasalğanın jaqsı bilem. Ər adamdı alaqandarına salıp, jas
baladay məpelep otır
Ondağılar men siyäqtı erteli-keş sanamen sarğayıp, şañıraqqa
qarap, zerigip jatpaydı. Bir minut zeriguge de, torığuğa da murşası
kelmeydi. Ərkim özine unaytın ispen əure. Jumıssız, qarap jatqan jan
joq. Jumıstan bos kezinde olardı besik-arbağa otırğızıp alıp,
qalağan jağına qıdırtadı da jüredi. Özin kişigirim qalaşıq deuge
boladı. Ğajayıp sayabaq ta, səuletti klub ta, qazınası mol kitaphana da
bar
Biraq mügedekter üyine men ne dep baram? Öz üyim joq dep pe? Əlde
otbasım joq dep pe? Mümkin men ayaqtan ayrılğan soñ əyelime unamay
qaldım degenim jön şığar? Bul şındıq qoy. Biraq munday şındıqqa
kim senedi?! Demek, sau kezinde öziñ de əyeliñe ölerdey qiyänat jasap
kelgensiñ demey me? Əytpese əyeliñ nege bezedi deydi ğoy.
Balamızdıñ aldı er jetip, aqıl toqtatıp qaldı emes pe? Solar
nege seni kütpeydi dese ne betimdi aytam!? Işimizdi jarıp şıqqan şubar
jılan emes pe edi? Tasbauır deuge qalay ğana auzım barmaq? Əlde öz
kinəmdi özim moyındap, kezinde bala tərbieleudiñ azabınan
qaşqanımızdı, kökek siyäqtı öz jumırtqamızdı basqa qustıñ Uyasına
tastay sala aldı-artımızğa qaramay bezgenimizdi aytayın ba?
Mümkin, olar mağan bul saualdardıñ birde-birin qoymas. Biraq öz
üyim, öz otbasım turğan kezde bettiñ arın belge tüyip, dayın as, dayar
tösekke qalay ğana baram? Mümkin, ol orınğa üyi de, küyi de joq, menen
de muqtaj kərip jandar baruı kerek şığar.
Tipti onıñ bərin esepke almağannıñ özinde meniñ sol jaqta
jatqanımdı bilse, mına Arman ne oylaydı. Ol bərin tüsinedi ğoy. Nege
kettiñ dese oğan ne aytam? Mamañ quıp şıqtı deymin be? Erteñ
qartayıp, basıñ auırıp, baltırıñ sızdağan sətte seni de üyden süyrep
şığarıp tastamasına kim kepil? Seni qoyşı. Əbden bolarıñ bolıp,
boyauıñ siñdi
ğoy. Erteñ Arman otbasın qurmay ma? Sonda olar da bastarına is
tüskende biz tərizdi birin-biri tastap qaşatın bolsın dep otırsıñ
ba?
Bügin oylap qarasam, men ğumır boyı seniñ aytqanıñnan bir
şıqpay kelgen ekem. Biz otbasın qurğalı beri seniñ aytqanıñ ötip,
atqanıñ jetip turdı. Al, men öz pikirimdi auızğa aludan da mahrum bop
qalğan edim. Oylanıp, tolğanıp jatpay-aq sen ne deseñ de bas izey
beretinmin. Öytkeni sağan sol unaytın. Solay istesem ğana qulağım
tınış bolatın. Al, mağan keregi sol tınıştıq edi. Öytkeni men
jumıstan basqa, senen özge eş nərseni körmey, estimey, su soqır, tas
kereñ bop qalğañ edim.
Sanamnıñ sañılauı endi ğana aşılıp, kökirek közim köre bastağan
sekildi. Əlemge seniñ ğana köziñmen qarap, əbden jaman üyrenip qalğan
ekem. Əytse de, jarıq dünieni öz janarımmen qızıqtay bastadım.
Talay-talay jıldar boyı buyığıp qalğan, uylığıp qalğan oylarım
keş te bolsa oyanıp kele jatqan siyäqtı. Men bügin soğan quanam.
Köñilime sonı medeu tutam.
Men ğumır boyı seniñ aytqanıñdı istep keldim ğoy. Seniñ eñ soñğı
tilegiñdi de orındayın. Mügedekter üyine baruğa tas-tüyin bop iştey
bekindim Meniñ endigi ornım sonda. Ömir otı onda da jalındap tur. Oysezimim sönbey, tirşilikten, eñbekten qol üzip qalmay, mına jarıq
dünieniñ ğajayıp körinisterin tamaşalap jatsam boldı emes pe?!
Biraq azdap ökinem...
On toğız jıl boyı aq pen qaranı ajırata almay, sağan aldanıp,
toqıldaqtıñ təubesinde jürgenime ökinem. Balapandarımdı sarı
auız kezinen bauırıma baspay, jigerin jasıtıp alğanıma qınjılam.
Qattı mertigip, tösek tartıp jatıp qalğanıma qinalam.
Əytse de, basıma qiın-qıstau kün tuğanda seniñ teris qarap, şır
aynalıp ketkeniñe nesine qinalam?! Tek seni sonşa uaqıt bilmey,
aldanıp kelgenime ğana ökinem. Əytpese balasınan bezgen anadan ne
ümit, ne qayır! Men börikti tastap, böriden qutılğanıma quanam. Biraq
osınıñ bərin erterek añğarmağanıma barmağımdı tisteymin.
Ornı tolmas ökinşiten ne payda! Qayğıdan qan jutıp, tekke qarap
jatar kisiñ men emes. Bir kündik, bir sağattıq ğümırım qalsa da ömirge
öz ülesimdi qosıp qalam. Ğılımi eñbekterimdi jazam. Özim istegen
instituttıñ qolımnan keletin kez kelgen jumısınan bas tartpaymın.
Öz aspiranttarıma jetekşilik etudi de tastamaymın. Meyli. Meni
zeynetkerlikke şığara bersin. Men munıñ bərin eşbir aqısız, aylıq
suramay-aq osılayşa, tösekte jatıp tegin istep berem. Bul meniñ ğılım
üşin, jastar üşin, bolaşaq üşin qosqan ülesim bolsın.
Men qayğı-qasiretke emes, eñbek quanışına üyrengen adammın.
Uaqıt attı qudiretti küştiñ ərbir minutın esepke alıp, ər minut üşin
ar sotınıñ aldında jauap berip üyrengen janmın. Endi mağan ömirdiñ
ərbir sekundı burınğıdan jüz ese, mıñ ese qımbat.
Tağı qanşa minut, qanşa kün, qanşa jıl ömirim bar?
Bilmeymin. Bilgim de kelmeydi Əyteuir asıl qazınaday qımbat
uaqıtımnıñ bərin, bir minutın da özime alıp qalmay, tüp-tügel
adamdarğa arnarım haq. Qazir jürektegi ümit otın söndirmey, jağıp
turğan da, belimdi bügip, qabırğamdı sögip jibererdey auır nauqasımdı
azdı-kepti jeñildetken de, boyımdağı küş-quattı sarqıtpay, janıma
nər tamızıp, jiger quyıp jatqan da eñbekke degen quştarlıq qoy.
Men əli de eñbek etu qabiletime senem. El-jurtıma qajettigime
ilanam.
Adamdardıñ adamdığına şübəm joq. Demek, mügedek bop qaldım
dep sarı uayımga salınuğa, eñbekten qol üzip qaluğa meniñ
eşqanday haqım joq.
Basqa tüsken qiındıqpen bel şeşip, bilek türip ayqaspay,
atıspay, qoyan jürek qorqaqtarşa qan maydanda qaruın tastap, eki
qolın joğarı köterip, jauğa berile salatın opasız jan men emes.
Men jaralanıp, mertigip jatsam da Adam degen kieli esimge kir
juqtırmau üşin soñğı demim bitkenşe kürese berem. Bul meñiñ
tirşiliktegi soñğı sertim bolsın!
Əri meniñ ortan qolday üş balam bar ğoy. Solarğa ümit artam.
Tübinde olar meniñ halimdi jan jürekterimen tüsiner. Qasıma otırıp,
basımnan sipar. Əke dep betimnen süyer. Qoltığımnan demer. Mağan
qanat bolar. Sol sətte men özimniñ mügedek ekenimdi de umıtarmın. Men
endi sol şuğılalı sətti kütem. Tösekte jatıp, ömirge, eñbekke, meni
qamqorlıqqa alğan jandarğa aralasıp jürip kütem. Ömir şamı
söngenşe küte berem.
Ümitimdi üzbeymin men, ömirden!
Küres əli bitken joq. Men endi ömir üşin küresem. Burınğıdan on
ese, jüz ese eñbek etem. Qolımnan kelgenniñ bərin özime ömir sıylağan
adamdardan ayamaymın. Qolımnan əli de köp nərse kelerime şübəm joq.
Meniñ ömirge, özime degen senimim burınğı sau- salamat közdegiden jüz
ese köp siyäqtı.
Tağdırıma tağzım qılmay ötem. Tağdır eki ayağıma birdey mıqtap
şırmau salsa da, jan düniemdi qarañğı qapasqa qamay almaydı. Qazir-aq
jodigəy-tağdır jəmpeñdep ayağıma bas urıp jür. Men öz tağdırımnıñ
qojasımın!
Ayaqsız qalsam da sen tərizdi ayar jaydardan artıq ekenimdi, halqıma
kerek ekenimdi dəleldep ötem. Jaqsılıq üşin jamandıqpen küresem.
Meniñ körer künim, atar tañım əli alda.
Aqılbek bul sözderdiñ birde-birin əyeline aytqan joq. Sonşa
jıldar uqpağan nərsesin qazir de bəribir Rauşannıñ tüsine
qoymasın sezdi. Munıñ bəri auruhana töseginde sal bop jatqan
Aqılbektiñ oy-tolğanıstarı ğana edi.
Arman bas dərigerge kiruge kezek kütip otır. Keşe əkesi özine köñil
suray kelgen bir tanısınan «Arman bas dərigerge barıp jolıqsın», —
dep səlem aytıp jiberipti. Qanşa oylansa da nege büytip şaqırtqanına
aqılı jetpey əbden del-sal boldı. Bas dərigerde meniñ nem bar? Odan
göri özine, palatasına kirip barsam ba eken dep te oyladı. Biraq
auruhananıñ jüyke auruların emdeytin — nevrologiyä bölimşesine kiru
üşin dərigerdiñ arnayı ruqsat qağazı qajet ekendigi esine tüsip, bul
oyınan tez qayttı.
Ol burın-soñdı Armandı munda şaqırtqan emes. Soñğı üş
jıldıñ işinde əkesi osı auruhanağa birneşe ret tüsip şıqtı. Arman
munda üş ret qana keldi. Ol kezde əli əkesi men şeşesiniñ arası jaqsı
siyäqtı edi.
Əyteuir Armanğa solay körinetin. Mamasına erip eki ret kelgen.
Tek bir mərte ğana öz betimen kelgeni bar. Onda əkesi es-tüssiz,
birdemelerdi sandıraqtap jatır edi.
Armandı tanımadı. Sodan keyin auruhanağa bas suğıp otırğanı osı.
Keñ de, jarıq qabıldau bölmesi. Bas dərigerdiñ kabinetine kire
beriske koyılğan kreslolarda bes-altı adam üyme-jüyme bop, özara
şüyirkelesip qaptı. Bəri kezek kütip otırsa kerek.
Birin-biri burınnan jaqsı biletin adamdar siyäqtı. Özderi birin-biri
qağıtıp, qaljıñ, külkige qarıq bop otır. Olar özderinen keyin kelip,
bölmeniñ bir şetinde oñaşa turğan orındıqqa barıp otıra ketken bala
jigitke nazar da audarğan joq. Beytanıs kisilermen Armannıñ da isi
bolmay, öz oyımen əure edi.
Aynaday jaltırağan parket-edendi ökşesi biik tufliimen taq-tuq
etkizip, bir jas qız kirip keldi. Üstinde aqşa qarday appaq halat. Möpmöldir qaraqat közderimen lezde- aq otırğandarındı bir süzip şıqtı
da:
— Keşirersizder, joldastar. Bas dərigerdi ayaq astınan konsiliumğa
şaqırtıp əketti. Ol kisi bir sağattan keyin ğana bosaytının eskertip,
sizderden keşirim suranadı,
— dedi. Əlgi qız sonı ayttı da, jalt burılıp qayta şığıp ketti.
Biraq qabıldau bölmesindegi əlgi kisilerdiñ birde-biri tırp etken
joq. Eş nərse estimegendey-aq ornı ornında jaybaraqat otıra
berdi. Əñgimeleri de birte-birte qoyulanıp bara jatsa kerek. Birbirine kezek beriser emes.
Arman bir sağat boyı mına bölmede sarılıp otıra bergenşe, taza
auağa şığıp, seyilip qaytpaq boldı. Ornınan turmaq bop səl ıñğaylana
berdi de, kresloğa sılq etip qayta otıra ketti. Mına kisiler sol sətte
Armannıñ əkesiniñ atın atağanday bop estildi. Mümkin, əkemmen attas
basqa bireudi aytıp otırğan şığar dep te oyladı ol. Əytse de, ol eñdi
eriksiz əñgimege qulaq türdi. Joq. Basqa emes, əñgime öz əkesi turalı eken.
Öytkeni əkesin aytqan sayın əlgiler şeşesiniñ esimin qosa-qabat aytadı.
Bulardıñ bağanalı bergi əñgimeleri öz əkesi haqında ekendigine endi
Armannıñ inedey de küdigi qalmadı.
Mına əñgimeni tıñdağan sayın Arman öziniñ əkesi meñ anası
haqındağı burın özine jumbaq bop jürgen köp sırlarğa qanığa
tüskendey edi. Bular əkesiniñ dostarı ekeni beseneden belgili bop tur.
Əytpese onıñ ömirin egjey-tegjeyli qaydan biledi? Əkesiniñ kezinde
qalay oqığanın, qalay eñbek etkenin, qalay üylengenin, qanşa balası
barın, tipti mına ayıqpas dertke qalay şaldıqqanın büge-şigesine deyin
təptiştep aytıp otır.
Arman mınalardıñ əñgimesin tıñday otırıp, bir nərsege qayran
qaldı. Bul onıñ ömirinde oyına kirip- şıqpağan sözder edi. Ə degende ol
eseñgirep, ne bop jatqanın onşa tüsine almay, apalaqtap qaldı. Öytkeni
mınalardıñ bəri küni burın kelisip alğanday-aq Armannıñ əkesin jerkökke sıyğızbay maqtap, al şeşesin ölerdey dattap söyleydi.
Birde-biri şeşesi haqında nobayı tüzu söz aytar emes.
Arman tekke qarap otırıp-aq öz boyın aşu-ıza kernep bara
jatqanın sezdi. Qarğıp turıp: «Ötirikti soqpañdar, meniñ anam onday
adam emes!» — dep ayğaylap jibergisi keldi. Əytse de, özin-özi ustadı.
Əliptiñ artın baqtı. Biraq əkesindey mına egde kisilerdiñ aq söylep,
ədilin aytıp otırğañdarına Armannıñ birte-birte közi jete bastadı.
Bular bet aldı emes, ərbir sözin salmaqtap, elep, ekşep, dəleldep
söylep otır edi. Demek, bizdiñ otbasın jaqsı biletin adamdar dep tüydi
iştey Arman. Jañağı jaqsı- jaman sözdiñ bərin duşpandıqpen emes,
qayta sol otbasına jan aşırlıqpen tilge tiek etkenderin añğaru qiın
emes edi.
Əsirese, əkesi auruğa şaldıqqannan keyingi köp nərseler Armanğa
tüsiniksiz bolatın-dı. Mına beytanıs jandar sol qupiyälardıñ
astarın aşıp körsetkendey boldı. Arman ğumır boyı tüsinbey, özin
san mərte del-sal qılğan qiın jumbaqtardıñ şeşimin oyda joqta
egjey- tegjeyli tüsinip aldı.
Arman qazir qarın şaşı alınbağañ, sarı auız bala emes. Bərin
tüsinedi. Biıl meditsina institutınıñ birinşi kursın bitiredi.
Bir sət ol bağanadan beri özin eleñ qılmay, əñgimelerin kösiltip
otırğan kisilerge köz toqtatıp qaray bastadı. Esik jaqtağı şoqşa
saqaldı, taramıstau kelgen, şaştarı quday appaq kisi közine jılı
uşıradı. Bir jerde körgen siyäqtı. Sonıñ qasındağı döñgelenip
qalğan, tapaltaq boylı, jaltır bas adam da tanıs tərizdi. Biraq qaydan
körgenin esine tüsire almay-aq qoydı. Ne özi oqitın instituttan, yaki
əkesiniñ albomındağı suretterden körgeni anıq. Əyteuir bul ekeuiniñ
de ülken ğalım ekeni, əkesiniñ dostarı ekeni şübəsiz edi. Basqaların
burın-soñdı körgen emes.
Esikke tayau otırğan jañağı aq şaştı, arıq kisiniñ üninde
ökiniş barın añğaru qiın emes edi.
Aqılbek bauırın jarıp şıqqan balaların bir köruge zar bolıp
jatır Özi o basta-aq balajandı edi. Biraq əyeli balaların jolatpay,
mısın qurtıp keldi ğoy. Ülken ulı osı qalada deydi, — dep ol söz
jalğay tüsti. — Bizdiñ institutta eken. Ötken jolı kelgenimde Aqılbek
köz qırıñdı sala jür dep tapsırıp edi. Əli onı körgem joq. Büginerteñ kafedrağa şaqırtıp alıp söylespekpin özimen.
Arman əñgime özi turalı bop jatqanına qısılğanday edi. Biraq meni
tanımaydı ğoy dep özin-özi jubattı. — Al, qalğan eki balası auılda
eken, — dedi əlgi adam, Aqılbektiñ inileriniñ qolında. Solardıñ bərin
jinap əkep, Aqılbektiñ közine bir körsetu kerek edi. Jaltañ köz bop
jatqanda demeu ğoy.
— Qazir Rauşan qayda? — dedi qasındağı semiz kisi demige söylep.
Şaşı tügili, qastarı da appaq quday bop ketken jañağı şal
köripkeli bar adamday bərin bilip otır:
— Ol kurortqa ketken. Emdelem dep jürgen. Aqılbektiñ krizisi ötkenşe
küt dep qanşa jalbarınsaq ta qaramadı.
— Rauşan burın Aqılbekti sandıqqa salıp saqtağanday-aq tıqpıştap,
bizge jolatpay jüruşi edi. Endi küyeuiniñ basına bult aynalğanda
jurttan burın Rauşannıñ özi qaşıp ketipti ğoy, — dep sözge
bağanadan beri ündemey otırğan aq quba kelgen, keñ mañdaylı,
közildirikti egde əyel aralastı.
— Aqılbekti ajaldan alıp qalğan Meyirkül ğoy, — dep közildirikti əyel
sözin juqalap jona tüsti. — Bərimizden sol mıqtı bop şıqtı. Keşe
Aqılbektiñ janı ineniñ uşına ilinip, ölim auzında jatqanda
qaysımız qasında boldıq? Meyirkül bir ay boyı küni-tüni qasında
küzetip otırdı, bereke tapqır. Aqılbek üş jıldan beri tösekke
baylanıp, meşel bop jatır. Sonıñ körpe-tösegin, kiim- keşegin küñde
kim juıp tazalap otır? Rauşan ba? Joq. Meyirkül! Aqılbektiñ əzir de
oyğa medet tutıp, köñil jubatarı
— Meyirkül. Sol bayğusqa üş jıldan beri bir tınım joq. Al, bizder
oqta-tekte barıp, bir körinip ketkenge ülken is tındırğanday bolıp
keude qağamız
— Meyirkülge üylenseñ qor bolmaysıñ dep men oğan budan şirek ğasır
burın aytqam. Biraq aytqanımdı istemedi. Qazir de men Aqılbekke:
«Meyirkülge üylen degeli keldim», — dedi qauğa saqaldı semiz kisi
qabağın tüksitip. Buğan otırğandardıñ bəri du küldi.
— Keñesəi səl keşteu emes pe? — dep qasındağı bireu onı qağıtıp
qaldı.
— Joq! Dəl uaqıtında aytıp turmın, — dedi əlgi adam özi tittey de
külmey. Tek jañağı közildirikti kekse əyel ğana sabırlı qalpın
buzbay söyledi.
— «Mısıqqa — oyın, tışqanğa — ölim» degen osı şığar. Ol
bayğustıñ qazir bir ayağı jerde, bir ayağı körde jatır. Sender qaydağı
bir qarañ qalğan ösekti tiriltip, məz-meyram bolasıñdar.
— Qaydağı ösek?! Ösek emes, Aqılbek bir kezde Meyirkülge ölerdey
ğaşıq edi, — dep əlgi kisi jeñistik bermey qoydı. — Senbeseñder,
qazir körgende Aqılbektiñ özinen surañdarşı. Eger Rauşan
kilikpegende...
Jañağı kisi sözin aqırına deyin aytıp ülgermedi. Naq sol sətte esik
aşılıp, qabıldau bölmesine bireu kirip keldi. Daudırap əñgime soğıp
otırğandardıñ bəri quddı ürikken qoyday dürligip orındarınan turıp
ketti. Bəri əlgi adam kelgen jaqqa burıldı. Arqa jaqta otırğan Armanğa
endi eşkim körinbey qaldı. Ol da lıp etip otırğan ornınan turdı.
Bildey-bildey kisilerdiñ özi japa-tarmağay turıp ketkenderine
qarap, Arman bas dəriger kep qalğan şığar dep oylap edi. Söytse
basqa bireu eken. Ə degende, Arman öz
közine özi senbey, kirpikterin jıpılıqtata berdi. Öytkeni mına kileñ
ığay men sığaydıñ tik turıp qoşemet körsetip jatqan adamı özi künde
köretin feldşer əyel — Meyirkül edi.
Meyirkül mına adamdardıñ kimge kelgenin aytqızbay- aq bilip
turğan sekildi. Soğan qarap bular əkesine künde kep jürgen adamdar
ekenin sezdi Arman. Bəri Meyirkül ne aytar eken degendey sodan köz
almay telmirip tur. Demek, osı kisi əkeme kütim jasap, qarap otır eken
dep tüydi iştey Arman.
— Keşe ğana jaqsı edi, — dep bastadı sözin Meyirkül. — Tipti
auruhanadan şığaru jöninde əñgime ete bastağan edik. Bügin tünde
auruı qayta qısıp, əlsiretip tastadı. Qazir ğana Aqılbekke konsilium
jasaldı. Miına ekinşi ret qan ketken dep taptı. Jağdayı öte auır.
Kez kelgen minutta üzilip ketui ğajap emes. Bul aytqanım
professordıñ pikiri. Tüsinip turğan şığarsızdar. Əyteuir bügin- erteñ
habarsız bolmañızdar
— Aurudıñ beti beri qarağanşa biz, birimizden keyin birimiz almasıp, künitüni Aqılbektiñ qasında bolamız. Oğan ne qajet bolsa da bizge
qısılmay ayta ber. Ol bərimizge de ortaq adam ğoy.
Sol sətte Meyirküldiñ közi jurttıñ art jağında turğan Armanğa
tüsti. Meyirkül kökten izdegenin jerden tapqanday-aq quanıp ketkendey
boldı. Mümkin, Armanğa solay köringen şığar. Ol jurtpen asığısüsigis qoştastı da, Armandı oñaşa jerge şaqırıp aldı.
— Sen qorıqpa. Biraq bilgeniñdurıs. Əkeñniñ jağdayı auır. Qazir estüssiz jatır. Bas dərigerdiñ özi de sol palatada otır. Özine-özi kelip,
esin jiğan sayın senderdi
— öziñdi, Ləzzat pen Murattı suraydı. Körgisi keledi. Bul onıñ eñ soñğı
ötinşi boluı da ğajap emes. Men əkeñe «Balalardı aldıram auıldan»,
— dep uəde berip qoydım. Ne isteymiz, Arman? Seni bas dəriger arqılı
şaqırtqan men edim.
Armannıñ tabanda tula boyı türinigin, arqası muzdap sala berdi.
«Əkem ölip qaluı mümkin-au» degen pikir üş uyıqtasa oyına kelgen
emes edi. Jamandıqqa əli de köñili senbeytin siyäqtı. Munıñ bəri jay
qıñqıl-sıñqıl tərizdi körinetin oğan. Bügin-erteñ əkesi men şeşesi
tatulasıp, tirşiliktiñ bəri öz ornına keletindey bop turatın-dı. Sol
kündi iştey asığa kütip jüretin ol.
Jan şoşırlıq bir tıqırdıñ taqap qalğanın Arman tap qazir ğana
şındap sezgendey boldı. Sol-aq eken, köñili muzdap, közderi
qarauıtıp, bir beyuaq tılsım ürey töbesinen tönip kele jatqanday bop
ketti Arman ömirinde büytip üreylengen emes. Ne isteu kerek? Jaqın
adam osındayda kerek eken-au degen oy da sap ete qaldı. Əkesi estüssiz, talıqsıp jatır. Al, şeşesi alısta, kurortqa ketken. Kimmen
aqıldasadı?
Ömirinde tuñğış ret tuğan şeşesiniñ qılığına iştey zığırdanı
qaynap, qıjını keldi. Anası turalı jaña ğana aytılğan aşı sözder
qayta esine tüsti. «Balalarınan bezip jürse, küyeui auırğanda qasında
bolmasa...» Böten bireuler əkem üşin küyip-pisip, bəyek bop jür ğoy.
Arman özi tanımasa da jaña əkesiniñ halin biluge kelip, endi
«kezektesip küzetemiz» dep turğan adamdardıñ bərine iştey qattı riza
edi. Əkemniñ qanday jaqsı dostarı bar dep oyladı ol. Demek, əkemniñ
özi de jaman adam emes. Özi naşar kiside sonday dostarı bola ma?
Qazir Armanğa eñ jaqın adam Meyirkül edi. Munı öziniñ balalıq
jüregimen birden
uqtı.
Eñ qiın sətterde əkesiniñ qasında bolmağanına, onı küni büginge
deyin durıs tüsinbey, əkesinen qaşqaqtap jürgenine iştey qattı
nalıdı. Özin-özi tabanda tütip jep qoyğısı keldi. Eger əkesi osıdan
tiri qalsa, ğumır boyı qasında bolıp, aytqanınan şıqpas edim dep
iştey ant suın işip jatqanday boldı.
Arman ana quşağın, əke meyirimin körmey östi. Əytse de, közderi
meyirim uşqının şaşıp, adamdı janarımen aymalap turğan osı jılı
jüzdi əyeldiñ qasında Arman özin- özi ana quşağındağı səbidey sezindi.
Tönip kele jatqan tajalday üreyden onı tek osı əyel ğana araşalap
alıp qalatınday bop turdı. Arman qazir Meyirküldi «mama» dep
quşaqtap süyüge əzir edi. Munıñ bəri oyda joqta, əri sonşalıqtı tez
bolğanına bala da, ana da qayran qalıp turğan siyäqtı. Mümkin, ajal
qateri bərin de tezdetip jibergen şığar. Qauip-qaterde, jauıp turğan oq
astında adamdar birin-biri qas qağımda-aq tüsinedi ğoy. Jayşılıq kezde
munday isterge jıldar da jetpeytin şığar.
Arman ün-tünsiz Meyirkülge qaradı. Bala jigittiñ közderi «Men ne
isteuim kerek, ne aytsañız da eki etpeymin» degendi uqtırğısı
kelgendey-aq jəudirep tur edi
Balanıñ oyın Meyirkül jazbay tanıdı. Qolındağı kişkentay
sömkesin aştı da, Armanğa aqşa usındı
— Mine, jolıña qajet boladı. Eki künge sabağıñnan suran da, auılğa
tart. Bügin jürip ket. Bar da Ləzzat pen Murattı alıp qayt. Bul
əkeñniñ tilegi. Ağaña solay ayt. Balalardı tura bizdiñ üyge əkele ber.
Men sender kelgenşe bir bölmeni jöndep, ıñğaylap qoyam. Bizdiñ üydi
bilesiñ ğoy?
— Bilem
Armannıñ ol üyde bir-eki ret bolğanı bar. Bir jolı əkesiniñ
kiimderi üyşip juılmay ketti. Odan jaman iis şığadı dep şeşesi bir
quşaq kirdi sarayğa şığarıp tastağan edi. Sonı osı əyel juam dep öz
üyine əketken. Arman erteñine əkesiniñ kiimderin əkeluge barğan bolatın.
Sol jolı Meyirkül qoyarda-qoymay Armannıñ üstindegi kiimderin de
sıpırıp alıp, tabanda juıp-şayıp, keptirip, ütiktep bergen. Qazir
Arman mına əyeldiñ sol bir jaqsılığın, sondağı ıstıq ıqılasın
esine alıp tur edi
Birin-biri jaña ğana tauıp, birin-biri endi ğana tüsingen eki adam
auruhana qaqpasınıñ aldında qoştasıp jattı. Biri — ana, ekinşisi —
bala bolğısı kelip, bir- birine iştey iip, eljirep turğandarın
jüzderinen añğaru qiın emes edi
Arman sol küni poezğa otırıp, alıstağı aulına
jürip ketti
«Adam köñili tasısa — köldey, basılıp qalsa — şöldey eken-au»
dep oyladı.
Aqılbek Keşe ğana oğan keñ dünie tarılıp ketkendey körinip, jigeri
qum bop jatır edi. Al, bügin ğumırında, sirə, təşpiş körmegen jandayaq köñili tasıp, mereyi asıp, janarı jaynap şığa keldi
Budan üş kün burın ol özine-özi kelip közin aştı. Sol öz
palatasında jatır eken Qasında Meyirkül otır.
— Ləzattı körgiñ kele me? — dedi Meyirkül külimsirep
— İə... Ol qayda? — Aqılbek elerip, ekilenip ketti. Əytse de
Meyirkül jauaptıñ ornına tağı da saual berdi
— Murattı körgiñ kele me?
— Aytsayşı, olar qayda?..
— Osında.
Bügin tañerteñ Meyirkül, şınında da, Aqılbektiñ üş balasın
palatağa ertip keldi. Solardı körgen boyda-aq Aqılbek öziniñ nauqas
ekenin birjola umıtıp ketkendey boldı.
Kökten tüsken quanışqa senerin de, senbesin de bilmey turğan adamşa
sasqalaqtap, üş balasın alma-kezek aymalap, iiskeley berdi.
Əsirese, Ləzzat pen Murattı qattı sağınıp qalıptı. Bulardı
soñğı ret budan tört jılday burın, jurt qatarlı jer basıp jürgen
kezinde, aulına barıp körgen edi. Onda Ləzzat bes jasta, Murat jetide
bolatın-dı. Ekeui de sorayıp ösip qaptı.
Ləzzat tap-tuynaqtay kiinipti. Kiimderi ütiktelgen. Şaşın qos
burım etip örip töbesine aq bantik baylaptı. Murattıñ üstinde de su
jaña kostyum. Özine jarasıp-aq tur.
Munıñ bəri Meyirküldiñ isi ekenin Aqılbek körgen boyda-aq
tüsindi. Biraq balalardıñ közinşe Meyirkülge ündegen joq. Tağı bir
bayqağanı — üş balası da Meyirkülge az künde-aq bauır basıp, üyir
bop qaptı. Əsirese, Ləzzatı Meyirkülden bir eli ayrılar emes.
Palatadan şığıp ketkenşe Meyirküldiñ moynına asıldı da otırdı.
Büğan Meyirkül de məz-meyram bop, jüzderi nurlanıp, jasarıp ketken
siyäqtı. Qazir ol qırıq beste emes, otızğa jaña şıqqan jas jauqızın
sarımsaqtay, körkine köz toyatın ədemi kelinşek edi.
Balalar da biraz uaqıt üyirinen adasıp qalıp, anasın endi ğana
tapqan qulındarday oynaqşıp, Meyirküldi aynalşıqtay beredi. Bügin
balalarınıñ baqıttı jüzin körgende Aqılbektiñ köñili jay tapqanday
boldı
Auruhanağa tüskeli beri Aqılbek bügin özin tüñğış ret köñildi
sezindi. Bir sətke quanışı qoynına sıymay ketkendey boldı. Aq şelegi
tüskendey aqtarıla söylep,oyındağısınıñ bərin qasında jatqan
nauqas kisige aytqısı kep turdı. Biraq tis jarğan joq. Öytkeni onı
bügin dauıldı küngi teñiz betindey tulağan oy tolqındarı eseñgiretip
tastağan edi.
Bügin oğan qızmettes bolğan dostarı da keldi. Aqılbek bir sətke
özin institutta burınğısınşa qızmet istep jürgen adamday sezindi.
Ol öziniñ ğılımi jumısqa qatısatının esitip bilgende töbesi kökke
tigendey boldı. Özi istep kelgen instituttıñ ğılımi-zertteu
jumıstarınıñ josparına onıñ da zerttep jürgen problemaları
engizilipti. Densaulığına baylanıstı Aqılbektiñ üyde jumıs isteuine
ğılımi keñes ruhsat etipti. Budan birneşe jıl burın özi bastağan
zertteu jumıstarın özi aqırına deyin istep şığatının oylağan sətte
onıñ boyın şabıt kernep ketkendey boldı.
Aqılbek bügin şeksiz
baqıttı edi.
Tamızdıñ tamıljıgan ıstıq künderiniñ birinde qala şetindegi
alasa jer üydiñ qasına bir jeñil maşina kep kilt toqtadı. Tura sol
sətti kütip turğanday-aq qalıñ alma baqtıñ işindegi üyden bir jas əyel
şıqtı. Maşinadan aldımen jap-jas jigit tüsti.
Sosın əlgi əyel ekeui maşinada otırğan egde kisini eki jağınan qapsıra
quşaqtap köterip, eskekti qayıq sekildi qolmen tartqılap jürgizetin
mügedekter arbasına abaylap qana aparıp otırğızdı.
Bül küni Arman əkesin auruhanadan şığarıp, Meyirküldiñ üyine
əkelgen edi. Alma baqtıñ işine kirgende-aq Aqılbektiñ tınısı keñip
sala berdi. Munday şildede qala işindegi köp qabattı üyler tım ıstıq,
qapırıq boladı. Jurttıñ köbi qala şetindegi sayajayğa şığıp ketedi.
Mına üy sonday bir janğa saya qoñır salqın baq işinde tur eken.
Maşinadan tüsken boyda-aq osı alasa ğana üy Aqılbektiñ közine
ottay ıstıq bop körindi. Əytpegende şe! Aqılbek osında bir jılday
turğan. Ol kezde mına zəulim terekter de, köleñkesi qoyu alma ağaştarı
da endi ğana qondırılğan qıldırıqtay şıbıqtar edi.
Qazir munıñ bəri onıñ köñilin ayaq-astınan uyqı- tuyqı etip
jiberdi. Mına alasa üydiñ özi ol kezde Aqılbekke zəulim ğimarat bop
körinetin-di. Onda Meyirküldiñ əkesi de, şeşesi de tiri edi.
Baq işinde oynap jürgen Ləzzat pen Murat ta əkesiniñ aldınan
jügirip şıqtı.
Körşileri de Aqılbektiñ köñilin surauğa birtindep kele bastadı.
Meyirküldiñ ögey şeşesi marqum bolğalı beri qañırap bos turğan
osı üş bölmeli üyge bügin qayta jan bitkendey boldı.
Jürt ayağı sayabırlağan sətte Meyirkül kelip:
— Mine, Aqılbek, bügin öz bölmeñe keldiñ, — dedi külimsirep.
Meyirküldiñ qaljıñdap aytqan osı bir auız sözi Aqılbektiñ qiyäl
jetpes alısta qalıp qoyğan balausa ömirin közine elestetip
jibergendey boldı.
«İə, budan jiırma bes jıl burın osı bölme şınında da meniki
edi» dep oyladı Aqılbek. Meyirkül! Meniñ jastıq şağım, baqıttı
künderim, ıstıq sezimderim osı üyde, naq osı bölmede qalıp qoyğanday
körinedi mağan. «Öz bölmeñe keldiñ», — degen bir auız söziñ janımdı
küyzeltip, oyımdı oysıratıp jiberdi ğoy. Men öz bölmemnen nege kettim
sonda? Nege osında birjola qalıp qoymadım? Nege? Bul saualdarğa
bügin kim jauap berui tiis?
Meyirkül! Tağdır bizdi tağı da tabıstırıp otır. Keşe Arman
auruhanağa kelip:
«Papa! Endi bərimiz bir jerde bolayıq», — degende balamdı quşaqtap
süydim. Közimnen qalay jas ırşıp ketkenin bilmeymin. Arman meniñ
köñilimdegi, seniñ jüregiñdegi oy- tolğanıstarın aytqızbay-aq tüsingen
eken. Balam bərin de jan-jüregimen uğıptı.
Mümkin, tağdır degenimiz əke men balanıñ osılayşa birin-biri tilsiz
tüsinui şığar. Baqıt degenimiz osı bolar.
Bizder bir qalada tursaq ta sağan qaytıp oralu üşin mağan jiırma
bes jıl uaqıt qajet bolıptı ğoy.
Ras, bügin de men munda öz ayağımmen kelgem joq. Eger osınday
auır dertke şaldığıp, meşel bop qalmağanımda... Onda ğumır boyı
kezdespey-aq keter me edik? Mümkin, bul dert mağan joğarıdan kelgen
zaual emes, basıma qonğan baqıt qusı şığar.
«Tım qurısa endi qalğan azğantay ömiriñdi öksitpey, öle-ölgenşe
öziñ qalağan Meyirküldiñ Qasında bol» degeni me eken? Əyteuir meni
bügin kündey şuğılalı Meyirküldiñ pəterine əkelgenderiñe
rizamın. Ərine, keşigip keldim ğoy, sağan. Onı oylasam özegim
örtenip kete jazdaydı. Biraq ötken iske ökingennen ne payda?
Quddı küni keşe bolğanday-aq bəri de əli künge sol qaz-qalpında
köz aldımda tur, Meyirkül. Men oqu izdep alğaş qalağa kelgenimde de
sender osı üyde turuşı ediñder.
Birinşi kursta mağan universitet jataqhanasınan orın timey
qaldı. Sonda pəter izdegenimiz esimde. Bizder üş student edik. Bir
apta boyı qala kezip, aqırı osı üydi taptıq. Bizder naq osı
bölmede bir jılday turdıq qoy.
Arağa şirek ğasır uaqıt salıp, aqırı osı üyge oralam dep kim
oylaptı. Tepse temir üzetin kezimde ketip, mügedek bop oraldım ğoy
sağan. Kök semserdiñ jüzindey qılşıldağan ottı şağımdı nege
seniñ janıñda ötkizbedim eken?
Seni kezinde quanışıma, balausa ömirime ortaq ete almadım ğoy.
Sondıqtan bügingi zildey auır mügedektik ömirime de serik etkim kelmep
edi. Olay isteuge haqım joq bolatın. Onı öziñe de auruhanada san mərte
ayttım ğoy. Meniñ mügedekter üyine barmaq bolğanımdı da bilesiñ.
Biraq eñ soñğı minutta jürek əmirine bağındım. Nege üytkenimdi
özim de bilmeymin.
Mümkin, solay isteuime öziñ de, Arman da, tipti Ləzzat pen Murat ta
sebepşi bolğan şığar.
Meyirkül! Sen mağan ömir sıyladıñ ğoy. Sen bolmağanda üş
jıldan beri tiri jatuım eki talay edi. Onı sen de, men de, barlıq
dostarımız da biledi.
Əytse de, olar bir nərseni bilmeui mümkin. Sen mağan ömir ğana
emes, öz balalarımdı da qaytarıp bergeniñdi bile me olar? Ana
meyirimin, əke qamqorlığın körmey jatırqap ketken üş birdey
balanı bauırıña basıp, olarğa öz əkesin tauıp bergeniñdi bile me
eken? Sağan sol üşin ğumır boyı bas iip ötem, Meyirkül.
Meyirimge tolı közderiñ jəudirep, tap qazir öziñ ne oylap otır
ekensiñ?
Al, bul kezde Meyirküldiñ qiyälı da qiyäğa şarıqtap, tım alıstap
ketken edi. Onı Aqılbek sezdi me eken? Kim bilsin...
Aqılbek! «Basqan izde belgi joq, ötken künder endi joq» dep ömirge
nalisıñ ba dep oyladı Meyirkül. Əlde «At aynalıp qazığın taptı»
dep quanasıñ ba? Əyteuir meniñ jalğız tilegim, bolğan iske bolattay
berik boluı. Öziñdi-öziñ iştey jep, bosqa tausılmaşı. Sen
mügedektigiñdi umıtşı. Barar jer, basar tauım bolmağan soñ keldim dep
qınjılmaşı. Qinalmaşı, aqıldım meniñ. Keş te bolsa uqqanıña
rizamın.
Eñ jaqın jora-joldastarıña, tuğan-tuısqandarıña, qızmettes
dostarıña barmay, mağan kelgeniñe rizamın. Seniñ bügin öz jüregiñniñ
qalauımen, osı üyge birjola kirgeniñe quanıştımın. Meyli. Oyı
buzıq, tili aşılar auzına kelgenin ayta bersin. İt üredi, keruen köşedi.
Ras, keşteu keldiñ. Oğan sen ayıptı emessiñ. Tüsinem. Bərin de
jüregim sezedi. Bal jalasqan balausa künderdiñ kelmeske ketkenin
uqpay ne boptı mağan? Basqan iz, körgen qızıq sağımdanıp köz uşında
qalıp qoyğalı qaşan. Al, endigi maqsat: tənimiz bölek bolsa da,
janımız bir Uyada saqtalsın degen oy. Seniñ de nietiñ sar altınday
tap-taza ekenine tittey şübəm joq. Teginde, kirşiksiz jürekke Uyalağan
möldir arman. Uaqıt attı eñ qatıgez əmirşiniñ özine de moyınsunbay,
eşqaşanda aynımay, ana sütindey appaq küyinde saqtalıp qaladı ekenau.
İə, kezinde küttim seni, Aqılbek. Köp küttim. Töbem kökke jetip,
quanğan künderi de, qara jüregim qaq ayrılıp, qayğırğan künderi de
küttim. Ol kezde mağan kün tek seni oyatu üşin şığıp, keşkisin seni
uyıqtatu üşin batatın siyäqtı edi.
Sen sol kezde buğanası qatpağan, balaq jüni jetpegen balapan
qustay-aq ömir şıñına endi ğana talpınıp bara jatqan bala jigit ediñ
ğoy. Al, bügin şaşıña qırau tüsip, jüziñe əjim üyirile bastaptı.
Seniñ bau-baqşaña qoñır küz erterek tüsken be dep qaldım. Quday-au,
şaş pen əjimnen qaymığıp, qaşqaqtap ötken ömirdiñ kimge keregi
bar?! «Mezgilinde ağarmağan şaştıñ da, atasına nəlet» depti ğoy bir
aqın.
İə, sodan beri talay-talay jıldar ötip ketipti-au. Qısta ızğar,
jazda şañ tigizbey ösirgen əkeni de, şeşeni de qara jerge tapsırdım.
Esiñde me, marqumdar ekeui birdey bəyek qağıp, sen degende işken
astarın jerge qoyatın-dı. «Qala balaları tərizdi tik minez emes, qaşan
körseñ qızday sızılıp turadı» — dep anam seni jer- kökke sıyğızbay
maqtaytın.
Basıma bult aynalğan sol bir qaralı künderi sen kelmediñ. Öytkeni
kele almaytın ediñ. Onı tüsinem.
Əytse de, seniñ arıñ taza. Qolıñnan kelgen kömegiñdi ayamadıñ. Ras,
jaqsılığıñdı keyinirek bildim. Öytkeni munıñ bərin tikeley öz
qolıñmen emes, özgeler arqılı,
dostarıñnıñ qolımen istep keldiñ ğoy. Meni sonşa uaqıt umıtpay,
jüregiñniñ bir tüpkirinde saqtap jürgeniñe iştey eljirep, eñsem
aspandap qalatın.
Esiñde me, Aqılbek? Ol kezdegi meniñ armanım konservatoriyä edi
goy. Biraq magan royal emes, auruğa ukol jasaytın şprits buyırğan
eken. Muzıkant emes, feldşer bop şığa keldim. Nege deysiñ ğoy.
Munıñ özi uzaq- sonar hikaya. Əytse de, sağan toqsan auız sözdiñ
tobıqtay tüyinin aytayın.
Meniñ kezinde öziñ körgen şeşem ögey edi ğoy. Biraq ol, sirə, mağan
ögeyligin bildirmey ketti. Balajandı bolatın. Men degende janın
qoyarğa jer tappaytın.
Sol kisi qartayğan şağında sal bop, eki ayaqtan birdey qaldı. Əri
auruşañ edi. Oğan udayı ukol jasatıp, dəri- dərmek berip turu qajet
boldı. Sol üşin özim feldşer bolıp aldım.
Mügedek şeşemniñ ıñğayına qarap turmısqa da şıqpay, üyde
otırıp qaldım.
Mağan lebiz bildiruşi jigitter de az bolğan joq. Biraq olarğa özim
sıysam da, auru kempir sıyıspas dep oyladım. Mümkin, qatelesken de
şığarmın. K i m bilsin?.. Əyteuir anamnıñ aldındağı azamattıq
parızımdı adal ötedim-au deymin.
Aqılbek! Ayta bersem meniñ ömirim talay tañğa tausılmaytın uzaq
dastan edi.
Eñ bastısı — bizdiñ ömir jolımız tağı da toğıstı.
Jaqsılıqtıñ erte-keşi joq deymiz ğoy. Solay da şığar. Öziñe
qamqorşı, mına örimdey balalarımızğa ana bola bilsem, onda mende
arman joq.
Aqılbek! Men qazir seni budan jiırma bes jıl burınğıday süyem
be? Bilmedim.
Meniñşe, ğaşıqtıq — jastıq dəurenniñ enşisine berilgen sıbağa
şığar dep oylaymın. Al, bizdiñ jasımız, qudayğa şükir, jer ortasına
kep qaldı ğoy. Sonda meniñ oyımdı da, boyımdı da bilep-töstep alğan
qanday siqırlı sezim? Mümkin, ol müldem sezim emes, basqa bir qubılıs
şığar. Əyteuir sol sezim mağan bügin buırqanğan jastıq sezimnen göri
küştirek, joğarıraq, salmaqtıraq siyäqtı bop körinedi. Sen de meni
sonşa jıldar boyı jüregiñde saqtap, ayalap, əlpeştep, armandap
jüripsiñ ğoy. Al, men orta jasqa kelgenşe buldır ümit, tətti qiyälğa
eltip, sağım quıp jüre berippin. Osılayşa ömir ötip ketkenin añğarmay
da qaldım.
Sen eki ayaqtan qalıp, qinalıp qalğanıñda basqalardı emes,
kömekke meni şaqırdıñ ğoy. Demek, meni sonşa jıl boyı jüregiñde
saqtap kelgen ekensiñ. Sonıña riza boldım.
Men de senen ayanıp qalğam joq. Sen üşin qolımnan kelgenniñ bərin
isteytinime sene ber, Aqılbek. Meniñ endigi erkim öziñde. Mümkin, bul
seniñ mağan degen tau suınday taza sezimiñ üşin tölenetin əyeldik
parızım şığar. Parızımdı öteu sezimniñ isi emes, parasattıñ
tuındısı emes pe? Demek, meni bilegen ötkinşi sezim emes, turaqtı
Parasat qoy. Bizdiñ jasımızdağı kisiler quytı sezimnen göri, baysaldı
aqıl-parasatqa köbirek tağzım etedi. Qüdiretti Parasat ekeuimizge de bar
dausımen ayğay sap: «Biriñe- biriñ demeu bolıñdar», — dep tur emes pe!?
Nege ündemeysiñ, Aqılbek?!
Ərine, Meyirkül bul sözderdiñ birde-birin Aqılbekke aytqan
joq. Munıñ bəri Meyirgüldiñ işki tolğanıstarı edi.
Öziniñ baqıt tañı atıp kele jatqanın Aqılbek te jaña ğana anıq
sezgendey boldı.
Kün keşkirip, ekindige tayap qalğan edi. Imırt əli üyirile qoyğan joq
bolatın.
Əytse de, aynalası bau-baqşalı mınau jalğız qabat alasa üydiñ keñ
terezelerinen köşe jaqqa elektr nurı şaşırap tur.
Bul öñirge küz biıl erterek tüsti. Alğaşqı qara suıqtan keyin-aq
baqtağı ağaştardıñ japıraqtarı sıpırılıp, qoyu köleñkeli
butaqtarı jalañaştanıp qaldı. Alma ağaştarınıñ tübine sap-sarı
japıraqtardan kilem jayıp qoyğanday.
Mınau üy ala jazday bau-baqşanıñ kök jelegine kömilip. müldem
körinbey qaladı.
Al, kazir japırağınan ayrılıp, sidiıp-sidiıp turğan ağaş
butaqtarınıñ arasınan bul üy quddı alaqandağıday anıq körinedi.
Tipti köşe taraptan abaylap qarağan kisige üydiñ işinde əri-beri
qarañdap jürgen adamdar da kədimgidey- aq körinip tur.
Aynala töñiregi şır köbelek bau-baqşamen kömkerilgen osı üyge
jazdıñ küni keşki qarañğılıq körşilerine qarağanda erterek tüskendey
boladı. Sondıqtan bul otbasınıñ adamdarı üydegi şamdı apaqsapaqta-aq jağıp qoyıp üyrengen. Mine, bügin de iñir tüspey turıp-aq
barlıq bölmeniñ şamın jarqıratıp koyıptı. Əytse de, əli tereze
perdelerin tüsirmegen eken. Üydiñ işindeginiñ bəri köşe jaqtan apayqın körinip tur.
Əne, tereze tübine qoyılğan stolda dene qurılısı tığırşıqtay,
keñ jauırındı, jası eludiñ aynalasındağı, ötkir közdi, qır murındı,
eñkişteu kelgen kisi betin tereze jaqqa berip otır. Ol basın tuqıra
tömen qarap əldene jazıp jatır. Tek oqta-tekte ğana basın qağazdan
köterip, qalam ustağan qolın mañdayına aparıp oyğa şomğanday
boladı. Stol üstinde üyilip jatqan kitaptardı paraqtaydı, qağazdardı
aqtaradı, sosın barıp jazuına qayta kirisip ketedi.
Bul adamnıñ jazu stolı da, otırğan «orındığı» da özgeşeleu edi.
Ol ədettegi orındıqta emes, ayağı istemeytin mügedekterge arnalğan
besik-arbada otır. Kədimgi velosipedtegi sekildi mügedek-arbanıñ jipjiñişke, biik eki döñgelegi otırğan adamnıñ eki jağınan sorayıp
şığıp, iığına jaqındap tur. Jazu stolın da osı kisiniñ özine
layıqtap, besik-arbağa ıñğaylap jatağan etip jasağan siyäqtı. .
Əyteuir qazir ol qağazdan bas almay, tez-tez jazıp jatır. Esil-derti
aldında jatqan ak qağazdarda bolsa kerek. Qazir ol öz jumısınan
basqanıñ bərin müldem umıtıp ketken tərizdi.
Sonımen qabattas, ekinşi terezege köşe jaqtan kez salğan kisi
aldımen bölmeniñ tör jağına koyılğan pianinonı körer edi. Osı eki
bölmeniñ arasın jalğız ğana qabırğa belip tur. Bul bölmede eki adam
bar edi.
Biri — segiz-toğız jastar şamasındağı büldirşindey qız bala. Ol
pianino oynap otır. Ekinşisi — sırt sımbatı taldırmaş, suñğaq
boylı, qoyu qolañ şaştarın iığınan asırmay qiıp tastağan, ədemişe
kelgen, jüzi jaydarı, külim köz əyel. Ol küy sandıqqa bir şıntağın
süyegen küyinde qasında pianino oynap otırğan qız balağa eljirey
qarap qaptı. Sol əyel oqtın-oqtın jañağı qız balanıñ oyının
toqtatıp, onıñ köz aldında aşıq turğan nota dəpterinen birdemelerdi
tüsindirip qoyadı. Əyel söylegen sayın qız basın şulğıp, onıñ sözin
maqulday tüsedi.
Esik aldında eki bala jigit jüresinen otırıp alıp, balğamen
birdemeni tarsıldatıp soğıp jatır. Ekeui de moyındarın tuqırıp
alıp, bir iske qızu kirisken. Şaması, buzılğan mototsikldi jöndemek
bop urınıp jatsa kerek. Anda-sanda motor üni gür ete tüsedi de,
qaytadan lezde tına qaladı.
Pianino oynap jatqan bölmeden dalağa emis-emis muzıka sazı
estiledi. Jañağı motor qattıraq gürildep ketken sətterde ğana əsem
əuen estilmey qaladı. Artınşa- aq quyqıljığan əuen qayta şığadı.
Bir kezde əlgi qız turdı da, onıñ ornına qasında turğan əyel
otırdı. Sol-aq eken, ol sıbızğıday sızılğan jiñişke dausımen «Ana
turalı jırdı» tamıljıta jöneldi.
Endi pianino üni de birte-birte qubılıp, neşe türli buralıp,
kestelenip, örnektelip, jandanıp bara jattı.
Sol sətte bağanalı beri jazıp otırğan kisi de qağazdan basın
köterip, ənge qulaq türe qaldı. Ol quyqıljığan muzıka ırğağına iştey
ün qosıp, osı əuenge eltip, mas bop qalğan janday-aq biliner-bilinbes
küyde terbelip, teñselip otır.
Temir-tersekterdi taqıldatıp, kün uzaqqa tınım tappay jürgen eki
bala jigit te sol sətte istep jatqan jumıstarın qoya salıp, terezege
jaqın bardı. Öleñ aytıp turğan maması men qarındası bularğa qarap
səl ğana külimsiregendey boldı. Ağayındı eki jigit öz isterine qayta
kirisip ketti.
Mına muzıka əueni jumıs istep otırğan Aqılbektiñ köñiline nur
quyıp jatqanday
edi.
Bir kezde osınday əsem əuenniñ ırğağına erip, Meyirqül ekeui jeldey
esip, şır
köbelek döñgelene bilegenin köz aldına keltirdi ol. Altı qırdıñ
astında qalğan sol bir jaydarı balausa şaqqa onı mına siqırlı ən
qol bulğap şaqırıp turğanday boldı.
«Arada qanşa jıl ötse de Meyirküldiñ dausı onşa özgermepti-au» dep
oyladı Aqılbek. Əldeqaşan umıt bolğan jastıq şaqtıñ oqiğaları
özinen-özi oyğa oralıp, közge elestep jattı. Demek, eş nərse
umıtılmaydı eken ğoy. Adam ömirinde bolğan jaqsılı-jamandı
oqiğanıñ bəri öziniñ uaqıt-sağatın, qolaylı sətin, kerek kezin kütip
jürektiñ tereñ tüpkirinde buğıp jatadı eken-au. San jıldar boyı
Aqılbektiñ boyında buyığıp, uylığıp jatqan sezimderdi əlgi ən oyatıp,
terbetip, jandandırıp jibergendey edi.
Meyirküldiñ sazdı üni qazir Aqılbektiñ oy-qiyälın terbep,
möldir sezimderin nöserletip, köñil qusın kökke uşırıp jattı.
Soñğı üş jıl boyı jurtta qalğan jurınday bop, japadan-jalğız
öz üyinde zarığıp jatıp, erkindikke endi şıqqan Aqılbek üşin mına ən
jay əuen emes, ömirdiñ öz ünindey asa qımbat nərse edi. Meyirkül
şırqağan asqaq ənmen birge Aqılbektiñ de köñili qalıqtap, boyına
küş-jiger qosılıp, mərtebesi arta berdi. Balaları janında jürip,
Meyirküli qasında bolsa, onda Aqılbek te özin-özi keremettey quattı
sezinerin tap kazir anıq- qanıq uqqan edi. Munday kezde ol kanday isti
bolsa da japırıp, sapırıp, aypap- jaypap jiberetinin jaqsı biledi.
Auruhanadan şıqqalı beri ol tınım tapqan joq. Bir kezde bastap
qoyğan ğılımi jumıstarın jazuda. Mundayda burın eki-üş kün bas
kötermey otırğan soñ- aq denesi del-sal bop qaljırap, qajıp qalatın.
Al, qazir quddı bəyge atınday kesilgen sayın eti qızıp, qulşınıp,
jumısqa qumarta tüskendey boladı. Buğan Aqılbektiñ özi de jendi
tüsinbey qayran qaldı. Demek, jüykeleriniñ jumıs qabileti, eñ
aldımen, adamnıñ köñil- küyine baylanıstı eken ğoy dep tüydi ol
özinşe.
Jaña ğana pianinoda Ləzzat oynağan muzıka sazı, Meyirkül üni
Aqılbektiñ oyın arman biigine şarıqtatıp jibergen edi. Ol qazir sol
biikten tömen tüskisi kelmey, yağni keziñde öz basına tüsken tauqımetti
qas qağımday bir sətke de oylağısı kelmey tur.
Qazir ol aulada möre-səre bop jürgen Arman men Murattıñ köñildi,
qayausız külkilerine meyiri qanıp, soğan ləzzattanıp otır.
Oğan eki ulınıñ bügin kün uzaqqa qaydağı bir temir- tersekterdi
soqqılap jatqan tarsıl-gürsili de unaytın tərizdi. Bala-şağanıñ
köñildi ayğay-şuı endi onıñ köñiline Uyalap, boyına suday siñetin bolıp
baradı. Munı Aqılbek balaların qasına alğalı beri añğarıp jür.
Mümkin, ol burın da bala dausın osılay añsap kelgen şığar...
Əyteuir bir kezde Aqılbek jeke sayaq, oñaşa ömirge, qabir
basındağıday meñireu tınıştıqqa quştar edi. Sonı armandaytın.
Aynalasında kündiz-tüni bir tınım tappay
əuendetip qüyqıljıtıp jatqan ömir üninen, adamdardıñ qulaqqa əndey
bop estiletin dausınan, ayqay-şuınan qaşatın.
Al, bügin Aqılbek müldem basqaşa oylaydı. Basqaşa tüsinedi.
Öziniñ boyına kün sayın jañadan küş-jiger, erik-tözim qüyıp jatqan
sarqılmas qaynar bulaq — ömir muzıkasınday, tirşilik əuenindey
sazdı estiletin osı adamdar üni, solardıñ dausı, lebizi, külkisi ekenin
ol qazir jaqsı biledi.
Aqılbektiñ ömir şırağı sönip barıp, əreñ degende qayta janıp
ketti ğoy. Sol şamdı söñdirmey, adamdı ajal auzınan alıp şıqqan
qanday küş? Eñ aldımen meyirimnen jaralğan şapağattı jandardıñ
jılı lebizi. Dostarınıñ ıstıq ıqılası.
Eñ bastısı — sol abzal jandardıñ aldındağı azamattıq, adamdıq
jauapkerşilik.
Şındap kelgende, ölmey jer betinde adamşa ömir sürudiñ özi de
qasietti borış qoy. Meniñşe, adal jandı ərbir adamğa budan
jauaptı mindet bolmasa kerek.
Meyirkül salğan əndi tıñday otırıp, Aqılbek osınday oylarğa
şomğan edi.
«Ömirdeginiñ bəri de, eñ aldımen, ot bası, oşaq qasındağı jan
jıluınan, otbasındağı auız birlikten, adamdardıñ birin-biri tüsine
biluden bastaladı eken-au» dep oyladı Aqılbek.
İə, Meyirkül ekeui juldızı jarasqan, ıntımaq Uyasınday tatutətti otbasın qurdı.
Bağanalı beri köñildi muzıka sazına eltip otırğak Aqılbektiñ
janarına birte- birte quanış tolıp, jüzi nurlanıp, köñili jeldey esip,
meyirlene tüsti.
Aqılbek öziniñ baqıttı ekenin bar jan-jüyesimen sezindi. Ol
külli əlemniñ köz toymas sululığın, juldız darı jımıñdasqan
bügingidey ğajayıp aspanın, dos- jarandarınıñ külimsiregen nurlı
jüzderin körip, sodan özi ömirlik lözzat alıp, baqıttı jandarda ğana
bolatın erekşe bir siqırlı sezimge bölenip otır.
Köşe jaqqa jarıq şaşıp turğan bul üydiñ terezesinen bir əyel
köz alar emes. Ol közine kino ekranınday bop köringen osı üydiñ keñ
terezelerine telmirip qarap tur.
Qarağan sayın işi əlem-jəlem bop, tınısı tarılıp bara jatqan
sekildi. «Bizdiñ üyde eşqaşan öleñ aytılmağan eken-au» dep oyladı ol.
Aqılbektiñ quanışqa tolı janarın, Meyirküldiñ kədimgidey
jasarıp, jaynañ qaqqan jaydarı jüdin körgen sətte jañağı əyel ızağa
bulığıp, qara jüregi qaq ayrılıp keterdey-aq tisin tisine qoyıp zorğa
şıdap turdı.
Ol Rauşan edi.
Basına qonğan baqtı mañdaydan tepkenin Rauşan qazir ğana
tüsingendey boldı. E p i l o g
Asa qadirli oqırman qauım!
«Ümit üzgim kelmeydi» dep atalatın osı hikayat-monologtıñ
jelisine aynalğan oqiğalar budan otız bes jıl burın bolğan.
İə, Alla bergen qos arğımaqqa — eki ayağıma erkin minbey, jer
basıp jürmey, jalındı jastıq şaqtıñ toy- dumanğa tolı qızıqtı
bazarın künde aralap körmey, köktem kelgen sayın keñ jazira dalada
jalañ ayaq jügirmey, səygülik atqa səndene minbey, bəsekeli bəygege
tüspey, eginjayda qulaştap ketpen şappay, səbilerimdi moynıma
otırğızıp alıp qala parkterin aralamay, asqar taular bökterinen
bəyşeşek terip, onı qız-kelinşekterge sıylamay, ömir muhitında
balıqşa jüzbey ğümır keşip kele jatqanıma biıl otız bes jıl
bolıptı.
Basqa tüsken tauday tauqımetti ömirlik serigim Gauhar (şınayı
esimi Quanış) ekeuimiz uzaq jıldar boyı birlese köterip kelemiz.
Hikayatta balalıq şaqtarı beynelengen uldarımız Muhit pen Qayrat
osı uaqıt işinde balapan qustay baptalğan, qıran qustay qomdanğan
jigitter bolıp şığa keldi. Öytkeni men eki ulımnıñ da aspandağı
qıran qustay emin-erkin samğap, özderi közdegen ömir şıñdarına öz
qanattarımen uşıp şığularına erik bergen edim. Kezinde əkem marqum
mağan osınday erkindik bergen bolatın. İə, əkem meni «Jamanğa
jalınba, adamğa tabınba, ömir jolındağı öz jügiñdi öziñ köterip jür,
bireuge salmaq salma, öz biigiñe öziñ uşıp şıq»,
— dep tərbieledi. Men solay istedim. Eki ulım da öz tağdırların özderi
şeşip keledi. Sonı maqtanış etem.
Muhit biznes salasın jetik meñgergen isker adam bolıp şıqtı. Al,
Qayrat joğarı lauazımdı memlekettik qızmet atqarıp jür. Əytse de,
men öz uldarımnıñ ataq- dərejesin emes, joğarı adamgerşilik
qasietterin maqtanış etip aytudı unatamın.
Büginde bir kezdel jas kelinşek Gauhar (Quanış) eki kelininiñ
enesi, bes nemeresiniñ meyirimdi əjesi bolıp otır. Tuñğış nemeremiz
Qanat — Amerika universitetteriniñ birinde student, odan keyingi
nemerelerimiz — Şınar men Aysultan mekteptiñ üzdik oquşıları, əri
muzıka akademiyäsınıñ darındı şəkirtteri. Azat — fizikamatematika mektebiniñ oquşısı. Eñ kenje nemeremiz — Diana balalar
baqşasına baradı.
Kelinderimiz Fatima men Samal beyne bir bizdin qos qanatımız
ispettes, üy şaruasının bərin solar atqaradı. Əyteuir tağdır bizge
meyirim men izetten jaralğan osınday süykimdi kelinder sıylağan
eken.
İə, jaqsı kelin tuğan qızıñnan kem bolmaytını ras. Alayda osı
qarapayım qağidanıñ durıstığına qartayğan şağımda ğana közim
jetti. Dəlirek aytsam, Fatima kelinim öziniñ bizge degen ıstıq
ıqılasımen, izettiligimen, inabattılığımen közimdi jetkizdi. Eger
təñir pendesin jarılqağısı kelse, oğan, eñ aldımen, jaqsı kelin
beretin şığar degen oyğa keldim. Meniñ kelinim — meniñ baqıtım.
Soğan şükirlik etem.
«Ümit üzgim kelmeydi» hikayat-monologınıñ tağı bir jarqın jandı
qaharmanı Nurlıbek qayğılı qazağa uşıradı. Al, onıñ süyikti
jubayı Alma öziniñ jalğız ulı Ğalımnıñ balaların, yağni
nemerelerin tərbielep otırğan əje, qurmetti demalıstağı zeynetker.
Al, Ğalım — elimizge esimi məlim biznes qayratkeri.
Aqılbek pen Meyirkül bolsa, sonau alısta qalğan auır jıldardan
bastap, dəl küni büginge deyin tatu-tətti, baqıttı ğumır keşip kele
jatqan zeynetker jandar. Balaları er jetip, azamat bolğan.
Al, ömirdegi öz qateligin keş tüsingen Rauşan jüyke nauqasına
şaldığıp, üyinde asılıp öldi. Oqırman qauım!
Oyda joqta ayaq-qolımnan birdey ayrılıp, qatıgez tağdır meni
auruhana tösegine tastay etip baylap tastağan küni tura otız bes jasqa
tolğan edim. Al, osı hikayattıñ soñğı sözin, yağni epilogın jetpistiñ
jetegine ilingen qariyä kezimde jazıp otırmın Ondağı maqsatım osı
hikayat qaharmandarınıñ otız bes jıldan keyingi tağdırımen sizderdi
qısqaşa tanıstıru edi.
Mine, hikayat qaharmandarınıñ keyingi tağdırları endi sizderge
məlim boldı.
Söytip, men budan otız bes jıl burın bastalğan «Ümit üzgim
kelmeydi» dep atalatın hikayat-monologıma bügin soñğı nüktesin qoyıp
otırmın.
Tağdır mağan aqıretten auır, qiyämetten qiın ğumır bere otırıp,
janıma jalau bolatınday köptegen körkem tuındılar, qazaq
ədebietiniñ ejelgi dəuiri boyınşa
oqulıqtar, türkologiyä ğılımın arqau etken ğılımi eñbekter jazuıma
uaqıt bergen eken.
Men öz tağdırıma, ömirlik serigim Quanışqa, uldarım Muhit pen
Qayratqa, nemerelerime, aynalamdağı adal jandardıñ bərine meylinşe
rizamın. Demek, men baqıttı janmın. Bizder baqıttı adamdarmız.
Urpaqtarımızğa da Allanıñ nurı jauıp, egemendi elimizdiñ baqıttı
azamattarı bolsın Əumin!