Ūlpan

İeseneidiñ tört qos jylqysy «Qarşyğaly» şūbaryna jaqyndap kelip, qaptaldai tönip qalyp i̇edi. Taqyrlanyp qalğan jazğy jailaudan kele jatqan jylqy qarauytqan qalyñ ormandy, özekti-şilikti öñirge tUiağy tigen soñ-aq ūstaradai ötkir tisterin jerge qadai bastady.
Qazaq bailyğy jylqysynda. Qysqa qarai jylqy malyn yqtasyny bar, qara otty şūbarğa jaqyn ūstamasañ — «Bailyq — bir jūttyq, batyr — bir oqtyq» — keide taqyr-taza jaiau da qalasyñ. Jaiau qalğan adam nesimen adam?.. Nesimen qazaq?
İesenei qazir qaptap-qaptaldap, jer tügin tistelei jyljyp kele jatqan bailyğynyñ aldynda i̇edäuir jerde biıkteu jotanyñ qyrqasynda at üstinde tūr. Köz jetpes jiekke deiin sozylyp-kerilip jatqan keñ alqap şyn-aq maqtağandai i̇eken. Jota-jota qalyñ ormandar. Özekti-şilikti, tyñ jatqan qara otty keñ şiyr. At şaşasynan az-aq asatyn alğaşqy jauğan aqşa qar jerdiñ şöbin äli jasyra almapty. Sondai jerge i̇erterek kelip irge tepkenine baidyñ, köñili äbden tūiattap tūr.
İeseneidiñ qasynda tört adam joldastary bar i̇edi: i̇eñ senimdi serigi — jamağaiyn türikpen Müsirep, Aldai i̇elinen — añşy Müsirep, ruy basqa bolsa da İeseneidiñ qonystasy Bekentai batyr jäne İeseneidiñ qosalqy atyn jetelep jüretin jas jigit, türikpen Müsireptiñ tuğan inisi — Kenjetai.
Türikpen Müsirep azdap sybyzğy tartady. «Boz iñgen», «Boz mūnai», «Süiir batyr», «Alqa kel», «Alğaşqym» degen küileri bar. Odan soñğy qūmary bir jaqsy at, qonymdy kiım, serileu adam. Qaltalarynda qalampyr jüredi... Äli aq kirmegen saqal-mūrtyn jarasymdy qyrqyp ūstaidy.
Aldai Müsirep añşy adam. Baldaqqa süiegen oñ qolynda «tülki perisi» atanğan tomağaly qara bürkit, arqasynda jalğyz oq, aiaqty şiti myltyq. Azyraq asyğa söileitin, azyraq asyra söileitin adam.
Kün keşkire kele būlyñğyrlanyp tūr i̇edi, ūzamai qar japalaqtai bastady. İesenei, alystan köz tigip kelip toqtağan jerin maqtap-maqūldaularyn kütkendei joldastaryna qarady.
Osy keñ qoryqty İeseneidiñ i̇esine salğan añşy Müsirep i̇edi. Sonysyn tağy bir i̇eskertip qalğysy kelip, İeseneige qarai i̇eñserile būrylyp:
— Ağa sūltan pirim-au! Aitpap pa i̇edim? Qysqa qarai jylqy balasyna būdan artyq jer bolmaidy. İesiz jatqan jer! Bir qys jailadyñ — boldy, ağa sūltannyñ şūbary atanady da, balañnyñ balasyna deiin kete barady! — dedi.
İesenei onyñ sözin aiaqtatpai i̇ekinşi Müsirepke qarady. Osy bir «ağa sūltan», «balañnyñ balasyna» degen sözder İeseneige şanşudai qadalatynyn aq köñil añşy añdamai-aq qoidy. Ağa sūltan bolğysy kelip bola almai qalğan adamğa, i̇eki ūly bir künde ölip, sodan beri jiyrma jyl boiynda äieli bala kötermei qoiğan adamğa jañağy sezder mazaqtaumen qorlaumen teñ i̇ekenin jaramsaq añşy tüsinbese kerek. Ataq qūmar, laqap qūmardyñ sözin qaitalai beredi.
Ötken qys añşylyqta kezdesip qalyp İeseneige i̇eki tülki, üş qara qylşyq küzen bailap i̇edi, sonysyn arqalanyp kimelep söileidi. Biyl mine, jer qaradan qasyna i̇erip İeseneidiñ qasqyr alatyn araby itterin baptap jür. Özi de añ qūmar İesenei onyñ betin birjola qaitaryp tastaityn qatty söz aitpai keledi. Qolyn azğana sermep toqtatyp tastaidy, bar bolğany sol-aq...
— Jazy-küzi mal tUiağy timegen şüigin i̇ekeni körinip-aq tūr. Biraq, osy küni iesiz jer bar ma, bir iesi bar şyğar,— dep türikpen Müsirep az kidirip qalyp i̇edi, añşy Müsirep tağy kiıp ketti:
— Joq, joq! İesiz jatqan jer! Būl öñirde men bilmeitin jer bar ma, täñiri! Qasqyry men tülkisiniñ i̇en-tañbasyna deiin bilemin. Qūdai biledi dep aitaiyn, «Qarşyğalyda» üş myñ qasqyr, bes myñ tülki, on i̇eki myñ küzeñ jeti myñ, qūian bar!..
Türikpen Müsirep ağasyna qarap qağytyp qaldy:
— Aq qūr, qara qūrlaryn sanamağan i̇ekensiz, Müseke!
— Üş myñ, qasqyry bolsa, meniñ jylqymdy bir qysta jep tauyspas pa i̇eken? — dep İesenei de qaljyñdady.
Kenjetai ağasyna qarap nu ormannyñ, orta tūsyn közimen nūsqady. Müsirep inisiniñ nūsqağan jağyna qarap:
— Sonau qalyñnyñ orta tūsynda üş jerden tütin kerşe me deimin,— dedi İeseneige būrylyp.— Äne bir salt attylar da körindi.
Üş salt atty qatty jügirtip keledi. Bireui aldaraq, i̇ekeui keiinirek. Aldyñğynyñ aty ne jorğa, ne qu aiaq jelisti bolu kerek. Keiingi i̇ekeui ara-tūra şauyp alyp ilesip keledi.
Aldyñğy jigit ağyzğan boiy jotanyñ qyrqasynda tūrğan toptyñ aldyna jaqyndap kelip söilep ketti:
— Armysyzdar, ağalar!.. «Qarşyğaly» şūbaryn panalap qonyp qalğan üş auyl kirme Kürleuittiñ aryzyn aita keldik... Biyl qys osynda jan saqtaimyz ba dep jaz boiy qoryp kelgen jerimiz i̇edi. Jetisip otyrğan i̇el i̇emespiz... Sorlynyñ zary arlyğa kezdesken dep jiberip i̇edi... aitar aryzymyzğa qūlaq assañyzdar i̇eken...
Añşy Müsirep İeseneige jaramsaqtanyp jigittiñ aryzyn aiaqtatpai kiıp ketti:
— Süireñdemei toqta, bala, toqta degen soñ! Aulyña sälem ait: İesenei ağa sūltannyñ at tūmsyğyn tiregen jerine talasyp äure bolmasyn! — dedi.
Jigit te irkilgen joq:
— İeseneii joq i̇eldi de i̇el i̇eken jūrt i̇eken deseñizder qara i̇erttei qaptap kele jatqan jylqynyñ betin keiin būrsañyzdar i̇eken. Osy aryzymyz...
— Myna körgensiz neme kimniñ atyn atap tūr özi! Qūiryğyñdy türip tastap dürelep alsyn dep tūrmysyñ?—dep anaiy añşy atyn tebinip-tebinip qaldy. İesenei qolyn sermep toqtatpağanda äldenege ūrynyp qalatyn jaiy bar.
Jas jigit būl joly jauap qaiyrğan joq. Basyn temen iıp aryzyna jauap kütip tūr.
Osyndai i̇ejet jastardy İesenei qatty ūnatatyn i̇edi. Jiyrmağa kelmegen bala jigittiñ seziniñ näri de, zäri de bar i̇eken. Osylai i̇esirermin dep ümit i̇etken i̇eki ūly qara şeşekten bir künde qaitys bolğaly osyndai uytty jasqa qyzyğa qarap qaluşy i̇edi. Özimen rulas on auyl Sibannyñ işinde ümit i̇eter jastardyñ bärin de syrtynan baqylai jüretin. Bala jigitke qyzyğa tūryp türikpen Müsirepke qarady — jyly jauap ber degendei i̇edi.
Türikpen Müsirep jas jigittiñ söz saptauynan aşynğandyq lebin özi de tanyp tūrğan. «Kirme Kürleuit» degenine qarağanda aryz aita jiberip otyrğan qai bir bai auyl deisiñ. Söz biler aqsaqaly da bolmağan ğoi.
— Şyrağym, aryzyñ aiaqsyz qalmas,— dedi ol,— aiaqsyz qaldyratyn aryz siiäqty i̇emes. Auyldaryña osyny aita bararsyñ. Tüsi igiden tüñilme degendei, körgensiz deuge, işim qimai tūr öziñdi. Ätteñ, aşynğandyqtan bolsa da azdy-köpti asqaqtai söilegeniñ, de boldy. Aulyña mūny da aita bararsyñ.
Bala jigit būl joly da tez jauap qaiyrdy:
— Aryzymyzdy aityp kel degen jūrt asqaqtai söile dep tapsyrğan joq i̇edi, ağalar. Solai bolyp şyqsa, aiyp özimde. Jüieli söz jüiesin tabar, jüiesiz söz iesin tabar degen bar ğoi. Mine, aiybym! — dep atynan tüse qalyp ūzyn şylbyryn Kenjetaiğa qarai serpip jiberdi:—äiteuir at jetelep jür i̇ekensiñ, mynany da jetelei jür...
Sodan soñ i̇eki joldasynyñ birin tüsirip sonyñ atyna minip aldy da jönele berdi.
— Keşire köriñizder, ağalar...
Joldastary bir atqa mingesip ketti.
İesenei ūzai bergen bala jigitke äli qarap tūr. Bir sätke balasyzdyğy boiyn bilep, bar oiy sol bala jigittiñ soñynan ketip bara jatqandai i̇edi.
— Qap, qūiryğyn türip jiberip dürelep alu kerek i̇edi özin! —dedi añşy Müsirep, qaita qyzyna bastap. «Qūiryğyn türip» degendi tauyp aittym dep qaitalap tūr.
— Apyr-au, būl kimniñ qyzy boldy i̇eken? —dep türikpen Müsirep İeseneige qarady.
— Qyz? — Küni boiy İeseneidiñ auzynan şyqqan i̇ekinşi söz osy i̇edi.
— İe, qyz!.. «Mine, aiybym!» degende kez qūiryğymen öziñdi bir şarpyp ötkende nağyp baiqamadyñ? Şarpyp i̇emes-au, kez qiyğyn serpe tastap qaraityny bar i̇eken de!..
— Ai, Türkpen-ai, jer ortağa jaqyndap qalsañ da qyz-kelinşek degende qyrağysyñ-au! — dedi İesenei. Nege i̇ekeni belgisiz, maqtağandai i̇edi.
Añşy Müsirep şoşyp ketti.
— Qyz bolsa meni qūdai ūrdy töbemnen! — dedi.— Men masqara boldym. Būl Artyqbai batyrdyñ qyzy Ūlpan. Üiine qonyp ketkenime ai tolğan joq. İeñ bolmasa qara jorğasyn tanymai qalğanymdy qaraşy! Bir kün qasyma i̇erip jürip, i̇eki qaz bailanyp i̇edi! Qarağym-ai, i̇endi seniñ betiñe qalai qararmyn! —Añğal añşy küiip-pisip şoşalaqtady da qaldy.
— Düre soqqyñ kelmep pe i̇edi? Betine qaramai-aq soğa beresiñ de! — dep, özi sasqalaqtap qalğan añşyny türikpen Müsirep birjola öltire saldy.
— Artyqbai batyrdyñ qyzy deimisiñ? — dedi İesenei.
— Oibai, ağa sūltan pirim-au! Sonyñ, qyzy Ūlpan. Sol jaq artqy aiağy aq baqai, mañdaiynda töbeli bar, su tögilmeitin qara jorğa tūr ğoi mine!..
Qyzdyñ bir-aq ret köz qiyğyn İeseneige serpe tastap qarağanyn türikpen Müsirepten basqa i̇eşkim añdamai qalğan i̇eken. Keşkirgen būlyñğyr kün, qapalaqtağan qar... aryz aituğa qyz keler dep kim oilağan! Kelgen betinde kie söilep bäriniñ köñilin sözine audaryp äketken Ūlpan qyz i̇ekendigin añdatpauğa tyrysyp i̇edi. Solai bola tūrsa da, qyzdyñ aty qyz ğoi, ataqty batyr, ataqty ädil bi atanğan İeseneige qyz közimen bir qarap qalğanyn özi de sezbegen.
Qyr jailaulardan qūlap kele jatqan İeseneidiñ jylqysy i̇ekenin auly bilip otyrğan. Qalyñ, qara şūğa jalbağai bet-auzyn jauyp ketkenimen atandai qara kör attyñ üstindegi zor deneli adamnyñ İesenei i̇ekenin Ūlpan da işinen tanyğan. Bes jasar kezinde körgeni de, qorqatyny da i̇esine tüsken. Biraq, özin tanytpai ketti.
İesenei toby añyryp qaldy. Ne isteu kerek? Qara jorğany qyzdyñ aiyby dep qalai alyp qalar? Sūñğyla qyz būlarğa bir Uialarlyq ūpai salyp ketti i̇emes pe! İe, «malym — janym sadağasy, janym — arym sadağasy» deitin i̇eldiñ naqylyn i̇eske alsañ, laiyqty jūmys bolmapty. İesenei joldastaryna qarady:— «Ne isteu kerek?»
— Artyqbai batyrğa tize körsetkendei bolyp kelgenimizdiñ özi qandai aiyp! Qyzynyñ atyn aiypqa alyp qalğanymyz i̇ekinşi aiyp. Aryz aita kelgen qyzdyñ atyn aiypqa alyp qalğanymyz aiyp bitkenniñ işinde i̇el i̇estimegeni bolar! — dep türikpen Müsirep İeseneidiñ qara şeşekten qara şūbar bolyp qalğan betine tura qarady.
İesenei ömirinde aiyp tartyp körmegen aiyp-jazasy bolğan adamdarğa qatal jaza berudi jaqtaityn bi i̇edi. Bolmaşydan aiypty bolğanyna äri külkisi keledi, äri şeşimin taba almai tūrğany anyq. Artyqbai ony bir ret namys öliminen aiyryp alğan, i̇ekinşi ret ölimniñ özinen aiyryp alğan käri joldasy, batyr adam.
— Qara jorğanyñ moinyna at qosaqtap qaitarğan dūrys bolar! — dedi türikpen Müsirep.
— Ainalaiyn adasym-ai, taptyñ, taptyñ! Meniñ käri bozymdy birge qosaqtap jiber! — dedi aq köñil añşy.
İesenei «jönel!», degen būiryğyn Kenjetaiğa iegimen nūsqady.
— Artekeñe sälem ait, i̇erteñ sälem berip qaitarmyn!
Özi jetelep jürgen İeseneidiñ, «Mūzbel» deitin tory töbelin qara jorğamen birge jetelep, Kenjetai jönelip ketti. İesenei joldastaryna i̇endigi bailamyn aitty:
— Osy jonnan äri bir jylqy tUiaq salmasyn! Sädirdiñ qosynan basqa qostardyñ i̇ekeuin Qūsmūrynğa qarai, törtinşi qosty özimizdiñ Aq-qūsaq, Qara i̇emen İelaman köline qarai audaryñdar. Sädirdiñ qosy osy mañda qala tūrsyn. İeki adas, menimen qalarsyñdar. Bekentai, sen Qūsmūryn qosymen ketersiñ...
Joldastary İeseneidiñ būiryğyn oryndauğa tarasyp ketti. İesenei öz qosyn tiktiruge tapsyrğan kölge qarai jalğyz būryldy.
«Būdan on jyl būryn jer astyndağynyñ dybysy i̇elden būryn mağan jetuşi i̇edi, Artyqbai batyrğa ūrynyp qalğanym qartaia bastağanym-au! — dep oilady İesenei.— Älde qadirim tüse bastağany ma i̇eken? Añşynyñ köpirtpesine i̇erip kete bergenim qalai? Būryn ğoi, ondaidy özim anyqtatyp aluşy i̇edim!»
Jañağy az oqiğa İeseneidiñ köz aldyna būdan on bes jyl būryn ötken oqiğalardy äkeldi. Artyqbai batyrdyñ i̇erekşe bir i̇erlikterin i̇eske tüsirdi. Ol beibit i̇eldi qaita-qaita şauyp, qaita-qaita talan-tarajğa salğan Kenesary töreniñ lañy bolatyn.
Kenesary orys şekarasynan şetkei otyrğan Kerei-Uaq i̇elderin i̇eki ret şauyp äketti.
— Kenesaryny han sailauğa riza bolsa, aqsaqal-qarasaqal bileri tez jetsin! — dep şapqynşy jiberedi de, üş kün işinde habar bolmasa şauyp äketedi. Jylqyğa qūmar, qyz-kelinşekke qūmar.
Tobyl, Bağlan, Stap, Kapitan qalalaryna jaqyn otyrğan bes bolys Kerei-Uaqtyñ şetirek otyratyndaryn älde neşe ret şauyp ketti. Būl rulardyñ Saryarqağa qarai şetirek otyratyndary bolğanymen qalyñ köpşiligi orys qalalaryna şektes otyratyny jan saqtap kelip i̇edi.
Amanqarağai duanyna qaraityn köp ruly i̇elderdiñ ömirine bazar kirgen şai, qant, nan, oramal, sabyn, sisa, barqyt, jibek, būlğary kirgen. Būdan jiyrma jyl būryn handyq joiylğannan keiin jaugerşilik saiabyrlap, beibit ömirdiñ, irgesi bekine bastağan. Sonyñ bärin ūmytyp, Kenesaryny han sailauğa būl i̇elder könbei qoidy: şabylyp jatyr, qyz-kelinşekteri qorlanyp jatyr, könbei jatyr.
İesenei birdeme bilse, Kenesary «sidik-masy» aqylsyz adam bolyp şyqty. Qazaq handyğy degenniñ şek-şeñberi de joq, būljymai tūrar zañy da joq. Bireui han sailansa, han Şyñğystyñ barlyq ūrpağy i̇eldi ru-ruğa bölip alyp bilep, oiyna kelgenin istei beretin. Toimaityn da, qoimaityn da. İendi sol zamandy Kenesary qaita ornatpaqşy! Ol zamannan būl i̇el birjola bezinip bolğan. Mañdaiy taiqylau, töbesi şoşaqtau körinip i̇edi, Kenesary aqyldy adam bolmai şyqty.
Qazaq jeriniñ, batysynan bastap şyğysyna deiin jetip, i̇endi oñtüstigine iek artyp qalğan orys qalalary bar. Oral, Orynbor, Tobyl, Tümen Qyzyljar Omby, Irbit ülken şaharlar. Ol qalalardyñ işki betin astarlap qazaq-orys stanitsalary ornap qaldy. Sonda Kenesary handyğyn qai jerge ornatpaqşy? Betpaq dalağa ma? Oğan i̇ergen i̇el özinen-özi «Aqtaban-şūbyryndy» bolmasqa ne amaly bolmaq! Būdan i̇eki-üş jyl būryn Kenesaryğa i̇ergen i̇elderdiñ qazir qaşyp jatqandary bar. Mūny da tüsinbese, Kenesary şyn aqymaq i̇eken!
Otarşyl patşalyqtyñ, alary da az i̇emes, orys qalalarynan seniñ alaryñ da az i̇emes. Hannyñ qazanyna tüsip ketkenniñ seniñ auzyña köbigi de timeidi, süiegi de timeidi.
Osyny oilağan i̇elder tynyştyğyn şaiqap Kenesary dürbeleñine i̇ermei qasarysyp qaldy. Osyny oilağan İesenei Kenesaryğa qarsylyqtyñ tuyn köterdi. Kerei-Uaq dep atalatyn bes bolys i̇el İeseneidiñ ainalasyna jinala berdi, jinala berdi.
Qazaq soğystarynda jaralanu köp te, i̇elim az bolady. Sadaq oğy köbinese alystan atylady da älsiz tiedi, älsiz jaralaidy. Soiyl-şoqpary bar adam naizany da op-oñai qağyp qalyp ortasynan üzip jibere alady. Naizasy synğan adam qūr qol adammen birdei. Qylyş degen qarama-qarsy qasarysyp qylyştasu degen qazaq soğystarynyñ saltyna kirmegen. Üş jylğa sozylğan İesenei men Kenesary qolynyñ soğysynda äli üş jüz adam ölgen joq. Jaralanyp, qatardan şyğyp qalğan mügedekter i̇eki üidiñ birinde bar.
Qazir Kenesary qalyñ qolyn Kerei-Uaqtyñ ökpe tūsyna, İesil boiyna toptap, İeseneige qarsy ülken joryqqa äzirlenip jatqany baiqalğan. İesenei de bes bolys i̇eldiñ i̇er-azamatyn qarama-qarsy toptap, jailau kölderine ornady. Sodan keiin jinağan qolyn är i̇eldiñ batyrlaryna, senimdi aqsaqaldaryna tapsyryp, özi qasyna qyryq adam i̇ertip duan basy ağa sūltan Şyñğysqa tağy bir jolyğyp qaituğa jürip ketti.
Amanqarağai duanynyñ ağa sūltany Şyñğys Uälihanov degen töre i̇edi. Ol adam Kenesary qozğalysyna qosylğan da joq, qarsylyq ta körsetpei keledi. Şabylyp jatqan i̇eli bar, Kenesaryğa ketip jatqan i̇eli bar, ağa sūltan mūnyñ i̇ekeuine de därmensizdiñ i̇enjarlyğyn körsetip ordasynda tynyş jata berdi. Üş jylğa sozylğan talan-tarajğa selt i̇etken i̇emes. Qysqa qarai qyryq semiz soğym, jazğa qarai qyryq sauyn bie, jüz boidaq qoi jinatyp alady da, sony berip otyrğan i̇el şabyndyğa ūşyrap jatqanda ün şyğarmaidy. Ağa sūltannyñ i̇eki oqty minezi basqaryp otyrğan i̇eliniñ işine irtki salyp ta boldy. İesenei ağa sūltanmen arasyn birjola aşyp aluğa ketip i̇edi.
İesenei ağa sūltan keñesiniñ i̇eñ bedeldi biı. Ädil de qatal bi atanğan adam. Ūzaq oilanady, bailamyn bir-aq kesip aitady. Ūry-qaryğa, şylyq-bylyqqa qatal adam. Qasynda qaruly qyryq jigiti bar duan ortalyğyna keldi. Ağa sūltan ordasyna senimdi serigi türikpen Müsireppen birge Artyqbai, Sädir deitin i̇eki batyryn ala kirdi.
Şyñğys İeseneige tūra kelip amandasty.
— İeseke, qoş kelipsiz. Törletiñiz...
Bet-auzyna adam tura qarai almaityn qara şūbar, orta boily adamdar keudesinen ğana keletin alyp deneli İeseneige ağa sūltan äri tañdana, äri qauiptene qaraityn i̇edi.
— Öz ornyñyzğa, öz ornyñyzğa! — dep öz qasynan oryn nūsqap abyrjyp qaldy.
Törde otyrğan, Kenesarynyñ i̇elşisi, Tileuimbet bi men Janai batyr, tağy birneşe adam, bäri de tūra kelip amandasty.
İesenei terge otyryp qalğan Tileuimbet bidi temen yğystyryp, ädettegi öz ornyna. Şyñğystyñ oñ jağynan jaqyn taiana otyrdy. Otyra bergende tizesi Tileuimbet bidiñ sanyna tiıp ketip i̇edi, ol yrşyp ketip Janai batyrğa soğyldy.
— Jol bolsyn, İeseke!.. Duan mäjilisinen bir ai būryn kelip qalypsyz, tynyştyq pa äiteuir?
— Tynyştyq bolsa keletin be i̇edim, täñiri! Jyn ūrğan bauyryñ qol astyndağy i̇eldi künde şauyp damyl berip otyr ma! — dedi İesenei. Ädeii Tileuimbetke tigize de qadai aitty.
— Kerei-Uaqtyñ işinde İesekeñ barda syrttan i̇eşkim bata almas dep, biz mūnda tynyş jata berip i̇edik...— dep Şyñğys söz aiağyn irkip toqtady.
— Sol Kerei-Uağyñ at üstinde ūiyqtaityn bolğaly üş jylğa ainaldy. Ol seniñ bilip otyrğan jailaryñ...— dedi İesenei, i̇endi Şyñğystyñ özine tura qadalyp,
— O, İesekem şiryğyp kelgen i̇eken... İesekem şiryğyp kelse, men qaşanğy ädetim boiynşa auzymdy aşa almaimyn,— dep Şyñğys keñkildegen bolyp ötirik küldi.—Şamdana söilespei, şydasa tūraiyq deuge de auzym barar i̇emes.
Söz jalğanysy üzile bastağanyn sezine qalğan Tileuimbet bi söilep ketti. Sözşeñ adam i̇eken. Orağytyp-ospaqtap, maqaldap, mäteldep, şyrğalap kelip, aiağynda şamdanyp, küş körsetip qaldy.
— Qazaq-qazaq bolğaly, Öz aldyna i̇el bolyp Oñaşa bir qonğaly, Handyğynan airylsa İel boludan qalğany. Qara saba tai jüzgen Būhardan kelgen taiqazan, Bäri adyra bolğany. Qara nanğa qūl bolyp, Hanyna til tigizgen Meili bi, meili qūl bolsyn, Tartatyn bir sazaiyn, Körgen i̇emen oñğanyn!
Tileuimbet osylai aibar şegip toqtady. İesenei oğan jauap bergisi kelmei Müsirepke iek qaqty.
— Otağasy, siz qaşanğy handyqty, qai handy aityp otyrsyz? Osy otyrğan ağa sūltanymyzdyñ äkesi Uälihan qaitys bolğaly jiyrma jyldan asyp ketti. Sodan beri Sibirge qaraityn alty duan qazaqtyñ hany baryn i̇estigen de, bilgen de i̇emespiz. Kenesaryny odan-būdan qosylğan saiaqtar hanymyz dese, onda bizdiñ jūmysymyz joq, dei
bersin. Biraq, meni han sailamasañ şauyp alam dep otyrğan būzaqyny i̇esi bar i̇el han sailamaityn bolar. Siz bizdiñ i̇elge i̇eki ret kelip, osy taqpağyñyzdy i̇eki ret aittyñyz. Sonda bizdiñ bes bolys Kerei-Uaq qandai jauap qaitardy? İesiñizde bolar?
Tileuimbet bi türikpen Müsireptiñ bir sözin i̇estigisi kelmei, közin jūmyp alyp, basyn tömen salyp tūnjyrap otyryp qaldy. Kenesarynyñ biıne orys qoiğan duan biıniñ özi jauap bermei qasyndağy atqosşy türikpenine jauap qaitartqany qatty qorlau i̇edi.
Tileuimbettiñ mensinbegeni Müsirepke de batyp ketken i̇eken sondyqtan ol söz aiağynda bidiñ özin tüirei ketti:
— Birinşi kelgeniñizde aman ketip i̇ediñiz... İekinşi kelgeniñizde qalai boldyñyz?—dep Müsirep azğana kidirdi de, İeseneidiñ qabaq tüiip qalğanyna qaramai,— astyñyzdağy atyñyzdan airylyp qaitqansyz! — dedi.
Kenesarynyñ Kerei-Uaq i̇elderine i̇ekinşi ret jibergen i̇elşisi Tileuimbet bi sol joly ülken Uiatqa ūşyrap qaitqany ras bolatyn. «Aiyr kömei, jez tañdai» atanğan bi maqal-mätelderimen jūrtty ūiytyp äketip i̇edi. Bes bolys Kerei-Uaqtyñ, arasyna ülken tolqu kirip, oidan göri söz şeşendigine bastaryn şūlği bastağan-dy. Ol şeşendik bidiñ, öz sözi i̇emes, öñin ainaldyryp alyp tanytpai otyrğan i̇el qazynasy i̇ekenin qarañğy jūrt añdai almai qalğan.
— Pai-pai, aitty-au! İel qamyn jegen İedige osyndai-aq bolar!—degen dauystar şyğa bergende, Tileuimbet:
— Ūğynsañ boldy, jūrtym! —dep şalqaia bergen.
Tap osy tūsta qalyñ toptyñ ortasynda otyrğan
İesenei bidiñ aldyna bir buryl saqal adam kelip tize bügip i̇edi.
— Ädil bi dep aldyña jüginuge keldim, İesenei. Aryzymdy tyñda. Osy äuliesip otyrğan Tileuimbet bidiñ minip jürgen sary ala jorğasy kimdiki i̇eken? Sony sūrap beriñizşi! — degen.
— Öziniki bolat ta! — degen İesenei.— Tileuimbet bi bireudiñ atyn minip jür deimisiñ?
— İesenei bi, qūryp qoiğan qaqpanyñ bar i̇eken ğoi! — degen Tileuimbet aşu şaqyryp qaldy.
— Joq, İesenei bi, alty duanğa atağy jaiylğan sary ala jorğa meniki. Osy kisi bas bolyp kelip, i̇eki jeti i̇etti, sary alanyñ tūqymyn tügel aidap äketti. Sodan keiin özim keşe köşip kelip Kpitan auzyna toqyradym...
Jaña ğana Tileuimbetke bas iıp qalğan jūrt i̇endi onyñ teriskei jağyna şyğyp ketti.
— uiat-ai, Uiat-ai!
— Būdan da ölgen artyq qoi!
— Sen öziñ kimsiñ? — dep sūrady İesenei.
— Bireudiñ qandy atymen şyğady, bireudiñ dañqy — itimen! Qarauyl-Atyğai Sauytbektiñ aty sary ala itimen şyqsa, men sary ala jorğasymen aty şyqqan Qoily-Atyğaidyñ bir jaman şalymyn...
— Onda sen Jamanbala boldyñ ğoi?
— Bolsaq bolarmyz.
— Al, bi-i̇eke, töresin öziñiz aityñyz!—dedi İesenei Tileuimbet bige.
— Qyryq qamşy düre!
— Kimge?
— Bi üstinen şağym aituşyğa bolat ta!
İesenei az aialdap otyrdy da:
— A seniki!—dedi Jamanbalağa.
Müsirep Tileuimbetke osyny i̇eskertip, qytyqtap aldy da toqtady. Tileuimbet sol qatyp qalğan boiy qatty da qaldy.
İesenei sözin Şyñğysqa būryla qarap otyryp bastady:
— Aşyna kelsem, sebebim boldy, ağa sūltan. Onymdy auyr alma! Tai jüzgen qara saba, taiqazan degender i̇endigi zamanda bos sözder. Nanmen oinamaiyq. Nan är qazaqtyñ kün kerisine ainaldy. Qara sabasy bar, taiqazany bar handar qai qazaqty asyrap i̇edi? Hannyñ qazanyn da, sabasyn da qara qazaq toltyryp otyratyn. Qazir de solai. Qalqaityp han sailağan i̇el handyğyn qai jerge qūrmaq? Betpaqtyñ şöline me? Būdan i̇eki-üş jyl būryn Kenesaryny han sailaimyz dep dauryqqan i̇elder qazir şūbyryp mekenine qaityp jatyr. Men birdeme bilsem, Kenesary alty duanğa han bolmaq tügel äz i̇eline syiysa almai dalañqy Saryarqağa qarai qaşqaly otyr. İendi ol qaşqyn! — dep toqtady.
Şyñğystyñ öz oiy da osyğan jaqyn i̇edi. Napoleondy jeñip, batys memleketteriniñ täkapparlyğyn basyp qaitqan orys qūralyna qarsy attanuğa qazir qandai ūly memlekettiñ bolsa da batyly bary aidy. Ondai küş qazir jer jüzinde joq! Tüptep kelgende Kenesary i̇eldi biraz arandatady da tas-talqanğa ūşyrap tynady. Degenmen üş jüzdiñ bolys-bileri bas qosyp Kenesaryny han sailasa, mümkin, qazaqtyñ i̇eldigin tanyğan patşa ükimeti qysymyn
bäseñdeter me i̇edi, älde qaiter i̇edi? Biraq, handyq degen ömirli tirşilik bola almaidy. Ağa sūltan mūny jaqsy biledi. Şabyn-şapqydan azar bolğan yzaly i̇el «Köp bolsa Kenesary jüzge keler!» degendi taratyp jibergen. Qalyñ būqara odan birjola bezinuge jaqyn. Myna otyrğan aqyldy qara şūbar osynyñ bärin äbden tüsinip, han tūqymdas ağa sūltannyñ betine tura aityp otyr. Ne i̇elmen bol, ne tuysqanyñdy jaqtap şyq, betiñdi aş degeli kelgen ğoi.
Patşalyq tärtip boiynşa ağa sūltan bolyp otyrğan adam birinşi bolyp Kenesaryğa qarsy attanuy kerek i̇edi. Oğan qalai barar? Tileuimbet bi qol jinap kelip Kenesaryğa qosyl dep salmaq salady. Būğan qalai barar?
İesenei tağy söilep ketti:
— Kenesary Kerei-Uaqtyñ däl ökpe tūsyna myñdağan sarbazyn tögip, i̇erteñ-bügin şabuyldaiyn dep otyr. Biz de qarap otyrğanymyz joq. Teginde osy joly bir jağymyz ağalap tynatyn bolarmyz. Ädeii sony habarlaiyn dep kedim...
Söz arasyndağy az ğana kidiristi paidalanyp Tileuimbet bi İeseneige qarap:
— Amanqarağai duanynyñ töbe biı İesenei orystyñ qorjynşysy bolypty degendi i̇estigende quanarymyzdy da, Uialarymyzdy da bilmedik... qalaida öziñe laiyq bolsa, bizge sol bolady. Qaiyrly bolsyn! — dep büiidei şağyp aldy.
İesenei de bögelgen joq.
— İeseneidiñ i̇eski qorjynyna Kenesarynyñ i̇eki jüz jauyngeri syiyp ketken soñ qorjynyma äbden yrzamyn,— dedi ol.— Atyğai-Qarauyldyñ dardai biı i̇ediñiz, Kenesarynyñ poştabaiy bolyp dalaqtap jürgeniñiz öziñizge de qaiyrly bolsyn...
Şarpysyp, serpisip qaldy da i̇ekeui de toqtady. Üş jylğa sozylyp bara jatqan aiqastarda İesenei Kenesarynyñ i̇eki jüzdei adamyn tūtqyndap alyp Stapqa tapsyrğan. Sonysy üşin horunjii degen ataq alğan. Tileuimbet bi ağa sūltan sailauynda būrynğy bi atağynan airylyp qalyp, qazir Kenesarynyñ «anda bar — mynda barynda» jür. İeki bidiñ alma-kezek keketisip qalğandary osy jailar.
Şyñğys qatty qysylyp qaldy. Tüptep kelgende İeseneidiñ ne aitaryn Şyñğys i̇erteden sezinetin. Būl jolğysy ne qosyl, ne bölin, boiyñdy körset degeni de. İerteñ özi basqaryp otyrğan duannyñ qaq jartysyndai qalyñ, bir jeri şabylyp qalsa, İesenei ol jaidy Sibir gubernatoryna turasynan basady. Ombyda alty duan üstinen baqylaityn Tūrlybek otyr. Ol İeseneidiñ tuysqany, qaryn-bölesi. Şağymnyñ, birinşi joldary «Şaubyl aldynda ağa sūltanğa özim baryp habarlap i̇edim, qūlaq aspady» degen sözderden bastalatyn bolady da. Jauyğyp alğan i̇eki jaqtyñ meniñ aldymda kezdesti qalğanyn qaitersiñ. Osy bir qolma-qol janjalğa ainaluğa bet alğan kezdesudi i̇ebin tauyn ydyratyp jiberetin ne şara tabylar i̇eken?
Osy tūsta nemis pe, şved pe, i̇el qazağy Bersen dep ketken şikilsary maior Bergen kelip:
— Ağa sūltan myrza, at oiyndary äzirlendi. Mergender de äzir. Qabyl i̇etiñiz,— dedi. Şyñğys quanyp ketti:
— Qadirli biler, i̇endi söz jarystyryp uşyqtyra bergenimiz laiyqsyz bolar. İeki jaqtyñ da tütini tanyldy. Dalağa şyğyp äskeri oiyndardy kersek qaiter?—dep ornynan tūrdy. Qonaqtary da soñynan i̇erip bäri dalağa şyqty.
«Qauipti kezde keregi bolar» dep Sibir gubernatory Şyñğys ağa sūltanğa qyryq adam qaruly qazaq-orys berip qoiğan i̇edi. Olary äri ağa sultandy qorğauşy, äri tyrp i̇etkizbeitin baqylauşy bolatyn. Äueli solar at üstindegi qazaq-orys oiyndaryn körsetti.
Qazaq-orystar äbden maşyqtanyp alğan qular i̇eken. Şauyp kele jatqan atqa qarğyp minip te ketedi, ağyp kele jatqan attyñ bauyrynan i̇etip te ketedi. Attary qandai dağdylanyp alğan! Şauyp kele jatyp kilt toqtap, bäri bir jağyna qarai sūlap tüsedi. Typyr i̇etpei jatyp qalady. Qazaq attary mūndaida özinen özi i̇eseñgirep, bolmaşydan ürkip äureler i̇edi.
Kelesi joly qazaq-orystar qaru-jaraqtaryn tügel asynyp jarqyldasyp şyqty. Qylyş, myltyq, naizalar kezek-kezek aiqasyp, kezek-kezek siltesse de i̇eşkimge daryğan joq. Biraq, şyn aiqasta būlarğa qarsy tūru qiyn siiäqty. Äsirese künge şağylysqan qylyştardyñ jarqyldasuynan janyñ türşikkendei i̇eken!
Şyñğys Tileuimbet bige ūmytpastai bir sabaq bergendei onyñ betine ara-tūra qarap qūiady. Kör-azu qyrsyq bi:
— Bular attaryn jatqyzyp-tūrğyzyp jürgende biz de qarap tūrmaspyz! —dedi.
İä, Kenesary tobyrynyñ beti qisaiğan jağynan būrylar i̇emes! Būl dalañqy i̇elderdiñ bi-bolys, aqsaqaldarynyñ beti. İeldiñ patşa otarşyldyğyna zañdy qarsylyğyn paidalanyp handyq qūrmaqşy, i̇endi ol betinen qairyla almasa ketken — «bäribir, qairylğanyñmen patşa da jarylqamaidy».
Qazaq-orystar oiynynan keiin «Jamby atu» bastaldy. Būl oiyndardyñ i̇ekeui de Tileuimbet bidiñ keluine körsetilgen qūrmet retinde ädeii äzirlenip i̇edi. İeki biık qarağai bağanğa köldeneñ salynğan arqalyqqa salbyratyp ilgen birneşe jamby jarqyraidy. İekeui tai tUiağyndai baqyr. İekeui bir teñgelik kümis, i̇ekeui barmaq tyrnağyndai ğana altyn jamby.
Maior bäsekeli atystyñ şarttaryn tüsindirdi: tai tUiağyndai baqyr jambyny atyp tüsirgen mergenge — tülki terisi, kümis jambyny tüsirgenge — qasqyr terisi, altyn jambyny tüsirgenge qūndyz beriledi i̇eken.
İesenei tobynan — Artyqbai, Tileuimbet tobynan — Janai degen mergender şyqty. İeki mergen qatar tūryp birine biri iba-meziret i̇etisti:
— Kereidiñ mergeni kimge jol beredi deisiñ, at! — dedi
— Arğyn ağa balasy, jol sizdiki, atyñyz.
— Berdim jolymdy!
— Joq, men ağa jolyn attai almaimyn, atyñyz!
— Keudem soq Kereidiñ mergeni, ata ber äri!
— Jasyñyz ülken ağasyz, siz atyñyz!
Osylai üş qaiyrysqannan keiin Janai mergen sadağyn oqtap ata berdi de oñ kezine qonğan şirkeidi qağyp jiberip, şirkei şaqqan jerin sipap qaldy.
— Köziñizdi beker sipadyñyz...— dedi oğan Artyqbai.
Janai oğan qaramai sadağyn tartyp qalyp i̇edi, sadaq oğy altyn jambyny janap ötip şaiqaltty da darymai ketti. Ile-şala tartqan Artyqbai oğy altyn jambyny jūlyp tüsirdi.
Daiağaşy jaltyldağan qara qūndyzdy Artyqbaiğa äkele jatyr.
— Äi, señ men ataiyn dep jatqanda nege söilep qaldyñ, ottap! — dedi Janai Artyqbaiğa tüiilip.
— Men sizge dostyq söz aittym: oq atarda keziñdi uqalasañ oğyñ dalağa ketedi... ketpedi me?
— Meniñ közimde seniñ ne äkeñniñ qūny bar i̇edi?
— Artyqbai batyr äkesiniñ, qūny tügil qotyr lağynyñ qūnyn kisige jiberip körgen i̇emes! — dep Artyqbai da keudesin körip tūra qaldy.
— Aram!
— Qaşaq baitaldyñ... jalap jürgen köri aramdyq senen ötip mağan kelip pe!
Kenesarynyñ Bopai degen qaryndasy köptermen köñildes bola beretin toiymsyz atanğan adam. Özi Şyñğys ham näsilinen bolğan soñ, qara qazaqqa tie de almağan, batyr-bağlandy qūr auyz ötkizetin ädeti de joq. Artyqbai Janaiğa sol köptiñ birisiñ dep şağyp aldy.
Janai mergenniñ būğan şydar jaiy joq i̇edi.
— Äkeñniñ auzyn it ūrğyr-ai, ne dediñ, ne dediñ? — dep sadağyn oqtap oñtailai bastady. Artyqbai da sony istedi. Birin biri atyp jibergeli tūr.
Şyñğys aiğai saldy:
— Toqtañdar, äri!
İeki mergen i̇eki jaqqa ketti. Būryn alystan öştesip, sadaq oqtaryn alystan közdesip jüretin kündes mergender ömir boiy bir kölden su işpestei, bir düniede birge jasaspastai bolyp airyldy.
Şyñğys oiyndy toqtatty da ordasyna qarai jüre berdi. İeki toptyñ naizager batyrlary, mergenderi i̇eki bölinip ornalasqan qonaq üilerine ketip barady. Artyqbai bäigeden alğan qūndyzyn İeseneidiñ aldyna äkelip tastai berip:
— Bailanyñyz! — dedi.
Tüski tamaqtan keiin Şyñğys İeseneimen oñaşa qalyp:
— İeseke, jaqsy kelipsiz. Biraz kün jatyp qonağym bolyñyz,— dep ötiniş i̇etkendei bolyp i̇edi, İesenei moiny būrylmady.
— Men bir kün kidire almaimyn. Manağy aitqanym bos söz i̇emes. Kenesary qoly ökpe tūsymyzdan qadalğaly tūr. Öz oiyñdy añğartsañ boldy, jürip ketem. Stap, Kpitanmen de tezbe-tez habarlasuym kerek.
-— İeseke, meniñ qinalysym qandai i̇ekenin siz jaqsy bilseñiz kerek i̇edi,— dep bastady Şyñğys.— İeki ottyñ ortasynda qalmadym ba! İel ne qylamyn dese de özi bilsin. Men ağa sūltan bolsam, siz jeti bidiñ birisiz. Patşanyñ qyzmetindegi adamdarmyz... Bizge äsker berip qoiğan joq, sene de bermeidi. Han sailai ma, sailamai ma, ol i̇eldiñ öz jūmysy. Bizdiñ basqaryp otyrğanymyz bir-aq duan. Kenesaryny han sailaimyz deuşiler «Üş jüz» köleminde söz bailasyp jatqan körinedi. «Üş jüzge» bizdiñ ämirimiz jüre me? Men osynyñ birine de aralasqym kelmeidi. Bizge şyn-aq senip, äskerin berip otyrğan aq patşa da joq. Özdi-özin qyrqysa ber degendei me qalai?—dep toqtady.
Qazaqy minez İesenei turasynan bir basyp qaldy:
— Qysqasy, duanyñnyñ qaq jartysy şabylğaly otyrğanda, duan basynan qaiyr kütpeimiz ğoi? —dedi.
— Jaudyñ qolynan sizdiñ qol, kem bolğanda, bes i̇ese köp... Basynda İesekem bar! Oğan men aralassam i̇el-jūrtqa külki bolmaimyn ba! —dep Şyñğys külgen boldy.
Keşke qarai İesenei öz i̇eline jürip ketti. Şyñğystan birjola ümit üzip, ne körse de Kerei-Uaq öz betimen oñaşa körerin bilip ketti. Birneşe künnen beri Şyñğysqa salmaq salyp jatqan Tileuimbet bi ornynan da qozğalğan joq...
Duan ortalyğy Amanqarağaidan keştetip şyqqan İesenei toby tañ qūlan iektep kelgende Obağan özeniniñ jalğasy «Kişi teñizde» otyrğan Jazy bidiñ auylyna jetip i̇edi. Arğyn Jazy bi Orynbor, Sibir gubernalarynyñ şekarasyn salysqan, Kenesary qozğalysyna qany qarsy adam. Äzir qol jinap «attan!» salmağanymen İeseneige qatty tilektes, syrlas jüretin i̇edi. Azdap orysşa oqyğany da bar, Amanqarağai duanynyñ İeseneiden keiingi beldi biı. İeseneidi ülken qoşametpen qarsy aldy. Biraq, biler auyz jarytyp söilese alğan joq. Qonaqtar attan tüsip ülken aq üige jaqyndai bergende qatty şauyp kele jatqan i̇eki attyny kördi de, üige kirmei tūryp qaldy.
— Bizdiñ habarşy! — dedi İesenei.
İeseneidiñ şolğynşylary i̇eken.
— Kenesary qoly keşe İesildiñ bergi betine ötip aldy,— dedi.
— Jazy, mağan qyryq at tauyp ber. Tiri qalsa közin qaitararmyn, ölse — qūnyn.
Qonaqtar üige kirip tek qana susyndap ülgirgenşe Jazy bi öz jylqysynan qyryq säigülik atty aldyryp ta ülgirip:
— Sūrauy joq, İeseke,— dedi.
Qosalqy säigülik attarmen jedel jürip i̇el şetine jaqyndağan saiyn Kenesary qolynyñ Kerei-Uaqtyñ auyldaryna är tūstan taqap-taianyp qalğany anyqtala berdi. Jazdyq jailauyn qimai şetirekpiz ğoi dep otyra bergen auyldardyñ, jylqy maldaryñ qyz-kelinşekterin aidap äketken kiız-kilem siiäqty üi jihazdaryn tonap ketken.
İesenei toby suyt jürip otyryp keler küni tañ ata, bastalyp ketken aiqastyñ üstinen tüsip i̇edi. Syrt şamasy bes şaqyrymğa sozylğan jazyqta Kenesary qoly men Kerei-Uaq qoly aiqasyp qalypty. Nesinen attar aiqas ürkip şyğyp, äldeqaida oiqylasyp jür. Aiqas şegi solqyldap birese oñtüstikke birese soltüstikke qarai oiysyp qalady. Quğandar qaşqandar i̇eki jaqta da bar. Qazaq soğystarynyñ bäri osylai. Birese quğandar keiin oralady da, qaşqandar qaita oralyp soğysyp ketedi«
İesenei aiqas jaiyn birden şamalap aldy. Jau qoly bes i̇ese az, biraq, jinaqy. İel qoly bes i̇ese kep, biraq, keide şoğyrlanyp bir tūsqa üimelesip qalady da basqalarymen qanattasa bilmeidi. İeki jağy da basqarusyz. Qai jerde öjet batyrlar, naizagerler köbirek bolsa, sol tūs i̇eñserip äketip jür.
İesenei özi de i̇eşbir qolbasylyq istei alğan joq. Ol batyr adam, biraq qolbasy i̇emes. Kelgen betinde aiqas maidanynyñ bir şetinen i̇ekinşi şetine deiin aiğai salyp, Kerei-Uaqtyñ ūranyn şaqyryp şauyp ötip, öziniñ osynda i̇ekenin bildirdi. Kezdesip qalğan batyrlaryna bir-bir auyz maqtau aitty. Sodan keiin böriktire aiğaiğa basyp, kürkirep kelip soğysqa aralasty da kete bardy. Qai tūsta i̇el qoly älsirep bara jatqanyn baqylai jürip, anda-sanda sol topqa baryp aralasady. Qasynda tört-bes batyry bar İesenei aralasqan toptar jauyn oñai japyryp tastap jür.
Tüs aua i̇eki jaqtyñ da attary boldyryp, qoramsaqtağy oqtar tausyla bastağan. İeseneidiñ özi aralasqan qolma-qoldan i̇eluge tarta jau jigitteri qolğa tüsti. Köpşiligi Kenesarydan qaşyp kete almai jürgen adamğa ūqsaidy. Tağy birazy jaralanğan jauyngerler.
Jau qolyna tüsip qalğan i̇el jauyngerleri i̇eki-üş i̇ese kep. İeki jağy da qolğa tüskenderdiñ, qoldaryn arqasyna tañyp tastap, öz jağyna qarai aidap äketip barady. Äsirese, iesiz qalğan attardy quyp jürgender kep...
Osy kezde İeseneidiñ özi jaralanyp qaldy. Sadaq oğy i̇eki jauyrynnyñ orta tūsynan kelip qadalypty. Qaşuğa bet alğan bir top jauyngerdi qua jönelip i̇edi, qylşa moinynan oq tiıp İeseneidiñ aty omaqata qūlady. İesenei jerdi süze qūlady. Onsyz da qara şūbar ibetiniñ dal-daly şyğypty. Bet-auzyn qan juyp ketken. Qosalqy atty jetelep jürgen Bekentai auyzdyğymen alysyp qyzyp alğan tyñ atty tosa berdi. İesenei sol aiağyn üzeñgige salyp köterile bergende, sadaq oğy kelip qadaldy. İesenei at jalyn qūşyp qozğala almai qaldy.
İeseneiden tize aiyrmai jürgen Sädir, Müsirep, Artyqbai batyrlar İeseneidi qorşai tūryp i̇em-domdaryn jasady. Äueli İeseneidiñ arqasynda äli şanşylyp tūrğan oqty jūlyp alyp, İeseneidiñ qan sorğalai jönelgen jarasyn sol oqpen ūşyqtady.
— Ūşyq, ūşyq, ūşyq!
Dauasyn bere gör, paiğambar Jüsip.
Ūşyq, ūşyq, ūşyq,
Ūşyqtağan biz i̇emes,
Aldai qara baqsy pūşyq...
Ūşyq, ūşyq, ūşyq!
Ūşyq, ūşyq, ūşyq!
— Al, i̇endi i̇elge qarai, Staptağy doktorğa qarai! Bekentai, bidiñ atyn jetelep al!
Müsirep pen Sädir i̇ekeui İeseneidi i̇eki jağynan süiemelep aldy da, Artyqbai batyr art jağynan qorğap, İesenei toby qozğalyp ketti.
— Oibai, aiañ, aiañ! — dedi İesenei auyrsynyp.
Aiañnyñ aiağy tügel qolğa tüsumen tynaryn körip kele jatqan Müsirep Bekentaiğa:
— Aiañy qūrsyn, şaba ber, şaba bar! —dedi.
İesenei tobynyñ qaşa jönelgenin tanyğan soñ jeñile bergen jau i̇es jinap, i̇erlenip ketip i̇edi. İesenei tobyn jan-jağynan qaptaldap, äsirese art jaqtarynan taqap keledi.
Osy kezde Staptan jiberilgen qazaq-orys jüzdigi de kelip qalyp i̇edi. Qylyştary jarqyldap, naizalary arandai tikireiip şoşyndyra kele jatyr. Jau jalt berip keiin būryldy. Art jaqtan taqap qalğandary asyğys bolsa da on şaqty oq jiberip baryp būryldy. Sol on şaqty oqtyñ biri İeseneidi art jağynan qorğap kele jatqan Artyqbai batyrdyñ beldemesinen qadalyp i̇edi.
Batyr adam belinen qadalğan oqty öz qolymen jūlyp alyp laqtyryp jiberdi de i̇et qyzumen şaba berdi. Jaqyn qalğan qazaq-orys jüzdigine ūşyrasqanşa jaralanğanyn bildirgen joq. Basqalarmen birge jüzbasyğa «zdrasti!» dedi de, atynan syrğyp qūlap tüsti.
Būdan äri tüiege teñdelip kelip Staptyñ äskerlik i̇emhanasynda bir ai jatyp, İesenei auylyna salt atqa minip qaitty. Artyqbai batyr alty ai jatyp şanağa tüsip qaitty. Sodan beri ol şoiyrylğan şoinaq. İeki aiağy sal bolyp qalğan jansyz. İeseneige tier i̇ekinşi oqqa öz arqasyn tosty da ony aman alyp qaldy, öz mindeti kiside, mügedek. «Añğal batyr arqasyna tigen oqty jūlyp alyp laqtyryp jibermei, taban auzynda ūşyqtatyp jiberse, osyndai mügedek bolyp qalar ma i̇edi! Ūşyqtatqan İesenei äne jazyldy da ketti ğoi!»
Sol soñğy aiqastan keiin Kenesary Kerei-Uaqty mazalağan joq. Qazaq dalasynyñ oñtüstigine qarai oiysqan boiy Alatauğa jetti de qūlady. Qaityp oralğan joq.
İesenei Stap i̇emhanasynda da tynyş jata almady. Ol Kenesaryğa qarsy bolğan i̇elderdiñ tuyn öz qolyna alğanda da oi tübinde bir tüigeni bolatyn. Soñğy ret ağa sūltan Şyñğysqa baryp qaituynda da sol i̇esebi bar i̇edi. Han tūqymdary handyğyn añsamai otyra almaidy. Han tūqymy Şyñğys Kenesaryğa qarsy attanbai i̇el işine iritki saldy. Resei ökimetine ülken opasyzdyq jasady. Osy oilary Sibir gubernatory, general-maior fon Fridrikstiñ miyna qorğasyndai qūiyla qalsa, Şyñğysty ūşyryp tüsiruge bolar i̇edi!
İeseneidiñ būl oilaryn general-gubernatordyñ qūlağyna qUia biletin adamy da bar. Ol İeseneidiñ qaryn-bölesi Tūrlybek Köşen ūly, alty duan üstinen qaraityn ülken töre .
İesenei sol Tūrlybekti Stapqa şaqyrtyp aldy. Jarasy jazyla qoimai iriñdei berip qatty küizelip jatqan kezi i̇edi, Tūrlybekpen qatal söilesti.
— Sen osy Ombyda ne bitirip otyrsyñ? Töre tūqymdaryn qaşanğy töbemizge kötere beremiz? Şyñğys degenniñ kim i̇ekenine äli közderiñ jetip bolğan joq pa? Ol Kenesarynyñ birinşi qoldasy bolyp şyqpady ma?
— Ondai közqaras Ombyda da örşip keledi, İeseke. Biraq...
— Biraq, bata almai otyrmyz deisiz ğoi! Onda özime i̇erik beriñder. Bes künde qol-aiağyn kisendep Ombyğa aidap äkeleiin!
Orysşa seminariiä bitirgen tügel qalaşa kiıngen Tūrlybek İeseneidei ūrt minez, ör kökirek i̇emes, zañ şeñberinen şyqpaityn, jegin attai jortaqy adam i̇edi. Qaryn bölesine qanşa bolysqysy kelse de, Şyñğys qylyğyna qanşa narazy bolsa da qol iske de, qolma-qolğa da qarsy, zañdylyqty attap ötip körgen i̇emes.
Handyq joiylyp ağa sūltan basqaratyn duan aşylğaly Sibir gubernatorynyñ mazasyn alğan Kenesary būltalağynyñ aiağy köteriliske äkelip soqty. Sol kezden bastap
Tūrlybek Kenesary jaiynda älde neşe ret ädil oilaryn bildirip keldi. Qazaqtyñ qara būqarasyn tym jabaiy, tym qarañğy, bedelsiz de tūraqsyz köretin patşa ükimeti han tūqymdaryn birjola piştirip-aqtap tastauğa bara almai jür.
Kenesary qazaq i̇eliniñ patşağa narazylyğyn paidalanyp han sailanbaqşy, İesenei bolsa Şyñğystyñ Kenesaryğa qarsy attanbağanyn paidalanyp ağa sūltan sailanbaqşy.
İesenei turaly Şyñğystyñ oiyn. da Tūrlybek jaqsy biledi. Aldağy sailauda Şyñğys İeseneidi ornynan tüsirip basqa bireudi bi qoiuğa äzirlenip jür. Tüp tilegi qarau bolğanymen qazir İeseneidiñ dälelderi ūtymdy, amal ne, gubernator aldynda Şyñğys ūtymdy. Gubernator ony syrtynan balağattap-balağattap alady. Şekspirdiñ bir sözderin i̇eske tüsirip:
— «Barlyq tüni oiyn-külki, mastyqta, kündiz basy jastyqta!» — deitini de bar. Şyñğys ömiri oiyn-külki, qyz-kelinşek, ūiqymen ötip jatyr degendi añğartady.
Şyñğystyñ qasyndağy maiory Bergsenniñ de i̇eki-üş şağym i̇etkeni bar. Ol da Kenesarynyñ i̇elşileri jiı-jiı kelip tūratynyñ tünge qarai auyl syrtynda oñaşa keñesetinderiñ i̇eki arada syilyqtar jürip jatatynyn jazatyn. Sonda da Şyñğysqa qarsylyqtyñ tirelip qalar bir bögesini bar. Tūrlybekte ony būza alar därmen joq. Aiaqtap kelgende, ärine, Şyñğys jeñedi, İesenei jeñiledi, biliginen airylady.
İesenei tağy da köterile söiledi. Arqasy tañuly, i̇etpetinen jatyr, moinyn da būra almaidy i̇eken. Qara şūbar bet-auzy jaraly. İegin orta deneli adamnyñ qara sanyndai derlik bilekterine süiep gümpildep söiledi:
— Men seni nege oqyttym? Senen basqa jetim qalğan bala taba almadym ba? Körset öneriñdi. Şyñğystyñ qūlar kezi osy. Ätteñ, jatyp alğanymdy körmeisiñ be? Äitpegende i̇eñ berisi Şyñğystyñ şañyrağyn ortasyna tüsirip şauyp alar i̇edim!
İesenei mūny isteuden taiynbaityn adam. Stap qazaq-orystary da ondaidan bas tartpaidy. Olar üşin bäri «orda», Kenesarysy ne, Şyñğysy ne? «Bari bir!» Kenesary qolymen İeseneidiñ soñğy aiqasy aiaqtalyp qalğanda kezdesti de jauynger qazaq-orystardyñ qol qyşuy qanğan joq...
Osy jailardy i̇eske alyp Tūrlybek i̇endi Şyñğys pen
İeseneidiñ arasyn uşyqtyrmau jağyn qarastyrdy. Būl i̇ekeuiniñ arasyna janjal aralassa i̇el işine bülinşilik kiretini de dausyz ğoi.
— İeseke, qazir Omby sizdiñ i̇eñbegiñizdi asa joğary bağalap otyr. Amanqarağai duanyn talan-tarajdap aman alyp qalğan Şyñğys i̇emes, siz dep biledi. Jürer aldymda general-gubernatorğa kirip lūqsat sūrap şyqtym. Sizge köp-köp sälem aitty. Resei ökimeti sizdiñ qyzmetiñizdi ūmytpaidy, qazir İesenei bige qandai qoşamet körsetu kerek, sony oilastyryp otyrmyn, dedi.
İesenei azyraq jadyrap, bäseñ söilese bastady:
Şekaralyq komissiiäğa meniñ, atymnan raport jazyp qaldyrarsyñ... Üş jyl boiyndağy Kenesarymen alys-jūlysymdy tügel jaz. Aiağynda i̇elge syiğyzbai aidap tastağanymdy jaz. Kenesarynyñ osy ketkeni — ketken. Syrği-syrği Betpaqtyñ şöline qamalady da beri qarai būryla almaidy. Äkesi Qasym on jyldai Hiua hanyna jaldanyp oryspen soğysqan bolatyn. Būl da sodan asyp kete almas,— dep kidiriñkiredi de, qaryn bölesiniñ aianbaitynyna senip,— gubernatorğa ne aitaryñdy öziñ bilesiñ, äiteuir, Şyñğysty bir qūlatyp berseñ bolğany! — dep toqtady.
Osyğan kelisim berip Tūrlybek ketuge ainalyp i̇edi, qasyna qala jatağy Tilemis degen jas jigit tilmaşyn i̇ertip jüzbasy kelip kirdi.
— Aman, İesenei-bei İestemesoviç!
— Aman, İefim-töre Kotsūq, aman.— İeseneidiñ Kotsuh deuge tili kelmei me, ädeii būrmalai ma, onysyna jūzbasynyñ közi jete bermeidi. Biraq qūlağy üirenip bolğan.
— Jä, İesenei-bei, osymen barlyq is bitti deimiz be?
— Nemene, jaudyñ qaita oralğan habary bar ma?
— Jo-oq. İesenei-bei bastap, jüzbasy Kotsuh aiaqtağan iste qaitalaityn ne qalatyn i̇edi!
İesenei men Kotsuh kepten beri tüsinisken adamdar siiäqty. Aşyq ta aq jarqyn söilesetin syrlas adamdar i̇eken. Biriniñ orysşa, biriniñ qazaqşa tüsinbei qalğandaryn Tilemis septep jiberip otyr.
— Būl joly Kenesarynyñ beti birjola qaitqan bolar deimisiñ?
— İendi ol tūmsyğyn da sūğa almaidy! Qazaq-orys qylyşynyñ dämin bir tatqan jau, kim bolsa da, qaityp artyna qarai alğan i̇emes. Ätteñ, ainalasy bir-aq sağat aiqasyp qaldyq! Şauyp jatqan şöpterin tastap barğan qazaq-orystardyñ, aiyzy qanbai qaldy. Şolğynşylar myna Tilemisti i̇ertip alyp tört kün jürip tünde oraldy. İesildiñ ber jağynda bir jan qalmai tyrağailap qaşqan boiy ketip otyrypty.
— Aldyñğy küni İesildiñ ar jağyna da şyğyp, qyryq-i̇elu şaqyrym jer jürip şolyp qaittyq. Jan joq. Kenesary oñtüstikke qarai oiysqan körinedi. On şaqty auyldyñ jūrtynda qalğan aqsaq-toqsaq kempir-şaldardyñ bäri solai deidi.
— Äueli jan joq dep i̇ediñ ğoi?
— Jauynger zälittes adam kezdespedi degenim ğoi, İeseke.
İesenei men Artyqbai batyr jaralanyp kelip äskerlik i̇emhanağa tüsken küni hirurg doktor osy Tilemisti i̇ertip kelip söilesip i̇edi. İeseneige sizdiñ jarañyz jeñil, ana batyryñyz auyr jaralanğan degen.
Sodan beri İesenei Tilemispen til tabysa almai keledi. Būdan on jeti jyl būryn İesenei Tilemistiñ äkesine şoşqa baqtyñ dep düre soqtyrğan i̇edi. Sonda on jastağy bala Tilemis miz baqpai sileiip tūryp qalğan. Şeşesi jylap kelip İeseneidiñ aiağyna jyğylğanda jas bala şeşesin i̇eriksiz tūrğyzyp jetelep alyp ketken. Ajarly äieldiñ aiağyna jyğylğanyna jibidi me, balanyñ qaisarlyğyna riza boldy ma, äiteuir İesenei bes kök şybyqty keşirim i̇etip i̇edi. Äkesi tym qarapaiym, şeşesi i̇erkek közi bir qadalmai öte almas ajarly adam i̇eken.
«Ai, seniñ äkeñ mynau keşe i̇emes, osy i̇elge kelip-ketip saqina-jüzik soğyp jüretin zerger şerkes-au! Şeşeñniñ tübine jetken sol saqina-jüzik qoi!»—dep İesenei işine bir tüigen bolatyn.
Sol bala Tilemis, kavkaz keskindi körkem jigit bolyp ösipti. Orysşa jaqsy biletin siiäqty. Zeiindi, zerdeli jigit. Düre jaiy İeseneidiñ i̇esine qaita tüsti. Tilemis te ūmytqan joq i̇edi. İekeuiniñ kezinde de osy jaidyñ ūşqyny tūr. Tilemis İeseneige qatty ūnady.
— Äke-şeşeñ aman ba, şyrağym? — dep jyly şyraimen sūrady.
— Äkem qaitys bolğan, şeşem bar,— dedi Tilemis. İesenei jigitke i̇edäuir qyzyğa da synai, iş tarta qarap jatty da aiağynda:
— Irbit bazary jaqyndap qaldy. Biyl, bizdiñ üige dämdes bolyp, sol bazarğa sen baryp kelseñ qaiter? Meniñ jaiym mynau. Mende bala bolmaityn...— dedi. Kürsingendei boldy.
— Bolsyn, İeseke. Qai uaqytta jür deseñiz de äzirmin.
— İeki künnen keşikpei bizdiñ üide bolğanyñ dūrys bolar i̇edi. Bazarğa aidalatyn maldy iriktep alğandaryñşa jüretin kezeñ de bolyp qalady.
— Jaqsy, İeseke.
— Jüreriñde mağan jolyğa ket.
Osy bir bärin bilip tūrğan oñtaily jigitti qolyna qondyryp alaryna sengen İesenei özine özi qatty riza boldy.
Kotsuh sözge aralasty:
— İesenei-bei İestemesoviç, men ağa sūltan ordasyna baryp qaitqaly otyrmyn. İerteñ jürem. Ağa sūltandy küzetuge qoiğan qazaq-orystarymdy alyp qaitam. Qatyndary mazalap boldy. İendi oğan küzettiñ keregi ne? Kenesary ketti. Bizdiñ gubernator da qyzyq: bir sūltanmen soğys deidi, i̇ekinşi sūltandy küzetip otyr deidi. Ol i̇ekeui birimen biri qoldasyp otyrady! Men ağa sūltannyñ qūiryğyna bir qyzyl būryş qystyra qaitatyn bolarmyn!
İesenei bar denesimen selkildep, i̇eñkildei küldi. Köpten beri būlai külgen i̇emes i̇edi. Jarasynyñ auyrğanyna da qarağan joq. İetpetinen jatyp külgen adamnyñ qara qazandai ülken basynyñ salmağynan, jalañ tysty jastyqtyñ är jerinen qūs jünderi ytqyp şyğa bastady.
— Men üşin de bir qyzyl būryş qystyra ket!..
Osydan bir ai ötkennen keiin Şyñğys duan ortalyğyn tastap öz i̇eline baryp jatyp aldy. Duanym basqarusyz qaldy-au dep qaiğyrğan ağa sūltan da joq. Ağa sūltansyz qaldyq-au dep qaiğyrğan i̇el de bolğan joq.
Būl oqiğalar i̇etkeli mine, on bes! jyl!..
Qosyna qaityp kele jatqan İeseneidiñ, i̇esine tüsip kez aldynan tağy bir ötken ülken oqiğalardyñ ūzyn-yrğasy osy i̇edi. Ol jyldary qamşysynan qan sorğalağan der kezi bolsa, qazir alpysqa taiap qaldy. Taubağa keler, zorlyq-zombylyqqa yryq bermes kezi. Amaly qaisy, özin oqqa tosyp mūny aman alyp qalğan birinşi dosynyñ panalap otyrğan jerine kez alarta kelipti. Ne degen Uiat, qandai ökiniş! Qosalqy atyn aiypqa tartqany batyrdyñ köñiline daq qaldyrmai jūbatar ma, joq pa! İerteñ özi baryp ökinişin aityp ötil sūrar-au, sonda da äuleki añşy Müsirepke senip i̇edim deudiñ özi qandai Uiat!
Qos tiktirgen köldiñ künbatys, oñtüstik jaqtaryn orap ketken qaiyñ men teregi aralas qalyñ orman. Soltüstik, şyğys jaqtary tal men şilik aralasqan şyrşa — şytyrman oipatta jatqan özekti boilap ketken. Qamysy qalyñ, aidyny köp tereñ köldiñ ortasy äli qatqan joq. Kele jatqan qys suyğynan şimirkengendei az ğana dirildep qūiady.
Qystap şyğuğa qandai qolaily jer! Orman işi i̇erip jürgen añ ğoi. Suy qandai kök möldir! Otyny da bar, panasy da bar. Artyqbai batyr tym bolmasa bir qos jylqyny qystatyp şyğaruğa öz auzynan yrzaşylyq i̇etse qandai jaqsy bolar i̇edi.
İesenei qosy degen i̇eki aq üi, üş qaraşa üiler i̇edi. Bäri de tal men şilik arasyna, yğynğa tigilipti. Ağaş tabandy şanalar, jegin saimandary öz aldyna jeke qoralanypty. İeseneidiñ özi jatatyn ülken aq üidiñ i̇eki bosağasynda i̇eki ülken araby itterdiñ üişikteri tūr.
İtter iesine ürgen de joq, i̇erkelegen de joq. Üişikterinen şyğyp bir-bir kerildi de, iesinen būiryq kütkendei añyrysyp qaldy.
Iñir aua Kenjetai qaityp oraldy.
— İe?
— «Mūzbeldi» aparyp batyrdyñ beldeuine bailadym. Batyr äbden yrza bolyp qaldy.
— Ne dedi?
— Kim aiypty i̇ekenine äli közim jete qoiğan joq. Ūlpanjan betine adam qarsy kelmei i̇erke i̇esken bala i̇edi, kim bilsin... İeseneidiñ aiyby bolmasa myrzalyğy şyğar. Alda razy bolsyn,— dedi.
— Özi qalai i̇eken? Tösek tartyp jatatyn bolar?
— Joq, i̇esikti aştyryp tastap jüz qadam jerdegi juan terekti nysana qylyp sadaq tartady i̇eken tösek üstinde otyryp. İerteñ sizdi qonaqqa şaqyrdy. Nesibeli jeñgesiniñ ystyq bauyrsağyn sağynatyn uaqyty da bolğan şyğar...— dedi.
İesenei işinen i̇eñ qaryzdar adamynyñ üiine at izin salmağaly on üş jyl ötkenin i̇esine aldy.
— Basqa i̇eşkim i̇eşteñe degen joq pa?
Kenjetai tüiirtpegi bar bir sözdi aitqysy kelmese de jasyra almady.
— Äkesi qyzyna: «balam-ai, aiyptalyp qalyp atymdy berip kettim dep, sen kelip i̇ediñ, aiybym dep İesenei öz atyn berip jiberipti... Tegi, men birdemege tüsine almai qalyp jürmeiin...» — dep i̇edi, qyzy ilip äketip:
— Oidağy on auyl Sibannyñ barlyq malyn aidap äkelse de bir qys asyrap şyğuğa «Qarşyğalynyñ» şūbary jeter i̇edi. Jalğyz İeseneidiñ jylqysyn asyrap şyğuğa jerimiz jetpei jatsa, aiypty bolmaqpyz ba? Men sony aittym, äke... Asqaq söileidi i̇ekesin, şyrağym, dep qaldy bir adam... Men daulaspai moiyndap aiybyma atymdy berdim de jüre berdim. İendi İesenei bi meniñ atymdy qaiyryp jiberse, meniñ aqtalğanym i̇emes pe? Onyñ üstine öz atyn qosaqtap jiberse aiyp mende degeni i̇emes pe?» — dedi qyzy. Äkesi: «bolar, balam, bolar»,— dep toqtau aitpağanda qyzdyñ aitary äli de kep pe dep qaldym.
— Üi işi qalai, jüdeu i̇emes pe i̇eken?
— Onşa jüdeu i̇emes. Qatarlap jinağan qazynasy joq bolğanymen bar-joğy jinaqy körindi. Üidiñ oñ jağynda kerege basyna köldeneñ asyp qoiğan ūzyndy-qysqaly i̇eki-üş naiza, bir-i̇eki sadaq, qynabynda tūrğan qylyş, kise...
— Jaraidy. Namaz oqylyq.
Kenjetai İeseneidiñ äri atşysy, äri imamy, anyğyraq aitqanda sybyrşysy-sufleri. Namaz dūğalaryn ol İeseneige i̇estirte aityp tūrady, İesenei işinen ğana kübirleidi. Arab tilindegi dūğalarğa tili de kelmeidi, jattap ta ala almai qoidy. Arab tilinde tört türli «z», üş türli «s», i̇eki türli «h», i̇eki türli «ğ» bar. İesenei mūnyñ birin de dūrys aita almaidy. Sondyqtan Kenjetai namazdy İeseneimen qatar tūryp, dūğalardy İeseneige qarai būrylyp, tügel i̇estirte oqidy. İesenei qaitalağanda da köbin älde nemenege ūqsatyp jiberedi.
İesenei qazir dindar adam bolğanymen bir kezde asa är kökirek, ozbyr bi bolatyn. Orys şekarasyn panalai otyratyn Nūraly degen momyn i̇eldiñ barlyq jerin tartyp alyp, dalañqy jailauğa qarai aidap tastağany bar-dy. Momyn i̇el qarğap-silep ketken i̇eken — keler jyly İeseneidiñ i̇eki ūly qara şeşekten bir künde, bir sättiñ işinde birge ölip ketti.
Balalaryn jerlep qaitqan küni qara şeşek İeseneidiñ öz denesine de qaptap bilinip keledi i̇eken. Şildeniñ qainap tūrğan ystyq kezi i̇edi. Ör kökirek batyr adam basqalarda joq iri minez körsetti. Atyna mine salyp qozyköş jerdegi «Äulie sor» atanğan tūzdy kölge tyrjalañaş perip ketti. Artynan kelgen adamdarğa osy arağa üi tikkizuge, susyn äkeluge būiryq berdi de suy jyly sor kölge küni-tüni şomyla berdi, şomyla berdi. Qorasan şyqqanda duyldap qyşityn deneni qasymauğa şydady. Baqsy-qūşnaştardy da mañaiyna jolatqan joq.
Sordyñ suynda qorasanğa daua bolğandai qandai qasiet bar, ony i̇eşkim bilgen i̇emes, äiteuir İesenei bar denesine barmaqtai-barmaqtai qara tañba tüsse de aman qaldy. Sodan beri äieli de bala tapqan i̇emes. Qorlyq-zorlyq körgen Nūraly i̇eliniñ qarğysyna ūşyrap ūrpaqsyz qaldym dep birjola senip bolğan. Bir bet i̇er keude adam sodan keiin namazğa moiyndady. Bilmeitin, tüsinbeitin istiñ ainymas qūly bolyp ketti.
Añşy Müsireptiñ «İesiz jatqan jerdi bir qys jailasañ boldy, balañnyñ balasyna deiin seniki bolyp kete beredi» degeni şanşudai qadalatyn sebebi de osydan i̇edi. Balasy joq adamğa «balañnyñ balasyna deiin» degendi i̇esitu ärine auyr tiedi.
İeseneidiñ bügingi keşki namazy namaz bolmai şyqty. Dūğa bitkenniñ birde-birin işinen bolsa da dūrys qaitalai alğan joq. Būrynğy bilgenderin ūmytyp qalğan siiäqty. Işki saraiym taza, qūdai özi keşirer, dedi de namazdy şala aiaqtap tūryp ketti. İesenei bügin i̇erte jatty, keş tūrdy. Biraq ūiyqtai alğan joq, aunaqşumen boldy. Köñilge bir alañ ornapty. Älde ne alystan qylañdağandai beimaza bir tynyşsyzdyq bar. İesenei ony Artyqbai batyrğa baiqamai tize körsetip qalğandyğynyñ ökinişi bolar dep joryp i̇edi, biraq işi oğan sener i̇emes. «Öziñdi öziñ aldama, İesenei, aiarlanba!»—dep tūr. Köñilge bir oi kirgeli qylañdap tūr ma, qalai... Oi i̇emes-au, janynda bir älde nege alystan sezinu bar... uialarlyq ta, tüptep kelgende qauiptenerlik te sezim siiäqty. İesenei sol sezinudi belden belge ysyryp tastağysy keledi. Ysyryp tastadym bilem dep, teris aunap tüsip te jatty. Közin de jūmdy. Qūdaiğa syiyndy. Biraq, qylañdağan sezim orala berdi, orala berdi. Oi köziniñ, aldyna birese aq botanyñ kezi keledi, birese qardan aq qara köz bedeudiñ özi keledi... Jüregi jortqan attai dürsildei soğyp, ülken denesi qyzynyp barady.
Sol bir işki tüitkilden qūtylam ba dep İesenei jylqy qostaryn qai jerge ornalastyraryn da oilağan boldy. Qys boiy añ aulaityn itteri men attaryn qaita-qaita tügendep şyqty. Bäribir tynşyğa alğan joq.
Artyqbai batyr şoiyrylyp qalğannan keiin İesenei onyñ köñilin sūrauğa baryp i̇edi. Oğan mine on üş jyl. İesenei sälem berip üige kirip kelgende tört-bes jasar qyz bala zäresi ūşyp üiden şyğa qaşqan bolatyn. Sol bala üş kün boiy öz üiine kirmei qoiğan. Bosağadan syğalaityn da qaşa jöneletin.
Ol İeseneidiñ Irbit bazarynan qaitqannan keiin dosynyñ üiine artynyp-tartynyp kelgen joly i̇edi. Bir at, i̇eki qūlyndy bie jetelep, bir nar tüiege şai-qant, örik-meiiz, kiım-keşek, üi işilik är türli jihaz arttyryp äkelgen.
Sol örik-meiiz, tana-monşaq arqyly bala qyz Ūlpan İeseneige bir jetiden keiin äreñ üiirilgen. Tüieden ülken adam, qaltasy tolğan örik-meiiz, kämpit... Aşulanbaityn, az söileitin, jūmsaq dauysty kisi. Bet-auzy qap-qara, qara şūbar bolsa da jaqsy adam bolyp şyqqan. Künäsiz bala köp ūzamai İeseneimen dostasyp ketti. İesenei namaz oqyğanda arqasyna asylyp:
— Men tüiege minip kettim! Äke, sen üide qaldyñ! — dep aiğai salyp mäz boluşy i̇edi. Namazdyñ otyratyny, tūratyny, iıletini, bügiletini, i̇eñkeietini, şalqaiatyny bar, sonyñ bäri bala üşin qyzyq körinetin.
— Tūr i̇endi, otyr i̇endi, şalqai, i̇eñkei! — dep qanşa äurelese de «tüiesi» kene beretin. Balasyz qalğan adam bir sätke bala qyzyğyn körip, işi i̇eljirep-i̇erip balasy bar adamnyñ baqytyn sezinip i̇edi.
İeki ūly bir künde qaitys bolğaly İesenei öz üiinde jas balanyñ dausyn i̇estigen i̇emes, jas balanyñ iısi qandai bolaryn ūmytyp qaldy, jas balanyñ byldyrlap söilep, bolmaşyğa quanyp, bolmaşydan renjip qalaryn tüsinbei kelgen i̇eken.
Ūlpan keş ūianady. Juynady. Tamağyn işip bolady da İeseneige:
— Ata, namaz oqy! — deidi.
İesenei tañ namazyn äldeqaşan oqyp qoisa da namazğa qaita tūrady.
— Äueli otyr! — deidi Ūlpan. İesenei jüginip otyra ketedi.
Ūlpan äueli onyñ ökşesine şyğyp, jağasynan tartyp äreñ degende qoly moiynğa ilikken soñ:
— İendi tūr! — deidi.
Bir küni Ūlpan İeseneidiñ aldynda i̇erkelep jatyp:
— Ata, seniñ betiñdi kim tyrnap tastağan? — dep sūrady.
— Sendei kişkentai kezimde qara qasqyr talap ketipti. Sen auyldan alys ketip oinama, jarai ma?
İendi birde Ūlpan İeseneiden:
— Sen qara būqamysyñ?— dep sūrady. Mal işinde ösken bala arystan pil degenderdi bilmeitin.
— Joq, būqa i̇emespin. Müiizim joq. Balalardy süzbeimin.
— A, bildim, bildim, sen qara burasyñ! Taudai ülken qara burasyñ. Men senen qoryqpaimyn. Sen jaqsy burasyñ, ie?
— İe, ie.
Tağy birde namaz oqyp tūrğan İeseneidiñ moinynda asylyp jürip:
— Oibai, ata, arqamdy qūmyrsqa şağyp tūr! — dep jerge ūşyp tüse jazdady. Yrşyp ketti.
İesenei balany bir qolymen qağyp alyp köilegin kötepip, barqyt şalbaryn ysyryp yşqyrlyqta jürgen qara qūmyrsqany ūstap aldy. Balanyñ belin bir-i̇eki ret sipap jiberdi. Myqynynan az ğana tömen az ğana syrttaraq köilektiñ tüimesindei ğana maqpal-qara meñi bar i̇eken İeseneidiñ közine i̇eriksiz tüsti.
İeseneidiñ, bügingi körgen boi jetken qyzy sol Ūlpan. Būdan on üş jyl būryn körgen bala qyz äldeqaşan i̇esinen şyğyp ketken i̇edi. İendi mine, bügingi batyldyğymen bala kezindegi i̇erkeligimen maqpal-qara meñimen kez aldynda tūrdy da qaldy. İerke boluşy i̇edi, yğyspai söileitin qyz bolypty-au!.. Zeiindi, zerdeli bolarsyñ dep oilap ketip i̇edi, oilağany kelgen de qoiğan. Ūtqyzbai ketti ğoi! Añşy Müsirep dürelep alar ma i̇edim, dedi-au!.. İe, dürele dese... dürelei bastasa... maqpal-qara meñ közine tüsse, tanyr ma i̇edi?!..
Täñiri-au, meniñ oiyma ne kelip jatyr özi! Laqauly i̇elda-belda, ğaly men qazym... Oñ jağyma aunap jataiynşy, ūiyqtaiynşy...
Joq, ūiqy keler i̇emes. Dene qyzynyp alypty. Mağan qara burasyn, dep i̇edi-au!.. Men senen qoryqpaimyn degen. Qoi, käri bura, qoi!.. Qūtyrma!
Şymyr deneli i̇edi, som deneli, sūñğaq boily qyz bolypty, a? Qara meñi de östi me i̇eken? Älde sol köilek tüimesindei bolyp appaq jaialyğynda jabysyp tūr ma i̇eken? Joq, meñ öspese kerek... Ätteñ maqpal-qara meñ sol jaq betinde miyğyna taman .turar ma i̇edi!
Qoi deimin, käri bura, qoi i̇endi! İerteñ Artekeme baryp sälem berip qaitamyn. Jylqymdy basqa jaqqa audaryp jibergenimdi aityp keşirim sūrasam batyrdyñ köñili de tynyp qalar.
Ūlpan tym bolmasa şai qūiyp beretin bolar-au... Bala kezinde i̇erinderi qyp-qyzyl, sausaqtary salaly, közi otty boluşy i̇edi. Baiğūs bala qorasanğa ūşyramağan i̇eken äiteuir... Qūdai-ai, saqtai körşi!..
Älde kim äldeqaşan aittyryp, qūda tüsip qoiğan bolar-au... Oğan söz joq qoi. İt-ai, ne degen mañdaiy jarylyp tuğan it i̇edi! Qazaq besiginde jatqan balany da aittyra beredi. Kedeilenip qalğan batyr äldeqaşan qalyñ malyn alyp jep te qoiğan bolar.
Şeşesi Nesibeli sūlu da süikimdi kisi i̇edi, soğan tartqan ğoi. Minezi de şeşesine tartsa aq jarqyn, aşyq, aq köñil bolar. Ol bir taptyrmaityn minez ğoi. Özine säukele qandai jarasar i̇edi!
Kümistetken sary ala tegene aldynda, oiuly ojau qolynda, qymyzdy qalai sapyryp otyrğanyn körer me i̇edim bir... bir ğana! Ülken aq üidi jainatyp jiberer i̇edi-au!..
Qoi deimin, käri bura, qoi i̇endi, basyña bäle şaqyrma!
Jeti jyldan beri bölek tūratyn äielin i̇esine aldy. İe, Qanikei de sūlu äiel i̇edi. Baiğūs jeñiltekteu boldy. İesenei bi bolğan soñ ol da özin bi boldymğa sanap i̇el işin büldire berdi. Ataqty baidyñ qyzy i̇edi. İeseneimen arpalysa berdi. Jybyr-jybyry köp, kekesini kep adam i̇edi. Ondaidy ūnatpaityn İeseneimen jiı-jiı arazdasyp qalyp jürdi. Özinen tuğan i̇eki ūly bir künde qaitys bolğanyn İeseneidiñ qūdaidyñ qarğysyna ūşyrağany dep sendi de Qanikei qosyla qarğaityn boldy. Aiağynda i̇enşisin bölip alyp Kirköilek degen jerde bölek tūrady.
Qatal minezdi İesenei sodan beri äiel atyn ūmytqandai, malymen biligimen ğana ainalysyp jüre beretin. İendi mine, keudesine bir saitan kirgendei, tün boiy özimen özi arpalysyp ūiqy körmei şyqty. Täñirisi täubege keltirmese, ūrynbasqa ūrynyp qalar ma i̇eken älde qaiter i̇eken....
İerteñine jylqylaryn jan-jaqqa taratyp jiberdi de, İesenei keşke qarai Artyqbai batyrdyñ üiine keldi. Qasynda türikpen Müsirep, Sädir naizager, qosalqy atyn jetelep jüretin Kenjetai. Añşy Müsirepti i̇ertpei ketti.
— Artyqbai batyrdyñ qyzyna ne degeniñ i̇esiñde me? Seniñ, aiybyñdy men tarttym. Qar qalyñdağan soñ bürkitiñe bir-i̇eki tülki aldyryp, Artekeñe bailap, aiağyna jyğylyp aiybyñdy juyp qaitarsyñ. Bügin qosta qalasyñ. Seniñ tartqan aiybyñ osy bolady.
Artyqbai batyr qonaqtaryn bar peiil-yqylasymen quana qarsy aldy.
— Arystanym-ai, aq beiilim-ai, şoiyrylyp qalğan ağañ qalai i̇esiñe tüsti! Kelşi beri! — dep quanyşyn da, ökpe-nazyn da birge, bir-aq aityp tastady. İeseneidiñ taiaqtai-taiaqtai qara şūbar sausaqtaryn ūzaq qysyp otyryp, süiip alyp bosatty.
— Türikpenimbisiñ, qysylmasym, saspasymbysyñ! — dep Müsireptiñ qolyn da ūzaq qysyp otyryp közine jas aldy.
— Jūrt İeseneidiñ janyn alyp qalğan Artyqbai dese, men Artyqbaidyñ janyn alyp qalğan sen deimin, aq joltaiym.
Qart batyr Stap därigerhanasynda jatqan alty aidyñ işinde Müsirepten körgen az-maz qaiyrymdylyqty i̇esine alyp otyr. Ūmyta almağan i̇eken. Stapqa auyly jaqyn Müsirep Artyqbaiğa jetisinde bir ret as-su jiberip tūryp i̇edi. Äskerlik däriger «biz qoldan kelerdi istep boldyq» degennen keiin qaqap tūrğan suyq qysta batyrdy üiine jetkizip salğan. Aq köñil batyr sonda aitqan alğysyn qaitalap jatyr.
Artekeñ Sädir batyrmen i̇erekşe sağynyşty amandasty.
— Batyrym-ai, oq ötpesim-ai, naizagerim-ai, seni de köretin kün bar i̇eken-au!.. Sen it, on bes jyl boiy nege at izin bir salmai kettiñ? Ölip qaldyñ ba?
Basqa qonaqtar mügedek batyrğa i̇eñkeiip sälemdesse, Sädir jer tösekte otyrğan şoinaqtyñ qasyna tizerlenip otyra ketip, i̇eki qolyn birdei sozyp i̇edi. Mügedek batyr ony qūşaqtai alyp, aimalap, arqasynan jūdyryqtai otyryp:
— İt-au, qaida jürdiñ, qaida joğalyp kettiñ? — dep qaitalai-qaitalai aityp, ūzaq bosatpai qoidy. İekeui de i̇eñkildesip aldy.
— Batyr kerek, naiza kerek zaman qaldy ğoi adyra, adyra qalğyr! Sädir naizasyn qūryqqa aiyrbastap jylqyşy bolyp ketken— dep Sädir de öziniñ İeseneidiñ qolyna qarap qalğan it ömiriniñ aryzyn aityp qaldy.
Qonaqtar Artyqbaidyñ äieline de tūra kelip tūrğan boilarynda qol alysyp amandasty. Şeşesiniñ qasynda tūrğan Ūlpandy közderimen ğana janap ötti. Qyz balağa odan artyq köñil audaru i̇ersilik bolatyn. Qyz da būlardyñ ärqaisysyna köz qiyğyn serpe tastap, közimen ğana amandasty. Sol közqarasynda sirek kezdesetin sūlulyq baryn qonaqtar tügel sezindi. Qara biesi joq üi — qymyzy joq üi — sary biesine — samauyrğa tezirek ūmtylady. Ūlpan sary jez samauyrdy köterip dalağa şyğyp ketti.
Amandyq-saulyqtan keiin İesenei öz kinäsin tezirek juyp tastağysy kelip söilep ketti:
— Arteke, sizdiñ būl arany mekendei bastağanyñyzdy bilmei kelip Uiatty bolyp qaldyq. Būrynğy mekeniñiz būl jerden köp joğary boluşy i̇edi ğoi?
— İe, düzge jaqyn bolatyn... «Aqsuat» i̇edi ğoi. Biyl osylai qarai auystyq. Jata-jastana i̇estirsiñ, «Qūdyqqa qūlan qūlasa, qūrbaqa qūlağynda oinar» degendei bir jaiymyz boldy.
— İesiz jatqan jer degennen keiin qalyñ şūbarğa qyzyğyp kelip qalyp i̇edik, sizdiñ mekendep otyrğanyñyzdy i̇estigen soñ maldyñ jarym-jartysyn Qūsmūrynğa qarai, jarym-jartysyn işke qarai audartyp jiberdim.
— Beker-aq bolğan i̇eken. Köñil syiyssa, köldiñ suy jetetin i̇edi ğoi.
— Joq, joq, Arteke! İesenei bir kezde janyn alyp qalğan batyrynyñ jerin tartyp alypty degen ataqqa qalğym kelmeidi.
— İesenei bir qys qonaqtap şyğuğa köñil i̇etip kelgen i̇eken käri şoinaq ot basynan oryn bermepti degen ataqqa men qalyp jürsem qalai bolar?
— Sizge söz keltirmeimin ğoi, Arteke...
— Tym bolmasa bir qys dämdes bolyp boi jazyp qalsyn deseñ, şoinaq ağañdy şanağa salyp alyp qasqyr quğanyñdy körset. Men üiküşik bolyp qalyp dala körmegeli on bes jyl... Qosyñdy äkelip bizdiñ üidiñ qasyna tiktir.
Osymen i̇eki jağy da birin biri ūğynysyp boldy. Jer jaiyna i̇endi orala qalsa, i̇eki jağyna da Uiat bolar i̇edi. Bir qos jylqynyñ osy arada qystap şyğaryna İesenei közi jetti. İesenei qosy qasynda bolsa, toqşylyq bolaryna Artyqbaidyñ közi jetti.
— Arteke, sadaq-naizañyzdy äzirlei beriñiz. Qys boiy qasqyr quarmyz. İesikti aşyp qoiyp sadaq tartyp nysana atady i̇eken dep i̇estidim. Qūdai būiyrsa qarauylyñyzğa qasqyr da bir iliner,— dedi.
— İesenei-au, basqa i̇ermegim qaldy ma meniñ? Naizalarymdy qairap, oq jonyp i̇ermek i̇etem. Mañaida jan joqta nysana atam. Keide oğym nysanağa däl tiedi, keide josyp aidalağa ketedi.
— Biyl qys baiağyny tağy bir qaitalarmyz i̇endeşe.
— Alda razy bolsyn!
Qonaqtar kelip tüsken betinde attaryn kez kelgen ağaşqa bailai salyp i̇edi. Sol i̇esine tüsip Kenjetai dalağa şyqty. Attardy yqtasynğa aparyp bailağysy keldi. İekinşi bir üiden qainağan samauyrdy köterip äkele jatqan Ūlpandy körip.
— Samauyrdy jerge qūia tūrşy, qarağym. Üige men köterip aparaiyn,— dedi qyzğa tym tez jaqyndai berip.
Ūlpan samauyrdy jerge qoidy da:
— Jigitim, sen mağan qarağym dep söilespeitin bol. Meniñ Ūlpan degen atym bar. Qazir şai işip bolğan soñ, anau bir qalyñnyñ ar jağyndağy alañda arqandauly, keşegi künge deiin öziñ jetelep jürgen tory at tūr, sony äkelip i̇erttep qoi. İer äne jatyr. İendi samauyrdy üige alyp kir...— dedi. Kenjetaidy yqtata — yğystyra aitty.
Samauyrdy üige Kenjetai alyp kirdi. Ūlpan soñynda keledi i̇eken. İeseneidiñ işi Ūlpandy Kenjetaidan qyzğanyp ketti. Keskini ädemi, baidyñ myrzasyndai jaqsy kiındirip qoiğan jas jigit qyzben til tabysyp qala ma dep qyzğandy. Biraq, Kenjetaidyñ jüzinde qyzdan yğysqandyq belgisi ğana bar i̇edi. Kenjetai qyz būiryğyn oryndauğa şaiğa qaramastan şyğyp ketti.
— Attardy bir yqtasynğa jaiğastyryp keleiin...
— İesenei myrza, az ğana sauyn bie ağytylğannan keiin myna samauyr degen sary biege qarap qalğamyz. Jaryqtyq i̇erteli-keş iidi de tūrady...— dedi Artyqbai.— Sary bieñdi jebei sauğaisyñ!
İesenei «Şydai tūr, şalym, qys boiy qymyz işkizermin» dep qala jazdady da, sözdiñ betin şaiğa būryp ketti:
— İe, şaiğa üirenip boldyq qoi. Būl qūrğyrdy qanyp işpeseñ, tipti basyñ auyratyn boldy. Bermeseñiz sūrap işetin i̇edik. Nesibeli jeñgemizdiñ ystyq bauyrsağyn sağynğanymyz da ras,— dep İesenei keñkildei küldi. Ärine, basqalar da küldi.
Şaidy işe otyryp, qanşa qaramaiyn dese de İesenei közin qyzdan audara almai qoidy. Basynda küreñ barqytpen tystağan qara i̇eltiri börik, üstinde sol küreñ barqytpen tystağan jeñil pūşpaq işik, küreñ barqyt şalbar, belinde kümis japqan qaptyrmaly būlğary beldik. Aiağynda biık ökşeli şoñqaima i̇etik — «qosai qoloş», bäri de sandyq tübinde jatatyn qyzdyñ «bir kieri» i̇ekeni tanylyp tūr.
Şai qūiyp otyrğan qyzdyñ on sausağy men beti ğana körinedi. Sūlulyğyn da, balğyndyğyn da paş i̇etpei tejep ūstaityn qyz bolu kerek. Älde sūñğyla qyz jasyra ūstağan sūlulyqtyñ öltire qyzyqtyratynyn bile me i̇eken?.. Uysyñ tolar juan būrymnyñ astynan az ğana moiny ağarañdaidy. Ülbiregen aq sausaq i̇emes är iske üirenisken qoldary senimdi de oñtaily qimyldaidy.
İesenei qyzdyñ körinbesin körip, tinte qarap otyr. Baiağyda qūmyrsqa şaqqan arqasy kez aldyna keldi. Maqpal-qara meñniñ tūsyna da i̇edäuir ainalaqtap qaldy. Qyz özi de sūlu, biraq, İesenei onyñ sūlulyğyn da, minezin de, aqylyn da öz oiyndağy oq jetpes biıkten asyra körip otyr. Tün boiy «qūtyrma, qara bura, qūtyrma!»— dep şyğyp i̇edi. Sol täubesi qazir de i̇esinde. Işinen aityp ta qūiady. Amaly ne, özine de, kezine de ie bola alar i̇emes. Bir-i̇eki ret Artyqbaidyñ sūraularyn jauapsyz qaldyrdy.
İeseneidiñ köñiline ülken bir ūitqu kirgenin qyzdyñ dimşesi Nesibeli baiqap qaldy, Müsirep te sezindi. Tek, qyz jüzine i̇eleñ kirgen joq. Şai işilip bolğan soñ samauyrdy ornyna qoidy da, Ūlpan şyğyp ketti.
Üi işi ajarynan airylyp sūrğylt tartyp, jüdeulene qaldy. Osyndaida auzyña jöni bütin söz tüspegeni jaman... Keşe jigit bolyp kelip būlardy Uialtyp ketken qyzdyñ i̇erke qylyğyn aityp i̇ezu tarttyruğa bolatyn i̇edi ğoi! Qyz sonda qandai minez körseter i̇edi? Mümkin, qyz auzynan tağy bir qyzyq sözder şyğar ma i̇edi, älde qaiter i̇edi? İeñ bolmağanda közin jarq i̇etkizip serpe tastap tura bir qaramas pa i̇edi? Taudai İesenei bi atanyp jürip, osyndai op-oñaidyñ retin taba almağany nesi? Älde alpysqa taiap qalğan jasy qūrğyr bögei berdi me?
Ūlpan kepke deiin oralmağan. İendi ony osy üige i̇erin az süirep qaityp äkeletin birdeme oilap tabu kerek-ti.
— Kenjetai, sen batyrğa bir ädemi jyr aityp berşi! — dedi İesenei.
— İe, bärekeldi! —dep Artyqbai da maqūldady.
Būl üide dombyra da bolmai şyqty. Kenjetai qamşysyn i̇eki büktep «dombyra» i̇etti de, «Sūluşaş» jyryn aita jöneldi.
Bät qūndyz qyz balağa jarasqandai, Tūman joq i̇er jigitke adasqandai. Salasyn Sartorğaidyñ meken i̇etken Bar i̇eken Qantai atty bir asqan bai, Sūluşaş Qantai baidyñ jalğyz qyzy Sipaty hor qyzymen talasqandai...
Qoñyr dauysty Kenjetai söz yrğağyn, oi salmağyn oryndy-ornyna qoiyp bappen aitady i̇eken. Qantaidyñ bailyğyn, äsirese qyzynyñ sūlulyğyn şar ainağa tüsirgendei qūlpyrtyp jyrlady.
Sūluşaştyñ aittyryp qoiğan küieuiniñ basy taz i̇eken. Sūluşaş oğan barğysy kelmeidi, jirkenedi. Bezinip bolğan. Äke-şeşesi qinalysta. Qalyñ malyn alyp qoiğan. Qyzyna da jany aşidy. Qyzdyñ Altai degen süigen jigiti bar. Ol bai balasy i̇emes, i̇eti tiri, talapty jigit. Jyr būl i̇ekeuin qosuğa beiimdeidi de qosa almaidy. Kenjetai osy jerine kelgende älde neni öz janynan qosqysy kelgendei tebirenip ketti. Qyz qaiğysyn tyñdauşylardyñ oi-sanasyna şegelei jyrlady.
Qaitady küz bolğanda qaraşa qaz Aittyrğan Sūluşaşty sür qasqa taz. Qaiğysy qara narğa jük bolğandai Mal alğan qyzyn satyp äkesi mäz!
Osy tūsta Artyqbai batyr öz basyndağy qaiğysynan habar bergendei bolyp:
— Qyz balany qor qylatyn qalyñ mal ğoi, — dedi. Auyr kürsinip qaldy.
Daladan qatty şapqan at dübiri i̇estildi. Üidegiler i̇eleñdesip birine biri qarady. Jyr da toqtaldy. Köp attyñ dübiri jaqyndap keledi. İtter azan-qazan. Güjildesken i̇erkek dauystary i̇estile bastady. Kenjetai kerege basynda köldeneñ asylğan naizalardyñ birin ala-sala attaryna qarai jügire jöneldi. Auyr deneli mosqal batyr Sädir de bir naizany qolyna alyp jönele berem degende attarynan topyldai tüsip osy üige qarai jügirgen adam dybystaryn tanydy da, toqtap qaldy.
Aldymen üige Ūlpan jügire kirdi. uialğandai külimsirep äkesiniñ bas jağyna baryp keregege soğylyp toqtady. Onyñ artynan ile-şala üş i̇erkek kirdi. Aldymen kirgen tülki tymaqty mysyq mūrt, jalynymen şañyraqty jalağysy kelgendei lapyldap janyp tūrğan otqa soğylardai bolyp aptyğyp toqtady da, artynda kele jatqan i̇ekeuine:
— Süirep äketiñder! Äne tūr! — dep Ūlpandy nūsqady.
— Äi, sen kebis auyz, kimdi süirep äketesiñ! Köziñe qaraşy! — degende Sädirdiñ naizasy mysyq mūrttyñ auzyna da taqalyp qalyp i̇edi. Qairap qoiğan naiza ūşy auzynan kirip jelkesinen şyqqaly tūrğandai i̇eken! Jigit qaqalyp qalğandai söilei almai qaldy.
— Otyr!
Jigit otyra bergende Sädir naizanyñ ūşymen onyñ basyndağy tymağyn tüirep alyp otqa tastap jiberdi. Ūlpanğa qarai ūmtylğan i̇eki jigit te qyzğa qol tigizbei toqtady. Sädir ol i̇ekeuin de naizasynyñ ūşymen nūsqap alğaşqynyñ qasyna otyrğyzdy. Daladan tağy i̇eki jigit keldi. Jalğyz Sädir naizasyn jarqyldata siltep bes jigitti tügel ot basyna iırip tastady. Bireuine de naizasyn tigizgen joq.
Köpten batyrlyq jyny qorlanyp jürgen Sädir Nesibelige qarap:
— Kegen äkel! — dedi.
Kedeidiñ bar bailyğy üiiniñ ainalasynda ğoi. Nesibeli jügire şyqty da kögendi jyldam alyp keldi.
Sädir jigitterdiñ, bas kiımderin laqtyryp-laqtyryp jiberip bir şetinen kögendei bastady.
— Seniñ basyñdy otqa üitip tūryp, qūdai qossa özim müjitin bolarmyn!—dep äueli üige būryn kirgen mysyq mūrtty kögendedi.
— Sen de bir jondanyp ketken neme i̇ekensiñ, qūdai qossa qyryq qamşy düreni özim soğatyn bolarmyn!
— Sen qara japalaq, üiiñde otyrğanda qandai myqty i̇ekensiñ, ä?
Osylai ärqaisysyna bir mysqyl aita jürip, jigitterdi kögendep boldy da, kögenniñ i̇eki ūşyn i̇eki jaqtağy keregege körip tastap, öz qylyğyna özi masattanyp tūryp qaldy. Naizasyna süienip, qozydai kögendelgenderge joğarydan qarap tūr.
— İendi İesenei bidiñ kesimin i̇estisiñder!
Jigitter törde otyrğan däu qara şūbardyñ İesenei bi i̇ekenin i̇endi bilip, maily qasyqpen töbege ūrğan mysyqtai jym boldy.
Jaugerşilikten ūrlyqtan qolğa tüsken adamdardy äueli kögendep alyp qorlau qorlaudyñ da auyr türi. Būl kezde qalyp bara jatqan i̇eskilik. «Kögenge tüsip» qaitqan jigitte qadir-qasiet qalmaidy. Sädir myna jigitterge sol qorlyqty körsetip jatyr.
Sädirdiñ «Kebis auyz», «Qara japalaq» degenderinde de män bar. Jekpe-jekte bolsyn, soğysta bolsyn, qarsylasqan jauyñdy solai bir mazaqtap, qorlap alsañ, oñai aşulanady. Aşulanğan adam ūtylmai, jeñilmei qoimaidy...
— Būlaryñ kim özi? Tanisyz ba? — dedi İesenei Artyqbaiğa qarap.
— Kim bolsyn, qūdalarym bolady,— dedi Artyqbai.— Bizdiñ üidegi «Sūluşaşty» aittyrğan qūdalarym,— dep qyzyna bir qarap qoidy.— Kedeilik ne istetpeidi. Bağlan auzynda otyratyn bir saudager Tülen degenmen qūda bolyp i̇edim. Balasy taz ba, merez be, bilmeimin, äiteuir Ūlpanjan qūlan-taza bezinip ketti. Şoinaq şaldy basynyp alyp qaşuğa kelgenderin körmeisiñ be! — Artyqbai tağy da auyr kürsinip toqtady.
— Boldy, Arteke, boldy. Arjağyn aitpai-aq qoiyñyz. Körip otyrmyz. Sädir, sen myna qūdalardy qosyña aparyp qondyryp şyğararsyñ.
Kenesary ylañynan keiingi on bes jyldyñ işinde Sädirdiñ naizasy jarqyldağan küni osy ğana. Sol on bes jyldyñ işinde qoidai kögendep tūtqyn ūstağany da osy. Alaqan qyşuy äli basylğan joq. İeseneidiñ közinşe qol iske bara almai, naizasyna süienip zyğyrdany qainap tūr i̇edi. İeseneidiñ būiryğyna quanyp ketti. Qūdai qossa, qosqa aparyp qamağan soñ bir-birlep şyğaryp alyp düreleitin bolar. Bidiñ kesimi kezinde bola jatar, oğan deiin küzdiñ ūzaq tüni Sädirdiñ sairandauyna mol jetedi...
Sädir kögendep alğan jigitterin ağytyp jaidaq atqa i̇eki-i̇ekiden mingizdi. İer-toqymdaryn qoldaryna qūşaqtatyp qoiypty. Üige bes jigit kirse, dalada attaryn ūstap tūrğan tağy i̇eki jigit bar i̇eken. Sonymen altauyn üş atqa mingesterip, üş attyñ şylbyryn birge tüiip jetinşi jigitke ūstatty da, aidap jüre berdi.
Ūlpandy aittyrğan küieu Tülenniñ balasy Myrzaş degen jigit aldyñğy jyly bir kelip ketken. Dalanyñ jūpar iısi añqyğan jazğytūry i̇edi. Ūlpan qūdaidyñ jazğanyna moiyn ūsynyp, oiynda jaqsy köru — jek köruden i̇eş närse joq, küieuin keruge ğana yntyğyp şymyldyqqa kirdi de qaşyp şyqty. Qyz mūrnyna kelip körmegen jiırkeniş iısten jüregi ainyp ketti. Jeñgeleri äueli qaşanğy dästür boiynşa küieu men qyzdyñ qoldaryn ūstattyra berip i̇edi, Ūlpannyñ alaqanyna ömir boiy jusañ da ketpes bir maily jylbysqy jabysqandai boldy. Sol jabysqaq qyz alaqanynyñ i̇esinde äli bar. Ūlpan äli jerkenedi. İesine tüsip ketse, qoldaryn sabyndy köpirtip tağy bir juyp alady.
Sodan keiin qūdalardyñ arasy şalğailana berdi. Saudager qu ūl balasy joq şoinaqty basynyp, äueli qalyñğa bergen bes qūlyndy biemdi qaiyryp ber dedi. Artyqbai onysyn dūrys körip, könip i̇edi, bes bieniñ on jyldan bergi ösimin sūrady. Onyñ özi Artyqbaidyñ mañdaiyna bitip körmegen kep jylqy bolyp şyğady i̇eken. Artyqbai qalyñ malğa alğan bes qūlyndy bieni qaiyrdy da, ösim dauynan äli qūtyla alğan joq. Aiağynda alysyraq jerge keşip ketip qūtylam ba dep i̇edi, Tülen qu-aiaq qyzdyñ özin tartyp äketuge jigitterin jiberipti...
Būl janjaldyñ üstinen şyqqanyna İesenei quanyp otyr. Ūlpannyñ basy bos i̇eken! İerteñ aiyp-qiybyn tabandata salyp bet baqtyrmaityn kesim aitady da, qūdalardy aidap tastaidy. Könbei körsin! Ol az bolsa, bir qos jylqysyn sol Tülen qudyñ jerine aparyp qystatady!..
Ūlpan basynda keşegi tymağy, üstinde jeñil işiktiñ syrtynan kigen tüie jün şekpen ornynan qozğala almaityn äkesine qorğalağan küiinde ūzaq tūryp qaldy. Qoryqqannan quañ tartqan, qoryqqanyna Uialğanynan külimsiregen qalpy bar. Kündegi ädeti boiynşa iñir kezinde az ğana jylqysyn şarbaqqa äkelip qamap, tañ ata i̇ergizip jiberuşi i̇edi. Kenjetaiğa at i̇ertteudi tapsyrğandağy sebebi sol bolatyn.
Ūlpan jaiylyp jürgen jylqysyn jinai bergende, ağaş arasynan i̇eki salt atty şyğa kelip:
— Būl kimniñ jylqysy?—dep sūrady.
— Bizdiñ üidiki.
Tünge qarai ağaş arasynan şyğa kelgen adamdardy i̇eñ berisi ūryğa balap, Ūlpan jylqysyn qiqu salyp qua jöneldi. Qyz dauysy tanylyp qaldy. Ağaş arasynan:
— Sol! Sonyñ özi!
— Ūmtyl, ūsta! — degen dauystar jaqyndai berdi.
Onsyz da saqtanyp kele jatqan qyz jylqysyn tastai berip auylyna qarai bir-aq tartty. Art jağynda quğynşylar, Ūlpan üiine olardan oq boiy būryn kelip jetti...
Sädir jigitterdi aidap äketken soñ Ūlpan äkesiniñ qasyna otyra ketti de jylai bastady. Qonaqtaryna aryzyn aitqandai, öksip jylap otyr. Ne degen qorlyq! Būl künge deiin i̇eşkim betine qarsy kelip körmegen i̇erke ösken Ūlpan malğa satylyp kete beretin köp qyzdyñ biri i̇eken-au! Üide qonaqtar bolmasa ğoi, älgi jigitter mūny bailap-matap alady da ketedi. Aparady da sasyq Myrzaştyñ qoinyna salady. Sonan soñ jata ber, irip-şirip... köne ber, öle ber... Ūlpannyñ tūla boiy titirkenip ketti... bala minezdi boluşy i̇edi, qatty qoryqqan i̇eken jas balaşa jylady. İerke bolsa da i̇er minezdi boluşy i̇edi, qorlanyp jylady. Üiine qadirli qonaqtar kelgen küni Uiatqa ūşyrap qaldym-au dep, Uialğanynan jylady.
İesenei Müsirepke qarady. Birdeme aityp uatsañşy degendei i̇edi. Müsirep birdeme aituğa özi de asyğyp, İeseneidiñ iek köteruin kütip otyr i̇eken sözin tez bastap ketti:
— Qarağym Ūlpanjan, basyña tüsken bir bäleden qūtyldyñ. İendi birjola qūtyldyñ. Jylama! Būl üige degen nietimiz taza i̇eken qorlyq-zorlyqtyñ üstine kezdestik. İendi ol bäle seniñ basyña qaityp oralmaidy. Artekem men Nesibeli jeñgemizden tuğan jalğyz asyl perzentin qaida jürsek te qorğai jürermiz. İeşkimniñ tisi bata almas būl üige. Bağyñ aşylar, qarağym. Teñiñe kezdesersiñ äli, jylama...
— Būl arada qyryq üige jaqyn Kürleuit barmyz...— dedi Artyqbai.— Jazğa qarai bir auyl bolyp otyramyz da qysqa qarai ağaş-ağaştyñ qoinauyn qualap, qalyñyn panalap bytyrap ketemiz. Bügin sender kelmegende künimiz qarañ i̇edi. İesenei, sen jylqyñdy i̇eşqaida audarma... Öz qasyma äkelip qondyr...
— Arteke, siz neni qalasañyz da qolyñyzdy qaqpaspyn. Biraq, i̇endi qūdañnan qauip i̇etpei-aq qoiyñyz. Men qosymdy sol qūdañnyñ auylyna jaqyndatyp aparyp qondyrsam qalai bolar dep oilap otyrmyn.
— Oibai-au, onda saudager sūmdy birjola tūralatyp ketesiñ ğoi!..
— Tūralasa jatsyn!.. Lūqsat i̇etseñiz Sädirdiñ qosyn osy mañaiğa köşirer i̇edim... Jylqyñyzdy Sädirdiñ qosyna qosyp jiberseñiz, Ūlpanjan da qysqy suyqta tündeletip şapqylap jürmes i̇edi.
— Boldy, İeseneijan, boldy. Mağan Sädirden artyq joldastyñ keregi joq!
Ūlpan osy arada ğana i̇ezu tartty. Qonaqtar keşki tamaqtan keiin attanyp ketti...
Sädir baiağy tūtqyn dästüriniñ bärin istegisi kelip, qyz alyp qaşuğa kelgen jigitterdiñ qoldaryn artyna bailap, İeseneidiñ qosyna jaiau aidap äkele jatyr. Bäri de jalañbas, bas kiımderin qoiyndaryna tyğyp bergen. Sädir özi at üstinde, naizasy qolynda, qasynda İesenei jibergen Kenjetai bar, ol da salt.
— Kerei-Uaq kekeku, Süiir batyr tekeku! — dep aiğailap qūiady Sädir.— Kerei-Uaqpen kektesseñ, Süiir batyrdyñ tepkisin keresiñ! — degendi i̇estip pe i̇ediñder, qaraqşy itter?
Jigitterde ün joq. Tün boiy i̇edäuir qalyñdap qalğan köbik qardy i̇etekterimen syzyp būltañ-būltañ i̇etip jürip keledi. Qaryndary aşqan, azdap qamşy jegen. İeseneidiñ ūryğa qataldyğyn da i̇estigen. Qorqyp keledi.
— Qap, Stapqa da men aidap aparatyn boldym-au!.. Qūdai qossa, Stapqa jetkenşe qūlaqtaryñdy berip qūtylarsyñdar. Stapta qūlaqtaryñ jazylğanşa i̇eki ai jatasyñdar. Temirdi qyp-qyzyl qylyp qyzdyryp mañdailaryña «qaraqşy» degen tañba basady. Qūdai qossa, ony men basatyn bolarmyn... Sodan soñ qoi-qoş aman bol, «İt jekkenge» deiin orystyñ uriadnigi aidap aparady.
Sädir mūny jigitterge tün boiy körsetken azabyn İeseneige aityp qūia ma dep qoqai-noqylap keledi.
— Kerei-Uaq kekeku, Süiir batyr tekeku!.. «İtjekkenge» deiin i̇eki qys, i̇eki jaz jaiau aidalasyñdar... balpaqtai balpañdamai basyñdar aiaqtaryñdy!
İeseneidiñ qosy Sädirdiñ qosynan alys i̇emes i̇edi. Sädir jigitterge osy ösietterin aityp bolğamşa kelip te qaldy. Jigitter İeseneidiñ, üiine kire bere i̇etpetterinen tüsip, bir-bir qūlap qūldyq ūrdy da, sodan keiin i̇esik aldyna ğana tizerlenip otyryp qaldy.
— İendi kete ber, qosyñdy köşir! — dedi İesenei Sädirge. Sädir şyğyp ketti.
— İe, sender kimsiñder?
— Kereiiñ biz, ağa sūltanymyz, Kereiiñizbiz öziñizdiñ... Bağlan auzynda otyratyn.
— Keşe Artyqbai batyrdyñ üiine aldymen kirip i̇ediñ... Sen kimsiñ?
— Tülen degen kisiniñ ülken balasymyn... öz atym Myrzageldi.
— İe, jesir seniki i̇eken ğoi?
— İe, taqsyr... Inim bala jasynan syrqattau boluşy i̇edi... Qysqa qarai tipti jüdep bara jatqan soñ köñilin köteremiz be dep qalyñdyğyn äkelip bersek dep kelip qalyp i̇edik...
Jigittiñ tün boiy oilap tapqan ailasy osy-aq. Inim auru desem, İeseneidiñ, köñili jibir, aiauşylyq i̇eter degen.
— Auru adamğa qatyn äpere me i̇eken?
— Köñili köterile me degen ümit qoi... qalyñ, maly tügel tölenip qoiğan soñ jesir bizdiki ğoi dep oilağandyq qoi.
— Bergeniñdi qaiyryp alypsyñ ğoi!
— Ösimin ala almai jür i̇edik...
Byljyrap söilegenimen jigittiñ aram oiyn İesenei oñai tüsindi. Qazaq ailasynyñ qūiryğy bir-aq tūtam. Inisi ölim aldynda i̇eken... qalyñdyqty bir äkelip alsa, ol sorly qyz «ini ölse ağa mūrasy» bolady da qalady i̇emes pe!
— Būl aqyl äkeñ, Tülendiki me, jastardyki me?
— Äkemizge bildirgen joq i̇edik...
— İendeşe qaita beriñder. Stapqa aidatpai-aq qūiaiyn. Artyqbaida qalğan malym bar dese äkeñ özi kelsin mağan. Bolmasa qys ortasy auğan kezde bir qos jylqyny sol mañaiğa audarğaly otyrmyn. Sonda kezdeser... Kenjetai, qoldaryn şeşip bosatyp jiber!
Jigitter İeseneige qaita-qaita bas iıp, şyğyp ketti. Kün keşkirip qalypty. Özderi de aş, attary da dir qaltyrap keşe tünde bailanğan jerinde aş tūr... Qosyn jyğyp Artyqbaidyñ qasyna köşirgeli jatqan Sädir būlarğa äli yzğarly qarap tūr. Keide İeseneidiñ osyndai aiauşylyq i̇etetini de bar!.. Tym bolmasa düreletpegenin kördiñ be!..
Myrzageldiniñ oiyna asa ülken qauip kirdi. İesenei bir qos jylqysymen kelip ornai qalsa, odan artyq jūt bolady deimisiñ! İendi Ūlpannan da küder üzbestei ne qaldy? Tegi Tülenniñ bar şaruasy şaiqalyp, tolmai jatyp tögiletin bolar. Bes baitaldyñ qūny bir saiqalda nesi bar i̇edi? Äi, ol jai söz ğoi, Ūlpandai qatyn qaidan kezdesedi deisiñ!.. Osy joly alyp kete alsam, būiyrmasa da būiyryp i̇edi-au!..
Özderi de, attary da aşyqqan jigitter osy «Qarşyğaly» ormanynyñ işinde şetirek otyratyn qūdandaly tildesiniñ üiine qarai bet aldy. Iz tastap, alystan orağytyp keldi.
Ūlpandy kişi balasy Myrzaşqa aittyryp qoiğan Tülenniñ äkesiniñ äkesi Tilepbaidyñ şeşesiniñ siñlisi Aqbaipaqtan tuğan Qarabaidyñ Qaiyrgeldisiniñ jieni İgenberdiniñ nemere qyzyn alyp otyrğan Yrymbek üiinde i̇eken...
Artyqbaidyñ üii oñaşa jerde i̇ekeniñ qyzynyñ iñir kezinde öristegi jylqyny şarbaqqa äkelip qamaitynyn Tülenniñ üiine jetkizip otyratyn sol i̇edi. Ūlpandy alyp qaşu — qazdyñ balapanyn ūstap aludan da oñai degen.
Keşe keşke Yrymbek alyp qaşa kelgen jigitterdi özi bastap kelip Artyqbaidyñ bir üiir ğana jylqysynyñ mañaiyna, ağaş işine jasyryp ketken. Jigitter qyzdy qua jönelgende ol üiine qarai tartyp otyrğan. Odan bergi habar barlyq «Qarşyğalyğa» tarap ketti de, Yrymbekte ürei qalğan joq. Yrymbek üiinen şyğa keldi de:
— Oibai, mine toqtym, mine qazanym... Alyñdar da jöneliñder. Men i̇endi qūrydym! -—dedi. Jigitter de ainala beruge qorqyp, Yrymbektiñ, bergenderin alyp ketip qaldy. Myrzakeldi jai ketken joq, boqtap ketti:
— Köziñdi ūraiyn, şoşqa köz, Artyqbaidyñ üiine İeseneidiñ kelip jatqanyn neğyp bilmediñ?
— Äke qūldyq, jönel i̇endi! — dedi Yrymbek.
Yrymbektiñ sonşa sasqalaqtağany da jai i̇emes i̇edi.
Ötken tüni Artyqbai şaldyñ üiinde bolğan oqiğa tañ atqanşa «Qarşyğalyny» qystap otyrğan qyryq üili Kürleuitke tügel tarap bolğan. Bügin şaldyñ ağaiyn-tuysqandary bäri sonda.
— Apyr-ai, qūdaidyñ saqtağany-ai!
— İesenei jaryqtyq kelip jatpasa ğoi, Ūlpanjannan airylamyz da qalamyz.
— Nesibeli apaidyñ kök qoşqar soiyp qūrmaldyq berip jatqany äbden dūrys i̇eken... Basyn İeseneidiñ özine tartyñdar!
— Aqsaqal, siz beker şetirek qystadyñyz... Äli de ortamyzğa kelip qonğanyñyz dūrys bolar...
— Özge sözdiñ keregi ne, arada jürgen bir aramy tildes bar ğoi! Sony tauyp sazaiyn beru kerek!..
Yrymbek kün boiy özi de sonda bolyp, osy sözderdi tügel i̇estip, janynan tüñilip qaitqan. Äieli äli qaitqan joq. Onyñ alyp keler qosymşasy tağy bar ğoi!
Jūrttyñ i̇estigen-bilgenderin sauysqan şyqyldap, qarğa qarqyldap ösirip-örbitip äketken.
— İesenei qyz alyp qaşuğa kelgenderge qyryq qamşydan düre soqtyrypty.
— Qozydai kögendep qoiyp mañdailaryna qyryqtyq qyzdyryp basyp, «İt jekkenge» aidataiyn dep jatyr deidi. Qūdai biledi, ras!..
— Özimizdiñ işimizdegi aramy tildesti birge aidatsa igi i̇edi.
— Auru adamğa qatyn äpere me i̇eken?
— Köñili köterile me degen ümit qoi... qalyñ maly tügel tölenip qoiğan soñ jesir bizdiki ğoi dep oilağandyq qoi.
— Bergeniñdi qaiyryp alypsyñ ğoi!
— Ösimin ala almai jür i̇edik...
Byljyrap söilegenimen jigittiñ aram oiyn İesenei oñai tüsindi. Qazaq ailasynyñ qūiryğy bir-aq tūtam. Inisi ölim aldynda i̇eken... qalyñdyqty bir äkelip alsa, ol sorly qyz «ini ölse ağa mūrasy» bolady da qalady i̇emes pe!
— Būl aqyl äkeñ Tülendiki me, jastardyki me?
— Äkemizge bildirgen joq i̇edik...
— İendeşe qaita beriñder. Stapqa aidatpai-aq qūiaiyn. Artyqbaida qalğan malym bar dese äkeñ özi kelsin mağan. Bolmasa qys ortasy auğan kezde bir qos jylqyny sol mañaiğa audarğaly otyrmyn. Sonda kezdeser... Kenjetai, qoldaryn şeşip bosatyp jiber!
Jigitter İeseneige qaita-qaita bas iıp, şyğyp ketti. Kün keşkirip qalypty. Özderi de aş, attary da dir qaltyrap keşe tünde bailanğan jerinde aş tūr... Qosyn jyğyp Artyqbaidyñ qasyna keşirgeli jatqan Sädir būlarğa äli yzğarly qarap tūr. Keide İeseneidiñ osyndai aiauşylyq i̇etetini de bar!.. Tym bolmasa düreletpegenin kördiñ be!..
Myrzageldiniñ, oiyna asa ülken qauip kirdi. İesenei bir qos jylqysymen kelip ornai qalsa, odan artyq jūt bolady deimisiñ! İendi Ūlpannan da küder üzbestei ne qaldy? Tegi Tülenniñ bar şaruasy şaiqalyp, tolmai jatyp tögiletin bolar. Bes baitaldyñ qūny bir saiqalda nesi bar i̇edi? Äi, ol jai söz ğoi, Ūlpandai qatyn qaidan kezdesedi deisiñ!.. Osy joly alyp kete alsam, būiyrmasa da būiyryp i̇edi-au!..
Özderi de, attary da aşyqqan jigitter osy «Qarşyğaly» ormanynyñ işinde şetirek otyratyn qūdandaly tildesiniñ üiine qarai bet aldy. Iz tastap, alystan orağytyp keldi.
Ūlpandy kişi balasy Myrzaşqa aittyryp qoiğan Tülenniñ äkesiniñ äkesi Tilepbaidyñ şeşesiniñ siñlisi Aqbaipaqtan tuğan Qarabaidyñ Qaiyrgeldisiniñ jieni İgenberdiniñ nemere qyzyn alyp otyrğan Yrymbek üiinde i̇eken...
Artyqbaidyñ üii oñaşa jerde i̇ekeniñ qyzynyñ iñir kezinde öristegi jylqyny şarbaqqa äkelip qamaitynyn
Tülenniñ üiine jetkizip otyratyn sol i̇edi. Ūlpandy alyp qaşu — qazdyñ balapanyn ūstap aludan da oñai degen.
Keşe keşke Yrymbek alyp qaşa kelgen jigitterdi özi bastap kelip Artyqbaidyñ bir üiir ğana jylqysynyñ mañaiyna, ağaş işine jasyryp ketken. Jigitter qyzdy qua jönelgende ol üiine qarai tartyp otyrğan. Odan bergi habar barlyq «Qarşyğalyğa» tarap ketti de, Yrymbekte ürei qalğan joq. Yrymbek üiinen şyğa keldi de:
— Oibai, mine toqtym, mine qazanym... Alyñdar da jöneliñder. Men i̇endi qūrydym!—dedi. Jigitter de ainala beruge qorqyp, Yrymbektiñ bergenderin alyp ketip qaldy. Myrzakeldi jai ketken joq, boqtap ketti:
— Köziñdi ūraiyn, şoşqa köz, Artyqbaidyñ üiine İeseneidiñ kelip jatqanyn neğyp bilmediñ?
— Äke qūldyq, jönel i̇endi!—dedi Yrymbek.
Yrymbektiñ sonşa sasqalaqtağany da jai i̇emes i̇edi.
Ötken tüni Artyqbai şaldyñ üiinde bolğan oqiğa tañ atqanşa «Qarşyğalyny» qystap otyrğan qyryq üili Kürleuitke tügel tarap bolğan. Bügin şaldyñ ağaiyn-tuysqandary bäri sonda.
— Apyr-ai, qūdaidyñ saqtağany-ai!
— İesenei jaryqtyq kelip jatpasa ğoi, Ūlpanjannan airylamyz da qalamyz.
— Nesibeli apaidyñ kök qoşqar soiyp qūrmaldyq berip jatqany äbden dūrys i̇eken... Basyn İeseneidiñ özine tartyñdar!
— Aqsaqal, siz beker şetirek qystadyñyz... Äli de ortamyzğa kelip qonğanyñyz dūrys bolar...
— Özge sözdiñ keregi ne, arada jürgen bir aramy tildes bar ğoi! Sony tauyp sazaiyn beru kerek!..
Yrymbek kün boiy özi de sonda bolyp, osy sezderdi tügel i̇estip, janynan tüñilip qaitqan. Äieli äli qaitqan joq. Onyñ alyp keler qosymşasy tağy bar ğoi!
Jūrttyñ i̇estigen-bilgenderin sauysqan şyqyldap, qarğa qarqyldap ösirip-örbitip äketken.
— İesenei qyz alyp qaşuğa kelgenderge qyryq qamşydan düre soqtyrypty.
— Qozydai kögendep qoiyp mañdailaryna qyryqtyq qyzdyryp basyp, «İt jekkenge» aidataiyn dep jatyr deidi. Qūdai biledi, ras!..
— Özimizdiñ işimizdegi aramy tildesti birge aidatsa igi i̇edi.
— İesenei şaldyñ üiin bir qys küzetip şyğuğa Sädir degen batyryn qaldyryp ketetin bolypty...
Sädir qosyn Artyqbaidyñ üiine jaqyn tigip jatqany da ras i̇edi. Sädirdiñ qosy degen tört qaraşa üi: at baptaityndar, qysyr sauatyndar, it, bürkit baptaityndar — bäri osynda. Sädirdiñ qasynda on şaqty jigitteri de bar. İendi Artyqbai şal i̇eşkimnen de qoryqpaityn boldy.
İesenei öz qosyn ornynan qozğağan joq. Bir sätke Ūlpanğa köz tiguim obal ğoi dep te oilady. Men jetpiske taianğanda ol äreñ-äreñ otyzğa keledi. Sonda künim ne bolar dep te qauiptendi. Ūlpan basqa qyzdardai qūdai qosty — men birjola köndim dep mäñgi moiyn ūsynyp, mäñgi ün şyğarmai otyryp qalatyn janğa ūqsamaidy, Būl adal oiy, şyny i̇edi.
Ätteñ, ol oiy, ol adal şyndyğy namaz üstinde būzylyp ketti. Tañ namazyn oqyp otyr i̇edi. İesine bala Ūlpannyñ arqasyna kelip jabysa tüsetini kele qaldy. Qandai jyly tiiüşi i̇edi! Bükil denesine būryn sezinbegen bir jylylyq tarap, balqytyp äketetin. Maqpal-qara meñi qandai jarasymdy i̇edi...
Sol Ūlpan osy kezinde arqama kelip asylar ma i̇edi! Bir-aq ret... Qandai läzzat lebin seziner i̇edi!.. Talyp tüser me i̇edim, älde qaiter i̇edim. Men birdeme bilsem, ağaly-inili i̇eki türikpenniñ, i̇ekeui de Ūlpanğa qyryndaityn siiäqty. Bireui sūluşa ğana jas jigit. Ağasy äli künge qatyn almağan sür boidaq. Äsirese ağasy qyz-kelinşekke saitany bar adam. Bir küni — İesenei, osy qyzdy mağan aittyryp ber dep qalsa, ne aitam? Joq, men osylai oilanyp otyra bersem, jyndanyp ketetin şyğarmyn. Añşy Müsirepke i̇erip tülki aulap qaitaiyn. İesenei namazyn şala oqyp tūryp ketti.
Añşy Müsirep keşeden beri ölerdei bolyp qorlanyp jür i̇edi. İeseneidiñ añğa şyğaiyq degen habaryn alğan soñ qaita qūlpyryp sala berdi.
— A, qūdai bar i̇eken!.. Müsirep äli ölgen joq i̇eken! — dedi Sädirge.
Qasynda on şaqty jigitteri bar İesenei «Qarşyğaly» şūbaryn kezip kün boiy dalada boldy. İeki bürkit, tört böri basar it İeseneidiki, i̇eki sary ala türikpen Müsireptiki.
İeseneidiñ itteri ärkimnen qalap alğan işinara araz itter bolsa, Müsireptiñ i̇eki sary alasy Uialas, talasyp körmegen tatu itter. Būl i̇ekeui ataqty — asyl tūqymdy, añşylyq qanyna siñgen päleler. Añşylyqty iesine özdepi üiretedi. Qasqyr men tülkini qai būryn körgeni tura quyp ketedi de, i̇ekinşisi alystan barlap tötelei, tosqauyldai jügiredi. Biriniñ, aty Barys, biriniñ aty Sadaq. İekeui iesimen birge bir qosta jatady.
İeseneidiñ itteri äueli şyğa sala talasyp aldy. Taiynşadai dyrau, qasqyr azu itterdiñ tisteri qanjardai jarqyldasyp ketti. İtterde qai būryn jyğylğanyn talaityn ädet bar. Törteudiñ biri şoiyrylyp tūra almai qaldy. Üsti-basy qyzyl josa qan.
İeki Müsireptiñ itteri syiysa alar i̇emes. Türikpen Müsirep qasyna Sädirdi alyp, öz itterin i̇ertip bölinip ketti. İeki sary ala iesin özderi bastap mal jaiylğan şiyrdan alystap şyqqan soñ ğana auany iıskelep, kezdesip qalğan izderdi iıskelep ūzai berdi. Añşy aqyryn jüru kerek. Añşylar itteriniñ qarasyn üzdirmei alystan baqylap, jai jürip keledi.
Qasqyr tüs aua kezdesti. Şaqyrymdai jerden odyraiyp bir qarady da jönep berdi. Barys tūra ūmtyldy.
— Taiynşadai i̇eken. Arlany, arlany! —dep Sädir de şauyp jöneldi.
Sadaq qasqyrdyñ oiysqan jağyna qarai jolyn kese, qiystai ketip barady. Asyqpai, aqyryn şauyp barady. Müsirep özi sonyñ soñynan ketti. Azdan keiin Barys ta, Sädir de qara üzip körinbei ketip i̇edi, Sadaq betin būrğan joq. Sol köldeneñdei şapqan betimen kete berdi. Anda-sanda qarğyp-sekirip qasqyr jaqqa qarap qūiady.
Sadaq qasqyrdyñ alystan sezilgen isin şalyp kele jatyr. İıs bir alystap, bir jaqyndap qūiady. Äueli qasqyrdyñ jai iısi keletin i̇edi. Bes şaqyrym şapqannan keiin qasqyrdyñ öz iısine ter iısi aralasa keldi. Toq pa i̇eken semiz be i̇eken?.. Būl kezde qanşyq qasqyrlar jalğyz jürmeidi, balalaryn auyzdandyryp birge jüredi. Mynau, ärine arlany. Arlan i̇ekendigi iısinen de tanylyp keledi. Qoi jegen bolar, qoi qanynyñ iısi seziledi. Apyr-au, iıs qaida ketti? Joq qoi!
Sadaq tağy biraz ūmtyla şapty da toqtap qaldy.
— Bildim, bildim! Äri qarai būrylğan boldy. Bäribir jel sol jaqtan. Qazir tauyp alamyn, qazir... İesine bir qarap keşirim sūrady da, būrylyp alyp i̇ekinşi jaqqa qarai köldeneñdep şapty. Ūzamai şabysy da üdep ketti. Atylyp barady. İesi de atqa qamşy basty. Müsireptiñ aty da tañdauly attardyñ biri i̇edi, bäribir Sadaq alystai berdi.
Birazdan keiin Müsirep jarty şaqyrymdai jerden aldyn kese öte bergen qasqyr men jaqyndap qalğan Barysty kördi. Sädir äldeqaida qalyp qoiğan. Qasqyrdyñ ökpe tūsynan künge şağylysqan sarğylt jalyn jarq i̇ete tüsti de, qasqyr ūşyp tüsti. Barys ta jetti. Apyr-topyr...
— Ainalaiynym-ai, sary Sadağym-ai! — dep Müsirep te kelip qaldy.
Qasqyrdyñ üsti-basy qan. Şek-qaryny aqtarylyp jatyr. Sadaq qasqyrdyñ alqymynan ala tüsken boiy äli mytyp jatyr. Şek-qaryn Barystyñ qolynan kelgen is...
Müsirep Sadaqtyñ mañdaiynan, jelkesinen sipap: ainalaiynym-ai, sary Sadağym-ai, dep otyryp ittiñ auzyn äreñ aştyrdy. Jağy qarysyp qalğan i̇eken.
Müsirep i̇endi abailasa Sadaq osy arağa jetkenşe i̇elu qadamdai jer bauyrlapty. Tanys minezi. Qasqyrğa körinbeiin dep istegeni. Müsirep mūny birinşi körip tūrğany i̇emes. Qasqyrdyñ öte berer tūsyna jer bauyrlap körinbei kelip jatady da, tūspa-tūs kelgende oqtai atylady. İekpinimen qasqyrdy alyp ūrady da alqymyna jarmasady. Myti beredi. myti beredi. Ol i̇eki arada Barys ta jetip qalyp qasqyrdyñ işin jaryp jiberedi. Yzalanyp jetken boiy şaptan tūmsyqty salyp jiberip basyn i̇eki şaiqady, boldy, is bitedi.
Qasqyrdy Sädirdiñ artyna bökterip berip, Müsirep qosqa qarai bet aldy. Artyqbai auyly būlardyñ qaitar jolynda i̇edi. Tüspei ketseñ de Uiat, qasqyryñdy bailap ketpeseñ odan da Uiat. Müsirep taiynşadai arlan qasqyrdy üige süirei kirip:
— Arteke, mine qasqyryñyz! — dedi.
— Oibai, qatyñ toi qyl, qazan as! Bizdiñ üige on bes jyldan beri kirgen qasqyr osy!
Keştetip İesenei toby da osy üige kelip tüskende biteudei soiyp kergişke körip qoiğan qasqyr terisi keregege süieuli tūr i̇edi. Ülken i̇eken. Tūmsyğy uyqtyñ qaryna jaqyndap, qūiryğy jerge tüsip jatyr.
— Türikpen Artekeñe qasqyr äkelip bailapsyñ ğoi! — dedi İesenei.
— Qolğa tüskeni jalğyz osy.
— Arlany i̇eken üiirimen üş toğyz bolsyn, Arteke.
İeki tülkini qosaqtai köterip añşy Müsirep keldi.
— Qaida älgi aq Ūlpanym, aq patsam! Beri kel, bailan myna i̇eki qyzyldy. Salaumalikem, Arteke. Mal-jan aman ba? Qarağym-ai, käri ağañ aiypty bolyp qaldy ğoi... Mine, sol aiybym! Nesibeli, deniñ sau ma? Meni mazaqtap qoi künde bir külip alasyñdar? Külseñ kärige kül degen osy da.
Ūlpan külimdei kelip i̇eki tülkini aldy da:
— Aiyp bitken qaitarylyp jatqan joq pa, Müseke?! Siz berdiñiz, men aldym. İendi öziñizge qaitardym... Öziñiz alyñyz,— dep qaita ūsyndy.
İesenei törge şyğyp otyra berip:
— Aiyp-qiyptyñ qaitarylmaityny da, qaitpaityny da bolady,— dedi. Onysy «Mūzbel tory» at qaitarylmaidy degendi añğartu i̇edi. Onyñ üstine osy joly Ūlpandy qalaida bir sözge tartudy kün boiy oilap kelgen.
— Qaityp üiirine qosylğandy qaitaryldy dep jatqanym ğoi äşeiin.— Ūlpan keşeden beri ündemei jürgenin i̇ersi körip qaljyñdap i̇edi.
İesenei az oilanyp qaldy da, Artyqbaidyñ jylqysy «Mūzbel torymen» birge Sädir qosyna qosylğanyn tüsindi.
— Üiirine baryp qosylsa, üiirin tügel ala qaitaiyn degeni de! — dedi.
Būl ne degeni? Qalyñ mal bergeli otyrmyn degeni me? Osy şalda sondai oi da bolar-au! Qoi, būl betinen qaitaryp tastau kerek bolar.
— Bizdiñ üige üiirlep kelgen maldyñ qaiyry bolğan i̇emes,— dedi Ūlpan. Dausyna seziler-sezilmes qatqyl ün qosyp aitty.
Būlardyñ neni ospaqtasyp qalğandaryn añdai almağan añşy Müsirep:
— Ūlpanjan, sadağañ keteiin, aiyby qūrsyn, äkeñe bailağanym bolsyn. Ala qoişy, künim!—dep sözdi bölip ketti. Ūlpan sol oinaqy külimdep tūrğan boiy tülkini aldy da, as üige şyğyp ketti.
Şai üstinde tağy bir äñgimeniñ ūşqyny Ūlpanğa soğyp ketip otyrdy. İesenei toby bir maraldan airylyp qalyp i̇edi. Añşy Müsirep sony aitty.
— Pai-pai-oi! Altyn müiiz aq maraldyñ özi i̇eken! İeseke, sizdiñ itterdiñ ala auyzdyğy bolmağanda qūtylmaityn i̇edi. Äkki bolğan itter bäri birge japa-tarmağai ūmtylmai tosqauyldap quady. Sizdiñ itter üşeui birge ūmtylyp, birge boldyryp, aiağynda özdi-özi talasyp qalyp, äreñ aiyrdyq. Är jerden kelgen it, it bolmaidy.
Artyqbai şoşyp ketti:
— Altyn müiiz aq maral dediñ be? Oibai, ony bizdiñ auyldyñ jigitteri kün boiy quyp äbden qaljyratyp, qamap tūrğanda Ūlpanjan aiyryp alyp qalğan... Baiğūs maral qaljyrağan soñ kölge kümp berip tüsip ketipti. Sol i̇emes pe i̇eken Ūlpanjan?
— Sol bolar.
Ūlpannyñ maraldy aiyryp alyp qalğany ras bolatyn. Jigitter kölge tüsip ketken maraldy qalai ūstaudyñ ailasyn taba almai Artyqbai şaldyñ sadağyn sūratyp kisi jiberipti. Ūlpan äkesine:«Berme!»—dedi de, atyna mine sala şauyp ketti.
Ol Ūlpannyñ anda-sanda körip jüretin maraly i̇edi. Qumaityn, it aitaqtamaityn qyzğa maraldyñ közi üirenisip kele jatqan. Köp jaqyndatpağanymen sekirip-orğyp qaşyp ta ketpeitin. Şilik japyrağyn jūlyp alyp Ūlpannan közin aiyrmai saq tūrsa da qarap tūra beretin.
Ūlpan kölge kelse on bes şamaly salt atty jigitter köldi ainala qorşap alyp it aitaqtap şapqylap jür i̇eken. Sudyñ suynğan kezi, kölge i̇eşkim tüse almapty.
Ūlpan jigitterdi quyp jiberdi.
— Nemene, qyryq üili Kürleuit qyryq japyraqtan bölip alaiyn dep pe i̇ediñder? Tiiüşi bolmañdar! Būl meniñ maralym! —dedi.
Jigitter Uialyp, itterin i̇ertip tarasyp ketti. Azdan keiin maral da sudan şyğyp, silkinip aldy da, qalyñ ağaştyñ arasyna kirip joq boldy. Kün boiy adam balasynan quğyn kerse de Ūlpannan būl joly da qaşqan joq, sergek aiañdap jüre berdi.
— Jaryqtyqtyñ közi-ai, qap-qara...— dedi añşy Müsirep.
— Qara köz, aq mañdai demeisiñ be! — Mūny İesenei özi qystyryp qalyp i̇edi, Ūlpanğa tym turalap aitylğandai bolyp şyqqanynan qysylyp, türikpen Müsirepke būrylyp:
— Sen bölinip ketpegende, aq maral qūtylmaityn i̇edi! — dei saldy.
— İe, ol mağan da kezdesti. Jan-januar bolyp jaralğannyñ sūluy i̇eken. İelu qadam jerden şilik arasynan atylyp şyğyp i̇edi, qumadym.
Ūlpan alğys közimen Müsireptiñ jüzin bir sipap ötti.
— Men itterimdi adal jan-januarğa auyzdandyrmai jürmin. Sonşa sūlu jaralğandy itke talatyp, qanğa būiap soğyp aludy obalsynamyn. Meniñ qūmarym qasqyr men tülki ğoi...
«Şynyñ ba? Neğyp?»—degendei Ūlpannyñ az ğana külimdegen közderi jarq i̇etip Müsirepke qarai tağy bir serpilip qaldy.
Maraldy maqtağan sözderdiñ Ūlpanğa arnalyp jatqanyn serileu Müsirep qoldady da, ony tüz tağysyndai soğyp aluğa qarsy i̇ekenin añğartty.
— Ūlpanjan, seniñ tilektesiñ, de bar i̇eken! — dep Artyqbai quanyp qaldy.— Onyñ özin osy auyl tügel Ūlpannyñ maraly deidi. Bäri küzetip jüredi.
— Oibai, aq patsam, timeiin maralyña, timeiin. İendigäri köz tiksem, besikte jatqan böbegimdi, körmeiin! — dep añşy Müsirep qarğana bastady.
— İeki lağy men i̇enesi Tūzdyköl mañaiynda jüredi,— dep, Ūlpan ony da i̇eskertip qaldy.
İesenei maral jaiyndağy äñgimeniñ bastalyp ketuine quansa da, aiaqtaluyna narazy bolyp qoñyraiyp qaldy. Aldymen öz ağaiyny Müsirepke ökpeledi. Maraldy qyzğa teñep maqtai bermei, itke talatyp... qanğa būiap... soğyp alğan obal bolady degeni qai sandalğany? Ädeii meni yza qylaiyn dep aitady. Tym bolmasa bir keş qyzdy aityp maralğa teñep, maraldy aityp qyzğa teñep oinap-külip otyruğa bolatyn i̇edi ğoi. Ūlpan da sezden qaşaiyn dep otyrğan joq i̇edi. İeki Müsirep kezek-kezek kiıp ketip,söz aiağyn qūrdymğa aparyp joğalta bergenin kördiñ be!.. Özim de qūdaiğa şükir, kep olaqtyñ birimin... Aiyp-qiyp, at jaiy, maral jaiy söz boldy... Sonyñ birde-birin ne iırip, ne şiyryp äkete almadym. Ūstala berdim. Tegi, men sezdiñ öru-örbituine köñil qoimai, bailamyn aityp ädettengen adammyn. Qyzğa sözdiñ bailamy ne kerek? On kün oilansam da keler bir keşte Ūlpannan basqa tiri janğa söz bermei... Ūlpan ys aitsa da qağyp alyp... birese küldirip... birese oilandyryp... keide töbesinen şüiilgen qyrandai... keide oqtai qadalyp... küidirip, jandyryp... qaitarmyn.
İesenei on kün oilansa da qyzdy küidirip-jandyratyn i̇eş närse taba alğan joq. İeki ret Artyqbaidy şanağa bailap-matap otyrğyzyp añğa alyp şyğyp i̇edi. Onyñ qarauylyna qasqyr iliktire almady. Bügin türikpen Müsirep
üiine qaitqaly jatyr. Ol ketken soñ İesenei qosy tipti saqau bolyp qalatyn siiäqty. Añşy Müsireptiñ şatpağyn Ūlpan küle qarap tyñdaidy. Öitip i̇ezu tartqanyn körsetkennen körsetpegeni jaqsy da... Onyñ sözine külmeidi, özine küledi. Tegi İesenei — İesenei ğana bola alsa kerek. Basqa bireuge ūsap sözşeñ bolam, biiäzy bolam, sypaiy bolam dese — külki bolatyn jaiy bar. Baiağydan beri meniñ atağym İesenei bolğandyğymnan qadirlenetin. İendigim qai aljyğandyq? Joq, men İeseneiden basqa i̇eşkim de bola almaimyn!
İesenei i̇eline qaitqaly jatqan Müsirepti şaqyryp aldy.
— Bir qys birge bolaiyq dep i̇edim, könbediñ, sür boidaq... Sebebiñ bar şyğar, sūramaimyn. Tek, meniñ soñğy bir jūmysymdy oryndap ber. Bir kün aialda.
— Jaraidy, aialdaiyn.
— Aialdasañ qazir attan. Artyqbaiğa qūda tüsip qait. Nege şoşyp kettiñ?.. Ūlpanğa İeseneidiñ köñili auyp jür de. Mendei şaldardyñ, talaiy-aq toqal alady. Men de öziñdei sür boidaq. Sen qatyny joq sür boidaq, men qatynym bolsa da on jyldan beri sür boidaqpyn. Alpysqa kelgenim joq. Keregi bolyp qalsa, qyzdyñ özine de söilese kel. Seniñ «Alğaşqym» degen küiiñ bolsa, meniñ «Soñğym» deitin küiim osy qyz — Ūlpan. Qyz-kelinşek degende qyryñ synyp körmegen bozdaqsyñ, körset osy joly!
— Jaraidy, baryp qaitaiyn.
— Baryp qaitpa, birjola bitirip qait. Siban degen bir ruly i̇eldiñ ordasy bir küni birjola jabylyp qalsyn demeseñ, köndirip qait!
İeseneidiñ soñğy sözi Müsirepke auyr tidi. Siban degen jalğyz İeseneii bolmasa, ağaş-ağaştyñ qoinauyn panalap bytyrap ketken älsiz i̇el i̇edi. İesenei köterilgeli ne bary alty auyl Siban i̇el qataryna qosyldy. Sol İesenei ūrpaqsyz. Tuğan-tuysqandarynda mūnyñ ornyn basar i̇eşkim joq. Ondai adam jalpy Sibanda joq. Onyñ özge jağyn bylai qoiğanda, i̇eki ūly qaitys bolğannan keiin birjola ūrpaqsyz qalğany da Müsirepke qatty batatyn i̇edi. O da adam ğoi! Işinen Ūlpandy da aiady. İesenei qanşa ağaiyny bolğanymen qūryğyn Ūlpannan basqa bireuge salsa da bolar i̇edi ğoi! Onda şe? Ol qyzğa obal bolmas pa i̇edi? Şirkin-ai, alty auyl Sibannyñ bir qatyny jesir otyrmağanyn kerdiñ be!.. Iştei İeseneidi de aiap, Ūlpandy da aiap, Müsirep Artyqbaidyñ üiine kelip tüsti.
Ūlpan üiinde joq i̇eken. Sony paidalanyp Müsirep kelgen jūmysyn sozbaqqa salmai qyzdyq äke-şeşesine birden aityp tastady. İeseneidiñ sälemin tura jetkizdi. Būiağan da joq, būrmalağan da joq. Artekeñ ündemei tūnjyrap otyryp qaldy da, qyz şeşesi Nesibeli jylan üiden şyğyp ketti.
— Osy, Arteke, kelgen jūmysym. Ne jauap qaiyrasyz?
— Oiboi, Müsirep-ai!.. İesenei qadalsa almai tynatyn ba i̇edi! Ūlpanymdy men bermeimin desem, İesenei könedi dep otyrmysyñ? Aitty, aldymnan ötti boldy i̇emes pe, almai tynbaidy ol!
— Olai bolğanda sizdi riza deiin be?
— Qaidağy riza?
— İendi siz ne aitty dep qaitam?
— Ūlpannyñ i̇erki özinde. Özimen söilese bersin dep aitty de. Al, äke, batañdy ber degen küni, jetpei jatqany bata bolsa, bere salu qiyn i̇emes qoi...
Artyqbai tağy da biraz ündemei qaldy. Müsirep te şal jauabynyñ özgerisi bola ma dep kütip otyr. Şeşe narazy, äke narazy. Osyny aityp barsam, İeseneidiñ beti būrylar ma? Joq, būrylmaidy. Oğan qyz narazylyğy qosylsa şe? Onda zorlauyna qorlauy qosylady.
— Müsirep, men seni jiyrma jyldan beri bilemin. Adaldyğyñnan basqa syryñdy körgen i̇emen. Ūlpanmen öziñ de söiles. Adal aqylyñdy ait. Älgi myljyñbai adasyp tañ atpai kelip Ūlpanjandy tülki aulauğa i̇ertip äketti. Baramyz degen jeri Tūzdyköl... Osy üidiñ i̇esigi qai jaqqa qarap tūrsa sol bette.
Müsirep atyna mindi de Artyqbai şaldyñ siltegen jağyna qarai jürip ketti. Aqyryn jürip keledi. İe, būl bir abyroisyz i̇elşilik bolğaly tūr. İeseneige i̇eki närse ötpeidi: «Oq ötpeidi, söz ötpeidi». «Seniñ «Alğaşqym» degen küiiñ bolsa, Ūlpan meniñ «Soñğym» degen küiim» dedi, boldy.
Ūlpan bügin asa köñildi i̇edi. Äkesiniñ az ğana jylqysyn Sädirge qosyp jibergeli bir jeti boiynda atqa minip dalağa şyğar, boi sergiter sebep qalğan joq-ty. Jastyq jalyny lapyldap tūrğan sergek jandy Ūlpanğa üide otyryp qalu degen adam şydai almas azap i̇eken. Bügin mine tañ atqaly at üstinde. Kün külimdep tūrğandai aşyq. Kögildir aspan kündegisinen göri köbirek köterilip ketkendei biık seziledi. Tünde jauğan ūlpa qar barlyq dünieni aq jibekpen orap alypty. Jas qaiyñdar aq jeleñ jamylğan ädepti kelinşekke ūsap täjim i̇eterdei iılip tūr. Aqqa oranğan şilik tübinen sydyr i̇etip aq qūr ūşqanda būtaqqa qonğan ūlpa qar oñai ūşqyndap ketedi de, aq qūr qanatynan şilik būtaqtaryna kir jūğyp qalğandai seziledi.
Dalada i̇esken qazaq qyzyna jyldyñ tört mezgili ğana i̇emes, är künniñ özinde äldeneşe mezgil bar. Bäriniñ de öz qyzyqtyrary bar. Bir jūmadai atqa minip dalağa şyqpağan qyz dalasyn sağynyp qalypty.
Bügin añşy Müsireptiñ bürkiti de köringen tülkini adymyn aşyrmai büktep tastap jür. Biraq, bürkitke tülki aldyru degen onşa qyzyq i̇emes i̇eken. Şabu da joq, quu da joq. Minip jürgen «Mūzbel tory» da narazy. Añğa şyqqanda taqym jazyp şappağan soñ, onyñ nesi qyzyq! İeseneidiñ üşten birindei salmağy joq osy bir qyzdyñ qor qylğany-ai! Qoly qatty-aq öziniñ. Temir auyzdyq bolmasa körseter i̇em qalai şapqandy! Taqymyñnyñ dal-daly şyqqanşa şabar i̇edim...
Añşy Müsirep qyzyq adam. Keide ölip jatqan tülkimen ūrysyp otyrady. Sen nemene, qyzyl qandel, qara balaq saiqal!.. Qūtylyp ketem dediñ be? Üiine jetpei jatyp saiqaldyğyn qaraşy mūnyñ! İt tūqymyn qazaq tuğanyna toğyz ai tolğanda «üiine jetti», i̇er jetti dep i̇esepteidi. Bürkit joğarydan sorğalap kelip şanşylğanda i̇eki ret jalt berip ketip alğyzbağan qanşyq tülkige añşy sol Uiatsyzdyğyn aityp Uialtyp otyr. Seniñ şeşeñ ğoi, senen de asqan zäntalaq...
Añşy sodan keiin bürkitine ūrsa bastady. Sen nemene, būdan būryn qanşyq körmep pe i̇ediñ? Körgensiñ! Qaşannan beri aityp kelem sağan: qūiryğyn şanşyp ala jönelgeni tülkiniñ qanşyğy bolady. Onyñ, basy qūiryğynyñ tüp jağynda i̇emes, qalai qarai jügirip bara jatsa sol jağynda. Qūiryğynyñ tüp jağynan kilikseñ bet-auzyña saryp ketedi. Sonsoñ bir ai otyr üide, äkeñ ölgendei bolyp salbyrap... Qarağym Ūlpan, bailan mynany...
Jasamys bir tülkige öziniñ äieline ūrysqandai ūrysty. Men senimen birge jasasyp kelem, sauys-sauys sardambal käri saiqal! Sağan ne bar i̇eken sonşa bälsinip. Käri Müsireptiñ közine ilingen i̇ekensiñ, jata ketpeisiñ be?..
Būdan äri añşynyñ sapyryndy sözderin i̇estigisi kelmei Ūlpan üiine qaitty.
— Ağai, men maralymdy köre qaitaiyn dep i̇edim...
Ūlpan maraldyñ izine tüsip kele jatyr i̇edi, türikpen Müsirepti sonadaidan tanydy. İeki iti soñynda, aiañ-jortaqpen aqyryn kele jatyr. Basynda qara i̇eltiri berik, qara qūlyn jarğaq, aiağyn bezep basatyn sal jiren at Ūlpanğa äbden tanys bolyp alğan. Ūlpan quanyp ketti. Būl kisimen i̇erkin qaljyñdasuğa bolady. Qaqpan qūrmai, qaltaryssyz qaltqysyz söilesedi. Jaqsy köretinin jasyrmaidy da. Onysynda qauip-qater de joq. Ūlpan da ony jaqsy köredi.
Būl jaqsy kerudiñ bir taza türi. İekeui de biletin, birine biri aitpaityn, ömir boiyna ünsiz keter türi. Ülkendik te, kişilik te böget i̇emes, basqa bögesin de joq. Mūndai jaqsy köru — qaşaq qūmarlyğynan joğary da taza tūrady. İerkelete biletin ağa men i̇erkelei biletin qaryndas arasyndağy jaqsy köru siiäqty. Neden i̇ekeni, neden bastalğany belgisiz. Ūlpan men türikpen Müsireptiñ arasy osylai bola bastap i̇edi.
Ūlpan qatty şauyp kelgen boiy:
— Müsirep ağa, qasqyrğa tym keş şyğypsyz ğoi?— dedi.
— Qasqyrğa i̇emes, sağan amandasa keteiin dep kele jatyrmyn, qarağym. İerteñ i̇elge qaitatyn i̇edim.
— İelge? Bizdi osylai tastap ketesiz be?
— Tastap degeniñ ne, ainalaiyn-au... Seni kim qiyp tastap keter! Ūzamai qaityp kelemin.
— Bäribir, bügin bizdiñ üide bolasyz. Ketpeisiz. Men sizge bir qūşaq qurai kesip äkelip qoidym... Neşe türlisi bar! Kepkeni de, şilik arasynda balğyn tūrğany da bar...
— Bolsyn, Ūlpanjan, bolsyn...
— Ol keşke bolady. Oğan deiin qasqyr quğandy körsetesiz.
— O da bolsyn... Qasqyrdan qoryqpaityn ba i̇ediñ?
— Sizdiñ qasyñyzda jürip qorqamyn ba?
— İe, jaraidy, qalqam... Biraq, meniñ aitqanymnan şyqpaityn bolasyñ,!
— Köndim, Müsirep ağa, köndim. Qūlyñmyn qūlaq kesti...
Müsirep atynan tüsip, Ūlpan astyndağy attyñ aiyl tartpasyn dūrystap tartyp berdi. Üzeñgi taralğysyn az ğana ūzartyp jatqanda qoly qyzdyñ aiağyna tiıp ketip i̇edi, jyp-jyly i̇eken. Jylylyq bükil denesine lap berip i̇edi, qolyn tez tartyp aldy.
— Al, i̇endi jöneldik.
İekeui jele-şoqyta qatar kele jatyr i̇edi, Ūlpannyñ közine maraldyñ jaña ğana jürgen izi şalyndy.
— Müsirep ağa, maralymdy köresiz be?
— Kör deseñ köreiin.
İendi Ūlpan alğa tüsip ketti.
— Şöge, şöge, şöge!..
Maral şilik arasynan atyp şyqty da, ordañdai jortyp aşyqqa şyğyp toqtady. Bunaq-bunaq sarğyş müiizi künge şağylysyp, altyn qanjardai jarqyraidy i̇eken. Añşy Müsireptiñ «Altyn müiiz aq maral» degeni sodan bolu kerek. Appaq aq maral i̇emes, qysqa qarai aq qylşyqtanğan, aq mañdailanğan, bozğylt tüsti.
Maral Ūlpannyñ tanys dausynan şoşynbai-aq kezge tüsip i̇edi. İendi tañ qalyp, seskene qarap tūr. Myna qyz da it i̇ertip jüretin bolğany ma? Päli, qasynda i̇erkegi de bar. İerkek bitken bizdiñ jauymyz. Bir jaqsysy itterin aitaqtağan joq. Mynau i̇eki sary ala nağyz dal-dalyñdy şyğaratyn päleniñ özi bolar!..
— Şöge, şöge, şöge!..
Joq, bügin men sen qyzğa i̇erkelep sekirip-qarğyp oinamasam kerek. Tört aiağym tügel ata jönelgeli tūr. İerkelesin deseñ jalğyz kel. İtiñdi äkelme!..
Maral bir-aq jalt i̇etti de joq boldy. İtter ony kördi de malğa sanady, quğan joq — i̇eşki me i̇eken? Joq teke bolar...
— Sūlu-aq i̇eken!— dedi Müsirep.— Bükil denesinde bir kelispei tūrğan jeri bolsaişy! Qandai jarau, qandai symğa tartylğandai sūlulyq. Osynyñ sūlulyğyna qyzyqpai, közge tüsse-aq qua jönelemiz. Sūludy soiyp i̇etin jeimiz.
Ūlpan qazaq jigitteriniñ sūlu degen qyzğa qandai i̇eş bolatynyn aitqysy keldi de, öz tağdyryna tūspaldağan bolyp şyğa ma dep irkilip qaldy. Öz qara basy ondaiğa ūşyramağanymen jas kezinde sūlu atanğan jeñgeleriniñ betine ketpes küie jağylyp qalğandaryñ qalai qor bolğandaryn biletin.
İeki sary ala it jer men jeldi iıskelei jürip, bir-bir qarap qaldy da jelge qarsy qattyraq jügire jöneldi.
— Al, Ūlpanjan, itter birdemeni sezindi. Qazir bir jerden qasqyrdy aidap şyğady. Sen qasqyrdy qua jönelgen ittiñ soñynan i̇ere ber. Jarty şaqyrymnan artyq jaqyndama! Qasqyr ağaşqa, ne kölge qarai oralsa, aldynan şyğyp betin būram dep äurelenbe. İttiñ soñynda bol. Qasqyr on şaqyrymdai qaşyp baryp ağaşqa būrylady. Sol kezde bir jağyñnan men de şyğa kelermin.
Müsirep pen Ūlpan qatar şauyp keledi. Qalyñ ormannan alystap taldy-şilikti oipattyñ arğy qabağyna şyğa bergende Ūlpan Müsirepke jalt qarap:
— Oibai, ağa, bir it tūryp qaldy,— dedi.
— İendeşe ūmtyl, şap! Sonau qylañdap jalğyz ketip bara jatqan sary alanyñ soñynan qalma!
Ūlpan qūiyndatyp jöneldi. Atpen birge jaralğandai ūşyp barady. Barys iesine körinbei ketti. Sadaq qasqyrdyñ isin alystan sezinip birtalai qiğaştap ketip barady. Müsirep sonyñ soñyna tüsti.
Sadaq äşeiin oinap şauyp kele jatqandai. Täñiri degen qanşyq äşeiin!.. Jarau bolar, qūian jepti. Biraq, Barys biraz jügirer. Jaqynda ağaş ta, köl de sezilmeidi. Qanşyqtyñ aty qanşyq, qaşa beredi betimen. Sol it qanşyq — būltalaqqa salyp, bir olai, bir būlai qaşyp äurelemese jarar i̇edi. İe, Barys ol i̇erkine jibere qoimas. Qyz da jaqyn bara jatyr. Barystyñ isi men qyzdyñ iısi keide bölek, keide aralas keledi. Äi, qanşyqtyñ iısi-ai! Mūrnyñdy jarady. Qystyñ orta kezi bolsa qanşyqtyñ iısi tipti kündik jerden tanylady. Sol kezde bir kezdesip körer me i̇edi özimen...
Ūlpan Barystyñ soñynan manadan beri şauyp keledi. Qasqyr men ittiñ arasy i̇edäuir jaqyndasa da äli alşaq. Şabysqa jaralğan jazyq dala, at tizesinen kelmeitin aqşa qar itke de, qasqyrğa da auyr i̇emes. Tizgindi bosatsa «Mūzbel tory» qasqyrdyñ adymyn aşyrmaityn siiäqty. Biraq, onda ne bolar i̇edi? Al jettiñ qasqyrğa, qamşymen soğyp alasyñ ba? Ūlpan tipti tiri jändikke qamşy jūmsap körgen jan i̇emes. Qasqyrdyñ betin būram dep äure bolma degen söz tağy i̇esinde. Müsirep ony qadağalai tapsyrğan. Şynynda deimin-au, qasqyrdy quyp jetip barsam, ol ğoi qarsy tūra qalyp, auzyn arandai aşyp sekiredi mağan qarai! «Qyzdy kersem qyzyl öñeşim qyşyp ketedi, qylğyp jiberem de jüre berem!» deitin osy qasqyr i̇emes pe!.. Qūdai-ai, saqtai kör!
Ūlpan sary ala itten közin aiyrmai şauyp kele jatyp qai jaqqa, qai betke qalai şyğyp ketkenin añdamai qalyp i̇edi. Qaşyp qūtyla almasyn sezingen qasqyr talai jortqan qalyñ ağaşqa qarai oiysa bergenin de bilgen joq. İendi bir kezde abailasa aldynda qalyñ qara orman körindi. Būl qai jerdegi orman boldy i̇eken? İt pen qasqyrdyñ arasy da jaqyndap.qalypty. Ol i̇ekeuine özi de jaqyn keledi. Ätteñ, ormanğa qasqyr būryn kiretin siiäqty. Sary ala it ormanğa deiin ilip tüspese, qasqyr qūtylyp ketetin. Şaqyrymdai ğana jer qaldy. Aiğai salu kerek şyğar? Kimge? Qasqyrğa ma? Müsirep ağai körinse bir jön. Ol kisi körinbeidi. Qasqyr qūtylatyn boldy. Jarty-aq şaqyrym qaldy ağaşqa... Oq boiy... arqan boiy... Qūtyldy-au, qan jauğyr... Qoi, ūmtylmasa bolmas... Öi, myna bir apalañ-topalañy nemene? Qar būrqyrap ketti ğoi. Qasqyr qaida, apanyna kirip ketti me? Sary ala it te i̇ekeu bolyp ketti. Qasqyrdan airylyp qalyp i̇eki sary ala özderi talasyp jatqandai alai-tülei...
Ūlpan ağyzğan boiy üstine kelip qalğanda i̇eki sary ala qasqyrdy körip tastağan i̇edi. Ūlpan itterge az-aq soğylmai i̇etti. Qasqyrdy da kördi. Közinen jas parlap ketti. «Tüu, qūdai-ai!..»
Müsirep kelip jetkende Ūlpan äli köz jasyn tiiä alğan joq i̇edi. Yqylyqtap, öksip qalady. Qūdai-au, ne boldy mağan?..
Müsirep itterine de, qasqyrğa da būrylmai Ūlpannyñ qasyna keldi.
— Au, nemene, jylap jürmisiñ?
— Joq, Müsirep ağa, jylağanym joq, közimniñ jasyn tiiä almai jürmin,— dep tağy bir öksip qaldy.
— Ondai bola beredi, ainalaiyn. Atyñ bäigeden kelgende, itiñ qasqyr alğanda köziñe ie bola almaisyñ. Atyñdy aiañdatyp, alysyraqta jüre tūr...
Müsirep itterinen qasqyrdy aiyryp alyp, işin aqtaryp tastady da, aq qarğa i̇etpetinen salyp biraz süiretip qan-jynyn ketirip bolğan soñ Ūlpandy şaqyrdy.
— Beri kel, bailan mynany!
— Joq, Müsirep ağa...
— Joqty qūia tūr. Birinşi soğylğan añdy añğa birinşi ret şyqqan adamnyñ qanjyğasyna bailap alyp qaitady. Yrymy sol. Äitpese, qyz balağa qasqyr bailamaidy.
Ūlpan amal joq köndi.
— Qalai, Ūlpaş, qasqyr quğannyñ qyzyğy bola ma i̇eken?..
— Bolady i̇eken... Quyp kele jatyp qorqasyñ, qorqyp kele jatyp qua beresiñ... Tipti dausyñ şyqpai qalady i̇eken...
— İendigäri qasqyr qua qalsam, men seni ğana i̇ertip şyğarmyn. Sen aitqan jerimnen şyqtyñ.
— Qasqyr ağaşqa jaqyndap qalğanda janym şyğyp kete jazdady... Aiğai salaiyn dep i̇edim, dausym şyqpai qaldy.
— Aiğai salmağanyñ jaqsy boldy. İesiniñ aiğaiyna it alañdaidy da i̇ekpininen airylady. Qasqyr yğysa tüsedi. Qasqyr men it qarsy kelip aiqasyp qalğanda da it jağynda tūrmai qasqyrdyñ tu syrtyna şyğa bergen dūrys— qasqyr alañdaityn bolsyn. Al, jüreiik...
— Ağa, i̇endi siz bizdiñ auyldy taba alasyz ba?
— Nege taba almaiym?
— Meniñ basym ainalyp ketti. Aidalağa şyğyp ketken joqpyz ba özi? Mynau bir men körmegen ağaş...
— Körgende qandai, künde körip jürgen ağaşyñ. Qasqyr senen qūtylmasyn bilgen soñ, manağy ormannyñ şyğys jaq şetine qarai būryldy ğoi.
— Mağan ylği tura qaşqandai körinip i̇edi.
Osylai baiau jürip, söilesip kele jatyp Müsirep bir kezde ündemei qaldy. Ūlpannyñ birer sözine jauap ta qaiyrmady. Äzimen özi, äldeneni oilanyp qalğan. Aşyq jüz, i̇erkelete söileudiñ izi de joq.
— Müsirep ağai, siz ne oilanyp qaldyñyz?—dedi Ūlpan.
Müsirep ūianyp ketkendei Ūlpannyñ betine selt i̇etip qarady. «Men be?»—dedi de tağy da ündemei qaldy. Közi Ūlpanda. Aiai qarai ma, aialai qarai ma? Apyr-au, bir jat söz aityp qalmasa qaitsyn! Ūlpan seskene bastady.
— Ūlpan!—dedi Müsirep, Ūlpannyñ közine tura qarap,— Ūlpan, señ men qazir ne aitsam da tügel tyñda, oilana tyñda. Qūlağyña jaqsyn, jaqpasyn, tügel tyñdap al! Bir auyz söz qospai tyñda!..
Sodan keiin öziniñ İesenei jibergen i̇elşiligin aitty. Dauysynda ne janyn salğandyq, ne jany aşyğandyq joq, bir qalypty qoñyr ünmen söilep keledi. Äldeneni qadağalap, äldeneni i̇elemeu de joq. Biyl küz jaqsy, malğa jaily boldy ğoi degendi aityp kele jatqandai beijai...
Ūlpanğa sol bei jaidyñ äzi qanjardai qadaldy. İeseneidiñ köz aiyrmai qaraitynyn biletin. Onysy äkesindei adamnyñ balğyn jasqa quana qaraityny şyğar deitin. Biraq, işi qymsyna beruşi i̇edi, sezdirip jür i̇eken de... Köz aldyna köp närseler keldi. Ūlpannyñ özi biletin dünieniñ birinşi adamy ataqty İesenei bi... kem bolsa qyryq jas ülken adam. Ūrpaqsyz qalypty. Ağaşqa asylyp ölmeseñ, qūtyla almaisyñ. İeseneiden araşalap alyp qalar adam joq. Aitty — boldy. Basyñ bolsa ie ber, tizeñ bolsa büge ber...
Ūlpan bir tüsiniksiz külkimen küle bastady. Toqtai almai küldi. Quanyş külkisi, oiyn qaljyñ külkisi būlai bolmaidy. Būlai külgeninen de jylağany jaqsy bolar i̇edi. Jyndanyp ketkendei atynan auyp ar jağyna qarai qūlap ketip barady. Müsirep Ūlpannyñ tizgin ūstağan qolyna şap berip özine qarai jūlqyp qaldy. Jyndana bastağan adamdy şoşyndyru kerek.
— Qoi i̇endi! Toqta!—dedi aqyryp.
Külkisi toqtap, Ūlpan atyna oñdalyp otyrdy. Ündegen joq.
— Ağaşty i̇endi tanydyq ba?— dep sūrady Müsirep.
— Tanydym. Sonau köringen bizdiñ auyldyñ tütini bolar.
— Nesibeli jeñgei bauyrsaq pisirip jatyr bilem, iısi mūrnymdy jaryp barady.
Müsireptiñ bir-i̇eki auyz bos sözdi nege aitqanyn Ūlpan birden tüsindi. İesi dūrys pa dep qauiptenetin bolar. Joq, Ūlpan könterili qyz, oñai adasa qoimas i̇esinen.
— Müsirep ağa, külgenime ökpelei körmeñiz, külkim kelip külgenim joq. İendi İesenei ağaña qaitaratyn jauabymdy aitaiyn: İeseneidiñ qūryğy moinyna tüse qalsa, ony alyp ketetin küş bizdiñ azğana auyl kirme Kürleuitte joq. Qūdai saldy — biz köndik. Biraq, ağañnyñ i̇esinde bolsyn — Ūlpan arzanğa tüspeitin qyz.
— Boldy, ainalaiyn, boldy. Qalğanyn özine aitarsyñ,— dedi Müsirep.
«Boldy, boldy» degeni nesi i̇eken?—dep oilady Ūlpan. İeseneidiñ aittyrğanyna quanyp ketti dep oilap qaldy ma? Joq, olai oilamasa kerek. Ülkenderdiñ bir-bir auyz sezben tüsinisip qalatyn salttary boluşy i̇edi, sol şyğar... Älde meni aiap, ağasynan da qyzğanyp ketti me i̇eken?..
— Müsirep ağa, ol kisiniñ meniñ basyma kelgen bir bäle i̇ekenin bizdiñ üige birinşi kelgen küni-aq sezip i̇edim. Kezin aiyrmai qarai berip i̇edi. Bir ret ūrttap alğan şaiy saqalynan şūbyryp ketkenin de baiqai almai qalğan. Sonda osy kisiniñ i̇esi dūrys pa i̇eken dep oilap qalyp i̇edim. Sonymdy sizden sūrasam, siz ne aitar i̇ediñiz?
— İesi äbden dūrys bolmasa tañdau qūryğy sendei qyzğa tüser me i̇edi?
— Nemene, menen būryn beti jyltyrağan qyz körmep pe i̇eken?
— Tañdarlyq qyz äri i̇esti, äri sūlu bolu kerek i̇emes pe? Sūlulyğy jeñse, i̇esinen airylyp qalatyn i̇estiligi jeñse, sūlulyğynan airylyp qalatyn qyzdar az bolmaidy, Ūlpan. İestiligi tolyqqan saiyn sūlulyğy da tolyğa beretin qyz bolady. İesenei qūryğy qatelespepti.
İeseneiden qanşa bezinip, atarğa oğy bolmai kele jatsa da Müsireptiñ özin maqtağany qyz köñilin jadyratyp jiberdi. Ūlpan üiine ädettegi aq jarqyn qalpynda keldi.
— Apa, Müsirep ağai i̇erteñ i̇eline qaitady i̇eken. Özine arnap tai soiğyz. Bügin osynda bolady, jibermeimin, — dedi şeşesine.
— İe, soisa nesi bar, soiğyzaiyn, qūlynym. Müsirepten jaqyn ağañ bolmas seniñ,— dep şeşesi de äldeneni añğarta söiledi. Bolğaqqa boi ūsynyp, bolar jaiğa jalğau tastan aitty.
— Joq, joq, Nesibeli, mal sūia körmeñiz. Bauyrsağy itiñ men şaiyñ bolsa jetip jatyr.
— Soiğyz, apa... Müsirep ağaidyñ itterine deiin toiğyzyp jiber. İerteñ jüz şaqyrym jol jüredi i̇eken. Jolda i̇el de joq körinedi.
Sodan keiin Ūlpan i̇eki sary alanyñ qasqyrdy qalai alğanyn ūzaq jyr qylyp aityp berdi.
— Äke-au, Müsirep ağaidyñ itteri adamnan aqyldy i̇eken! Biri qasqyrdy quyp ketse, bireui aldynan tosqauyldap, kezdesetin jerlerin söilesip qoiğandai... Qasqyr orağyta qaşyp ağaşqa i̇endi kire bergende tosqauyldap jürgeni aldynan şyğa kelip bas saldy!.. Men jylap jiberdim...
Şaidan keiin Ūlpan Müsireptiñ aldyna bir qūşaq, qurai äkelip saldy. Mana dūrys aitqan i̇eken — kepkeni de bar, balğyny da bar. Bäri de tañdap jürip tapqandai müsini tüzu, ūşar basyma deiin būtaqsyz i̇eken.
Müsirep i̇eki quraidy tañdap aldy da köşpeli i̇elderdiñ i̇eñ birinşi küi aspaby — sybyzğy jasady. Bireui tört süiem, bireui — bes. İendi — do, re, mi, fa, sol, lia, si — üş būryştağan jeti tesik jasap jatyr. Sybyzğynyñ juan jağyn tüpki azularyna tireidi de dybys beredi: do, re, mi... dombyranyñ pernesin taqqandai... Är tesik öz ornynda bolmasa dybysy jalğan şyqpaq. Qazaqtyñ öz tilinde i̇eşbir dybystyñ ğylymdyq aty bolmağanymen än salatyñ küi tartatyn i̇elde dybys bitken tügel tanys bolatyn.
«Süiir batyr»-—joryq, jauyngerlik küi, «Boz iñgen»— botasy ölgen iñgen zary... Ūlpan Müsirepke jaqyn kelip otyryp:
— Sybyzğyñyz äbden küiine keldi me?—dep sūrady.
— Keldi bilem.
— Kelse «Alğaşqym» degen küiiñizdi tartyñyzşy.
Müsirep köp jalyndyrğan joq, tartyp ketti. Küi «Alğaşqym meniñ, alğaşqym meniñ, alğaşqym»— dep i̇eki qaitalaidy i̇eken. Kädimgi sözben aitqandai onysy anyq i̇estildi. Onyñ ar jağyn jüregi itiñ men janyñ ğana ūğynatyn siiäqty. Küi sözben aityp ūğyndyra almas, til jetkize alar ūğynystar mañailai almas birdemelerdi aitady i̇eken. İerkeletip aitady, nazdanady, sağynady, sağyndyrady. Ün şyrqap joğary ketedi de, i̇endi bir kezde qyr astynan üzilip-talyp äreñ i̇estiledi.
Aq boz üidiñ qasynan attandyryp.
Qoş-i̇esen bol degeniñ i̇esten ketpes...—
deidi bilem.
Sözben köp qaitalanyp aitylğan oilar äri-beriden soñ qūlağyña kirmei qūiar i̇edi. Än tilimen küi tilimen aitylğan arman da, ökiniş te, süiinu-küiinu de qaitalağan saiyn boiyña tereñdei tarap i̇eritip äketedi i̇eken. Boiyña tarağan degen oiyña tarağan i̇emes, jibek talyndai i̇eñ näzik jüike tamyrlaryñmen tarap, bükil boiyñdy şymyrlatady degen mağynany berse kerek.
Müsirep «Alğaşqym» degen küiin ädettegiden ūzağyraq tartty. Äkesi Artyqbai «būl öziniñ küii» degeni bar i̇edi. Ūlpan da solai ūğyndy. Qyryqqa kelgenşe üilenbei jürgen adamnyñ sondai bir ökinişti armany boluğa da kerek qoi. Sonymen birge küi ärkimniñ de är mağynadağy arman-ökinişin i̇eske salady i̇eken. Ūlpan osynyñ özi mağan arnalğan küi i̇emes pe i̇eken dep te oilap qaldy. Älde kimge i̇erkelegisi kelip ketti. Nesi bar?.. Küi tyñdap otyrğandardyñ bäri de älde nege quanğandai, kimge bolsa da bir jaqsylyq istegisi kelgendei jadyrap ketipti. İekeui ğana oñaşa bolsa Ūlpan Müsireptiñ moinyna asyla keter me i̇edi, älde qaiter i̇edi? Qalai i̇erkeler i̇edi, ne aitar i̇edi sonda? Ony özi de bilmeitin, onysy aitylğan da joq.
— Jylağym keldi...— dep işinen kürsindi de tyndy.
Keşki tamaqtan keiin Nesibeli men Ūlpan Müsirepti attandyryp saldy.
— Qarağym qainym, Ūlpanymnyñ jalğyz jaqyn ağasy sen bolyp qaldyñ. Köz qyryñdy sala jür,— dedi Nesibeli. Būl mana i̇eskertken sözi. İeseneidiñ aitqanyna moiyn sūndyq, köndik degeni i̇edi.
— Müsirep ağa, tez oralmasañ, ökpeleimin. Sağyndyrmai tez oral!— dep Ūlpan jiren attyñ jalyn sipai berdi. Būryn «siz» dep söileuşi i̇edi, i̇endi «sen» dep, tuğan qaryndasyndai jaqyndyq bildirip qaldy.
Müsirep Ūlpannyñ birinşi ret şaşynan sipady da, bir-i̇eki ret arqağa qağyp:
— Sen būryn sağynasyñ ba, men sağynamyn ba, ony qulai biler... Qoş, ainalaiyn, qoş, jeñeşe! —dep atynyñ basyn tez būryp alyp jürip ketti...
Müsirep kirip kelgende İesenei qatty tūnjyrap otyr i̇eken.
— Qandai qyrsyqqa ūşyrap bögelip qaldyñ?—dedi Müsirepke.
— Küieujan, tym qatty ketpeñiz... sebebi bolğan şyğar... Qylauy tüspegen qūdany kim tez jibere qoiuşy i̇edi! — dep, Müsirep İeseneidiñ kütken jauabyn da, qaljyñyn da qosaqtap jiberdi.
Küieujan, qūda degen sözder İeseneidiñ bar küdigin biraq sypyryp tastağandai, käri bura jadyrap sala berdi.
— Bir ğana i̇eskertetinim bar: Ūlpan arzanğa tüspeitin qyz! Barlyq jaidy özimen söilesesiñ. Äke-şeşesinde söz joq.
Arzan-qymbattylyq degenniñ mäni basqada i̇ekenin tüsindirgisi kelip bir otyrdy da, Müsirep onysyn irkip qaldy. Ūlpan özi de jetkizip aitar...
Artyqbaidyñ, üiine jaqyn äkelip qondyrğaly jarty aiğa jaqyndap qalyp i̇edi. İeki Müsireptiñ de ketip qaldy. İeseneidi jalğyz tastap ketti. İekeui de narazy ketkenge ūsaidy. Bireui istiñ basynda boldy da, qasynda bolğysy kelmedi me qalai? İekinşi Müsirep «Myna bürkitim aryqtady, basqa bireuin äkelemin» dep ketip i̇edi, äli habarsyz.
İelden qasynda üş jigiti bar inisi İemenaly kelip i̇edi, olardan i̇et jep, qymyz işuden basqa paida bolar i̇emes. Söilesip köñil köteruge de jaramaidy. Añğa şyqsa dalaqtap l şauyp, aiğailap, şulap añdy kündik jerden ürkitip jiberedi.
Būlar Artyqbaidyñ auylyn İeseneidiñ, qoñsysy dep tüsinetin bolsa kerek. Nesibelige qojañdap söilese bastady. İeseneidiñ oiyn äli künge tani almai, jastar jağy kezek-kezek Ūlpanğa qyryndaidy.
İemenaly aqymaq küni keşe «Mūzbel tory» atty i̇erttep jatqan Ūlpanğa:
— Äi, qyz, qūia ber atty! Būl atqa sendei on qyzdyñ qūny jetpeidi. Qūia ber! — depti.
Ūlpan attyñ jügenin sypyryp alyp qūia bergen i̇eken İesenei jalynyp-jalpaiyp qaityp alğyza almai qoidy.
İesenei bügin inisi İemenalyny quyp jiberdi, qoştasqan da joq. «Ket!» — dep aqyrdy da aidap tastady. Ūlpannyñ köñilin osy jibiter dep oilady.
Onsyz da üzildi-kesildi jauabyn aitpai sozbaqqa salyp kele jatqan Ūlpanğa İemenalynyñ qylyğy, ärine, i̇esten ketpes qorlau i̇edi. İeseneimen terezesi teñ adamnyñ qyzy bolsa, İemenalysymen birge İeseneidiñ özin de aidap tastaityn dörekilik qoi. Biraq, Ūlpanğa ol oi kelgen joq. Uädesi uäde, sözi ornynda. Jastyq qyrqalarynan älde qaşan asyp ketken İesenei qyz oiynyñ birneşe tüiinşekterin taba almai jür i̇edi, soğan tağy bir tüiinşek qosty da qoidy.
Qyz degenniñ mūndai qiyn i̇ekenin kim bilgen! — dep İesenei de qinalyp jür.— Bes bolys Kerei-Uaqtyñ qandai qiyn dau-janjaly bolsa da bir auyz sözimen tyndyra salatyn ataqty bi bir qyzdyñ köñilinde tağy ne baryn taba almai jürgenine äri nazalanady, äri yzalanady. Äsirese, «Ūlpan arzanğa tüspeitin qyz» degen jūmbağyn şeşe almai qoiğany batyp jür. Irbit, Tobyl bazarlarynyñ qaisysynyñ qymbatşylyğyn aitady i̇eken? Älde... qyzda qyryq i̇esekke jük bolatyn aila bar deitin i̇edi, ailalap jür me i̇eken?
Tym bolmasa qarsylassa i̇eken-au! Onda op-oñai moinyn būrap tastar i̇edi. Ol joq. Tüsine bermes jymiiü bar. Neşe ret kezdesse de qyz moiyndap qoiğanyn aitady da odan äri bir baspaidy. Oiymdağyny öziñ tap ta, öziñ ait degendei i̇etedi. Onysyn taba almai İesenei özine özi yza bola bastağanda Ūlpan:
— Alty ai qys osydan basqa ne i̇ermegimiz bar? Tağy da söilesermiz,— dep ketip qalady. Tegi i̇endi qos tizgindi öz qolyna alyp tegeurin körsetip jibermese bolmasa kerek...
İesenei bügin qyz köñilin tügel aqtaryp, ne tilegi bolsa da tügel oryndauğa ant i̇etuge äzir, Ūlpannyñ keluin kütip otyr i̇edi.
Aq üidiñ ortasynda ot mazdap tūr. Jūrt aiağy basylğan şaq. Qasynda i̇eki jeñgesi, Ūlpan kelip kirdi. Ädettegi i̇erkekşe kiımde i̇emes, qyz kiıminde kelipti. İesenei quanyp ketti.
-— Joğaryraq, joğaryraq otyr, Ūlpanjan...
Qartaia bastağan adamnyñ balaşa quanğanyna jas jeñgeleri bir-bir jymyñ, bir-bir qylmyñ i̇etisti de şyğyp ketti.
Ūlpan bala küninen i̇erkek-şora bolyp i̇erke ösip i̇edi.
Köşpeli i̇eldiñ qyzy jasynan at üstinde, Är kezde şalbarşañ bolatyn. Mümkin, öziniñ qyz i̇ekenin de keiinirek sezingen bolar. Bir tuğan ağa, inisi joq, qyz i̇ekenin sezingennen keiin de i̇erkek balaşa qalyptasqan i̇erkindeu minezinen oñai aryla almağan. Bügin ol İeseneige qyz balanyñ tabiği sylalyğymen birge i̇erkek balanyñ ör minezin de.ala kelip i̇edi. İesenei «joğary otyr» dedi, Ūlpan da yğyspai terge şyğyp, İeseneidiñ özinen joğary otyrdy.
— Otqa jaqyn otyrsañ i̇etti.
— Otqa jaqyn otyrğan toñğaq bolady deidi.
— Kün suyq qoi.
— Men toñğaq i̇emespin, üirengemin.
— Artekem qalai?
— Künde körip jürgen qalpyñyzda...
— Mağan ūrsyp qūiatyn bolar?
— Sizge kim ūrsa alady?
— Ūryspasa boldy...
Osymen alğaşqy betaşar sözder i̇eki arany alystatpasa jaqyndastyra almai toqtalyp qaldy. İesenei kün boiy oilanğan tegeuringe basqysy kelip:
Ūlpanjan, men arzanğa tüspeitin qyzbyn degende ne aitqyñ keldi? Sol qymbatqa tüseriñ dünie maly bolsa da atyn ataşy! — dedi.
— Meni i̇eşkim satpaidy da, mal da almaidy. Äke-şeşemniñ öz malyn bağyp aluğa da şamasy joğyn bilesiz i̇emes pe!
— Sonda ne bolğany?
«Ne bolğany?» Nağyp tüsinbeidi i̇eken? Men toqal qatyn bolyp bosağada otyrar dei me i̇eken? Älde meni bäibişesiniñ sarqytyn kütip közin süzip otyratyn küñdikke köner dei me i̇eken?»
İesenei taba almai jürgen jūmbağyn Ūlpan özi aituğa bel bailady. Qaltarys qaldyrmai, tügel aitpaqşy bolyp:
— Siz meni alyp baryp qai üiiñizge kirgizesiz? — dedi.
— Otau üige kirem deseñ, otau üi bar. Ülken üige kirem deseñ, ülken üi bar. Qalağanyñ seniki bolsyn.
— Joq, mağan oñaşa otau — oinaq üi kerek i̇emes. Men ülken üige kiremin, törinde otyramyn. Soğan tuysqandaryñyzdyñ közi üirener me i̇eken?
— Bir-aq künde üirenedi. İesenei ordasynyñ bäibişesi sen bolasyñ.
— Ol üide otyrğan bäibişeñiz bar i̇emes pe?
— Joq. Men Örelide tūramyn, ol kisi Sörelide tūrady. Aramyz, qūdaiğa ilansañ, jeti jyldyq jol.
İeseneidiñ jūmbaqtap aitqanyna Ūlpan oilanbai-aq tüsindi.
Öreli at dep bir aldyñğy aiağynan, bir artqy aiağynan şalys şiderlengen atty aitady. Būl künde i̇estip jürgen sözi. Ondai at bos ta i̇emes, tügel tūsauly da i̇emes. İesenei özin solai örelengen atqa teñedi.
Söre dep jaugerşilik zamanda ölgen adamdardy mekenine aparyp jerlegenşe qaldyra tūratyn jarym üi — jarym jappany aitady. Sol kezderden qalğan «Söreli» degen jerlerdiñ talaiyn Ūlpan özi de biledi. Äkesi Artyqbai — Qotsūq kelip qalmağanda, soñğy jaralanğanymda men de bir sörelide qala barar ma i̇edim, älde qaiter i̇edim dep otyratyn. İesenei bäibişesin öle-ölgenşe bölek tūratyn jerge aidap tastağan ğoi...
Aramyz jeti jyldyq jol degeni — Jeti jyldan beri osylai tūramyz degeni de. Äiteuir İesenei qūryğynan qūtylmasyna boi sūnyp qoiğan Ūlpan i̇eñ bolmağanda toqal i̇emes, ülken ordanyñ bäibişesi bolaryna közi jetti.
— İesenei,— dedi Ūlpan. Būryn siz dep söileuşi i̇edi, mūnysy bir taban jaqyndağanyn añğartqandai şyqty.— İesenei, i̇ekeumizdiñ aramyzda i̇eñ kemi qyryq jyldyq aiyrma bar. Osyny oiladyñ ba?
— Oiladym, janym. Qyryq jyl bolsa qaiteiin? Qyryqqa kelgende bizdiñ i̇eldiñ İeseneii sen bolyp qalarsyñ. Oğan deiin sen meniñ İeseneiim bola tūr... Men sağan sūlu dep, jas dep qyzyqtym ba, bolmasa İeseneidiñ ornyna İesenei bolatyn adam dep qyzyqtym ba, ony özim de bile bermeimin. Äiteuir osy tünnen bastap meniñ İeseneiim sensiñ!
Ūlpan İeseneidiñ soñğy sözderine yrzaşylyq bildiruge yñğailanyp i̇edi, qūman, legen kötergen astau toly i̇et kötergen jigitter üige kire berdi. Ūlpan sol yrzalyq bildirer közimen külimdei qarap qara şūbar betti bir sipap ötti de toqtalyp qaldy.
Jigitterdiñ artyn ala Sädir Artyqbaidy köterip äkele jatyr. Keiinirek qyz şeşesi Nesibeli kirdi.
— Joğarylañyzdar,— dep İesenei tūra kelip, terdi qonaqtaryna ūsyndy. Mūnysy är qonaqqa körsetiler qoşemeti i̇emes, küieu ibasy i̇edi. Sozbaqtalyp kelgen äñgimeniñ aiaqtalyp qalğanyn sezingen äke-şeşe terge şyqty. İendi būlar är uaqytta İeseneidiñ törinde otyraryn maqtanyş i̇etedi de. İendi būlardyñ panasy «Qarşyğalynyñ» qara ormany i̇emes, İesenei bolaryn maqtanyş i̇etedi de. İendi kär! şoinaq bai Artyqbai atanady, sony maqtanyş i̇etedi de. Ol maqtanyş belgisi äzirşe äke jüzinde de joq, şeşe jüzinde de joq, qyz jüzinde de joq. İeseneidiñ oi tükpirinde ğana bar, küle jürip kündei jüretin ağaiyn deitin adamdarda ğana bar.
— Arteke, bügin bir soğym soiyp i̇edik... Sonyñ basyn jūrttan būryn sizdiñ aldyñyzğa tartyp, batañyzdy aludy laiyq kördik, — dedi İesenei. Mūnysy da küieudiñ qaiyn-atağa körseter qūrmeti i̇edi.
— İendigi bastyñ bäri de aldymen sizge tartylady,— dep Sädir de qostap qaldy. Mūnyki de män-jaidy tüsingen adamnyñ sözi.
Közin aqityp bas keldi. Töñkerilip jalqyndap qazy-qartalar keldi. Qymyz işildi, şai işildi. Artyqbai batasyn berdi.
Şai artynan Ūlpannyñ bir i̇eskertkeni i̇esine tüsip, İesenei Artyqbaiğa qarap:
Otyrğandar tügel tañdanysyp qaldy. Myrzalyğy ma? Älde jasy kelip qalğan adam tüpterdiñ tübinde üi işilik yryñ-jyryñnan saqtanyp Ūlpannyñ i̇enşisin kün būryn berip qoiğysy keldi me i̇eken? Qalaida būl İesenei ğana istei alar is. Qatal i̇edi, ozbyr i̇edi, i̇endi jan jüregi jibiın degeni de. Myñ jasa, altyn Ūlpanym!
— İesenei şyrağym, mūnyña jete tüsine almasaq ta qatyn i̇ekeumizdiñ köñilimizdi bir-aq tyndyrdyñ. Naizalasar jai joq, işten tynyp otyrğan jaiym bar i̇edi. Qyzyñ tastap ketpese, men tastap ketpeimin dediñ, boldy! —dep Artyqbai kezine jas aldy.
Sibirdiñ general-gubernatorynan kelgen altyndatqan zerli şapandy altyn medalimen birge Artyqbaidyñ arqasyna japty da, şaldy İesenei üiine jöneltip saldy. Ūlpan üiine qaitqan joq.
Köpten zyğyrdany qainap işine jinalyp qorlana bergen aşu i̇endi öziniñ, qarama-qarsy keri ağysyna auysqandai, İesenei qazir öte jūmsaq, öte aq köñil i̇edi. Qonaqtary tarağan soñ Ūlpannyñ qasyna jaqyn kelip otyryp:
— Ūlpanjan, meniñ i̇enşimdi bölip bergeni nesi dep oilap qalma. Būl i̇enşiñ i̇emes, syilyğym. Basqa dünieni i̇eki İesenei birge bilermiz. Myna qosty öziñ oñaşa bile, mağan qarailamai bile,— dedi.— Aldymen kempir-şalymyz i̇eş närseden taryqpasa, mağan sol bolady. Men balasy joq, ūrpaqsyz qalğan adammyn. Ūlym da, qyzym da, jarym da jalğyz sensiñ, künim... Künimdei jarqyrap, i̇el-jūrtyma keide aibyndy, keide meiirimdi qarap ordamyzdy jalğyz toltyryp otyrsañ, qūdaidan sūrar basqa bir tilegim joq. Tizemdi jastanyp, jantaişy mağan qarai...
Ūlpan İeseneidi aiap ta ketti, İeseneidiñ ülken adam i̇ekendigine qyzyğyp ta ketti. Basqa adam kim bolsa da İesenei bola almas i̇edi. İerkekke tis te kerek, is te kerek. Bilek te kerek, jürek te kerek. Küni ötip bara jatqan käri tarlanda mūnyñ, bäri de bar i̇eken äli. Şirkin-ai, būdan qyryq jyl būryn qandai boldy i̇eken? Būğan kezdespegende kimge kezdeser i̇edim? Söz joq, bir jasqa kezdeser i̇edim. Sol jasym İeseneidiñ onnan birine tūrar ma i̇edi? Kim bilsin... joq, tūrmas i̇edi!
Bir kezde İeseneidi oğy bolsa atardai bolyp jürgen qyz, i̇endi könbesine könip bolğan soñ, öz basyn aqtar dälelder izdestire bastady. Būdan keiin köp söz bolğan joq. Ūlpan basyn İeseneidiñ tizesine salyp jantaiyp jatyp:
— İendi kep sözdiñ keregi ne? Siban deitin öz i̇eliñdi, Kürleuit deitin bizdiñ i̇eldi tügel jinap toi jasa da, bügin aitqan barlyq söziñdi sol toida tügel ait. Men soqqa ğana kişi İesenei atanarmyn,— dedi. İeseneidiñ tabaqtai jalpaq qara şūbar beti qyzdyñ aqqu jūmyrtqasyndai appaq betine jaqyndai berdi. Ūlpan közin jūmdy.
Käri Kaspii qara kök közin aşty.
Terekke jyly jüzben amandasty.
Jybyr qağyp qozğalyp, sylq-sylq külip —
Qatyndy aldy, qityqsyz aralasty...
Tañ ata İesenei suğa tüsti.
— Sen de tüs,— dedi Ūlpanğa. Ūlpan qarsylasqan joq.
Käri dene qyzyndy da suyndy, İesenei namazğa tūrdy.
Jas dene suyndy da qyzyndy, Ūlpan körpe astyna qaita kirip ketti.
İesenei men Ūlpan, Nesibeli üşeui qastarynda tört jigit joldastary bar Artyqbai auylynan salt şyğyp i̇edi.
Orys qalalarynyñ şegine jetkende üş at jekken päueskemen Tilemis tosyp jür i̇eken. Ömirinde arbağa minip körmegen dala qyzy jatsyrağan joq, töbesi jabyq, işki jağy sary sapiiänmen astarlanğan päueskege mindi de jüre berdi.
Nesine jatsyraidy? Ömirinde körmegen bailyqqa da jatsyrağan joq qoi! İesenei bere salğan bir qos — bes jüz jylqynyñ üşeuin berip, üş jigit aialdady da baqtyryp qoidy. Artyqbai auly i̇et pen qymyzğa molyqty da qaldy. Qazir i̇eki jüz bie qūlyndap ta tūr.
Bailyq közimen qarağanda Ūlpan tyr jalañaş i̇edi. Äjesinen şeşesinen qalğan ol-pūldan qiystyryp bergen «bir kieri» bar. Bäri könetoz, bärin de salt jüretin qyzyna şeşesi Nesibeli yqşamdap bergen.
İesenei Ūlpandy jazğytūrym ūzatyp äketuge äzirlengende Ūlpan oğan:
— Seniñ i̇eliñe, osy i̇eski-qūsqymmen bara bersem bireu bolmasa bireu «jalañ būt kelmegenine qūdaiğa şükir» demes pe i̇eken? — dedi.
Äielge ne keregin ömirinde bir ret oilap körmegen İesenei Uialyp qaldy.
Maiymai, orta kezinde Tobyl bazary aşylady. Qyryq jylqy aidat —dedi.
Ūlpan būğan da tañdanğan joq, aidatty da jiberdi. Tañdap-tañdap semizderi men közge tolymdylaryn aidatty.
Nesine tañdanaiyn? Bailyq degen işuge, jeuge, kiınuge, adam siiäqty tūruğa jaramasa, basqa nemeneñe kerek!.. Biyl bai bolsañ, i̇endigi jyly taqyr kedei bolyp qaluyñ da op-oñai. Toqtai tūr äli, biraz köreiin, körmegenime közim üirensin, bilmegenimdi bilip alaiyn. Toqtai tūr äli...
Qazir būlar sol Tobyl bazaryna kele jatyr. İeseneidiñ barlyq bazarlau jūmystaryn on bes jyldan beri basqaryp jürgen Tilemis orys qalalarynyñ şeginde päueskemen qarsy aldy. İeseneidiñ būl qūrmetine de Ūlpan tañdanğan joq. Tañdanğanyn bildirip alsa, Uiat ta bolar i̇edi.
Şynynda Ūlpannyñ tañdanyp kele jatqandary da az i̇emes. Birinşi tañdanğany käduilgi qara jol i̇edi... Ortadağy at jüretin bir tarmağy bar, i̇eki şetki at jüretin tağy i̇eki tarmağy bar, üş tarmaq bolady i̇eken!. Päueskeniñ doñğalaqtary şetki attar jüretin i̇eki tarmaqty däl basyp keledi. Ädeii osylai jasağan-au!.. Orystar ğoi... Köşpeli auyldyñ qyzy mūndai joldy körmegen i̇edi,
Auyzdyqtarynan aq köbik būrqyrap, qatar jegilgen üş at päueskeni ūşyryp äketerdei ağyp keledi. Salt jürgennen anağürlym tez! Salt atty joldastary i̇ere almai qaldy. Jüristiñ mūndaiy da bolady i̇eken-au!.. Birese aiañdap, birese jelip, birese şauyp ketu i̇emes, birqalypty ūtymdy jüris.
Salt jürgende bir-aq attyñ basy men moinyn körip köñiliñ köteriñki otyrsa, ,qatar ağyp kele jatqan üş attyñ dene sūlulyğyitiñ qimyl-qozğalys äsemdigin tügel körgende sol köñiliñ tasyp tögilerdei bolady i̇eken! Äueli joldy, odan soñ üş at jekken päueskeni Ūlpan köñiline birge tüiip aldy. Toqtai tūr äli...
Ūlpannyñ, tağy bir tañ qalğany orys üii i̇edi. İeseneidi joldan tosyp jürgen Tilemis bir orystyñ üiine şai qoidyryp tamaq äzirletken i̇eken. Tap-taza i̇eki bölme. Syrly i̇eden kün tüsip tūrğan terezeler. Barlyq tamaqty auyz bölmedegi ülken peşke pisirse kerek. Mosqaldau, sary şaşty, kök közdi äiel basynda şot-aiağy bar temir köseudi peşine sūğyp qalady da bir tamaqty suyryp alady.
Aşqyltym aq qalaştar ne degen dämdi! Ortasyna aq irimşik salyp pisirgen döñgelek nandar odan da artyq. Öz auylynyñ ömirimen salystyra otyryp, qazaqqa qarağanda orystar aq patşadai tūrady i̇eken dep oilady Ūlpan.
— Būl üidiñ qanşa maly bar i̇eken? —dep sūrady Tilemisten.
— O, täñiri, tügi de joq. Bir at, bir siyry, tört-bes tauyğy bar. Az ğana i̇egin salady.
Ūlpan üige qyzyqty. Qazaq-orys qalasynyñ, barlyq üileri osyndai jaily körinip ketti. Ūlpannyñ oiyna «orys üii» degen tağy bir tüiin bailandy. Toqtai tūr äli...
Dala qyzy tabiğattyñ i̇eñ jas perzenti. Közine köringenniñ bärin köñiline toqyp keledi. Ol ne körip, ne bilip östi? Keñ dala... kök dala... sary dala... sağym. Tört tülik mal... soğym. Qysy-jazy kiız üi. Ūzaq tündei özgerisi joq ömir. Sary-ala i̇etek sarpyltañğa köndigip ketken qazaq äieli. Ūlpan da osyny körip i̇esti. Qazir onyñ köñilinde äldeneler ūianyp kele jatqandai i̇edi. Toqtai tūraiyq äli...
Tilemis Tobyl özeniniñ jağasyna üş aq üi, i̇eki qaraşa üi tiktirgen i̇eken. Ūlpan būğan da tañdanğan joq. Üilerdi öz oiymen är türli keregine qarai bölip şyqty. İesenei otyrar üi, şeşesimen birge özi tüser üi, qonaq üi, as üileri...
— Öziñ ülken üige tüs. Apam i̇ekeumiz meniñ otauymda bolarmyz,— dedi Ūlpan üilerge jaqyndai bergende.— Tamaq ülken üide, şai otauda bolar. Käne, tüs... Tüse ğoi, jolbarysym...
İesenei Ūlpannyñ neni bolsa da oñai tüsine qalaryna riza bolyp, arbadan tüsti de özin qarsy aluğa jinalğan b:r top adamdarmen amandasuğa toqtap qaldy.
Päueske Ūlpan tüsetin aq üige jaqyndai bergende bir qazaq äieli sol üidiñ tündigin aşaiyn dep jatyr i̇eken.
— Aşpasyn. Apam özi aşady! —dedi Ūlpan Tilemiske.
— Äi qatyn! Äri jür! —dedi Tilemis äielge. Öz äieli bolu kerek, jekirip aitty. Äiel tez jylysyp ketti.
— Apa, tüs. Tündikti öziñ aş!
Nesibeli äueli künge qarap, jel qai jaqtan i̇ekenin abailap baryp tündikti aşty. Qyzyna i̇erip üige kirdi de tañ qaldy. Qara barqytpen oiulağan tuyrlyq, örnektep toqylğan yzba baular, keregeni tügel orap alğan, i̇esikten törge deiin töselgen tükti kilemder... Törde qatarlap jinalğan jük... Oiuly aq kiızben qaptalğan sandyqtar. Moiny soraiğan jez qūman, jez legen... Qalyñ kek jibek şymyldyq... Üi işi jainap tūr. Ūlpan üi işine köñil audaryp qarağan da joq.
Üige ile-şala kirgen Tilemiske Ūlpan maqtau aitty: Artyğy bolsa öziñ bilesiñ, jetpei jatqany baiqalmaidy, Tilemis ağa. Atyñdy atağanyma ökpeleme, men İeseneidei böriniñ de atyn ataimyn.
Orys äielderiñ Tulameş, Tilameş deitinderine qūlağy üirenip qalğan Tilemis: atyn atağandy i̇elegen joq. Osy İerke toqalym qalai ataryn bilmei özi qysylyp jür.
— Jetpei jatqany nege bolmasyn. Jata-jastana tügeldener äli. Tobyl bazarynan ne kerek bolsa da tabylady. Bir üiir saudagerim bar. Qysylmañyz...—dedi de şyğyp ketti.
— Apa, joğary şyq. Üidegi öz ornyña otyr. Būl meniñ otauym. İeseneidiñ auylyna meni ūzatyp aparğanda osy otauymmen aparasyñ.
— Künim-au, mūny qaşan jasatyp jürsiñ?
— Apa, sen i̇eşteñege tañdanbaşy. Men İesenei i̇emespin be? İeseneige ne qiyn deisiñ! Aittym — boldy, jasaldy da qaldy. İerteñnen bastap bazar aralaimyz. Öziñe ne kerek, äkeme ne kerek, üige ne kerek, tartynbai aita ber mağan. Bärin alyp beremin. Tek, tañdanudy qoi! Men bazarğa İeseneige i̇erip kelgenim joq. İesenei mağan i̇erip keldi!
Ūzatylyp barmai jatyp, ainalasy bir-aq qystyñ işinde İesenei siiäqty adamnyñ arystanyn ilep-bilep alğan qyzyna Nesibeliniñ tañdanbasqa şarasy joq i̇edi. Biraq, tañdanğanyn bildirmeiin dep auzyn bir sylp i̇etkizdi de qoidy. Ol tañdanğan i̇emes qoi...
Üige älgi tündik aşaiyn dep jürgen äiel kirdi.
— Juynasyzdar ma?
— Juynamyz... Siz Tilemis ağaidyñ äielisiz be?
— İe.
Äielder beti-qoldaryn juynyp, jol kiıminen jeñildenip bolğan kezde dastarqan, samauyr kötergen jigitter keldi.
— Bireuiñ İeseneidi şaqyryp kelşi. Şaiğa kelsin. Samauyrdy myna jerge qoiyñdar. Şaidy men özim qUiamyn.
İesenei Tilemisten basqa i̇eki noğai, bir orys saudagerin i̇ertip keldi. Attary Ğaliasqar, Ğaliolla, Gleb i̇eken.
Şai üstinde qonaqtardyñ közderi Ūlpanğa älsin-älsin auytqyp qalyp otyr. Qyzy şyğar... Äieli ana kempir ğoi... Äkesi me i̇eken älde ūly atasy ma i̇eken?.. Älde osy qara şūbardyñ özi... Qoi, olai bolmas...
— Ūlpanjan, būl qonaqtardyñ jūmystary kep, sauda adamdary. Asyğys i̇eken... Anau orys bäsine kelissek, seniñ jylqylaryñdy tügel köterip alar i̇edim dep kelipti,— dedi İesenei.
— Tört at qyryq somnan satylyp ketti,— dep Tilemis bazar narqyn añdatyp qaludy dūrys kördi.— Biraq, törteui de tañdamaly attar i̇edi.
— Būl kisi qanşadan beredi?
— Otyz besten.
Ūlpan irkilgen joq.
— Alaqan soğuşy ma i̇ediñder, qaituşy i̇ediñder? Soğa ber! — dedi Tilemiske.
Gleb keterinde basyn Ūlpanğa qarai bir şūlğyp qalyp:
— Madam, bir qara tülki, Parijdiñ hoş-iısi moinymda! — dedi de, Tilemisti i̇ertip şyğyp ketti. Ğaliasqar men Ğaliolla hanymyn pozdravit ittilär...
Ğaliasqar Ūlpandy i̇erteñ öz üiine şaqyrdy. Magazini bar i̇eken. Äieli, qyzy bar i̇eken. Bazar aralağanda solardy i̇ertip jürse i̇eşkim olardy aldai almaidy i̇eken. Ne kerektiñ i̇eñ jaqsylaryn tauyp beredi i̇eken...
Qūda qalasa, qyryq attyñ aqşasy kimniñ qaltasynda qalaryn qatesiz i̇eseptep şyğaryp bolğan soñ noğai saudagerler de ketti.
Tilemis Ūlpanğa bir qūşaq qağaz aqşa äkelip berdi.
— Bazarlyq! — dedi İesenei Ūlpanğa i̇erkelete qarap.
— Qara tülkini sağan tymaq qylyp berem. Jarai ma, bozbalam?
— Boldy, janym, boldy.
— Mä, myna bir qağaz aqşany da ala ğoi, qaltañ bos jürmesin...
— Oibai-au, qatyn patşanyñ özin beripsiñ ğoi!
— Qatyn patşa? Onda özime ber? Myna bir mūrty tikireigen i̇erkek patşany bereiin.
— Jo-oq!.. Sūlu i̇eken... Tiri janğa berer me i̇ekem!
Käri küieui men qyzynyñ äzil-qaljyñdary jarasa ketetinine Nesibeli äri tañ qalady, äri quanady. Būl ülken adamnyñ kişireigeni me, kişkene adamnyñ ülkeigeni me? Qyzy İeseneidi äri bilei, äri i̇erkelete söileidi. «Bozbalama deidi, «Jolbarysym» deidi. İeseneidiñ özi de asqan aqköñil meiirimdi adam bolyp barady. Būl İesenei Nesibeliniñ būryn körmegen adamy. Bailyq, batyrlyq, añ qūmarlyq, bilik degenderdiñ bäri dalada qaldy. Bar qyzyğy jalğyz Ūlpan. Aqyldasary da, äieli de, qyzy da, tipti şeşesi de sol Ūlpan ğana.
Artekemnen asqan aqköñil adam bolmaidy. Ömirinde mağan bir ret ūrsyp körgen jan i̇emes. Biraq, nebary sol-aq. Qatyn degen ittiñ küşigi siiäqty, arqağa qağyp, mañdaiynan sipağandy jaqsy köredi. İerkeletkendi jaqsy köredi. Artekem ony bilgen i̇emes. Apam aita beruşi i̇edi — qatyn itti baiy qamşylap-qamşylap alyp artynan arqağa qağyp bir sipap jiberse odan artyq rahat bolmaidy deitin. Keregim bolyp qalsa, Artekem «qaten!» deidi. Sol barlyq i̇erkeletkeni.
Taudan İesenei Ūlpanğa qarağan saiyn közimen i̇erkeletedi. İeseneiim dep i̇erkeletedi. Qystyñ küni Ūlpan dalağa şyğaiyn dep jatsa — beri kel!—deidi. Ūlpan jügirip kelip aldyna tūra qalady. Bala bolyp ketedi. İesenei i̇eñ bolmasa tymağynyñ bauyn qaita bailap beredi. Salaq bolarsyñ bilem dep, arqasyna bir-i̇eki qağyp qalyp — i̇endi bara ber deidi. Qūdai-au, sol salaq bolarsyñ bilem degendi i̇erkeletip aitqandy kim i̇estigen? Jañağy qatyn patşa sūlu i̇eken degenderi de Ūlpan ğoi!
Osy küni ülken İesenei jaiyna qalyp, Ūlpan İesenei bolyp barady. Biraq, ülken adam kişireigen saiyn ülkeie beredi i̇eken. Būryn İeseneige jatsyrai qaraityn, yğysa qaraityn jūrt, i̇endi bir jaña İeseneige kezdeskendei, jaqyndasa berip keledi.
«Ağaşqa mäue bitse bäseñ-bäseñ» degendei, Ūlpany da jibektei sozymdy bolyp barady. İesenei boldym degen oiyn
na da kirip şyqpaidy. Qūdai-ai, ūzağynan, ūzağynan bere kör!...
— Assalaumaleikem!.. — Müsirep üige kirip kele jatyr. Atynan jaña ğana tüsken qamşysy qolynda, jol kiıminde i̇eken.
— Müsirep ağa! — dep Ūlpan ornynan ūşyp tūrdy. Nesibeli de tūrdy.
— Türikpenbisiñ, äi! Qañğybas, qaida jürdiñ, osynşa sağyndyryp! —dep İesenei quanyp qaldy.— Şeşin, törge şyq!
Ädette joq, äitpese, Ūlpan Müsireptiñ moinyna asyla keter i̇edi. Ädette joq, äitpese, Müsirep te ony qūşaqtap süiip alar i̇edi. Sağynysyp qalğan ağaly-qaryndastai birin-biri közimen aialasty, taza köñilderimen aialasty. Müsirep şeşinip törge şyğyp otyrdy.
— Türikpen sen de tört aiağyñnan tūsalypsyñ ğoi! Toiyña bizdi nege şaqyrmadyñ? — dedi İesenei.
— Toidy sender kelgenşe toqtatyp qoidyq. Joq jerdei näresteli bolyp qalğanymyz... Şynardyñ sodan qoly bosai almai jür. Küni-tüni sonyñ qasynda.
— Näresteli bolyp? — İesenei Müsireppen qaljyñdasa beretin i̇edi.—«Qatynyñ üiinen buaz keldi me?» dep sūrap qala jazdady. Biraq, Ūlpannan qysyldy da:
— İe, qaiyrly bolsyn,— dei saldy.
— Ūl ma, qyz ba? — dep sūrady Ūlpan.
— Onysyn äli bilgenim joq. Aiaqtana almai jatyr... Köziñ tiıp ketedi dep Şynar mağan da körsetpeidi.
— Aiaqtana almai? Qaşan tuyp i̇edi?
— Bügin on i̇eki qūm.
— On i̇eki künde bala aiaqtana ma i̇eken?
— Osy sen ne ottap otyrsyñ? — dedi İesenei Müsirepke.
— Ūlpan-au, nağyp tüsinbediñ? Tüiesi botalağan ğoi,— dedi Nesibeli qyzyna qarap.
— Tüiesi botalap?..— Ūlpan közinen jas aqqanşa küldi. Müsirep siiäqty qadirleitin adamy, i̇eñ jaqsy köretin adamy, äldeneniñ küiiginen bir buaz qatynğa üilene saldy ma i̇eken dep oilap qalyp i̇edi. İendi öz basyndağy bir ökinişten arylğandai quana küldi.
— Özi bir salaqtağan birdeme. Aiaqtary sereñdegen basyn kötere almaityn, denesi şūbatylğan iır-şiyr bolsa kerek... Şynardyñ üiinen ala kelgeni jalğyz aq nar i̇edi, aman-i̇esen botalady äiteuir.
Botasy qandai, aq pa? —dedi Ūlpan jas botağa qyzyğyp ketkenin jasyra almai.
Appaq bolsa kerek. Toiymyzda bas baluannyñ bäigesine tigermiz dep otyrmyz.
— Sen nemene, mağan bas baluanğa tüs dep Ūlpandy qyzyqtyryp otyrmysyñ?
— Tüsseñ nesi bar? Qartaiyp otyrmysyñ? Talai tüskensiñ.
— Tüsedi, tüsesiñ? — dedi Ūlpan İeseneidi tizesinen qağyp qalyp.— Aq bota meniki bolady!
— Onda bizdiñ toida bas baluanğa sen de tüs,— dedi İesenei Müsirepke.
— Tüsemin.
Osymen kürespei-aq alatyn bas baluandardyñ bir bäigesi şeşilip qaldy da, Ūlpan özi qandai bäige bererin oilana bastady.
— Abysynymyzdyñ aty Şynar dediñiz ğoi, Müsirep ağa! Aty qandai jaqsy i̇edi!
— Aty Şynar bolmasa alyp ne qylam!
— Pai-pai-oi! Bösuiñe bolaiyn! — dedi İesenei.
— Bösken-böspegenimdi körgende aitarsyñ!
— Ūlpannan da sūlu degiñ kele me?
— Är äiel özinşe sūlu bolu kerek. Qara at sūlu ma, tory at sūlu ma demeimiz ğoi! Körkem deimiz, sūlu deimiz, ajarly deimiz, süikimdi deimiz, ädemi deimiz, symbatty deimiz, bädendi deimiz... Sonyñ birinen biriniñ artyq-kemin kim aita alady?
— İerkektiñ körki aqylynda, äieldiñ aqyly körkinde demeitin be i̇ediñ?
— Ol i̇eski naqyl ğoi. Şynardyñ aqyly körkinde ğana i̇emes, äiteuir...
— Ūlpanjan, baiqaimysyñ, mynanyñ öziniñ i̇esi kirip qalypty.
— Öziñ de adam bolyp qalypsyñ...
— Onyñ ras, Türikpen. Myna kisi meni bilep äketti birjola... Qalai aidasa, solai jüre berem. Būdan bylai men kim bolsam da osynyñ arqasy. Seniñ kelinşegiñ de sondai ma?
— Qazir baiğūstyñ botadan qoly bosai almai jür. Köziniñ bir talyğyp-talmaurap qaraityny bar. Bar aitaryn közimen aitady. Otyn joq deidi — jügirem... tezek terip äkelem. Su joq deidi — i̇eki şelekti ala-sala kölge qarai jügirem...
— Jügiretin şyğarsyñ!
— Men Müsirep ağai ne aitsa da senem,— dedi Ūlpan.
— Sen aittyñ boldy. Men jeñildim,— dedi İesenei.
— Müsirep ağa, i̇erteñ menimen birge bazar aralauğa uaqytyñyz bolar ma i̇eken? Öz jūmysyñyz onşa köp i̇emes pe i̇edi?
— Bazarğa bir ğana kirip şyğatyn jūmysym bar.
— Men nemene, jalğyz otyra berem be?
— Müsirep ağai kündiz menimen tünde senimen bolady. Ülken üidiñ ainalasy tolğan jūrt. Kündiz seniñ öz jūmysyñ da az bolmas. Kerei-Uağyñ tosyp jürgen körinedi ğoi. Äitpese, öziñ jür menimen.
— Joq, men bazar aralap körgen i̇emespin.
İerteñine Ūlpan şeşesi men Müsirepti alyp bazar aralauğa ketti. Päueskege mine bere Şynardyñ jaiyp sūrastyra bastady.
— Boiy qandai?
— Tap öziñdei. Azğana taldyrmaştau ma qalai... Sendei qasqyr quğan qyz i̇emes, tüie jetelep ösipti.
— Minezi qandai, jaqsy ma? Jūğymdy ma?
— Minezi me? Ürkek i̇emes... Auyldyñ barlyq kempirleri «Ainalaiynym-ai!» deidi. Bala bitken «Äiäi-apa!» — deidi. Men özim Aqmaralym deimin.
Ūlpannyñ i̇esine aq maraly tüsip ketti de jylap jibere jazdady. Müsireptiñ äielin «Aqmaralym» degeni de äldeneni i̇elestetip i̇edi. Jaidan-jai solai atai salmağan bolar...
— Müsirep ağa, sizdiñ auyl men bizdiñ auyldyñ arasy alys i̇emes pe?
— Qai auylyñdy aitasyñ?
— Oiynğa ainaldyrmañyzşy, ağa... İeseneidiñ auylyn aitamyn da.
— Jaz boiy jailau kölderinde birge otyramyz. Qystaularymyz bölek, alystau.
Kenetten Ūlpan:
— Müsirep ağa, siz bai bolsañyz qaiter i̇ediñiz, ne ister i̇ediñiz? —dedi.
— Men äueli bai bolmas i̇edim,— dedi Müsirep.— Bailyq degen nemene özi? Azap qoi! Bai adam küni-tüni, qysy-jazy malyn oilaidy da, özi de malğa ūqsap ketedi. Minez-qūlqy malynda, adamdyğynan airyla beredi.
Müsirep tağy birdemeler aitpaq i̇edi, taba almady.
— Joq, sirağysyn aitam, bai bolsañyz deimin.
— Bilmeimin, ainalaiyn. Äiteuir özimniñ bai bola al» masymdy bilemin de, soğan quanamyn. İeki atym, i̇eki biem, i̇eki itim bar. İendi oğan bir nar tüie qosyldy. Botamyz bar...
— Bota i̇endi meniki!
— Seniki, seniki.
Qalağa kirgen soñ dala adamdarynyñ közderi köringenge qarap tyrağailap ketti. Köringenge qaraidy, i̇eşbirin qadağalap ūğynyp jadynda qaldyra almaidy. Ne degen köp dünie, ne degen köp adam!.. Bäri jat. Attary da köringenge osqyra qarap, i̇eki jağyna kezek yğysyp qalady. Delbe ūstağan Tilemis öz bilgenin aityp keledi. Mynau i̇eki qabat tas üi būryn gübirnatyr tūrğan üi. Myna bir şoşaiğany käp, kümbezi köp üidi şirkeu deidi. Orystar osynda şoqynady. Myna bir ainalasynda adam qūjynap jürgen ūzyn tas üi magazin. Dünieniñ bailyğy osynda. Ne keregiñ tabylady...
— Tezirek keşegi noğaidyñ üiine aparşy. Bäribir i̇eş närsege tüsine alar i̇emespin,— dedi Ūlpan.
— Men bai bolsam, mynadai bir üi saldyrar i̇edim,— dedi Müsirep, kişirek qana i̇eki qabat tas üidi nūsqap.— Işi qandai tap-taza i̇eken!.. Qorasynyñ işin qaraşy — kilem tösep qoiğandai. Qūdyğy da qorasynyñ işinde...
Ğaliasqardyñ üii tazalyq degenniñ özinen de taza, bailyq degenniñ özinen de bai körinip ketti Ūlpanğa. Nağyz tatar tazalyğy, tozañ tūryp körmegen tazalyq. İeş närsege tañdanbasqa bekingen Ūlpan äreñ-äreñ tañdanbai qaldy.
Tatar äielderi jeñil kiınedi i̇eken i̇erkin jüredi i̇eken. Tilderi basqaşalau, biraq tüsinesiñ. Ğaliasqardyñ özi taza qazaqşağa jaqyn söileidi.
— Hoş keldiñiz.
— Rahim i̇etiñiz...
Tatar dastarqany ne degen molşylyq i̇edi! Ülken döñgelek stoldyñ üsti tolğan türli-türli tamaq. Stakan, şaşke qūiatyn jerleri ğana bos qalğan.
— Işip otyryñyz, aşap otyryğyz. Bū Ğaliasqar mini haman aptyrata... İrta bilän qonaqlar kilä, hazirlän di bit! Min äitäm, sin ultiräsin mini, ultiräsin diım... Nişaua, nişaua, Raziiä-hanym, bik matur qazaq qyzyn kurasin di bit. İşo rusşylap qūia! Aşap otyryñyz äli...
Şaidan keiin Räziiä-hanym qonaqtaryn Ğaliollanyñ magazinine alyp keldi. Qazaq äieline ne kerek bolatynyn tügel i̇eskergen saudager «heş bir magazinde joq» närselermen sauda i̇etedi i̇eken. Oiulağan sapiiän i̇etik, kebis-mäsi, jibek şäliler, barqyt qamzol, iıfäk kelmäklär... bäri de Qazannan kilgän... Tatarşa tigilgen kiımder qazaqy kiımniñ sypaiylanğan, ädemilengen türi. Ūlpan irkilmesten üş par kesteli i̇etik sūrady.
— Aiağyñyzğa kiıp köriñiz... otyryñyz...
Ūlpan aiağyna kiıp köreiin dep i̇edi, şūlğauy i̇eski i̇ekeni i̇esine tüsti. Öz i̇etigine syrtynan salystyrdy. Qūdai-au, öz i̇etigi qandai būzaubas i̇edi! Qalai kiıp jürgen?
— Däl i̇eken. Şūlğaulary bolsyn. Apa, myna bir kesteli mästiñ kebisin aiağyña ölşeşi...
Ūlpan özine kerektiñ bärin üş-üşten alyp jatyr. Bäri jazdyq kiımder. Bäri de qymbat bolu kerek. «Şynardyñ boiy da öziñdei» dedi ğoi dep oilap qūiady. Tek qos i̇etek köilek, jeñdi qamzaular, jeleñder joq i̇eken. Özge dünieni özine de, şeşesine de qos-qosynan qoparyp aldy.
— Mūnda kiım tigetin adamdar bar şyğar?
— Nik bolmasqa! Qazir!
Qazaq adam denesin ölgennen keiin ğana ölşeidi. Aqyreti qūrğyrdyñ aq seldir bözi tabyla bermeidi de, azdy jetkizem dep qymqyra ölşeidi. Tiginşi Şäkir kelip boiyn ölşei bastağanda, Ūlpan qozğalğan joq. Şeşesi işinen «qūdai-ai, saqtai kör!» — dep zar qağyp tūrdy.
— Üştän mini?
— Üş-üşten. Qaşan bitiresiz?
— Biş kün kiräk bola indi.
Ğaliollanyñ i̇esep-şoty damylsyz tyrs-tyrs i̇etedi.
— Kök barhyt qyryq biş arşyn... Malinovyi illi dört. Qyzyl barhyt otyz üş... Jamğysy boladur... toqyz iuz i̇etmiş täñkä jigirma biş tiyn. Jigirmä biş tiyn doloi, toquz iuz i̇etmiş bir täñkä...
Ğaliasqardyñ üiine qaityp kelgen soñ Räziiä-hanym Ūlpanğa jaña kiımderin monşağa tüskennen keiin kiiüdi keñes i̇etti. Monşa degendi i̇estigeni bolmasa körgen i̇emesti. Ūlpan şeşesi men bir äbidi i̇ertip monşağa ketti.
Monşa degen qandai raqat i̇edi. Jetim äbidiñ alaqandary qandai jūmsaq i̇edi! Sabyndamağan, qoly barmağan jeri joq. Sirke suymen şaşyn qalai juyp, tarap berdi! İerteñ de kelip tüsemin. Arğy küni de kelip tüsermin. İelge qaitqanşa künde kelip tüsetin bolarmyn! Ūlpan monşa degen tağy bir tüiinşekti köñiline tüiip aldy. Toqtai tūr äli...
Monşadan qaityp kele jatyp, Ūlpan tarantaspen kelip toqtağan Müsirep pen Ğaliasqardy kördi. İesik pen tördei küreñ at kösile jortyp kelip toqtady. Şoqtyqty, jotaly-jondy, jaialy jylqy. Basyn äsem şūlğyp qūiady.
Böliskei temirmen jaqtaulanğan qorapty arba da jūtynyp tūr. Jarasymdy i̇eken.
— Müsirep ağa, arba alğansyz ba?
— Atymen saimanymen qosa aldym. Aqmaral ädeii osyğan jibergen.
— Atyñyz da, arbañyz da ädemi i̇eken.
— Körimdik, i̇endeşe!
— Qūdai qolyma molyraq tüsirgen-aqty! — Ūlpan quana külimdep Müsirepke i̇eki qağaz aqşa suyryp berdi. Müsirep qaramastan qaltasyna saldy da:
— Aqmaralğa ūnar ma i̇eken? — dep sūrady.
— Ūnağanda qandai!
Qaladan üilerine qaitqanda Ūlpan Müsireptiñ tarantasyna minip qaitty.. Päueskesi magazinnen alğan būiymdaryna tolyp ta qalyp i̇edi. Onyñ üstine qalany keñirek körgisi de keldi.
Küreñ at i̇eş närseden ürikpei-yğyspai, jūrtqa bar sūlulyğymen köringisi kelgendei sylañ qağyp keledi. Köşeden köiısge būrylğanda tört tağasy tügel künge şağylysyp qalady. Aiaqtaryn ūşynan basatyndai.
İerteñ mağan da osyndai at-arba alyp beriñizşi, Müsirep ağa At i̇ekeu bosyn.
— Jaraidy. Arbany körip kelesiñ, attardyñ tüsi qandai bolsyn?
— Öziñizge ūnağany mağan da ūnaidy.
İesenei būlardy: — Pai-pai, Türikpen-ai!—dep qarsy aldy:
— Qys boiy aulağan qasqyrlaryñdy satyp at-arba alypsyñ. Qatynyñdy qalai asyraisyñ?
— Jaqsy qatyn baiyn özi asyraidy.
— İesenei, i̇erteñ men de osyndai at-arba alatyn boldym. Bizdiñ attar ürkek i̇eken— dedi Ūlpan.
— Şaptym deseñşi!
— Şabyldyñ, İesenei, şabyldyñ!
— İe, ne bitirip qaittyñ?
-— Bärin de bitirdim. Aqşa da bitti. Bes künnen keiin üige qaitamyn. Oğan deiin künde qalağa baryp monşağa tüsemin. Sen de tüsesiñ!..
Ūlpan aitqanyn oryndap, otauyñ jügiñ satyp alğan dünieligin bir keş tüiege arttyryp, qos qara kök jekken tarantasqa şeşesimen i̇ekeui qatar otyryp öz auylyna qaityp ketti...
Attanarda jalğyz tapsyrğany aq bota boldy:
— Müsirep ağa, Şynarğa sälem aityñyz: men kelgenşe botany tiri janğa körsetpesin! — dedi.
— Al, jas kelin, auylğa deiin jaiaulap barasyñ... Kelin bolyp synyqsyğan türiñdi de bir köreiinşi seniñ...
— Sol synyqsu degeniñ meniñ qolymnan keler me i̇eken dep özim de qorqyp kelem... tek sen qaramaityn bol mağan, jarai ma?
— Jaraidy.
Kelindi qarsy aluğa şyqqan qyz-kelinşekter tobyna jaqyndağan soñ İesenei Ūlpan men şeşesin päueskeden tüsirdi de, özi auylyna qarai jürip ketti. Päueskeden keiin, tarantasta kele jatqan Ūlpannyñ jaqyn jeñgeleri de sol jerde tüsip qaldy. İeseneidiñ salt kele jatqan jiyrmağa tarta joldastary da auylğa qarai tura tartty.
«Būl jūrtta i̇esektiñ miyndai mi bolsaişy. Şymyldyq alyp şyğypty, tüge... İeseneidiñ bäibişesi öz üiine özi şymyldyq bürkenip kelip kiredi dei me i̇eken?»—dep oilady İesenei.
Jasyl-kök şymyldyqty i̇eki baqanğa körip ūstap, isi Sibannyñ qyz-kelinşegi Ūlpannyñ aldynan şyğyp i̇edi. Şymyldyq aldynda qos qabat barqyt qamzoldyñ syrtynan kök jibek tysty pūşpaq işik kigen Aitolqyn—İemenalynyñ äieli, boiy şarğylau, bökterinşektileu bolğan soñ, bügin jaulyğyn biıgirek i̇etip salypty. İeki jağyndağy i̇eki jas kelinşek jazğytūrğy jylynğan künniñ raiyna qarai jeñil kiıngen — oqalağan säukele, jeñsiz qamzol, qos i̇etek köilek. Üşeui de qabyrğalasyp i̇ete bergen İeseneidiñ päueskesine betterin būryp bir tizelep sälem i̇etti. Päueske, ärine, ün qatqan joq.
Şymyldyq Ūlpanğa qarai, Ūlpan şymyldyqqa qarai qarama-qarsy baiau jürip kelip toqtady. Mynau jaulyğy qaqyraiğan İemenalynyñ äieli bolar... Qandai kör-jalqau i̇eken? Tabaqtai betinen sorğalağan ter jaulyqtyñ alqymyn qap-qara qylyp jibergeni sonşa, saqaly bar ma dep qalğandai i̇ekensiñ. İe, myna qypşa bel, sūñğaq boiy, qyzyl şyraily torğylt kelinşek Şynar bolar. Aiağynda kesteli i̇etik... İe, sol i̇eken... külimdep, işi-bauyryña kirip bara jatqan köz qarasy qandai ädemi i̇edi! Aşañ da aşyq jüzdi, köz qiyğynyñ qūiryğy az ğana köteriñki... Sol jaq betinde «barmaq battysy» bar... Müsirep ağai süigenin tauyp qosylğan i̇eken de.
İesenei auylynyñ joly ülken äieli bolyp üirenip qalğan Aitolqyn Ūlpanğa da, Nesibelige de qarap amandasty:
— Deniñ, sau ma, şyrağym... qūdaği, üi-işteriñ aman ba?.. — dei saldy. «Siz» deuge auzy bara alar i̇emes.
Şaşu şaşqanda da:
Kelinniñ aiağynan, Qoişynyñ taiağynan. Jaqsylyq, jamandyq, Kelinniñ qabağynan, — dep tağy birdemesin i̇eskertip qaldy.
Şaşuğa talasqan jas balalar bäri de qarny qampiğan, şi borbai, iriñ köz, qotyr-şotyr i̇eken. İesenei auylynda osynşa aryq-tūraq bala bolar dep oilamağan Ūlpan tañ qaldy. Mūnysy nesi, būl i̇el jūtqa ūşyrap qalğan ba?
Aitolqynnyñ bäldenip, baptanyp boluyna qaramai, Şynar Ūlpan tobyna baryp qosylyp qaldy. Qūşaqtasa keterdei üzile qarap kelip i̇edi, Ūlpan da sondai küide i̇eken.
— Senbisiñ-i̇ei, ainalaiyn? — dedi.
— Men ğoi...
Ainalaiyn-ai, qamdai bauyrmal i̇ediñ! —dep Nesibeli Şynardyñ betinen süidi.— Ömiriñ össin, qarağym...
Ūlpan men Şynar birin biri manadan tanyp, közderimen söilesip, közderimen şaqyrysyp tūrğan. Nesibeli de şyramytyp qalğan i̇eken. Ūlpanğa qarap:
— Müsirep ağañnyñ kelinşegi Şynar ğoi,— dedi, öziniñ tani ketkenin de añğartyp.
Aitolqyn da Ūlpannan kezin aiyra almai tūr. Qyzyq kiıne beredi i̇eken-au!.. Basyna aq jibek şarşyny şälige ūsatyp jamyla salypty da, üstinen säukele kiıpti. Alqymy aşyq... Moinym ädemi, i̇erkekterge körinip tūrsyn degeni me?.. Kötek!.. Qyna sary jibek köilekke qyzyl jibekten bürme jağa salypty. Jetpei qalğan ğoi! Üstinde japa-jalğyz qara-kök barqyt qamzol... Basqa nesi bar deisiñ, täñiri. Bar bolsa kier i̇edi ğoi! Bir qos jylqy berip alğan sūluymyz osy ma? Beti meniñ betimnen aq bola almas. Üş ūl, i̇eki qyz tapqannan keiin körermiz äli. Äueli sol bes balany tauyp körsin!.. Tu syrtyñnan ötip bara jatqan kezi qandai jaman i̇edi. Jyndy Müsirep nesin maqtap jürgen!.. Aiağyndağy kesteli i̇etik qyzyl-şūbar bolmai, kök-şūbar bolsa qandai jarasymdy bolar i̇edi. Aş-aryqtyñ qyzy Şynar da sonyñ bireuin kiıp alypty. Kedeidiñ kerbezinen saqta degen osy-au!..
Aitolqynnyñ qol sermeuine orai i̇eki jas äiel şymyldyqty Ūlpannyñ aldyna äkelip ūstağaly oñtailanyp keledi.
— Kelin!— dedi Ūlpan Aitolqynğa,— kelin, şymyldyğyñyzdy äri äketiñizşi! Men öz auylyma özim şymyldyq bürkenip barğym kelmeidi.
Özin ülken bäibişeler qatarynda ūstap kelgen Aitolqynğa Ūlpannyñ «kelin» degeni İemenalynyñ qamşysynan da qatty tidi. İemenaly ony qamşylap-qamşylap alatyn.
— Ne deidi?! «Oibai-ai, körgensizin-ai!»
— İelimniñ jer-suyñ bala-şağasyn köre jüreiin de,— dedi Ūlpan dausyn az ğana jūmsartyp.— Äri äketiñiz.
— İe, meiliñ i̇endeşe... «jūrt sökse, öziñdi söger!»
Qyz-kelinşekter toby qozğalyp ketti. Bäriniñ aldynda
Aitolqyn jalğyz ketip barady. Jūrt aldynda abyroiyn tekpei, keş aldyn bastap i̇etpekşi.
Ūlpan men Şynar aqyryn-aqyryn küle söilesip qatar kele jatyr. Közderimen qoldarymen söilesip keledi.
— Müsirep ağai meni ūzatyp äkeluge keler dep i̇edim...
— İeginnen qoly bosamai, ağasyn jiberdi ğoi.
— İeginnen?
— İä... Bir jer sūly i̇egetini bar i̇eken de... Biyl bir jarty jer bidai da saldy. Men de i̇egin salystym.
— Bäse, qolyñ jarylyp ketkendei tiedi.
— Seniñ alaqanyñ da aq mamyqtai i̇emes sekildi.
— Meniñ aq botam qalai, boiyn jinady ma?
— Oibai, oinaqtai bastady.
— Auylymyzdyñ arasy jaqyn ba?
— Biz äli qystaudan köşken joqpyz. Seniñ botañ basyma bäle boldy! Özim kelgenşe tiri janğa körsetpesin depsiñ ğoi! Qorağa tyğyp janğa körsetpei otyrmyz...
— Oi, keziñnen ainalaiyn!..
İendi i̇ekeui aldarynda ketip bara jatqan Aitolqyndy mazaqtai bastady:
— Abysynymyzdyñ ör kökirektigi-ai! — dedi Ūlpan.
— Sendei basy-asau kelindi basynan noqtalap alğysy kelgeni dūrys ta bolar...
— Señ nemene, meni basy-asau dep i̇estip pe i̇ediñ?
— İestigen i̇emes, birge tuğan — birge i̇eskendei bilemin seni.
— Müsirep ağai meni äbden jamandağan i̇eken ğoi!
— Müsirep sağan şañ jūqtyra ma i̇eken!
— Äi, sök de myrzañnyñ atyn atai beremisiñ?
— Özi bolmai atattyryp i̇edi, i̇endi üirenip ketippin.
İeki jas kelinşek iıskesti, tanysty, qaljyñdasty, bilisti. Bilisti de senisti. Ūlpan aqyryn ğana Şynardyñ sanyn şymşyp aldy. İekeui ūmytylyp bara jatqan Aitolqynğa qaita köşti.
Qalyñ, kek ködeli jerlerde Aitolqynnyñ şoñqaima i̇etigi taiyp ketip, ūrşyğy būltyñ i̇etip qalyp keledi. Şoñqaimanyñ biık i̇ekşeleri kegjie-kegjie keiin qarai şalqaiyp ketken i̇eken.
— Aiağyña kigeniñ şoñqaima i̇etik. Taiyp ketse qūlaisyñ şoñqai i̇etip, — degen öleñ bar ma i̇edi!
— Bar ğoi. Keide toñqai i̇etip dep te aitady.
İeki jas kelinşek mäz-meiram bolyp işterinen külisip aldy. Neden i̇ekeni belgisiz, i̇ekeui de Aitolqyndy körgen jerden jaratpai qalyp i̇edi.
— Tegi bizdiñ abysyn bir tekti jerdiñ qyzy bolar?
— Tekti bolğanda qandai Han tūqymy deidi.
— Bäse!..— Ūlpan odan äri qazbalağan joq. Bar bileiin degeni sol-aq i̇eken.
İeseneidiñ öz auyly ainadai jarqyrağan i̇eki keldiñ ortasyna, jazyqqa qonypty. Alty-jeti aq üidiñ ortasynan Ūlpan öz otauyn da tanyp keledi.
— Seniñ otauyñdy tigisip, jügiñdi jinasam dep ölip qala jazdadym... Ūnatpai jürseñ mağan ūrsatyn bol!— dedi Şynar.
— Maqtanbai tūra tūr...
Yğy-jyğy tigilgen kep üili qaraşa auyl i̇eki kölden de bir büiir, şetirek qala berip i̇edi, Ūlpan sol auyldyñ jaiyn sūrady.
— Mynalaryñ kim?
— Olar seniñ malşylaryñ, qoişylaryñ, sauynşylaryñ, otynşy, suşylaryñ, jylqyşy, siyrşylaryñ...— dedi Şynar. Ädeii şūbyrtyp aitty.
— Meniñ be?
— İendi seniki bolat ta...
Ūlpan ündegen joq. Ūlpannyñ öz auyly da şyr bitpe» gen kedei bolatyn. Biraq, ärkimniñ özimdiki deitin azğana maly bar, qoñyr töbel üii bar, biriniñ qolyna biri qaramai, är qaisysy öz tirşiligimen otyratyn. Myna qaraşa üiler qaiyrşynyñ baspanasy siiäqty i̇eken. Bir duannyñ ataqty biı — asqan baiy İeseneidiñ malşylary osynşa jūtañ bolğanyna Ūlpan tañ qaldy. Älde İeseneii bolğannan bolmağany jaqsy ma i̇eken? Astapyralla, oiyma ne tüsip ketti...
Astapyralla degenimen İeseneidiñ bailyğy men qaraşa auyldyñ kedeiligi Ūlpan köñiline qosaqtala tüiilip qaldy.
İesenei üiiniñ ainalasy qaz-qatar otyrğan adam i̇eken. Alty auyl Sibannyñ i̇erkek-äieli tügel jinalypty. Aitolqyn arqan boiy aldaraq kelip İeseneidiñ üiine qarap sälem i̇etti.
— Señ men ne istesem, sony iste!— dedi Ūlpan Şynarğa sybyrlap.
Ūlpan ülkenderge būrylyp bir tizelep sälem i̇etti. Şynar da sony istedi. uiala-Uiala, betin jaulyğymen bürkemelep sälem i̇etti.
— Köp jasañdar... Qūtty qadam tileimiz...
Bir jigit ülken üidiñ kiız i̇esigin aşqaly oñtailanyp tūr i̇eken. Aitolqyn soğan jaqyndap kelip:
— Aş!—dedi.
— Özim de aşaiyn dep tūrğanym joq pa?
— Aşsañ, aşsaişy i̇endi!
— Sen keiin tūr! Osy üidiñ, bäibişesinen būryn kireiin dep pe i̇ediñ? Keiin tūr!—Jigit Aitolqyndy şyntağymen ysyryñqyrap jiberdi.
Ūlpan üige sälem i̇etpei kirip i̇edi. Tör jaqta İeseneige jaqyn tört-bes aqsaqal otyr i̇eken Ūlpan olarğa da sälem i̇etpei, İeseneiden az-aq temen baryp otyrdy. Manadan beri Ūlpan ne istese, sony istegen Şynar törge şyğuğa irkilip qalyp i̇edi, Ūlpan: «Beri kel!»— dedi. Şynar amalsyz ülken üidiñ terine şyqty. Qyzaryp ketipti, közin kötermei, i̇esikke qarai bir qyryn otyryp qaldy. Şynardyñ qasyna Nesibeli bastağan qūdağilar otyrdy.
— Müsirep Siban i̇emes, Türikpen... Sağan Sibannyñ teri bäri bos, Şynar,— dedi İesenei qaljyñdap.— Sen tipti myna şaldarğa sälem i̇etpeseñ de bolady.
İeñ törde otyrğan, kürektei aq saqaly kümistei jarqyrağan, qart adam:
— Oinap aitsañ da olai deme, İesenei. Atañ Bespai ülken kelinin türikpen jigitke jai bergen joq ta... i̇erligi üşin bergen. Müsireptiñ öz äkesi İelaman da Sibandy qalmaqtan qorğap jürip qaza tapty. İelamannyñ molasyndai taudai qara obany qai Sibannyñ basyna ornatyp i̇edik!— dep qart küñirenip ketti.
— Oibai, qoidym, Baqa, qoidym.
İendi iemdi aityp Ūlpannyñ köñilin köterip otyram dep İesenei qysyla bastağanda, sälem berip Müsirep keldi. Ūlpan da, Nesibeli de Müsirepke tūra kelip izet körsetip amandyqty. Müsirep Nesibelige i̇eki qolyq birdei sozyp amandasty da, Ūlpandy iyğynan qūşaqtai tūryp mañdaiynan süidi.
— Qūtty qadamyñ bolsyn, Ūlpanjan!..
— Myna Türikpen qaitedi?—dep İesenei qyzğanğan boldy.
— Onda seniñ jūmysyñ bolmasyn! Jaiyña otyr — dedi Müsirep.
— Äi, oiyny jarasqan qūrby-zamandastar-ai!— desip şaldar da mäz bolyp qaldy.
— Al, joğary şyq.
— Joq, men Nesibeli qūdağiymnyñ qasyna otyramyn.
— Äi, señ nağyz jyndynyñ özisiñ... Ūlpandy qaryndasym deisiñ de, onyñ şeşesin qūdaği deisiñ! Osynyñda şūnamdai qisyn joq qoi!
— Miyñ bolsa, oila da tap!
— Tüu, mynağan söz i̇etpes!
Müsirep Nesibeliniñ qasyna otyryp, Artekeñniñ amandyğyn sūrastyra kelip:
— Qairan Artekem, kele almağan i̇eken— dep toqtady.
Kele almady, şyrağym. Deni sau, Müsirep inim kelip ketsin dep äkem sälem aitty,— dedi Nesibeli.
— «Qairañ köl» basyna baryp qonğan soñ jailauda tūspa-tūs bolamyz. Sonda baryp qaitamyn.
— Şynar da barady,— dedi Ūlpan.— Biz de baramyz.
Müsirep auzyna tüse ketken bir i̇eski änmen:
— İeseneidiñ basynda altyn noqta!..— dep azğana sozyp tūrğan boldy da, ändi köteretin jerine dausy jetpesin sezinip özine özi:— noqtalandyñ, Müsirep, sen de toqta...— dep saldy.
Müsirep i̇eleñ şyğara da bilmeidi. Öleñ aita da bilmeidi, dausy joq. Biraq, özi serileu adam bolğan soñ änşi-öleñşimen köp kezdesken. Än men öleñdi ūğyna tyñdaityn. Jadynda köp närselerdi jatqa ūstap qalğan adam. Reti kelip qalğan soq İeseneige sol jattamalarynyñ birin aita saldy.
— Ua, i̇ekeuiñniñ basyña da altyn noqtalaryñ jarasyp tūr. Bireuiñ Artyqbai batyrdyñ qyzy, bireuiñ Şaqşaq bidiñ qyzy bolsañ, Sibannyñ mañdaiyna qūdaidyñ özi bere salğany da, qoldaryñdy qaqpaspyz. Noqtalaryñnyñ, bauy berik, bäriñe de qaiyrly, qūtty bolsyn!— dep Baqberdi qart qolyn jaiyp batasyn berdi.
— Aqsaqal-au, mūnyñdy Müsirepke arnap aitsañ bir jön i̇edi, meni qosa noqtalap berdiñ, ğoi!— dedi İesenei.
— Aldymen seni noqtalau kerek, İesenei! Müsirep bir balanyñ mañdaiynan şertipti dep i̇estigen i̇emen.
— İendeşe, ony nege noqtala dediñ,?
— İe, täñiri degen kelinge köñilim tolyp ketti de, birde bolmasa birde qabağyn şytyp jürmesin degenim de...
Qart adam İesenei men Müsirepke äldenelerdi qaljyñyna qosa tūspaldap aityp bolğan soñ ornynan tūra berdi.
Ūlpan da ornynan tūryp kerege bastaryna közin qydyrta qarap i̇edi, qaz-qatar ilingen işikter tūr, şapandar tūr i̇eken... Ūlpan bir qymbat zeren şapandy alyp şaldyñ iyğyna japty.
— Aitqanyñyz kelsin, ata...
Şaldar ketken soñ Ūlpan ornyna otyra berip Şynardan:
— İei, sen Şaqşaq bidiñ qyzy ma i̇ediñ?—dep sūrady aqyryn ğana.
— Joq-i̇e, täñiri... keiin bilersiñ, aitarmyn.
— Qūdaği, toi ötken soñ, basqa i̇eşkimniñ üiine barmai tūryp äueli bizdiñ üige kelersiz. Myna kisi,— dep Şynarğa bir qarap qoidy da,— osylai qadağalap şaqyr dep tapsyryp qoidy mağan, — dedi Müsirep.— Ūlpandy özim şaqyramyn degen...
— Şaqyrdy, şaqyrdy,— dedi Ūlpan.— Tek men äli İeseneige aituğa ülgirmei jatyrmyn.
— İe, seni şaqyrsa boldy ğoi. Men de qalmaspyn,— dedi İesenei Ūlpanğa i̇erkelete qarap.
Qymyz manadan işilip jatqan. İendi dastarqan jaiylyp samauyr kele jatyr. Ūlpanğa tanys Tobyl bazarynan özi alğan altyndatqan şyny aiaqtar, şai qasyqtar, örik meiiz, qant salğan sauyttar. Tobyl jağasyna bir tigilip qaitqan Ūlpannyñ otauynda qyzmet i̇etken jigitter...
— Men bir kün tynyş otyra tūraiyn da, şaidy sen qūi!— dedi Ūlpan Şynarğa.
— Qūdağilar, terge şyğyñyzdar. İendi būl üige kim kelse de qozğalmañyzdar,— dep Müsirep qūdağilardy törge alyp baryp otyrğyzdy da, İeseneige:
— Sen ğoi, öz üiiñde de İeseneisiñ! Küieu degenniñ ädep-ibasynan habaryñ joq,— dep toqtady.
— Qūdai soqqan-au, mağan ne qyl deisiñ? Būl kisiler kelgende terde älgi aqsaqaldar otyrdy ğoi. Ūlpan-au, osy i̇ekeuiñniñ arañda birdemeleriñ bar ma özi, mynany nege basyma sekirtip qoidyñ?
— Bar...— dedi Ūlpan ädeii kidiris jasap, külimdei qarap:—bar... men qaryndasymyn, Müsirep jan degen jalğyz ağaiym!
— İendi tüsindiñ be? Ūmytpa!—dep Müsirep İesenei men Nesibeliniñ arasynan kelip otyrdy,— Men Artekeñniñ ornyna syilaityn adamyñmyn.
— Qainağağa jaryğan i̇ekemiz!..— dep İesenei qarqyldap küldi.
— Öz obalyñ öziñe! Äueli körmei, bilmei soqtyğyp pa i̇ediñ!
— Qol köterdim, qoidym, oibai... qoidym İesenei boludy.
— Joq, joq... sen tağyñnan tym i̇erte tüspei otyra tūr, İesenei,— dedi Ūlpan i̇erkelei söilep.— Toi ötkenşe sen İesenei, toidan keiin men-aq bolaiyn... Kereginde qaiyryp berip otyrarmyn.
— Şynarjan, i̇estip otyrmysyñ myna i̇ekeuiniñ tütini qosylyp barady! Bir küni saqalymnan jasym şūbyryp «Ūlpan sabap tastady» dep jylap kelsem, üiiñe kirgizbei jürme, ainalaiyn. Senen basqa aryz aityp, arqa süierim qalğan joq,— dedi İesenei.
Ūlpanmen sybyr-syñqyly jarasa qalğan jas kelin i̇eleusiz qalmasyn degeni i̇edi. Äielder İeseneige yrza köñil bildire külisip aldy.
İesenei bi aldy tar, qatal adam, bet-auzy jolbarys siiäqty qara şūbar, küle bilmeitin yzğarly adam degendi Şynar öz i̇elinde de talai i̇estigen. Ūry-qary tünde jatar aldynda «A, qūdai, İeseneidiñ qolyna tüsire körme!» dep dūğa qylady i̇eken degen añyz da qūlağynda bolatyn. Sondyqtan ol manadan beri İeseneidiñ betine qarai almai otyrğan. Jañağy qaljyñdardan, äsirese, İeseneidiñ özine aitqan qaljyñynan i̇esin tez jinap aldy. Biraq, jauap qaiyra alğan joq. Jymiyp külimsiredi de qoidy.
İesenei oğan tağy soqtyqty:
— Şynarjan, nege ündemediñ? Myna Türikpen seni de yğystyryp alğan ba? Aryzymdy aiaqsyz qaldyramysyñ? — dedi.
Şynar İeseneidiñ betine būl joly tura qarady. Dausy jūmsaq şyğatyn i̇eki seziniñ biri qaljyñ adamnyñ tüsi onşa suyq bolmas dep i̇edi. Qara şūbar adam jauap kütip jymiyp otyr i̇eken.
— Aryzyñyz aiaqsyz qalmas... Jūmysyñyzdyñ jai-japsaryn tağy birde öziñiz kelip aitarsyz,— dedi.— İekeuiniñ birine bolmasa birine şamamyz keler...
— Türikpen serim, seniñ jaiyñ da körinip qaldy! Bet alysyñ dūrys, şyrağym!..— dep İesenei mäz bolyp qaldy.
Qazaq qazymy şai üstinde ğana jailasyp-jadyrasyp söilese alady. İet kelgende tabaqqa qūnyğa qarap, jabyla qol salady da, sözge auyz da bosamaidy, söz qūlaqqa da kirmeidi. Tua üirenisken keñ dalasyndai keñ jaiylğan şai dastarqany ainalasynda äzil-qaljyñ, syr alysu — synasu, alystau-jaqyndau siiäqty tirşilik auys-tüiistiñ bäri de öziniñ ädepti jüiesin tauyp sypaiy söilenip otyrady.
Ūlpan jaña ğana kelip tanysa bastağan i̇eliniñ mūndai ädeptiligine yrza bolyp otyrsa da, basqa birdemege tañ qalyp otyr. İeseneidiñ ainalasynda alty auyl Sibannan bir i̇estiiär adam joq. Manağy ketken tört-bes şaldan keiin İeseneidiñ özimen teñdes ağaiyny retinde Müsirepten basqa bir adam boi körsetken joq. Kereidiñ är rularynan toiyn basqaruğa İeseneidiñ özi tağaiyndağan qyryq jigitiniñ birazy bir ret kelip toidy qalai ötkizetinderin aityp, bir-bir aiaq qymyz işip ketti. Anda-sanda İemenalynyñ aiğaiy bir şyğyp qalady. Ol ylği äldekimderge ūrsyp, auzy mūrnyn boqtap jüredi. İeldi İeseneiden bezdirip, kök jelke qylyp bolğan bir jağynan sol İemenaly bolar-au... Qalaida būl i̇eldiñ, yrysy i̇emes şyğar.
Tilemis bir ret kelip:
— Qojabai basyna üş jüz üi tigildi. Bes bolys Kerei-Uaqtyñ ūzyn yrğasy tügel... Üilerdiñ köbi solardiki... Soiystyq mal, qymyz-qymyran ağyl-tegil kelip jatyr,— dedi de, ol da şyğyp ketti.
Būğan qarağanda da Sibannyñ özi İeseneige i̇enjarlau ma, qalai. Keide şetke qadyry bar adamdardyñ öz i̇eline qadyrsyzy bolady. Ondai adamdar ağaiyn-tuğandaryn yğystyra ūstap, i̇elemei ūstap, atağymen atymen iyqtap jüredi de, tüptep kelgende jalğyz qalady. İesenei osyğan ūşyrap bara jatqandai i̇eken. Ūlpan mūny da bir tüiip qoidy.
İesenei ülken adam. Ülken adamnyñ, tizesi qatty batady. Keiin onyñ ökinişi de ülken bolmaq. Ūlpan köñiline osyndai qobalju kire bastady.
Auyl toly adam. İet pen qymyz mol bolar. Biraq, quanyş üstinde aqjarqyn külisip, kiız üidi kere qarqyldasqan dauystar da i̇estilmeidi. Äli bir adam än salğan joq.
— Toi tarağanşa üş kün osynda bolamyz ğoi. Bügin üiimizge qaityp, i̇erteñ birjola keleiik. Ūlpanjan, lūqsat bolsa,— dedi Müsirep.
Jaraidy, Müsirep ağa. Toi tarağanşa apam bäriñiz meniñ otauymda bolarsyz,— dedi Ūlpan.
Müsirep pen Şynar da auylyna qaityp ketti.
— Älgi Şaqşaq bidiñ qyzy äli tūrğan joq pa? — dep syrttan Müsireptiñ ağasy Äsirep aiğai saldy.
— Tūrğamyn, ağeke, tūrğamyn...
Köilek jeñderi qaryna deiin türuli, sausaqtarynda jabysqan qamyr, Şynar kiız üiden jügire şyğyp, qaiynağasyna külimdei qarady.
Äsirep i̇eki üidiñ üş-tört jylqysyn aidap äkelgen i̇eken.
— Qūlyndaryñdy bailap al! — dedi.
Şynar qūlyndaryna qarai ūmtylyp i̇edi.
— Jalqauyñ qaida? — dep qaita toqtatty Äsirep.
— Apam i̇ekeui otyn äkeluge ketti.
— Nemene, jalğyz özi äkele almai ma?
— Apam şöp ormaq terip äkelem dep ketti.
— Tañ atpai nan ilep jatyr i̇ekensiñ ğoi. Qonaqtaryñ bügin keletin be i̇edi?
— Bügin, ağeke.
— Jaraidy, jüre ber üiiñe.
Äsirep qyzyq adam. Inisi men kelinine ūrsa jürip qaljyñdasady, ūrysqan bola jürip i̇erkeletedi. Jaqsy köredi. Äsirese, Şynarmen qaljyñdasyp qalsa, köñili köterilip, özi mäz bolady. Müsirepke «özi tauyp äpergen» kelininiñ jasyq bolmai, aşyq bolğanyna, qabaq şytpai külimdep jüretinine quanady.
— İerine bilmeidi. Jūmysqa degende i̇ertteuli attai äzir tūrady. Üsti-basyna şañ jūqpaidy,— dep syrtynan da maqtap otyrady.
Byltyrğy küz i̇edi... Sibirdiñ suyq qara jañbyry sabalap tūrğan. Qorğasyndai qoñyr būlttar dünieni bar salmağymen basyp, ornynan qozğalmai qoiğaly üş kün.
Äsirep mal qoralap jür i̇edi, i̇esik aldyna moiny soraiğan aq nar kelip tūryp qalğanyn kördi. Tüieni jaiau jetelep alğan, basynda i̇erkek börki, būtynda i̇erkek şalbary bolğanymen boi jetip qalğan qyzğa ūqsaidy i̇eken — üş taldap örgen būrymynan jañbyr suy sorğalap tūr. Aiağyndağy qoldan ilegen qaiys i̇etik suğa malşynyp, i̇eki ūrty būltiyp ketipti. Tüieniñ üstinde i̇eski-qūsqyğa oranyp otyrğan mosqal äiel qyzdyñ şeşesi bolu kerek.
— Otağasy-ai, jaurap kelemiz. Üiiñe kirgizbeseñ de qoraña tünep şyğuğa lūqsatyñ bolar ma i̇eken?—dedi qyzdyñ şeşesi.
Qyr i̇elderiniñ joq-jitigi qazaq-orys qalalaryna qarai şūbyra bastağaly i̇eki jetidei bolyp qalyp i̇edi. Keibireuleri Äsireptiñ «orys üiine» qonyp ta ketken. Mynau i̇eki beişara sol şūbyryndynyñ soñy bolu kerek.
— Osy qara jañbyrda qai qūdaña ketip bara jatyrsyñ, üiiñde otyrmai!
— Qūda bizde qaidan bolsyn! Orys arasynda nan tauyp jep janymyz qala ma dep qañğyryp kele jatqanymyz da...
— Orys qalalarynan i̇erkekke jūmys tabylady. Señ nemene, bir küni aştan öleiin dep ketip barasyñ ba?
— Is-mis tigip kün köremiz be degenimiz ğoi. Ūrsa bermei aitaryñdy aitşy, şyrağym.
— Jaraidy. Sairai bermei tüs i̇endi tüieñnen.
Qyz tüiesin tūrğan jerine şektirgisi kelip noqta sabağyn bir-i̇eki basyp qalyp «şök!» dep i̇edi, tüiesi syzğa şöge qoimady. Auyldy basyna köterip baqyryp qaldy.
— Öitpe, şyrağym...— Äsirep tüieni özi jetelep alyp, şarbağy bar i̇eken soğan äkelip şöp-şalamnyñ üstine şöktirdi. Tüie birese aldyna qarai, birese keiin qarai iteñdep baryp şökti äiteuir. Qyz şeşesi tüieden tüsti.
— Üige baryñdar... Kiımderiñdi keptirip, jylynyñdar.
Äsirep i̇eki üidiñ malyn jalğyz qoralap bolğan kezde İesenei auylyna ketken Müsirep te qaityp keldi. İeki sary ala iti äli at üstinde tūrğan Müsireptiñ i̇eki jağynan kelip tizesine asyldy. İerkelesip, jelkemizden bir sipaşy dep qyñsylasyp qūiady. Müsirep i̇eki itin i̇eki sipap i̇edi, boldy. İtteri ordañdai jügirip qorağa kirip ketti.
— Nege şaqyrtypty? — dedi Äsirep inisine jaqyndap kelip,— jai ma?
— Qysqa qarai jylqyny ornalastyryp qaitaiyq. Qar tüsken soñ qasqyr quarmyz, añ aularmyz... Biraz kün joldas bol dedi,
— Baratyn boldyñ ba?
— Köñili jarym.., jalğyzsyrap jürgen adam ğoi.„ Jaraidy dedim.
Myna Qūlan-tUiağyñnyñ i̇eti ūiazyp ketipti. Jireniñdi minip ket!
Būl byltyrğy «Qarşyğaly» şūbaryna baryp tirelgen sapardyñ, aldyndağy keş i̇edi. Kele jatqan qystyñ auyr bolaryn sezinip, İesenei jylqylaryn jaily jerge ornalastyruğa özi attanğaly jatqan. Müsirepti sol saparyna şaqyrypty.
Müsirep añyrap tūrğan suyq jer üiine kirdi. Qazannyñ auzy äli opyraiyp jatyr. Küidirmegen saz kirpişten qalanğan peştiñ moiny sögile kele, jaryla kele i̇esik jaqqa qarai qūlağaly tūr. Ter bölme degeni mūzdap tūr. Tañerteñ jinamai ketken tösegi sol küiinde jatyr. Ortan qazyqta iluli tūrğan bestik şamyn jağyp i̇edi, üidiñ būryş-būryşynan jylt-jylt i̇etken örmekşiniñ i̇ermegi közine tüsti. Köpten sürtilmegen şamy qara-köleñke jansa da, üi işiniñ salaqsyp ketkenin jasyra almai tūr. Jeñip alğan qyrsyzdyqpen küreseiin degen oi kelgen de joq. Suğa malşynğan kiımderin anda-mynda ile tastap aşyq tūrğan ülken qara sandyqtan qūrğaq kiımderin kidi. Su bolğan kiımderi özi oralyp kelgenşe sol küiinde tūra beredi, ärine. «Üi bolğan soñ bir qatyn ketken i̇eken-ay»...— dep oilady da qoidy.
Qysqa qarai i̇eñ keregin, qazandyq qoi! Ol ittiñ auzy opyraiyp qalğan? Jazdy küni töbeden tamşy aqqan ba? Üidiñ qabyrğalaryn bir sylatyp alu da kerek i̇edi. Äsireptiñ qoly timei jür-au, sirä... Oqasy joq, men qaityp kelgenşe bärin de tüzetip qūiady ğoi... Körpe-jastyqtar da kirlegen bolar... Üi bolğan soñ bir qatyn kerek-aq i̇eken!..
Üi-işilik ūsaq jūmystarğa Müsireptiñ qyry joq adam. Onyñ opyryp-japyryp jūmys isteitin i̇eki kezeñi bar. Tañ atpai bastaidy, tündeletip toqtaidy. Būl kezde ol i̇eki adym jerdegi üiine de qaitpaidy, jūmys basynda qonady. Ol kezeñderi — on kün jazğytūrym, jiyrma kün jaz aiağynda. Ainalasy bir ai...
İegin saluğa, şep şabuğa kelgende mūnymen i̇eşkim teñdese almaidy! İeki üidiñ i̇eginin salatyn da sol, şebin şabatyn da sol. Äsirepke soqany da ūstatpaidy, bel-oraqty da ūstatpaidy. Mausymy aiaqtaldy, Müsirep jūmys mañaiyna jolamaidy. Onyñ qaida jürgenin attary men itteri ğana biledi.
Jazğytūrym Äsirepke bir dese bidai i̇egip berdi, özine bir dese sūly saldy. Jaz aiağynda i̇eki üidiñ malyna i̇eki qysqa jetetin şöp şapty. İegindi de şauyp berdi. Sonymen onyñ mausymy aiaqtaldy. İegin men şöpti jinap alarda mañyna da barğan joq. Onyñ bäri Äsireptiñ moinynda... Äsirep bidaiyn soğyp, qaptap-qambalap alady. Müsirep sūlysyn kekteu kezinde şauyp tastaidy da, soqtyrmai, kökala sabağymen birge üidiredi. Bū da şöp qoi, at jaqsy köretin bidaiyq,..
Öz üiinde bir qasyq suy joq Müsirep iñirde ağasynyñ üiine keldi. Myrza jeñgem dep maqtai kirse, Janişa jeñgesi baptap tūryp qūimaq qūiyp, şai beredi. Arğyn Qypşaq, Kerei-Uaqtan Janişanyñ şaiyndai şai işip körgenim joq dese, jeñgesi onyñ oinap maqtaitynyn bile tūra maqtanyp, beiildenip ketedi.
Müsirep ağasynyñ auyz üiine kirip kelgende qazandyq otyna aiaqtaryn qyzdyryp, şalbarynyñ balaqtaryn keptirip otyrğan qyzdy kördi. Boiy jylynyp, qalğyp ketip otyr i̇eken. Aiaqtary qandai ädemi i̇edi! Ökşeli de üsitti, beltirligi qiylyp tūr. At üstinde ösken qazaq balasynda sirek kezdesetin aiaqtar... İesik yñyranyp jabylğanda qyz ūianyp ketti de, aiaqtaryn tez jinap alyp, betin ar jağyna qarai būryp äketti. Bäribir, Müsirep onyñ bet-auzyn tügel şalyp qaldy. Azyraq kelteleu kelgen qyr mūryn... Köz qiyğynyñ qūiryğy az ğana köteriñki, qyzyl şyraily torğylt tüsti qyz i̇eken. Ätteñ-ai, tez jasyrynyp ketti...
— Joğarylat, Myrzajigit! —dep Janişa jeñgesi tūra kelip qarsy aldy.
Şai işilip bolğan. Dastarqan şetinde, i̇esikke taman mosqaldau bir böten äiel otyr. «Ana qyzdyñ şeşesi bolar».
— Qonaqtaryñ bar i̇eken ğoi...
— Qyryqqa kelgenşe bir şüikebas ala almai jürgen sen i̇emespiz ğoi biz!.. Künde qonağymyz bolyp tūrady.
— Ağamyz bar... alyp beretin şyğar bireudi.
— Men sağan kimniñ qyzyn aittyrmadym! Birine jolamadyñ ğoi.
— Sen äkesin aittyryp kelesiñ. Men qyzyn aittyr deimin.— Ağasy men inisi azyraq qaljyñmen şaiqasyp aldy da, jeñbei-jeñilmei toqyrağandai boldy.
— Myrzajigit, şai qūiaiyn ba, sorpa-suymyz pisip tūr i̇edi, soğan qaraimysyñ?
— Şaidy sorpa-suyñnan keiin de işuge bolady ğoi.
— Şirenuin kördiñ be!
— İe, qoişy señ ötirik ūryspai... Myna kisi şyn i̇eken dep qalar... Janişa samauyr, dastarqanyn jinap äkete bastady.
— Sen-äi, biyl neşe arba sūly üidirip aldyñ mağan, bilesiñ be? — dedi Äsirep.
— On arba şamasy bolar.
— Atañnyñ, basy!.. On bes arba üiip berdim!
— Sizdiñ üidiñ arbasy degen ne täñiri... Qara qūstyñ Uiasyndai ğana...
— Qap mynanyñ yza qyluyn-ai! Otyz arba şöp üiip berdim. Sūlyñnan artyq. İeki jylyña jetedi.
— Onda biyl şöpti köp şapqan i̇ekensiñ ğoi!
Mūrnyñdy būzyp jibereiin be osy! İılmei-bügilmei türekelip tūryp bel oraqty siltei bergenin būldauyn qaraşy! Bälem, i̇endigi jyly bolsyn!...
Tabaq toly tarynyñ üstine şoqita qoiğan az ğana i̇eti bar keşki tamaq keldi. Janişa auyz üidegi qyzdy da tamaqqa şaqyryp i̇edi, ol kelmedi. Boi jetip qalğan qazaq qyzy tör üige jalañ aiaq qaidan kelsin. Janişa oğan tamaqty auyz üige aparyp berdi.
Qyz şeşesi qasyğyn i̇etke qarai bir jaqyndatpai qoidy. Qasyğy taryğa da jūqalap qana batady. Qanşa aşyğyp kele jatsa da sūğanaqtanbai, tartynyp otyr.
Qonaq jeñgem, je! Qasyğyñdy batyra sal! Būl üide sen Uialatyn kisi joq. Mynau meniñ inim, ana qatynnyñ i̇erkesi. İegin salyp, şöp şabudan basqa qara güreşke tūratyn öneri joq. Qasyğyñdy batyra sal,— dep qūiady Äsirep, az ğana i̇etti solai qarai ysyra berip.
— Atyñ kim öziñniñ?
— Nauşa...
— Baiyñnyñ aty kim?
— Şaqşaq i̇edi.
— Oibai-au, Şaqşaq bi ölgen soñ qatyndary tarap ketipti deitin i̇edi, sonyñ bireuimisiñ?
— Joq-i̇e, qūdai... Ol i̇etik tigip, men is tigip, birin birine jalğap-jamap kün köretin küiimiz bar i̇edi. Ol kisi qaitys bolğaly üş jyl...
— Ar jağyn aitpai-aq qoi. Ağaiyny bar kisi özi de tüsinedi. Al, jep otyr. İetke tipti qol tigizgen joqsyñ.
— Täñiri jarylğasyn, janym. Osyndai jailasyp otyryp, jyly tamaq jermiz-au dep kim oilağan... Bir qalyñ ağaştyñ işinde tüiemizdi yqtai otyryp aman qalsaq bolar i̇edi dep kele jatqamyn. Bir aş-aryq tüiemizdi jetelep jüre berse, biz oğan ne qylar i̇edik?,
— Je, je! Qūdai būiyrsa i̇erteñ Kpitanğa, arğy küni Bolatnaiğa da jetip qalarsyñdar... Ağaiyndaryñ da kezdeser... Je, je, toiyp alyñdar taryğa, balañ da Uialmasyn. Tary degen i̇etten de keneuli tamaq. Baidyñ maly qymbat, kedeidiñ jany qymbat, toiyp alyñdar.
İerteñine tañerteñ Müsirep kölden attaryn suaryp qaityp kele jatyr i̇edi, tüiesin jetelegen qyz da Äsirep üiiniñ aldynan jönele berdi. Kün äli töge jauyp tūr. Qyz Müsirepti kördi de, tūra qaldy. İerkek aldynan ötpeitin salty bar i̇eken. Ūiqysy qanyp tynyqqan qyz ajarly-aq i̇eken. Kezin bir jalt i̇etkizip qalyp, odan keiin qaramai qoisa da, Müsirep odan artyqty tilemestei i̇edi.
— Azap körseñder de, aman jetiñder,— dedi Müsirep. Qyzdyñ köz qiyğyna qarai tūryp, qyzğa arnai aitty.
Qyzdyñ şeşesimen de jyly qoştasyp: — Kün tolastamady-au...— dep janaşyrlyq bildirdi.
Otqa keptirgennen keiin qyzdyñ bir i̇etigi auzyn aşa bastapty. Özi qazir attanyp ketpeitin bolsa, i̇eki panasyzdy öz üiine şaqyrğandai i̇edi.
Müsirep attaryn qorağa kirgizdi. Aq tüie ūzai berdi.
Müsirep qoradan qaita şyqty. Attarynyñ jügenin sypyryp alyp sūly maiasyna qarai jibere salğan bolu kerek, tym tez şyqty. Alystap bara jatqan aq tüiege qarady. Ūzap barady, ūzap barady. Orai-orai soqqan tökpe jañbyr aq tüieni kek jibek şymyldyqpen orap alğandai i̇eken. Qyzdyñ i̇etigi ğoi suğa şylqyldap tolyp boldy. Moinynan sorğalağan su qoinyna qūiylyp barady. Netken sorly bala i̇edi!
Özi boişañ i̇eken. Bailyq jaraspaityn adamdar bolatyny siiäqty, sändik jaraspaityn, sūlulyq jaraspaityn qyzdar da bolady. Myna qyzğa ne kigizseñ de jarasa keter i̇edi... Qūmğa şyqqan qūba tal, qandai i̇esuas syndyryp äketer i̇eken...
Müsireptiñ qaida qarap tūrğanyn Äsirep terezeden körip tūr i̇edi. Nege qarap tūrğanyn da sezinip tūr.
— Äi qatyñ anany qara!..— dep Janişany qasyna şaqyrdy.— Qūdai berdi, ana qainyñnyñ äukesi salbyrap qūlap tūr! Özin şaiğa şaqyrşy.
Janişa i̇esikten ğana boiyn körsetip, Müsirepti şaqyrdy:
— Myrzajigit-au, nemenege sonşa qadala qarap tūrsyñ? Jür, şaiğa kel.
Müsirep kelgen soñ ağasy aqyryn-aqyryn qağyta bastady.
İel aralap jūrt aralap jürgende bir qyz köñiliñe qonbai qoidy ma seniñ?
Men qyz izdeppin be?
Özi izdep keler dep jürmisiñ? Ne bolmasa, qūdai özi qūdai aidap äkeler deimisiñ?
Ağasynyñ sözdi qalai qarai būrğaly kele jatqanyn Müsirep sol yñğaiğa qarai oiysa berdi.
Oidağyñdy qūdai özi aidap äkelse, kim qarsy bolady deisiñ.
Jaña ketken tüieli qyz qalai körindi?
Öziñe qalai körindi?
Bir aiağy aqsaq, bir közi soqyr ma dep qaldym... Äitpese äp-ädemi bala...
Mağan da solai körindi.
Ottama i̇endi! Qyzdyñ patşasy! Alasyñ osy qyzdy!
Qalai alamyn?
Ol meniñ jūmysym.
Meiliñ...
Manadan äukesi salbyrap, közin almai qarap tūryp, i̇endi bäldenuin qaraşy mūnyñ! Qyryqtan asqanşa qyz tañdap, aiağynda bir salpy i̇etekke kezdeseiin dep jürmisiñ? Sen öz betiñmen qatyn ala almaisyñ, mem bolmasam.
— Meiliñ dedim ğoi.
— Airylatyn bala i̇emes!.. Apalap işi-bauyryña kirip barady dep Janişa da öz qostauyn aityp qaldy.
Sen attana ber öziñ. İeseneidi ökpeletip alma. Jalğyz ösken i̇emendei soraiyp jalğyz qaldy ğoi sorly! — dedi Äsirep.
Müsirep attanyp ketken soñ, Äsirep te atyn i̇erttei bastap i̇edi. Üş şaqyrym jibermei aq tüieni quyp jetti.
— Nauşa jeñgem, tüieñdi keiin būryp, bizdiñ üige tağy bir qonyp ketseñ qaitedi? — dedi salğan jerden.
Qyz şeşesi qorqyp ketti. Osy bir kedir-būdyr söileitin adam aq narğa qyzyğyp jür me dep qalyp i̇edi. Tünde özi «Bir aş-aryq tüiemizdi jetelep jüre berse» degeni de i̇esine tüsti. Qūdaiy qūrğyr-ai, qaidağy bir jaman söz auzyma qalai tüsip ketip i̇edi!..
— Qyzyqqanyñ jalğyz narym bolsa, özimdi domalatyp tasta da, äkete ber, — dedi.
Şeşesiniñ sözine qyzy külip jiberdi.
— Äi, sen kempir, neden şoşyna qaldyñ öziñ?
— Köldeneñnen köldeneñ jabysa ketken soñ qaidan bileiin! -—Qyzy tağy myrs i̇etti.
— Auzyña qūdai salyp tūrğan şyğar, men sağan qūdai aldynda airylmastai bolyp jabysam. Qañğyryp ölesiñ, keiin qait! Qūdağiym bolasyñ!
— Myna kisi ne deidi? Şynar-au, i̇estip tūrmysyñ? — Qyzy ündegen joq, ündemese de işine bir i̇eleñ kire bastady.
— Tünde körgen kerbez jigitiñ Müsirep, meniñ, inim bolady.
— Ony i̇estidim ğoi.
— Qyryqqa kelgenşe qyz tañdap, üilenbei kelip i̇edi. Soğan seniñ balañdy aittyra keldim.
Sodan soñ Äsirep atynan tüse qalyp tüiesiniñ alqymynda yqtap tūrğan Şynardyñ qasyna keldi. İyğynan qūşaqtap aldy.
— Ainalaiyn, botam, atyñ kim i̇edi, Şynar ma? Men bir saldyrlağan aqköñil adammyn. Öz balamdai jaqsy körip qaldym seni. Äkeñniñ ornyna äke bolam. Müsirep jigittiñ syrbazy. Qor bolmaisyñ, qarağym. Būr tüieñniñ basyn! — dep tüieni özi būryp, özi jetelep aldy.— Ana atqa mine ğoi, ainalaiyn.
Şynar qarsylasqan da joq, atqa da minbedi. Oiyna bir özi de tüsinip ülgirmegen ädep-iba tüse qalğandai i̇edi. Äsirepke i̇ere jaiau jüre berdi.
Tabiğaty jalpy näzik keletin qyz bala Äsirepten imeniñkirep, keiinirek jürip keledi. Tañdanuy da bar, quanuy da bar. Onyñ, äli bireui jeñip jüzine şyğa qoiğan joq. Işine su tolyp qorqyldai bergen i̇etiginen Uialyp kele jatqandai i̇edi.
Äsirep birese şeşesine, birese qyzyna qarap qoiyp, auyz jappai söilep keledi. Şynardyñ basyna ornatpağan jūmağy joq. Aq otau da tigip berdi. Aqtyly qoi, alaly jylqyny da aldyna saldy.
— Şynar-au, osynyñ bärine ilanyp kelemisiñ? — dep qūiady şeşesi. Şynar oğan ne desin. Külimdei qaraidy da ündemeidi, tyñdai beredi.
Auylğa jetken soñ Äsirep Şynar men şeşesin tura Müsireptiñ, jer üiine äkelip kirgizdi.
— Osy senderdiñ üiiñ! Su kiımderiñdi şeşip, tüieniñ qomynda qūrğaq birdemeleriñ bolsa kiıp alyñdar. Bärekeldi... batyrdyñ öz kiımderi de su küiinde qala barypty. Tösegine qarañdar!.. Jinamai ketipti. Peşiniñ moinyna qara, qūlaiyn dep tūr... qazandyğy da qūlap jatqan şyğar-au... aitam ğoi.
Äielder tör üige bardy da, şeşinbesten sileiip tūryp qaldy. Äsireptiñ jañağy aitqandarynda köñil kötererlik tük joq ärine.
Qoryqpa, qūdaği! — dedi Äsirep.— Keşke deiin bärin de özim istep berem. Oğan deiin bizdiñ üide bola tūrasyñdar... Qatyn şan qoiyp jatqan şyğar, keşikpei keliñder.
Äsirep ketip qaldy. Şynar men şeşesi äli seltiıp tūr.
Şynar-au, ne bolğanymyz? Oiyny ma, şyny ma?
Şyny bolmağanda, senen Uialyp ötirik aita ma, qorqyp ötirik aita ma?
Qisyny kelmei tūrğan joq pa, özi? Aidalada ūstap aldy da qūdağiym bolasyñ dedi. Mūndaidy kim körgen...
Işteñe i̇etpes apa... Jaman kisiler i̇emes sekildi ğoi.
Men käduilgi qūdaği bolyp qaldym ba būlarğa?—Şeşe baiğūs qyzyna «öziñ rizamysyñ?» demei osylai tūspaldap sūrağany i̇edi. Şynar onysyna tüsine qaldy da:
Boldyñ qaldyñ-au deimin... Tüieniñ üstinde neñ bar i̇edi, alyp kelşi, dedi.
Şynardyñ quanyşy jalğyz qalğan soñ ğana syrtyna tepti. Äueli su i̇etikterin üige laqtyryp jiberdi. Su bolğan syrt kiımderinde solai qarai laqtyryp jatyr. Börikti laqtyryp jiberip şaşyn tarqatyp, üi öziniki nesine Uialady tügel jalañaş qaldy. Aiaqtary su sordy bozaryp ketipti. Şalbar men iş kiımniñ yşqyry beline batyp qyzartyp jiberipti. Tünde özi qasyp alğan ba, nemene, bir jerinen qan bilinedi. Şynar iluli qalğan bet oramalmen sürtine bastady. Bilekteri, aiaq-san i̇etteri jūmyr, būryn bir baiqağanynan göri äluetti symbatty seziledi. Qazaq qyzy denesin sylap-sylatyp körgen i̇emes. Biraq, şyn symbatty, şyn balğyn denege qyzyğatyn quanatyn da siiäqty. Şynar öz denesine solai qarap qaldy.
İesik aşylğany i̇estildi. Şynar jalañaş boiy jinalmai qalğan Müsireptiñ körpesiniñ astyna kirip ketti. Kelgen şeşesi i̇eken. İendi onyñ tūrğysy da keler i̇emes. Boiy jylyna bastady. Jas dene kerilip-sozyludy tilei me, qalai? Jylyna tüskisi keledi. İısi qandai i̇eken dep körpe-jastyqty iıskeledi. Az ğana qalampyr iısi keledi. Salaq bolar, kiımderin är jerge qalai bolsa, solai ilip ketipti. Suyq süiegimnen ötip bolyp i̇edi, jer üii bolğany qandai jaqsy boldy! Peşin tüzep berse, toñbaimyz ğoi. Aty Müsirep, ä? Qūdai-ai, Müsirebim qaşan qaityp keler i̇eken?.. Müsirebim dep jatyrmyn ba, i̇ei? uiat-ai, Uiat-ai! Mynau qara sandyqtyñ işinde ne bar i̇eken? Üstinde üş körpe, tört jastyq tūr. Qatyny joq üige de qonaq keletin bolğany ma? Apam bir jastyq jastanyp, körpe jamylyp ūiyqtasynşy.
İeki basty qorjyn, bir kişirek qapşyq, bir qol sandyq, tağy bir tüiinşekterin köterip, Şynardyñ şeşesi Nauşa qaityp keldi.
— Bireudiñ tösegine jatyp alğanyñ ne, Şynar? —dei kirdi.
— Nege bireudiki bolsyn...— dedi Şynar.— Neñ bar i̇edi, apa? Qūrğaq pa i̇eken.
— Tünde üige kirgizgemin. Qūrğaq şyğar. Mä, kebis-mäsiñ... Kamzol-köilekteriñ uqalanyp qalğan şyğar. Börkiñdi begire basqa ainaldyryp salyp i̇em, ükisi ğana ūiysyp qalypty.
Ana baiğūs qaşan da ana ğoi, qyzynyñ birsydyrğy kiımin saqtağan i̇eken. Böriktiñ tysy men jalğyz jeñsiz qamzoldan basqa barqyty bolmasa da, bäri de qynamalap qiystyryp ädemi tigilgen. Öz qoly bas biletin baiğūs şeşe arzandy qymbattai ajarlai bilipti.
Kiınip bolğan soñ — qyzdyñ körki şüberek, Şynardyñ boiy ösip, beli qynalyp, kezi jarqyrap ketti. Şeşesi de onşa mosqal i̇emes i̇eken. Öz kiımi de jūpyny bolğanymen jarasymdy tigilipti.
— Qūdaği! —dep jairañdai külip Janişa keldi. Qos qūdaği äueli qoldaryn ūşynan ūstap, qūlaştaryn i̇eki jağyna üş-üşten körip baryp qūşaqtasty.
— Bauyrym, aina kezim! — dep Janişa Şynardy i̇eti betinen kezek-kezek süidi.— Al, şaiğa jüriñder... Tösek-oryndy jinap jauyp keteiik... Qazir qaiyn ağañ kelip peşti tüzeimin dep otyr.
Nauşa men Şynar kelip kirgen soñ Äsirep ketuge ainaldy.
— Qūdağilar, özderiñ oñaşa otyryp syrlasyñdarşy bir, Äsirep — Müsireptiñ qūlağyn şulatyp! — Äsirep şyğyp ketti.
— Käne, Şynarjan, şaidy sen qūi. Qūdağilar otyratyn kelinder jügirip jüretin! — dedi Janişa.
Qos qūdaği oñai aşylysyp ketti. Şaqşaq jaqsy i̇etikşi bolğan i̇eken...
Şynardyñ aiağyndağy kebis-mästi būdan tört jyl būryn özi tigip bergen. Aldyñğy jyly süzekten qaitys boldy. Ağaiyn özderiñde de bar şyğar, belgili ğoi... Jetisi dedi, jyly dedi. Qasqyr men ağaiyn jep tauysty. Jazdygüni auyldyñ şetinde, qystygüni jeldiñ ötinde jūrdai boldyq ta qaldyq... Biyl jaz boiy bir tamşy jañbyr jauğan joq. Auylymyz birtindep-birtindep işke qarai köşip ketti. Jalğyz üi men de otyra almadym. Aqnarğa mindim de, kete berdim. Qaltamda Şaqşağymnyñ tigip tapqanynan qalğan üş teñge alpys jeti tiyn aqşam bar tüiip alğan. Sodan basqa tügim bolsa būiyrmasyn.
Özine tanys äñgimelerdiñ birde-biri Şynardyñ qūlağyna kirgen joq. Janişa öz üileriniñ, jaiyn aita bastağanda ğana sergek otyrdy. Äsirep birdeme istemei otyra almaityn adam i̇eken. Qolynan kelmeitini joq. Äkesinen jastaiynan jetim qalğan i̇eki bala — Äsirep pen Müsirep äueli qoi bağypty, siyr bağypty... Jiyrmağa jaqyndağanda Tümen qalasyna baryp bes jyl jükşi bolypty. Kemege bidai, kirpiş, kömir, teri-tersek artady i̇eken. Sodan äiteuir mal basy qūralyp i̇eline qaitypty. Osy küni qūdaiğa şükir, qazanymyz toq, i̇eşkimniñ qolyna qarağan i̇emespiz...
Müsirep jaiyna köşer i̇eken dep Şynar şydamsyzdanyp otyr i̇edi: Kelinimniñ köñiline kelip otyrğan şyğar, dep küldi.— Myrzajigittei jigit qaida! – dep bastady. Ağaiyn arasynyñ qaq-soğynda jūmysy joq, ağasy ūrsyp jatsa da ündemeidi, qaljyñ aityp jeñedi. İegin salğanda, şöp şapqanda ondai i̇erinbeimin adamdy körgen i̇emespin. Sodan keiin auyldan taba almaisyñ. Änşi-küişilerge i̇erip kete barady. İeki aty, i̇eki iti bar... İeki biesin biz sauyp işemiz.. Biyl i̇eki biesin i̇eki dos jar adamy sūrap äketip, jaqynda ğana qaiyryp äkelip berdi. Qūlyndary aryq-aq... Byltyrğy qūlyndary biyl tai ğoi, özderiñ körersiñder äli, jardai. Byltyr biz sauğamyz...
Myrzajigitke jūrty bar bolğyr da damyl bermeidi. Oiyn-toiyna şaqyrady. Ağaiyn arasynyñ dau-janjalyna şaqyrady. Bügin äne, İesenei şaqyrtyp äketti...
Şynar aqyryn ğana kürsinip qoidy.
— Köp keşikpes. On-on bes künde qaityp-aq qalar. Osy qyzdan airylyp qalma, aittyryp kel. Qyryq jetiniñ neşeuin sūrasa da ber dep ağasyn özi jūmsap ketken.
Şynardyñ jüzine qany oinap şyğa keldi. Aqköñil şeşe:
— Bizge onşa maldyñ keregi ne, täñiri... Ony bağatyn kimimiz bar? —dep qaldy.
Şynar külip jiberdi.
Iñir kezinde Äsirep üiine qaityp keldi.
— Bärin de bitirdim... Peşteriñ gürildep tūr. Kepsin, bir-i̇eki kün ot jaqpai şydai tūryñdar. İerteñ üşeuiñ de bilekti sybanyp, i̇etekti türip jiberip, Şynardyñ üiin zakaznai qylyp sylap alyñdar. Bizdiñ şoşalada aq balşyq üiilip jatyr. Aitpaqşy, qañğybastyñ şoşalasyn da, sandyq, kebejelerin de astyn-üstine keltirip aqtaryp şyğyñdarşy... Qūdai biledi, talai düniesi şirip jatyr.
Şynar üiine qaityp kelisimen äueli qara sandyqty aqtardy. Nağyz salaqtyq osy qara sandyqtyñ işinde i̇eken. Juylmağan kiım de, kiılmegen kiım de oiran-botqan aralas jatyr. Tigilmegen matalar da bar — şi barqyt, qyna sary säteñ aq zont, ilengen bir-i̇eki qara i̇eltiri. Bir-i̇eki tülki terisi, qyn-qynap, oqşantailary salpyldağan i̇eski kise, i̇etikke jaraityn bylğary, mäske jaraityn «közel»— i̇eşki terisi. Şynar özine kerekti birdemelerdi izdep sandyqty tübine deiin tyrnalasa da, i̇eş närse taba almady.
— Ömirimde qatynsyz ötem dep jürgen be? — dep qabağyn da şytyp qaldy.
Auyz üide kebejeni aqtaryp bolğan şeşesi beri kelip:
— Qant-şai, ūn, maiy bar i̇eken— dedi.
— Onda aştan ölmespiz,— dep külimsiredi de Şynar sandyqtyñ qaqpağyn jaba saldy.— Sağan bolmasa, mağan laiyq tügi de joq... Kelgesin sybağasyn da alatyn bolar!..— Şegirtkeni mañdaiynan şertpeitin jandardyñ sondai bir kör körsetetini bolady. Şynar sony istedi.
Müsirep üiine jiyrma künnen artyq jürip qaityp i̇edi. Auyl jatyp qalğan kez i̇edi. İeki üide de jaryq joq i̇eken. Äsireptiñ kök iti şäu i̇etip qoradan şyqty da, i̇eki sary alany tani ketip jym boldy. Olarğa soqtyğyp keregi ne? — «Jäi, äşeiinim i̇edi» degisi kelgendei qyñq i̇etip qalyp, üişigine qaita kirip ketti.
Müsirep atyn qorağa kirgizip bailady da, jymdastyryp teñdep, artyna bökterip alğan qasqyr terilerin şoşalağa aparyp tastai saldy. Sodan keiin ğana üiine kiruge bettedi. «Üi añyrap mūzdap tūrğan şyğar-au... şai qainatyp işetin su qaidan bolsyn»,—dep oilady. Üiiniñ i̇esigin aşty da, añyryp qozğala almai qaldy. Basqa bireudiñ üii siiäqty Üi jyp-jyly. Şamy jarqyrap janyp tūr. Küle qarağan bir qyz, bir mosqaldau äiel tör üide mūny kütip tūrğandai i̇eken. Şam jaryğyna altyndai şağylysqan qyna sary şymyldyq az ğana ysyrylyp, aq jastyqtar körinip tūr.
Tani almai qaldyñ ba, şyrağym... Biz ğoi, Şynar i̇ekeumiz. Joğarylat,— dedi Nauşa.
Tanuyn tanyp tūryp, sene almağanyñ qyzyq bolady i̇eken— dedi Müsirep.
Qūdaidyñ būiryğy şyğar, osylai boldyq.
Müsirep Nauşağa i̇eki qolyn birdei ūsyndy.
— Aman-sau boldyñyz ba?
— Şükir qūdaiğa...
Közderi jarqyrap-jainap tūrğan Şynarğa bir auyz söz tauyp aita almady. «Sol qyzdan airylyp qalmadym ba i̇eken?» dep asyğyp qaityp i̇edi. İeki kündik jerge bir-aq künde jetti. İendi, mine, sol qyz aldynda tūr. Müsireptiñ auzyna bir auyz söz tüspei qoidy.
Şynar da ony jiyrma kün asyğa kütti ğoi. İesikten kirgen betinde moinyna asyla ketermin dep oilauşy i̇edi. Tereze aldynan qardy syqyrlatyp salt atty öte bergende:
— Apa, şam jaq, Müsirep kelip qaldy! Sol...— degen. İendi mine, ol da ündei almai qalypty. Közderi jarqyrap külimdegen boiy ornynan qozğala almai tūra berdi.
— Şeşin, şyrağym,— dedi Nauşa.— Öziñ joqta üiiñe kirip alyp, jağamyz jailau, töbemiz qystau, otyrmyz jailanyp.
Müsireptiñ i̇esi şeşinip bolğan soñ kirdi.
— Qūdaidan bir sūrağanym bolsa — osy bolar, şeşe... kezim körip tūrsa da köñilim senbei, i̇esimdi jiiä almai tūrmyn,— dedi Şynarğa qarap.
Şynar aqyryn basyp kelip, i̇eki qolyn Müsireptiñ iyğyna saldy.
— Öziñ toñyp qalypsyñ ğoi. Qarnyñ da aşqan bolar... Apa, şai qoimaisyñ ba? Anau üi bilmei qalyp jürmesin.— Közderi Müsirepte, jūtyp jibergeli tūrğandai.
Şeşesi şyğyp ketken soñ Müsirep Şynardy baladai köterip aldy: demalysy qandai jaqsy i̇edi, süt iısi keledi. Denesi qandai balğyn i̇edi, symdai būralady. Dausyn kümis qoñyrau ma dersiñ... Balaşa i̇erkeleidi i̇eken. Jan-jüreginde bir kirşik bar ma i̇eken sirä? Üzile qaraidy i̇eken...
— Men sağan köp ökpelep i̇edim. Qazir bäri bir-aq ūmytylyp ketti. Sen nege sonşa keşiktiñ?
Müsirep üirenşikti qaljyñyna būryla bastady.
— Sen üidi tüzep bolsyn degenim ğoi.
— Onda meniñ osynda i̇ekenimdi i̇esitken boldyñ ğoi?
— Joq, tüsimde kördim: i̇eki bilegiñdi sybanyp alyp üi mailap jür i̇ekensiñ... Mağan salaqsyñ dep ūrsyp ta jürsiñ...
— Ötirik... oinap aitasyñ!
— Oinap aitqanyñ şynğa ainalsa, o da şyndyq i̇emes pe?
— Ä? —Şynar añdai almai qaldy.
— Üidi mine jainatyp qoiypsyñ. Köpirtip kök şöp tösepsiñ, jūpar iısi añqyp tūr. Tösek-ornymyz mynau qūlpyryp tūrğan! Osynyñ bäri şyn i̇emes pe! Sen i̇emes pe, bärin istegen!
Äiel jany maqtağandy qandai jaqsy körip tūrsa da, Şynar adal jannyñ şynyn aitty:
— Men jalğyz istegenim joq. Köbin istegen jeñeşem men apam...
Kele jatqanyn bildire, dauystai söilep Äsirep keldi.
— Qañğybasyñ aman keldi me, Şynarjan?.. İendi üiden şyğarma!
Şynar Müsireptiñ qūşağynan syrğyp tüsti.
— Ağeke, joğary şyğyñyz,— dedi de, qyzaryp ketti.— Jeñeşem qaida, ağeke?.
— Toiğa barymdy kiıp kelem dep äurelenip jatyr. Toi i̇emes pe, bügin? Toi, ainalaiyn, toi! Sen keldiñ de bereke keldi, qarağym. İeki üili türikpen degenmen bir üili i̇edik, i̇endi ğana i̇eki üili boldyq. Oñaşa bir otyraiyqşy! At-kölik aman keldiñ be? İerteñ izdep şyğaiyn dep Qūlan-tUiaqty bügin tañ asyryp qoiyp i̇edim. Tipti Şynarjannan Uialyp i̇eler boldym.
Inisine bar amandasqany osy. Äsirep törge şyğyp otyra berip:
— Kelin qarağym, qainat şaidy, as i̇etti, būrqyrat! —dedi.
Qalyñ Sibannan şetirek otyratyn i̇eki üi quanyştary qoinyna syimai tañ atqanşa otyryp, äreñ tarasty.
Qyz şeşesi aldaqaşan auyz üide tösegin äzirlep alğan i̇eken qūlağyn tyğyndap, körpesin tūiyqtap aiqara bürkenip aldy da, jatyp qaldy.
Şynar azyraq ysyruly tūrğan şymyldyqty jazyp jiberdi. «Būryn jer tösektiñ bas jağynda tūratyn qara sandyqtyñ i̇endi aiaq jaqqa qoiylğany dūrys bolğan i̇eken» oilady Müsirep, şeşine berip...
Toi ötip jūrt tarağannan keiin de İesenei auyly qonaq bolyp qala berdi. Kerei-Uaq toiğa da kelipti, dau-şaryn da ala kelipti. Qoldaryna köp tüse bermeitin ağa bidiñ auyzyna neşe jylğy sūr bolğan daular, ötirik şynymen i̇endi i̇eseie bastağan jaña daular kelip ornap qaldy. Äli jailauğa köşe almai otyrğan alty auyl Sibannyñ qaisysyna bolsa da kötmaldy bolyp jatyp alğan dau ieleri az i̇emes.
İesenei kün boiy dauşylardyñ ortasynda. Öz üiinde ,is, qyr basynda da solardyñ qorşauynda otyrady. Daudy sozbai şeşedi. İeki jaqtan i̇eki-i̇eki adamnan söiletedi de kesimin aitady. Köldeneñnen qystyrylyp, bireudiñ auzyna söz salğan adamdy jazalai otyrady: kesimniñ törtten birin soğan töletedi. Kuä degenge senbeidi, quyp tastaidy.
Ūrynyñ kuäsi köp, ötirik daudyñ kuäsi köp, zorlyqşynyñ kuäsi köp. Būl onyñ būljytpai ūstaityn dästüri. Dau-şar sonda da bir jetige sozylyp ketti.
Būl künderde Ūlpannyñ qoly da bosai almady. Qoi qyrqylyp, jylqy küzelip jatqan kez i̇eken. Äueli bir kempir keldi.
— Qarağym-ai, tört jetimek nemerem tyrdai jalañaş... tym bolmasa bir-i̇ekeuine küpi tigip beretin jabağy berşi.
— Ala ğoi, şeşe... Törteuine. de jetetin i̇etip al...
Odan soñ i̇eki kempir keldi. Odan soñ i̇eki kempir, bir jastau äiel, odan soñ i̇eki kempir, i̇eki jastau äiel, odan soñ üş kempir, üş jastau äiel, odan soñ, odan soñ... kele berdi, köbeie berdi, kele berdi...
Jabağy sūraidy, qyl sūraidy, süt sūraidy, ün sūraidy, kiız sūraidy, şai sūraidy, börikke tystyq, köilekke tüime sūraidy, jailauğa köşetin kölik sūraidy..
Ūlpan i̇eşkimniñ qolyn bos qaitarmai bere berdi. Myrza kelin atanğysy kelip bergen joq, äldenege iştei narazy, äldenege iştei namystanyp ülestirdi. Toidan da, dauşylardan da, sūranşylardan da Ūlpan äbden qaljyrap qaldy. Būl onyñ boiy üirenbegen kezdesermin dep oilamağan künderi i̇edi. Birese sūranşaqtardyñ osynşa keptigine yza bolyp İeseneidiñ bar bailyğyn taratyp bergisi keledi, birese Kerei-Uaqtyñ osynşa daukestigine yza bolyp qudyryp tastağysy keledi. Aqyldy bolsa da «aqyl-azuy» dep atalatyn danalyq azuy äli şyqpağan jas äiel közi üirenbegenge köndige almai jür.
— İerteñ kelemiz!—dep Şynarğa da üş ret kisi jiberip aldy. Qaşan baratyny äli de belgisiz. Aiaq-asty bola bastağan soñ şeşesin de üiine qaitaryp jiberdi. Mūnyñ i̇ekeui de janyna batyp jür. İesenei de üiine şarşap kelip jyğylady. İeseneiden jyrylyp jailauğa köşe almai otyrğan alty auyl Sibannyñ küñkili de äielder arqyly künde qūlağyna tiıp otyrady...
Toidan keiin toğyz kün ötken soñ, keşke qarai Ūlpan üiden şyğyp, qyr basynda daugerlerdiñ ortasynda otyrğan İeseneige qarai bet aldy. Aqyryn jürip keledi. Altyndatqan aq säukele, altyn jipteri kezine i̇eriksiz şalynyp keledi. Daukester toby i̇edäuir azaiğan i̇eken. Sonda da äli bir jetige mol jetetin.
Ūlpan jaqyndai bergende İesenei ornynan tūra keldi.
— Meniñ İeseneiim äne, kele jatyr. Meni dürelen alsyn demeseñder, osymen toqtataiyq. Jailauğa köşetin uaqytymyz da i̇etip barady... Köriskenşe kün jaqsy... aman bolyñdar! — dedi de, Ūlpanğa qarai jüre berdi. Otyrğan top tura kelip, qol qusyryp, qoş aitysty.
Küle bilmeitin adamdy külimdei jüretin i̇etu ülken i̇eñbekterdiñ biri bolu kerek. Sol bir i̇eñbek Ūlpannyñ qolynan kelip i̇edi. İesenei oğan külimdei keldi.
— Ūrsyp kelemisiñ, janym?
— Şarşadyñ ğoi, jolbarysym-au... toqtatsañşy.
— Bitti. Tarattym. İendi barlyq tizgindi öz qolyña ala ber.— Oñ qolyn Ūlpannyñ iyğyna syrtynan qūşaqtai salyp İesenei üiine jaqyndady.
— İerteñ Müsirep ağaidyñ üiine baramyz ba?
— Baramyz.
— İendeşe üige kirip dem al. Şaidy otauda işermiz. Ülken üidiñ özin şañ-topyraq basyp ketti.
Ūlpan İeseneidi riza közimen bir sipap ötti de, syrtta qaldy. Jūmysy bar i̇eken. Kenjetaidy şaqyrtyp aldy. Qonaqtardy sezindiru üşin biraz tüiege jük arttyryp, auyldan şetirek aparyp şöktirtip i̇edi. Kenjetaiğa sony nūsqady.
— Ana jatqan tüielerdiñ i̇eñ arğy şetkisin köremisiñ? Būidasyna qyzyl bailağan atan. Sonyñ jügin bügin Şynarğa aparyp berip qaitarsyñ. Tobyldan ala kelgen bazarlyğym i̇edi lep aitty de. Özderi i̇erteñ keledi dersiñ. Basqa i̇eş närse demei-aq qoi,— dedi. Jas jigit Kenjetaidyñ alğaş körgende qyryndau oiy bolğanyn sezinip, sodan beri oğan ylği boiyn aulaq sala söileitin. Bügin az ğana jyly söilesti. Kenjetai basyn izedi de, ketip qaldy. Ūlpan da üiine jairañdai kirdi.
İerteñ Müsirep ağanyñ üiine anyq baramyz ğoi? Ainyp qalmaisyñ ğoi?—dedi İeseneige.
Men bügin de ketip qalar i̇edim...
Joq, men i̇erteñ kelemiz dep kisi jiberip qoidym. Kölge baryp suğa tüsip kel juynyp.
«Hanşa aitty — boldy, han būiryğy — i̇eldi».
Juynyp kelmeseñ, tösekke jatqyzbaimyn.
«Büldirşin kezin süzbese, buyrşyn būidasyn üzbeidi deuşi me i̇edi?
Boldy, boldy. Jönel! — Şynymen oinatsa Ūlpannyñ köziniñ qalai oinaitynyn da kördi İesenei...
Jük artqan tüie jetelegen Kenjetaidy körip Şynar üiine kirmei i̇esik aldynda tūryp qaldy.
Taikenjem-au, auylğa köşip kele jatyrmysyñ, bir jaqqa köşip bara jatyrmysyñ? — dedi Şynar, qainysynyñ atyn aiağynan basyna qarai teris aityp.
— İeregiskende äkelgenimdi qaita alyp keteiin be, osy! Taikenjem degen Kenjetai dep atymdy atağanyñ i̇emes ne? — dep Kenjetai şamdanğan boldy.
Qoiğan atym bar ğoi: «Bauyrym» degen jaman at pa?
Şyn bauyryñ bolsam betimnen süi! — Kenjetai at üstinen i̇eñkeidi, Şynar onyñ betinen süidi.
Jalyndyrmai-aq süie salsañ bolatyn i̇edi ğoi... Mä, tüieni şöktir de jügiñdi tüsirip al!
— Jügiñdi? Qaidağy jügim?
— Aittym ğoi sağan «Tobyldan äkelgen bazarlyğym. İerteñ baramyz!»—dedi.
— Basqa ne aitty?
— Tük aitpa!—dedi.— Aitpaiym!
«Bazarlyqty» kim jiberip jatqanyñ Şynar, ärine, birden tüsindi.— Ūlpandağy! İerteñ özderi keletin bolğan soñ qysylyp qala ma degeni ğoi. Basqa bireu sondai qamqorlyq istese, Şynar ony mañaiyna jolatpas i̇edi, Ūlpannyñ syilyğyna quanyp ketti.
— Apa, beri kel!.. Küieu balañnyñ Tobyl bazarynan alyp tüiemen jibergen dünieligi jaña keldi... Kel, tüsirip alaiyq.
Janişa da jügirip kelip i̇edi, oğan Şynar sybyrlap qana şynyn aitty:—Ūlpan jiberipti,— dep.
Tüiege artqan jüktiñ üstinen aiqara jaba salğan i̇eki oiuly tekemet pen şağyn-şağyn i̇eki tükti kilemdi jūlyp tastap, äielder kilti auzynda tūrğan i̇eki sandyqqa jabyldy. Kilem men kiız arasynda köringen birneşe körpe-jastyqqa da közderin salğan joq. Sandyqtar syñğyrlap aşylady i̇eken ony da i̇estigen joq. Sandyqtardyñ işine üñildi.
— Qūdai-au, auzy-mūrnynan şyğyp tolyp tūr ğoi!
— Mynada bir qyzdyñ jasauy bar ma, nemene özi? Şymyldyqty qara!..
— Barlyğy asyl... qymbat dünielik!
— Myna sandyqtyñ işine qarañdar! Qant, şai... örik-meiiz... şyny-aiaq-şäşke... Qymyz aiaqtary.„ oramal-dastarqan... bet oramal... tolyp tūr!
Äielder i̇eki sandyqqa kezek-kezek jügirip i̇esterinen tanyp qaldy. Kedeilik taqsiretin tartyp baqqan sorlylar yrjaqtap, mağynasyz küledi. Aş adamdardyñ tamaqqa jabylğany siiäqty, būryn közderi körmegen dünielikti biriniñ qolynan biri jūlyp alyp köredi de, ne körgenin ūmytyp qalyp qaita jabysady. İeki sandyqtyñ işindegi būiymdar üş äieldiñ qoldarynan i̇eñ kemi üş retten ötse de, äli qanşa i̇ekenin şamalap, älde bir kiımdi tüstep qalğan bireui joq. Äiteuir köp, äiteuir asyl būiymdar, äiteuir Şynarğa arnalyp kelgen. Sandyqtyñ tübine taman birneşe top kezdemeler jatqanyn körip jürse de, äielder oğan ainalmai, tiguli kiımderdi ainaldyra berdi, tañdana berdi... tamsana berdi... Solai bola tūrsa da būl bailyqtyñ qorqaulyğy i̇emes, kedeiliktiñ jūtynuy i̇edi.
Kekse äielderden būryn Şynar i̇esin jinady.
— İerteñ qonaqtarymyz keledi, jügimizdi jinap alaiyq ta, jeñeşe!—dedi. Äielder äreñ degende qymbat dünielikti közderi qiyp sandyqtarğa qaita sala bastady...
İerteñine tüske tarmasa Ūlpanymen İesenei, İeseneiimen Ūlpan keldi... İeki üili Türikpen qystauynyñ ainalasy qūlpyryp tūr i̇eken. Qardyñ suymen tez ösip ketetin köndi jerdiñ bidaiyğy bas jaryp, ülpildegi şaşaqtana bastapty. Odan äri, jarqyrap jatqan kölge deiin, qara topyraqty jerge şyğatyn myñ türli asyl şöpter gül atyp, qyzyldy-jasyldy şūbartyp jatyr. Qyr joñyşqasynyñ sarğyş, jasyl-kök gülderi de qoiu körinedi. Är jerge toptalyp i̇esken tikender altyndai jarqyrağan sary gülderin tögip tūr. Auyldyñ az ğana maly kök jazyqqa tUiağyn da tigizbegen siiäqty. Balğyn köktem bar ajary men myrzalyğyn töge salypty. Qystaudyñ özi de şoq ağaştyñ qoinauyna salynğan i̇eken. Jazğytūrğy samal jel aqyryn i̇eskektep kök dünieni terbetip qūiady. Qazaq mūndai jerdi körgende aunap-aunap alğysy keledi.
Ūlpan päueskeden tüse sala, közin jūmyp, mūrnyn dala iısine tosyp, bir-i̇eki ret keudesin kere demin aldy da:
Jūmaq qoi myna jer! Bizdiñ auyldy qara topyraq, şañ basyp ketti,— dedi. İeşkimge qaramai, i̇eşkimge oğyn qadamai aitty.— Antūrğan-au, seniñ gül-gül jainap jürgeniñ osydan i̇eken ğoi!—dep, jymiiä külimdep jaqyndai berip Şynarğa osylai amandasty.
Kündeseñ, qasyma köşip kel! Kökke toiyndyryp jibereiin.
Köne ber, Ūlpan... jūmaq bolsa biraz kün jatyp, aunap-qunap keteiik.
— Meniñ aq botam qaida? —dedi Ūlpan oinap tiksini i̇em bolyp.
— Boi jazyp keluge dalağa ketti. Keledi qazir.
— Qoradan şyğarma, janğa körsetpe degenim qaida?
— Künde aitam, bolmaidy. Özi bir i̇erke neme...
— Toqtai tūr, sen qatyn.
— Tūrmyn ğoi aldyñda!..
— Känekei, qysqy üige kiresiñder me, jazğy üige kiresiñder me? Älde myna kökke aunai ketesiñder me, — dedi Müsirep, şetirek jaiylğan kiız, kilem, jastyqtardy nūsqap.
— Ūlpan-au, Şaqşaq bidiñ qyzyn alğan soñ myna Türikpenniñ qūtyruyn qara!..
— Müsirep ağama bäri jarasady. Mynau ğoi bärin qūlpyrtyp qoiğan! —Ūlpan Şynardy qūşaqtap aldy da:-— Dalağa otyraiyq, İesenei. Men Qarşyğalymdy körgendei quanyp kettim,— dep kürsinip qaldy.
Toi boldy. Dauşylar boldy. Sūranşylar boldy. Auyl ainalasy uda-şu, Ūlpan jerine jete şarşap i̇edi. Qaptağan jūrttyñ qorşauynda dalany köre almağandai i̇eken. Jarqyrap jatqan Qarağaily, Qūdaiqūl degen i̇eki ädemi qūm-qairan, kölderdiñ jağasyna da bara almap i̇edi. İendi sonyñ bärinen qūtylyp i̇erkindik sezindi. Oiyn-külkisi jarasqan, auzyñdy baqpai qaljyñdasa beretin adal dostarynyñ üiine kirmei jatyp-aq düniesi keñidi de ketti.
— İerkekter, soraiyp tūryp almai, otyrsañdarşy! — Ūlpan özi dalağa jaiylğan kilemniñ üstine baryp būryn otyrdy.
İesenei de kişi-girim qaiyqtai kebisin tastap joğary şyqty.
— Äi, qatyñ äueli şaiyñdy äkel! — dedi Ūlpan Şynarğa i̇erkek dausyna salyp jekirgen bolyp.— Nemeneñe mäz bolyp yrjiiä beresiñ!..
Şai tūrmandary özi de kele jatqan. Nauşa oramal, dastarqan köterip, Janişa qūman, legen köterip jer üiden şyğa berip i̇edi, Ūlpan sony körip qalyp būiyryp otyr. Janişa äueli qūman, legenin jerge qoiyp İeseneige bir tizelep sälem i̇etti. Sodan keiin qūmanyn oñtailap, legenin İeseneidiñ aldyna tosty. Qonaqtardyñ qolyna su qūidy.
Nauşa ündemei kelip dastarqan jaia bastağanda İesenei Müsirepke qarap:
— Myna kisi kim? —dep sūrady.
— Qūdağiyñ... Şynardyñ şeşesi.
— Bäse, seni osynşa jarylqap jatqan kim i̇eken dep otyrsam osy kisi i̇eken ğoi!
— Osy kisi.
— Otaulary äli kelmepti,— dedi Ūlpan. Şynar qysylyp, qyzaryp ketti. «Qaidağy otau?»..
Şai kelgen soñ Ūlpan Şynarğa taiana jaqyn otyryp i̇edi, Şynardy tizesimen türtip qaldy. «Tyrs i̇epte!» degeni siiäqty i̇eken. Şynar jymidy da ündegen joq.
Bauyrsaq jaiyldy, qūimaq qoiyldy. Qant, örik-meiiz qoiylyp jatyr. Şynardyñ şeşesi beti jabuly tağy bir tabaq köterip, Uiala jymiyp keledi. Şynar bolmai pisirtti, äitpese syi qonaqqa berer tamaq i̇emes. Onysy — külge kömip pisirip, sary maiğa būlğağan ystyq nan i̇edi.
Ūlpan onyñ ne i̇ekenin iısinen sezip, tabaqtyñ betin aşty da:
— Özime beriñizşi, şeşe... būl i̇erkekter jeitin tamaq i̇emes! — dedi.
Nandy külge kömip pisiru baiağynyñ, baiağysynan beri kele jatsa da, köşpeli qazaqtyñ auzynan äli dämi ketpegen asy. Ūlpan tabaqty bas saldy. İerkekşe auzyn toltyra jei bastady.
— Auyz tigizedi i̇eken dep dämetpeñder!
— Tym bolmasa sarqytyñdy qaldyr...
— Joq!
Aqnardy jetelep Äsirep kele jatyr. Ükidei ūlpa jündi aq bota tairalañdap oinaqtağan bolady. Aiaqtary sabaudai jiñişke. Közderi tostağandai, sūlu-aq.
Ūlpan köre sala atyp tūrdy.
— Sen qarama, köziñ tiedi! — dep İeseneige bir jalt i̇etip qalyp, Äsirepke qarai tez jönelip ketti.
Äsirep Ūlpandy ūzatyp äkelgende küieu-qosşy bolyp barğan. Ūlpan onymen de i̇erkin söilesetin.
— Ülken qainym, malyñ i̇eristi bolsyn.
— Aitqanyñ kelsin, jeñeşe.
İekeui de külip jiberdi. Jasy ülken kisini jas kelinşek qainym dese, jas kelinşekti saqalyna buryl kire bastağan adam jeñeşe dese, külmeske bolar ma? Qūdaidyñ bir i̇eriksiz qisyndastyryp qoiğany da. İendi būl jaiğa bükil Siban bolyp köz üirete bermeske şarasy joq. Ūlpan Sibannyñ, i̇eñ ülken äieli, i̇el bäibişesi!
Äsirep tüieni jelge qarsy şöktirdi de, İeseneige kelip sälem berip şaiğa otyrdy.
Aq bota i̇endi jatqan i̇enesimen oinai bastady. İenesi türegelip tūrğanda onyñ basy-közine boiy jetpeitin. Oinap kelip soğylğanda da i̇enesiniñ sereigen aiağynan jylylyq ta, jūmsaqtyq ta taba almai tez şeginip ketuşi i̇edi. İendi mine, qandai raqat, jardai bolyp jatqan i̇enesiniñ qabyrğasyna soğylsañ da, örkeşine soğylsañ da äri jyly, äri jūp-jūmsaq. Qūlaqtaryn tistelep, közderin aimalap oinai ber, oinai ber!
Ūlpanğa Şynar kelip qosyldy.
— Kün boiğysy osy... İenesin i̇emip alady da, oinai beredi. Öziñe tartypty. Qazir mağan da kelip, menimen de oinaidy,— dedi.
Şynardyñ dausyna üirengen jas bota i̇eñkelektei jügirip kelip Şynarğa az-aq soğylmai ötti. Tört aiağyna äli ie bola almaidy i̇eken. Soğylsa Şynar da, özi de jyğylatyn i̇edi. Şynar qaltasynan bir tüiir tūz alyp, botany şaqyrdy. Qazaq balasyn şaqyrğandai:— Kele ğoi, ainalaiyn,— dedi. Bota qūlağyn jymityp, qabağyn tüiip kelip, Şynardyñ alaqanyndağy tūzdy i̇erinderimen sypyryp äketti. Basyn şaiqai jürip tūzdy soryp jür, jep jür.
— Mağan da tūz berşi, äi!
Alaqanynda bir tüiir tūz, Ūlpan botany Şynardyñ dausyna salyp şaqyrdy.
— Kele ğoi, ainalaiyn, kele ğoi!
Bota bir kelip alaqanynan tūz alğan soñ Ūlpan Şynardy quyp jiberdi.
— Sen ket i̇endi, keregiñ joq.
Aqymaq bota bir-i̇eki tüiir tūz jegen soñ Ūlpanmen de birjola üirenisip ketti. Soğyp ötetindei, jaqyndai berip külip jiberetindei qabağy jazylyp ketedi. Auzyn aşyp, i̇erinderin jybyrlatyp tūz sūraidy. İyğymen süikenip, baqyryp qūiady. Sirä, aiaqtan tistesip oinağysy da keledi. Ūlpan da bir olai, bir būlai ketip, jas botamen .baladai oinap jür.
— Mal balasynyñ mūndai i̇erkesin, mūndai sūluyn körmegen i̇edim! — dedi Ūlpan, şaiğa qaita oralyp kelip. Säukelesin tastap, jibek şarşyny alqymynan tüirei saldy da, İeseneidiñ tizesine şyntaqtady.
Şaidan keiin Ūlpan Şynardy i̇ertip alyp Müsireptiñ qysqy-jazğy üileriñ qora-qopsysyn aralap şyqty. «Orys üiiniñ» qazaq auylyna alğaş kelgendegi jūpyny türin körip soğan da quandy. İeñ berisi qys boiy bala-şağa, kempir-şal dirdektep otyrmaityn bolady ğoi!
— Būlar jer üi saludy qaşannan beri üirendi i̇eken?
— Tipti atam zamanğy i̇erteden bolsa kerek. Būlardyñ arğy atalary Türikpen jigiti i̇eken. Soğan aty Sibannyñ şetinen osy jerdi beripti. Kiız üi köterip alu oñai ma, äueli jer japada otyryp, odan keiin jer üi salyp alypty. Sonyñ silemi ğoi üzilmei kele jatqan.
Äsirep pen Müsireptiñ qysqy üileri qarama-qarsy, biriniñ üiin biri terezeden körip otyratyn i̇etip salypty. Şoşala, qoralary da sondai. Şöp şabady i̇eken. Az ğana maly qys boiy qolda. Şarbaq işinde qūdyqtary bar.
Qonaq keletin bolğan soñ jer üidi tağy bir sylap, iısi būrqyrağan kök şöp tösep tastapty. Qazandyq, peş. Käduilgi «orys üii». İesik, tereze, qūruly şymyldyq, jer tösek, bäri äp-ädemi. Ūlpanğa jañalyq retinde qatty ūnady.
— Keşke i̇ekeuimiz osynda jataiyq,— dedi Ūlpan.
— Bireudiñ qañsyğy bireuge tañsyq degen-au,— dedi Şynar.
— Adyra qal!
Qoñyr töbel kiız üide Ūlpannyñ keşe ğana jibergen dünieligi jinauly i̇edi. Şynar Ūlpanğa:
— Äi, sen osynşa jasaudy...— dei berip i̇edi, Ūlpan ony auyzğa qağyp-qağyp qaldy. Sözin aiaqtatqan joq.
— Tisiñnen şyqpasyn! Törkiniñnen ala kelgen öz jasauyñ! Keiin keletin otauyñ da bar! —dedi.— Sen nemene qañğyryp kelip pe i̇eñ? Müsirep ağaimen köñiliñ jarasqan soñ kete barğasyñ! Aş-aryq bolyp öleiin dep jürgende Müsirep aiauşylyq i̇etip alyp pa i̇edi, seni? Joq, olai i̇emes. Men de seni qara tyrnağyña deiin bilem.
Müsirep ağai Tobylda talai ret seni jyr qylyp aitqany bar. «Sen az ğana biiäzyraq bolsañ, keide köz-qabağyñ tüiilip ketpese, onyñ üstine az ğana qypşa beldirek bolsañ, betiñde kişkene ğana «barmaq battyñ» bolsa, Şynarğa biraz jaqyndap qalar i̇ediñ» deitin i̇edi mağan. Äsirep qainağañ seni odan da asyra maqtady. Osy i̇eki üi seni jany-qūty qalmai jaqsy köredi i̇eken. Miyñ bar ma, öziñniñ? Tüsindiñ be?..
Şynar köp närselerdi i̇endi añğardy. Aş-aryqtyñ qyzymyn dep keide yğysyp qalatyny boluşy i̇edi. Ony taban auzynda, ūmytqandai bolyp:
Seniñ, aqylyñnyñ bir tüiirin qūdai mağan nege bermedi i̇eken! — dep Ūlpannyñ moinynan i̇erkelei qūşaqtap, betin keudesine basty. Közinen jasy ağytylyp ketti.
— Qūdaiğa aitatyn seniñ de ökpeñ bar ma, äi?
Üzile jaqsy körudi Ūlpan özi de tereñ sezinedi. Biraq sopysyn syrtqa şyğaruğa kelgende tartynyp qalady. Özin ondaiğa oraşolaq körip tartynady. Qazir öziniñ işi de i̇eljirep tūr, i̇egilip tūr. Amaly ne, būl joly da tartynyp qaldy da, Şynardy arqağa qağyp:
— Qūia ğoi, böpem, qoi, böpem!.. Äldi, äldi-ai!—dep oiynğa ainaldyryp jiberdi. Şynar da külip jiberdi.
Tüski tamaqtap keiin Ūlpan men Şynar şomylyp qaituğa kölge ketti. Nardy jetelep alypty. Jas bota jügiruge qūmartyp, köringen qarğany qualap keledi. Kelinşekterge kelip tūz sūraidy — «buh-buh» — moinyn sozyp, qyñqyldap sūraidy. Botanyñ üni de, qyñqyly da aqqu balapanynyñ ünindei jan jüregiñe tiedi.
Ol kezde aty qazaq suğa jalañaş tüsetin. Biri aq deneli, biri torğylt deneli i̇eki kelinşek tabandary jarq-jūrq i̇etip kölge jügirip baryp kümp berdi. Biraz qoltyqtaryn jarqyldatyp qūlaştap jüzip aldy.
— Meñ äi, özimizdiñ auyldan şyqqaly şomyla alğanym joq.
— Üide şe?
— Üidegini qoişy, täñiri! Yrym ba, şariğat pa, birdeme ğoi.
Jalañaş jas deneler suda sylañdasyp jazylyp, jadyrasyp ketti.
— Señ äi, şyn baqytty .i̇ekensiñ, Şynar,— dedi Ūlpan, keudesinen temen keletin suğa aiaqtap tūra qalyp.
— Mañdaiyma qalai siiär i̇eken dep, keide özim de qorqam.
— Seniñ, mañdaiyña syimağan baqyt adyra qalsyn da!
— Ūlpan, sen meniñ tuğan apam i̇emespisiñ osy?
— Öi, keziñnen ainalaiyn... joq, sen meniñ i̇egizimniñ syñarysyñ! Tek sen jibek bolyp tuypsyñ da, men — kendir bolyp tuyppyn.
— Qoişy, joqty aitpai.
— Kerersiñ äli...
Ūlpan qūlaştai sermep jüzip ketti. Şynar onyñ, qoldan qūiğandai müsindi denesine qyzyğa qarap az ğana kidirip qaldy da, ol da jüzip ketti. Ūlpan qatty jüzedi i̇eken jetkizbeidi. Keudesi keide körinip, keide körinbei yrği jüzip barady. Jüzgeni de öziniñ minezi siiäqty batyl i̇eken dep oilady Şynar. Tarqatylğan şaşy arqasyn jauyp ketipti. Ūlpan köldiñ ortasyna qarai jüzip baryp qaitty. Şynar jağadan ūzamai sumen i̇erkelesip jai jüzip jür.
— Men suğa batyp ketsem ğoi, sen şyğara almaisyñ? — dedi Ūlpan.
— Joqty aitatynyñ ne seniñ?
— Sen batyp ketseñ, men sirağyñnan süirep şyğaryp alar i̇edim.
— Batpai-aq qūiaiyqşy, Ūlpan. Jüregim dir i̇ete tüsti ğoi.
İendi i̇ekeui qatar jüzip jağağa jaqyn i̇esken kökşe qūraqtyñ köleñkesine baryp otyrdy. Qūraq tübi qūm-qairañ, taiyz i̇eken aiaqtaryn sozyp jiberdi. Su bolğan şaştaryn jelkelerine tüiip alyp jatyr.
— Meniñ şaşym, adyra qalğyr, aiğyrdyñ tu qūiryğyndai qalyñ... juğanda bolmasa, qūrğaq küiinde tarai almaimyn,— dedi Ūlpan.
— Men tarai berem: qatty da i̇emes, qalyñ da i̇emes.
— Sağan qūdai şaşty da dūrystap bergen ğoi. Tobyl qalasynda künde monşağa tüsip, künde tarap aluşy i̇edim. İelge qaitqannan beri, şomylğanda bolmasa, taraudan da qaldym. Bir tatar kempiri «şaşty i̇eli sumen juarğa bolmai, bitkilip şyğar» dep i̇edi, qūdai saqtap jür äzir...
— Äi, monşa degeni nemene osy? Äsirep ağakem monşa salaiyq dep künde aityp qūiady. Müsirep ūmytyp kete beredi.
— İekeui de qalada jükşi bolğan adamdar, monşany tüsedi. Äsirep qaiynağañ i̇endi bir auzyna alsa-aq ağanyñ qūlağynan basyp köndireri Köziñ aşylady! Qystygüni men de kelip tüsip ketip tūrar i̇edim.
Monşa degendi men qaidan bileiin... küigen kirpiş tas kerek, ülken-ülken böşke kerek dep Müsirep ağaña qarai syrğytyp qoidy bilem.
Äi, sen soñynan qalma! He keregin mağan aitsynşy, künde tapqyzyp bereiin...
Joq, men Müsirep ağañnyñ özin jegip körgim keledi.
Qairan, jeginge tüsken Müsirep ağam-ai!..
İekeui Müsireptiñ arbağa jegilip jürgenin körgendei meiram külisip aldy.
— Äi, men botamdy qalai äketem? Arbağa syimaidy, jeteleuge de bolmaidy. Qalaida tastap ketkim kelmeidi,— dedi Ūlpan.
— İenesimen äketesiñ.
— İenesimen?
— İenesimen äketpegende öziñ, i̇emizemisiñ?
— Ketşi äri...
— Ketetini joq. İenesimen äketesiñ. Biz äldeqaşan ūiğaryp qoiğamyz.
— Äi, onda tipti qyzyq bolady i̇eken... Ūlpan alğaş barğan jerinen botaly par jetelep qaitypty — dep jūrt düñk i̇ete tüsedi ğoi. Sen qatyñ bilmeitiniñ joq osy! —dep abaisyzda otyrğan Şynardy keudesinen iterip qalyp suğa şalqasynan qūlatty. Şynar aiaq-qoly i̇erbeleñdep tūra keldi de, Ūlpannyñ tu syrtynan kelip jabysyp ony da şalqasynan tüsirip, suğa malyp-malyp aldy. İekeui tūra salyp birin-biri quyp, su şaşyp, sūiyq qūm şaiyp, kezek-kezek qūlap, baladai oinap ketti. Üsti-bastary batpaq. Şekteri qatyp, i̇ezu jiiä almai syqylyqtap, şiqyldap, yqylyq atyp küle berdi.
Būl balalyq şaqtarynda oinalmai qalğan oiyndary i̇edi. Balalyq şaqtarynda bülinbei qalğan külkileri i̇edi. Qazir sol oinalmai qalğan bala şaqtyñ, oiyny men külkisi bir sätte jarq i̇etip jaryp şyğyp, bir-aq būrq i̇etti. Boida qala bergen qaiğy-şerdei, jinala bergen kektei, oinalmai qalğan oiyn-külki de, säti kelip qalsa, jarylyp şyqpai qoimaidy i̇eken.
İerkek-şora bolyp ösken Ūlpan i̇erkek balaşa oinap östi. Qyz tabiğatyñ qyz oiyn-külkisin būzyp ta aldy. Şynar bolsa, jasynan i̇eski-qūsqy kiıp, teñ qūrbylarynan qorynyp, qorğalaqtai östi. İekeuiniñ de balalyq şağynan boida qala bergen oiyn-külkileriniñ jarq i̇etkeni osy i̇edi.
İeki jas kelinşek tağy da biraz su şaşyp, batpaq laqtyrysyp, kek qūraqpen sabalasyp, üsti-bastary satpaq-satpaq bolğanşa oinady. Äreñ toqtady.
— Mūndai qyzyq bolmas.
— Meniñ şegim üzilip kete jazdady.
— Qūiaiyq i̇endi. Jeter.
İekeui tağy da biraz qūlaştai sermep, jüzip aldy da, jağağa qarai bettedi. Oiu-qiiüy, iılis-bügilisi qūdai-şeberdiñ qolynan dūrys şyqqan sūlu deneler i̇eñkeie bergen kün közine ädeii tosylğandai tügel jasyrynbai keledi. Biri at üstinde, biri ömir boiy jaiau jürip şynyqqan. Bir mysqal aram i̇eti joq jas deneler bügin bir sätke i̇erkindik alyp, körkemdik änin salyp kele jatqandai i̇edi.
İeki kelinşek kiınip bolğan soñ oinaqy bota i̇ekeuin qaita ainaldyrdy. Bota bolyñdar, oinaiyq deitin siiäqty. Sender qaşyñdar, men quaiyn deitin siiäqty. Äitpese, tūz beriñder — «buh»!—deidi. «Buh!» degen tüie tilinde tüz degen söz i̇ekenin bizdiñ til ğalymdary oñai-aq däleldep berer i̇edi. Ätteñ, ol kezde ondai ğalymdar bolmağan soñ Ūlpan men Şynar oğan tüsine de almady. Tūzdy botağa tüsinbei-aq bere berdi.
Auylğa jaqyndai kele Ūlpan qūrylyp jatqan alty baqandy kördi. İeki jigit baqandaryn bailastyryp bolyp, i̇endi arqandaryn tağyp jatyr i̇eken.
— Būlaryñ, kim? Būl auylda jigitteriñ bar ma i̇edi? — dep sūrady Ūlpan.
— Törtten astam auylynyñ jigitteri ğoi alty baqan qūryp jatqan. Keşke alty baqan tebemiz.
— Törtten astam?
— Törtten astam degenge de tüsinbeimisiñ?
— Tüsinsem sūrar ma i̇edim.
— Tört degendi bilesiñ ğoi. Soğan tağy birdi qosşy.
— Qostym.
— Neşeu boldy.
— Beseu bolat ta.
— Besbai auyly degendi «Törtten astam» auyly deme« gende qalai ataimyz? Sen de solai ataityn bolasyñ.
— Joq, men olai atamaityn bolarmyn. Meniñ İesenei i̇ekenimdi bilemisiñ?
— Bilemin... Bi ağamyz seni solai atap ketipti ğoi.
— Bilseñ, men är auyldy öziniñ atymen ataityn bolatyn bai auyly dermin. Seniñ auylyñnyñ «İeki üi Tün degen atyn da joidyrarmyn. Atalaryñnyñ aty kim i̇edi?
Jūrt degendi tağy bir türli i̇etip aityp körşi.
İel me?
İä, ie, i̇el... i̇endi soğan küieuiñ bir jaqtan kelgende ne amandasatynyñdy qosşy...
At-kölik aman keldiñ be, deitin şyğar.
İendi sonyñ at-kölik degenin tasta da, aman degenin qos.
— İelaman, İelaman ba?
— İä, ie, sol.
— Täñiri alğyr-au, Besbaiyñdy da, İelamanyñdy da atap qoidyñ ğoi!
— Söittim be, äi! Auzyñnan şyğara körmeşi, apatai.
— Şyğarğanda qandai! Aidai älemge taratam. Besbai dediñ be, İelaman dediñ be?
— Sen ğoi i̇eriksiz aitqyzğan.
— Sen de jūrttyñ bärin öz atymen ataityn bolasyñ.
— Men be?
— Sen! Äueli İeseneiden bastap ataisyñ.
— Aitpaimyn.
— Aitasyñ. İeseneidiñ közinşe aitasyñ.
— Ölsem de aitpaimyn.
— Körermiz...
Manağy dalada şai jasalyp jatyr i̇eken. Şynar kelip samauyr qasyna otyrdy. Ūlpan oğan taiana otyra ketti.
— Ölerdei şarşap, susap qaittyq,— dedi İeseneige i̇erkelei qarap.
— Körip otyrmyn,— dedi İesenei.
— Şynarjan, şaiyñdy tezirek qūişy!
Şai qūiylyp, İeseneiden bastap berilip jatyr. Kezegi kelgende Şynar qasynda otyrğan Ūlpanğa şai ūsynyp i̇edi, ol almady.
— Ūlpan, şaiyñdy alşy...
Ūlpan alğan da joq, būrylğan da joq.
— Ūlpan deiim, şaiyñdy alşy.
— Nemene Ūlpan-Ūlpan dep! Meniñ atym joq pa ? — dedi Ūlpan Şynarğa qabağyn tüiildire qarap. Şynar bozaryp ketti. Ūlpannyñ jaña ğana aityp kele jatqany i̇esine tüse qaldy. İendi qaittim? Şäşke qolynda... Ūlpan alar i̇emes. Qabağy tüiüli, i̇eki közi tesip barady. Dastarqan ainalasynda otyrğandar da tügel būğan qarai qalypty.
Şynar qolyndağy şäşkeni jerge qūia saldy da tūra kelip İeseneige bir tizelep sälem i̇etti. Sodan keiin ornyna otyrdy da, Ūlpanğa şäşkeni qaita ūsyndy.
— İesenei, şaiyñdy alşy!—dedi. Bet-auzy küiip bara jatsa da sasqalaqtağan joq.
Ūlpan Şynardy közimen i̇erkeletip külip jiberdi. İesenei qarqyldap, küldi.
— Oi, ainalaiyn Şynarjan, i̇erkek i̇ekensiñ. Ūlpandy bir adamğa İesenei dep aitqyza almai qoiyp i̇edim. Bükil Kerei-Uaqqa jol salyp berdiñ, ainalaiyn. Torqaly toğyz oramalyn, moinymda! — dedi.
— Qap, İeseneidiñ bar dünieligin şaştyryp alğanymdy qaraşy! Oljalas, äi!—dep Ūlpan da aqjarqyn külip jiberdi.
Şynar, Ūlpan, İesenei, Äsirep, Müsirep, Nauşa, Janişa, Kenjetai — samauyr, dastarqandy ainala otyrğan. Bäri de aqjarqyn jüzben külisip aldy. Şai i̇endi soraptaldy kelip...
Keşke Ūlpan men Şynar alty baqanğa ketti. İerkekter daladağy ornynan qozğalğan joq. Alystap keiin qalğan oiyn-sauyqty sol alystan tyñdady.
Käuker, Biken degen i̇eki änşi qyz sūñqyldatyp än saldy. Alty baqanda şyqqan dauys bir köterilip, bir tömendep, tüiile tönedi. Äueli orağytyp, qiystyryp, i̇eki jeñgesine qūttyqtau aitty. İelimizdiñ biıgine qoldaryñ jetti. Qaşanda sol biıkte köretin bolaiyq. Küi sauğan, bie sauğan salpy i̇etek özimizdiñ i̇elde de az i̇emes. Tek olarğa da kez qyryn sala jüriñder... Senderdiñ tabandaryña kirgen şegir bizdiñ mañdaiymyzğa kirsin. Birge quanaiyq, birge külip oinaiyq...
Olardan keiin i̇eki kelinşek qosylyp än saldy.
— Qoi ketti...
Jalañ qabat şapanqan jañbyr ötti,
Jauradym, qalqajan.
Ata-i̇enem...
Alğanym.. bäri de üide ūiyqtap jatyr, qalqajan!
Sen de mendei bolasyñ ğoi bir küni —
Sen aiaşy, qalqajan!..
Şynar solqyldap jylap jiberdi. Köz aldyna jaurap kele jatqan sorly kelinşek kele qalyp i̇edi. Aiap ketti.
— Sen nege jylaisyñ? Seniñ de armanyñ bar ma? — dep Käuker men Biken jas jeñgelerine qadala qarasyp sūrap i̇edi, Şynar olarğa:
Men sondai jylauyqpyn,— dedi.
Öleñ ğoi, äşeiin...
— Qaidan äşeiin bolsyn!—dedi Ūlpan.
Tört joldy öleñniñ birinşi joly şolaq bastalyp, soñy üş joly tügel buyndas keletin bir türi i̇erterek tusa igirek. Käuker men Biken Ūlpan men Şynarğa osyndai öleñ ūnaityn bolar dep Birjannyñ bir änine saldy:
Kölbai, Janbai,
Şiderimdi kim aldy Läilim almai...
Şiderimniñ Ibağasy qyryq qysyraq
Sol sebepten baramyn sūrai almai,
Sūrai almai-i-i-i̇ei!..
Läilim şyraq
Şiderimniñ bağasy qyryq qysyraq...
Ūlpan men Şynar da bir-i̇eki ret alty baqan teuip tüsti. İekeui i̇eki jaqta jailağan, birine biri jat i̇eldiñ qyzdary, qosylyp salatyn änderi joq i̇eken. Ūlpannyñ tipti dausy joq bolyp şyqty. Käuker men Bikenge i̇erip Şynar azyraq än salğan boldy.
— Şynarjan, as pisti,— dep şeşesi keldi.
Ūlpan Şynarğa qarady. Jaña kelgen i̇eliniñ jastarymen qalai qoştasaryn bilmei tūrğan siiäqty i̇eken. Şynar qyz-kelinşekter men jigitterge:
— Sizder de jüriñizder. Ac işip qaitarsyzdar,— dedi.
— İesekeñniñ üstine baramyz ba?
— Jüriñder! — dedi de, Ūlpan Käuker men Bikendi qoltyqtap alyp, basqalar soñynda, İesenei otyrğan jerge alyp keldi.
— İesenei, sen tyñdadyñ ba? İeki änşi qyzyñ mynau i̇ekeui.
— Oi, köp jasañdar, qaraqtarym... men tipti özimizdiñ i̇elden än i̇estip körmegen i̇ekenmin. Bar i̇eken ğoi änşi balalar...
İesenei şynyn aityp otyr. Öz i̇elinde änşi, önerşi bar i̇eken dep oilamaityn i̇edi. Qoñsy-qolañdary qyryq ru. Şetke şyqsa Kerei-Uaqtyñ şūbar tös şonjarlaryn i̇ertip alady. Jalğyz Müsirep bolmasa, öz auyldarynan i̇eş kimdi i̇erte de bermeitin. Myna Türikpen i̇elge osyndaiymen de jūğymdy i̇eken-au dep kündep bir qaldy da, ol oiynan tez qaitty. Būrynğydai i̇emes, öziniñ jūmsarğanyna riza bolğandai i̇edi.
Şettei otyrsa da, İeseneimen tabaqtas bolğanyna tasyp-tögile quanyp jastar ketti.
— Biz jer üige jatamyz,— dep Ūlpan men Şynar birge ketti.
İerkekter sol dalağa qonyp şyqty. Ömirinde dalağa qonyp körmegen İesenei tañerteñ tūryp jatyp:
— Osy qatyndar bizden aqyldy bolyp şyğyp jürmesin... Qūr attai bolyp qalyppyn! — dedi Müsirepke.
— Jegeniñ, taidyñ i̇eti bolsa, tün boiy dalanyñ jūparyn iıskep şyqsañ...— dep Müsirep maqtana bastap i̇edi, İesenei:
— Qoisaişy-äi, men de sony aityp otyrmyn ğoi,— dedi.— Ūlpan baiğūs bir jasap qalğan şyğar.
Ūlpan dalada otyrğan i̇erkekterdiñ qasyna keldi. İerkelei qarap, jairañdai keldi. Tynyğyp, ajarlanyp ketipti.
— İeseneijan!—dedi Ūlpan İeseneidiñ tizesine şyntaqtai otyra' ketip. Şyntaqtai ketudi Ūlpan ädetine ainaldyryp alyp i̇edi.— İeseneijan osyndai bir qysqy üidi biz de saldyryp alaiyqşy.
— Saldyrsañ, saldyr, künim. Men onyñ, i̇esik-terezesin qai jerinen şyğaratynyn da bilmeimin. Äiteuir men de siiätyn i̇etip saldyr!
— Sen üşin saldyrmaimyn ba, qara buram-au
— Onda mağan qarama, būrqyrata ber!
İeseneidiñ attary jegilip qaldy. Ösirip aq nardy jetelep aparyp — yrymy sol — İeseneidiñ päueskesine tirkep jatyr.
— Au, sen botaña qosa naryn da äketip barasyñ ba?— dedi İesenei.
— Narymen almasaq, botany qalai asyraimyz?— Keşe Şynardyñ «öziñ i̇emizesiñ be?» degen qaljyñy i̇esine tüsip Ūlpan külip jiberdi.— Onda şaptyq ğoi Türikpendi!
— Müsirep ağai özi aitqan — bai bolğym kelmeidi degen.
— İe, bolmasa bolmai-aq qoisyn... Äsirepti ūmytyp ketip jürme...
— Aralaspai otyr! Keşeden beri sen i̇ekeumizdiñ körgenimizdiñ i̇esesin bäri bir qaitara almaimyz.
Däl attanarda keşegi «oramal» degenin İesenei tağy i̇esine aldy.
— Şynar şyrağym, oramalyñ moinymda dedim ğoi keşe. Qalauyñ bolsa öziñ aitşy,— dedi.
— Joq, bi ağa... Atyñyzdy atap qoiyp, özim aiypty bolyp qaldym ğoi. .Sonymdy qalai juar i̇ekemin dep qysylyp jürmin... İeşteñe almaimyn.
Joq, joq, şyrağym, atymdy atağanyñ Ūlpan i̇ekeumizge ülken quanyş boldy. Almaimyn degeniñdi azsynğanyñ dep ketemin...
— İerkekter osyndaiğa aralasqanda tük oraiyn taba almaidy. İesenei bolğan men i̇emes pe? Özim alğyzamyn. Alady!—dedi Ūlpan.— Köşi-qon bar ğoi, jüreiik i̇endi. Taidan i̇eşteñe qalyp pa i̇edi, arbağa sala salyñyzşy, Nauşa apai...
İesenei Uialyp qalğan boldy. Ūlpan Şynardy oñaşalap äketip:
— Äi, señ öziñe ne kerek i̇ekenin bilesiñ be? Aq otau kerek... Sol otau jailauda tiguli tūrar. Keşeden beri otau otau dep qystyryp qalyp jürgenim sol da. .Myna üiiñdi jailauğa aparma, qainağaña ber. Boldy, boldy, aşpa auzyñdy!..
Päueske qozğalyp ketti. Botasyn i̇ertken aq nardy jetelep Äsirep te ketip barady. Auyl ieleri aq botanyñ artynan ūzaq qarap qaldy...
Ūlpan öz auylyna jaqyndağanşa İeseneige baladai i̇erkelep, qaljyñdasyp kele jatty. Päueskeniñ işinde de şyntaqtai otyryp keledi.
— İeseneijan, sen kölge şomylğanda jüzemisiñ?
— Ony nege sūradyñ?
— Su seni kötere ala ma degenim ğoi.
— Joq, men qolym jetken jerge ğana jüzemin...
— Jüzip üirengiñ kele me?
— Onyñ mağan keregi ne? Jalğyz Qairañ, kölden basqa kölderdiñ bärinen de aiaqtap öte berem...
Būryn oiyn-qaljyñğa şorqaq İesenei, osy küni Ūlpannyñ yñğaiyna qarai, Ūlpandy küldirgisi kelip qaljyñdasa alatyn boldy. Būryn bar oiy malynda, i̇ersili-qarsyly soğatyn dau-janjalda bolsa, i̇endi onyñ bar oiy Ūlpanda, Ūlpannyñ qas-qabağynda bolatyn.
Auylğa jaqyndai kele sol qas-qabaq būzylyp ketti. Ūlpan şyntaqtaudy qoiyp tüzelip otyrdy. Qaraşa auyldy kördi.
— İesenei-au, myna qaraşa auyldy sen neğyp körmei jürsiñ? Öziñe Uiat qoi! — dedi.
— Körmei jürgenim ras. Jeti jyldan beri men i̇elge anda-sanda bir soğyp, basqa i̇elderde, mal işinde bolatynmyn. Qysy-jazy solai. Meniñ auylym biyl seniñ, auylyñda Qalğan jylqyşy qosy i̇edi ğoi... Meni öz auylyma i̇ertip äkelgen de sen!
Ūlpannyñ jüzi jylynğan joq, azyraq qana dausy jūmsardy.
— Osy qyryq üi malşy-jalşylaryñnyñ qyryq jyldan bergi jalaqylary seniñ moinyñda kete beripti... obal ğoi,— dedi.
— Ainalaiyn Ūlpanjan, sony mağan i̇endigäri aitpaityndai bolyp, öziñ tyndyrşy. İekeumizge i̇eki aiğyrdyñ üiiri jylqy qaldyrsañ bolady. Meniñ i̇endigi bailyğym jalğyz sen! Asyrarsyñ birdeme qylyp...
Ūlpan İeseneidiñ tizesine qaita şyntaqtady..
— İerkeksiñ ğoi señ i̇erkeksiñ, İeseneijan! — İendi şalqalap kelip bar denesin İeseneidiñ tizelerine köldeneñ saldy. İesenei sol qolymen Ūlpannyñ säukelesin demei berip tösinen iıskeiin dep i̇edi, iıle almady.
— İesenei,— dedi Ūlpan İeseneidiñ közine tura qarap,— İesenei, Qarşyğalydağy bir qos jylqy meniki ğoi. Sen bergensiñ, men alğamyn. İendi öziñe qaiyryp berem. Tek, äke-şeşemniñ közi tiride sol jaqta bağylatyn bolsyn. Olarğa da mal keregi joq. Az ğana malyn qosa baqtyryp otyrsañ bolady. Sonyñ. i̇esesinen myna qaraşa auyldyñ alasylaryn tügel tölegim keledi.
— Tyndyrsañ boldy. Maldy men bağaiyn, jūmsauyn sen jūmsa. Men maldy ösiruden basqa qyzyğyn bilgen i̇emespin.
Būlar auylğa jetip arbadan tüskende, Ūlpan otauynyñ aldynda jiyrma şaqty äielder otyr i̇eken. Ūlpan solarğa qarai būryldy. Keşeden beri tynyqqany birden joiylyp ketti. Äielderdiñ «Myrza kelin-ai, tañ atqaly kütip otyrmyz» dep amandasqandarynyñ özinde sūrana kelgenderi körinip tūr i̇edi.
— İesen-sausyzdar ma? — dep äielderge jalpy bir amandasty da, Ūlpan arqasyn kiız üige süiei otyra ketti.
Äielder özderiniñ jai-küilerin sūrastyrudy kütken joq. Birine biri qosarlana, jamyrai söilep ketti:
— Şalymyzben i̇ekeuimiz on i̇eki bie sauamyz. On i̇eki bieni künine bes ret sauğanda neşeu bolady, otyz bola ma?
— İeki balam osy üidiñ qoiyn bağyp jürgeli altydan astam jyl... tym bolmasa bir qozyly qoi alyp kördik pe i̇eken?
— Bizdiñ üidiñ jaiyn aityp keregi joq. Üi işimizben üidiñ i̇esiginde jürgeli neşe jyl bolğanyn atam baiğūs otyruşy i̇edi. Men kök mi ūmytyp ta qaldym.
Ūlpannyñ qabağy aşylyp, jüzi jadyrap ketti. Būl äielder jai sūrana kelmei, alasylar sūrap otyr. Käduilgidei ölşeuge keletin oryndy sūraular. Sūranu i̇emes, sūrau da i̇emes, i̇eñ berisi — aqysyz-pūlsyz kete bergen i̇enşimizge birdeme töleitin uaqyttaryñ boldy ğoi,— dep otyr.
Osy kezde ärtürli sebeptermen bai İeseneidi, bi İeseneidi panalap kelip, aiağynda onyñ malşysy, sauynşysy bolyp qarap qalğan qaraşa degen ol bir ötken zaman sarqynşağy i̇edi. Ūlpanğa ol tüsiniksiz närse. Qūldyq i̇emes, i̇emes te i̇emes. Bai adamnyñ ainalasy osynşa kedei, közinen sorasy aqqan sorly bola ma i̇eken? Özgesin bylai qoiğanda, İeseneidiñ auyly deitin sanatqa qosylatyn qyryq üili qaraşanyñ qaiyrşyğa ainalyp bara jatqanyna Uialu da kerek i̇emes pe! Osydan i̇eki-üş kün būryn qoidyñ ün-jūrqasyn, jylqynyñ qyl-qybyryn qoldy-qolğa taratyp bergende, Ūlpan osyğan namystanyp, osyğan yzalanyp i̇edi. Bügin sonyñ tüp tamyryna közi jetkennen quandy. Äielder şulasa söilep bir kidirgen kezinde Ūlpan olarğa külimdei qarap:
— Apailar-au, İeseneide qaisyñnyñ qaşannan bergi alasylaryn, baryn men qaidan i̇eseptep şyğaraiyn. Äiteuir, bäriñniñ de alasylaryñ baryna közim jetip otyr. İesenei özi sol alasylaryñdy tügel ber dedi.
— O, myñ jasasyn!
— Balaly-şağaly bolsyn!..
— İesenei üi basyna bir qūlyndy bie, üi basyna i̇eki qozyly qoi berersiñ dedi. Būdan bylai qoişy jazdygüni jüz qoidan bir qoi alyp bağady, qystygüni i̇eki qoi alady... Jylqyşy i̇eki jüz jylqydan bir jylqy alady. Tağysyn tağy köre jatarmyz. Bügin keşke qoilaryñdy alyñdar. İerteñ jylqylaryñdy alyñdar. Jailauğa köşuge bir-bir tüie beriler,— dedi de, Ūlpan ornynan tūryp otauyna kirdi.
— Myrza kelin-ai, sen keldiñ de kezimiz aşyldy ğoi!
— Ūl tap, qarağym! Qoimen birge qozyla!...
İerteñine i̇eki qūlyndy bie alyp, Tilemis attanğaly jatyr i̇edi, İesenei qaita şaqyrtypty.
— Tilemis şyrağym, biz sağan bir masyl bolyp aldyq qoi,— dedi İesenei älginde ğana qoştasyp ketken Tilemiske.— Myna qatyn qysqy üi salyp ber dep jağamnan alyp jür. Būl jağynan ne biletin i̇ediñ?
— Üi salatyn orystar bar ğoi. Tabylar.
— Tabylsa boldy. Küzge deiin bitirtseñ jaqsy bolar i̇edi.
— Ağaş üi,— dedi Ūlpan.— Anau küni Tobyl qalasynda kördik qoi, sondai jaqsy üi bolsyn.
— Orny qai jer?
— Ony äli belgilegenimiz joq.
— Onda men üi salatyndardyñ bir-i̇ekeuin jailauğa alyp keleiin. Olar ornyn körmei, neşe bölme bolatynyn bilmei tūryp, i̇eşnärse aita almaidy.
— Dūrysy osy bolar.
Köşti jailauğa jöneltip jiberdi de, İesenei men Ūlpan qystau salatyn jer köruge jürip ketti. İekeui de salt. Qastarynda İeseneidiñ jer qoruşysy būqa moiyn, qisyq jauyryn, sol qolyna ilip alğan soiylyn tastamaityn Şondyğūl bar. Üş at jekken päueskemen Kenjetai köşken auyldyñ jūrtynda tosyp qaldy.
Kün jaña ğana köterilip keledi. Jazğytūrğy keñ beiil dünie şyqqa malynyp, maujyrap tūr. Barmaq basyndai qara ala aralar ülbiregen gülderdiñ, tösine qonyp, solqyldata soryp bal jinap jür. At tUiağynyñ japyryp ketken balğyn kök şöpterine janyñ, aşyğandai.
Jal-jal bolyp bitken qalyñ ormandy, qara topyraqty qūiqaly jer. Kölder de köp. Köl betinde şomylyp bolyp ainağa qaranyp, sylanyp otyrğan aqqu-qaz su betine tüsken säulelerimen sūlulyq salystyryp, syrlasyp otyrğandai. Jaiylymnan qaitqan myñdağan üirekter suyldap kelip kölge qonady. Qybyr-qybyr, jybyr-jybyr syrlasady da qaita ūşady. Ottady — toidy, su işti — qandy, i̇endi qamysty, tomarly kölderdegi Uialary i̇eske tüsti. Tüp jaqtaryn tüiistire, töske keletin i̇etip salğan jūmyrtqalary i̇eske tüsti. Qaita ūşyp ketti... Ana bir qalyñ qamystardy, tomarly kölderdi süze ūşyp jüretin albasty qaralar bar ğoi, solardyñ özi nağyz aramy doñyzdar. Saqaldy bastarymen boz torğaidyñ jūmyrtqasyn da şağyp jeidi...
Kün tüske tarmasyp qalyp i̇edi. Auyr deneli Şondyğūl auyr jortatyn qara atymen keiindep kele jatqan. Ūlpan atynyñ basyn tartyp İeseneige būryldy.
— İesenei-au, osynşa jeriñ bos jatqanda alty auyl Sibannyñ bir-aq jaldyñ boiynda syğylysyp otyrğany nesi?
— Ony qaidan bildiñ?
— Osy i̇erlep kele jatqanymyz «Käri qystau» demediñ tört-bes auyldyñ qystap şyqqan jerin de körseñiz... Ağaştyñ jylqy moiny jeter jerine deiin bir qalmapty, mal jep qoiypty. Ağaş tüpterine bir tal şyqpağan. Kiız üilerdiñ orny döñgelenip qara taqyr jatyr...
— Qazaq jerin qoryp ūstai bile me?— dedi İesenei.
— Qalai qoridy?— dedi Ūlpan jūlyp alğandai. Aşuyñ ketti me, nemene, közi de jalt i̇etip qaldy.— Qys qozğalmastai i̇etip bir jerge qamap qoiğan soñ... otyrğan jerin kemire beredi de...
İesenei de, Ūlpan da būdan keiin ündespei qaldy. Şondyğūl da jetti.
— İeseke, qystau salatyn jer älgi qalğan suat köldiñ soñy — dedi Şondyğūl qamşysymen keiin qalğan jaqty nūsqap.— Sol jön...
— Keiin oralamyz ba?
— Öziñ bil.
Az ğana qatarlasyp jürgennen keiin Ūlpan oñ qolyn İeseneidiñ tizesine saldy. Şymşyp alaiyn dep i̇edi, siridei sanğa qoly batpady. Qol jyluy sirige ötpei qalğan joq.
— Ökpelep qaldyñ ba?
— Keşke deiin ökpeleiin dep i̇edim... Sen i̇erkime qūiasyñ ba?— Osymen i̇ekeuiniñ ökpeleskenderi de bitti.
«Suat keldiñ jony» degen qalyñ ormannyñ jotasyna şyqqan soñ İesenei at basyn tejep:
— Seniñ ūnatqanyñ, bolsyn. Anyqtap baiqap al!— dedi Ūlpanğa.
Ūlpan suat köldiñ ökpe tūsyna jaqyndap kelgende toqtap:
— Men osy jerge qyzyğyp tūrmyn,— dedi.
Qaiyñ men terek aralas ösken qalyñ ormannyñ ortasynda aşyq qalğan keñ aral — alañ i̇eken.
— Qyryq üili qaraşañ az ğana ärirek ornalasar. Bizge osy aral jetedi.
— Men būl aralğa mana qyzyğyp ketkemin. Tek, sen barlyq jerdi körsin dep ündemep i̇edim.
— Al, qoidyñ ba qolyñdy?
— Qolymdy qoidym, mörimdi bastym. Şondyğūl, ūmytyp qalma, bizdiñ qystau osy jerge salynady.
— İendi basqa auyldaryñdy qalai ornalastyratynyñdy ait!
— Osy jonmen qatar-qatar, bir betkei sozylyp jatqan üş jotany kördik qoi älginde?.. Üşeui üş auylğa qystau bola alady. Aralary şaqyrymğa tolmaidy. Öziñ bölip bere ber.
Suat kölge taiau i̇ekinşi jal ağaş şağyndau i̇eken.
— Sädir bizge künde kerek adam ğoi. Ağaiyndarymen osynda qystasa qaiter i̇edi?— dedi Ūlpan.
— Qoidym qolymdy.
Kelesi jal ağaş qalyñ da ūzyndau kelgen şyğys jaq i̇eteginde suala bastağan köli bar İeltinjal dep atanatyn i̇edi.
— Būğan İelamanğa qarağan auyl qystasyn,— dedi Ūlpan.
— Türikpendi aitamysyñ?
— Türikpen degeniñdi qoişy osy, İesenei... Sibanda Äsirep — Müsirepten artyq Siban körgenim joq,— dedi Ūlpan.
— Qoidym, aitpaiyn... Biraq İeltinjalğa i̇eki auyl i̇erkin siiädy.
— İekinşi auylyñdy öziñ qos. Müsirep ağai kimmen bolsa da syiysa beretin adam ğoi.
Ūlpan kelesi jaldy körmei-aq İemenalyğa bere saldy. İeki-üş qystaudan äri asyryp tastady, boldy. Onysyna İesenei de narazylyq bildirgen joq.
— Şirkin-ai, İemenaly i̇ekeuiñniñ jūldyzdaryñ qai jerde şaqyraiysyp qarsy qarasyp tūrğanyn körer me i̇edim bir!— dep kinaratsyz küldi.
— İemenalynyñ jūldyzy qai jerde tūrğanyn men qaidan bileiin... Meniñ jūldyzym bola qalsa, seniñ jūldyzyñnyñ yq jağyna tūratyn şyğar,— dedi Ūlpan.
— Seniñ ne aitqanyñdy Mūzbel de maqūldap kele me özi, qalai, basyn şūlğyp qaldy ğoi!— dedi İesenei.
— Men Mūzbel toryny Qarşyğalyda qaldyrmai, İemenaly körgen saiyn bir küiinsin dep ädeii ala kettim... minbesem de i̇erttep beldeuge bailaimyn da qūiamyn!— Ūlpan da küldi, astyndağy Mūzbel tory da maqūldap, basyn şūlğyp-şūlğyp qaldy.
— «Käri qystau» tūtasymen Besbaiğa tietin boldy ğoi?
— Aman qaisy...
Jas äiel Ūlpan asqan aqyldy adam i̇edi. Öz aitaryn äueli İeseneige aitqyzyp alyp, öz bailamyn äueli İeseneige bailatyp alyp jür. İesenei de «myna qatyn bylai dep i̇edi» dep Ūlpannyñ atyn şyğara söileidi. İesenei Ūlpanyna riza, Ūlpan İeseneiine riza, jaryqşaqsyz jarasym tapqan kezderi i̇edi. 
İeseneiler jūrtqa qaityp oralğanda attar jeguli, ağaş köleñkesinde qymyz sapyryp otyr i̇eken. Ūlpan tüse sala qymyzğa ūmtyldy da, äldeqandai ädep tüse qalyp:
— İesekesi, tezirek otyryñyzşy,— dedi.
İesekesi de i̇eki aittyrğan joq. Bäri de susap qaityp i̇edi. Bary qymyz, däri qymyz işilip bolğan soñ, İesenei Şondyğūlğa kelesi tapsyrmasyn aitty.
— Biz jailauğa birer kün keşigip jetermiz. Sen būrynyraq baryp är auyldy äz ornyna rettep qondyratyn bolşy,— dedi.
— Būrynğysynşa qonatyn bolar?
— Tap būrynğydai i̇emes. Bizdiñ auyl būrynğy ornyna qonar. Būrynğy İemenaly aulynyñ ornyna būdan bylai myna kisiniñ ağasynyñ auly qonatyn bolady.
— Müsirep ağaidyñ auylyn aitady.
— İä, sol auyl. İemenaly Besbai auylynyñ ar jağyna būryn myna kisiniñ ağasynyñ auyly otyratyn şetke qonsyn! Myna i̇eki atty jetelei ket te, bizdiñ köşke jetkende jylqyşyğa tapsyr. Öziñ bizdiñ, jylqydan tañdağan atyñdy minip ket...
— Qaraşa auylyñ qalai qonuşy i̇edi?—dep sūrady Ūlpan.
— Aitqandaiyn, ol auyl jyldağysynan kölge qarai bir taban jaqynyraq qonsyn. Bizdiñ auyl bir taban şegine qonar...
Şondyğūl İeseneimen qoştasqan soñ jolşybai onyñ būiryqtaryn da būljytpai oryndap, jailauğa suyt jürip ketip i̇edi. Az-aq keşikpei jetken i̇eken: İemenaly köşi jyldağy ornyna qarai būryla bergende jetti.
Qasynda bir-i̇eki äumeser jigitteri bar, köşin janamalap salt kele jatqan İemenalyğa Şondyğūl sälem berdi:
— Köş kölikti bolsyn!
— Senen kölik sūrai qoimaspyn!
— Dūrys aitasyñ, sağan beretin köligim bolyp körgen joq. Ağañnyñ būiryğyn äkeldim: sen biyl Besbai auylynyñ ar jağyna qonasyñ.
— Men nemene, i̇eldiñ şetine qonatyn Türikpen bolğanym ba?
— Kim bolğanyñdy ağañnan sūrarsyñ.
— Ağañnyñ būiryğy degenşe ana jalañ būt kelgen toqaldyñ būiryğy dep turasyn aitar i̇ediñ-au señ Ūltanqūl bolmasañ!
Arğy atalary äldeqaidan kelgen kirme Şondyğūlğa «qūl» degeni batyp ketti.
— Han tūqymy dep, oinastan tuğan bir keger-aiaq maimaqtyñ qūly bolyp jürgen nağyz qūl sensiñ!— dedi Şondyğūl.
— Ottama i̇endi!— İemenaly qamşysyn oqtailai bastady.
— Sen-aq otta!— Şondyğūl da soiylynyñ şoqpar basyn jerge tik tirep, sol qolymen süienip aldy.— Būr köşiñdi!
İemenaly oğan ne istei alsyn! İeseneidiñ i̇elşisi tügil qoişysyna qolyñ tiıp ketse, at-ton aiyp tartasyñ!
— Būr köşiñdi!— dep Şondyğūl tağy jekirdi. Janjal izdep tūrğan siiäqty i̇eken...
İemenaly Şondyğūldyñ ata-babasynan bastap sypyra bir boqtady da, köşin būryp äketti. Şondyğūl da i̇esesin jibergisi kelmedi. Jeñgen adamnyñ aiğaiyna salyp, baptap boqtağysy keldi:
— Men bar-au... seniñ bar-au, äi... irkit qUiatyn i̇eski mes siiäqty qatynyñnyñ bar-au... äkesiniñ bar-au... tap-tap bar-au...
Şondyğūl «bar-au, bar-auyn» aityp bolğanşa, İemenaly ūzap ketti. Qağylatyn myq şege qağylmai qaldy...
İemenalydan basqa i̇eşkimmen ūrys-keris bolğan joq. Özge auyldar Şondyğūl äri otyr dese, äri jyljyp, beri otyr dese, beri jyljyp, jazğy aq üilerin tige bastady. İeseneidiñ öz qoñsylary da taqyr-taza, tyr jalañaş i̇emes i̇eken qoñyr-ala, boz-ala auyl bolyp qonyp jatyr. Käduilgidei jeli tartyp, bie bailapty. Ol auylda da tüie baqyrady, aiğyr oqyranady, qoi mañyraidy. Qai auyldan bolsa da quanyş dauystary i̇estiledi.
Qairan kel ainalasy at şaptyrym, tübi qūm-qairañ, jağağa jaqyn taza kök qūraq şyğatyn jaltyry köp, ortasy şalqyp jatqan keñ aidyn — ataqty şalqar kel,— «İeseneidiñ qairañ köli». Soltüstigi men batys jağyn jaz boiy İeseneidiñ jylqysy jailap jatady. Oñtüstigi men şyğysyn Siban i̇eli jailaidy. Aty Sibannyñ jaz boiğy jailauy osy. Jūrt i̇eskirse, jañartyp, jyljyp qonyp küzge deiin otyra beredi.
Jailauda malşylardan basqa jūrttyñ bäri demalysta, bäri kurortta. Jūmys joq, tabys ta joq. Toiğanyñşa oinai ber, ūianğanyñşa ūiyqtai ber. Küzdigüni qaitatyn qaraşa-qaz Qairan köldiñ betin bir jauyp i̇etkenşe jai Ärpe alladan, tañdary tamaq täñiridei. Qysty— qystygüni, jazdygüni...
Jailauda äldeneşe i̇eldiñ irgesi jaqyndasady, änderi qosady. Jaña änder, jaña änşiler keledi, at şabys— toğysady, qyz-bozbalasy tanysady. Qūdalyqpen daular da, daumen aiaqtalatyn qūdalyqtar da osy qymyz-masy jailauda tuady. Dostar airylmai, qastar tabysyp jatady.
Arbasynda i̇eki äiel, bojyny özi ūstağan Müsirepti tanyp Şondyğūl aldynan şyqty. Tobyl küreñ üş adam mingen Tobyl tarantasty jük qūrly körmei sylan, jortyp keledi. Qazaqtyñ keñ dalasynda qala jylqysynyñ da aiuandyq sezimi qaita ūianyp, boiy sergip ketipti.
— Ua, köş kölikti bolsyn!
— Aitsyn, Şondy-ağa!
— Otaularyñ äne, tiguli tūr.
— Keşke qonys mailarğa keliñiz.
— Joq, kele almaimyn... İemenaly şaqyryp qoidy...
— O, İemenaly şaqyryp qoisa, oğan biz talasa almaimyz.— İekeui de küldi, i̇ekeui de birin biri tüsindi. Äielder de tüsindi.
Otauğa jetken soñ, şeşesi men Şynar arbadan tüse sala jügire jönelip otauğa kirip ketti. Müsirep atty ağytyp «kümistetken» qamyt-şyliiäsyn sypyryp tastap, küreñ atty beldeuge aparyp bailady. Tarantastyñ, jetekterin barynşa joğary köterip qoidy. Beldeude qos noqtaly ūzyn küreñ at, üi syrtynda jetekteri aspan tirep syrly tarantas tūrsa, būdan artyq sän bolady deimisiñ! Jäne būl jaña sän ğoi...
Änge basyp qiqulap kele jatqan qazaq arbalardyñ dausy jaqyndady. Būl köş-jönekei qūlaqtaryna siñip bolğan öz arbalarynyñ äni. Şynar-otauynan jügire şyğyp:
— Müsirep, atyña mine sal da, şauyp baryp bir şelek su äkele qoişy, i̇endigäri jūmsamaiyn,— dedi.— Mä, şelek...
Müsirep su äkeluge ketti. Şynar tarantastyñ alqymynan samauyrdy suyryp alyp, qaqpağyn aşty da, otauyna qaita jügirip kirdi.
— Apa, seniñ samauyryñ jyldam qainauşy i̇edi ğoi. Sen qainata qoişy...
Qazaq arbalardyñ äni irgege taiap keledi.
— Özi bar, adymy joq aiağynyñ, Timeidi ūşy jerge taiağynyñ, Aiağyn aiuanğa arta tastap, Änine basady i̇eken baiağynyñ...
İeki üidiñ jügin alyp Äsirep te jetti. Tört qūlyndy biege tört qazaq arba belinen salynğan. Aldyñğy arbağa jegilgen bieniñ üstinde Äsireptiñ özi. Oğan i̇eki arba tirkelgen. İeñ soñğy arbağa jegilgen bieniñ üstinde Janişa. Arbalar keide ändetip, keide oibailap kele jatyr i̇edi, uhlep toqtady. Ol kezde mailanu degendi bilmeitin bilik pen küpşek birin-biri qansyrata qajap kelip i̇edi, birge uhlep tyndy. Şynar men şeşesi jaña jetken jüktiñ aldynan şyğyp Janişağa qarai jügirdi.
«Jeñeşem de tarantasqa minsin»— dep Şynar qanşa qiylsa da Äsirep könbegen. «Mağan jailauğa jetkenşe ūrsyp otyratyn bir adam kerek... Onyma jeñeşeñnen basqan, şydamaisyñ!»— degen.
— Şaiyn, äzir me, kelin! Otauyñ qūtty bolsyn! — dedi Äsirep, qara tütindi būrqyratyp atqylap tūrğan samauyrdy körip.
— Qazir äzir bolady, ağeke! — dedi Şynar. Sodan basqa söz aituğa uaqyty joq. Janişany atynan tüsirip, otauyna qarai süirelep äketip barady.
— Qūtty bolsyn, qalqam! Otauyñnyñ işi-syrty birdei ädemi i̇eken!
Otau orta şarualy qazaq äieliniñ ömir boiğy armanyndai alty qanat, şağyn ğana i̇edi. Şeber qoldardan şyqqany, şeber qoldardyñ tikkeni körinip tūr. Qoldan toqylğan terme baular törde aiqasyp, kire bergende köziñe soğylady.
Dämeli degen jesir äiel, qasynda jasöspirim qyzy bar, üidiñ işinde orauly-şiler ūstap jür.
— Bäse, — dedi Janişa,— otaudy sen tikken şyğarsyñ dep sonadaidan-aq tanyp kelip i̇edim. Deniñ sau ma, i̇ei? Zeinetiñ de boi jetip qalypty ğoi. Beri kelşi, ainalaiyn, betiñnen süieiin.
Dämeli Ūlpannyñ jaqyndata ūstai bastağan jesir äieli. Özi de, qyzy da ūşyp tūrğan, i̇erinbeitin, i̇eki aitqyzbaityn jandar. İeri Äsireppen qūrdas i̇edi, i̇ekpe qūrtynan qaitys bolğaly i̇eki jyl.
— Öziñ de amanbysyñ? Baiyñ aman ba? Osy jailau da qolyma bir tüsetin şyğar...— dedi Dämeli, qūrdastardyñ qaljyñyn aityp.
Äsirep pen Müsirep te üige kirdi.
Otauyñ qūtty bolsyn, Şynarjan! Artyq-kemi joq, özine laiyq i̇eken.
Sender kelgenşe otaudy osylai tigip aldyq...— dedi Müsirep. Ol özi otauğa äli kirgen joq-ty, ağasymen birge tūrğany osy.
— Şañyrağyn öziñ kötergen şyğarsyñ? — dedi Äsirep.
— Özim kötermegende qaiteiin...
— Şaqşaq bidiñ qyzy, sen osy bosañ bolarsyñ bilem... Myna maqtanşaqty qaşan auyzdyqtap alasyñ?
— İerkeletip qoiğan öziñiz körinesiz ğoi, ağeke...
— Atyn özi ağytty ma, äiteuir?..
— Özi ağytty... Şauyp baryp kölden bir şelek su da äkeldi...
— Atpen be?
— Atpen...
— Onda auyzdyqtai bastağan i̇ekensiñ...
Şynardyñ, şeşesi samauyrdy üige alyp kire berip i̇edi,
Dämeli kirgizbedi.
— Üidiñ işin tügel jinap bolmai, jaña otauda as işe me i̇eken! Jas kelindi basynan nege üiretseñ, soğan üirenedi de ketedi. Salaq bolady. Şala istegen is jaman, şala pisken as jaman, qyzyñdy ondaiğa üiretpe, qūdaği! —dedi.— Äke-şeşelerin i̇erte jalmağan myna i̇eki jetimek — jarym türikpen jarym qazaq — ondai jora-joralğy baryn biledi deimisiñ! — dep äli özine amandasa qoimağan Äsirep pen Müsirepti de qağyta ketti.— Sen äi, qatynyñnan qorqudy qaşan qūiasyñ? — dep Äsirepti arnai qağytty.
Şai dalağa jasaldy. Şai qazaqtyñ qai üiinde de şai! Bappen işilmek i̇edi, jaqyn auyldardan qyz-kelinşek, bozbalalar kelip qaldy.
Būl i̇eldiñ i̇eski bir salty boiynşa, köşi-qon kezinde jastar äueli ülkenderdiñ üiin tigisip beredi. Odan soñ jesir-jetim qalğan üilerdi tigisedi. İeñ soñyna otau üilerdi qaldyryp, aiağyn oiyn-sauyqqa ainaldyryp äketedi. Äsirep, Müsirep üileriniñ keşigip keluin jastar işinen tilep jür i̇edi. Qūdai tilekti bergenin kördi de jügirdi...
Jastar kele-sala jükterdi tüsirip, Äsireptiñ üiin tige bastady. Üidiñ kiızderi jabyla bastağanda, i̇eki kelinşek tört şelek su äkeldi. Tört jas qyz i̇eki qap tezek terip äkeldi. Üi işiniñ jükteri jinala bastağanda, i̇eki jigit Müsirep üiiniñ aldynan jer-oşaq qazyp tastady.
Mūnyñ bäri de işarat: « şai qoiyñdar, i̇et asyñdar. Otau üilerdiñ qonys mailary bizdiki — jastardiki» degenderi.
— Qoiyñ bar ma i̇edi? Sūia ber! —dedi Äsirep inisine.
— Tabylar.
Şynar da bir-i̇eki kelinşekti i̇erte jürip az ğana jügin otauyna kirgizip aldy. Dämeli men Nauşa sandyq, körpe-jastyqtaryn oryn-ornyna qatarlap jür.
— İendi bir sandyq qosylsa artyq körinetindei, i̇endi bir jastyq jetpese kem körinetindei bolsyn! — deidi Dämeli. Nauşağa ärbir sandyq, ärbir jastyq aspannan tüsken bailyqtai körinedi. «Öñim be, qūdaiym, tüsim be?»
Äsirep üii tigilip, jükteri jinalyp bolğan soñ jastar kölge tüsip şomylyp qaitty. İendi būlar, jas balalardy quyp jiberip, qatar tüzep qonaqqa kele jatyr. Üi ieleri myrza bolsa, äielderi kiız i̇esikterin aşyp tūryp qarsy alulary kerek. Samauyrdyñ buy būrqyrap tūrsyn.
Otau üilerde jas kelinşekterge bir teñdik tiıp qalady. Öz üileriniñ törine şyğa almaityn jas kelinder törge şyğady. İerkektermen birdei qūrmetteledi. Qalai saqyldap külse de, söilese de, oinasa da i̇ersi i̇emes. Mūndai üilerde, äsirese, osyndai kişi auyldardyñ alty baqandarynda jarqyratyp än saluğa bolady. Qyz küninde bar önerleri, kelin bolyp tüsken soñ qūmyğyp qalatyn i̇enerleri, osyndaida būzyp-jaryp şyğa keledi. Öneri qūrğyr bolmai äure qylady ğoi, bolsa ol bir jarq i̇etpei qūia almaidy.
Janişa da, Şynar da jastardy kiız i̇esikterin aşyp tūryp qarsy aldy. Jüzderi jarqyn, köñilderi köteriñki i̇eken...
Jastar Janişa men Şynarğa «Kelin, i̇esensiz be?» dep i̇endi amandasqan bolyp, i̇eki üige böline kirdi. Kirgen betterinde jinauly tūrğan jastyqtardy jūlyp-jūlyp alyp, şyntaqtasyp jantaiysa ketti. Aiaqtaryn kösilip jiberip:
— Bala-şağalaryñyz aman ba, şyrağym! — desti. Būlary — üileriñnen qonaq arylmasyn degen tilektiñ işaraty i̇edi.
Sodan keiin külisip tūra kelip, jastyqtardy ornyna qoiyp, Şynardyñ otauyn jamandai bastady:
— Üileri qap-qara, tesik-tesik qoi! Qara küie jep qoiğan ba?
— Törde otyrğan kisiniñ aiağy i̇esigine tiedi i̇eken!
— Sandyqtarynyñ auzy qisaiyp, yrbiyp jatyr.
— Qatyny qandai salaq, baiy qandai olaq i̇eken!
— İeseneidiñ üiine bir bödiretşik degen orys kelip jatyr i̇eken. Qasynda qağaz jazatyn hatşylary da bar deidi...
— Bizdiñ qystaulardyñ, bäriniñ atyn qağazdap alypty...
— Teginde moinynda nedoimkesi qalğandar auyldan jylysa tūrğandary dūrys bolar...
— Bastap äkelgen älgi aramsiraq Tilemis i̇eken. Ol kimdi aiaidy deisiñ!
Osyndai suyq habar Qairan kel boiyna tarap bolğanşa, «bödiretşik degen orys» ketip te qalyp i̇edi. İendi Sibannyñ, barlyq nedoimkesin İesenei özi tölep jiberse kerek degen joramal tarai bastady.
«Bödiretşik degen orys»—Qaban qalasynyñ qazaq-orysy qara İvan Mekaila Puşkar i̇edi. Ol İeseneidiñ qysqy üilerin salyp beruge şart jasasyp ketti. Ülken üii tört bölmeli, qonaq üii i̇eki bölmeli, i̇eki azyq saraiy, bir aq monşa salyp bermek. İeseneimen kelisimin jasasty da ketip qaldy. Qūdai özi saqtady — alym-salyqtyñ qaldyğy «nedoimkeni» jinauda jūmysy da bolğan joq. Jūrt Tilemisti de bosqa küidiripti. Jylysyp ketkender de auylyna qaityp keldi.
İesenei «qonysmailaryn» osyndai jūmystaryn bitirip alyp ötkizdi. Qairan köl basyn tügel şaqyrdy. Basqalar tügil bala-şağasyn şūbyrtyp İemenaly de keldi. Ülken aqsaqaldarğa közi soqyraiğan tai şekeleri, orta jastağylarğa közin jūmyp, qūlaqtary deldigen qoi bastary tartyldy.
İetke toiğyzyp, qymyzğa suaryp bolğan soñ İesenei aty Sibannyñ aqsaqal-qarasaqaldaryn i̇ertip auyl syrtyna şyqty. Būl onyñ kepten istemegen isi. Ol i̇eliniñ tağdyryn öz tağdyryna bağyndyrmai oilanğan i̇emes. İeseneidiñ ataq-dañqy Siban i̇eline qorğan i̇ekeni de ras. Biraq, sol bağynyşty ömir jeke adamdardyñ, ynta-jigerine yryq bermei, iyq-basty bolyp alğan. İeseneige i̇eriksiz i̇ere keşip, i̇ere qonyp jürgen i̇eli jüdei bastağan. Aqyldy Ūlpan i̇epti qol.
— Ağaiyn-tuğandar,— dedi İesenei,— köpten beri özimmen özim bolyp ketip, i̇eldiñ jaiyn oilamai, obaldaryña qalğan i̇ekemin. Äueli ony «Käri qystaudan» körip i̇edim, köşjönekei tağy kördim. Jaiau-jalpy äreñ jettiñder jailauğa. Mensiz köşip kete almai, küzge deiin jailauda otyryp, qysqa qarai «Käri qystauğa» qaita baryp tyğylasyñdar. Bala-şağa qys boiy qaltyrap şyğady. Qysqa aman jetken balanyñ keler jazğa i̇ekiden biri ğana aman iligedi i̇eken. Östip jürip i̇el bolamyz ba? Osyny oilasaiyq dep şaqyrdym...
— Qūdai auzyña bir jaqsy söz salaiyn dep otyr bilem... Öz oiyñdy tügel aitşy,-— dedi Baqai qart.
— Aitsam, qysy-jazy kiız üide otyrudy qūiaiyq. Üirengenniñ, Uiaty joq, orystarşa qysqy üi salyp alaiyq. Bala-şağa jyly üide qystap şyqsyn. Meniñ qoryğymdağy jerdi bäriñe bölip berem. Ärkim üi salyp alsyn. Men özim «Suat köl» jalyna üi saldyratyn boldym. Orystar salady. «Qys azyğyn jaz jimai jarly qaidan baiysyn!» degeni qaida? Şöp şaptyratyn i̇egin salatyn bolaiyq.— İesenei sodan keiin qai jerdi qai auylğa beretinin aitty.
—Jer tise, qysqy üi salyp alar i̇edik-au!..
.— Şöp şabu da qoldan kelmeitin is i̇emes qoi.
— Şabatyn jeriñ bolsa deseişi!
İeseneidiñ keñ beiil otyrğanyn sezingen jūrt osylai qysqa-qysqa añğartyp rizalyq bildirdi. İeseneidiñ öz inisi jalğyz İemenaly ğana janjal şyğardy:
— Qysqy üi degen qara tütindi salyp alamyz ba, salmaimyz ba, ol ärkimniñ öz i̇erki ğoi, mağan onyñ keregi joq. Ata-babamyz kiız üide tuğan, kiız üide ölgen...
— Salasyñ — dedi İesenei qysqa ğana.— Salmasañ ökpeleme, öziñ ökinesiñ.
— Üi salsam, İeltinjalğa salam. Ol meniñ qoryğym, meniñ jerim!
— İeltinjal İelaman auly men Andarbai, Otarbaiğa berildi dedim ğoi!
— İeltinjaldy Türikpenge bergenşe örtep jibersem bolmai ma!
— Joğal! — dedi İesenei aqyryp.— Seniñ qyrsyğyñ,nan Sibannyñ qaq jartysy anda-mynda qaşyp köşip ketti. Joğal!
İesenei qalşyldap, dirildep ketti. Būryn mūndaiy joq aiaq-qoly tügel dirildep äreñ bastadym.
Osy aitaiyn degenim!—İesenei de ornynan tūryp, äri qarai jüre berdi. İemenalyğa qatty narazy bolğan şūrt ta tarai bastady.
Ūlpan qonysmailarğa kelgen jasy ülken äielderge şai Agruge äzirlenip i̇edi. Dämeli ülken kök-oiraq dastarqandy serpe tastap jaia bergende, İemenalynyñ i̇eki balasy üige jügire kirip, dastarqandy iyqtarymen ile-mile baryp İesekke otyratyn körpege qūlai-qūlai ketti. İekeui de on i̇eki, on üş jastağy balalar. Jyrqyldap-tyrqyldap, dastarqandy jamylyp alyp aunap jatyr. Tördegi äielder ün şyğara almai qatyp qaldy. Dämeli taisalğan joq:
— Aitolqyn-au, balalaryñdy qalai jaman üiretkesin? Qoi demeisiñ be? — dedi.
— Sen itarşy bolmai-aq qoi! Ne qylsa da öz üileri! Osy auyldy öñkei bir kirme qatyndar bilep alğan i̇eken!— dedi Aitolqyn.
— Ätteñ meniñ üiim i̇emes. İttei teuip şyğarar i̇edim! — Dämeli dastarqandy jūlyp alyp: — Ketiñder! — dedi balalarğa.
İeki bala auyzdaryn qisañdatyp, Dämelige tilderin körsetip az ğana otyrdy da, üiden ata jöneldi.
— Kelin, būl üide baiqap söile! Jeti jyl iesiz qalğan üide oiyña kelgeniñdi istegen i̇ekesiñ. İendi būl üidiñ iesi bar! «Şyq!» dep jürer!—dedi Ūlpan. Dausyn kötermei salmaqty aitty.
Ūzamai botanyñ baqyryp qalğany i̇estildi.
— Öi, ittiñ balalary! — degen Kenjetaidyñ dausy da qosarlana şyqty. Kenjetaidyñ dausyna oibailasyp, jylağan i̇eki balanyñ dausy aralasty.
Ūlpan aq botasyna jük arbalaryn tizdirip qorşau jasatqan i̇edi. Öitpese botasy pysyğan saiyn nar iñgen jerine qaşatyn yñğai körsete bastağan. Jel oñtüstikke şyqsa boldy, solai qarai qañqiyp jönele bastaityn boldy.
Botanyñ dausyn i̇esti sala, Ūlpan dalağa jügire şyqty. Äueli külip jiberdi. Jañağy i̇eki bala i̇eki jerde baqyryp jylap aunap jatyr i̇eken.
Odan keiin öziniñ közinen jasy şyğyp ketti. Botanyñ közinen jasy ağyp, basyn şaiqai berip, baladai qyñqyldap tūr i̇eken. Öristen tairañdai jügirip, i̇enesi kele jatyr. Nar iñgen jügirip kelgen boiy arbalarğa soğylyp, özi arandap qala jazdady. Jan-jaqtan jügirgen jigitter arbalardyñ arasyn aşyp, iñgendi botasyna qosty. Bota qasyna kelgen i̇enesin bir-i̇eki sordy da, basyn köterdi. Bir közi jūmuly, tüimedei-tüimedei jas sorğalap tūr. Ūlpan botağa tüz berdi, alqymyn qasydy, qūlaq tüpterin qasydy.
— Öltirdi-au, balalarymdy, öltirdi-au!.. Türikpeni me, qalmağy ma? Qalmaq basqyrdyñ, auylyn bilep-töstep alğan qai kirmesi!—dep Aitolqyn i̇endi-i̇endi İevropada joq äiel boqtauyna basa bergende, auylğa jaqyndap qalğan İeseneidi körip toqtalyp qaldy.
— Jüriñder, ittiñ balalary! -— Balalaryn i̇ertip üiine qaitty. Oibailap jatqan balalary da sūm i̇eken. Kezderinde jas joq. Tūra salyp Kenjetaiğa auyzdaryn qisañdatyp, tilderin körsetti de, şeşesiniñ aldyna tüsip jügirip ketti.
Ūlpan İeseneidi i̇esik aldynda tosyp aldy.
— Jai ma, Ūlpan? Qyzaryp ketipsiñ ğoi! — dedi İesenei.
— Jai, täñiri... balalar ğoi oinap jürgen. Üige kir, şai işeiik.
Üide otyrğan äielder Aitolqyndy qatty sögip, qarğap silep aldy.
— Ant ūrğannyñ qarğysy qandai jaman i̇edi! Qalmaq basqyrdyñ auyly deuge auzy qalai barady i̇eken?
— Öz basyna kelsin!
— Jer jastanğyr balalary qandai sotqar i̇edi!
— Ūlpan kelinniñ amandyğyn tileiik. Sazaiyn talai tartqyzar äli!..
İesenei üige kirip öz ornyna otyrdy. Jas äielder sälem i̇etti. İeseneidiñ ornyna taman törde otyrğan mosqal äielder İeseneige jamyrai amandasa kelip:
— Myrzajigit, Ūlpan kelin bolmai bärimizdi terge şyğardy... Bir-i̇ekeumiz bolmasaq, özgesi būl üidiñ töri tügil bosağasyn attamaityn kelinderiñ. Körip otyrsyñ ba, bäri törde otyr...
— Otyra bersin,— dedi İesenei.— Ūlpan aitypty dese boldy, İesenei ne aitar i̇eken dep sūramañdar. Jatsyrap ketken i̇ekem. Ūlpan öz i̇elime özimdi qaita tabystyryp jür. Kelinderdiñ birde-birin körmegen i̇edim, İeseneidiñ töri tügil aq patşanyñ törine otyrğyzsañ da, jarasa ketetin kelinderim bar i̇eken ğoi!..
Jas äielder birine biri qarasyp, jymyñdasyp qaldy. «Seni aita ma, meni aita ma?», «meni aita ma, seni aita ma?»...
Anau otyrğan Şynar degen i̇eñ jas kelinderiñ, osy kirgen betinde törge şyğyp otyrğan. Şynar, beri kelip, qasyma otyrşy.
Ūlpan men Şynar samauyrdy ortağa ala şai qūiyp i̇edi. Ūlpan Şynarğa:
— Bar!—dedi.— Sen bir i̇erketaiy bolyp aldyñ ğoi osy üidiñ. Bar!..
Şynar Uiala-qyzara İeseneidiñ qasyna baryp otyrdy.
— Jaqyn otyr... Būl kisi meniñ atymdy da ataidy,— dedi İesenei.
— Ne deidi? Şyn ba, şyrağym?
— Özderi bolmai atatqan...
— İe, ainalaiyn-ai, Ūlpan kelin şyğar.
Qūl da i̇emes, i̇emes te i̇emes, täueldi de i̇emes, täuelsiz de i̇emes, äiteuir bir bağynyşty halde jasap kelgen az ğana Siban būl joly arqasy keñip, i̇eñsesi köterilip tarasty. Biraq i̇eski ädetteri boiynşa, İeseneidi maqtady. Birazy Ūlpandy maqtady. Äielder jağy tügelimen Ūlpan jağynda boldy.
— Asyl tegi özimiz... kedeidiñ qyzy ğoi. Joq-jitikke jany aşyp tūrady. Kedei Sibannyñ mañdaiyna bitken basy osy bolar.
— İeseneidiñ ornyna İesenei. bolyp qalatyn aqylyna körki sai... Bärin istetip otyrğan sol! —desip ketti. Äielder qatelesken joq...
İesenei İemenalydan körgen jäbirin, Ūlpan Aitolqynnan körgen jäbirin birine biri aitqan joq. İekeuiniñ köñilinde de bir u sarqyny qalğanyn i̇ekeui de sezinedi, biraq ondaidy qaita qozğap, biriniñ jüregine biri zapyran zärin qaita qUiatyn jandar būlar i̇emes. Aitolqynnyñ «Qalmaq basqyrdyñ auyly» degenin Ūlpannyñ auzynan i̇estise, ondai sūmdyq qarğysty i̇estip körmegen İesenei qalpaqtai tüsui mümkin ğoi! İemenalynyñ «İeltinjaldy Türikpenge bergenşe örtep jibersem bolmai ma!» degenin İeseneidiñ auzynan i̇estise, Ūlpannyñ qañdai jaida bolaryn kim biledi? İekeui de kündegisinen göri aqjarqyn, köñildi i̇eken derlik i̇edi. Äielder ketkende, Ūlpan Şynardy jibermei alyp qalyp i̇edi, i̇ekeui sonymen qaljyñdasa berdi. Ūlpan İeseneidi Şynardan qyzğanğan bolady. İesenei Şynardy körgende boz-balaşylyğym ūstap ketedi deidi. Solai bolsa da İeseneidiñ köñilin birdemege audaryp, aşuyn taratu kerek siiäqty.
— İesenei-au, osy tolyp jatqan bumalarda, sandyqtarda ne bar? Sen öziñ bilesiñ be sony? — dedi Ūlpan.
— Bilgen i̇emespin. Ne bolsa da şirigeni şirip, irigeni irip, qūrt jegenin qūrt jep jatqan şyğar. Osy jükterden şirik iısi kelip otyr, sol ğoi seniñ tynyşyñdy ala bastağan. Jaiyp keptirip, keregi joğynan qūtylsañ, men de bir quanyp qalar i̇edim!
İerteñine Ūlpan ülken üi men qonaq üidiñ bar düniesin dalağa şyğartyp, künge jaidyryp i̇edi, auyldyñ ainalasyn tügel alyp ketti. Qūdai-au, qanşa körpe, kilem, qanşa işik, qanşa şapan bar! Bäri qymbat dünielik. Jinala bergen ūstalmai jata bergen öli būiymnyñ köptiginen jüregiñ ainyrdai i̇eken. Bumalarda irip-şirigenderi de bar, biraq, köp dünieni Sibirdiñ suyq aiazy aman alyp qalğan.
Ūlpan İeseneidi i̇ertip jürip bärin körsetip i̇edi, onyñ da jüregi ainydy bilem: — Qūtyla gör, Ūlpan, qūtyla gör — dedi de ketip qaldy. Üiiniñ qasynda jürgen Müsirepke qol būlğap kölge qarai ketip barady.
Ūlpan on i̇eki aqsaqaldaryna bir-bir tülki işik jiberdi. Äli tausylar i̇emes.
— Ūlpan tüskende aqsaqaldardyñ jol-jorasyn istei almap i̇edik,— dep İeseneidiñ özi jibergen syilyq i̇etip taratty.
Äielderdiñ jol-jorasyn Ūlpan öz qolynan ülestirdi: kilem, tekemet, körpe, kiız, bir-bir qadaq qaşannan jatqan qağaz şai... Bäribir tausylar i̇emes.
Ūlpan Şondyğūl men Dämelige qalağandaryñdy öz qoldaryñmen ala beriñder dep i̇edi, İeseneidiñ düniesiniñ i̇ekeuiniñ de qoldary batpady.
— Bir-i̇eki kesek kiız bolsa dep i̇edim... üiimizdiñ tozyğy jetip tūr i̇edi,— dedi Şondyğūl. Ūlpan oğan bir üidiñ kiızin berdi.
Dämeli jalğyz qyzy — Zeineti boi jetip kele jatqanyn aitty da, i̇eş närsege sūğynğan joq. Ūlpan oğan bir qyzdyñ jasauyn tügendep berdi.
— Ūmytqanym bolsa tağy da i̇esime salarsyñ, Dämeli apai,— dedi.
Ūlpan Şynarğa: — Täiir alğyr, sen de birdeme alsañşy,— dep i̇edi, Şynar oğan:
— Özimiz de äreñ köşip keldik. Öziñe birdeñe auyssaq pa degen oiymyz bar,— dedi.
— Toqtai tūr, sen qatyn. Bir ūl tauyp körşi, men seni qalai şabar i̇ekemin!
Dünie kezek.
İesenei qaityp kelip üiine kirgende, öz üiin özi tanymai qalğandai i̇edi.
Ūlpan-au, äp-ädemi üiimiz bar i̇eken ğoi!.. Qalai äzirlep qoiğansyñ! — dedi.
— «Keregi joğynan qūtyl!» degen joqsyñ ba? Äli de tausylar i̇emes.
Tösek-oryn tügel jañarğan, külimsi iıster ketken. Irgedegi keşki samal soğyp tūr. Taza ūstağan kiız üide dalanyñ iısinen basqa iıs bolmaityn bir kezi boluşy i̇edi, däl sol qalpyna kelipti.
— Qūtylu üşin de köp küş kerek bolar dep i̇edim.
— Meniñ küşim jetkeni osy.
— Būdan artyq küştiñ keregi ne! Men seni būdan bylai Aqnarym dermin!
— Tüiege teñegeniñ be?
— Auzyma qūdai salğan şyğar... qazaqtyñ nardan qasietti, nardan küşti, nardan sūlu, nardan qadirli nesi bar!
— Nesi bolsa da meili, būdan bylai ūmytyp ketpei ylği Aqnarym deitin bol! Jarai ma? Şynar, sen aitşy, jaqsy at i̇emes pe?
— Aq degeni artyğyraq ketken i̇eken. Bi ağamyz aitqan soñ amalymyz qaisy... Nar kötermes jük bolmaidy deitin be i̇edi, köteresiñ de...
— Sandalma, äi! Sen de meni Aqnar deitin bolasyñ! İesenei-au, osy i̇ekeuiñniñ, aralaryñda neleriñ bar? Myna qatyn meni ylği mazaqtap, basyna söileitin bolyp aldy!
— Bükil Sibanda seniñ betiñe keletin de bir jan bolu kerek i̇emes pe...
— Mine, tağy jeñip berdiñ!
— Joq, men sen i̇ekeuiñniñ biriñdi biriñ jeñgeniñdi körgim kelmeidi, Aqnarym! Aqnar, Şynar degen attaryñ qandai jarasyp tūr!.. Al i̇endi i̇ekeuiñ de şarşağan bolarsyñdar, kölge tüsip şomylyp qaityñdar...
Osy az künderdiñ işinde Ūlpannyñ atağy bükil keñ jailauğa tügel tarap ketti. Jailauda qonystary jaqyndasyp, oiyn-toi dau-şarlary aralasyp jatatyn i̇eki duannyñ i̇elderi biri körip, biri sozyp, Ūlpannyñ az ğana istegen isterin añyzğa ainaldyryp äketti.
— Ūlpan üii joqqa üi berip, aty joqqa at berip, İeseneidiñ, jarty malyn Sibannyñ joq-jitigine ülestirip jiberipti... Sibanda i̇emge bir üi kedei qalmapty. Bäri baiyp alyp, i̇endi «orys üi» saldyryp jatyr deidi...
— Ūlpannyñ şyn aty Aqnar i̇eken. Aq dese — aq, nar dese — nar, aqyldy da myrza adam körinedi. Özi de bir tekti jerden şyğypty ğoi!
— Artyqbai degen bidiñ qyzy bolsa kerek.
— Bi i̇emes, Artyqbai degen hannyñ nemeresi deidi.
— Bäse, hannyñ tūqymy bolmasa, İeseneige ūrsa alar ma i̇edi! İeliñ i̇el i̇emes, öñkei bir qazan basyn qarauyldağan aş-aryq i̇eken dep qatty ūrsypty deidi. Sibannyñ i̇endigi İeseneii sol Aqnar bolsa kerek...
Ūlpan Adam-atanyñ ar jağynda bolmasa, onyñ ber jağynda han tūqymyna da, bi tūqymyna da sorpasy aralaspağan batyr Artyqbaidyñ qyzy. Ūlpanda myrzalyq ta joq, sarañdyq ta joq, ataq qūmarlyq ta joq, i̇erekşe bir jinaqtylyq bar. Kedei qyzy kedeige jany aşymasa, kedeilikti jek körmese, i̇eliniñ, kedeiligine namystanbasa onyñ sonysyna ğana tañdanuğa bolar i̇edi.
Ūlpannyñ, süiegine bitken qūdaidyñ öz qolynan bergen qasietteri bar. Kereksiz basy artyqty jek köredi. İeseneidiñ qolyna qarap bağynyşty bolyp, mal maty maqtanyp, ynta-jigerinen airylyp bara jatqan i̇erkekti jek köredi. Tüptep kelgende, İeseneidiñ üiin jalğyz qaldyrsa da meili, i̇el Siban bir silkinse i̇eken deidi. Ärkim özi üşin tirşiliktiñ bir pūşpağyna jarmassa i̇eken deidi.
Mūndai oiğa jarmasa ketpeitin qara şarua da joq i̇edi. Birli-jarymdy malğa qoly jetip, öziñdiki degen oiğa tyrnağy iligip i̇edi, jabysa ketti. Qūlyn i̇en salyp, i̇erte bir, keş bir tügendep qūiady. İendigi armandary qysqy üi salyp alu bolyp, İeseneidiñ jailaudan tezirek qaituyn tilep otyr. İesenei, ärine, Ūlpannyñ qolynda.
Ūlpan da i̇eldi köp saryltqan joq. Būryn jailauda küzgi qara jañbyrğa deiin i̇eñ kemi bes ai otyratyn i̇eldi ainalasy i̇eki aidan keiin tübekke qarai qaita köşirdi. Alys jailaudan bolaşaq qystaularyna jaqyn kelip qonğan i̇elge i̇eñ keregi İeseneidiñ būğau-tūsauynan bosanu i̇eken. Ūlpan sol būğaudy būzyp, sol tūsaudy sypyryp tastağandai boldy. İel şöp şabu da biledi i̇eken qysqy üi saluğa da Qoişynyñ taiağy men jylqyşynyñ qūryğyna dosy jatsyramai kelip qosyldy. İeseneige i̇erip jazdy i̇eñbeksiz ötkizetin kedeige tamyz, qyrküiek degen üş i̇eñbek ailary qosyldy. Köşpeli i̇eldiñ degeni tūraqty mekenine ainalar kezi jetken i̇eken. Osy jerge berik qadaityn qysqy üidiñ ortan qazyğyn bastady.
Jailaudan köşpei, otyryp qalğan jalğyz İemenalynyñ auyly. Onyñ qoñsylary tört-bes üi Siban, tört-bes üi äldeqaşan qazaqylanyp ketken qalmaqtar boluşy i̇edi. İemenaly köşpeuge bel bailap, auylyna būrqyrap kelgen soñ, Sağyndyq, Qaiqy degen i̇eki «qalmaq» İeseneige aryz i̇ete keldi.
— Aryz i̇ete keldik, İeseke! Lūqsat pa?
— Aita beriñder.
— Biz de i̇endi osy i̇eldiñ bir balasymyz, İeseke, dūrys pa?
— Dūrys!
— Qazaq ūlym qamal būzsa — qalmaq ūlym sadağa! Qalmaq ūlym qamal būzsa — qazaq ūlym sadağa! — dep arğy atañyz Qoşqarbai batyr biri qazaq, biri qalmaq, i̇eki jigitti Şürşittiñ qorğanyna jibergeni şyn ğoi?
— Şyn! Bir qatesi joq.
— Sonda bizdiñ atamyz Sağal batyr Şürşittiñ qamalyn būzyp, Qoşqarbaidyñ qolğa tüsip ketken jesirin alyp şyqqan i̇eken...
— Dūrys. Aty Aibarşa sūlu i̇eken...
— Qoşqarbai aitqanynda tūryp, sol kelinin Sağalğa qosqan ğoi.
— Dūrys.
— Sol Sağal men sol Aibarşadan tarağan tört-bes üi äli künge qalmaq atanamyz. Öziñizdiñ qoñsylaryñyzdai bizdiñ basymyz da bosasa i̇eken... Şöp te şabar i̇edik... qysqy üidi de salyp alar i̇edik...
İesenei oilanyp qaldy. İel qate tüsingen be, özi qate tüsingen be? Älde Ūlpannyñ istep jürgeni şyn-aq bosatu ma i̇eken? Neden? Qūldyqtan bolady da! Kimnen? Menen be?
İesenei Ūlpanğa qarap i̇edi, Ūlpan az ğana jymiyp, aqyryn ğana basyn izedi. İesenei kesimin aitty:
— İemenaly köşse köşer, köşpese meili bilsin... Sender köşiñder! İemenalyğa berilgen qystauğa qyiqy üileriñdi sala beriñder. Ol qystau i̇endi senderdiki! — dedi.
Jailaudan qaitqannan keiingi ailar Ūlpannyñ özi üşin de oidağydai qyzğylyqty i̇etip jatyr. Sūranşaqtyq pyşaq keskendei toqtaldy. Qandai äp-ädemi qyz balalar şeşelerine i̇ere kelip, közderi jautañdap tūratyn i̇edi. Ūlpan olardyñ sūrağandaryn artyğymen bere tūryp, qaiyrşy-tilenşige sadaqa bergendei sezinip, qatty qinalatyn. Qazir ondailar toqtalyp, i̇el tabany i̇eñbegine myqtap tirelgendei tañ, atpai tūryp äldeqaida ketip bara jatady. Jalğyz İemenaly ğana bir büiirinde qara tüinek bolyp anda-sanda tüiilip qūiady.
Öz üileri de tez salynyp jatyr i̇eken. Tört bölmeli ağaş üii qys tüskenşe salynyp ta qalatyn jaiy bar. İendi üş börene qosylsa boldy, töbesin jaba bastamaqşy. Qonaq üidiñ de kirpiş irgesi qalanyp qalypty. Monşa ğana bastalmağan.
— Ol oñai ğoi! İeki jetide bitip qalady,— dedi qara İvan Mekaila Puşkar.
Üi, qora-qopsy salynatyn jerdi keñ, orap ainaldyra orlap tastapty. Meiizdei sarğyş qarağailar äli tasylyp jatyr. Baltalar jarqyldaidy, ağaş kesken aralar qosylyp ön salady. Qystau ainalasyn şauyp, üiip-jinap bolğan soñ alystap ketken şöp maşinalarynyñ, üni de kelip qosylady. Būl öñirdegi qazaq qystauynda birinşi ret salynğan temir äni, temir yrğağy Ūlpannyñ qūlağyna jağymsyz da jat i̇estilgen joq.
Ūlpan i̇eki künde bir ret şöpşilerin aralap, salynyp jatqan üilerin körip qaitady. Qasynda Dämeli, tarantasynda i̇et pen qymyz, qant-şai jüredi. Orystar qymyzdy şampan, i̇etti mahan, qazaqty kirgiz deidi i̇eken. Äiel — qojaike, qyz — depke, qatyn — baba, pyşaq — noj, baiyn — moj... Äueli mūia — seniki, tuaia — meniki siiäqty i̇edi, i̇endi meniki — mūia, seniki — vaşa bolyp şyqty...
Ūlpan kelgende körşi auyldyñ şöpşileri bir jasap qalady. Jaz boiy közi körmegen i̇etke tisteri tiedi, şaiğa, qymyzğa qanady. Ūlpan şaiynan şoiyn qūman tübinde qalğan şambany tağy bir kün qainatyp işedi. Ūlpan şöpşilermen teñ otyryp qaljyñdai söilesedi. Sūrastyrmaityny da joq. Neleri jetpei jatyr, üilerine aitatyn birdemeleri joq pa? Keide qara keje sūrap işetin ädeti de bar.
Būl şöpşiler toq i̇emes. Qara köjemen aq şaimen küneltip jatyr. Az ğana maldaryna şöp şauyp, jinap alsa, qysqy üi saluğa kirispekşi. Ūlpan kelgende quanyp qala ma, bolmasa İeseneidiñ tor tūsauynan qūtylğandaryna ylği quanyşty ma, ony Ūlpan bile bermeidi. Äiteuir jūrttyñ öñi kirip, i̇eñsesi köterilip, aianbai tyrbanyp jatqandaryna
Ūlpan da quanyşty. Osyndai yntaly adamdarğa ne kerek bolsa da ağyl-tegil berip tastaidy. Ol beruden göri aluğa qinalatyn jan i̇edi. Sol tabiğatyna oiğa alğan isteri ündese ketti. Künde şarşap qaitady, künde birdeme berip qaitady., künde quanyp qaitady.
Būl künderde köbinese auylda jalğyz qala beretin İesenei Orynbor-Sibir qazaqtarynyñ şekaralyq dauyna şaqyryldy. Barlyq ömiri sondai top işinde ötken adam ondaiynan şetteñkirep qalyp, jabyrqau tartyp bara jatyr i̇edi. Jeti jyldan beri malymen bolyp ketken adamnyñ ädil bi degen atağy kömeski tarta bastap i̇edi, Ūlpannyñ atağymen birge qaita köterildi. Ūlpan olai oilai qoimasa da, İesenei solai sezindi.
— Aqnarym, sen meni de adam qyla bastadyñ,— dedi attanarda.
— Joq, İesenei, sen köleñkeñ kündik jerge tüsetin bäitereksiñ. Men seniñ saiañda şyryldağan boztorğaimyn. Meniñ qūdaidan birinşi tilegim seniñ amandyğyñ! — dedi Ūlpan.— Sensiz men kim bolar i̇edim?..
Qartaia kele bosañsyğan köñil jas jürekten qiiäsyz şyqqan şipaly lebizdi i̇estidi de, baiağy küşin qaita sezingendei bolyp İesenei attanyp ketti.
İendi auylda Ūlpan jalğyz qalyp i̇edi, jalğyz qaludyñ qandai auyrlyğy baryn jan-tänimen sezindi. Jalğyz adamnyñ üige syimağany jaman i̇eken. Dämeliniñ qyzyn Müsireptiñ üiine jiberip alyp i̇edi, ol i̇eki üide Şynardyñ şeşesinen basqa jan qalmapty. Bäri şepke ketipti.
Şynar ne degen baqytty, ä? Qazir ğoi ol i̇eki üili janğa tügel i̇erkelep, kök şöpke aunap jatyr. Tañ atqaly i̇eki-üş ret kölge şomylyp qaitty. Joq, ol birdeme istemei otyra almaidy. Ol sorlynyñ ne körmegeni bar! Beloraqpen şöp şappasa da, tyrnauyşpen şep jinap jürgen şyğar. Müsirep ağai kösiltip şöp şauyp jür. Şynar oğan anda-sanda bir qarap yrjiyp qoiyp, şöp jinap jür... Qoi, i̇erteñ üidi körip, şöpşilerdi aralai ketip, solardyñ qosyna baryp qonyp qaitaiyn...
Keşke taman Salbyr auylğa qaityp keldi. Ol üi saluşylardyñ otynşy-suşysy i̇edi. Öte jabaiy, momyn adam.
— Orystar ketip qaldy,— dedi Salbyr tabaldyryqtan attauğa bata almai tūrğan boiy. Ūlpannyñ, jüzine qarauğa da bata almady.— Bäri de ketip qaldy. Praznek degen meiramy i̇eken. İerteñ keletin küni i̇edi, kelin kelmei-aq qoisyn dep meni jiberdi.
— Küzetşi de ketti me?
— Joq, ol qosynda otyr.
Salbyrdyñ alyp kelgen habary Ūlpannyñ i̇erteñgi künin de būzyp ketti. Salynyp jatqan üidiñ qabyrğalaryna tary neşe börene qosylğanyn közimen sanap qaituşy i̇edi. Qymyz ala baratyn. İerteñ onda barudyñ qajeti bolmas. Ant ūrğan Şynardyñ auzynyñ salymdysyn qaraşy, barlyq qymyz soğan būiyratyn boldy! Bäribir, qona jatyp zyqyñdy bir şyğaryp qaitarmyn!
Bügingi ūzaq tündi qalai ötkizem?
— Zeinet, ainalaiyn, qyz-kelinşekterdi jinap kelşi, alty baqan qūrsyn!
Ūlpan alty baqannan tañ ata qaityp, tüske tarmasa tūryp i̇edi. Kündegi ädeti boiynşa Qarağaily kölge şomylyp qaityp i̇edi, i̇esik aldynda Salbyr tūr i̇eken.
— Ana bir tütin sizdiñ üilerden şyğyp jatqan joq pa?—dedi Salbyr. Äşeiin ğana beijai aitty. Salynyp jatqan üiler jağyn iegimen nūsqady.
— Dämeli apai, jyldam at jektir! — dedi Ūlpan.
Dämeli üide, şaiyn jasap Ūlpannyñ kölden keluin kütip otyrğan. Dalağa jügire şyqty da:
— Oibai-ai! — dedi.— Albasty basqyr, nağyp tūrsyñ jügirmei! Qūlatai, jügir, attardy äkel!
Ūlpan örtenip jatqan qystauyna jetkende ülken üii tügel janyp jatyr i̇eken. Kepken qarağai birese ysqyrynyp, birese ünsiz balqyp janady. Barlyq auyldyñ pişenşileri kelip qorşap tūr. Qoldarynda balğyn kek japyraqty jas qaiyñ... Janyp jatqan üige adam jaqyndai alar i̇emes. Äiteuir äzir jel joq. Tütin aspanğa tik köteriledi.
Äsirep yq bettiñ şöbin örtetip, ört aldynan qarğaşa jasap qualai söndirip jür. Jiyrma şaqty jigit balğyn jas qaiyñdardy qyrqyp äkelip, qattap jinalğan qarağai börenelerdiñ üstine laqtyrdy. Müsireptiñ qasynda bir top jigit ketpenmen jerdiñ qyrtysyn audaryp tastap jatyr. Ketpen de i̇ekeu-üşeu-aq. Jigitter ketpendi biriniñ qolynan biri ilip äketip, qyrtysty jyldam audaryp jür. Biraq, mūnyñ bäri de örtti ordyñ syrtyna şyğarmau qamy.
Salynyp jatqan ülken üi tüs aua janyp boldy. Lapyldap janyp mañaiyna jolatpağan börene qabyrğalar qūlady da, janyp bitti. Salbyrdyñ tüiesi men böşkesi sodan keiin ğana paidalanuğa keldi.
Ört basyna kelgen jalğyz äiel Ūlpan arbasynan bolmasa, janyp jatqan üige jaqyndağan joq. İerkekterdiñ i̇ertti qalai söndiretinderin baqylap tūrdy.
Üi janyp ta boldy, sönip te boldy. Ornynda tömpe-tömpe bolyp buy būrqyrap kül-kemiri qaldy. Ört sendiruşiler i̇endi ğana Ūlpanğa kelip köñil aita bastady. Ūlpan jüzinde ökiniş te, küiiniş te joq i̇edi, jūrt soğan tañ qaldy. Är jerde bölek-bölek şep şauyp jatqan jūrttyñ i̇eşkim habarlamai-aq tez jinalyp kelip jabylyp ketkenine alğys aitqannan basqa belgi bergen joq.
Ūlpanda küiiniş belgisi joğyn arqalanyp mosqal adamdar:
— Ne närse qūdaidan ğoi.
— Qūdaidyñ būiryğyna ökinbegeniñ jaqsy, şyrağym,— dep i̇edi, Ūlpan solarğa ğana bir qatal jauap qaiyrdy:
— Qūdai i̇eşkimge İeseneidiñ üiin i̇erte dep būiyrmağan şyğar...— dedi, Mūny da az ğana külimdei tūryp, jūmsaq aitty. Onysy qūdaiğa aitqan narazylyğy i̇emes, i̇ert salğan qūdai i̇emes, adam degeni i̇edi, jūrt ta dūrys ūğyndy.
— Adam bolmai kim bolsyn? Aspanğa ūşyp kete almas.
— Qatyndardyñ qūlağy aman bolsyn! İerteñ-aq bireuiniñ bolmasa bireuiniñ qūlağyna şalynyp qalar,— desip jūrt guildesip ketti. Ūlpan būğan da i̇elegize ketken joq, tūrğan qalpynda tūryp qaldy.
İerteñine Tilemisti alyp podriadçik Puşkar da kelip i̇edi. Olar da Ūlpannyñ jüzinen küiiniş izderin köre almady. Köñil aitysty, qipaqtasty, şyğynğa ūşyrap qalğandaryn aitty.
Ūlpan Tilemiske qarap:
— Sen būl kisige meniñ aitarymdy tügel jetkizşi. İerteñnen bastap sol kirpiş irgesiniñ üstine üidi qaita sala bastasyn. Äldekim «örtke ūrynğan jaman yrymnan» qorqyp Ūlpan qonysyn basqa jerge audarar dep dämelenetin bolar. Joq, men qoryqpaimyn. Yrym-jyrymdy körmei jürgen men joq. Üidi sol ornyna saldyramyn,— dedi.
Tilemis arqyly Ūlpannyñ ne degenine tüsingen soñ Puşkar basyn izedi:
— Dūrys, äbden dūrys. İeki üidiñ daiyn tūrğan irgesin tastap ketuge bolmaidy!
— Şyğynğa ūşyrap qaldym dep böle-jara jaiyn i̇eskertti ğoi. Ol jağynan qauiptenbesin. Üştiñ birin öz moinyma alamyn. Tek qys tüskenşe ülken üi men monşany jäne bir saraidy bitirip beretin bolsyn!
Puşkar quanyp ketti. Sottasa qalsa, örttiñ şyğyny qanşa bolsa da, öz moinyna tüsetin i̇edi. Kündiz-tüngi küzet kelisim boiynşa Puşkardiñ mindetinde bolatyn. Ūlpanğa qaita-qaita alğys aityp, qaita-qaita myrzalyğyn maqtap, qaita-qaita uäde berip Puşkar jürip ketti.
Ūlpan jeñil qaşaba şanamen üiine kelip jetkeni sol, jaqyndai bergen qoñyrau dauysy i̇estildi. Ūiaz bastyğy ma, älde sonau Ombydan kele jatqan bireu me? Üş atty qatar jekken jabyq auyr şana ağyzğan boiy ülken üidiñ aldyna kelip toqtady. Qoñyraulary äli byldyrlap tūr. Äueli äsker kiıminde, qylyş asynğan soldat sekirip tüsti. Odan keiin biık jağaly qasqyr işik kigen aiağynda şyldyrlap qūiatyn qoñyrauy bar i̇etik, basynda qara būira papaha, ūzyn boily jas adam şanadan tüsti. Işigin iyğymen ğana yrğytyp qalyp, soldattyñ qolyna tüsirdi de, ofitser kiımindegi jas adam Ūlpanğa qarai bettedi.
İesenei üide joq-ty. Qysqa qarai jylqy qostaryn är jerge ornalastyruğa ketkeli aiğa jaqyndap barady. Qysqy üige köşip-qonğaly i̇eki-üş-aq kün, qonaq üi äzir i̇emes, Ūlpan mūndai qonaqtardy qaida tüsirerin oilanyp tūryp qalğan.
Jas ofitser Ūlpanğa jaqyndap kelip qazaqşa amandasty:
— Sälemetsiz be, Ūlpan jeñgei, lūqsat bolsa qonyp attanar i̇edik... kün de keşkirip barady....— dedi.
Ūlpan ofitserdi i̇endi tanydy. Būdan üş jyl būryn Tobyl qalasynda körgen. İeseneige sälem beruge kelgen jas ofitser Qazi Uälihanov, jas ta bolsa i̇erte pisken jas ofitser şai işip otyryp Ūlpannan közin almap i̇edi. Tipti qoimağan soñ Ūlpan da onyñ közine tik qarağan. Ne degen söilep tūrğan köz i̇edi! «Birdeme kerek pe?» dep tūrğandai i̇eken! Qazi közin būryp äketip, qaityp qarai almai qoiğan. Sol Uälihan tūqymy jas ofitser Qazi bügin mine tağy kezdesip tūr. Būl joly közin būryp äketpestei täkappar qaraidy.
— Lūqsaty, lūqsat... būl üi qonaqtyñ atyn basqa qaqpaidy. Biraq, qonaq üiimiz jinalğan joq i̇edi, özimiz otyratyn üige tüsesiz de...— dedi Ūlpan.
— Qalağanymyzdyñ özi sol öziñiz tūratyn üi bolar i̇edi,— dedi Qazi.
Qazi añdamai aitty ma, älde ädeii añğarta aitqysy keldi me, äiteuir tüpki nieti körinip qaldy. Ondaidy qolma-qol sezine qalatyn Ūlpan i̇eşbir syr añdatpai:
— Üige kiriñiz,— dedi. Ūlpannyñ bojysyn ūstap jürgen Äbilqasym degen orta jastağy adam qonaqtardy tüpkirdegi bir bölmege aparyp kirgizdi.
Qazi Uälihannyñ ülken äielinen tuğan i̇eñ ülken ūly Ğūbaidollanyñ nemeresi i̇edi. Ğūbaidolla äkesi ölgen soñ Sibir general-gubernatory handyqty mağan ūsynar dep däme qylğan. Uälihannyñ ölimi qazaq dalasynda handyqty birjola joiu mäselesi köterilip, negizinde şeşilip qoiğan tūsqa kezikti de, gubernator oğan köñil aituğa jibergen i̇elşilik arqyly mol-mol syilyq jäne podpolkovnik şeniniñ patentin köldeneñ tartypty. Gubernator jibergen hatynda Ğūbaidollany ağa sūltan dep bolaşaq lauazymyn atai jazypty. Onyñ üstine qala saluğa osy küngi Kökşetau qalasynyñ, jerin sūrapty.
Ğūbaidolla doldanyp ketti. Han lauazymyn berse, bir qala tügil, on qala salatyn jer sūrasa da qabyrğasy qaiyspaityn i̇edi. Uälihannyñ ülken ūly, handyq joly meniki dep dämelengen sūltan orys patşalyğymen at qūiryğyn kese airylysty. Tezbe-tez qol jinap nemereles İesengeldi, Sarjan, Kenesaryny bas qylyp Ūlytau, Kişitau jaqqa jöneltti. Orys patşalyğy «Orda özara bölinip-bölinip jarym-jartysy Ūlytau jaqqa köşip ketipti» dep jürgende, ol jaqta jasaq quyrylyp jatqan. Kenesary qozğalysy degenniñ tüp qazyğy sol Ğūbaidolla bolatyn.
Ğūbaidolla özi, qasynda toqsan ru basy — aqsaqal, bileri bar, i̇eki myñ jasaqpen Baianauylğa kelip ornap, Qytai imperatoryna qyryq kisi i̇elşi jiberdi. Özin Orta jüz ben Ūly jüzdiñ hany dep bekitudi sūrandy. Bizdiñ dalanyñ bölinip-jaryla beruine qaşannan tilektes Qytai ükimeti sarañdyq istegen joq. Ğūbaidollany qazaqtyñ hany dep bekitip, onyñ üstine Qytai imperiiäsynyñ ūly kniazi—Van Gun degen ataq berdi. Qasyndağy tabaqtas-jemtiktesteri aq kiızge salyp han köterdi,
Ğūbaidolla han köp jasai alğan joq. Qolbasşy Kenesaryğa i̇eki-üş ret jasaq jöneltti. «Qimylda!»—dedi. Ol i̇eki arada orys şekaralyq äskeri Baianauyldy üş jağynan qorşap alyp, bir şai qainaityn uaqyttyñ işinde han ordasynyñ dal-dalyn şyğardy. Qasyndağy toqsan tabaqtasymen birge Ğübaidolla Berezov qalasyna, mäñgi qaitpas mekenine jer audaryldy.
Orys patşalyğynyñ Ğūbaidolla almai qaitarğan syilyğy i̇endi onyñ on alty jasar balasy Bolatqa berildi. Maior atağy qosa berildi.
Bolat maiordyñ balasy sūltan Qazi Ombydağy kadet korpusyn bitirip, Sibir general-gubernatory Gasforttyñ qaramağyna alyndy. Oquğa da sol generaldyñ qamqorlyğymen alynğan i̇edi. Qazi kadet korpusyna kelip tüsken jyly Şoqan Uälihanov sol korpusty bitirip şyqqan i̇edi. Şoqan siiäqty Qazi Uälihanav ta Şyğysty zertteu jūmysyna boldy. Qara İertisti boilai jürip Semiz-naiman i̇eliñ orys patşalyğyna qosty.
Dünie jüzinde i̇eki-aq jigit han tūqymy qalsa, ol i̇ekeui jauyqqan araz bolar i̇edi. Ol üşin Orta jüz, Kişi jüz boludyñ keregi de joq. İekeu bolğandyğynyñ özi jetip jatyr. Uälihannyñ ülken äielinen tarağan äuleti men kişi äielinen tarağan äuleti alty duan i̇el syiğan qazaq dalasyna syiysa almady. Biriniñ üstinen biri jaudyrğan aryzdar boiynşa, sol kezdegi Sibir general-gubernatory Diugamel kornet Qazi Uälihanovty Tobyl qalasynyñ polkyna auystyrdy. Ūlpandy ol sol Tobyl bazarynyñ tūsynda körgen.
Jas ofitser Kenesarynyñ qandasqan jauy, aiaqtap kelgende oiy äldeneşe ret jeñip, Kerei-Uaqtyñ jerinen aidap tastağan jauy, ataqty batyr, ädil bi atanğan İeseneidi köruge kelip i̇edi. İeseneidiñ özi de, Ūlpan da Qaziğa ülken qoşemet körsetti. Äsirese, Kenesary qozğalysyna közqarastary bir i̇eken. Ätteñ, i̇erte pisken jas ofitser Ūlpanğa qarai beremin dep sürinip ketti.
Qazi Tobylda i̇eki-aq jeti bolyp, alty aiğa bosanyp ketip i̇edi. Ol kidirmesten Peterborğa baryp, soğys ministri Miliutin arqyly sūranyp, qazaq-orys leib-gvardiiä polkyna alyndy. Osy kelisinde sol polktyñ, ofitseri i̇edi.
Ūlpan qonaqtaryn aşyq jüz, jaidary minezimen kütti. Qūrmetti qonaq kelgende, birge otyratyn üş-tört adamdary boluşy i̇edi, olardy da şaqyryp aldy. Änşi jigitter, doibyşy jigitter keldi. İeldiñ jai-küiimen oiyn-sauyğymen tanysamyn degen adamğa köñilsiz bolmauyn da oilady. Jatar uaqyt jetkenşe özi de birge otyra berdi. Biraq, Qazi ondai äñgimege şorqaq jigit i̇eken auyl adamdarymen til tabysa almai, aqsüiek tere i̇ekendiginen bir sätke bosai almai qoidy. Ofitser i̇etigi ne syqyrlaidy qūiady. Ūlpannan basqa osy üide otyrğan adamdardyñ, tirek ketuin kütetin siiäqty. Ony sezingen doibyşylar birine biri:
— Sizdiñ biıñizdi biz myna qūlymyzben-aq jei salamyz.
— Joq, jei almaisyñ...
— Jei almasam, tūsauly attai tūrdy da qaldy i̇emes pe? Ol küni ötken bi! Ondai bi bolğany adyra qalsyn! — dep qaljyñdasady. Tūsauly attai tūryp qalğan bi degenderi, ärine, qazaq qaljyñynan habary joq jas ofitser Qazi Uälihanov.
Bir kezde Qazi auyl adamdarynan tez qūtylğysy kelip şarşap kele jatqanyn aitty. Joldy qar basyp qalğan... segiz kün jürip kelipti... Kökşetauğa deiin äli bes-alty kün jüretin bolar. Ūlpan oğan:
— Ac äzir... qol juyñyzdar,— dep jauap berdi.
Qazi i̇eñ ülken olaqtyğyn osy arada tağy körsetip aldy.
— Lūqsat bolsa, osy üide birer kün tynyğyp dem aluğa bolmas pa i̇eken? — dedi.
Ūlpan onysyna da qarsylyq bildirgen joq.
— Jatyñyz... dem alyñyz... İerteñ qonaq üiimiz daiyn bolady,— dedi.— Şetten bireuler kelip qalmasa bügingidei auyl adamdary da bola bermes...
Keşki tamaqtan keiin qonaqtaryn tükpir bölmege jöneltip, Ūlpan özi de jatuğa ainaldy. Kümis jaqtauly üş jarma ainanyñ aldyna kelip otyryp şeşine bastady.
Ūlpan bügin Müsirep üiinen keştetip qaitqan. Şynar birinşi balasyn tapqan i̇edi. Ūl tudy. Şynar tolğata bastağanda-aq habar berip i̇edi, Ūlpan Staptan akuşerka äiel aldyryp, sonymen birge Şynardyñ qasynda üş kün bolyp qaitty.
— İerke qatyñ i̇endi sen ölmeisiñ! Jat äri qozğalmai!
İeki kün qyz-kelinşekterdi jinap ötkizgen şildehanadan şarşap qaityp i̇edi, äli ūiqysy kelmei otyr. Oiynda bir ön boiyn örtep ketetin tolqynys bar. Ol—pisip jetken äiel mūñy — bala. Ūl bala! İeseneimen qosylğaly üş jyldan asyp bara jatsa da, bala belgisi bolmai keledi. İesenei birneşe balasy bolğan adam. Kinä, Ūlpannyñ özinde bolmasa qaitsyn! Boiğa bitpei jürgen balany sağynu degen azap i̇eken. Tüsinde bala i̇emizip, bala oinatyp otyrğanyn köredi. Quanyp ūianady, ūzamai ağyl-tegil jylap alady.
Bala jaiyn İesenei de anda-sanda i̇esine alyp qūiady.
— Birjola bala bermestei qarğaityn, qūdaiğa jazğan jazyğym joq-ty! — dep bastaidy da:—bermese tağy meili, meniñ jarym da, ūlym da, qyzym da Aqnarym, İeseneiim, sen aman bol! — dep toqtaidy.
Ūlpan aina aldynda i̇edäuir qozğalmai otyryp qaldy da, şeşine bastady. Denesi qūrğyr äli bosañsymai, tolyqpai keledi. Tym bolmasa mai basyp tolyqsa i̇eken-au. Jūrt jaryqtyq aq-adal köñilimen Aqnar bäibişe dese, sol bäibişelikke de äli tolmai tūr. Baiağy denesi, iılis-bügilisterine bir äjim tüspegen jas dene! Işi-bauyry äli jarau... Şamalap tolyqsa da bolar i̇edi-au. Tolyğu üşin ne isteu kerek? Künine i̇eki ret i̇et jep, on aiaq qymyz işu kerek deidi Dämeli. Onda kisi jarylyp öletin şyğar!..
Ūlpan tolyqpadym dep nazalanğandai bolsa da, denesiniñ müsini būzylmağanyna da qatty quanady. Jaz boiy köl, qys boiy monşa... sylaityn bolar... Şynar ant ūrğan sylañdap jürip-aq bir ūl tauyp aldy ğoi!.. Janym taza, jüregim taza, qūdai bar bolsa berer äli!
Osy oilarğa kelip, özin özi jūbatty da, Ūlpan jatardağy bürmeli keñ köilegin kiıp jatyp qaldy. Tobyl, Irbit, Troitsk, Bağlan qalalaryna bara jürip syrtqy köilek, işki köilek, jatardağy köilek degenderdi ūğynyp alğan qyr qazağynyñ Ūlpan birinşi qyzy i̇edi. Ol ädetin äste ūmytpai keledi.
Qanşa ūiyqtağanyn qaidan bilsin, Ūlpan ūianyp ketti.
— Ūlpanjan...— degen sybyrdan ūiandy. Qazi i̇ekenin tanydy. Qonğan üiiñniñ qyz-kelinşegine, üi işi ūiyqtap ketken soñ «qol salu, ūiatu» degen qazaq halqynda qaşannan beri bar ädet. Ūlpan oğan tañdanğan joq. Biraq, osy Qazi degen jigittiñ nietin kelgen betinde añğaryp, ūnatpai qalğan. Sol tüiinşek oiynda qala barğan i̇eken Ūlpan basyn köterip aldy da:
— A, jüreiin dep jatyr i̇ekensiz ğoi... Dämeli apai, şam jaq, şai qoi! — dep tūra keldi. Jalañ aiağyna kebisin kiıp, arqasyna şapanyn jamylyp aldy.
— Qazir, ainalaiyn, qazir! — dep Dämeli şam jağa bastady. Qazi jylysyp şegine berdi.
Qazi Tobyldan öz i̇eline ketip bara jatyp, būl üige ädeiilep keştetip kelip i̇edi. Jolşybai İeseneidiñ üide joğyn da i̇estigen. Stap qalasynda Tobyldan tanys Tilemisti tauyp alyp, bar jaidy bilip kelgen. Tilemis iştei İeseneige tipti dos i̇emes: äkesiniñ qūiryğyn türip qoiyp dünie soqtyrğanyn i̇esinen şyğara almaidy. İesenei tiride kegin qaitara almaitynyn da biledi. Sondyqtan ünsiz tapsyrğanyn däl oryndap jüre beredi.
İelemis äsirese Ūlpanğa i̇eş. Jap-jas basynan būiyra söilep İeseneidi basynyp aldy. Siban degen bir taipy i̇el İesenei ordasynyñ bäibişesi dep, bas iıp otyr. Özge jūrtqa qandai keñ alaqan bolsa da, Tilemiske işi jylynan aq qoidy. Şirkin-ai, Ūlpandy kimmen bolsa da jaqyndastyryp-janastyryp alyp atağyn i̇el-jūrtqa tügel jaiyp jiberer me i̇edi! Osyndai i̇eki jaqty qastyqtyñ oraiy tabylmai jürgende, qūdai aidap Qazi Uälihanov kez boldy. Jas ofitser küle söilep syryn añğartyp i̇edi, Tilemis jabysa ketti:
— Pisip otyrğan kezi. Baiy qartaidy. Bala joq. Qūdai biledi, öziñdei bireu kezdesse şalqasynan qūlap tüsedi,— dedi.
Tilemistiñ osy aitqandaryna senip, Qazi kelgen betinde-aq oiyn Ūlpanğa añğarta söilep i̇edi. Ūlpan ony öñi armağandai jauap qaitaryp, qonyñyz dedi, birer kün dem aluyna da rūqsat i̇etti, syilady, qūrmet körsetti... Jūrt közinşe syr bermei otyrğandai i̇edi, i̇endi mynasy nesi! Qasyna barğanda «jüreiin dep jatyr i̇ekensiz ğoi!»—dep atyp tūra kele me i̇eken? Mūnysy «attañyz!» degeni ğoi.
Uälihan tūqymynan şyqqan patşa ofitserine qara qazaqtyñ qyz-qatyny qaşan qarsylyq jasai alyp i̇edi? Han tūqymynyñ közine ilikkenine mäz bolatyny qaida? Mūnyñ özi toñ, moiyn qara qazaqtyñ han tūqymyn i̇elemei bastağanynyñ bir qyry i̇emes pe i̇eken?
Qazi būl qorlyqqa şydai almady. Attaryn jektire bastady. «Künderde bir kün reti kele qalsa, i̇esesin bir qaitaramyn» — dedi de, şaiğa qaramai jürip ketti. Ūlpanğa qoştasqan da joq.
Qazi şanasyna mingeli jatqanda ağaş üilerdi jañğyryqtyra ürgen üş ülken töbet aulağa kire bergenin kördi. Tolğan ai i̇eki jağynan qūlaqtanyp tūrğan aiazda töbetter öñkei kekşil körindi. Jelke jünderine kümistei jarqyldap qyrau tūrğan. Jaqyndai bergen salt attylardyñ bekingen qardy syqyrlata-syzdata qatty jürip kele jatqany i̇estildi.
— Aida! — dedi Qazi atşysyna. «Qaityp kele jatqan İesenei bolar» dep oilady. Şana qozğalyp ketti.
Töbetter äupildep qalyp, İeseneidiñ qaityp kele jatqanyn habarlap i̇edi, Ūlpan jyly kiınip alyp dalağa şyqty. İesenei i̇esik aldyna jaqyndap kelip, atynan tüsti de, şylbyryn Kenjetaiğa qarai serpe tastady.
— Bügin üige jetpegende dalada öletin i̇edim, Aqnarym! — dedi Ūlpanğa.— «Jüirik at, sūlu qatyn i̇er qairaty» deitin be i̇edi? Sol meniñ janymdy alyp qalğan...
— Joqty aitatynyñ ne seniñ? Suyqqa toñbağan i̇erkek İesenei bolar ma i̇edi! Jür üige — Ūlpan İeseneidiñ sol qolyna asyla kirdi. Belbeuin şeşti. Tymağyñ syrtqy kiımderin sypyryp Dämelige berdi.— Otyr, i̇etigiñdi şeşeiin.
Ūlpan İeseneidiñ i̇etigin şeşip, mäsi kigen aiağyn ūstap qarap i̇edi, mūzdai i̇eken. Azdap dirildep qūiady. Jaña onyñ bilegine asyla üige kirgende de, bar denesinde diril baryn sezingen.
— Qazir mūnşağa tüsesiñ! — dedi Ūlpan.— Dämeli apai, Salbyrğa aitşy, monşa jaqtyrsyn.
İesenei är jylğy ädeti boiynşa qysqa qarai jylqy qostaryn İesil, Obağan, Tobyl özenderiniñ boiyna ornalastyryp bolyp, biraz kün qasqyr quyp, tülki aulai qaityp i̇edi. Keşe bir oqys apatqa ūşyrap qala jazdady.
Kün keşkirip suytyp kele jatqan. Köldeneñnen qasqyr kezdesti. İtter qua jöneldi. Biyl būl jaqta qar betine jūqa mūzdaq tūryp qalğan i̇edi, itterdiñ jilinşigin qyrqyp, üşeui de aqsai basatyn. Qasynda Kenjetai men Şondyğūl, İesenei de qasqyrdyñ soñyna tüsti. İesenei qasqyrğa jaqyndai berdi. İtteri aianşaqtap tūryp qalğanyn bilgen joq. Aty asqan jüirik. Baişūbar atanğan jürekti jylqy i̇edi, bes şaqyrym jibermei quyp jetti. İendi-i̇endi soiyl silter jer qalğanda qasqyr köldeneñ, kezdese ketken kölge jalt berip i̇edi, Baişūbar da birge jalt būryldy. Qasqyr kidirmei tarta berdi. İesenei at-matymen jağadağy jylymğa kümp i̇etip qūlady. Jauyryn ortadan äldene naizadai qadalğandai bolyp İesenei qozğala almai qaldy. Kenjetai men Şondyğūl jetkende, şūbar at olai būlqynyp, būlai būlqynyp, oiylyp ketken jūqa mūzdy keñitip alypty. İeseneidiñ keudeden joğary jağy ğana körinedi. Joldastary İeseneige qarai jügirip i̇edi, İesenei olarğa:
— Äueli atty aman alyp qalyñdar! — dedi.
Şylbyry Şondyğūldyñ qolyna tüsken soñ, jasynda tüie baluan atanğan adam atty op-oñai jağağa şyğaryp aldy. İeseneidi syrt jağynan kelip, şylbyr tastap suyryp aluğa tura keldi. Bir i̇etigi aiağynda, bir i̇etigi attyñ üzeñgisi jür.
Kün batyp barady. Panasyz suyq dalada İeseneidi tügel qaita kiındiruge bolmady. Iş kiım, şalbar siiäqtylanyp jañadan kigizip, jolauşylar suyt jürip ketti. Qasqyr qumai tötelei şauyp, qara üzbei otyrğan basqa joldastary da kelip qosyldy.
Tün ortasy aua bere bir jylqyşy qosyna kezdesip i̇edi. Qosta jan joq i̇eken. Kire sala ot jağyp, İeseneidi tügel kiındirip,i̇endi şaiğa qol qūia bergende, daladan aiğai i̇estildi:
— İesiz qosty basyp alğan qai itsiñder?—dedi dauys. Şondyğūl dalağa şyğyp aiqai salğan adammen i̇eki auyz til qatysty da, qaita kirdi. Syrttan dauystağan adamnyñ şaba jönelgeni i̇estildi.
— Būl kimniñ qosy i̇eken? — dep sūrady İesenei.
— Qojyqtyñ qosy i̇eken.
— Qojyqtyñ?
— İe
— İendeşe attanaiyq, jigitter. Qojyqtyñ qosynan dom tatuğa bolmaidy. Qorjyndaryñda qūrt-mūrttaryñ bolsa, sony talğajau qylarsyñdar.
İesenei toby attanyp ketti. Keşeden beri suyq dalada aşyğyp kele jatsa da, İeseneige i̇eşkim qarsylyq i̇ete almady.
Qojyq ataqty ataqty sotqar i̇edi. Jiyrma jigit bau ūstaidy. Jolauşy tonaityn jolbasarlary da bar. Olai qaşyp, būlai qaşyp, on jyldan beri İeseneidiñ qolyna tüspei jür. Talai kedei auyldardyñ jylqysyn tal tüste tartyp äketip, teñdik bergen i̇emes. Äkelgen jylqylaryn öz jylqysyna qosyp, izimen kelgen ielerine;
Būl jatqan İeseneidiñ jylqysy... Batyr bolsañdar jaqyndap köriñder!—degeni de İeseneige i̇eki-üş ret jetken.
Düniede jalğyz ğana qas adamym bar. Ol — Qojyq! Qolyma tüsse, keskiletip öltirer i̇edim,— deitin İesenei.
Osydan bes jyl būryn İemenalynyñ üiine kelip Qojyq qonyp ketkenin i̇estip, būğan deiin bir auyl bolyp birge otyratyn tuğan inisin öz mañaiynan aidap tastağan. Sodan beri inisine de işi jylyğan i̇emes.
— İemenalynyñ qolynan kelmeidi, äitpese i̇eş närseden bas tartpaityn adam! — deitin.
İesenei jylymğa qūlağannan keiin i̇eki kün, i̇eki tün aştan-aş jürip otyryp, üiine jetkeni osy. Suyq ötkendik pe, älde basqa bir dert pe, äiteuir tūla boiyna dirildeu paida boldy. Anda-sanda şauyp-şauyp alyp denesi qyzynğandai bolsa da, dene dirilinen qūtyla almai keldi.
Ūlpan İeseneidi de «orys monşasyna» üiretip alyp i̇edi. «Orys üiine» üirengeni siiäqty İesenei monşağa da üirendi. Osy küni ol:
— Är namazdyñ aldynda däret alğanşa monşağa tüsip alsa, qazaq toqsan toğyz auruynan qūtylar i̇edi! — dep qaljyñdaityn. bolğan.
İesenei qanşa aşyğyp kelse de, tamaqty az ğana jep monşağa ketti;
— Aqnar, sen jata ber... Men monşadan kün köterilmei qaitpaspyn! — dedi keterde.
İesenei monşada aitqanynan asyra, tüske deiin otyrdy. Monşağa qymyz alğyzdy. Süieginen ötken suyqtan arylsa dirildeui de toqtalar dep ümittenip, qaiyn, japyrağymen Salbyrğa özin özi qanşa sabalatsa da, diril toqtalmady. Üiine qaityp keldi de, qasqyr körpeni aiqara jamylyp jatyp qaldy.
— Aqnar, özim ūianğanşa ūiatpassyñ meni.
İesenei i̇erteñine tüske jaqyn ūiandy. Saqal-şaşy öli jündei ūipa-tūipa, öñinen airylyp bozaryp ketipti. Bet-auzy öziniki i̇emes, seksenge kelgen şaldiki derlik. Barlyq bet terisi alqymyna qarai salbyrap, i̇eñ kemi on jas qartaiyp tūrdy. Būrynğy äjim degenderi i̇endi köp kiılgen kenep şalbardyñ taqymdyğyndai qatpar-qatpar. Jüzinde birden köziñ üirene almas aibar, yzğar boluşy i̇edi. Köziñ üirengen soñ nağyz i̇erkek osyndai bolu kerek dep oilaitynsyñ. Sol aibarly jüz qatty solğyndap myj-myj boluğa ainalğan i̇eken. Sol aibarly jüz keide meiirimdilikke, dostyqqa, süiispenşilikke beiimdelgende tağy qyzyğatynsyñ. Barlyq şynymen jan-jüregimen qūlap otyrğanyn köretin i̇ediñ. Qazir İeseneidiñ jymiğany, Ūlpanğa meiirim töge qarağany körgiñ kelmestei jalynyşty i̇eken.
Ūlpan tün boiy küzetip qasynda otyr i̇edi, şoşyp ketti. Basqa bir äiel bolsa, jylap jiberer i̇edi, Ūlpan İeseneige şyn süiisken jardyñ sözin aitty:
— Jolbarysym, tynyş jaqsy ūiyqtadyñ... Öziñ de äbden şarşağan i̇ekensiñ. Tūr, kiın... Saqal-mūrtyñ da ösip ketipti. Kenjetaidy şaqyraiyn ba? — dedi.
Şaqyrtsañ, şaqyrta ğoi. Öziñ apa bölmege bara tūrşy, men kiınip alaiyn.— Būryn İesenei Ūlpan şyñ aldynda kiıne beretin.
— Qūdaidyñ deimin-au, sağan qosqan i̇erkeginiñ türin qaraşy! Basy qara qazandai... bar denesi ilbisindei qara şūbar... sausaqtary taiaqtai...— dep özin-özi synai-minei otyratyn.
— Qūdaiğa meniñ ökpem joq, jolbarysym. Qūdai mağan i̇erkekti i̇eki i̇ese i̇etip bergen ğoi,— dep Ūlpan da riiäsyz maqtaityn, riiäsyz maqtanatyn.
İesenei kiınip şaiğa keldi. Kenjetaiğa şaşyn aldyryp, saqal-mūrtyn jöndetkennen keiin bet-auzynyñ qatpar-qatpary älgiden göri de jalañaştanyp, molyğyp ketipti.
— Mine, bozbala boldyñ da şyğa keldiñ! — dedi Ūlpan, İeseneidiñ köñilin kötereiin dep. İesenei ündegen de joq, jymiğan da joq.
— Jolbarysym-au, aituğa reti bolmai jatyr, süiinşi Şynar ūl tapty!
— İe, Müsirep äli jas qoi!
— Senen qanşa jas deisiñ! Süiinşi bergiñ kelmei otyr ma?
— Qalğanyñdy al, Aqnarym.
— Şyn ba?
— Şynym, Aqnar, şynym.
— Şynyñ bolsa, tez jazylyp ket! Osydan basqa qalauym joq. Sendei i̇erkek jazylğysy kelse, jazylyp ketpeitin nesi bar! Körmei jürgen suyğyñ ba i̇edi!..
— Şynarğa sälem ait: ūly ömirli bolsyn! Tilektespin! Müsirep neğyp kelmei jatyr, meniñ kelgenimdi i̇estimedi me i̇eken?
— Keşe keşke kelip ketti. Sen ūiyqtap jattyñ.
— Şaqyrtşy, Aqnar... Şynardyñ küni taiau dep biyl i̇ermei qalyp i̇edi. Talai jerde sol qaljyñbastyñ keregi boldy-aq... Aitqandaiyn, tünde biz auylğa jaqyndap qalğanda jönele bergen şanaly kim?
— Ana jyly Tobyl qalasynda seni izdep keletin jas jigit Qazi.
— Nege tündeletip jürip ketti?
— Ädeii seniñ, üide joğyñdy bilip, birer kün qona jatuğa ümittenip kelipti.
— Sen nemene, yñğai bermediñ be?
— Joq-i̇e, qonaq üi äzir bolmasa da osy üige tüsirdim. Syiladym. Auyl adamdaryn şaqyrtyp aldym. Özim de qasynda boldym.... Jas jigitke keregi ondai qūrmet bolmai şyqty...
İesenei odan ar jağyn täpteştegen joq. Ūlpan aitqan da joq. Būl i̇ekeui ülken senimniñ, ülken adaldyqtyñ adamdary i̇edi. Osyndai şetin jailar söz bola qalsa, közderin audaryp ketetin, ne qyzaryp, ne sūrlanyp ketetin adamdar būlar i̇emes-ti.
Şai üstindegi keñesten keiin i̇ekeuiniñ oiyndağy basqa bir tüiinşekteri ūiandy. Ol köpten beri jürgen tüiinşek — perzent jaiy. İesenei äli nağyz i̇erkek, Ūlpan bolsa-bolmasa da pisip bolğan äiel. Äkelik te bala izdeidi, analyq ta bala izdeidi. Mūryndaryna jas qozynyñ iısi kelgendei bolğanşa tilenedi. Jylma-jyl balalap tūratyn tört tülik maldyñ töli — qūlyny, botasy, qozysy, lağy közderine tüsip ketse, özderiniñ balasyzdyğy i̇esterine tüse qalady. Qūdaiy qūrğyrğa būlardyñ nemenesi jaqpai jür? İeseneidiñ käriligi men Ūlpannyñ jastyğynyñ arasynda qandai şalğailyq bar? Joq qoi!.. Ūlpan jas töldi körgende quana tūryp mūñaiady, mūñaia tūryp quanady.
Şynar aman-i̇esen bosanğanda, Ūlpan barlyq jan-tänimen quandy. Staptan äiel doktoryn şaqyrtyp aldy. Jas näresteniñ kindik-şeşesi boldy.
— Qoşaqanym-ai, iısiñ qandai i̇edi, jūpardai! — dep jörgekke oralğan näresteni öz şeşesinen būryn iıskedi.
— Señ jata ber, äi! Sibanğa bir ūl tauyp berdiñ, boldy! Maqtanba. Menen qyzğanbai-aq qoi! — dedi.
Şynar Ūlpandy közimen aimalady: qaiteiin, mūñdyğym... Menen sen būryn ūl tapsa i̇eken dep tileuşiñmin, adal tileuşiñmin... Tipti senen Müsirepti de qyzğanbas i̇edim... Ümit üze körme, bauyrym...— deidi Şynardyñ közderi.
Şynardyñ oiynda osy tilektestigi bola tūrsa da, Ūlpan üiine qaitarda ädettegi qaljyñyn aitty:
— Sen qatyn da tūra tūr äli... Sen ūl tapqanda balañdy bauyryñnan jūlyp alyp, öziñnen būryn i̇emizermin! — dedi.
Ūlpan üiine quana da mūñaia, mūñaia da quana qaitqan. Sodan beri analyq derti tipti küşeiip, keide tūnşyqtyrardai bunap, keide örtep jibererdei küidirip-jandyryp ketedi.
İeseneidiñ häli de osyğan jaqyn. Ol qara şeşekten keiin auyryp körmegen adam i̇edi. Osy jolğy qūlauynan qatty qauiptendi. Äsirese, osy bir dirilden qorqady. Auzyna kenelgen silekei jinala berdi. Kişi jarlanğan adam i̇edi, Artyqbaiğa ūqsap qalmasa qaiteiin.. Ūrpaq i̇etetini öz aldyna bir qasiret, men olai-būlai bolyp ketem, Aqnardyñ küni ne bolar dep qaiğyrady. Qazaq dästürinşe, şariğat boiynşa balasyz äiel üiine özi ie dep sanalmaidy. Äsirese, jesir qalğan äiel «ağa ölse — ini mūrasy, inisi ölse — ağa mūrasy». Mūny äli orys zañy da özgerte alğan joq. Osyğan bailanysty İemenaly i̇esine tüsip ketse, dirili de küşeie tüsedi.
İesenei keşeden beri üzbei ūiyqtap jatqan joq. Qarañğy tünde bir ūianyp ketkende qasynda otyrğan Ūlpandy kördi. Aiap ketti. Dirildep jatqan qolyn sozuğa bata almady. Közin jūmdy da, auyr oilarğa ketti. Şeşimi joq, ümitteneri joq oilar qamap aldy.
Qazir Ūlpan mūnyñ köñilin kötereiin dep ärneni jeñil oinaqylyqpen aityp otyr. Ūlpannyñ köñilin būl nemen köterer?
Alystan bir tüitkil i̇eles beredi. Onyñ ne i̇ekenin tüsineiin dep oilana bastasa, tūla boiy şimirkenip, jüregi dürsildep soğyp ketedi. Jüregi bar bolğyr özi sezinedi de, özi bezinedi. Özi sybyrlaidy da, özi tyñdama, i̇estime deidi! Ondai jūmbaqty qalai şeşersiñ? Qalaida, «İesenei, sen qartaidyñ, Ūlpanğa bala kerek!» degendi İesenei anyq tüsinetin siiäqty — Ūlpanğa bala kerek! Ol bala aspannan tüse me? Būl sūraudyñ jauaby tabylar i̇emes.
Şaidan keiin İesenei Ūlpanğa telmire qarap:
— Aqnar, meniñ tösegimdi oñaşa bölmege şyğartşy. Öziñnen basqa bir adam kirmesin. Salbyr küni-tüni qasymda bolar. Özin dūrystap kiındirersiñ,— dedi.
— Doktor şaqyrtaiyq, İesekesi.
— Şaqyrtsañ şaqyrt. Tek baqsy-balgerdi közime körsetpe!
Sol küni olar oñaşa bölmelerde bölek jatty. Bölek jatsa da, oi sezimderi toğysa berdi. Biriniñ qaiğy-mūñyn biri bilip jatqandai, birge kürsinip jatty.
Äldeqandai sezimniñ, sezim i̇emes sezinudiñ oiyña orala berui, qytyqtai berui tipti jai bolmaidy. Ūlpannyñ i̇eki-üş künnen bergi işki tolqynysy äldeneniñ aldamas habarşysy i̇eken. Ūlpan sol küni tünde ūianyp ketti de, jalañ aiaq jügirip kelip, İesenei jatqan bölmege kirdi. Janyp tūrğan şamdy ürlep sendirip, Salbyrğa üiiñe jüre ber deuge äreñ şamasy keldi. İeseneidiñ qoinyna kirip ketti. Jūlmalai bastady, aimalai bastady.
— Tūr, İesenei, tūr! İeki kün i̇erkelep jattyñ, jeteri İendigiñdi qūia tūr. Men jerik bolyp qaldym! —dedi.
— Jerik dediñ be, Aqnar?
— Tap sonyñ özi!
İesenei Ūlpandy bir qolymen qūşaqtai köterip, öziniñ keudesine jatqyzdy.
— Şyn ba, Aqnarym?—dausy qaltyrap, dirildep äreñ i̇estildi.
— Şyn bolğanda qandai Auzymnan silekeiim şūbyryp barady!
— İendi İesenei ölse de bolady! Jalğyz armany osy bolatyn.— Būl joly dausy qaltyramai öz qalpynda şyqty.
— İeseneidei i̇erkekke jüz jasamasa, nesimen İesenei bolğany! Aitpa joqty!
Jas dene bar jyluyn käri keudege aiqara jauyp jabysa tüsti...
— Aqnar-au, nemenege jeriksiñ? Tüieniñ alabotasy men kökpektiñ biri i̇emes pe?
— Joq, qūdai... Meniñ jerigim qai bir oñğan bolady deisiñ... Şynardyñ şeşesi külge kömip pisirgen nanğa jerikpin... Ağaştyñ qara kömiri meiizdei jabysyp-jabysyp tūrğan nandy körip i̇ediñ ğoi ana jyly? Soğan... Silekeiimdi jiiä almai qoidym...
Zaty joqtyñ, aty da joq bolady. Jerik degen aty bolğan soñ onyñ özi de bar närse i̇edi. Jükti bolğan äiel denesinde qai tekti zattar jetispese, sonyñ ornyn toltyru kerek. Sonyñ aty — jerik. Jerik — jükti bolğandyqtyñ birinşi belgisi. Aldamaityn belgi.
İesenei syrqatynan qūlan-taza jazylyp ketkendei boldy. Tūra kelip kiınip, Kenjetaidy tañ atpai Müsireptiñ üiine jūmsady.
— Jyldam külge kömip nan pisirsin... Aqnar qazir keledi dep ait! — dedi.
— Nanğa jabysqan kömirin alyp tastamasyn. Kemiri kep bolsa tipti jaqsy. Ana jylğydai tūzdy maiğa būlğasyn,— dep Ūlpan öz oiyndağysyn qosty.— Ystyq bolsyn!
Kenjetai ketken soñ İesenei Ūlpanğa:
— Qyz bolsa öziñe tartsyn. Ūl bolsa mağan tartsa da meili,— dedi.
— Joq, joq... Ūl bolsyn jäne sağan tartsyn —Ūlpan külge kemip pisirgen jerigin jeuge jürip ketti.
Ol küldi-kömeş jeuge keldiñ be, talğamyn. Dünie degenim i̇esiñde me? — dep qarsy aldy Şynar.
Kezegiñdi ala ber... Öltirmeseñ tezirek nanyñdy — dedi Ūlpan...
Ūlpan külge kömip pisirip tūzdy maiğa būlğağan nandy aşyqqan adamdai küisei bastady. Jer tösekte jatqan Şynarğa bir qyryn otyryp aldy da jei berdi. Nanğa jabysqan qaiyñ kömiri tisine tiıp ketse «ym-m-m!» dep qyñsylap qūiady. Qūmartqan jerigi nan i̇emes, tūz ben kemir siiäqty. Kömirdiñ dastarqanğa ūşyp tüsken qiqymdaryn qolymen terip alyp auzyna qağyp jiberedi—«ym-ym-m!»
Ūlpan tör üige barmai üi işiniñ özderi tūratyn qazir onda Şynar jalğyz jatqan bölmege otyra ketken.
— Nan jeuiñe qarağanda, sen bireu i̇emes, i̇eki ūl tabatyn bolarsyñ! — dedi Şynar.
— Menen aq bota būryn botalap qala ma dep qorqyp jür i̇edim... Ol biyl dönejin şyğady ğoi. Ant ūrğan sipaqtap jür deidi... Äi, sen nemenege jerik i̇ediñ?
— Qūdai, mende qai bir oñğan jerik boldy deisiñ!.. Qara buranyñ, şudasyn şainauğa jerik bolğanmyn...
— Bäse, balañnyñ basy qara qazandai, burağa tartqan i̇eken ğoi! Betoramalyñdy beri tastaşy, terlep kettim.
— Ar jağyñda tazasy tūr ğoi, ala qoisaişy öziñ.
— Joq, qozğalğym kelmeidi. Denem qara tyrnağyma deiin balqyp otyr. Ym-mm!..
— Mä, i̇endeşe...
Şynar qūndaqtauly balasy qasynda, äli tösekten tūrğan joq-ty. Akuşer äiel bir jeti qozğalmai jata ber dep ketken. Basyn qyna sary säten şarşymen tañyp alypty. Şynarğa osylai jatu da jarasady i̇eken. Özi de aqköñil, adal jan i̇edi, qazir bükil düniedegi jalğyz ğana armansyz, jalğyz ğana baqytty jandai ajarlanyp ketipti.
Dünie i̇esigin özi aşyp kelgendei, ūly da mardamsyp, pysyldap ūiyqtap jatyr. Şynar balasyn ūiyqtap jatyp ta i̇eme beredi dep maqtaidy:
— Kindik şeşesi aşqaraq boluşy i̇edi, soğan tartyp kete me dep qorqamyn! — dep qūiady.
Ol kindik şeşe Ūlpan küldi-kömeş nandy auzyna būralai tyğyp mytyp otyr...
— Señ äi, jaiyña jat! Bir syndyrym nanyñdy aiaimysyñ menen?
— Joq-au, i̇egin şyqpai qalğan jyly sen jalğyz öziñ bir auylğa jūt bolatyn şyğarsyñ degenim ğoi...
İeki änşi qyz — Käuker men Biken Şynar bosanğaly osy üide bolatyn. Qonaqbasty bolyp jatqan otau üige qolqabystaryn tigizuge ädeii qalyp qoiğan. Qazir olar tör üige şai jasap bolyp, Ūlpandy şaqyruğa kele jatyr i̇edi, gürildei söilep İesenei kirip keldi.
— Älgi Müsirep maqtanşaqtyñ keñ saraidai degen üii osy ma?
— Osy, osy! —dedi Ūlpan.— Beri kel, beri qarai!
Ūlpan osynda ketken soñ, İesenei üiine siiä almap i̇edi.
Qaşannan beri kütip jürgen quanyş belgisin Ūlpan özimen birge ala ketkendei, İesenei qūr alaqan qalğandai sezindi. Onyñ üstine bosanğaly üş kün bolğan Şynarğa dostyq köñil bildirer kezi de ötip bara jatyr. Osy i̇eki sebep i̇eriksiz aidap, İeseneidiñ ülken basyn kişireitip, Müsireptiñ üiine alyp keldi.
Qorjyn üidiñ ortasyndağy auyz üi terezesine qalyñ qyrau tūrğan, qara köleñkeleu i̇eken. Syrttan kelgen adam, kim bolsa da, közi üirengenşe biraz tūryp qalatyn-dy. İesenei de tūryp qaldy.
— Beri qarai, beri qarai! —dep Ūlpan tağy qaitalady.
Şūbalmaly peştiñ alasa i̇esiginen äreñ i̇eñkeiip ötip, İesenei Ūlpannyñ dausy şyqqan bölmege kirgen boiynda Şynardyñ üstine asa qymbat sanalatyn būlğyn işikti jauyp jiberip basyn köterdi. Basy töbege az-aq timei tūr.
— Balañnyñ körimdigi, Şynarjan. Aqnar sarañ bolyp bara jatyr bilem, äli künge sağan bir şarşy şüberek yrymyn jasamapty.
— İesenei-au,— dedi Ūlpan tūra berip,— İesenei-au, neşe künnen beri men osy üidiñ otynymen kirip, külimen şyğyp, qara jūmysynda jürmin ğoi! Äli synyq küreş bergen joq. Myna jatqan sizdiñ jan süieriñiz ornynan da qozğalmaidy. Jatady i̇erkelep!
Şynar, ülken kisi kelgen soñ basyn kötereiin dep i̇edi, İesenei tūrğyzbady.
— Jata ber, qozğalma, ainalaiyn.
— Sonda mağan beretinderi külge kömgen qol diırmenniñ qara nany! Özderi ony jemeidi de!
— Küldi-kemeşke zar bolyp kelip i̇edi toiynaiyn degenin kördiñiz be, bi-ağa!—dedi Şynar.— Mūndai mästeki körgen i̇emespin!
— Balasynyñ kindigin kestim. Oğan da tük bergen joq.
— Müsirep ağama dünie-maly kerek i̇emes, myrza demeitin be i̇ediñ!?
— Bärin bilep-töstep äketken myna qatyn sarañ.
— İe, betinen jarylğasyn! Bizdiñ üide de bärin bilep ketken bir jan bar... Onyñ da betinen jarylğasyn! Bailyq, myrzalyq, sarañdyq degennen qūtylyp, janym tynyştaldy. Jaqsy äiel jaman i̇erkekti adam qylady deitin be i̇edi? Sol dūrys i̇eken Şynarjan.
— Özi üiine siiä almai küpsip jatqan qatyndy birjola küpildetip ket söitip!..
— Myrzanyñ özi qaida? — dedi İesenei, törge şyğyp, otyryp bolğan soñ.
— Şai-qant äkeluge qalağa ketipti. Qazir keledi dep jatyr mynasy.
— Myrzanyñ bar jinağany üş künge jetpei qalğany ma?
— Bizdik birdemeleri qalğan şyğar. Jür, tör üige baryp şai işeiik.
— Üidi ybyrsytpai, qalğan nanyñdy ala ket!
Būlar şaiğa otyra bergende aiğaiğa basyp Kereidiñ bir top aqyn-änşileri keldi:
— Müsirep, qūtty bolsyn şildehana, Habary äreñ jetti keşe ğana.
Ötken soñ on kün, on tün taratarmyz, Jinalsyn bes bolystan qyz-bozbala...
Tağy bir jastau aqyn samauyr qasynda şai qūiyp otyrğan i̇eki qyzdy körip, ol da sarnap qūia berdi:
— Sibannyñ aman ba i̇eken qos būlbūly, Tileuşi i̇ek kezdestir dep küni-tüni, Sağynyp ūşyp keldik är qiiädan, Qūlaqqa siñip qalğan būlbūl ünin.
Būl aqyn qyzdardy aitysqa süirep äketpek i̇edi, üşinşi mosqaldau aqyn İeseneidi tanyp qaldy da:
— Assalaumağalaiküm, İesenei ağa! — dedi, joldastary ädep şeginen şyğyp ketpeuin i̇eskerte qatty dauystap aitty. Öleñ men än de toqtala qaldy.
— Joğarylatyñdar, ardager aqyndar! —İesenei az ğana ysyrylyp otyrdy.
Būl kelgen Kerei atalatyn köp ruly i̇elderdiñ aty şuly aqyn-änşileri, jyraulary i̇edi. Aqyn Şärke sal, soqyr Toğjan aqyn, Niiäz seri, Saparğali aqyn, tağy üş-tört jaña periler. Bäri de ataqtynyñ ataqtysy — Segiz-seri aqynnyñ mūragerleri. Būl i̇elderde «Qozy Körpeş — Baian sūlu», «Qyz Jibek», «İer Tarğyn» jyrlary Segiz-seriniki dep sanalady. Segiz-seri öz janynan şyğarğan ba, jyrau retinde aita jürip öñdegen be, ol arasy düdämal. Al «Qarğaş», «Gauhartas», «Äiken-ai» änderin Segiz-seri şyğarğanyn tipti dauğa salmaidy, tügel moiyndap qoiğan. Būl kezde Birjan sal, Baluan Şolaq, Aqan seri änderi de irgeles Orynbor —Sibirge qaraityn qazaq i̇elderine tügel tarap bolğan. Baiağy «Qalqam şyraq» dep atalatyn. alğaşqy i̇eki joly äldeneni ūiqastyra salyp, aitaiyn degeni soñğy i̇eki jolynda bolatyn tört joldy qara öleñ aiaqsyp, i̇endi qazaq öleñi tört aiağyn bauryna tügel jinap ala bastağan.
Būl bağyt Kereide Segiz-seriden bastalyp i̇edi. Myna kelgen aqyn-änşilerdiñ köbi sonyñ şäkirtteri.
İesenei aqyndardan jatsyrağan joq. İelderiniñ jai-küilerin sūrastyryp, qaljyñdasa söilesip, keñ otyratyn yñğai körsetti. Ūlpan tipti quanyp ketti. Şynardyñ şildehanasyna ataqty aqyn-änşilerdiñ arnai kelgenderin Ūlpannan basqa bir bai äiel bolsa künder i̇edi, küiiner i̇edi, Ūlpannyñ jan jüreginde ondai beişaralyqtyñ iısi joq ada.m.
Aqyndar İeseneimen amandasyp sözge ainala bastağanda Ūlpan Şynardyñ qasyna qaityp keldi:
— Äi, i̇erke qatyñ şoşalañda neñ bar i̇edi, bärin qazanğa saldyramyn!— dedi Şynarğa.
— Saldyra ber. Birdemeñ ūnamai qalyp aqyndardyñ sezine iliktirip jürseñ, janyñdy şyğaramyn!— dedi Şynar.
— Basymdy qatyrmai jaiyña jatşy, sen!
Ūlpan şoşalağa kelse, Janişa bauyrsaq pisirip, Şynardyñ şeşesi qol diırmenmen bidai ügip otyr i̇eken.
— Oibai, apai, diırmendi mağan ber, qazanyñdy tezirek as. Aqyn-änşiler kelip qaldy. Baryñdy sal! — dedi Ūlpan, diırmendi özi ainaldyra berip.
Küşti qoldar tas diırmendi zyrqyrata jöneldi.
— İe, bar ğoi, Aqnarjan, bar ğoi. Aiamaiyn, Müsirep ağañ qalağa ketti, birdeme ala keletin şyğar.
Şynardyñ şeşesiniñ qysylmai tūrğanyna quanyp ketken Ūlpan:
— Onda özime de bir kömbe nandyq bidai artyq ügeiin,— dedi. Qol diırmen i̇endi asyqpai-saspai baiyrğy basa jöneldi. Ūlpan as piskenşe şoşaladan qaitqan joq.
Aqyndar şai işip bolğan soñ dombyranyñ qūlağyn būrai bastady. Būryn aldy tar, yzğarly otyratyn küle bilmeitin İeseneidiñ i̇endi öziñmen öziñdei teñ otyryp söilesetin adam bolğanyn sezingen aqyndar i̇erkin öleñdetip ketti:
Sälem al, qadirli bi, köp seriden Jinalğan gübirnanyñ jer-jerinen. Baiağy i̇eski ataqtyñ bärin tastap, Keziñiz köñil jūmsap mūzy i̇erigen. Aqnardai jeñeşemiz i̇esen-sau ma? Syndyrman kök bolatty ie bilgen...
Būl aqyn Şärke saldyñ bastamasy i̇edi.
— Jeñeşelerin, aman-i̇esen... Osy üidiñ otyn jağyp, külin şyğaryp jür...— dep İesenei köñildi jymidy. Ūlpandy maqtai kelip, özin synap jibergen aqyn sözine şamdanğan joq. Qaita «i̇endi jaqsy adam bolypsyñ» degendei astarly sözge quanyp ketti.
Şärke sal da öleñ aiağyn osylai beiimdei aiaqtady.
— Qanyqpyz jeñgemizdiñ män-jaiyna, Bilemiz myrzalyğy qandaiyn da. Qūdaidyñ bere salğan bir jany ğoi Sibannyñ kedeiiniñ mañdaiyna!..
— Osy aitqanyñ äbden dūrys, Şärke sal!—dedi İesenei.— Men özim Siban degen i̇eldi malşy-sauynşyma ainaldyryp alyp, i̇endi bolmağanda qaiyrşy i̇ete jazdağan i̇ekemin. Qazir qūdaiğa şükir, aldynda maly bar, üstinde üii bar i̇elge ainaldy. Obaly meniñ moinymda i̇edi, sauaby sol jeñgeleriñdiki.
Aqyndar İeseneiden lūqsat alyp, Şynarğa kelip qūttyqtau aitysty. Būlar Müsireppen qadirles qūrby, Şynarmen de dostasyp ketken adamdar i̇edi.
— Sibannyñ Aqnar, Şynar ai men küni, Köktemde jūpar atqan i̇eki güli. Körkiñe jüregiñ sai keñ düniedei,
Bar ma i̇eken Müsireptiñ tağy mūñy. Balañnyñ bauy berik bolsyn, Şynar, Qaiğysyz, mūñsyz i̇etsin bar ömiri.
— Toğjan ağa,— dedi Şynar Uiala jauap qaitaryp.— Toğjan ağa, meniñ üstimde bir işik jatyr, sony öziñiz alyp iyğyñyzğa jamylyñyzşy. Özim jabar i̇edim, äzir tūruğa bolmai jatyr.— Älginde ğana İesenei äkelip japqan işikti öz üstinen azyraq ysyryp qoidy.
Toğjan işikti alyp arqasyna jamylyp tūrdy da:
— Osy bir tūsta Atyğaidyñ aqyny bolğanşa Sibannyñ kedeii bolmağan i̇ekemin... Tym bolmasa, öz üiimnen i̇eki kisige i̇eki tostağan qymyz bere alatyn bolar i̇edim-au!— dedi. Aqynnyñ bir kedeilenip qalğan kezi bolsa kerek, nalyp-mūñaiyp aitty. Sodan soñ az toqtalyp tūryp tağy söilep ketti:
— Joq, Şynar qalqam, aryq atqa jibek jabu jaraspas bolar. Sen berdiñ, men aldym. Boldy sonymen. İgilik-quanyşyña öziñ ki!— dep işikti Şynardyñ üstine qaita japty.
Müsirep üiine qaityp kelgende Toğjan aqyn ändetip, Segiz-seri jyrlağan «Qyz Jibekti» aityp otyr i̇eken. Müsirep İeseneiden bastap aqyndardyñ bärimen qol alysyp amandasty da: «Aidai ber, Toğjan, aidai ber!» — dep Şynar jatqan bölmege asyğystau şyğyp ketti.
— Birdeme ilikti me qolyña?— dep sūrady Şynar.
— Qysylmai jata ber, kempirim! Aqyndardyñ auzy nege salymsyz bolsyn!
Müsirep tör üige i̇eki pyşaq alyp qaita keldi:
— Aştan ölgileriñ kelmese bir-i̇ekeuiñ qoldaryña pyşaq alyp dalağa şyğyñdar,— dedi.— Mine pyşaqtaryñ... Äsirep i̇esik aldynda jür. Baryñdar.
Aqynnan aqynğa, auyzdan auyzğa keşip kele jatqaly jarty ğasyr bolğan «Qyz Jibek» Kerei topyrağynda Segiz-seri nūsqasynda tūraqtap qalyp i̇edi. Osy kelgen aqyndardyñ işinde Segiz-seriniñ balasy, äri aqyn, äri baluan Mūstapa da bar. Mūstapa Toğjan aqynnyñ jañylys aitqan jerlerin tüzep berip otyr i̇edi, qazir ol pyşaq alyp dalağa şyğyp ketti de Toğjan da toqtap qaldy.
İesenei är kezdegi ädeti boiynşa Müsirepke soqtyqty:
— Kele sala qonaqtaryñdy dalağa quyp jatyrsyñ... Qysylysyñ bar ma, nemene özi? Balañnyñ bauy berik bolsyn deuge de şamamyzdy keltirmediñ ğoi!
— Sol balanyñ özi ūnañqyramai tūr...
— Nemenesi ūnamaidy?
— Basy baqyr qazandai. Sağan tartqan ba degen küdigim bar. Şynar i̇ekeuiñ jaidan-jai ämpei bolyp jürdiñder me i̇eken degen küdik qystalap jür...
— Otta, şirkin!
— Şyn aitam... Äitpese qysylys mağan qaidam kelsin! Jailauda jylqym, qystauda qoiym jūtap jatqan joq qoi...
— Osyndai adammen de joldas bolyp jüresiñder,ä?— dep İesenei aqyndarğa qarady. Aqyndar külisti de qoidy, Ağaiyn arasynyñ oiyn-qaljyñyna aralasqan joq.
— Mağan aitqan qūtty bolsynyñ osy ma?—dedi Müsirep.
— İendeşe...
Balañnyñ basy ülken bolsa mily bolsyn,
Alys-jaqyn i̇elderge syily bolsyn.
İeseneidei bai bolmasyn.
Izdegeni dau bolmasyn, öner bolsyn Segiz-seridei oiynan öleñi, qolynan öneri tögilgen şeber bolsyn! Alla akbar!..—İesenei iegin sipady.
— Aitqanyñ kelsin. İendi segiz aida Aqnar aman bosanyp, bir qazan bas ūl tauyp bersin! Şildehanasynda osy aqyndar tügel bolsyn!
Aqyndar Ūlpannyñ i̇ekiqabat i̇ekenin tüsinip, quanysyp qaldy.
— Kelemiz, kelemiz...— desti.
Dalağa şyğyp ketken jas aqyndar qaityp kelgen soñ Toğjan aqyn «Qyz Jibekti» tügel aiaqtap şyqty. Ne maqtau, ne synau kütkendei ainala qarady.
— Jaqsy aityp şyqtyñ, Toğjan. Byltyrğyñnan köp öñdelip qalypty,—dedi Müsirep.
— Äkesiniñ izine salyp tüzep berip jürgen anau otyrğan Mūstapa,— dedi Toğjan. Mūstapa qyzaryp ketti. Qyzara biletin Uiatty aqyn i̇eken.
— Toğjan ağai meni jai küidirip otyr. Men äli baldyr-batpaq, qalqam-şyraqtan şyğa almai jürmin. Äkemniñ aitqandarynan qūlağymda qalğan birdemeler bar şyğar... sonda da...
— Jibekti tekti jerden şyğaru üşin hannyñ qyzy deidi i̇ekensiñ... Qara qazaqtan ondai qyz tumai ma i̇eken?— dedi İesenei.— Bizdiñ Orta jüz ben Kişi jüz qaşannan bepi birge jasasyp keledi. Tipti sonau Joşynyñ balalarynan beri Kişi jüzde Syrlybai degen han bolğan i̇emes. Odan soñ, hannyñ qyzy han tūqymyna ğana beriledi ğoi. Jibek hannyñ qyzy bolsa, Tölegen de hannyñ balasy bolu kerek. Mūny i̇eskermegen i̇ekensiñder... Jibekti qara qazaqtyñ qyzy deuge beker-aq qorynypsyñdar. Myna qara saqaldyñ Tölegenge ūqsaityn tük qasieti bolmasa da anau üide jatqan Şynar qai Jibekten kem? — dep söz aiağyn Müsirepke tigize, qaljyñdai qaiyrdy.
Müsirep jyrdyñ özine ūnağan jerin maqtady:
— Kimniñ qyzy bolsa da meili, äiteuir Jibektiñ ämeñgerlikke könbegeni ülken i̇erlik.
— Körpeni ağañ aşqan sen aşqandai.
Ne boldy jas basyñmen sorly bala! — degeni söz-aq i̇emes pe?! Sansyzbaidyñ süieginde bir şağym i̇erkek namysy bolsa, i̇endi jeñgesine better me! — dedi.
Aqyn Şärke sal jas kezinde ala qūiyndau, äumeserleu bolsa da, osy küni aqyl-azuy şyqqan adam i̇edi. İesenei men Müsirep aitqandarynyñ dänin ūstap qalğan i̇eken.
— İeseke, dūrys aitasyz,— dep bastady ol.— Özimizdi özimiz jamandağymyz da kelmeidi, asyra maqtağymyz da kelmeidi. Ätteñ, osy künge deiin batyrlyq ta, i̇erlik te, sūlulyq ta, aqyldylyq ta han tūqymynda dep keldik qoi. Äli künge qara qazaqtyñ boiyna sūlu qyz, aqyldy qyz syimai da, jaraspai da tūratyn siiäqtanyp keldi. Sol i̇eski ädetpen kete beretinimiz äli bar. Keide qara qazaqtyñ hannyñ, qyzyn bauyryna basqanyn da märtebe köretin şyğarmyz... Al anau İedil, Jaiyq, Oiyl, Torğai aqyndary Qyz Jibekti Sansyzbaiğa qosyp, mūratyna jetkizedi i̇eken. Biz äiteuir soğan könbei kelemiz,— dedi.
Köşpeli i̇elde oiyn-sauyq orny bolğan i̇emes. Köşpeli i̇eldiñ oiyn-sauyq köretin, aqynnyñ sezin i̇estitiñ änşiniñ dausyn i̇estitin as pen toiğa, şildehanağa bala-şağasymen jamyrai şūbyratyny da sodan. Keşke qarai Äsirep, Müsireptiñ i̇eki üiine keşe ğana tarağan qyz-bozbalanyñ üiile tögile qaita kelgeni de sodan i̇edi.
Köşpeli i̇elde aqyn-änşilerdiñ toidan toiğa, şildehanadan şildehanağa köşip jüretinderi de sodan. Jūrtqa aitar sözderi köp. Jabyqqan, toryqqan köñil bolsa jūbatary uatary köp. Osyndai jūrt jinalar, äsirese qūlağyna qūlyq qatyp qalmağan jastar jinalar jerdi olar da izdep jüredi. Būl körkem söz ben körkem önerdiñ süiegine bitken ölmes, öşpes qasieti. İeşbir aqyn boiyndağy bailyğyn özi ğana iemdenip bauyryna basyp otyrğan i̇emes, i̇el-jūrtyna tezirek taratyp beruge asyğady. Būl körkem öner qauymymyn, ainymas zañy. Aqyn-änşiniñ i̇el jūrt beruin üi alatyndary da osydan.
Aqyndar kezek-kezek öleñ aityp, än salyp keşki oiyndy äbden qyzdyrğan kezi i̇edi. Aqyn közi kün bolyp bükil düniege jaryğy men jyluyn töge almağanymen naizağaidai tyrqyldap, kündei kürkirep qūiady. Keide kektendirip, şaqyryp, keide jarym köñildi äldilep qūiady. İel minezin biri maqtap, biri synap, jastarğa är türli oi ūstap jatyr. Kinäratsyz syn, ädil syn, öziñdi öziñe küldiretin aqyn syny, küldire otyryp jylatatyn jylata otyryp küldiretin syn, oilandyratyn syn... Bireu Uialyp, bireu quanatyn syn.
İeki änşi qyz — Käuker men Biken qadirli qonaqtarğa auyl atynan qoşemet körsetkeli qosylyp än saluğa oñtailandy. Baiau bastap, şyrqap aiaqtaityndaryn biletin jastar tynyp qaldy.
— Asyl söz — atqan oqtai, jai ketpeidi.
Jamanğa oq ötse de, söz ötpeidi...
Qyzdar ändi i̇endi kötere bergende terdegi terezeniñ i̇eñ, joğarğy şynysy saldyr-güldir synyp tüsti de, qaq soiyldyñ şoqpar basy terde otyrğan İeseneidi jauyryn ortadan nūqyp qaldy.
— Äkeñniñ körin... türikpeni— dedi syrttan salğan İemenalynyñ aiğaiy. Mağan ağaş kestirmeitin sen kimsiñ osy? Mynany köremisiñ? Töbeñde oinaityn bolady!— Soiyldy basyn i̇eki jağyna kezek-kezek üiirip qoidy,
Tömen qarai solq i̇ete tüsken İesenei: «Öltirdiñ-au, it!»— dep qaldy.
Qasynda otyrğan Ūlpan atyp tūryp soiyldy ūstai alyp, bar küşimen jūlqyp qalyp i̇edi, İemenaly airylyp qaldy.
— Joğal, körgensiz sotqar!— dedi Ūlpan.
Üi işinde i̇eki jerde janyp tūrğan bestik şamdardyñ älsiz jalyny qaşa jönelgisi kelgendei i̇esikke qarai būlqyna japyryldy.
İeki qyzdyñ äni de üzilip ketti. Oiyn-külki,sauyq ta tynyp qaldy. Üi işindegi jandar, İeseneiden basqasy tügel tūra keldi. Tereze aldynan şaba jönelgen salt attylar dybysy i̇estildi. Ūlpan qolynda qalğan soiyldy synğan terezeden syrtqa laqtyryp jiberdi. İeseneidiñ arqasyn sipalap:
— Qatty tigen joq pa?— dedi.
İeltinjal siiäqty qalyñ ormannyñ i̇eki üi türikpenmen ağaiyndyğy alystan qosylatyn Andarbai-Otarbai auylyna berilgendigi İemenalyğa qatty batyp jüretin. Äli qystau salyp üirene qoimağan Andarbai İeltinjaldyñ är jerine bei-bereket ornalasty da, i̇eki üi türikpen qaq ortasyna ornyğa qystady. Sondyqtan İeltinjal Müsirep qystauy atanyp bara jatyr i̇edi.
İedäuir ūzyn ormannyñ küngei jağy qalyñ qara şie, jortyp ötseñ at şaşasyn qyzylğa būiap jiberetin jidek pen büldirgen. İeki jağyndağy i̇eki özekte de jua ösedi, aralar Uialaidy. Şöbi qalyñ.
Jaldyñ orta tūsynda samaladai jarqyrap biık i̇esken juan-juan aq qaiyñdar qarağaidai tüzu. İeki üi türikpen osy qaiyñdardyñ ortasyna qystapty. İemenalynyñ osyğan işi küiedi. Sol küiikten osy künge deiin qysy-jazy kiız üide otyryp kelgen İemenaly qystau saluğa bel bailady. İeki üi türikpenniñ däl irgesindegi börenelik qaiyñdardy qyryp alyp ağaş üi saldyrmaqşy boldy.
Işin, küise — kek bailanğany da. Ol kek—İemenalyñ İemenaly i̇ekeniñ Müsireptiñ tübi qūl — türikpen i̇ekenin tal tüste tanytsa ğana qaitpaq. Äsirese, qatyny ūl tauyp, mäz-mairam bolyp jatqanda jūrt közinşe oiyn-külkilerin küldei şaşyp ūşyryp jiberseñ ğana qaitpaq...
İemenaly mana tal tüste on jigit i̇ertip äkelip, biık ösken aq qaiyñdardy qamşysymen nūsqap:
— Birin qaldyrmai qyryñdar! — dedi de üiine qaitty.
Osy kezde Müsirep te qaladan qaityp kele jatqan. Köp baltanyñ janyñdy türşiktirer sartyl-gürsilin i̇estip Müsirep üige kirmesten solai qarai ketip i̇edi. Aq qaiyñdardy baltalap jatqan jigitterdi kördi. Ağaş denesine aiausyz qadalyp jatqan baltalardy kördi. Bir juan ağaş syqyrlap synyp, jas qaiyñdardy qirata janşyp qūlap tüsti. Ony da kördi.
— Au, jigitter, būlaryñ ne? Qūdaidan qoryqsañdarşy! —dedi Müsirep.— Otyn kerek bolsa osyndai ağaşty kese me i̇eken?
Jigitter jönin aitty:
— Biz i̇emes qūdaidan qoryqpai jürgen... İemenaly ağañyz... Ağaş üi saldyrmaqşy.
— Auylda qonaqtar bar, jigitter. uiat bolady. İemenalyğa sälem aityñdar: būl ağaştardy men bäribir kestirmeimin. Ketiñder!..
On şaqty ağaş jaralanyp qalypty. Dauyl ärine. Jigitter Müsireppen talasqa joq. Baltala belbeulerine qystyryp alyp ketip qaldy. İemenalynyñ mi işinde kelip Müsireptiñ, üiine bülik salğany osynyñ aldary i̇edi.
İesenei közin jūmyp, tistenip qaldy. Baiağyda Kenesary oğy tigen jauyryn ortadan soqty-au dep lady. Tap sol oq qadalğan jeri şanşyp-şanşyp qaldy. Au ağaiyn degen osy da. Soiyl siltemei otyratyn küni joq. Qan maidanda qas jauyñmen qarsy tūryp alysqanyñ ba, tuysqan iniñniñ künde bir tyrnap, künde bir nūqyp k.alğany qiyn ba? Qaisysy auyr? Tonyñdy boiyña şamalap kier bolmas pa! İemenaly İesenei bola alsa qarsy bolğan künim bar ma? Bola almağan özi i̇ekenin nege tüsinedi? Öz üiiñde küpsingeniñ jūrt kezinde külki körinse kimge ökpeleisiñ?.. Ätteñ, jauyz i̇emes, dolysyñ. Aqymaq totqarsyñ. Jauyz bolsañ, i̇endigi jazalap qoiğan bolar i̇edim. Dolylyq qysyp ketkende, az ğana aqylyñnan airylyp, qalasyn, da, soqtyqpasqa soqtyğasyñ. İel-jūrtqa mazaq, ağaiynğa qadirsiz bolasyñ da jüresiñ...
— Tūr, İesenei, üige qaitaiyq.— Ūlpan İeseneidi tez kiındirip, üiine alyp keldi de, tösegine jatqyzdy. İesenei sol jatqanynan i̇endi qaityp tūrğan joq...
Batys Sibirdiñ dalalyq general-gubernatorynyñ qazaq jūmystarym basqarysatyn aqylşysy Tūrlybek Köşenūly būl joly i̇eki ülken mäselemen kelip i̇edi. Qasynda jerge ornalastyru inspektory Savrasov, zañ jūmystarynyñ baqylauşysy Leozner jäne Qyzyljar ueziniñ bastyğy Demidov bar. Būlardyñ qaisysy basşy, qaisysy qosşy, ony biletin i̇eşkim joq, i̇el qazağy özine tartyp Tūrlybek töre keldi dep ūiğardy.
Ūlpan olardy ädeii törelerge arnap saldyrğan qonaq üiinde qarsy aldy. İesikteri oñaşa i̇eki bölmeli, bir ülken zaldy, jabyq verandaly qonaq üi i̇eki künnen beri äzir tūrğan i̇edi.
— Jeñeşe, deniñiz sau ma? İesekem qalai, täuir me?
— Şükir, tere qainym, bir qalpy.
— Zdravstvuite, madam Aknar Artykbaevna...
— Zdravstvuite, zdravstvuite...
— Zdrasti, zdrasti, qoş kelipsizder,..
Qazaq qonaqtar üige kirgen betinde körip otyrğanyn da körmegen bolyp, bilgisi kelgenin bildirmegen bolyp, montansyp momaqan otyrady. Töre qonaqtar olai i̇emes, i̇eki-üş bölmeni otyrmastan aralap şyğyp, qonaq üidi maqtai bastady.
— Bizdiñ general-gubernatordyñ, mäjilis zaly osydan qanşa ülken i̇eken?
— Kişirek bolyp jürmesin.
— Jatar bölmeleri qandai jaily! Qarağai iısi añqyp tūr.
— Varşava tösekteri, gollan peşteri, parij ainalary... İe, madam teginde handar näsilinen degen söz dūrys bolar.
— Vena oryndyqtary, iran kilemderi... birine biri jatsyramai qandai jarasyp tūr. Madam turaly qandai maqtau aitsañ da jetkize aittym dei almasañ kerek.
Qonaqtardyñ orysşa aitqan maqtaularyn Tūrlybek qazaqşylap bolğan soñ, Ūlpan maqtaudan qysylatyndai az ğana külimdei otyryp jauap qaiyrdy:
— Maqtaularyñyzdyñ birde-birine men ortaq i̇emespin, qadirli qonaqtarym. Üidi salyp bergen orys şeberleri. Men äiteuir jaqsy üi salyp beriñiz degenimdi bilem... Myna kisi, ūiaz bastyğy alğaş kelgeninde qazaqy qonaq üiimizge i̇el qonaqtarymen birge qonyp şyğuğa oraiy kelmei jabyq şanasyna tünep şyğypty. Sondağy Uialğanym äli i̇esimnen ketpeidi. Sodan keiin osy üidi saldyrdym. Aldyñğy jyly bitti.
— Degenmen de üidiñ qalai salynar josparyn öziñiz ūnattyñyz ğoi?
— Joq-i̇e, täñiri. Jaqsy bolsyn degennen basqa men ne aitty deisiz. Kiız üi jasatatyn bolsam, aralasqan bolar i̇edim. Mynadai üidiñ atynda bilmeimin...
— Onyñyzğa ilana tūraiyq... daulaspaiyq. Biraq, öziñizge ūnamağan dünielik sizdiñ üilerge kire almaityn bolar. Būğan siz de daulaspaityn bolarsyz... Myna kilemder, ainalar, oryndyqtar dünie jüzindegi i̇elderdiñ, öñkei bir maqtauly asyldary. Öz betterimen kelip oryndy-ornyna tūra qalmağan bolar?
— Äiel maqtağandy jek körmeidi, men de sonyñ birimin,— dedi Ūlpan.— Biraq dünie jüzinde qandai i̇elder baryn bilu tügil i̇estigen de i̇emespin. Aityp otyrğan närseleriñizdiñ bärin de men Tobyldyki deimin. Öitkeni bärin de Tobyldan aldyrdym. Bizdiñ üide basqa i̇eldiki dep atalatyn bir-aq närse bar — aina... ony «boransyz ainasy» deimiz.
— A... frantsuz ainasy deidi ğoi?
Solai bolsa, solai şyğar. Özgesiniñ bärin tobyl, tobyl-tösek, tobyl-oryndyq deimiz. Myna peşti de tobyl-peş deimiz. Mūny da osy üidi salğan Tobyl şeberderi salyp bergen. İekinşi qonaq üidegi peşti Petra degen qazaq-orys salyp i̇edi, ony petra-peş deimiz...
Qonaqtar mäz-meiram, riiäsyz külisip, köñildenip qaldy. Kişipeiildilik pe i̇eken anaiylyq pa i̇eken? Ätteñ, oqymağany-ai!
Töre qonaqtaryn qarsy aludyñ syi-sypaiylyğy aiaqtaldy-au degen kezde Ūlpan ornynan tūryp, ketuge lūqsat sūrady.
— Qadirli qonaqtarym, orysşa til bilip, auyzba-auyz özim söilese alatyn bolsam, äli de otyra tūruyma bolar i̇edi. Oğan meniñ jaiym kelmeidi. Kisi arqyly söilesuge qysylatynymdy da jasyra almaimyn. İekinşi qonaq üide özderiñiz şaqyrtqan bes bolys Kerei-Uaqtyñ bolys-bileri kelip jatyr. Olarğa da kirip şyğuym kerek. Sau bola tūryñyzdar...— Ūlpan üiine qaityp ketti.
— Osynşa kişipeiil, osynşa aq köñil jan dalanyñ nağyz tağy arystanyn qalai bağyndyryp aldy i̇eken? Men tañ qalyp tūrmyn,— dedi Leozner.
— Sol kişipeiildiligimen... aqyldylyğymen— dedi Savrasov.
— Men būl äieldi alty duanğa atağy jaiylğan hanşa bar i̇edi ğoi, sondai örkökirek, oiyna kelgenniñ bäri de boiyma jarasa beredi dep oilaityn alaqūiyn tūrğysynda köretin şyğarmyn dep qauiptenip kelip i̇edim. Minezi biiäzy, sūlulyğyna da män bermeitin jas äiel İeseneidei tüz tağysyn birjola bağyndyryp alğanyna tañdanudan aryla almasam kerek...
— Siz, Karl Genrihoviç, qatarynan üş qate jiberip otyrsyz,— dedi Savrasov, qaljyñdai jauap qaiyryp.— İeñ äueli, oiyna syimasty boiyma syimas-au dep oilai bilmeitin deuiñiz kerek i̇edi. Siz i̇eske alyp otyrğan ataqty hanşañyz sondai adam bolatyn. İekinşi, būl äiel jalğyz İeseneidi ğana bağyndyryp alğan joq, bes bolys Kerei-Uaqtyñ rularyna tügel bedeli bar adam. Ony i̇erteñgi mäjiliste öziñiz de köresiz. Üşinşi, sūlulyğyna män bermeitin degeniñiz taza Omby qalasynyñ közqarasy. Qazaqta «köz tiedi» degen senim äli bar. Arğy tübi sonymen bailanysty boluy mümkin, äiteuir qazaq äieli sūlulyğyn köptiñ közine tosa bermeidi.
— Siz älginde Aqnar Artyqbaevna dep amandastyñyz... Meniñ däpterimde ol kisiniñ aty Ūlpan dep jazylğan. Mine, köresiz be, astyn syzyp ta qoiyppyn...
— Astyn syzyp qoiğanyñyzdan ümit i̇etpei-aq qoiyñyz... Ūlpan da sol kisiniñ aty. İesenei degen aty tağy bar.
— Qazaq äieliniñ üş aty bola ma?
— Joq, Ūlpan — şyn aty. Aqnar — aq aruana degennen az ğana özgertip alynğan, aq ana degen mağyna beredi. İesenei — i̇eriniñ aty ğoi. İendigi basşylaryn, osy bolady dep İesenei öz atyn äieline beripti.
— Mine qyzyq! Mariiä degen äiel bir küni Nikolai bolyp şyğa kele me?
— Būl jerde «İesenei» äieldiñ aty i̇emes atağy. Simvol... Būryn būl i̇eldiñ kösemi men i̇edim, i̇endi sen boldyñ degendi añğartady.
— Kösem bolyp alğan soñ, būl äiel ne istei aldy?
— O, istemegeni joq! Äueli İekinşi Aleksandr patşamyzdyñ reformasyn jasady. İeseneidiñ barlyq jerin i̇eline bölip berdi. Bölip bergende bizdegidei bireuge ana jaqtan bireuge myna jaqtan attamalatyp bergen joq, auyl-auylğa qystaudy da, i̇egindik-şabyndyq jerdi de tūtas berdi. Är auyldyñ qystaulary da, jerleri de bölşek-bölşek i̇emes, tūtasyp jatady. Būl aranyñ qazağyna i̇egin saldyrdy, şöp şaptyrdy, qystau salğyzdy. Būl i̇eldi qazir jartylai otyryqşy dei alamyz.
— Ädemi i̇ertegi i̇eken... sondyqtan sene qoiu da oñai bolmas.
— Işki Reseiden kelgen şarualardy jerge ornalastyrarda, özi jartylai otyryqşy bolyp alğan Siban jerine qolymyz bata almady.
— Mūnyñyz jañağy aitqanyñyzdan da ädemirek i̇ertegi bolyp şyqty.
— İertegi i̇emes, şyndyq i̇ekenine men kuä! — dedi ūiaz bastyğy Demidov.
— Men kuä!.. Siban degen i̇eldiñ barlyq jeri İeseneidiki bolatyn. Sol jerdi osy äiel tügel i̇elge bölip berdi. Är auyldyñ qysqy üilerin salysyp beruge būl äieldiñ qanşa mal jūmsağanyn özi ğana biledi. Özi üşin salyp alğan üileri mynau!.. Qazaq dalasynda birinşi bolyp monşa saldyrğan da osy äiel.
— Monşağa keide qoi qamamai ma i̇eken?
— Baryp tüsip köriñiz! Medreseniñ irge tasy qalanyp qalğanyn öziñiz kördiñiz. Tap osy özimiz otyrğan qonaq üi
Ombynyñ qai köşesine jaraspas i̇edi öre qonaqtar kelgende Ūlpannyñ Qabap qalasynan şaqyrtyp alatyn i̇erli-zaiypty i̇eki adamy tamaq köterip kirdi de, aiaqtalmağan äñgime üzilip ketti.
Mäjilis i̇erteñine bastaldy. Ūzyn stoldyñ tör jaq basynda töreler, orta tūsynda .jastau bolystar, i̇esik jaq şetinde — Ūlpan. Qartañ biler arqalaryn qabyrğağa süiep, aiaqtaryn astaryna basyp alyp, qalyñ körpelerdiñ üstinde tizilip otyr. Tör jaqtağylardyñ bir-bireui i̇eki adamğa sanalatyndai i̇eki adamnyñ ornyn alyp keñ otyrsa, temen otyrğan jas atqaminerlerdiñ i̇ekeui bir adamğa sanalatyndai syğylysyp otyr. Būlardyñ jüzderinde «osy ülkender-aq ölmeidi i̇eken!» degen renju bar siiäqty.
Sözdi Tūrlybek bastady. Qazaqşa jaqsy söilei biletin adam qasyndağy töreler aldynda orysşa oilanyp qazaqşa söilegendikten sözi oraşolaqtau, sozalañdau şyğyp jat.yr. Onysyn birden sezingen dala şeşenderi qabaq qağysyp, köz ilegistirip qaldy.
— Qadirli bi-bolystar! — dep bastady Tūrlybek.— Ūly marhabatty padişamyzdyñ joğary därejeli i̇eltifaty boiynşa, işki Reseiden Sibir jerine kelip ornalasyp jatqan orys qara şarualary qatarynda jerge ornalasuğa öz tarafynan i̇ehtiiärly mağynada i̇ettifaq bildirgen qazaq auyldaryn da otyryqşylandyru mäselesin sizderdiñ maslihatyñyzğa saludy laihat körip, bizdi joğary märtebeli dala general-gubernatory jiberip otyr...
Ol kezdegi qazaq söz sūrap alu degendi bilgen i̇emes. Aitylyp jatqan äñgimege bailanysty bir oi kelip qalsa boldy, taban auzynda aityp salatyn. Ataqty şeşen Baidaly bi sony istedi.
— Tūrlybek şyrağym, orys qalalarymen qatar ornalaspai-aq, bölek ornalasuğa rūqsat joq bolğany ma? — dedi Tūrlybektiñ sözin kiıp ketip.
Tūrlybek qate aityp qalğanyn sezindi. «Nariadu» degendi aitqysy kelip i̇edi, onysy qazaqşylağanda «riadom» bolyp şyqqan i̇eken.
Mūndai jiyndarda Baidaly biden qalyp qoiudy özine ölim köretin Toqai bi:
— Äiteuir i̇ehtiiärly türde bolady ğoi? — dep sūrady.
Tūrlybek äueli Toqaiğa jauap qaiyrdy. Jerge ornalasu şübäsiz i̇ehtiiärly türde i̇eken. Sodan keiin auzynan qaterek şyğyp ketken sözdi bas salyp būrmalai jönelgen Baidaly bige oilanyp baryp jauap qaiyrdy.
— Qadirli Baieke, men qaterek aityppyn, siz qaterek ūğynypsyz. Jerge orys pen qazaqty qatar, irgeles ornalastyrady i̇eken dep qalğan siiäqtysyz. Olai i̇emes, işki Reseiden kelip jatqan orys şarualaryn jerge ornalastyryp jatqan kezde qazaq halqyn i̇eskerusiz qaldyrmai, i̇eltifat körsetilip otyr. İehtiiärly türde jerge ornalasamyz degen i̇ettifaq bolsa, jan basyna on bes desiatinadan i̇egindik jer kesilip beriledi.
— Ol bizge ne bolady? — dedi Baidaly bi.
— Jan basyna on^bes desiatina degen az jer i̇emes. Mysaly, osy i̇elde i̇egindi i̇eñ köp saldyratyn Ūlpan jeñgemiz sol şamada i̇egin saldyrady i̇eken. Onyñ üstine şabyndyq jerleriñiz, jailaularyñyz özderiñizde qalady ğoi.
Baidaly bi älgi «qataraq ūğynypsyz» degendi i̇estigen soñ-aq şiryğyp ketken. İttiñ ğana balasy, mağan teris ūğynypsyñ dei alğandai kim i̇ediñ sen! Toqaiğa nege tüirei qaitarmadyñ jauabyñdy? «İehtiiärly türde degendi i̇estimediñ be?» deseñ ğoi bolyp jatyr. Büitip masairap otyrmaidy. İendi Baidalyny balanyñ jaialyğyndai on bes desiatina jerge köndirip alşy, köreiin!..
Şynyna qalğanda Baidaly on bes desiatina degenniñ qanşa jer i̇ekenin däl şamalai almaityn adam i̇edi. Tek ölşep beriletindikke qarsy. Ol ölşeui joq jerge, ölşem-şegi joq, ata qualağan bilikke üirengen adam.
Baidalynyñ bet alysyn äbden añdap bolğan soñ, Toqai ony odan äri qyñyraita tüskisi kelip:
— Apyr-au, byltyr Stapqa ketip bara jatyp sizdiñ i̇eginniñ qasynan ötkenimde telegei-teñiz be dep qalyp i̇edim... On bes desiatina degeniñiz köp jer i̇eken-au! — dep Ūlpanğa qarady.
— Byltyr on bes i̇emes, bir-i̇eki desiatina kemirek salğamyz,— dedi Ūlpan.— Kelimdi-ketimdi qonaqty i̇eseptemesek, özimizge odan az salsaq ta mol jetetin.
Osymen Tūrlybek sezin aiaqtap bolğanşa basty bilerdiñ i̇ekige bölinetini baiqalyp qaldy. Olardan jyryla şyğatyn bolystar da, jandaişap atqaminerler de bola al« maidy. Olardyñ bäri de osy i̇eki bidiñ yñğaiyna qarai i̇ekige bölinedi. Oi talastyratyn aitys-tartys ta bolmaidy. Jesir dauy bolsa, bi-bolys sailauy bolsa, onyñ jöni bir basqa, jer üşin keñirdekten alysyp jatudyñ ne laiyğy bar!.. Yñğai körsetildi, ar jağyn bolystar jymdastyr salar.
Bilerdiñ bet alysy tügel tanylyp bolsa da, Tūrlybek sezin toqtatqan joq. İegin salyp, şöp şauyp, jartylai otyryqşy bola bastağan i̇elderge süiemel retinde ösimsiz beriletin qarjy, syilyq retinde beriletin qūral-saimandary bar i̇eken osy jailardy qyzyqtyra söilep ketti:
— Bes desiatina i̇egin salatyn üiler üş jyl işinde qaiyryp beru şartymen i̇elu somğa deiin ösimsiz qaryz retinde qarjy aluğa bolady. Onyñ özi i̇eki attyñ qūny ğoi. Soqa bes som, tyrma üş som, temir aiyr qyryq tiyn, qoi i̇eki som, tai tört som... sonda i̇elu som degeniñiz dünieniñ maly i̇emes pe?
Biler būğan da qūlai ketken joq.
— On jylğa jaqyn i̇egin salyp, şöp şauyp jartylai otyryqşy bolyp alğan Siban i̇eline üş şep maşinasyn, üş tyrnauyşy men bes soqa, bes tyrma syilyq ala kelip otyrğan jailarymyz da bar,— dedi Tūrlybek.
Bi-bolystar tügel Ūlpanğa qarady. Osy qatyn qai qylyğymen törelerdiñ auzyn alyp boldy i̇eken? At jetektetip, şapan jauyp jibergenin i̇eşkim bilgen i̇emes. Äiteuir Sibanğa qūdaidyñ berip tūrğan kezi.
Bolys-bilerdiñ ne oilap qalaryn i̇eşkim aitpai-aq biletin Ūlpan:
— Täñiri jarylğasyn, tere qainym. Būl i̇elde üş jyl işinde qaiyryp beruge qazynadan qaryz aqşa alatyn üiler de az i̇emes. İegin sala bastağaly on jylğa jaqyndasa da, äzir üi basyna bir soqadan kelmeidi. Şöp maşinasy i̇eki auylğa bir-birden ğana keletin i̇edi, i̇endi üş maşina, bes soqa qosylatyn bolsa, aldağy jyly qyryq desiatina astyñ qosylady. Ol qyryq üidiñ azyğy i̇emes pe! — dedi.
— İendi Siban sabantoi jasaityn boldyñdar! — dedi Baidaly.
— Nege jasamaiyq, jasaimyz,— dedi Ūlpan.— Alğaş i̇egin salğan jyly bes soqamen otyz desiatina i̇egin salğanda toi jasağamyz. Bes desiatinasy bizdiñ üidiki, özgesi jūrttyki i̇edi. Sodan beri būl i̇el aştyqqa ūşyrağan i̇emes...
Savrasov Tūrlybekten Ūlpannyñ, ne ait.qanyn sūrap aldy da, ornynan tūryp kelip Ūlpanğa syrtynda altyndatqan jazuy bar, mör basylğan paket tapsyrdy:
— Mynau sol syilyqtardyñ qağazy... general-gubernatordyñ qoly qoiylğan maqtau qağaz...
Ūlpan da paketti tūra kelip aldy.
— Köp-köp rahmet, töreler... General-gubernatoryñyzğa da köp-köp rahmet aityñyz... Jartylai otyryqşy, bütindei otyryqşy degenge tüsine de bermeimiz, äiteuir būl i̇el i̇egin salu men şep şabudan qolyn aiyrmaidy.
Ūlpan maqtau qağazdy ūzyn stoldy ainala otyrğan bolystarğa berdi. Bolystardan keiin qağaz bilerdi aralap şyqty. Oqi alğan bir adam joq. Altynmen jazylğan. Mör basylğan. İeki basty samūryq qūsy bar jibekten jasalğan qağaz bolu kerek...
Ūlpannan basqa bolys, biler tügel küizelisip qaldy, kündesip qaldy.
Qūdai-au, ne degen qorlyq! Bes bolystyñ bi-bolystary közimiz jaudyrap tiri otyrğanda, gubernatordyñ syilyğy men maqtau qağazyn üide otyrğan bir qatyn aldy-au! Qatyn!.. Syilyğy adyra qalsyn, altynmen jazylğan, mes basylğan, i̇eki basty samūryq qūsy bar maqtau qağazdy aitsaişy! Qūdai osy qatyndy bizdiñ qolğa bir bere me, joq pa? Ai, ol kün alys i̇emes şyğar... İesenei anau, onyñ küni sanauly... Joq sen qatyñ bizdiñ qolğa bir tüspei kete almaisyñ!..
Özara qanşa irkis-tartys otyrsa da, Ūlpan jaily bes bolys Kerei-Uaqtyñ i̇el basqarady degen adamdary osylai birge küiindi, bir tüiin jasady.
Bolys-biler syilyqqa qyzyğyp boldy-au degen qorytyndyğa kelip, Savrasov jinalystyñ aiaq jağyn özi basqaryp ketti:
— Qadirli bolys-biler,— dedi Savrasov,—meniñ baqylauymşa sizderde maqtanyş i̇eterlik birauyzdylyq bary baiqalady. Oğan tañdanğym kelmeidi. Sizdiñ i̇elder baiağy joñğar joryğynan keiingi jüz i̇elu jyldyñ boiynda orys halqymen irgeles otyryp kelesizder. Sonşa uaqyt bosqa i̇etpegen i̇eken. Tap osy auyl alğaş i̇egin salğan jyly qazaq soqasynyñ soñynda on orys jüripti. Alğaş maşinamen şöp şapqan jyly — alty orys. Aqnar Artyqbaevna osy üilerdi orystar salyp berdi dep özi aityp otyr. Keşe bizdi alyp kelgen Qaban jämşigi osy auylda tamyrym bar, sonyñ üiine qonamyn dep ketti. Bügin mine, sizder de Tūrlybek myrzanyñ sözin ülken yqylaspen tyñdap, tüsinbei qalğan sözderiñiz bolsa, qolma-qol sūrap alyp otyrdyñyzdar. Osyğan qarap, sizderdiñ ortañyzğa saluğa äkelgen i̇eki mäselemizdiñ i̇ekeuin de Qyzyljar ūiazyna qarağan qazaq bolystary qoldaityn boldy dep senim bildiremin. Ūzamai osy i̇eki mäsele oblystyq kölemde şaqyrylatyn bi-bolystardyñ tötenşe sezinde qaralmaq. Sol mäjiliste sizdiñ bolystardan bügingidei birauyzdylyq
Savrasovtyñ sözin qazaq tiline Tūrlybek tyr bildirmesten sözbe-söz tügel audaryp şyqty. Kim biledi, birauyzdylyq joğyn bile-tūra bar deu kerek şyğar... dala jeliniñ, i̇erteñ qai jaqtan soğaryna kim kepil?..
— Tötenşe sez degeni tabylğan aqyl i̇eken.
— Bes ūiazdyñ bolys-bileri bas qossa, şeşilmegen ne qalady deisiñ!
— Äne, söileitin jer sol!.
Söitip, i̇el tirşiliginiñ ūtys-ūtylystarynda jūmystary joq, bes bolys Kerei-Uaqtyñ bolys-bileri jerge ornalasu mäselesin söz baqqa salatyn bir sañylau tabylğanyna mäz bolyp tarasty. Mūndai kerenaulyqqa kelgende būlar teñ» desi joq birauyzdy i̇eken!
— Jan basyna on bes desiatina i̇egindik jerdi bügin az» synsañ, i̇erteñ beseuge zar bolyp qalmaiyq, — dedi de Ūlpan da ornynan turdy. Onsyz da şiryğyp otyrğan Baidalynyñ jüregine būl sözder sadaq oğyndai şanşyla kelip qadaldy.
Ūlpan İeseneige mäjilistiñ qalai ötkenin aitqaly kelip i̇edi. Bes jyldan beri tösek tūtqyny İesenei şydamsyzdanyp jatyr i̇eken birden «qalai aiaqtaldy?»—dep sūrady.
— Qoldau da bolğan joq, qarsylyq ta bolğan joq,— dedi Ūlpan.
— Jas bolystar söiledi me?
— Joq. Bir toby Baidalyğa, bir toby Toqaiğa telmirdi de otyra berdi.
— Öziñ ne aittyñ!
— Men ne aituşy i̇edim, täñiri... Bizdiñ i̇el soqa men şöp maşinasynan qolyn aiyrmasa kerek dedim.
— Az söz aitpapsyñ, Aqnarym. İendi i̇erteñ ne aitaryñdy oilana ber. Äiel mäselesi körinedi ğoi. Seniñ, ne ai» taryña qūlaq asatyn bolar.
— Bügin men i̇erkekterge yza bolyp qaittym. Törelerge bireui bir auyz jöni tüzu söz aita alğan joq. Özdi-özi tūspaldasqan bolyp, birine biri yñğai körsetti de, melşiıp otyryp qaldy. Töreler qazaq degen i̇eldiñ basşylary mynadai bolsa, özi tağy jūrt bolar dep ketetin şyğar!
— İerkekterge yza bolyp qaitsañ, i̇erteñ yzalanyp söile! Qazaqtyñ äieli mynadai, i̇erkegi būdan da aqyldy şyğar dep qalsyn.
— Qatyn sözine kim qūlaq asady deisiñ...
— Joq, joq. Sen İeseneisiñ. Osy i̇el osy küni İesenei degende meni aitpaidy, seni aitady. Qazaqta on bes-jiyrma bolys i̇elderdi basqarğan äielder bolğan. Talai äieldiñ attary talai i̇elderdiñ ūrany bolyp ketti. Sen de solardyñ birisiñ! Tartynbai söilep.
Būl kezde İesenei köp söileudi toqtata bastağan. Bar denesi qalşyldap jatatyn bolğan soñ dausy da qaltyldap şyğady. Köldeneñ jūrt tügil Ūlpandy da şymyldyq işine kirgizbeidi. Aqyl-i̇esi dūrys. Bolys-bilerdiñ, jinalysyna qatynasa almaityndyğyna nazalanyp jatsa kerek, bügin ūzağyraq söilep ketti:
— Sen söileitin bol, Aqnar. Öñkei boqtaşaq bi-bolystardy yğystyra söile. Bir-i̇eki auyz oiyn bar i̇edi, tyñdap alşy,— dedi. Ūlpan tyñdai berdi.
Bolys-bilerdiñ i̇ekinşi mäjilisi keşegi zalda bastaldy. Töreler de, bolys-biler de keşegi oryndarynda. Ūlpan da ūzyn stoldyñ i̇esik jaq şetine, keşegi ornyna kelip otyrdy. Tağy da keşegidei mäjilisti Tūrlybek aşty. Mäsele qazaq äieliniñ jai-küiine köñil audaruğa arnalğan i̇eken.
Qazaq äieliniñ tirşiliginde tüsine de qoimaityn, sene de qoimaityn birneşe jailar bar. Köşpeli i̇eldiñ barlyq i̇eñbek tyrbanysynda äiel-i̇erkegi birge jüredi. Qazaq äieli i̇erkekten jüzin jasyryp paranji kigen i̇emes. Kelinşek bolyp tüskende, äueli şymyldyq işinde otyratyny ras. Biraq «Betaşar» dep öleñmen aitylatyn yrymynan keiin kelinşek beti aşyldy, būdan keiin jasyrynbaidy.
Ru-ru bolyp otyratyn qazaq i̇elinde qyz balağa i̇eşkimniñ tili tigen i̇emes, biren-saran ondai sotqarlyq istegen i̇erkekter alapes bolğan adamdai auyl-üige aralasa almai «itkirmede» jüredi. İel işinen quylmağanymen ol bäribir, quğyndağy adamğa teñ.
Sol qyz i̇erjetip kelinşek bolyp tüskennen keiin qalyñ malğa kelgen qatyn.
Sol qatyn qartaia kele — ana. Būl kezinde ol i̇erkekten anağūrlym qūrmetti. Bireudi «anañdy!» dep boqtağan adam ol da qoğam işindegi quğynğa teñ. «İeneñdi!» dep bireu äieliniñ şeşesin boqtasa, ony qazaq i̇eleñ qylmaidy.
Osyndai üş türli jaida bolatyn qazaq äieli «qatyn» däuirinde tolyp jatqan jäbir-japa teñsizdikke ūşyraidy. Būl onyñ i̇erkekpen qatar, dūrysyna kelgende i̇erkekten de köbirek i̇eñbekte jüretin kezi. Bala tabatyn kezi. Adam retinde sana-sezimi tolyğar kezi.
Osy kezinde qazaq äieliniñ ie i̇emes. Aldymen öz basyna ie i̇emes: Rulyq dästürimen otyrmyn i̇elde ağa da köp, ini de köp. Biri bolmasa, biri bar.
Qatyn i̇erden ketse de, i̇elden ketpeidi».
Tūrlybek osy jailardy aita kelip:
— Osynymyz dūrys pa! Ädeletke jata ma? — degen sūpay qoidy.— Birese qūrmetteimiz, birese qorlaimyz da qorlaimyz. İeri ölip, jesir qalyp, qaiğy jūtyp otyrğan äielge ağaiyndyq järdem i̇ete otyrudyñ ornyna, onyñ mal-mülkimen birge özin de iemdenip alar kündi kütemiz. Osyndai jailarymyzdy tiiänaqty türde zañ, bailamyna ainaldyru üşin aldymen sizderdiñ qalai qaraityndaryñyzdy anyqtap alu kerek boldy. Oblystyq tötenşe sezge salynatyn bir mäsele osy: qalyñ mal, ämengerlik, jesir äieldiñ i̇erinen qalğan mal-mülikke i̇enşilestik jailary...
İe, zañğa ainaldyrmaq i̇eken ğoi! İendi öz qatynymyzdy özimiz bilei almaityn bolamyz da! Jaryqtyq aq patsa-ai, şaiqai berdiñ-au şalabymyzdy. Qazaq halqynyñ ūitqysy öziniñ ädet-ğūrpy, salty i̇emes pe! Sonysyn şetinen jyrymdap şontaiğa berseñ, bir küni tügel jūtyp jibermesiñe kim kepil? Seniñ öz zakonyñ qai bir oñyp tūr? Orystyq üilenetin jigiti qalyñdyqtyñ üstine qosar alady i̇eken!.. Jäi jasauyna köñili tolmai, qanşa mal-mülik, qanşa qarjy-qarajat ala keledi, sonyñ bärin qağazdatyp alady i̇eken. Biz ondai Uiatqa bara almaimyz. Orys bailarynyñ qyzyna qosa barlyq adamdary men bükil bir auyldardy beretini äli qalyp bolğan joq. Sondai saltyñnan küieuge şyğa almai qalğan qyzdaryña monastyr degen şirkeu salyp berip, sonda qamap ūstaityn. Sondai monastyrdyñ bireuin Qaban men Jetiköldiñ arasyna äkelip bizdiñ jerge de ornattyq. Sondağy i̇eki jüz on toğyz qyzdyñ bäri jesir qatyn i̇emes pe? Äieldi jarylqağanyñ osy ma?
Qazaq bileri mūndai oilaryn patşa törelerine aqtaryla aitpaidy. Ondai tüpte jatatyn qarsylyq oilar i̇el işinde künde tuyp jatady. Töreler anaiy i̇elde aitqandarynan basqa bügip qalatyn oilary bar dep oilamaidy da. Birinşi ret auyzğa alynyp otyrğan qazaq äieliniñ, jäi-küii de osyndai, tüpki oilaryn bügip qalğan türde söz boldy. Birinşi bolyp Baidaly bi söiledi:
— Qalyñ mal degen qyzdy satu i̇emes, i̇eki jaqtyñ quanyş-toilaryna äreñ jetetin şyğyn. Küieu jağy qanşa
— Qatyn sözine kim qūlaq asady deisiñ...
— Joq, joq. Sen İeseneisiñ. Osy i̇el osy küni İesenei degende meni aitpaidy, seni aitady. Qazaqta on bes-jiyrma bolys i̇elderdi basqarğan äielder bolğan. Talai äieldiñ attary talai i̇elderdiñ ūrany bolyp ketti. Sen de solardyñ birisiñ! Tartynbai söile!
Būl kezde İesenei köp söileudi toqtata bastağan. Bar denesi qalşyldap jatatyn bolğan soñ dausy da qaltyldap şyğady. Köldeneñ jūrt tügil Ūlpandy da şymyldyq işine kirgizbeidi. Aqyl-i̇esi dūrys. Bolys-bilerdiñ, jinalysyna qatynasa almaityndyğyna nazalanyp jatsa kerek, bügin ūzağyraq söilep ketti:
— Sen söileitin bol, Aqnar. Öñkei boqtaşaq bi-bolystardy yğystyra söile. Bir-i̇eki auyz oiym bar i̇edi, tyñdap alşy,— dedi. Ūlpan tyñdai berdi.
Bolys-bilerdiñ i̇ekinşi mäjilisi keşegi zalda bastaldy. Töreler de, bolys-biler de keşegi oryndarynda. Ūlpan da ūzyn stoldyñ i̇esik jaq şetine, keşegi ornyna kelip otyrdy. Tağy da keşegidei mäjilisti Tūrlybek aşty. Mäsele qazaq äieliniñ jai-küiine köñil audaruğa arnalğan i̇eken.
Qazaq äieliniñ tirşiliginde tüsine de qoimaityn, sene de qoimaityn birneşe jailar bar. Köşpeli i̇eldiñ barlyq i̇eñbek tyrbanysynda äiel-i̇erkegi birge jüredi. Qazaq äieli i̇erkekten jüzin jasyryp paranji kigen i̇emes. Kelinşek bolyp tüskende, äueli şymyldyq işinde otyratyny ras. Biraq «Betaşar» dep öleñmen aitylatyn yrymynan keiin kelinşek beti aşyldy, būdan keiin jasyrynbaidy.
Ru-ru bolyp otyratyn qazaq i̇elinde qyz balağa i̇eşkimniñ tili tigen i̇emes, biren-saran ondai sotqarlyq istegen i̇erkekter alapes bolğan adamdai auyl-üige aralasa almai «itkirmede» jüredi. İel işinen quylmağanymen ol bäribir, quğyndağy adamğa teñ.
Sol qyz i̇erjetip kelinşek bolyp tüskennen keiin qalyñ malğa kelgen qatyn.
Sol qatyn qartaia kele — ana. Būl kezinde ol i̇erkekten anağūrlym qūrmetti. Bireudi «anañdy!» dep boqtağan adam ol da qoğam işindegi quğynğa teñ. «İeneñdi!» dep bireu äieliniñ şeşesin boqtasa, ony qazaq i̇eleñ qylmaidy.
Osyndai üş türli jaida bolatyn qazaq äieli «qatyñ» däuirinde tolyp jatqan jäbir-japa teñsizdikke ūşyraidy. Būl onyñ i̇erkekpen qatar, dūrysyna kelgende i̇erkekten de köbirek i̇eñbekte jüretin kezi. Bala tabatyn kezi. Adam retinde sana-sezimi tolyğar kezi.
Tūrlybek osy jailardy aita kelip:
— Osynymyz dūrys pa! Ädeletke jata ma? — degen sūray qoidy.— Birese qūrmetteimiz, birese qorlaimyz da sorlaimyz. İeri ölip, jesir qalyp, qaiğy jūtyp otyrğan äielge ağaiyndyq järdem i̇ete otyrudyñ ornyna, onyñ mal-mülkimen birge özin de iemdenip alar kündi kütemiz. Osyndai jailarymyzdy tiiänaqty türde zañ bailamyna ainaldyru üşin aldymen sizderdiñ qalai qaraityndaryñyzdy anyqtap alu kerek boldy. Oblystyq tötenşe sezge salynatyn bir mäsele osy: qalyñ mal, ämengerlik, jesir äieldiñ i̇erinen qalğan mal-mülikke i̇enşilestik jailary...
İe, zañğa ainaldyrmaq i̇eken ğoi! İendi öz qatynymyzdy özimiz bilei almaityn bolamyz da! Jaryqtyq aq patsa-ai, berdiñ-au şalabymyzdy. Qazaq halqynyñ ūitqysy öziniñ ädet-ğūrpy, salty i̇emes pe! Sonysyn şetinen jyrymdap şontaita berseñ, bir küni tügel jūtyp jibermesiñe kim kepil? Seniñ öz zakonyñ qai bir oñyp tūr? Orystyñ üilenetin jigiti qalyñdyqtyñ üstine qosar alady i̇eken!.. Jäi jasauyna köñili tolmai, qanşa mal-mülik, qanşa qarjy-qarajat ala keledi, sonyñ bärin qağazdatyp alady i̇eken. Biz ondai Uiatqa bara almaimyz. Orys bailarynyñ qyzyna qosa barlyq adamdary men bükil bir auyldardy beretini äli qalyp bolğan joq. Sondai saltyñnan küieuge şyğa almai qalğan qyzdaryña monastyr degen şirkeu salyp berip, sonda qamap ūstaityn. Sondai monastyrdyñ bireuin Qaban men Jetiköldiñ arasyna äkelip bizdiñ jerge de ornattyñ. Sondağy i̇eki jüz on toğyz qyzdyñ bäri jesir qatyn i̇emes pe? Äieldi jarylqağanyñ osy ma?
Qazaq bileri mūndai oilaryn patşa törelerine aqtaryla aitpaidy. Ondai tüpte jatatyn qarsylyq oilar i̇el işinde künde tuyp jatady. Töreler anaiy i̇elde aitqandarynan basqa bügip qalatyn oilary bar dep oilamaidy da. Birinşi ret auyzğa alynyp otyrğan qazaq äieliniñ jäi-küii de osyndai, tüpki oilaryn bügip qalğan türde söz boldy, Birinşi bolyp Baidaly bi söiledi:
— Qalyñ mal degen qyzdy satu i̇emes, i̇eki jaqtyñ quanyş-toilaryna äreñ jetetin şyğyn. Küieu jağy qanşa mal berse, qalyñdyq jağy sonyñ i̇esesin toltyra jasau beredi. Qalyñ mal degenniñ nebary osy ğana...
— Äieldi satyp almasañdar, i̇eri öle qalsa ony nege i̇eriniñ tuğan-tuysqandaryna i̇eriksiz qosasyñdar? Ämengerlik degen osy i̇emes pe?
— İe, onyñ jöni basqa. Jesir qalğan äieldi öz i̇erkine salyp qūia berseñ, onyñ işinde osy i̇eldiñ bir i̇erkek balasy kete baruy mümkin i̇emes pe? Onyñ üstine jöndeu äiel jesir qalsa, ol tipti baiğa da tie almaidy, bala tabudan da toqtalyp qalady. Künin köre almauy da mümkin. Sondai äieldi ne qainağasyna, ne qainyna qosa salsañ, közi üirenisken i̇erkekpen jatsyramai tūra beredi,— dep Toqai bi bir söz qystyryp qaldy.— Jesir qalğan äieldi köldeneñ bireu ala qalsa, ol i̇ekeuiniñ, arasynda jarastyq üilesimi de bola bermeidi.
Qalyñ mal jaiy, jesir jaiy osy oilardy töñirektep söz jarysyna biraz tüsti de, qaita ainalyp kelip qazyğyn tapty — bilerdiñ şeñberinen şyğa almai toqtady.
Jesir äieldiñ i̇erinen qalğan mal-mülikke i̇enşilestik jaiy söz i̇etudi kötermeidi i̇eken... Qazaq rulary i̇erkek näsilin qualai qūrylady. Bir üidiñ i̇erkek kindiktisi ölip tausylsa — ol üi sonymen özi de joğalady. Ol üide on qyz qalsa da i̇esepke alynbaidy. Sondai apatqa ūşyrai qalsa, auyl da solai, rudyñ özi de solai joğalady, bitedi. Äiel üi iesine sanalmaidy. Besikte jatqan ūly bolsa, äne, mal-müliktiñ iesi sol. İerkek balasyz qalğan jesir äielge i̇enşi berse, ol ağaiynnyñ qaiyrymdylyğy. Dūrysyna qalğanda, ondai äielge ämengerlik qana pana bola alady...
İerkekter jağy tügel osy yñğaida bolğan soñ, jinalystyñ şyn bastyğy Leozner Ūlpanğa qarady.
— Siz ne aitar i̇ediñiz, Aqnar Artyqbaevna?
İeseneimen azdy-köpti keñesip kelgen Ūlpan irkilgen joq.
— Men mūndai jiynda söilep körgen i̇emespin... Ne aitsam da, qalai aitsam da ūzyn-yrğasy İeseneidiñ sözi. Qazaq bireudiñ jüirik atyna qyzyqsa da, qūda bola salady. Bolys-bi sailaularynyñ tūsynda ondağan bai üiler qūda bolysyp qalady. Äli tumağan balalardy atastyryp, amanatqūda bolatyndary da bar. Bi-bolystardyñ qaita sailanar kezi jaqyndap qalğan ba, nemene, ötken tüni bizdiñ auylda otyryp i̇eki bi, üş bolys qūdalasyp qalypty. Äiel tağdyry degenderiñiz osydan bastalmai ma! İeseneidiñ, birinşi tapsyrğany — balalar i̇er jetip, birin biri körip, ūnatsa ğana qūdalyq bastalatyn bolsyn. Qazaq qyz betin jasyrmaidy. Köşpeli i̇elder jylda aralasyp otyrdy.. Körisip qiyn i̇emes. Qazaqta «qyz köru» degen jön-josyq i̇edi ğoi. Sony ädet-ğūrpymyzğa ainaldyraiyq. İekinşi, ämeñgerliktiñ qai türi bolsa da, joiylğany dūrys bolar i̇edi. Sizder ämengerlikke ūşyrağan äieldiñ baqytty bolğan irsuin atai alasyzdar ma? Joq, atai almaisyz! Men ondaidyñ otpen kirip, külmen şyğatyn küñ bolğan jüzin atai alamyn. İeseneidiñ öz i̇elinde de tolyp jatyr.
İerinen qalğan mal-mülikke äieli i̇enşiles i̇emes degenderiñiz ülken jäbir. Onyñ ar jağynda qazaqtyñ rulary i̇erkek näsilin qualai qūrylady degen oi jatyr. Solai i̇emes pe?
Olai bolsa, jalpy Kereidiñ on i̇eki bolys bolyp otyrğan ülken bir tarmağy Abaq-Kerei dep atalady. Abaq—äiel aty. Ondağan rulardy bastağan äieldiñ aty.
Jiyrma bolysqa jaqyndağan Qarakesek rularynyñ ūrany — Qarqabat i̇eken. Birjan sal Saramen aitysqanda sol Qarqabatqa syiynady ğoi. Bäriñizdiñ qūlağyñyzda bar söz «Sal Birjan saldy aiğaiğa Qarqabattap» demei me? Sol Qarqabat äiel!
Aibike, Nūrbike, Süiimbike, Qyzbike, Bike, Küñgöne dep äiel atymen atalatyn ondağan i̇elder bar. Bäri de i̇eñ kemi bir rudy bastağan äiel aty. Osy bes bolys Kereidiñ talai ruy äielderdiñ attarymen atalmai ma?
Quandyq, Süiindik, Qarjas degen üş balasyna i̇enşi bola beretin şeşesi i̇emes pe?
Qadirli bolys-biler, köre-tūra obal-ozbyrlyqqa barmañyzdar. Jesir qalğan äiel üi iesi bolyp qala bersin. Äiel üi iesi bolyp sanalmaidy dep qorqytyp, ämeñgerine qosa salu pyşaq kesti toqtalatyn bolsyn! Bizdiñ üidiñ oiy osy. Bizdiñ üi oblystyq tötenşe sezge şaqyryla qalsa, osy oiymen barady.
Qap, myna qatynnyñ qylğany-ai! Töreler ğoi qazaq äieliniñ oi-tilegi dep osynyñ sözin ūstap ketedi. Qūdai bar bolsa, seni de bir berer qolymyzğa! İeseneige ölim tilemeimiz ğoi... degenmen de... qolğa tüser küniñ alys i̇emes şyğar...
Mäjilis tağy i̇eki künge sozylyp baryp äreñ aiaqtaldy. Biler İeseneidiñ köñilin sūrağan bolyp, Ūlpan oilaryn jūqartqylary kelip i̇edi, İesenei moiny būrylmady.
— Men Ūlpanğa şylbyr-tizginimdi birjola berip qoiğan adammyn. Men tügil bükil Sibannyñ sözin ūstaityn sol kisi. Osyğan közderiñ üirene bersin,— dedi de basqa söz aitpady.
Mäjilis aiaqtap kelgende Tūrlybek pen Leoznerdiñ süiemeldeui arqyly Ūlpannyñ i̇eki ūsynysy amalsyz qabyldandy.
1. Jesir qalğan äiel kimge tiemin dese de öz i̇erkinde bolsyn.
2. Jesir äiel i̇erinen qalğan mal-müliktiñ üşten i̇ekisine özi ie, üşten biri i̇eriniñ ağaiyn-tuğandaryna berilsin.
Būdan kep Jyl keiin ötken bolys-bilerdiñ oblystyq tötenşe sezinde de būl i̇eki ūsynys özgertilmei alyndy.
Käuker, Biken — Mūstapa, Kenjetai...
Mūstapa, Kenjetai — Käuker, Biken...
Mūstapa — Käuker,
Kenjetai — Biken.
— Toilaryñ toiğa ūlassyn! — Ūlpan.
Ūlpan baiğūstyñ būdan keiingi on jyl ömiri i̇erkek şydai almas, äiel ğana şydar azapta ötip kele jatyr.
Barlyq mindeti kiside, küni-tüni küzette toğyz jyl jatyp, İesenei byltyr qaitys boldy. Qol-aiağynan jan ketip, İesenei de Artyqbai batyrğa ūsap sal bolyp qalyp i̇edi. Qol-aiağy qalşyldap, selkildep bar denesin teñseltti de jatty. Qol ūstaudan aiaq basudan birjola airyldy. Köp ömiri joryqta ötken köp jaralanğan adam i̇edi, älde qai jeriniñ jüike tamyry üzilip ketkenin kim bilsin, özi de toğyz jyl azaptandy, Ūlpan da toğyz jyl azaptandy.
İesenei qaitys bolğan küni Artyqbai batyr da qaitys bolypty. İeki jaqtyñ jibergen habarşylary qarama-qarsy jolda kezdesip i̇ekeui de keiin qaitty. Äkesiniñ ölimine Ūlpan da bara alğan joq, İeseneidiñ ölimine şeşesi Nesibeli de kele almady.
Ūlpannyñ osy küngi köñil aulary özinen tuğan jalğyz qyzy — qazir onğa tolğan Bijiken — Bibijihan. Barlyq mingen özine tartqan aq jarqyn, aq köñildigi de özine tartypty — müsindi, ajarly ūmpar-jūbanary da, qaiğyrar-mūñaiary da sol jalğan. Ūl tappai, qyz tapqanyna äuelinde renjip i̇edi, osy quanyş i̇etedi. Şeşesi men qyz birin biri til qatyspai tüsinedi. Jan tamyrlary birge soğady, birine biriniñ jürek i̇estilip tūrady.
Būdan üş jyl būryn Ūlpan i̇elu balalyq medrese saldyryp i̇edi. Bijiken sol medresede oqidy. Zirek bolyp şyqty. Älipbi, äptiek şyrğalañdarynan oñai ötip, byltyr qūranğa tüsti. Keşke qarai Ūlpannyñ qasyna künde kelip otyratyn auyl äielderine «Mūñlyq — Zarlyq», «Bädiğūl Jamal», «Şähinama» hissalaryn, «İeñlik — Kebek», «Qyz Jibek», «Qalqaman—Mamyr», «Sūluşaş» jyrlaryn oqyp beredi. Ändetip oqi bergen soñ dausy da aşylyp, yrğaqtalyp keledi. Qazaq äieli qaiğysyz-mūñsyz bolğan ba, äielder solqyldap jylap otyryp tyñdaidy. Mūndai jylaular äjelerdiñ äjelerinen beri äiel jüregine qatqan şerşemendi i̇eritip, juyp jibergendei quanysyp qaitady. İerteñine tağy sol i̇edi. İesenei qaitys bolğaly būl da toqtalyp qaldy.
Ūlpan būl kezde qara jamylğan qaraly äiel. Üiinen şyğa almaidy. İesenei auyryp jatqan jyldarda būryn bastalğan isteri aiaqtalyp qaldy. Alty auyl Sibandy İeseneidiñ qazany men qolyna qarap telmirip otyrudan birjola qūtqardy. Qaşannan beri İeseneidiki bolyp kelgen keñ jerdi är auylğa bölip berdi. Mūnysy jalğyz būl i̇el i̇emes, jalpy Sibir qazaqtary üşin jaña bir ülgi i̇edi. Onyñ aty ne i̇ekenin Ūlpan özi bilgen i̇emes. Kedeilik janşyp, dilgirlik soryna belden batyp otyrğan joq-jitikke jany aşydy da, qoldan kelerin istedi de berdi. Qazir İeseneidiñ maly i̇eki i̇ese azaidy, onyñ i̇esesine i̇el Sibannyñ maly on i̇ese köbeidi. Är üi öz tekesin, öz aiğyryn maqtasyp otyrady.
İel azdap i̇egin salady, şep şabady. Bala-şağa dirdektep qys boiy kiız üide otyrmaidy, jyly qysqy üide otyrady. Äsirese, osy qysqy üi üşin i̇el-jūrty Ūlpanğa qatty riza.
İeseneidi jūrt qūrmetteitin de i̇edi, qorqatyn da i̇edi. Ūlpandy jūrt äri qūrmetteidi, äri jaqsy köredi. Būdan on jyl būryn Ūlpanğa sūrana keluşi i̇edi, osy küni aqyldasa keledi. İeseneige kimniñ batyly baryp aqyldasam dep oilağan!
Būryn İeseneiden yğysyp-yqtap qalğan bes bolys Kerei i̇eli de ülken dau-janjal bolsa, Siban i̇eliniñ yñğaiyn baiqau üşin Ūlpanğa bir soqpai qūia almaidy.
Ūlpan medreseni de osy i̇eldiñ balalaryn oqytu üşin saldyryp i̇edi. Ätteñ, özi oqymağan adam, medrese salyp, molda jaldap beruden basqasyna aralasa almaidy. Tuysty küni jäne jailau kezinde qyryq şaqty bala oqidy. Köktem kezinde balalar azaiyp qalady. Qazekeñ öz şaruasynyñ yñğaiyna qarai balasyn birneşe ai jūmysqa salady da, şaruasy biryñğailanğan soñ qaita jiberedi. Bala sabağyn üzilgen jerinen jalğastyryp oqyp ketedi. Medrese balalardy qysy-jazy üzbei oqyta beretin bolğan soñ, ondaidyñ oqasy ne!..
Älippeden bastap neşe jyl oqysañ da ana tiline bir soqpaityn sabaqty oqu da qiyn. Sondyqtan oqudy tastap ketetin balalar da köp. Aldymen Müsireptiñ ülken ūly tastap ketti. Bir jaz, bir qys hisynha, hiiäsynhi hitūrho töñireginde otyrdy da odan äri attai almady. Qazir ol auylynyñ qoiyn bağyp jür. Müsireptiñ i̇ekinşi ūly Botbai zirek, Bijikenmen taitalas oqyp keledi. Ätteñ,, oiyn qūmarlau, at qūmarlau, dombyra qūmarlau... Tegi ol da köp oqymas.
Ūlpan tüs namazyn oqyp otyr i̇edi, qyzy sabaqtan i̇erterek qaityp kelip şeşesiniñ moinyna art jağynan asyla ketti. Syrtynan qūşaqtap alyp şeşesin ilgerili-keiindi teñseltip ūzaq tūryp qaldy. Ün şyğaryp namazyn būzğan joq. Namaz bitkennen keiin de qūşaqtağan boiy tūra berdi.
— Nemene, künim?—Ūlpan būrylyp qyzynyñ jüzine qarap i̇edi, i̇erinderi būrtiyp ketken i̇eken.— Nemene, botam?
— Molda namaz oqisyñdar deidi. İerteñ oraza aiy bastalady. Oraza ūstap, namaz oqityn bolyñdar! — dedi.
Sibir qazaqtaryna isläm dini noğai moldalar arqyly şegendelip keledi. Köbi molda i̇emes, şiki nadan adamdar. Qazaqty nağyz nadan köredi de qūdai atymen şatastyra beredi. Sauda-sattyq ta noğai saudagerleriniñ qolynda. Olar qazaqty şeşindire tonaidy. Alla solardyñ qolynda, sauda solardyñ qolynda, aldau solardyñ qolynda, paida solardyñ qolynda. Dindi de oñdyrar türleri joq. İeldi de oñdyrar türleri joq. Teginde būlar noğai da i̇emes, basqa da i̇emes, saudager dep ataluğa laiyq jaña bir jūrt. Jalpy adam balasynyñ qauymynda saudager degennen zūlym pende bolmasqa kerek. Jas balanyñ jany sony sezinip türşigip kelip tūr i̇edi.
Molda balalardy däret aludy üiretuge kölge alyp ketti. Mağan şeşeñnen üiren dedi. Botbai orazada ūstaimyn, namaz da oqymaimyn dep üiine qaşyp ketti... Bitken Botbaidyñ qalai qaşqanyn köz aldyna qaita külip jiberdi.
Molda balalarğa namaz üiretetin, oraza ūstatatyn bolaiyn i̇estigennen keiin, jaqsy oqityn balalardyñ biri Botnai tūra kelip, qolyn qusyryp:
— Molda-i̇eke, lūqsat pa? — dep i̇edi. Būl käduilgi tüzge şyğyp keluge lūqsat sūraudyñ, tärtibi bolatyn.
— Rūhsat,— dedi molda.
Botbai da ağa şyğyp aldy da:
— Molda, molda, molda-i̇eke, Qara mysyq mūrt-i̇eke,
Sen bilgendi men de bilem, İendi auylyña qait! Orazañdy ūstamaimyn, Namazyñdy oqymaimyn Kimge aitsañ oğan ait!—
dedi de qaşa jöneldi. Onyñ artynan uädelesip qoiğandai İerejep qaşyp ketti. Bijiken küle tūryp şeşesine osynyñ bärin aitty.
— uiat bolğan i̇eken— dedi Ūlpan.
— Men de oraza ūstamaimyn, namaz da oqymaimyn,— dedi qyzy. Ūlpan qyzyn i̇endi özi qūşaqtap alyp:
— Jaraidy, ülken molda kelgen soñ özim söilesermin... Bar, balalarmen oinap kele ğoi,— dedi. «Qyzym-ai, men şoinaq bolsa da batyr atanğan äkeme i̇erkelep ör minezdi bolyp ösip i̇edim, sen kimdi arqalanar i̇ekensiñ...»
Bijikenniñ keibir minezderi bala kezindegi Ūlpannyñ öz minezderin i̇esine tüsiredi. Äldeneni köñili ūnatpasa, ony istemei qūiady. Medrese aşylğanda jeti jasar Bijiken i̇er» kek balalarmen birge tüsken jalğyz qyz bala i̇edi, Bir jyldai sabaqtan quanyp qaityp jürdi. Äueli jiyrma toğyz qarip tañbalaryn bilgenine, odan soñ ol tañbalarmen qandai sözdi bolsa da qağazğa jazuğa bolatynyn bilgenine quanuşy i̇edi. Biyl sabaqtan köbine renjip qaityp jür.
Jalğyz Bijiken i̇emes, barlyq balalardyñ sabaqtan renjip qaitar sebepteri kep. Balalar qystygüni bir bölmede, jazdygüni kiız üide oqidy. Älipbige keşe ğana tüskenderi de, äldeqaşan qūranğa tüskenderi de bäri birge qozydai jamyrasyp şulap otyrady. Dauys şyğarmai işten oquğa
Būryn İeseneiden yğysyp-yqtap qalğan bes bolys Kerei i̇eli de ülken dau-janjal bolsa, Siban i̇eliniñ yñğaiyn baiqau üşin Ūlpanğa bir soqpai qūia almaidy.
Ūlpan medreseni de osy i̇eldiñ balalaryn oqytu üşin saldyryp i̇edi. Ätteñ, özi oqymağan adam, medrese salyp, molda jaldap beruden basqasyna aralasa almaidy. Qystygüni jäne jailau kezinde qyryq şaqty bala oqidy. Köktem kezinde balalar azaiyp qalady. Qazekeñ öz şaruasynyñ yñğaiyna qarai balasyn birneşe ai jūmysqa salady da, şaruasy biryñğailanğan soñ qaita jiberedi. Bala sabağyn üzilgen jerinen jalğastyryp oqyp ketedi. Medrese balalardy qysy-jazy üzbei oqyta beretin bolğan soñ, ondaidyñ oqasy ne!..
Älippeden bastap neşe jyl oqysañ da ana tiline bir soqpaityn sabaqty oqu da qiyn. Sondyqtan oqudy tastan ketetin balalar da köp. Aldymen Müsireptiñ ülken ūly tastap ketti. Bir jaz, bir qys hisynha, hiiäsynhi hitūrho töñireginde otyrdy da odan äri attai almady. Qazir ol auylynyñ qoiyn bağyp jür. Müsireptiñ i̇ekinşi ūly Botbai zirek, Bijikenmen taitalas oqyp keledi. Ätteñ, oiyn qūmarlau, at qūmarlau, dombyra qūmarlau... Tegi ol da köp oqymas.
Ūlpan tüs namazyn oqyp otyr i̇edi, qyzy sabaqtan i̇erterek qaityp kelip şeşesiniñ moinyna art jağynan asyla ketti. Syrtynan qūşaqtap alyp şeşesin ilgerili-keiindi teñseltip ūzaq tūryp qaldy. Ün şyğaryp namazyn būzğan joq. Namaz bitkennen keiin de qūşaqtağan boiy tūra berdi.
— Nemene, künim?—Ūlpan būrylyp qyzynyñ jüzine qarap i̇edi, i̇erinderi būrtiyp ketken i̇eken.— Nemene, botam?
— Molda namaz oqisyñdar deidi. İerteñ oraza aiy bastalady. Oraza ūstap, namaz oqityn bolyñdar! —dedi.
Sibir qazaqtaryna isläm dini noğai moldalar arqyly şegendelip keledi. Köbi molda i̇emes, şiki nadan adamdar. Qazaqty nağyz nadan köredi de qūdai atymen şatastyra beredi. Sauda-sattyq ta noğai saudagerleriniñ qolynda. Olar qazaqty şeşindire tonaidy. Alla solardyñ qolynda, sauda solardyñ qolynda, aldau solardyñ qolynda, paida solardyñ qolynda. Dindi de oñdyrar türleri joq. İeldi de oñdyrar türleri joq. Teginde būlar noğai da i̇emes, basqa da i̇emes, saudager dep ataluğa laiyq jaña bir jūrt. Jalpy adam balasynyñ qauymynda saudager degennen zūlym pende bolmasqa kerek. Jas balanyñ jany sony sezinip türşigip kelip tūr i̇edi.
Molda balalardy däret aludy üiretuge kölge alyp ketti. Mağan şeşeñnen üiren dedi. Botbai oraza da ūstaimyn, namaz da oqymaimyn dep üiine qaşyp ketti... Äkep Botbaidyñ qalai qaşqanyn köz aldyna qaita äkep külip jiberdi.
Molda balalarğa namaz üiretetin, oraza ūstaityn bolğanyn i̇estigennen keiin, jaqsy oqityn balalardyñ biri Botbai tūra kelip, qolyn qusyryp:
— Molda-i̇eke, lūqsat pa? — dep i̇edi. Būl käduilgi tüzge şyğyp keluge lūqsat sūraudyñ tärtibi bolatyn.
— Rūhsat,— dedi molda.
Botbai dalağa şyğyp aldy da:
— Molda, molda, molda-i̇eke, Qara mysyq mūrt-i̇eke,
Sen bilgendi men de bilem, İendi auylyña qait! Orazañdy ūstamaimyn, Namazyñdy oqymaimyn Kimge aitsañ oğan ait!—
dedi de qaşa jöneldi. Onyñ artynan uädelesip qoiğandai İerejep qaşyp ketti. Bijiken küle tūryp şeşesine osynyñ körin aitty.
— uiat bolğan i̇eken— dedi Ūlpan.
— Men de oraza ūstamaimyn, namaz da oqymaimyn,— dedi qyzy. Ūlpan qyzyn i̇endi özi qūşaqtap alyp:
— Jaraidy, ülken molda kelgen soñ özim söilesermin... Bar, balalarmen oinap kele ğoi,— dedi. «Qyzym-ai, men şoinaq bolsa da batyr atanğan äkeme i̇erkelep ör minezdi bolyp ösip i̇edim, sen kimdi arqalanar i̇ekensiñ...»
Bijikenniñ keibir minezderi bala kezindegi Ūlpannyñ öz minezderin i̇esine tüsiredi. Äldeneni köñili ūnatpasa, ony istemei qūiady. Medrese aşylğanda jeti jasar Bijiken i̇er» kek balalarmen birge tüsken jalğyz qyz bala i̇edi. Bir jyldai sabaqtan quanyp qaityp jürdi. Äueli jiyrma toğyz qarip tañbalaryn bilgenine, odan soñ ol tañbalarmen qandai sözdi bolsa da qağazğa jazuğa bolatynyn bilgenine quanuşy i̇edi. Biyl sabaqtan köbine renjip qaityp jür.
Jalğyz Bijiken i̇emes, barlyq balalardyñ sabaqtan renjip qaitar sebepteri kep. Balalar qystygüni bir bölmede, jazdygüni kiız üide oqidy. Älipbige keşe ğana tüskenderi de, äldeqaşan qūranğa tüskenderi de bäri birge qozydai jamyrasyp şulap otyrady. Dauys şyğarmai işten oquğa lūqsat joq. Dausy i̇estilmegen balany molda-i̇eken solqyldaq şybyqpen jauryn ortadan tartyp jiberedi.
Bir bala:—älif, bi, ti... älif, bi, ti,— dep zarlap otyrsa, i̇ekinşi bala:
— Räsirä, räsiri, rätūro,— dep sarnap otyrady.
Üşinşi balanyñ küni boiy öz-maltalap otyratyny:
— Älfiki küsin än, älfiki käsin i̇eñ älfiki kütir ön — än-i̇en-ön...
Törtinşi bala ändetip qūran oqidy. Işinen balağattap otyr deuge de bolar i̇edi. Qyryq şaqty bala qys bir bölmede, jaz kiız üide şulaidy da otyrady.
Küni boiy osylai. Keşe de osylai, i̇erteñ de osylai. İeger osy sarnau, zarlaudyñ işinde bir auyz mağyna bolsa, ony bala tüsinbeidi. Moldanyñ özi de tüsinbeidi, tüsindire de almaidy. İesi kire bastağan balalar osyğan narazy. Nadan i̇el balamyz oqyp jür dep senip otyrsa, azdy-köpti közi aşyq adam balalardyñ kün boiy mağynasyz şulap otyratynyn jyndyhanağa teñer i̇edi.
Bijikenniñ, moldağa öz narazylyğy bar. Ol künde közine şalynyp jürgen birdemelerdi qyzyq körip suretke tüsiretin i̇edi. İeki laq süzisip jatyr. Şeşesi namaz oqyp otyr. Asyltas kempir bir qap tezek terip kele jatyr... Būlary körkem suret i̇emes, ärine, äşeiin qaryndaşpen şimailai salğan syzyqtar. Adamnyñ nobaiy, mal balasynyñ nūsqasy ğana tanylady. Sol jaña jaryla bastağan japyraqqa nadan moldanyñ qoly tiıp ketti de jūlyp tastady.
Ärbir beisenbi küni molda-i̇eken balalardy qaz-qatar jatqyzyp qoiyp düre soğady. Balalarğa jūmasynda bir ret düre soğu, şyndap dürelemese de, sonyñ işaratyn isteu bala tärbieleudiñ bir qağidasyna jatady. İşarat köbinese şyn düreleudiñ özi bolyp şyğady. Onyñ sebebi — balalar jūmasyna bir ret moldağa i̇eki tiyn sadaqa äkeluleri kerek. İerteñ jūma, bügin sadaqa küni — beisenbi. Kedei balalarynda i̇eki tiyn tügil, bir tiynnyñ özi jūma saiyn tabyla bermeidi. Osyndai tüsim az bolğan küni molda-i̇ekesi balalardy şyndap düreleidi. Düreden azat jalğyz Bijiken ğana.
Sondai bir tüsim az bolğan beisenbi küni yzaly molda balalarğa düre soqty. Özi tör aldynda, balalardy kiız üidiñ döñgelek oraiyna qarai qatarlap jatqyzyp, äueli solqyldaq tal şybyqpen balalardy tügel bir-bir soğyp ötti. Mūnysy işarat düresi i̇edi. Sadaqany az äkelgen balalarğa işarat düresiniñ özi de bata tiıp jatyr. Ondai balalar şaiqañdap qoiyp, qasyndağy balalarğa tyğyla tüsedi. İeki da aramylau bala äkelgen sadaqalarynyñ jarym jartysyn dambal yşqyryna tyğyp qaldyrğan i̇eken. Şyqa şydai almai moldanyñ aldyna bireui bir tiyn batyrdy, i̇endi bireui jarty tiyn qara küreşti tastai berdi. Düreden qaiqañdamaityn i̇eki-aq bala bar — İerejep pen Botbai. İekeui de şymyr deneli, i̇eregespe, qaisar balalar. Būl i̇ekeui işarattan keiingi nağyz düreniñ özine de köp qaiqañdamaidy, ölip qalğandai jatady.
Bijiken düreden azat jalğyz qyz bala bolsa da, jalpy tärbie tärtibi boiynşa ol da düreni körip otyruğa mindetti. Qazir ol irgege qarai yğysyp baryp otyrdy. Qaşanğy ädeti osy. Düre degendi alğaş körgen kezde közin kitaptan audarmai tömen qarap otyruşy i̇edi, osy küni boiy üirenip ketipti. Būrynğydai dir i̇etip qalmaidy, jylap ta jibermeidi. Dürege ūşyrağan balalardyñ qaisysy qandai minez körsetkenin añdai otyrady. Keide qabağyn şytady, keide külip jibere jazdaidy.
Jañağy i̇eki bala moldanyñ aldyna sadaqadan qymqyryp qalğan i̇eki baqyrdy tastai bergende Bijikenge oinaqy bir oi keldi. Qağazğa sonyñ suretin sala bastady. Qaryndaş moldany, ainala qarbyzdai domalap jatqan köp bastyñ suretin saldy. Ol qiyn i̇emes i̇eken. Balalardyñ denesin jalğyz ğana syzyqpen ispettep, syzyqtyñ üş jağyn i̇eki aiyryp i̇edi, i̇eki aiaq boldy da şyğa keldi... Onyñ nesi qiyn bolsyn...
Balalarğa tigen kök şybyq şyp i̇etken saiyn qūşyrlanyp qūiatyn moldanyñ sureti Bijikendi ölgendei qyzyqtyryp ketti. Mūrtynyñ joğarğy jağy tañqita qyrylğan, i̇eki miyğy tyşqan körgen mysyqtyñ mūrtyndai dirildep qūiady. Istik mūryn. Qara tebetei kigen şaqşa bas. Qolynda ūzyn kök şybyq...
Işinen külip özimen-özi bolyp otyrğan Bijiken ne jazyp otyrğanyna moldanyñ közi tüsip ketkenin añdamai qaldy. Şüñireigen şūñğyl közderdiñ qadala şüiilgenin de añdağan joq. Molda özin qatelespei tanydy. Qandai jauyz i̇etip jasağan!.. Alla, myna malğūn qyz ne jazyp otyrğan?
Molda mysyqtai jymyp kelip Bijikenniñ şimailağan qağazyn jūlyp alyp, jyrtyp-jyrtyp tastady. Jyndanyp ketkendei i̇eken. Közderi Uiasynan suyrylyp keterden jalaq-jūlaq i̇etedi. İerinderi dirildep, äñgimeni aityp qūiady. Orysşalap boqtap jürmese qaitsyn!.. Qūranda «ualad» degen söz kezdesse de «bilat» degen söz kezdespeitin i̇edi...
Sodan beri Bijiken suret saludy qoiyp ketti. Moldağa narazylyğy ūmytylğan joq, ūlğaia berdi. Sol joly moldanyñ qaita-qaita aita bergen «bädbahyt» degeni qazaqşa «betpaq» i̇ekenin bilse, Bijiken i̇endigi medreseni de tastap ketetin i̇edi.
Medresede i̇eki molda bar i̇edi. Ülken molda Hūsaiyn-ğazi İeseneidiñ ziratyna qoiylatyn qūlpytasyn alyp keluge Tobyl qalasyna ketken. İendi i̇eki jūmada İeseneidiñ qaitys bolğanyna jyl tolady. Ac beriledi, i̇eskertkişi ornatylady. Bükil Siban i̇eli sony kütip, jailauğa köşe almai, baiağy Qarağaily köldi ainala qonyp otyryp qaldy.
Ac äzirligi oidağydai jürip jatyr. Bes bolys Kerei Uaqqa tügel sauyn aityldy. Şaqyrylmai qalğan jalğyz kekeş Qojyq, ūry Qojyq. İesenei suğa qūlap, üsti-basy mūzdaq, jaurap kele jatyp kezdeskende de Qojyqtyñ qosynan däm tatpai attanyp ketkenin Ūlpan jaqsy biletin. Sondyqtan ony şaqyrtpady. Osy jağynan bir janjal şyqpasa, özge jūmystarda iriñ-kezek belgisi baiqalmaidy.
Qarağaidan qiğan jeti qanatty, mūnaradai biık kök kümbez — İeseneidiñ i̇eskertkişi ornatylyp bolğan. Äzir tūr. Alty qanatty aq üidei keñ bolyp şyqty. Töbesin şatyrlap jappa-qañyltyryn kökke būiağan soñ «kök kümbez» atana ma degen ümit te joq i̇emes. İesenei siiäqty ardaqty adamnyñ aty ölgennen keiin atala bermeuge de tiıs.
Tobyl qalasynda jasatqan İeseneidiñ qūlpytasyn alyp Hūsaiyn molda da keldi. Ğajaiyp tas äkelgenin kötere maqtap ketti. Qymbatqa tüsipti. Qūdaidyñ qūdiretimen tasqa altyn men kümis aralasa qainasyp bitken i̇eken de... Qyryq pūt tastyñ üşten biri altyn men kümis, öziñiz körersiz, altyny men kümisi tamyrlanyp, syrtyna şyğyp jarqyrap tūr.
— Rahmet, molda-i̇eke... ondai da tas bolady i̇eken-au!.. Qalai tapqansyz! — dedi Ūlpan.
— Aqşa bit, aqşa! — dedi molda. Onyñ ar jağyn Ūlpan oñai tüsindi de qazbalağan joq, balalardyñ oqu jailaryna būryp äketti.
— Künäsiz säbi balalarğa oraza ūstatyp, namaz oqytyp keregi ne? Üş künnen beri on öñi bala medresege kelmei jür. Äke-şeşeleri de balalaryna ūryspapty, qaita, kişi moldany mazaqtaityn körinedi. Bijiken äreñ-äreñ baryp «.aitady,— dedi.
On i̇eki balanyñ sabaqqa kelmep molda-i̇ekeñe on i̇eki qozysyn qasqyr jep ketkendei tidi.
— Lağynet ol bäläbai malaiyna! Kiträm kiträm! — dedi.
Osymen balalar narazylyğy aiaqtalyp qaldy da, narazylyq i̇eki moldanyñ arasyna auysty. Teri-tersegi köp, qaiyr-sadaqasy köp oraza aiy kele jatyr, İeseneidiñ asy kele jatyr. Būl tūsta ülken molda kişi moldany şainap tastamasyna şarasy joq.
Kök kümbezdiñ işine qūlpytas ornatylyp, mañaiy tazartylyp bolğan soñ Hūsaiyn molda Ūlpandy zirat basyna şaqyryp i̇edi, Ūlpan qasyna Dämeli men Şynardy, Bijikendi i̇ertip keldi.
Oral tauynyñ altyndai jarqyraityn mysy men kümisi aralas taram-taram tamyrlary bar şağala tasy Ūlpanğa qatty ūnady. Kei jeri sūrğylt, kei jeri kögildir tartqan tas ainadai jaltyldaidy. Qalai kesti i̇eken qalai sürgiledi i̇eken qalai sürtti i̇eken! Jaqyndap ketseñ, keskiniñ körinedi.
Hūsaiyn molda kök kümbezdi küñirentip aiat oqydy. Moldasynan keiin Bijiken äzirlenip tizerlene bastady. Molda ony köpten äzirlep jürgen. Irkilgen joq.
Dausy äueli az ğana dirildegendei şyğyp i̇edi, ūzamai aşylyp ketti. Qandai ündi, qandai mūñdy dauys i̇edi. Qūran i̇emes, jyr oqyp otyrğandai. Özi tüsinbeitindi jūrtqa ünimen tüsindirip otyrğandai. Jas balanyñ balğyn üni keide jüregiñdi i̇eljirete i̇erke şyğady da, keide ökpe-nazdai oilandyryp qalady. Älde kimge, alystağy bireuge zaryn aityp, şağynyp tilek i̇etkendei bolatyny da bar.
Bir kezde äielder jylai bastady. Qyz dauysy özgerip, äldenelerdi ana tilinde aityp otyrğandai i̇estildi.
— Apa,— degendei i̇edi qyz dauysy.— Apa, mende nege äke joq, apa? Mağan da äke kerek bolaryn sen bilseñ kerek i̇edi ğoi, apa... Apa, seni bala bitken Aqnar apai deidi. Olary şeşe degeni de! Sen altyn şeşesiñ apa!.. Senen artyq şeşe bolady deimisiñ! Sonda da meniñ äkem joqtyğy janyma batady da jüredi. Äkeli bala qandai, men qandaimyn? Men nege äkeden i̇erte airyldym, apa? Joq, apa, men jetimsiremeimin. Biraq, äkesi bar balany körgende ylği jylağym keledi. Qyzyğamyn ba, kündeimin be? Joq, i̇ekeui de i̇emes, apa! Basqa balalar äkesiniñ moinyna asylyp i̇erkelegenin körsem, mağan sol batady. Men bolsam, äkemniñ moinyna bir asylyp i̇erkelep körmegen i̇ekemin... Sony sağynamyn, apa... Äkem meni bir süiip körgen joq, bir ret basymnan sipağan joq, men sony sağynamyn, apa...
Ünemi şymyldyq işinde jatatyn auru äkesin Bijiken tört jasqa tolğanşa körgen joq-ty. Balağa äke kerek i̇ekenin bilgen de i̇emes-ti. Bir küni oinap jürip balalyqtyñ köz qūmarlyğyna şydamai äkesiniñ şymyldyğyn aşyp qalyp i̇edi, ornynan qozğala almai qatyp qaldy. Qorqyp ketti. Mūndai da ülken bas bolady i̇eken-ay! Qyrau basqan buranyñ basy ma dersiñ. Bet-auzy tabaqtai jalpaq, qatpar-qatpar, qara şūbar... Bar denesi selk-selk i̇etip jatyr. İeki qolyn i̇eki ülken adam ūstap otyr. Äkesiniñ selkildegen qoldarymen birge i̇eki ülken adam da selk-selk i̇etedi. Jas bala şyñğyryp jiberdi. İesin şeşesiniñ aldynda jatyp jinady.
— Qoryqpa, ainalaiyn. Ol seniñ äkeñ. Qatty auyryp jatyr. Jazylady, — dedi Ūlpan.
— Anau i̇eki kisi nege äkemniñ i̇eki qolyn ūstap alyp jibermei otyr?
— İeki qolyn i̇eki kisi ūstap otyrmasa, äkeñ dirildep ūiyqtai almaidy. Bir kisiniñ äli kelmeidi. Äkeñ batyr adam...
Tört jastağy Bijiken äkesi baryn osylai bilip i̇edi. Äueli äkesiniñ tür-sipatynan qorqyp ketse de, kep ūzamai közi de üirendi, boiy da üirendi. Tabiğat sybyrynyñ qūlaqqa kirmes, oiğa Uialamasy joq qoi, jas balanyñ köñiline äkesi barlyğy ainymas-būljymas senimdi quanyştai ornyğyp qaldy. Jetige tolğan soñ sabaqqa keterinde äkesine bir tostağan qymyz aparatyn boldy.
Äkesiniñ i̇eki qolyn i̇eki adam ylği ūstap otyrady. İeki aiağyn bir buma jükpen bastyryp qoiypty. Keide Bijiken sol bumanyñ üstine otyryp alyp, äkesimen oinağysy keledi, Selkildep jatqan bumanyñ üstinde ūzaq otyra almaidy, syrğyp baryp qūlap tüsedi. Soğan da mäz bolyp külip-tūra keledi de:
— Äke, men sabaqqa kettim... sen ūiyqtai tūr,— deidi.
— Bara ğoi, böbegim, bara ğoi,— deidi äkesi. Bijiken üiden şyğyp ketken soñ auyr kürsinip:
— O, qūdaiym-ai! — dep qalady.
Mügedek äke jalğyz perzentin tym bolmasa bir ret qolyna alyp, mañdaiynan iıskei alğan i̇emes, tym bolmasa bir ret şaşynan sipai alğan i̇emes. Mūndai da azap bola beredi i̇eken-au!.. «O, qūdaiym-ai!» degeni sondai auyr zardyñ, sondai auyr küiiniştiñ jalynyndai şyğady.
Qai balağa da äke kerek. İesenei siiäqty mügedek äke de kerek i̇eken. Bijiken qazir sol äkesin sağynyp zarlap otyr.
Bijiken dausy tağy bir sarynğa auysty:
— Apa,— degendei qyzynyñ, dausy,— apa. Men nege jalğyz bolyp tudym i̇eken apa? Mende ağa da joq, ini de joq, siñli de joq. Köp qyzdardyñ ağalary da bar, ini-siñlileri de bar. Mende bir öziñnen basqa i̇eşkim joq. Nege būlai, apa? Sen de jalğyz, men de jalğyz... Neden būlai boldy, apa? Seniñ kürsinetiniñdi men ūiyqtap jatsam da i̇esitemin. Sabaqta otyrsam da i̇esitemin. Sol kürsinuiñ qaşan toqtalar i̇eken apa? Men oinap jürip te quana almaimyn. Basqa balalardyñ quanğanyna qyzyğamyn. Balalar quanğanda qandai ädemi, qandai jaqsy bolyp ketedi. Men sonysyna qyzyğamyn. Älgi Seitek deitin kişkene bala bar ğoi, sol oinap jürip qūlap qalsa, menimen jasty Aişa ony üiine arqalap äketedi. Bağila qūlap qalsa, ağasy Sansyzbai köterip äketedi. Men osyğan da qyzyğamyn... Men de bireudi köterip äketkim keledi. Kişkentai kezimde meni de bireu üige köterip äkeldi me i̇eken dep oilaimyn, apa.
Bijiken mūnyñ birde-birin şeşesine auyzba-auyz aitqan i̇emes, aita almas ta i̇edi. Būl onyñ oiy ma, sezinui me, ony özi de bilmeidi. Ony bilu qaidan oñai bolsyn! Qyz şeşesin kinälap ta otyrğan joq, qaita şeşe zaryn qosa aityp otyrğandai i̇edi. Bir sözine tüsinbeitin qūrandy oqyp otyryp dausymen ünimen aitty. Onysy sağynyş zary i̇ekenin şeşesi de tügel tüsindi. Qyzymnyñ i̇esi kirip qalğan i̇eken-au dep oilady şeşe...
İeseneidiñ asyn ötkizu äzirliginde jürgen Baidaly bi, Küzembai bolys bastağan otyz şaqty adam auyl syrtynda keñesip otyr i̇edi, üş salt adam jaqyndap kelip sälem berdi.
— İe, jol bolsyn!
— Älei bolsyn. Qojyq batyr jiberip i̇edi. Ūlpan bäibişege jolyğyp aitatyn bir-i̇eki auyz sözimiz bar. Ol kisi ülken üiinde otyratyn şyğar?
— Äueli attaryñnan tüsip, jūmystaryñnyñ jönin bizge aityñdar. Ar jağyn sodan keiin körersiñder.
— Joq, biz jūmysymyzdy Ūlpan bäibişeniñ özine ğana aitamyz da qaitamyz.
genin körsem, mağan sol batady. Men bolsam, äkemniñ moinyna bir asylyp i̇erkelep körmegen i̇ekemin... Sony sağynamyn, apa... Äkem meni bir süiip körgen joq, bir ret basymnan sipağan joq, men sony sağynamyn, apa...
Ünemi şymyldyq işinde jatatyn auru äkesin Bijiken tört jasqa tolğanşa körgen joq-ty. Balağa äke kerek i̇ekenin bilgen de i̇emes-ti. Bir küni oinap jürip balalyqtyñ köz qūmarlyğyna şydamai äkesiniñ şymyldyğyn aşyp qalyp i̇edi, ornynan qozğala almai qatyp qaldy. Qorqyp ketti. Mūndai da ülken bas bolady i̇eken-au! Qyrau basqan buranyñ basy ma dersiñ. Bet-auzy tabaqtai jalpaq, qatpar-qatpar, qara şūbar... Bar denesi selk-selk i̇etip jatyr. İeki qolyn i̇eki ülken adam ūstap otyr. Äkesiniñ selkildegen qoldarymen birge i̇eki ülken adam da selk-selk i̇etedi. Jas bala şyñğyryp jiberdi. İesin şeşesiniñ aldynda jatyp jinady.
— Qoryqpa, ainalaiyn. Ol seniñ äkeñ. Qatty auyryp jatyr. Jazylady, — dedi Ūlpan.
— Anau i̇eki kisi nege äkemniñ i̇eki qolyn ūstap alyp jibermei otyr?
— İeki qolyn i̇eki kisi ūstap otyrmasa, äkeñ dirildep ūiyqtai almaidy. Bir kisiniñ äli kelmeidi. Äkeñ batyr adam...
Tört jastağy Bijiken äkesi baryn osylai bilip i̇edi. Äueli äkesiniñ tür-sipatynan qorqyp ketse de, kep ūzamai kezi de üirendi, boiy da üirendi. Tabiğat sybyrynyñ qūlaqqa kirmes, oiğa Uialamasy joq qoi, jas balanyñ köñiline äkesi barlyğy ainymas-būljymas senimdi quanyştai ornyğyp qaldy. Jetige tolğan soñ sabaqqa keterinde äkesine bir tostağan qymyz aparatyn boldy.
Äkesiniñ i̇eki qolyn i̇eki adam ylği ūstap otyrady. İeki aiağyn bir buma jükpen bastyryp qoiypty. Keide Bijiken sol bumanyñ üstine otyryp alyp, äkesimen oinağysy keledi, Selkildep jatqan bumanyñ üstinde ūzaq otyra almaidy, syrğyp baryp qūlap tüsedi. Soğan da mäz bolyp külip-tūra keledi de:
— Äke, men sabaqqa kettim... sen ūiyqtai tūr,— deidi.
— Bara ğoi, böbegim, bara ğoi,— deidi äkesi. Bijiken üiden şyğyp ketken soñ auyr kürsinip:
— O, qūdaiym-ai! — dep qalady.
Mügedek äke jalğyz perzentin tym bolmasa bir ret qolyna alyp, mañdaiynan iıskei alğan i̇emes, tym bolmasa bir ret şaşynan sipai alğan i̇emes. Mūndai da azap bola beredi i̇eken-au!.. «O, qūdaiym-ai!» degeni sondai auyr zardyñ, sondai auyr küiiniştiñ jalynyndai şyğady.
Qai balağa da äke kerek. İesenei siiäqty mügedek äke de kerek i̇eken. Bijiken qazir sol äkesin sağynyp zarlap otyr.
Bijiken dausy tağy bir sarynğa auysty:
— Apa,— degendei qyzynyñ dausy,— apa. Men nege jalğyz bolyp tudym i̇eken apa? Mende ağa da joq ini de joq, siñli de joq. Köp qyzdardyñ ağalary da bar, ini-siñlileri de bar. Mende bir öziñnen basqa i̇eşkim joq. Nege būlai, apa? Sen de jalğyz, men de jalğyz... Neden būlai boldy, apa? Seniñ kürsinetiniñdi men ūiyqtap jatsam da i̇esitemin. Sabaqta otyrsam da i̇esitemin. Sol kürsinuiñ qaşan toqtalar i̇eken apa? Men oinap jürip te quana almaimyn. Basqa balalardyñ quanğanyna qyzyğamyn. Balalar quanğanda qandai ädemi, qandai jaqsy bolyp ketedi. Men sonysyna qyzyğamyn. Älgi Seitek deitin kişkene bala bar ğoi, sol oinap jürip qūlap qalsa, menimen jasty Aişa ony üiine arqalap äketedi. Bağila qūlap qalsa, ağasy Sansyzbai köterip äketedi. Men osyğan da qyzyğamyn... Men de bireudi köterip äketkim keledi. Kişkentai kezimde meni de bireu üige köterip äkeldi me i̇eken dep oilaimyn, apa.
Bijiken mūnyñ birde-birin şeşesine auyzba-auyz aitqan i̇emes, aita almas ta i̇edi. Būl onyñ oiy ma, sezinui me, ony özi de bilmeidi. Ony bilu qaidan oñai bolsyn! Qyz şeşesin kinälap ta otyrğan joq, qaita şeşe zaryn qosa aityp otyrğandai i̇edi. Bir sözine tüsinbeitin qūrandy oqyp otyryp dausymen ünimen aitty. Onysy sağynyş zary i̇ekenin şeşesi de tügel tüsindi. Qyzymnyñ i̇esi kirip qalğan i̇eken-au dep oilady şeşe...
İeseneidiñ asyn ötkizu äzirliginde jürgen Baidaly bi, Küzembai bolys bastağan otyz şaqty adam auyl syrtynda keñesip otyr i̇edi, üş salt adam jaqyndap kelip sälem berdi.
— İe, jol bolsyn!
— Älei bolsyn. Qojyq batyr jiberip i̇edi. Ūlpan bäibişege jolyğyp aitatyn bir-i̇eki auyz sözimiz bar. Ol kisi ülken üiinde otyratyn şyğar?
— Äueli attaryñnan tüsip, jūmystaryñnyñ jönin bizge aityñdar. Ar jağyn sodan keiin körersiñder.
— Joq, biz jūmysymyzdy Ūlpan bäibişeniñ özine ğana aitamyz da qaitamyz.
— Onda qaita beriñder. Ol kisi i̇eşkimdi qabyldai almaidy. Äsirese Qojyqtyñ jibergen adamdaryn qabyldamaidy.
— Sibannyñ qara tobyry, İeseneidiñ, beti jasyrynbai jatyp-aq bäibişesin qara üige qamap tastap, ordasyn qantalauğa salaiyn dep jatyr i̇ekensiñder ğoi!
Müsirep Şondyğūlğa iek köterdi. Şondyğūl, atynan tüspei kerdeñ söilesip tūrğan, jündelgen tüieniñ, terisindei borğyl bet köse adamdy atynan jūlyp alyp Baidaly bidiñ, aldyna äkelip iyğynan basyp şöktirdi de şylbyryn qolyna ūstatty.
— Söile! — dedi Baidaly bi.
Borğyl bet köse arsyz adam i̇eken atynan jūlyp alyp jer tizerletip otyrğyzğanğa qyzarğan joq. Söilep ketti:
— Söilesem, İeseneidiñ asyna bes bolys Kerei-Uaqty tügel şaqyrğanda, Qojyq batyrdy şaqyrmaityndai, Qojyqtyñ jiyrma tört auylyna qara şeşek şyğyp jatyr dep i̇estip pe i̇ediñder?
Biler alma-kezek aitys-tartysqa tüspei, tüptep kelgende kesimin aitady. Özi şeşen Baidaly bidiñ işin jaryp bara jatqan jauaby äzir otyrsa da, ün şyğarmai şydap qaldy da, Müsirepke qarady.
— Ūry-qary, qanişer jolbasarlardy şaqyrmañdar degen İeseneidiñ ösieti bar. Qanişer Qojyq şaqyrylmaidy, — dedi Müsirep.
— Tağy ne aitasyñ?
— Jiyrma tört saba qymyz, jüz qoi, i̇elu tu bie soiystyq äkeledi Qojyq. Ūlpan bäibişege i̇eki narğa artyp toğyz syilyq äkeledi Qojyq. İeseneidiñ, as bäigesine qosuğa jiyrma tört säigülik jaratyp otyr Qojyq.
Baidaly tağy Müsirepke qarady.
— Qystygüni suğa qūlap, üsti-basty kek mūzdaq, jaurap kele jatqan İesenei Qojyqtyñ qosyna kezdesip qalyp, däm tatpai attanyp ketkenin Kerei-Uaq tügel biledi. İeseneidiñ asyna sol Qojyqtyñ aram sirağyn saldyrady i̇eken dep oilasa, Qojyq şyn-aq adam i̇emes, doñyz i̇eken! — dedi Müsirep.
— Tağy ne aitasyñ?
— İeseneiiñnen airylğan Siban bosqa şirenesiñ deimin. Öli arystannan tiri tyşqan qoryqpaidy degendei, i̇endi senen i̇eşkim yğyspaidy. Qojyqtyñ aty — Qojyq! Bügingi Kenesary sol! İeki jüz at körmede, i̇eki jüz jigit i̇er jastanyp, toqym tösenip, şeşinbei ūiyqtaidy. Qojyqtyñ qasynda i̇endi sen bolarsyñ. Men aitarymdy aityp boldym.
İendi Müsirep Baidaly bige qarady.
— Ac bergeli jatqan qaraly auylğa kelip jasağany üşin myna kösege qyryq qamşy düre soğylsyn! — dedi Baidaly bi.— Aiybyna atyn alyp qalyp, jaiau qaitaryñdar!
Bi kesimi tym qatal bolsa, qasyndağylardyñ bireui «Sauğa, bi-i̇eke!» dep qalatyn ğūryp bar. Ondaida bi jazanyñ jarym-jartysyn keşire salady. Jazaly adam bäribir qyryq qamşy düre jegenge sanalady. Būl joly i̇eşkim auzyn aşqan joq. Borğyl bet köseni Şondyğūl aidap alyp ketti...
Keşirek Baidaly, Küzembai, Müsirep, i̇er minezdi, i̇erkek pişindi jas peri atanyp kele jatqan Qūniiäz törteui kelip Ūlpanğa bolğan oqiğanyñ jaiyn aityp i̇edi, Ūlpan tis jarmai tyñdap aldy da:
— Mūny ne deimiz? Qojyq ylañynyñ osymen aiaqtalğany deimiz be, bolmasa bastalğany deimiz be?—dep sūrady.
— İesekem tiri bolsa, toqtalğany der i̇edim. Kün bizge qalğan tūsta bastalğany deuimiz kerek bolar,— dedi Köşebe-Sibannyñ bolysy Küzembai.— İeki jüz jigit ūstap, İesildiñ i̇eki jağyndağy i̇elderdi künde bir tonap otyrğan Qojyq i̇endi Kereige auyz salaiyn degeni de! Asty dūrys ötkizdirmeidi ol!
— Tiri İeseneide ketken kegin i̇endi öli İeseneiden almaqşy bolğany ğoi qanişer ittiñ! — Osyny aityp Baidaly da toqtap qaldy. İendi ne isteu kerektiñ salmağyn Ūlpannyñ öz moinyna artqylary keletin siiäqty.
Qojyq Kenesarynyñ qaryndasyn alğan küieui, Şyñğystyñ qūdasy. On jeti jasynda qandy-balaq qaraqşy atanğan i̇edi. Qyr i̇elderi äueli köterile dürligip Kenesaryğa qosylyp, i̇eki-üş jyldan keiin odan birjola bezinip i̇eski mekenderine qarai qaşqanda köbiniñ mal-mülki, qyz-kelinşegi osy Qojyqtyñ qolyna tüsip qalğan. Qasynda üş jüz jasağy bar Qojyq Kenesarydan qaşa bastağan i̇elderdi añdytyp qoiğan añşysy bolatyn. Qojyqtyñ qolyna tüsken mal-mülik, qyz-kelinşekke Kenesary da ortaq. Kenesary Torğai qalasyn şauyp, tūrğyn halqyn qyrğanda, sol qyrğynğa Qojyq ta ortaq. Būl i̇ekeuiniñ ortaqtastyğy Kenesary jauynger qyrğyz halqynyñ qolynan apatqa ūşyrağanda ğana airyldy. Qojyq tört myñ jylqyny aidap Betpaqdalanyñ soltüstigine qarai būrylyp ketti. Sodan beri ol İesildiñ oñtüstiginde «Meñzei» degen jerdi jailaidy. Biraq, ūzyndyğy jüz i̇elu şaqyrymdai jer İesildiñ i̇eki beti Qojyqtiki. Būryn sol jerde irgeles otyratyn Atyğai-Qarauyl, Uaq degen i̇elder Qojyqtan qaşyp alystap ketti.
Qojyqtyñ toğyz qatyñ jiyrma tört ūly bar. Är ūly bir auyl. Är auylynda tüp-tübiri Kenesarynyñ jasağynan kele jatqan būzyqtar, ūrylar, jol tonauşylar ondap sanalady. Sol Qojyq İeseneidiñ asynda bülik salyp, Kerei i̇elin bir iyqtap, yqtatyp ketpek i̇edi.
Bolys-bilerde dağdarys baryn sezindi de, Ūlpan şirağyraq söilep ketti:
— Asty birdeme qylyp ötkizermiz-au, ağaiyn... İeñ ärisi Staptan jüz qazaq-orys aldyruğa da bolady. Biraq, sonyñ ar jağynda künimiz ne bolady? İesekeñ qaitys bolğan soñ, i̇endi Qojyq bizge teñdik bermeidi degendei i̇ekensizder... İesekeñ jauğa jalğyz attanuşy ma i̇edi? Kerei-Uaqtyñ basyn qosyp, i̇eki i̇eldiñ ūranyn şaqyryp attanbaityn ba i̇edi? Qojyq qaraqşy tügil, Kenesarynyñ özin Kerei jerinen quyp tastağanda osylai i̇etken ğoi! Qojyq zaty Uaq bolğanymen öz i̇elinen şettep Kökşetau ūiazyna qaraityn jerde otyrğandyqtan İeseneidiñ, qolyna tüspei ketti. İesenei özderiñizben maqūldasqanda — «Qojyqty qūrtpasañ, Kerei, sağan kün joq!» demep pe i̇edi? İeseneidiñ Qojyqta ketken ūzynnan öşi, qysqadan kegi joq i̇edi ğoi! Aty Kerei, İesenei seniñ qamyñdy oilağan. Bükil Atyğai-Qarauyl, Kerei Uaq qarğap otyrğan qanişerdiñ orny qarañğy üi — abaqty, tor közdi türme i̇emes pe? Özgeñ boi tasalap qalatyn bolsañ, Siban jalğyz bolsa da, Qojyqtai zalymmen alysyp ötedi. Siban İeseneiinen airylsa da i̇erkek jigitteri, qūdaiğa şükir, bar!„—dep Müsirep pen Qūniiäzdy köz qiyğymen janap ötti.
— Dūrys aitasyñ, Ūlpan... Qojyqtyñ jibergen adamyna düre soğyp, atyn aiypqa alyp, özin jaiau qaitarsa, ol Sibannyñ nege bolsa da bel bailağany ğoi! — dedi Müsirep.— Biraq, Kerei-Uaq Sibandy jalğyz qaldyrar dep oilaudyñ keregi joq. Qojyq Kerei-Uaq, Atyğai-Qarauyldyñ bäriniñ jauy. Ondai zūlymğa barlyq i̇el bir-bir tas atyp qalmaityn ba i̇edi? Qojyqtyñ orny türme! Baideke, osy jūmysty öziñiz bastañyz, öziñiz aiaqtañyz!
Baidaly bi birinşi bolyp aty atalğandy, birinşi bolyp söilegendi, qandai istiñ bolsa da birinşi bolyp basynda jürudi jan-tänimen jaqsy köretin i̇edi.
— Kerei-Uaqqa qūdai birlik bere qalsa, dūrysy osy bolar i̇edi,— dep qaldy.
— Sizge i̇ermegende kimge i̇eredi būl i̇el? Orys, qazaqqa atağyñyz jaiylğan bisiz, sizden iyğy joğary tūratyn kim bar? — dep Müsirep tağy da bir qolpaştap jiberdi.
İendi Baidaly şalqalai otyra söilep, Küzembai bolysqa qarap:
— Bes bolystyñ pyrgauaryn jasata ber... ömir-baqi oralmastai bolyp «İtjekkenge» aidalsyn! — dedi.
— Onda bolystardy osynda şaqyrtamyz ğoi?
— Şaqyrta ber.
Qūniiäz i̇er minezdi, namysqor, baluan jigit i̇edi:
— Qap, Sibanda tu köterip namysqa şabatyn i̇erkek baryn körsetetin kün tudy ma dep dämelenip qalyp i̇edim.... Qağazben tynatyn boldy-au! — dedi ökinip qalğandai qaljyñdap.
Kenesary ylañynan keiingi otyz jyldan astam tynyştyq ömirde Sibanğa mal bitip, tūrmysy tüzelgen soñ balalar ölimi azaiyp, jigitteri köbeiip qalğan i̇edi. Būl kezge deiin İeseneidiñ atymen i̇el atanyp, qatarğa qosylyp kelse, i̇endi i̇eldiñ öz keudesi köterile bastağan. Qūniiäz bolys-bilerge sony añğartyp qaldy.
— Atyñdy i̇erttei ber, Siban! Qağazy da bolar, basqasy da bolar,— dedi Baidaly.— K0JYQ oñai jau i̇emes. Ol jasanyp otyrğan jau. Üş jüzge jaqyn jarağy bar. Oñai qolğa tüspeidi. Biraq, i̇esteriñde bolsyn, būl Siban joryğy bolady.
— Joryq bolady ğoi, äiteuir?
— Bolğanda qandai! Ülken joryq bolady.
Joryq ülken boluğa bet aldy. Siban joryğyna bes bolys Kereiden qatynaspağany qalmaidy. Qojyqqa bäri de kekti, bäri de i̇eş. Adam kerek, at kerek, as kerek. Sonyñ bäriniñ salmağy Sibanğa tüsetin bolady. Baidaly osyny i̇eskertip i̇edi. Siban oğan äzir i̇eken.
— Isteriñe bereke bersin, i̇erkekter. İeseneidiñ maly Kerei-Uaqtyñ amandyğy siiäqty osyndai aq jolğa şaşylsa, aruağy mağan renjimes,— dedi Ūlpan.
Qojyqty ärkim öz qara basynyñ körgen jäbir-japasyna qarai ūry-qary, jol tonağyş, qanişer, zūlym deitin. Mūnyñ bäri de dūrys i̇edi. Qojyq adam qanyna talai şomylğan haiuan. Qyrda qazaqty, Torğai, Moqrasybai qalalarynda orysty bauyzdağanda i̇eki qolynyñ bireui dir i̇etpegen adam. İesik-terezesi jabyq üilerdi örtegende, şyryldap şyqqan jas balanyñ dausynan şimirkenbegen haiuan. Osy kezde de qoly qandanbai otyratyn küni joq. Qojyq jailağan jerden bir adam aman i̇ete almaidy, tonalyp ötedi. Sonymen birge, Qojyq qazaq handyğynan ümitker, han tūqymdarynyñ süienişi i̇edi. Äli üzilip bolmağan ümittiñ sarqyndysy osy Qojyqqa bailanysty bolatyn.
Ol otyz jyldan astam uaqyt ötse de, Kenesary jasağynan qalğan qoldy taratpai ūstap otyr. Olardyñ özderi qartaisa da, qanmen auyzdanğan balalary jigit bolyp qaldy. Zäu-saitan bireu han bolğysy kelip selt i̇etip şyğa kelse, Qojyq onyñ daiar tūrğan qaruly jasağy.
Orys äkimderi de Qojyqtyñ üstinen tüsken aryz, prigovorlarğa qūlaq aspai keledi. Aryz, prigovor bergen bolys-bilerdiñ üstinen Qojyq ta aryz beredi. Qazaq arasynda qarsy daular köp, Qojyqta ta sondai kereğar daukestiñ biri. Qojyq öz aldyna bir bolys i̇el boludy sūranyp jür. Bes jüz üimiz depti. Teksere kelgende onysy jalğan bolyp şyqty. Üş jüzden asa i̇erkegi bary dūrys, auyl sany jiyrma tört-aq. Ūry i̇ekeni de ras. Qazaqtyñ Qai biıniñ qoly taza? Qai bolysynyñ üstinen künde bir aryz tüspei otyrady? Aryz, prigovorlarğa sene berseñ, qazaqtyñ barlyq bolys-bilerin bir jyldan keiin tügel türmege alyp otyru kerek. Teginde qazaq birin biri jamandauğa kelgende sonşa şeber, sonşa raqymsyz, sonşa jalaqor, öz tamyryna özi balta şauyp, öz japyrağyn özi jūlady da otyrady. Tüpki oilary osyğan kelip tireletin orys äkimderi Qojyqty qudalamai keldi.
Būl joly Kerei-Uaqtyñ bolys-bileri ülken ūiymşyldyq körsetti. Qağazdaryn ükili poştamen Omby, Qyzyljarğa jöneltti de, özderi bolys basy jüz i̇elu jigitten jasaq jinap alyp joryqqa tez attanyp ketti. Qol basylary da är rudan i̇edi — Şağalaq Boqan batyr; Tauzar-Köşebeden Mūstapa, Ösip; Sibannan Qūniiäz; Balta Kereiden Küşikbai batyr. Joryq basynda Baidaly, Küzembai siiäqty bolys-biler, Müsirep siiäqty bedeldi i̇el adamdary.
Joryq salmağyn Ūlpan da auyrlağan joq. Siban jigitterine alpys at berdi. Tüsine qaramai, sanamai berdi. Qyryq tu bieni joryq jolyna şyğardy. Bireui qaitpasa — sūrauy joq dep berdi.
İesildiñ soltüstik beti jalğasy üzilmeitin qalyñ orman, qaz, üirek myñdap Uialaityn qamysty, aidyndy kölder. Osy küni soltüstik-şyğys Sibirge baryp Uialaityn qaz, üirek, aqqu, tyrna, jylqyşy, tauqūdiret qūstary ol kezde
Batys Sibir kölderinen aspai Uialai beretin. Jalğyz qaraşa qaz ğana alystap ketuşi i̇edi. Joryqşylar sol kölderdi sağalap, sol ormandardyñ işimen kelip, Qojyqtyñ tobyryna tañ aldynda tiısip i̇edi, ūiqyda jatqan tobyr i̇eleuli qarsylyq körsete almady, oñai qol qusyrdy. Qojyqtyñ auyldaryna tūs-tūsynan kelip tigen Kerei-Uaq qoly är auyldy bölek-bölek basyp aldy.
Sonşa ataqty qanişer atanğan Qojyqtyñ özi ūstalğanda i̇este qalğany mynau-aq:
Aq orda atanğan ülken kiız üidi Mūstapa qyryq jigitimen qorşap aldy da, aiğai saldy:
— Aş i̇esigiñdi, şyq üiden!
Myltyq atyldy. Bir at ūşyp tüsti.
— İttiñ ğana balasy, jan kerek bolsa, şyq üiden!
Myltyq tağy atyldy. Bir jigit atynan qūlap tüsti.
— Qapta! Şañyrağyn ortasyna tüsir! —dedi Mūstapa.
Qyryq şaqty jigit şauyp kelgen boiy «aq ordany» ainala berip soiylmen bir-bir salyp ötkende-aq uyqtary satyr-sūtyr synyp, şañyrağy üidiñ ortasyna jalp i̇etip qūlady. Üzik, tündik dep atalatyn üidiñ joğarğy kiızderin jamyla qūlady. Üi işinen «Öldik-au, qyrdyñ-au, Qojyq!» degen äiel dauysy, şyryldağan jas balanyñ dauysy i̇estildi.
— Örteñder! — dedi Mūstapa.
Qazaq üiiniñ ter jağy uyqtyñ qaryna deiin qatarlap jinalğan jük bolady: sandyqtar, bumalar, ūstalmaityn kiız, kilem, körpe-jastyqtar... Jigitter as üidiñ aldyndağy jer oşaqtarda kömip qaldyrğan qaiyn, şoqtarynan bir legenin alyp keldi de, üidiñ sol tor jaq irgesinen i̇eki-üş jerden ot berdi.
Äiel men bala dausy äli şyğyp jatyr. Üi işine tütin kire bastady bilem, äiel dausy qūmyğa berdi. Jas bala bulyğyp jötele bastady.
Qojyq äueli i̇esikten myltyğyn laqtyryp jiberdi. Sodan keiin dambalşañ-köilekşeñ özi şyqty. Sarğyş-jiren saqaly şyqşytynan bastalyp i̇eki jağyn jiektei ösip kelip alqymynyñ astynda tüiisetin, jalpaq bet aqsary adam i̇eken. Ün şyğarmai, qolyn qusyrdy da tūryp qaldy. Onyñ artynan bulyğa jötelgen jas balasyn köterip, Qojyqtyñ i̇eñ jas toqaly şyqty.
Mūstapanyñ bir top jigiti aq otaudan Şyñğystyñ Rahiiä degen qyzyna üilengen Qojyqtyñ balasy Bekejandy aidap äkele jatyr.
— Ş-ş-şata neme-ai! Ş-ş-ş-şolğynda jür desem... qa-qa-qatynyñnyñ d-d-dambalyn küzetip şyğyp pa i̇eñ! — dedi Qojyq balasyna.
İeki jigitpen şolğynğa jiberilgen Bekejan auyl ūiyqtady-au degen kezde ol da otauyna qaityp kelgen. Kinäsin moinyna alyp, ündei almai qaldy.
Qonaq üide tört-bes joldasymen Şyñğystyñ balasy Jaqyp jatyr i̇eken. Jigitter olardy da aidap alyp keldi. Är üiden ürpiıp şyqqan i̇erkekterdiñ bäri dambalşañ. «Aq orda» i̇esigi aşylğan soñ gürildep jana bastady.
Mūstapa qolğa tüsken öñkei dambalşañ Qojyq tobyn İesildiñ i̇el jaq betinde «Üieñkili» degen jerde qalğan bolys-bilerge qarai aidatyp jiberdi de, özi Qojyqtyñ auyly tügel örtenip bolğanşa ornynan qozğalğan joq. Mūndai bai üilerdi örtep ketpese, jigitterdiñ bireui bolmasa bireui oraiyn tauyp tonauğa keletini dausyz. Tonauğa kirisken jigit sarbazdyğynan da airylady, jigittiginen de airylady.
Mūstapa Qojyqtyñ auylyn qara üilerine deiin, arbalaryna deiin tük qaldyrmai örtetip jiberdi. Bolys-biler tobyna sodan keiin oraldy.
Qojyq jasaqtarynyñ işinde i̇elden bezip, adam tağysyna ainalyp ūrlyq-qarlyqpen kün köruden qajyğandary da az i̇emes i̇eken. Tuğan i̇el sağynyşy, jer sağynyşy qystalap, «Altybaqan», «Äigölekti» añsaityn jastar da bar i̇edi. Kenesarydan qalğan batyr-baluandar qartaiyp, tamaqqa toimaityn masyl bolyp alğan. Äsirese, är şabyndydan qolğa tüsken jas äielder köp. Olar Kerei qoly bostandyq äkelgendei quanyp, Qojyq tobyryn qarğap-silep keledi. Osylai işinen irip, tamyrynan şirip jatqan ūry-qarylar tobyry talan-tarajğa kelgende qandai «i̇erjürek» bolsa da i̇el yzğaryna qarsy tūra alğan joq. Qojyq tobyry bir-aq künde apar-topary şyğyp qolğa tüsti de Qyzyljarğa aidalyp ketti. Jaqyp siiäqty qonaqtar, i̇eline qaituğa sūranğan äielder, otyn-suşy käri-qūrtañdar bolmasa, jiyrma tört balasy men Qojyq, i̇eki jüzden asa jasaqtary tügel aidaldy. Qojyqtyñ öz äuletinen jetpis i̇eki äiel jesir qaldy, aidalğan joq.
Kerei-Uaq i̇elderiniñ i̇eskiden kele jatqan dästüri boiynşa, auyr bäle şyqqan, qyrsyq bolğan jerlerdi örtep tazalau kerek. Oba, qorasan siiäqty adam apaty, alaökpe, qaraökpe siiäqty mal apaty bolğan jerlerdi de örtep, keler jylğa deiin ol mañaiğa jolamai keşip ketetin. Mūstapanyñ Qojyq auylyn örtep jibergeni bolys-bilerdiñ oiyna sol dästürdi tüsirdi. Qara päle ornağan Qojyqtyñ jazğy jailau, qysqy qystaularyn «bülingennen büldirgi alma!» degen äz Täukeniñ josyq-joralğysy boiynşa qysqy-jazğy üilerin bar mülkimen tügel örtetip jiberdi. «Büldirgi» qamşynyñ sabyna tağylatyn i̇eki süiem qaiys qoi. Kerei-Uaq jigitteri Qojyqtyñ bailyğyna qolyn aramdağan joq. İesildiñ i̇el jaq betindegi üieñkilerdiñ ortasynda Ūlpannyñ jiyrma tu biesin soiyp «jeñis toiy» jasalğannan keiin, jigitter sol aradan i̇elderine tarady. Bolys-biler Qojyqtyñ jylqysynan bir-bir at jeteletip jiberdi. At almağan jalğyz Siban jigitteri.
Baidaly bi Müsirepke:
— Siban jigitteri attan nege bezinedi? — dep i̇edi, Müsirep oğan:
— Siban joryğynan Siban olja alyp jürse, Uiat bolmai ma, Baideke? Joryğyna qatynasqan i̇elderge Siban özi syilyq beretin bolar... Biz joryqtyñ oljasy i̇emes, salmağyn moiynğa alğamyz...— dedi. Söz osymen toqtaldy, i̇ekeuiniñ de tüpki oilary aşylğan joq.
Oljaly qaitqan Kerei-Uaq jigitteri:
— Siban joryğyna baramyz,— dep attanyp i̇edi.
— Ūlpan joryğynan kelemiz! Oljaly qaittyq! — desip, joryqtyñ abyroi-atağyn Ūlpanğa berip tarasty. Ūzamai Ūlpannyñ atağy
Sibir qazaqtarynyñ, arasyna jaiylyp jüre berdi.
Bolys-biler Qojyqtyñ, jeti myñ, jylqysyn, i̇eki myñ tüiesin qağazdap «tügel qazynağa tüsiru üşin» Küzembai bolystyñ auylyna būryldy.
Joryqtan köñilsiz qaitqan jalğyz Baidaly bi i̇edi. Özi joryqtyñ, basynda bola tūra: «Būl Sibannyñ, joryğy bolady»,— dep qate aityp qalğan i̇eken de... Onysy joryqtyñ salmağy Sibanğa tüsedi degeni i̇edi. Qojyq, qolğa tüspei aman qalsa, ol kinäli i̇eldi şabyndyğa bir salmai qoimaidy, sonda kinäli i̇el Siban bolsyn degen bir oi tağy qyltyldai bergen. İendi mine, Qojyq, mäñgi oralmasqa ketti. Kep şyğyn da bolğan joq. Joryqtyñ ataq-abyroiy Sibanğa Sibanğa i̇emes-au üiinde otyrğan bir qatynğa tiıp qaldy. Sonda Baidaly bidi sol qatyn jūmsap jibergeni me?.. Solai bolady da!..
Joryqtan qaitqan Siban jigitterin Ūlpan, qasynda qyz-kelinşekteri, auyl syrtynda qarsy aldy. Biri malşy, biri i̇eginşi auyl jigitteri käduilgi äskerdei qatarlanyp körnekti kele jatyr. Qolbasy Qūniiäz naizasyn tik köterip alyp aldynda keledi. Oñ jağynda Müsirep, sol jağynda Toğanas baluan. Naiza jigitterdiñ, aldyñğy qatarlarda kele jatqan jarym jartylarynda ğana bar. Keiingilerinde soiyl men sadaq, aibalta. Selebe pyşaq, bärinde de bar siiäqty i̇eken.
Ūlpan bastağan äielder jaqyndai bergen jauyngerlerge bir tizelep sälem i̇etti. Qol aldynda kele jatqan ülkender attarynan tüsip qastaryna kelgenşe sol qalyptaryn būzğan joq. Siban qolbasylaryn auyl aqsaqaldary attarynan tüsirip aldy.
— Attanarda kündei kürkirep, qaitqanda kündei külimdep, aman-i̇esen keldiñder me!
Qolbasylar Ūlpanğa kelip amandyq aitysty. Bir tizelep sälem i̇etken äielder i̇endi ğana türegeldi.
— İer-azamat, aman qaittyñdar ma?.. Qyryq kempir, menimen qyryq, bir, bes kün, bes tün basymyzdy jastyqqa tigizbei tilek üstinde boldyq,— dedi Ūlpan.— İer-azamattyñ, qadiri üide joğynda batady i̇eken. Auyldar añyrap qalğandai, äreñ, şydadyq... Joryq, degen qūrğyrğa Siban balasynyñ osy i̇eñ soñğy şyqqany bolsyn... Üige kirip, amandyq tilep berip jatqan qūrmaldyqtan auyz tiıñder...
Qyzdar jügire basyp kelip jigitterdi qoltyqtap tüsirgen işaratyn istep, attaryn jetelep aparyp İeseneidiñ, aq üilerin ainaldyra bailap jatyr. Naiza, sadaq, aibalta kiız üilerdiñ aldyñğy jağynan beldeuge qystyrylyp, İesenei auyly bir sätke jaugerşilik beinesine kire qaldy.
Jigitter at üstinde özderin i̇erkek sezinip, keudeli kelip i̇edi. Attan tüsken soñ biri malşy, biri i̇eginşi auyl jigitteri boldy da qaldy. Qyz-kelinşekterdiñ qoltyqtağan bolyp attan tüsirip alğandary qaljyñ, siiäqty körinip ketti. Attardy İesenei üileriniñ beldeulerine aparyp bailap jatqandary Ūlpan joryqqa bergen attaryn alyp qalatyn bolğany da! Onysy dūrys ta şyğar... Biraq attardy bergende sūrauy joq degeni de bar i̇edi... İendigi dūrysy üi-üidiñ tasasymen auylğa qarai jylysu bolar...
Joq... kelinşekter tört aq üidiñ, i̇esikterin tügel aşyp, kiruge şaqyryp tūr... İeseneidiñ ülken üiine kiruge bola qoimas, arğy şetki üige qarai jağalağan dūrys bolar. Joq, olai qarai jiberer i̇emes. Ülken üiden bastap kirgizip jatyr. İeseneidiñ, terine ğoi i̇etigiñdi şeşpei şyğa almaisyñ. Qiiämettiñ, qyl köpiri sol bolar...
Jigitter būl qysylysqa ūşyrasqan joq. Bäri de tükti kilem, jibek körpelerdiñ üstine i̇etikpen kelip otyryp jatyr. Sonau bir jyly Tobyl magazininde i̇etigin şeşuge qandai qorynğany Ūlpannyñ, oiynan ketpeitindei, ol i̇eşkimdi qorynatyn jaiğa tüsirmeitin i̇edi. Ūlpan özi qymyz sapyryp otyr. İeki qyz jigitterge aiaq, äperip jür. Öz qyzy Bijiken bosap qaitqan qymyz aiaqtarynyñ, qai jigittiki i̇ekenin baqylap otyrğandai.
Astau toly i̇etke segiz adamnan oralyp otyrdy. Astaularda da alalyq joq. Bas, jambas, qazy-qarta tügel. Şai dastarqany da sondai mol. Joryqtan qaitqan jigitterdi tüsirgen üilerdiñ, bärinde de osyndai molşylyq,, ağaiyn arasynda äşeiinde bola bermeitin i̇erekşe bir qadir-qūrmet. Ūlpan bügin «Jaqynyñdy jattai syila, jat köñilinen tüñilsin!» degisi kelgendei i̇eken.
Syi-qūrmetten keiin jigitter auyldaryna qaituğa dalağa şyqsa, är kimniñ, minip kelgen atyn öz qaryndasy, öz kelinşegi, öz şeşesi ūstap tūr i̇eken. Ağasyn, ne küieuin, ne balasyn attandyryp jatyp, äielder jymiiä sybyrlap:
— Ūlpan apañ atty basymen berdi, i̇endi būl bizdiñ at!— desip qaldy.
Kedeige kepesiniñ töbesine şyğyp tūru da ülken maqtanyş. İeseneidiñ törinde otyryp, at minip qaitudan asatyn märtebe bar deimisiñ! Jigitter üilerine bir auylğa syimas maqtanyşpen qaitty. Äiteuir i̇erkek i̇emes, jigit i̇ekenin sezinip qaitty.
İesenei qaitys bolğaly Siban degen i̇elde i̇edäuir qobalju bar i̇edi. Būğan deiin İeseneidiñ ataq-dañqynan yğysyp kelgen öşti-qasty i̇elder aldaqaşan ūmytylğan kekterin i̇eske almasyna kim kepil? İesenei äulie adam i̇emes-ti. Tisi batqan, tizesi batqan i̇elder de bar, beldi adamdar da bar. Ol jaidy Ūlpan jaqsy biledi. İel de jaqsy biledi.
Är i̇eldiñ, jauyna qarai jauyngeri bolu kerek. Onsyz dünie qaran. İeseneii joq Sibannyñ bükil bes bolys Kereidi bastap, Siban joryğy atanyp ketken joryqty abyroily aiaqtap qaitqany, Sibannyñ i̇erkegi baryn, i̇el i̇ekenin tanytty. Ūlpan osyğan quandy. Osy tilekke arnap qūdaiğa qūrmaldyq, berdi. Tasyp qaitqan köñilimiz bar i̇edi, qatyn şirkin jasytyp tastady-au demesin dep, Siban jigitteriniñ; joryqqa İesenei jylqysynan minip ketken attaryn alyp qalmai özderine berip jiberdi.
Osydan keiin i̇eldiñ de, Ūlpannyñ, da jüregi ornyna tüsip, i̇endi İeseneidiñ, asyn ötkizuge kiristi...
Äueli ärine bir at keldi. Odan soñ, ärine i̇ekinşi at keldi. Odan keiin kele berdi, kele berdi...
Toğyz atqa bäige bar i̇edi. Bäigege ilinbegen i̇eki jüz toqsan bir at, ieleriniñ aitularynşa bäri de onynşy bolyp kelipti. Qaraşyğa jete almai dalada qalğan on jeti at bar i̇edi, ieleriniñ, aitularynşa olar da onynşy bolyp kelipti...
Baluandar da solai, biri jyqty, biri jyğyldy.
Qojabai keliniñ ainalasynda ağarañdap qalğan bas süiekterin sanai alsañ, Sibannyñ, jarym-jarty malyna tön, i̇edi.
Osymen İeseneidiñ, asy da aman-i̇esen i̇etip ketti.
Keşke qarai Kerei jağynyñ bolys bileri Siban auyldaryna qaita kelip ornady. Tağy da bir şeşilmegen tüiinderi bardai qatu qabaq, tüiile kelip tüsip jatyr. Ūlpan auylynan basqa auyldarğa da qūdandaly, nağaşyly jiendi qonaqtar ketip barady.
Ac berilgen Qojabai köliniñ, ainalasyna da myñdağan tazğara küşigender, ölimtik qaraqūstary, ögiz şağala, qūzğyndar qonyp jatyr. Mana adam köp kezinde bireui jerge qona almai, qan-jynnyñ iısin aspanda sezinip kün boiy talyğyp i̇edi, temir tūmsyqtary qan-jynğa i̇endi ğana i̇erkin tie bastady. Būlar iñir qarañğysy tüse bergende qonaqtauğa tarasady. Bolys-bilerdiñ, nağyz jūmystary sol kezde bastalady.
Tap osylai, Ūlpannyñ qonaq üiine tüsken bolys-biler auyl syrtyna şyğyp otyryp, Sibannyñ, auyl adamdaryn şaqyryp aldy. Sözdi Toqai bi bastady:
— Kerei atanatyn i̇eldiñ, ülken bir ordasy jesir qatyñ jetim balanyñ qolynda qalyp barady. Jat i̇eldik bolyp jaralğan qyz balanyñ jöni bir basqa, jesir qalyp bara jatqan jas äiel turaly, Siban, sen ne oilaisyñ? İeseneiden qalğan i̇en däuletti şaşpai tekpei ie bolyp otyra alar ma sol jesir äiel? Künderdiñ küninde bauyrlas Kerei i̇eliniñ bolys-bileri asqa toidy da, arttaryna da qarağan joq degen narazylyq bolyp jürmesin dep osy oiymyzdy aita ketuge qaita oraldyq. Būl bir...— dep Toqai Baidalyğa qarady.
Bolys-biler ne aitatyndaryn küni būryn bölisip alsa kerek, Baidaly bi irkilmei kiıp ketip:— i̇ekinşi,— dedi.
— İekinşi, Siban ağaiyn, örttiñ özinen būryn tütini közge tüsedi. Biz sol tütindi körip, qinalyspen kelip otyrmyz. İerteñ Kerei Uaqty tügel dürliktiretin ört kele jatyr. İeseneidiñ jalğyz inisi İemenaly mūragerlik sūrap otyr. Sonyñ işinde ämengerligi de bar. Siban, sağan janym aşymasa, qinalar ma i̇edim, qinalğannan baptap aitar sözimdi tike aityp, şolaq qaiyryp otyrmyn. Siban, būğan ne aitasyñ?
İerkek minezdi, qyzu söileitin Qūniiäz kezek kütpei, üzildi-kesildi jauap qaitardy.
-— Siban būğan tük te aitpaidy! Qaidan şyqsa odan şyqsyn, būlaryñ Sibannyñ basyna bäle şaqyraiyn degen jerden şyqqan söz. Ört sağynğannyñ öz üii örtensin! Bäle izdegenniñ bäle öz basyna kelsin!— dedi. Dausyn kötere söilei bastağan Qūniiäz sözin Baidaly bölip ketti:
— Qūniiäz myrza, sen ör kökirektenbei söile!.. Atasy basqanyñ qūlağyna şalynbasyn dep Uaqtyq bolys bilerin de aramyzğa kirgizbei kelip otyrmyz. Būl janymyz aşyğandyq i̇emes pe? Kerei Uaqtyñ qūlağyna būl aryz tügel tie qalsa, Siban könbeidi i̇eken dep ony aiaqsyz qaldyra almaityn bolar. İeseneidiñ jalğyz inisi İemenaly ağasynan qalğan däuletke mūrager men dese, ony kim teris dei alar? Aty qazaq mūrager dep i̇erkek tuysqanyn aitpai ma? Olai bolsa, İemenalynyñ mūrager i̇ekendigine kim talasar? Siban, sen oilanyp söile! Baisyz qatyn — bausyz oimaq, İeseneidiñ bar däuletine japa-jalğyz ie bolyp qalğanyna közi jetken küni bar maldy aidap törkini Kürleuitke qarai taiyp otyrmasyna kim kepil bolady? Onsyz da İeseneidiñ jarty maly sonyñ törkininde i̇emes pe? Kürleuit Qostanai ūiazyna, Orynborğa qarap ketti. Osy da oilaryña kelmei me? Joq, ondai künge jetkizbei, jat talqysyna tüsirmei, özimiz bolyp oilasyp oraiyn tabaiyq.
Kerei Uaqtyñ bilerinde az ğana Sibanğa alystan qazylyp kele jatqan mūndai tereñ or bolar-au dep Müsirep oilamaityn i̇edi. Qatty qynjyldy. Aqyldy Ūlpan ataqty bilerdi ana jyly Omby töreleriniñ, aldynda bir Uiatqa qaldyra jeñip i̇edi. Oğan jaqynda ğana ötken Siban joryğynyñ abyroi-atağy qosyldy. Qazaq bolys-bileri ondai qorlyqty äielge keşken i̇emes. İendi olar qastasuğa söz bailasyp kelgen türleri bar. Aldymen İeseneidiñ nağyz mūrageri dep İemenalyny tanyp, mal-mülikke talas-tartys, qyrqys qyrylys jasamaq. Oğan jalğastyra ämengerlikti äkelip otyr. Mal-müliktiñ iesi Ūlpan dep tanylsa, tüpterdiñ, tübinde onyñ, Sibandy tastap törkinine köşip ketetin qaupi bar i̇eken... Siban i̇eli men Ūlpannyñ arasyna qağu üşin osyndai bir temir syna tağy ala kelipti. Tağy qandai qaqpandary baryn tügel bilip alu üşin Müsirep Baidaly bige qarap:
— Bizge aitar sözderiñizdiñ, şama-şarqy osy ğoi?— dep sūrady.
— Joq! — dedi Baidaly.— Sibannyñ balasy, nağyp bilmei otyrsyñ, İemenaly oraza aity ötken soñ, İeseneige as bergeli otyr... İeseneidiñ tuğan inisi ağasynyñ asyn berem dese, oğan kim qarsy bolady, biz tek Sibannyñ, qalai qaraitynyn bilgimiz keledi. İesekeñ byltyr jailauğa köşip bara jatqanda jolda, Söreli degen köldiñ jağasynda qaitys bolyp i̇edi ğoi. İemenaly ağasynyñ asyn sol keldiñ, basynda bermekşi. İemenalynyñ mūnysyn qalai dūrys i̇emes dei alamyz? Solai i̇emes pe?— dep Baidaly bi Müsirepke qadala qarady.
İe, Sibanğa arnap qazylğan or, qūrylğan tor kep i̇eken. Biler jolymen söz jarystyruğa qalsañ, Siban da, Ūlpan da aiypty bolyp şyğa keledi. Bes bolystyñ bi-bolystaryna bir auylnai Sibandy kinäli i̇etip şyğaru oñaidyñ, oñaiy. Müsirep osyny oilap biler sarabyna salmaityn jauap qaiyrdy:
— Sibannyñ, basyna būlt tönip kele jatqanyn i̇eskerte ketkeli qaita oralyp kelgenderiñizge alğystan basqa aitarymyz joq, qadirli biler. Biraq, osy aitqandaryñyzdyñ bäri de qanşa zildei bolğanymen Sibannyñ, özi-aq şeşip tastaityn üi işilik jailar i̇emes pe? Mūrager kim, qai balasyna qandai i̇enşi tigeni dūrys, ony Siban özi şeşe alsa kerek. Sibanğa i̇eñ auyr tietin sözderiñiz Ūlpan bäibişeni Siban i̇emes, bir küni törkinine keşip ketedi degenderiñiz... Būl i̇elde i̇eki adam Siban bolsa, Ūlpan sol i̇ekeudiñ, biri, bireu bolsa sol bireudiñ, özi Ūlpan! Ūlpan tek Siban ğana i̇emes, on bes jyldan beri osy i̇eldiñ, İeseneii! İeseneidiñ, özi atap ketken İeseneii! Sizder Ūlpandy jesir qalğan qatyn dep otyrsyzdar, Siban ony «äulie Ūlpan!» deidi. Siban qandai talqyğa tüsse de, osy oiynan ainymaidy. Sibannyñ, ötinişi kep i̇emes, i̇ekeu-aq: osy sözderiñizdi Ūlpanğa aitpai-aq attana berseñizder i̇eken. Köñili jarym äieldi Siban i̇emes, bötensiñ dep bosqa renjitpeiik. Būl onyñ, i̇estirmin degen sözi i̇emes. İekinşi, qaita oralğan sebepteriñizdi Sibannyñ, i̇eline i̇eskerttiñizder, boldy. Auyl-üidiñ, jūmysyn Siban özi tyndyra almai jatsa, kezinde körersizder...
İendi bolys biler dağdarysyp qaldy. Siban öziniñ işki isine i̇eşkimdi aralastyratyn i̇emes. Yqtamai qoidy. Qystalañ berseñ, orys zañyna süiene ketuden de taiynbaityn siiäqty. Olai bola qalğan künde bolys bilerdiñ qaisysy qai jağyna aunap tüserin kim bilsin! Sonşa dolyryp, sönip tūldanyp kelip qūr auyz attanyp ketuge de bolmaidy. Ülken Uiat sol bolar i̇edi. Jyryndy bolyp qalğan sūm biler, äiteuir İeseneiden qalğan bailyqty talan-tarajğa salu nietinen qaita almai, käri bi Qūrmysyğa qarady. Onyñ sözin qai i̇el bolsa da aiaqasty tastai almaityn. Onyñ auzynan osy kelip otyrğan qasyñ i̇emes, dosyñbyz, oilan, Siban, degen bir auyz söz şyqsa, Sibannyñ, bas asaulyğy basylyp-aq qalar i̇edi.
Käri bi oilanyp baryp söiledi:
— Oilap otyrsam, men köp äñgimeniñ, syrtynda i̇ekemin,— dedi Qūrmysy bi. — Käri qūlaq şala i̇estigen şyğar, käri köz şalatyndy şala almai qalğan şyğar. Ol öz kinäm. Qūiqyljyp qūbylyp tūrğan būlañ qūiryq zamandaryña keide i̇erip, keide i̇ergim kelmei qalatyny da bar. Dau quğan i̇el jauyğar, dau qumağan sauyğar demep pe i̇edi. Men sonyñ adamymyn. İeseneidiñ ordasy iesiz qalyp bara jatqanda ağaiynnyñ, bizge qūiar ötiniş tilegi bolsa bile keteiik degenderiñe i̇erip kete berip i̇edim. İendi abailasam, Siban bülinşilikten aman, bütin otyrğan i̇el i̇eken. Bütin tūrğandy büldirmes bolar degennen basqa meniñ aitarym joq,—dep toqtady.
Qadirli bidiñ adal sözin tağy bireui juyp-şaiyp jibere me dep qauiptenip:
— Ac tüsirilip qalğan i̇eken üige kiriñizder,—dedi Müsirep.
Qūrmysydan basqa bolys biler tün boiy ūiyqtai almai, aunaqşyp şyqty. Tañerteñ är auylğa jibergen tyñşy tilşileri kelip i̇edi, olar da paidaly i̇eş närse äkele almapty.
— Ülkenderi Sibannyñ yrysy Ūlpan bäibişe aman bolsyn... Ūlpan äulie adam!— deidi i̇eken.
— Jastar jağy Ūlpannyñ atyn atamai «Ülken apa» dep ketipti.
Tyñşylardyñ äkelgenderi osy-aq.
Būl äñgime auyl syrtynda Qūrmysydan basqa bolys-bilerdiñ, arasynda bolyp jatyr i̇edi. Qonaq üide jalğyz bölinip qalğan Qūrmysy Ūlpanmen qoş aitysyp, attanyp ketuge bel bailap, İeseneidiñ ülken üiine qarai bet aldy. Būl auylğa kim kelip, kim ketip jatqanyn baqylai otyrğan üşin osyndai bir temir syna tağy ala kelipti. Tağy qandai qaqpandary baryn tügel bilip alu üşin Müsirep Baidaly bige qarap:
— Bizge aitar sözderiñizdiñ, şama-şarqy osy ğoi?— dep sūrady.
— Joq,! — dedi Baidaly.— Sibannyñ, balasy, nağyp bilmei otyrsyñ, İemenaly oraza aity ötken soñ, İeseneige as bergeli otyr... İeseneidiñ, tuğan inisi ağasynyñ asyn berem dese, oğan kim qarsy bolady, biz tek Sibannyñ, qalai qaraitynyn bilgimiz keledi. İesekeñ byltyr jailauğa keşip bara jatqanda jolda, Söreli degen köldiñ, jağasynda qaitys bolyp i̇edi ğoi. İemenaly ağasynyñ asyn sol keldiñ, basynda bermekşi. İemenalynyñ mūnysyn qalai dūrys i̇emes dei alamyz? Solai i̇emes pe?— dep Baidaly bi Müsirepke qadala qarady.
İe, Sibanğa arnap qazylğan or, qūrylğan tor köp i̇eken. Biler jolmen söz jarystyruğa qalsañ Siban da, Ūlpan da aiypty bolyp şyğa keledi. Bes bolystyñ, bi-bolystaryna bir auylnai Sibandy kinäli i̇etip şyğaru oñaidyñ, oñaiy. Müsirep osyny oilap biler sarabyna salmaityn jauap qaiyrdy:
— Sibannyñ, basyna būlt tönip kele jatqanyn i̇eskerte ketkeli qaita oralyp kelgenderiñizge alğystan basqa aitarymyz joq,, qadirli biler. Biraq, osy aitqandaryñyzdyñ, bäri de qanşa zildei bolğanymen Sibannyñ, özi-aq, şeşeiin tastaityn üi işilik jailar i̇emes pe? Mūrager kim, qai balasyna qandai i̇enşi tigeni dūrys, ony Siban özi şeşe alsa kerek. Sibanğa i̇eñ auyr tietin sözderiñiz Ūlpan bäibişeni Siban i̇emes, bir küni törkinine köşip ketedi degenderiñiz... Būl i̇elde i̇eki adam Siban bolsa, Ūlpan sol i̇ekeudiñ, biri, bireu bolsa sol bireudiñ özi Ūlpan! Ūlpan tek Siban ğana i̇emes, on bes jyldan beri osy i̇eldiñ, İeseneii! İeseneidiñ, özi atap ketken İeseneii! Sizder jesir qalğan qatyn dep otyrsyzdar, Siban ony «äulie Ūlpan!» deidi. Siban qandai talqyğa tüsse de, osy oiynan ainymaidy. Sibannyñ, ötinişi köp i̇emes, i̇ekeu-aq: osy sözderiñizdi Ūlpanğa aitpai-aq attana berseñizder i̇eken. Köñili jarym äieldi Siban i̇emes, bötensiñ dep bosqa renjitpeiik. Būl onyñ, i̇estirmin degen sözi i̇emes. İekinşi, qaita oralğan sebepteriñizdi Sibannyñ i̇eline i̇eskerttiñizder, boldy. Auyl-üidiñ, jūmysyn Siban özi tyndyra almai jatsa, kezinde körersizder...
İendi bolys-biler dağdarysy qaldy. Siban öziniñ işki i̇eşkimdi aralastyratyn i̇emes. Yqtamai qoidy. Qystalai berseñ, orys zañyna süiene ketuden de taiynbaityn siiäqty. Olai bola qalğan künde bolys bilerdiñ qaisysy qai jağyna aunap tüserin kim bilsin! Sonşa dolyryp, sonşa tūldanyp kelip qūr auyz attanyp ketuge de bolmaidy. Ülken Uiat sol bolar i̇edi. Jyryndy bolyp qalğan sūm biler, äiteuir İeseneiden qalğan bailyqty talan-tarajğa salu nietinen qaita almai, käri bi Qūrmysyğa qarady. Onyñ, sözin qai i̇el bolsa da aiaqasty tastai almaityn. Onyñ auzynan osy kelip otyrğan qasyn i̇emes, dosyñyz, oilan Siban, degen bir auyz söz şyqsa, Sibannyñ, bas asaulyğy basylyp-aq, qalar i̇edi.
Käri bi oilanyp baryp söiledi:
— Oilap otyrsam, men köp äñgimeniñ syrtynda i̇ekenmin,— dedi Qūrmysy bi. — Käri qūlaq, şala i̇estigen şyğar, käri köz şalatyndy şala almai qalğan şyğar. Ol öz kinäm. Qūiqyljyp-qūbylyp tūrğan būlañ qūiryq, zamandaryña keide i̇erip, keide i̇ergim kelmei qalatyny da bar. Dau quğan i̇el jauyğar, dau qumağan sauyğar demep pe i̇edi. Men sonyñ adamymyn. İeseneidiñ ordasy iesiz qalyp bara jatqanda ağaiynnyñ bizge qūiar ötiniş tilegi bolsa bile keteiik degenderiñe i̇erip kete berip i̇edim. İendi abailasam, Siban bülinşilikten aman, bütin otyrğan i̇el i̇eken. Bütin tūrğandy büldirmes bolar degennen basqa meniñ, aitarym joq,—dep toqtady.
Qadirli bidiñ adal sözin tağy bireui juyp-şaiyp jibere me dep qauiptenip:
— Ac tüsirilip qalğan i̇eken üige kiriñizder,—dedi Müsirep.
Qūrmysydan basqa bolys biler tün boiy üiyqtai almai, aunaqşyp şyqty. Tañerteñ är auylğa jibergen tyñşy tilşileri kelip i̇edi, olar da paidaly i̇eş närse äkele almapty.
— Ülkenderi Sibannyñ yrysy Ūlpan bäibişe aman bolsyn... Ūlpan äulie adam!— deidi i̇eken.
— Jastar jağy Ūlpannyñ, atyn atamai «Ülken apa» dep ketipti.
Tyñşylardyñ äkelgenderi osy-aq.
Būl äñgime auyl syrtynda Qūrmysydan basqa bolys bilerdiñ arasynda bolyp jatyr i̇edi. Qonaq üide jalğyz bölinip qalğan Qūrmysy Ūlpanmen qoş aitysyp, attanyp ketuge bel bailap, İeseneidiñ ülken üiine qarai bet aldy. Būl auylğa kim kelip, kim ketip jatqanyn baqylai otyrğan bolys biler käri bidiñ qaida ketip bara jatqanyn köri'p, oryndarynan tez tūra keldi. Kim biledi, jüikesi bosap, miy sūiylğan käri bi tündegi äñgimeni Ūlpanğa köiitip qūiar dep oilasty.
— Ana şal, bizge jön siltep barady. Ūlpannyñ, özin ainaldyryñdar dep bara jatyr. Köp üiirgen bir jyğar degen bar i̇emes pe? Ainaldyra bersek, nağyp almai qūiar i̇ekeumiz?—dep Baidaly bi ornynan tūrdy.
— Dūrys aitasyz, Baideke. Jalğyz otyrğan qatyndy bir ainaldyryp köreiikşi!—dep Toqai da tūrdy. Jastar jağy tüsingendei jymyñdasyp, arlan bilerge i̇erip jüre berdi.
Būlar üige kirgende, Qūrmysy bi aitaryn aityp bolyp, qoştasar sözge taiap qalğan i̇edi.
— Ainalaiyn Sibannyñ i̇eli öziñdi şañ jūqtyrmai qadirleidi i̇eken. İel anasy, äulie jan dep qūrmetteidi i̇eken. Men de sol tilektiñ işindemin. Qūdaidyñ qūlağyna şalynar qūlşylyğym qalsa münajat dūğamnan qaldyrmaspyn. Qoş bol, jarqynym!—dep ornynan tūra berdi. Kelgenderge qaramai şyğyp ta ketti.
Qasymda bir-i̇eki äielden basqa i̇eşkim joq, Ūlpan jalğyz qaldy. Jaña kelgen bolys biler amandyq-saulyqty köp sozbai, keşegi äñgimelerine keşti. Dala jeli oinaqy keledi. Kün artynda tün bar. Jazğa ilese qys keledi. Ağaiyn bar bolsañ, köre almaidy, kündeidi. Joq bolsañ, asyrai almaidy. İelimizdiñ ūitqysy bolyp kele jatqan ädet-ğūrpy bar. Sendei aqyldy adamdar sol ūiytqyny būzbas bolar. Bügin basy aman, bauyry bütin i̇el, i̇erteñ, basy auyryp, baltyry syzdamasyn bile bermeidi. Bügin ökpeletip qaitarğan ağaiyn i̇erteñ, kerek bolyp qalatyn kezi bola beredi. üpterdiñ tübinde örtke ainalatyn tütin bar. İeldigimizdiñ, tūnyğyn şaiqaltpaudy oilaityn kezimiz osy.
Osylai jalpy yqtatyp alar qauip-qaterdi tize kelip, biler söz aiağynda keşegi aitqan mūragerlik, ämengerlik jailaryn qadağalady.
Ūlpan kim söilese de közinen közin aiyrmai otyryp tyñdady. Ūlpannyñ közinde künäsiz jannyñ, yğyspai qarai alatyn küşi bar i̇edi. Ädeiilik i̇emes, jaratylysy sol. Ädilet, adaldyq iesi sanalatyn bolys bilerdiñ közderi sol künäsiz qarasqa şydai almai taiqi berip otyr. Biler tüz tağysyn tosqauyldap quatyn Uialy qasqyrşa biriniñ sözi älsirei bergende, i̇ekinşi bireui ilip äketip, Ūlpandy ūzaq qudalasa da bir tūiyqqa äkelip qamai almai qoidy.
Ūlpan i̇eşkimniñ, sözin bölgen joq, i̇eşkimniñ, sözin i̇eleu» siz qaldyrmai ūğyna tyñdap, aldynda tūrğan ülken sary ala şara qymyzdy sapyra berdi, sapyra berdi. Qonaqtaryna qymyz da ūsynatyn i̇emes siiäqty.
Qymyzdy ne bermei, ne jinap äketpei sapyra beru degen adamnyñ, jüikesine qatty tiedi i̇eken. Ant ūrğan qatynnyñ, būl qai öneri? Ädeii istep otyr ma, bolmasa sözge ainalyp, ūmytyp ketip otyr ma? İesenei de qaşan aitarynda aityp tityqtap bolğanyñşa sazaryp otyra beruşi i̇edi. Älde sodan üirengeni bar ma i̇eken?
Bolys biler sözi bastyğa ainalyp, qaitalana bergen soñ, jasyp jansyzdanyp bolğanşa, sapyra bergen qymyz iısinen qonaqtarynyñ auzynan silekeii şūbyryp, silesi qatqanşa Ūlpan ün şyğarmai otyrdy da, qymyzdy i̇endi ğana bere bastady. Sodan soñ, özi de söilep ketti:
— Qadirli bolys biler, Sibannyñ, sizderge aitar alğysy köp. İeseneidiñ asyn dau-janjalsyz ötkizisip berdiñizder... Kerei-Uaqtyñ basyna kelgen qara päledei qas jauy Qojyqtyñ ordasyn talqandap, ornymen i̇erttep qaitqanda özderiñiz basy-qasynda bolğan joryqtyñ, abyroi-atağyn Sibanğa berdiñizder... ony Siban ūmyta almaidy.
— İe, ol bir Baidekeñniñ, tapqan aqyly boldy ğoi!—dep Toqai bi Baidalyğa oqtai qadalatyn bir söz qystyryp qaldy. Baidalynyñ ömir boiy i̇esinen ketpes ökinişi sol abyroi i̇ekenin bile tūra, bitpegen jarany tağy bir tyrnap qaludy i̇ersi körgen joq. Baidaly kirpidei jiyryldy da, jauap qaitarmai şydap qaldy. Ūlpan ondaidy tüsinbeitindei, beijai qalpynda sözin jalğastyryp ketti:
— Osy kelisteriñizde de ülken män bar i̇eken— dedi Ūlpan.— Būlaryñyzğa da alğystan basqa aitarymyz joq. İeseneii joq, jaña Siban, jas Siban öz atynyñ basyna özi ie bola almai äldenege ūrynyp qala ma degen oimen oralğan i̇ekensizder. Siban mūny da ülken qamqorlyq dep bağalasa kerek. Jas balany alğaş atqa mingizgende ülkender alystan baqylai jüruşi i̇edi ğoi! Sizderdiñ, oilaryñyzda sodan basqa ne bolsyn!.. Siban aitar köp alğystyñ i̇eñ ülkeni osynda dep bilip qadirlep ūstarmyz, aiaqsytpaspyz...
Būdan keiin bolys biler Ūlpandy qaita qamalai alğan joq. Syrtynan qanşa balağattasañ da, kezdesip qalğanda mysy jeñe beretin adamdar bolady. Ūlpan sondai jan i̇edi. Qazir Ūlpan aqyl-oiy tolyqqan, i̇el atynan söileitin i̇el anasy atanyp kele jatqan kezi i̇edi. Denesi de tolyğyp, būğağy bilinip kele jatqan mañ, bäibişe. Bolys biler Ūlpandy yqtatuğa öreleri jetpei qoiğanyn sezinip, äşeiin qymyz işuge kelgendei, qymyzdy qūlata berdi, qūlata berdi.
Qonaqtary attanuğa bet alğanda, Ūlpan ülken bir ötinişi baryn aitty:
— Jesir qatyñ jetim bala bolyp qalğan üi sizderdiñ, aldaryñyzğa ötinişin aityp talai keler äli.. Sonyñ birin qazir aityp qalğym keledi: i̇endi üş jyldan keiin jalğyz qyzym «otau iesi» deitin kemeline kelip qalady. Men qyzymdy i̇eşqaida ūzatqym kelmeidi. İeseneiden qalğan jalğyz tUiaq jat i̇eldik bolmai-aq qoisa dep i̇edim... Kerei-Uaq qyzyma teñ, bir ūlyn İeseneidiñ şañyrağyna qiiä qalsa, oñ jağyma kirgizip alar i̇edim. İeseneidiñ, şañyrağyna qyzym men küieuimdi ie qylyp, özim basqa düniege moiyn būr mai, nemeremdi terbetip otyra bersem-au degen armanym bar. Siban öz işinen qyz alyspaidy. Kerei-Uaqtyñ, ortasyna salyp otyrğanym da sondyqtan. Bijiken meniñ, jalğyz quanyşym ğoi... Osy ötinişimdi i̇eske ala jürseñizder i̇eken— dep Ūlpan közine jas aldy.
Būl Ūlpannyñ aq, tilegi i̇edi. Qyzyn teñine qosu şeşeniñ birinşi tilegi bolsa, sol i̇eki jasty qanatynyñ astynda i̇esiru i̇ekinşi armany. Ūlpan analyq meiiri qanbağan, analyq, meiirimi sarqylmağan adam. Sondai meiiri qanar analyqty qyzyna tileidi. Biri jylap, biri i̇erkelep jatatyn balalar köz aldyna keledi. «Äjelep!» şulasqan balalar dausyn sağynady. At üstinde şapqylasqan i̇er balalar köz aldyna keledi. «Äje, qymyz!» — dep arsalañdap kelip äjesiniñ tizesine qūlai ketetin bir balany sağynady. Bara-bara osy bir bala köz aldynan ketpeitin bolyp aldy. Dausyna da qūlağy üirenip aldy. Bet-auzy, közi-qasy, şyp-şymyr denesi — bäri köz aldyna özgermei keledi de tūrady. İerte toqyrap qalğan analyqtyq mūñ-zary da, alystan ümittener quanyşy da osy.
Ūlpan bolys-bilerge osyndai aq tilegin aityp qaldy.
— Ūlpan bäibişe, būl tilegiñizdi qūdai aldyndağy qaryzymyzdai körermiz,— dedi Baidaly.— Biraq, mūny da Kereidiñ, özi şeşetin, jat bauyrdyñ, suyq qolyn aralastyrmaityn jūmysy degenimiz dūrys bolar. Uaqty aralastyrsaq Atyğai-Qarauyldy qalai şet qaldyramyz? Sizdiñ, üige balasyn beruge kim qyzyqpaidy deisiñ. Sol qyzyğatyndardy köbeite bermeiik.
Soz osyğan bailandy da, bolys-biler attanyp ketti. Qaisysynyñ, köñilinde qandai oilar balalai bastady, olaryñ bildirgen joq.
İerteñine bükil Siban auyldary Ūlpannyñ, köşine ile, jailauğa tūtas keşti. Būlary Ūlpanğa körsetken qoşemet i̇edi.
Jazğytūrğy jailauğa bet alğan birinşi köş mal ūstağan i̇eldiñ jyl saiyn bolyp tūratyn tabiği körmesi. Är auyl qystan qalai şyqty, jūrttyñ aidağan maly byltyrğydan köbeigen be, azaiğan ba? Jastar jağy qalai, jarly ma, jas balalarğa tai-qūnan tigen be, joq pa? Osynyñ bäri tört-bes künge sozylatyn köş-jönekei tügel közge tüsedi.
Biyl Siban köñili köteriñki i̇edi. Keş tizbekteri de üzilmei-būzylmai ağylyp ketip barady. İegin-şöp tasuğa üirengen jūrt qazaq arbany azaityp, qos qalqandy brişkege auysa bastağan. Anda-sanda är auyl üiir-üiir jylqylaryn aidap i̇etedi. Balalar bei-bereket jarysyp, qai köştiñ, tūsynda qai bala ozyp kele jatsa, sol köşten «bäige» sūraidy. Jükti arbanyñ üstinde kele jatqan äiel bir uys qūrt, bauyrsaq şaşyp qalady. Balalar attarynan tüse qalyp şaşylğan bauyrsaq pen qūrttym talasyp-tarmasyp auyzdaryna tyğyp jiberedi de, tağy da bei-bereket şaba jöneledi. Būl basy da, aiağy da joq bäige. Jūrt jailauğa jetip, jügin tüsirgenşe sozyla beredi. Köşpeli ömirdiñ aty bar balalarğa degen bir qyzyğy osy. Aty joq, balalarğa būdan auyr qaiğy da joq.
Balalar bai-kedei dep alalamai köş boiynda ketip bara jatqan barlyq, äielderden bäige alady. Bir-i̇eki ret Ūlpannan da bäige alyp ketti. Bir-i̇eki ret Bijiken de bäigesin şeşesine äkelip berdi.
Keş aldy ädette tünemei i̇ete almaityn kölge taiap kelip i̇edi. Köş aldynda kele jatqan auyl aqsaqaldary qamşylaryn alğa qarai siltep keşti toqtatqan joq. Būl byltyr İesenei qaitys bolğan, qazir «Bai ölgen kel» atanyp ketken köl i̇edi. İemenaly osy köldiñ basyna üilerin tigip, qonyp qalğan i̇eken. «İeseneige men de as berem degeni ras bolğany da. Osy kelde otyryp İeseneige as bere qalsa, İemenalynyñ mūragerligi jūrt közinde salmaqtana tüsedi. Ūlpannyñ mūragerligi solğyndai tüspek. Būl ärine İemenalynyñ öz basynda tuğan oi i̇emes, keşegi bolys-bilerdiñ Ūlpanğa arnap qazğan kep orlarynyñ, biri.
Siban köşi İemenalynyñ auylyna qarailamai äri asyp kete berdi. Ärkim İemenalyğa narazylyğyn körsete, tas-tüiin jinaqy ketip barady.
Qos attap jektirip tarantasqa mingen auqatty üidiñ äielderi köş-jönekei birine biri qosylyp, aiağynda bäri Ūlpan päueskesiniñ soñynan tizilip kele jatyr i̇edi. Ūlpan päueskeden tüsip, jaqyn kele jatqan äielderge:
— Sender aialdamai tarta beriñder. Men qazir quyp jetemin,— dedi de päueskesine minip, İemenalynyñ, auylyna būrylyp ketti.
Qasynda jalğyz Dämeli bar Ūlpan kirip kelgende, İemenaly men Aitolqyn qatty abyrjyp qaldy. Dardai jigit bolyp qalğan üş ūly ne isterin bilmei öre tūra kelip i̇edi, İemenaly: «Şyğyñdar!» — dedi balalaryna.
— Oñaşa qalğanymyz jaqsy boldy,— dedi Ūlpan terge şyğyp otyra berip.— Men senderge qonys qaiyrly bolsyn aituğa kelgenim joq, köşirip äketuge keldim. İeseneidiñ jalğyz inisi aidalada jalğyz üi qalğany Uiat pa, Uiat i̇emes pe? Auylyñnyñ tūsynan ötip bara jatqan Siban köşinen bir adam būrylyp keldi me senderge? Nege būrylmady? Siban seni İeseneidiñ aldynda aiypty sanaidy. Aiypty i̇ekeniñ ötirik pe? Tyjyrynbai tūra tūr! Sen İeseneidiñ ölimine de ortaqsyñ! İeseneige i̇eñ soñğy tigen qara şoqpar seniki bolatyn. Sodan keiin İesenei bir kün tösekten tūra aldy ma? Tūra alğan joq! İendi sen sol İeseneidiñ, qatyny Ūlpanğa ämeñger bolyp İeseneidiñ tösegine jatqyñ keletin körinedi. Jasyñ alpystan asty. İesiñ bolsa, i̇endi İeseneidiñ tösegine i̇eşkim jaqyndamasyn dep ağañnyñ aruağyn qorğai jürer i̇ediñ-au! Ony oilaudyñ ornyna, öziñ jatqyñ kelipti. Ämengerlik haiuandyqtyñ bir türi i̇emes pe? uialsañşy! İeseneidiñ, jalğyz mūrageri menmin dep daulasqaly otyr i̇ekensiñ. Öziñe keregi mal ma? Qanşa kerek öziñe? Küni i̇erteñ üş balañdy i̇ertip kel de qanşa mal kerek bolsa, sonşasyn aidap jüre ber. Mağan mal keregi joğyn nağyp tüsinbei jürsiñ? Biyl İeseneige men de as beremin depsiñ. Berip körşi, bir Siban qatynasar ma i̇eken! Sonda qandai masqarağa ūşyraitynyñdy bilemisiñ, sen? İeseneidiñ asyn biyl öz üii berdi, keler jyly sen ber. Aşpa auzyñdy, jyqtyr üiiñdi! Köş jailauğa!
— Sonda Sibannyñ, qai jaq, şetine qondyrasyñ? — dep qaldy Aitolqyn.
— Ottamai otyr!— dedi İemenaly.
— Qalağan jeriñe qon!— dedi Ūlpan.— Şaqyr balalardy, qazir keşesiñ.
İemenaly birjola jasyp, tapalyp qaldy, Yzalanyp
kelgen Ūlpan är sözimen toqtamai soqqylap janşyp tağady. İemenaly dalada jürgen balalaryn şaqyrdy: — Jyğyñdar üidi! Köşemiz.
Aqylsyz äkeniñ doly minezinen mezi bolğam jastar quanyp ketip, üilerdi talqandap jyğa bastady.
Adam aldyndağy qaryzdaryn qalai atqaratyndaryn kim bilsin bolys-biler qūdai aldyndağy qaryzymyzdai körermiz degen uädelerin üş jyl boiy oryndai almai keldi. Bes bolys Kereide bes myñğa jaqyn üi bar, bes myñğa jaqyn Bijikenmen tūstas i̇erkek bala da bar i̇edi, sonyñ birde-biriniñ basy bos bolmai şyqty. Qalyñ mal töleu keregi joq. Barasyñ da bailyqqa ne bola ketesiñ! Qyz qandai! Şeşe qandai! Osyndai jağdaida Bijikenge küieu tabylmai qoidy...
Är qoğamnyñ qorjyn aumas teñbe-teñ, qalypta tūruğa tiısti işki-syrtqy qūrylysyn būzdyrmaityn öz zañy bar. Bolys-biler sol zañdy küzetedi.
Äueli Ūlpannyñ üiine bir balasyn beruge bolys-bilerdiñ bäri qyzyqty, bäri jantalasty. Ol oraiy kelmeitin äñgime bolyp şyqty. Ūlpannyñ bailyğyn tal tüste tūtasynan bireuine bere salu ony i̇eki i̇ese baiytu bolady i̇eken. İeki i̇ese baiyğan, i̇eki i̇ese küşeigen adam teñbe-teñdik qalypty būzbai otyra alar ma? Bügingi dosyñdy i̇erteñgi jauym dep sanau kerek. Zamanyñnyñ, qūlqy solai. Sonymen bolys-biler Ūlpannyñ bailyğyn birine biri qimai taban tiresip otyra berdi. İeñ qyzyğy İemenalyny mūrager i̇etip şyğaryp, İeseneidiñ mal-mülkin şym-şytyryq böliske tüsiru i̇edi, ol äñgime öşip qaldy.
Ūlpannyñ üiine bir kedeidiñ balasyn kirgizip beru de auyzğa alyndy. Ol tipti oraisyz äñgime i̇eken. Kedeidiñ, balasy Ūlpannyñ, qolyna tüsken soñ, i̇eki jylda jas İesenei bolyp şyğa keledi. Bolysyñ kim bolady, biık, kim bolady, bäri sol üide şeşiledi. Ūlpannyñ, auzyna qarap otyrğan Sibannyñ, bet alysy belgili ğoi. Būl dästür saqtaudan qalyp bara jatqan i̇el.
Qos attap jektirip tarantasqa mingen auqatty üidiñ, äielderi köş-jönekei birine biri qosylyp, aiağynda bäri Ūlpan päueskesiniñ soñynan tizilip kele jatyr i̇edi. Ūlpan päueskeden tüsip, jaqyn kele jatqan äielderge:
— Sender aialdamai tarta beriñder. Men qazir quyp jetemin,— dedi de päueskesine minip, İemenalynyñ auylyna būrylyp ketti.
Qasynda jalğyz Dämeli bar Ūlpan kirip kelgende, İemenaly men Aitolqyn qatty abyrjyp qaldy. Dardai jigit bolyp qalğan üş ūly ne isterin bilmei öre tūra kelip i̇edi, İemenaly: «Şyğyñdar!» — dedi balalaryna.
— Oñaşa qalğanymyz jaqsy boldy,— dedi Ūlpan terge şyğyp otyra berip.— Men senderge qonys qaiyrly bolsyn aituğa kelgenim joq, köşirip äketuge keldim. İeseneidiñ jalğyz inisi aidalada jalğyz üi qalğany Uiat pa, Uiat i̇emes pe? Auylyñnyñ tūsynan ötip bara jatqan Siban köşinen bir adam būrylyp keldi me senderge? Nege būrylmady? Siban seni İeseneidiñ aldynda aiypty sanaidy. Aiypty i̇ekeniñ ötirik pe? Tyjyrynbai tūra tūr! Sen İeseneidiñ ölimine de ortaqsyñ! İeseneige i̇eñ soñğy tigen qara şoqpar seniki bolatyn. Sodan keiin İesenei bir kün tösekten tūra aldy ma? Tūra alğan joq! İendi sen sol İeseneidiñ qatyny Ūlpanğa ämeñger bolyp İeseneidiñ tösegine jatqyñ keletin körinedi. Jasyñ alpystan asty. İesiñ bolsa, i̇endi İeseneidiñ tösegine i̇eşkim jaqyndamasyn dep ağañnyñ aruağyn qorğai jürer i̇ediñ-au! Ony oilaudyñ ornyna, öziñ jatqyñ kelipti. Ämengerlik haiuandyqtyñ bir türi i̇emes pe? uialsañşy! İeseneidiñ jalğyz mūrageri menmin dep daulasqaly otyr i̇ekensiñ. Öziñe keregi mal ma? Qanşa kerek öziñe? Küni i̇erteñ üş balañdy i̇ertip kel de qanşa mal kerek bolsa, sonşasyn aidap jüre ber. Mağan mal keregi joğyn nağyp tüsinbei jürsiñ? Biyl İeseneige men de as beremin depsiñ. Berip körşi, bir Siban qatynasar ma i̇eken! Sonda qandai masqarağa ūşyraitynyñdy bilemsiñ, sen? İeseneidiñ asyn biyl öz üii berdi, keler jyly sen ber. Aşpa auzyñdy, jyqtyr üiiñdi! Köş jailauğa!
— Sonda Sibannyñ qai jaq şetine qondyrasyñ?— dep qaldy Aitolqyn.
— Ottamai otyr!— dedi İemenaly.
— Qalağan jeriñe qon!— dedi Ūlpan.— Şaqyr balalardy, qazir köşesiñ.
İemenaly birjola jasyp, tapalyp qaldy. Yzalanyp kelgen Ūlpan är sözimen toqmaqşy. İemenaly dalada jürgen balalarym qyrdy — Jyğyñdar üidi! Köşemiz.
Aqylsyz äkeniñ doly minezinen mezi bolğan jastar quanyp ketip, üilerdi talqandap jyğa bastady.
Adam aldyndağy qaryzdaryn qalai atqaratyndaryn kim bilsin, bolys-biler qūdai aldyndağy qaryzymyzdai körermiz degen uädelerin üş jyl boiy oryndai almai keledi. Bes bolys Kereide bes myñğa jaqyn üi bar, bes myñğa jaqyn Bijikenmen tūstas i̇erkek bala da bar i̇edi, sonyñ birde-biriniñ basy bos bolmai şyqty. Qalyñ mal töleu keregi joq. Barasyñ da bailyqqa ne bola ketesiñ! Qyz qandai! Şeşe qandai! Osyndai jağdaida Bijikenge küieu tabylmai qoidy...
Är qoğamnyñ qorjyn aumas teñbe-teñ qalypta tūruğa tiısti işki-syrtqy qūrylysyn būzdyrmaityn öz zañy bar. Bolys-biler sol zañdy küzetedi.
Äueli Ūlpannyñ üiine bir balasyn beruge bolys-bilerdiñ bäri qyzyqty, bäri jantalasty. Ol oraiy kelmeitin äñgime bolyp şyqty. Ūlpannyñ bailyğyn tal tüste tūtasynan bireuine bere salu ony i̇eki i̇ese baiytu bolady i̇eken. İeki i̇ese baiyğan, i̇eki i̇ese küşeigen adam teñbe-teñdik qalypty būzbai otyra alar ma? Bügingi dosyñdy i̇erteñgi jauym dep sanau kerek. Zamanyñnyñ qūlqy solai. Sonymen bolys-biler Ūlpannyñ bailyğyn birine biri qimai taban tiresip otyra berdi. İeñ qyzyğy İemenalyny mūrager i̇etip şyğaryp, İeseneidiñ mal-mülkin şym-şytyryq böliske tüsiru i̇edi, ol äñgime öşip qaldy.
Ūlpannyñ üiine bir kedeidiñ balasyn kirgizip beru de auyzğa alyndy. Ol tipti oraisyz äñgime i̇eken. Kedeidiñ balasy Ūlpannyñ qolyna tüsken soñ i̇eki jylda jas İesenei bolyp şyğa keledi. Bolysyñ kim bolady, biık kim bolady, bäri sol üide şeşiledi. Ūlpannyñ auzyna qarap otyrğan Sibannyñ bet alysy belgili ğoi. Būl dästür saqtaudan qalyp bara jatqan i̇el.
Kereidiñ bolys-bileri osyndai dağdarysqa ūşyrady da, qūdai aldyndağy qaryzymyzdai körermiz degen uädelerin oryndai almai, birin biri añdyp būğyp qalysty. Aldağy jyly bolys-bilerdiñ qaita sailanar kezeñi de kele jatyr i̇edi. Sailau qarsañynda şyryq būzatyn äñgimeniñ keregi ne?
Osy tūsta, marttyñ orta kezinde ötetin sailauğa ai jarym qalğanda Kereidiñ bolys-bileri şeşe almai qoiğan äñgimege buğan deiin şettep qalğan Şäigöz-Uaq kelip aralasty. Qadirmendi bileri, auylnai, aqsaqaldary bastağan jiyrma şaqty adam keştetip kelip Ūlpannyñ qonaq üiine tüsti.
İerteñine Ūlpanğa sälemdese kelip otyryp, arnauly äñgimelerin bastap ketti. Sözdi käri bi Ötemis bastady:
— Sibannyñ i̇el anasy bolyp otyrğan Ūlpan bäibişe, siz bilmeitin syr joq şyğar, biz qalyñ Kereidiñ şettetip ūstap kelgen i̇elimiz. Qojyqtyñ tübi Uaq dep Kerei bizdi Siban joryğyna da şaqyrğan joq. Tap öziñiz aralaspağanda Baidaly men Toqai bizdiñ Şäigöz-Uaqty İesekeñniñ asyna da şaqyrmaqşy i̇emes i̇eken. Az i̇eldiñ qaşanğy küni osy ğoi. Biz az ğana i̇elmiz. Jerimizdiñ bir şeti sizdiñ az ğana Kürleuit otyrğan Qarşyğalyğa şektes, bir şeti Stap jerimen kirandas, alaqandai ğana jer... Bir auylnaiğa äreñ tolatyn az ğana Siban sizdiñ arqañyzda keudesin bastyrmaityn i̇el boldy. Sondai kez qyryñyzdy az ğana i̇el Şäigöz-Uaqqa da sala jüresiz be dep ümit i̇etip kelip otyrmyz. Baidaly men Toqaidai ata-teginen kele jatqan şynjyr balaq, şūbartös şonjar bizde bolğan i̇emes. Oiymyzdy baptap aituğa tilimiz de jete bermeidi. Aitaiyq dep kelgen oiymyz boiymyzğa laiyq pa, joq pa, ony da şamalai aldyq dei almaimyz. Jaiau käsip qylyp, oryspen aralas otyrğan i̇elmiz. Oiğa olaq, tilge oraşolaq, söz baqpağan, mal baqqan şaruamyz. Osydan tört jyl būryn öz auzyñyzdan şyqqan bir tilek bolğan i̇eken: İeseneidiñ şañyrağyna Kerei-Uaqtan qyzyñyzğa teñ bir ūl sūrapsyz. Kerauyz Kerei äli kelise almai jür. Balañyzğa teñ ūldy biz äkelip otyrmyz. Öziñiz äbden biletin jigit, otyz jyl osy üimen dämdes bolğan Tilemistiñ balasy Torsan...
— Torsan közimiz üirengen jigit,— dedi Ūlpan, beiim köñil bildirgendei az ğana külimsirep.
— Köziñiz üirense, balama teñ i̇emes dep aita almassyz dep oilaimyz. Aitqan soñ tügel aitaiyq — Torsan Şäigöz-Uaqtan Qyzyljarğa pyrgovor aparyp, öz aldymyzğa oñaşa bolys bolyp otyruğa lūqsat alyp keldi. Sol balanyñ özin bolys sailaimyz dep otyrmyz.
— Men bolystyqqa-bilikke qyzyğatyn adam i̇emespin,— dedi Ūlpan.— Az ğana Siban biliktiñ taqsyretin tartqan i̇el. Qalyñ Kerei İeseneidiñ şañyrağyna bir ūlyn qiiä almağanyna ökpem de joq i̇emes. Osyndai küide otyrğanda Kereidiñ Uiatyn betine basqandai bolyp kelip otyrğan az ğana Uaqqa kim riza bolmas! Birer kün syily qonağym bolyp jata tūryñyzdar... Bir bailamyn i̇estip qaitarsyzdar...
Qazaq deneli, kavkaz közdi jas jigit Torsan Ūlpan üiine kepten beri dämdes bolyp kele jatqan. Äkesi Tilemis qaitys bolğaly Ūlpannyñ alys bazarlarğa jūmsap otyratyny osy Torsan i̇edi. Stap qalasynda orysşa bastauyş mektep bitirgen özge zamandastarynan öresi biık, bilgir de ūtymdy, oiyn-sauyqta jūmysy joq isker jigit. Irbit, Tobyl, Qyzyljar bazarlaryna barğanda ylği bir tüsi-tügi kelisimdi būiymdar äkeledi. Äkesi Tilemiste «aldap soqtym, aldanyp qaldym» deitin ädetter boluşy i̇edi, Torsanda ol joq. Aldamaityn, aldanbaityn, adaldyğyna kir jūqtyrmaityn adam bolatyn siiäqty. Bolys bolğysy keluinde Ūlpanğa ūnamaityn bir sekemal qylañdap qūiatyndai seziledi. Qalyñ Kereiden qaşannan beri zäbir-japa körip kelgen Uaq i̇eliniñ bölek bolys bolğysy kelgen kezinde onysyn azamattyq deuge de bolady ğoi! Uaqtan basqa Ūlpanğa bala berip otyrğan da i̇eşkim joq. Ūlpan oiy Torsanğa toqtap qaldy. Uağy ne, Kereii ne? Özi bolğan jigittiñ ata-tegin sūrama degen naqyl dūrys bolar. Bijikenge ūnamai jürmese, i̇endi men ainalaqtamauym kerek.
Bijiken on törtke şyqqan, boişañ bolyp ösip kele jatqan bala i̇edi. Ūzyn köilek, ükili qūndyz berik kigende şeşesinen biıgirek te körinip ketedi. Şeşe közinde bir syr baryn kün boiy sezinip jür. Qyzynyñ sezinip jürgenin şeşe de sezindi. Äiel syry sybyrlasyp aitudy tileidi. Sonda ğana janğa — jan, jürekke — jürek tildesetin siiäqty. Ūlpan sol sağatty kütti.
Bijiken şeşesine bildirmei aiai jüredi. Ūlpandai otyz bes pen qyryqtyñ arasyndağy äielderde i̇eñ kemi bes-alty bala bar. Äli de baladan qalmağan. Ūlpanğa bergen jalğyz balany qūdai qyz jaratypty... Ol balasyn bireu aittyryp alyp ketse, Ūlpan japa-jalğyz qalady. Şeşesiniñ, sondai küige ūşyrar küni köz aldyna kelse, Bijikenniñ tūla boiy titirkenip ketedi.
Bijiken şeşesimen i̇ekeui bir bölmede jatatyn i̇edi. Şamdy söndirdi de:
— Apa, men toñyp qaldym,— dedi. Būl onyñ kündegi ädeti. Qorqamyn deidi, toñdym deidi, äiteuir bir syltau tauyp şeşesiniñ qasyna biraz i̇erkelep jatyp ketedi.
— Kele ğoi, botam,— dedi Ūlpan.
Bijiken kelgen boiy bet-auzyn şeşesiniñ keudesine kömip jiberip, aimalai berdi. Qyñqyldap birdemeni sūrağysy kelgendei.
— Bijiken— dedi şeşesi.
— Oho,— dedi qyzy mūrnymen ğana qūmyqqan ün qatyp.
— Bijikeñ sen dūrystap qūlaq salşy. Ülken bir äñgime bar...
— İehe...
— Meniñ senen basqa oilaityn kimim bar...
— İehe...
— Sen Torsandy jaqsy bilemisiñ?
— İehe...
— Jaqsy jigit pe?
— İehe...
— Älde jaman jigit şyğar?
— E-e!..— Bijiken arqasyn bir qiqañ i̇etkizip qoidy.
— Jaqsy bolsa, sol jigit osy üige bala bolğysy keledi.
— İehe...
— Küieu bala bolady. Sağan küieu, mağan küieu bala bolady.
— Oho...
— Rizasyñ ğoi?
Bijiken būl joly ün qatpai şeşesin qatty qūşaqtap, bet-auzynan süimegen jer qaldyrğa» joq.
— Toqtai tūrşy, Bijiken... Özi bir alğyr jigit... i̇ekeumizdi bilep ketpes pe i̇eken?
— Seni i̇eşkim bilei almaidy! Seni bileimin dese, aqylsyz bolyp şyğar. Men de senen tudym ğoi...
Şeşesi men qyzy qūşaqtasyp jatyp, oilary bir i̇ekenin ūğynysty da, i̇erteñine Ūlpan Uaqtyñ i̇elşilerine rizaşylyğyn berdi.
Uaq pen Sibannyñ i̇eki jaqty toilary ötisimen Torsan İeseneidiñ üiine küş-küieu bolyp kirip alyp i̇edi. Qalyñ Kereidiñ sal bökse bolys-bileri qanşa qarsylassa da, az ğana Uaq öz aldyna bolys bolyp bölinip ketti. Torsandy bolys sailady.
Otyzğa jetpegen jas jigit Torsan ūiaz köleminde özge bolystardan anağūrlym i̇etimdi, alğyr bolys bolyp şyqty. Ūiaz bastyqtary, pristav, uriadnikter top-tobymen kelip syilyq alyp ketedi. Ūlpannyñ töreler tüsetin üii bolys keñsesine ainalyp barady. Qazaq dau-şaryn i̇eliniñ, auylnai, bilerine beripti de, Torsan özi ūiaz, oblystyñ barlyq qatynas joldaryn baqylap otyratyn siiäqty. Äri-beriden soñ Kereidiñ bolys-bilerine de auyz sala bastady. Işki Reseiden köşip kelgen qara şarualardy ūiaz bastyqtary arqyly Kerei jerine audaryp jibere alatyn bedeldi bolys bolyp aldy.
Üi-işilik jailarda Torsan öte jūmsaq. Şaidy Ūlpan, Bijiken üşeui oñaşa işedi. Bijiken şai qUiady. Torsan Ūlpannyñ şyny aiağyn äperip otyrady. Keşki tamaqtary da solai oñaşa. Torsan Ūlpannyñ i̇etin turap beredi.
— Işiñiz, apa!.. Jeñiz, apa!..
Ūlpannyñ Müsirep, Qūniiäz siiäqty dos-jar adamdary kelse, Torsan tipti äkesi kelgendei quanyp qalady. Qoldaryna su qūiyp, i̇etti özi turap, şyny aiaqty äzi äperip otyrady.
— Qūniiäz ağa, ätteñ Uaq bolyp tumağanyñyzdy qaiteiin... Uaqtyñ bolysy siz bolsañyz, az ğana Uaq qandai i̇el bolyp keter i̇edi!— dep qūiatyny da bar.
— Mekeñdei aqyl iesi, i̇el ağasy bar Sibanda qandai arman bar i̇eken?—dep, būl kezde qartaia bastağan Müsirepti de maqtaidy.
Küieu balasyna Ūlpan da riza. Kerei bolys-bilerinen körgen kep opasyzdyqty äiel jüregi ūmyta almai, keşire almai qoiyp i̇edi. Torsan bala bolyp qolyna kirgeli zärezät bolyp qalğan jürek ornyna tüskendei, köñili tynyştalyp sergi bastady. Ūlpannyñ Siban arasyndağy jūmystaryna Torsan aralasqan i̇emes.
Torsan Ūlpan üiine kirgeli tört ai i̇etkennen keiin ğana bir oqys minez körsetti. Qar i̇erip, qaz-üirek kelip jatqan ala-sapyran kez i̇edi. Torsan öz i̇eline baryp qatty renjip qaitty. Kektene biletinin jasyra almai keldi. Şäigöz-Uaq jerimen şektes Qarşyğalyda jatqan İesenei jylqysyn aralai jürip İemenalynyñ, üş balasyna kezdesip i̇edi. Üşeui jaña ğana ūstalğan üş qara-kök atty jetelep alğan i̇eken. Qystan küili şyqqan, jünin tastağan teñbil qara-kök attar mal balasynyñ sūluy i̇eken. Şoqtyqty, keudeli kelgen qūlaş moiyn, qamys qūlaq, botaköz, tört aiağynda bir min bolsaişy! Şirkin-ai, jazdygüni qatarlap, qystygüni kösemdep jegip jürer me i̇ediñ!.. Myna äuleki jigitter,— özderi on şaqty adam — qoldarynda qarşyğa, itelgi, soñdarynda şūbyrğan tazy itter, osyndai attardy añğa salmaqşy! Bireuin aqsatyp, bireuin jauyr qylyp qaitady-au!.. Torsan küiinip ketti. Qysqa ğana amandyqtan keiin:
— Şetinen jetelep jüre beretin būl bir iesiz jürgen mal dep oiladyñdar ma!— dedi, aşu qysyp tūrğanyn jasyrğysy kelmei.
— Sen küş-küieu bolsañ, biz ağalaryñ bolamyz. Baikal söile, şyrağym!—dedi, İemenalynyñ ülken balasy İesenjol.
— Küş-küieu degen mal-jannyñ iesi degen söz i̇emes şyğar!—dep onyñ Resei degen inisi tūtanaiyn dep tūrğan şoqty bir ürlep qaldy.
— Küş-küieu myrza, İeseneidiñ mūrageri küş-küieu i̇emes, myna biz bolamyz!—dedi İemenalynyñ üşinşi balasy.— Äzir tarynbai şydai tūr. Biz äli i̇enşimizdi alyp bolğan joqpyz...
Torsan i̇endi abailasa küş-küieu degen i̇eki sözdiñ astasar tūsyn ädeii nūqyp qalyp küşik-küieu dep tūr i̇eken. Torsan atynyñ basyn būryp alyp jürip ketti. Sol aşuy üige kelgenşe tarağan joq. Üş qara-kök at köz aldynan ketpei qoidy... «Küşik-küieu» degen qorlau qūlağyna şegelenip qalğandai şyñ-şyñ i̇etip tūryp aldy.
«Küşik-küieu, küşik-küieu, küşik-küieu!..»
Üş jigittiñ körsetken minezderi Torsandy qatty oilandyrdy — yzalana, küiine oilandy. Būlar mūragerlikti äli ūmytpağan bolyp şyqty ğoi. Bijikenge qosylğan toi üstinde Ūlpan İeseneiden qalğan mal-müliktiñ i̇endigi iesi qyzym men küieuim dep äldeneşe ret i̇eskertken. Onda İemenalynyñ özi de, balalary da ün şyğarğan joq i̇edi. Jūrt közinşe aita almağandaryn işke tüiip ketken i̇eken. Teginde būğan birjola tyiym salynbasa, basynyp ketetinderi körinip tūr.
Osy aşumen kelgen Torsan Ūlpanğa ädettegi ädeptiligin saqtai almai söilesti:
— Apa, men sizdiñ mal-mülkiñizdiñ iesi i̇emes, küşik küieu i̇ekemin,— dep birden şamdana söiledi.
— Qarağym-au, nemeneden renjip qaittyñ? Menimen būlai söilespeitin i̇ediñ ğoi!— dedi Ūlpan.
— İemenalynyñ üş balasy Qarşyğalyda jatqan jylqydan üş atty öz betterimen ūstap alğan üstinen şyqtym. Bir-aq auyz söz aittym. Būl iesiz mal i̇emes i̇edi ğoi dep i̇edim, «iesi biz bolamyz» dedi. Aiağynda mağan «küşik-küieusiñ» dedi.
— Torsan qarağym, bir üş at üşin osynşa qynjylmai-aq qoi, balam... Osy üide äli myñğa jaqyn jylqy bar, Bijiken i̇ekeuiñe mol jetedi. Ana jyly Kerei-Uaq bi-bolystarynyñ tötenşe sezinde jesir qalğan ūly joq äiel i̇erinen qalğan mal-müliktiñ üşten birin i̇eriniñ tuysqandaryna bersin degen bailam bolğan. Men sony dūrys körip İemenalyğa ağañnan qalğan mal-müliktiñ üşten biri seniki dep keldim. Qanşa jamandasaq ta i̇erkek i̇eken almai keldi. Balalary bir i̇erkelik istese, keşire sal, şyrağym. Būdan bylai ondai tentektikti istemes. Aitarmyn...
— Joq, apa... Mūragerlik degenge şek qoiylu kerek. Beretiniñizdi birjola berip, birjola qūtylyñyz. Ömir boiy mūrager bolyp, ömir boiy köñili ūnatqandy şetinen jetelep äkete berse, bir kün tynyş üiyqtai almaityn bolmaimyz ba?! Men osy üidiñ iesimin be, bolmasa şyn-aq küşik-küieumin be?
— Şyrağym-ai, tausyla söilemeseñ de bolatyn i̇edi. Jaraidy, toqtataiyq osymen. Bügin dem al, qalğany bolsa i̇erteñ söilesermiz.
Torsan ketken soñ Ūlpan oilanyp qaldy. Būl nemeneniñ lebi? Bolys bolğan soñ būzyla bastağany ma, älde öziniñ jaratylysynda jasyryp kelgeni boldy ma i̇eken? Qandai ädepti, qandai jūmsaq jigit i̇edi, nelikten jaryla jazdap tūr? Qoi, jas jigit būla ösken ädemi attardyñ üşeuin birdei äldekim äketip bara jatqanda qyzyp ketken bolar. Jaqsy atqa qyzyqpaityn jigit bola ma... Onysyn aiyp körmei tūra tūraiyq. İemenalynyñ balalary i̇esersoq, beipil auyzdau ğoi, barlyq bäle solardan-aq bastalğan şyğar. İe, mynau seniki, mynau onyki demesem, bolmas... Torsandy üiime ūlym dep kirgizip alğan i̇ekemin, i̇endi ony mazalai beruge tyiym salynğany dūrys bolar.
Ūlpan İemenalyny şaqyrtyp aldy.
— Tentek qainym, sen köp jyldar boiy menimen kelise almai jürdiñ. Osy küni, qūdaiğa şükir, İeseneidiñ töri seniki, oi-tilegimiz bir. Men ne aitsam da, riiäsyz aitty dep sene ber. Sizdiñ balalar Qarşyğalydağy jylqydan üş atty öz betterimen ūstap äketken i̇eken küieu balam soğan qatty renjip keldi. Balalarğa aityp qoisaişy — at kerek bolsa, üşeu i̇emes, jiyrmasyn bereiin, tek sūrap alatyn bolsyn. Byltyr aşu üstinde tüsindirip aita almadym — sen osy üidiñ malynyñ üşten birine ortaqsyñ. Qai küni alğyñ kelse, sol küni bölip bereiin. Osy aitqanyma senemisiñ?
— Senemin, Ūlpan, senemin. Sen bir äuliedei adal adamsyñ ğoi. Senemin. Biraq, i̇endi men İeseneidiñ malyn talap jatyr degen ataqqa qalmaimyn. Bir lağyñdy almaimyn. Özim de sotqar i̇edim, balalarym menen ūzap qaida ketsin. İttiñ küşikteri bäri sotqar. Tek kelsin, şetinen soiyp salyp, attaryñdy qaitaryp berem!
— Joq, İemenaly, olai i̇etpe. Balalardy sabama. Birde bolmasa, birde öziñe qoldary tiıp keter. Attardy qaitarma. Balalardyñ oiynda jäbir qalmasyn. Küieu balam men jeñdim demesin de, sizdiñ balalar biz jeñilip qaldyq demesin. Birine biri öşikpesin.
— Joq, joq! Attaryñdy qaitaryp beremin!
— Joq, qaitarmaisyñ! İeki jüzdei ğana jylqyñ qalypty, ağañnan i̇enşi al!
— İemenaly öz i̇eline özi i̇endi ğana äreñ syiysyp keledi, Ūlpan. Men auzy küigen adammyn. Meni tağy bir sözge ilektirmeşi, ainalaiyn. Balalar i̇erkelep at sūrap kelse, öziñ berip tūrarsyñ. İendigäri mūny söz qylmaiyq. Meni küni-tüni bulyqtyryp jürgen basqa bir armanym bar. Sol armanymdy oryndamai adam bolar i̇emespin...
— Onyñ tağy nemene i̇edi?
— Oilai-oilai basym qatty... Meñ öziñ aitqandai, ülken künäli adam i̇ekemin. İeseneidiñ ölimine de ortaq i̇ekemin. Sol künälarymnan qalai aqtalamyn? İeseneidiñ ornyna badel-hajy bolyp Mekege baryp kelsem qaiter i̇eken?
— İesenei qaitys bolar aldynda, i̇elimen baqyldasqanda ne aitqanyn ūmytyp qaldyñ ba? «Qūdai mağan qaryzdar bolmasa, men qūdaiğa qaryzdar i̇emespin!» demep pe i̇edi? Ony nege aityp i̇edi, kimge aityp i̇edi, i̇esiñde me?
— İesimde... Baqyldasa kelgen adamdar — sizdiñ ornyñyzğa badel-hajy i̇etip bireudi Mekege jiberip alsaq qaiter degende aitqan.
On jyl auru azabyn tartyp jatqan İesenei keide qatty küiinip ketuşi i̇edi. Aqyl-oiy ornynda, sana-sezimin de kinarat joq. Tek öz denesin özi bilei almaityn bolyp qalğanyna qatty nazalanatyn. Birer jyl: «a, qūdai, bir öziñe qūlşylyq i̇etuden basqa düniege köz salmaiyn, namazğa tūra alatyn saulyğymdy qaitaryp berşi»,— dep jatty. Omby, Tümen Selebe doktorlarynyñ qaitaryp bere almağan saulyqty qūdai qaidan qaitaryp bersin, auruy meñdei berdi, meñdei berdi. Aqyl-oiy ornynda, sana-seziminde kinarat joq, küiinedi de jatady. Keide qolyma pyşaq ūstai alsam jarylyp öler i̇edim dep te oilady. Ūlpannan u sūrağan kezi de boldy.
Ūlpan bir jasqa tolğan Bijikendi äkesine körsetuge alyp kelgen künnen beri jan azaby küşeiip ketti. Jalğyz näsilin qolyna alyp süie almağan aimalai almağan azap bitkenniñ auyry i̇eken. Būl tantal azaby ğoi! Būl da toqtalar. Tausylary joq mäñgilik azap qoi!
— Alyp ketşi, Aqnar... alyp ketşi, äkelmeşi...— dep äreñ aitty.
Sodan beri İesenei qyzynyñ neşe jasqa kelgenin işinen sanaidy da jatady... Bir jyl, bir ai, bir kün... i̇eki jyl, i̇eki ai, i̇eki kün...
Bijikeñniñ külgen-jylağany qūlağyna tise, mügedek äke ony da sanai jatady. Bügin i̇eki ret jylady, bes ret küldi...
Osyndai azapta ūzaq jatqan adam qaitys bolar aldynda qūdai mağan qaryzdar bolmasa, men qūdaiğa qaryzdar i̇emespin! — dedi de közin jūmdy. Būdan keiin bir auyz söz aitqan joq.
Būl moldalardy şoşyndyryp jibergen sözi bolatyn. Būl Siban i̇eliniñ jasyryp qoiğan sözi bolatyn. Oñaşa bolğandyqtan Ūlpan sony İemenalynyñ i̇esine saldy da, soz aiağyn İemenalynyñ özine būrdy:
— Señ İemenaly, bir kezde aldy-artyña qaramaityn sotqar bolyp i̇ediñ, i̇endi aldy-artyña qaramaityn dindar bolğyñ kele me? Olai byljyramai-aq qoi! Künäñ baryn moinyña alyp, i̇endi ondaidan köñiliñ tazarsa, aqtalğan dep sony aitatyn körinedi. Señ qoi, äure bolmai. İeliñde bir aq köñil adam bolyp otyrsañ, künädan arylğanyñ sol... Sen i̇eñ berisi Qyzyljarğa baryp körmegen adam, Mekeniñ qai jaqta i̇ekenin de bilmeisiñ. Otyr üiiñde!
İemenaly ketken soñ Ūlpan Şondyğūldy şaqyrtyp aldy:
— Qaranar, sen keşke deiin osyndağy jylqydan üş teñbil şūbar at alyp kele almassyñ ba i̇eken?—dedi Ūlpan Şondyğūlğa. Şondyğūl Ūlpan «Qaranar» dese istemeitini bolmaityn i̇edi.
— Joq, äkele almaimyn! — dedi būl joly.— Bügin seisenbi, sätsiz kün. Sätsiz küni üiden tüs auğan soñ şyğu kerek. Sonda tañ atqanşa äreñ oralyp kelesiñ. Jylqy äli alysyraqta jatyr.
— Tañ atqanşa oralyp kelseñ bolady, Qaranar... Üşeuiniñ de tüsi-tügi üiles, dene bitimderi qarailas bolsyn. Qatarlap jeguge kerek bolyp tūr.
— Ar jağyn aitpai-aq qoi, äkelem...— Şondyğūl şyğyp ketti.
Torsan keşki tamaqqa kelmei, keñsesinde bolyp i̇edi. Tañerteñgi şaiğa da köñilsiz keldi. Ūlpannyñ şynyaiağyn jergen bolyp otyrsa da, köñilindegi qaiau qala beripti, ketpepti.
— Torsan qarağym, üş teñbil kök-şūbar at aldyryp qoidym, körgen joqsyñ ba? — dedi Ūlpan.— Qyzyljarğa sol üşeuin jegip bararsyñdar...
— Men kördim, apa! Mūndai da jylqy bolar-au dep oilamaityn i̇edim! — dedi Bijiken. Torsannyñ jüzi de jadyrap sala berdi:
— Sen nağyp aitpadyñ mağan?
— Sen tün boiy teris qarap jatpadyñ, ba?.. Sodan soñ körimdik alğym da kelip ketti...
— Jürgenşe arbağa üiretip alyñdar... Dala jylqysy qalağa barğanda joqtan özgeden ürke beretini bolady. Būlar äkeñniñ oñaşa baqtyryp, özge tūqymdy jylqyğa aralastyrmai i̇esiretin maldary i̇edi. Äkeñ soñğy ret qasqyr quyp jürip suğa qūlağanda astynda osyndai teñbil kök şūbar at bolğan i̇eken. Sonda äkeñ äueli atty şyğaryp alyñdar depti, Jüirik te i̇ejet, qasqyrğa bir qūlynyn bermeitin tūqym dep otyratyn i̇edi.
Torsan şaidan keiin attardy körip keldi de:
— Apa, siz, äulie dese, äuliesiz ğoi. İemenalynyñ balalary minip ketken üş qara-kök mynau üşeuiniñ sadağasyna tūrmaidy. Keşe sizge aituğa bolmaityn sezder aitsam, keşire köriñiz. Balañyzdyñ balalyğy bolğan i̇eken. Myñ ret keşirim sūraimyn,— dedi.
— İe, men ondaidy köñilime toqi beretin adam i̇emespin, qarağym. Öz asyğystyğyñdy öziñ bilseñ, öz artyq ketkeniñdi öziñ tüzei alsañ, boldy.
— Joq, apa, qūdai aldynda ant i̇etem: sizdiñ qūlağyñyz būdan bylai bir auyz artyq söz i̇estimes!
— Boldy, boldy, şyrağym. Keşe sen mūragerlik degenge şek qoiu kerek dediñ. Onyñ dūrys i̇eken. Biriñ ūlym, biriñ qyzym, osy i̇ekeuiñnen basqa meniñ mūragerim joq. Osyny jūrt jinap tağy bir i̇estirt deseñder, solaryñdy isteiin. Qağazdatyp qūiamyz deseñder, qağazdatyp qūiaiyq.
İendi mūny sozbaqqa salmaiyq. Keşke deiin oilanyñdar da, sözderiñdi bailañdar.
Torsan men Bijiken keşke deiin kelise almady. On törttegi jas Bijikenge mūragerlikti auyzğa alu şeşesine ölim tileumen birdei körindi.
— Apam özi bastady ğoi.
— Apam bastağan joq. Qarşyğalydan sen alyp keldiñ osyny!
— Seniñ ağalaryñ «biz mūrager» dep tūrsa, äkelmegende qaiteiin.
— Jaidan-jai aitpağan şyğar!.. Sen bolarsyñ äueli tiısken.
— Būl şetinen jetelep äkete beretin iesiz mal i̇emes qoi degennen basqa i̇eş närse aitqanym joq.
— Sonyñ özi jetip jatqan joq pa!
— Nemenesi jetip jatyr?
— Būl maldyñ iesi men depsiñ! Odan artyq ne aitaiyn dep i̇ediñ?
— Men maldyñ iesi i̇emespin deuim kerek pe i̇edi.
— Maldyñ iesi bolğan kisi olai aitpaidy. Sony aitqanda köziñnen qandai ot şaşyp, oq atyp tūrdyñ i̇eken!
— İendi sony i̇esime alğym kelmeidi, Bijiken. Jalyn deseñ, jüz ret jalynaiyn, aiağyma jyğyl deseñ, aiağyña jyğylaiyn. Osy äñgimeni toqtataiyqşy osymen.
— Onda mūrager degen äñgime de toqtasyn osymen.
— Ony apam özi şeşetin bolsyn. Apam ne aitsa, men soğan qūlmyn!
— Jaraidy.
Keşki şai üstinde Ūlpan balalarynan sözdi nemenege bailadyñdar dep sūrady.
— Siz ne aitsañyz, soğan toqtaityn boldyq,— dedi Torsan.
Ūlpan qyzyna qarap i̇edi, Bijiken basyn izedi.
— Meniñ aitqanyma könetin bolsañdar, qazir i̇ekeuiñ qansaraldaryña baryñdar. Hatşyñ bar, tağy kimderiñ bar, aqyldasyp otyryp, mal-müliktiñ iesi ūlym Torsan, qyzym Bijiken degen qağaz jazdyryp äkeliñder. Mağan i̇eşnärse qaldyrmai-aq qoiyñdar. İemenaly i̇enşi sūramaityn boldy. Ony da jazyñdar. Özi qolyn qoisyn. Kelip jatqan töreleriñ bolsa, olar da kuä bolyp qol qoisyn. Men jatpai otyra tūramyn. Osy jūmys bitpei tūryp ūiqym keler i̇emes.
Qağaz tün ortasy kezinde jazylyp ta bolyp i̇edi. İeseneidiñ jalğyz mūrageri Ūlpannyñ atynan jazylypty. Aqyldy Torsan mal-müliktiñ qaq Jartysyn Ūlpannyñ, özine qaldyryp, özgesin Bijiken i̇ekeuiniñ atyna köşiripti. İeki auylnai, pristav qol qoiyp, mörlerin basqan. Aqşaqatta taiğanağan tüieniñ izindei battiyp tüsken İemenalynyñ, barmağy da tūr.
— Mağan nege mal-müliktiñ qaq jartysyn qaldyrdyñdar? — dep sūrady Ūlpan.— Mağan i̇eşteñe qaldyrmañdar dep i̇edim ğoi. Bijiken senbisiñ, osyny istetken?
— Men üşten birin dep i̇edim, mynau bolmady,— dep Bijiken Torsanğa qarady.
— Apa,— dedi Torsan,— apa, siz, alyp üirenbegen berip üirengen adamsyz... Bireu at sūrap, bireu sauyn sūrap kelse, balalardan sūra dep otyratyn bolasyz ba? Joq, apa, qaq jartysyn bizge bergeniñizben bäribir, bäriniñ iesi siz... Qağaz ne täñiri, äşeiin aibar ğoi...
Ūlpan küieu balasyna işinen riza boldy. Jo-joq, Torsan ana syilai biletin jigit i̇eken. Bilimdi de, aqköñil adam bolar. Bailyqqa qyzyqpau degen i̇ekiniñ qolynan kele bermeidi. Qağazğa barmağyn basyp, «İesenei İestemesov» degen orysşa jazuy bar mör basty. Öziniñ birdemege qol qoiğanyn Ūlpan ylği osylai, İeseneidiñ mörimen kuälandyratyn i̇edi. Ana köñili i̇endi ğana birjola tynyştyq tapty.
Auyldar qysqy üilerin tastap, jazğy tūrym jyljyp qonatyn kölderine köşip keldi. Kölder toly qaz-üirek. Qys boiy tamyrlaryna orap jer qoinyna tereñ tyğyp saqtap qalğan gülderin dala myrza jer betine tügel şaşyp jibergendei. Keşe ğana qoñyrqailanyp jatqan jer betiniñ bügingi i̇ernegin auyzben aityp jetkize almastai. Tañerteñ jortyp kele jatqan at şaşasynan aq meruertter şaşylyp otyrady. Qalyñ ormandy, keli kep, qara topyraqty jerdiñ tün boiğy demalysy i̇esimdik bastaryna qalyñ şyq bolyp qonady.
Kün şyqpai ūianğan boztorğailar kün batqanşa sairaidy. Boztorğai dalanyñ i̇eñ jaqsy köretin, i̇erinbeitin änşisi. Kiız üiiñde otyr, atpen kele jat, ol än üzilmeidi.
Osy bir kezde Ūlpannyñ üiinde de jazğytūrğy şaqtyñ kelisimi bar. Ūly men qyzynyñ oiyn-qaljyñdary keide ötkir şyqsa da kinaratsyz, jarasymdy aiaqtalady. Birin biri ädeii ūştap, ädeii qairap, şiratyp jüretin siiäqty. Torsan birdemeni «men» dep bastasa, Bijiken «sen i̇emes, men» dep kiıp ketedi.
— Aitpaqşy, sen i̇ekesiñ ğoi... öziñ aita ğoi apama,— dep Torsan bügin de oñai kene saldy.
— Apa, biz Qyzyljarğa i̇erteñ jürip ketsek, ūryspaimysyñ?
— Joq-i̇e, täñiri...
— Mynau, i̇endi üş künnen keiin jüreiik dep i̇edi, men i̇erterek baryp qalany körgim keledi.
— Özderiñ biliñder... qalany da aralarsyñdar, bazaryn da körersiñder. Päueskemen jüriñder...
— Joq, apa! —dep Torsan yrşyp ketti.— Joq, joq... Sizdiñ päueskege men ömirimde miner me i̇ekem!.. Jūrt jabyla külsin demeseñiz ony auyzğa almañyz,— dedi.
İerteñine üş teñbil şūbardy tarantasqa qatarlap jegip Torsan men Bijiken ūiaz şaqyrtqan bolystar sezine jürip ketti.
İel jailaudan qaityp, küzdik kölderge jyldağysynan göri keşeuildep kelip qonyp jatyr i̇edi. Ūlpannyñ şeşesi Nesibeli qaitys bolğan habary keldi. Jailauda otyrğanda Ūlpan Torsan men Bijikendi i̇ertip baryp, biraz kün şeşesiniñ qasynda bolyp qaitqan. Seksenge kelip qalsa da, baiğūs kempir tyñ i̇edi. Bijikenniñ i̇ekiqabat i̇ekenin tanyp:
— Nemeremnen tuğan balanyñ mañdaiynan bir iıskesem bolady. Sodan soñ alatyn qūdai ala bersin,— dep qalğan.
Ūlpan būl joly balalarymen birge İemenalyny i̇ertip baryp şeşesin jerlesip qaitty. Balalary sol jaqtan Torsannyñ i̇eline qonaqtap qaituğa ketti. Byltyrğy toi kezinde bolmasa Bijiken ol i̇elge barğan i̇emes-ti.
Jazğytūry Bijiken Qyzyljardan tolyp-tasyp qaityp i̇edi. Qyzyljar töreleri jas kelinşekke köp köñil bölipti: maqtapty, syilapty, aqquğa teñepti. Ūiaz bastyğynyñ äieli bir joly Bijikendi qalaşa kiındirip, özi Bijikenniñ säukelesin kiıp, oiyn-sauyq üiine aparypty.
Jailauda Sibannyñ qyz-bozbalasy Bijikenniñ qasynda boldy. Kün batsa alty baqan, aq süiek. Jaña Käuker — Bikender, jas Ūlpan — Şynarlar Siban jailauyn oiyn-sauyqqa toltyryp ötkizdi. Jañarğan oiyndar bar, jaña änder bar, jañarğan jastar bar i̇eken. Barlyq jaña änder Bijiken otauynda toğysyp, sol otaudan tarap jatty. Osy jaz, osy jailau Ūlpan şeşeniñ baqyt dämin toiyna tatqan kezi boldy. İendi bir-i̇eki aidan keiin nemereli boluyn asyğa kütetin.
Jastar jağynan oiyn-sauyqtarğa aralaspaityn, qūlağyna än kirmeitin bir-aq adam bar, ol — Torsan. Ol öte isker bolys. Damylsyz i̇el aralaidy. Damylsyz Qyzyljarğa baryp qaitady. Küni-tüni qolymyzdy bosatpaidy dep hatşylary zar qağady. İel moinynda on tiyn «nedoimke» qalsa, atymyzdy sattyryp töletedi dep auylnailar zyr qağyp jüredi.
Torsannyñ i̇elinen Bijiken köñilsiz qaitty. İedäuir taralypty. Öñi quañ tartqan, qūsa beretin bolypty. Äieldiñ i̇ekiqabat kezinde ondailar bola beredi. Ūlpan i̇eş närseden qauiptengen joq. Arba soğyp, şarşap kelgen şyğar dep oilady da qoidy. Qyzyn i̇erkeletip, sylap-sipap köñilin aulai berdi.
Bijiken köñili keide jadyrap ketedi. Şeşesine qaljyñ, aitady:
-— Apa, sen mağan i̇ekiqabat bolğan keziñde men seniñ qai jeriñnen tepkilep jattym? — dep äureleidi.
— Aiaqtaryñnyñ i̇esinde qalmap pa? Aiaqtaryñnan sūra? ! — deidi şeşe.
— Tünde tynyş jatuşy ma i̇edim?
— Işte jürgende sen kün-tün degendi qaidan bileiin dep i̇ediñ!..
— Auyrsynatyn ba i̇ediñ?
— Joq-i̇e, täñiri... Sen işimde jatyp aunaqşyğanda menimen oinağysy keletin şyğar dep quanuşy i̇edim.
— Men de söitem, apa...
Keide Bijikenniñ osyndai qaljyñdarynyñ özinde bir ädeiilik bardai seziledi. Äldeneni bildirgisi kelmei, şeşesin aldausyratatyn siiäqtanady. Şeşesi üide joqta jylap alatyny baiqalady. Ony şeşe bilmei qūiar ma! Ūlpan oiyna osy jağynan bir küdik bailana berdi.
Torsan Bijikennen i̇eki kün soñ keldi. Qyzyljarda ūry-qaryğa tyiym saluğa arnalğan sez bar i̇eken. Soğan jüruge asyğa keldi. Hatşylary tün boiy qağaz jazudan bas kötergen joq. Qasynda Uaqtyñ i̇eki biı bar, Torsan özi tün boiy Ūlpannan ūry-qaryğa İeseneidiñ qandai jaza beretinin sūrastyryp otyrdy da, tañ ata Qyzyljarğa jürip ketti. Bijikenmen qai uaqytta, qanşa uaqyt birge bolğanyn i̇eşkim bilgen joq.
Keşke qarai Bijiken şeşesine qatty auyryp qalğanyn aitty. Uaqtan qaitqan jolda auyra bastağan i̇eken.
— Işim jarylyp barady,-— dedi.
— Arba soğyp tastaidy. İeşteñe i̇etpes. Doktor şaqyrtaiyn ba?
— Şaqyrtşy, apa...
Ūlpan äueli tüsik bola ma dep qorqyp i̇edi. Olai bola qalsa, Ūlpanğa i̇eñ ülken qaiğy sol bolar i̇edi. Ondaidyñ belgisi joq i̇eken. Biraq, Bijikenniñ işi tym köterilip, kernep barady. Qandai tamaq jaqpai jür i̇eken?
Stap pen Kpitannan üş däriger kelip i̇edi, olar da ne auru i̇ekenin bile almai, qysylyp tūrğan sekildi. Birine biri könbei tūrğandai, kezek-kezek bastaryn şaiqaidy.
— Soqyrişek jarylyp ketpese jarar i̇edi.
— Sol bolyp şyqsa bizdiñ, qoldan keler ne därmen bar!
Bijiken tañ ata qaitys boldy. Tegi sol soqyrişek jarylyp ketken bolu kerek. Işi kümp bolyp köterile-köterile i̇eki ökpeni syğymdap, tynys joly qūm qūiylğandai taryla-taryla aiağynda birjola bekilip qaldy. Şeşe men balanyñ jasqa toly közderi birine biri därmensiz qadalysyp, birin biri būldyr körip bara jatyp qoş aitysty.
Jasyryp kelgen syryn Bijiken şeşesine jaryq dünieden ümiti üzilip, jany alqymğa kelgende ğana aityp ketti:
— Torsan būzyq adam i̇eken... i̇endi meniñ deneme... sonyñ qolyn... tigize körme, apa! —dedi.
Bijiken qaitys bolğaly Ūlpannyñ küni-tüni, ärine, jylaumen ötip keledi. Bir üide jalğyz. Jylaumen jatady, jylaumen ūianady. Şaşy i̇edäuir ağaryp ketken. Keide kün şyqpai Bijiken ziratynyñ basyna baryp otyrady da, kün bata qaitady. Ülken kiız üide özinen basqa jan joq, ün joq. Ūlpannyñ qaiğysyn birge qaiğyrysqan körşi auyldar da köp dabyrlai bermeidi.
Bijiken şeşesin jalğyz qaldyryp ketti. Tuğan-tuysqan, ağa-ini, apa-qaryndas degennen i̇eşkim joq. Jalğyz qaldy, japa-jalğyz qaldy... Jalğyz qalğan kim? Ūlpandai şeşe ğoi. Bir i̇elge ana bolyp otyrğan ana da jalğyz qalady i̇eken-au!
Keşke qarai Ūlpannyñ qasynda üi toly adam otyrady. Ūlpannyñ köñilin köteremiz dep är auylda qandai jaqsylyq bolyp jatyr, sony aitysady. Biyl i̇egin şyğymdy i̇eken. Desiatinasynan otyz pūttan kem tüspes... şöp te sondai.
— Apyr-au, äi, Ūlpannyñ jalğyz aq nary otyzğa jaqyn tüie bolypty-au!.. Biyl üş nar botalapty.
— Aq bura qandai, jardai tüie boldy. Jalğyz Jäpek bolmasa, mañaiynan jan jürgizbeidi.
Aqköñil anaiy adamdar osylai köñil aulai otyryp, sol köñildi jaralap alğandaryn baiqamai da qalady.
— Jaryqtyq teñbil kök şūbardyñ tūqymyn aitsaişy! İesekeñ qysqa qarai qasqyrğa ylği kök şūbar at minuşi i̇edi ğoi. Kök şūbar aiğyrdy jiyrma qūlyndy bieniñ qūnyn berip aldym dep otyruşy i̇edi.
— Ainalaiyn Bijikendi aitam-au... Uaqtan qaitarda üş teñbil şūbardy jektirip alyp auylğa jalğyz tartyp otyrypty. Torsanğa öziñ birdeme qylyp jetersiñ depti.
Bijiken men Torsannyñ aty atalğanda Ūlpannyñ köz jasy tögilip ketedi. Ölim qaiğysyna Bijikenniñ i̇eñ soñğy aitqan qaiğysy kelip qosylady. «Torsan būzyq adam» dep ne sebepten aitty i̇eken. Bijiken joqtan özgege ökpelei beretkisin şetin jandy jas i̇emes i̇edi. Bijikenniñ auylğa jalğyz qaitqanynda ülken bir sebep baryn nağyp baiqamağamyn. Bijiken de özim siiäqty, közi jetpei tūryp köñili qalmauşy i̇edi ğoi! Köñili bir qalsa qaituy da joq i̇edi. Baiğūs bala Torsannyñ bir künäsin keşire almai ketti. Onysy ne boldy i̇eken?
Torsan Bijikendi jerlep bolğannan keiin kelgen. Qaiğyryp keldi. Köp ökindi. İeki-üş kün zirat basynan ketken joq. Küirek jandy adam bolu kerek, bozaryp, jüdep ketti... İendi onyñ bar oiy jalğyz qalğan şeşege qamqorlyq körsetu bolyp qalğandai i̇edi. Özi ölerdei qaiğy jūtyp jürip, bar baqqany, bar küteri Ūlpan boldy da qaldy.
Būl kezde Ūlpannyñ köñiline i̇eşkimniñ aiauşylyğy, i̇eşkimniñ qamqorlyğy kirip te şyqpaityn. Bir qaiğysyn ūmyta almaidy, ol — Bijiken ölimi. İendi bir qaiğysyn şeşe almaidy, ol — Bijikenniñ Torsan turaly soñğy aitqany.
Torsan Bijikenniñ qyrqy ötkenşe üiden şyqpap i̇edi, odan keiin amalsyz bolystyq jūmystarymen bolyp ketti. Keñsesi osynda bolğanymen basqaratyn i̇eli basqa jerde bolğandyqtan köbinese sol i̇eli jağynda jüretin boldy.
Qys ortasynda Qyzyljarğa ketip bara jatyp Torsan keñsesine soğyp i̇edi, būl joly onyñ tüsi Ūlpanğa tipti ūnamai qaldy. Jondanyp-jotalanyp alğan i̇eken. Dausy qoiulanyp alğan ba, qalai. Mūrnynan söileitin bolypty. Är s.özin ölşep-pişip, salmaqtap alyp aitatyn bolypty. Būl i̇endi körgen qaiğysyn ūmytqan adam i̇emes, tipti qaiğy körmegen adam. Bijiken basyna jalğyz baryp qaitty. Jaqyn adamnyñ basynan qaitqan kisi azdy-köpti mūñaiyp, birli-jarymdy kürsinip qalary boluşy i̇edi, Torsan jüzinde ondaidyñ belgisi joq i̇edi. Däl attanarda qaiğy jüdetken Ūlpanğa aiauşylyq közimen qarap:
— Apa-ai, dūrystap şaiyñdy qainatyp beretin kisiñ de qalmady-au!...— dedi.
Mūnysy abailağan adamğa «tezirek üilenbesem bolmas» degendei i̇estiler i̇edi, Ūlpan ony i̇estigen joq, qūlaq asqan joq.
Osydan ai jarym ötkennen keiin Torsan özi i̇elinde jürip Ūlpanğa Ötemis bidi jiberipti:
— Bar oilaitynym apamnyñ jai-küii... Lūqsat i̇etse, şaiyn qūiyp, tösegin salyp, kütiminde bolatyn bir kelin äkelip berer i̇edim,— depti.
— Mağan i̇eşkimniñ kütimi kerek i̇emes. Üilenem dese özi bilsin. Jas jigitke üilenbe dep kim aita alady,— dedi Ūlpan.
Būl kezde baiağy Kürleuit auylynda, Torsannyñ öz i̇elinde i̇ersili-qarsyly toilar bolyp jatyr i̇edi. Torsan üilenip aldy.
Ūlpandy kişi balasy Myrzaşqa aittyryp qoiğan Tülenniñ äkesiniñ äkesi. Tilepbaidyñ şeşesiniñ, siñlisi Aqbaipaqtan tuğan Qarabaidyñ Qaiyrgeldisiniñ, jieni İgemberdiniñ nemere qyzyn alyp otyrğan Yrymbektiñ Jäuke degen qyzy bar i̇edi. Torsan soğan üilendi.
Yrymbek Ūlpannyñ jylqysyn bağa jürip, būl kezde baişikeştenip alğan i̇edi. Torsan irgeles otyrğan Kürleuitke qona-tüstene jürip sol Jäukemen köñil qosyp qalğan. Aittyramyn degen uädesi de bar i̇edi. Amaly ne, Bijikenge üilengen soñ aralary suysa bastap i̇edi, aiağynda tağy tabysty.
Jäuke sūlu qyz. Boiy şarğylau bolsa da, dene bitiminde olpy-solpysy joq, bädendi jaralğan. Az ğana minezi şälkesteu... onyñ oqasy ne, täiiri! Torsan onyñ jynyn bir qaqqannan qaldyrar ma i̇eken!
Torsan Jäukeni Ūlpannyñ üiine mart aiynda alyp keldi.
— Mine, apa, kelindi boldyñ... i̇endi kütimiñe uaiym jeme! Kürleuit qyzy, öziñniñ jaqyn siñliñ,— dedi.
Ūlpan türegelip Jäukeniñ betinen süidi de:
— Qūtty qadamyñ bolsyn, şyrağym,— dedi.
Jäuke pysyq adam i̇eken. Bijiken qaitys bolğaly i̇edäuir salaqsyp ketken üi işin qaqtyryp-soqtyryp, jyldam ielene bastady. Anda-sanda üi jinaudyñ retin Ūlpannan sūrap alady da, oidağydai i̇etip şyğarady. Tek auyldyñ äielderine tigirek kelip qalady. Ädettegi ağaiyndyq jolymen kelip järdem i̇etip jürgen äielderdi osy üidiñ ne küniñdei, ne jalşysyndai körip mensinbei jūmsaidy.
Aldymen közine bir tüsip ketkende Dämelini jäbirlepti:
— Sen kempir, osy üidiñ qonağy i̇emes şyğarsyñ. Apamnyñ qasynda otyra bermei, qolyñ, birdemege tisin de! Işetin-jeitiniñdi aqtap jeseişi! — depti.
Dämeli Ūlpanğa jylap keldi. Basqa i̇eş närsege aralasudy qoiğan Ūlpan Dämelige araşa tüsti. Jäukeni şaqyrtyp alyp:
— Şyrağym, sen būl kisige soqtyqpai jür. Būl kisi meniñ jan-serikterimniñ biri bolady,— dedi.
— İendeşe otyrsyn! — dedi de Jäuke ketip qaldy. Ädeii dörekileu jauap qaiyryp, şamdanyp ketti.
Qaşanğy ädetteri boiynşa osy üidiñ jūmysyna aqysyz-pūlsyz järdem i̇etken äielder keşke qarai Ūlpannyñ qasyna kelip otyryp, i̇eñ bolmasa bir şai işip ketetin i̇edi. Bügin ol da bolğan joq.
— Boldy. Kete beriñder!—depti Jäuke. Äielder ökpelesip tarasypty.
Jäukeniñ osyndai minezderinen Ūlpanmen i̇eki arasy da jağysa almai keledi. Jäuke osy üige kire-bere iesi bola ketermin dep oilap i̇edi. İesi myna qaqbas kempir i̇eken. Bijikenniñ, tösegi tūr dep bir bölmege kirgizbei qoidy. Bir bölmede öz tösegi. Kün boiy kelim-ketim kisilerin kütip ülken bölmede tağy özi otyrady. Bizge tigeni būryştağy jalğyz bölme... Özge düniesine qol tigizer i̇emes.
Jäuke Torsandy tün boiy qajap-qairap şyğady:
— Sen būl üidiñ ūly da i̇emes, iesi de i̇emes i̇ekensiñ. Mağan aitqanyñnyñ bäri ötirik i̇eken. Mağan qūdai aldyndağy uädem — seni aittyramyn dep jaqyndasyp, bir aldap ketip i̇edi. İeseneidiñ barlyq mal-mülki i̇ekeumizdiki dep tağy aldapsyñ! Sen ana qaqbas kempirdiñ, bazarşysy... Ol seni ūl qylyp almapty, küşik-küieu, kirme i̇etip alypty,— dep küidiredi. Tili udai aşy.
— Qyzynyñ jyly i̇etsin de... Şydai tūrşy.
— Onda meni üiime aparyp tasta! Süiiktiñniñ jyly i̇etken soñ äkelersiñ.
— Ol tipti Uiat bolar i̇edi. Şydai tūr degenge tüsinseñşi...
— Nemene, süiiktiñniñ mūnarasyn salyp bolğanyñşa şydaiyn ba?
— Ol da kerek. Ony saldyrmasam, bükil Siban i̇ekpeli bolar i̇edi.
— İendeşe, men bir küni qaqbas kempirdiñ tüssem, öziñ de ökpeleme!
Torsan şoşynyp qaldy. Jürip-tūrudy azaşyn baqylap otyrmasa, Jäuke birdemeni büldiretini ras siiäqty körindi.
— Jäuke, ainalaiyn, sen meniñ ne aitqanyma tügel tüsinip alşy. Istiñ jöni bylai ğoi...
— Tüsingim kelmeidi. Öziñ beri būrylyp jatşy! — Torsan būrylyp jatty...
Üi-işilik jailary anda-sanda osyndai küige ūşyrai bergen soñ Torsan i̇eşqaida ketpei Ūlpan men Jäukeniñ arasyn baqylauda boldy. Ūlpan tüiilip qalğandai i̇eşbir minez körsetpeidi, qaita Jäukeniñ jäbirlenbeuin oilap köp närselerdi aldyn ala i̇eskerip otyrady. Qys boiy dalada tūratyn jükterin aqtaryp Jäukeniñ bölmesine jaña kilemder, jaña tösek-oryndar berdi. Öz bölmesinde tūratyn frantsuz ainasyn syilady. Jäukeniñ i̇ekiqabat i̇ekenin bilip, aqylyn aityp jürdi. Biraq, Jäukeniñ işi jylynbai qoidy. Jäuke taryna berdi.
Jona bergenniñ jūqarar kezi, soza bergenniñ üziler kezi bar. Ūlpan sol kezeñine bir-aq künde ūşyrasyp qaldy.
Bijikenniñ basyna äkesiniñ mūnarasynan göri kişirek, qyzğa laiyq mūnara ornatyp bolğan soñ, Ūlpan şeşesiniñ jylyn berip qaituğa äzirlenip i̇edi. Üş aqjal küreñ päueskege jegilip jatqan. Ūlpanmen birge barmaqşy bolğan Şynar da kelip otyrğan. Par at jekken tarantaspen İemenaly da kele jatqan. Jäuke otauynan şyğyp, at jegip jatqan Şondyğūlğa:
— Päueskeni jekpe... tarantasty jek. Qūda tüserge bara jatqan joq qoi! — dedi.
— Bäibişeniñ özi osylai dedi me? — dep sūrady Şondyğūl.
— Men aityp tūrmyn ğoi! İestimei tūrmysyñ?
Otauynan Torsan da jügire şyğyp, Jäukeni oqty kezimen bir atyp qaldy da, ülken üidegi Ūlpanğa keldi.
— Apai, biz i̇erteñ Qyzyljarğa jüretin i̇edik... Keliniñizdiñ aiağy auyr ğoi, päueske tynyş bolar i̇edi,— dedi.
— Mağan bäribir, şyrağym. Tarantas ta jaraidy, — dedi Ūlpan. Bäleniñ basy osy päueskeden bastalyp ketkenin Ūlpan bilgen joq, jürip ketti.
Ūlpan tuğan auylyna kelse, äke-şeşesiniñ i̇eski ülken üii tiguli, bar-joğy töseuli i̇eken. Nesibeliniñ jylyn beruge Ūlpannyñ kelerin bilip otyrğan auyl tügel äzirlenipti.
Qyryq üi Kürleuit Nesibeliniñ asyn kinaratsyz jaqsy ötkizdi.
Tuğan auylynyñ körsetken qūrmet-qoşemetine Ūlpan qatty riza boldy. Köbi onyñ äke-şeşesine ondağan jyldar järdemdesip, i̇eñbegi siñgen adamdar. Solardyñ adal aqy-i̇eñbegin ötegisi kelip ağaiyndarynan äke-şeşesinen qalğan jylqylardy aidap äkeludi ötindi. Būdan jiyrma jyl būryn öz üiinde on şaqty jylqy bar i̇edi. Sodan beri İeseneidiñ Ūlpanğa bergen bir qos jylqysymen birge bağylyp jürgen mal i̇endigi qyryq-i̇elu bolğan şyğar dep oilady. İendi ol iesiz qalğan mal. Sony ağaiyndaryna bölip bergisi keldi. İerteñ i̇elge qaitpaqşy. Bügin sol jūmysty oryndamaqşy i̇edi.
Ūlpannyñ ötinişin tañerteñ i̇estise de, i̇eşkim atqa mingeni baiqalmap i̇edi, tüske tarmasa Ūlpanğa auylynyñ üş-tört aqsaqaldary keldi.
— Ūlpanjan,— dedi aqsaqaldar birin biri kimelei söilep,— Ūlpanjan, būl arada bir jylqy qalğan joq...
— Küieu balamyz Torsan kelip, seniñ qosyñdy Qarşyğalydan Şäigöz-Uaq jerine qarai audaryp äketken... İeki-aq jeti boldy...
— Artekemniñ az ğana jylqysy da birge kete bardy.
— Şäigözden on jigit kelip bizdiñ auyldyñ jylqyşylaryn quyp jiberipti de, jylqyny aidap jüre beripti.
— Jylqyşylardyñ astyndağy attaryn da audaryp alypty.
— İelge habar keşigip jetsin degenderi ğoi...
— Seniñ jai-küiiñdi bile-tūra habarlai almadyq...
— Özi istetken şyğar degen de oi keldi.
— Joqty aitpai otyr. Ondai oi sen kökmiğa kelmese, özge i̇eşkimge de kelgen joq. Osynyñ ar jağynda bir aramdylyq baryn bärimiz de bildik...
Ūlpan äueli qatty şoşynyp qala jazdap i̇edi, aqsaqaldar birin biri kimelep bar jaidy aityp bolğanşa boiyn jinap aldy. Beker olai oilapsyñdar degisi kelgendei azyraq i̇ezu tartty.
— Oqasy joq.. Qarşyğalynyñ jeri qys tüskenşe tyñaia tūrsyn degen ğoi,— dei saldy.
İendi būl auylda otyra beruge Ūlpannyñ däti şydamady. Tüs aua i̇eline jürip ketti.
Qarşyğaly men Siban jeriniñ arasyndağy jailau kölderi bos qalğan. Küzgi kök aqyryn-aqyryn tebendep, keler jyldyñ qamyn oilanğandai ünsiz jatyr. Jazğytūrym qamysty kölderge Uialaityn üirek-qaz i̇endi aidyndy kölderdiñ betin jauyp ketken. Balapandaryn jaz boiy jüzuge üiretip i̇edi, i̇endi ūşuğa üiretip jür. Suğa qona qalsa, ata-analary aldynda, bala-şağalary köş-köş bolyp soñynda şūbyra jüzip jür. Ūşa qalsa da solai — jer tanyğan, su tanyğan ülkenderi aldynda. Balapandary soñynan üşkirlenip ūşyp, qanat qağystary birdei, qozğalys-qimyldarynda bytyrandylyq-daralyq joq, tūtasa ağyp barady. Birdei qūbylady, birdei köteriledi, birdei qonady. İel köşse, jailau jetimsirep qalady, qūs ketse, köl jetimsireidi. Jailau qazir bos qalğan, qūstar da jyly jaqqa ūşyp ketuge äzirlenip jür.
— Mynadai kölderge bir şomylmai ketpeitin i̇edik-au, Şynar? —dedi Ūlpan, kökşe qūrağy sarğaia bastağan bir jaltyr köldiñ tūsynan öte bergende.
— Men de sony oilap kele jatyrmyn. Kökke aunap, kölge şomylmai ketpeitin künderimiz qandai qyzyq i̇edi! Dalağa da qona saluşy i̇edik...
— Osy kölge qonyp, tañ ata jürip ketsek qaitedi? Bäribir i̇elge bügin jete almaimyz. Kün de batyp barady.
— Söiteiikşi, Ūlpan...— jolauşylar sol köldiñ jağasyna qonyp qaldy.
Köz bailana Ūlpan men Şynar şomylyp qaituğa kölge kelip i̇edi, su biraz salqyndağan i̇eken. Baiağydai qūlaştaryn kere sermep jüzip kete almai, i̇ekeui de suğa titirkenip tüsip şyqty. Biriniñ biri arqasyn judy. Birin biri kiındirdi, sürtindirdi. Sonda da düniedegi i̇eñ taza suğa soñğy ret şomylğandaryna köñildenip qaitty.
Tezek oty laulap janyp tūr. İetti jei otyryp, qymyzdy işe otyryp, köñildi äñgime şertetin keş. Öleñ aitatyn jadyrap kületin keş. Biraq, ol qaidan bolsyn. İemenaly taspiq tartatyn dindar bolyp alypty. Közin jūmyp alyp, künine taspiqty neşe ret tartqanyn sanai otyryp tartady. Şondyğūlda namaz da joq, künäsi de bolmağan adam. Şynar Uialşaq.
Ūlpanda dos-jarlaryna aitpai qalmaityn bir tüiinşegi bardai seziledi. Onyñ üstine Ūlpan birdeme aityp otyrmasa, özgeleri ün şyğarar i̇emes. Ūlpan mana Qarşyğalydağy jylqyny Şäigöz jerine audarğanyn i̇estigende, işi dir i̇ete tüsken. Onysyn bildirmegen. Biraq, sonyñ ar jağynda bir bäle baryn tüsinip kele jatyr. Torsan Qarşyğalydağy jylqyny öz i̇eline qarai audaryp alsa, äsirese, jiyrma jyldan beri sol qosty bağyp, qağyp kelgen Kürleuittiñ jylqyşylaryn qudyryp jiberse, būl qaidan jai bolsyn! Sony astarlap, janamalap bolsa da i̇el qūlağyna şalyndyryp qoiğysy keledi.
— Tentek qainym-au,— dedi Ūlpan İemenalyğa,— öziñ birjola molda bolyp alğanbysyñ? Taspiyğyñdy tyrsyldatasyñ da otyrasyñ!
— Qaiteiin, Ūlpanjan... künäkär adammyn... künäkärmin...
— Osy kisi qyzyq adam bolyp bara jatyr,— dedi Ūlpan, qasyndağy adamdaryna ainala qarap.— Özi künäkär bolğanymen qoimai, meni de künäkär i̇eteiin dep jür. Mende alatyn i̇enşisi bar, almai qoidy. Osy künge deiin i̇enşisin bermegenim üşin qūdai aldynda men de künäli bolam ba dep qorqamyn.
Ūlpan däl aitaiyn degenine osydan keiin oraldy:
— Men bar mal-müliktiñ, qaq jartysyn Bijikenim men Torsannyñ atyna jazdyryp qağazdatyp qoidym. İendi Torsanğa būiyratyn bolar... Mal-müliktiñ qaq jartysy özimde qaldy. Mağan maldyñ keregi ne, tentek qainym bügin almasa, i̇erteñ alar dep qaldyrdym,— dep söz aiağyn qaljyñğa ainaldyrğandai bitirdi...
Otyrğandardyñ şala i̇estip, şala tüsingenderi boluşy i̇edi, i̇endi tügel tüsindi. Siban bailyğynyñ qaq jartysy Şäigözge audarylyp ketken i̇eken. Ūlpan sonysyna ökinetindei körindi.
Ūlpan toby küzdik kölge tüs aua, keşke jaqyn jetip i̇edi, öz auyly ornynda bolmai şyqty. Jügirip kelip Ūlpannyñ arbasyn qorşap alğan balalar ülken bir quanyşqa süiinşi sūrağandai şulasyp:
— Apai, sizdiñ auyl keşe köşip ketken...
— Apam aitady — qysqy üilerine baryp kirip alypty deidi.
Özge auyldar ornynan qozğalmapty. Ūlpan balalarğa kämpit, bauyrsaq ülestirip berdi de, Şynardy üiine tüsirip, özi amalsyz qystauğa qarap jürip ketti. Kün äzir jyly. Är ormannyñ bauyrynda i̇egin-şöp maşinalary än salyp jür. Ülken bir sebep bolmasa, qystauğa qona qoiuğa tym i̇erte.
Ūlpan ülken ağaş üidiñ aldyna kelip toqtady da, tañ qaldy. Aula toly Ūlpan tanymaityn Şäigöz jigitteri. Töreler tüsetin üidiñ ainalasynda aq jağaly, jez tüimeli, i̇etikteri mailap alğandai jaltyrağan adamdar qaptap jür. Bir jinalys bar i̇eken ğoi dep oilady Ūlpan. Ülken üidiñ baspaldağynda qarny qampiyp Jäuke tūr. Ornynan qozğalar i̇emes. Ūlpandy üige kirgizbeu üşin i̇esikti küzetip tūrğandai i̇eken. Äldeqaidan Dämeli şyğa kelip:
— Ūlpanjan, i̇endi qonaq üide tūratyn bolğansyñ,— dedi, narazylyğyn jasyrmai qatty dauystap aitty.
Qasynda jarqyrap kiıngen bir töresi bar Torsam Ūlpanğa jaqyndap kelip:
— Apai, renjimeñiz... ülken üi toly qonaq... renjiseñiz de siz qonaq üide bolarsyz,— dedi. «Būryn «apa» deuşi i̇edi, būl joly ädeii jatsyratyp «apai» dep tūr.
İesik aldynda qozğalmai tūrğan Jäuke de jarylmai qala almady:
— Nemenesin mäimöñkeleisiñ!—dedi Torsanğa qadala qarap.— Bir kisige bir bölme az bolady dep tūrmysyñ? Biz i̇ekeumiz de bir bölmede tūryp keldik qoi!
— Äi, zalym!—dedi Ūlpan.— Äi, zalym! Mağan körsetken qorlyğyñ öz basyña kelsin! Būl dünieniki ol düniege ketpeitin. Sibannan körersiñ köresiñdi!
Ūlpan amalsyz qonaq üige keldi. Qorjyn üidiñ orta bölmesinde qonyştaryn üzeñgi qajağan köp i̇etikter jatyr. İesigi aşyq tūrğan ülken bölmede on bes-jiyrma adam kerkildesip-kerisip qarta oinap jatyr.
— Orystar on jetige qart almaidy,
— Men orys i̇emespin.
— Sen qazaq ta i̇emes, orys ta i̇emes, itsiñ.
— Men sendei türmeden qaşqan ūry i̇emespin!
— Sen be? Sen nağyz türmede şiritetin doñyzdyñ özisiñ? — degen dauystar i̇estiledi.
Bäri de beipil auyz, būzyq adamdar i̇ekeni baiqalady. Ūlpandy közi şalyp qalğandary:
— O, sänimiz i̇endi keletin boldy!
— Qūdai būiyrsa...— desip qaldy.
Dämeli Ūlpandy qonaq üidiñ kişkene bölmesine äkelip kirgizdi. Ūlpannyñ, Bijikenniñ tösek-oryndary osynda jinalğan i̇eken. Şynysy taspen ūrğandai şatynap jarylğan frantsuz ainasy da osynda tūr. Ony Ūlpan Jäukege syilap i̇edi, osynda äkelip tastapty. Ädeii syndyrdy ma i̇eken köşip-qonyp jürgende birdeme tiıp ketti me i̇eken
— Şaiyñ bar ma, Dämeli?
— Bar ğoi, ainalaiyn, bar.
Şai işip otyryp, Ūlpan Dämeliden:
— Küieu balañ jaqsy jigit bolyp şyqty ma? —dep sūrady.
— Jigittiñ syrbazy,— dedi Dämeli,— qaq-soqta jūmysy joq. İegin men şöp maşinasynyñ i̇ekeuin de jürgize biledi. Maşinasyn syndyryp alğandar şauyp sol Tastambekke keledi. Jūmys üstinde qabağy tüiilgen i̇emes, ylği külip jüredi. «Apa, men osy sağan tartyppyn» dep qūiady. İeki nemerem bar. İekeui mağan talasady da jüredi...
— Baqytty i̇ekensiñ, Dämeli.
Şaidan keiin Ūlpan Bijikenniñ ziratyna baryp keldi de, qyzyl iñirden jatyp qaldy. Dämeli üiine keterde:
— Dämeli apa, bireudi Şynarğa jibere qoişy. Kün şyqpai osynda kelsin,— dedi.
İerte jatqanymen ūiqy qaidan kelsin. Päueskeden bastalyp, qonaq üidiñ kişkene bölmesine kelip tirelgen aiuandyqtyñ ūzynnan-ūzaq jelisi bar i̇eken-au!.. Bäri köz aldynan şūbatylyp ötip jatyr. Qarşyğalydağy jylqy Şäigöz jerine audarylypty. Äke-şeşesinen qalğan az ğana jylqy qosa ketipti. Kürleuit jylqyşylardy quyp jibergen. Qysqy üilerge i̇erte qonyp aludyñ sebebi de i̇endi aşyldy. Ūlpandy qonaq üidiñ kişkene bölmesine köşirip, äşeiin bir jesir kempir dep aiauşylyq körsetkisi kelgeni de.
Joq, joq! Men Ūlpanmyn! Aiğai salsam barlyq Siban atqa miner i̇edi. Ätteñ, sen haiuan Sibannyñ barlyq basty adamdaryn bir künde «İtjekkenge» aidatyp jiberuge şaman, keledi. Töreleriñdi soğan jinap otyrğan bolarsyñ! Men Sibannyñ qai auylynyñ şetinde otyra beruge de arlanbas i̇edim. Ätteñ, zirat basyna barğanda özim saldyrğan üilerdiñ qasynan kezimdi jūmyp ötemin be?
Ol da i̇emes... Ärkimniñ meni aiai qarağan kezine qalai şydarmyn! Sep men otyrğan auyldyñ tūsynan qoñyraulatyp şauyp ötetin bolasyñ ğoi. Oğan qulağym qalai şydar?
Är türli oilar bunai berdi. Bastan keşken qaiğysyz-qaiğyly künder de tizbektelip ötip jatyr. Solardyñ biri bolyp İeseneidiñ bir küiingeni de i̇esine tüsti. İesenei ūzaq auyryp azaptanyp jatyp:
— Aqnarym-ai, körmegen azabyñ qalmady-au!.. Obalyña qalğan i̇ekemin. Mūndai it ömirden i̇endi ne kütip jatyrmyn? Ana temir sandyqty aşşy. Bir kişkene altyndatqan sauyttyñ işinde auzy jelimdelgen şyny bolar. Sony alyp berşi... Būl azaptyñ inine birjola su qUiaiyn! —degen.
Ūlpan İeseneidiñ sūrağanyn qolyna alyp tūryp:
— U ma? — dep sūrady.
— Joryqta jürgende jau qolyna tüsip qalsam keregi bolar dep, joñğar saudagerinen attyñ qūnyn berip alyp i̇edim.
Tağy birde İesenei kerege basynda iluli tūrğan kisesin közimen nūsqap:
— Aqnar-au, sağan meniñ osynşa qinalyp batpai-aq qoiğany ma? Ana bir sary kezdikti ala salyp, sol jaq ökpemniñ tūsynan nege salyp jibermeisiñ?! — degen.
Kezdik te, altyn sauyttağy u da sodan beri Ūlpannyñ öz sandyğynda jata beretin. Qazir Ūlpan i̇ekeuin de sandyğynan alyp jastyğynyñ astyna qoidy. Oilanardyñ bäri oilanyp bolğan siiäqty. Aldağy it ömirden qimaityn i̇eş närse qalmapty. Oñ qoly birese kezdikke, birese altyn sauytqa tiıp jatyp, Ūlpan bailamyn jasady. Bir sözdi adam i̇edi, ainyğan joq...
SÖZ SOÑY
Men 1928 jyly küzge taman sol kezdegi Qazaqstan astanasy Qyzylordağa birinşi ret qyzmetke şaqyryldym. Ülken ağam mūğalim Hamit meni Qojabai köliniñ basynan Lebiaji temir jol stansasyna alyp şyqty.
Stansa joly osy mañaidağy bes-alty auyl Siban ziratynyñ qasynan ötetin. Soqyr qari İsahmet, osy i̇eldiñ i̇erekşe bir aqköñil adamdary Taijan ūsta, Narğoja, Süleimen aqsaqaldar zirat aralap jür i̇eken.
Biz jaqyndap kelgende İsahmet qari qūran oqi bastady. Aldynda künge şağylysyp jarqyrap tūrğan äppaq tas ornatylğan beiit jatyr. Biz de jaiaulap kelip solarğa qosyldyq.
Qari qazaq şejiresinen habary bar, bügingi zamanğa da qūlağy türik, zirek adam. İestigen-bilgenin qoryta alatyn oiy da bar. Qari bolğanymen dindar da i̇emes. Onyñ dini kökirek tazalyğynan köp äri asa bermeidi.
Qūranyn oqyp bolğan soñ qari menen:
— Ğabit, sen būl kimniñ beiiti i̇ekenin biletin şyğarsyñ? — dep sūrady.
— Bilemin. Tastağy jazuyn da oqyp otyrmyn. Ūlpan şeşemizdiñ beiiti,— dedim men.
— Şeşemizdiñ degeniñ bükil Sibannyñ qūlağyna jağatyn söz! Ūlpan şeşemiz aty joqqa at bergen asy joqqa as bergen. Kedeige pana bolğan. Özi İeseneidiñ i̇en bailyğynan tük qyzyq körmei ötken adam,— dedi qari.
Qaridyñ sözin qasyndağy qart adamdar da qostai söilep ketti:
— Ondai adam qaida! — dep Narğoja qart kürsinip qoidy.— Adaldyğyna qarasañ äulie me dersiñ, i̇erligine qarasañ i̇erkek pe dep qalarsyñ deidi i̇eken būrynğylar...
— İeseneidei adamdy közi tirisinde bilep alyp, osy i̇eldi i̇el qylğan sol şeşeñ,— dep Taijan ūsta Narğojany qoldady.
— Ūlpannyñ tūsynda Sibannyñ är üiinde bir jüirik at, är auylynda bir baluany bolğan i̇eken.
— Ūlpan söilegende Kereidiñ bolys-bileri qaisymyzdy tüirei keter i̇eken dep qysylmai otyratyn küni bolmapty.
— Aiağynda sol Kereidiñ bolys-bileri kündese-küñirene jürip Torsan jalmauyzdyñ dozağyna aparyp qūlatty ğoi!
«Torsannyñ, dozağyna aparyp qūlatty» degenderi mağan qatty ūnady. Dozaq — tamūq degen söz. Olai bolsa Torsannyñ Ūlpanğa körsetken qorlyq-zorlyğy tamūq azabyndai bolğany ğoi!
— Ūlpan äulie adam bolğany ras şyğar,— deidi Taijekeñ.— Myna beiitine qaraşy, topyrağy bir olqy tüsken i̇emes, opyrylğan i̇emes. Jaña beiittei jony būzylmağan qalpynda jatady da qūiady.
— Olai i̇emes, Taijeke! — deidi Narğoja qart,— osy i̇eldiñ barlyq äieli Ūlpannyñ beiitin bes jyl kütipti. Topyrağy olqy tüse bastasa, aq jaulyqtaryna tüiip topyraq äkelip salady i̇eken... sodan būzylmai keledi.
— Mynau aq tasty Ūlpannyñ basyna Torsan qoidyrğan ba?
— Joq, Torsan i̇emes, osy Siban ornatty. Ūlpan qaitys bolğan soñ Torsan asyğys-üsigis bir arzan kök tas ornattyrğan i̇eken i̇eki jyldan keiin Sibannyñ azamaty ol kök tasty jūlyp tastap, Ūlpan aqköñil, Aqnar atanğan kisi, oğan aq tas laiyq dep osy tasty äkelip ornatqan.
Men Ūlpannyñ basyndağy aq tasty äri qarap, beri qarap, qandai tas i̇ekenin aiyra almadym. Tegi aq mramor bolu kerek. Biraq, jūldyzdanyp, künge şağylysyp jarqyrap tūratyny bar. Zernistyi dep atalatyn mramor bolsa, sol şyğar dedim de qoidym.
Taijekeñ Ūlpan äulie adam i̇edi degen sezine qaita oraldy:
— Ūlpan äulie adam bolmasa aitqany keler me i̇edi? Ölerinde Torsandy «Mağan körsetken qorlyğyñ öz basyña kelsin!» dep qarğağan i̇eken sol qarğysy kelmedi me? Bäriñ de kördiñder, Torsannyñ şañyrağy bir künniñ işinde qūryp bitti ğoi!
— Kep jyldar boiy arazdasyp jürip, äreñ tatulasqan bizdiñ äkemiz de Ūlpandy äulie adam dep i̇etti. Namazynan tastamaityn i̇edi,— dep İemenalynyñ kişi balasy, taza jandy adam Süleimen de öz oiyn aityp qaldy.
Taijekeñ, sözinde men de jaqsy biletin şyndyq bar. Äueli Torsannyñ ülken ūly Şaqan bolys äkesiniñ, bir auyr zūlymdyğynan özin-özi pyşaqtap jarylyp öldi. Sodan keiin 1920 jyly Torsan özi ölip i̇edi, balalary bir künniñ işinde byt-şyt bolyp tarap ketti: i̇ekeui — qainyna, bireui — tuysqan i̇eline. Torsan şañyrağy qūlap, qystauy añyrap qaldy. Aiaqtap kelgende bir kezde bolys bolğan, myrza atanğan Torsan balalary qaiyrşylyqqa ūşyrap baryp qūrydy. Būl meniñ öz kezimmen körgen jailarym.
Torsannyñ beiitine i̇eşkim kelip qūran oqymaidy i̇eken. Būl i̇endi qorlaudyñ ülkeni. Beiitinde, tym bolmasa, bir şybyq şanyşqan belgi de joq, bet taqtailary körinip opyrylyp jatyr. Balalary äkesin kömgen küni, ūmytyp ta bolğan. Osynyñ bärin i̇el Siban Ūlpannyñ qarğysynan dep i̇esepteidi.
— Ūlpan şeşemizdiñ qazasy neden boldy i̇eken? — dep sūradym men.
— Onyñ däl anyğyn körgen de, biletin de öziñniñ ülken äjeñ Şynar i̇edi. Ol kisi öle-ölgenşe auzyn aşpai ketti.
— Ol kisi tañ atpai kelip, Ūlpannyñ qaza bolğanyn birinşi bolyp körgen. Ūlpandy arulap, aq kiızge orap, üş jerden bailap bergen de sol kisi. Jerlegende işinde boldyq. Jüzin köre alğanymyz joq. Bala bolatynbyz.
— İel ötirik aitpaidy, qate ūstap qalyp, sol qatesin özi tüsinedi de, sony öñdeimin dep, keide özgertip alatyny bolady,— dedi qari.— Ūlpan jaiyndağy äñgimeniñ ūzyn-yrğasy osy, dūrys. Keibir jerlerinde artyq-kemi de joq i̇emes...
Bizdiñ ülken atamyz Müsireptiñ beiiti de osy ziratta. Beiittiñ bas jağyna şyqqan i̇eki aiuan aq qaiyñy bar. Qaiyñdar qoldan otyrğyzylğan i̇emes, özderi şyqqan.
— Ülken atañ Müsirep Ūlpan bäibişeniñ i̇eñ jaqyn dos adamy bolypty,— dedi Narğoja qart.— Bala künimizde Müsekeñniñ atyn suaryp keluge talasuşy i̇edik. Jaqsy at minetin. Şynar äjeñ de balalardan baryn aiamaityn myrza kisi i̇ed. Äjeñ i̇erterek qaitys boldy da, atañ qartaia kele köp joqşylyq kördi. Kişi balasy Botbai oiyn-sauyq quyp ketti. Ülken balasy şarua basyn qūrastyra almaityn momyn kisi i̇edi ğoi.
Aq mramorğa qaşap jazylğan, üstinen «altyn botalmen» zerlegen jazudy tağy bir şolyp öttim de men jürip kettim.
Osymen soñğy sözdi aiaqtasa da bolar i̇edi. Biraq Ūlpan aty mağan tağy bir ret kezdesip i̇edi, ony da aita keteiin. Öitkeni būl joly tipti oraisyz kezdesti.
1941-inşi, soñğy soğys bastalğan jyldyñ küzinde men Qyzyljardan maşina sūrap alyp, i̇elge qarai jürip kettim. Kün şelektep qūiyp tūr. Asfalt joq. Greider joly şylqyldap jatqan maibatpaq. İeskirip qalğan «Pikap» maşinasy Qyzyljardan şyğa bere-aq bilei bastady. Joldyñ birese oñ jağyna, birese sol jağyna baryp soğylady. Biraz ökirip, jötelip-şaşalyp alady da, tağy jürip ketedi. Şofer soğystan jaralanyp qaitqan mügedek adam, maşinağa ie bola almai keledi. Biraq, boqtauğa teñdesi joq şeber i̇eken. Ol önerin qaladan şyğa bere körsete bastap i̇edi, ūzai kele tipti öndirip ketti. Jañbyrdy da boqtaidy, joldy da boqtaidy. Jañbyrdy boqtağanda, milliondağan sovet äskeri belşesinen su bolyp okopta jatqanyn qosa aitady. Sony bile tūra jañbyryn tögip tūrğan qūdaidy sybap keledi.
Bir rette qūdaidyñ şeşesin kelistirip tūryp boqtady. Ondai boqtaudy ömirimde i̇estigen i̇emespin. Qūdaidyñ şeşesin boqtap keldi de — odan joğary tağy bir qyryq şaqyrymdy! — dedi.
Men saqyldap külip, ūzaq alaqan soqtym...
Osylai jylji-jylji otyryp, qarañğy tünde bir qalağa jettik. Qala jatyp qalğan. Jyltyrağan bir şam joq. İeşkim i̇esigin aşpaidy, ün şyğarmaidy.
Qalanyñ orta tūsynda jyltyrağan bir şam körindi. Şofer üige kirip qonuğa lūqsat sūrap kelip i̇edi, tüsirmepti.
— Būl kolhoz keñsesi. Men küzetşi, jalğyz kempirmin. Qorqamyn,— dep i̇esigin işten bekitip alypty. Men şoferdi qaita jūmsadym.
— Nanymyz bar, şaiymyz bar, kolbasa, arağymyz bar dep ait,— dedim.
Aqyry kempir lūqsat i̇etti. Biık qarağai üidiñ bir kişkene bölmesinde tūrady i̇eken. Būryn bir bai adamnyñ, bolğan adamnyñ üiine ūqsaidy.
Şai işip, azyraq araq işken soñ küzetşi kempirdiñ köñili jadyrap:
— Monşağa tüsesiñder me? Äli qainap tūr,— dedi. Biz quanyp kettik.
İeki böşkede su tolyp tūr. Şofer ystyq sudy peştiñ işine perip jiberip i̇edi, ystyq bu monşany toltyryp äketti. Şofer sanalanatyn biıkke menen būryn şyğyp alyp:
— Tağy bir-i̇eki jauylşa su berip jibermeseñiz jylyna da almaspyz! — dedi.
Men ūzyn sapty qañyltyr baqyraşpen peştiñ işinde balqyp jatqan tastarğa i̇eki ret su şaşyp qaldym. Bir tastan «Ūlpa» degen jazu şyğa keldi. Jazu sonşa tanys körindi, men irkilmesten «Ūlpan» dep oqydym. «N» ärpiniñ joqtyğyna bögelgenim joq. Oqydym da añ-tañ bolyp otyryp qaldym. Jaña irkilmei oqyp qalğan Ūlpan atynyñ būl peştiñ işinen kezdesuge oraiy joq sekildi körinip ketti...
Aiausyz qoldar aq mramordy talqandap syndyryp monşanyñ peşine salypty. Ūlpan mağan sol peştiñ işinde örtenip jatqandai sezildi.
İerteñine i̇elge kele sala İsahmet qariiäğa jolyğyp, monşada körgenimdi aityp i̇edim, ol meniñ oiymdağy küdikti oñai şeşip berdi:
— Ğabit-au,
Ūlpan sorlynyñ körmegen azaby bar ma!.. Ana bir jyldardağy auyr kezde Ūlpannyñ basyna qoiylğan aq tas joq bolyp ketken. Osy i̇eldiñ jigitteri satyp jiberdi degen ösek te bar...— dedi mūñaiyp. Qariiä anyğyn aitqandai i̇edi. Men sūramadym.
Meniñ oiyma öz zamanynan būryn tuyp, armanda ketken ülken jannyñ beinesi birjola Uialap, şegelenip qaldy. Qanşa jyl oiymda jürse de, qaşanğy ädetim boiynşa keşigip jaryq körgen «Ūlpan» sol beinege, sondai beinelerge arnalady.