Ulpan

Eseneydiñ tört qos jılqısı «Qarşığalı» şubarına jaqındap kelip, qaptalday tönip qalıp edi. Taqırlanıp qalğan jazğı jaylaudan kele jatqan jılqı qarauıtqan qalıñ ormandı, özekti-şilikti öñirge tUyağı tigen soñ-aq ustaraday ötkir tisterin jerge qaday bastadı.
Qazaq baylığı jılqısında. Qısqa qaray jılqı malın ıqtasını bar, qara ottı şubarğa jaqın ustamasañ — «Baylıq — bir juttıq, batır — bir oqtıq» — keyde taqır-taza jayau da qalasıñ. Jayau qalğan adam nesimen adam?.. Nesimen qazaq?
Eseney qazir qaptap-qaptaldap, jer tügin tisteley jıljıp kele jatqan baylığınıñ aldında edäuir jerde biikteu jotanıñ qırqasında at üstinde tur. Köz jetpes jiekke deyin sozılıp-kerilip jatqan keñ alqap şın-aq maqtağanday eken. Jota-jota qalıñ ormandar. Özekti-şilikti, tıñ jatqan qara ottı keñ şiır. At şaşasınan az-aq asatın alğaşqı jauğan aqşa qar jerdiñ şöbin äli jasıra almaptı. Sonday jerge erterek kelip irge tepkenine baydıñ, köñili äbden toyattap tur.
Eseneydiñ qasında tört adam joldastarı bar edi: eñ senimdi serigi — jamağayın türikpen Müsirep, Alday elinen — añşı Müsirep, ruı basqa bolsa da Eseneydiñ qonıstası Bekentay batır jäne Eseneydiñ qosalqı atın jetelep jüretin jas jigit, türikpen Müsireptiñ tuğan inisi — Kenjetay.
Türikpen Müsirep azdap sıbızğı tartadı. «Boz iñgen», «Boz munay», «Süyir batır», «Alqa kel», «Alğaşqım» degen küyleri bar. Odan soñğı qumarı bir jaqsı at, qonımdı kiim, serileu adam. Qaltalarında qalampır jüredi... Äli aq kirmegen saqal-murtın jarasımdı qırqıp ustaydı.
Alday Müsirep añşı adam. Baldaqqa süyegen oñ qolında «tülki perisi» atanğan tomağalı qara bürkit, arqasında jalğız oq, ayaqtı şiti mıltıq. Azıraq asığa söyleytin, azıraq asıra söyleytin adam.
Kün keşkire kele bulıñğırlanıp tur edi, uzamay qar japalaqtay bastadı. Eseney, alıstan köz tigip kelip toqtağan jerin maqtap-maquldauların kütkendey joldastarına qaradı.
Osı keñ qorıqtı Eseneydiñ esine salğan añşı Müsirep edi. Sonısın tağı bir eskertip qalğısı kelip, Eseneyge qaray eñserile burılıp:
— Ağa sultan pirim-au! Aytpap pa edim? Qısqa qaray jılqı balasına budan artıq jer bolmaydı. İesiz jatqan jer! Bir qıs jayladıñ — boldı, ağa sultannıñ şubarı atanadı da, balañnıñ balasına deyin kete baradı! — dedi.
Eseney onıñ sözin ayaqtatpay ekinşi Müsirepke qaradı. Osı bir «ağa sultan», «balañnıñ balasına» degen sözder Eseneyge şanşuday qadalatının aq köñil añşı añdamay-aq qoydı. Ağa sultan bolğısı kelip bola almay qalğan adamğa, eki ulı bir künde ölip, sodan beri jiırma jıl boyında äyeli bala kötermey qoyğan adamğa jañağı sezder mazaqtaumen qorlaumen teñ ekenin jaramsaq añşı tüsinbese kerek. Ataq qumar, laqap qumardıñ sözin qaytalay beredi.
Ötken qıs añşılıqta kezdesip qalıp Eseneyge eki tülki, üş qara qılşıq küzen baylap edi, sonısın arqalanıp kimelep söyleydi. Biıl mine, jer qaradan qasına erip Eseneydiñ qasqır alatın arabı itterin baptap jür. Özi de añ qumar Eseney onıñ betin birjola qaytarıp tastaytın qattı söz aytpay keledi. Qolın azğana sermep toqtatıp tastaydı, bar bolğanı sol-aq...
— Jazı-küzi mal tUyağı timegen şüygin ekeni körinip-aq tur. Biraq, osı küni iesiz jer bar ma, bir iesi bar şığar,— dep türikpen Müsirep az kidirip qalıp edi, añşı Müsirep tağı kiip ketti:
— Joq, joq! İesiz jatqan jer! Bul öñirde men bilmeytin jer bar ma, täñiri! Qasqırı men tülkisiniñ en-tañbasına deyin bilemin. Quday biledi dep aytayın, «Qarşığalıda» üş mıñ qasqır, bes mıñ tülki, on eki mıñ küzeñ jeti mıñ, qoyan bar!..
Türikpen Müsirep ağasına qarap qağıtıp qaldı:
— Aq qur, qara qurların sanamağan ekensiz, Müseke!
— Üş mıñ, qasqırı bolsa, meniñ jılqımdı bir qısta jep tauıspas pa eken? — dep Eseney de qaljıñdadı.
Kenjetay ağasına qarap nu ormannıñ, orta tusın közimen nusqadı. Müsirep inisiniñ nusqağan jağına qarap:
— Sonau qalıñnıñ orta tusında üş jerden tütin kerşe me deymin,— dedi Eseneyge burılıp.— Äne bir salt attılar da körindi.
Üş salt attı qattı jügirtip keledi. Bireui aldaraq, ekeui keyinirek. Aldıñğınıñ atı ne jorğa, ne qu ayaq jelisti bolu kerek. Keyingi ekeui ara-tura şauıp alıp ilesip keledi.
Aldıñğı jigit ağızğan boyı jotanıñ qırqasında turğan toptıñ aldına jaqındap kelip söylep ketti:
— Armısızdar, ağalar!.. «Qarşığalı» şubarın panalap qonıp qalğan üş auıl kirme Kürleuittiñ arızın ayta keldik... Biıl qıs osında jan saqtaymız ba dep jaz boyı qorıp kelgen jerimiz edi. Jetisip otırğan el emespiz... Sorlınıñ zarı arlığa kezdesken dep jiberip edi... aytar arızımızğa qulaq assañızdar eken...
Añşı Müsirep Eseneyge jaramsaqtanıp jigittiñ arızın ayaqtatpay kiip ketti:
— Süyreñdemey toqta, bala, toqta degen soñ! Aulıña sälem ayt: Eseney ağa sultannıñ at tumsığın tiregen jerine talasıp äure bolmasın! — dedi.
Jigit te irkilgen joq:
— Eseneyi joq eldi de el eken jurt eken deseñizder qara erttey qaptap kele jatqan jılqınıñ betin keyin bursañızdar eken. Osı arızımız...
— Mına körgensiz neme kimniñ atın atap tur özi! Quyrığıñdı türip tastap dürelep alsın dep turmısıñ?—dep anayı añşı atın tebinip-tebinip qaldı. Eseney qolın sermep toqtatpağanda äldenege urınıp qalatın jayı bar.
Jas jigit bul jolı jauap qayırğan joq. Basın temen iip arızına jauap kütip tur.
Osınday ejet jastardı Eseney qattı unatatın edi. Jiırmağa kelmegen bala jigittiñ seziniñ näri de, zäri de bar eken. Osılay esirermin dep ümit etken eki ulı qara şeşekten bir künde qaytıs bolğalı osınday uıttı jasqa qızığa qarap qaluşı edi. Özimen rulas on auıl Sibannıñ işinde ümit eter jastardıñ bärin de sırtınan baqılay jüretin. Bala jigitke qızığa turıp türikpen Müsirepke qaradı — jılı jauap ber degendey edi.
Türikpen Müsirep jas jigittiñ söz saptauınan aşınğandıq lebin özi de tanıp turğan. «Kirme Kürleuit» degenine qarağanda arız ayta jiberip otırğan qay bir bay auıl deysiñ. Söz biler aqsaqalı da bolmağan ğoy.
— Şırağım, arızıñ ayaqsız qalmas,— dedi ol,— ayaqsız qaldıratın arız siyäqtı emes. Auıldarıña osını ayta bararsıñ. Tüsi igiden tüñilme degendey, körgensiz deuge, işim qimay tur öziñdi. Ätteñ, aşınğandıqtan bolsa da azdı-köpti asqaqtay söylegeniñ, de boldı. Aulıña munı da ayta bararsıñ.
Bala jigit bul jolı da tez jauap qayırdı:
— Arızımızdı aytıp kel degen jurt asqaqtay söyle dep tapsırğan joq edi, ağalar. Solay bolıp şıqsa, ayıp özimde. Jüyeli söz jüyesin tabar, jüyesiz söz iesin tabar degen bar ğoy. Mine, ayıbım! — dep atınan tüse qalıp uzın şılbırın Kenjetayğa qaray serpip jiberdi:—äyteuir at jetelep jür ekensiñ, mınanı da jeteley jür...
Sodan soñ eki joldasınıñ birin tüsirip sonıñ atına minip aldı da jönele berdi.
— Keşire köriñizder, ağalar...
Joldastarı bir atqa mingesip ketti.
Eseney uzay bergen bala jigitke äli qarap tur. Bir sätke balasızdığı boyın bilep, bar oyı sol bala jigittiñ soñınan ketip bara jatqanday edi.
— Qap, quyrığın türip jiberip dürelep alu kerek edi özin! —dedi añşı Müsirep, qayta qızına bastap. «Quyrığın türip» degendi tauıp ayttım dep qaytalap tur.
— Apır-au, bul kimniñ qızı boldı eken? —dep türikpen Müsirep Eseneyge qaradı.
— Qız? — Küni boyı Eseneydiñ auzınan şıqqan ekinşi söz osı edi.
— İe, qız!.. «Mine, ayıbım!» degende kez quyrığımen öziñdi bir şarpıp ötkende nağıp bayqamadıñ? Şarpıp emes-au, kez qiığın serpe tastap qaraytını bar eken de!..
— Ay, Türkpen-ay, jer ortağa jaqındap qalsañ da qız-kelinşek degende qırağısıñ-au! — dedi Eseney. Nege ekeni belgisiz, maqtağanday edi.
Añşı Müsirep şoşıp ketti.
— Qız bolsa meni quday urdı töbemnen! — dedi.— Men masqara boldım. Bul Artıqbay batırdıñ qızı Ulpan. Üyine qonıp ketkenime ay tolğan joq. Eñ bolmasa qara jorğasın tanımay qalğanımdı qaraşı! Bir kün qasıma erip jürip, eki qaz baylanıp edi! Qarağım-ay, endi seniñ betiñe qalay qararmın! —Añğal añşı küyip-pisip şoşalaqtadı da qaldı.
— Düre soqqıñ kelmep pe edi? Betine qaramay-aq soğa beresiñ de! — dep, özi sasqalaqtap qalğan añşını türikpen Müsirep birjola öltire saldı.
— Artıqbay batırdıñ qızı deymisiñ? — dedi Eseney.
— Oybay, ağa sultan pirim-au! Sonıñ, qızı Ulpan. Sol jaq artqı ayağı aq baqay, mañdayında töbeli bar, su tögilmeytin qara jorğa tur ğoy mine!..
Qızdıñ bir-aq ret köz qiığın Eseneyge serpe tastap qarağanın türikpen Müsirepten basqa eşkim añdamay qalğan eken. Keşkirgen bulıñğır kün, qapalaqtağan qar... arız aytuğa qız keler dep kim oylağan! Kelgen betinde kie söylep bäriniñ köñilin sözine audarıp äketken Ulpan qız ekendigin añdatpauğa tırısıp edi. Solay bola tursa da, qızdıñ atı qız ğoy, ataqtı batır, ataqtı ädil bi atanğan Eseneyge qız közimen bir qarap qalğanın özi de sezbegen.
Qır jaylaulardan qulap kele jatqan Eseneydiñ jılqısı ekenin aulı bilip otırğan. Qalıñ, qara şuğa jalbağay bet-auzın jauıp ketkenimen atanday qara kör attıñ üstindegi zor deneli adamnıñ Eseney ekenin Ulpan da işinen tanığan. Bes jasar kezinde körgeni de, qorqatını da esine tüsken. Biraq, özin tanıtpay ketti.
Eseney tobı añırıp qaldı. Ne isteu kerek? Qara jorğanı qızdıñ ayıbı dep qalay alıp qalar? Suñğıla qız bularğa bir Uyalarlıq upay salıp ketti emes pe! İe, «malım — janım sadağası, janım — arım sadağası» deytin eldiñ naqılın eske alsañ, layıqtı jumıs bolmaptı. Eseney joldastarına qaradı:— «Ne isteu kerek?»
— Artıqbay batırğa tize körsetkendey bolıp kelgenimizdiñ özi qanday ayıp! Qızınıñ atın ayıpqa alıp qalğanımız ekinşi ayıp. Arız ayta kelgen qızdıñ atın ayıpqa alıp qalğanımız ayıp bitkenniñ işinde el estimegeni bolar! — dep türikpen Müsirep Eseneydiñ qara şeşekten qara şubar bolıp qalğan betine tura qaradı.
Eseney ömirinde ayıp tartıp körmegen ayıp-jazası bolğan adamdarğa qatal jaza berudi jaqtaytın bi edi. Bolmaşıdan ayıptı bolğanına äri külkisi keledi, äri şeşimin taba almay turğanı anıq. Artıqbay onı bir ret namıs öliminen ayırıp alğan, ekinşi ret ölimniñ özinen ayırıp alğan käri joldası, batır adam.
— Qara jorğanıñ moynına at qosaqtap qaytarğan durıs bolar! — dedi türikpen Müsirep.
— Aynalayın adasım-ay, taptıñ, taptıñ! Meniñ käri bozımdı birge qosaqtap jiber! — dedi aq köñil añşı.
Eseney «jönel!», degen buyrığın Kenjetayğa iegimen nusqadı.
— Artekeñe sälem ayt, erteñ sälem berip qaytarmın!
Özi jetelep jürgen Eseneydiñ, «Muzbel» deytin torı töbelin qara jorğamen birge jetelep, Kenjetay jönelip ketti. Eseney joldastarına endigi baylamın ayttı:
— Osı jonnan äri bir jılqı tUyaq salmasın! Sädirdiñ qosınan basqa qostardıñ ekeuin Qusmurınğa qaray, törtinşi qostı özimizdiñ Aq-qusaq, Qara emen Elaman köline qaray audarıñdar. Sädirdiñ qosı osı mañda qala tursın. Eki adas, menimen qalarsıñdar. Bekentay, sen Qusmurın qosımen ketersiñ...
Joldastarı Eseneydiñ buyrığın orındauğa tarasıp ketti. Eseney öz qosın tiktiruge tapsırğan kölge qaray jalğız burıldı.
«Budan on jıl burın jer astındağınıñ dıbısı elden burın mağan jetuşi edi, Artıqbay batırğa urınıp qalğanım qartaya bastağanım-au! — dep oyladı Eseney.— Älde qadirim tüse bastağanı ma eken? Añşınıñ köpirtpesine erip kete bergenim qalay? Burın ğoy, ondaydı özim anıqtatıp aluşı edim!»
Jañağı az oqiğa Eseneydiñ köz aldına budan on bes jıl burın ötken oqiğalardı äkeldi. Artıqbay batırdıñ erekşe bir erlikterin eske tüsirdi. Ol beybit eldi qayta-qayta şauıp, qayta-qayta talan-tarajğa salğan Kenesarı töreniñ lañı bolatın.
Kenesarı orıs şekarasınan şetkey otırğan Kerey-Uaq elderin eki ret şauıp äketti.
— Kenesarını han saylauğa riza bolsa, aqsaqal-qarasaqal bileri tez jetsin! — dep şapqınşı jiberedi de, üş kün işinde habar bolmasa şauıp äketedi. Jılqığa qumar, qız-kelinşekke qumar.
Tobıl, Bağlan, Stap, Kapitan qalalarına jaqın otırğan bes bolıs Kerey-Uaqtıñ şetirek otıratındarın älde neşe ret şauıp ketti. Bul rulardıñ Sarıarqağa qaray şetirek otıratındarı bolğanımen qalıñ köpşiligi orıs qalalarına şektes otıratını jan saqtap kelip edi.
Amanqarağay duanına qaraytın köp rulı elderdiñ ömirine bazar kirgen şay, qant, nan, oramal, sabın, sisa, barqıt, jibek, bulğarı kirgen. Budan jiırma jıl burın handıq joyılğannan keyin jaugerşilik sayabırlap, beybit ömirdiñ, irgesi bekine bastağan. Sonıñ bärin umıtıp, Kenesarını han saylauğa bul elder könbey qoydı: şabılıp jatır, qız-kelinşekteri qorlanıp jatır, könbey jatır.
Eseney birdeme bilse, Kenesarı «sidik-ması» aqılsız adam bolıp şıqtı. Qazaq handığı degenniñ şek-şeñberi de joq, buljımay turar zañı da joq. Bireui han saylansa, han Şıñğıstıñ barlıq urpağı eldi ru-ruğa bölip alıp bilep, oyına kelgenin istey beretin. Toymaytın da, qoymaytın da. Endi sol zamandı Kenesarı qayta ornatpaqşı! Ol zamannan bul el birjola bezinip bolğan. Mañdayı tayqılau, töbesi şoşaqtau körinip edi, Kenesarı aqıldı adam bolmay şıqtı.
Qazaq jeriniñ, batısınan bastap şığısına deyin jetip, endi oñtüstigine iek artıp qalğan orıs qalaları bar. Oral, Orınbor, Tobıl, Tümen Qızıljar Ombı, Irbit ülken şaharlar. Ol qalalardıñ işki betin astarlap qazaq-orıs stanitsaları ornap qaldı. Sonda Kenesarı handığın qay jerge ornatpaqşı? Betpaq dalağa ma? Oğan ergen el özinen-özi «Aqtaban-şubırındı» bolmasqa ne amalı bolmaq! Budan eki-üş jıl burın Kenesarığa ergen elderdiñ qazir qaşıp jatqandarı bar. Munı da tüsinbese, Kenesarı şın aqımaq eken!
Otarşıl patşalıqtıñ, aları da az emes, orıs qalalarınan seniñ alarıñ da az emes. Hannıñ qazanına tüsip ketkenniñ seniñ auzıña köbigi de timeydi, süyegi de timeydi.
Osını oylağan elder tınıştığın şayqap Kenesarı dürbeleñine ermey qasarısıp qaldı. Osını oylağan Eseney Kenesarığa qarsılıqtıñ tuın köterdi. Kerey-Uaq dep atalatın bes bolıs el Eseneydiñ aynalasına jinala berdi, jinala berdi.
Qazaq soğıstarında jaralanu köp te, elim az boladı. Sadaq oğı köbinese alıstan atıladı da älsiz tiedi, älsiz jaralaydı. Soyıl-şoqparı bar adam nayzanı da op-oñay qağıp qalıp ortasınan üzip jibere aladı. Nayzası sınğan adam qur qol adammen birdey. Qılış degen qarama-qarsı qasarısıp qılıştasu degen qazaq soğıstarınıñ saltına kirmegen. Üş jılğa sozılğan Eseney men Kenesarı qolınıñ soğısında äli üş jüz adam ölgen joq. Jaralanıp, qatardan şığıp qalğan mügedekter eki üydiñ birinde bar.
Qazir Kenesarı qalıñ qolın Kerey-Uaqtıñ ökpe tusına, Esil boyına toptap, Eseneyge qarsı ülken jorıqqa äzirlenip jatqanı bayqalğan. Eseney de bes bolıs eldiñ er-azamatın qarama-qarsı toptap, jaylau kölderine ornadı. Sodan keyin jinağan qolın är eldiñ batırlarına, senimdi aqsaqaldarına tapsırıp, özi qasına qırıq adam ertip duan bası ağa sultan Şıñğısqa tağı bir jolığıp qaytuğa jürip ketti.
Amanqarağay duanınıñ ağa sultanı Şıñğıs Uälihanov degen töre edi. Ol adam Kenesarı qozğalısına qosılğan da joq, qarsılıq ta körsetpey keledi. Şabılıp jatqan eli bar, Kenesarığa ketip jatqan eli bar, ağa sultan munıñ ekeuine de därmensizdiñ enjarlığın körsetip ordasında tınış jata berdi. Üş jılğa sozılğan talan-tarajğa selt etken emes. Qısqa qaray qırıq semiz soğım, jazğa qaray qırıq sauın bie, jüz boydaq qoy jinatıp aladı da, sonı berip otırğan el şabındığa uşırap jatqanda ün şığarmaydı. Ağa sultannıñ eki oqtı minezi basqarıp otırğan eliniñ işine irtki salıp ta boldı. Eseney ağa sultanmen arasın birjola aşıp aluğa ketip edi.
Eseney ağa sultan keñesiniñ eñ bedeldi bii. Ädil de qatal bi atanğan adam. Uzaq oylanadı, baylamın bir-aq kesip aytadı. Urı-qarığa, şılıq-bılıqqa qatal adam. Qasında qarulı qırıq jigiti bar duan ortalığına keldi. Ağa sultan ordasına senimdi serigi türikpen Müsireppen birge Artıqbay, Sädir deytin eki batırın ala kirdi.
Şıñğıs Eseneyge tura kelip amandastı.
— Eseke, qoş kelipsiz. Törletiñiz...
Bet-auzına adam tura qaray almaytın qara şubar, orta boylı adamdar keudesinen ğana keletin alıp deneli Eseneyge ağa sultan äri tañdana, äri qauiptene qaraytın edi.
— Öz ornıñızğa, öz ornıñızğa! — dep öz qasınan orın nusqap abırjıp qaldı.
Törde otırğan, Kenesarınıñ elşisi, Tileuimbet bi men Janay batır, tağı birneşe adam, bäri de tura kelip amandastı.
Eseney terge otırıp qalğan Tileuimbet bidi temen ığıstırıp, ädettegi öz ornına. Şıñğıstıñ oñ jağınan jaqın tayana otırdı. Otıra bergende tizesi Tileuimbet bidiñ sanına tiip ketip edi, ol ırşıp ketip Janay batırğa soğıldı.
— Jol bolsın, Eseke!.. Duan mäjilisinen bir ay burın kelip qalıpsız, tınıştıq pa äyteuir?
— Tınıştıq bolsa keletin be edim, täñiri! Jın urğan bauırıñ qol astındağı eldi künde şauıp damıl berip otır ma! — dedi Eseney. Ädeyi Tileuimbetke tigize de qaday ayttı.
— Kerey-Uaqtıñ işinde Esekeñ barda sırttan eşkim bata almas dep, biz munda tınış jata berip edik...— dep Şıñğıs söz ayağın irkip toqtadı.
— Sol Kerey-Uağıñ at üstinde uyıqtaytın bolğalı üş jılğa aynaldı. Ol seniñ bilip otırğan jaylarıñ...— dedi Eseney, endi Şıñğıstıñ özine tura qadalıp,
— O, Esekem şirığıp kelgen eken... Esekem şirığıp kelse, men qaşanğı ädetim boyınşa auzımdı aşa almaymın,— dep Şıñğıs keñkildegen bolıp ötirik küldi.—Şamdana söylespey, şıdasa turayıq deuge de auzım barar emes.
Söz jalğanısı üzile bastağanın sezine qalğan Tileuimbet bi söylep ketti. Sözşeñ adam eken. Orağıtıp-ospaqtap, maqaldap, mäteldep, şırğalap kelip, ayağında şamdanıp, küş körsetip qaldı.
— Qazaq-qazaq bolğalı, Öz aldına el bolıp Oñaşa bir qonğalı, Handığınan ayrılsa El boludan qalğanı. Qara saba tay jüzgen Buhardan kelgen tayqazan, Bäri adıra bolğanı. Qara nanğa qul bolıp, Hanına til tigizgen Meyli bi, meyli qul bolsın, Tartatın bir sazayın, Körgen emen oñğanın!
Tileuimbet osılay aybar şegip toqtadı. Eseney oğan jauap bergisi kelmey Müsirepke iek qaqtı.
— Otağası, siz qaşanğı handıqtı, qay handı aytıp otırsız? Osı otırğan ağa sultanımızdıñ äkesi Uälihan qaytıs bolğalı jiırma jıldan asıp ketti. Sodan beri Sibirge qaraytın altı duan qazaqtıñ hanı barın estigen de, bilgen de emespiz. Kenesarını odan-budan qosılğan sayaqtar hanımız dese, onda bizdiñ jumısımız joq, dey
bersin. Biraq, meni han saylamasañ şauıp alam dep otırğan buzaqını esi bar el han saylamaytın bolar. Siz bizdiñ elge eki ret kelip, osı taqpağıñızdı eki ret ayttıñız. Sonda bizdiñ bes bolıs Kerey-Uaq qanday jauap qaytardı? Esiñizde bolar?
Tileuimbet bi türikpen Müsireptiñ bir sözin estigisi kelmey, közin jumıp alıp, basın tömen salıp tunjırap otırıp qaldı. Kenesarınıñ biine orıs qoyğan duan biiniñ özi jauap bermey qasındağı atqosşı türikpenine jauap qaytartqanı qattı qorlau edi.
Tileuimbettiñ mensinbegeni Müsirepke de batıp ketken eken sondıqtan ol söz ayağında bidiñ özin tüyrey ketti:
— Birinşi kelgeniñizde aman ketip ediñiz... Ekinşi kelgeniñizde qalay boldıñız?—dep Müsirep azğana kidirdi de, Eseneydiñ qabaq tüyip qalğanına qaramay,— astıñızdağı atıñızdan ayrılıp qaytqansız! — dedi.
Kenesarınıñ Kerey-Uaq elderine ekinşi ret jibergen elşisi Tileuimbet bi sol jolı ülken Uyatqa uşırap qaytqanı ras bolatın. «Ayır kömey, jez tañday» atanğan bi maqal-mätelderimen jurttı uyıtıp äketip edi. Bes bolıs Kerey-Uaqtıñ, arasına ülken tolqu kirip, oydan göri söz şeşendigine bastarın şulği bastağan-dı. Ol şeşendik bidiñ, öz sözi emes, öñin aynaldırıp alıp tanıtpay otırğan el qazınası ekenin qarañğı jurt añday almay qalğan.
— Pay-pay, ayttı-au! El qamın jegen Edige osınday-aq bolar!—degen dauıstar şığa bergende, Tileuimbet:
— Uğınsañ boldı, jurtım! —dep şalqaya bergen.
Tap osı tusta qalıñ toptıñ ortasında otırğan
Eseney bidiñ aldına bir burıl saqal adam kelip tize bügip edi.
— Ädil bi dep aldıña jüginuge keldim, Eseney. Arızımdı tıñda. Osı äuliesip otırğan Tileuimbet bidiñ minip jürgen sarı ala jorğası kimdiki eken? Sonı surap beriñizşi! — degen.
— Öziniki bolat ta! — degen Eseney.— Tileuimbet bi bireudiñ atın minip jür deymisiñ?
— Eseney bi, qurıp qoyğan qaqpanıñ bar eken ğoy! — degen Tileuimbet aşu şaqırıp qaldı.
— Joq, Eseney bi, altı duanğa atağı jayılğan sarı ala jorğa meniki. Osı kisi bas bolıp kelip, eki jeti etti, sarı alanıñ tuqımın tügel aydap äketti. Sodan keyin özim keşe köşip kelip Kpitan auzına toqıradım...
Jaña ğana Tileuimbetke bas iip qalğan jurt endi onıñ teriskey jağına şığıp ketti.
— uyat-ay, Uyat-ay!
— Budan da ölgen artıq qoy!
— Sen öziñ kimsiñ? — dep suradı Eseney.
— Bireudiñ qandı atımen şığadı, bireudiñ dañqı — itimen! Qarauıl-Atığay Sauıtbektiñ atı sarı ala itimen şıqsa, men sarı ala jorğasımen atı şıqqan Qoylı-Atığaydıñ bir jaman şalımın...
— Onda sen Jamanbala boldıñ ğoy?
— Bolsaq bolarmız.
— Al, bi-eke, töresin öziñiz aytıñız!—dedi Eseney Tileuimbet bige.
— Qırıq qamşı düre!
— Kimge?
— Bi üstinen şağım aytuşığa bolat ta!
Eseney az ayaldap otırdı da:
— A seniki!—dedi Jamanbalağa.
Müsirep Tileuimbetke osını eskertip, qıtıqtap aldı da toqtadı. Tileuimbet sol qatıp qalğan boyı qattı da qaldı.
Eseney sözin Şıñğısqa burıla qarap otırıp bastadı:
— Aşına kelsem, sebebim boldı, ağa sultan. Onımdı auır alma! Tay jüzgen qara saba, tayqazan degender endigi zamanda bos sözder. Nanmen oynamayıq. Nan är qazaqtıñ kün kerisine aynaldı. Qara sabası bar, tayqazanı bar handar qay qazaqtı asırap edi? Hannıñ qazanın da, sabasın da qara qazaq toltırıp otıratın. Qazir de solay. Qalqaytıp han saylağan el handığın qay jerge qurmaq? Betpaqtıñ şöline me? Budan eki-üş jıl burın Kenesarını han saylaymız dep daurıqqan elder qazir şubırıp mekenine qaytıp jatır. Men birdeme bilsem, Kenesarı altı duanğa han bolmaq tügel äz eline sıyısa almay dalañqı Sarıarqağa qaray qaşqalı otır. Endi ol qaşqın! — dep toqtadı.
Şıñğıstıñ öz oyı da osığan jaqın edi. Napoleondı jeñip, batıs memleketteriniñ täkapparlığın basıp qaytqan orıs quralına qarsı attanuğa qazir qanday ulı memlekettiñ bolsa da batılı barı aydı. Onday küş qazir jer jüzinde joq! Tüptep kelgende Kenesarı eldi biraz arandatadı da tas-talqanğa uşırap tınadı. Degenmen üş jüzdiñ bolıs-bileri bas qosıp Kenesarını han saylasa, mümkin, qazaqtıñ eldigin tanığan patşa ükimeti qısımın
bäseñdeter me edi, älde qayter edi? Biraq, handıq degen ömirli tirşilik bola almaydı. Ağa sultan munı jaqsı biledi. Şabın-şapqıdan azar bolğan ızalı el «Köp bolsa Kenesarı jüzge keler!» degendi taratıp jibergen. Qalıñ buqara odan birjola bezinuge jaqın. Mına otırğan aqıldı qara şubar osınıñ bärin äbden tüsinip, han tuqımdas ağa sultannıñ betine tura aytıp otır. Ne elmen bol, ne tuısqanıñdı jaqtap şıq, betiñdi aş degeli kelgen ğoy.
Patşalıq tärtip boyınşa ağa sultan bolıp otırğan adam birinşi bolıp Kenesarığa qarsı attanuı kerek edi. Oğan qalay barar? Tileuimbet bi qol jinap kelip Kenesarığa qosıl dep salmaq saladı. Buğan qalay barar?
Eseney tağı söylep ketti:
— Kenesarı Kerey-Uaqtıñ däl ökpe tusına mıñdağan sarbazın tögip, erteñ-bügin şabuıldayın dep otır. Biz de qarap otırğanımız joq. Teginde osı jolı bir jağımız ağalap tınatın bolarmız. Ädeyi sonı habarlayın dep kedim...
Söz arasındağı az ğana kidiristi paydalanıp Tileuimbet bi Eseneyge qarap:
— Amanqarağay duanınıñ töbe bii Eseney orıstıñ qorjınşısı bolıptı degendi estigende quanarımızdı da, Uyalarımızdı da bilmedik... qalayda öziñe layıq bolsa, bizge sol boladı. Qayırlı bolsın! — dep büyidey şağıp aldı.
Eseney de bögelgen joq.
— Eseneydiñ eski qorjınına Kenesarınıñ eki jüz jauıngeri sıyıp ketken soñ qorjınıma äbden ırzamın,— dedi ol.— Atığay-Qarauıldıñ darday bii ediñiz, Kenesarınıñ poştabayı bolıp dalaqtap jürgeniñiz öziñizge de qayırlı bolsın...
Şarpısıp, serpisip qaldı da ekeui de toqtadı. Üş jılğa sozılıp bara jatqan ayqastarda Eseney Kenesarınıñ eki jüzdey adamın tutqındap alıp Stapqa tapsırğan. Sonısı üşin horunjiy degen ataq alğan. Tileuimbet bi ağa sultan saylauında burınğı bi atağınan ayrılıp qalıp, qazir Kenesarınıñ «anda bar — mında barında» jür. Eki bidiñ alma-kezek keketisip qalğandarı osı jaylar.
Şıñğıs qattı qısılıp qaldı. Tüptep kelgende Eseneydiñ ne aytarın Şıñğıs erteden sezinetin. Bul jolğısı ne qosıl, ne bölin, boyıñdı körset degeni de. Erteñ özi basqarıp otırğan duannıñ qaq jartısınday qalıñ, bir jeri şabılıp qalsa, Eseney ol jaydı Sibir gubernatorına turasınan basadı. Ombıda altı duan üstinen baqılaytın Turlıbek otır. Ol Eseneydiñ tuısqanı, qarın-bölesi. Şağımnıñ, birinşi joldarı «Şaubıl aldında ağa sultanğa özim barıp habarlap edim, qulaq aspadı» degen sözderden bastalatın boladı da. Jauığıp alğan eki jaqtıñ meniñ aldımda kezdesti qalğanın qaytersiñ. Osı bir qolma-qol janjalğa aynaluğa bet alğan kezdesudi ebin tauın ıdıratıp jiberetin ne şara tabılar eken?
Osı tusta nemis pe, şved pe, el qazağı Bersen dep ketken şikilsarı mayor Bergen kelip:
— Ağa sultan mırza, at oyındarı äzirlendi. Mergender de äzir. Qabıl etiñiz,— dedi. Şıñğıs quanıp ketti:
— Qadirli biler, endi söz jarıstırıp uşıqtıra bergenimiz layıqsız bolar. Eki jaqtıñ da tütini tanıldı. Dalağa şığıp äskeri oyındardı kersek qayter?—dep ornınan turdı. Qonaqtarı da soñınan erip bäri dalağa şıqtı.
«Qauipti kezde keregi bolar» dep Sibir gubernatorı Şıñğıs ağa sultanğa qırıq adam qarulı qazaq-orıs berip qoyğan edi. Oları äri ağa sultandı qorğauşı, äri tırp etkizbeytin baqılauşı bolatın. Äueli solar at üstindegi qazaq-orıs oyındarın körsetti.
Qazaq-orıstar äbden maşıqtanıp alğan qular eken. Şauıp kele jatqan atqa qarğıp minip te ketedi, ağıp kele jatqan attıñ bauırınan etip te ketedi. Attarı qanday dağdılanıp alğan! Şauıp kele jatıp kilt toqtap, bäri bir jağına qaray sulap tüsedi. Tıpır etpey jatıp qaladı. Qazaq attarı mundayda özinen özi eseñgirep, bolmaşıdan ürkip äureler edi.
Kelesi jolı qazaq-orıstar qaru-jaraqtarın tügel asınıp jarqıldasıp şıqtı. Qılış, mıltıq, nayzalar kezek-kezek ayqasıp, kezek-kezek siltesse de eşkimge darığan joq. Biraq, şın ayqasta bularğa qarsı turu qiın siyäqtı. Äsirese künge şağılısqan qılıştardıñ jarqıldasuınan janıñ türşikkendey eken!
Şıñğıs Tileuimbet bige umıtpastay bir sabaq bergendey onıñ betine ara-tura qarap qoyadı. Kör-azu qırsıq bi:
— Bular attarın jatqızıp-turğızıp jürgende biz de qarap turmaspız! —dedi.
İä, Kenesarı tobırınıñ beti qisayğan jağınan burılar emes! Bul dalañqı elderdiñ bi-bolıs, aqsaqaldarınıñ beti. Eldiñ patşa otarşıldığına zañdı qarsılığın paydalanıp handıq qurmaqşı, endi ol betinen qayrıla almasa ketken — «bäribir, qayrılğanıñmen patşa da jarılqamaydı».
Qazaq-orıstar oyınınan keyin «Jambı atu» bastaldı. Bul oyındardıñ ekeui de Tileuimbet bidiñ keluine körsetilgen qurmet retinde ädeyi äzirlenip edi. Eki biik qarağay bağanğa köldeneñ salınğan arqalıqqa salbıratıp ilgen birneşe jambı jarqıraydı. Ekeui tay tUyağınday baqır. Ekeui bir teñgelik kümis, ekeui barmaq tırnağınday ğana altın jambı.
Mayor bäsekeli atıstıñ şarttarın tüsindirdi: tay tUyağınday baqır jambını atıp tüsirgen mergenge — tülki terisi, kümis jambını tüsirgenge — qasqır terisi, altın jambını tüsirgenge qundız beriledi eken.
Eseney tobınan — Artıqbay, Tileuimbet tobınan — Janay degen mergender şıqtı. Eki mergen qatar turıp birine biri iba-meziret etisti:
— Kereydiñ mergeni kimge jol beredi deysiñ, at! — dedi
— Arğın ağa balası, jol sizdiki, atıñız.
— Berdim jolımdı!
— Joq, men ağa jolın attay almaymın, atıñız!
— Keudem soq Kereydiñ mergeni, ata ber äri!
— Jasıñız ülken ağasız, siz atıñız!
Osılay üş qayırısqannan keyin Janay mergen sadağın oqtap ata berdi de oñ kezine qonğan şirkeydi qağıp jiberip, şirkey şaqqan jerin sipap qaldı.
— Köziñizdi beker sipadıñız...— dedi oğan Artıqbay.
Janay oğan qaramay sadağın tartıp qalıp edi, sadaq oğı altın jambını janap ötip şayqalttı da darımay ketti. Ile-şala tartqan Artıqbay oğı altın jambını julıp tüsirdi.
Dayağaşı jaltıldağan qara qundızdı Artıqbayğa äkele jatır.
— Äy, señ men atayın dep jatqanda nege söylep qaldıñ, ottap! — dedi Janay Artıqbayğa tüyilip.
— Men sizge dostıq söz ayttım: oq atarda keziñdi uqalasañ oğıñ dalağa ketedi... ketpedi me?
— Meniñ közimde seniñ ne äkeñniñ qunı bar edi?
— Artıqbay batır äkesiniñ, qunı tügil qotır lağınıñ qunın kisige jiberip körgen emes! — dep Artıqbay da keudesin körip tura qaldı.
— Aram!
— Qaşaq baytaldıñ... jalap jürgen köri aramdıq senen ötip mağan kelip pe!
Kenesarınıñ Bopay degen qarındası köptermen köñildes bola beretin toyımsız atanğan adam. Özi Şıñğıs ham näsilinen bolğan soñ, qara qazaqqa tie de almağan, batır-bağlandı qur auız ötkizetin ädeti de joq. Artıqbay Janayğa sol köptiñ birisiñ dep şağıp aldı.
Janay mergenniñ buğan şıdar jayı joq edi.
— Äkeñniñ auzın it urğır-ay, ne dediñ, ne dediñ? — dep sadağın oqtap oñtaylay bastadı. Artıqbay da sonı istedi. Birin biri atıp jibergeli tur.
Şıñğıs ayğay saldı:
— Toqtañdar, äri!
Eki mergen eki jaqqa ketti. Burın alıstan öştesip, sadaq oqtarın alıstan közdesip jüretin kündes mergender ömir boyı bir kölden su işpestey, bir düniede birge jasaspastay bolıp ayrıldı.
Şıñğıs oyındı toqtattı da ordasına qaray jüre berdi. Eki toptıñ nayzager batırları, mergenderi eki bölinip ornalasqan qonaq üylerine ketip baradı. Artıqbay bäygeden alğan qundızın Eseneydiñ aldına äkelip tastay berip:
— Baylanıñız! — dedi.
Tüski tamaqtan keyin Şıñğıs Eseneymen oñaşa qalıp:
— Eseke, jaqsı kelipsiz. Biraz kün jatıp qonağım bolıñız,— dep ötiniş etkendey bolıp edi, Eseney moynı burılmadı.
— Men bir kün kidire almaymın. Manağı aytqanım bos söz emes. Kenesarı qolı ökpe tusımızdan qadalğalı tur. Öz oyıñdı añğartsañ boldı, jürip ketem. Stap, Kpitanmen de tezbe-tez habarlasuım kerek.
-— Eseke, meniñ qinalısım qanday ekenin siz jaqsı bilseñiz kerek edi,— dep bastadı Şıñğıs.— Eki ottıñ ortasında qalmadım ba! El ne qılamın dese de özi bilsin. Men ağa sultan bolsam, siz jeti bidiñ birisiz. Patşanıñ qızmetindegi adamdarmız... Bizge äsker berip qoyğan joq, sene de bermeydi. Han saylay ma, saylamay ma, ol eldiñ öz jumısı. Bizdiñ basqarıp otırğanımız bir-aq duan. Kenesarını han saylaymız deuşiler «Üş jüz» köleminde söz baylasıp jatqan körinedi. «Üş jüzge» bizdiñ ämirimiz jüre me? Men osınıñ birine de aralasqım kelmeydi. Bizge şın-aq senip, äskerin berip otırğan aq patşa da joq. Özdi-özin qırqısa ber degendey me qalay?—dep toqtadı.
Qazaqı minez Eseney turasınan bir basıp qaldı:
— Qısqası, duanıñnıñ qaq jartısı şabılğalı otırğanda, duan basınan qayır kütpeymiz ğoy? —dedi.
— Jaudıñ qolınan sizdiñ qol, kem bolğanda, bes ese köp... Basında Esekem bar! Oğan men aralassam el-jurtqa külki bolmaymın ba! —dep Şıñğıs külgen boldı.
Keşke qaray Eseney öz eline jürip ketti. Şıñğıstan birjola ümit üzip, ne körse de Kerey-Uaq öz betimen oñaşa körerin bilip ketti. Birneşe künnen beri Şıñğısqa salmaq salıp jatqan Tileuimbet bi ornınan da qozğalğan joq...
Duan ortalığı Amanqarağaydan keştetip şıqqan Eseney tobı tañ qulan iektep kelgende Obağan özeniniñ jalğası «Kişi teñizde» otırğan Jazı bidiñ auılına jetip edi. Arğın Jazı bi Orınbor, Sibir gubernalarınıñ şekarasın salısqan, Kenesarı qozğalısına qanı qarsı adam. Äzir qol jinap «attan!» salmağanımen Eseneyge qattı tilektes, sırlas jüretin edi. Azdap orısşa oqığanı da bar, Amanqarağay duanınıñ Eseneyden keyingi beldi bii. Eseneydi ülken qoşametpen qarsı aldı. Biraq, biler auız jarıtıp söylese alğan joq. Qonaqtar attan tüsip ülken aq üyge jaqınday bergende qattı şauıp kele jatqan eki attını kördi de, üyge kirmey turıp qaldı.
— Bizdiñ habarşı! — dedi Eseney.
Eseneydiñ şolğınşıları eken.
— Kenesarı qolı keşe Esildiñ bergi betine ötip aldı,— dedi.
— Jazı, mağan qırıq at tauıp ber. Tiri qalsa közin qaytararmın, ölse — qunın.
Qonaqtar üyge kirip tek qana susındap ülgirgenşe Jazı bi öz jılqısınan qırıq säygülik attı aldırıp ta ülgirip:
— Surauı joq, Eseke,— dedi.
Qosalqı säygülik attarmen jedel jürip el şetine jaqındağan sayın Kenesarı qolınıñ Kerey-Uaqtıñ auıldarına är tustan taqap-tayanıp qalğanı anıqtala berdi. Jazdıq jaylauın qimay şetirekpiz ğoy dep otıra bergen auıldardıñ, jılqı maldarıñ qız-kelinşekterin aydap äketken kiiz-kilem siyäqtı üy jihazdarın tonap ketken.
Eseney tobı suıt jürip otırıp keler küni tañ ata, bastalıp ketken ayqastıñ üstinen tüsip edi. Sırt şaması bes şaqırımğa sozılğan jazıqta Kenesarı qolı men Kerey-Uaq qolı ayqasıp qalıptı. Nesinen attar ayqas ürkip şığıp, äldeqayda oyqılasıp jür. Ayqas şegi solqıldap birese oñtüstikke birese soltüstikke qaray oyısıp qaladı. Quğandar qaşqandar eki jaqta da bar. Qazaq soğıstarınıñ bäri osılay. Birese quğandar keyin oraladı da, qaşqandar qayta oralıp soğısıp ketedi«
Eseney ayqas jayın birden şamalap aldı. Jau qolı bes ese az, biraq, jinaqı. El qolı bes ese kep, biraq, keyde şoğırlanıp bir tusqa üymelesip qaladı da basqalarımen qanattasa bilmeydi. Eki jağı da basqarusız. Qay jerde öjet batırlar, nayzagerler köbirek bolsa, sol tus eñserip äketip jür.
Eseney özi de eşbir qolbasılıq istey alğan joq. Ol batır adam, biraq qolbası emes. Kelgen betinde ayqas maydanınıñ bir şetinen ekinşi şetine deyin ayğay salıp, Kerey-Uaqtıñ uranın şaqırıp şauıp ötip, öziniñ osında ekenin bildirdi. Kezdesip qalğan batırlarına bir-bir auız maqtau ayttı. Sodan keyin böriktire ayğayğa basıp, kürkirep kelip soğısqa aralastı da kete bardı. Qay tusta el qolı älsirep bara jatqanın baqılay jürip, anda-sanda sol topqa barıp aralasadı. Qasında tört-bes batırı bar Eseney aralasqan toptar jauın oñay japırıp tastap jür.
Tüs aua eki jaqtıñ da attarı boldırıp, qoramsaqtağı oqtar tausıla bastağan. Eseneydiñ özi aralasqan qolma-qoldan eluge tarta jau jigitteri qolğa tüsti. Köpşiligi Kenesarıdan qaşıp kete almay jürgen adamğa uqsaydı. Tağı birazı jaralanğan jauıngerler.
Jau qolına tüsip qalğan el jauıngerleri eki-üş ese kep. Eki jağı da qolğa tüskenderdiñ, qoldarın arqasına tañıp tastap, öz jağına qaray aydap äketip baradı. Äsirese, iesiz qalğan attardı quıp jürgender kep...
Osı kezde Eseneydiñ özi jaralanıp qaldı. Sadaq oğı eki jauırınnıñ orta tusınan kelip qadalıptı. Qaşuğa bet alğan bir top jauıngerdi qua jönelip edi, qılşa moynınan oq tiip Eseneydiñ atı omaqata quladı. Eseney jerdi süze quladı. Onsız da qara şubar ibetiniñ dal-dalı şığıptı. Bet-auzın qan juıp ketken. Qosalqı attı jetelep jürgen Bekentay auızdığımen alısıp qızıp alğan tıñ attı tosa berdi. Eseney sol ayağın üzeñgige salıp köterile bergende, sadaq oğı kelip qadaldı. Eseney at jalın quşıp qozğala almay qaldı.
Eseneyden tize ayırmay jürgen Sädir, Müsirep, Artıqbay batırlar Eseneydi qorşay turıp em-domdarın jasadı. Äueli Eseneydiñ arqasında äli şanşılıp turğan oqtı julıp alıp, Eseneydiñ qan sorğalay jönelgen jarasın sol oqpen uşıqtadı.
— Uşıq, uşıq, uşıq!
Dauasın bere gör, payğambar Jüsip.
Uşıq, uşıq, uşıq,
Uşıqtağan biz emes,
Alday qara baqsı puşıq...
Uşıq, uşıq, uşıq!
Uşıq, uşıq, uşıq!
— Al, endi elge qaray, Staptağı doktorğa qaray! Bekentay, bidiñ atın jetelep al!
Müsirep pen Sädir ekeui Eseneydi eki jağınan süyemelep aldı da, Artıqbay batır art jağınan qorğap, Eseney tobı qozğalıp ketti.
— Oybay, ayañ, ayañ! — dedi Eseney auırsınıp.
Ayañnıñ ayağı tügel qolğa tüsumen tınarın körip kele jatqan Müsirep Bekentayğa:
— Ayañı qursın, şaba ber, şaba bar! —dedi.
Eseney tobınıñ qaşa jönelgenin tanığan soñ jeñile bergen jau es jinap, erlenip ketip edi. Eseney tobın jan-jağınan qaptaldap, äsirese art jaqtarınan taqap keledi.
Osı kezde Staptan jiberilgen qazaq-orıs jüzdigi de kelip qalıp edi. Qılıştarı jarqıldap, nayzaları aranday tikireyip şoşındıra kele jatır. Jau jalt berip keyin burıldı. Art jaqtan taqap qalğandarı asığıs bolsa da on şaqtı oq jiberip barıp burıldı. Sol on şaqtı oqtıñ biri Eseneydi art jağınan qorğap kele jatqan Artıqbay batırdıñ beldemesinen qadalıp edi.
Batır adam belinen qadalğan oqtı öz qolımen julıp alıp laqtırıp jiberdi de et qızumen şaba berdi. Jaqın qalğan qazaq-orıs jüzdigine uşırasqanşa jaralanğanın bildirgen joq. Basqalarmen birge jüzbasığa «zdrasti!» dedi de, atınan sırğıp qulap tüsti.
Budan äri tüyege teñdelip kelip Staptıñ äskerlik emhanasında bir ay jatıp, Eseney auılına salt atqa minip qayttı. Artıqbay batır altı ay jatıp şanağa tüsip qayttı. Sodan beri ol şoyırılğan şoynaq. Eki ayağı sal bolıp qalğan jansız. Eseneyge tier ekinşi oqqa öz arqasın tostı da onı aman alıp qaldı, öz mindeti kiside, mügedek. «Añğal batır arqasına tigen oqtı julıp alıp laqtırıp jibermey, taban auzında uşıqtatıp jiberse, osınday mügedek bolıp qalar ma edi! Uşıqtatqan Eseney äne jazıldı da ketti ğoy!»
Sol soñğı ayqastan keyin Kenesarı Kerey-Uaqtı mazalağan joq. Qazaq dalasınıñ oñtüstigine qaray oyısqan boyı Alatauğa jetti de quladı. Qaytıp oralğan joq.
Eseney Stap emhanasında da tınış jata almadı. Ol Kenesarığa qarsı bolğan elderdiñ tuın öz qolına alğanda da oy tübinde bir tüygeni bolatın. Soñğı ret ağa sultan Şıñğısqa barıp qaytuında da sol esebi bar edi. Han tuqımdarı handığın añsamay otıra almaydı. Han tuqımı Şıñğıs Kenesarığa qarsı attanbay el işine iritki saldı. Resey ökimetine ülken opasızdıq jasadı. Osı oyları Sibir gubernatorı, general-mayor fon Fridrikstiñ miına qorğasınday quyıla qalsa, Şıñğıstı uşırıp tüsiruge bolar edi!
Eseneydiñ bul oyların general-gubernatordıñ qulağına qUya biletin adamı da bar. Ol Eseneydiñ qarın-bölesi Turlıbek Köşen ulı, altı duan üstinen qaraytın ülken töre .
Eseney sol Turlıbekti Stapqa şaqırtıp aldı. Jarası jazıla qoymay iriñdey berip qattı küyzelip jatqan kezi edi, Turlıbekpen qatal söylesti.
— Sen osı Ombıda ne bitirip otırsıñ? Töre tuqımdarın qaşanğı töbemizge kötere beremiz? Şıñğıs degenniñ kim ekenine äli közderiñ jetip bolğan joq pa? Ol Kenesarınıñ birinşi qoldası bolıp şıqpadı ma?
— Onday közqaras Ombıda da örşip keledi, Eseke. Biraq...
— Biraq, bata almay otırmız deysiz ğoy! Onda özime erik beriñder. Bes künde qol-ayağın kisendep Ombığa aydap äkeleyin!
Orısşa seminariyä bitirgen tügel qalaşa kiingen Turlıbek Eseneydey urt minez, ör kökirek emes, zañ şeñberinen şıqpaytın, jegin attay jortaqı adam edi. Qarın bölesine qanşa bolısqısı kelse de, Şıñğıs qılığına qanşa narazı bolsa da qol iske de, qolma-qolğa da qarsı, zañdılıqtı attap ötip körgen emes.
Handıq joyılıp ağa sultan basqaratın duan aşılğalı Sibir gubernatorınıñ mazasın alğan Kenesarı bultalağınıñ ayağı köteriliske äkelip soqtı. Sol kezden bastap
Turlıbek Kenesarı jayında älde neşe ret ädil oyların bildirip keldi. Qazaqtıñ qara buqarasın tım jabayı, tım qarañğı, bedelsiz de turaqsız köretin patşa ükimeti han tuqımdarın birjola piştirip-aqtap tastauğa bara almay jür.
Kenesarı qazaq eliniñ patşağa narazılığın paydalanıp han saylanbaqşı, Eseney bolsa Şıñğıstıñ Kenesarığa qarsı attanbağanın paydalanıp ağa sultan saylanbaqşı.
Eseney turalı Şıñğıstıñ oyın. da Turlıbek jaqsı biledi. Aldağı saylauda Şıñğıs Eseneydi ornınan tüsirip basqa bireudi bi qoyuğa äzirlenip jür. Tüp tilegi qarau bolğanımen qazir Eseneydiñ dälelderi utımdı, amal ne, gubernator aldında Şıñğıs utımdı. Gubernator onı sırtınan balağattap-balağattap aladı. Şekspirdiñ bir sözderin eske tüsirip:
— «Barlıq tüni oyın-külki, mastıqta, kündiz bası jastıqta!» — deytini de bar. Şıñğıs ömiri oyın-külki, qız-kelinşek, uyqımen ötip jatır degendi añğartadı.
Şıñğıstıñ qasındağı mayorı Bergsenniñ de eki-üş şağım etkeni bar. Ol da Kenesarınıñ elşileri jii-jii kelip turatınıñ tünge qaray auıl sırtında oñaşa keñesetinderiñ eki arada sıylıqtar jürip jatatının jazatın. Sonda da Şıñğısqa qarsılıqtıñ tirelip qalar bir bögesini bar. Turlıbekte onı buza alar därmen joq. Ayaqtap kelgende, ärine, Şıñğıs jeñedi, Eseney jeñiledi, biliginen ayrıladı.
Eseney tağı da köterile söyledi. Arqası tañulı, etpetinen jatır, moynın da bura almaydı eken. Qara şubar bet-auzı jaralı. İegin orta deneli adamnıñ qara sanınday derlik bilekterine süyep gümpildep söyledi:
— Men seni nege oqıttım? Senen basqa jetim qalğan bala taba almadım ba? Körset öneriñdi. Şıñğıstıñ qular kezi osı. Ätteñ, jatıp alğanımdı körmeysiñ be? Äytpegende eñ berisi Şıñğıstıñ şañırağın ortasına tüsirip şauıp alar edim!
Eseney munı isteuden tayınbaytın adam. Stap qazaq-orıstarı da ondaydan bas tartpaydı. Olar üşin bäri «orda», Kenesarısı ne, Şıñğısı ne? «Bari bir!» Kenesarı qolımen Eseneydiñ soñğı ayqası ayaqtalıp qalğanda kezdesti de jauınger qazaq-orıstardıñ qol qışuı qanğan joq...
Osı jaylardı eske alıp Turlıbek endi Şıñğıs pen
Eseneydiñ arasın uşıqtırmau jağın qarastırdı. Bul ekeuiniñ arasına janjal aralassa el işine bülinşilik kiretini de dausız ğoy.
— Eseke, qazir Ombı sizdiñ eñbegiñizdi asa joğarı bağalap otır. Amanqarağay duanın talan-tarajdap aman alıp qalğan Şıñğıs emes, siz dep biledi. Jürer aldımda general-gubernatorğa kirip luqsat surap şıqtım. Sizge köp-köp sälem ayttı. Resey ökimeti sizdiñ qızmetiñizdi umıtpaydı, qazir Eseney bige qanday qoşamet körsetu kerek, sonı oylastırıp otırmın, dedi.
Eseney azıraq jadırap, bäseñ söylese bastadı:
Şekaralıq komissiyäğa meniñ, atımnan raport jazıp qaldırarsıñ... Üş jıl boyındağı Kenesarımen alıs-julısımdı tügel jaz. Ayağında elge sıyğızbay aydap tastağanımdı jaz. Kenesarınıñ osı ketkeni — ketken. Sırği-sırği Betpaqtıñ şöline qamaladı da beri qaray burıla almaydı. Äkesi Qasım on jılday Hiua hanına jaldanıp orıspen soğısqan bolatın. Bul da sodan asıp kete almas,— dep kidiriñkiredi de, qarın bölesiniñ ayanbaytınına senip,— gubernatorğa ne aytarıñdı öziñ bilesiñ, äyteuir, Şıñğıstı bir qulatıp berseñ bolğanı! — dep toqtadı.
Osığan kelisim berip Turlıbek ketuge aynalıp edi, qasına qala jatağı Tilemis degen jas jigit tilmaşın ertip jüzbası kelip kirdi.
— Aman, Eseney-bey Estemesoviç!
— Aman, Efim-töre Kotsuq, aman.— Eseneydiñ Kotsuh deuge tili kelmey me, ädeyi burmalay ma, onısına juzbasınıñ közi jete bermeydi. Biraq qulağı üyrenip bolğan.
— Jä, Eseney-bey, osımen barlıq is bitti deymiz be?
— Nemene, jaudıñ qayta oralğan habarı bar ma?
— Jo-oq. Eseney-bey bastap, jüzbası Kotsuh ayaqtağan iste qaytalaytın ne qalatın edi!
Eseney men Kotsuh kepten beri tüsinisken adamdar siyäqtı. Aşıq ta aq jarqın söylesetin sırlas adamdar eken. Biriniñ orısşa, biriniñ qazaqşa tüsinbey qalğandarın Tilemis septep jiberip otır.
— Bul jolı Kenesarınıñ beti birjola qaytqan bolar deymisiñ?
— Endi ol tumsığın da suğa almaydı! Qazaq-orıs qılışınıñ dämin bir tatqan jau, kim bolsa da, qaytıp artına qaray alğan emes. Ätteñ, aynalası bir-aq sağat ayqasıp qaldıq! Şauıp jatqan şöpterin tastap barğan qazaq-orıstardıñ, ayızı qanbay qaldı. Şolğınşılar mına Tilemisti ertip alıp tört kün jürip tünde oraldı. Esildiñ ber jağında bir jan qalmay tırağaylap qaşqan boyı ketip otırıptı.
— Aldıñğı küni Esildiñ ar jağına da şığıp, qırıq-elu şaqırım jer jürip şolıp qayttıq. Jan joq. Kenesarı oñtüstikke qaray oyısqan körinedi. On şaqtı auıldıñ jurtında qalğan aqsaq-toqsaq kempir-şaldardıñ bäri solay deydi.
— Äueli jan joq dep ediñ ğoy?
— Jauınger zälittes adam kezdespedi degenim ğoy, Eseke.
Eseney men Artıqbay batır jaralanıp kelip äskerlik emhanağa tüsken küni hirurg doktor osı Tilemisti ertip kelip söylesip edi. Eseneyge sizdiñ jarañız jeñil, ana batırıñız auır jaralanğan degen.
Sodan beri Eseney Tilemispen til tabısa almay keledi. Budan on jeti jıl burın Eseney Tilemistiñ äkesine şoşqa baqtıñ dep düre soqtırğan edi. Sonda on jastağı bala Tilemis miz baqpay sileyip turıp qalğan. Şeşesi jılap kelip Eseneydiñ ayağına jığılğanda jas bala şeşesin eriksiz turğızıp jetelep alıp ketken. Ajarlı äyeldiñ ayağına jığılğanına jibidi me, balanıñ qaysarlığına riza boldı ma, äyteuir Eseney bes kök şıbıqtı keşirim etip edi. Äkesi tım qarapayım, şeşesi erkek közi bir qadalmay öte almas ajarlı adam eken.
«Ay, seniñ äkeñ mınau keşe emes, osı elge kelip-ketip saqina-jüzik soğıp jüretin zerger şerkes-au! Şeşeñniñ tübine jetken sol saqina-jüzik qoy!»—dep Eseney işine bir tüygen bolatın.
Sol bala Tilemis, kavkaz keskindi körkem jigit bolıp ösipti. Orısşa jaqsı biletin siyäqtı. Zeyindi, zerdeli jigit. Düre jayı Eseneydiñ esine qayta tüsti. Tilemis te umıtqan joq edi. Ekeuiniñ kezinde de osı jaydıñ uşqını tur. Tilemis Eseneyge qattı unadı.
— Äke-şeşeñ aman ba, şırağım? — dep jılı şıraymen suradı.
— Äkem qaytıs bolğan, şeşem bar,— dedi Tilemis. Eseney jigitke edäuir qızığa da sınay, iş tarta qarap jattı da ayağında:
— Irbit bazarı jaqındap qaldı. Biıl, bizdiñ üyge dämdes bolıp, sol bazarğa sen barıp kelseñ qayter? Meniñ jayım mınau. Mende bala bolmaytın...— dedi. Kürsingendey boldı.
— Bolsın, Eseke. Qay uaqıtta jür deseñiz de äzirmin.
— Eki künnen keşikpey bizdiñ üyde bolğanıñ durıs bolar edi. Bazarğa aydalatın maldı iriktep alğandarıñşa jüretin kezeñ de bolıp qaladı.
— Jaqsı, Eseke.
— Jüreriñde mağan jolığa ket.
Osı bir bärin bilip turğan oñtaylı jigitti qolına qondırıp alarına sengen Eseney özine özi qattı riza boldı.
Kotsuh sözge aralastı:
— Eseney-bey Estemesoviç, men ağa sultan ordasına barıp qaytqalı otırmın. Erteñ jürem. Ağa sultandı küzetuge qoyğan qazaq-orıstarımdı alıp qaytam. Qatındarı mazalap boldı. Endi oğan küzettiñ keregi ne? Kenesarı ketti. Bizdiñ gubernator da qızıq: bir sultanmen soğıs deydi, ekinşi sultandı küzetip otır deydi. Ol ekeui birimen biri qoldasıp otıradı! Men ağa sultannıñ quyrığına bir qızıl burış qıstıra qaytatın bolarmın!
Eseney bar denesimen selkildep, eñkildey küldi. Köpten beri bulay külgen emes edi. Jarasınıñ auırğanına da qarağan joq. Etpetinen jatıp külgen adamnıñ qara qazanday ülken basınıñ salmağınan, jalañ tıstı jastıqtıñ är jerinen qus jünderi ıtqıp şığa bastadı.
— Men üşin de bir qızıl burış qıstıra ket!..
Osıdan bir ay ötkennen keyin Şıñğıs duan ortalığın tastap öz eline barıp jatıp aldı. Duanım basqarusız qaldı-au dep qayğırğan ağa sultan da joq. Ağa sultansız qaldıq-au dep qayğırğan el de bolğan joq.
Bul oqiğalar etkeli mine, on bes! jıl!..
Qosına qaytıp kele jatqan Eseneydiñ, esine tüsip kez aldınan tağı bir ötken ülken oqiğalardıñ uzın-ırğası osı edi. Ol jıldarı qamşısınan qan sorğalağan der kezi bolsa, qazir alpısqa tayap qaldı. Taubağa keler, zorlıq-zombılıqqa ırıq bermes kezi. Amalı qaysı, özin oqqa tosıp munı aman alıp qalğan birinşi dosınıñ panalap otırğan jerine kez alarta kelipti. Ne degen Uyat, qanday ökiniş! Qosalqı atın ayıpqa tartqanı batırdıñ köñiline daq qaldırmay jubatar ma, joq pa! Erteñ özi barıp ökinişin aytıp ötil surar-au, sonda da äuleki añşı Müsirepke senip edim deudiñ özi qanday Uyat!
Qos tiktirgen köldiñ künbatıs, oñtüstik jaqtarın orap ketken qayıñ men teregi aralas qalıñ orman. Soltüstik, şığıs jaqtarı tal men şilik aralasqan şırşa — şıtırman oypatta jatqan özekti boylap ketken. Qamısı qalıñ, aydını köp tereñ köldiñ ortası äli qatqan joq. Kele jatqan qıs suığınan şimirkengendey az ğana dirildep qoyadı.
Qıstap şığuğa qanday qolaylı jer! Orman işi erip jürgen añ ğoy. Suı qanday kök möldir! Otını da bar, panası da bar. Artıqbay batır tım bolmasa bir qos jılqını qıstatıp şığaruğa öz auzınan ırzaşılıq etse qanday jaqsı bolar edi.
Eseney qosı degen eki aq üy, üş qaraşa üyler edi. Bäri de tal men şilik arasına, ığınğa tigilipti. Ağaş tabandı şanalar, jegin saymandarı öz aldına jeke qoralanıptı. Eseneydiñ özi jatatın ülken aq üydiñ eki bosağasında eki ülken arabı itterdiñ üyşikteri tur.
İtter iesine ürgen de joq, erkelegen de joq. Üyşikterinen şığıp bir-bir kerildi de, iesinen buyrıq kütkendey añırısıp qaldı.
Iñir aua Kenjetay qaytıp oraldı.
— İe?
— «Muzbeldi» aparıp batırdıñ beldeuine bayladım. Batır äbden ırza bolıp qaldı.
— Ne dedi?
— Kim ayıptı ekenine äli közim jete qoyğan joq. Ulpanjan betine adam qarsı kelmey erke esken bala edi, kim bilsin... Eseneydiñ ayıbı bolmasa mırzalığı şığar. Alda razı bolsın,— dedi.
— Özi qalay eken? Tösek tartıp jatatın bolar?
— Joq, esikti aştırıp tastap jüz qadam jerdegi juan terekti nısana qılıp sadaq tartadı eken tösek üstinde otırıp. Erteñ sizdi qonaqqa şaqırdı. Nesibeli jeñgesiniñ ıstıq bauırsağın sağınatın uaqıtı da bolğan şığar...— dedi.
Eseney işinen eñ qarızdar adamınıñ üyine at izin salmağalı on üş jıl ötkenin esine aldı.
— Basqa eşkim eşteñe degen joq pa?
Kenjetay tüyirtpegi bar bir sözdi aytqısı kelmese de jasıra almadı.
— Äkesi qızına: «balam-ay, ayıptalıp qalıp atımdı berip kettim dep, sen kelip ediñ, ayıbım dep Eseney öz atın berip jiberipti... Tegi, men birdemege tüsine almay qalıp jürmeyin...» — dep edi, qızı ilip äketip:
— Oydağı on auıl Sibannıñ barlıq malın aydap äkelse de bir qıs asırap şığuğa «Qarşığalınıñ» şubarı jeter edi. Jalğız Eseneydiñ jılqısın asırap şığuğa jerimiz jetpey jatsa, ayıptı bolmaqpız ba? Men sonı ayttım, äke... Asqaq söyleydi ekesin, şırağım, dep qaldı bir adam... Men daulaspay moyındap ayıbıma atımdı berdim de jüre berdim. Endi Eseney bi meniñ atımdı qayırıp jiberse, meniñ aqtalğanım emes pe? Onıñ üstine öz atın qosaqtap jiberse ayıp mende degeni emes pe?» — dedi qızı. Äkesi: «bolar, balam, bolar»,— dep toqtau aytpağanda qızdıñ aytarı äli de kep pe dep qaldım.
— Üy işi qalay, jüdeu emes pe eken?
— Onşa jüdeu emes. Qatarlap jinağan qazınası joq bolğanımen bar-joğı jinaqı körindi. Üydiñ oñ jağında kerege basına köldeneñ asıp qoyğan uzındı-qısqalı eki-üş nayza, bir-eki sadaq, qınabında turğan qılış, kise...
— Jaraydı. Namaz oqılıq.
Kenjetay Eseneydiñ äri atşısı, äri imamı, anığıraq aytqanda sıbırşısı-sufleri. Namaz duğaların ol Eseneyge estirte aytıp turadı, Eseney işinen ğana kübirleydi. Arab tilindegi duğalarğa tili de kelmeydi, jattap ta ala almay qoydı. Arab tilinde tört türli «z», üş türli «s», eki türli «h», eki türli «ğ» bar. Eseney munıñ birin de durıs ayta almaydı. Sondıqtan Kenjetay namazdı Eseneymen qatar turıp, duğalardı Eseneyge qaray burılıp, tügel estirte oqidı. Eseney qaytalağanda da köbin älde nemenege uqsatıp jiberedi.
Eseney qazir dindar adam bolğanımen bir kezde asa är kökirek, ozbır bi bolatın. Orıs şekarasın panalay otıratın Nuralı degen momın eldiñ barlıq jerin tartıp alıp, dalañqı jaylauğa qaray aydap tastağanı bar-dı. Momın el qarğap-silep ketken eken — keler jılı Eseneydiñ eki ulı qara şeşekten bir künde, bir sättiñ işinde birge ölip ketti.
Balaların jerlep qaytqan küni qara şeşek Eseneydiñ öz denesine de qaptap bilinip keledi eken. Şildeniñ qaynap turğan ıstıq kezi edi. Ör kökirek batır adam basqalarda joq iri minez körsetti. Atına mine salıp qozıköş jerdegi «Äulie sor» atanğan tuzdı kölge tırjalañaş perip ketti. Artınan kelgen adamdarğa osı arağa üy tikkizuge, susın äkeluge buyrıq berdi de suı jılı sor kölge küni-tüni şomıla berdi, şomıla berdi. Qorasan şıqqanda duıldap qışitın deneni qasımauğa şıdadı. Baqsı-quşnaştardı da mañayına jolatqan joq.
Sordıñ suında qorasanğa daua bolğanday qanday qasiet bar, onı eşkim bilgen emes, äyteuir Eseney bar denesine barmaqtay-barmaqtay qara tañba tüsse de aman qaldı. Sodan beri äyeli de bala tapqan emes. Qorlıq-zorlıq körgen Nuralı eliniñ qarğısına uşırap urpaqsız qaldım dep birjola senip bolğan. Bir bet er keude adam sodan keyin namazğa moyındadı. Bilmeytin, tüsinbeytin istiñ aynımas qulı bolıp ketti.
Añşı Müsireptiñ «İesiz jatqan jerdi bir qıs jaylasañ boldı, balañnıñ balasına deyin seniki bolıp kete beredi» degeni şanşuday qadalatın sebebi de osıdan edi. Balası joq adamğa «balañnıñ balasına deyin» degendi esitu ärine auır tiedi.
Eseneydiñ bügingi keşki namazı namaz bolmay şıqtı. Duğa bitkenniñ birde-birin işinen bolsa da durıs qaytalay alğan joq. Burınğı bilgenderin umıtıp qalğan siyäqtı. Işki sarayım taza, quday özi keşirer, dedi de namazdı şala ayaqtap turıp ketti. Eseney bügin erte jattı, keş turdı. Biraq uyıqtay alğan joq, aunaqşumen boldı. Köñilge bir alañ ornaptı. Älde ne alıstan qılañdağanday beymaza bir tınışsızdıq bar. Eseney onı Artıqbay batırğa bayqamay tize körsetip qalğandığınıñ ökinişi bolar dep jorıp edi, biraq işi oğan sener emes. «Öziñdi öziñ aldama, Eseney, ayarlanba!»—dep tur. Köñilge bir oy kirgeli qılañdap tur ma, qalay... Oy emes-au, janında bir älde nege alıstan sezinu bar... uyalarlıq ta, tüptep kelgende qauiptenerlik te sezim siyäqtı. Eseney sol sezinudi belden belge ısırıp tastağısı keledi. Isırıp tastadım bilem dep, teris aunap tüsip te jattı. Közin de jumdı. Qudayğa sıyındı. Biraq, qılañdağan sezim orala berdi, orala berdi. Oy köziniñ, aldına birese aq botanıñ kezi keledi, birese qardan aq qara köz bedeudiñ özi keledi... Jüregi jortqan attay dürsildey soğıp, ülken denesi qızınıp baradı.
Sol bir işki tüytkilden qutılam ba dep Eseney jılqı qostarın qay jerge ornalastırarın da oylağan boldı. Qıs boyı añ aulaytın itteri men attarın qayta-qayta tügendep şıqtı. Bäribir tınşığa alğan joq.
Artıqbay batır şoyırılıp qalğannan keyin Eseney onıñ köñilin surauğa barıp edi. Oğan mine on üş jıl. Eseney sälem berip üyge kirip kelgende tört-bes jasar qız bala zäresi uşıp üyden şığa qaşqan bolatın. Sol bala üş kün boyı öz üyine kirmey qoyğan. Bosağadan sığalaytın da qaşa jöneletin.
Ol Eseneydiñ Irbit bazarınan qaytqannan keyin dosınıñ üyine artınıp-tartınıp kelgen jolı edi. Bir at, eki qulındı bie jetelep, bir nar tüyege şay-qant, örik-meyiz, kiim-keşek, üy işilik är türli jihaz arttırıp äkelgen.
Sol örik-meyiz, tana-monşaq arqılı bala qız Ulpan Eseneyge bir jetiden keyin äreñ üyirilgen. Tüyeden ülken adam, qaltası tolğan örik-meyiz, kämpit... Aşulanbaytın, az söyleytin, jumsaq dauıstı kisi. Bet-auzı qap-qara, qara şubar bolsa da jaqsı adam bolıp şıqqan. Künäsiz bala köp uzamay Eseneymen dostasıp ketti. Eseney namaz oqığanda arqasına asılıp:
— Men tüyege minip kettim! Äke, sen üyde qaldıñ! — dep ayğay salıp mäz boluşı edi. Namazdıñ otıratını, turatını, iiletini, bügiletini, eñkeyetini, şalqayatını bar, sonıñ bäri bala üşin qızıq körinetin.
— Tur endi, otır endi, şalqay, eñkey! — dep qanşa äurelese de «tüyesi» kene beretin. Balasız qalğan adam bir sätke bala qızığın körip, işi eljirep-erip balası bar adamnıñ baqıtın sezinip edi.
Eki ulı bir künde qaytıs bolğalı Eseney öz üyinde jas balanıñ dausın estigen emes, jas balanıñ iisi qanday boların umıtıp qaldı, jas balanıñ bıldırlap söylep, bolmaşığa quanıp, bolmaşıdan renjip qaların tüsinbey kelgen eken.
Ulpan keş oyanadı. Juınadı. Tamağın işip boladı da Eseneyge:
— Ata, namaz oqı! — deydi.
Eseney tañ namazın äldeqaşan oqıp qoysa da namazğa qayta turadı.
— Äueli otır! — deydi Ulpan. Eseney jüginip otıra ketedi.
Ulpan äueli onıñ ökşesine şığıp, jağasınan tartıp äreñ degende qolı moyınğa ilikken soñ:
— Endi tur! — deydi.
Bir küni Ulpan Eseneydiñ aldında erkelep jatıp:
— Ata, seniñ betiñdi kim tırnap tastağan? — dep suradı.
— Sendey kişkentay kezimde qara qasqır talap ketipti. Sen auıldan alıs ketip oynama, jaray ma?
Endi birde Ulpan Eseneyden:
— Sen qara buqamısıñ?— dep suradı. Mal işinde ösken bala arıstan pil degenderdi bilmeytin.
— Joq, buqa emespin. Müyizim joq. Balalardı süzbeymin.
— A, bildim, bildim, sen qara burasıñ! Tauday ülken qara burasıñ. Men senen qorıqpaymın. Sen jaqsı burasıñ, ie?
— İe, ie.
Tağı birde namaz oqıp turğan Eseneydiñ moynında asılıp jürip:
— Oybay, ata, arqamdı qumırsqa şağıp tur! — dep jerge uşıp tüse jazdadı. Irşıp ketti.
Eseney balanı bir qolımen qağıp alıp köylegin kötepip, barqıt şalbarın ısırıp ışqırlıqta jürgen qara qumırsqanı ustap aldı. Balanıñ belin bir-eki ret sipap jiberdi. Mıqınınan az ğana tömen az ğana sırttaraq köylektiñ tüymesindey ğana maqpal-qara meñi bar eken Eseneydiñ közine eriksiz tüsti.
Eseneydiñ, bügingi körgen boy jetken qızı sol Ulpan. Budan on üş jıl burın körgen bala qız äldeqaşan esinen şığıp ketken edi. Endi mine, bügingi batıldığımen bala kezindegi erkeligimen maqpal-qara meñimen kez aldında turdı da qaldı. Erke boluşı edi, ığıspay söyleytin qız bolıptı-au!.. Zeyindi, zerdeli bolarsıñ dep oylap ketip edi, oylağanı kelgen de qoyğan. Utqızbay ketti ğoy! Añşı Müsirep dürelep alar ma edim, dedi-au!.. İe, dürele dese... düreley bastasa... maqpal-qara meñ közine tüsse, tanır ma edi?!..
Täñiri-au, meniñ oyıma ne kelip jatır özi! Laqaulı elda-belda, ğalı men qazım... Oñ jağıma aunap jatayınşı, uyıqtayınşı...
Joq, uyqı keler emes. Dene qızınıp alıptı. Mağan qara burasın, dep edi-au!.. Men senen qorıqpaymın degen. Qoy, käri bura, qoy!.. Qutırma!
Şımır deneli edi, som deneli, suñğaq boylı qız bolıptı, a? Qara meñi de östi me eken? Älde sol köylek tüymesindey bolıp appaq jayalığında jabısıp tur ma eken? Joq, meñ öspese kerek... Ätteñ maqpal-qara meñ sol jaq betinde miığına taman .turar ma edi!
Qoy deymin, käri bura, qoy endi! Erteñ Artekeme barıp sälem berip qaytamın. Jılqımdı basqa jaqqa audarıp jibergenimdi aytıp keşirim surasam batırdıñ köñili de tınıp qalar.
Ulpan tım bolmasa şay quyıp beretin bolar-au... Bala kezinde erinderi qıp-qızıl, sausaqtarı salalı, közi ottı boluşı edi. Bayğus bala qorasanğa uşıramağan eken äyteuir... Quday-ay, saqtay körşi!..
Älde kim äldeqaşan ayttırıp, quda tüsip qoyğan bolar-au... Oğan söz joq qoy. İt-ay, ne degen mañdayı jarılıp tuğan it edi! Qazaq besiginde jatqan balanı da ayttıra beredi. Kedeylenip qalğan batır äldeqaşan qalıñ malın alıp jep te qoyğan bolar.
Şeşesi Nesibeli sulu da süykimdi kisi edi, soğan tartqan ğoy. Minezi de şeşesine tartsa aq jarqın, aşıq, aq köñil bolar. Ol bir taptırmaytın minez ğoy. Özine säukele qanday jarasar edi!
Kümistetken sarı ala tegene aldında, oyulı ojau qolında, qımızdı qalay sapırıp otırğanın körer me edim bir... bir ğana! Ülken aq üydi jaynatıp jiberer edi-au!..
Qoy deymin, käri bura, qoy endi, basıña bäle şaqırma!
Jeti jıldan beri bölek turatın äyelin esine aldı. İe, Qanikey de sulu äyel edi. Bayğus jeñiltekteu boldı. Eseney bi bolğan soñ ol da özin bi boldımğa sanap el işin büldire berdi. Ataqtı baydıñ qızı edi. Eseneymen arpalısa berdi. Jıbır-jıbırı köp, kekesini kep adam edi. Ondaydı unatpaytın Eseneymen jii-jii arazdasıp qalıp jürdi. Özinen tuğan eki ulı bir künde qaytıs bolğanın Eseneydiñ qudaydıñ qarğısına uşırağanı dep sendi de Qanikey qosıla qarğaytın boldı. Ayağında enşisin bölip alıp Kirköylek degen jerde bölek turadı.
Qatal minezdi Eseney sodan beri äyel atın umıtqanday, malımen biligimen ğana aynalısıp jüre beretin. Endi mine, keudesine bir saytan kirgendey, tün boyı özimen özi arpalısıp uyqı körmey şıqtı. Täñirisi täubege keltirmese, urınbasqa urınıp qalar ma eken älde qayter eken....
Erteñine jılqıların jan-jaqqa taratıp jiberdi de, Eseney keşke qaray Artıqbay batırdıñ üyine keldi. Qasında türikpen Müsirep, Sädir nayzager, qosalqı atın jetelep jüretin Kenjetay. Añşı Müsirepti ertpey ketti.
— Artıqbay batırdıñ qızına ne degeniñ esiñde me? Seniñ, ayıbıñdı men tarttım. Qar qalıñdağan soñ bürkitiñe bir-eki tülki aldırıp, Artekeñe baylap, ayağına jığılıp ayıbıñdı juıp qaytarsıñ. Bügin qosta qalasıñ. Seniñ tartqan ayıbıñ osı boladı.
Artıqbay batır qonaqtarın bar peyil-ıqılasımen quana qarsı aldı.
— Arıstanım-ay, aq beyilim-ay, şoyırılıp qalğan ağañ qalay esiñe tüsti! Kelşi beri! — dep quanışın da, ökpe-nazın da birge, bir-aq aytıp tastadı. Eseneydiñ tayaqtay-tayaqtay qara şubar sausaqtarın uzaq qısıp otırıp, süyip alıp bosattı.
— Türikpenimbisiñ, qısılmasım, saspasımbısıñ! — dep Müsireptiñ qolın da uzaq qısıp otırıp közine jas aldı.
— Jurt Eseneydiñ janın alıp qalğan Artıqbay dese, men Artıqbaydıñ janın alıp qalğan sen deymin, aq joltayım.
Qart batır Stap därigerhanasında jatqan altı aydıñ işinde Müsirepten körgen az-maz qayırımdılıqtı esine alıp otır. Umıta almağan eken. Stapqa auılı jaqın Müsirep Artıqbayğa jetisinde bir ret as-su jiberip turıp edi. Äskerlik däriger «biz qoldan kelerdi istep boldıq» degennen keyin qaqap turğan suıq qısta batırdı üyine jetkizip salğan. Aq köñil batır sonda aytqan alğısın qaytalap jatır.
Artekeñ Sädir batırmen erekşe sağınıştı amandastı.
— Batırım-ay, oq ötpesim-ay, nayzagerim-ay, seni de köretin kün bar eken-au!.. Sen it, on bes jıl boyı nege at izin bir salmay kettiñ? Ölip qaldıñ ba?
Basqa qonaqtar mügedek batırğa eñkeyip sälemdesse, Sädir jer tösekte otırğan şoynaqtıñ qasına tizerlenip otıra ketip, eki qolın birdey sozıp edi. Mügedek batır onı quşaqtay alıp, aymalap, arqasınan judırıqtay otırıp:
— İt-au, qayda jürdiñ, qayda joğalıp kettiñ? — dep qaytalay-qaytalay aytıp, uzaq bosatpay qoydı. Ekeui de eñkildesip aldı.
— Batır kerek, nayza kerek zaman qaldı ğoy adıra, adıra qalğır! Sädir nayzasın qurıqqa ayırbastap jılqışı bolıp ketken— dep Sädir de öziniñ Eseneydiñ qolına qarap qalğan it ömiriniñ arızın aytıp qaldı.
Qonaqtar Artıqbaydıñ äyeline de tura kelip turğan boylarında qol alısıp amandastı. Şeşesiniñ qasında turğan Ulpandı közderimen ğana janap ötti. Qız balağa odan artıq köñil audaru ersilik bolatın. Qız da bulardıñ ärqaysısına köz qiığın serpe tastap, közimen ğana amandastı. Sol közqarasında sirek kezdesetin sululıq barın qonaqtar tügel sezindi. Qara biesi joq üy — qımızı joq üy — sarı biesine — samauırğa tezirek umtıladı. Ulpan sarı jez samauırdı köterip dalağa şığıp ketti.
Amandıq-saulıqtan keyin Eseney öz kinäsin tezirek juıp tastağısı kelip söylep ketti:
— Arteke, sizdiñ bul aranı mekendey bastağanıñızdı bilmey kelip Uyattı bolıp qaldıq. Burınğı mekeniñiz bul jerden köp joğarı boluşı edi ğoy?
— İe, düzge jaqın bolatın... «Aqsuat» edi ğoy. Biıl osılay qaray auıstıq. Jata-jastana estirsiñ, «Qudıqqa qulan qulasa, qurbaqa qulağında oynar» degendey bir jayımız boldı.
— İesiz jatqan jer degennen keyin qalıñ şubarğa qızığıp kelip qalıp edik, sizdiñ mekendep otırğanıñızdı estigen soñ maldıñ jarım-jartısın Qusmurınğa qaray, jarım-jartısın işke qaray audartıp jiberdim.
— Beker-aq bolğan eken. Köñil sıyıssa, köldiñ suı jetetin edi ğoy.
— Joq, joq, Arteke! Eseney bir kezde janın alıp qalğan batırınıñ jerin tartıp alıptı degen ataqqa qalğım kelmeydi.
— Eseney bir qıs qonaqtap şığuğa köñil etip kelgen eken käri şoynaq ot basınan orın bermepti degen ataqqa men qalıp jürsem qalay bolar?
— Sizge söz keltirmeymin ğoy, Arteke...
— Tım bolmasa bir qıs dämdes bolıp boy jazıp qalsın deseñ, şoynaq ağañdı şanağa salıp alıp qasqır quğanıñdı körset. Men üyküşik bolıp qalıp dala körmegeli on bes jıl... Qosıñdı äkelip bizdiñ üydiñ qasına tiktir.
Osımen eki jağı da birin biri uğınısıp boldı. Jer jayına endi orala qalsa, eki jağına da Uyat bolar edi. Bir qos jılqınıñ osı arada qıstap şığarına Eseney közi jetti. Eseney qosı qasında bolsa, toqşılıq bolarına Artıqbaydıñ közi jetti.
— Arteke, sadaq-nayzañızdı äzirley beriñiz. Qıs boyı qasqır quarmız. Esikti aşıp qoyıp sadaq tartıp nısana atadı eken dep estidim. Quday buyırsa qarauılıñızğa qasqır da bir iliner,— dedi.
— Eseney-au, basqa ermegim qaldı ma meniñ? Nayzalarımdı qayrap, oq jonıp ermek etem. Mañayda jan joqta nısana atam. Keyde oğım nısanağa däl tiedi, keyde josıp aydalağa ketedi.
— Biıl qıs bayağını tağı bir qaytalarmız endeşe.
— Alda razı bolsın!
Qonaqtar kelip tüsken betinde attarın kez kelgen ağaşqa baylay salıp edi. Sol esine tüsip Kenjetay dalağa şıqtı. Attardı ıqtasınğa aparıp baylağısı keldi. Ekinşi bir üyden qaynağan samauırdı köterip äkele jatqan Ulpandı körip.
— Samauırdı jerge qoya turşı, qarağım. Üyge men köterip aparayın,— dedi qızğa tım tez jaqınday berip.
Ulpan samauırdı jerge qoydı da:
— Jigitim, sen mağan qarağım dep söylespeytin bol. Meniñ Ulpan degen atım bar. Qazir şay işip bolğan soñ, anau bir qalıñnıñ ar jağındağı alañda arqandaulı, keşegi künge deyin öziñ jetelep jürgen torı at tur, sonı äkelip erttep qoy. Er äne jatır. Endi samauırdı üyge alıp kir...— dedi. Kenjetaydı ıqtata — ığıstıra ayttı.
Samauırdı üyge Kenjetay alıp kirdi. Ulpan soñında keledi eken. Eseneydiñ işi Ulpandı Kenjetaydan qızğanıp ketti. Keskini ädemi, baydıñ mırzasınday jaqsı kiindirip qoyğan jas jigit qızben til tabısıp qala ma dep qızğandı. Biraq, Kenjetaydıñ jüzinde qızdan ığısqandıq belgisi ğana bar edi. Kenjetay qız buyrığın orındauğa şayğa qaramastan şığıp ketti.
— Attardı bir ıqtasınğa jayğastırıp keleyin...
— Eseney mırza, az ğana sauın bie ağıtılğannan keyin mına samauır degen sarı biege qarap qalğamız. Jarıqtıq erteli-keş iidi de turadı...— dedi Artıqbay.— Sarı bieñdi jebey sauğaysıñ!
Eseney «Şıday tur, şalım, qıs boyı qımız işkizermin» dep qala jazdadı da, sözdiñ betin şayğa burıp ketti:
— E, şayğa üyrenip boldıq qoy. Bul qurğırdı qanıp işpeseñ, tipti basıñ auıratın boldı. Bermeseñiz surap işetin edik. Nesibeli jeñgemizdiñ ıstıq bauırsağın sağınğanımız da ras,— dep Eseney keñkildey küldi. Ärine, basqalar da küldi.
Şaydı işe otırıp, qanşa qaramayın dese de Eseney közin qızdan audara almay qoydı. Basında küreñ barqıtpen tıstağan qara eltiri börik, üstinde sol küreñ barqıtpen tıstağan jeñil puşpaq işik, küreñ barqıt şalbar, belinde kümis japqan qaptırmalı bulğarı beldik. Ayağında biik ökşeli şoñqayma etik — «qosay qoloş», bäri de sandıq tübinde jatatın qızdıñ «bir kieri» ekeni tanılıp tur.
Şay quyıp otırğan qızdıñ on sausağı men beti ğana körinedi. Sululığın da, balğındığın da paş etpey tejep ustaytın qız bolu kerek. Älde suñğıla qız jasıra ustağan sululıqtıñ öltire qızıqtıratının bile me eken?.. Uısıñ tolar juan burımnıñ astınan az ğana moynı ağarañdaydı. Ülbiregen aq sausaq emes är iske üyrenisken qoldarı senimdi de oñtaylı qimıldaydı.
Eseney qızdıñ körinbesin körip, tinte qarap otır. Bayağıda qumırsqa şaqqan arqası kez aldına keldi. Maqpal-qara meñniñ tusına da edäuir aynalaqtap qaldı. Qız özi de sulu, biraq, Eseney onıñ sululığın da, minezin de, aqılın da öz oyındağı oq jetpes biikten asıra körip otır. Tün boyı «qutırma, qara bura, qutırma!»— dep şığıp edi. Sol täubesi qazir de esinde. Işinen aytıp ta qoyadı. Amalı ne, özine de, kezine de ie bola alar emes. Bir-eki ret Artıqbaydıñ surauların jauapsız qaldırdı.
Eseneydiñ köñiline ülken bir uytqu kirgenin qızdıñ dimşesi Nesibeli bayqap qaldı, Müsirep te sezindi. Tek, qız jüzine eleñ kirgen joq. Şay işilip bolğan soñ samauırdı ornına qoydı da, Ulpan şığıp ketti.
Üy işi ajarınan ayrılıp surğılt tartıp, jüdeulene qaldı. Osındayda auzıña jöni bütin söz tüspegeni jaman... Keşe jigit bolıp kelip bulardı Uyaltıp ketken qızdıñ erke qılığın aytıp ezu tarttıruğa bolatın edi ğoy! Qız sonda qanday minez körseter edi? Mümkin, qız auzınan tağı bir qızıq sözder şığar ma edi, älde qayter edi? Eñ bolmağanda közin jarq etkizip serpe tastap tura bir qaramas pa edi? Tauday Eseney bi atanıp jürip, osınday op-oñaydıñ retin taba almağanı nesi? Älde alpısqa tayap qalğan jası qurğır bögey berdi me?
Ulpan kepke deyin oralmağan. Endi onı osı üyge erin az süyrep qaytıp äkeletin birdeme oylap tabu kerek-ti.
— Kenjetay, sen batırğa bir ädemi jır aytıp berşi! — dedi Eseney.
— E, bärekeldi! —dep Artıqbay da maquldadı.
Bul üyde dombıra da bolmay şıqtı. Kenjetay qamşısın eki büktep «dombıra» etti de, «Suluşaş» jırın ayta jöneldi.
Bät qundız qız balağa jarasqanday, Tuman joq er jigitke adasqanday. Salasın Sartorğaydıñ meken etken Bar eken Qantay attı bir asqan bay, Suluşaş Qantay baydıñ jalğız qızı Sipatı hor qızımen talasqanday...
Qoñır dauıstı Kenjetay söz ırğağın, oy salmağın orındı-ornına qoyıp bappen aytadı eken. Qantaydıñ baylığın, äsirese qızınıñ sululığın şar aynağa tüsirgendey qulpırtıp jırladı.
Suluşaştıñ ayttırıp qoyğan küyeuiniñ bası taz eken. Suluşaş oğan barğısı kelmeydi, jirkenedi. Bezinip bolğan. Äke-şeşesi qinalısta. Qalıñ malın alıp qoyğan. Qızına da janı aşidı. Qızdıñ Altay degen süygen jigiti bar. Ol bay balası emes, eti tiri, talaptı jigit. Jır bul ekeuin qosuğa beyimdeydi de qosa almaydı. Kenjetay osı jerine kelgende älde neni öz janınan qosqısı kelgendey tebirenip ketti. Qız qayğısın tıñdauşılardıñ oy-sanasına şegeley jırladı.
Qaytadı küz bolğanda qaraşa qaz Ayttırğan Suluşaştı sür qasqa taz. Qayğısı qara narğa jük bolğanday Mal alğan qızın satıp äkesi mäz!
Osı tusta Artıqbay batır öz basındağı qayğısınan habar bergendey bolıp:
— Qız balanı qor qılatın qalıñ mal ğoy, — dedi. Auır kürsinip qaldı.
Daladan qattı şapqan at dübiri estildi. Üydegiler eleñdesip birine biri qaradı. Jır da toqtaldı. Köp attıñ dübiri jaqındap keledi. İtter azan-qazan. Güjildesken erkek dauıstarı estile bastadı. Kenjetay kerege basında köldeneñ asılğan nayzalardıñ birin ala-sala attarına qaray jügire jöneldi. Auır deneli mosqal batır Sädir de bir nayzanı qolına alıp jönele berem degende attarınan topılday tüsip osı üyge qaray jügirgen adam dıbıstarın tanıdı da, toqtap qaldı.
Aldımen üyge Ulpan jügire kirdi. uyalğanday külimsirep äkesiniñ bas jağına barıp keregege soğılıp toqtadı. Onıñ artınan ile-şala üş erkek kirdi. Aldımen kirgen tülki tımaqtı mısıq murt, jalınımen şañıraqtı jalağısı kelgendey lapıldap janıp turğan otqa soğılarday bolıp aptığıp toqtadı da, artında kele jatqan ekeuine:
— Süyrep äketiñder! Äne tur! — dep Ulpandı nusqadı.
— Äy, sen kebis auız, kimdi süyrep äketesiñ! Köziñe qaraşı! — degende Sädirdiñ nayzası mısıq murttıñ auzına da taqalıp qalıp edi. Qayrap qoyğan nayza uşı auzınan kirip jelkesinen şıqqalı turğanday eken! Jigit qaqalıp qalğanday söyley almay qaldı.
— Otır!
Jigit otıra bergende Sädir nayzanıñ uşımen onıñ basındağı tımağın tüyrep alıp otqa tastap jiberdi. Ulpanğa qaray umtılğan eki jigit te qızğa qol tigizbey toqtadı. Sädir ol ekeuin de nayzasınıñ uşımen nusqap alğaşqınıñ qasına otırğızdı. Daladan tağı eki jigit keldi. Jalğız Sädir nayzasın jarqıldata siltep bes jigitti tügel ot basına iirip tastadı. Bireuine de nayzasın tigizgen joq.
Köpten batırlıq jını qorlanıp jürgen Sädir Nesibelige qarap:
— Kegen äkel! — dedi.
Kedeydiñ bar baylığı üyiniñ aynalasında ğoy. Nesibeli jügire şıqtı da kögendi jıldam alıp keldi.
Sädir jigitterdiñ, bas kiimderin laqtırıp-laqtırıp jiberip bir şetinen kögendey bastadı.
— Seniñ basıñdı otqa üytip turıp, quday qossa özim müjitin bolarmın!—dep äueli üyge burın kirgen mısıq murttı kögendedi.
— Sen de bir jondanıp ketken neme ekensiñ, quday qossa qırıq qamşı düreni özim soğatın bolarmın!
— Sen qara japalaq, üyiñde otırğanda qanday mıqtı ekensiñ, ä?
Osılay ärqaysısına bir mısqıl ayta jürip, jigitterdi kögendep boldı da, kögenniñ eki uşın eki jaqtağı keregege körip tastap, öz qılığına özi masattanıp turıp qaldı. Nayzasına süyenip, qozıday kögendelgenderge joğarıdan qarap tur.
— Endi Eseney bidiñ kesimin estisiñder!
Jigitter törde otırğan däu qara şubardıñ Eseney bi ekenin endi bilip, maylı qasıqpen töbege urğan mısıqtay jım boldı.
Jaugerşilikten urlıqtan qolğa tüsken adamdardı äueli kögendep alıp qorlau qorlaudıñ da auır türi. Bul kezde qalıp bara jatqan eskilik. «Kögenge tüsip» qaytqan jigitte qadir-qasiet qalmaydı. Sädir mına jigitterge sol qorlıqtı körsetip jatır.
Sädirdiñ «Kebis auız», «Qara japalaq» degenderinde de män bar. Jekpe-jekte bolsın, soğısta bolsın, qarsılasqan jauıñdı solay bir mazaqtap, qorlap alsañ, oñay aşulanadı. Aşulanğan adam utılmay, jeñilmey qoymaydı...
— Bularıñ kim özi? Tanisız ba? — dedi Eseney Artıqbayğa qarap.
— Kim bolsın, qudalarım boladı,— dedi Artıqbay.— Bizdiñ üydegi «Suluşaştı» ayttırğan qudalarım,— dep qızına bir qarap qoydı.— Kedeylik ne istetpeydi. Bağlan auzında otıratın bir saudager Tülen degenmen quda bolıp edim. Balası taz ba, merez be, bilmeymin, äyteuir Ulpanjan qulan-taza bezinip ketti. Şoynaq şaldı basınıp alıp qaşuğa kelgenderin körmeysiñ be! — Artıqbay tağı da auır kürsinip toqtadı.
— Boldı, Arteke, boldı. Arjağın aytpay-aq qoyıñız. Körip otırmız. Sädir, sen mına qudalardı qosıña aparıp qondırıp şığararsıñ.
Kenesarı ılañınan keyingi on bes jıldıñ işinde Sädirdiñ nayzası jarqıldağan küni osı ğana. Sol on bes jıldıñ işinde qoyday kögendep tutqın ustağanı da osı. Alaqan qışuı äli basılğan joq. Eseneydiñ közinşe qol iske bara almay, nayzasına süyenip zığırdanı qaynap tur edi. Eseneydiñ buyrığına quanıp ketti. Quday qossa, qosqa aparıp qamağan soñ bir-birlep şığarıp alıp düreleytin bolar. Bidiñ kesimi kezinde bola jatar, oğan deyin küzdiñ uzaq tüni Sädirdiñ sayrandauına mol jetedi...
Sädir kögendep alğan jigitterin ağıtıp jaydaq atqa eki-ekiden mingizdi. Er-toqımdarın qoldarına quşaqtatıp qoyıptı. Üyge bes jigit kirse, dalada attarın ustap turğan tağı eki jigit bar eken. Sonımen altauın üş atqa mingesterip, üş attıñ şılbırın birge tüyip jetinşi jigitke ustattı da, aydap jüre berdi.
Ulpandı ayttırğan küyeu Tülenniñ balası Mırzaş degen jigit aldıñğı jılı bir kelip ketken. Dalanıñ jupar iisi añqığan jazğıturı edi. Ulpan qudaydıñ jazğanına moyın usınıp, oyında jaqsı köru — jek köruden eş närse joq, küyeuin keruge ğana ıntığıp şımıldıqqa kirdi de qaşıp şıqtı. Qız murnına kelip körmegen jiirkeniş iisten jüregi aynıp ketti. Jeñgeleri äueli qaşanğı dästür boyınşa küyeu men qızdıñ qoldarın ustattıra berip edi, Ulpannıñ alaqanına ömir boyı jusañ da ketpes bir maylı jılbısqı jabısqanday boldı. Sol jabısqaq qız alaqanınıñ esinde äli bar. Ulpan äli jerkenedi. Esine tüsip ketse, qoldarın sabındı köpirtip tağı bir juıp aladı.
Sodan keyin qudalardıñ arası şalğaylana berdi. Saudager qu ul balası joq şoynaqtı basınıp, äueli qalıñğa bergen bes qulındı biemdi qayırıp ber dedi. Artıqbay onısın durıs körip, könip edi, bes bieniñ on jıldan bergi ösimin suradı. Onıñ özi Artıqbaydıñ mañdayına bitip körmegen kep jılqı bolıp şığadı eken. Artıqbay qalıñ malğa alğan bes qulındı bieni qayırdı da, ösim dauınan äli qutıla alğan joq. Ayağında alısıraq jerge keşip ketip qutılam ba dep edi, Tülen qu-ayaq qızdıñ özin tartıp äketuge jigitterin jiberipti...
Bul janjaldıñ üstinen şıqqanına Eseney quanıp otır. Ulpannıñ bası bos eken! Erteñ ayıp-qiıbın tabandata salıp bet baqtırmaytın kesim aytadı da, qudalardı aydap tastaydı. Könbey körsin! Ol az bolsa, bir qos jılqısın sol Tülen qudıñ jerine aparıp qıstatadı!..
Ulpan basında keşegi tımağı, üstinde jeñil işiktiñ sırtınan kigen tüye jün şekpen ornınan qozğala almaytın äkesine qorğalağan küyinde uzaq turıp qaldı. Qorıqqannan quañ tartqan, qorıqqanına Uyalğanınan külimsiregen qalpı bar. Kündegi ädeti boyınşa iñir kezinde az ğana jılqısın şarbaqqa äkelip qamap, tañ ata ergizip jiberuşi edi. Kenjetayğa at ertteudi tapsırğandağı sebebi sol bolatın.
Ulpan jayılıp jürgen jılqısın jinay bergende, ağaş arasınan eki salt attı şığa kelip:
— Bul kimniñ jılqısı?—dep suradı.
— Bizdiñ üydiki.
Tünge qaray ağaş arasınan şığa kelgen adamdardı eñ berisi urığa balap, Ulpan jılqısın qiqu salıp qua jöneldi. Qız dauısı tanılıp qaldı. Ağaş arasınan:
— Sol! Sonıñ özi!
— Umtıl, usta! — degen dauıstar jaqınday berdi.
Onsız da saqtanıp kele jatqan qız jılqısın tastay berip auılına qaray bir-aq tarttı. Art jağında quğınşılar, Ulpan üyine olardan oq boyı burın kelip jetti...
Sädir jigitterdi aydap äketken soñ Ulpan äkesiniñ qasına otıra ketti de jılay bastadı. Qonaqtarına arızın aytqanday, öksip jılap otır. Ne degen qorlıq! Bul künge deyin eşkim betine qarsı kelip körmegen erke ösken Ulpan malğa satılıp kete beretin köp qızdıñ biri eken-au! Üyde qonaqtar bolmasa ğoy, älgi jigitter munı baylap-matap aladı da ketedi. Aparadı da sasıq Mırzaştıñ qoynına saladı. Sonan soñ jata ber, irip-şirip... köne ber, öle ber... Ulpannıñ tula boyı titirkenip ketti... bala minezdi boluşı edi, qattı qorıqqan eken jas balaşa jıladı. Erke bolsa da er minezdi boluşı edi, qorlanıp jıladı. Üyine qadirli qonaqtar kelgen küni Uyatqa uşırap qaldım-au dep, Uyalğanınan jıladı.
Eseney Müsirepke qaradı. Birdeme aytıp uatsañşı degendey edi. Müsirep birdeme aytuğa özi de asığıp, Eseneydiñ iek köteruin kütip otır eken sözin tez bastap ketti:
— Qarağım Ulpanjan, basıña tüsken bir bäleden qutıldıñ. Endi birjola qutıldıñ. Jılama! Bul üyge degen nietimiz taza eken qorlıq-zorlıqtıñ üstine kezdestik. Endi ol bäle seniñ basıña qaytıp oralmaydı. Artekem men Nesibeli jeñgemizden tuğan jalğız asıl perzentin qayda jürsek te qorğay jürermiz. Eşkimniñ tisi bata almas bul üyge. Bağıñ aşılar, qarağım. Teñiñe kezdesersiñ äli, jılama...
— Bul arada qırıq üyge jaqın Kürleuit barmız...— dedi Artıqbay.— Jazğa qaray bir auıl bolıp otıramız da qısqa qaray ağaş-ağaştıñ qoynauın qualap, qalıñın panalap bıtırap ketemiz. Bügin sender kelmegende künimiz qarañ edi. Eseney, sen jılqıñdı eşqayda audarma... Öz qasıma äkelip qondır...
— Arteke, siz neni qalasañız da qolıñızdı qaqpaspın. Biraq, endi qudañnan qauip etpey-aq qoyıñız. Men qosımdı sol qudañnıñ auılına jaqındatıp aparıp qondırsam qalay bolar dep oylap otırmın.
— Oybay-au, onda saudager sumdı birjola turalatıp ketesiñ ğoy!..
— Turalasa jatsın!.. Luqsat etseñiz Sädirdiñ qosın osı mañayğa köşirer edim... Jılqıñızdı Sädirdiñ qosına qosıp jiberseñiz, Ulpanjan da qısqı suıqta tündeletip şapqılap jürmes edi.
— Boldı, Eseneyjan, boldı. Mağan Sädirden artıq joldastıñ keregi joq!
Ulpan osı arada ğana ezu tarttı. Qonaqtar keşki tamaqtan keyin attanıp ketti...
Sädir bayağı tutqın dästüriniñ bärin istegisi kelip, qız alıp qaşuğa kelgen jigitterdiñ qoldarın artına baylap, Eseneydiñ qosına jayau aydap äkele jatır. Bäri de jalañbas, bas kiimderin qoyındarına tığıp bergen. Sädir özi at üstinde, nayzası qolında, qasında Eseney jibergen Kenjetay bar, ol da salt.
— Kerey-Uaq kekeku, Süyir batır tekeku! — dep ayğaylap qoyadı Sädir.— Kerey-Uaqpen kektesseñ, Süyir batırdıñ tepkisin keresiñ! — degendi estip pe ediñder, qaraqşı itter?
Jigitterde ün joq. Tün boyı edäuir qalıñdap qalğan köbik qardı etekterimen sızıp bultañ-bultañ etip jürip keledi. Qarındarı aşqan, azdap qamşı jegen. Eseneydiñ urığa qataldığın da estigen. Qorqıp keledi.
— Qap, Stapqa da men aydap aparatın boldım-au!.. Quday qossa, Stapqa jetkenşe qulaqtarıñdı berip qutılarsıñdar. Stapta qulaqtarıñ jazılğanşa eki ay jatasıñdar. Temirdi qıp-qızıl qılıp qızdırıp mañdaylarıña «qaraqşı» degen tañba basadı. Quday qossa, onı men basatın bolarmın... Sodan soñ qoy-qoş aman bol, «İt jekkenge» deyin orıstıñ uryadnigi aydap aparadı.
Sädir munı jigitterge tün boyı körsetken azabın Eseneyge aytıp qoya ma dep qoqay-noqılap keledi.
— Kerey-Uaq kekeku, Süyir batır tekeku!.. «İtjekkenge» deyin eki qıs, eki jaz jayau aydalasıñdar... balpaqtay balpañdamay basıñdar ayaqtarıñdı!
Eseneydiñ qosı Sädirdiñ qosınan alıs emes edi. Sädir jigitterge osı ösietterin aytıp bolğamşa kelip te qaldı. Jigitter Eseneydiñ, üyine kire bere etpetterinen tüsip, bir-bir qulap quldıq urdı da, sodan keyin esik aldına ğana tizerlenip otırıp qaldı.
— Endi kete ber, qosıñdı köşir! — dedi Eseney Sädirge. Sädir şığıp ketti.
— İe, sender kimsiñder?
— Kereyiñ biz, ağa sultanımız, Kereyiñizbiz öziñizdiñ... Bağlan auzında otıratın.
— Keşe Artıqbay batırdıñ üyine aldımen kirip ediñ... Sen kimsiñ?
— Tülen degen kisiniñ ülken balasımın... öz atım Mırzageldi.
— E, jesir seniki eken ğoy?
— İe, taqsır... Inim bala jasınan sırqattau boluşı edi... Qısqa qaray tipti jüdep bara jatqan soñ köñilin köteremiz be dep qalıñdığın äkelip bersek dep kelip qalıp edik...
Jigittiñ tün boyı oylap tapqan aylası osı-aq. Inim auru desem, Eseneydiñ, köñili jibir, ayauşılıq eter degen.
— Auru adamğa qatın äpere me eken?
— Köñili köterile me degen ümit qoy... qalıñ, malı tügel tölenip qoyğan soñ jesir bizdiki ğoy dep oylağandıq qoy.
— Bergeniñdi qayırıp alıpsıñ ğoy!
— Ösimin ala almay jür edik...
Bıljırap söylegenimen jigittiñ aram oyın Eseney oñay tüsindi. Qazaq aylasınıñ quyrığı bir-aq tutam. Inisi ölim aldında eken... qalıñdıqtı bir äkelip alsa, ol sorlı qız «ini ölse ağa murası» boladı da qaladı emes pe!
— Bul aqıl äkeñ, Tülendiki me, jastardıki me?
— Äkemizge bildirgen joq edik...
— Endeşe qayta beriñder. Stapqa aydatpay-aq qoyayın. Artıqbayda qalğan malım bar dese äkeñ özi kelsin mağan. Bolmasa qıs ortası auğan kezde bir qos jılqını sol mañayğa audarğalı otırmın. Sonda kezdeser... Kenjetay, qoldarın şeşip bosatıp jiber!
Jigitter Eseneyge qayta-qayta bas iip, şığıp ketti. Kün keşkirip qalıptı. Özderi de aş, attarı da dir qaltırap keşe tünde baylanğan jerinde aş tur... Qosın jığıp Artıqbaydıñ qasına köşirgeli jatqan Sädir bularğa äli ızğarlı qarap tur. Keyde Eseneydiñ osınday ayauşılıq etetini de bar!.. Tım bolmasa düreletpegenin kördiñ be!..
Mırzageldiniñ oyına asa ülken qauip kirdi. Eseney bir qos jılqısımen kelip ornay qalsa, odan artıq jut boladı deymisiñ! Endi Ulpannan da küder üzbestey ne qaldı? Tegi Tülenniñ bar şaruası şayqalıp, tolmay jatıp tögiletin bolar. Bes baytaldıñ qunı bir sayqalda nesi bar edi? Äy, ol jay söz ğoy, Ulpanday qatın qaydan kezdesedi deysiñ!.. Osı jolı alıp kete alsam, buyırmasa da buyırıp edi-au!..
Özderi de, attarı da aşıqqan jigitter osı «Qarşığalı» ormanınıñ işinde şetirek otıratın qudandalı tildesiniñ üyine qaray bet aldı. Iz tastap, alıstan orağıtıp keldi.
Ulpandı kişi balası Mırzaşqa ayttırıp qoyğan Tülenniñ äkesiniñ äkesi Tilepbaydıñ şeşesiniñ siñlisi Aqbaypaqtan tuğan Qarabaydıñ Qayırgeldisiniñ jieni İgenberdiniñ nemere qızın alıp otırğan Irımbek üyinde eken...
Artıqbaydıñ üyi oñaşa jerde ekeniñ qızınıñ iñir kezinde öristegi jılqını şarbaqqa äkelip qamaytının Tülenniñ üyine jetkizip otıratın sol edi. Ulpandı alıp qaşu — qazdıñ balapanın ustap aludan da oñay degen.
Keşe keşke Irımbek alıp qaşa kelgen jigitterdi özi bastap kelip Artıqbaydıñ bir üyir ğana jılqısınıñ mañayına, ağaş işine jasırıp ketken. Jigitter qızdı qua jönelgende ol üyine qaray tartıp otırğan. Odan bergi habar barlıq «Qarşığalığa» tarap ketti de, Irımbekte ürey qalğan joq. Irımbek üyinen şığa keldi de:
— Oybay, mine toqtım, mine qazanım... Alıñdar da jöneliñder. Men endi qurıdım! -—dedi. Jigitter de aynala beruge qorqıp, Irımbektiñ, bergenderin alıp ketip qaldı. Mırzakeldi jay ketken joq, boqtap ketti:
— Köziñdi urayın, şoşqa köz, Artıqbaydıñ üyine Eseneydiñ kelip jatqanın neğıp bilmediñ?
— Äke quldıq, jönel endi! — dedi Irımbek.
Irımbektiñ sonşa sasqalaqtağanı da jay emes edi.
Ötken tüni Artıqbay şaldıñ üyinde bolğan oqiğa tañ atqanşa «Qarşığalını» qıstap otırğan qırıq üyli Kürleuitke tügel tarap bolğan. Bügin şaldıñ ağayın-tuısqandarı bäri sonda.
— Apır-ay, qudaydıñ saqtağanı-ay!
— Eseney jarıqtıq kelip jatpasa ğoy, Ulpanjannan ayrılamız da qalamız.
— Nesibeli apaydıñ kök qoşqar soyıp qurmaldıq berip jatqanı äbden durıs eken... Basın Eseneydiñ özine tartıñdar!
— Aqsaqal, siz beker şetirek qıstadıñız... Äli de ortamızğa kelip qonğanıñız durıs bolar...
— Özge sözdiñ keregi ne, arada jürgen bir aramı tildes bar ğoy! Sonı tauıp sazayın beru kerek!..
Irımbek kün boyı özi de sonda bolıp, osı sözderdi tügel estip, janınan tüñilip qaytqan. Äyeli äli qaytqan joq. Onıñ alıp keler qosımşası tağı bar ğoy!
Jurttıñ estigen-bilgenderin sauısqan şıqıldap, qarğa qarqıldap ösirip-örbitip äketken.
— Eseney qız alıp qaşuğa kelgenderge qırıq qamşıdan düre soqtırıptı.
— Qozıday kögendep qoyıp mañdaylarına qırıqtıq qızdırıp basıp, «İt jekkenge» aydatayın dep jatır deydi. Quday biledi, ras!..
— Özimizdiñ işimizdegi aramı tildesti birge aydatsa igi edi.
— Auru adamğa qatın äpere me eken?
— Köñili köterile me degen ümit qoy... qalıñ malı tügel tölenip qoyğan soñ jesir bizdiki ğoy dep oylağandıq qoy.
— Bergeniñdi qayırıp alıpsıñ ğoy!
— Ösimin ala almay jür edik...
Bıljırap söylegenimen jigittiñ aram oyın Eseney oñay tüsindi. Qazaq aylasınıñ quyrığı bir-aq tutam. Inisi ölim aldında eken... qalıñdıqtı bir äkelip alsa, ol sorlı qız «ini ölse ağa murası» boladı da qaladı emes pe!
— Bul aqıl äkeñ Tülendiki me, jastardıki me?
— Äkemizge bildirgen joq edik...
— Endeşe qayta beriñder. Stapqa aydatpay-aq qoyayın. Artıqbayda qalğan malım bar dese äkeñ özi kelsin mağan. Bolmasa qıs ortası auğan kezde bir qos jılqını sol mañayğa audarğalı otırmın. Sonda kezdeser... Kenjetay, qoldarın şeşip bosatıp jiber!
Jigitter Eseneyge qayta-qayta bas iip, şığıp ketti. Kün keşkirip qalıptı. Özderi de aş, attarı da dir qaltırap keşe tünde baylanğan jerinde aş tur... Qosın jığıp Artıqbaydıñ qasına keşirgeli jatqan Sädir bularğa äli ızğarlı qarap tur. Keyde Eseneydiñ osınday ayauşılıq etetini de bar!.. Tım bolmasa düreletpegenin kördiñ be!..
Mırzageldiniñ, oyına asa ülken qauip kirdi. Eseney bir qos jılqısımen kelip ornay qalsa, odan artıq jut boladı deymisiñ! Endi Ulpannan da küder üzbestey ne qaldı? Tegi Tülenniñ bar şaruası şayqalıp, tolmay jatıp tögiletin bolar. Bes baytaldıñ qunı bir sayqalda nesi bar edi? Äy, ol jay söz ğoy, Ulpanday qatın qaydan kezdesedi deysiñ!.. Osı jolı alıp kete alsam, buyırmasa da buyırıp edi-au!..
Özderi de, attarı da aşıqqan jigitter osı «Qarşığalı» ormanınıñ işinde şetirek otıratın qudandalı tildesiniñ üyine qaray bet aldı. Iz tastap, alıstan orağıtıp keldi.
Ulpandı kişi balası Mırzaşqa ayttırıp qoyğan Tülenniñ äkesiniñ äkesi Tilepbaydıñ şeşesiniñ siñlisi Aqbaypaqtan tuğan Qarabaydıñ Qayırgeldisiniñ jieni İgenberdiniñ nemere qızın alıp otırğan Irımbek üyinde eken...
Artıqbaydıñ üyi oñaşa jerde ekeniñ qızınıñ iñir kezinde öristegi jılqını şarbaqqa äkelip qamaytının
Tülenniñ üyine jetkizip otıratın sol edi. Ulpandı alıp qaşu — qazdıñ balapanın ustap aludan da oñay degen.
Keşe keşke Irımbek alıp qaşa kelgen jigitterdi özi bastap kelip Artıqbaydıñ bir üyir ğana jılqısınıñ mañayına, ağaş işine jasırıp ketken. Jigitter qızdı qua jönelgende ol üyine qaray tartıp otırğan. Odan bergi habar barlıq «Qarşığalığa» tarap ketti de, Irımbekte ürey qalğan joq. Irımbek üyinen şığa keldi de:
— Oybay, mine toqtım, mine qazanım... Alıñdar da jöneliñder. Men endi qurıdım!—dedi. Jigitter de aynala beruge qorqıp, Irımbektiñ bergenderin alıp ketip qaldı. Mırzakeldi jay ketken joq, boqtap ketti:
— Köziñdi urayın, şoşqa köz, Artıqbaydıñ üyine Eseneydiñ kelip jatqanın neğıp bilmediñ?
— Äke quldıq, jönel endi!—dedi Irımbek.
Irımbektiñ sonşa sasqalaqtağanı da jay emes edi.
Ötken tüni Artıqbay şaldıñ üyinde bolğan oqiğa tañ atqanşa «Qarşığalını» qıstap otırğan qırıq üyli Kürleuitke tügel tarap bolğan. Bügin şaldıñ ağayın-tuısqandarı bäri sonda.
— Apır-ay, qudaydıñ saqtağanı-ay!
— Eseney jarıqtıq kelip jatpasa ğoy, Ulpanjannan ayrılamız da qalamız.
— Nesibeli apaydıñ kök qoşqar soyıp qurmaldıq berip jatqanı äbden durıs eken... Basın Eseneydiñ özine tartıñdar!
— Aqsaqal, siz beker şetirek qıstadıñız... Äli de ortamızğa kelip qonğanıñız durıs bolar...
— Özge sözdiñ keregi ne, arada jürgen bir aramı tildes bar ğoy! Sonı tauıp sazayın beru kerek!..
Irımbek kün boyı özi de sonda bolıp, osı sezderdi tügel estip, janınan tüñilip qaytqan. Äyeli äli qaytqan joq. Onıñ alıp keler qosımşası tağı bar ğoy!
Jurttıñ estigen-bilgenderin sauısqan şıqıldap, qarğa qarqıldap ösirip-örbitip äketken.
— Eseney qız alıp qaşuğa kelgenderge qırıq qamşıdan düre soqtırıptı.
— Qozıday kögendep qoyıp mañdaylarına qırıqtıq qızdırıp basıp, «İt jekkenge» aydatayın dep jatır deydi. Quday biledi, ras!..
— Özimizdiñ işimizdegi aramı tildesti birge aydatsa igi edi.
— Eseney şaldıñ üyin bir qıs küzetip şığuğa Sädir degen batırın qaldırıp ketetin bolıptı...
Sädir qosın Artıqbaydıñ üyine jaqın tigip jatqanı da ras edi. Sädirdiñ qosı degen tört qaraşa üy: at baptaytındar, qısır sauatındar, it, bürkit baptaytındar — bäri osında. Sädirdiñ qasında on şaqtı jigitteri de bar. Endi Artıqbay şal eşkimnen de qorıqpaytın boldı.
Eseney öz qosın ornınan qozğağan joq. Bir sätke Ulpanğa köz tiguim obal ğoy dep te oyladı. Men jetpiske tayanğanda ol äreñ-äreñ otızğa keledi. Sonda künim ne bolar dep te qauiptendi. Ulpan basqa qızdarday quday qostı — men birjola köndim dep mäñgi moyın usınıp, mäñgi ün şığarmay otırıp qalatın janğa uqsamaydı, Bul adal oyı, şını edi.
Ätteñ, ol oyı, ol adal şındığı namaz üstinde buzılıp ketti. Tañ namazın oqıp otır edi. Esine bala Ulpannıñ arqasına kelip jabısa tüsetini kele qaldı. Qanday jılı tiyüşi edi! Bükil denesine burın sezinbegen bir jılılıq tarap, balqıtıp äketetin. Maqpal-qara meñi qanday jarasımdı edi...
Sol Ulpan osı kezinde arqama kelip asılar ma edi! Bir-aq ret... Qanday läzzat lebin seziner edi!.. Talıp tüser me edim, älde qayter edim. Men birdeme bilsem, ağalı-inili eki türikpenniñ, ekeui de Ulpanğa qırındaytın siyäqtı. Bireui suluşa ğana jas jigit. Ağası äli künge qatın almağan sür boydaq. Äsirese ağası qız-kelinşekke saytanı bar adam. Bir küni — Eseney, osı qızdı mağan ayttırıp ber dep qalsa, ne aytam? Joq, men osılay oylanıp otıra bersem, jındanıp ketetin şığarmın. Añşı Müsirepke erip tülki aulap qaytayın. Eseney namazın şala oqıp turıp ketti.
Añşı Müsirep keşeden beri ölerdey bolıp qorlanıp jür edi. Eseneydiñ añğa şığayıq degen habarın alğan soñ qayta qulpırıp sala berdi.
— A, quday bar eken!.. Müsirep äli ölgen joq eken! — dedi Sädirge.
Qasında on şaqtı jigitteri bar Eseney «Qarşığalı» şubarın kezip kün boyı dalada boldı. Eki bürkit, tört böri basar it Eseneydiki, eki sarı ala türikpen Müsireptiki.
Eseneydiñ itteri ärkimnen qalap alğan işinara araz itter bolsa, Müsireptiñ eki sarı alası Uyalas, talasıp körmegen tatu itter. Bul ekeui ataqtı — asıl tuqımdı, añşılıq qanına siñgen päleler. Añşılıqtı iesine özdepi üyretedi. Qasqır men tülkini qay burın körgeni tura quıp ketedi de, ekinşisi alıstan barlap töteley, tosqauılday jügiredi. Biriniñ, atı Barıs, biriniñ atı Sadaq. Ekeui iesimen birge bir qosta jatadı.
Eseneydiñ itteri äueli şığa sala talasıp aldı. Tayınşaday dırau, qasqır azu itterdiñ tisteri qanjarday jarqıldasıp ketti. İtterde qay burın jığılğanın talaytın ädet bar. Törteudiñ biri şoyırılıp tura almay qaldı. Üsti-bası qızıl josa qan.
Eki Müsireptiñ itteri sıyısa alar emes. Türikpen Müsirep qasına Sädirdi alıp, öz itterin ertip bölinip ketti. Eki sarı ala iesin özderi bastap mal jayılğan şiırdan alıstap şıqqan soñ ğana auanı iiskelep, kezdesip qalğan izderdi iiskelep uzay berdi. Añşı aqırın jüru kerek. Añşılar itteriniñ qarasın üzdirmey alıstan baqılap, jay jürip keledi.
Qasqır tüs aua kezdesti. Şaqırımday jerden odırayıp bir qaradı da jönep berdi. Barıs tura umtıldı.
— Tayınşaday eken. Arlanı, arlanı! —dep Sädir de şauıp jöneldi.
Sadaq qasqırdıñ oyısqan jağına qaray jolın kese, qiıstay ketip baradı. Asıqpay, aqırın şauıp baradı. Müsirep özi sonıñ soñınan ketti. Azdan keyin Barıs ta, Sädir de qara üzip körinbey ketip edi, Sadaq betin burğan joq. Sol köldeneñdey şapqan betimen kete berdi. Anda-sanda qarğıp-sekirip qasqır jaqqa qarap qoyadı.
Sadaq qasqırdıñ alıstan sezilgen isin şalıp kele jatır. İis bir alıstap, bir jaqındap qoyadı. Äueli qasqırdıñ jay iisi keletin edi. Bes şaqırım şapqannan keyin qasqırdıñ öz iisine ter iisi aralasa keldi. Toq pa eken semiz be eken?.. Bul kezde qanşıq qasqırlar jalğız jürmeydi, balaların auızdandırıp birge jüredi. Mınau, ärine arlanı. Arlan ekendigi iisinen de tanılıp keledi. Qoy jegen bolar, qoy qanınıñ iisi seziledi. Apır-au, iis qayda ketti? Joq qoy!
Sadaq tağı biraz umtıla şaptı da toqtap qaldı.
— Bildim, bildim! Äri qaray burılğan boldı. Bäribir jel sol jaqtan. Qazir tauıp alamın, qazir... İesine bir qarap keşirim suradı da, burılıp alıp ekinşi jaqqa qaray köldeneñdep şaptı. Uzamay şabısı da üdep ketti. Atılıp baradı. İesi de atqa qamşı bastı. Müsireptiñ atı da tañdaulı attardıñ biri edi, bäribir Sadaq alıstay berdi.
Birazdan keyin Müsirep jartı şaqırımday jerden aldın kese öte bergen qasqır men jaqındap qalğan Barıstı kördi. Sädir äldeqayda qalıp qoyğan. Qasqırdıñ ökpe tusınan künge şağılısqan sarğılt jalın jarq ete tüsti de, qasqır uşıp tüsti. Barıs ta jetti. Apır-topır...
— Aynalayınım-ay, sarı Sadağım-ay! — dep Müsirep te kelip qaldı.
Qasqırdıñ üsti-bası qan. Şek-qarını aqtarılıp jatır. Sadaq qasqırdıñ alqımınan ala tüsken boyı äli mıtıp jatır. Şek-qarın Barıstıñ qolınan kelgen is...
Müsirep Sadaqtıñ mañdayınan, jelkesinen sipap: aynalayınım-ay, sarı Sadağım-ay, dep otırıp ittiñ auzın äreñ aştırdı. Jağı qarısıp qalğan eken.
Müsirep endi abaylasa Sadaq osı arağa jetkenşe elu qadamday jer bauırlaptı. Tanıs minezi. Qasqırğa körinbeyin dep istegeni. Müsirep munı birinşi körip turğanı emes. Qasqırdıñ öte berer tusına jer bauırlap körinbey kelip jatadı da, tuspa-tus kelgende oqtay atıladı. Ekpinimen qasqırdı alıp uradı da alqımına jarmasadı. Mıti beredi. mıti beredi. Ol eki arada Barıs ta jetip qalıp qasqırdıñ işin jarıp jiberedi. Izalanıp jetken boyı şaptan tumsıqtı salıp jiberip basın eki şayqadı, boldı, is bitedi.
Qasqırdı Sädirdiñ artına bökterip berip, Müsirep qosqa qaray bet aldı. Artıqbay auılı bulardıñ qaytar jolında edi. Tüspey ketseñ de Uyat, qasqırıñdı baylap ketpeseñ odan da Uyat. Müsirep tayınşaday arlan qasqırdı üyge süyrey kirip:
— Arteke, mine qasqırıñız! — dedi.
— Oybay, qatıñ toy qıl, qazan as! Bizdiñ üyge on bes jıldan beri kirgen qasqır osı!
Keştetip Eseney tobı da osı üyge kelip tüskende biteudey soyıp kergişke körip qoyğan qasqır terisi keregege süyeuli tur edi. Ülken eken. Tumsığı uıqtıñ qarına jaqındap, quyrığı jerge tüsip jatır.
— Türikpen Artekeñe qasqır äkelip baylapsıñ ğoy! — dedi Eseney.
— Qolğa tüskeni jalğız osı.
— Arlanı eken üyirimen üş toğız bolsın, Arteke.
Eki tülkini qosaqtay köterip añşı Müsirep keldi.
— Qayda älgi aq Ulpanım, aq patsam! Beri kel, baylan mına eki qızıldı. Salaumalikem, Arteke. Mal-jan aman ba? Qarağım-ay, käri ağañ ayıptı bolıp qaldı ğoy... Mine, sol ayıbım! Nesibeli, deniñ sau ma? Meni mazaqtap qoy künde bir külip alasıñdar? Külseñ kärige kül degen osı da.
Ulpan külimdey kelip eki tülkini aldı da:
— Ayıp bitken qaytarılıp jatqan joq pa, Müseke?! Siz berdiñiz, men aldım. Endi öziñizge qaytardım... Öziñiz alıñız,— dep qayta usındı.
Eseney törge şığıp otıra berip:
— Ayıp-qiıptıñ qaytarılmaytını da, qaytpaytını da boladı,— dedi. Onısı «Muzbel torı» at qaytarılmaydı degendi añğartu edi. Onıñ üstine osı jolı Ulpandı qalayda bir sözge tartudı kün boyı oylap kelgen.
— Qaytıp üyirine qosılğandı qaytarıldı dep jatqanım ğoy äşeyin.— Ulpan keşeden beri ündemey jürgenin ersi körip qaljıñdap edi.
Eseney az oylanıp qaldı da, Artıqbaydıñ jılqısı «Muzbel torımen» birge Sädir qosına qosılğanın tüsindi.
— Üyirine barıp qosılsa, üyirin tügel ala qaytayın degeni de! — dedi.
Bul ne degeni? Qalıñ mal bergeli otırmın degeni me? Osı şalda sonday oy da bolar-au! Qoy, bul betinen qaytarıp tastau kerek bolar.
— Bizdiñ üyge üyirlep kelgen maldıñ qayırı bolğan emes,— dedi Ulpan. Dausına seziler-sezilmes qatqıl ün qosıp ayttı.
Bulardıñ neni ospaqtasıp qalğandarın añday almağan añşı Müsirep:
— Ulpanjan, sadağañ keteyin, ayıbı qursın, äkeñe baylağanım bolsın. Ala qoyşı, künim!—dep sözdi bölip ketti. Ulpan sol oynaqı külimdep turğan boyı tülkini aldı da, as üyge şığıp ketti.
Şay üstinde tağı bir äñgimeniñ uşqını Ulpanğa soğıp ketip otırdı. Eseney tobı bir maraldan ayrılıp qalıp edi. Añşı Müsirep sonı ayttı.
— Pay-pay-oy! Altın müyiz aq maraldıñ özi eken! Eseke, sizdiñ itterdiñ ala auızdığı bolmağanda qutılmaytın edi. Äkki bolğan itter bäri birge japa-tarmağay umtılmay tosqauıldap quadı. Sizdiñ itter üşeui birge umtılıp, birge boldırıp, ayağında özdi-özi talasıp qalıp, äreñ ayırdıq. Är jerden kelgen it, it bolmaydı.
Artıqbay şoşıp ketti:
— Altın müyiz aq maral dediñ be? Oybay, onı bizdiñ auıldıñ jigitteri kün boyı quıp äbden qaljıratıp, qamap turğanda Ulpanjan ayırıp alıp qalğan... Bayğus maral qaljırağan soñ kölge kümp berip tüsip ketipti. Sol emes pe eken Ulpanjan?
— Sol bolar.
Ulpannıñ maraldı ayırıp alıp qalğanı ras bolatın. Jigitter kölge tüsip ketken maraldı qalay ustaudıñ aylasın taba almay Artıqbay şaldıñ sadağın suratıp kisi jiberipti. Ulpan äkesine:«Berme!»—dedi de, atına mine sala şauıp ketti.
Ol Ulpannıñ anda-sanda körip jüretin maralı edi. Qumaytın, it aytaqtamaytın qızğa maraldıñ közi üyrenisip kele jatqan. Köp jaqındatpağanımen sekirip-orğıp qaşıp ta ketpeytin. Şilik japırağın julıp alıp Ulpannan közin ayırmay saq tursa da qarap tura beretin.
Ulpan kölge kelse on bes şamalı salt attı jigitter köldi aynala qorşap alıp it aytaqtap şapqılap jür eken. Sudıñ suınğan kezi, kölge eşkim tüse almaptı.
Ulpan jigitterdi quıp jiberdi.
— Nemene, qırıq üyli Kürleuit qırıq japıraqtan bölip alayın dep pe ediñder? Tiyüşi bolmañdar! Bul meniñ maralım! —dedi.
Jigitter Uyalıp, itterin ertip tarasıp ketti. Azdan keyin maral da sudan şığıp, silkinip aldı da, qalıñ ağaştıñ arasına kirip joq boldı. Kün boyı adam balasınan quğın kerse de Ulpannan bul jolı da qaşqan joq, sergek ayañdap jüre berdi.
— Jarıqtıqtıñ közi-ay, qap-qara...— dedi añşı Müsirep.
— Qara köz, aq mañday demeysiñ be! — Munı Eseney özi qıstırıp qalıp edi, Ulpanğa tım turalap aytılğanday bolıp şıqqanınan qısılıp, türikpen Müsirepke burılıp:
— Sen bölinip ketpegende, aq maral qutılmaytın edi! — dey saldı.
— E, ol mağan da kezdesti. Jan-januar bolıp jaralğannıñ suluı eken. Elu qadam jerden şilik arasınan atılıp şığıp edi, qumadım.
Ulpan alğıs közimen Müsireptiñ jüzin bir sipap ötti.
— Men itterimdi adal jan-januarğa auızdandırmay jürmin. Sonşa sulu jaralğandı itke talatıp, qanğa boyap soğıp aludı obalsınamın. Meniñ qumarım qasqır men tülki ğoy...
«Şınıñ ba? Neğıp?»—degendey Ulpannıñ az ğana külimdegen közderi jarq etip Müsirepke qaray tağı bir serpilip qaldı.
Maraldı maqtağan sözderdiñ Ulpanğa arnalıp jatqanın serileu Müsirep qoldadı da, onı tüz tağısınday soğıp aluğa qarsı ekenin añğarttı.
— Ulpanjan, seniñ tilektesiñ, de bar eken! — dep Artıqbay quanıp qaldı.— Onıñ özin osı auıl tügel Ulpannıñ maralı deydi. Bäri küzetip jüredi.
— Oybay, aq patsam, timeyin maralıña, timeyin. Endigäri köz tiksem, besikte jatqan böbegimdi, körmeyin! — dep añşı Müsirep qarğana bastadı.
— Eki lağı men enesi Tuzdıköl mañayında jüredi,— dep, Ulpan onı da eskertip qaldı.
Eseney maral jayındağı äñgimeniñ bastalıp ketuine quansa da, ayaqtaluına narazı bolıp qoñırayıp qaldı. Aldımen öz ağayını Müsirepke ökpeledi. Maraldı qızğa teñep maqtay bermey, itke talatıp... qanğa boyap... soğıp alğan obal boladı degeni qay sandalğanı? Ädeyi meni ıza qılayın dep aytadı. Tım bolmasa bir keş qızdı aytıp maralğa teñep, maraldı aytıp qızğa teñep oynap-külip otıruğa bolatın edi ğoy. Ulpan da sezden qaşayın dep otırğan joq edi. Eki Müsirep kezek-kezek kiip ketip,söz ayağın qurdımğa aparıp joğalta bergenin kördiñ be!.. Özim de qudayğa şükir, kep olaqtıñ birimin... Ayıp-qiıp, at jayı, maral jayı söz boldı... Sonıñ birde-birin ne iirip, ne şiırıp äkete almadım. Ustala berdim. Tegi, men sezdiñ öru-örbituine köñil qoymay, baylamın aytıp ädettengen adammın. Qızğa sözdiñ baylamı ne kerek? On kün oylansam da keler bir keşte Ulpannan basqa tiri janğa söz bermey... Ulpan ıs aytsa da qağıp alıp... birese küldirip... birese oylandırıp... keyde töbesinen şüyilgen qıranday... keyde oqtay qadalıp... küydirip, jandırıp... qaytarmın.
Eseney on kün oylansa da qızdı küydirip-jandıratın eş närse taba alğan joq. Eki ret Artıqbaydı şanağa baylap-matap otırğızıp añğa alıp şığıp edi. Onıñ qarauılına qasqır iliktire almadı. Bügin türikpen Müsirep
üyine qaytqalı jatır. Ol ketken soñ Eseney qosı tipti saqau bolıp qalatın siyäqtı. Añşı Müsireptiñ şatpağın Ulpan küle qarap tıñdaydı. Öytip ezu tartqanın körsetkennen körsetpegeni jaqsı da... Onıñ sözine külmeydi, özine küledi. Tegi Eseney — Eseney ğana bola alsa kerek. Basqa bireuge usap sözşeñ bolam, biyäzı bolam, sıpayı bolam dese — külki bolatın jayı bar. Bayağıdan beri meniñ atağım Eseney bolğandığımnan qadirlenetin. Endigim qay aljığandıq? Joq, men Eseneyden basqa eşkim de bola almaymın!
Eseney eline qaytqalı jatqan Müsirepti şaqırıp aldı.
— Bir qıs birge bolayıq dep edim, könbediñ, sür boydaq... Sebebiñ bar şığar, suramaymın. Tek, meniñ soñğı bir jumısımdı orındap ber. Bir kün ayalda.
— Jaraydı, ayaldayın.
— Ayaldasañ qazir attan. Artıqbayğa quda tüsip qayt. Nege şoşıp kettiñ?.. Ulpanğa Eseneydiñ köñili auıp jür de. Mendey şaldardıñ, talayı-aq toqal aladı. Men de öziñdey sür boydaq. Sen qatını joq sür boydaq, men qatınım bolsa da on jıldan beri sür boydaqpın. Alpısqa kelgenim joq. Keregi bolıp qalsa, qızdıñ özine de söylese kel. Seniñ «Alğaşqım» degen küyiñ bolsa, meniñ «Soñğım» deytin küyim osı qız — Ulpan. Qız-kelinşek degende qırıñ sınıp körmegen bozdaqsıñ, körset osı jolı!
— Jaraydı, barıp qaytayın.
— Barıp qaytpa, birjola bitirip qayt. Siban degen bir rulı eldiñ ordası bir küni birjola jabılıp qalsın demeseñ, köndirip qayt!
Eseneydiñ soñğı sözi Müsirepke auır tidi. Siban degen jalğız Eseneyi bolmasa, ağaş-ağaştıñ qoynauın panalap bıtırap ketken älsiz el edi. Eseney köterilgeli ne barı altı auıl Siban el qatarına qosıldı. Sol Eseney urpaqsız. Tuğan-tuısqandarında munıñ ornın basar eşkim joq. Onday adam jalpı Sibanda joq. Onıñ özge jağın bılay qoyğanda, eki ulı qaytıs bolğannan keyin birjola urpaqsız qalğanı da Müsirepke qattı batatın edi. O da adam ğoy! Işinen Ulpandı da ayadı. Eseney qanşa ağayını bolğanımen qurığın Ulpannan basqa bireuge salsa da bolar edi ğoy! Onda şe? Ol qızğa obal bolmas pa edi? Şirkin-ay, altı auıl Sibannıñ bir qatını jesir otırmağanın kerdiñ be!.. Iştey Eseneydi de ayap, Ulpandı da ayap, Müsirep Artıqbaydıñ üyine kelip tüsti.
Ulpan üyinde joq eken. Sonı paydalanıp Müsirep kelgen jumısın sozbaqqa salmay qızdıq äke-şeşesine birden aytıp tastadı. Eseneydiñ sälemin tura jetkizdi. Boyağan da joq, burmalağan da joq. Artekeñ ündemey tunjırap otırıp qaldı da, qız şeşesi Nesibeli jılan üyden şığıp ketti.
— Osı, Arteke, kelgen jumısım. Ne jauap qayırasız?
— Oyboy, Müsirep-ay!.. Eseney qadalsa almay tınatın ba edi! Ulpanımdı men bermeymin desem, Eseney könedi dep otırmısıñ? Ayttı, aldımnan ötti boldı emes pe, almay tınbaydı ol!
— Olay bolğanda sizdi riza deyin be?
— Qaydağı riza?
— Endi siz ne ayttı dep qaytam?
— Ulpannıñ erki özinde. Özimen söylese bersin dep ayttı de. Al, äke, batañdı ber degen küni, jetpey jatqanı bata bolsa, bere salu qiın emes qoy...
Artıqbay tağı da biraz ündemey qaldı. Müsirep te şal jauabınıñ özgerisi bola ma dep kütip otır. Şeşe narazı, äke narazı. Osını aytıp barsam, Eseneydiñ beti burılar ma? Joq, burılmaydı. Oğan qız narazılığı qosılsa şe? Onda zorlauına qorlauı qosıladı.
— Müsirep, men seni jiırma jıldan beri bilemin. Adaldığıñnan basqa sırıñdı körgen emen. Ulpanmen öziñ de söyles. Adal aqılıñdı ayt. Älgi mıljıñbay adasıp tañ atpay kelip Ulpanjandı tülki aulauğa ertip äketti. Baramız degen jeri Tuzdıköl... Osı üydiñ esigi qay jaqqa qarap tursa sol bette.
Müsirep atına mindi de Artıqbay şaldıñ siltegen jağına qaray jürip ketti. Aqırın jürip keledi. İe, bul bir abıroysız elşilik bolğalı tur. Eseneyge eki närse ötpeydi: «Oq ötpeydi, söz ötpeydi». «Seniñ «Alğaşqım» degen küyiñ bolsa, Ulpan meniñ «Soñğım» degen küyim» dedi, boldı.
Ulpan bügin asa köñildi edi. Äkesiniñ az ğana jılqısın Sädirge qosıp jibergeli bir jeti boyında atqa minip dalağa şığar, boy sergiter sebep qalğan joq-tı. Jastıq jalını lapıldap turğan sergek jandı Ulpanğa üyde otırıp qalu degen adam şıday almas azap eken. Bügin mine tañ atqalı at üstinde. Kün külimdep turğanday aşıq. Kögildir aspan kündegisinen göri köbirek köterilip ketkendey biik seziledi. Tünde jauğan ulpa qar barlıq dünieni aq jibekpen orap alıptı. Jas qayıñdar aq jeleñ jamılğan ädepti kelinşekke usap täjim eterdey iilip tur. Aqqa oranğan şilik tübinen sıdır etip aq qur uşqanda butaqqa qonğan ulpa qar oñay uşqındap ketedi de, aq qur qanatınan şilik butaqtarına kir juğıp qalğanday seziledi.
Dalada esken qazaq qızına jıldıñ tört mezgili ğana emes, är künniñ özinde äldeneşe mezgil bar. Bäriniñ de öz qızıqtırarı bar. Bir jumaday atqa minip dalağa şıqpağan qız dalasın sağınıp qalıptı.
Bügin añşı Müsireptiñ bürkiti de köringen tülkini adımın aşırmay büktep tastap jür. Biraq, bürkitke tülki aldıru degen onşa qızıq emes eken. Şabu da joq, quu da joq. Minip jürgen «Muzbel torı» da narazı. Añğa şıqqanda taqım jazıp şappağan soñ, onıñ nesi qızıq! Eseneydiñ üşten birindey salmağı joq osı bir qızdıñ qor qılğanı-ay! Qolı qattı-aq öziniñ. Temir auızdıq bolmasa körseter em qalay şapqandı! Taqımıñnıñ dal-dalı şıqqanşa şabar edim...
Añşı Müsirep qızıq adam. Keyde ölip jatqan tülkimen urısıp otıradı. Sen nemene, qızıl qandel, qara balaq sayqal!.. Qutılıp ketem dediñ be? Üyine jetpey jatıp sayqaldığın qaraşı munıñ! İt tuqımın qazaq tuğanına toğız ay tolğanda «üyine jetti», er jetti dep esepteydi. Bürkit joğarıdan sorğalap kelip şanşılğanda eki ret jalt berip ketip alğızbağan qanşıq tülkige añşı sol Uyatsızdığın aytıp Uyaltıp otır. Seniñ şeşeñ ğoy, senen de asqan zäntalaq...
Añşı sodan keyin bürkitine ursa bastadı. Sen nemene, budan burın qanşıq körmep pe ediñ? Körgensiñ! Qaşannan beri aytıp kelem sağan: quyrığın şanşıp ala jönelgeni tülkiniñ qanşığı boladı. Onıñ, bası quyrığınıñ tüp jağında emes, qalay qaray jügirip bara jatsa sol jağında. Quyrığınıñ tüp jağınan kilikseñ bet-auzıña sarıp ketedi. Sonsoñ bir ay otır üyde, äkeñ ölgendey bolıp salbırap... Qarağım Ulpan, baylan mınanı...
Jasamıs bir tülkige öziniñ äyeline urısqanday urıstı. Men senimen birge jasasıp kelem, sauıs-sauıs sardambal käri sayqal! Sağan ne bar eken sonşa bälsinip. Käri Müsireptiñ közine ilingen ekensiñ, jata ketpeysiñ be?..
Budan äri añşınıñ sapırındı sözderin estigisi kelmey Ulpan üyine qayttı.
— Ağay, men maralımdı köre qaytayın dep edim...
Ulpan maraldıñ izine tüsip kele jatır edi, türikpen Müsirepti sonadaydan tanıdı. Eki iti soñında, ayañ-jortaqpen aqırın kele jatır. Basında qara eltiri berik, qara qulın jarğaq, ayağın bezep basatın sal jiren at Ulpanğa äbden tanıs bolıp alğan. Ulpan quanıp ketti. Bul kisimen erkin qaljıñdasuğa boladı. Qaqpan qurmay, qaltarıssız qaltqısız söylesedi. Jaqsı köretinin jasırmaydı da. Onısında qauip-qater de joq. Ulpan da onı jaqsı köredi.
Bul jaqsı kerudiñ bir taza türi. Ekeui de biletin, birine biri aytpaytın, ömir boyına ünsiz keter türi. Ülkendik te, kişilik te böget emes, basqa bögesin de joq. Munday jaqsı köru — qaşaq qumarlığınan joğarı da taza turadı. Erkelete biletin ağa men erkeley biletin qarındas arasındağı jaqsı köru siyäqtı. Neden ekeni, neden bastalğanı belgisiz. Ulpan men türikpen Müsireptiñ arası osılay bola bastap edi.
Ulpan qattı şauıp kelgen boyı:
— Müsirep ağa, qasqırğa tım keş şığıpsız ğoy?— dedi.
— Qasqırğa emes, sağan amandasa keteyin dep kele jatırmın, qarağım. Erteñ elge qaytatın edim.
— Elge? Bizdi osılay tastap ketesiz be?
— Tastap degeniñ ne, aynalayın-au... Seni kim qiıp tastap keter! Uzamay qaytıp kelemin.
— Bäribir, bügin bizdiñ üyde bolasız. Ketpeysiz. Men sizge bir quşaq quray kesip äkelip qoydım... Neşe türlisi bar! Kepkeni de, şilik arasında balğın turğanı da bar...
— Bolsın, Ulpanjan, bolsın...
— Ol keşke boladı. Oğan deyin qasqır quğandı körsetesiz.
— O da bolsın... Qasqırdan qorıqpaytın ba ediñ?
— Sizdiñ qasıñızda jürip qorqamın ba?
— E, jaraydı, qalqam... Biraq, meniñ aytqanımnan şıqpaytın bolasıñ,!
— Köndim, Müsirep ağa, köndim. Qulıñmın qulaq kesti...
Müsirep atınan tüsip, Ulpan astındağı attıñ ayıl tartpasın durıstap tartıp berdi. Üzeñgi taralğısın az ğana uzartıp jatqanda qolı qızdıñ ayağına tiip ketip edi, jıp-jılı eken. Jılılıq bükil denesine lap berip edi, qolın tez tartıp aldı.
— Al, endi jöneldik.
Ekeui jele-şoqıta qatar kele jatır edi, Ulpannıñ közine maraldıñ jaña ğana jürgen izi şalındı.
— Müsirep ağa, maralımdı köresiz be?
— Kör deseñ köreyin.
Endi Ulpan alğa tüsip ketti.
— Şöge, şöge, şöge!..
Maral şilik arasınan atıp şıqtı da, ordañday jortıp aşıqqa şığıp toqtadı. Bunaq-bunaq sarğış müyizi künge şağılısıp, altın qanjarday jarqıraydı eken. Añşı Müsireptiñ «Altın müyiz aq maral» degeni sodan bolu kerek. Appaq aq maral emes, qısqa qaray aq qılşıqtanğan, aq mañdaylanğan, bozğılt tüsti.
Maral Ulpannıñ tanıs dausınan şoşınbay-aq kezge tüsip edi. Endi tañ qalıp, seskene qarap tur. Mına qız da it ertip jüretin bolğanı ma? Päli, qasında erkegi de bar. Erkek bitken bizdiñ jauımız. Bir jaqsısı itterin aytaqtağan joq. Mınau eki sarı ala nağız dal-dalıñdı şığaratın päleniñ özi bolar!..
— Şöge, şöge, şöge!..
Joq, bügin men sen qızğa erkelep sekirip-qarğıp oynamasam kerek. Tört ayağım tügel ata jönelgeli tur. Erkelesin deseñ jalğız kel. İtiñdi äkelme!..
Maral bir-aq jalt etti de joq boldı. İtter onı kördi de malğa sanadı, quğan joq — eşki me eken? Joq teke bolar...
— Sulu-aq eken!— dedi Müsirep.— Bükil denesinde bir kelispey turğan jeri bolsayşı! Qanday jarau, qanday sımğa tartılğanday sululıq. Osınıñ sululığına qızıqpay, közge tüsse-aq qua jönelemiz. Suludı soyıp etin jeymiz.
Ulpan qazaq jigitteriniñ sulu degen qızğa qanday eş bolatının aytqısı keldi de, öz tağdırına tuspaldağan bolıp şığa ma dep irkilip qaldı. Öz qara bası ondayğa uşıramağanımen jas kezinde sulu atanğan jeñgeleriniñ betine ketpes küye jağılıp qalğandarıñ qalay qor bolğandarın biletin.
Eki sarı ala it jer men jeldi iiskeley jürip, bir-bir qarap qaldı da jelge qarsı qattıraq jügire jöneldi.
— Al, Ulpanjan, itter birdemeni sezindi. Qazir bir jerden qasqırdı aydap şığadı. Sen qasqırdı qua jönelgen ittiñ soñınan ere ber. Jartı şaqırımnan artıq jaqındama! Qasqır ağaşqa, ne kölge qaray oralsa, aldınan şığıp betin buram dep äurelenbe. İttiñ soñında bol. Qasqır on şaqırımday qaşıp barıp ağaşqa burıladı. Sol kezde bir jağıñnan men de şığa kelermin.
Müsirep pen Ulpan qatar şauıp keledi. Qalıñ ormannan alıstap taldı-şilikti oypattıñ arğı qabağına şığa bergende Ulpan Müsirepke jalt qarap:
— Oybay, ağa, bir it turıp qaldı,— dedi.
— Endeşe umtıl, şap! Sonau qılañdap jalğız ketip bara jatqan sarı alanıñ soñınan qalma!
Ulpan quyındatıp jöneldi. Atpen birge jaralğanday uşıp baradı. Barıs iesine körinbey ketti. Sadaq qasqırdıñ isin alıstan sezinip birtalay qiğaştap ketip baradı. Müsirep sonıñ soñına tüsti.
Sadaq äşeyin oynap şauıp kele jatqanday. Täñiri degen qanşıq äşeyin!.. Jarau bolar, qoyan jepti. Biraq, Barıs biraz jügirer. Jaqında ağaş ta, köl de sezilmeydi. Qanşıqtıñ atı qanşıq, qaşa beredi betimen. Sol it qanşıq — bultalaqqa salıp, bir olay, bir bulay qaşıp äurelemese jarar edi. E, Barıs ol erkine jibere qoymas. Qız da jaqın bara jatır. Barıstıñ isi men qızdıñ iisi keyde bölek, keyde aralas keledi. Äy, qanşıqtıñ iisi-ay! Murnıñdı jaradı. Qıstıñ orta kezi bolsa qanşıqtıñ iisi tipti kündik jerden tanıladı. Sol kezde bir kezdesip körer me edi özimen...
Ulpan Barıstıñ soñınan manadan beri şauıp keledi. Qasqır men ittiñ arası edäuir jaqındasa da äli alşaq. Şabısqa jaralğan jazıq dala, at tizesinen kelmeytin aqşa qar itke de, qasqırğa da auır emes. Tizgindi bosatsa «Muzbel torı» qasqırdıñ adımın aşırmaytın siyäqtı. Biraq, onda ne bolar edi? Al jettiñ qasqırğa, qamşımen soğıp alasıñ ba? Ulpan tipti tiri jändikke qamşı jumsap körgen jan emes. Qasqırdıñ betin buram dep äure bolma degen söz tağı esinde. Müsirep onı qadağalay tapsırğan. Şınında deymin-au, qasqırdı quıp jetip barsam, ol ğoy qarsı tura qalıp, auzın aranday aşıp sekiredi mağan qaray! «Qızdı kersem qızıl öñeşim qışıp ketedi, qılğıp jiberem de jüre berem!» deytin osı qasqır emes pe!.. Quday-ay, saqtay kör!
Ulpan sarı ala itten közin ayırmay şauıp kele jatıp qay jaqqa, qay betke qalay şığıp ketkenin añdamay qalıp edi. Qaşıp qutıla almasın sezingen qasqır talay jortqan qalıñ ağaşqa qaray oyısa bergenin de bilgen joq. Endi bir kezde abaylasa aldında qalıñ qara orman körindi. Bul qay jerdegi orman boldı eken? İt pen qasqırdıñ arası da jaqındap.qalıptı. Ol ekeuine özi de jaqın keledi. Ätteñ, ormanğa qasqır burın kiretin siyäqtı. Sarı ala it ormanğa deyin ilip tüspese, qasqır qutılıp ketetin. Şaqırımday ğana jer qaldı. Ayğay salu kerek şığar? Kimge? Qasqırğa ma? Müsirep ağay körinse bir jön. Ol kisi körinbeydi. Qasqır qutılatın boldı. Jartı-aq şaqırım qaldı ağaşqa... Oq boyı... arqan boyı... Qutıldı-au, qan jauğır... Qoy, umtılmasa bolmas... Öy, mına bir apalañ-topalañı nemene? Qar burqırap ketti ğoy. Qasqır qayda, apanına kirip ketti me? Sarı ala it te ekeu bolıp ketti. Qasqırdan ayrılıp qalıp eki sarı ala özderi talasıp jatqanday alay-tüley...
Ulpan ağızğan boyı üstine kelip qalğanda eki sarı ala qasqırdı körip tastağan edi. Ulpan itterge az-aq soğılmay etti. Qasqırdı da kördi. Közinen jas parlap ketti. «Tüu, quday-ay!..»
Müsirep kelip jetkende Ulpan äli köz jasın tiyä alğan joq edi. Iqılıqtap, öksip qaladı. Quday-au, ne boldı mağan?..
Müsirep itterine de, qasqırğa da burılmay Ulpannıñ qasına keldi.
— Au, nemene, jılap jürmisiñ?
— Joq, Müsirep ağa, jılağanım joq, közimniñ jasın tiyä almay jürmin,— dep tağı bir öksip qaldı.
— Onday bola beredi, aynalayın. Atıñ bäygeden kelgende, itiñ qasqır alğanda köziñe ie bola almaysıñ. Atıñdı ayañdatıp, alısıraqta jüre tur...
Müsirep itterinen qasqırdı ayırıp alıp, işin aqtarıp tastadı da, aq qarğa etpetinen salıp biraz süyretip qan-jının ketirip bolğan soñ Ulpandı şaqırdı.
— Beri kel, baylan mınanı!
— Joq, Müsirep ağa...
— Joqtı qoya tur. Birinşi soğılğan añdı añğa birinşi ret şıqqan adamnıñ qanjığasına baylap alıp qaytadı. Irımı sol. Äytpese, qız balağa qasqır baylamaydı.
Ulpan amal joq köndi.
— Qalay, Ulpaş, qasqır quğannıñ qızığı bola ma eken?..
— Boladı eken... Quıp kele jatıp qorqasıñ, qorqıp kele jatıp qua beresiñ... Tipti dausıñ şıqpay qaladı eken...
— Endigäri qasqır qua qalsam, men seni ğana ertip şığarmın. Sen aytqan jerimnen şıqtıñ.
— Qasqır ağaşqa jaqındap qalğanda janım şığıp kete jazdadı... Ayğay salayın dep edim, dausım şıqpay qaldı.
— Ayğay salmağanıñ jaqsı boldı. İesiniñ ayğayına it alañdaydı da ekpininen ayrıladı. Qasqır ığısa tüsedi. Qasqır men it qarsı kelip ayqasıp qalğanda da it jağında turmay qasqırdıñ tu sırtına şığa bergen durıs— qasqır alañdaytın bolsın. Al, jüreyik...
— Ağa, endi siz bizdiñ auıldı taba alasız ba?
— Nege taba almayım?
— Meniñ basım aynalıp ketti. Aydalağa şığıp ketken joqpız ba özi? Mınau bir men körmegen ağaş...
— Körgende qanday, künde körip jürgen ağaşıñ. Qasqır senen qutılmasın bilgen soñ, manağı ormannıñ şığıs jaq şetine qaray burıldı ğoy.
— Mağan ılği tura qaşqanday körinip edi.
Osılay bayau jürip, söylesip kele jatıp Müsirep bir kezde ündemey qaldı. Ulpannıñ birer sözine jauap ta qayırmadı. Äzimen özi, äldeneni oylanıp qalğan. Aşıq jüz, erkelete söyleudiñ izi de joq.
— Müsirep ağay, siz ne oylanıp qaldıñız?—dedi Ulpan.
Müsirep oyanıp ketkendey Ulpannıñ betine selt etip qaradı. «Men be?»—dedi de tağı da ündemey qaldı. Közi Ulpanda. Ayay qaray ma, ayalay qaray ma? Apır-au, bir jat söz aytıp qalmasa qaytsın! Ulpan seskene bastadı.
— Ulpan!—dedi Müsirep, Ulpannıñ közine tura qarap,— Ulpan, señ men qazir ne aytsam da tügel tıñda, oylana tıñda. Qulağıña jaqsın, jaqpasın, tügel tıñdap al! Bir auız söz qospay tıñda!..
Sodan keyin öziniñ Eseney jibergen elşiligin ayttı. Dauısında ne janın salğandıq, ne janı aşığandıq joq, bir qalıptı qoñır ünmen söylep keledi. Äldeneni qadağalap, äldeneni elemeu de joq. Biıl küz jaqsı, malğa jaylı boldı ğoy degendi aytıp kele jatqanday beyjay...
Ulpanğa sol bey jaydıñ äzi qanjarday qadaldı. Eseneydiñ köz ayırmay qaraytının biletin. Onısı äkesindey adamnıñ balğın jasqa quana qaraytını şığar deytin. Biraq, işi qımsına beruşi edi, sezdirip jür eken de... Köz aldına köp närseler keldi. Ulpannıñ özi biletin dünieniñ birinşi adamı ataqtı Eseney bi... kem bolsa qırıq jas ülken adam. Urpaqsız qalıptı. Ağaşqa asılıp ölmeseñ, qutıla almaysıñ. Eseneyden araşalap alıp qalar adam joq. Ayttı — boldı. Basıñ bolsa ie ber, tizeñ bolsa büge ber...
Ulpan bir tüsiniksiz külkimen küle bastadı. Toqtay almay küldi. Quanış külkisi, oyın qaljıñ külkisi bulay bolmaydı. Bulay külgeninen de jılağanı jaqsı bolar edi. Jındanıp ketkendey atınan auıp ar jağına qaray qulap ketip baradı. Müsirep Ulpannıñ tizgin ustağan qolına şap berip özine qaray julqıp qaldı. Jındana bastağan adamdı şoşındıru kerek.
— Qoy endi! Toqta!—dedi aqırıp.
Külkisi toqtap, Ulpan atına oñdalıp otırdı. Ündegen joq.
— Ağaştı endi tanıdıq ba?— dep suradı Müsirep.
— Tanıdım. Sonau köringen bizdiñ auıldıñ tütini bolar.
— Nesibeli jeñgey bauırsaq pisirip jatır bilem, iisi murnımdı jarıp baradı.
Müsireptiñ bir-eki auız bos sözdi nege aytqanın Ulpan birden tüsindi. Esi durıs pa dep qauiptenetin bolar. Joq, Ulpan könterili qız, oñay adasa qoymas esinen.
— Müsirep ağa, külgenime ökpeley körmeñiz, külkim kelip külgenim joq. Endi Eseney ağaña qaytaratın jauabımdı aytayın: Eseneydiñ qurığı moynına tüse qalsa, onı alıp ketetin küş bizdiñ azğana auıl kirme Kürleuitte joq. Quday saldı — biz köndik. Biraq, ağañnıñ esinde bolsın — Ulpan arzanğa tüspeytin qız.
— Boldı, aynalayın, boldı. Qalğanın özine aytarsıñ,— dedi Müsirep.
«Boldı, boldı» degeni nesi eken?—dep oyladı Ulpan. Eseneydiñ ayttırğanına quanıp ketti dep oylap qaldı ma? Joq, olay oylamasa kerek. Ülkenderdiñ bir-bir auız sezben tüsinisip qalatın salttarı boluşı edi, sol şığar... Älde meni ayap, ağasınan da qızğanıp ketti me eken?..
— Müsirep ağa, ol kisiniñ meniñ basıma kelgen bir bäle ekenin bizdiñ üyge birinşi kelgen küni-aq sezip edim. Kezin ayırmay qaray berip edi. Bir ret urttap alğan şayı saqalınan şubırıp ketkenin de bayqay almay qalğan. Sonda osı kisiniñ esi durıs pa eken dep oylap qalıp edim. Sonımdı sizden surasam, siz ne aytar ediñiz?
— Esi äbden durıs bolmasa tañdau qurığı sendey qızğa tüser me edi?
— Nemene, menen burın beti jıltırağan qız körmep pe eken?
— Tañdarlıq qız äri esti, äri sulu bolu kerek emes pe? Sululığı jeñse, esinen ayrılıp qalatın estiligi jeñse, sululığınan ayrılıp qalatın qızdar az bolmaydı, Ulpan. Estiligi tolıqqan sayın sululığı da tolığa beretin qız boladı. Eseney qurığı qatelespepti.
Eseneyden qanşa bezinip, atarğa oğı bolmay kele jatsa da Müsireptiñ özin maqtağanı qız köñilin jadıratıp jiberdi. Ulpan üyine ädettegi aq jarqın qalpında keldi.
— Apa, Müsirep ağay erteñ eline qaytadı eken. Özine arnap tay soyğız. Bügin osında boladı, jibermeymin, — dedi şeşesine.
— E, soysa nesi bar, soyğızayın, qulınım. Müsirepten jaqın ağañ bolmas seniñ,— dep şeşesi de äldeneni añğarta söyledi. Bolğaqqa boy usınıp, bolar jayğa jalğau tastan ayttı.
— Joq, joq, Nesibeli, mal soya körmeñiz. Bauırsağı itiñ men şayıñ bolsa jetip jatır.
— Soyğız, apa... Müsirep ağaydıñ itterine deyin toyğızıp jiber. Erteñ jüz şaqırım jol jüredi eken. Jolda el de joq körinedi.
Sodan keyin Ulpan eki sarı alanıñ qasqırdı qalay alğanın uzaq jır qılıp aytıp berdi.
— Äke-au, Müsirep ağaydıñ itteri adamnan aqıldı eken! Biri qasqırdı quıp ketse, bireui aldınan tosqauıldap, kezdesetin jerlerin söylesip qoyğanday... Qasqır orağıta qaşıp ağaşqa endi kire bergende tosqauıldap jürgeni aldınan şığa kelip bas saldı!.. Men jılap jiberdim...
Şaydan keyin Ulpan Müsireptiñ aldına bir quşaq, quray äkelip saldı. Mana durıs aytqan eken — kepkeni de bar, balğını da bar. Bäri de tañdap jürip tapqanday müsini tüzu, uşar basıma deyin butaqsız eken.
Müsirep eki quraydı tañdap aldı da köşpeli elderdiñ eñ birinşi küy aspabı — sıbızğı jasadı. Bireui tört süyem, bireui — bes. Endi — do, re, mi, fa, sol, lya, si — üş burıştağan jeti tesik jasap jatır. Sıbızğınıñ juan jağın tüpki azularına tireydi de dıbıs beredi: do, re, mi... dombıranıñ pernesin taqqanday... Är tesik öz ornında bolmasa dıbısı jalğan şıqpaq. Qazaqtıñ öz tilinde eşbir dıbıstıñ ğılımdıq atı bolmağanımen än salatıñ küy tartatın elde dıbıs bitken tügel tanıs bolatın.
«Süyir batır»-—jorıq, jauıngerlik küy, «Boz iñgen»— botası ölgen iñgen zarı... Ulpan Müsirepke jaqın kelip otırıp:
— Sıbızğıñız äbden küyine keldi me?—dep suradı.
— Keldi bilem.
— Kelse «Alğaşqım» degen küyiñizdi tartıñızşı.
Müsirep köp jalındırğan joq, tartıp ketti. Küy «Alğaşqım meniñ, alğaşqım meniñ, alğaşqım»— dep eki qaytalaydı eken. Kädimgi sözben aytqanday onısı anıq estildi. Onıñ ar jağın jüregi itiñ men janıñ ğana uğınatın siyäqtı. Küy sözben aytıp uğındıra almas, til jetkize alar uğınıstar mañaylay almas birdemelerdi aytadı eken. Erkeletip aytadı, nazdanadı, sağınadı, sağındıradı. Ün şırqap joğarı ketedi de, endi bir kezde qır astınan üzilip-talıp äreñ estiledi.
Aq boz üydiñ qasınan attandırıp.
Qoş-esen bol degeniñ esten ketpes...—
deydi bilem.
Sözben köp qaytalanıp aytılğan oylar äri-beriden soñ qulağıña kirmey qoyar edi. Än tilimen küy tilimen aytılğan arman da, ökiniş te, süyinu-küyinu de qaytalağan sayın boyıña tereñdey tarap eritip äketedi eken. Boyıña tarağan degen oyıña tarağan emes, jibek talınday eñ näzik jüyke tamırlarıñmen tarap, bükil boyıñdı şımırlatadı degen mağınanı berse kerek.
Müsirep «Alğaşqım» degen küyin ädettegiden uzağıraq tarttı. Äkesi Artıqbay «bul öziniñ küyi» degeni bar edi. Ulpan da solay uğındı. Qırıqqa kelgenşe üylenbey jürgen adamnıñ sonday bir ökinişti armanı boluğa da kerek qoy. Sonımen birge küy ärkimniñ de är mağınadağı arman-ökinişin eske saladı eken. Ulpan osınıñ özi mağan arnalğan küy emes pe eken dep te oylap qaldı. Älde kimge erkelegisi kelip ketti. Nesi bar?.. Küy tıñdap otırğandardıñ bäri de älde nege quanğanday, kimge bolsa da bir jaqsılıq istegisi kelgendey jadırap ketipti. Ekeui ğana oñaşa bolsa Ulpan Müsireptiñ moynına asıla keter me edi, älde qayter edi? Qalay erkeler edi, ne aytar edi sonda? Onı özi de bilmeytin, onısı aytılğan da joq.
— Jılağım keldi...— dep işinen kürsindi de tındı.
Keşki tamaqtan keyin Nesibeli men Ulpan Müsirepti attandırıp saldı.
— Qarağım qaynım, Ulpanımnıñ jalğız jaqın ağası sen bolıp qaldıñ. Köz qırıñdı sala jür,— dedi Nesibeli. Bul mana eskertken sözi. Eseneydiñ aytqanına moyın sundıq, köndik degeni edi.
— Müsirep ağa, tez oralmasañ, ökpeleymin. Sağındırmay tez oral!— dep Ulpan jiren attıñ jalın sipay berdi. Burın «siz» dep söyleuşi edi, endi «sen» dep, tuğan qarındasınday jaqındıq bildirip qaldı.
Müsirep Ulpannıñ birinşi ret şaşınan sipadı da, bir-eki ret arqağa qağıp:
— Sen burın sağınasıñ ba, men sağınamın ba, onı qulay biler... Qoş, aynalayın, qoş, jeñeşe! —dep atınıñ basın tez burıp alıp jürip ketti...
Müsirep kirip kelgende Eseney qattı tunjırap otır eken.
— Qanday qırsıqqa uşırap bögelip qaldıñ?—dedi Müsirepke.
— Küyeujan, tım qattı ketpeñiz... sebebi bolğan şığar... Qılauı tüspegen qudanı kim tez jibere qoyuşı edi! — dep, Müsirep Eseneydiñ kütken jauabın da, qaljıñın da qosaqtap jiberdi.
Küyeujan, quda degen sözder Eseneydiñ bar küdigin biraq sıpırıp tastağanday, käri bura jadırap sala berdi.
— Bir ğana eskertetinim bar: Ulpan arzanğa tüspeytin qız! Barlıq jaydı özimen söylesesiñ. Äke-şeşesinde söz joq.
Arzan-qımbattılıq degenniñ mäni basqada ekenin tüsindirgisi kelip bir otırdı da, Müsirep onısın irkip qaldı. Ulpan özi de jetkizip aytar...
Artıqbaydıñ, üyine jaqın äkelip qondırğalı jartı ayğa jaqındap qalıp edi. Eki Müsireptiñ de ketip qaldı. Eseneydi jalğız tastap ketti. Ekeui de narazı ketkenge usaydı. Bireui istiñ basında boldı da, qasında bolğısı kelmedi me qalay? Ekinşi Müsirep «Mına bürkitim arıqtadı, basqa bireuin äkelemin» dep ketip edi, äli habarsız.
Elden qasında üş jigiti bar inisi Emenalı kelip edi, olardan et jep, qımız işuden basqa payda bolar emes. Söylesip köñil köteruge de jaramaydı. Añğa şıqsa dalaqtap l şauıp, ayğaylap, şulap añdı kündik jerden ürkitip jiberedi.
Bular Artıqbaydıñ auılın Eseneydiñ, qoñsısı dep tüsinetin bolsa kerek. Nesibelige qojañdap söylese bastadı. Eseneydiñ oyın äli künge tani almay, jastar jağı kezek-kezek Ulpanğa qırındaydı.
Emenalı aqımaq küni keşe «Muzbel torı» attı erttep jatqan Ulpanğa:
— Äy, qız, qoya ber attı! Bul atqa sendey on qızdıñ qunı jetpeydi. Qoya ber! — depti.
Ulpan attıñ jügenin sıpırıp alıp qoya bergen eken Eseney jalınıp-jalpayıp qaytıp alğıza almay qoydı.
Eseney bügin inisi Emenalını quıp jiberdi, qoştasqan da joq. «Ket!» — dep aqırdı da aydap tastadı. Ulpannıñ köñilin osı jibiter dep oyladı.
Onsız da üzildi-kesildi jauabın aytpay sozbaqqa salıp kele jatqan Ulpanğa Emenalınıñ qılığı, ärine, esten ketpes qorlau edi. Eseneymen terezesi teñ adamnıñ qızı bolsa, Emenalısımen birge Eseneydiñ özin de aydap tastaytın dörekilik qoy. Biraq, Ulpanğa ol oy kelgen joq. Uädesi uäde, sözi ornında. Jastıq qırqalarınan älde qaşan asıp ketken Eseney qız oyınıñ birneşe tüyinşekterin taba almay jür edi, soğan tağı bir tüyinşek qostı da qoydı.
Qız degenniñ munday qiın ekenin kim bilgen! — dep Eseney de qinalıp jür.— Bes bolıs Kerey-Uaqtıñ qanday qiın dau-janjalı bolsa da bir auız sözimen tındıra salatın ataqtı bi bir qızdıñ köñilinde tağı ne barın taba almay jürgenine äri nazalanadı, äri ızalanadı. Äsirese, «Ulpan arzanğa tüspeytin qız» degen jumbağın şeşe almay qoyğanı batıp jür. Irbit, Tobıl bazarlarınıñ qaysısınıñ qımbatşılığın aytadı eken? Älde... qızda qırıq esekke jük bolatın ayla bar deytin edi, aylalap jür me eken?
Tım bolmasa qarsılassa eken-au! Onda op-oñay moynın burap tastar edi. Ol joq. Tüsine bermes jımiyü bar. Neşe ret kezdesse de qız moyındap qoyğanın aytadı da odan äri bir baspaydı. Oyımdağını öziñ tap ta, öziñ ayt degendey etedi. Onısın taba almay Eseney özine özi ıza bola bastağanda Ulpan:
— Altı ay qıs osıdan basqa ne ermegimiz bar? Tağı da söylesermiz,— dep ketip qaladı. Tegi endi qos tizgindi öz qolına alıp tegeurin körsetip jibermese bolmasa kerek...
Eseney bügin qız köñilin tügel aqtarıp, ne tilegi bolsa da tügel orındauğa ant etuge äzir, Ulpannıñ keluin kütip otır edi.
Aq üydiñ ortasında ot mazdap tur. Jurt ayağı basılğan şaq. Qasında eki jeñgesi, Ulpan kelip kirdi. Ädettegi erkekşe kiimde emes, qız kiiminde kelipti. Eseney quanıp ketti.
-— Joğarıraq, joğarıraq otır, Ulpanjan...
Qartaya bastağan adamnıñ balaşa quanğanına jas jeñgeleri bir-bir jımıñ, bir-bir qılmıñ etisti de şığıp ketti.
Ulpan bala küninen erkek-şora bolıp erke ösip edi.
Köşpeli eldiñ qızı jasınan at üstinde, Är kezde şalbarşañ bolatın. Mümkin, öziniñ qız ekenin de keyinirek sezingen bolar. Bir tuğan ağa, inisi joq, qız ekenin sezingennen keyin de erkek balaşa qalıptasqan erkindeu minezinen oñay arıla almağan. Bügin ol Eseneyge qız balanıñ tabiği sılalığımen birge erkek balanıñ ör minezin de.ala kelip edi. Eseney «joğarı otır» dedi, Ulpan da ığıspay terge şığıp, Eseneydiñ özinen joğarı otırdı.
— Otqa jaqın otırsañ etti.
— Otqa jaqın otırğan toñğaq boladı deydi.
— Kün suıq qoy.
— Men toñğaq emespin, üyrengemin.
— Artekem qalay?
— Künde körip jürgen qalpıñızda...
— Mağan ursıp qoyatın bolar?
— Sizge kim ursa aladı?
— Urıspasa boldı...
Osımen alğaşqı betaşar sözder eki aranı alıstatpasa jaqındastıra almay toqtalıp qaldı. Eseney kün boyı oylanğan tegeuringe basqısı kelip:
Ulpanjan, men arzanğa tüspeytin qızbın degende ne aytqıñ keldi? Sol qımbatqa tüseriñ dünie malı bolsa da atın ataşı! — dedi.
— Meni eşkim satpaydı da, mal da almaydı. Äke-şeşemniñ öz malın bağıp aluğa da şaması joğın bilesiz emes pe!
— Sonda ne bolğanı?
«Ne bolğanı?» Nağıp tüsinbeydi eken? Men toqal qatın bolıp bosağada otırar dey me eken? Älde meni bäybişesiniñ sarqıtın kütip közin süzip otıratın küñdikke köner dey me eken?»
Eseney taba almay jürgen jumbağın Ulpan özi aytuğa bel bayladı. Qaltarıs qaldırmay, tügel aytpaqşı bolıp:
— Siz meni alıp barıp qay üyiñizge kirgizesiz? — dedi.
— Otau üyge kirem deseñ, otau üy bar. Ülken üyge kirem deseñ, ülken üy bar. Qalağanıñ seniki bolsın.
— Joq, mağan oñaşa otau — oynaq üy kerek emes. Men ülken üyge kiremin, törinde otıramın. Soğan tuısqandarıñızdıñ közi üyrener me eken?
— Bir-aq künde üyrenedi. Eseney ordasınıñ bäybişesi sen bolasıñ.
— Ol üyde otırğan bäybişeñiz bar emes pe?
— Joq. Men Örelide turamın, ol kisi Sörelide turadı. Aramız, qudayğa ilansañ, jeti jıldıq jol.
Eseneydiñ jumbaqtap aytqanına Ulpan oylanbay-aq tüsindi.
Öreli at dep bir aldıñğı ayağınan, bir artqı ayağınan şalıs şiderlengen attı aytadı. Bul künde estip jürgen sözi. Onday at bos ta emes, tügel tusaulı da emes. Eseney özin solay örelengen atqa teñedi.
Söre dep jaugerşilik zamanda ölgen adamdardı mekenine aparıp jerlegenşe qaldıra turatın jarım üy — jarım jappanı aytadı. Sol kezderden qalğan «Söreli» degen jerlerdiñ talayın Ulpan özi de biledi. Äkesi Artıqbay — Qotsuq kelip qalmağanda, soñğı jaralanğanımda men de bir sörelide qala barar ma edim, älde qayter edim dep otıratın. Eseney bäybişesin öle-ölgenşe bölek turatın jerge aydap tastağan ğoy...
Aramız jeti jıldıq jol degeni — Jeti jıldan beri osılay turamız degeni de. Äyteuir Eseney qurığınan qutılmasına boy sunıp qoyğan Ulpan eñ bolmağanda toqal emes, ülken ordanıñ bäybişesi bolarına közi jetti.
— Eseney,— dedi Ulpan. Burın siz dep söyleuşi edi, munısı bir taban jaqındağanın añğartqanday şıqtı.— Eseney, ekeumizdiñ aramızda eñ kemi qırıq jıldıq ayırma bar. Osını oyladıñ ba?
— Oyladım, janım. Qırıq jıl bolsa qayteyin? Qırıqqa kelgende bizdiñ eldiñ Eseneyi sen bolıp qalarsıñ. Oğan deyin sen meniñ Eseneyim bola tur... Men sağan sulu dep, jas dep qızıqtım ba, bolmasa Eseneydiñ ornına Eseney bolatın adam dep qızıqtım ba, onı özim de bile bermeymin. Äyteuir osı tünnen bastap meniñ Eseneyim sensiñ!
Ulpan Eseneydiñ soñğı sözderine ırzaşılıq bildiruge ıñğaylanıp edi, quman, legen kötergen astau tolı et kötergen jigitter üyge kire berdi. Ulpan sol ırzalıq bildirer közimen külimdey qarap qara şubar betti bir sipap ötti de toqtalıp qaldı.
Jigitterdiñ artın ala Sädir Artıqbaydı köterip äkele jatır. Keyinirek qız şeşesi Nesibeli kirdi.
— Joğarılañızdar,— dep Eseney tura kelip, terdi qonaqtarına usındı. Munısı är qonaqqa körsetiler qoşemeti emes, küyeu ibası edi. Sozbaqtalıp kelgen äñgimeniñ ayaqtalıp qalğanın sezingen äke-şeşe terge şıqtı. Endi bular är uaqıtta Eseneydiñ törinde otırarın maqtanış etedi de. Endi bulardıñ panası «Qarşığalınıñ» qara ormanı emes, Eseney boların maqtanış etedi de. Endi kär! şoynaq bay Artıqbay atanadı, sonı maqtanış etedi de. Ol maqtanış belgisi äzirşe äke jüzinde de joq, şeşe jüzinde de joq, qız jüzinde de joq. Eseneydiñ oy tükpirinde ğana bar, küle jürip kündey jüretin ağayın deytin adamdarda ğana bar.
— Arteke, bügin bir soğım soyıp edik... Sonıñ basın jurttan burın sizdiñ aldıñızğa tartıp, batañızdı aludı layıq kördik, — dedi Eseney. Munısı da küyeudiñ qayın-atağa körseter qurmeti edi.
— Endigi bastıñ bäri de aldımen sizge tartıladı,— dep Sädir de qostap qaldı. Munıki de män-jaydı tüsingen adamnıñ sözi.
Közin aqitıp bas keldi. Töñkerilip jalqındap qazı-qartalar keldi. Qımız işildi, şay işildi. Artıqbay batasın berdi.
Şay artınan Ulpannıñ bir eskertkeni esine tüsip, Eseney Artıqbayğa qarap:
Otırğandar tügel tañdanısıp qaldı. Mırzalığı ma? Älde jası kelip qalğan adam tüpterdiñ tübinde üy işilik ırıñ-jırıñnan saqtanıp Ulpannıñ enşisin kün burın berip qoyğısı keldi me eken? Qalayda bul Eseney ğana istey alar is. Qatal edi, ozbır edi, endi jan jüregi jibiin degeni de. Mıñ jasa, altın Ulpanım!
— Eseney şırağım, munıña jete tüsine almasaq ta qatın ekeumizdiñ köñilimizdi bir-aq tındırdıñ. Nayzalasar jay joq, işten tınıp otırğan jayım bar edi. Qızıñ tastap ketpese, men tastap ketpeymin dediñ, boldı! —dep Artıqbay kezine jas aldı.
Sibirdiñ general-gubernatorınan kelgen altındatqan zerli şapandı altın medalimen birge Artıqbaydıñ arqasına japtı da, şaldı Eseney üyine jöneltip saldı. Ulpan üyine qaytqan joq.
Köpten zığırdanı qaynap işine jinalıp qorlana bergen aşu endi öziniñ, qarama-qarsı keri ağısına auısqanday, Eseney qazir öte jumsaq, öte aq köñil edi. Qonaqtarı tarağan soñ Ulpannıñ qasına jaqın kelip otırıp:
— Ulpanjan, meniñ enşimdi bölip bergeni nesi dep oylap qalma. Bul enşiñ emes, sıylığım. Basqa dünieni eki Eseney birge bilermiz. Mına qostı öziñ oñaşa bile, mağan qaraylamay bile,— dedi.— Aldımen kempir-şalımız eş närseden tarıqpasa, mağan sol boladı. Men balası joq, urpaqsız qalğan adammın. Ulım da, qızım da, jarım da jalğız sensiñ, künim... Künimdey jarqırap, el-jurtıma keyde aybındı, keyde meyirimdi qarap ordamızdı jalğız toltırıp otırsañ, qudaydan surar basqa bir tilegim joq. Tizemdi jastanıp, jantayşı mağan qaray...
Ulpan Eseneydi ayap ta ketti, Eseneydiñ ülken adam ekendigine qızığıp ta ketti. Basqa adam kim bolsa da Eseney bola almas edi. Erkekke tis te kerek, is te kerek. Bilek te kerek, jürek te kerek. Küni ötip bara jatqan käri tarlanda munıñ, bäri de bar eken äli. Şirkin-ay, budan qırıq jıl burın qanday boldı eken? Buğan kezdespegende kimge kezdeser edim? Söz joq, bir jasqa kezdeser edim. Sol jasım Eseneydiñ onnan birine turar ma edi? Kim bilsin... joq, turmas edi!
Bir kezde Eseneydi oğı bolsa atarday bolıp jürgen qız, endi könbesine könip bolğan soñ, öz basın aqtar dälelder izdestire bastadı. Budan keyin köp söz bolğan joq. Ulpan basın Eseneydiñ tizesine salıp jantayıp jatıp:
— Endi kep sözdiñ keregi ne? Siban deytin öz eliñdi, Kürleuit deytin bizdiñ eldi tügel jinap toy jasa da, bügin aytqan barlıq söziñdi sol toyda tügel ayt. Men soqqa ğana kişi Eseney atanarmın,— dedi. Eseneydiñ tabaqtay jalpaq qara şubar beti qızdıñ aqqu jumırtqasınday appaq betine jaqınday berdi. Ulpan közin jumdı.
Käri Kaspiy qara kök közin aştı.
Terekke jılı jüzben amandastı.
Jıbır qağıp qozğalıp, sılq-sılq külip —
Qatındı aldı, qitıqsız aralastı...
Tañ ata Eseney suğa tüsti.
— Sen de tüs,— dedi Ulpanğa. Ulpan qarsılasqan joq.
Käri dene qızındı da suındı, Eseney namazğa turdı.
Jas dene suındı da qızındı, Ulpan körpe astına qayta kirip ketti.
Eseney men Ulpan, Nesibeli üşeui qastarında tört jigit joldastarı bar Artıqbay auılınan salt şığıp edi.
Orıs qalalarınıñ şegine jetkende üş at jekken päueskemen Tilemis tosıp jür eken. Ömirinde arbağa minip körmegen dala qızı jatsırağan joq, töbesi jabıq, işki jağı sarı sapiyänmen astarlanğan päueskege mindi de jüre berdi.
Nesine jatsıraydı? Ömirinde körmegen baylıqqa da jatsırağan joq qoy! Eseney bere salğan bir qos — bes jüz jılqınıñ üşeuin berip, üş jigit ayaldadı da baqtırıp qoydı. Artıqbay aulı et pen qımızğa molıqtı da qaldı. Qazir eki jüz bie qulındap ta tur.
Baylıq közimen qarağanda Ulpan tır jalañaş edi. Äjesinen şeşesinen qalğan ol-puldan qiıstırıp bergen «bir kieri» bar. Bäri könetoz, bärin de salt jüretin qızına şeşesi Nesibeli ıqşamdap bergen.
Eseney Ulpandı jazğıturım uzatıp äketuge äzirlengende Ulpan oğan:
— Seniñ eliñe, osı eski-qusqımmen bara bersem bireu bolmasa bireu «jalañ but kelmegenine qudayğa şükir» demes pe eken? — dedi.
Äyelge ne keregin ömirinde bir ret oylap körmegen Eseney Uyalıp qaldı.
Mayımay, orta kezinde Tobıl bazarı aşıladı. Qırıq jılqı aydat —dedi.
Ulpan buğan da tañdanğan joq, aydattı da jiberdi. Tañdap-tañdap semizderi men közge tolımdıların aydattı.
Nesine tañdanayın? Baylıq degen işuge, jeuge, kiinuge, adam siyäqtı turuğa jaramasa, basqa nemeneñe kerek!.. Biıl bay bolsañ, endigi jılı taqır kedey bolıp qaluıñ da op-oñay. Toqtay tur äli, biraz köreyin, körmegenime közim üyrensin, bilmegenimdi bilip alayın. Toqtay tur äli...
Qazir bular sol Tobıl bazarına kele jatır. Eseneydiñ barlıq bazarlau jumıstarın on bes jıldan beri basqarıp jürgen Tilemis orıs qalalarınıñ şeginde päueskemen qarsı aldı. Eseneydiñ bul qurmetine de Ulpan tañdanğan joq. Tañdanğanın bildirip alsa, Uyat ta bolar edi.
Şınında Ulpannıñ tañdanıp kele jatqandarı da az emes. Birinşi tañdanğanı käduilgi qara jol edi... Ortadağı at jüretin bir tarmağı bar, eki şetki at jüretin tağı eki tarmağı bar, üş tarmaq boladı eken!. Päueskeniñ doñğalaqtarı şetki attar jüretin eki tarmaqtı däl basıp keledi. Ädeyi osılay jasağan-au!.. Orıstar ğoy... Köşpeli auıldıñ qızı munday joldı körmegen edi,
Auızdıqtarınan aq köbik burqırap, qatar jegilgen üş at päueskeni uşırıp äketerdey ağıp keledi. Salt jürgennen anağürlım tez! Salt attı joldastarı ere almay qaldı. Jüristiñ mundayı da boladı eken-au!.. Birese ayañdap, birese jelip, birese şauıp ketu emes, birqalıptı utımdı jüris.
Salt jürgende bir-aq attıñ bası men moynın körip köñiliñ köteriñki otırsa, ,qatar ağıp kele jatqan üş attıñ dene sululığıitiñ qimıl-qozğalıs äsemdigin tügel körgende sol köñiliñ tasıp tögilerdey boladı eken! Äueli joldı, odan soñ üş at jekken päueskeni Ulpan köñiline birge tüyip aldı. Toqtay tur äli...
Ulpannıñ, tağı bir tañ qalğanı orıs üyi edi. Eseneydi joldan tosıp jürgen Tilemis bir orıstıñ üyine şay qoydırıp tamaq äzirletken eken. Tap-taza eki bölme. Sırlı eden kün tüsip turğan terezeler. Barlıq tamaqtı auız bölmedegi ülken peşke pisirse kerek. Mosqaldau, sarı şaştı, kök közdi äyel basında şot-ayağı bar temir köseudi peşine suğıp qaladı da bir tamaqtı suırıp aladı.
Aşqıltım aq qalaştar ne degen dämdi! Ortasına aq irimşik salıp pisirgen döñgelek nandar odan da artıq. Öz auılınıñ ömirimen salıstıra otırıp, qazaqqa qarağanda orıstar aq patşaday turadı eken dep oyladı Ulpan.
— Bul üydiñ qanşa malı bar eken? —dep suradı Tilemisten.
— O, täñiri, tügi de joq. Bir at, bir siırı, tört-bes tauığı bar. Az ğana egin saladı.
Ulpan üyge qızıqtı. Qazaq-orıs qalasınıñ, barlıq üyleri osınday jaylı körinip ketti. Ulpannıñ oyına «orıs üyi» degen tağı bir tüyin baylandı. Toqtay tur äli...
Dala qızı tabiğattıñ eñ jas perzenti. Közine köringenniñ bärin köñiline toqıp keledi. Ol ne körip, ne bilip östi? Keñ dala... kök dala... sarı dala... sağım. Tört tülik mal... soğım. Qısı-jazı kiiz üy. Uzaq tündey özgerisi joq ömir. Sarı-ala etek sarpıltañğa köndigip ketken qazaq äyeli. Ulpan da osını körip esti. Qazir onıñ köñilinde äldeneler oyanıp kele jatqanday edi. Toqtay turayıq äli...
Tilemis Tobıl özeniniñ jağasına üş aq üy, eki qaraşa üy tiktirgen eken. Ulpan buğan da tañdanğan joq. Üylerdi öz oyımen är türli keregine qaray bölip şıqtı. Eseney otırar üy, şeşesimen birge özi tüser üy, qonaq üy, as üyleri...
— Öziñ ülken üyge tüs. Apam ekeumiz meniñ otauımda bolarmız,— dedi Ulpan üylerge jaqınday bergende.— Tamaq ülken üyde, şay otauda bolar. Käne, tüs... Tüse ğoy, jolbarısım...
Eseney Ulpannıñ neni bolsa da oñay tüsine qalarına riza bolıp, arbadan tüsti de özin qarsı aluğa jinalğan b:r top adamdarmen amandasuğa toqtap qaldı.
Päueske Ulpan tüsetin aq üyge jaqınday bergende bir qazaq äyeli sol üydiñ tündigin aşayın dep jatır eken.
— Aşpasın. Apam özi aşadı! —dedi Ulpan Tilemiske.
— Äy qatın! Äri jür! —dedi Tilemis äyelge. Öz äyeli bolu kerek, jekirip ayttı. Äyel tez jılısıp ketti.
— Apa, tüs. Tündikti öziñ aş!
Nesibeli äueli künge qarap, jel qay jaqtan ekenin abaylap barıp tündikti aştı. Qızına erip üyge kirdi de tañ qaldı. Qara barqıtpen oyulağan tuırlıq, örnektep toqılğan ızba baular, keregeni tügel orap alğan, esikten törge deyin töselgen tükti kilemder... Törde qatarlap jinalğan jük... Oyulı aq kiizben qaptalğan sandıqtar. Moynı sorayğan jez quman, jez legen... Qalıñ kek jibek şımıldıq... Üy işi jaynap tur. Ulpan üy işine köñil audarıp qarağan da joq.
Üyge ile-şala kirgen Tilemiske Ulpan maqtau ayttı: Artığı bolsa öziñ bilesiñ, jetpey jatqanı bayqalmaydı, Tilemis ağa. Atıñdı atağanıma ökpeleme, men Eseneydey böriniñ de atın ataymın.
Orıs äyelderiñ Tulameş, Tilameş deytinderine qulağı üyrenip qalğan Tilemis: atın atağandı elegen joq. Osı Erke toqalım qalay atarın bilmey özi qısılıp jür.
— Jetpey jatqanı nege bolmasın. Jata-jastana tügeldener äli. Tobıl bazarınan ne kerek bolsa da tabıladı. Bir üyir saudagerim bar. Qısılmañız...—dedi de şığıp ketti.
— Apa, joğarı şıq. Üydegi öz ornıña otır. Bul meniñ otauım. Eseneydiñ auılına meni uzatıp aparğanda osı otauımmen aparasıñ.
— Künim-au, munı qaşan jasatıp jürsiñ?
— Apa, sen eşteñege tañdanbaşı. Men Eseney emespin be? Eseneyge ne qiın deysiñ! Ayttım — boldı, jasaldı da qaldı. Erteñnen bastap bazar aralaymız. Öziñe ne kerek, äkeme ne kerek, üyge ne kerek, tartınbay ayta ber mağan. Bärin alıp beremin. Tek, tañdanudı qoy! Men bazarğa Eseneyge erip kelgenim joq. Eseney mağan erip keldi!
Uzatılıp barmay jatıp, aynalası bir-aq qıstıñ işinde Eseney siyäqtı adamnıñ arıstanın ilep-bilep alğan qızına Nesibeliniñ tañdanbasqa şarası joq edi. Biraq, tañdanğanın bildirmeyin dep auzın bir sılp etkizdi de qoydı. Ol tañdanğan emes qoy...
Üyge älgi tündik aşayın dep jürgen äyel kirdi.
— Juınasızdar ma?
— Juınamız... Siz Tilemis ağaydıñ äyelisiz be?
— İe.
Äyelder beti-qoldarın juınıp, jol kiiminen jeñildenip bolğan kezde dastarqan, samauır kötergen jigitter keldi.
— Bireuiñ Eseneydi şaqırıp kelşi. Şayğa kelsin. Samauırdı mına jerge qoyıñdar. Şaydı men özim qUyamın.
Eseney Tilemisten basqa eki noğay, bir orıs saudagerin ertip keldi. Attarı Ğaliasqar, Ğaliolla, Gleb eken.
Şay üstinde qonaqtardıñ közderi Ulpanğa älsin-älsin auıtqıp qalıp otır. Qızı şığar... Äyeli ana kempir ğoy... Äkesi me eken älde ulı atası ma eken?.. Älde osı qara şubardıñ özi... Qoy, olay bolmas...
— Ulpanjan, bul qonaqtardıñ jumıstarı kep, sauda adamdarı. Asığıs eken... Anau orıs bäsine kelissek, seniñ jılqılarıñdı tügel köterip alar edim dep kelipti,— dedi Eseney.
— Tört at qırıq somnan satılıp ketti,— dep Tilemis bazar narqın añdatıp qaludı durıs kördi.— Biraq, törteui de tañdamalı attar edi.
— Bul kisi qanşadan beredi?
— Otız besten.
Ulpan irkilgen joq.
— Alaqan soğuşı ma ediñder, qaytuşı ediñder? Soğa ber! — dedi Tilemiske.
Gleb keterinde basın Ulpanğa qaray bir şulğıp qalıp:
— Madam, bir qara tülki, Parijdiñ hoş-iisi moynımda! — dedi de, Tilemisti ertip şığıp ketti. Ğaliasqar men Ğaliolla hanımın pozdravit ittilär...
Ğaliasqar Ulpandı erteñ öz üyine şaqırdı. Magazini bar eken. Äyeli, qızı bar eken. Bazar aralağanda solardı ertip jürse eşkim olardı alday almaydı eken. Ne kerektiñ eñ jaqsıların tauıp beredi eken...
Quda qalasa, qırıq attıñ aqşası kimniñ qaltasında qaların qatesiz eseptep şığarıp bolğan soñ noğay saudagerler de ketti.
Tilemis Ulpanğa bir quşaq qağaz aqşa äkelip berdi.
— Bazarlıq! — dedi Eseney Ulpanğa erkelete qarap.
— Qara tülkini sağan tımaq qılıp berem. Jaray ma, bozbalam?
— Boldı, janım, boldı.
— Mä, mına bir qağaz aqşanı da ala ğoy, qaltañ bos jürmesin...
— Oybay-au, qatın patşanıñ özin beripsiñ ğoy!
— Qatın patşa? Onda özime ber? Mına bir murtı tikireygen erkek patşanı bereyin.
— Jo-oq!.. Sulu eken... Tiri janğa berer me ekem!
Käri küyeui men qızınıñ äzil-qaljıñdarı jarasa ketetinine Nesibeli äri tañ qaladı, äri quanadı. Bul ülken adamnıñ kişireygeni me, kişkene adamnıñ ülkeygeni me? Qızı Eseneydi äri biley, äri erkelete söyleydi. «Bozbalama deydi, «Jolbarısım» deydi. Eseneydiñ özi de asqan aqköñil meyirimdi adam bolıp baradı. Bul Eseney Nesibeliniñ burın körmegen adamı. Baylıq, batırlıq, añ qumarlıq, bilik degenderdiñ bäri dalada qaldı. Bar qızığı jalğız Ulpan. Aqıldasarı da, äyeli de, qızı da, tipti şeşesi de sol Ulpan ğana.
Artekemnen asqan aqköñil adam bolmaydı. Ömirinde mağan bir ret ursıp körgen jan emes. Biraq, nebarı sol-aq. Qatın degen ittiñ küşigi siyäqtı, arqağa qağıp, mañdayınan sipağandı jaqsı köredi. Erkeletkendi jaqsı köredi. Artekem onı bilgen emes. Apam ayta beruşi edi — qatın itti bayı qamşılap-qamşılap alıp artınan arqağa qağıp bir sipap jiberse odan artıq rahat bolmaydı deytin. Keregim bolıp qalsa, Artekem «qaten!» deydi. Sol barlıq erkeletkeni.
Taudan Eseney Ulpanğa qarağan sayın közimen erkeletedi. Eseneyim dep erkeletedi. Qıstıñ küni Ulpan dalağa şığayın dep jatsa — beri kel!—deydi. Ulpan jügirip kelip aldına tura qaladı. Bala bolıp ketedi. Eseney eñ bolmasa tımağınıñ bauın qayta baylap beredi. Salaq bolarsıñ bilem dep, arqasına bir-eki qağıp qalıp — endi bara ber deydi. Quday-au, sol salaq bolarsıñ bilem degendi erkeletip aytqandı kim estigen? Jañağı qatın patşa sulu eken degenderi de Ulpan ğoy!
Osı küni ülken Eseney jayına qalıp, Ulpan Eseney bolıp baradı. Biraq, ülken adam kişireygen sayın ülkeye beredi eken. Burın Eseneyge jatsıray qaraytın, ığısa qaraytın jurt, endi bir jaña Eseneyge kezdeskendey, jaqındasa berip keledi.
«Ağaşqa mäue bitse bäseñ-bäseñ» degendey, Ulpanı da jibektey sozımdı bolıp baradı. Eseney boldım degen oyın
na da kirip şıqpaydı. Quday-ay, uzağınan, uzağınan bere kör!...
— Assalaumaleykem!.. — Müsirep üyge kirip kele jatır. Atınan jaña ğana tüsken qamşısı qolında, jol kiiminde eken.
— Müsirep ağa! — dep Ulpan ornınan uşıp turdı. Nesibeli de turdı.
— Türikpenbisiñ, äy! Qañğıbas, qayda jürdiñ, osınşa sağındırıp! —dep Eseney quanıp qaldı.— Şeşin, törge şıq!
Ädette joq, äytpese, Ulpan Müsireptiñ moynına asıla keter edi. Ädette joq, äytpese, Müsirep te onı quşaqtap süyip alar edi. Sağınısıp qalğan ağalı-qarındastay birin-biri közimen ayalastı, taza köñilderimen ayalastı. Müsirep şeşinip törge şığıp otırdı.
— Türikpen sen de tört ayağıñnan tusalıpsıñ ğoy! Toyıña bizdi nege şaqırmadıñ? — dedi Eseney.
— Toydı sender kelgenşe toqtatıp qoydıq. Joq jerdey näresteli bolıp qalğanımız... Şınardıñ sodan qolı bosay almay jür. Küni-tüni sonıñ qasında.
— Näresteli bolıp? — Eseney Müsireppen qaljıñdasa beretin edi.—«Qatınıñ üyinen buaz keldi me?» dep surap qala jazdadı. Biraq, Ulpannan qısıldı da:
— E, qayırlı bolsın,— dey saldı.
— Ul ma, qız ba? — dep suradı Ulpan.
— Onısın äli bilgenim joq. Ayaqtana almay jatır... Köziñ tiip ketedi dep Şınar mağan da körsetpeydi.
— Ayaqtana almay? Qaşan tuıp edi?
— Bügin on eki qum.
— On eki künde bala ayaqtana ma eken?
— Osı sen ne ottap otırsıñ? — dedi Eseney Müsirepke.
— Ulpan-au, nağıp tüsinbediñ? Tüyesi botalağan ğoy,— dedi Nesibeli qızına qarap.
— Tüyesi botalap?..— Ulpan közinen jas aqqanşa küldi. Müsirep siyäqtı qadirleytin adamı, eñ jaqsı köretin adamı, äldeneniñ küyiginen bir buaz qatınğa üylene saldı ma eken dep oylap qalıp edi. Endi öz basındağı bir ökinişten arılğanday quana küldi.
— Özi bir salaqtağan birdeme. Ayaqtarı sereñdegen basın kötere almaytın, denesi şubatılğan iir-şiır bolsa kerek... Şınardıñ üyinen ala kelgeni jalğız aq nar edi, aman-esen botaladı äyteuir.
Botası qanday, aq pa? —dedi Ulpan jas botağa qızığıp ketkenin jasıra almay.
Appaq bolsa kerek. Toyımızda bas baluannıñ bäygesine tigermiz dep otırmız.
— Sen nemene, mağan bas baluanğa tüs dep Ulpandı qızıqtırıp otırmısıñ?
— Tüsseñ nesi bar? Qartayıp otırmısıñ? Talay tüskensiñ.
— Tüsedi, tüsesiñ? — dedi Ulpan Eseneydi tizesinen qağıp qalıp.— Aq bota meniki boladı!
— Onda bizdiñ toyda bas baluanğa sen de tüs,— dedi Eseney Müsirepke.
— Tüsemin.
Osımen kürespey-aq alatın bas baluandardıñ bir bäygesi şeşilip qaldı da, Ulpan özi qanday bäyge bererin oylana bastadı.
— Abısınımızdıñ atı Şınar dediñiz ğoy, Müsirep ağa! Atı qanday jaqsı edi!
— Atı Şınar bolmasa alıp ne qılam!
— Pay-pay-oy! Bösuiñe bolayın! — dedi Eseney.
— Bösken-böspegenimdi körgende aytarsıñ!
— Ulpannan da sulu degiñ kele me?
— Är äyel özinşe sulu bolu kerek. Qara at sulu ma, torı at sulu ma demeymiz ğoy! Körkem deymiz, sulu deymiz, ajarlı deymiz, süykimdi deymiz, ädemi deymiz, sımbattı deymiz, bädendi deymiz... Sonıñ birinen biriniñ artıq-kemin kim ayta aladı?
— Erkektiñ körki aqılında, äyeldiñ aqılı körkinde demeytin be ediñ?
— Ol eski naqıl ğoy. Şınardıñ aqılı körkinde ğana emes, äyteuir...
— Ulpanjan, bayqaymısıñ, mınanıñ öziniñ esi kirip qalıptı.
— Öziñ de adam bolıp qalıpsıñ...
— Onıñ ras, Türikpen. Mına kisi meni bilep äketti birjola... Qalay aydasa, solay jüre berem. Budan bılay men kim bolsam da osınıñ arqası. Seniñ kelinşegiñ de sonday ma?
— Qazir bayğustıñ botadan qolı bosay almay jür. Köziniñ bir talığıp-talmaurap qaraytını bar. Bar aytarın közimen aytadı. Otın joq deydi — jügirem... tezek terip äkelem. Su joq deydi — eki şelekti ala-sala kölge qaray jügirem...
— Jügiretin şığarsıñ!
— Men Müsirep ağay ne aytsa da senem,— dedi Ulpan.
— Sen ayttıñ boldı. Men jeñildim,— dedi Eseney.
— Müsirep ağa, erteñ menimen birge bazar aralauğa uaqıtıñız bolar ma eken? Öz jumısıñız onşa köp emes pe edi?
— Bazarğa bir ğana kirip şığatın jumısım bar.
— Men nemene, jalğız otıra berem be?
— Müsirep ağay kündiz menimen tünde senimen boladı. Ülken üydiñ aynalası tolğan jurt. Kündiz seniñ öz jumısıñ da az bolmas. Kerey-Uağıñ tosıp jürgen körinedi ğoy. Äytpese, öziñ jür menimen.
— Joq, men bazar aralap körgen emespin.
Erteñine Ulpan şeşesi men Müsirepti alıp bazar aralauğa ketti. Päueskege mine bere Şınardıñ jayıp surastıra bastadı.
— Boyı qanday?
— Tap öziñdey. Azğana taldırmaştau ma qalay... Sendey qasqır quğan qız emes, tüye jetelep ösipti.
— Minezi qanday, jaqsı ma? Juğımdı ma?
— Minezi me? Ürkek emes... Auıldıñ barlıq kempirleri «Aynalayınım-ay!» deydi. Bala bitken «Äyäy-apa!» — deydi. Men özim Aqmaralım deymin.
Ulpannıñ esine aq maralı tüsip ketti de jılap jibere jazdadı. Müsireptiñ äyelin «Aqmaralım» degeni de äldeneni elestetip edi. Jaydan-jay solay atay salmağan bolar...
— Müsirep ağa, sizdiñ auıl men bizdiñ auıldıñ arası alıs emes pe?
— Qay auılıñdı aytasıñ?
— Oyınğa aynaldırmañızşı, ağa... Eseneydiñ auılın aytamın da.
— Jaz boyı jaylau kölderinde birge otıramız. Qıstaularımız bölek, alıstau.
Kenetten Ulpan:
— Müsirep ağa, siz bay bolsañız qayter ediñiz, ne ister ediñiz? —dedi.
— Men äueli bay bolmas edim,— dedi Müsirep.— Baylıq degen nemene özi? Azap qoy! Bay adam küni-tüni, qısı-jazı malın oylaydı da, özi de malğa uqsap ketedi. Minez-qulqı malında, adamdığınan ayrıla beredi.
Müsirep tağı birdemeler aytpaq edi, taba almadı.
— Joq, sirağısın aytam, bay bolsañız deymin.
— Bilmeymin, aynalayın. Äyteuir özimniñ bay bola al» masımdı bilemin de, soğan quanamın. Eki atım, eki biem, eki itim bar. Endi oğan bir nar tüye qosıldı. Botamız bar...
— Bota endi meniki!
— Seniki, seniki.
Qalağa kirgen soñ dala adamdarınıñ közderi köringenge qarap tırağaylap ketti. Köringenge qaraydı, eşbirin qadağalap uğınıp jadında qaldıra almaydı. Ne degen köp dünie, ne degen köp adam!.. Bäri jat. Attarı da köringenge osqıra qarap, eki jağına kezek ığısıp qaladı. Delbe ustağan Tilemis öz bilgenin aytıp keledi. Mınau eki qabat tas üy burın gübirnatır turğan üy. Mına bir şoşayğanı käp, kümbezi köp üydi şirkeu deydi. Orıstar osında şoqınadı. Mına bir aynalasında adam qujınap jürgen uzın tas üy magazin. Dünieniñ baylığı osında. Ne keregiñ tabıladı...
— Tezirek keşegi noğaydıñ üyine aparşı. Bäribir eş närsege tüsine alar emespin,— dedi Ulpan.
— Men bay bolsam, mınaday bir üy saldırar edim,— dedi Müsirep, kişirek qana eki qabat tas üydi nusqap.— Işi qanday tap-taza eken!.. Qorasınıñ işin qaraşı — kilem tösep qoyğanday. Qudığı da qorasınıñ işinde...
Ğaliasqardıñ üyi tazalıq degenniñ özinen de taza, baylıq degenniñ özinen de bay körinip ketti Ulpanğa. Nağız tatar tazalığı, tozañ turıp körmegen tazalıq. Eş närsege tañdanbasqa bekingen Ulpan äreñ-äreñ tañdanbay qaldı.
Tatar äyelderi jeñil kiinedi eken erkin jüredi eken. Tilderi basqaşalau, biraq tüsinesiñ. Ğaliasqardıñ özi taza qazaqşağa jaqın söyleydi.
— Hoş keldiñiz.
— Rahim etiñiz...
Tatar dastarqanı ne degen molşılıq edi! Ülken döñgelek stoldıñ üsti tolğan türli-türli tamaq. Stakan, şaşke qoyatın jerleri ğana bos qalğan.
— Işip otırıñız, aşap otırığız. Bu Ğaliasqar mini haman aptırata... İrta bilän qonaqlar kilä, hazirlän di bit! Min äytäm, sin ultiräsin mini, ultiräsin diim... Nişaua, nişaua, Raziyä-hanım, bik matur qazaq qızın kurasin di bit. İşo rusşılap qoya! Aşap otırıñız äli...
Şaydan keyin Räziyä-hanım qonaqtarın Ğaliollanıñ magazinine alıp keldi. Qazaq äyeline ne kerek bolatının tügel eskergen saudager «heş bir magazinde joq» närselermen sauda etedi eken. Oyulağan sapiyän etik, kebis-mäsi, jibek şäliler, barqıt qamzol, iifäk kelmäklär... bäri de Qazannan kilgän... Tatarşa tigilgen kiimder qazaqı kiimniñ sıpayılanğan, ädemilengen türi. Ulpan irkilmesten üş par kesteli etik suradı.
— Ayağıñızğa kiip köriñiz... otırıñız...
Ulpan ayağına kiip köreyin dep edi, şulğauı eski ekeni esine tüsti. Öz etigine sırtınan salıstırdı. Quday-au, öz etigi qanday buzaubas edi! Qalay kiip jürgen?
— Däl eken. Şulğauları bolsın. Apa, mına bir kesteli mästiñ kebisin ayağıña ölşeşi...
Ulpan özine kerektiñ bärin üş-üşten alıp jatır. Bäri jazdıq kiimder. Bäri de qımbat bolu kerek. «Şınardıñ boyı da öziñdey» dedi ğoy dep oylap qoyadı. Tek qos etek köylek, jeñdi qamzaular, jeleñder joq eken. Özge dünieni özine de, şeşesine de qos-qosınan qoparıp aldı.
— Munda kiim tigetin adamdar bar şığar?
— Nik bolmasqa! Qazir!
Qazaq adam denesin ölgennen keyin ğana ölşeydi. Aqıreti qurğırdıñ aq seldir bözi tabıla bermeydi de, azdı jetkizem dep qımqıra ölşeydi. Tiginşi Şäkir kelip boyın ölşey bastağanda, Ulpan qozğalğan joq. Şeşesi işinen «quday-ay, saqtay kör!» — dep zar qağıp turdı.
— Üştän mini?
— Üş-üşten. Qaşan bitiresiz?
— Biş kün kiräk bola indi.
Ğaliollanıñ esep-şotı damılsız tırs-tırs etedi.
— Kök barhıt qırıq biş arşın... Malinovıy illi dört. Qızıl barhıt otız üş... Jamğısı boladur... toqız yuz etmiş täñkä jigirma biş tiın. Jigirmä biş tiın doloy, toquz yuz etmiş bir täñkä...
Ğaliasqardıñ üyine qaytıp kelgen soñ Räziyä-hanım Ulpanğa jaña kiimderin monşağa tüskennen keyin kiyüdi keñes etti. Monşa degendi estigeni bolmasa körgen emesti. Ulpan şeşesi men bir äbidi ertip monşağa ketti.
Monşa degen qanday raqat edi. Jetim äbidiñ alaqandarı qanday jumsaq edi! Sabındamağan, qolı barmağan jeri joq. Sirke suımen şaşın qalay juıp, tarap berdi! Erteñ de kelip tüsemin. Arğı küni de kelip tüsermin. Elge qaytqanşa künde kelip tüsetin bolarmın! Ulpan monşa degen tağı bir tüyinşekti köñiline tüyip aldı. Toqtay tur äli...
Monşadan qaytıp kele jatıp, Ulpan tarantaspen kelip toqtağan Müsirep pen Ğaliasqardı kördi. Esik pen tördey küreñ at kösile jortıp kelip toqtadı. Şoqtıqtı, jotalı-jondı, jayalı jılqı. Basın äsem şulğıp qoyadı.
Böliskey temirmen jaqtaulanğan qoraptı arba da jutınıp tur. Jarasımdı eken.
— Müsirep ağa, arba alğansız ba?
— Atımen saymanımen qosa aldım. Aqmaral ädeyi osığan jibergen.
— Atıñız da, arbañız da ädemi eken.
— Körimdik, endeşe!
— Quday qolıma molıraq tüsirgen-aqtı! — Ulpan quana külimdep Müsirepke eki qağaz aqşa suırıp berdi. Müsirep qaramastan qaltasına saldı da:
— Aqmaralğa unar ma eken? — dep suradı.
— Unağanda qanday!
Qaladan üylerine qaytqanda Ulpan Müsireptiñ tarantasına minip qayttı.. Päueskesi magazinnen alğan buyımdarına tolıp ta qalıp edi. Onıñ üstine qalanı keñirek körgisi de keldi.
Küreñ at eş närseden ürikpey-ığıspay, jurtqa bar sululığımen köringisi kelgendey sılañ qağıp keledi. Köşeden köiisge burılğanda tört tağası tügel künge şağılısıp qaladı. Ayaqtarın uşınan basatınday.
Erteñ mağan da osınday at-arba alıp beriñizşi, Müsirep ağa At ekeu bosın.
— Jaraydı. Arbanı körip kelesiñ, attardıñ tüsi qanday bolsın?
— Öziñizge unağanı mağan da unaydı.
Eseney bulardı: — Pay-pay, Türikpen-ay!—dep qarsı aldı:
— Qıs boyı aulağan qasqırlarıñdı satıp at-arba alıpsıñ. Qatınıñdı qalay asıraysıñ?
— Jaqsı qatın bayın özi asıraydı.
— Eseney, erteñ men de osınday at-arba alatın boldım. Bizdiñ attar ürkek eken— dedi Ulpan.
— Şaptım deseñşi!
— Şabıldıñ, Eseney, şabıldıñ!
— İe, ne bitirip qayttıñ?
-— Bärin de bitirdim. Aqşa da bitti. Bes künnen keyin üyge qaytamın. Oğan deyin künde qalağa barıp monşağa tüsemin. Sen de tüsesiñ!..
Ulpan aytqanın orındap, otauıñ jügiñ satıp alğan dünieligin bir keş tüyege arttırıp, qos qara kök jekken tarantasqa şeşesimen ekeui qatar otırıp öz auılına qaytıp ketti...
Attanarda jalğız tapsırğanı aq bota boldı:
— Müsirep ağa, Şınarğa sälem aytıñız: men kelgenşe botanı tiri janğa körsetpesin! — dedi.
— Al, jas kelin, auılğa deyin jayaulap barasıñ... Kelin bolıp sınıqsığan türiñdi de bir köreyinşi seniñ...
— Sol sınıqsu degeniñ meniñ qolımnan keler me eken dep özim de qorqıp kelem... tek sen qaramaytın bol mağan, jaray ma?
— Jaraydı.
Kelindi qarsı aluğa şıqqan qız-kelinşekter tobına jaqındağan soñ Eseney Ulpan men şeşesin päueskeden tüsirdi de, özi auılına qaray jürip ketti. Päueskeden keyin, tarantasta kele jatqan Ulpannıñ jaqın jeñgeleri de sol jerde tüsip qaldı. Eseneydiñ salt kele jatqan jiırmağa tarta joldastarı da auılğa qaray tura tarttı.
«Bul jurtta esektiñ miınday mi bolsayşı. Şımıldıq alıp şığıptı, tüge... Eseneydiñ bäybişesi öz üyine özi şımıldıq bürkenip kelip kiredi dey me eken?»—dep oyladı Eseney.
Jasıl-kök şımıldıqtı eki baqanğa körip ustap, isi Sibannıñ qız-kelinşegi Ulpannıñ aldınan şığıp edi. Şımıldıq aldında qos qabat barqıt qamzoldıñ sırtınan kök jibek tıstı puşpaq işik kigen Aytolqın—Emenalınıñ äyeli, boyı şarğılau, bökterinşektileu bolğan soñ, bügin jaulığın biigirek etip salıptı. Eki jağındağı eki jas kelinşek jazğıturğı jılınğan künniñ rayına qaray jeñil kiingen — oqalağan säukele, jeñsiz qamzol, qos etek köylek. Üşeui de qabırğalasıp ete bergen Eseneydiñ päueskesine betterin burıp bir tizelep sälem etti. Päueske, ärine, ün qatqan joq.
Şımıldıq Ulpanğa qaray, Ulpan şımıldıqqa qaray qarama-qarsı bayau jürip kelip toqtadı. Mınau jaulığı qaqırayğan Emenalınıñ äyeli bolar... Qanday kör-jalqau eken? Tabaqtay betinen sorğalağan ter jaulıqtıñ alqımın qap-qara qılıp jibergeni sonşa, saqalı bar ma dep qalğanday ekensiñ. E, mına qıpşa bel, suñğaq boyı, qızıl şıraylı torğılt kelinşek Şınar bolar. Ayağında kesteli etik... İe, sol eken... külimdep, işi-bauırıña kirip bara jatqan köz qarası qanday ädemi edi! Aşañ da aşıq jüzdi, köz qiığınıñ quyrığı az ğana köteriñki... Sol jaq betinde «barmaq battısı» bar... Müsirep ağay süygenin tauıp qosılğan eken de.
Eseney auılınıñ jolı ülken äyeli bolıp üyrenip qalğan Aytolqın Ulpanğa da, Nesibelige de qarap amandastı:
— Deniñ, sau ma, şırağım... qudaği, üy-işteriñ aman ba?.. — dey saldı. «Siz» deuge auzı bara alar emes.
Şaşu şaşqanda da:
Kelinniñ ayağınan, Qoyşınıñ tayağınan. Jaqsılıq, jamandıq, Kelinniñ qabağınan, — dep tağı birdemesin eskertip qaldı.
Şaşuğa talasqan jas balalar bäri de qarnı qampiğan, şi borbay, iriñ köz, qotır-şotır eken. Eseney auılında osınşa arıq-turaq bala bolar dep oylamağan Ulpan tañ qaldı. Munısı nesi, bul el jutqa uşırap qalğan ba?
Aytolqınnıñ bäldenip, baptanıp boluına qaramay, Şınar Ulpan tobına barıp qosılıp qaldı. Quşaqtasa keterdey üzile qarap kelip edi, Ulpan da sonday küyde eken.
— Senbisiñ-ey, aynalayın? — dedi.
— Men ğoy...
Aynalayın-ay, qamday bauırmal ediñ! —dep Nesibeli Şınardıñ betinen süydi.— Ömiriñ össin, qarağım...
Ulpan men Şınar birin biri manadan tanıp, közderimen söylesip, közderimen şaqırısıp turğan. Nesibeli de şıramıtıp qalğan eken. Ulpanğa qarap:
— Müsirep ağañnıñ kelinşegi Şınar ğoy,— dedi, öziniñ tani ketkenin de añğartıp.
Aytolqın da Ulpannan kezin ayıra almay tur. Qızıq kiine beredi eken-au!.. Basına aq jibek şarşını şälige usatıp jamıla salıptı da, üstinen säukele kiipti. Alqımı aşıq... Moynım ädemi, erkekterge körinip tursın degeni me?.. Kötek!.. Qına sarı jibek köylekke qızıl jibekten bürme jağa salıptı. Jetpey qalğan ğoy! Üstinde japa-jalğız qara-kök barqıt qamzol... Basqa nesi bar deysiñ, täñiri. Bar bolsa kier edi ğoy! Bir qos jılqı berip alğan suluımız osı ma? Beti meniñ betimnen aq bola almas. Üş ul, eki qız tapqannan keyin körermiz äli. Äueli sol bes balanı tauıp körsin!.. Tu sırtıñnan ötip bara jatqan kezi qanday jaman edi. Jındı Müsirep nesin maqtap jürgen!.. Ayağındağı kesteli etik qızıl-şubar bolmay, kök-şubar bolsa qanday jarasımdı bolar edi. Aş-arıqtıñ qızı Şınar da sonıñ bireuin kiip alıptı. Kedeydiñ kerbezinen saqta degen osı-au!..
Aytolqınnıñ qol sermeuine oray eki jas äyel şımıldıqtı Ulpannıñ aldına äkelip ustağalı oñtaylanıp keledi.
— Kelin!— dedi Ulpan Aytolqınğa,— kelin, şımıldığıñızdı äri äketiñizşi! Men öz auılıma özim şımıldıq bürkenip barğım kelmeydi.
Özin ülken bäybişeler qatarında ustap kelgen Aytolqınğa Ulpannıñ «kelin» degeni Emenalınıñ qamşısınan da qattı tidi. Emenalı onı qamşılap-qamşılap alatın.
— Ne deydi?! «Oybay-ay, körgensizin-ay!»
— Elimniñ jer-suıñ bala-şağasın köre jüreyin de,— dedi Ulpan dausın az ğana jumsartıp.— Äri äketiñiz.
— E, meyliñ endeşe... «jurt sökse, öziñdi söger!»
Qız-kelinşekter tobı qozğalıp ketti. Bäriniñ aldında
Aytolqın jalğız ketip baradı. Jurt aldında abıroyın tekpey, keş aldın bastap etpekşi.
Ulpan men Şınar aqırın-aqırın küle söylesip qatar kele jatır. Közderimen qoldarımen söylesip keledi.
— Müsirep ağay meni uzatıp äkeluge keler dep edim...
— Eginnen qolı bosamay, ağasın jiberdi ğoy.
— Eginnen?
— İä... Bir jer sulı egetini bar eken de... Biıl bir jartı jer biday da saldı. Men de egin salıstım.
— Bäse, qolıñ jarılıp ketkendey tiedi.
— Seniñ alaqanıñ da aq mamıqtay emes sekildi.
— Meniñ aq botam qalay, boyın jinadı ma?
— Oybay, oynaqtay bastadı.
— Auılımızdıñ arası jaqın ba?
— Biz äli qıstaudan köşken joqpız. Seniñ botañ basıma bäle boldı! Özim kelgenşe tiri janğa körsetpesin depsiñ ğoy! Qorağa tığıp janğa körsetpey otırmız...
— Oy, keziñnen aynalayın!..
Endi ekeui aldarında ketip bara jatqan Aytolqındı mazaqtay bastadı:
— Abısınımızdıñ ör kökirektigi-ay! — dedi Ulpan.
— Sendey bası-asau kelindi basınan noqtalap alğısı kelgeni durıs ta bolar...
— Señ nemene, meni bası-asau dep estip pe ediñ?
— Estigen emes, birge tuğan — birge eskendey bilemin seni.
— Müsirep ağay meni äbden jamandağan eken ğoy!
— Müsirep sağan şañ juqtıra ma eken!
— Äy, sök de mırzañnıñ atın atay beremisiñ?
— Özi bolmay atattırıp edi, endi üyrenip ketippin.
Eki jas kelinşek iiskesti, tanıstı, qaljıñdastı, bilisti. Bilisti de senisti. Ulpan aqırın ğana Şınardıñ sanın şımşıp aldı. Ekeui umıtılıp bara jatqan Aytolqınğa qayta köşti.
Qalıñ, kek ködeli jerlerde Aytolqınnıñ şoñqayma etigi tayıp ketip, urşığı bultıñ etip qalıp keledi. Şoñqaymanıñ biik ekşeleri kegjie-kegjie keyin qaray şalqayıp ketken eken.
— Ayağıña kigeniñ şoñqayma etik. Tayıp ketse qulaysıñ şoñqay etip, — degen öleñ bar ma edi!
— Bar ğoy. Keyde toñqay etip dep te aytadı.
Eki jas kelinşek mäz-meyram bolıp işterinen külisip aldı. Neden ekeni belgisiz, ekeui de Aytolqındı körgen jerden jaratpay qalıp edi.
— Tegi bizdiñ abısın bir tekti jerdiñ qızı bolar?
— Tekti bolğanda qanday Han tuqımı deydi.
— Bäse!..— Ulpan odan äri qazbalağan joq. Bar bileyin degeni sol-aq eken.
Eseneydiñ öz auılı aynaday jarqırağan eki keldiñ ortasına, jazıqqa qonıptı. Altı-jeti aq üydiñ ortasınan Ulpan öz otauın da tanıp keledi.
— Seniñ otauıñdı tigisip, jügiñdi jinasam dep ölip qala jazdadım... Unatpay jürseñ mağan ursatın bol!— dedi Şınar.
— Maqtanbay tura tur...
Iğı-jığı tigilgen kep üyli qaraşa auıl eki kölden de bir büyir, şetirek qala berip edi, Ulpan sol auıldıñ jayın suradı.
— Mınalarıñ kim?
— Olar seniñ malşılarıñ, qoyşılarıñ, sauınşılarıñ, otınşı, suşılarıñ, jılqışı, siırşılarıñ...— dedi Şınar. Ädeyi şubırtıp ayttı.
— Meniñ be?
— Endi seniki bolat ta...
Ulpan ündegen joq. Ulpannıñ öz auılı da şır bitpe» gen kedey bolatın. Biraq, ärkimniñ özimdiki deytin azğana malı bar, qoñır töbel üyi bar, biriniñ qolına biri qaramay, är qaysısı öz tirşiligimen otıratın. Mına qaraşa üyler qayırşınıñ baspanası siyäqtı eken. Bir duannıñ ataqtı bii — asqan bayı Eseneydiñ malşıları osınşa jutañ bolğanına Ulpan tañ qaldı. Älde Eseneyi bolğannan bolmağanı jaqsı ma eken? Astapıralla, oyıma ne tüsip ketti...
Astapıralla degenimen Eseneydiñ baylığı men qaraşa auıldıñ kedeyligi Ulpan köñiline qosaqtala tüyilip qaldı.
Eseney üyiniñ aynalası qaz-qatar otırğan adam eken. Altı auıl Sibannıñ erkek-äyeli tügel jinalıptı. Aytolqın arqan boyı aldaraq kelip Eseneydiñ üyine qarap sälem etti.
— Señ men ne istesem, sonı iste!— dedi Ulpan Şınarğa sıbırlap.
Ulpan ülkenderge burılıp bir tizelep sälem etti. Şınar da sonı istedi. uyala-Uyala, betin jaulığımen bürkemelep sälem etti.
— Köp jasañdar... Quttı qadam tileymiz...
Bir jigit ülken üydiñ kiiz esigin aşqalı oñtaylanıp tur eken. Aytolqın soğan jaqındap kelip:
— Aş!—dedi.
— Özim de aşayın dep turğanım joq pa?
— Aşsañ, aşsayşı endi!
— Sen keyin tur! Osı üydiñ, bäybişesinen burın kireyin dep pe ediñ? Keyin tur!—Jigit Aytolqındı şıntağımen ısırıñqırap jiberdi.
Ulpan üyge sälem etpey kirip edi. Tör jaqta Eseneyge jaqın tört-bes aqsaqal otır eken Ulpan olarğa da sälem etpey, Eseneyden az-aq temen barıp otırdı. Manadan beri Ulpan ne istese, sonı istegen Şınar törge şığuğa irkilip qalıp edi, Ulpan: «Beri kel!»— dedi. Şınar amalsız ülken üydiñ terine şıqtı. Qızarıp ketipti, közin kötermey, esikke qaray bir qırın otırıp qaldı. Şınardıñ qasına Nesibeli bastağan qudağilar otırdı.
— Müsirep Siban emes, Türikpen... Sağan Sibannıñ teri bäri bos, Şınar,— dedi Eseney qaljıñdap.— Sen tipti mına şaldarğa sälem etpeseñ de boladı.
Eñ törde otırğan, kürektey aq saqalı kümistey jarqırağan, qart adam:
— Oynap aytsañ da olay deme, Eseney. Atañ Bespay ülken kelinin türikpen jigitke jay bergen joq ta... erligi üşin bergen. Müsireptiñ öz äkesi Elaman da Sibandı qalmaqtan qorğap jürip qaza taptı. Elamannıñ molasınday tauday qara obanı qay Sibannıñ basına ornatıp edik!— dep qart küñirenip ketti.
— Oybay, qoydım, Baqa, qoydım.
Endi iemdi aytıp Ulpannıñ köñilin köterip otıram dep Eseney qısıla bastağanda, sälem berip Müsirep keldi. Ulpan da, Nesibeli de Müsirepke tura kelip izet körsetip amandıqtı. Müsirep Nesibelige eki qolıq birdey sozıp amandastı da, Ulpandı iığınan quşaqtay turıp mañdayınan süydi.
— Quttı qadamıñ bolsın, Ulpanjan!..
— Mına Türikpen qaytedi?—dep Eseney qızğanğan boldı.
— Onda seniñ jumısıñ bolmasın! Jayıña otır — dedi Müsirep.
— Äy, oyını jarasqan qurbı-zamandastar-ay!— desip şaldar da mäz bolıp qaldı.
— Al, joğarı şıq.
— Joq, men Nesibeli qudağiımnıñ qasına otıramın.
— Äy, señ nağız jındınıñ özisiñ... Ulpandı qarındasım deysiñ de, onıñ şeşesin qudaği deysiñ! Osınıñda şunamday qisın joq qoy!
— Miıñ bolsa, oyla da tap!
— Tüu, mınağan söz etpes!
Müsirep Nesibeliniñ qasına otırıp, Artekeñniñ amandığın surastıra kelip:
— Qayran Artekem, kele almağan eken— dep toqtadı.
Kele almadı, şırağım. Deni sau, Müsirep inim kelip ketsin dep äkem sälem ayttı,— dedi Nesibeli.
— «Qayrañ köl» basına barıp qonğan soñ jaylauda tuspa-tus bolamız. Sonda barıp qaytamın.
— Şınar da baradı,— dedi Ulpan.— Biz de baramız.
Müsirep auzına tüse ketken bir eski änmen:
— Eseneydiñ basında altın noqta!..— dep azğana sozıp turğan boldı da, ändi köteretin jerine dausı jetpesin sezinip özine özi:— noqtalandıñ, Müsirep, sen de toqta...— dep saldı.
Müsirep eleñ şığara da bilmeydi. Öleñ ayta da bilmeydi, dausı joq. Biraq, özi serileu adam bolğan soñ änşi-öleñşimen köp kezdesken. Än men öleñdi uğına tıñdaytın. Jadında köp närselerdi jatqa ustap qalğan adam. Reti kelip qalğan soq Eseneyge sol jattamalarınıñ birin ayta saldı.
— Ua, ekeuiñniñ basıña da altın noqtalarıñ jarasıp tur. Bireuiñ Artıqbay batırdıñ qızı, bireuiñ Şaqşaq bidiñ qızı bolsañ, Sibannıñ mañdayına qudaydıñ özi bere salğanı da, qoldarıñdı qaqpaspız. Noqtalarıñnıñ, bauı berik, bäriñe de qayırlı, quttı bolsın!— dep Baqberdi qart qolın jayıp batasın berdi.
— Aqsaqal-au, munıñdı Müsirepke arnap aytsañ bir jön edi, meni qosa noqtalap berdiñ, ğoy!— dedi Eseney.
— Aldımen seni noqtalau kerek, Eseney! Müsirep bir balanıñ mañdayınan şertipti dep estigen emen.
— Endeşe, onı nege noqtala dediñ,?
— E, täñiri degen kelinge köñilim tolıp ketti de, birde bolmasa birde qabağın şıtıp jürmesin degenim de...
Qart adam Eseney men Müsirepke äldenelerdi qaljıñına qosa tuspaldap aytıp bolğan soñ ornınan tura berdi.
Ulpan da ornınan turıp kerege bastarına közin qıdırta qarap edi, qaz-qatar ilingen işikter tur, şapandar tur eken... Ulpan bir qımbat zeren şapandı alıp şaldıñ iığına japtı.
— Aytqanıñız kelsin, ata...
Şaldar ketken soñ Ulpan ornına otıra berip Şınardan:
— Ey, sen Şaqşaq bidiñ qızı ma ediñ?—dep suradı aqırın ğana.
— Joq-e, täñiri... keyin bilersiñ, aytarmın.
— Qudaği, toy ötken soñ, basqa eşkimniñ üyine barmay turıp äueli bizdiñ üyge kelersiz. Mına kisi,— dep Şınarğa bir qarap qoydı da,— osılay qadağalap şaqır dep tapsırıp qoydı mağan, — dedi Müsirep.— Ulpandı özim şaqıramın degen...
— Şaqırdı, şaqırdı,— dedi Ulpan.— Tek men äli Eseneyge aytuğa ülgirmey jatırmın.
— E, seni şaqırsa boldı ğoy. Men de qalmaspın,— dedi Eseney Ulpanğa erkelete qarap.
Qımız manadan işilip jatqan. Endi dastarqan jayılıp samauır kele jatır. Ulpanğa tanıs Tobıl bazarınan özi alğan altındatqan şını ayaqtar, şay qasıqtar, örik meyiz, qant salğan sauıttar. Tobıl jağasına bir tigilip qaytqan Ulpannıñ otauında qızmet etken jigitter...
— Men bir kün tınış otıra turayın da, şaydı sen quy!— dedi Ulpan Şınarğa.
— Qudağilar, terge şığıñızdar. Endi bul üyge kim kelse de qozğalmañızdar,— dep Müsirep qudağilardı törge alıp barıp otırğızdı da, Eseneyge:
— Sen ğoy, öz üyiñde de Eseneysiñ! Küyeu degenniñ ädep-ibasınan habarıñ joq,— dep toqtadı.
— Quday soqqan-au, mağan ne qıl deysiñ? Bul kisiler kelgende terde älgi aqsaqaldar otırdı ğoy. Ulpan-au, osı ekeuiñniñ arañda birdemeleriñ bar ma özi, mınanı nege basıma sekirtip qoydıñ?
— Bar...— dedi Ulpan ädeyi kidiris jasap, külimdey qarap:—bar... men qarındasımın, Müsirep jan degen jalğız ağayım!
— Endi tüsindiñ be? Umıtpa!—dep Müsirep Eseney men Nesibeliniñ arasınan kelip otırdı,— Men Artekeñniñ ornına sıylaytın adamıñmın.
— Qaynağağa jarığan ekemiz!..— dep Eseney qarqıldap küldi.
— Öz obalıñ öziñe! Äueli körmey, bilmey soqtığıp pa ediñ!
— Qol köterdim, qoydım, oybay... qoydım Eseney boludı.
— Joq, joq... sen tağıñnan tım erte tüspey otıra tur, Eseney,— dedi Ulpan erkeley söylep.— Toy ötkenşe sen Eseney, toydan keyin men-aq bolayın... Kereginde qayırıp berip otırarmın.
— Şınarjan, estip otırmısıñ mına ekeuiniñ tütini qosılıp baradı! Bir küni saqalımnan jasım şubırıp «Ulpan sabap tastadı» dep jılap kelsem, üyiñe kirgizbey jürme, aynalayın. Senen basqa arız aytıp, arqa süyerim qalğan joq,— dedi Eseney.
Ulpanmen sıbır-sıñqılı jarasa qalğan jas kelin eleusiz qalmasın degeni edi. Äyelder Eseneyge ırza köñil bildire külisip aldı.
Eseney bi aldı tar, qatal adam, bet-auzı jolbarıs siyäqtı qara şubar, küle bilmeytin ızğarlı adam degendi Şınar öz elinde de talay estigen. Urı-qarı tünde jatar aldında «A, quday, Eseneydiñ qolına tüsire körme!» dep duğa qıladı eken degen añız da qulağında bolatın. Sondıqtan ol manadan beri Eseneydiñ betine qaray almay otırğan. Jañağı qaljıñdardan, äsirese, Eseneydiñ özine aytqan qaljıñınan esin tez jinap aldı. Biraq, jauap qayıra alğan joq. Jımiıp külimsiredi de qoydı.
Eseney oğan tağı soqtıqtı:
— Şınarjan, nege ündemediñ? Mına Türikpen seni de ığıstırıp alğan ba? Arızımdı ayaqsız qaldıramısıñ? — dedi.
Şınar Eseneydiñ betine bul jolı tura qaradı. Dausı jumsaq şığatın eki seziniñ biri qaljıñ adamnıñ tüsi onşa suıq bolmas dep edi. Qara şubar adam jauap kütip jımiıp otır eken.
— Arızıñız ayaqsız qalmas... Jumısıñızdıñ jay-japsarın tağı birde öziñiz kelip aytarsız,— dedi.— Ekeuiniñ birine bolmasa birine şamamız keler...
— Türikpen serim, seniñ jayıñ da körinip qaldı! Bet alısıñ durıs, şırağım!..— dep Eseney mäz bolıp qaldı.
Qazaq qazımı şay üstinde ğana jaylasıp-jadırasıp söylese aladı. Et kelgende tabaqqa qunığa qarap, jabıla qol saladı da, sözge auız da bosamaydı, söz qulaqqa da kirmeydi. Tua üyrenisken keñ dalasınday keñ jayılğan şay dastarqanı aynalasında äzil-qaljıñ, sır alısu — sınasu, alıstau-jaqındau siyäqtı tirşilik auıs-tüyistiñ bäri de öziniñ ädepti jüyesin tauıp sıpayı söylenip otıradı.
Ulpan jaña ğana kelip tanısa bastağan eliniñ munday ädeptiligine ırza bolıp otırsa da, basqa birdemege tañ qalıp otır. Eseneydiñ aynalasında altı auıl Sibannan bir estiyär adam joq. Manağı ketken tört-bes şaldan keyin Eseneydiñ özimen teñdes ağayını retinde Müsirepten basqa bir adam boy körsetken joq. Kereydiñ är rularınan toyın basqaruğa Eseneydiñ özi tağayındağan qırıq jigitiniñ birazı bir ret kelip toydı qalay ötkizetinderin aytıp, bir-bir ayaq qımız işip ketti. Anda-sanda Emenalınıñ ayğayı bir şığıp qaladı. Ol ılği äldekimderge ursıp, auzı murnın boqtap jüredi. Eldi Eseneyden bezdirip, kök jelke qılıp bolğan bir jağınan sol Emenalı bolar-au... Qalayda bul eldiñ, ırısı emes şığar.
Tilemis bir ret kelip:
— Qojabay basına üş jüz üy tigildi. Bes bolıs Kerey-Uaqtıñ uzın ırğası tügel... Üylerdiñ köbi solardiki... Soyıstıq mal, qımız-qımıran ağıl-tegil kelip jatır,— dedi de, ol da şığıp ketti.
Buğan qarağanda da Sibannıñ özi Eseneyge enjarlau ma, qalay. Keyde şetke qadırı bar adamdardıñ öz eline qadırsızı boladı. Onday adamdar ağayın-tuğandarın ığıstıra ustap, elemey ustap, atağımen atımen iıqtap jüredi de, tüptep kelgende jalğız qaladı. Eseney osığan uşırap bara jatqanday eken. Ulpan munı da bir tüyip qoydı.
Eseney ülken adam. Ülken adamnıñ, tizesi qattı batadı. Keyin onıñ ökinişi de ülken bolmaq. Ulpan köñiline osınday qobalju kire bastadı.
Auıl tolı adam. Et pen qımız mol bolar. Biraq, quanış üstinde aqjarqın külisip, kiiz üydi kere qarqıldasqan dauıstar da estilmeydi. Äli bir adam än salğan joq.
— Toy tarağanşa üş kün osında bolamız ğoy. Bügin üyimizge qaytıp, erteñ birjola keleyik. Ulpanjan, luqsat bolsa,— dedi Müsirep.
Jaraydı, Müsirep ağa. Toy tarağanşa apam bäriñiz meniñ otauımda bolarsız,— dedi Ulpan.
Müsirep pen Şınar da auılına qaytıp ketti.
— Älgi Şaqşaq bidiñ qızı äli turğan joq pa? — dep sırttan Müsireptiñ ağası Äsirep ayğay saldı.
— Turğamın, ağeke, turğamın...
Köylek jeñderi qarına deyin türuli, sausaqtarında jabısqan qamır, Şınar kiiz üyden jügire şığıp, qayınağasına külimdey qaradı.
Äsirep eki üydiñ üş-tört jılqısın aydap äkelgen eken.
— Qulındarıñdı baylap al! — dedi.
Şınar qulındarına qaray umtılıp edi.
— Jalqauıñ qayda? — dep qayta toqtattı Äsirep.
— Apam ekeui otın äkeluge ketti.
— Nemene, jalğız özi äkele almay ma?
— Apam şöp ormaq terip äkelem dep ketti.
— Tañ atpay nan ilep jatır ekensiñ ğoy. Qonaqtarıñ bügin keletin be edi?
— Bügin, ağeke.
— Jaraydı, jüre ber üyiñe.
Äsirep qızıq adam. Inisi men kelinine ursa jürip qaljıñdasadı, urısqan bola jürip erkeletedi. Jaqsı köredi. Äsirese, Şınarmen qaljıñdasıp qalsa, köñili köterilip, özi mäz boladı. Müsirepke «özi tauıp äpergen» kelininiñ jasıq bolmay, aşıq bolğanına, qabaq şıtpay külimdep jüretinine quanadı.
— Erine bilmeydi. Jumısqa degende ertteuli attay äzir turadı. Üsti-basına şañ juqpaydı,— dep sırtınan da maqtap otıradı.
Bıltırğı küz edi... Sibirdiñ suıq qara jañbırı sabalap turğan. Qorğasınday qoñır bulttar dünieni bar salmağımen basıp, ornınan qozğalmay qoyğalı üş kün.
Äsirep mal qoralap jür edi, esik aldına moynı sorayğan aq nar kelip turıp qalğanın kördi. Tüyeni jayau jetelep alğan, basında erkek börki, butında erkek şalbarı bolğanımen boy jetip qalğan qızğa uqsaydı eken — üş taldap örgen burımınan jañbır suı sorğalap tur. Ayağındağı qoldan ilegen qayıs etik suğa malşınıp, eki urtı bultiıp ketipti. Tüyeniñ üstinde eski-qusqığa oranıp otırğan mosqal äyel qızdıñ şeşesi bolu kerek.
— Otağası-ay, jaurap kelemiz. Üyiñe kirgizbeseñ de qoraña tünep şığuğa luqsatıñ bolar ma eken?—dedi qızdıñ şeşesi.
Qır elderiniñ joq-jitigi qazaq-orıs qalalarına qaray şubıra bastağalı eki jetidey bolıp qalıp edi. Keybireuleri Äsireptiñ «orıs üyine» qonıp ta ketken. Mınau eki beyşara sol şubırındınıñ soñı bolu kerek.
— Osı qara jañbırda qay qudaña ketip bara jatırsıñ, üyiñde otırmay!
— Quda bizde qaydan bolsın! Orıs arasında nan tauıp jep janımız qala ma dep qañğırıp kele jatqanımız da...
— Orıs qalalarınan erkekke jumıs tabıladı. Señ nemene, bir küni aştan öleyin dep ketip barasıñ ba?
— Is-mis tigip kün köremiz be degenimiz ğoy. Ursa bermey aytarıñdı aytşı, şırağım.
— Jaraydı. Sayray bermey tüs endi tüyeñnen.
Qız tüyesin turğan jerine şektirgisi kelip noqta sabağın bir-eki basıp qalıp «şök!» dep edi, tüyesi sızğa şöge qoymadı. Auıldı basına köterip baqırıp qaldı.
— Öytpe, şırağım...— Äsirep tüyeni özi jetelep alıp, şarbağı bar eken soğan äkelip şöp-şalamnıñ üstine şöktirdi. Tüye birese aldına qaray, birese keyin qaray iteñdep barıp şökti äyteuir. Qız şeşesi tüyeden tüsti.
— Üyge barıñdar... Kiimderiñdi keptirip, jılınıñdar.
Äsirep eki üydiñ malın jalğız qoralap bolğan kezde Eseney auılına ketken Müsirep te qaytıp keldi. Eki sarı ala iti äli at üstinde turğan Müsireptiñ eki jağınan kelip tizesine asıldı. Erkelesip, jelkemizden bir sipaşı dep qıñsılasıp qoyadı. Müsirep eki itin eki sipap edi, boldı. İtteri ordañday jügirip qorağa kirip ketti.
— Nege şaqırtıptı? — dedi Äsirep inisine jaqındap kelip,— jay ma?
— Qısqa qaray jılqını ornalastırıp qaytayıq. Qar tüsken soñ qasqır quarmız, añ aularmız... Biraz kün joldas bol dedi,
— Baratın boldıñ ba?
— Köñili jarım.., jalğızsırap jürgen adam ğoy.„ Jaraydı dedim.
Mına Qulan-tUyağıñnıñ eti oyazıp ketipti. Jireniñdi minip ket!
Bul bıltırğı «Qarşığalı» şubarına barıp tirelgen sapardıñ, aldındağı keş edi. Kele jatqan qıstıñ auır boların sezinip, Eseney jılqıların jaylı jerge ornalastıruğa özi attanğalı jatqan. Müsirepti sol saparına şaqırıptı.
Müsirep añırap turğan suıq jer üyine kirdi. Qazannıñ auzı äli opırayıp jatır. Küydirmegen saz kirpişten qalanğan peştiñ moynı sögile kele, jarıla kele esik jaqqa qaray qulağalı tur. Ter bölme degeni muzdap tur. Tañerteñ jinamay ketken tösegi sol küyinde jatır. Ortan qazıqta iluli turğan bestik şamın jağıp edi, üydiñ burış-burışınan jılt-jılt etken örmekşiniñ ermegi közine tüsti. Köpten sürtilmegen şamı qara-köleñke jansa da, üy işiniñ salaqsıp ketkenin jasıra almay tur. Jeñip alğan qırsızdıqpen küreseyin degen oy kelgen de joq. Suğa malşınğan kiimderin anda-mında ile tastap aşıq turğan ülken qara sandıqtan qurğaq kiimderin kidi. Su bolğan kiimderi özi oralıp kelgenşe sol küyinde tura beredi, ärine. «Üy bolğan soñ bir qatın ketken eken-ay»...— dep oyladı da qoydı.
Qısqa qaray eñ keregin, qazandıq qoy! Ol ittiñ auzı opırayıp qalğan? Jazdı küni töbeden tamşı aqqan ba? Üydiñ qabırğaların bir sılatıp alu da kerek edi. Äsireptiñ qolı timey jür-au, sirä... Oqası joq, men qaytıp kelgenşe bärin de tüzetip qoyadı ğoy... Körpe-jastıqtar da kirlegen bolar... Üy bolğan soñ bir qatın kerek-aq eken!..
Üy-işilik usaq jumıstarğa Müsireptiñ qırı joq adam. Onıñ opırıp-japırıp jumıs isteytin eki kezeñi bar. Tañ atpay bastaydı, tündeletip toqtaydı. Bul kezde ol eki adım jerdegi üyine de qaytpaydı, jumıs basında qonadı. Ol kezeñderi — on kün jazğıturım, jiırma kün jaz ayağında. Aynalası bir ay...
Egin saluğa, şep şabuğa kelgende munımen eşkim teñdese almaydı! Eki üydiñ eginin salatın da sol, şebin şabatın da sol. Äsirepke soqanı da ustatpaydı, bel-oraqtı da ustatpaydı. Mausımı ayaqtaldı, Müsirep jumıs mañayına jolamaydı. Onıñ qayda jürgenin attarı men itteri ğana biledi.
Jazğıturım Äsirepke bir dese biday egip berdi, özine bir dese sulı saldı. Jaz ayağında eki üydiñ malına eki qısqa jetetin şöp şaptı. Egindi de şauıp berdi. Sonımen onıñ mausımı ayaqtaldı. Egin men şöpti jinap alarda mañına da barğan joq. Onıñ bäri Äsireptiñ moynında... Äsirep bidayın soğıp, qaptap-qambalap aladı. Müsirep sulısın kekteu kezinde şauıp tastaydı da, soqtırmay, kökala sabağımen birge üydiredi. Bu da şöp qoy, at jaqsı köretin bidayıq,..
Öz üyinde bir qasıq suı joq Müsirep iñirde ağasınıñ üyine keldi. Mırza jeñgem dep maqtay kirse, Janişa jeñgesi baptap turıp quymaq quyıp, şay beredi. Arğın Qıpşaq, Kerey-Uaqtan Janişanıñ şayınday şay işip körgenim joq dese, jeñgesi onıñ oynap maqtaytının bile tura maqtanıp, beyildenip ketedi.
Müsirep ağasınıñ auız üyine kirip kelgende qazandıq otına ayaqtarın qızdırıp, şalbarınıñ balaqtarın keptirip otırğan qızdı kördi. Boyı jılınıp, qalğıp ketip otır eken. Ayaqtarı qanday ädemi edi! Ökşeli de üsitti, beltirligi qiılıp tur. At üstinde ösken qazaq balasında sirek kezdesetin ayaqtar... Esik ıñıranıp jabılğanda qız oyanıp ketti de, ayaqtarın tez jinap alıp, betin ar jağına qaray burıp äketti. Bäribir, Müsirep onıñ bet-auzın tügel şalıp qaldı. Azıraq kelteleu kelgen qır murın... Köz qiığınıñ quyrığı az ğana köteriñki, qızıl şıraylı torğılt tüsti qız eken. Ätteñ-ay, tez jasırınıp ketti...
— Joğarılat, Mırzajigit! —dep Janişa jeñgesi tura kelip qarsı aldı.
Şay işilip bolğan. Dastarqan şetinde, esikke taman mosqaldau bir böten äyel otır. «Ana qızdıñ şeşesi bolar».
— Qonaqtarıñ bar eken ğoy...
— Qırıqqa kelgenşe bir şüykebas ala almay jürgen sen emespiz ğoy biz!.. Künde qonağımız bolıp turadı.
— Ağamız bar... alıp beretin şığar bireudi.
— Men sağan kimniñ qızın ayttırmadım! Birine jolamadıñ ğoy.
— Sen äkesin ayttırıp kelesiñ. Men qızın ayttır deymin.— Ağası men inisi azıraq qaljıñmen şayqasıp aldı da, jeñbey-jeñilmey toqırağanday boldı.
— Mırzajigit, şay qoyayın ba, sorpa-suımız pisip tur edi, soğan qaraymısıñ?
— Şaydı sorpa-suıñnan keyin de işuge boladı ğoy.
— Şirenuin kördiñ be!
— E, qoyşı señ ötirik urıspay... Mına kisi şın eken dep qalar... Janişa samauır, dastarqanın jinap äkete bastadı.
— Sen-äy, biıl neşe arba sulı üydirip aldıñ mağan, bilesiñ be? — dedi Äsirep.
— On arba şaması bolar.
— Atañnıñ, bası!.. On bes arba üyip berdim!
— Sizdiñ üydiñ arbası degen ne täñiri... Qara qustıñ Uyasınday ğana...
— Qap mınanıñ ıza qıluın-ay! Otız arba şöp üyip berdim. Sulıñnan artıq. Eki jılıña jetedi.
— Onda biıl şöpti köp şapqan ekensiñ ğoy!
Murnıñdı buzıp jibereyin be osı! İilmey-bügilmey türekelip turıp bel oraqtı siltey bergenin buldauın qaraşı! Bälem, endigi jılı bolsın!...
Tabaq tolı tarınıñ üstine şoqita qoyğan az ğana eti bar keşki tamaq keldi. Janişa auız üydegi qızdı da tamaqqa şaqırıp edi, ol kelmedi. Boy jetip qalğan qazaq qızı tör üyge jalañ ayaq qaydan kelsin. Janişa oğan tamaqtı auız üyge aparıp berdi.
Qız şeşesi qasığın etke qaray bir jaqındatpay qoydı. Qasığı tarığa da juqalap qana batadı. Qanşa aşığıp kele jatsa da suğanaqtanbay, tartınıp otır.
Qonaq jeñgem, je! Qasığıñdı batıra sal! Bul üyde sen Uyalatın kisi joq. Mınau meniñ inim, ana qatınnıñ erkesi. Egin salıp, şöp şabudan basqa qara güreşke turatın öneri joq. Qasığıñdı batıra sal,— dep qoyadı Äsirep, az ğana etti solay qaray ısıra berip.
— Atıñ kim öziñniñ?
— Nauşa...
— Bayıñnıñ atı kim?
— Şaqşaq edi.
— Oybay-au, Şaqşaq bi ölgen soñ qatındarı tarap ketipti deytin edi, sonıñ bireuimisiñ?
— Joq-e, quday... Ol etik tigip, men is tigip, birin birine jalğap-jamap kün köretin küyimiz bar edi. Ol kisi qaytıs bolğalı üş jıl...
— Ar jağın aytpay-aq qoy. Ağayını bar kisi özi de tüsinedi. Al, jep otır. Etke tipti qol tigizgen joqsıñ.
— Täñiri jarılğasın, janım. Osınday jaylasıp otırıp, jılı tamaq jermiz-au dep kim oylağan... Bir qalıñ ağaştıñ işinde tüyemizdi ıqtay otırıp aman qalsaq bolar edi dep kele jatqamın. Bir aş-arıq tüyemizdi jetelep jüre berse, biz oğan ne qılar edik?,
— Je, je! Quday buyırsa erteñ Kpitanğa, arğı küni Bolatnayğa da jetip qalarsıñdar... Ağayındarıñ da kezdeser... Je, je, toyıp alıñdar tarığa, balañ da Uyalmasın. Tarı degen etten de keneuli tamaq. Baydıñ malı qımbat, kedeydiñ janı qımbat, toyıp alıñdar.
Erteñine tañerteñ Müsirep kölden attarın suarıp qaytıp kele jatır edi, tüyesin jetelegen qız da Äsirep üyiniñ aldınan jönele berdi. Kün äli töge jauıp tur. Qız Müsirepti kördi de, tura qaldı. Erkek aldınan ötpeytin saltı bar eken. Uyqısı qanıp tınıqqan qız ajarlı-aq eken. Kezin bir jalt etkizip qalıp, odan keyin qaramay qoysa da, Müsirep odan artıqtı tilemestey edi.
— Azap körseñder de, aman jetiñder,— dedi Müsirep. Qızdıñ köz qiığına qaray turıp, qızğa arnay ayttı.
Qızdıñ şeşesimen de jılı qoştasıp: — Kün tolastamadı-au...— dep janaşırlıq bildirdi.
Otqa keptirgennen keyin qızdıñ bir etigi auzın aşa bastaptı. Özi qazir attanıp ketpeytin bolsa, eki panasızdı öz üyine şaqırğanday edi.
Müsirep attarın qorağa kirgizdi. Aq tüye uzay berdi.
Müsirep qoradan qayta şıqtı. Attarınıñ jügenin sıpırıp alıp sulı mayasına qaray jibere salğan bolu kerek, tım tez şıqtı. Alıstap bara jatqan aq tüyege qaradı. Uzap baradı, uzap baradı. Oray-oray soqqan tökpe jañbır aq tüyeni kek jibek şımıldıqpen orap alğanday eken. Qızdıñ etigi ğoy suğa şılqıldap tolıp boldı. Moynınan sorğalağan su qoynına quyılıp baradı. Netken sorlı bala edi!
Özi boyşañ eken. Baylıq jaraspaytın adamdar bolatını siyäqtı, sändik jaraspaytın, sululıq jaraspaytın qızdar da boladı. Mına qızğa ne kigizseñ de jarasa keter edi... Qumğa şıqqan quba tal, qanday esuas sındırıp äketer eken...
Müsireptiñ qayda qarap turğanın Äsirep terezeden körip tur edi. Nege qarap turğanın da sezinip tur.
— Äy qatıñ ananı qara!..— dep Janişanı qasına şaqırdı.— Quday berdi, ana qaynıñnıñ äukesi salbırap qulap tur! Özin şayğa şaqırşı.
Janişa esikten ğana boyın körsetip, Müsirepti şaqırdı:
— Mırzajigit-au, nemenege sonşa qadala qarap tursıñ? Jür, şayğa kel.
Müsirep kelgen soñ ağası aqırın-aqırın qağıta bastadı.
El aralap jurt aralap jürgende bir qız köñiliñe qonbay qoydı ma seniñ?
Men qız izdeppin be?
Özi izdep keler dep jürmisiñ? Ne bolmasa, quday özi quday aydap äkeler deymisiñ?
Ağasınıñ sözdi qalay qaray burğalı kele jatqanın Müsirep sol ıñğayğa qaray oyısa berdi.
Oydağıñdı quday özi aydap äkelse, kim qarsı boladı deysiñ.
Jaña ketken tüyeli qız qalay körindi?
Öziñe qalay körindi?
Bir ayağı aqsaq, bir közi soqır ma dep qaldım... Äytpese äp-ädemi bala...
Mağan da solay körindi.
Ottama endi! Qızdıñ patşası! Alasıñ osı qızdı!
Qalay alamın?
Ol meniñ jumısım.
Meyliñ...
Manadan äukesi salbırap, közin almay qarap turıp, endi bäldenuin qaraşı munıñ! Qırıqtan asqanşa qız tañdap, ayağında bir salpı etekke kezdeseyin dep jürmisiñ? Sen öz betiñmen qatın ala almaysıñ, mem bolmasam.
— Meyliñ dedim ğoy.
— Ayrılatın bala emes!.. Apalap işi-bauırıña kirip baradı dep Janişa da öz qostauın aytıp qaldı.
Sen attana ber öziñ. Eseneydi ökpeletip alma. Jalğız ösken emendey sorayıp jalğız qaldı ğoy sorlı! — dedi Äsirep.
Müsirep attanıp ketken soñ, Äsirep te atın erttey bastap edi. Üş şaqırım jibermey aq tüyeni quıp jetti.
— Nauşa jeñgem, tüyeñdi keyin burıp, bizdiñ üyge tağı bir qonıp ketseñ qaytedi? — dedi salğan jerden.
Qız şeşesi qorqıp ketti. Osı bir kedir-budır söyleytin adam aq narğa qızığıp jür me dep qalıp edi. Tünde özi «Bir aş-arıq tüyemizdi jetelep jüre berse» degeni de esine tüsti. Qudayı qurğır-ay, qaydağı bir jaman söz auzıma qalay tüsip ketip edi!..
— Qızıqqanıñ jalğız narım bolsa, özimdi domalatıp tasta da, äkete ber, — dedi.
Şeşesiniñ sözine qızı külip jiberdi.
— Äy, sen kempir, neden şoşına qaldıñ öziñ?
— Köldeneñnen köldeneñ jabısa ketken soñ qaydan bileyin! -—Qızı tağı mırs etti.
— Auzıña quday salıp turğan şığar, men sağan quday aldında ayrılmastay bolıp jabısam. Qañğırıp ölesiñ, keyin qayt! Qudağiım bolasıñ!
— Mına kisi ne deydi? Şınar-au, estip turmısıñ? — Qızı ündegen joq, ündemese de işine bir eleñ kire bastadı.
— Tünde körgen kerbez jigitiñ Müsirep, meniñ, inim boladı.
— Onı estidim ğoy.
— Qırıqqa kelgenşe qız tañdap, üylenbey kelip edi. Soğan seniñ balañdı ayttıra keldim.
Sodan soñ Äsirep atınan tüse qalıp tüyesiniñ alqımında ıqtap turğan Şınardıñ qasına keldi. İığınan quşaqtap aldı.
— Aynalayın, botam, atıñ kim edi, Şınar ma? Men bir saldırlağan aqköñil adammın. Öz balamday jaqsı körip qaldım seni. Äkeñniñ ornına äke bolam. Müsirep jigittiñ sırbazı. Qor bolmaysıñ, qarağım. Bur tüyeñniñ basın! — dep tüyeni özi burıp, özi jetelep aldı.— Ana atqa mine ğoy, aynalayın.
Şınar qarsılasqan da joq, atqa da minbedi. Oyına bir özi de tüsinip ülgirmegen ädep-iba tüse qalğanday edi. Äsirepke ere jayau jüre berdi.
Tabiğatı jalpı näzik keletin qız bala Äsirepten imeniñkirep, keyinirek jürip keledi. Tañdanuı da bar, quanuı da bar. Onıñ, äli bireui jeñip jüzine şığa qoyğan joq. Işine su tolıp qorqılday bergen etiginen Uyalıp kele jatqanday edi.
Äsirep birese şeşesine, birese qızına qarap qoyıp, auız jappay söylep keledi. Şınardıñ basına ornatpağan jumağı joq. Aq otau da tigip berdi. Aqtılı qoy, alalı jılqını da aldına saldı.
— Şınar-au, osınıñ bärine ilanıp kelemisiñ? — dep qoyadı şeşesi. Şınar oğan ne desin. Külimdey qaraydı da ündemeydi, tıñday beredi.
Auılğa jetken soñ Äsirep Şınar men şeşesin tura Müsireptiñ, jer üyine äkelip kirgizdi.
— Osı senderdiñ üyiñ! Su kiimderiñdi şeşip, tüyeniñ qomında qurğaq birdemeleriñ bolsa kiip alıñdar. Bärekeldi... batırdıñ öz kiimderi de su küyinde qala barıptı. Tösegine qarañdar!.. Jinamay ketipti. Peşiniñ moynına qara, qulayın dep tur... qazandığı da qulap jatqan şığar-au... aytam ğoy.
Äyelder tör üyge bardı da, şeşinbesten sileyip turıp qaldı. Äsireptiñ jañağı aytqandarında köñil kötererlik tük joq ärine.
Qorıqpa, qudaği! — dedi Äsirep.— Keşke deyin bärin de özim istep berem. Oğan deyin bizdiñ üyde bola turasıñdar... Qatın şan qoyıp jatqan şığar, keşikpey keliñder.
Äsirep ketip qaldı. Şınar men şeşesi äli seltiip tur.
Şınar-au, ne bolğanımız? Oyını ma, şını ma?
Şını bolmağanda, senen Uyalıp ötirik ayta ma, qorqıp ötirik ayta ma?
Qisını kelmey turğan joq pa, özi? Aydalada ustap aldı da qudağiım bolasıñ dedi. Mundaydı kim körgen...
Işteñe etpes apa... Jaman kisiler emes sekildi ğoy.
Men käduilgi qudaği bolıp qaldım ba bularğa?—Şeşe bayğus qızına «öziñ rizamısıñ?» demey osılay tuspaldap surağanı edi. Şınar onısına tüsine qaldı da:
Boldıñ qaldıñ-au deymin... Tüyeniñ üstinde neñ bar edi, alıp kelşi, dedi.
Şınardıñ quanışı jalğız qalğan soñ ğana sırtına tepti. Äueli su etikterin üyge laqtırıp jiberdi. Su bolğan sırt kiimderinde solay qaray laqtırıp jatır. Börikti laqtırıp jiberip şaşın tarqatıp, üy öziniki nesine Uyaladı tügel jalañaş qaldı. Ayaqtarı su sordı bozarıp ketipti. Şalbar men iş kiimniñ ışqırı beline batıp qızartıp jiberipti. Tünde özi qasıp alğan ba, nemene, bir jerinen qan bilinedi. Şınar iluli qalğan bet oramalmen sürtine bastadı. Bilekteri, ayaq-san etteri jumır, burın bir bayqağanınan göri äluetti sımbattı seziledi. Qazaq qızı denesin sılap-sılatıp körgen emes. Biraq, şın sımbattı, şın balğın denege qızığatın quanatın da siyäqtı. Şınar öz denesine solay qarap qaldı.
Esik aşılğanı estildi. Şınar jalañaş boyı jinalmay qalğan Müsireptiñ körpesiniñ astına kirip ketti. Kelgen şeşesi eken. Endi onıñ turğısı da keler emes. Boyı jılına bastadı. Jas dene kerilip-sozıludı tiley me, qalay? Jılına tüskisi keledi. İisi qanday eken dep körpe-jastıqtı iiskeledi. Az ğana qalampır iisi keledi. Salaq bolar, kiimderin är jerge qalay bolsa, solay ilip ketipti. Suıq süyegimnen ötip bolıp edi, jer üyi bolğanı qanday jaqsı boldı! Peşin tüzep berse, toñbaymız ğoy. Atı Müsirep, ä? Quday-ay, Müsirebim qaşan qaytıp keler eken?.. Müsirebim dep jatırmın ba, ey? uyat-ay, Uyat-ay! Mınau qara sandıqtıñ işinde ne bar eken? Üstinde üş körpe, tört jastıq tur. Qatını joq üyge de qonaq keletin bolğanı ma? Apam bir jastıq jastanıp, körpe jamılıp uyıqtasınşı.
Eki bastı qorjın, bir kişirek qapşıq, bir qol sandıq, tağı bir tüyinşekterin köterip, Şınardıñ şeşesi Nauşa qaytıp keldi.
— Bireudiñ tösegine jatıp alğanıñ ne, Şınar? —dey kirdi.
— Nege bireudiki bolsın...— dedi Şınar.— Neñ bar edi, apa? Qurğaq pa eken.
— Tünde üyge kirgizgemin. Qurğaq şığar. Mä, kebis-mäsiñ... Kamzol-köylekteriñ uqalanıp qalğan şığar. Börkiñdi begire basqa aynaldırıp salıp em, ükisi ğana uyısıp qalıptı.
Ana bayğus qaşan da ana ğoy, qızınıñ birsıdırğı kiimin saqtağan eken. Böriktiñ tısı men jalğız jeñsiz qamzoldan basqa barqıtı bolmasa da, bäri de qınamalap qiıstırıp ädemi tigilgen. Öz qolı bas biletin bayğus şeşe arzandı qımbattay ajarlay bilipti.
Kiinip bolğan soñ — qızdıñ körki şüberek, Şınardıñ boyı ösip, beli qınalıp, kezi jarqırap ketti. Şeşesi de onşa mosqal emes eken. Öz kiimi de jupını bolğanımen jarasımdı tigilipti.
— Qudaği! —dep jayrañday külip Janişa keldi. Qos qudaği äueli qoldarın uşınan ustap, qulaştarın eki jağına üş-üşten körip barıp quşaqtastı.
— Bauırım, ayna kezim! — dep Janişa Şınardı eti betinen kezek-kezek süydi.— Al, şayğa jüriñder... Tösek-orındı jinap jauıp keteyik... Qazir qayın ağañ kelip peşti tüzeymin dep otır.
Nauşa men Şınar kelip kirgen soñ Äsirep ketuge aynaldı.
— Qudağilar, özderiñ oñaşa otırıp sırlasıñdarşı bir, Äsirep — Müsireptiñ qulağın şulatıp! — Äsirep şığıp ketti.
— Käne, Şınarjan, şaydı sen quy. Qudağilar otıratın kelinder jügirip jüretin! — dedi Janişa.
Qos qudaği oñay aşılısıp ketti. Şaqşaq jaqsı etikşi bolğan eken...
Şınardıñ ayağındağı kebis-mästi budan tört jıl burın özi tigip bergen. Aldıñğı jılı süzekten qaytıs boldı. Ağayın özderiñde de bar şığar, belgili ğoy... Jetisi dedi, jılı dedi. Qasqır men ağayın jep tauıstı. Jazdıgüni auıldıñ şetinde, qıstıgüni jeldiñ ötinde jurday boldıq ta qaldıq... Biıl jaz boyı bir tamşı jañbır jauğan joq. Auılımız birtindep-birtindep işke qaray köşip ketti. Jalğız üy men de otıra almadım. Aqnarğa mindim de, kete berdim. Qaltamda Şaqşağımnıñ tigip tapqanınan qalğan üş teñge alpıs jeti tiın aqşam bar tüyip alğan. Sodan basqa tügim bolsa buyırmasın.
Özine tanıs äñgimelerdiñ birde-biri Şınardıñ qulağına kirgen joq. Janişa öz üyleriniñ, jayın ayta bastağanda ğana sergek otırdı. Äsirep birdeme istemey otıra almaytın adam eken. Qolınan kelmeytini joq. Äkesinen jastayınan jetim qalğan eki bala — Äsirep pen Müsirep äueli qoy bağıptı, siır bağıptı... Jiırmağa jaqındağanda Tümen qalasına barıp bes jıl jükşi bolıptı. Kemege biday, kirpiş, kömir, teri-tersek artadı eken. Sodan äyteuir mal bası quralıp eline qaytıptı. Osı küni qudayğa şükir, qazanımız toq, eşkimniñ qolına qarağan emespiz...
Müsirep jayına köşer eken dep Şınar şıdamsızdanıp otır edi: Kelinimniñ köñiline kelip otırğan şığar, dep küldi.— Mırzajigittey jigit qayda! – dep bastadı. Ağayın arasınıñ qaq-soğında jumısı joq, ağası ursıp jatsa da ündemeydi, qaljıñ aytıp jeñedi. Egin salğanda, şöp şapqanda onday erinbeymin adamdı körgen emespin. Sodan keyin auıldan taba almaysıñ. Änşi-küyşilerge erip kete baradı. Eki atı, eki iti bar... Eki biesin biz sauıp işemiz.. Biıl eki biesin eki dos jar adamı surap äketip, jaqında ğana qayırıp äkelip berdi. Qulındarı arıq-aq... Bıltırğı qulındarı biıl tay ğoy, özderiñ körersiñder äli, jarday. Bıltır biz sauğamız...
Mırzajigitke jurtı bar bolğır da damıl bermeydi. Oyın-toyına şaqıradı. Ağayın arasınıñ dau-janjalına şaqıradı. Bügin äne, Eseney şaqırtıp äketti...
Şınar aqırın ğana kürsinip qoydı.
— Köp keşikpes. On-on bes künde qaytıp-aq qalar. Osı qızdan ayrılıp qalma, ayttırıp kel. Qırıq jetiniñ neşeuin surasa da ber dep ağasın özi jumsap ketken.
Şınardıñ jüzine qanı oynap şığa keldi. Aqköñil şeşe:
— Bizge onşa maldıñ keregi ne, täñiri... Onı bağatın kimimiz bar? —dep qaldı.
Şınar külip jiberdi.
Iñir kezinde Äsirep üyine qaytıp keldi.
— Bärin de bitirdim... Peşteriñ gürildep tur. Kepsin, bir-eki kün ot jaqpay şıday turıñdar. Erteñ üşeuiñ de bilekti sıbanıp, etekti türip jiberip, Şınardıñ üyin zakaznay qılıp sılap alıñdar. Bizdiñ şoşalada aq balşıq üyilip jatır. Aytpaqşı, qañğıbastıñ şoşalasın da, sandıq, kebejelerin de astın-üstine keltirip aqtarıp şığıñdarşı... Quday biledi, talay düniesi şirip jatır.
Şınar üyine qaytıp kelisimen äueli qara sandıqtı aqtardı. Nağız salaqtıq osı qara sandıqtıñ işinde eken. Juılmağan kiim de, kiilmegen kiim de oyran-botqan aralas jatır. Tigilmegen matalar da bar — şi barqıt, qına sarı säteñ aq zont, ilengen bir-eki qara eltiri. Bir-eki tülki terisi, qın-qınap, oqşantayları salpıldağan eski kise, etikke jaraytın bılğarı, mäske jaraytın «közel»— eşki terisi. Şınar özine kerekti birdemelerdi izdep sandıqtı tübine deyin tırnalasa da, eş närse taba almadı.
— Ömirimde qatınsız ötem dep jürgen be? — dep qabağın da şıtıp qaldı.
Auız üyde kebejeni aqtarıp bolğan şeşesi beri kelip:
— Qant-şay, un, mayı bar eken— dedi.
— Onda aştan ölmespiz,— dep külimsiredi de Şınar sandıqtıñ qaqpağın jaba saldı.— Sağan bolmasa, mağan layıq tügi de joq... Kelgesin sıbağasın da alatın bolar!..— Şegirtkeni mañdayınan şertpeytin jandardıñ sonday bir kör körsetetini boladı. Şınar sonı istedi.
Müsirep üyine jiırma künnen artıq jürip qaytıp edi. Auıl jatıp qalğan kez edi. Eki üyde de jarıq joq eken. Äsireptiñ kök iti şäu etip qoradan şıqtı da, eki sarı alanı tani ketip jım boldı. Olarğa soqtığıp keregi ne? — «Jäy, äşeyinim edi» degisi kelgendey qıñq etip qalıp, üyşigine qayta kirip ketti.
Müsirep atın qorağa kirgizip bayladı da, jımdastırıp teñdep, artına bökterip alğan qasqır terilerin şoşalağa aparıp tastay saldı. Sodan keyin ğana üyine kiruge bettedi. «Üy añırap muzdap turğan şığar-au... şay qaynatıp işetin su qaydan bolsın»,—dep oyladı. Üyiniñ esigin aştı da, añırıp qozğala almay qaldı. Basqa bireudiñ üyi siyäqtı Üy jıp-jılı. Şamı jarqırap janıp tur. Küle qarağan bir qız, bir mosqaldau äyel tör üyde munı kütip turğanday eken. Şam jarığına altınday şağılısqan qına sarı şımıldıq az ğana ısırılıp, aq jastıqtar körinip tur.
Tani almay qaldıñ ba, şırağım... Biz ğoy, Şınar ekeumiz. Joğarılat,— dedi Nauşa.
Tanuın tanıp turıp, sene almağanıñ qızıq boladı eken— dedi Müsirep.
Qudaydıñ buyrığı şığar, osılay boldıq.
Müsirep Nauşağa eki qolın birdey usındı.
— Aman-sau boldıñız ba?
— Şükir qudayğa...
Közderi jarqırap-jaynap turğan Şınarğa bir auız söz tauıp ayta almadı. «Sol qızdan ayrılıp qalmadım ba eken?» dep asığıp qaytıp edi. Eki kündik jerge bir-aq künde jetti. Endi, mine, sol qız aldında tur. Müsireptiñ auzına bir auız söz tüspey qoydı.
Şınar da onı jiırma kün asığa kütti ğoy. Esikten kirgen betinde moynına asıla ketermin dep oylauşı edi. Tereze aldınan qardı sıqırlatıp salt attı öte bergende:
— Apa, şam jaq, Müsirep kelip qaldı! Sol...— degen. Endi mine, ol da ündey almay qalıptı. Közderi jarqırap külimdegen boyı ornınan qozğala almay tura berdi.
— Şeşin, şırağım,— dedi Nauşa.— Öziñ joqta üyiñe kirip alıp, jağamız jaylau, töbemiz qıstau, otırmız jaylanıp.
Müsireptiñ esi şeşinip bolğan soñ kirdi.
— Qudaydan bir surağanım bolsa — osı bolar, şeşe... kezim körip tursa da köñilim senbey, esimdi jiyä almay turmın,— dedi Şınarğa qarap.
Şınar aqırın basıp kelip, eki qolın Müsireptiñ iığına saldı.
— Öziñ toñıp qalıpsıñ ğoy. Qarnıñ da aşqan bolar... Apa, şay qoymaysıñ ba? Anau üy bilmey qalıp jürmesin.— Közderi Müsirepte, jutıp jibergeli turğanday.
Şeşesi şığıp ketken soñ Müsirep Şınardı baladay köterip aldı: demalısı qanday jaqsı edi, süt iisi keledi. Denesi qanday balğın edi, sımday buraladı. Dausın kümis qoñırau ma dersiñ... Balaşa erkeleydi eken. Jan-jüreginde bir kirşik bar ma eken sirä? Üzile qaraydı eken...
— Men sağan köp ökpelep edim. Qazir bäri bir-aq umıtılıp ketti. Sen nege sonşa keşiktiñ?
Müsirep üyrenşikti qaljıñına burıla bastadı.
— Sen üydi tüzep bolsın degenim ğoy.
— Onda meniñ osında ekenimdi esitken boldıñ ğoy?
— Joq, tüsimde kördim: eki bilegiñdi sıbanıp alıp üy maylap jür ekensiñ... Mağan salaqsıñ dep ursıp ta jürsiñ...
— Ötirik... oynap aytasıñ!
— Oynap aytqanıñ şınğa aynalsa, o da şındıq emes pe?
— Ä? —Şınar añday almay qaldı.
— Üydi mine jaynatıp qoyıpsıñ. Köpirtip kök şöp tösepsiñ, jupar iisi añqıp tur. Tösek-ornımız mınau qulpırıp turğan! Osınıñ bäri şın emes pe! Sen emes pe, bärin istegen!
Äyel janı maqtağandı qanday jaqsı körip tursa da, Şınar adal jannıñ şının ayttı:
— Men jalğız istegenim joq. Köbin istegen jeñeşem men apam...
Kele jatqanın bildire, dauıstay söylep Äsirep keldi.
— Qañğıbasıñ aman keldi me, Şınarjan?.. Endi üyden şığarma!
Şınar Müsireptiñ quşağınan sırğıp tüsti.
— Ağeke, joğarı şığıñız,— dedi de, qızarıp ketti.— Jeñeşem qayda, ağeke?.
— Toyğa barımdı kiip kelem dep äurelenip jatır. Toy emes pe, bügin? Toy, aynalayın, toy! Sen keldiñ de bereke keldi, qarağım. Eki üyli türikpen degenmen bir üyli edik, endi ğana eki üyli boldıq. Oñaşa bir otırayıqşı! At-kölik aman keldiñ be? Erteñ izdep şığayın dep Qulan-tUyaqtı bügin tañ asırıp qoyıp edim. Tipti Şınarjannan Uyalıp eler boldım.
Inisine bar amandasqanı osı. Äsirep törge şığıp otıra berip:
— Kelin qarağım, qaynat şaydı, as etti, burqırat! —dedi.
Qalıñ Sibannan şetirek otıratın eki üy quanıştarı qoynına sıymay tañ atqanşa otırıp, äreñ tarastı.
Qız şeşesi aldaqaşan auız üyde tösegin äzirlep alğan eken qulağın tığındap, körpesin tuyıqtap ayqara bürkenip aldı da, jatıp qaldı.
Şınar azıraq ısırulı turğan şımıldıqtı jazıp jiberdi. «Burın jer tösektiñ bas jağında turatın qara sandıqtıñ endi ayaq jaqqa qoyılğanı durıs bolğan eken» oyladı Müsirep, şeşine berip...
Toy ötip jurt tarağannan keyin de Eseney auılı qonaq bolıp qala berdi. Kerey-Uaq toyğa da kelipti, dau-şarın da ala kelipti. Qoldarına köp tüse bermeytin ağa bidiñ auızına neşe jılğı sur bolğan daular, ötirik şınımen endi eseye bastağan jaña daular kelip ornap qaldı. Äli jaylauğa köşe almay otırğan altı auıl Sibannıñ qaysısına bolsa da kötmaldı bolıp jatıp alğan dau ieleri az emes.
Eseney kün boyı dauşılardıñ ortasında. Öz üyinde ,is, qır basında da solardıñ qorşauında otıradı. Daudı sozbay şeşedi. Eki jaqtan eki-eki adamnan söyletedi de kesimin aytadı. Köldeneñnen qıstırılıp, bireudiñ auzına söz salğan adamdı jazalay otıradı: kesimniñ törtten birin soğan töletedi. Kuä degenge senbeydi, quıp tastaydı.
Urınıñ kuäsi köp, ötirik daudıñ kuäsi köp, zorlıqşınıñ kuäsi köp. Bul onıñ buljıtpay ustaytın dästüri. Dau-şar sonda da bir jetige sozılıp ketti.
Bul künderde Ulpannıñ qolı da bosay almadı. Qoy qırqılıp, jılqı küzelip jatqan kez eken. Äueli bir kempir keldi.
— Qarağım-ay, tört jetimek nemerem tırday jalañaş... tım bolmasa bir-ekeuine küpi tigip beretin jabağı berşi.
— Ala ğoy, şeşe... Törteuine. de jetetin etip al...
Odan soñ eki kempir keldi. Odan soñ eki kempir, bir jastau äyel, odan soñ eki kempir, eki jastau äyel, odan soñ üş kempir, üş jastau äyel, odan soñ, odan soñ... kele berdi, köbeye berdi, kele berdi...
Jabağı suraydı, qıl suraydı, süt suraydı, ün suraydı, kiiz suraydı, şay suraydı, börikke tıstıq, köylekke tüyme suraydı, jaylauğa köşetin kölik suraydı..
Ulpan eşkimniñ qolın bos qaytarmay bere berdi. Mırza kelin atanğısı kelip bergen joq, äldenege iştey narazı, äldenege iştey namıstanıp ülestirdi. Toydan da, dauşılardan da, suranşılardan da Ulpan äbden qaljırap qaldı. Bul onıñ boyı üyrenbegen kezdesermin dep oylamağan künderi edi. Birese suranşaqtardıñ osınşa keptigine ıza bolıp Eseneydiñ bar baylığın taratıp bergisi keledi, birese Kerey-Uaqtıñ osınşa daukestigine ıza bolıp qudırıp tastağısı keledi. Aqıldı bolsa da «aqıl-azuı» dep atalatın danalıq azuı äli şıqpağan jas äyel közi üyrenbegenge köndige almay jür.
— Erteñ kelemiz!—dep Şınarğa da üş ret kisi jiberip aldı. Qaşan baratını äli de belgisiz. Ayaq-astı bola bastağan soñ şeşesin de üyine qaytarıp jiberdi. Munıñ ekeui de janına batıp jür. Eseney de üyine şarşap kelip jığıladı. Eseneyden jırılıp jaylauğa köşe almay otırğan altı auıl Sibannıñ küñkili de äyelder arqılı künde qulağına tiip otıradı...
Toydan keyin toğız kün ötken soñ, keşke qaray Ulpan üyden şığıp, qır basında daugerlerdiñ ortasında otırğan Eseneyge qaray bet aldı. Aqırın jürip keledi. Altındatqan aq säukele, altın jipteri kezine eriksiz şalınıp keledi. Daukester tobı edäuir azayğan eken. Sonda da äli bir jetige mol jetetin.
Ulpan jaqınday bergende Eseney ornınan tura keldi.
— Meniñ Eseneyim äne, kele jatır. Meni dürelen alsın demeseñder, osımen toqtatayıq. Jaylauğa köşetin uaqıtımız da etip baradı... Köriskenşe kün jaqsı... aman bolıñdar! — dedi de, Ulpanğa qaray jüre berdi. Otırğan top tura kelip, qol qusırıp, qoş aytıstı.
Küle bilmeytin adamdı külimdey jüretin etu ülken eñbekterdiñ biri bolu kerek. Sol bir eñbek Ulpannıñ qolınan kelip edi. Eseney oğan külimdey keldi.
— Ursıp kelemisiñ, janım?
— Şarşadıñ ğoy, jolbarısım-au... toqtatsañşı.
— Bitti. Tarattım. Endi barlıq tizgindi öz qolıña ala ber.— Oñ qolın Ulpannıñ iığına sırtınan quşaqtay salıp Eseney üyine jaqındadı.
— Erteñ Müsirep ağaydıñ üyine baramız ba?
— Baramız.
— Endeşe üyge kirip dem al. Şaydı otauda işermiz. Ülken üydiñ özin şañ-topıraq basıp ketti.
Ulpan Eseneydi riza közimen bir sipap ötti de, sırtta qaldı. Jumısı bar eken. Kenjetaydı şaqırtıp aldı. Qonaqtardı sezindiru üşin biraz tüyege jük arttırıp, auıldan şetirek aparıp şöktirtip edi. Kenjetayğa sonı nusqadı.
— Ana jatqan tüyelerdiñ eñ arğı şetkisin köremisiñ? Buydasına qızıl baylağan atan. Sonıñ jügin bügin Şınarğa aparıp berip qaytarsıñ. Tobıldan ala kelgen bazarlığım edi lep ayttı de. Özderi erteñ keledi dersiñ. Basqa eş närse demey-aq qoy,— dedi. Jas jigit Kenjetaydıñ alğaş körgende qırındau oyı bolğanın sezinip, sodan beri oğan ılği boyın aulaq sala söyleytin. Bügin az ğana jılı söylesti. Kenjetay basın izedi de, ketip qaldı. Ulpan da üyine jayrañday kirdi.
Erteñ Müsirep ağanıñ üyine anıq baramız ğoy? Aynıp qalmaysıñ ğoy?—dedi Eseneyge.
Men bügin de ketip qalar edim...
Joq, men erteñ kelemiz dep kisi jiberip qoydım. Kölge barıp suğa tüsip kel juınıp.
«Hanşa ayttı — boldı, han buyrığı — eldi».
Juınıp kelmeseñ, tösekke jatqızbaymın.
«Büldirşin kezin süzbese, buırşın buydasın üzbeydi deuşi me edi?
Boldı, boldı. Jönel! — Şınımen oynatsa Ulpannıñ köziniñ qalay oynaytının da kördi Eseney...
Jük artqan tüye jetelegen Kenjetaydı körip Şınar üyine kirmey esik aldında turıp qaldı.
Taykenjem-au, auılğa köşip kele jatırmısıñ, bir jaqqa köşip bara jatırmısıñ? — dedi Şınar, qaynısınıñ atın ayağınan basına qaray teris aytıp.
— Eregiskende äkelgenimdi qayta alıp keteyin be, osı! Taykenjem degen Kenjetay dep atımdı atağanıñ emes ne? — dep Kenjetay şamdanğan boldı.
Qoyğan atım bar ğoy: «Bauırım» degen jaman at pa?
Şın bauırıñ bolsam betimnen süy! — Kenjetay at üstinen eñkeydi, Şınar onıñ betinen süydi.
Jalındırmay-aq süye salsañ bolatın edi ğoy... Mä, tüyeni şöktir de jügiñdi tüsirip al!
— Jügiñdi? Qaydağı jügim?
— Ayttım ğoy sağan «Tobıldan äkelgen bazarlığım. Erteñ baramız!»—dedi.
— Basqa ne ayttı?
— Tük aytpa!—dedi.— Aytpayım!
«Bazarlıqtı» kim jiberip jatqanıñ Şınar, ärine, birden tüsindi.— Ulpandağı! Erteñ özderi keletin bolğan soñ qısılıp qala ma degeni ğoy. Basqa bireu sonday qamqorlıq istese, Şınar onı mañayına jolatpas edi, Ulpannıñ sıylığına quanıp ketti.
— Apa, beri kel!.. Küyeu balañnıñ Tobıl bazarınan alıp tüyemen jibergen dünieligi jaña keldi... Kel, tüsirip alayıq.
Janişa da jügirip kelip edi, oğan Şınar sıbırlap qana şının ayttı:—Ulpan jiberipti,— dep.
Tüyege artqan jüktiñ üstinen ayqara jaba salğan eki oyulı tekemet pen şağın-şağın eki tükti kilemdi julıp tastap, äyelder kilti auzında turğan eki sandıqqa jabıldı. Kilem men kiiz arasında köringen birneşe körpe-jastıqqa da közderin salğan joq. Sandıqtar sıñğırlap aşıladı eken onı da estigen joq. Sandıqtardıñ işine üñildi.
— Quday-au, auzı-murnınan şığıp tolıp tur ğoy!
— Mınada bir qızdıñ jasauı bar ma, nemene özi? Şımıldıqtı qara!..
— Barlığı asıl... qımbat dünielik!
— Mına sandıqtıñ işine qarañdar! Qant, şay... örik-meyiz... şını-ayaq-şäşke... Qımız ayaqtarı.„ oramal-dastarqan... bet oramal... tolıp tur!
Äyelder eki sandıqqa kezek-kezek jügirip esterinen tanıp qaldı. Kedeylik taqsiretin tartıp baqqan sorlılar ırjaqtap, mağınasız küledi. Aş adamdardıñ tamaqqa jabılğanı siyäqtı, burın közderi körmegen dünielikti biriniñ qolınan biri julıp alıp köredi de, ne körgenin umıtıp qalıp qayta jabısadı. Eki sandıqtıñ işindegi buyımdar üş äyeldiñ qoldarınan eñ kemi üş retten ötse de, äli qanşa ekenin şamalap, älde bir kiimdi tüstep qalğan bireui joq. Äyteuir köp, äyteuir asıl buyımdar, äyteuir Şınarğa arnalıp kelgen. Sandıqtıñ tübine taman birneşe top kezdemeler jatqanın körip jürse de, äyelder oğan aynalmay, tiguli kiimderdi aynaldıra berdi, tañdana berdi... tamsana berdi... Solay bola tursa da bul baylıqtıñ qorqaulığı emes, kedeyliktiñ jutınuı edi.
Kekse äyelderden burın Şınar esin jinadı.
— Erteñ qonaqtarımız keledi, jügimizdi jinap alayıq ta, jeñeşe!—dedi. Äyelder äreñ degende qımbat dünielikti közderi qiıp sandıqtarğa qayta sala bastadı...
Erteñine tüske tarmasa Ulpanımen Eseney, Eseneyimen Ulpan keldi... Eki üyli Türikpen qıstauınıñ aynalası qulpırıp tur eken. Qardıñ suımen tez ösip ketetin köndi jerdiñ bidayığı bas jarıp, ülpildegi şaşaqtana bastaptı. Odan äri, jarqırap jatqan kölge deyin, qara topıraqtı jerge şığatın mıñ türli asıl şöpter gül atıp, qızıldı-jasıldı şubartıp jatır. Qır joñışqasınıñ sarğış, jasıl-kök gülderi de qoyu körinedi. Är jerge toptalıp esken tikender altınday jarqırağan sarı gülderin tögip tur. Auıldıñ az ğana malı kök jazıqqa tUyağın da tigizbegen siyäqtı. Balğın köktem bar ajarı men mırzalığın töge salıptı. Qıstaudıñ özi de şoq ağaştıñ qoynauına salınğan eken. Jazğıturğı samal jel aqırın eskektep kök dünieni terbetip qoyadı. Qazaq munday jerdi körgende aunap-aunap alğısı keledi.
Ulpan päueskeden tüse sala, közin jumıp, murnın dala iisine tosıp, bir-eki ret keudesin kere demin aldı da:
Jumaq qoy mına jer! Bizdiñ auıldı qara topıraq, şañ basıp ketti,— dedi. Eşkimge qaramay, eşkimge oğın qadamay ayttı.— Anturğan-au, seniñ gül-gül jaynap jürgeniñ osıdan eken ğoy!—dep, jımiyä külimdep jaqınday berip Şınarğa osılay amandastı.
Kündeseñ, qasıma köşip kel! Kökke toyındırıp jibereyin.
Köne ber, Ulpan... jumaq bolsa biraz kün jatıp, aunap-qunap keteyik.
— Meniñ aq botam qayda? —dedi Ulpan oynap tiksini em bolıp.
— Boy jazıp keluge dalağa ketti. Keledi qazir.
— Qoradan şığarma, janğa körsetpe degenim qayda?
— Künde aytam, bolmaydı. Özi bir erke neme...
— Toqtay tur, sen qatın.
— Turmın ğoy aldıñda!..
— Känekey, qısqı üyge kiresiñder me, jazğı üyge kiresiñder me? Älde mına kökke aunay ketesiñder me, — dedi Müsirep, şetirek jayılğan kiiz, kilem, jastıqtardı nusqap.
— Ulpan-au, Şaqşaq bidiñ qızın alğan soñ mına Türikpenniñ qutıruın qara!..
— Müsirep ağama bäri jarasadı. Mınau ğoy bärin qulpırtıp qoyğan! —Ulpan Şınardı quşaqtap aldı da:-— Dalağa otırayıq, Eseney. Men Qarşığalımdı körgendey quanıp kettim,— dep kürsinip qaldı.
Toy boldı. Dauşılar boldı. Suranşılar boldı. Auıl aynalası uda-şu, Ulpan jerine jete şarşap edi. Qaptağan jurttıñ qorşauında dalanı köre almağanday eken. Jarqırap jatqan Qarağaylı, Qudayqul degen eki ädemi qum-qayran, kölderdiñ jağasına da bara almap edi. Endi sonıñ bärinen qutılıp erkindik sezindi. Oyın-külkisi jarasqan, auzıñdı baqpay qaljıñdasa beretin adal dostarınıñ üyine kirmey jatıp-aq düniesi keñidi de ketti.
— Erkekter, sorayıp turıp almay, otırsañdarşı! — Ulpan özi dalağa jayılğan kilemniñ üstine barıp burın otırdı.
Eseney de kişi-girim qayıqtay kebisin tastap joğarı şıqtı.
— Äy, qatıñ äueli şayıñdı äkel! — dedi Ulpan Şınarğa erkek dausına salıp jekirgen bolıp.— Nemeneñe mäz bolıp ırjiyä beresiñ!..
Şay turmandarı özi de kele jatqan. Nauşa oramal, dastarqan köterip, Janişa quman, legen köterip jer üyden şığa berip edi, Ulpan sonı körip qalıp buyırıp otır. Janişa äueli quman, legenin jerge qoyıp Eseneyge bir tizelep sälem etti. Sodan keyin qumanın oñtaylap, legenin Eseneydiñ aldına tostı. Qonaqtardıñ qolına su quydı.
Nauşa ündemey kelip dastarqan jaya bastağanda Eseney Müsirepke qarap:
— Mına kisi kim? —dep suradı.
— Qudağiıñ... Şınardıñ şeşesi.
— Bäse, seni osınşa jarılqap jatqan kim eken dep otırsam osı kisi eken ğoy!
— Osı kisi.
— Otauları äli kelmepti,— dedi Ulpan. Şınar qısılıp, qızarıp ketti. «Qaydağı otau?»..
Şay kelgen soñ Ulpan Şınarğa tayana jaqın otırıp edi, Şınardı tizesimen türtip qaldı. «Tırs epte!» degeni siyäqtı eken. Şınar jımidı da ündegen joq.
Bauırsaq jayıldı, quymaq qoyıldı. Qant, örik-meyiz qoyılıp jatır. Şınardıñ şeşesi beti jabulı tağı bir tabaq köterip, Uyala jımiıp keledi. Şınar bolmay pisirtti, äytpese sıy qonaqqa berer tamaq emes. Onısı — külge kömip pisirip, sarı mayğa bulğağan ıstıq nan edi.
Ulpan onıñ ne ekenin iisinen sezip, tabaqtıñ betin aştı da:
— Özime beriñizşi, şeşe... bul erkekter jeytin tamaq emes! — dedi.
Nandı külge kömip pisiru bayağınıñ, bayağısınan beri kele jatsa da, köşpeli qazaqtıñ auzınan äli dämi ketpegen ası. Ulpan tabaqtı bas saldı. Erkekşe auzın toltıra jey bastadı.
— Auız tigizedi eken dep dämetpeñder!
— Tım bolmasa sarqıtıñdı qaldır...
— Joq!
Aqnardı jetelep Äsirep kele jatır. Ükidey ulpa jündi aq bota tayralañdap oynaqtağan boladı. Ayaqtarı sabauday jiñişke. Közderi tostağanday, sulu-aq.
Ulpan köre sala atıp turdı.
— Sen qarama, köziñ tiedi! — dep Eseneyge bir jalt etip qalıp, Äsirepke qaray tez jönelip ketti.
Äsirep Ulpandı uzatıp äkelgende küyeu-qosşı bolıp barğan. Ulpan onımen de erkin söylesetin.
— Ülken qaynım, malıñ eristi bolsın.
— Aytqanıñ kelsin, jeñeşe.
Ekeui de külip jiberdi. Jası ülken kisini jas kelinşek qaynım dese, jas kelinşekti saqalına burıl kire bastağan adam jeñeşe dese, külmeske bolar ma? Qudaydıñ bir eriksiz qisındastırıp qoyğanı da. Endi bul jayğa bükil Siban bolıp köz üyrete bermeske şarası joq. Ulpan Sibannıñ, eñ ülken äyeli, el bäybişesi!
Äsirep tüyeni jelge qarsı şöktirdi de, Eseneyge kelip sälem berip şayğa otırdı.
Aq bota endi jatqan enesimen oynay bastadı. Enesi türegelip turğanda onıñ bası-közine boyı jetpeytin. Oynap kelip soğılğanda da enesiniñ sereygen ayağınan jılılıq ta, jumsaqtıq ta taba almay tez şeginip ketuşi edi. Endi mine, qanday raqat, jarday bolıp jatqan enesiniñ qabırğasına soğılsañ da, örkeşine soğılsañ da äri jılı, äri jup-jumsaq. Qulaqtarın tistelep, közderin aymalap oynay ber, oynay ber!
Ulpanğa Şınar kelip qosıldı.
— Kün boyğısı osı... Enesin emip aladı da, oynay beredi. Öziñe tartıptı. Qazir mağan da kelip, menimen de oynaydı,— dedi.
Şınardıñ dausına üyrengen jas bota eñkelektey jügirip kelip Şınarğa az-aq soğılmay ötti. Tört ayağına äli ie bola almaydı eken. Soğılsa Şınar da, özi de jığılatın edi. Şınar qaltasınan bir tüyir tuz alıp, botanı şaqırdı. Qazaq balasın şaqırğanday:— Kele ğoy, aynalayın,— dedi. Bota qulağın jımitıp, qabağın tüyip kelip, Şınardıñ alaqanındağı tuzdı erinderimen sıpırıp äketti. Basın şayqay jürip tuzdı sorıp jür, jep jür.
— Mağan da tuz berşi, äy!
Alaqanında bir tüyir tuz, Ulpan botanı Şınardıñ dausına salıp şaqırdı.
— Kele ğoy, aynalayın, kele ğoy!
Bota bir kelip alaqanınan tuz alğan soñ Ulpan Şınardı quıp jiberdi.
— Sen ket endi, keregiñ joq.
Aqımaq bota bir-eki tüyir tuz jegen soñ Ulpanmen de birjola üyrenisip ketti. Soğıp ötetindey, jaqınday berip külip jiberetindey qabağı jazılıp ketedi. Auzın aşıp, erinderin jıbırlatıp tuz suraydı. İığımen süykenip, baqırıp qoyadı. Sirä, ayaqtan tistesip oynağısı da keledi. Ulpan da bir olay, bir bulay ketip, jas botamen .baladay oynap jür.
— Mal balasınıñ munday erkesin, munday suluın körmegen edim! — dedi Ulpan, şayğa qayta oralıp kelip. Säukelesin tastap, jibek şarşını alqımınan tüyrey saldı da, Eseneydiñ tizesine şıntaqtadı.
Şaydan keyin Ulpan Şınardı ertip alıp Müsireptiñ qısqı-jazğı üyleriñ qora-qopsısın aralap şıqtı. «Orıs üyiniñ» qazaq auılına alğaş kelgendegi jupını türin körip soğan da quandı. Eñ berisi qıs boyı bala-şağa, kempir-şal dirdektep otırmaytın boladı ğoy!
— Bular jer üy saludı qaşannan beri üyrendi eken?
— Tipti atam zamanğı erteden bolsa kerek. Bulardıñ arğı ataları Türikpen jigiti eken. Soğan atı Sibannıñ şetinen osı jerdi beripti. Kiiz üy köterip alu oñay ma, äueli jer japada otırıp, odan keyin jer üy salıp alıptı. Sonıñ silemi ğoy üzilmey kele jatqan.
Äsirep pen Müsireptiñ qısqı üyleri qarama-qarsı, biriniñ üyin biri terezeden körip otıratın etip salıptı. Şoşala, qoraları da sonday. Şöp şabadı eken. Az ğana malı qıs boyı qolda. Şarbaq işinde qudıqtarı bar.
Qonaq keletin bolğan soñ jer üydi tağı bir sılap, iisi burqırağan kök şöp tösep tastaptı. Qazandıq, peş. Käduilgi «orıs üyi». Esik, tereze, qurulı şımıldıq, jer tösek, bäri äp-ädemi. Ulpanğa jañalıq retinde qattı unadı.
— Keşke ekeuimiz osında jatayıq,— dedi Ulpan.
— Bireudiñ qañsığı bireuge tañsıq degen-au,— dedi Şınar.
— Adıra qal!
Qoñır töbel kiiz üyde Ulpannıñ keşe ğana jibergen dünieligi jinaulı edi. Şınar Ulpanğa:
— Äy, sen osınşa jasaudı...— dey berip edi, Ulpan onı auızğa qağıp-qağıp qaldı. Sözin ayaqtatqan joq.
— Tisiñnen şıqpasın! Törkiniñnen ala kelgen öz jasauıñ! Keyin keletin otauıñ da bar! —dedi.— Sen nemene qañğırıp kelip pe eñ? Müsirep ağaymen köñiliñ jarasqan soñ kete barğasıñ! Aş-arıq bolıp öleyin dep jürgende Müsirep ayauşılıq etip alıp pa edi, seni? Joq, olay emes. Men de seni qara tırnağıña deyin bilem.
Müsirep ağay Tobılda talay ret seni jır qılıp aytqanı bar. «Sen az ğana biyäzıraq bolsañ, keyde köz-qabağıñ tüyilip ketpese, onıñ üstine az ğana qıpşa beldirek bolsañ, betiñde kişkene ğana «barmaq battıñ» bolsa, Şınarğa biraz jaqındap qalar ediñ» deytin edi mağan. Äsirep qaynağañ seni odan da asıra maqtadı. Osı eki üy seni janı-qutı qalmay jaqsı köredi eken. Miıñ bar ma, öziñniñ? Tüsindiñ be?..
Şınar köp närselerdi endi añğardı. Aş-arıqtıñ qızımın dep keyde ığısıp qalatını boluşı edi. Onı taban auzında, umıtqanday bolıp:
Seniñ, aqılıñnıñ bir tüyirin quday mağan nege bermedi eken! — dep Ulpannıñ moynınan erkeley quşaqtap, betin keudesine bastı. Közinen jası ağıtılıp ketti.
— Qudayğa aytatın seniñ de ökpeñ bar ma, äy?
Üzile jaqsı körudi Ulpan özi de tereñ sezinedi. Biraq sopısın sırtqa şığaruğa kelgende tartınıp qaladı. Özin ondayğa oraşolaq körip tartınadı. Qazir öziniñ işi de eljirep tur, egilip tur. Amalı ne, bul jolı da tartınıp qaldı da, Şınardı arqağa qağıp:
— Qoya ğoy, böpem, qoy, böpem!.. Äldi, äldi-ay!—dep oyınğa aynaldırıp jiberdi. Şınar da külip jiberdi.
Tüski tamaqtap keyin Ulpan men Şınar şomılıp qaytuğa kölge ketti. Nardı jetelep alıptı. Jas bota jügiruge qumartıp, köringen qarğanı qualap keledi. Kelinşekterge kelip tuz suraydı — «buh-buh» — moynın sozıp, qıñqıldap suraydı. Botanıñ üni de, qıñqılı da aqqu balapanınıñ ünindey jan jüregiñe tiedi.
Ol kezde atı qazaq suğa jalañaş tüsetin. Biri aq deneli, biri torğılt deneli eki kelinşek tabandarı jarq-jurq etip kölge jügirip barıp kümp berdi. Biraz qoltıqtarın jarqıldatıp qulaştap jüzip aldı.
— Meñ äy, özimizdiñ auıldan şıqqalı şomıla alğanım joq.
— Üyde şe?
— Üydegini qoyşı, täñiri! Irım ba, şariğat pa, birdeme ğoy.
Jalañaş jas deneler suda sılañdasıp jazılıp, jadırasıp ketti.
— Señ äy, şın baqıttı .ekensiñ, Şınar,— dedi Ulpan, keudesinen temen keletin suğa ayaqtap tura qalıp.
— Mañdayıma qalay siyär eken dep, keyde özim de qorqam.
— Seniñ, mañdayıña sıymağan baqıt adıra qalsın da!
— Ulpan, sen meniñ tuğan apam emespisiñ osı?
— Öy, keziñnen aynalayın... joq, sen meniñ egizimniñ sıñarısıñ! Tek sen jibek bolıp tuıpsıñ da, men — kendir bolıp tuıppın.
— Qoyşı, joqtı aytpay.
— Kerersiñ äli...
Ulpan qulaştay sermep jüzip ketti. Şınar onıñ, qoldan quyğanday müsindi denesine qızığa qarap az ğana kidirip qaldı da, ol da jüzip ketti. Ulpan qattı jüzedi eken jetkizbeydi. Keudesi keyde körinip, keyde körinbey ırği jüzip baradı. Jüzgeni de öziniñ minezi siyäqtı batıl eken dep oyladı Şınar. Tarqatılğan şaşı arqasın jauıp ketipti. Ulpan köldiñ ortasına qaray jüzip barıp qayttı. Şınar jağadan uzamay sumen erkelesip jay jüzip jür.
— Men suğa batıp ketsem ğoy, sen şığara almaysıñ? — dedi Ulpan.
— Joqtı aytatınıñ ne seniñ?
— Sen batıp ketseñ, men sirağıñnan süyrep şığarıp alar edim.
— Batpay-aq qoyayıqşı, Ulpan. Jüregim dir ete tüsti ğoy.
Endi ekeui qatar jüzip jağağa jaqın esken kökşe quraqtıñ köleñkesine barıp otırdı. Quraq tübi qum-qayrañ, tayız eken ayaqtarın sozıp jiberdi. Su bolğan şaştarın jelkelerine tüyip alıp jatır.
— Meniñ şaşım, adıra qalğır, ayğırdıñ tu quyrığınday qalıñ... juğanda bolmasa, qurğaq küyinde taray almaymın,— dedi Ulpan.
— Men taray berem: qattı da emes, qalıñ da emes.
— Sağan quday şaştı da durıstap bergen ğoy. Tobıl qalasında künde monşağa tüsip, künde tarap aluşı edim. Elge qaytqannan beri, şomılğanda bolmasa, taraudan da qaldım. Bir tatar kempiri «şaştı eli sumen juarğa bolmay, bitkilip şığar» dep edi, quday saqtap jür äzir...
— Äy, monşa degeni nemene osı? Äsirep ağakem monşa salayıq dep künde aytıp qoyadı. Müsirep umıtıp kete beredi.
— Ekeui de qalada jükşi bolğan adamdar, monşanı tüsedi. Äsirep qayınağañ endi bir auzına alsa-aq ağanıñ qulağınan basıp köndireri Köziñ aşıladı! Qıstıgüni men de kelip tüsip ketip turar edim.
Monşa degendi men qaydan bileyin... küygen kirpiş tas kerek, ülken-ülken böşke kerek dep Müsirep ağaña qaray sırğıtıp qoydı bilem.
Äy, sen soñınan qalma! He keregin mağan aytsınşı, künde tapqızıp bereyin...
Joq, men Müsirep ağañnıñ özin jegip körgim keledi.
Qayran, jeginge tüsken Müsirep ağam-ay!..
Ekeui Müsireptiñ arbağa jegilip jürgenin körgendey meyram külisip aldı.
— Äy, men botamdı qalay äketem? Arbağa sıymaydı, jeteleuge de bolmaydı. Qalayda tastap ketkim kelmeydi,— dedi Ulpan.
— Enesimen äketesiñ.
— Enesimen?
— Enesimen äketpegende öziñ, emizemisiñ?
— Ketşi äri...
— Ketetini joq. Enesimen äketesiñ. Biz äldeqaşan uyğarıp qoyğamız.
— Äy, onda tipti qızıq boladı eken... Ulpan alğaş barğan jerinen botalı par jetelep qaytıptı — dep jurt düñk ete tüsedi ğoy. Sen qatıñ bilmeytiniñ joq osı! —dep abaysızda otırğan Şınardı keudesinen iterip qalıp suğa şalqasınan qulattı. Şınar ayaq-qolı erbeleñdep tura keldi de, Ulpannıñ tu sırtınan kelip jabısıp onı da şalqasınan tüsirip, suğa malıp-malıp aldı. Ekeui tura salıp birin-biri quıp, su şaşıp, suyıq qum şayıp, kezek-kezek qulap, baladay oynap ketti. Üsti-bastarı batpaq. Şekteri qatıp, ezu jiyä almay sıqılıqtap, şiqıldap, ıqılıq atıp küle berdi.
Bul balalıq şaqtarında oynalmay qalğan oyındarı edi. Balalıq şaqtarında bülinbey qalğan külkileri edi. Qazir sol oynalmay qalğan bala şaqtıñ, oyını men külkisi bir sätte jarq etip jarıp şığıp, bir-aq burq etti. Boyda qala bergen qayğı-şerdey, jinala bergen kektey, oynalmay qalğan oyın-külki de, säti kelip qalsa, jarılıp şıqpay qoymaydı eken.
Erkek-şora bolıp ösken Ulpan erkek balaşa oynap östi. Qız tabiğatıñ qız oyın-külkisin buzıp ta aldı. Şınar bolsa, jasınan eski-qusqı kiip, teñ qurbılarınan qorınıp, qorğalaqtay östi. Ekeuiniñ de balalıq şağınan boyda qala bergen oyın-külkileriniñ jarq etkeni osı edi.
Eki jas kelinşek tağı da biraz su şaşıp, batpaq laqtırısıp, kek quraqpen sabalasıp, üsti-bastarı satpaq-satpaq bolğanşa oynadı. Äreñ toqtadı.
— Munday qızıq bolmas.
— Meniñ şegim üzilip kete jazdadı.
— Qoyayıq endi. Jeter.
Ekeui tağı da biraz qulaştay sermep, jüzip aldı da, jağağa qaray bettedi. Oyu-qiyüı, iilis-bügilisi quday-şeberdiñ qolınan durıs şıqqan sulu deneler eñkeye bergen kün közine ädeyi tosılğanday tügel jasırınbay keledi. Biri at üstinde, biri ömir boyı jayau jürip şınıqqan. Bir mısqal aram eti joq jas deneler bügin bir sätke erkindik alıp, körkemdik änin salıp kele jatqanday edi.
Eki kelinşek kiinip bolğan soñ oynaqı bota ekeuin qayta aynaldırdı. Bota bolıñdar, oynayıq deytin siyäqtı. Sender qaşıñdar, men quayın deytin siyäqtı. Äytpese, tuz beriñder — «buh»!—deydi. «Buh!» degen tüye tilinde tüz degen söz ekenin bizdiñ til ğalımdarı oñay-aq däleldep berer edi. Ätteñ, ol kezde onday ğalımdar bolmağan soñ Ulpan men Şınar oğan tüsine de almadı. Tuzdı botağa tüsinbey-aq bere berdi.
Auılğa jaqınday kele Ulpan qurılıp jatqan altı baqandı kördi. Eki jigit baqandarın baylastırıp bolıp, endi arqandarın tağıp jatır eken.
— Bularıñ, kim? Bul auılda jigitteriñ bar ma edi? — dep suradı Ulpan.
— Törtten astam auılınıñ jigitteri ğoy altı baqan qurıp jatqan. Keşke altı baqan tebemiz.
— Törtten astam?
— Törtten astam degenge de tüsinbeymisiñ?
— Tüsinsem surar ma edim.
— Tört degendi bilesiñ ğoy. Soğan tağı birdi qosşı.
— Qostım.
— Neşeu boldı.
— Beseu bolat ta.
— Besbay auılı degendi «Törtten astam» auılı deme« gende qalay ataymız? Sen de solay ataytın bolasıñ.
— Joq, men olay atamaytın bolarmın. Meniñ Eseney ekenimdi bilemisiñ?
— Bilemin... Bi ağamız seni solay atap ketipti ğoy.
— Bilseñ, men är auıldı öziniñ atımen ataytın bolatın bay auılı dermin. Seniñ auılıñnıñ «Eki üy Tün degen atın da joydırarmın. Atalarıñnıñ atı kim edi?
Jurt degendi tağı bir türli etip aytıp körşi.
El me?
İä, ie, el... endi soğan küyeuiñ bir jaqtan kelgende ne amandasatınıñdı qosşı...
At-kölik aman keldiñ be, deytin şığar.
Endi sonıñ at-kölik degenin tasta da, aman degenin qos.
— Elaman, Elaman ba?
— İä, ie, sol.
— Täñiri alğır-au, Besbayıñdı da, Elamanıñdı da atap qoydıñ ğoy!
— Söyttim be, äy! Auzıñnan şığara körmeşi, apatay.
— Şığarğanda qanday! Ayday älemge taratam. Besbay dediñ be, Elaman dediñ be?
— Sen ğoy eriksiz aytqızğan.
— Sen de jurttıñ bärin öz atımen ataytın bolasıñ.
— Men be?
— Sen! Äueli Eseneyden bastap ataysıñ.
— Aytpaymın.
— Aytasıñ. Eseneydiñ közinşe aytasıñ.
— Ölsem de aytpaymın.
— Körermiz...
Manağı dalada şay jasalıp jatır eken. Şınar kelip samauır qasına otırdı. Ulpan oğan tayana otıra ketti.
— Ölerdey şarşap, susap qayttıq,— dedi Eseneyge erkeley qarap.
— Körip otırmın,— dedi Eseney.
— Şınarjan, şayıñdı tezirek quyşı!
Şay quyılıp, Eseneyden bastap berilip jatır. Kezegi kelgende Şınar qasında otırğan Ulpanğa şay usınıp edi, ol almadı.
— Ulpan, şayıñdı alşı...
Ulpan alğan da joq, burılğan da joq.
— Ulpan deyim, şayıñdı alşı.
— Nemene Ulpan-Ulpan dep! Meniñ atım joq pa ? — dedi Ulpan Şınarğa qabağın tüyildire qarap. Şınar bozarıp ketti. Ulpannıñ jaña ğana aytıp kele jatqanı esine tüse qaldı. Endi qayttim? Şäşke qolında... Ulpan alar emes. Qabağı tüyüli, eki közi tesip baradı. Dastarqan aynalasında otırğandar da tügel buğan qaray qalıptı.
Şınar qolındağı şäşkeni jerge qoya saldı da tura kelip Eseneyge bir tizelep sälem etti. Sodan keyin ornına otırdı da, Ulpanğa şäşkeni qayta usındı.
— Eseney, şayıñdı alşı!—dedi. Bet-auzı küyip bara jatsa da sasqalaqtağan joq.
Ulpan Şınardı közimen erkeletip külip jiberdi. Eseney qarqıldap, küldi.
— Oy, aynalayın Şınarjan, erkek ekensiñ. Ulpandı bir adamğa Eseney dep aytqıza almay qoyıp edim. Bükil Kerey-Uaqqa jol salıp berdiñ, aynalayın. Torqalı toğız oramalın, moynımda! — dedi.
— Qap, Eseneydiñ bar dünieligin şaştırıp alğanımdı qaraşı! Oljalas, äy!—dep Ulpan da aqjarqın külip jiberdi.
Şınar, Ulpan, Eseney, Äsirep, Müsirep, Nauşa, Janişa, Kenjetay — samauır, dastarqandı aynala otırğan. Bäri de aqjarqın jüzben külisip aldı. Şay endi soraptaldı kelip...
Keşke Ulpan men Şınar altı baqanğa ketti. Erkekter daladağı ornınan qozğalğan joq. Alıstap keyin qalğan oyın-sauıqtı sol alıstan tıñdadı.
Käuker, Biken degen eki änşi qız suñqıldatıp än saldı. Altı baqanda şıqqan dauıs bir köterilip, bir tömendep, tüyile tönedi. Äueli orağıtıp, qiıstırıp, eki jeñgesine quttıqtau ayttı. Elimizdiñ biigine qoldarıñ jetti. Qaşanda sol biikte köretin bolayıq. Küy sauğan, bie sauğan salpı etek özimizdiñ elde de az emes. Tek olarğa da kez qırın sala jüriñder... Senderdiñ tabandarıña kirgen şegir bizdiñ mañdayımızğa kirsin. Birge quanayıq, birge külip oynayıq...
Olardan keyin eki kelinşek qosılıp än saldı.
— Qoy ketti...
Jalañ qabat şapanqan jañbır ötti,
Jauradım, qalqajan.
Ata-enem...
Alğanım.. bäri de üyde uyıqtap jatır, qalqajan!
Sen de mendey bolasıñ ğoy bir küni —
Sen ayaşı, qalqajan!..
Şınar solqıldap jılap jiberdi. Köz aldına jaurap kele jatqan sorlı kelinşek kele qalıp edi. Ayap ketti.
— Sen nege jılaysıñ? Seniñ de armanıñ bar ma? — dep Käuker men Biken jas jeñgelerine qadala qarasıp surap edi, Şınar olarğa:
Men sonday jılauıqpın,— dedi.
Öleñ ğoy, äşeyin...
— Qaydan äşeyin bolsın!—dedi Ulpan.
Tört joldı öleñniñ birinşi jolı şolaq bastalıp, soñı üş jolı tügel buındas keletin bir türi erterek tusa igirek. Käuker men Biken Ulpan men Şınarğa osınday öleñ unaytın bolar dep Birjannıñ bir änine saldı:
Kölbay, Janbay,
Şiderimdi kim aldı Läylim almay...
Şiderimniñ Ibağası qırıq qısıraq
Sol sebepten baramın suray almay,
Suray almay-i-i-ey!..
Läylim şıraq
Şiderimniñ bağası qırıq qısıraq...
Ulpan men Şınar da bir-eki ret altı baqan teuip tüsti. Ekeui eki jaqta jaylağan, birine biri jat eldiñ qızdarı, qosılıp salatın änderi joq eken. Ulpannıñ tipti dausı joq bolıp şıqtı. Käuker men Bikenge erip Şınar azıraq än salğan boldı.
— Şınarjan, as pisti,— dep şeşesi keldi.
Ulpan Şınarğa qaradı. Jaña kelgen eliniñ jastarımen qalay qoştasarın bilmey turğan siyäqtı eken. Şınar qız-kelinşekter men jigitterge:
— Sizder de jüriñizder. Ac işip qaytarsızdar,— dedi.
— Esekeñniñ üstine baramız ba?
— Jüriñder! — dedi de, Ulpan Käuker men Bikendi qoltıqtap alıp, basqalar soñında, Eseney otırğan jerge alıp keldi.
— Eseney, sen tıñdadıñ ba? Eki änşi qızıñ mınau ekeui.
— Oy, köp jasañdar, qaraqtarım... men tipti özimizdiñ elden än estip körmegen ekenmin. Bar eken ğoy änşi balalar...
Eseney şının aytıp otır. Öz elinde änşi, önerşi bar eken dep oylamaytın edi. Qoñsı-qolañdarı qırıq ru. Şetke şıqsa Kerey-Uaqtıñ şubar tös şonjarların ertip aladı. Jalğız Müsirep bolmasa, öz auıldarınan eş kimdi erte de bermeytin. Mına Türikpen elge osındayımen de juğımdı eken-au dep kündep bir qaldı da, ol oyınan tez qayttı. Burınğıday emes, öziniñ jumsarğanına riza bolğanday edi.
Şettey otırsa da, Eseneymen tabaqtas bolğanına tasıp-tögile quanıp jastar ketti.
— Biz jer üyge jatamız,— dep Ulpan men Şınar birge ketti.
Erkekter sol dalağa qonıp şıqtı. Ömirinde dalağa qonıp körmegen Eseney tañerteñ turıp jatıp:
— Osı qatındar bizden aqıldı bolıp şığıp jürmesin... Qur attay bolıp qalıppın! — dedi Müsirepke.
— Jegeniñ, taydıñ eti bolsa, tün boyı dalanıñ juparın iiskep şıqsañ...— dep Müsirep maqtana bastap edi, Eseney:
— Qoysayşı-äy, men de sonı aytıp otırmın ğoy,— dedi.— Ulpan bayğus bir jasap qalğan şığar.
Ulpan dalada otırğan erkekterdiñ qasına keldi. Erkeley qarap, jayrañday keldi. Tınığıp, ajarlanıp ketipti.
— Eseneyjan!—dedi Ulpan Eseneydiñ tizesine şıntaqtay otıra' ketip. Şıntaqtay ketudi Ulpan ädetine aynaldırıp alıp edi.— Eseneyjan osınday bir qısqı üydi biz de saldırıp alayıqşı.
— Saldırsañ, saldır, künim. Men onıñ, esik-terezesin qay jerinen şığaratının da bilmeymin. Äyteuir men de siyätın etip saldır!
— Sen üşin saldırmaymın ba, qara buram-au
— Onda mağan qarama, burqırata ber!
Eseneydiñ attarı jegilip qaldı. Ösirip aq nardı jetelep aparıp — ırımı sol — Eseneydiñ päueskesine tirkep jatır.
— Au, sen botaña qosa narın da äketip barasıñ ba?— dedi Eseney.
— Narımen almasaq, botanı qalay asıraymız?— Keşe Şınardıñ «öziñ emizesiñ be?» degen qaljıñı esine tüsip Ulpan külip jiberdi.— Onda şaptıq ğoy Türikpendi!
— Müsirep ağay özi aytqan — bay bolğım kelmeydi degen.
— E, bolmasa bolmay-aq qoysın... Äsirepti umıtıp ketip jürme...
— Aralaspay otır! Keşeden beri sen ekeumizdiñ körgenimizdiñ esesin bäri bir qaytara almaymız.
Däl attanarda keşegi «oramal» degenin Eseney tağı esine aldı.
— Şınar şırağım, oramalıñ moynımda dedim ğoy keşe. Qalauıñ bolsa öziñ aytşı,— dedi.
— Joq, bi ağa... Atıñızdı atap qoyıp, özim ayıptı bolıp qaldım ğoy. .Sonımdı qalay juar ekemin dep qısılıp jürmin... Eşteñe almaymın.
Joq, joq, şırağım, atımdı atağanıñ Ulpan ekeumizge ülken quanış boldı. Almaymın degeniñdi azsınğanıñ dep ketemin...
— Erkekter osındayğa aralasqanda tük orayın taba almaydı. Eseney bolğan men emes pe? Özim alğızamın. Aladı!—dedi Ulpan.— Köşi-qon bar ğoy, jüreyik endi. Taydan eşteñe qalıp pa edi, arbağa sala salıñızşı, Nauşa apay...
Eseney Uyalıp qalğan boldı. Ulpan Şınardı oñaşalap äketip:
— Äy, señ öziñe ne kerek ekenin bilesiñ be? Aq otau kerek... Sol otau jaylauda tiguli turar. Keşeden beri otau otau dep qıstırıp qalıp jürgenim sol da. .Mına üyiñdi jaylauğa aparma, qaynağaña ber. Boldı, boldı, aşpa auzıñdı!..
Päueske qozğalıp ketti. Botasın ertken aq nardı jetelep Äsirep te ketip baradı. Auıl ieleri aq botanıñ artınan uzaq qarap qaldı...
Ulpan öz auılına jaqındağanşa Eseneyge baladay erkelep, qaljıñdasıp kele jattı. Päueskeniñ işinde de şıntaqtay otırıp keledi.
— Eseneyjan, sen kölge şomılğanda jüzemisiñ?
— Onı nege suradıñ?
— Su seni kötere ala ma degenim ğoy.
— Joq, men qolım jetken jerge ğana jüzemin...
— Jüzip üyrengiñ kele me?
— Onıñ mağan keregi ne? Jalğız Qayrañ, kölden basqa kölderdiñ bärinen de ayaqtap öte berem...
Burın oyın-qaljıñğa şorqaq Eseney, osı küni Ulpannıñ ıñğayına qaray, Ulpandı küldirgisi kelip qaljıñdasa alatın boldı. Burın bar oyı malında, ersili-qarsılı soğatın dau-janjalda bolsa, endi onıñ bar oyı Ulpanda, Ulpannıñ qas-qabağında bolatın.
Auılğa jaqınday kele sol qas-qabaq buzılıp ketti. Ulpan şıntaqtaudı qoyıp tüzelip otırdı. Qaraşa auıldı kördi.
— Eseney-au, mına qaraşa auıldı sen neğıp körmey jürsiñ? Öziñe Uyat qoy! — dedi.
— Körmey jürgenim ras. Jeti jıldan beri men elge anda-sanda bir soğıp, basqa elderde, mal işinde bolatınmın. Qısı-jazı solay. Meniñ auılım biıl seniñ, auılıñda Qalğan jılqışı qosı edi ğoy... Meni öz auılıma ertip äkelgen de sen!
Ulpannıñ jüzi jılınğan joq, azıraq qana dausı jumsardı.
— Osı qırıq üy malşı-jalşılarıñnıñ qırıq jıldan bergi jalaqıları seniñ moynıñda kete beripti... obal ğoy,— dedi.
— Aynalayın Ulpanjan, sonı mağan endigäri aytpaytınday bolıp, öziñ tındırşı. Ekeumizge eki ayğırdıñ üyiri jılqı qaldırsañ boladı. Meniñ endigi baylığım jalğız sen! Asırarsıñ birdeme qılıp...
Ulpan Eseneydiñ tizesine qayta şıntaqtadı..
— Erkeksiñ ğoy señ erkeksiñ, Eseneyjan! — Endi şalqalap kelip bar denesin Eseneydiñ tizelerine köldeneñ saldı. Eseney sol qolımen Ulpannıñ säukelesin demey berip tösinen iiskeyin dep edi, iile almadı.
— Eseney,— dedi Ulpan Eseneydiñ közine tura qarap,— Eseney, Qarşığalıdağı bir qos jılqı meniki ğoy. Sen bergensiñ, men alğamın. Endi öziñe qayırıp berem. Tek, äke-şeşemniñ közi tiride sol jaqta bağılatın bolsın. Olarğa da mal keregi joq. Az ğana malın qosa baqtırıp otırsañ boladı. Sonıñ. esesinen mına qaraşa auıldıñ alasıların tügel tölegim keledi.
— Tındırsañ boldı. Maldı men bağayın, jumsauın sen jumsa. Men maldı ösiruden basqa qızığın bilgen emespin.
Bular auılğa jetip arbadan tüskende, Ulpan otauınıñ aldında jiırma şaqtı äyelder otır eken. Ulpan solarğa qaray burıldı. Keşeden beri tınıqqanı birden joyılıp ketti. Äyelderdiñ «Mırza kelin-ay, tañ atqalı kütip otırmız» dep amandasqandarınıñ özinde surana kelgenderi körinip tur edi.
— Esen-sausızdar ma? — dep äyelderge jalpı bir amandastı da, Ulpan arqasın kiiz üyge süyey otıra ketti.
Äyelder özderiniñ jay-küylerin surastırudı kütken joq. Birine biri qosarlana, jamıray söylep ketti:
— Şalımızben ekeuimiz on eki bie sauamız. On eki bieni künine bes ret sauğanda neşeu boladı, otız bola ma?
— Eki balam osı üydiñ qoyın bağıp jürgeli altıdan astam jıl... tım bolmasa bir qozılı qoy alıp kördik pe eken?
— Bizdiñ üydiñ jayın aytıp keregi joq. Üy işimizben üydiñ esiginde jürgeli neşe jıl bolğanın atam bayğus otıruşı edi. Men kök mi umıtıp ta qaldım.
Ulpannıñ qabağı aşılıp, jüzi jadırap ketti. Bul äyelder jay surana kelmey, alasılar surap otır. Käduilgidey ölşeuge keletin orındı suraular. Suranu emes, surau da emes, eñ berisi — aqısız-pulsız kete bergen enşimizge birdeme töleytin uaqıttarıñ boldı ğoy,— dep otır.
Osı kezde ärtürli sebeptermen bay Eseneydi, bi Eseneydi panalap kelip, ayağında onıñ malşısı, sauınşısı bolıp qarap qalğan qaraşa degen ol bir ötken zaman sarqınşağı edi. Ulpanğa ol tüsiniksiz närse. Quldıq emes, emes te emes. Bay adamnıñ aynalası osınşa kedey, közinen sorası aqqan sorlı bola ma eken? Özgesin bılay qoyğanda, Eseneydiñ auılı deytin sanatqa qosılatın qırıq üyli qaraşanıñ qayırşığa aynalıp bara jatqanına Uyalu da kerek emes pe! Osıdan eki-üş kün burın qoydıñ ün-jurqasın, jılqınıñ qıl-qıbırın qoldı-qolğa taratıp bergende, Ulpan osığan namıstanıp, osığan ızalanıp edi. Bügin sonıñ tüp tamırına közi jetkennen quandı. Äyelder şulasa söylep bir kidirgen kezinde Ulpan olarğa külimdey qarap:
— Apaylar-au, Eseneyde qaysıñnıñ qaşannan bergi alasıların, barın men qaydan eseptep şığarayın. Äyteuir, bäriñniñ de alasılarıñ barına közim jetip otır. Eseney özi sol alasılarıñdı tügel ber dedi.
— O, mıñ jasasın!
— Balalı-şağalı bolsın!..
— Eseney üy basına bir qulındı bie, üy basına eki qozılı qoy berersiñ dedi. Budan bılay qoyşı jazdıgüni jüz qoydan bir qoy alıp bağadı, qıstıgüni eki qoy aladı... Jılqışı eki jüz jılqıdan bir jılqı aladı. Tağısın tağı köre jatarmız. Bügin keşke qoylarıñdı alıñdar. Erteñ jılqılarıñdı alıñdar. Jaylauğa köşuge bir-bir tüye beriler,— dedi de, Ulpan ornınan turıp otauına kirdi.
— Mırza kelin-ay, sen keldiñ de kezimiz aşıldı ğoy!
— Ul tap, qarağım! Qoymen birge qozıla!...
Erteñine eki qulındı bie alıp, Tilemis attanğalı jatır edi, Eseney qayta şaqırtıptı.
— Tilemis şırağım, biz sağan bir masıl bolıp aldıq qoy,— dedi Eseney älginde ğana qoştasıp ketken Tilemiske.— Mına qatın qısqı üy salıp ber dep jağamnan alıp jür. Bul jağınan ne biletin ediñ?
— Üy salatın orıstar bar ğoy. Tabılar.
— Tabılsa boldı. Küzge deyin bitirtseñ jaqsı bolar edi.
— Ağaş üy,— dedi Ulpan.— Anau küni Tobıl qalasında kördik qoy, sonday jaqsı üy bolsın.
— Ornı qay jer?
— Onı äli belgilegenimiz joq.
— Onda men üy salatındardıñ bir-ekeuin jaylauğa alıp keleyin. Olar ornın körmey, neşe bölme bolatının bilmey turıp, eşnärse ayta almaydı.
— Durısı osı bolar.
Köşti jaylauğa jöneltip jiberdi de, Eseney men Ulpan qıstau salatın jer köruge jürip ketti. Ekeui de salt. Qastarında Eseneydiñ jer qoruşısı buqa moyın, qisıq jauırın, sol qolına ilip alğan soyılın tastamaytın Şondığul bar. Üş at jekken päueskemen Kenjetay köşken auıldıñ jurtında tosıp qaldı.
Kün jaña ğana köterilip keledi. Jazğıturğı keñ beyil dünie şıqqa malınıp, maujırap tur. Barmaq basınday qara ala aralar ülbiregen gülderdiñ, tösine qonıp, solqıldata sorıp bal jinap jür. At tUyağınıñ japırıp ketken balğın kök şöpterine janıñ, aşığanday.
Jal-jal bolıp bitken qalıñ ormandı, qara topıraqtı quyqalı jer. Kölder de köp. Köl betinde şomılıp bolıp aynağa qaranıp, sılanıp otırğan aqqu-qaz su betine tüsken säulelerimen sululıq salıstırıp, sırlasıp otırğanday. Jayılımnan qaytqan mıñdağan üyrekter suıldap kelip kölge qonadı. Qıbır-qıbır, jıbır-jıbır sırlasadı da qayta uşadı. Ottadı — toydı, su işti — qandı, endi qamıstı, tomarlı kölderdegi Uyaları eske tüsti. Tüp jaqtarın tüyistire, töske keletin etip salğan jumırtqaları eske tüsti. Qayta uşıp ketti... Ana bir qalıñ qamıstardı, tomarlı kölderdi süze uşıp jüretin albastı qaralar bar ğoy, solardıñ özi nağız aramı doñızdar. Saqaldı bastarımen boz torğaydıñ jumırtqasın da şağıp jeydi...
Kün tüske tarmasıp qalıp edi. Auır deneli Şondığul auır jortatın qara atımen keyindep kele jatqan. Ulpan atınıñ basın tartıp Eseneyge burıldı.
— Eseney-au, osınşa jeriñ bos jatqanda altı auıl Sibannıñ bir-aq jaldıñ boyında sığılısıp otırğanı nesi?
— Onı qaydan bildiñ?
— Osı erlep kele jatqanımız «Käri qıstau» demediñ tört-bes auıldıñ qıstap şıqqan jerin de körseñiz... Ağaştıñ jılqı moynı jeter jerine deyin bir qalmaptı, mal jep qoyıptı. Ağaş tüpterine bir tal şıqpağan. Kiiz üylerdiñ ornı döñgelenip qara taqır jatır...
— Qazaq jerin qorıp ustay bile me?— dedi Eseney.
— Qalay qoridı?— dedi Ulpan julıp alğanday. Aşuıñ ketti me, nemene, közi de jalt etip qaldı.— Qıs qozğalmastay etip bir jerge qamap qoyğan soñ... otırğan jerin kemire beredi de...
Eseney de, Ulpan da budan keyin ündespey qaldı. Şondığul da jetti.
— Eseke, qıstau salatın jer älgi qalğan suat köldiñ soñı — dedi Şondığul qamşısımen keyin qalğan jaqtı nusqap.— Sol jön...
— Keyin oralamız ba?
— Öziñ bil.
Az ğana qatarlasıp jürgennen keyin Ulpan oñ qolın Eseneydiñ tizesine saldı. Şımşıp alayın dep edi, siridey sanğa qolı batpadı. Qol jıluı sirige ötpey qalğan joq.
— Ökpelep qaldıñ ba?
— Keşke deyin ökpeleyin dep edim... Sen erkime qoyasıñ ba?— Osımen ekeuiniñ ökpeleskenderi de bitti.
«Suat keldiñ jonı» degen qalıñ ormannıñ jotasına şıqqan soñ Eseney at basın tejep:
— Seniñ unatqanıñ, bolsın. Anıqtap bayqap al!— dedi Ulpanğa.
Ulpan suat köldiñ ökpe tusına jaqındap kelgende toqtap:
— Men osı jerge qızığıp turmın,— dedi.
Qayıñ men terek aralas ösken qalıñ ormannıñ ortasında aşıq qalğan keñ aral — alañ eken.
— Qırıq üyli qaraşañ az ğana ärirek ornalasar. Bizge osı aral jetedi.
— Men bul aralğa mana qızığıp ketkemin. Tek, sen barlıq jerdi körsin dep ündemep edim.
— Al, qoydıñ ba qolıñdı?
— Qolımdı qoydım, mörimdi bastım. Şondığul, umıtıp qalma, bizdiñ qıstau osı jerge salınadı.
— Endi basqa auıldarıñdı qalay ornalastıratınıñdı ayt!
— Osı jonmen qatar-qatar, bir betkey sozılıp jatqan üş jotanı kördik qoy älginde?.. Üşeui üş auılğa qıstau bola aladı. Araları şaqırımğa tolmaydı. Öziñ bölip bere ber.
Suat kölge tayau ekinşi jal ağaş şağındau eken.
— Sädir bizge künde kerek adam ğoy. Ağayındarımen osında qıstasa qayter edi?— dedi Ulpan.
— Qoydım qolımdı.
Kelesi jal ağaş qalıñ da uzındau kelgen şığıs jaq eteginde suala bastağan köli bar Eltinjal dep atanatın edi.
— Buğan Elamanğa qarağan auıl qıstasın,— dedi Ulpan.
— Türikpendi aytamısıñ?
— Türikpen degeniñdi qoyşı osı, Eseney... Sibanda Äsirep — Müsirepten artıq Siban körgenim joq,— dedi Ulpan.
— Qoydım, aytpayın... Biraq Eltinjalğa eki auıl erkin siyädı.
— Ekinşi auılıñdı öziñ qos. Müsirep ağay kimmen bolsa da sıyısa beretin adam ğoy.
Ulpan kelesi jaldı körmey-aq Emenalığa bere saldı. Eki-üş qıstaudan äri asırıp tastadı, boldı. Onısına Eseney de narazılıq bildirgen joq.
— Şirkin-ay, Emenalı ekeuiñniñ juldızdarıñ qay jerde şaqırayısıp qarsı qarasıp turğanın körer me edim bir!— dep kinaratsız küldi.
— Emenalınıñ juldızı qay jerde turğanın men qaydan bileyin... Meniñ juldızım bola qalsa, seniñ juldızıñnıñ ıq jağına turatın şığar,— dedi Ulpan.
— Seniñ ne aytqanıñdı Muzbel de maquldap kele me özi, qalay, basın şulğıp qaldı ğoy!— dedi Eseney.
— Men Muzbel torını Qarşığalıda qaldırmay, Emenalı körgen sayın bir küyinsin dep ädeyi ala kettim... minbesem de erttep beldeuge baylaymın da qoyamın!— Ulpan da küldi, astındağı Muzbel torı da maquldap, basın şulğıp-şulğıp qaldı.
— «Käri qıstau» tutasımen Besbayğa tietin boldı ğoy?
— Aman qaysı...
Jas äyel Ulpan asqan aqıldı adam edi. Öz aytarın äueli Eseneyge aytqızıp alıp, öz baylamın äueli Eseneyge baylatıp alıp jür. Eseney de «mına qatın bılay dep edi» dep Ulpannıñ atın şığara söyleydi. Eseney Ulpanına riza, Ulpan Eseneyine riza, jarıqşaqsız jarasım tapqan kezderi edi. 
Eseneyler jurtqa qaytıp oralğanda attar jeguli, ağaş köleñkesinde qımız sapırıp otır eken. Ulpan tüse sala qımızğa umtıldı da, äldeqanday ädep tüse qalıp:
— Esekesi, tezirek otırıñızşı,— dedi.
Esekesi de eki ayttırğan joq. Bäri de susap qaytıp edi. Barı qımız, däri qımız işilip bolğan soñ, Eseney Şondığulğa kelesi tapsırmasın ayttı.
— Biz jaylauğa birer kün keşigip jetermiz. Sen burınıraq barıp är auıldı äz ornına rettep qondıratın bolşı,— dedi.
— Burınğısınşa qonatın bolar?
— Tap burınğıday emes. Bizdiñ auıl burınğı ornına qonar. Burınğı Emenalı aulınıñ ornına budan bılay mına kisiniñ ağasınıñ aulı qonatın boladı.
— Müsirep ağaydıñ auılın aytadı.
— İä, sol auıl. Emenalı Besbay auılınıñ ar jağına burın mına kisiniñ ağasınıñ auılı otıratın şetke qonsın! Mına eki attı jeteley ket te, bizdiñ köşke jetkende jılqışığa tapsır. Öziñ bizdiñ, jılqıdan tañdağan atıñdı minip ket...
— Qaraşa auılıñ qalay qonuşı edi?—dep suradı Ulpan.
— Aytqandayın, ol auıl jıldağısınan kölge qaray bir taban jaqınıraq qonsın. Bizdiñ auıl bir taban şegine qonar...
Şondığul Eseneymen qoştasqan soñ jolşıbay onıñ buyrıqtarın da buljıtpay orındap, jaylauğa suıt jürip ketip edi. Az-aq keşikpey jetken eken: Emenalı köşi jıldağı ornına qaray burıla bergende jetti.
Qasında bir-eki äumeser jigitteri bar, köşin janamalap salt kele jatqan Emenalığa Şondığul sälem berdi:
— Köş kölikti bolsın!
— Senen kölik suray qoymaspın!
— Durıs aytasıñ, sağan beretin köligim bolıp körgen joq. Ağañnıñ buyrığın äkeldim: sen biıl Besbay auılınıñ ar jağına qonasıñ.
— Men nemene, eldiñ şetine qonatın Türikpen bolğanım ba?
— Kim bolğanıñdı ağañnan surarsıñ.
— Ağañnıñ buyrığı degenşe ana jalañ but kelgen toqaldıñ buyrığı dep turasın aytar ediñ-au señ Ultanqul bolmasañ!
Arğı ataları äldeqaydan kelgen kirme Şondığulğa «qul» degeni batıp ketti.
— Han tuqımı dep, oynastan tuğan bir keger-ayaq maymaqtıñ qulı bolıp jürgen nağız qul sensiñ!— dedi Şondığul.
— Ottama endi!— Emenalı qamşısın oqtaylay bastadı.
— Sen-aq otta!— Şondığul da soyılınıñ şoqpar basın jerge tik tirep, sol qolımen süyenip aldı.— Bur köşiñdi!
Emenalı oğan ne istey alsın! Eseneydiñ elşisi tügil qoyşısına qolıñ tiip ketse, at-ton ayıp tartasıñ!
— Bur köşiñdi!— dep Şondığul tağı jekirdi. Janjal izdep turğan siyäqtı eken...
Emenalı Şondığuldıñ ata-babasınan bastap sıpıra bir boqtadı da, köşin burıp äketti. Şondığul da esesin jibergisi kelmedi. Jeñgen adamnıñ ayğayına salıp, baptap boqtağısı keldi:
— Men bar-au... seniñ bar-au, äy... irkit qUyatın eski mes siyäqtı qatınıñnıñ bar-au... äkesiniñ bar-au... tap-tap bar-au...
Şondığul «bar-au, bar-auın» aytıp bolğanşa, Emenalı uzap ketti. Qağılatın mıq şege qağılmay qaldı...
Emenalıdan basqa eşkimmen urıs-keris bolğan joq. Özge auıldar Şondığul äri otır dese, äri jıljıp, beri otır dese, beri jıljıp, jazğı aq üylerin tige bastadı. Eseneydiñ öz qoñsıları da taqır-taza, tır jalañaş emes eken qoñır-ala, boz-ala auıl bolıp qonıp jatır. Käduilgidey jeli tartıp, bie baylaptı. Ol auılda da tüye baqıradı, ayğır oqıranadı, qoy mañıraydı. Qay auıldan bolsa da quanış dauıstarı estiledi.
Qayran kel aynalası at şaptırım, tübi qum-qayrañ, jağağa jaqın taza kök quraq şığatın jaltırı köp, ortası şalqıp jatqan keñ aydın — ataqtı şalqar kel,— «Eseneydiñ qayrañ köli». Soltüstigi men batıs jağın jaz boyı Eseneydiñ jılqısı jaylap jatadı. Oñtüstigi men şığısın Siban eli jaylaydı. Atı Sibannıñ jaz boyğı jaylauı osı. Jurt eskirse, jañartıp, jıljıp qonıp küzge deyin otıra beredi.
Jaylauda malşılardan basqa jurttıñ bäri demalısta, bäri kurortta. Jumıs joq, tabıs ta joq. Toyğanıñşa oynay ber, oyanğanıñşa uyıqtay ber. Küzdigüni qaytatın qaraşa-qaz Qayran köldiñ betin bir jauıp etkenşe jay Ärpe alladan, tañdarı tamaq täñiridey. Qıstı— qıstıgüni, jazdıgüni...
Jaylauda äldeneşe eldiñ irgesi jaqındasadı, änderi qosadı. Jaña änder, jaña änşiler keledi, at şabıs— toğısadı, qız-bozbalası tanısadı. Qudalıqpen daular da, daumen ayaqtalatın qudalıqtar da osı qımız-ması jaylauda tuadı. Dostar ayrılmay, qastar tabısıp jatadı.
Arbasında eki äyel, bojını özi ustağan Müsirepti tanıp Şondığul aldınan şıqtı. Tobıl küreñ üş adam mingen Tobıl tarantastı jük qurlı körmey sılan, jortıp keledi. Qazaqtıñ keñ dalasında qala jılqısınıñ da ayuandıq sezimi qayta oyanıp, boyı sergip ketipti.
— Ua, köş kölikti bolsın!
— Aytsın, Şondı-ağa!
— Otaularıñ äne, tiguli tur.
— Keşke qonıs maylarğa keliñiz.
— Joq, kele almaymın... Emenalı şaqırıp qoydı...
— O, Emenalı şaqırıp qoysa, oğan biz talasa almaymız.— Ekeui de küldi, ekeui de birin biri tüsindi. Äyelder de tüsindi.
Otauğa jetken soñ, şeşesi men Şınar arbadan tüse sala jügire jönelip otauğa kirip ketti. Müsirep attı ağıtıp «kümistetken» qamıt-şıliyäsın sıpırıp tastap, küreñ attı beldeuge aparıp bayladı. Tarantastıñ, jetekterin barınşa joğarı köterip qoydı. Beldeude qos noqtalı uzın küreñ at, üy sırtında jetekteri aspan tirep sırlı tarantas tursa, budan artıq sän boladı deymisiñ! Jäne bul jaña sän ğoy...
Änge basıp qiqulap kele jatqan qazaq arbalardıñ dausı jaqındadı. Bul köş-jönekey qulaqtarına siñip bolğan öz arbalarınıñ äni. Şınar-otauınan jügire şığıp:
— Müsirep, atıña mine sal da, şauıp barıp bir şelek su äkele qoyşı, endigäri jumsamayın,— dedi.— Mä, şelek...
Müsirep su äkeluge ketti. Şınar tarantastıñ alqımınan samauırdı suırıp alıp, qaqpağın aştı da, otauına qayta jügirip kirdi.
— Apa, seniñ samauırıñ jıldam qaynauşı edi ğoy. Sen qaynata qoyşı...
Qazaq arbalardıñ äni irgege tayap keledi.
— Özi bar, adımı joq ayağınıñ, Timeydi uşı jerge tayağınıñ, Ayağın ayuanğa arta tastap, Änine basadı eken bayağınıñ...
Eki üydiñ jügin alıp Äsirep te jetti. Tört qulındı biege tört qazaq arba belinen salınğan. Aldıñğı arbağa jegilgen bieniñ üstinde Äsireptiñ özi. Oğan eki arba tirkelgen. Eñ soñğı arbağa jegilgen bieniñ üstinde Janişa. Arbalar keyde ändetip, keyde oybaylap kele jatır edi, uhlep toqtadı. Ol kezde maylanu degendi bilmeytin bilik pen küpşek birin-biri qansırata qajap kelip edi, birge uhlep tındı. Şınar men şeşesi jaña jetken jüktiñ aldınan şığıp Janişağa qaray jügirdi.
«Jeñeşem de tarantasqa minsin»— dep Şınar qanşa qiılsa da Äsirep könbegen. «Mağan jaylauğa jetkenşe ursıp otıratın bir adam kerek... Onıma jeñeşeñnen basqan, şıdamaysıñ!»— degen.
— Şayın, äzir me, kelin! Otauıñ quttı bolsın! — dedi Äsirep, qara tütindi burqıratıp atqılap turğan samauırdı körip.
— Qazir äzir boladı, ağeke! — dedi Şınar. Sodan basqa söz aytuğa uaqıtı joq. Janişanı atınan tüsirip, otauına qaray süyrelep äketip baradı.
— Quttı bolsın, qalqam! Otauıñnıñ işi-sırtı birdey ädemi eken!
Otau orta şarualı qazaq äyeliniñ ömir boyğı armanınday altı qanat, şağın ğana edi. Şeber qoldardan şıqqanı, şeber qoldardıñ tikkeni körinip tur. Qoldan toqılğan terme baular törde ayqasıp, kire bergende köziñe soğıladı.
Dämeli degen jesir äyel, qasında jasöspirim qızı bar, üydiñ işinde oraulı-şiler ustap jür.
— Bäse, — dedi Janişa,— otaudı sen tikken şığarsıñ dep sonadaydan-aq tanıp kelip edim. Deniñ sau ma, ey? Zeynetiñ de boy jetip qalıptı ğoy. Beri kelşi, aynalayın, betiñnen süyeyin.
Dämeli Ulpannıñ jaqındata ustay bastağan jesir äyeli. Özi de, qızı da uşıp turğan, erinbeytin, eki aytqızbaytın jandar. Eri Äsireppen qurdas edi, ekpe qurtınan qaytıs bolğalı eki jıl.
— Öziñ de amanbısıñ? Bayıñ aman ba? Osı jaylau da qolıma bir tüsetin şığar...— dedi Dämeli, qurdastardıñ qaljıñın aytıp.
Äsirep pen Müsirep te üyge kirdi.
Otauıñ quttı bolsın, Şınarjan! Artıq-kemi joq, özine layıq eken.
Sender kelgenşe otaudı osılay tigip aldıq...— dedi Müsirep. Ol özi otauğa äli kirgen joq-tı, ağasımen birge turğanı osı.
— Şañırağın öziñ kötergen şığarsıñ? — dedi Äsirep.
— Özim kötermegende qayteyin...
— Şaqşaq bidiñ qızı, sen osı bosañ bolarsıñ bilem... Mına maqtanşaqtı qaşan auızdıqtap alasıñ?
— Erkeletip qoyğan öziñiz körinesiz ğoy, ağeke...
— Atın özi ağıttı ma, äyteuir?..
— Özi ağıttı... Şauıp barıp kölden bir şelek su da äkeldi...
— Atpen be?
— Atpen...
— Onda auızdıqtay bastağan ekensiñ...
Şınardıñ, şeşesi samauırdı üyge alıp kire berip edi,
Dämeli kirgizbedi.
— Üydiñ işin tügel jinap bolmay, jaña otauda as işe me eken! Jas kelindi basınan nege üyretseñ, soğan üyrenedi de ketedi. Salaq boladı. Şala istegen is jaman, şala pisken as jaman, qızıñdı ondayğa üyretpe, qudaği! —dedi.— Äke-şeşelerin erte jalmağan mına eki jetimek — jarım türikpen jarım qazaq — onday jora-joralğı barın biledi deymisiñ! — dep äli özine amandasa qoymağan Äsirep pen Müsirepti de qağıta ketti.— Sen äy, qatınıñnan qorqudı qaşan qoyasıñ? — dep Äsirepti arnay qağıttı.
Şay dalağa jasaldı. Şay qazaqtıñ qay üyinde de şay! Bappen işilmek edi, jaqın auıldardan qız-kelinşek, bozbalalar kelip qaldı.
Bul eldiñ eski bir saltı boyınşa, köşi-qon kezinde jastar äueli ülkenderdiñ üyin tigisip beredi. Odan soñ jesir-jetim qalğan üylerdi tigisedi. Eñ soñına otau üylerdi qaldırıp, ayağın oyın-sauıqqa aynaldırıp äketedi. Äsirep, Müsirep üyleriniñ keşigip keluin jastar işinen tilep jür edi. Quday tilekti bergenin kördi de jügirdi...
Jastar kele-sala jükterdi tüsirip, Äsireptiñ üyin tige bastadı. Üydiñ kiizderi jabıla bastağanda, eki kelinşek tört şelek su äkeldi. Tört jas qız eki qap tezek terip äkeldi. Üy işiniñ jükteri jinala bastağanda, eki jigit Müsirep üyiniñ aldınan jer-oşaq qazıp tastadı.
Munıñ bäri de işarat: « şay qoyıñdar, et asıñdar. Otau üylerdiñ qonıs mayları bizdiki — jastardiki» degenderi.
— Qoyıñ bar ma edi? Soya ber! —dedi Äsirep inisine.
— Tabılar.
Şınar da bir-eki kelinşekti erte jürip az ğana jügin otauına kirgizip aldı. Dämeli men Nauşa sandıq, körpe-jastıqtarın orın-ornına qatarlap jür.
— Endi bir sandıq qosılsa artıq körinetindey, endi bir jastıq jetpese kem körinetindey bolsın! — deydi Dämeli. Nauşağa ärbir sandıq, ärbir jastıq aspannan tüsken baylıqtay körinedi. «Öñim be, qudayım, tüsim be?»
Äsirep üyi tigilip, jükteri jinalıp bolğan soñ jastar kölge tüsip şomılıp qayttı. Endi bular, jas balalardı quıp jiberip, qatar tüzep qonaqqa kele jatır. Üy ieleri mırza bolsa, äyelderi kiiz esikterin aşıp turıp qarsı aluları kerek. Samauırdıñ buı burqırap tursın.
Otau üylerde jas kelinşekterge bir teñdik tiip qaladı. Öz üyleriniñ törine şığa almaytın jas kelinder törge şığadı. Erkektermen birdey qurmetteledi. Qalay saqıldap külse de, söylese de, oynasa da ersi emes. Munday üylerde, äsirese, osınday kişi auıldardıñ altı baqandarında jarqıratıp än saluğa boladı. Qız küninde bar önerleri, kelin bolıp tüsken soñ qumığıp qalatın enerleri, osındayda buzıp-jarıp şığa keledi. Öneri qurğır bolmay äure qıladı ğoy, bolsa ol bir jarq etpey qoya almaydı.
Janişa da, Şınar da jastardı kiiz esikterin aşıp turıp qarsı aldı. Jüzderi jarqın, köñilderi köteriñki eken...
Jastar Janişa men Şınarğa «Kelin, esensiz be?» dep endi amandasqan bolıp, eki üyge böline kirdi. Kirgen betterinde jinaulı turğan jastıqtardı julıp-julıp alıp, şıntaqtasıp jantayısa ketti. Ayaqtarın kösilip jiberip:
— Bala-şağalarıñız aman ba, şırağım! — desti. Buları — üyleriñnen qonaq arılmasın degen tilektiñ işaratı edi.
Sodan keyin külisip tura kelip, jastıqtardı ornına qoyıp, Şınardıñ otauın jamanday bastadı:
— Üyleri qap-qara, tesik-tesik qoy! Qara küye jep qoyğan ba?
— Törde otırğan kisiniñ ayağı esigine tiedi eken!
— Sandıqtarınıñ auzı qisayıp, ırbiıp jatır.
— Qatını qanday salaq, bayı qanday olaq eken!
— Eseneydiñ üyine bir bödiretşik degen orıs kelip jatır eken. Qasında qağaz jazatın hatşıları da bar deydi...
— Bizdiñ qıstaulardıñ, bäriniñ atın qağazdap alıptı...
— Teginde moynında nedoymkesi qalğandar auıldan jılısa turğandarı durıs bolar...
— Bastap äkelgen älgi aramsiraq Tilemis eken. Ol kimdi ayaydı deysiñ!
Osınday suıq habar Qayran kel boyına tarap bolğanşa, «bödiretşik degen orıs» ketip te qalıp edi. Endi Sibannıñ, barlıq nedoymkesin Eseney özi tölep jiberse kerek degen joramal taray bastadı.
«Bödiretşik degen orıs»—Qaban qalasınıñ qazaq-orısı qara İvan Mekayla Puşkar edi. Ol Eseneydiñ qısqı üylerin salıp beruge şart jasasıp ketti. Ülken üyi tört bölmeli, qonaq üyi eki bölmeli, eki azıq sarayı, bir aq monşa salıp bermek. Eseneymen kelisimin jasastı da ketip qaldı. Quday özi saqtadı — alım-salıqtıñ qaldığı «nedoimkeni» jinauda jumısı da bolğan joq. Jurt Tilemisti de bosqa küydiripti. Jılısıp ketkender de auılına qaytıp keldi.
Eseney «qonısmayların» osınday jumıstarın bitirip alıp ötkizdi. Qayran köl basın tügel şaqırdı. Basqalar tügil bala-şağasın şubırtıp Emenalı de keldi. Ülken aqsaqaldarğa közi soqırayğan tay şekeleri, orta jastağılarğa közin jumıp, qulaqtarı deldigen qoy bastarı tartıldı.
Etke toyğızıp, qımızğa suarıp bolğan soñ Eseney atı Sibannıñ aqsaqal-qarasaqaldarın ertip auıl sırtına şıqtı. Bul onıñ kepten istemegen isi. Ol eliniñ tağdırın öz tağdırına bağındırmay oylanğan emes. Eseneydiñ ataq-dañqı Siban eline qorğan ekeni de ras. Biraq, sol bağınıştı ömir jeke adamdardıñ, ınta-jigerine ırıq bermey, iıq-bastı bolıp alğan. Eseneyge eriksiz ere keşip, ere qonıp jürgen eli jüdey bastağan. Aqıldı Ulpan epti qol.
— Ağayın-tuğandar,— dedi Eseney,— köpten beri özimmen özim bolıp ketip, eldiñ jayın oylamay, obaldarıña qalğan ekemin. Äueli onı «Käri qıstaudan» körip edim, köşjönekey tağı kördim. Jayau-jalpı äreñ jettiñder jaylauğa. Mensiz köşip kete almay, küzge deyin jaylauda otırıp, qısqa qaray «Käri qıstauğa» qayta barıp tığılasıñdar. Bala-şağa qıs boyı qaltırap şığadı. Qısqa aman jetken balanıñ keler jazğa ekiden biri ğana aman iligedi eken. Östip jürip el bolamız ba? Osını oylasayıq dep şaqırdım...
— Quday auzıña bir jaqsı söz salayın dep otır bilem... Öz oyıñdı tügel aytşı,-— dedi Baqay qart.
— Aytsam, qısı-jazı kiiz üyde otırudı qoyayıq. Üyrengenniñ, Uyatı joq, orıstarşa qısqı üy salıp alayıq. Bala-şağa jılı üyde qıstap şıqsın. Meniñ qorığımdağı jerdi bäriñe bölip berem. Ärkim üy salıp alsın. Men özim «Suat köl» jalına üy saldıratın boldım. Orıstar saladı. «Qıs azığın jaz jimay jarlı qaydan bayısın!» degeni qayda? Şöp şaptıratın egin salatın bolayıq.— Eseney sodan keyin qay jerdi qay auılğa beretinin ayttı.
—Jer tise, qısqı üy salıp alar edik-au!..
.— Şöp şabu da qoldan kelmeytin is emes qoy.
— Şabatın jeriñ bolsa deseyşi!
Eseneydiñ keñ beyil otırğanın sezingen jurt osılay qısqa-qısqa añğartıp rizalıq bildirdi. Eseneydiñ öz inisi jalğız Emenalı ğana janjal şığardı:
— Qısqı üy degen qara tütindi salıp alamız ba, salmaymız ba, ol ärkimniñ öz erki ğoy, mağan onıñ keregi joq. Ata-babamız kiiz üyde tuğan, kiiz üyde ölgen...
— Salasıñ — dedi Eseney qısqa ğana.— Salmasañ ökpeleme, öziñ ökinesiñ.
— Üy salsam, Eltinjalğa salam. Ol meniñ qorığım, meniñ jerim!
— Eltinjal Elaman aulı men Andarbay, Otarbayğa berildi dedim ğoy!
— Eltinjaldı Türikpenge bergenşe örtep jibersem bolmay ma!
— Joğal! — dedi Eseney aqırıp.— Seniñ qırsığıñ,nan Sibannıñ qaq jartısı anda-mında qaşıp köşip ketti. Joğal!
Eseney qalşıldap, dirildep ketti. Burın mundayı joq ayaq-qolı tügel dirildep äreñ bastadım.
Osı aytayın degenim!—Eseney de ornınan turıp, äri qaray jüre berdi. Emenalığa qattı narazı bolğan şurt ta taray bastadı.
Ulpan qonısmaylarğa kelgen jası ülken äyelderge şay Agruge äzirlenip edi. Dämeli ülken kök-oyraq dastarqandı serpe tastap jaya bergende, Emenalınıñ eki balası üyge jügire kirip, dastarqandı iıqtarımen ile-mile barıp Esekke otıratın körpege qulay-qulay ketti. Ekeui de on eki, on üş jastağı balalar. Jırqıldap-tırqıldap, dastarqandı jamılıp alıp aunap jatır. Tördegi äyelder ün şığara almay qatıp qaldı. Dämeli taysalğan joq:
— Aytolqın-au, balalarıñdı qalay jaman üyretkesin? Qoy demeysiñ be? — dedi.
— Sen itarşı bolmay-aq qoy! Ne qılsa da öz üyleri! Osı auıldı öñkey bir kirme qatındar bilep alğan eken!— dedi Aytolqın.
— Ätteñ meniñ üyim emes. İttey teuip şığarar edim! — Dämeli dastarqandı julıp alıp: — Ketiñder! — dedi balalarğa.
Eki bala auızdarın qisañdatıp, Dämelige tilderin körsetip az ğana otırdı da, üyden ata jöneldi.
— Kelin, bul üyde bayqap söyle! Jeti jıl iesiz qalğan üyde oyıña kelgeniñdi istegen ekesiñ. Endi bul üydiñ iesi bar! «Şıq!» dep jürer!—dedi Ulpan. Dausın kötermey salmaqtı ayttı.
Uzamay botanıñ baqırıp qalğanı estildi.
— Öy, ittiñ balaları! — degen Kenjetaydıñ dausı da qosarlana şıqtı. Kenjetaydıñ dausına oybaylasıp, jılağan eki balanıñ dausı aralastı.
Ulpan aq botasına jük arbaların tizdirip qorşau jasatqan edi. Öytpese botası pısığan sayın nar iñgen jerine qaşatın ıñğay körsete bastağan. Jel oñtüstikke şıqsa boldı, solay qaray qañqiıp jönele bastaytın boldı.
Botanıñ dausın esti sala, Ulpan dalağa jügire şıqtı. Äueli külip jiberdi. Jañağı eki bala eki jerde baqırıp jılap aunap jatır eken.
Odan keyin öziniñ közinen jası şığıp ketti. Botanıñ közinen jası ağıp, basın şayqay berip, baladay qıñqıldap tur eken. Öristen tayrañday jügirip, enesi kele jatır. Nar iñgen jügirip kelgen boyı arbalarğa soğılıp, özi arandap qala jazdadı. Jan-jaqtan jügirgen jigitter arbalardıñ arasın aşıp, iñgendi botasına qostı. Bota qasına kelgen enesin bir-eki sordı da, basın köterdi. Bir közi jumulı, tüymedey-tüymedey jas sorğalap tur. Ulpan botağa tüz berdi, alqımın qasıdı, qulaq tüpterin qasıdı.
— Öltirdi-au, balalarımdı, öltirdi-au!.. Türikpeni me, qalmağı ma? Qalmaq basqırdıñ, auılın bilep-töstep alğan qay kirmesi!—dep Aytolqın endi-endi Evropada joq äyel boqtauına basa bergende, auılğa jaqındap qalğan Eseneydi körip toqtalıp qaldı.
— Jüriñder, ittiñ balaları! -— Balaların ertip üyine qayttı. Oybaylap jatqan balaları da sum eken. Kezderinde jas joq. Tura salıp Kenjetayğa auızdarın qisañdatıp, tilderin körsetti de, şeşesiniñ aldına tüsip jügirip ketti.
Ulpan Eseneydi esik aldında tosıp aldı.
— Jay ma, Ulpan? Qızarıp ketipsiñ ğoy! — dedi Eseney.
— Jay, täñiri... balalar ğoy oynap jürgen. Üyge kir, şay işeyik.
Üyde otırğan äyelder Aytolqındı qattı sögip, qarğap silep aldı.
— Ant urğannıñ qarğısı qanday jaman edi! Qalmaq basqırdıñ auılı deuge auzı qalay baradı eken?
— Öz basına kelsin!
— Jer jastanğır balaları qanday sotqar edi!
— Ulpan kelinniñ amandığın tileyik. Sazayın talay tartqızar äli!..
Eseney üyge kirip öz ornına otırdı. Jas äyelder sälem etti. Eseneydiñ ornına taman törde otırğan mosqal äyelder Eseneyge jamıray amandasa kelip:
— Mırzajigit, Ulpan kelin bolmay bärimizdi terge şığardı... Bir-ekeumiz bolmasaq, özgesi bul üydiñ töri tügil bosağasın attamaytın kelinderiñ. Körip otırsıñ ba, bäri törde otır...
— Otıra bersin,— dedi Eseney.— Ulpan aytıptı dese boldı, Eseney ne aytar eken dep suramañdar. Jatsırap ketken ekem. Ulpan öz elime özimdi qayta tabıstırıp jür. Kelinderdiñ birde-birin körmegen edim, Eseneydiñ töri tügil aq patşanıñ törine otırğızsañ da, jarasa ketetin kelinderim bar eken ğoy!..
Jas äyelder birine biri qarasıp, jımıñdasıp qaldı. «Seni ayta ma, meni ayta ma?», «meni ayta ma, seni ayta ma?»...
Anau otırğan Şınar degen eñ jas kelinderiñ, osı kirgen betinde törge şığıp otırğan. Şınar, beri kelip, qasıma otırşı.
Ulpan men Şınar samauırdı ortağa ala şay quyıp edi. Ulpan Şınarğa:
— Bar!—dedi.— Sen bir erketayı bolıp aldıñ ğoy osı üydiñ. Bar!..
Şınar Uyala-qızara Eseneydiñ qasına barıp otırdı.
— Jaqın otır... Bul kisi meniñ atımdı da ataydı,— dedi Eseney.
— Ne deydi? Şın ba, şırağım?
— Özderi bolmay atatqan...
— E, aynalayın-ay, Ulpan kelin şığar.
Qul da emes, emes te emes, täueldi de emes, täuelsiz de emes, äyteuir bir bağınıştı halde jasap kelgen az ğana Siban bul jolı arqası keñip, eñsesi köterilip tarastı. Biraq eski ädetteri boyınşa, Eseneydi maqtadı. Birazı Ulpandı maqtadı. Äyelder jağı tügelimen Ulpan jağında boldı.
— Asıl tegi özimiz... kedeydiñ qızı ğoy. Joq-jitikke janı aşıp turadı. Kedey Sibannıñ mañdayına bitken bası osı bolar.
— Eseneydiñ ornına Eseney. bolıp qalatın aqılına körki say... Bärin istetip otırğan sol! —desip ketti. Äyelder qatelesken joq...
Eseney Emenalıdan körgen jäbirin, Ulpan Aytolqınnan körgen jäbirin birine biri aytqan joq. Ekeuiniñ köñilinde de bir u sarqını qalğanın ekeui de sezinedi, biraq ondaydı qayta qozğap, biriniñ jüregine biri zapıran zärin qayta qUyatın jandar bular emes. Aytolqınnıñ «Qalmaq basqırdıñ auılı» degenin Ulpannıñ auzınan estise, onday sumdıq qarğıstı estip körmegen Eseney qalpaqtay tüsui mümkin ğoy! Emenalınıñ «Eltinjaldı Türikpenge bergenşe örtep jibersem bolmay ma!» degenin Eseneydiñ auzınan estise, Ulpannıñ qañday jayda boların kim biledi? Ekeui de kündegisinen göri aqjarqın, köñildi eken derlik edi. Äyelder ketkende, Ulpan Şınardı jibermey alıp qalıp edi, ekeui sonımen qaljıñdasa berdi. Ulpan Eseneydi Şınardan qızğanğan boladı. Eseney Şınardı körgende boz-balaşılığım ustap ketedi deydi. Solay bolsa da Eseneydiñ köñilin birdemege audarıp, aşuın taratu kerek siyäqtı.
— Eseney-au, osı tolıp jatqan bumalarda, sandıqtarda ne bar? Sen öziñ bilesiñ be sonı? — dedi Ulpan.
— Bilgen emespin. Ne bolsa da şirigeni şirip, irigeni irip, qurt jegenin qurt jep jatqan şığar. Osı jükterden şirik iisi kelip otır, sol ğoy seniñ tınışıñdı ala bastağan. Jayıp keptirip, keregi joğınan qutılsañ, men de bir quanıp qalar edim!
Erteñine Ulpan ülken üy men qonaq üydiñ bar düniesin dalağa şığartıp, künge jaydırıp edi, auıldıñ aynalasın tügel alıp ketti. Quday-au, qanşa körpe, kilem, qanşa işik, qanşa şapan bar! Bäri qımbat dünielik. Jinala bergen ustalmay jata bergen öli buyımnıñ köptiginen jüregiñ aynırday eken. Bumalarda irip-şirigenderi de bar, biraq, köp dünieni Sibirdiñ suıq ayazı aman alıp qalğan.
Ulpan Eseneydi ertip jürip bärin körsetip edi, onıñ da jüregi aynıdı bilem: — Qutıla gör, Ulpan, qutıla gör — dedi de ketip qaldı. Üyiniñ qasında jürgen Müsirepke qol bulğap kölge qaray ketip baradı.
Ulpan on eki aqsaqaldarına bir-bir tülki işik jiberdi. Äli tausılar emes.
— Ulpan tüskende aqsaqaldardıñ jol-jorasın istey almap edik,— dep Eseneydiñ özi jibergen sıylıq etip tarattı.
Äyelderdiñ jol-jorasın Ulpan öz qolınan ülestirdi: kilem, tekemet, körpe, kiiz, bir-bir qadaq qaşannan jatqan qağaz şay... Bäribir tausılar emes.
Ulpan Şondığul men Dämelige qalağandarıñdı öz qoldarıñmen ala beriñder dep edi, Eseneydiñ düniesiniñ ekeuiniñ de qoldarı batpadı.
— Bir-eki kesek kiiz bolsa dep edim... üyimizdiñ tozığı jetip tur edi,— dedi Şondığul. Ulpan oğan bir üydiñ kiizin berdi.
Dämeli jalğız qızı — Zeyneti boy jetip kele jatqanın ayttı da, eş närsege suğınğan joq. Ulpan oğan bir qızdıñ jasauın tügendep berdi.
— Umıtqanım bolsa tağı da esime salarsıñ, Dämeli apay,— dedi.
Ulpan Şınarğa: — Täyir alğır, sen de birdeme alsañşı,— dep edi, Şınar oğan:
— Özimiz de äreñ köşip keldik. Öziñe birdeñe auıssaq pa degen oyımız bar,— dedi.
— Toqtay tur, sen qatın. Bir ul tauıp körşi, men seni qalay şabar ekemin!
Dünie kezek.
Eseney qaytıp kelip üyine kirgende, öz üyin özi tanımay qalğanday edi.
Ulpan-au, äp-ädemi üyimiz bar eken ğoy!.. Qalay äzirlep qoyğansıñ! — dedi.
— «Keregi joğınan qutıl!» degen joqsıñ ba? Äli de tausılar emes.
Tösek-orın tügel jañarğan, külimsi iister ketken. Irgedegi keşki samal soğıp tur. Taza ustağan kiiz üyde dalanıñ iisinen basqa iis bolmaytın bir kezi boluşı edi, däl sol qalpına kelipti.
— Qutılu üşin de köp küş kerek bolar dep edim.
— Meniñ küşim jetkeni osı.
— Budan artıq küştiñ keregi ne! Men seni budan bılay Aqnarım dermin!
— Tüyege teñegeniñ be?
— Auzıma quday salğan şığar... qazaqtıñ nardan qasietti, nardan küşti, nardan sulu, nardan qadirli nesi bar!
— Nesi bolsa da meyli, budan bılay umıtıp ketpey ılği Aqnarım deytin bol! Jaray ma? Şınar, sen aytşı, jaqsı at emes pe?
— Aq degeni artığıraq ketken eken. Bi ağamız aytqan soñ amalımız qaysı... Nar kötermes jük bolmaydı deytin be edi, köteresiñ de...
— Sandalma, äy! Sen de meni Aqnar deytin bolasıñ! Eseney-au, osı ekeuiñniñ, aralarıñda neleriñ bar? Mına qatın meni ılği mazaqtap, basına söyleytin bolıp aldı!
— Bükil Sibanda seniñ betiñe keletin de bir jan bolu kerek emes pe...
— Mine, tağı jeñip berdiñ!
— Joq, men sen ekeuiñniñ biriñdi biriñ jeñgeniñdi körgim kelmeydi, Aqnarım! Aqnar, Şınar degen attarıñ qanday jarasıp tur!.. Al endi ekeuiñ de şarşağan bolarsıñdar, kölge tüsip şomılıp qaytıñdar...
Osı az künderdiñ işinde Ulpannıñ atağı bükil keñ jaylauğa tügel tarap ketti. Jaylauda qonıstarı jaqındasıp, oyın-toy dau-şarları aralasıp jatatın eki duannıñ elderi biri körip, biri sozıp, Ulpannıñ az ğana istegen isterin añızğa aynaldırıp äketti.
— Ulpan üyi joqqa üy berip, atı joqqa at berip, Eseneydiñ, jartı malın Sibannıñ joq-jitigine ülestirip jiberipti... Sibanda emge bir üy kedey qalmaptı. Bäri bayıp alıp, endi «orıs üy» saldırıp jatır deydi...
— Ulpannıñ şın atı Aqnar eken. Aq dese — aq, nar dese — nar, aqıldı da mırza adam körinedi. Özi de bir tekti jerden şığıptı ğoy!
— Artıqbay degen bidiñ qızı bolsa kerek.
— Bi emes, Artıqbay degen hannıñ nemeresi deydi.
— Bäse, hannıñ tuqımı bolmasa, Eseneyge ursa alar ma edi! Eliñ el emes, öñkey bir qazan basın qarauıldağan aş-arıq eken dep qattı ursıptı deydi. Sibannıñ endigi Eseneyi sol Aqnar bolsa kerek...
Ulpan Adam-atanıñ ar jağında bolmasa, onıñ ber jağında han tuqımına da, bi tuqımına da sorpası aralaspağan batır Artıqbaydıñ qızı. Ulpanda mırzalıq ta joq, sarañdıq ta joq, ataq qumarlıq ta joq, erekşe bir jinaqtılıq bar. Kedey qızı kedeyge janı aşımasa, kedeylikti jek körmese, eliniñ, kedeyligine namıstanbasa onıñ sonısına ğana tañdanuğa bolar edi.
Ulpannıñ, süyegine bitken qudaydıñ öz qolınan bergen qasietteri bar. Kereksiz bası artıqtı jek köredi. Eseneydiñ qolına qarap bağınıştı bolıp, mal matı maqtanıp, ınta-jigerinen ayrılıp bara jatqan erkekti jek köredi. Tüptep kelgende, Eseneydiñ üyin jalğız qaldırsa da meyli, el Siban bir silkinse eken deydi. Ärkim özi üşin tirşiliktiñ bir puşpağına jarmassa eken deydi.
Munday oyğa jarmasa ketpeytin qara şarua da joq edi. Birli-jarımdı malğa qolı jetip, öziñdiki degen oyğa tırnağı iligip edi, jabısa ketti. Qulın en salıp, erte bir, keş bir tügendep qoyadı. Endigi armandarı qısqı üy salıp alu bolıp, Eseneydiñ jaylaudan tezirek qaytuın tilep otır. Eseney, ärine, Ulpannıñ qolında.
Ulpan da eldi köp sarıltqan joq. Burın jaylauda küzgi qara jañbırğa deyin eñ kemi bes ay otıratın eldi aynalası eki aydan keyin tübekke qaray qayta köşirdi. Alıs jaylaudan bolaşaq qıstaularına jaqın kelip qonğan elge eñ keregi Eseneydiñ buğau-tusauınan bosanu eken. Ulpan sol buğaudı buzıp, sol tusaudı sıpırıp tastağanday boldı. El şöp şabu da biledi eken qısqı üy saluğa da Qoyşınıñ tayağı men jılqışınıñ qurığına dosı jatsıramay kelip qosıldı. Eseneyge erip jazdı eñbeksiz ötkizetin kedeyge tamız, qırküyek degen üş eñbek ayları qosıldı. Köşpeli eldiñ degeni turaqtı mekenine aynalar kezi jetken eken. Osı jerge berik qadaytın qısqı üydiñ ortan qazığın bastadı.
Jaylaudan köşpey, otırıp qalğan jalğız Emenalınıñ auılı. Onıñ qoñsıları tört-bes üy Siban, tört-bes üy äldeqaşan qazaqılanıp ketken qalmaqtar boluşı edi. Emenalı köşpeuge bel baylap, auılına burqırap kelgen soñ, Sağındıq, Qayqı degen eki «qalmaq» Eseneyge arız ete keldi.
— Arız ete keldik, Eseke! Luqsat pa?
— Ayta beriñder.
— Biz de endi osı eldiñ bir balasımız, Eseke, durıs pa?
— Durıs!
— Qazaq ulım qamal buzsa — qalmaq ulım sadağa! Qalmaq ulım qamal buzsa — qazaq ulım sadağa! — dep arğı atañız Qoşqarbay batır biri qazaq, biri qalmaq, eki jigitti Şürşittiñ qorğanına jibergeni şın ğoy?
— Şın! Bir qatesi joq.
— Sonda bizdiñ atamız Sağal batır Şürşittiñ qamalın buzıp, Qoşqarbaydıñ qolğa tüsip ketken jesirin alıp şıqqan eken...
— Durıs. Atı Aybarşa sulu eken...
— Qoşqarbay aytqanında turıp, sol kelinin Sağalğa qosqan ğoy.
— Durıs.
— Sol Sağal men sol Aybarşadan tarağan tört-bes üy äli künge qalmaq atanamız. Öziñizdiñ qoñsılarıñızday bizdiñ basımız da bosasa eken... Şöp te şabar edik... qısqı üydi de salıp alar edik...
Eseney oylanıp qaldı. El qate tüsingen be, özi qate tüsingen be? Älde Ulpannıñ istep jürgeni şın-aq bosatu ma eken? Neden? Quldıqtan boladı da! Kimnen? Menen be?
Eseney Ulpanğa qarap edi, Ulpan az ğana jımiıp, aqırın ğana basın izedi. Eseney kesimin ayttı:
— Emenalı köşse köşer, köşpese meyli bilsin... Sender köşiñder! Emenalığa berilgen qıstauğa qıyqı üyleriñdi sala beriñder. Ol qıstau endi senderdiki! — dedi.
Jaylaudan qaytqannan keyingi aylar Ulpannıñ özi üşin de oydağıday qızğılıqtı etip jatır. Suranşaqtıq pışaq keskendey toqtaldı. Qanday äp-ädemi qız balalar şeşelerine ere kelip, közderi jautañdap turatın edi. Ulpan olardıñ surağandarın artığımen bere turıp, qayırşı-tilenşige sadaqa bergendey sezinip, qattı qinalatın. Qazir ondaylar toqtalıp, el tabanı eñbegine mıqtap tirelgendey tañ, atpay turıp äldeqayda ketip bara jatadı. Jalğız Emenalı ğana bir büyirinde qara tüynek bolıp anda-sanda tüyilip qoyadı.
Öz üyleri de tez salınıp jatır eken. Tört bölmeli ağaş üyi qıs tüskenşe salınıp ta qalatın jayı bar. Endi üş börene qosılsa boldı, töbesin jaba bastamaqşı. Qonaq üydiñ de kirpiş irgesi qalanıp qalıptı. Monşa ğana bastalmağan.
— Ol oñay ğoy! Eki jetide bitip qaladı,— dedi qara İvan Mekayla Puşkar.
Üy, qora-qopsı salınatın jerdi keñ, orap aynaldıra orlap tastaptı. Meyizdey sarğış qarağaylar äli tasılıp jatır. Baltalar jarqıldaydı, ağaş kesken aralar qosılıp ön saladı. Qıstau aynalasın şauıp, üyip-jinap bolğan soñ alıstap ketken şöp maşinalarınıñ, üni de kelip qosıladı. Bul öñirdegi qazaq qıstauında birinşi ret salınğan temir äni, temir ırğağı Ulpannıñ qulağına jağımsız da jat estilgen joq.
Ulpan eki künde bir ret şöpşilerin aralap, salınıp jatqan üylerin körip qaytadı. Qasında Dämeli, tarantasında et pen qımız, qant-şay jüredi. Orıstar qımızdı şampan, etti mahan, qazaqtı kirgiz deydi eken. Äyel — qojayke, qız — depke, qatın — baba, pışaq — noj, bayın — moj... Äueli moya — seniki, tuaya — meniki siyäqtı edi, endi meniki — moya, seniki — vaşa bolıp şıqtı...
Ulpan kelgende körşi auıldıñ şöpşileri bir jasap qaladı. Jaz boyı közi körmegen etke tisteri tiedi, şayğa, qımızğa qanadı. Ulpan şayınan şoyın quman tübinde qalğan şambanı tağı bir kün qaynatıp işedi. Ulpan şöpşilermen teñ otırıp qaljıñday söylesedi. Surastırmaytını da joq. Neleri jetpey jatır, üylerine aytatın birdemeleri joq pa? Keyde qara keje surap işetin ädeti de bar.
Bul şöpşiler toq emes. Qara köjemen aq şaymen küneltip jatır. Az ğana maldarına şöp şauıp, jinap alsa, qısqı üy saluğa kirispekşi. Ulpan kelgende quanıp qala ma, bolmasa Eseneydiñ tor tusauınan qutılğandarına ılği quanıştı ma, onı Ulpan bile bermeydi. Äyteuir jurttıñ öñi kirip, eñsesi köterilip, ayanbay tırbanıp jatqandarına
Ulpan da quanıştı. Osınday ıntalı adamdarğa ne kerek bolsa da ağıl-tegil berip tastaydı. Ol beruden göri aluğa qinalatın jan edi. Sol tabiğatına oyğa alğan isteri ündese ketti. Künde şarşap qaytadı, künde birdeme berip qaytadı., künde quanıp qaytadı.
Bul künderde köbinese auılda jalğız qala beretin Eseney Orınbor-Sibir qazaqtarınıñ şekaralıq dauına şaqırıldı. Barlıq ömiri sonday top işinde ötken adam ondayınan şetteñkirep qalıp, jabırqau tartıp bara jatır edi. Jeti jıldan beri malımen bolıp ketken adamnıñ ädil bi degen atağı kömeski tarta bastap edi, Ulpannıñ atağımen birge qayta köterildi. Ulpan olay oylay qoymasa da, Eseney solay sezindi.
— Aqnarım, sen meni de adam qıla bastadıñ,— dedi attanarda.
— Joq, Eseney, sen köleñkeñ kündik jerge tüsetin bäytereksiñ. Men seniñ sayañda şırıldağan boztorğaymın. Meniñ qudaydan birinşi tilegim seniñ amandığıñ! — dedi Ulpan.— Sensiz men kim bolar edim?..
Qartaya kele bosañsığan köñil jas jürekten qiyäsız şıqqan şipalı lebizdi estidi de, bayağı küşin qayta sezingendey bolıp Eseney attanıp ketti.
Endi auılda Ulpan jalğız qalıp edi, jalğız qaludıñ qanday auırlığı barın jan-tänimen sezindi. Jalğız adamnıñ üyge sıymağanı jaman eken. Dämeliniñ qızın Müsireptiñ üyine jiberip alıp edi, ol eki üyde Şınardıñ şeşesinen basqa jan qalmaptı. Bäri şepke ketipti.
Şınar ne degen baqıttı, ä? Qazir ğoy ol eki üyli janğa tügel erkelep, kök şöpke aunap jatır. Tañ atqalı eki-üş ret kölge şomılıp qayttı. Joq, ol birdeme istemey otıra almaydı. Ol sorlınıñ ne körmegeni bar! Beloraqpen şöp şappasa da, tırnauışpen şep jinap jürgen şığar. Müsirep ağay kösiltip şöp şauıp jür. Şınar oğan anda-sanda bir qarap ırjiıp qoyıp, şöp jinap jür... Qoy, erteñ üydi körip, şöpşilerdi aralay ketip, solardıñ qosına barıp qonıp qaytayın...
Keşke taman Salbır auılğa qaytıp keldi. Ol üy saluşılardıñ otınşı-suşısı edi. Öte jabayı, momın adam.
— Orıstar ketip qaldı,— dedi Salbır tabaldırıqtan attauğa bata almay turğan boyı. Ulpannıñ, jüzine qarauğa da bata almadı.— Bäri de ketip qaldı. Praznek degen meyramı eken. Erteñ keletin küni edi, kelin kelmey-aq qoysın dep meni jiberdi.
— Küzetşi de ketti me?
— Joq, ol qosında otır.
Salbırdıñ alıp kelgen habarı Ulpannıñ erteñgi künin de buzıp ketti. Salınıp jatqan üydiñ qabırğalarına tarı neşe börene qosılğanın közimen sanap qaytuşı edi. Qımız ala baratın. Erteñ onda barudıñ qajeti bolmas. Ant urğan Şınardıñ auzınıñ salımdısın qaraşı, barlıq qımız soğan buyıratın boldı! Bäribir, qona jatıp zıqıñdı bir şığarıp qaytarmın!
Bügingi uzaq tündi qalay ötkizem?
— Zeynet, aynalayın, qız-kelinşekterdi jinap kelşi, altı baqan qursın!
Ulpan altı baqannan tañ ata qaytıp, tüske tarmasa turıp edi. Kündegi ädeti boyınşa Qarağaylı kölge şomılıp qaytıp edi, esik aldında Salbır tur eken.
— Ana bir tütin sizdiñ üylerden şığıp jatqan joq pa?—dedi Salbır. Äşeyin ğana beyjay ayttı. Salınıp jatqan üyler jağın iegimen nusqadı.
— Dämeli apay, jıldam at jektir! — dedi Ulpan.
Dämeli üyde, şayın jasap Ulpannıñ kölden keluin kütip otırğan. Dalağa jügire şıqtı da:
— Oybay-ay! — dedi.— Albastı basqır, nağıp tursıñ jügirmey! Qulatay, jügir, attardı äkel!
Ulpan örtenip jatqan qıstauına jetkende ülken üyi tügel janıp jatır eken. Kepken qarağay birese ısqırınıp, birese ünsiz balqıp janadı. Barlıq auıldıñ pişenşileri kelip qorşap tur. Qoldarında balğın kek japıraqtı jas qayıñ... Janıp jatqan üyge adam jaqınday alar emes. Äyteuir äzir jel joq. Tütin aspanğa tik köteriledi.
Äsirep ıq bettiñ şöbin örtetip, ört aldınan qarğaşa jasap qualay söndirip jür. Jiırma şaqtı jigit balğın jas qayıñdardı qırqıp äkelip, qattap jinalğan qarağay börenelerdiñ üstine laqtırdı. Müsireptiñ qasında bir top jigit ketpenmen jerdiñ qırtısın audarıp tastap jatır. Ketpen de ekeu-üşeu-aq. Jigitter ketpendi biriniñ qolınan biri ilip äketip, qırtıstı jıldam audarıp jür. Biraq, munıñ bäri de örtti ordıñ sırtına şığarmau qamı.
Salınıp jatqan ülken üy tüs aua janıp boldı. Lapıldap janıp mañayına jolatpağan börene qabırğalar quladı da, janıp bitti. Salbırdıñ tüyesi men böşkesi sodan keyin ğana paydalanuğa keldi.
Ört basına kelgen jalğız äyel Ulpan arbasınan bolmasa, janıp jatqan üyge jaqındağan joq. Erkekterdiñ ertti qalay söndiretinderin baqılap turdı.
Üy janıp ta boldı, sönip te boldı. Ornında tömpe-tömpe bolıp buı burqırap kül-kemiri qaldı. Ört sendiruşiler endi ğana Ulpanğa kelip köñil ayta bastadı. Ulpan jüzinde ökiniş te, küyiniş te joq edi, jurt soğan tañ qaldı. Är jerde bölek-bölek şep şauıp jatqan jurttıñ eşkim habarlamay-aq tez jinalıp kelip jabılıp ketkenine alğıs aytqannan basqa belgi bergen joq.
Ulpanda küyiniş belgisi joğın arqalanıp mosqal adamdar:
— Ne närse qudaydan ğoy.
— Qudaydıñ buyrığına ökinbegeniñ jaqsı, şırağım,— dep edi, Ulpan solarğa ğana bir qatal jauap qayırdı:
— Quday eşkimge Eseneydiñ üyin erte dep buyırmağan şığar...— dedi, Munı da az ğana külimdey turıp, jumsaq ayttı. Onısı qudayğa aytqan narazılığı emes, ert salğan quday emes, adam degeni edi, jurt ta durıs uğındı.
— Adam bolmay kim bolsın? Aspanğa uşıp kete almas.
— Qatındardıñ qulağı aman bolsın! Erteñ-aq bireuiniñ bolmasa bireuiniñ qulağına şalınıp qalar,— desip jurt guildesip ketti. Ulpan buğan da elegize ketken joq, turğan qalpında turıp qaldı.
Erteñine Tilemisti alıp podryadçik Puşkar da kelip edi. Olar da Ulpannıñ jüzinen küyiniş izderin köre almadı. Köñil aytıstı, qipaqtastı, şığınğa uşırap qalğandarın ayttı.
Ulpan Tilemiske qarap:
— Sen bul kisige meniñ aytarımdı tügel jetkizşi. Erteñnen bastap sol kirpiş irgesiniñ üstine üydi qayta sala bastasın. Äldekim «örtke urınğan jaman ırımnan» qorqıp Ulpan qonısın basqa jerge audarar dep dämelenetin bolar. Joq, men qorıqpaymın. Irım-jırımdı körmey jürgen men joq. Üydi sol ornına saldıramın,— dedi.
Tilemis arqılı Ulpannıñ ne degenine tüsingen soñ Puşkar basın izedi:
— Durıs, äbden durıs. Eki üydiñ dayın turğan irgesin tastap ketuge bolmaydı!
— Şığınğa uşırap qaldım dep böle-jara jayın eskertti ğoy. Ol jağınan qauiptenbesin. Üştiñ birin öz moynıma alamın. Tek qıs tüskenşe ülken üy men monşanı jäne bir saraydı bitirip beretin bolsın!
Puşkar quanıp ketti. Sottasa qalsa, örttiñ şığını qanşa bolsa da, öz moynına tüsetin edi. Kündiz-tüngi küzet kelisim boyınşa Puşkardiñ mindetinde bolatın. Ulpanğa qayta-qayta alğıs aytıp, qayta-qayta mırzalığın maqtap, qayta-qayta uäde berip Puşkar jürip ketti.
Ulpan jeñil qaşaba şanamen üyine kelip jetkeni sol, jaqınday bergen qoñırau dauısı estildi. Oyaz bastığı ma, älde sonau Ombıdan kele jatqan bireu me? Üş attı qatar jekken jabıq auır şana ağızğan boyı ülken üydiñ aldına kelip toqtadı. Qoñırauları äli bıldırlap tur. Äueli äsker kiiminde, qılış asınğan soldat sekirip tüsti. Odan keyin biik jağalı qasqır işik kigen ayağında şıldırlap qoyatın qoñırauı bar etik, basında qara buyra papaha, uzın boylı jas adam şanadan tüsti. Işigin iığımen ğana ırğıtıp qalıp, soldattıñ qolına tüsirdi de, ofitser kiimindegi jas adam Ulpanğa qaray bettedi.
Eseney üyde joq-tı. Qısqa qaray jılqı qostarın är jerge ornalastıruğa ketkeli ayğa jaqındap baradı. Qısqı üyge köşip-qonğalı eki-üş-aq kün, qonaq üy äzir emes, Ulpan munday qonaqtardı qayda tüsirerin oylanıp turıp qalğan.
Jas ofitser Ulpanğa jaqındap kelip qazaqşa amandastı:
— Sälemetsiz be, Ulpan jeñgey, luqsat bolsa qonıp attanar edik... kün de keşkirip baradı....— dedi.
Ulpan ofitserdi endi tanıdı. Budan üş jıl burın Tobıl qalasında körgen. Eseneyge sälem beruge kelgen jas ofitser Qazi Uälihanov, jas ta bolsa erte pisken jas ofitser şay işip otırıp Ulpannan közin almap edi. Tipti qoymağan soñ Ulpan da onıñ közine tik qarağan. Ne degen söylep turğan köz edi! «Birdeme kerek pe?» dep turğanday eken! Qazi közin burıp äketip, qaytıp qaray almay qoyğan. Sol Uälihan tuqımı jas ofitser Qazi bügin mine tağı kezdesip tur. Bul jolı közin burıp äketpestey täkappar qaraydı.
— Luqsatı, luqsat... bul üy qonaqtıñ atın basqa qaqpaydı. Biraq, qonaq üyimiz jinalğan joq edi, özimiz otıratın üyge tüsesiz de...— dedi Ulpan.
— Qalağanımızdıñ özi sol öziñiz turatın üy bolar edi,— dedi Qazi.
Qazi añdamay ayttı ma, älde ädeyi añğarta aytqısı keldi me, äyteuir tüpki nieti körinip qaldı. Ondaydı qolma-qol sezine qalatın Ulpan eşbir sır añdatpay:
— Üyge kiriñiz,— dedi. Ulpannıñ bojısın ustap jürgen Äbilqasım degen orta jastağı adam qonaqtardı tüpkirdegi bir bölmege aparıp kirgizdi.
Qazi Uälihannıñ ülken äyelinen tuğan eñ ülken ulı Ğubaydollanıñ nemeresi edi. Ğubaydolla äkesi ölgen soñ Sibir general-gubernatorı handıqtı mağan usınar dep däme qılğan. Uälihannıñ ölimi qazaq dalasında handıqtı birjola joyu mäselesi köterilip, negizinde şeşilip qoyğan tusqa kezikti de, gubernator oğan köñil aytuğa jibergen elşilik arqılı mol-mol sıylıq jäne podpolkovnik şeniniñ patentin köldeneñ tartıptı. Gubernator jibergen hatında Ğubaydollanı ağa sultan dep bolaşaq lauazımın atay jazıptı. Onıñ üstine qala saluğa osı küngi Kökşetau qalasınıñ, jerin suraptı.
Ğubaydolla doldanıp ketti. Han lauazımın berse, bir qala tügil, on qala salatın jer surasa da qabırğası qayıspaytın edi. Uälihannıñ ülken ulı, handıq jolı meniki dep dämelengen sultan orıs patşalığımen at quyrığın kese ayrılıstı. Tezbe-tez qol jinap nemereles Esengeldi, Sarjan, Kenesarını bas qılıp Ulıtau, Kişitau jaqqa jöneltti. Orıs patşalığı «Orda özara bölinip-bölinip jarım-jartısı Ulıtau jaqqa köşip ketipti» dep jürgende, ol jaqta jasaq quırılıp jatqan. Kenesarı qozğalısı degenniñ tüp qazığı sol Ğubaydolla bolatın.
Ğubaydolla özi, qasında toqsan ru bası — aqsaqal, bileri bar, eki mıñ jasaqpen Bayanauılğa kelip ornap, Qıtay imperatorına qırıq kisi elşi jiberdi. Özin Orta jüz ben Ulı jüzdiñ hanı dep bekitudi surandı. Bizdiñ dalanıñ bölinip-jarıla beruine qaşannan tilektes Qıtay ükimeti sarañdıq istegen joq. Ğubaydollanı qazaqtıñ hanı dep bekitip, onıñ üstine Qıtay imperiyäsınıñ ulı knyazi—Van Gun degen ataq berdi. Qasındağı tabaqtas-jemtiktesteri aq kiizge salıp han köterdi,
Ğubaydolla han köp jasay alğan joq. Qolbasşı Kenesarığa eki-üş ret jasaq jöneltti. «Qimılda!»—dedi. Ol eki arada orıs şekaralıq äskeri Bayanauıldı üş jağınan qorşap alıp, bir şay qaynaytın uaqıttıñ işinde han ordasınıñ dal-dalın şığardı. Qasındağı toqsan tabaqtasımen birge Ğübaydolla Berezov qalasına, mäñgi qaytpas mekenine jer audarıldı.
Orıs patşalığınıñ Ğubaydolla almay qaytarğan sıylığı endi onıñ on altı jasar balası Bolatqa berildi. Mayor atağı qosa berildi.
Bolat mayordıñ balası sultan Qazi Ombıdağı kadet korpusın bitirip, Sibir general-gubernatorı Gasforttıñ qaramağına alındı. Oquğa da sol generaldıñ qamqorlığımen alınğan edi. Qazi kadet korpusına kelip tüsken jılı Şoqan Uälihanov sol korpustı bitirip şıqqan edi. Şoqan siyäqtı Qazi Uälihanav ta Şığıstı zertteu jumısına boldı. Qara Ertisti boylay jürip Semiz-nayman eliñ orıs patşalığına qostı.
Dünie jüzinde eki-aq jigit han tuqımı qalsa, ol ekeui jauıqqan araz bolar edi. Ol üşin Orta jüz, Kişi jüz boludıñ keregi de joq. Ekeu bolğandığınıñ özi jetip jatır. Uälihannıñ ülken äyelinen tarağan äuleti men kişi äyelinen tarağan äuleti altı duan el sıyğan qazaq dalasına sıyısa almadı. Biriniñ üstinen biri jaudırğan arızdar boyınşa, sol kezdegi Sibir general-gubernatorı Dyugamel kornet Qazi Uälihanovtı Tobıl qalasınıñ polkına auıstırdı. Ulpandı ol sol Tobıl bazarınıñ tusında körgen.
Jas ofitser Kenesarınıñ qandasqan jauı, ayaqtap kelgende oyı äldeneşe ret jeñip, Kerey-Uaqtıñ jerinen aydap tastağan jauı, ataqtı batır, ädil bi atanğan Eseneydi köruge kelip edi. Eseneydiñ özi de, Ulpan da Qaziğa ülken qoşemet körsetti. Äsirese, Kenesarı qozğalısına közqarastarı bir eken. Ätteñ, erte pisken jas ofitser Ulpanğa qaray beremin dep sürinip ketti.
Qazi Tobılda eki-aq jeti bolıp, altı ayğa bosanıp ketip edi. Ol kidirmesten Peterborğa barıp, soğıs ministri Milyutin arqılı suranıp, qazaq-orıs leyb-gvardiyä polkına alındı. Osı kelisinde sol polktıñ, ofitseri edi.
Ulpan qonaqtarın aşıq jüz, jaydarı minezimen kütti. Qurmetti qonaq kelgende, birge otıratın üş-tört adamdarı boluşı edi, olardı da şaqırıp aldı. Änşi jigitter, doybışı jigitter keldi. Eldiñ jay-küyimen oyın-sauığımen tanısamın degen adamğa köñilsiz bolmauın da oyladı. Jatar uaqıt jetkenşe özi de birge otıra berdi. Biraq, Qazi onday äñgimege şorqaq jigit eken auıl adamdarımen til tabısa almay, aqsüyek tere ekendiginen bir sätke bosay almay qoydı. Ofitser etigi ne sıqırlaydı qoyadı. Ulpannan basqa osı üyde otırğan adamdardıñ, tirek ketuin kütetin siyäqtı. Onı sezingen doybışılar birine biri:
— Sizdiñ biiñizdi biz mına qulımızben-aq jey salamız.
— Joq, jey almaysıñ...
— Jey almasam, tusaulı attay turdı da qaldı emes pe? Ol küni ötken bi! Onday bi bolğanı adıra qalsın! — dep qaljıñdasadı. Tusaulı attay turıp qalğan bi degenderi, ärine, qazaq qaljıñınan habarı joq jas ofitser Qazi Uälihanov.
Bir kezde Qazi auıl adamdarınan tez qutılğısı kelip şarşap kele jatqanın ayttı. Joldı qar basıp qalğan... segiz kün jürip kelipti... Kökşetauğa deyin äli bes-altı kün jüretin bolar. Ulpan oğan:
— Ac äzir... qol juıñızdar,— dep jauap berdi.
Qazi eñ ülken olaqtığın osı arada tağı körsetip aldı.
— Luqsat bolsa, osı üyde birer kün tınığıp dem aluğa bolmas pa eken? — dedi.
Ulpan onısına da qarsılıq bildirgen joq.
— Jatıñız... dem alıñız... Erteñ qonaq üyimiz dayın boladı,— dedi.— Şetten bireuler kelip qalmasa bügingidey auıl adamdarı da bola bermes...
Keşki tamaqtan keyin qonaqtarın tükpir bölmege jöneltip, Ulpan özi de jatuğa aynaldı. Kümis jaqtaulı üş jarma aynanıñ aldına kelip otırıp şeşine bastadı.
Ulpan bügin Müsirep üyinen keştetip qaytqan. Şınar birinşi balasın tapqan edi. Ul tudı. Şınar tolğata bastağanda-aq habar berip edi, Ulpan Staptan akuşerka äyel aldırıp, sonımen birge Şınardıñ qasında üş kün bolıp qayttı.
— Erke qatıñ endi sen ölmeysiñ! Jat äri qozğalmay!
Eki kün qız-kelinşekterdi jinap ötkizgen şildehanadan şarşap qaytıp edi, äli uyqısı kelmey otır. Oyında bir ön boyın örtep ketetin tolqınıs bar. Ol—pisip jetken äyel muñı — bala. Ul bala! Eseneymen qosılğalı üş jıldan asıp bara jatsa da, bala belgisi bolmay keledi. Eseney birneşe balası bolğan adam. Kinä, Ulpannıñ özinde bolmasa qaytsın! Boyğa bitpey jürgen balanı sağınu degen azap eken. Tüsinde bala emizip, bala oynatıp otırğanın köredi. Quanıp oyanadı, uzamay ağıl-tegil jılap aladı.
Bala jayın Eseney de anda-sanda esine alıp qoyadı.
— Birjola bala bermestey qarğaytın, qudayğa jazğan jazığım joq-tı! — dep bastaydı da:—bermese tağı meyli, meniñ jarım da, ulım da, qızım da Aqnarım, Eseneyim, sen aman bol! — dep toqtaydı.
Ulpan ayna aldında edäuir qozğalmay otırıp qaldı da, şeşine bastadı. Denesi qurğır äli bosañsımay, tolıqpay keledi. Tım bolmasa may basıp tolıqsa eken-au. Jurt jarıqtıq aq-adal köñilimen Aqnar bäybişe dese, sol bäybişelikke de äli tolmay tur. Bayağı denesi, iilis-bügilisterine bir äjim tüspegen jas dene! Işi-bauırı äli jarau... Şamalap tolıqsa da bolar edi-au. Tolığu üşin ne isteu kerek? Künine eki ret et jep, on ayaq qımız işu kerek deydi Dämeli. Onda kisi jarılıp öletin şığar!..
Ulpan tolıqpadım dep nazalanğanday bolsa da, denesiniñ müsini buzılmağanına da qattı quanadı. Jaz boyı köl, qıs boyı monşa... sılaytın bolar... Şınar ant urğan sılañdap jürip-aq bir ul tauıp aldı ğoy!.. Janım taza, jüregim taza, quday bar bolsa berer äli!
Osı oylarğa kelip, özin özi jubattı da, Ulpan jatardağı bürmeli keñ köylegin kiip jatıp qaldı. Tobıl, Irbit, Troitsk, Bağlan qalalarına bara jürip sırtqı köylek, işki köylek, jatardağı köylek degenderdi uğınıp alğan qır qazağınıñ Ulpan birinşi qızı edi. Ol ädetin äste umıtpay keledi.
Qanşa uyıqtağanın qaydan bilsin, Ulpan oyanıp ketti.
— Ulpanjan...— degen sıbırdan oyandı. Qazi ekenin tanıdı. Qonğan üyiñniñ qız-kelinşegine, üy işi uyıqtap ketken soñ «qol salu, oyatu» degen qazaq halqında qaşannan beri bar ädet. Ulpan oğan tañdanğan joq. Biraq, osı Qazi degen jigittiñ nietin kelgen betinde añğarıp, unatpay qalğan. Sol tüyinşek oyında qala barğan eken Ulpan basın köterip aldı da:
— A, jüreyin dep jatır ekensiz ğoy... Dämeli apay, şam jaq, şay qoy! — dep tura keldi. Jalañ ayağına kebisin kiip, arqasına şapanın jamılıp aldı.
— Qazir, aynalayın, qazir! — dep Dämeli şam jağa bastadı. Qazi jılısıp şegine berdi.
Qazi Tobıldan öz eline ketip bara jatıp, bul üyge ädeyilep keştetip kelip edi. Jolşıbay Eseneydiñ üyde joğın da estigen. Stap qalasında Tobıldan tanıs Tilemisti tauıp alıp, bar jaydı bilip kelgen. Tilemis iştey Eseneyge tipti dos emes: äkesiniñ quyrığın türip qoyıp dünie soqtırğanın esinen şığara almaydı. Eseney tiride kegin qaytara almaytının da biledi. Sondıqtan ünsiz tapsırğanın däl orındap jüre beredi.
Elemis äsirese Ulpanğa eş. Jap-jas basınan buyıra söylep Eseneydi basınıp aldı. Siban degen bir taypı el Eseney ordasınıñ bäybişesi dep, bas iip otır. Özge jurtqa qanday keñ alaqan bolsa da, Tilemiske işi jılınan aq qoydı. Şirkin-ay, Ulpandı kimmen bolsa da jaqındastırıp-janastırıp alıp atağın el-jurtqa tügel jayıp jiberer me edi! Osınday eki jaqtı qastıqtıñ orayı tabılmay jürgende, quday aydap Qazi Uälihanov kez boldı. Jas ofitser küle söylep sırın añğartıp edi, Tilemis jabısa ketti:
— Pisip otırğan kezi. Bayı qartaydı. Bala joq. Quday biledi, öziñdey bireu kezdesse şalqasınan qulap tüsedi,— dedi.
Tilemistiñ osı aytqandarına senip, Qazi kelgen betinde-aq oyın Ulpanğa añğarta söylep edi. Ulpan onı öñi armağanday jauap qaytarıp, qonıñız dedi, birer kün dem aluına da ruqsat etti, sıyladı, qurmet körsetti... Jurt közinşe sır bermey otırğanday edi, endi mınası nesi! Qasına barğanda «jüreyin dep jatır ekensiz ğoy!»—dep atıp tura kele me eken? Munısı «attañız!» degeni ğoy.
Uälihan tuqımınan şıqqan patşa ofitserine qara qazaqtıñ qız-qatını qaşan qarsılıq jasay alıp edi? Han tuqımınıñ közine ilikkenine mäz bolatını qayda? Munıñ özi toñ, moyın qara qazaqtıñ han tuqımın elemey bastağanınıñ bir qırı emes pe eken?
Qazi bul qorlıqqa şıday almadı. Attarın jektire bastadı. «Künderde bir kün reti kele qalsa, esesin bir qaytaramın» — dedi de, şayğa qaramay jürip ketti. Ulpanğa qoştasqan da joq.
Qazi şanasına mingeli jatqanda ağaş üylerdi jañğırıqtıra ürgen üş ülken töbet aulağa kire bergenin kördi. Tolğan ay eki jağınan qulaqtanıp turğan ayazda töbetter öñkey kekşil körindi. Jelke jünderine kümistey jarqıldap qırau turğan. Jaqınday bergen salt attılardıñ bekingen qardı sıqırlata-sızdata qattı jürip kele jatqanı estildi.
— Ayda! — dedi Qazi atşısına. «Qaytıp kele jatqan Eseney bolar» dep oyladı. Şana qozğalıp ketti.
Töbetter äupildep qalıp, Eseneydiñ qaytıp kele jatqanın habarlap edi, Ulpan jılı kiinip alıp dalağa şıqtı. Eseney esik aldına jaqındap kelip, atınan tüsti de, şılbırın Kenjetayğa qaray serpe tastadı.
— Bügin üyge jetpegende dalada öletin edim, Aqnarım! — dedi Ulpanğa.— «Jüyrik at, sulu qatın er qayratı» deytin be edi? Sol meniñ janımdı alıp qalğan...
— Joqtı aytatınıñ ne seniñ? Suıqqa toñbağan erkek Eseney bolar ma edi! Jür üyge — Ulpan Eseneydiñ sol qolına asıla kirdi. Belbeuin şeşti. Tımağıñ sırtqı kiimderin sıpırıp Dämelige berdi.— Otır, etigiñdi şeşeyin.
Ulpan Eseneydiñ etigin şeşip, mäsi kigen ayağın ustap qarap edi, muzday eken. Azdap dirildep qoyadı. Jaña onıñ bilegine asıla üyge kirgende de, bar denesinde diril barın sezingen.
— Qazir munşağa tüsesiñ! — dedi Ulpan.— Dämeli apay, Salbırğa aytşı, monşa jaqtırsın.
Eseney är jılğı ädeti boyınşa qısqa qaray jılqı qostarın Esil, Obağan, Tobıl özenderiniñ boyına ornalastırıp bolıp, biraz kün qasqır quıp, tülki aulay qaytıp edi. Keşe bir oqıs apatqa uşırap qala jazdadı.
Kün keşkirip suıtıp kele jatqan. Köldeneñnen qasqır kezdesti. İtter qua jöneldi. Biıl bul jaqta qar betine juqa muzdaq turıp qalğan edi, itterdiñ jilinşigin qırqıp, üşeui de aqsay basatın. Qasında Kenjetay men Şondığul, Eseney de qasqırdıñ soñına tüsti. Eseney qasqırğa jaqınday berdi. İtteri ayanşaqtap turıp qalğanın bilgen joq. Atı asqan jüyrik. Bayşubar atanğan jürekti jılqı edi, bes şaqırım jibermey quıp jetti. Endi-endi soyıl silter jer qalğanda qasqır köldeneñ, kezdese ketken kölge jalt berip edi, Bayşubar da birge jalt burıldı. Qasqır kidirmey tarta berdi. Eseney at-matımen jağadağı jılımğa kümp etip quladı. Jauırın ortadan äldene nayzaday qadalğanday bolıp Eseney qozğala almay qaldı. Kenjetay men Şondığul jetkende, şubar at olay bulqınıp, bulay bulqınıp, oyılıp ketken juqa muzdı keñitip alıptı. Eseneydiñ keudeden joğarı jağı ğana körinedi. Joldastarı Eseneyge qaray jügirip edi, Eseney olarğa:
— Äueli attı aman alıp qalıñdar! — dedi.
Şılbırı Şondığuldıñ qolına tüsken soñ, jasında tüye baluan atanğan adam attı op-oñay jağağa şığarıp aldı. Eseneydi sırt jağınan kelip, şılbır tastap suırıp aluğa tura keldi. Bir etigi ayağında, bir etigi attıñ üzeñgisi jür.
Kün batıp baradı. Panasız suıq dalada Eseneydi tügel qayta kiindiruge bolmadı. Iş kiim, şalbar siyäqtılanıp jañadan kigizip, jolauşılar suıt jürip ketti. Qasqır qumay töteley şauıp, qara üzbey otırğan basqa joldastarı da kelip qosıldı.
Tün ortası aua bere bir jılqışı qosına kezdesip edi. Qosta jan joq eken. Kire sala ot jağıp, Eseneydi tügel kiindirip,endi şayğa qol qoya bergende, daladan ayğay estildi:
— İesiz qostı basıp alğan qay itsiñder?—dedi dauıs. Şondığul dalağa şığıp ayqay salğan adammen eki auız til qatıstı da, qayta kirdi. Sırttan dauıstağan adamnıñ şaba jönelgeni estildi.
— Bul kimniñ qosı eken? — dep suradı Eseney.
— Qojıqtıñ qosı eken.
— Qojıqtıñ?
— İe
— Endeşe attanayıq, jigitter. Qojıqtıñ qosınan dom tatuğa bolmaydı. Qorjındarıñda qurt-murttarıñ bolsa, sonı talğajau qılarsıñdar.
Eseney tobı attanıp ketti. Keşeden beri suıq dalada aşığıp kele jatsa da, Eseneyge eşkim qarsılıq ete almadı.
Qojıq ataqtı ataqtı sotqar edi. Jiırma jigit bau ustaydı. Jolauşı tonaytın jolbasarları da bar. Olay qaşıp, bulay qaşıp, on jıldan beri Eseneydiñ qolına tüspey jür. Talay kedey auıldardıñ jılqısın tal tüste tartıp äketip, teñdik bergen emes. Äkelgen jılqıların öz jılqısına qosıp, izimen kelgen ielerine;
Bul jatqan Eseneydiñ jılqısı... Batır bolsañdar jaqındap köriñder!—degeni de Eseneyge eki-üş ret jetken.
Düniede jalğız ğana qas adamım bar. Ol — Qojıq! Qolıma tüsse, keskiletip öltirer edim,— deytin Eseney.
Osıdan bes jıl burın Emenalınıñ üyine kelip Qojıq qonıp ketkenin estip, buğan deyin bir auıl bolıp birge otıratın tuğan inisin öz mañayınan aydap tastağan. Sodan beri inisine de işi jılığan emes.
— Emenalınıñ qolınan kelmeydi, äytpese eş närseden bas tartpaytın adam! — deytin.
Eseney jılımğa qulağannan keyin eki kün, eki tün aştan-aş jürip otırıp, üyine jetkeni osı. Suıq ötkendik pe, älde basqa bir dert pe, äyteuir tula boyına dirildeu payda boldı. Anda-sanda şauıp-şauıp alıp denesi qızınğanday bolsa da, dene dirilinen qutıla almay keldi.
Ulpan Eseneydi de «orıs monşasına» üyretip alıp edi. «Orıs üyine» üyrengeni siyäqtı Eseney monşağa da üyrendi. Osı küni ol:
— Är namazdıñ aldında däret alğanşa monşağa tüsip alsa, qazaq toqsan toğız auruınan qutılar edi! — dep qaljıñdaytın. bolğan.
Eseney qanşa aşığıp kelse de, tamaqtı az ğana jep monşağa ketti;
— Aqnar, sen jata ber... Men monşadan kün köterilmey qaytpaspın! — dedi keterde.
Eseney monşada aytqanınan asıra, tüske deyin otırdı. Monşağa qımız alğızdı. Süyeginen ötken suıqtan arılsa dirildeui de toqtalar dep ümittenip, qayın, japırağımen Salbırğa özin özi qanşa sabalatsa da, diril toqtalmadı. Üyine qaytıp keldi de, qasqır körpeni ayqara jamılıp jatıp qaldı.
— Aqnar, özim oyanğanşa oyatpassıñ meni.
Eseney erteñine tüske jaqın oyandı. Saqal-şaşı öli jündey uypa-tuypa, öñinen ayrılıp bozarıp ketipti. Bet-auzı öziniki emes, seksenge kelgen şaldiki derlik. Barlıq bet terisi alqımına qaray salbırap, eñ kemi on jas qartayıp turdı. Burınğı äjim degenderi endi köp kiilgen kenep şalbardıñ taqımdığınday qatpar-qatpar. Jüzinde birden köziñ üyrene almas aybar, ızğar boluşı edi. Köziñ üyrengen soñ nağız erkek osınday bolu kerek dep oylaytınsıñ. Sol aybarlı jüz qattı solğındap mıj-mıj boluğa aynalğan eken. Sol aybarlı jüz keyde meyirimdilikke, dostıqqa, süyispenşilikke beyimdelgende tağı qızığatınsıñ. Barlıq şınımen jan-jüregimen qulap otırğanın köretin ediñ. Qazir Eseneydiñ jımiğanı, Ulpanğa meyirim töge qarağanı körgiñ kelmestey jalınıştı eken.
Ulpan tün boyı küzetip qasında otır edi, şoşıp ketti. Basqa bir äyel bolsa, jılap jiberer edi, Ulpan Eseneyge şın süyisken jardıñ sözin ayttı:
— Jolbarısım, tınış jaqsı uyıqtadıñ... Öziñ de äbden şarşağan ekensiñ. Tur, kiin... Saqal-murtıñ da ösip ketipti. Kenjetaydı şaqırayın ba? — dedi.
Şaqırtsañ, şaqırta ğoy. Öziñ apa bölmege bara turşı, men kiinip alayın.— Burın Eseney Ulpan şıñ aldında kiine beretin.
— Qudaydıñ deymin-au, sağan qosqan erkeginiñ türin qaraşı! Bası qara qazanday... bar denesi ilbisindey qara şubar... sausaqtarı tayaqtay...— dep özin-özi sınay-miney otıratın.
— Qudayğa meniñ ökpem joq, jolbarısım. Quday mağan erkekti eki ese etip bergen ğoy,— dep Ulpan da riyäsız maqtaytın, riyäsız maqtanatın.
Eseney kiinip şayğa keldi. Kenjetayğa şaşın aldırıp, saqal-murtın jöndetkennen keyin bet-auzınıñ qatpar-qatparı älgiden göri de jalañaştanıp, molığıp ketipti.
— Mine, bozbala boldıñ da şığa keldiñ! — dedi Ulpan, Eseneydiñ köñilin kötereyin dep. Eseney ündegen de joq, jımiğan da joq.
— Jolbarısım-au, aytuğa reti bolmay jatır, süyinşi Şınar ul taptı!
— E, Müsirep äli jas qoy!
— Senen qanşa jas deysiñ! Süyinşi bergiñ kelmey otır ma?
— Qalğanıñdı al, Aqnarım.
— Şın ba?
— Şınım, Aqnar, şınım.
— Şınıñ bolsa, tez jazılıp ket! Osıdan basqa qalauım joq. Sendey erkek jazılğısı kelse, jazılıp ketpeytin nesi bar! Körmey jürgen suığıñ ba edi!..
— Şınarğa sälem ayt: ulı ömirli bolsın! Tilektespin! Müsirep neğıp kelmey jatır, meniñ kelgenimdi estimedi me eken?
— Keşe keşke kelip ketti. Sen uyıqtap jattıñ.
— Şaqırtşı, Aqnar... Şınardıñ küni tayau dep biıl ermey qalıp edi. Talay jerde sol qaljıñbastıñ keregi boldı-aq... Aytqandayın, tünde biz auılğa jaqındap qalğanda jönele bergen şanalı kim?
— Ana jılı Tobıl qalasında seni izdep keletin jas jigit Qazi.
— Nege tündeletip jürip ketti?
— Ädeyi seniñ, üyde joğıñdı bilip, birer kün qona jatuğa ümittenip kelipti.
— Sen nemene, ıñğay bermediñ be?
— Joq-e, qonaq üy äzir bolmasa da osı üyge tüsirdim. Sıyladım. Auıl adamdarın şaqırtıp aldım. Özim de qasında boldım.... Jas jigitke keregi onday qurmet bolmay şıqtı...
Eseney odan ar jağın täpteştegen joq. Ulpan aytqan da joq. Bul ekeui ülken senimniñ, ülken adaldıqtıñ adamdarı edi. Osınday şetin jaylar söz bola qalsa, közderin audarıp ketetin, ne qızarıp, ne surlanıp ketetin adamdar bular emes-ti.
Şay üstindegi keñesten keyin ekeuiniñ oyındağı basqa bir tüyinşekteri oyandı. Ol köpten beri jürgen tüyinşek — perzent jayı. Eseney äli nağız erkek, Ulpan bolsa-bolmasa da pisip bolğan äyel. Äkelik te bala izdeydi, analıq ta bala izdeydi. Murındarına jas qozınıñ iisi kelgendey bolğanşa tilenedi. Jılma-jıl balalap turatın tört tülik maldıñ töli — qulını, botası, qozısı, lağı közderine tüsip ketse, özderiniñ balasızdığı esterine tüse qaladı. Qudayı qurğırğa bulardıñ nemenesi jaqpay jür? Eseneydiñ käriligi men Ulpannıñ jastığınıñ arasında qanday şalğaylıq bar? Joq qoy!.. Ulpan jas töldi körgende quana turıp muñayadı, muñaya turıp quanadı.
Şınar aman-esen bosanğanda, Ulpan barlıq jan-tänimen quandı. Staptan äyel doktorın şaqırtıp aldı. Jas näresteniñ kindik-şeşesi boldı.
— Qoşaqanım-ay, iisiñ qanday edi, juparday! — dep jörgekke oralğan näresteni öz şeşesinen burın iiskedi.
— Señ jata ber, äy! Sibanğa bir ul tauıp berdiñ, boldı! Maqtanba. Menen qızğanbay-aq qoy! — dedi.
Şınar Ulpandı közimen aymaladı: qayteyin, muñdığım... Menen sen burın ul tapsa eken dep tileuşiñmin, adal tileuşiñmin... Tipti senen Müsirepti de qızğanbas edim... Ümit üze körme, bauırım...— deydi Şınardıñ közderi.
Şınardıñ oyında osı tilektestigi bola tursa da, Ulpan üyine qaytarda ädettegi qaljıñın ayttı:
— Sen qatın da tura tur äli... Sen ul tapqanda balañdı bauırıñnan julıp alıp, öziñnen burın emizermin! — dedi.
Ulpan üyine quana da muñaya, muñaya da quana qaytqan. Sodan beri analıq derti tipti küşeyip, keyde tunşıqtırarday bunap, keyde örtep jibererdey küydirip-jandırıp ketedi.
Eseneydiñ häli de osığan jaqın. Ol qara şeşekten keyin auırıp körmegen adam edi. Osı jolğı qulauınan qattı qauiptendi. Äsirese, osı bir dirilden qorqadı. Auzına kenelgen silekey jinala berdi. Kişi jarlanğan adam edi, Artıqbayğa uqsap qalmasa qayteyin.. Urpaq etetini öz aldına bir qasiret, men olay-bulay bolıp ketem, Aqnardıñ küni ne bolar dep qayğıradı. Qazaq dästürinşe, şariğat boyınşa balasız äyel üyine özi ie dep sanalmaydı. Äsirese, jesir qalğan äyel «ağa ölse — ini murası, inisi ölse — ağa murası». Munı äli orıs zañı da özgerte alğan joq. Osığan baylanıstı Emenalı esine tüsip ketse, dirili de küşeye tüsedi.
Eseney keşeden beri üzbey uyıqtap jatqan joq. Qarañğı tünde bir oyanıp ketkende qasında otırğan Ulpandı kördi. Ayap ketti. Dirildep jatqan qolın sozuğa bata almadı. Közin jumdı da, auır oylarğa ketti. Şeşimi joq, ümitteneri joq oylar qamap aldı.
Qazir Ulpan munıñ köñilin kötereyin dep ärneni jeñil oynaqılıqpen aytıp otır. Ulpannıñ köñilin bul nemen köterer?
Alıstan bir tüytkil eles beredi. Onıñ ne ekenin tüsineyin dep oylana bastasa, tula boyı şimirkenip, jüregi dürsildep soğıp ketedi. Jüregi bar bolğır özi sezinedi de, özi bezinedi. Özi sıbırlaydı da, özi tıñdama, estime deydi! Onday jumbaqtı qalay şeşersiñ? Qalayda, «Eseney, sen qartaydıñ, Ulpanğa bala kerek!» degendi Eseney anıq tüsinetin siyäqtı — Ulpanğa bala kerek! Ol bala aspannan tüse me? Bul suraudıñ jauabı tabılar emes.
Şaydan keyin Eseney Ulpanğa telmire qarap:
— Aqnar, meniñ tösegimdi oñaşa bölmege şığartşı. Öziñnen basqa bir adam kirmesin. Salbır küni-tüni qasımda bolar. Özin durıstap kiindirersiñ,— dedi.
— Doktor şaqırtayıq, Esekesi.
— Şaqırtsañ şaqırt. Tek baqsı-balgerdi közime körsetpe!
Sol küni olar oñaşa bölmelerde bölek jattı. Bölek jatsa da, oy sezimderi toğısa berdi. Biriniñ qayğı-muñın biri bilip jatqanday, birge kürsinip jattı.
Äldeqanday sezimniñ, sezim emes sezinudiñ oyıña orala berui, qıtıqtay berui tipti jay bolmaydı. Ulpannıñ eki-üş künnen bergi işki tolqınısı äldeneniñ aldamas habarşısı eken. Ulpan sol küni tünde oyanıp ketti de, jalañ ayaq jügirip kelip, Eseney jatqan bölmege kirdi. Janıp turğan şamdı ürlep sendirip, Salbırğa üyiñe jüre ber deuge äreñ şaması keldi. Eseneydiñ qoynına kirip ketti. Julmalay bastadı, aymalay bastadı.
— Tur, Eseney, tur! Eki kün erkelep jattıñ, jeteri Endigiñdi qoya tur. Men jerik bolıp qaldım! —dedi.
— Jerik dediñ be, Aqnar?
— Tap sonıñ özi!
Eseney Ulpandı bir qolımen quşaqtay köterip, öziniñ keudesine jatqızdı.
— Şın ba, Aqnarım?—dausı qaltırap, dirildep äreñ estildi.
— Şın bolğanda qanday Auzımnan silekeyim şubırıp baradı!
— Endi Eseney ölse de boladı! Jalğız armanı osı bolatın.— Bul jolı dausı qaltıramay öz qalpında şıqtı.
— Eseneydey erkekke jüz jasamasa, nesimen Eseney bolğanı! Aytpa joqtı!
Jas dene bar jıluın käri keudege ayqara jauıp jabısa tüsti...
— Aqnar-au, nemenege jeriksiñ? Tüyeniñ alabotası men kökpektiñ biri emes pe?
— Joq, quday... Meniñ jerigim qay bir oñğan boladı deysiñ... Şınardıñ şeşesi külge kömip pisirgen nanğa jerikpin... Ağaştıñ qara kömiri meyizdey jabısıp-jabısıp turğan nandı körip ediñ ğoy ana jılı? Soğan... Silekeyimdi jiyä almay qoydım...
Zatı joqtıñ, atı da joq boladı. Jerik degen atı bolğan soñ onıñ özi de bar närse edi. Jükti bolğan äyel denesinde qay tekti zattar jetispese, sonıñ ornın toltıru kerek. Sonıñ atı — jerik. Jerik — jükti bolğandıqtıñ birinşi belgisi. Aldamaytın belgi.
Eseney sırqatınan qulan-taza jazılıp ketkendey boldı. Tura kelip kiinip, Kenjetaydı tañ atpay Müsireptiñ üyine jumsadı.
— Jıldam külge kömip nan pisirsin... Aqnar qazir keledi dep ayt! — dedi.
— Nanğa jabısqan kömirin alıp tastamasın. Kemiri kep bolsa tipti jaqsı. Ana jılğıday tuzdı mayğa bulğasın,— dep Ulpan öz oyındağısın qostı.— Istıq bolsın!
Kenjetay ketken soñ Eseney Ulpanğa:
— Qız bolsa öziñe tartsın. Ul bolsa mağan tartsa da meyli,— dedi.
— Joq, joq... Ul bolsın jäne sağan tartsın —Ulpan külge kemip pisirgen jerigin jeuge jürip ketti.
Ol küldi-kömeş jeuge keldiñ be, talğamın. Dünie degenim esiñde me? — dep qarsı aldı Şınar.
Kezegiñdi ala ber... Öltirmeseñ tezirek nanıñdı — dedi Ulpan...
Ulpan külge kömip pisirip tuzdı mayğa bulğağan nandı aşıqqan adamday küysey bastadı. Jer tösekte jatqan Şınarğa bir qırın otırıp aldı da jey berdi. Nanğa jabısqan qayıñ kömiri tisine tiip ketse «ım-m-m!» dep qıñsılap qoyadı. Qumartqan jerigi nan emes, tuz ben kemir siyäqtı. Kömirdiñ dastarqanğa uşıp tüsken qiqımdarın qolımen terip alıp auzına qağıp jiberedi—«ım-ım-m!»
Ulpan tör üyge barmay üy işiniñ özderi turatın qazir onda Şınar jalğız jatqan bölmege otıra ketken.
— Nan jeuiñe qarağanda, sen bireu emes, eki ul tabatın bolarsıñ! — dedi Şınar.
— Menen aq bota burın botalap qala ma dep qorqıp jür edim... Ol biıl dönejin şığadı ğoy. Ant urğan sipaqtap jür deydi... Äy, sen nemenege jerik ediñ?
— Quday, mende qay bir oñğan jerik boldı deysiñ!.. Qara buranıñ, şudasın şaynauğa jerik bolğanmın...
— Bäse, balañnıñ bası qara qazanday, burağa tartqan eken ğoy! Betoramalıñdı beri tastaşı, terlep kettim.
— Ar jağıñda tazası tur ğoy, ala qoysayşı öziñ.
— Joq, qozğalğım kelmeydi. Denem qara tırnağıma deyin balqıp otır. Im-mm!..
— Mä, endeşe...
Şınar qundaqtaulı balası qasında, äli tösekten turğan joq-tı. Akuşer äyel bir jeti qozğalmay jata ber dep ketken. Basın qına sarı säten şarşımen tañıp alıptı. Şınarğa osılay jatu da jarasadı eken. Özi de aqköñil, adal jan edi, qazir bükil düniedegi jalğız ğana armansız, jalğız ğana baqıttı janday ajarlanıp ketipti.
Dünie esigin özi aşıp kelgendey, ulı da mardamsıp, pısıldap uyıqtap jatır. Şınar balasın uyıqtap jatıp ta eme beredi dep maqtaydı:
— Kindik şeşesi aşqaraq boluşı edi, soğan tartıp kete me dep qorqamın! — dep qoyadı.
Ol kindik şeşe Ulpan küldi-kömeş nandı auzına buralay tığıp mıtıp otır...
— Señ äy, jayıña jat! Bir sındırım nanıñdı ayaymısıñ menen?
— Joq-au, egin şıqpay qalğan jılı sen jalğız öziñ bir auılğa jut bolatın şığarsıñ degenim ğoy...
Eki änşi qız — Käuker men Biken Şınar bosanğalı osı üyde bolatın. Qonaqbastı bolıp jatqan otau üyge qolqabıstarın tigizuge ädeyi qalıp qoyğan. Qazir olar tör üyge şay jasap bolıp, Ulpandı şaqıruğa kele jatır edi, gürildey söylep Eseney kirip keldi.
— Älgi Müsirep maqtanşaqtıñ keñ sarayday degen üyi osı ma?
— Osı, osı! —dedi Ulpan.— Beri kel, beri qaray!
Ulpan osında ketken soñ, Eseney üyine siyä almap edi.
Qaşannan beri kütip jürgen quanış belgisin Ulpan özimen birge ala ketkendey, Eseney qur alaqan qalğanday sezindi. Onıñ üstine bosanğalı üş kün bolğan Şınarğa dostıq köñil bildirer kezi de ötip bara jatır. Osı eki sebep eriksiz aydap, Eseneydiñ ülken basın kişireytip, Müsireptiñ üyine alıp keldi.
Qorjın üydiñ ortasındağı auız üy terezesine qalıñ qırau turğan, qara köleñkeleu eken. Sırttan kelgen adam, kim bolsa da, közi üyrengenşe biraz turıp qalatın-dı. Eseney de turıp qaldı.
— Beri qaray, beri qaray! —dep Ulpan tağı qaytaladı.
Şubalmalı peştiñ alasa esiginen äreñ eñkeyip ötip, Eseney Ulpannıñ dausı şıqqan bölmege kirgen boyında Şınardıñ üstine asa qımbat sanalatın bulğın işikti jauıp jiberip basın köterdi. Bası töbege az-aq timey tur.
— Balañnıñ körimdigi, Şınarjan. Aqnar sarañ bolıp bara jatır bilem, äli künge sağan bir şarşı şüberek ırımın jasamaptı.
— Eseney-au,— dedi Ulpan tura berip,— Eseney-au, neşe künnen beri men osı üydiñ otınımen kirip, külimen şığıp, qara jumısında jürmin ğoy! Äli sınıq küreş bergen joq. Mına jatqan sizdiñ jan süyeriñiz ornınan da qozğalmaydı. Jatadı erkelep!
Şınar, ülken kisi kelgen soñ basın kötereyin dep edi, Eseney turğızbadı.
— Jata ber, qozğalma, aynalayın.
— Sonda mağan beretinderi külge kömgen qol diirmenniñ qara nanı! Özderi onı jemeydi de!
— Küldi-kemeşke zar bolıp kelip edi toyınayın degenin kördiñiz be, bi-ağa!—dedi Şınar.— Munday mästeki körgen emespin!
— Balasınıñ kindigin kestim. Oğan da tük bergen joq.
— Müsirep ağama dünie-malı kerek emes, mırza demeytin be ediñ!?
— Bärin bilep-töstep äketken mına qatın sarañ.
— E, betinen jarılğasın! Bizdiñ üyde de bärin bilep ketken bir jan bar... Onıñ da betinen jarılğasın! Baylıq, mırzalıq, sarañdıq degennen qutılıp, janım tınıştaldı. Jaqsı äyel jaman erkekti adam qıladı deytin be edi? Sol durıs eken Şınarjan.
— Özi üyine siyä almay küpsip jatqan qatındı birjola küpildetip ket söytip!..
— Mırzanıñ özi qayda? — dedi Eseney, törge şığıp, otırıp bolğan soñ.
— Şay-qant äkeluge qalağa ketipti. Qazir keledi dep jatır mınası.
— Mırzanıñ bar jinağanı üş künge jetpey qalğanı ma?
— Bizdik birdemeleri qalğan şığar. Jür, tör üyge barıp şay işeyik.
— Üydi ıbırsıtpay, qalğan nanıñdı ala ket!
Bular şayğa otıra bergende ayğayğa basıp Kereydiñ bir top aqın-änşileri keldi:
— Müsirep, quttı bolsın şildehana, Habarı äreñ jetti keşe ğana.
Ötken soñ on kün, on tün taratarmız, Jinalsın bes bolıstan qız-bozbala...
Tağı bir jastau aqın samauır qasında şay quyıp otırğan eki qızdı körip, ol da sarnap qoya berdi:
— Sibannıñ aman ba eken qos bulbulı, Tileuşi ek kezdestir dep küni-tüni, Sağınıp uşıp keldik är qiyädan, Qulaqqa siñip qalğan bulbul ünin.
Bul aqın qızdardı aytısqa süyrep äketpek edi, üşinşi mosqaldau aqın Eseneydi tanıp qaldı da:
— Assalaumağalayküm, Eseney ağa! — dedi, joldastarı ädep şeginen şığıp ketpeuin eskerte qattı dauıstap ayttı. Öleñ men än de toqtala qaldı.
— Joğarılatıñdar, ardager aqındar! —Eseney az ğana ısırılıp otırdı.
Bul kelgen Kerey atalatın köp rulı elderdiñ atı şulı aqın-änşileri, jırauları edi. Aqın Şärke sal, soqır Toğjan aqın, Niyäz seri, Saparğali aqın, tağı üş-tört jaña periler. Bäri de ataqtınıñ ataqtısı — Segiz-seri aqınnıñ muragerleri. Bul elderde «Qozı Körpeş — Bayan sulu», «Qız Jibek», «Er Tarğın» jırları Segiz-seriniki dep sanaladı. Segiz-seri öz janınan şığarğan ba, jırau retinde ayta jürip öñdegen be, ol arası düdämal. Al «Qarğaş», «Gauhartas», «Äyken-ay» änderin Segiz-seri şığarğanın tipti dauğa salmaydı, tügel moyındap qoyğan. Bul kezde Birjan sal, Baluan Şolaq, Aqan seri änderi de irgeles Orınbor —Sibirge qaraytın qazaq elderine tügel tarap bolğan. Bayağı «Qalqam şıraq» dep atalatın. alğaşqı eki jolı äldeneni uyqastıra salıp, aytayın degeni soñğı eki jolında bolatın tört joldı qara öleñ ayaqsıp, endi qazaq öleñi tört ayağın baurına tügel jinap ala bastağan.
Bul bağıt Kereyde Segiz-seriden bastalıp edi. Mına kelgen aqın-änşilerdiñ köbi sonıñ şäkirtteri.
Eseney aqındardan jatsırağan joq. Elderiniñ jay-küylerin surastırıp, qaljıñdasa söylesip, keñ otıratın ıñğay körsetti. Ulpan tipti quanıp ketti. Şınardıñ şildehanasına ataqtı aqın-änşilerdiñ arnay kelgenderin Ulpannan basqa bir bay äyel bolsa künder edi, küyiner edi, Ulpannıñ jan jüreginde onday beyşaralıqtıñ iisi joq ada.m.
Aqındar Eseneymen amandasıp sözge aynala bastağanda Ulpan Şınardıñ qasına qaytıp keldi:
— Äy, erke qatıñ şoşalañda neñ bar edi, bärin qazanğa saldıramın!— dedi Şınarğa.
— Saldıra ber. Birdemeñ unamay qalıp aqındardıñ sezine iliktirip jürseñ, janıñdı şığaramın!— dedi Şınar.
— Basımdı qatırmay jayıña jatşı, sen!
Ulpan şoşalağa kelse, Janişa bauırsaq pisirip, Şınardıñ şeşesi qol diirmenmen biday ügip otır eken.
— Oybay, apay, diirmendi mağan ber, qazanıñdı tezirek as. Aqın-änşiler kelip qaldı. Barıñdı sal! — dedi Ulpan, diirmendi özi aynaldıra berip.
Küşti qoldar tas diirmendi zırqırata jöneldi.
— E, bar ğoy, Aqnarjan, bar ğoy. Ayamayın, Müsirep ağañ qalağa ketti, birdeme ala keletin şığar.
Şınardıñ şeşesiniñ qısılmay turğanına quanıp ketken Ulpan:
— Onda özime de bir kömbe nandıq biday artıq ügeyin,— dedi. Qol diirmen endi asıqpay-saspay bayırğı basa jöneldi. Ulpan as piskenşe şoşaladan qaytqan joq.
Aqındar şay işip bolğan soñ dombıranıñ qulağın buray bastadı. Burın aldı tar, ızğarlı otıratın küle bilmeytin Eseneydiñ endi öziñmen öziñdey teñ otırıp söylesetin adam bolğanın sezingen aqındar erkin öleñdetip ketti:
Sälem al, qadirli bi, köp seriden Jinalğan gübirnanıñ jer-jerinen. Bayağı eski ataqtıñ bärin tastap, Keziñiz köñil jumsap muzı erigen. Aqnarday jeñeşemiz esen-sau ma? Sındırman kök bolattı ie bilgen...
Bul aqın Şärke saldıñ bastaması edi.
— Jeñeşelerin, aman-esen... Osı üydiñ otın jağıp, külin şığarıp jür...— dep Eseney köñildi jımidı. Ulpandı maqtay kelip, özin sınap jibergen aqın sözine şamdanğan joq. Qayta «endi jaqsı adam bolıpsıñ» degendey astarlı sözge quanıp ketti.
Şärke sal da öleñ ayağın osılay beyimdey ayaqtadı.
— Qanıqpız jeñgemizdiñ män-jayına, Bilemiz mırzalığı qandayın da. Qudaydıñ bere salğan bir janı ğoy Sibannıñ kedeyiniñ mañdayına!..
— Osı aytqanıñ äbden durıs, Şärke sal!—dedi Eseney.— Men özim Siban degen eldi malşı-sauınşıma aynaldırıp alıp, endi bolmağanda qayırşı ete jazdağan ekemin. Qazir qudayğa şükir, aldında malı bar, üstinde üyi bar elge aynaldı. Obalı meniñ moynımda edi, sauabı sol jeñgeleriñdiki.
Aqındar Eseneyden luqsat alıp, Şınarğa kelip quttıqtau aytıstı. Bular Müsireppen qadirles qurbı, Şınarmen de dostasıp ketken adamdar edi.
— Sibannıñ Aqnar, Şınar ay men küni, Köktemde jupar atqan eki güli. Körkiñe jüregiñ say keñ düniedey,
Bar ma eken Müsireptiñ tağı muñı. Balañnıñ bauı berik bolsın, Şınar, Qayğısız, muñsız etsin bar ömiri.
— Toğjan ağa,— dedi Şınar Uyala jauap qaytarıp.— Toğjan ağa, meniñ üstimde bir işik jatır, sonı öziñiz alıp iığıñızğa jamılıñızşı. Özim jabar edim, äzir turuğa bolmay jatır.— Älginde ğana Eseney äkelip japqan işikti öz üstinen azıraq ısırıp qoydı.
Toğjan işikti alıp arqasına jamılıp turdı da:
— Osı bir tusta Atığaydıñ aqını bolğanşa Sibannıñ kedeyi bolmağan ekemin... Tım bolmasa, öz üyimnen eki kisige eki tostağan qımız bere alatın bolar edim-au!— dedi. Aqınnıñ bir kedeylenip qalğan kezi bolsa kerek, nalıp-muñayıp ayttı. Sodan soñ az toqtalıp turıp tağı söylep ketti:
— Joq, Şınar qalqam, arıq atqa jibek jabu jaraspas bolar. Sen berdiñ, men aldım. Boldı sonımen. İgilik-quanışıña öziñ ki!— dep işikti Şınardıñ üstine qayta japtı.
Müsirep üyine qaytıp kelgende Toğjan aqın ändetip, Segiz-seri jırlağan «Qız Jibekti» aytıp otır eken. Müsirep Eseneyden bastap aqındardıñ bärimen qol alısıp amandastı da: «Ayday ber, Toğjan, ayday ber!» — dep Şınar jatqan bölmege asığıstau şığıp ketti.
— Birdeme ilikti me qolıña?— dep suradı Şınar.
— Qısılmay jata ber, kempirim! Aqındardıñ auzı nege salımsız bolsın!
Müsirep tör üyge eki pışaq alıp qayta keldi:
— Aştan ölgileriñ kelmese bir-ekeuiñ qoldarıña pışaq alıp dalağa şığıñdar,— dedi.— Mine pışaqtarıñ... Äsirep esik aldında jür. Barıñdar.
Aqınnan aqınğa, auızdan auızğa keşip kele jatqalı jartı ğasır bolğan «Qız Jibek» Kerey topırağında Segiz-seri nusqasında turaqtap qalıp edi. Osı kelgen aqındardıñ işinde Segiz-seriniñ balası, äri aqın, äri baluan Mustapa da bar. Mustapa Toğjan aqınnıñ jañılıs aytqan jerlerin tüzep berip otır edi, qazir ol pışaq alıp dalağa şığıp ketti de Toğjan da toqtap qaldı.
Eseney är kezdegi ädeti boyınşa Müsirepke soqtıqtı:
— Kele sala qonaqtarıñdı dalağa quıp jatırsıñ... Qısılısıñ bar ma, nemene özi? Balañnıñ bauı berik bolsın deuge de şamamızdı keltirmediñ ğoy!
— Sol balanıñ özi unañqıramay tur...
— Nemenesi unamaydı?
— Bası baqır qazanday. Sağan tartqan ba degen küdigim bar. Şınar ekeuiñ jaydan-jay ämpey bolıp jürdiñder me eken degen küdik qıstalap jür...
— Otta, şirkin!
— Şın aytam... Äytpese qısılıs mağan qaydam kelsin! Jaylauda jılqım, qıstauda qoyım jutap jatqan joq qoy...
— Osınday adammen de joldas bolıp jüresiñder,ä?— dep Eseney aqındarğa qaradı. Aqındar külisti de qoydı, Ağayın arasınıñ oyın-qaljıñına aralasqan joq.
— Mağan aytqan quttı bolsınıñ osı ma?—dedi Müsirep.
— Endeşe...
Balañnıñ bası ülken bolsa milı bolsın,
Alıs-jaqın elderge sıylı bolsın.
Eseneydey bay bolmasın.
Izdegeni dau bolmasın, öner bolsın Segiz-seridey oyınan öleñi, qolınan öneri tögilgen şeber bolsın! Alla akbar!..—Eseney iegin sipadı.
— Aytqanıñ kelsin. Endi segiz ayda Aqnar aman bosanıp, bir qazan bas ul tauıp bersin! Şildehanasında osı aqındar tügel bolsın!
Aqındar Ulpannıñ ekiqabat ekenin tüsinip, quanısıp qaldı.
— Kelemiz, kelemiz...— desti.
Dalağa şığıp ketken jas aqındar qaytıp kelgen soñ Toğjan aqın «Qız Jibekti» tügel ayaqtap şıqtı. Ne maqtau, ne sınau kütkendey aynala qaradı.
— Jaqsı aytıp şıqtıñ, Toğjan. Bıltırğıñnan köp öñdelip qalıptı,—dedi Müsirep.
— Äkesiniñ izine salıp tüzep berip jürgen anau otırğan Mustapa,— dedi Toğjan. Mustapa qızarıp ketti. Qızara biletin Uyattı aqın eken.
— Toğjan ağay meni jay küydirip otır. Men äli baldır-batpaq, qalqam-şıraqtan şığa almay jürmin. Äkemniñ aytqandarınan qulağımda qalğan birdemeler bar şığar... sonda da...
— Jibekti tekti jerden şığaru üşin hannıñ qızı deydi ekensiñ... Qara qazaqtan onday qız tumay ma eken?— dedi Eseney.— Bizdiñ Orta jüz ben Kişi jüz qaşannan bepi birge jasasıp keledi. Tipti sonau Joşınıñ balalarınan beri Kişi jüzde Sırlıbay degen han bolğan emes. Odan soñ, hannıñ qızı han tuqımına ğana beriledi ğoy. Jibek hannıñ qızı bolsa, Tölegen de hannıñ balası bolu kerek. Munı eskermegen ekensiñder... Jibekti qara qazaqtıñ qızı deuge beker-aq qorınıpsıñdar. Mına qara saqaldıñ Tölegenge uqsaytın tük qasieti bolmasa da anau üyde jatqan Şınar qay Jibekten kem? — dep söz ayağın Müsirepke tigize, qaljıñday qayırdı.
Müsirep jırdıñ özine unağan jerin maqtadı:
— Kimniñ qızı bolsa da meyli, äyteuir Jibektiñ ämeñgerlikke könbegeni ülken erlik.
— Körpeni ağañ aşqan sen aşqanday.
Ne boldı jas basıñmen sorlı bala! — degeni söz-aq emes pe?! Sansızbaydıñ süyeginde bir şağım erkek namısı bolsa, endi jeñgesine better me! — dedi.
Aqın Şärke sal jas kezinde ala quyındau, äumeserleu bolsa da, osı küni aqıl-azuı şıqqan adam edi. Eseney men Müsirep aytqandarınıñ dänin ustap qalğan eken.
— Eseke, durıs aytasız,— dep bastadı ol.— Özimizdi özimiz jamandağımız da kelmeydi, asıra maqtağımız da kelmeydi. Ätteñ, osı künge deyin batırlıq ta, erlik te, sululıq ta, aqıldılıq ta han tuqımında dep keldik qoy. Äli künge qara qazaqtıñ boyına sulu qız, aqıldı qız sıymay da, jaraspay da turatın siyäqtanıp keldi. Sol eski ädetpen kete beretinimiz äli bar. Keyde qara qazaqtıñ hannıñ, qızın bauırına basqanın da märtebe köretin şığarmız... Al anau Edil, Jayıq, Oyıl, Torğay aqındarı Qız Jibekti Sansızbayğa qosıp, muratına jetkizedi eken. Biz äyteuir soğan könbey kelemiz,— dedi.
Köşpeli elde oyın-sauıq ornı bolğan emes. Köşpeli eldiñ oyın-sauıq köretin, aqınnıñ sezin estitiñ änşiniñ dausın estitin as pen toyğa, şildehanağa bala-şağasımen jamıray şubıratını da sodan. Keşke qaray Äsirep, Müsireptiñ eki üyine keşe ğana tarağan qız-bozbalanıñ üyile tögile qayta kelgeni de sodan edi.
Köşpeli elde aqın-änşilerdiñ toydan toyğa, şildehanadan şildehanağa köşip jüretinderi de sodan. Jurtqa aytar sözderi köp. Jabıqqan, torıqqan köñil bolsa jubatarı uatarı köp. Osınday jurt jinalar, äsirese qulağına qulıq qatıp qalmağan jastar jinalar jerdi olar da izdep jüredi. Bul körkem söz ben körkem önerdiñ süyegine bitken ölmes, öşpes qasieti. Eşbir aqın boyındağı baylığın özi ğana iemdenip bauırına basıp otırğan emes, el-jurtına tezirek taratıp beruge asığadı. Bul körkem öner qauımımın, aynımas zañı. Aqın-änşiniñ el jurt beruin üy alatındarı da osıdan.
Aqındar kezek-kezek öleñ aytıp, än salıp keşki oyındı äbden qızdırğan kezi edi. Aqın közi kün bolıp bükil düniege jarığı men jıluın töge almağanımen nayzağayday tırqıldap, kündey kürkirep qoyadı. Keyde kektendirip, şaqırıp, keyde jarım köñildi äldilep qoyadı. El minezin biri maqtap, biri sınap, jastarğa är türli oy ustap jatır. Kinäratsız sın, ädil sın, öziñdi öziñe küldiretin aqın sını, küldire otırıp jılatatın jılata otırıp küldiretin sın, oylandıratın sın... Bireu Uyalıp, bireu quanatın sın.
Eki änşi qız — Käuker men Biken qadirli qonaqtarğa auıl atınan qoşemet körsetkeli qosılıp än saluğa oñtaylandı. Bayau bastap, şırqap ayaqtaytındarın biletin jastar tınıp qaldı.
— Asıl söz — atqan oqtay, jay ketpeydi.
Jamanğa oq ötse de, söz ötpeydi...
Qızdar ändi endi kötere bergende terdegi terezeniñ eñ, joğarğı şınısı saldır-güldir sınıp tüsti de, qaq soyıldıñ şoqpar bası terde otırğan Eseneydi jauırın ortadan nuqıp qaldı.
— Äkeñniñ körin... türikpeni— dedi sırttan salğan Emenalınıñ ayğayı. Mağan ağaş kestirmeytin sen kimsiñ osı? Mınanı köremisiñ? Töbeñde oynaytın boladı!— Soyıldı basın eki jağına kezek-kezek üyirip qoydı,
Tömen qaray solq ete tüsken Eseney: «Öltirdiñ-au, it!»— dep qaldı.
Qasında otırğan Ulpan atıp turıp soyıldı ustay alıp, bar küşimen julqıp qalıp edi, Emenalı ayrılıp qaldı.
— Joğal, körgensiz sotqar!— dedi Ulpan.
Üy işinde eki jerde janıp turğan bestik şamdardıñ älsiz jalını qaşa jönelgisi kelgendey esikke qaray bulqına japırıldı.
Eki qızdıñ äni de üzilip ketti. Oyın-külki,sauıq ta tınıp qaldı. Üy işindegi jandar, Eseneyden basqası tügel tura keldi. Tereze aldınan şaba jönelgen salt attılar dıbısı estildi. Ulpan qolında qalğan soyıldı sınğan terezeden sırtqa laqtırıp jiberdi. Eseneydiñ arqasın sipalap:
— Qattı tigen joq pa?— dedi.
Eltinjal siyäqtı qalıñ ormannıñ eki üy türikpenmen ağayındığı alıstan qosılatın Andarbay-Otarbay auılına berilgendigi Emenalığa qattı batıp jüretin. Äli qıstau salıp üyrene qoymağan Andarbay Eltinjaldıñ är jerine bey-bereket ornalastı da, eki üy türikpen qaq ortasına ornığa qıstadı. Sondıqtan Eltinjal Müsirep qıstauı atanıp bara jatır edi.
Edäuir uzın ormannıñ küngey jağı qalıñ qara şie, jortıp ötseñ at şaşasın qızılğa boyap jiberetin jidek pen büldirgen. Eki jağındağı eki özekte de jua ösedi, aralar Uyalaydı. Şöbi qalıñ.
Jaldıñ orta tusında samaladay jarqırap biik esken juan-juan aq qayıñdar qarağayday tüzu. Eki üy türikpen osı qayıñdardıñ ortasına qıstaptı. Emenalınıñ osığan işi küyedi. Sol küyikten osı künge deyin qısı-jazı kiiz üyde otırıp kelgen Emenalı qıstau saluğa bel bayladı. Eki üy türikpenniñ däl irgesindegi börenelik qayıñdardı qırıp alıp ağaş üy saldırmaqşı boldı.
Işin, küyse — kek baylanğanı da. Ol kek—Emenalıñ Emenalı ekeniñ Müsireptiñ tübi qul — türikpen ekenin tal tüste tanıtsa ğana qaytpaq. Äsirese, qatını ul tauıp, mäz-mayram bolıp jatqanda jurt közinşe oyın-külkilerin küldey şaşıp uşırıp jiberseñ ğana qaytpaq...
Emenalı mana tal tüste on jigit ertip äkelip, biik ösken aq qayıñdardı qamşısımen nusqap:
— Birin qaldırmay qırıñdar! — dedi de üyine qayttı.
Osı kezde Müsirep te qaladan qaytıp kele jatqan. Köp baltanıñ janıñdı türşiktirer sartıl-gürsilin estip Müsirep üyge kirmesten solay qaray ketip edi. Aq qayıñdardı baltalap jatqan jigitterdi kördi. Ağaş denesine ayausız qadalıp jatqan baltalardı kördi. Bir juan ağaş sıqırlap sınıp, jas qayıñdardı qirata janşıp qulap tüsti. Onı da kördi.
— Au, jigitter, bularıñ ne? Qudaydan qorıqsañdarşı! —dedi Müsirep.— Otın kerek bolsa osınday ağaştı kese me eken?
Jigitter jönin ayttı:
— Biz emes qudaydan qorıqpay jürgen... Emenalı ağañız... Ağaş üy saldırmaqşı.
— Auılda qonaqtar bar, jigitter. uyat boladı. Emenalığa sälem aytıñdar: bul ağaştardı men bäribir kestirmeymin. Ketiñder!..
On şaqtı ağaş jaralanıp qalıptı. Dauıl ärine. Jigitter Müsireppen talasqa joq. Baltala belbeulerine qıstırıp alıp ketip qaldı. Emenalınıñ mi işinde kelip Müsireptiñ, üyine bülik salğanı osınıñ aldarı edi.
Eseney közin jumıp, tistenip qaldı. Bayağıda Kenesarı oğı tigen jauırın ortadan soqtı-au dep ladı. Tap sol oq qadalğan jeri şanşıp-şanşıp qaldı. Au ağayın degen osı da. Soyıl siltemey otıratın küni joq. Qan maydanda qas jauıñmen qarsı turıp alısqanıñ ba, tuısqan iniñniñ künde bir tırnap, künde bir nuqıp k.alğanı qiın ba? Qaysısı auır? Tonıñdı boyıña şamalap kier bolmas pa! Emenalı Eseney bola alsa qarsı bolğan künim bar ma? Bola almağan özi ekenin nege tüsinedi? Öz üyiñde küpsingeniñ jurt kezinde külki körinse kimge ökpeleysiñ?.. Ätteñ, jauız emes, dolısıñ. Aqımaq totqarsıñ. Jauız bolsañ, endigi jazalap qoyğan bolar edim. Dolılıq qısıp ketkende, az ğana aqılıñnan ayrılıp, qalasın, da, soqtıqpasqa soqtığasıñ. El-jurtqa mazaq, ağayınğa qadirsiz bolasıñ da jüresiñ...
— Tur, Eseney, üyge qaytayıq.— Ulpan Eseneydi tez kiindirip, üyine alıp keldi de, tösegine jatqızdı. Eseney sol jatqanınan endi qaytıp turğan joq...
Batıs Sibirdiñ dalalıq general-gubernatorınıñ qazaq jumıstarım basqarısatın aqılşısı Turlıbek Köşenulı bul jolı eki ülken mäselemen kelip edi. Qasında jerge ornalastıru inspektorı Savrasov, zañ jumıstarınıñ baqılauşısı Leozner jäne Qızıljar ueziniñ bastığı Demidov bar. Bulardıñ qaysısı basşı, qaysısı qosşı, onı biletin eşkim joq, el qazağı özine tartıp Turlıbek töre keldi dep uyğardı.
Ulpan olardı ädeyi törelerge arnap saldırğan qonaq üyinde qarsı aldı. Esikteri oñaşa eki bölmeli, bir ülken zaldı, jabıq verandalı qonaq üy eki künnen beri äzir turğan edi.
— Jeñeşe, deniñiz sau ma? Esekem qalay, täuir me?
— Şükir, tere qaynım, bir qalpı.
— Zdravstvuyte, madam Aknar Artıkbaevna...
— Zdravstvuyte, zdravstvuyte...
— Zdrasti, zdrasti, qoş kelipsizder,..
Qazaq qonaqtar üyge kirgen betinde körip otırğanın da körmegen bolıp, bilgisi kelgenin bildirmegen bolıp, montansıp momaqan otıradı. Töre qonaqtar olay emes, eki-üş bölmeni otırmastan aralap şığıp, qonaq üydi maqtay bastadı.
— Bizdiñ general-gubernatordıñ, mäjilis zalı osıdan qanşa ülken eken?
— Kişirek bolıp jürmesin.
— Jatar bölmeleri qanday jaylı! Qarağay iisi añqıp tur.
— Varşava tösekteri, gollan peşteri, parij aynaları... E, madam teginde handar näsilinen degen söz durıs bolar.
— Vena orındıqtarı, iran kilemderi... birine biri jatsıramay qanday jarasıp tur. Madam turalı qanday maqtau aytsañ da jetkize ayttım dey almasañ kerek.
Qonaqtardıñ orısşa aytqan maqtauların Turlıbek qazaqşılap bolğan soñ, Ulpan maqtaudan qısılatınday az ğana külimdey otırıp jauap qayırdı:
— Maqtaularıñızdıñ birde-birine men ortaq emespin, qadirli qonaqtarım. Üydi salıp bergen orıs şeberleri. Men äyteuir jaqsı üy salıp beriñiz degenimdi bilem... Mına kisi, oyaz bastığı alğaş kelgeninde qazaqı qonaq üyimizge el qonaqtarımen birge qonıp şığuğa orayı kelmey jabıq şanasına tünep şığıptı. Sondağı Uyalğanım äli esimnen ketpeydi. Sodan keyin osı üydi saldırdım. Aldıñğı jılı bitti.
— Degenmen de üydiñ qalay salınar josparın öziñiz unattıñız ğoy?
— Joq-e, täñiri. Jaqsı bolsın degennen basqa men ne ayttı deysiz. Kiiz üy jasatatın bolsam, aralasqan bolar edim. Mınaday üydiñ atında bilmeymin...
— Onıñızğa ilana turayıq... daulaspayıq. Biraq, öziñizge unamağan dünielik sizdiñ üylerge kire almaytın bolar. Buğan siz de daulaspaytın bolarsız... Mına kilemder, aynalar, orındıqtar dünie jüzindegi elderdiñ, öñkey bir maqtaulı asıldarı. Öz betterimen kelip orındı-ornına tura qalmağan bolar?
— Äyel maqtağandı jek körmeydi, men de sonıñ birimin,— dedi Ulpan.— Biraq dünie jüzinde qanday elder barın bilu tügil estigen de emespin. Aytıp otırğan närseleriñizdiñ bärin de men Tobıldıki deymin. Öytkeni bärin de Tobıldan aldırdım. Bizdiñ üyde basqa eldiki dep atalatın bir-aq närse bar — ayna... onı «boransız aynası» deymiz.
— A... frantsuz aynası deydi ğoy?
Solay bolsa, solay şığar. Özgesiniñ bärin tobıl, tobıl-tösek, tobıl-orındıq deymiz. Mına peşti de tobıl-peş deymiz. Munı da osı üydi salğan Tobıl şeberderi salıp bergen. Ekinşi qonaq üydegi peşti Petra degen qazaq-orıs salıp edi, onı petra-peş deymiz...
Qonaqtar mäz-meyram, riyäsız külisip, köñildenip qaldı. Kişipeyildilik pe eken anayılıq pa eken? Ätteñ, oqımağanı-ay!
Töre qonaqtarın qarsı aludıñ sıy-sıpayılığı ayaqtaldı-au degen kezde Ulpan ornınan turıp, ketuge luqsat suradı.
— Qadirli qonaqtarım, orısşa til bilip, auızba-auız özim söylese alatın bolsam, äli de otıra turuıma bolar edi. Oğan meniñ jayım kelmeydi. Kisi arqılı söylesuge qısılatınımdı da jasıra almaymın. Ekinşi qonaq üyde özderiñiz şaqırtqan bes bolıs Kerey-Uaqtıñ bolıs-bileri kelip jatır. Olarğa da kirip şığuım kerek. Sau bola turıñızdar...— Ulpan üyine qaytıp ketti.
— Osınşa kişipeyil, osınşa aq köñil jan dalanıñ nağız tağı arıstanın qalay bağındırıp aldı eken? Men tañ qalıp turmın,— dedi Leozner.
— Sol kişipeyildiligimen... aqıldılığımen— dedi Savrasov.
— Men bul äyeldi altı duanğa atağı jayılğan hanşa bar edi ğoy, sonday örkökirek, oyına kelgenniñ bäri de boyıma jarasa beredi dep oylaytın alaquyın turğısında köretin şığarmın dep qauiptenip kelip edim. Minezi biyäzı, sululığına da män bermeytin jas äyel Eseneydey tüz tağısın birjola bağındırıp alğanına tañdanudan arıla almasam kerek...
— Siz, Karl Genrihoviç, qatarınan üş qate jiberip otırsız,— dedi Savrasov, qaljıñday jauap qayırıp.— Eñ äueli, oyına sıymastı boyıma sıymas-au dep oylay bilmeytin deuiñiz kerek edi. Siz eske alıp otırğan ataqtı hanşañız sonday adam bolatın. Ekinşi, bul äyel jalğız Eseneydi ğana bağındırıp alğan joq, bes bolıs Kerey-Uaqtıñ rularına tügel bedeli bar adam. Onı erteñgi mäjiliste öziñiz de köresiz. Üşinşi, sululığına män bermeytin degeniñiz taza Ombı qalasınıñ közqarası. Qazaqta «köz tiedi» degen senim äli bar. Arğı tübi sonımen baylanıstı boluı mümkin, äyteuir qazaq äyeli sululığın köptiñ közine tosa bermeydi.
— Siz älginde Aqnar Artıqbaevna dep amandastıñız... Meniñ däpterimde ol kisiniñ atı Ulpan dep jazılğan. Mine, köresiz be, astın sızıp ta qoyıppın...
— Astın sızıp qoyğanıñızdan ümit etpey-aq qoyıñız... Ulpan da sol kisiniñ atı. Eseney degen atı tağı bar.
— Qazaq äyeliniñ üş atı bola ma?
— Joq, Ulpan — şın atı. Aqnar — aq aruana degennen az ğana özgertip alınğan, aq ana degen mağına beredi. Eseney — eriniñ atı ğoy. Endigi basşıların, osı boladı dep Eseney öz atın äyeline beripti.
— Mine qızıq! Mariyä degen äyel bir küni Nikolay bolıp şığa kele me?
— Bul jerde «Eseney» äyeldiñ atı emes atağı. Simvol... Burın bul eldiñ kösemi men edim, endi sen boldıñ degendi añğartadı.
— Kösem bolıp alğan soñ, bul äyel ne istey aldı?
— O, istemegeni joq! Äueli Ekinşi Aleksandr patşamızdıñ reformasın jasadı. Eseneydiñ barlıq jerin eline bölip berdi. Bölip bergende bizdegidey bireuge ana jaqtan bireuge mına jaqtan attamalatıp bergen joq, auıl-auılğa qıstaudı da, egindik-şabındıq jerdi de tutas berdi. Är auıldıñ qıstauları da, jerleri de bölşek-bölşek emes, tutasıp jatadı. Bul aranıñ qazağına egin saldırdı, şöp şaptırdı, qıstau salğızdı. Bul eldi qazir jartılay otırıqşı dey alamız.
— Ädemi ertegi eken... sondıqtan sene qoyu da oñay bolmas.
— Işki Reseyden kelgen şarualardı jerge ornalastırarda, özi jartılay otırıqşı bolıp alğan Siban jerine qolımız bata almadı.
— Munıñız jañağı aytqanıñızdan da ädemirek ertegi bolıp şıqtı.
— Ertegi emes, şındıq ekenine men kuä! — dedi oyaz bastığı Demidov.
— Men kuä!.. Siban degen eldiñ barlıq jeri Eseneydiki bolatın. Sol jerdi osı äyel tügel elge bölip berdi. Är auıldıñ qısqı üylerin salısıp beruge bul äyeldiñ qanşa mal jumsağanın özi ğana biledi. Özi üşin salıp alğan üyleri mınau!.. Qazaq dalasında birinşi bolıp monşa saldırğan da osı äyel.
— Monşağa keyde qoy qamamay ma eken?
— Barıp tüsip köriñiz! Medreseniñ irge tası qalanıp qalğanın öziñiz kördiñiz. Tap osı özimiz otırğan qonaq üy
Ombınıñ qay köşesine jaraspas edi öre qonaqtar kelgende Ulpannıñ Qabap qalasınan şaqırtıp alatın erli-zayıptı eki adamı tamaq köterip kirdi de, ayaqtalmağan äñgime üzilip ketti.
Mäjilis erteñine bastaldı. Uzın stoldıñ tör jaq basında töreler, orta tusında .jastau bolıstar, esik jaq şetinde — Ulpan. Qartañ biler arqaların qabırğağa süyep, ayaqtarın astarına basıp alıp, qalıñ körpelerdiñ üstinde tizilip otır. Tör jaqtağılardıñ bir-bireui eki adamğa sanalatınday eki adamnıñ ornın alıp keñ otırsa, temen otırğan jas atqaminerlerdiñ ekeui bir adamğa sanalatınday sığılısıp otır. Bulardıñ jüzderinde «osı ülkender-aq ölmeydi eken!» degen renju bar siyäqtı.
Sözdi Turlıbek bastadı. Qazaqşa jaqsı söyley biletin adam qasındağı töreler aldında orısşa oylanıp qazaqşa söylegendikten sözi oraşolaqtau, sozalañdau şığıp jat.ır. Onısın birden sezingen dala şeşenderi qabaq qağısıp, köz ilegistirip qaldı.
— Qadirli bi-bolıstar! — dep bastadı Turlıbek.— Ulı marhabattı padişamızdıñ joğarı därejeli eltifatı boyınşa, işki Reseyden Sibir jerine kelip ornalasıp jatqan orıs qara şaruaları qatarında jerge ornalasuğa öz tarafınan ehtiyärlı mağınada ettifaq bildirgen qazaq auıldarın da otırıqşılandıru mäselesin sizderdiñ maslihatıñızğa saludı layhat körip, bizdi joğarı märtebeli dala general-gubernatorı jiberip otır...
Ol kezdegi qazaq söz surap alu degendi bilgen emes. Aytılıp jatqan äñgimege baylanıstı bir oy kelip qalsa boldı, taban auzında aytıp salatın. Ataqtı şeşen Baydalı bi sonı istedi.
— Turlıbek şırağım, orıs qalalarımen qatar ornalaspay-aq, bölek ornalasuğa ruqsat joq bolğanı ma? — dedi Turlıbektiñ sözin kiip ketip.
Turlıbek qate aytıp qalğanın sezindi. «Naryadu» degendi aytqısı kelip edi, onısı qazaqşılağanda «ryadom» bolıp şıqqan eken.
Munday jiındarda Baydalı biden qalıp qoyudı özine ölim köretin Toqay bi:
— Äyteuir ehtiyärlı türde boladı ğoy? — dep suradı.
Turlıbek äueli Toqayğa jauap qayırdı. Jerge ornalasu şübäsiz ehtiyärlı türde eken. Sodan keyin auzınan qaterek şığıp ketken sözdi bas salıp burmalay jönelgen Baydalı bige oylanıp barıp jauap qayırdı.
— Qadirli Bayeke, men qaterek aytıppın, siz qaterek uğınıpsız. Jerge orıs pen qazaqtı qatar, irgeles ornalastıradı eken dep qalğan siyäqtısız. Olay emes, işki Reseyden kelip jatqan orıs şaruaların jerge ornalastırıp jatqan kezde qazaq halqın eskerusiz qaldırmay, eltifat körsetilip otır. Ehtiyärlı türde jerge ornalasamız degen ettifaq bolsa, jan basına on bes desyatinadan egindik jer kesilip beriledi.
— Ol bizge ne boladı? — dedi Baydalı bi.
— Jan basına on^bes desyatina degen az jer emes. Mısalı, osı elde egindi eñ köp saldıratın Ulpan jeñgemiz sol şamada egin saldıradı eken. Onıñ üstine şabındıq jerleriñiz, jaylaularıñız özderiñizde qaladı ğoy.
Baydalı bi älgi «qataraq uğınıpsız» degendi estigen soñ-aq şirığıp ketken. İttiñ ğana balası, mağan teris uğınıpsıñ dey alğanday kim ediñ sen! Toqayğa nege tüyrey qaytarmadıñ jauabıñdı? «Ehtiyärlı türde degendi estimediñ be?» deseñ ğoy bolıp jatır. Büytip masayrap otırmaydı. Endi Baydalını balanıñ jayalığınday on bes desyatina jerge köndirip alşı, köreyin!..
Şınına qalğanda Baydalı on bes desyatina degenniñ qanşa jer ekenin däl şamalay almaytın adam edi. Tek ölşep beriletindikke qarsı. Ol ölşeui joq jerge, ölşem-şegi joq, ata qualağan bilikke üyrengen adam.
Baydalınıñ bet alısın äbden añdap bolğan soñ, Toqay onı odan äri qıñırayta tüskisi kelip:
— Apır-au, bıltır Stapqa ketip bara jatıp sizdiñ eginniñ qasınan ötkenimde telegey-teñiz be dep qalıp edim... On bes desyatina degeniñiz köp jer eken-au! — dep Ulpanğa qaradı.
— Bıltır on bes emes, bir-eki desyatina kemirek salğamız,— dedi Ulpan.— Kelimdi-ketimdi qonaqtı eseptemesek, özimizge odan az salsaq ta mol jetetin.
Osımen Turlıbek sezin ayaqtap bolğanşa bastı bilerdiñ ekige bölinetini bayqalıp qaldı. Olardan jırıla şığatın bolıstar da, jandayşap atqaminerler de bola al« maydı. Olardıñ bäri de osı eki bidiñ ıñğayına qaray ekige bölinedi. Oy talastıratın aytıs-tartıs ta bolmaydı. Jesir dauı bolsa, bi-bolıs saylauı bolsa, onıñ jöni bir basqa, jer üşin keñirdekten alısıp jatudıñ ne layığı bar!.. Iñğay körsetildi, ar jağın bolıstar jımdastır salar.
Bilerdiñ bet alısı tügel tanılıp bolsa da, Turlıbek sezin toqtatqan joq. Egin salıp, şöp şauıp, jartılay otırıqşı bola bastağan elderge süyemel retinde ösimsiz beriletin qarjı, sıylıq retinde beriletin qural-saymandarı bar eken osı jaylardı qızıqtıra söylep ketti:
— Bes desyatina egin salatın üyler üş jıl işinde qayırıp beru şartımen elu somğa deyin ösimsiz qarız retinde qarjı aluğa boladı. Onıñ özi eki attıñ qunı ğoy. Soqa bes som, tırma üş som, temir ayır qırıq tiın, qoy eki som, tay tört som... sonda elu som degeniñiz dünieniñ malı emes pe?
Biler buğan da qulay ketken joq.
— On jılğa jaqın egin salıp, şöp şauıp jartılay otırıqşı bolıp alğan Siban eline üş şep maşinasın, üş tırnauışı men bes soqa, bes tırma sıylıq ala kelip otırğan jaylarımız da bar,— dedi Turlıbek.
Bi-bolıstar tügel Ulpanğa qaradı. Osı qatın qay qılığımen törelerdiñ auzın alıp boldı eken? At jetektetip, şapan jauıp jibergenin eşkim bilgen emes. Äyteuir Sibanğa qudaydıñ berip turğan kezi.
Bolıs-bilerdiñ ne oylap qaların eşkim aytpay-aq biletin Ulpan:
— Täñiri jarılğasın, tere qaynım. Bul elde üş jıl işinde qayırıp beruge qazınadan qarız aqşa alatın üyler de az emes. Egin sala bastağalı on jılğa jaqındasa da, äzir üy basına bir soqadan kelmeydi. Şöp maşinası eki auılğa bir-birden ğana keletin edi, endi üş maşina, bes soqa qosılatın bolsa, aldağı jılı qırıq desyatina astıñ qosıladı. Ol qırıq üydiñ azığı emes pe! — dedi.
— Endi Siban sabantoy jasaytın boldıñdar! — dedi Baydalı.
— Nege jasamayıq, jasaymız,— dedi Ulpan.— Alğaş egin salğan jılı bes soqamen otız desyatina egin salğanda toy jasağamız. Bes desyatinası bizdiñ üydiki, özgesi jurttıki edi. Sodan beri bul el aştıqqa uşırağan emes...
Savrasov Turlıbekten Ulpannıñ, ne ayt.qanın surap aldı da, ornınan turıp kelip Ulpanğa sırtında altındatqan jazuı bar, mör basılğan paket tapsırdı:
— Mınau sol sıylıqtardıñ qağazı... general-gubernatordıñ qolı qoyılğan maqtau qağaz...
Ulpan da paketti tura kelip aldı.
— Köp-köp rahmet, töreler... General-gubernatorıñızğa da köp-köp rahmet aytıñız... Jartılay otırıqşı, bütindey otırıqşı degenge tüsine de bermeymiz, äyteuir bul el egin salu men şep şabudan qolın ayırmaydı.
Ulpan maqtau qağazdı uzın stoldı aynala otırğan bolıstarğa berdi. Bolıstardan keyin qağaz bilerdi aralap şıqtı. Oqi alğan bir adam joq. Altınmen jazılğan. Mör basılğan. Eki bastı samurıq qusı bar jibekten jasalğan qağaz bolu kerek...
Ulpannan basqa bolıs, biler tügel küyzelisip qaldı, kündesip qaldı.
Quday-au, ne degen qorlıq! Bes bolıstıñ bi-bolıstarı közimiz jaudırap tiri otırğanda, gubernatordıñ sıylığı men maqtau qağazın üyde otırğan bir qatın aldı-au! Qatın!.. Sıylığı adıra qalsın, altınmen jazılğan, mes basılğan, eki bastı samurıq qusı bar maqtau qağazdı aytsayşı! Quday osı qatındı bizdiñ qolğa bir bere me, joq pa? Ay, ol kün alıs emes şığar... Eseney anau, onıñ küni sanaulı... Joq sen qatıñ bizdiñ qolğa bir tüspey kete almaysıñ!..
Özara qanşa irkis-tartıs otırsa da, Ulpan jaylı bes bolıs Kerey-Uaqtıñ el basqaradı degen adamdarı osılay birge küyindi, bir tüyin jasadı.
Bolıs-biler sıylıqqa qızığıp boldı-au degen qorıtındığa kelip, Savrasov jinalıstıñ ayaq jağın özi basqarıp ketti:
— Qadirli bolıs-biler,— dedi Savrasov,—meniñ baqılauımşa sizderde maqtanış eterlik birauızdılıq barı bayqaladı. Oğan tañdanğım kelmeydi. Sizdiñ elder bayağı joñğar jorığınan keyingi jüz elu jıldıñ boyında orıs halqımen irgeles otırıp kelesizder. Sonşa uaqıt bosqa etpegen eken. Tap osı auıl alğaş egin salğan jılı qazaq soqasınıñ soñında on orıs jüripti. Alğaş maşinamen şöp şapqan jılı — altı orıs. Aqnar Artıqbaevna osı üylerdi orıstar salıp berdi dep özi aytıp otır. Keşe bizdi alıp kelgen Qaban jämşigi osı auılda tamırım bar, sonıñ üyine qonamın dep ketti. Bügin mine, sizder de Turlıbek mırzanıñ sözin ülken ıqılaspen tıñdap, tüsinbey qalğan sözderiñiz bolsa, qolma-qol surap alıp otırdıñızdar. Osığan qarap, sizderdiñ ortañızğa saluğa äkelgen eki mäselemizdiñ ekeuin de Qızıljar oyazına qarağan qazaq bolıstarı qoldaytın boldı dep senim bildiremin. Uzamay osı eki mäsele oblıstıq kölemde şaqırılatın bi-bolıstardıñ tötenşe sezinde qaralmaq. Sol mäjiliste sizdiñ bolıstardan bügingidey birauızdılıq
Savrasovtıñ sözin qazaq tiline Turlıbek tır bildirmesten sözbe-söz tügel audarıp şıqtı. Kim biledi, birauızdılıq joğın bile-tura bar deu kerek şığar... dala jeliniñ, erteñ qay jaqtan soğarına kim kepil?..
— Tötenşe sez degeni tabılğan aqıl eken.
— Bes oyazdıñ bolıs-bileri bas qossa, şeşilmegen ne qaladı deysiñ!
— Äne, söyleytin jer sol!.
Söytip, el tirşiliginiñ utıs-utılıstarında jumıstarı joq, bes bolıs Kerey-Uaqtıñ bolıs-bileri jerge ornalasu mäselesin söz baqqa salatın bir sañılau tabılğanına mäz bolıp tarastı. Munday kerenaulıqqa kelgende bular teñ» desi joq birauızdı eken!
— Jan basına on bes desyatina egindik jerdi bügin az» sınsañ, erteñ beseuge zar bolıp qalmayıq, — dedi de Ulpan da ornınan turdı. Onsız da şirığıp otırğan Baydalınıñ jüregine bul sözder sadaq oğınday şanşıla kelip qadaldı.
Ulpan Eseneyge mäjilistiñ qalay ötkenin aytqalı kelip edi. Bes jıldan beri tösek tutqını Eseney şıdamsızdanıp jatır eken birden «qalay ayaqtaldı?»—dep suradı.
— Qoldau da bolğan joq, qarsılıq ta bolğan joq,— dedi Ulpan.
— Jas bolıstar söyledi me?
— Joq. Bir tobı Baydalığa, bir tobı Toqayğa telmirdi de otıra berdi.
— Öziñ ne ayttıñ!
— Men ne aytuşı edim, täñiri... Bizdiñ el soqa men şöp maşinasınan qolın ayırmasa kerek dedim.
— Az söz aytpapsıñ, Aqnarım. Endi erteñ ne aytarıñdı oylana ber. Äyel mäselesi körinedi ğoy. Seniñ, ne ay» tarıña qulaq asatın bolar.
— Bügin men erkekterge ıza bolıp qayttım. Törelerge bireui bir auız jöni tüzu söz ayta alğan joq. Özdi-özi tuspaldasqan bolıp, birine biri ıñğay körsetti de, melşiip otırıp qaldı. Töreler qazaq degen eldiñ basşıları mınaday bolsa, özi tağı jurt bolar dep ketetin şığar!
— Erkekterge ıza bolıp qaytsañ, erteñ ızalanıp söyle! Qazaqtıñ äyeli mınaday, erkegi budan da aqıldı şığar dep qalsın.
— Qatın sözine kim qulaq asadı deysiñ...
— Joq, joq. Sen Eseneysiñ. Osı el osı küni Eseney degende meni aytpaydı, seni aytadı. Qazaqta on bes-jiırma bolıs elderdi basqarğan äyelder bolğan. Talay äyeldiñ attarı talay elderdiñ uranı bolıp ketti. Sen de solardıñ birisiñ! Tartınbay söylep.
Bul kezde Eseney köp söyleudi toqtata bastağan. Bar denesi qalşıldap jatatın bolğan soñ dausı da qaltıldap şığadı. Köldeneñ jurt tügil Ulpandı da şımıldıq işine kirgizbeydi. Aqıl-esi durıs. Bolıs-bilerdiñ, jinalısına qatınasa almaytındığına nazalanıp jatsa kerek, bügin uzağıraq söylep ketti:
— Sen söyleytin bol, Aqnar. Öñkey boqtaşaq bi-bolıstardı ığıstıra söyle. Bir-eki auız oyın bar edi, tıñdap alşı,— dedi. Ulpan tıñday berdi.
Bolıs-bilerdiñ ekinşi mäjilisi keşegi zalda bastaldı. Töreler de, bolıs-biler de keşegi orındarında. Ulpan da uzın stoldıñ esik jaq şetine, keşegi ornına kelip otırdı. Tağı da keşegidey mäjilisti Turlıbek aştı. Mäsele qazaq äyeliniñ jay-küyine köñil audaruğa arnalğan eken.
Qazaq äyeliniñ tirşiliginde tüsine de qoymaytın, sene de qoymaytın birneşe jaylar bar. Köşpeli eldiñ barlıq eñbek tırbanısında äyel-erkegi birge jüredi. Qazaq äyeli erkekten jüzin jasırıp paranji kigen emes. Kelinşek bolıp tüskende, äueli şımıldıq işinde otıratını ras. Biraq «Betaşar» dep öleñmen aytılatın ırımınan keyin kelinşek beti aşıldı, budan keyin jasırınbaydı.
Ru-ru bolıp otıratın qazaq elinde qız balağa eşkimniñ tili tigen emes, biren-saran onday sotqarlıq istegen erkekter alapes bolğan adamday auıl-üyge aralasa almay «itkirmede» jüredi. El işinen quılmağanımen ol bäribir, quğındağı adamğa teñ.
Sol qız erjetip kelinşek bolıp tüskennen keyin qalıñ malğa kelgen qatın.
Sol qatın qartaya kele — ana. Bul kezinde ol erkekten anağurlım qurmetti. Bireudi «anañdı!» dep boqtağan adam ol da qoğam işindegi quğınğa teñ. «Eneñdi!» dep bireu äyeliniñ şeşesin boqtasa, onı qazaq eleñ qılmaydı.
Osınday üş türli jayda bolatın qazaq äyeli «qatın» däuirinde tolıp jatqan jäbir-japa teñsizdikke uşıraydı. Bul onıñ erkekpen qatar, durısına kelgende erkekten de köbirek eñbekte jüretin kezi. Bala tabatın kezi. Adam retinde sana-sezimi tolığar kezi.
Osı kezinde qazaq äyeliniñ ie emes. Aldımen öz basına ie emes: Rulıq dästürimen otırmın elde ağa da köp, ini de köp. Biri bolmasa, biri bar.
Qatın erden ketse de, elden ketpeydi».
Turlıbek osı jaylardı ayta kelip:
— Osınımız durıs pa! Ädeletke jata ma? — degen supay qoydı.— Birese qurmetteymiz, birese qorlaymız da qorlaymız. Eri ölip, jesir qalıp, qayğı jutıp otırğan äyelge ağayındıq järdem ete otırudıñ ornına, onıñ mal-mülkimen birge özin de iemdenip alar kündi kütemiz. Osınday jaylarımızdı tiyänaqtı türde zañ, baylamına aynaldıru üşin aldımen sizderdiñ qalay qaraytındarıñızdı anıqtap alu kerek boldı. Oblıstıq tötenşe sezge salınatın bir mäsele osı: qalıñ mal, ämengerlik, jesir äyeldiñ erinen qalğan mal-mülikke enşilestik jayları...
E, zañğa aynaldırmaq eken ğoy! Endi öz qatınımızdı özimiz biley almaytın bolamız da! Jarıqtıq aq patsa-ay, şayqay berdiñ-au şalabımızdı. Qazaq halqınıñ uytqısı öziniñ ädet-ğurpı, saltı emes pe! Sonısın şetinen jırımdap şontayğa berseñ, bir küni tügel jutıp jibermesiñe kim kepil? Seniñ öz zakonıñ qay bir oñıp tur? Orıstıq üylenetin jigiti qalıñdıqtıñ üstine qosar aladı eken!.. Jäy jasauına köñili tolmay, qanşa mal-mülik, qanşa qarjı-qarajat ala keledi, sonıñ bärin qağazdatıp aladı eken. Biz onday Uyatqa bara almaymız. Orıs baylarınıñ qızına qosa barlıq adamdarı men bükil bir auıldardı beretini äli qalıp bolğan joq. Sonday saltıñnan küyeuge şığa almay qalğan qızdarıña monastır degen şirkeu salıp berip, sonda qamap ustaytın. Sonday monastırdıñ bireuin Qaban men Jetiköldiñ arasına äkelip bizdiñ jerge de ornattıq. Sondağı eki jüz on toğız qızdıñ bäri jesir qatın emes pe? Äyeldi jarılqağanıñ osı ma?
Qazaq bileri munday oyların patşa törelerine aqtarıla aytpaydı. Onday tüpte jatatın qarsılıq oylar el işinde künde tuıp jatadı. Töreler anayı elde aytqandarınan basqa bügip qalatın oyları bar dep oylamaydı da. Birinşi ret auızğa alınıp otırğan qazaq äyeliniñ, jäy-küyi de osınday, tüpki oyların bügip qalğan türde söz boldı. Birinşi bolıp Baydalı bi söyledi:
— Qalıñ mal degen qızdı satu emes, eki jaqtıñ quanış-toylarına äreñ jetetin şığın. Küyeu jağı qanşa
— Qatın sözine kim qulaq asadı deysiñ...
— Joq, joq. Sen Eseneysiñ. Osı el osı küni Eseney degende meni aytpaydı, seni aytadı. Qazaqta on bes-jiırma bolıs elderdi basqarğan äyelder bolğan. Talay äyeldiñ attarı talay elderdiñ uranı bolıp ketti. Sen de solardıñ birisiñ! Tartınbay söyle!
Bul kezde Eseney köp söyleudi toqtata bastağan. Bar denesi qalşıldap jatatın bolğan soñ dausı da qaltıldap şığadı. Köldeneñ jurt tügil Ulpandı da şımıldıq işine kirgizbeydi. Aqıl-esi durıs. Bolıs-bilerdiñ, jinalısına qatınasa almaytındığına nazalanıp jatsa kerek, bügin uzağıraq söylep ketti:
— Sen söyleytin bol, Aqnar. Öñkey boqtaşaq bi-bolıstardı ığıstıra söyle. Bir-eki auız oyım bar edi, tıñdap alşı,— dedi. Ulpan tıñday berdi.
Bolıs-bilerdiñ ekinşi mäjilisi keşegi zalda bastaldı. Töreler de, bolıs-biler de keşegi orındarında. Ulpan da uzın stoldıñ esik jaq şetine, keşegi ornına kelip otırdı. Tağı da keşegidey mäjilisti Turlıbek aştı. Mäsele qazaq äyeliniñ jay-küyine köñil audaruğa arnalğan eken.
Qazaq äyeliniñ tirşiliginde tüsine de qoymaytın, sene de qoymaytın birneşe jaylar bar. Köşpeli eldiñ barlıq eñbek tırbanısında äyel-erkegi birge jüredi. Qazaq äyeli erkekten jüzin jasırıp paranji kigen emes. Kelinşek bolıp tüskende, äueli şımıldıq işinde otıratını ras. Biraq «Betaşar» dep öleñmen aytılatın ırımınan keyin kelinşek beti aşıldı, budan keyin jasırınbaydı.
Ru-ru bolıp otıratın qazaq elinde qız balağa eşkimniñ tili tigen emes, biren-saran onday sotqarlıq istegen erkekter alapes bolğan adamday auıl-üyge aralasa almay «itkirmede» jüredi. El işinen quılmağanımen ol bäribir, quğındağı adamğa teñ.
Sol qız erjetip kelinşek bolıp tüskennen keyin qalıñ malğa kelgen qatın.
Sol qatın qartaya kele — ana. Bul kezinde ol erkekten anağurlım qurmetti. Bireudi «anañdı!» dep boqtağan adam ol da qoğam işindegi quğınğa teñ. «Eneñdi!» dep bireu äyeliniñ şeşesin boqtasa, onı qazaq eleñ qılmaydı.
Osınday üş türli jayda bolatın qazaq äyeli «qatıñ» däuirinde tolıp jatqan jäbir-japa teñsizdikke uşıraydı. Bul onıñ erkekpen qatar, durısına kelgende erkekten de köbirek eñbekte jüretin kezi. Bala tabatın kezi. Adam retinde sana-sezimi tolığar kezi.
Turlıbek osı jaylardı ayta kelip:
— Osınımız durıs pa! Ädeletke jata ma? — degen suray qoydı.— Birese qurmetteymiz, birese qorlaymız da sorlaymız. Eri ölip, jesir qalıp, qayğı jutıp otırğan äyelge ağayındıq järdem ete otırudıñ ornına, onıñ mal-mülkimen birge özin de iemdenip alar kündi kütemiz. Osınday jaylarımızdı tiyänaqtı türde zañ baylamına aynaldıru üşin aldımen sizderdiñ qalay qaraytındarıñızdı anıqtap alu kerek boldı. Oblıstıq tötenşe sezge salınatın bir mäsele osı: qalıñ mal, ämengerlik, jesir äyeldiñ erinen qalğan mal-mülikke enşilestik jayları...
E, zañğa aynaldırmaq eken ğoy! Endi öz qatınımızdı özimiz biley almaytın bolamız da! Jarıqtıq aq patsa-ay, berdiñ-au şalabımızdı. Qazaq halqınıñ uytqısı öziniñ ädet-ğurpı, saltı emes pe! Sonısın şetinen jırımdap şontayta berseñ, bir küni tügel jutıp jibermesiñe kim kepil? Seniñ öz zakonıñ qay bir oñıp tur? Orıstıñ üylenetin jigiti qalıñdıqtıñ üstine qosar aladı eken!.. Jäy jasauına köñili tolmay, qanşa mal-mülik, qanşa qarjı-qarajat ala keledi, sonıñ bärin qağazdatıp aladı eken. Biz onday Uyatqa bara almaymız. Orıs baylarınıñ qızına qosa barlıq adamdarı men bükil bir auıldardı beretini äli qalıp bolğan joq. Sonday saltıñnan küyeuge şığa almay qalğan qızdarıña monastır degen şirkeu salıp berip, sonda qamap ustaytın. Sonday monastırdıñ bireuin Qaban men Jetiköldiñ arasına äkelip bizdiñ jerge de ornattıñ. Sondağı eki jüz on toğız qızdıñ bäri jesir qatın emes pe? Äyeldi jarılqağanıñ osı ma?
Qazaq bileri munday oyların patşa törelerine aqtarıla aytpaydı. Onday tüpte jatatın qarsılıq oylar el işinde künde tuıp jatadı. Töreler anayı elde aytqandarınan basqa bügip qalatın oyları bar dep oylamaydı da. Birinşi ret auızğa alınıp otırğan qazaq äyeliniñ jäy-küyi de osınday, tüpki oyların bügip qalğan türde söz boldı, Birinşi bolıp Baydalı bi söyledi:
— Qalıñ mal degen qızdı satu emes, eki jaqtıñ quanış-toylarına äreñ jetetin şığın. Küyeu jağı qanşa mal berse, qalıñdıq jağı sonıñ esesin toltıra jasau beredi. Qalıñ mal degenniñ nebarı osı ğana...
— Äyeldi satıp almasañdar, eri öle qalsa onı nege eriniñ tuğan-tuısqandarına eriksiz qosasıñdar? Ämengerlik degen osı emes pe?
— E, onıñ jöni basqa. Jesir qalğan äyeldi öz erkine salıp qoya berseñ, onıñ işinde osı eldiñ bir erkek balası kete baruı mümkin emes pe? Onıñ üstine jöndeu äyel jesir qalsa, ol tipti bayğa da tie almaydı, bala tabudan da toqtalıp qaladı. Künin köre almauı da mümkin. Sonday äyeldi ne qaynağasına, ne qaynına qosa salsañ, közi üyrenisken erkekpen jatsıramay tura beredi,— dep Toqay bi bir söz qıstırıp qaldı.— Jesir qalğan äyeldi köldeneñ bireu ala qalsa, ol ekeuiniñ, arasında jarastıq üylesimi de bola bermeydi.
Qalıñ mal jayı, jesir jayı osı oylardı töñirektep söz jarısına biraz tüsti de, qayta aynalıp kelip qazığın taptı — bilerdiñ şeñberinen şığa almay toqtadı.
Jesir äyeldiñ erinen qalğan mal-mülikke enşilestik jayı söz etudi kötermeydi eken... Qazaq ruları erkek näsilin qualay qurıladı. Bir üydiñ erkek kindiktisi ölip tausılsa — ol üy sonımen özi de joğaladı. Ol üyde on qız qalsa da esepke alınbaydı. Sonday apatqa uşıray qalsa, auıl da solay, rudıñ özi de solay joğaladı, bitedi. Äyel üy iesine sanalmaydı. Besikte jatqan ulı bolsa, äne, mal-müliktiñ iesi sol. Erkek balasız qalğan jesir äyelge enşi berse, ol ağayınnıñ qayırımdılığı. Durısına qalğanda, onday äyelge ämengerlik qana pana bola aladı...
Erkekter jağı tügel osı ıñğayda bolğan soñ, jinalıstıñ şın bastığı Leozner Ulpanğa qaradı.
— Siz ne aytar ediñiz, Aqnar Artıqbaevna?
Eseneymen azdı-köpti keñesip kelgen Ulpan irkilgen joq.
— Men munday jiında söylep körgen emespin... Ne aytsam da, qalay aytsam da uzın-ırğası Eseneydiñ sözi. Qazaq bireudiñ jüyrik atına qızıqsa da, quda bola saladı. Bolıs-bi saylaularınıñ tusında ondağan bay üyler quda bolısıp qaladı. Äli tumağan balalardı atastırıp, amanatquda bolatındarı da bar. Bi-bolıstardıñ qayta saylanar kezi jaqındap qalğan ba, nemene, ötken tüni bizdiñ auılda otırıp eki bi, üş bolıs qudalasıp qalıptı. Äyel tağdırı degenderiñiz osıdan bastalmay ma! Eseneydiñ, birinşi tapsırğanı — balalar er jetip, birin biri körip, unatsa ğana qudalıq bastalatın bolsın. Qazaq qız betin jasırmaydı. Köşpeli elder jılda aralasıp otırdı.. Körisip qiın emes. Qazaqta «qız köru» degen jön-josıq edi ğoy. Sonı ädet-ğurpımızğa aynaldırayıq. Ekinşi, ämeñgerliktiñ qay türi bolsa da, joyılğanı durıs bolar edi. Sizder ämengerlikke uşırağan äyeldiñ baqıttı bolğan irsuin atay alasızdar ma? Joq, atay almaysız! Men ondaydıñ otpen kirip, külmen şığatın küñ bolğan jüzin atay alamın. Eseneydiñ öz elinde de tolıp jatır.
Erinen qalğan mal-mülikke äyeli enşiles emes degenderiñiz ülken jäbir. Onıñ ar jağında qazaqtıñ ruları erkek näsilin qualay qurıladı degen oy jatır. Solay emes pe?
Olay bolsa, jalpı Kereydiñ on eki bolıs bolıp otırğan ülken bir tarmağı Abaq-Kerey dep ataladı. Abaq—äyel atı. Ondağan rulardı bastağan äyeldiñ atı.
Jiırma bolısqa jaqındağan Qarakesek rularınıñ uranı — Qarqabat eken. Birjan sal Saramen aytısqanda sol Qarqabatqa sıyınadı ğoy. Bäriñizdiñ qulağıñızda bar söz «Sal Birjan saldı ayğayğa Qarqabattap» demey me? Sol Qarqabat äyel!
Aybike, Nurbike, Süyimbike, Qızbike, Bike, Küñgöne dep äyel atımen atalatın ondağan elder bar. Bäri de eñ kemi bir rudı bastağan äyel atı. Osı bes bolıs Kereydiñ talay ruı äyelderdiñ attarımen atalmay ma?
Quandıq, Süyindik, Qarjas degen üş balasına enşi bola beretin şeşesi emes pe?
Qadirli bolıs-biler, köre-tura obal-ozbırlıqqa barmañızdar. Jesir qalğan äyel üy iesi bolıp qala bersin. Äyel üy iesi bolıp sanalmaydı dep qorqıtıp, ämeñgerine qosa salu pışaq kesti toqtalatın bolsın! Bizdiñ üydiñ oyı osı. Bizdiñ üy oblıstıq tötenşe sezge şaqırıla qalsa, osı oyımen baradı.
Qap, mına qatınnıñ qılğanı-ay! Töreler ğoy qazaq äyeliniñ oy-tilegi dep osınıñ sözin ustap ketedi. Quday bar bolsa, seni de bir berer qolımızğa! Eseneyge ölim tilemeymiz ğoy... degenmen de... qolğa tüser küniñ alıs emes şığar...
Mäjilis tağı eki künge sozılıp barıp äreñ ayaqtaldı. Biler Eseneydiñ köñilin surağan bolıp, Ulpan oyların juqartqıları kelip edi, Eseney moynı burılmadı.
— Men Ulpanğa şılbır-tizginimdi birjola berip qoyğan adammın. Men tügil bükil Sibannıñ sözin ustaytın sol kisi. Osığan közderiñ üyrene bersin,— dedi de basqa söz aytpadı.
Mäjilis ayaqtap kelgende Turlıbek pen Leoznerdiñ süyemeldeui arqılı Ulpannıñ eki usınısı amalsız qabıldandı.
1. Jesir qalğan äyel kimge tiemin dese de öz erkinde bolsın.
2. Jesir äyel erinen qalğan mal-müliktiñ üşten ekisine özi ie, üşten biri eriniñ ağayın-tuğandarına berilsin.
Budan kep Jıl keyin ötken bolıs-bilerdiñ oblıstıq tötenşe sezinde de bul eki usınıs özgertilmey alındı.
Käuker, Biken — Mustapa, Kenjetay...
Mustapa, Kenjetay — Käuker, Biken...
Mustapa — Käuker,
Kenjetay — Biken.
— Toylarıñ toyğa ulassın! — Ulpan.
Ulpan bayğustıñ budan keyingi on jıl ömiri erkek şıday almas, äyel ğana şıdar azapta ötip kele jatır.
Barlıq mindeti kiside, küni-tüni küzette toğız jıl jatıp, Eseney bıltır qaytıs boldı. Qol-ayağınan jan ketip, Eseney de Artıqbay batırğa usap sal bolıp qalıp edi. Qol-ayağı qalşıldap, selkildep bar denesin teñseltti de jattı. Qol ustaudan ayaq basudan birjola ayrıldı. Köp ömiri jorıqta ötken köp jaralanğan adam edi, älde qay jeriniñ jüyke tamırı üzilip ketkenin kim bilsin, özi de toğız jıl azaptandı, Ulpan da toğız jıl azaptandı.
Eseney qaytıs bolğan küni Artıqbay batır da qaytıs bolıptı. Eki jaqtıñ jibergen habarşıları qarama-qarsı jolda kezdesip ekeui de keyin qayttı. Äkesiniñ ölimine Ulpan da bara alğan joq, Eseneydiñ ölimine şeşesi Nesibeli de kele almadı.
Ulpannıñ osı küngi köñil auları özinen tuğan jalğız qızı — qazir onğa tolğan Bijiken — Bibijihan. Barlıq mingen özine tartqan aq jarqın, aq köñildigi de özine tartıptı — müsindi, ajarlı umpar-jubanarı da, qayğırar-muñayarı da sol jalğan. Ul tappay, qız tapqanına äuelinde renjip edi, osı quanış etedi. Şeşesi men qız birin biri til qatıspay tüsinedi. Jan tamırları birge soğadı, birine biriniñ jürek estilip turadı.
Budan üş jıl burın Ulpan elu balalıq medrese saldırıp edi. Bijiken sol medresede oqidı. Zirek bolıp şıqtı. Älipbi, äptiek şırğalañdarınan oñay ötip, bıltır quranğa tüsti. Keşke qaray Ulpannıñ qasına künde kelip otıratın auıl äyelderine «Muñlıq — Zarlıq», «Bädiğul Jamal», «Şähinama» hissaların, «Eñlik — Kebek», «Qız Jibek», «Qalqaman—Mamır», «Suluşaş» jırların oqıp beredi. Ändetip oqi bergen soñ dausı da aşılıp, ırğaqtalıp keledi. Qazaq äyeli qayğısız-muñsız bolğan ba, äyelder solqıldap jılap otırıp tıñdaydı. Munday jılaular äjelerdiñ äjelerinen beri äyel jüregine qatqan şerşemendi eritip, juıp jibergendey quanısıp qaytadı. Erteñine tağı sol edi. Eseney qaytıs bolğalı bul da toqtalıp qaldı.
Ulpan bul kezde qara jamılğan qaralı äyel. Üyinen şığa almaydı. Eseney auırıp jatqan jıldarda burın bastalğan isteri ayaqtalıp qaldı. Altı auıl Sibandı Eseneydiñ qazanı men qolına qarap telmirip otırudan birjola qutqardı. Qaşannan beri Eseneydiki bolıp kelgen keñ jerdi är auılğa bölip berdi. Munısı jalğız bul el emes, jalpı Sibir qazaqtarı üşin jaña bir ülgi edi. Onıñ atı ne ekenin Ulpan özi bilgen emes. Kedeylik janşıp, dilgirlik sorına belden batıp otırğan joq-jitikke janı aşıdı da, qoldan kelerin istedi de berdi. Qazir Eseneydiñ malı eki ese azaydı, onıñ esesine el Sibannıñ malı on ese köbeydi. Är üy öz tekesin, öz ayğırın maqtasıp otıradı.
El azdap egin saladı, şep şabadı. Bala-şağa dirdektep qıs boyı kiiz üyde otırmaydı, jılı qısqı üyde otıradı. Äsirese, osı qısqı üy üşin el-jurtı Ulpanğa qattı riza.
Eseneydi jurt qurmetteytin de edi, qorqatın da edi. Ulpandı jurt äri qurmetteydi, äri jaqsı köredi. Budan on jıl burın Ulpanğa surana keluşi edi, osı küni aqıldasa keledi. Eseneyge kimniñ batılı barıp aqıldasam dep oylağan!
Burın Eseneyden ığısıp-ıqtap qalğan bes bolıs Kerey eli de ülken dau-janjal bolsa, Siban eliniñ ıñğayın bayqau üşin Ulpanğa bir soqpay qoya almaydı.
Ulpan medreseni de osı eldiñ balaların oqıtu üşin saldırıp edi. Ätteñ, özi oqımağan adam, medrese salıp, molda jaldap beruden basqasına aralasa almaydı. Tuıstı küni jäne jaylau kezinde qırıq şaqtı bala oqidı. Köktem kezinde balalar azayıp qaladı. Qazekeñ öz şaruasınıñ ıñğayına qaray balasın birneşe ay jumısqa saladı da, şaruası birıñğaylanğan soñ qayta jiberedi. Bala sabağın üzilgen jerinen jalğastırıp oqıp ketedi. Medrese balalardı qısı-jazı üzbey oqıta beretin bolğan soñ, ondaydıñ oqası ne!..
Älippeden bastap neşe jıl oqısañ da ana tiline bir soqpaytın sabaqtı oqu da qiın. Sondıqtan oqudı tastap ketetin balalar da köp. Aldımen Müsireptiñ ülken ulı tastap ketti. Bir jaz, bir qıs hisınha, hiyäsınhi hiturho töñireginde otırdı da odan äri attay almadı. Qazir ol auılınıñ qoyın bağıp jür. Müsireptiñ ekinşi ulı Botbay zirek, Bijikenmen taytalas oqıp keledi. Ätteñ,, oyın qumarlau, at qumarlau, dombıra qumarlau... Tegi ol da köp oqımas.
Ulpan tüs namazın oqıp otır edi, qızı sabaqtan erterek qaytıp kelip şeşesiniñ moynına art jağınan asıla ketti. Sırtınan quşaqtap alıp şeşesin ilgerili-keyindi teñseltip uzaq turıp qaldı. Ün şığarıp namazın buzğan joq. Namaz bitkennen keyin de quşaqtağan boyı tura berdi.
— Nemene, künim?—Ulpan burılıp qızınıñ jüzine qarap edi, erinderi burtiıp ketken eken.— Nemene, botam?
— Molda namaz oqisıñdar deydi. Erteñ oraza ayı bastaladı. Oraza ustap, namaz oqitın bolıñdar! — dedi.
Sibir qazaqtarına isläm dini noğay moldalar arqılı şegendelip keledi. Köbi molda emes, şiki nadan adamdar. Qazaqtı nağız nadan köredi de quday atımen şatastıra beredi. Sauda-sattıq ta noğay saudagerleriniñ qolında. Olar qazaqtı şeşindire tonaydı. Alla solardıñ qolında, sauda solardıñ qolında, aldau solardıñ qolında, payda solardıñ qolında. Dindi de oñdırar türleri joq. Eldi de oñdırar türleri joq. Teginde bular noğay da emes, basqa da emes, saudager dep ataluğa layıq jaña bir jurt. Jalpı adam balasınıñ qauımında saudager degennen zulım pende bolmasqa kerek. Jas balanıñ janı sonı sezinip türşigip kelip tur edi.
Molda balalardı däret aludı üyretuge kölge alıp ketti. Mağan şeşeñnen üyren dedi. Botbay orazada ustaymın, namaz da oqımaymın dep üyine qaşıp ketti... Bitken Botbaydıñ qalay qaşqanın köz aldına qayta külip jiberdi.
Molda balalarğa namaz üyretetin, oraza ustatatın bolayın estigennen keyin, jaqsı oqitın balalardıñ biri Botnay tura kelip, qolın qusırıp:
— Molda-eke, luqsat pa? — dep edi. Bul käduilgi tüzge şığıp keluge luqsat suraudıñ, tärtibi bolatın.
— Ruhsat,— dedi molda.
Botbay da ağa şığıp aldı da:
— Molda, molda, molda-eke, Qara mısıq murt-eke,
Sen bilgendi men de bilem, Endi auılıña qayt! Orazañdı ustamaymın, Namazıñdı oqımaymın Kimge aytsañ oğan ayt!—
dedi de qaşa jöneldi. Onıñ artınan uädelesip qoyğanday Erejep qaşıp ketti. Bijiken küle turıp şeşesine osınıñ bärin ayttı.
— uyat bolğan eken— dedi Ulpan.
— Men de oraza ustamaymın, namaz da oqımaymın,— dedi qızı. Ulpan qızın endi özi quşaqtap alıp:
— Jaraydı, ülken molda kelgen soñ özim söylesermin... Bar, balalarmen oynap kele ğoy,— dedi. «Qızım-ay, men şoynaq bolsa da batır atanğan äkeme erkelep ör minezdi bolıp ösip edim, sen kimdi arqalanar ekensiñ...»
Bijikenniñ keybir minezderi bala kezindegi Ulpannıñ öz minezderin esine tüsiredi. Äldeneni köñili unatpasa, onı istemey qoyadı. Medrese aşılğanda jeti jasar Bijiken er» kek balalarmen birge tüsken jalğız qız bala edi, Bir jılday sabaqtan quanıp qaytıp jürdi. Äueli jiırma toğız qarip tañbaların bilgenine, odan soñ ol tañbalarmen qanday sözdi bolsa da qağazğa jazuğa bolatının bilgenine quanuşı edi. Biıl sabaqtan köbine renjip qaytıp jür.
Jalğız Bijiken emes, barlıq balalardıñ sabaqtan renjip qaytar sebepteri kep. Balalar qıstıgüni bir bölmede, jazdıgüni kiiz üyde oqidı. Älipbige keşe ğana tüskenderi de, äldeqaşan quranğa tüskenderi de bäri birge qozıday jamırasıp şulap otıradı. Dauıs şığarmay işten oquğa
Burın Eseneyden ığısıp-ıqtap qalğan bes bolıs Kerey eli de ülken dau-janjal bolsa, Siban eliniñ ıñğayın bayqau üşin Ulpanğa bir soqpay qoya almaydı.
Ulpan medreseni de osı eldiñ balaların oqıtu üşin saldırıp edi. Ätteñ, özi oqımağan adam, medrese salıp, molda jaldap beruden basqasına aralasa almaydı. Qıstıgüni jäne jaylau kezinde qırıq şaqtı bala oqidı. Köktem kezinde balalar azayıp qaladı. Qazekeñ öz şaruasınıñ ıñğayına qaray balasın birneşe ay jumısqa saladı da, şaruası birıñğaylanğan soñ qayta jiberedi. Bala sabağın üzilgen jerinen jalğastırıp oqıp ketedi. Medrese balalardı qısı-jazı üzbey oqıta beretin bolğan soñ, ondaydıñ oqası ne!..
Älippeden bastap neşe jıl oqısañ da ana tiline bir soqpaytın sabaqtı oqu da qiın. Sondıqtan oqudı tastan ketetin balalar da köp. Aldımen Müsireptiñ ülken ulı tastap ketti. Bir jaz, bir qıs hisınha, hiyäsınhi hiturho töñireginde otırdı da odan äri attay almadı. Qazir ol auılınıñ qoyın bağıp jür. Müsireptiñ ekinşi ulı Botbay zirek, Bijikenmen taytalas oqıp keledi. Ätteñ, oyın qumarlau, at qumarlau, dombıra qumarlau... Tegi ol da köp oqımas.
Ulpan tüs namazın oqıp otır edi, qızı sabaqtan erterek qaytıp kelip şeşesiniñ moynına art jağınan asıla ketti. Sırtınan quşaqtap alıp şeşesin ilgerili-keyindi teñseltip uzaq turıp qaldı. Ün şığarıp namazın buzğan joq. Namaz bitkennen keyin de quşaqtağan boyı tura berdi.
— Nemene, künim?—Ulpan burılıp qızınıñ jüzine qarap edi, erinderi burtiıp ketken eken.— Nemene, botam?
— Molda namaz oqisıñdar deydi. Erteñ oraza ayı bastaladı. Oraza ustap, namaz oqitın bolıñdar! —dedi.
Sibir qazaqtarına isläm dini noğay moldalar arqılı şegendelip keledi. Köbi molda emes, şiki nadan adamdar. Qazaqtı nağız nadan köredi de quday atımen şatastıra beredi. Sauda-sattıq ta noğay saudagerleriniñ qolında. Olar qazaqtı şeşindire tonaydı. Alla solardıñ qolında, sauda solardıñ qolında, aldau solardıñ qolında, payda solardıñ qolında. Dindi de oñdırar türleri joq. Eldi de oñdırar türleri joq. Teginde bular noğay da emes, basqa da emes, saudager dep ataluğa layıq jaña bir jurt. Jalpı adam balasınıñ qauımında saudager degennen zulım pende bolmasqa kerek. Jas balanıñ janı sonı sezinip türşigip kelip tur edi.
Molda balalardı däret aludı üyretuge kölge alıp ketti. Mağan şeşeñnen üyren dedi. Botbay oraza da ustaymın, namaz da oqımaymın dep üyine qaşıp ketti... Äkep Botbaydıñ qalay qaşqanın köz aldına qayta äkep külip jiberdi.
Molda balalarğa namaz üyretetin, oraza ustaytın bolğanın estigennen keyin, jaqsı oqitın balalardıñ biri Botbay tura kelip, qolın qusırıp:
— Molda-eke, luqsat pa? — dep edi. Bul käduilgi tüzge şığıp keluge luqsat suraudıñ tärtibi bolatın.
— Ruhsat,— dedi molda.
Botbay dalağa şığıp aldı da:
— Molda, molda, molda-eke, Qara mısıq murt-eke,
Sen bilgendi men de bilem, Endi auılıña qayt! Orazañdı ustamaymın, Namazıñdı oqımaymın Kimge aytsañ oğan ayt!—
dedi de qaşa jöneldi. Onıñ artınan uädelesip qoyğanday Erejep qaşıp ketti. Bijiken küle turıp şeşesine osınıñ körin ayttı.
— uyat bolğan eken— dedi Ulpan.
— Men de oraza ustamaymın, namaz da oqımaymın,— dedi qızı. Ulpan qızın endi özi quşaqtap alıp:
— Jaraydı, ülken molda kelgen soñ özim söylesermin... Bar, balalarmen oynap kele ğoy,— dedi. «Qızım-ay, men şoynaq bolsa da batır atanğan äkeme erkelep ör minezdi bolıp ösip edim, sen kimdi arqalanar ekensiñ...»
Bijikenniñ keybir minezderi bala kezindegi Ulpannıñ öz minezderin esine tüsiredi. Äldeneni köñili unatpasa, onı istemey qoyadı. Medrese aşılğanda jeti jasar Bijiken er» kek balalarmen birge tüsken jalğız qız bala edi. Bir jılday sabaqtan quanıp qaytıp jürdi. Äueli jiırma toğız qarip tañbaların bilgenine, odan soñ ol tañbalarmen qanday sözdi bolsa da qağazğa jazuğa bolatının bilgenine quanuşı edi. Biıl sabaqtan köbine renjip qaytıp jür.
Jalğız Bijiken emes, barlıq balalardıñ sabaqtan renjip qaytar sebepteri kep. Balalar qıstıgüni bir bölmede, jazdıgüni kiiz üyde oqidı. Älipbige keşe ğana tüskenderi de, äldeqaşan quranğa tüskenderi de bäri birge qozıday jamırasıp şulap otıradı. Dauıs şığarmay işten oquğa luqsat joq. Dausı estilmegen balanı molda-eken solqıldaq şıbıqpen jaurın ortadan tartıp jiberedi.
Bir bala:—älif, bi, ti... älif, bi, ti,— dep zarlap otırsa, ekinşi bala:
— Räsirä, räsiri, räturo,— dep sarnap otıradı.
Üşinşi balanıñ küni boyı öz-maltalap otıratını:
— Älfiki küsin än, älfiki käsin eñ älfiki kütir ön — än-en-ön...
Törtinşi bala ändetip quran oqidı. Işinen balağattap otır deuge de bolar edi. Qırıq şaqtı bala qıs bir bölmede, jaz kiiz üyde şulaydı da otıradı.
Küni boyı osılay. Keşe de osılay, erteñ de osılay. Eger osı sarnau, zarlaudıñ işinde bir auız mağına bolsa, onı bala tüsinbeydi. Moldanıñ özi de tüsinbeydi, tüsindire de almaydı. Esi kire bastağan balalar osığan narazı. Nadan el balamız oqıp jür dep senip otırsa, azdı-köpti közi aşıq adam balalardıñ kün boyı mağınasız şulap otıratının jındıhanağa teñer edi.
Bijikenniñ, moldağa öz narazılığı bar. Ol künde közine şalınıp jürgen birdemelerdi qızıq körip suretke tüsiretin edi. Eki laq süzisip jatır. Şeşesi namaz oqıp otır. Asıltas kempir bir qap tezek terip kele jatır... Buları körkem suret emes, ärine, äşeyin qarındaşpen şimaylay salğan sızıqtar. Adamnıñ nobayı, mal balasınıñ nusqası ğana tanıladı. Sol jaña jarıla bastağan japıraqqa nadan moldanıñ qolı tiip ketti de julıp tastadı.
Ärbir beysenbi küni molda-eken balalardı qaz-qatar jatqızıp qoyıp düre soğadı. Balalarğa jumasında bir ret düre soğu, şındap dürelemese de, sonıñ işaratın isteu bala tärbieleudiñ bir qağidasına jatadı. İşarat köbinese şın düreleudiñ özi bolıp şığadı. Onıñ sebebi — balalar jumasına bir ret moldağa eki tiın sadaqa äkeluleri kerek. Erteñ juma, bügin sadaqa küni — beysenbi. Kedey balalarında eki tiın tügil, bir tiınnıñ özi juma sayın tabıla bermeydi. Osınday tüsim az bolğan küni molda-ekesi balalardı şındap düreleydi. Düreden azat jalğız Bijiken ğana.
Sonday bir tüsim az bolğan beysenbi küni ızalı molda balalarğa düre soqtı. Özi tör aldında, balalardı kiiz üydiñ döñgelek orayına qaray qatarlap jatqızıp, äueli solqıldaq tal şıbıqpen balalardı tügel bir-bir soğıp ötti. Munısı işarat düresi edi. Sadaqanı az äkelgen balalarğa işarat düresiniñ özi de bata tiip jatır. Onday balalar şayqañdap qoyıp, qasındağı balalarğa tığıla tüsedi. Eki da aramılau bala äkelgen sadaqalarınıñ jarım jartısın dambal ışqırına tığıp qaldırğan eken. Şıqa şıday almay moldanıñ aldına bireui bir tiın batırdı, endi bireui jartı tiın qara küreşti tastay berdi. Düreden qayqañdamaytın eki-aq bala bar — Erejep pen Botbay. Ekeui de şımır deneli, eregespe, qaysar balalar. Bul ekeui işarattan keyingi nağız düreniñ özine de köp qayqañdamaydı, ölip qalğanday jatadı.
Bijiken düreden azat jalğız qız bala bolsa da, jalpı tärbie tärtibi boyınşa ol da düreni körip otıruğa mindetti. Qazir ol irgege qaray ığısıp barıp otırdı. Qaşanğı ädeti osı. Düre degendi alğaş körgen kezde közin kitaptan audarmay tömen qarap otıruşı edi, osı küni boyı üyrenip ketipti. Burınğıday dir etip qalmaydı, jılap ta jibermeydi. Dürege uşırağan balalardıñ qaysısı qanday minez körsetkenin añday otıradı. Keyde qabağın şıtadı, keyde külip jibere jazdaydı.
Jañağı eki bala moldanıñ aldına sadaqadan qımqırıp qalğan eki baqırdı tastay bergende Bijikenge oynaqı bir oy keldi. Qağazğa sonıñ suretin sala bastadı. Qarındaş moldanı, aynala qarbızday domalap jatqan köp bastıñ suretin saldı. Ol qiın emes eken. Balalardıñ denesin jalğız ğana sızıqpen ispettep, sızıqtıñ üş jağın eki ayırıp edi, eki ayaq boldı da şığa keldi... Onıñ nesi qiın bolsın...
Balalarğa tigen kök şıbıq şıp etken sayın quşırlanıp qoyatın moldanıñ sureti Bijikendi ölgendey qızıqtırıp ketti. Murtınıñ joğarğı jağı tañqita qırılğan, eki miığı tışqan körgen mısıqtıñ murtınday dirildep qoyadı. Istik murın. Qara tebetey kigen şaqşa bas. Qolında uzın kök şıbıq...
Işinen külip özimen-özi bolıp otırğan Bijiken ne jazıp otırğanına moldanıñ közi tüsip ketkenin añdamay qaldı. Şüñireygen şuñğıl közderdiñ qadala şüyilgenin de añdağan joq. Molda özin qatelespey tanıdı. Qanday jauız etip jasağan!.. Alla, mına malğun qız ne jazıp otırğan?
Molda mısıqtay jımıp kelip Bijikenniñ şimaylağan qağazın julıp alıp, jırtıp-jırtıp tastadı. Jındanıp ketkendey eken. Közderi Uyasınan suırılıp keterden jalaq-julaq etedi. Erinderi dirildep, äñgimeni aytıp qoyadı. Orısşalap boqtap jürmese qaytsın!.. Quranda «ualad» degen söz kezdesse de «bilat» degen söz kezdespeytin edi...
Sodan beri Bijiken suret saludı qoyıp ketti. Moldağa narazılığı umıtılğan joq, ulğaya berdi. Sol jolı moldanıñ qayta-qayta ayta bergen «bädbahıt» degeni qazaqşa «betpaq» ekenin bilse, Bijiken endigi medreseni de tastap ketetin edi.
Medresede eki molda bar edi. Ülken molda Husayın-ğazi Eseneydiñ ziratına qoyılatın qulpıtasın alıp keluge Tobıl qalasına ketken. Endi eki jumada Eseneydiñ qaytıs bolğanına jıl toladı. Ac beriledi, eskertkişi ornatıladı. Bükil Siban eli sonı kütip, jaylauğa köşe almay, bayağı Qarağaylı köldi aynala qonıp otırıp qaldı.
Ac äzirligi oydağıday jürip jatır. Bes bolıs Kerey Uaqqa tügel sauın aytıldı. Şaqırılmay qalğan jalğız kekeş Qojıq, urı Qojıq. Eseney suğa qulap, üsti-bası muzdaq, jaurap kele jatıp kezdeskende de Qojıqtıñ qosınan däm tatpay attanıp ketkenin Ulpan jaqsı biletin. Sondıqtan onı şaqırtpadı. Osı jağınan bir janjal şıqpasa, özge jumıstarda iriñ-kezek belgisi bayqalmaydı.
Qarağaydan qiğan jeti qanattı, munaraday biik kök kümbez — Eseneydiñ eskertkişi ornatılıp bolğan. Äzir tur. Altı qanattı aq üydey keñ bolıp şıqtı. Töbesin şatırlap jappa-qañıltırın kökke boyağan soñ «kök kümbez» atana ma degen ümit te joq emes. Eseney siyäqtı ardaqtı adamnıñ atı ölgennen keyin atala bermeuge de tiis.
Tobıl qalasında jasatqan Eseneydiñ qulpıtasın alıp Husayın molda da keldi. Ğajayıp tas äkelgenin kötere maqtap ketti. Qımbatqa tüsipti. Qudaydıñ qudiretimen tasqa altın men kümis aralasa qaynasıp bitken eken de... Qırıq put tastıñ üşten biri altın men kümis, öziñiz körersiz, altını men kümisi tamırlanıp, sırtına şığıp jarqırap tur.
— Rahmet, molda-eke... onday da tas boladı eken-au!.. Qalay tapqansız! — dedi Ulpan.
— Aqşa bit, aqşa! — dedi molda. Onıñ ar jağın Ulpan oñay tüsindi de qazbalağan joq, balalardıñ oqu jaylarına burıp äketti.
— Künäsiz säbi balalarğa oraza ustatıp, namaz oqıtıp keregi ne? Üş künnen beri on öñi bala medresege kelmey jür. Äke-şeşeleri de balalarına urıspaptı, qayta, kişi moldanı mazaqtaytın körinedi. Bijiken äreñ-äreñ barıp «.aytadı,— dedi.
On eki balanıñ sabaqqa kelmep molda-ekeñe on eki qozısın qasqır jep ketkendey tidi.
— Lağınet ol bäläbay malayına! Kiträm kiträm! — dedi.
Osımen balalar narazılığı ayaqtalıp qaldı da, narazılıq eki moldanıñ arasına auıstı. Teri-tersegi köp, qayır-sadaqası köp oraza ayı kele jatır, Eseneydiñ ası kele jatır. Bul tusta ülken molda kişi moldanı şaynap tastamasına şarası joq.
Kök kümbezdiñ işine qulpıtas ornatılıp, mañayı tazartılıp bolğan soñ Husayın molda Ulpandı zirat basına şaqırıp edi, Ulpan qasına Dämeli men Şınardı, Bijikendi ertip keldi.
Oral tauınıñ altınday jarqıraytın mısı men kümisi aralas taram-taram tamırları bar şağala tası Ulpanğa qattı unadı. Key jeri surğılt, key jeri kögildir tartqan tas aynaday jaltıldaydı. Qalay kesti eken qalay sürgiledi eken qalay sürtti eken! Jaqındap ketseñ, keskiniñ körinedi.
Husayın molda kök kümbezdi küñirentip ayat oqıdı. Moldasınan keyin Bijiken äzirlenip tizerlene bastadı. Molda onı köpten äzirlep jürgen. Irkilgen joq.
Dausı äueli az ğana dirildegendey şığıp edi, uzamay aşılıp ketti. Qanday ündi, qanday muñdı dauıs edi. Quran emes, jır oqıp otırğanday. Özi tüsinbeytindi jurtqa ünimen tüsindirip otırğanday. Jas balanıñ balğın üni keyde jüregiñdi eljirete erke şığadı da, keyde ökpe-nazday oylandırıp qaladı. Älde kimge, alıstağı bireuge zarın aytıp, şağınıp tilek etkendey bolatını da bar.
Bir kezde äyelder jılay bastadı. Qız dauısı özgerip, äldenelerdi ana tilinde aytıp otırğanday estildi.
— Apa,— degendey edi qız dauısı.— Apa, mende nege äke joq, apa? Mağan da äke kerek boların sen bilseñ kerek edi ğoy, apa... Apa, seni bala bitken Aqnar apay deydi. Oları şeşe degeni de! Sen altın şeşesiñ apa!.. Senen artıq şeşe boladı deymisiñ! Sonda da meniñ äkem joqtığı janıma batadı da jüredi. Äkeli bala qanday, men qandaymın? Men nege äkeden erte ayrıldım, apa? Joq, apa, men jetimsiremeymin. Biraq, äkesi bar balanı körgende ılği jılağım keledi. Qızığamın ba, kündeymin be? Joq, ekeui de emes, apa! Basqa balalar äkesiniñ moynına asılıp erkelegenin körsem, mağan sol batadı. Men bolsam, äkemniñ moynına bir asılıp erkelep körmegen ekemin... Sonı sağınamın, apa... Äkem meni bir süyip körgen joq, bir ret basımnan sipağan joq, men sonı sağınamın, apa...
Ünemi şımıldıq işinde jatatın auru äkesin Bijiken tört jasqa tolğanşa körgen joq-tı. Balağa äke kerek ekenin bilgen de emes-ti. Bir küni oynap jürip balalıqtıñ köz qumarlığına şıdamay äkesiniñ şımıldığın aşıp qalıp edi, ornınan qozğala almay qatıp qaldı. Qorqıp ketti. Munday da ülken bas boladı eken-ay! Qırau basqan buranıñ bası ma dersiñ. Bet-auzı tabaqtay jalpaq, qatpar-qatpar, qara şubar... Bar denesi selk-selk etip jatır. Eki qolın eki ülken adam ustap otır. Äkesiniñ selkildegen qoldarımen birge eki ülken adam da selk-selk etedi. Jas bala şıñğırıp jiberdi. Esin şeşesiniñ aldında jatıp jinadı.
— Qorıqpa, aynalayın. Ol seniñ äkeñ. Qattı auırıp jatır. Jazıladı, — dedi Ulpan.
— Anau eki kisi nege äkemniñ eki qolın ustap alıp jibermey otır?
— Eki qolın eki kisi ustap otırmasa, äkeñ dirildep uyıqtay almaydı. Bir kisiniñ äli kelmeydi. Äkeñ batır adam...
Tört jastağı Bijiken äkesi barın osılay bilip edi. Äueli äkesiniñ tür-sipatınan qorqıp ketse de, kep uzamay közi de üyrendi, boyı da üyrendi. Tabiğat sıbırınıñ qulaqqa kirmes, oyğa Uyalaması joq qoy, jas balanıñ köñiline äkesi barlığı aynımas-buljımas senimdi quanıştay ornığıp qaldı. Jetige tolğan soñ sabaqqa keterinde äkesine bir tostağan qımız aparatın boldı.
Äkesiniñ eki qolın eki adam ılği ustap otıradı. Eki ayağın bir buma jükpen bastırıp qoyıptı. Keyde Bijiken sol bumanıñ üstine otırıp alıp, äkesimen oynağısı keledi, Selkildep jatqan bumanıñ üstinde uzaq otıra almaydı, sırğıp barıp qulap tüsedi. Soğan da mäz bolıp külip-tura keledi de:
— Äke, men sabaqqa kettim... sen uyıqtay tur,— deydi.
— Bara ğoy, böbegim, bara ğoy,— deydi äkesi. Bijiken üyden şığıp ketken soñ auır kürsinip:
— O, qudayım-ay! — dep qaladı.
Mügedek äke jalğız perzentin tım bolmasa bir ret qolına alıp, mañdayınan iiskey alğan emes, tım bolmasa bir ret şaşınan sipay alğan emes. Munday da azap bola beredi eken-au!.. «O, qudayım-ay!» degeni sonday auır zardıñ, sonday auır küyiniştiñ jalınınday şığadı.
Qay balağa da äke kerek. Eseney siyäqtı mügedek äke de kerek eken. Bijiken qazir sol äkesin sağınıp zarlap otır.
Bijiken dausı tağı bir sarınğa auıstı:
— Apa,— degendey qızınıñ, dausı,— apa. Men nege jalğız bolıp tudım eken apa? Mende ağa da joq, ini de joq, siñli de joq. Köp qızdardıñ ağaları da bar, ini-siñlileri de bar. Mende bir öziñnen basqa eşkim joq. Nege bulay, apa? Sen de jalğız, men de jalğız... Neden bulay boldı, apa? Seniñ kürsinetiniñdi men uyıqtap jatsam da esitemin. Sabaqta otırsam da esitemin. Sol kürsinuiñ qaşan toqtalar eken apa? Men oynap jürip te quana almaymın. Basqa balalardıñ quanğanına qızığamın. Balalar quanğanda qanday ädemi, qanday jaqsı bolıp ketedi. Men sonısına qızığamın. Älgi Seytek deytin kişkene bala bar ğoy, sol oynap jürip qulap qalsa, menimen jastı Ayşa onı üyine arqalap äketedi. Bağila qulap qalsa, ağası Sansızbay köterip äketedi. Men osığan da qızığamın... Men de bireudi köterip äketkim keledi. Kişkentay kezimde meni de bireu üyge köterip äkeldi me eken dep oylaymın, apa.
Bijiken munıñ birde-birin şeşesine auızba-auız aytqan emes, ayta almas ta edi. Bul onıñ oyı ma, sezinui me, onı özi de bilmeydi. Onı bilu qaydan oñay bolsın! Qız şeşesin kinälap ta otırğan joq, qayta şeşe zarın qosa aytıp otırğanday edi. Bir sözine tüsinbeytin qurandı oqıp otırıp dausımen ünimen ayttı. Onısı sağınış zarı ekenin şeşesi de tügel tüsindi. Qızımnıñ esi kirip qalğan eken-au dep oyladı şeşe...
Eseneydiñ asın ötkizu äzirliginde jürgen Baydalı bi, Küzembay bolıs bastağan otız şaqtı adam auıl sırtında keñesip otır edi, üş salt adam jaqındap kelip sälem berdi.
— E, jol bolsın!
— Äley bolsın. Qojıq batır jiberip edi. Ulpan bäybişege jolığıp aytatın bir-eki auız sözimiz bar. Ol kisi ülken üyinde otıratın şığar?
— Äueli attarıñnan tüsip, jumıstarıñnıñ jönin bizge aytıñdar. Ar jağın sodan keyin körersiñder.
— Joq, biz jumısımızdı Ulpan bäybişeniñ özine ğana aytamız da qaytamız.
genin körsem, mağan sol batadı. Men bolsam, äkemniñ moynına bir asılıp erkelep körmegen ekemin... Sonı sağınamın, apa... Äkem meni bir süyip körgen joq, bir ret basımnan sipağan joq, men sonı sağınamın, apa...
Ünemi şımıldıq işinde jatatın auru äkesin Bijiken tört jasqa tolğanşa körgen joq-tı. Balağa äke kerek ekenin bilgen de emes-ti. Bir küni oynap jürip balalıqtıñ köz qumarlığına şıdamay äkesiniñ şımıldığın aşıp qalıp edi, ornınan qozğala almay qatıp qaldı. Qorqıp ketti. Munday da ülken bas boladı eken-au! Qırau basqan buranıñ bası ma dersiñ. Bet-auzı tabaqtay jalpaq, qatpar-qatpar, qara şubar... Bar denesi selk-selk etip jatır. Eki qolın eki ülken adam ustap otır. Äkesiniñ selkildegen qoldarımen birge eki ülken adam da selk-selk etedi. Jas bala şıñğırıp jiberdi. Esin şeşesiniñ aldında jatıp jinadı.
— Qorıqpa, aynalayın. Ol seniñ äkeñ. Qattı auırıp jatır. Jazıladı, — dedi Ulpan.
— Anau eki kisi nege äkemniñ eki qolın ustap alıp jibermey otır?
— Eki qolın eki kisi ustap otırmasa, äkeñ dirildep uyıqtay almaydı. Bir kisiniñ äli kelmeydi. Äkeñ batır adam...
Tört jastağı Bijiken äkesi barın osılay bilip edi. Äueli äkesiniñ tür-sipatınan qorqıp ketse de, kep uzamay kezi de üyrendi, boyı da üyrendi. Tabiğat sıbırınıñ qulaqqa kirmes, oyğa Uyalaması joq qoy, jas balanıñ köñiline äkesi barlığı aynımas-buljımas senimdi quanıştay ornığıp qaldı. Jetige tolğan soñ sabaqqa keterinde äkesine bir tostağan qımız aparatın boldı.
Äkesiniñ eki qolın eki adam ılği ustap otıradı. Eki ayağın bir buma jükpen bastırıp qoyıptı. Keyde Bijiken sol bumanıñ üstine otırıp alıp, äkesimen oynağısı keledi, Selkildep jatqan bumanıñ üstinde uzaq otıra almaydı, sırğıp barıp qulap tüsedi. Soğan da mäz bolıp külip-tura keledi de:
— Äke, men sabaqqa kettim... sen uyıqtay tur,— deydi.
— Bara ğoy, böbegim, bara ğoy,— deydi äkesi. Bijiken üyden şığıp ketken soñ auır kürsinip:
— O, qudayım-ay! — dep qaladı.
Mügedek äke jalğız perzentin tım bolmasa bir ret qolına alıp, mañdayınan iiskey alğan emes, tım bolmasa bir ret şaşınan sipay alğan emes. Munday da azap bola beredi eken-au!.. «O, qudayım-ay!» degeni sonday auır zardıñ, sonday auır küyiniştiñ jalınınday şığadı.
Qay balağa da äke kerek. Eseney siyäqtı mügedek äke de kerek eken. Bijiken qazir sol äkesin sağınıp zarlap otır.
Bijiken dausı tağı bir sarınğa auıstı:
— Apa,— degendey qızınıñ dausı,— apa. Men nege jalğız bolıp tudım eken apa? Mende ağa da joq ini de joq, siñli de joq. Köp qızdardıñ ağaları da bar, ini-siñlileri de bar. Mende bir öziñnen basqa eşkim joq. Nege bulay, apa? Sen de jalğız, men de jalğız... Neden bulay boldı, apa? Seniñ kürsinetiniñdi men uyıqtap jatsam da esitemin. Sabaqta otırsam da esitemin. Sol kürsinuiñ qaşan toqtalar eken apa? Men oynap jürip te quana almaymın. Basqa balalardıñ quanğanına qızığamın. Balalar quanğanda qanday ädemi, qanday jaqsı bolıp ketedi. Men sonısına qızığamın. Älgi Seytek deytin kişkene bala bar ğoy, sol oynap jürip qulap qalsa, menimen jastı Ayşa onı üyine arqalap äketedi. Bağila qulap qalsa, ağası Sansızbay köterip äketedi. Men osığan da qızığamın... Men de bireudi köterip äketkim keledi. Kişkentay kezimde meni de bireu üyge köterip äkeldi me eken dep oylaymın, apa.
Bijiken munıñ birde-birin şeşesine auızba-auız aytqan emes, ayta almas ta edi. Bul onıñ oyı ma, sezinui me, onı özi de bilmeydi. Onı bilu qaydan oñay bolsın! Qız şeşesin kinälap ta otırğan joq, qayta şeşe zarın qosa aytıp otırğanday edi. Bir sözine tüsinbeytin qurandı oqıp otırıp dausımen ünimen ayttı. Onısı sağınış zarı ekenin şeşesi de tügel tüsindi. Qızımnıñ esi kirip qalğan eken-au dep oyladı şeşe...
Eseneydiñ asın ötkizu äzirliginde jürgen Baydalı bi, Küzembay bolıs bastağan otız şaqtı adam auıl sırtında keñesip otır edi, üş salt adam jaqındap kelip sälem berdi.
— E, jol bolsın!
— Äley bolsın. Qojıq batır jiberip edi. Ulpan bäybişege jolığıp aytatın bir-eki auız sözimiz bar. Ol kisi ülken üyinde otıratın şığar?
— Äueli attarıñnan tüsip, jumıstarıñnıñ jönin bizge aytıñdar. Ar jağın sodan keyin körersiñder.
— Joq, biz jumısımızdı Ulpan bäybişeniñ özine ğana aytamız da qaytamız.
— Onda qayta beriñder. Ol kisi eşkimdi qabılday almaydı. Äsirese Qojıqtıñ jibergen adamdarın qabıldamaydı.
— Sibannıñ qara tobırı, Eseneydiñ, beti jasırınbay jatıp-aq bäybişesin qara üyge qamap tastap, ordasın qantalauğa salayın dep jatır ekensiñder ğoy!
Müsirep Şondığulğa iek köterdi. Şondığul, atınan tüspey kerdeñ söylesip turğan, jündelgen tüyeniñ, terisindey borğıl bet köse adamdı atınan julıp alıp Baydalı bidiñ, aldına äkelip iığınan basıp şöktirdi de şılbırın qolına ustattı.
— Söyle! — dedi Baydalı bi.
Borğıl bet köse arsız adam eken atınan julıp alıp jer tizerletip otırğızğanğa qızarğan joq. Söylep ketti:
— Söylesem, Eseneydiñ asına bes bolıs Kerey-Uaqtı tügel şaqırğanda, Qojıq batırdı şaqırmaytınday, Qojıqtıñ jiırma tört auılına qara şeşek şığıp jatır dep estip pe ediñder?
Biler alma-kezek aytıs-tartısqa tüspey, tüptep kelgende kesimin aytadı. Özi şeşen Baydalı bidiñ işin jarıp bara jatqan jauabı äzir otırsa da, ün şığarmay şıdap qaldı da, Müsirepke qaradı.
— Urı-qarı, qanişer jolbasarlardı şaqırmañdar degen Eseneydiñ ösieti bar. Qanişer Qojıq şaqırılmaydı, — dedi Müsirep.
— Tağı ne aytasıñ?
— Jiırma tört saba qımız, jüz qoy, elu tu bie soyıstıq äkeledi Qojıq. Ulpan bäybişege eki narğa artıp toğız sıylıq äkeledi Qojıq. Eseneydiñ, as bäygesine qosuğa jiırma tört säygülik jaratıp otır Qojıq.
Baydalı tağı Müsirepke qaradı.
— Qıstıgüni suğa qulap, üsti-bastı kek muzdaq, jaurap kele jatqan Eseney Qojıqtıñ qosına kezdesip qalıp, däm tatpay attanıp ketkenin Kerey-Uaq tügel biledi. Eseneydiñ asına sol Qojıqtıñ aram sirağın saldıradı eken dep oylasa, Qojıq şın-aq adam emes, doñız eken! — dedi Müsirep.
— Tağı ne aytasıñ?
— Eseneyiñnen ayrılğan Siban bosqa şirenesiñ deymin. Öli arıstannan tiri tışqan qorıqpaydı degendey, endi senen eşkim ığıspaydı. Qojıqtıñ atı — Qojıq! Bügingi Kenesarı sol! Eki jüz at körmede, eki jüz jigit er jastanıp, toqım tösenip, şeşinbey uyıqtaydı. Qojıqtıñ qasında endi sen bolarsıñ. Men aytarımdı aytıp boldım.
Endi Müsirep Baydalı bige qaradı.
— Ac bergeli jatqan qaralı auılğa kelip jasağanı üşin mına kösege qırıq qamşı düre soğılsın! — dedi Baydalı bi.— Ayıbına atın alıp qalıp, jayau qaytarıñdar!
Bi kesimi tım qatal bolsa, qasındağılardıñ bireui «Sauğa, bi-eke!» dep qalatın ğurıp bar. Ondayda bi jazanıñ jarım-jartısın keşire saladı. Jazalı adam bäribir qırıq qamşı düre jegenge sanaladı. Bul jolı eşkim auzın aşqan joq. Borğıl bet köseni Şondığul aydap alıp ketti...
Keşirek Baydalı, Küzembay, Müsirep, er minezdi, erkek pişindi jas peri atanıp kele jatqan Quniyäz törteui kelip Ulpanğa bolğan oqiğanıñ jayın aytıp edi, Ulpan tis jarmay tıñdap aldı da:
— Munı ne deymiz? Qojıq ılañınıñ osımen ayaqtalğanı deymiz be, bolmasa bastalğanı deymiz be?—dep suradı.
— Esekem tiri bolsa, toqtalğanı der edim. Kün bizge qalğan tusta bastalğanı deuimiz kerek bolar,— dedi Köşebe-Sibannıñ bolısı Küzembay.— Eki jüz jigit ustap, Esildiñ eki jağındağı elderdi künde bir tonap otırğan Qojıq endi Kereyge auız salayın degeni de! Astı durıs ötkizdirmeydi ol!
— Tiri Eseneyde ketken kegin endi öli Eseneyden almaqşı bolğanı ğoy qanişer ittiñ! — Osını aytıp Baydalı da toqtap qaldı. Endi ne isteu kerektiñ salmağın Ulpannıñ öz moynına artqıları keletin siyäqtı.
Qojıq Kenesarınıñ qarındasın alğan küyeui, Şıñğıstıñ qudası. On jeti jasında qandı-balaq qaraqşı atanğan edi. Qır elderi äueli köterile dürligip Kenesarığa qosılıp, eki-üş jıldan keyin odan birjola bezinip eski mekenderine qaray qaşqanda köbiniñ mal-mülki, qız-kelinşegi osı Qojıqtıñ qolına tüsip qalğan. Qasında üş jüz jasağı bar Qojıq Kenesarıdan qaşa bastağan elderdi añdıtıp qoyğan añşısı bolatın. Qojıqtıñ qolına tüsken mal-mülik, qız-kelinşekke Kenesarı da ortaq. Kenesarı Torğay qalasın şauıp, turğın halqın qırğanda, sol qırğınğa Qojıq ta ortaq. Bul ekeuiniñ ortaqtastığı Kenesarı jauınger qırğız halqınıñ qolınan apatqa uşırağanda ğana ayrıldı. Qojıq tört mıñ jılqını aydap Betpaqdalanıñ soltüstigine qaray burılıp ketti. Sodan beri ol Esildiñ oñtüstiginde «Meñzey» degen jerdi jaylaydı. Biraq, uzındığı jüz elu şaqırımday jer Esildiñ eki beti Qojıqtiki. Burın sol jerde irgeles otıratın Atığay-Qarauıl, Uaq degen elder Qojıqtan qaşıp alıstap ketti.
Qojıqtıñ toğız qatıñ jiırma tört ulı bar. Är ulı bir auıl. Är auılında tüp-tübiri Kenesarınıñ jasağınan kele jatqan buzıqtar, urılar, jol tonauşılar ondap sanaladı. Sol Qojıq Eseneydiñ asında bülik salıp, Kerey elin bir iıqtap, ıqtatıp ketpek edi.
Bolıs-bilerde dağdarıs barın sezindi de, Ulpan şirağıraq söylep ketti:
— Astı birdeme qılıp ötkizermiz-au, ağayın... Eñ ärisi Staptan jüz qazaq-orıs aldıruğa da boladı. Biraq, sonıñ ar jağında künimiz ne boladı? Esekeñ qaytıs bolğan soñ, endi Qojıq bizge teñdik bermeydi degendey ekensizder... Esekeñ jauğa jalğız attanuşı ma edi? Kerey-Uaqtıñ basın qosıp, eki eldiñ uranın şaqırıp attanbaytın ba edi? Qojıq qaraqşı tügil, Kenesarınıñ özin Kerey jerinen quıp tastağanda osılay etken ğoy! Qojıq zatı Uaq bolğanımen öz elinen şettep Kökşetau oyazına qaraytın jerde otırğandıqtan Eseneydiñ, qolına tüspey ketti. Eseney özderiñizben maquldasqanda — «Qojıqtı qurtpasañ, Kerey, sağan kün joq!» demep pe edi? Eseneydiñ Qojıqta ketken uzınnan öşi, qısqadan kegi joq edi ğoy! Atı Kerey, Eseney seniñ qamıñdı oylağan. Bükil Atığay-Qarauıl, Kerey Uaq qarğap otırğan qanişerdiñ ornı qarañğı üy — abaqtı, tor közdi türme emes pe? Özgeñ boy tasalap qalatın bolsañ, Siban jalğız bolsa da, Qojıqtay zalımmen alısıp ötedi. Siban Eseneyinen ayrılsa da erkek jigitteri, qudayğa şükir, bar!„—dep Müsirep pen Quniyäzdı köz qiığımen janap ötti.
— Durıs aytasıñ, Ulpan... Qojıqtıñ jibergen adamına düre soğıp, atın ayıpqa alıp, özin jayau qaytarsa, ol Sibannıñ nege bolsa da bel baylağanı ğoy! — dedi Müsirep.— Biraq, Kerey-Uaq Sibandı jalğız qaldırar dep oylaudıñ keregi joq. Qojıq Kerey-Uaq, Atığay-Qarauıldıñ bäriniñ jauı. Onday zulımğa barlıq el bir-bir tas atıp qalmaytın ba edi? Qojıqtıñ ornı türme! Baydeke, osı jumıstı öziñiz bastañız, öziñiz ayaqtañız!
Baydalı bi birinşi bolıp atı atalğandı, birinşi bolıp söylegendi, qanday istiñ bolsa da birinşi bolıp basında jürudi jan-tänimen jaqsı köretin edi.
— Kerey-Uaqqa quday birlik bere qalsa, durısı osı bolar edi,— dep qaldı.
— Sizge ermegende kimge eredi bul el? Orıs, qazaqqa atağıñız jayılğan bisiz, sizden iığı joğarı turatın kim bar? — dep Müsirep tağı da bir qolpaştap jiberdi.
Endi Baydalı şalqalay otıra söylep, Küzembay bolısqa qarap:
— Bes bolıstıñ pırgauarın jasata ber... ömir-baqi oralmastay bolıp «İtjekkenge» aydalsın! — dedi.
— Onda bolıstardı osında şaqırtamız ğoy?
— Şaqırta ber.
Quniyäz er minezdi, namısqor, baluan jigit edi:
— Qap, Sibanda tu köterip namısqa şabatın erkek barın körsetetin kün tudı ma dep dämelenip qalıp edim.... Qağazben tınatın boldı-au! — dedi ökinip qalğanday qaljıñdap.
Kenesarı ılañınan keyingi otız jıldan astam tınıştıq ömirde Sibanğa mal bitip, turmısı tüzelgen soñ balalar ölimi azayıp, jigitteri köbeyip qalğan edi. Bul kezge deyin Eseneydiñ atımen el atanıp, qatarğa qosılıp kelse, endi eldiñ öz keudesi köterile bastağan. Quniyäz bolıs-bilerge sonı añğartıp qaldı.
— Atıñdı erttey ber, Siban! Qağazı da bolar, basqası da bolar,— dedi Baydalı.— K0JIQ oñay jau emes. Ol jasanıp otırğan jau. Üş jüzge jaqın jarağı bar. Oñay qolğa tüspeydi. Biraq, esteriñde bolsın, bul Siban jorığı boladı.
— Jorıq boladı ğoy, äyteuir?
— Bolğanda qanday! Ülken jorıq boladı.
Jorıq ülken boluğa bet aldı. Siban jorığına bes bolıs Kereyden qatınaspağanı qalmaydı. Qojıqqa bäri de kekti, bäri de eş. Adam kerek, at kerek, as kerek. Sonıñ bäriniñ salmağı Sibanğa tüsetin boladı. Baydalı osını eskertip edi. Siban oğan äzir eken.
— Isteriñe bereke bersin, erkekter. Eseneydiñ malı Kerey-Uaqtıñ amandığı siyäqtı osınday aq jolğa şaşılsa, aruağı mağan renjimes,— dedi Ulpan.
Qojıqtı ärkim öz qara basınıñ körgen jäbir-japasına qaray urı-qarı, jol tonağış, qanişer, zulım deytin. Munıñ bäri de durıs edi. Qojıq adam qanına talay şomılğan hayuan. Qırda qazaqtı, Torğay, Moqrasıbay qalalarında orıstı bauızdağanda eki qolınıñ bireui dir etpegen adam. Esik-terezesi jabıq üylerdi örtegende, şırıldap şıqqan jas balanıñ dausınan şimirkenbegen hayuan. Osı kezde de qolı qandanbay otıratın küni joq. Qojıq jaylağan jerden bir adam aman ete almaydı, tonalıp ötedi. Sonımen birge, Qojıq qazaq handığınan ümitker, han tuqımdarınıñ süyenişi edi. Äli üzilip bolmağan ümittiñ sarqındısı osı Qojıqqa baylanıstı bolatın.
Ol otız jıldan astam uaqıt ötse de, Kenesarı jasağınan qalğan qoldı taratpay ustap otır. Olardıñ özderi qartaysa da, qanmen auızdanğan balaları jigit bolıp qaldı. Zäu-saytan bireu han bolğısı kelip selt etip şığa kelse, Qojıq onıñ dayar turğan qarulı jasağı.
Orıs äkimderi de Qojıqtıñ üstinen tüsken arız, prigovorlarğa qulaq aspay keledi. Arız, prigovor bergen bolıs-bilerdiñ üstinen Qojıq ta arız beredi. Qazaq arasında qarsı daular köp, Qojıqta ta sonday kereğar daukestiñ biri. Qojıq öz aldına bir bolıs el boludı suranıp jür. Bes jüz üymiz depti. Teksere kelgende onısı jalğan bolıp şıqtı. Üş jüzden asa erkegi barı durıs, auıl sanı jiırma tört-aq. Urı ekeni de ras. Qazaqtıñ Qay biiniñ qolı taza? Qay bolısınıñ üstinen künde bir arız tüspey otıradı? Arız, prigovorlarğa sene berseñ, qazaqtıñ barlıq bolıs-bilerin bir jıldan keyin tügel türmege alıp otıru kerek. Teginde qazaq birin biri jamandauğa kelgende sonşa şeber, sonşa raqımsız, sonşa jalaqor, öz tamırına özi balta şauıp, öz japırağın özi juladı da otıradı. Tüpki oyları osığan kelip tireletin orıs äkimderi Qojıqtı qudalamay keldi.
Bul jolı Kerey-Uaqtıñ bolıs-bileri ülken uyımşıldıq körsetti. Qağazdarın ükili poştamen Ombı, Qızıljarğa jöneltti de, özderi bolıs bası jüz elu jigitten jasaq jinap alıp jorıqqa tez attanıp ketti. Qol basıları da är rudan edi — Şağalaq Boqan batır; Tauzar-Köşebeden Mustapa, Ösip; Sibannan Quniyäz; Balta Kereyden Küşikbay batır. Jorıq basında Baydalı, Küzembay siyäqtı bolıs-biler, Müsirep siyäqtı bedeldi el adamdarı.
Jorıq salmağın Ulpan da auırlağan joq. Siban jigitterine alpıs at berdi. Tüsine qaramay, sanamay berdi. Qırıq tu bieni jorıq jolına şığardı. Bireui qaytpasa — surauı joq dep berdi.
Esildiñ soltüstik beti jalğası üzilmeytin qalıñ orman, qaz, üyrek mıñdap Uyalaytın qamıstı, aydındı kölder. Osı küni soltüstik-şığıs Sibirge barıp Uyalaytın qaz, üyrek, aqqu, tırna, jılqışı, tauqudiret qustarı ol kezde
Batıs Sibir kölderinen aspay Uyalay beretin. Jalğız qaraşa qaz ğana alıstap ketuşi edi. Jorıqşılar sol kölderdi sağalap, sol ormandardıñ işimen kelip, Qojıqtıñ tobırına tañ aldında tiisip edi, uyqıda jatqan tobır eleuli qarsılıq körsete almadı, oñay qol qusırdı. Qojıqtıñ auıldarına tus-tusınan kelip tigen Kerey-Uaq qolı är auıldı bölek-bölek basıp aldı.
Sonşa ataqtı qanişer atanğan Qojıqtıñ özi ustalğanda este qalğanı mınau-aq:
Aq orda atanğan ülken kiiz üydi Mustapa qırıq jigitimen qorşap aldı da, ayğay saldı:
— Aş esigiñdi, şıq üyden!
Mıltıq atıldı. Bir at uşıp tüsti.
— İttiñ ğana balası, jan kerek bolsa, şıq üyden!
Mıltıq tağı atıldı. Bir jigit atınan qulap tüsti.
— Qapta! Şañırağın ortasına tüsir! —dedi Mustapa.
Qırıq şaqtı jigit şauıp kelgen boyı «aq ordanı» aynala berip soyılmen bir-bir salıp ötkende-aq uıqtarı satır-sutır sınıp, şañırağı üydiñ ortasına jalp etip quladı. Üzik, tündik dep atalatın üydiñ joğarğı kiizderin jamıla quladı. Üy işinen «Öldik-au, qırdıñ-au, Qojıq!» degen äyel dauısı, şırıldağan jas balanıñ dauısı estildi.
— Örteñder! — dedi Mustapa.
Qazaq üyiniñ ter jağı uıqtıñ qarına deyin qatarlap jinalğan jük boladı: sandıqtar, bumalar, ustalmaytın kiiz, kilem, körpe-jastıqtar... Jigitter as üydiñ aldındağı jer oşaqtarda kömip qaldırğan qayın, şoqtarınan bir legenin alıp keldi de, üydiñ sol tor jaq irgesinen eki-üş jerden ot berdi.
Äyel men bala dausı äli şığıp jatır. Üy işine tütin kire bastadı bilem, äyel dausı qumığa berdi. Jas bala bulığıp jötele bastadı.
Qojıq äueli esikten mıltığın laqtırıp jiberdi. Sodan keyin dambalşañ-köylekşeñ özi şıqtı. Sarğış-jiren saqalı şıqşıtınan bastalıp eki jağın jiektey ösip kelip alqımınıñ astında tüyisetin, jalpaq bet aqsarı adam eken. Ün şığarmay, qolın qusırdı da turıp qaldı. Onıñ artınan bulığa jötelgen jas balasın köterip, Qojıqtıñ eñ jas toqalı şıqtı.
Mustapanıñ bir top jigiti aq otaudan Şıñğıstıñ Rahiyä degen qızına üylengen Qojıqtıñ balası Bekejandı aydap äkele jatır.
— Ş-ş-şata neme-ay! Ş-ş-ş-şolğında jür desem... qa-qa-qatınıñnıñ d-d-dambalın küzetip şığıp pa eñ! — dedi Qojıq balasına.
Eki jigitpen şolğınğa jiberilgen Bekejan auıl uyıqtadı-au degen kezde ol da otauına qaytıp kelgen. Kinäsin moynına alıp, ündey almay qaldı.
Qonaq üyde tört-bes joldasımen Şıñğıstıñ balası Jaqıp jatır eken. Jigitter olardı da aydap alıp keldi. Är üyden ürpiip şıqqan erkekterdiñ bäri dambalşañ. «Aq orda» esigi aşılğan soñ gürildep jana bastadı.
Mustapa qolğa tüsken öñkey dambalşañ Qojıq tobın Esildiñ el jaq betinde «Üyeñkili» degen jerde qalğan bolıs-bilerge qaray aydatıp jiberdi de, özi Qojıqtıñ auılı tügel örtenip bolğanşa ornınan qozğalğan joq. Munday bay üylerdi örtep ketpese, jigitterdiñ bireui bolmasa bireui orayın tauıp tonauğa keletini dausız. Tonauğa kirisken jigit sarbazdığınan da ayrıladı, jigittiginen de ayrıladı.
Mustapa Qojıqtıñ auılın qara üylerine deyin, arbalarına deyin tük qaldırmay örtetip jiberdi. Bolıs-biler tobına sodan keyin oraldı.
Qojıq jasaqtarınıñ işinde elden bezip, adam tağısına aynalıp urlıq-qarlıqpen kün köruden qajığandarı da az emes eken. Tuğan el sağınışı, jer sağınışı qıstalap, «Altıbaqan», «Äygölekti» añsaytın jastar da bar edi. Kenesarıdan qalğan batır-baluandar qartayıp, tamaqqa toymaytın masıl bolıp alğan. Äsirese, är şabındıdan qolğa tüsken jas äyelder köp. Olar Kerey qolı bostandıq äkelgendey quanıp, Qojıq tobırın qarğap-silep keledi. Osılay işinen irip, tamırınan şirip jatqan urı-qarılar tobırı talan-tarajğa kelgende qanday «erjürek» bolsa da el ızğarına qarsı tura alğan joq. Qojıq tobırı bir-aq künde apar-toparı şığıp qolğa tüsti de Qızıljarğa aydalıp ketti. Jaqıp siyäqtı qonaqtar, eline qaytuğa suranğan äyelder, otın-suşı käri-qurtañdar bolmasa, jiırma tört balası men Qojıq, eki jüzden asa jasaqtarı tügel aydaldı. Qojıqtıñ öz äuletinen jetpis eki äyel jesir qaldı, aydalğan joq.
Kerey-Uaq elderiniñ eskiden kele jatqan dästüri boyınşa, auır bäle şıqqan, qırsıq bolğan jerlerdi örtep tazalau kerek. Oba, qorasan siyäqtı adam apatı, alaökpe, qaraökpe siyäqtı mal apatı bolğan jerlerdi de örtep, keler jılğa deyin ol mañayğa jolamay keşip ketetin. Mustapanıñ Qojıq auılın örtep jibergeni bolıs-bilerdiñ oyına sol dästürdi tüsirdi. Qara päle ornağan Qojıqtıñ jazğı jaylau, qısqı qıstauların «bülingennen büldirgi alma!» degen äz Täukeniñ josıq-joralğısı boyınşa qısqı-jazğı üylerin bar mülkimen tügel örtetip jiberdi. «Büldirgi» qamşınıñ sabına tağılatın eki süyem qayıs qoy. Kerey-Uaq jigitteri Qojıqtıñ baylığına qolın aramdağan joq. Esildiñ el jaq betindegi üyeñkilerdiñ ortasında Ulpannıñ jiırma tu biesin soyıp «jeñis toyı» jasalğannan keyin, jigitter sol aradan elderine taradı. Bolıs-biler Qojıqtıñ jılqısınan bir-bir at jeteletip jiberdi. At almağan jalğız Siban jigitteri.
Baydalı bi Müsirepke:
— Siban jigitteri attan nege bezinedi? — dep edi, Müsirep oğan:
— Siban jorığınan Siban olja alıp jürse, Uyat bolmay ma, Baydeke? Jorığına qatınasqan elderge Siban özi sıylıq beretin bolar... Biz jorıqtıñ oljası emes, salmağın moyınğa alğamız...— dedi. Söz osımen toqtaldı, ekeuiniñ de tüpki oyları aşılğan joq.
Oljalı qaytqan Kerey-Uaq jigitteri:
— Siban jorığına baramız,— dep attanıp edi.
— Ulpan jorığınan kelemiz! Oljalı qayttıq! — desip, jorıqtıñ abıroy-atağın Ulpanğa berip tarastı. Uzamay Ulpannıñ atağı
Sibir qazaqtarınıñ, arasına jayılıp jüre berdi.
Bolıs-biler Qojıqtıñ, jeti mıñ, jılqısın, eki mıñ tüyesin qağazdap «tügel qazınağa tüsiru üşin» Küzembay bolıstıñ auılına burıldı.
Jorıqtan köñilsiz qaytqan jalğız Baydalı bi edi. Özi jorıqtıñ, basında bola tura: «Bul Sibannıñ, jorığı boladı»,— dep qate aytıp qalğan eken de... Onısı jorıqtıñ salmağı Sibanğa tüsedi degeni edi. Qojıq, qolğa tüspey aman qalsa, ol kinäli eldi şabındığa bir salmay qoymaydı, sonda kinäli el Siban bolsın degen bir oy tağı qıltılday bergen. Endi mine, Qojıq, mäñgi oralmasqa ketti. Kep şığın da bolğan joq. Jorıqtıñ ataq-abıroyı Sibanğa Sibanğa emes-au üyinde otırğan bir qatınğa tiip qaldı. Sonda Baydalı bidi sol qatın jumsap jibergeni me?.. Solay boladı da!..
Jorıqtan qaytqan Siban jigitterin Ulpan, qasında qız-kelinşekteri, auıl sırtında qarsı aldı. Biri malşı, biri eginşi auıl jigitteri käduilgi äskerdey qatarlanıp körnekti kele jatır. Qolbası Quniyäz nayzasın tik köterip alıp aldında keledi. Oñ jağında Müsirep, sol jağında Toğanas baluan. Nayza jigitterdiñ, aldıñğı qatarlarda kele jatqan jarım jartılarında ğana bar. Keyingilerinde soyıl men sadaq, aybalta. Selebe pışaq, bärinde de bar siyäqtı eken.
Ulpan bastağan äyelder jaqınday bergen jauıngerlerge bir tizelep sälem etti. Qol aldında kele jatqan ülkender attarınan tüsip qastarına kelgenşe sol qalıptarın buzğan joq. Siban qolbasıların auıl aqsaqaldarı attarınan tüsirip aldı.
— Attanarda kündey kürkirep, qaytqanda kündey külimdep, aman-esen keldiñder me!
Qolbasılar Ulpanğa kelip amandıq aytıstı. Bir tizelep sälem etken äyelder endi ğana türegeldi.
— Er-azamat, aman qayttıñdar ma?.. Qırıq kempir, menimen qırıq, bir, bes kün, bes tün basımızdı jastıqqa tigizbey tilek üstinde boldıq,— dedi Ulpan.— Er-azamattıñ, qadiri üyde joğında batadı eken. Auıldar añırap qalğanday, äreñ, şıdadıq... Jorıq, degen qurğırğa Siban balasınıñ osı eñ soñğı şıqqanı bolsın... Üyge kirip, amandıq tilep berip jatqan qurmaldıqtan auız tiiñder...
Qızdar jügire basıp kelip jigitterdi qoltıqtap tüsirgen işaratın istep, attarın jetelep aparıp Eseneydiñ, aq üylerin aynaldıra baylap jatır. Nayza, sadaq, aybalta kiiz üylerdiñ aldıñğı jağınan beldeuge qıstırılıp, Eseney auılı bir sätke jaugerşilik beynesine kire qaldı.
Jigitter at üstinde özderin erkek sezinip, keudeli kelip edi. Attan tüsken soñ biri malşı, biri eginşi auıl jigitteri boldı da qaldı. Qız-kelinşekterdiñ qoltıqtağan bolıp attan tüsirip alğandarı qaljıñ, siyäqtı körinip ketti. Attardı Eseney üyleriniñ beldeulerine aparıp baylap jatqandarı Ulpan jorıqqa bergen attarın alıp qalatın bolğanı da! Onısı durıs ta şığar... Biraq attardı bergende surauı joq degeni de bar edi... Endigi durısı üy-üydiñ tasasımen auılğa qaray jılısu bolar...
Joq... kelinşekter tört aq üydiñ, esikterin tügel aşıp, kiruge şaqırıp tur... Eseneydiñ ülken üyine kiruge bola qoymas, arğı şetki üyge qaray jağalağan durıs bolar. Joq, olay qaray jiberer emes. Ülken üyden bastap kirgizip jatır. Eseneydiñ, terine ğoy etigiñdi şeşpey şığa almaysıñ. Qiyämettiñ, qıl köpiri sol bolar...
Jigitter bul qısılısqa uşırasqan joq. Bäri de tükti kilem, jibek körpelerdiñ üstine etikpen kelip otırıp jatır. Sonau bir jılı Tobıl magazininde etigin şeşuge qanday qorınğanı Ulpannıñ, oyınan ketpeytindey, ol eşkimdi qorınatın jayğa tüsirmeytin edi. Ulpan özi qımız sapırıp otır. Eki qız jigitterge ayaq, äperip jür. Öz qızı Bijiken bosap qaytqan qımız ayaqtarınıñ, qay jigittiki ekenin baqılap otırğanday.
Astau tolı etke segiz adamnan oralıp otırdı. Astaularda da alalıq joq. Bas, jambas, qazı-qarta tügel. Şay dastarqanı da sonday mol. Jorıqtan qaytqan jigitterdi tüsirgen üylerdiñ, bärinde de osınday molşılıq,, ağayın arasında äşeyinde bola bermeytin erekşe bir qadir-qurmet. Ulpan bügin «Jaqınıñdı jattay sıyla, jat köñilinen tüñilsin!» degisi kelgendey eken.
Sıy-qurmetten keyin jigitter auıldarına qaytuğa dalağa şıqsa, är kimniñ, minip kelgen atın öz qarındası, öz kelinşegi, öz şeşesi ustap tur eken. Ağasın, ne küyeuin, ne balasın attandırıp jatıp, äyelder jımiyä sıbırlap:
— Ulpan apañ attı basımen berdi, endi bul bizdiñ at!— desip qaldı.
Kedeyge kepesiniñ töbesine şığıp turu da ülken maqtanış. Eseneydiñ törinde otırıp, at minip qaytudan asatın märtebe bar deymisiñ! Jigitter üylerine bir auılğa sıymas maqtanışpen qayttı. Äyteuir erkek emes, jigit ekenin sezinip qayttı.
Eseney qaytıs bolğalı Siban degen elde edäuir qobalju bar edi. Buğan deyin Eseneydiñ ataq-dañqınan ığısıp kelgen öşti-qastı elder aldaqaşan umıtılğan kekterin eske almasına kim kepil? Eseney äulie adam emes-ti. Tisi batqan, tizesi batqan elder de bar, beldi adamdar da bar. Ol jaydı Ulpan jaqsı biledi. El de jaqsı biledi.
Är eldiñ, jauına qaray jauıngeri bolu kerek. Onsız dünie qaran. Eseneyi joq Sibannıñ bükil bes bolıs Kereydi bastap, Siban jorığı atanıp ketken jorıqtı abıroylı ayaqtap qaytqanı, Sibannıñ erkegi barın, el ekenin tanıttı. Ulpan osığan quandı. Osı tilekke arnap qudayğa qurmaldıq, berdi. Tasıp qaytqan köñilimiz bar edi, qatın şirkin jasıtıp tastadı-au demesin dep, Siban jigitteriniñ; jorıqqa Eseney jılqısınan minip ketken attarın alıp qalmay özderine berip jiberdi.
Osıdan keyin eldiñ de, Ulpannıñ, da jüregi ornına tüsip, endi Eseneydiñ, asın ötkizuge kiristi...
Äueli ärine bir at keldi. Odan soñ, ärine ekinşi at keldi. Odan keyin kele berdi, kele berdi...
Toğız atqa bäyge bar edi. Bäygege ilinbegen eki jüz toqsan bir at, ieleriniñ aytularınşa bäri de onınşı bolıp kelipti. Qaraşığa jete almay dalada qalğan on jeti at bar edi, ieleriniñ, aytularınşa olar da onınşı bolıp kelipti...
Baluandar da solay, biri jıqtı, biri jığıldı.
Qojabay keliniñ aynalasında ağarañdap qalğan bas süyekterin sanay alsañ, Sibannıñ, jarım-jartı malına tön, edi.
Osımen Eseneydiñ, ası da aman-esen etip ketti.
Keşke qaray Kerey jağınıñ bolıs bileri Siban auıldarına qayta kelip ornadı. Tağı da bir şeşilmegen tüyinderi barday qatu qabaq, tüyile kelip tüsip jatır. Ulpan auılınan basqa auıldarğa da qudandalı, nağaşılı jiendi qonaqtar ketip baradı.
Ac berilgen Qojabay köliniñ, aynalasına da mıñdağan tazğara küşigender, ölimtik qaraqustarı, ögiz şağala, quzğındar qonıp jatır. Mana adam köp kezinde bireui jerge qona almay, qan-jınnıñ iisin aspanda sezinip kün boyı talığıp edi, temir tumsıqtarı qan-jınğa endi ğana erkin tie bastadı. Bular iñir qarañğısı tüse bergende qonaqtauğa tarasadı. Bolıs-bilerdiñ, nağız jumıstarı sol kezde bastaladı.
Tap osılay, Ulpannıñ qonaq üyine tüsken bolıs-biler auıl sırtına şığıp otırıp, Sibannıñ, auıl adamdarın şaqırıp aldı. Sözdi Toqay bi bastadı:
— Kerey atanatın eldiñ, ülken bir ordası jesir qatıñ jetim balanıñ qolında qalıp baradı. Jat eldik bolıp jaralğan qız balanıñ jöni bir basqa, jesir qalıp bara jatqan jas äyel turalı, Siban, sen ne oylaysıñ? Eseneyden qalğan en däuletti şaşpay tekpey ie bolıp otıra alar ma sol jesir äyel? Künderdiñ küninde bauırlas Kerey eliniñ bolıs-bileri asqa toydı da, arttarına da qarağan joq degen narazılıq bolıp jürmesin dep osı oyımızdı ayta ketuge qayta oraldıq. Bul bir...— dep Toqay Baydalığa qaradı.
Bolıs-biler ne aytatındarın küni burın bölisip alsa kerek, Baydalı bi irkilmey kiip ketip:— ekinşi,— dedi.
— Ekinşi, Siban ağayın, örttiñ özinen burın tütini közge tüsedi. Biz sol tütindi körip, qinalıspen kelip otırmız. Erteñ Kerey Uaqtı tügel dürliktiretin ört kele jatır. Eseneydiñ jalğız inisi Emenalı muragerlik surap otır. Sonıñ işinde ämengerligi de bar. Siban, sağan janım aşımasa, qinalar ma edim, qinalğannan baptap aytar sözimdi tike aytıp, şolaq qayırıp otırmın. Siban, buğan ne aytasıñ?
Erkek minezdi, qızu söyleytin Quniyäz kezek kütpey, üzildi-kesildi jauap qaytardı.
-— Siban buğan tük te aytpaydı! Qaydan şıqsa odan şıqsın, bularıñ Sibannıñ basına bäle şaqırayın degen jerden şıqqan söz. Ört sağınğannıñ öz üyi örtensin! Bäle izdegenniñ bäle öz basına kelsin!— dedi. Dausın kötere söyley bastağan Quniyäz sözin Baydalı bölip ketti:
— Quniyäz mırza, sen ör kökirektenbey söyle!.. Atası basqanıñ qulağına şalınbasın dep Uaqtıq bolıs bilerin de aramızğa kirgizbey kelip otırmız. Bul janımız aşığandıq emes pe? Kerey Uaqtıñ qulağına bul arız tügel tie qalsa, Siban könbeydi eken dep onı ayaqsız qaldıra almaytın bolar. Eseneydiñ jalğız inisi Emenalı ağasınan qalğan däuletke murager men dese, onı kim teris dey alar? Atı qazaq murager dep erkek tuısqanın aytpay ma? Olay bolsa, Emenalınıñ murager ekendigine kim talasar? Siban, sen oylanıp söyle! Baysız qatın — bausız oymaq, Eseneydiñ bar däuletine japa-jalğız ie bolıp qalğanına közi jetken küni bar maldı aydap törkini Kürleuitke qaray tayıp otırmasına kim kepil boladı? Onsız da Eseneydiñ jartı malı sonıñ törkininde emes pe? Kürleuit Qostanay oyazına, Orınborğa qarap ketti. Osı da oylarıña kelmey me? Joq, onday künge jetkizbey, jat talqısına tüsirmey, özimiz bolıp oylasıp orayın tabayıq.
Kerey Uaqtıñ bilerinde az ğana Sibanğa alıstan qazılıp kele jatqan munday tereñ or bolar-au dep Müsirep oylamaytın edi. Qattı qınjıldı. Aqıldı Ulpan ataqtı bilerdi ana jılı Ombı töreleriniñ, aldında bir Uyatqa qaldıra jeñip edi. Oğan jaqında ğana ötken Siban jorığınıñ abıroy-atağı qosıldı. Qazaq bolıs-bileri onday qorlıqtı äyelge keşken emes. Endi olar qastasuğa söz baylasıp kelgen türleri bar. Aldımen Eseneydiñ nağız murageri dep Emenalını tanıp, mal-mülikke talas-tartıs, qırqıs qırılıs jasamaq. Oğan jalğastıra ämengerlikti äkelip otır. Mal-müliktiñ iesi Ulpan dep tanılsa, tüpterdiñ, tübinde onıñ, Sibandı tastap törkinine köşip ketetin qaupi bar eken... Siban eli men Ulpannıñ arasına qağu üşin osınday bir temir sına tağı ala kelipti. Tağı qanday qaqpandarı barın tügel bilip alu üşin Müsirep Baydalı bige qarap:
— Bizge aytar sözderiñizdiñ, şama-şarqı osı ğoy?— dep suradı.
— Joq! — dedi Baydalı.— Sibannıñ balası, nağıp bilmey otırsıñ, Emenalı oraza aytı ötken soñ, Eseneyge as bergeli otır... Eseneydiñ tuğan inisi ağasınıñ asın berem dese, oğan kim qarsı boladı, biz tek Sibannıñ, qalay qaraytının bilgimiz keledi. Esekeñ bıltır jaylauğa köşip bara jatqanda jolda, Söreli degen köldiñ jağasında qaytıs bolıp edi ğoy. Emenalı ağasınıñ asın sol keldiñ, basında bermekşi. Emenalınıñ munısın qalay durıs emes dey alamız? Solay emes pe?— dep Baydalı bi Müsirepke qadala qaradı.
İe, Sibanğa arnap qazılğan or, qurılğan tor kep eken. Biler jolımen söz jarıstıruğa qalsañ, Siban da, Ulpan da ayıptı bolıp şığa keledi. Bes bolıstıñ bi-bolıstarına bir auılnay Sibandı kinäli etip şığaru oñaydıñ, oñayı. Müsirep osını oylap biler sarabına salmaytın jauap qayırdı:
— Sibannıñ, basına bult tönip kele jatqanın eskerte ketkeli qayta oralıp kelgenderiñizge alğıstan basqa aytarımız joq, qadirli biler. Biraq, osı aytqandarıñızdıñ bäri de qanşa zildey bolğanımen Sibannıñ, özi-aq şeşip tastaytın üy işilik jaylar emes pe? Murager kim, qay balasına qanday enşi tigeni durıs, onı Siban özi şeşe alsa kerek. Sibanğa eñ auır tietin sözderiñiz Ulpan bäybişeni Siban emes, bir küni törkinine keşip ketedi degenderiñiz... Bul elde eki adam Siban bolsa, Ulpan sol ekeudiñ, biri, bireu bolsa sol bireudiñ, özi Ulpan! Ulpan tek Siban ğana emes, on bes jıldan beri osı eldiñ, Eseneyi! Eseneydiñ, özi atap ketken Eseneyi! Sizder Ulpandı jesir qalğan qatın dep otırsızdar, Siban onı «äulie Ulpan!» deydi. Siban qanday talqığa tüsse de, osı oyınan aynımaydı. Sibannıñ, ötinişi kep emes, ekeu-aq: osı sözderiñizdi Ulpanğa aytpay-aq attana berseñizder eken. Köñili jarım äyeldi Siban emes, bötensiñ dep bosqa renjitpeyik. Bul onıñ, estirmin degen sözi emes. Ekinşi, qayta oralğan sebepteriñizdi Sibannıñ, eline eskerttiñizder, boldı. Auıl-üydiñ, jumısın Siban özi tındıra almay jatsa, kezinde körersizder...
Endi bolıs biler dağdarısıp qaldı. Siban öziniñ işki isine eşkimdi aralastıratın emes. Iqtamay qoydı. Qıstalañ berseñ, orıs zañına süyene ketuden de tayınbaytın siyäqtı. Olay bola qalğan künde bolıs bilerdiñ qaysısı qay jağına aunap tüserin kim bilsin! Sonşa dolırıp, sönip tuldanıp kelip qur auız attanıp ketuge de bolmaydı. Ülken Uyat sol bolar edi. Jırındı bolıp qalğan sum biler, äyteuir Eseneyden qalğan baylıqtı talan-tarajğa salu nietinen qayta almay, käri bi Qurmısığa qaradı. Onıñ sözin qay el bolsa da ayaqastı tastay almaytın. Onıñ auzınan osı kelip otırğan qasıñ emes, dosıñbız, oylan, Siban, degen bir auız söz şıqsa, Sibannıñ, bas asaulığı basılıp-aq qalar edi.
Käri bi oylanıp barıp söyledi:
— Oylap otırsam, men köp äñgimeniñ, sırtında ekemin,— dedi Qurmısı bi. — Käri qulaq şala estigen şığar, käri köz şalatındı şala almay qalğan şığar. Ol öz kinäm. Quyqıljıp qubılıp turğan bulañ quyrıq zamandarıña keyde erip, keyde ergim kelmey qalatını da bar. Dau quğan el jauığar, dau qumağan sauığar demep pe edi. Men sonıñ adamımın. Eseneydiñ ordası iesiz qalıp bara jatqanda ağayınnıñ, bizge qoyar ötiniş tilegi bolsa bile keteyik degenderiñe erip kete berip edim. Endi abaylasam, Siban bülinşilikten aman, bütin otırğan el eken. Bütin turğandı büldirmes bolar degennen basqa meniñ aytarım joq,—dep toqtadı.
Qadirli bidiñ adal sözin tağı bireui juıp-şayıp jibere me dep qauiptenip:
— Ac tüsirilip qalğan eken üyge kiriñizder,—dedi Müsirep.
Qurmısıdan basqa bolıs biler tün boyı uyıqtay almay, aunaqşıp şıqtı. Tañerteñ är auılğa jibergen tıñşı tilşileri kelip edi, olar da paydalı eş närse äkele almaptı.
— Ülkenderi Sibannıñ ırısı Ulpan bäybişe aman bolsın... Ulpan äulie adam!— deydi eken.
— Jastar jağı Ulpannıñ atın atamay «Ülken apa» dep ketipti.
Tıñşılardıñ äkelgenderi osı-aq.
Bul äñgime auıl sırtında Qurmısıdan basqa bolıs-bilerdiñ, arasında bolıp jatır edi. Qonaq üyde jalğız bölinip qalğan Qurmısı Ulpanmen qoş aytısıp, attanıp ketuge bel baylap, Eseneydiñ ülken üyine qaray bet aldı. Bul auılğa kim kelip, kim ketip jatqanın baqılay otırğan üşin osınday bir temir sına tağı ala kelipti. Tağı qanday qaqpandarı barın tügel bilip alu üşin Müsirep Baydalı bige qarap:
— Bizge aytar sözderiñizdiñ, şama-şarqı osı ğoy?— dep suradı.
— Joq,! — dedi Baydalı.— Sibannıñ, balası, nağıp bilmey otırsıñ, Emenalı oraza aytı ötken soñ, Eseneyge as bergeli otır... Eseneydiñ, tuğan inisi ağasınıñ asın berem dese, oğan kim qarsı boladı, biz tek Sibannıñ, qalay qaraytının bilgimiz keledi. Esekeñ bıltır jaylauğa keşip bara jatqanda jolda, Söreli degen köldiñ, jağasında qaytıs bolıp edi ğoy. Emenalı ağasınıñ asın sol keldiñ, basında bermekşi. Emenalınıñ munısın qalay durıs emes dey alamız? Solay emes pe?— dep Baydalı bi Müsirepke qadala qaradı.
İe, Sibanğa arnap qazılğan or, qurılğan tor köp eken. Biler jolmen söz jarıstıruğa qalsañ Siban da, Ulpan da ayıptı bolıp şığa keledi. Bes bolıstıñ, bi-bolıstarına bir auılnay Sibandı kinäli etip şığaru oñaydıñ, oñayı. Müsirep osını oylap biler sarabına salmaytın jauap qayırdı:
— Sibannıñ, basına bult tönip kele jatqanın eskerte ketkeli qayta oralıp kelgenderiñizge alğıstan basqa aytarımız joq,, qadirli biler. Biraq, osı aytqandarıñızdıñ, bäri de qanşa zildey bolğanımen Sibannıñ, özi-aq, şeşeyin tastaytın üy işilik jaylar emes pe? Murager kim, qay balasına qanday enşi tigeni durıs, onı Siban özi şeşe alsa kerek. Sibanğa eñ auır tietin sözderiñiz Ulpan bäybişeni Siban emes, bir küni törkinine köşip ketedi degenderiñiz... Bul elde eki adam Siban bolsa, Ulpan sol ekeudiñ, biri, bireu bolsa sol bireudiñ özi Ulpan! Ulpan tek Siban ğana emes, on bes jıldan beri osı eldiñ, Eseneyi! Eseneydiñ, özi atap ketken Eseneyi! Sizder jesir qalğan qatın dep otırsızdar, Siban onı «äulie Ulpan!» deydi. Siban qanday talqığa tüsse de, osı oyınan aynımaydı. Sibannıñ, ötinişi köp emes, ekeu-aq: osı sözderiñizdi Ulpanğa aytpay-aq attana berseñizder eken. Köñili jarım äyeldi Siban emes, bötensiñ dep bosqa renjitpeyik. Bul onıñ, estirmin degen sözi emes. Ekinşi, qayta oralğan sebepteriñizdi Sibannıñ eline eskerttiñizder, boldı. Auıl-üydiñ, jumısın Siban özi tındıra almay jatsa, kezinde körersizder...
Endi bolıs-biler dağdarısı qaldı. Siban öziniñ işki eşkimdi aralastıratın emes. Iqtamay qoydı. Qıstalay berseñ, orıs zañına süyene ketuden de tayınbaytın siyäqtı. Olay bola qalğan künde bolıs bilerdiñ qaysısı qay jağına aunap tüserin kim bilsin! Sonşa dolırıp, sonşa tuldanıp kelip qur auız attanıp ketuge de bolmaydı. Ülken Uyat sol bolar edi. Jırındı bolıp qalğan sum biler, äyteuir Eseneyden qalğan baylıqtı talan-tarajğa salu nietinen qayta almay, käri bi Qurmısığa qaradı. Onıñ, sözin qay el bolsa da ayaqastı tastay almaytın. Onıñ auzınan osı kelip otırğan qasın emes, dosıñız, oylan Siban, degen bir auız söz şıqsa, Sibannıñ, bas asaulığı basılıp-aq, qalar edi.
Käri bi oylanıp barıp söyledi:
— Oylap otırsam, men köp äñgimeniñ sırtında ekenmin,— dedi Qurmısı bi. — Käri qulaq, şala estigen şığar, käri köz şalatındı şala almay qalğan şığar. Ol öz kinäm. Quyqıljıp-qubılıp turğan bulañ quyrıq, zamandarıña keyde erip, keyde ergim kelmey qalatını da bar. Dau quğan el jauığar, dau qumağan sauığar demep pe edi. Men sonıñ adamımın. Eseneydiñ ordası iesiz qalıp bara jatqanda ağayınnıñ bizge qoyar ötiniş tilegi bolsa bile keteyik degenderiñe erip kete berip edim. Endi abaylasam, Siban bülinşilikten aman, bütin otırğan el eken. Bütin turğandı büldirmes bolar degennen basqa meniñ, aytarım joq,—dep toqtadı.
Qadirli bidiñ adal sözin tağı bireui juıp-şayıp jibere me dep qauiptenip:
— Ac tüsirilip qalğan eken üyge kiriñizder,—dedi Müsirep.
Qurmısıdan basqa bolıs biler tün boyı üyıqtay almay, aunaqşıp şıqtı. Tañerteñ är auılğa jibergen tıñşı tilşileri kelip edi, olar da paydalı eş närse äkele almaptı.
— Ülkenderi Sibannıñ ırısı Ulpan bäybişe aman bolsın... Ulpan äulie adam!— deydi eken.
— Jastar jağı Ulpannıñ, atın atamay «Ülken apa» dep ketipti.
Tıñşılardıñ äkelgenderi osı-aq.
Bul äñgime auıl sırtında Qurmısıdan basqa bolıs bilerdiñ arasında bolıp jatır edi. Qonaq üyde jalğız bölinip qalğan Qurmısı Ulpanmen qoş aytısıp, attanıp ketuge bel baylap, Eseneydiñ ülken üyine qaray bet aldı. Bul auılğa kim kelip, kim ketip jatqanın baqılay otırğan bolıs biler käri bidiñ qayda ketip bara jatqanın köri'p, orındarınan tez tura keldi. Kim biledi, jüykesi bosap, miı suyılğan käri bi tündegi äñgimeni Ulpanğa köyitip qoyar dep oylastı.
— Ana şal, bizge jön siltep baradı. Ulpannıñ, özin aynaldırıñdar dep bara jatır. Köp üyirgen bir jığar degen bar emes pe? Aynaldıra bersek, nağıp almay qoyar ekeumiz?—dep Baydalı bi ornınan turdı.
— Durıs aytasız, Baydeke. Jalğız otırğan qatındı bir aynaldırıp köreyikşi!—dep Toqay da turdı. Jastar jağı tüsingendey jımıñdasıp, arlan bilerge erip jüre berdi.
Bular üyge kirgende, Qurmısı bi aytarın aytıp bolıp, qoştasar sözge tayap qalğan edi.
— Aynalayın Sibannıñ eli öziñdi şañ juqtırmay qadirleydi eken. El anası, äulie jan dep qurmetteydi eken. Men de sol tilektiñ işindemin. Qudaydıñ qulağına şalınar qulşılığım qalsa münajat duğamnan qaldırmaspın. Qoş bol, jarqınım!—dep ornınan tura berdi. Kelgenderge qaramay şığıp ta ketti.
Qasımda bir-eki äyelden basqa eşkim joq, Ulpan jalğız qaldı. Jaña kelgen bolıs biler amandıq-saulıqtı köp sozbay, keşegi äñgimelerine keşti. Dala jeli oynaqı keledi. Kün artında tün bar. Jazğa ilese qıs keledi. Ağayın bar bolsañ, köre almaydı, kündeydi. Joq bolsañ, asıray almaydı. Elimizdiñ uytqısı bolıp kele jatqan ädet-ğurpı bar. Sendey aqıldı adamdar sol uyıtqını buzbas bolar. Bügin bası aman, bauırı bütin el, erteñ, bası auırıp, baltırı sızdamasın bile bermeydi. Bügin ökpeletip qaytarğan ağayın erteñ, kerek bolıp qalatın kezi bola beredi. üpterdiñ tübinde örtke aynalatın tütin bar. Eldigimizdiñ, tunığın şayqaltpaudı oylaytın kezimiz osı.
Osılay jalpı ıqtatıp alar qauip-qaterdi tize kelip, biler söz ayağında keşegi aytqan muragerlik, ämengerlik jayların qadağaladı.
Ulpan kim söylese de közinen közin ayırmay otırıp tıñdadı. Ulpannıñ közinde künäsiz jannıñ, ığıspay qaray alatın küşi bar edi. Ädeyilik emes, jaratılısı sol. Ädilet, adaldıq iesi sanalatın bolıs bilerdiñ közderi sol künäsiz qarasqa şıday almay tayqi berip otır. Biler tüz tağısın tosqauıldap quatın Uyalı qasqırşa biriniñ sözi älsirey bergende, ekinşi bireui ilip äketip, Ulpandı uzaq qudalasa da bir tuyıqqa äkelip qamay almay qoydı.
Ulpan eşkimniñ, sözin bölgen joq, eşkimniñ, sözin eleu» siz qaldırmay uğına tıñdap, aldında turğan ülken sarı ala şara qımızdı sapıra berdi, sapıra berdi. Qonaqtarına qımız da usınatın emes siyäqtı.
Qımızdı ne bermey, ne jinap äketpey sapıra beru degen adamnıñ, jüykesine qattı tiedi eken. Ant urğan qatınnıñ, bul qay öneri? Ädeyi istep otır ma, bolmasa sözge aynalıp, umıtıp ketip otır ma? Eseney de qaşan aytarında aytıp titıqtap bolğanıñşa sazarıp otıra beruşi edi. Älde sodan üyrengeni bar ma eken?
Bolıs biler sözi bastığa aynalıp, qaytalana bergen soñ, jasıp jansızdanıp bolğanşa, sapıra bergen qımız iisinen qonaqtarınıñ auzınan silekeyi şubırıp, silesi qatqanşa Ulpan ün şığarmay otırdı da, qımızdı endi ğana bere bastadı. Sodan soñ, özi de söylep ketti:
— Qadirli bolıs biler, Sibannıñ, sizderge aytar alğısı köp. Eseneydiñ asın dau-janjalsız ötkizisip berdiñizder... Kerey-Uaqtıñ basına kelgen qara päledey qas jauı Qojıqtıñ ordasın talqandap, ornımen erttep qaytqanda özderiñiz bası-qasında bolğan jorıqtıñ, abıroy-atağın Sibanğa berdiñizder... onı Siban umıta almaydı.
— E, ol bir Baydekeñniñ, tapqan aqılı boldı ğoy!—dep Toqay bi Baydalığa oqtay qadalatın bir söz qıstırıp qaldı. Baydalınıñ ömir boyı esinen ketpes ökinişi sol abıroy ekenin bile tura, bitpegen jaranı tağı bir tırnap qaludı ersi körgen joq. Baydalı kirpidey jiırıldı da, jauap qaytarmay şıdap qaldı. Ulpan ondaydı tüsinbeytindey, beyjay qalpında sözin jalğastırıp ketti:
— Osı kelisteriñizde de ülken män bar eken— dedi Ulpan.— Bularıñızğa da alğıstan basqa aytarımız joq. Eseneyi joq, jaña Siban, jas Siban öz atınıñ basına özi ie bola almay äldenege urınıp qala ma degen oymen oralğan ekensizder. Siban munı da ülken qamqorlıq dep bağalasa kerek. Jas balanı alğaş atqa mingizgende ülkender alıstan baqılay jüruşi edi ğoy! Sizderdiñ, oylarıñızda sodan basqa ne bolsın!.. Siban aytar köp alğıstıñ eñ ülkeni osında dep bilip qadirlep ustarmız, ayaqsıtpaspız...
Budan keyin bolıs biler Ulpandı qayta qamalay alğan joq. Sırtınan qanşa balağattasañ da, kezdesip qalğanda mısı jeñe beretin adamdar boladı. Ulpan sonday jan edi. Qazir Ulpan aqıl-oyı tolıqqan, el atınan söyleytin el anası atanıp kele jatqan kezi edi. Denesi de tolığıp, buğağı bilinip kele jatqan mañ, bäybişe. Bolıs biler Ulpandı ıqtatuğa öreleri jetpey qoyğanın sezinip, äşeyin qımız işuge kelgendey, qımızdı qulata berdi, qulata berdi.
Qonaqtarı attanuğa bet alğanda, Ulpan ülken bir ötinişi barın ayttı:
— Jesir qatıñ jetim bala bolıp qalğan üy sizderdiñ, aldarıñızğa ötinişin aytıp talay keler äli.. Sonıñ birin qazir aytıp qalğım keledi: endi üş jıldan keyin jalğız qızım «otau iesi» deytin kemeline kelip qaladı. Men qızımdı eşqayda uzatqım kelmeydi. Eseneyden qalğan jalğız tUyaq jat eldik bolmay-aq qoysa dep edim... Kerey-Uaq qızıma teñ, bir ulın Eseneydiñ şañırağına qiyä qalsa, oñ jağıma kirgizip alar edim. Eseneydiñ, şañırağına qızım men küyeuimdi ie qılıp, özim basqa düniege moyın bur may, nemeremdi terbetip otıra bersem-au degen armanım bar. Siban öz işinen qız alıspaydı. Kerey-Uaqtıñ, ortasına salıp otırğanım da sondıqtan. Bijiken meniñ, jalğız quanışım ğoy... Osı ötinişimdi eske ala jürseñizder eken— dep Ulpan közine jas aldı.
Bul Ulpannıñ aq, tilegi edi. Qızın teñine qosu şeşeniñ birinşi tilegi bolsa, sol eki jastı qanatınıñ astında esiru ekinşi armanı. Ulpan analıq meyiri qanbağan, analıq, meyirimi sarqılmağan adam. Sonday meyiri qanar analıqtı qızına tileydi. Biri jılap, biri erkelep jatatın balalar köz aldına keledi. «Äjelep!» şulasqan balalar dausın sağınadı. At üstinde şapqılasqan er balalar köz aldına keledi. «Äje, qımız!» — dep arsalañdap kelip äjesiniñ tizesine qulay ketetin bir balanı sağınadı. Bara-bara osı bir bala köz aldınan ketpeytin bolıp aldı. Dausına da qulağı üyrenip aldı. Bet-auzı, közi-qası, şıp-şımır denesi — bäri köz aldına özgermey keledi de turadı. Erte toqırap qalğan analıqtıq muñ-zarı da, alıstan ümittener quanışı da osı.
Ulpan bolıs-bilerge osınday aq tilegin aytıp qaldı.
— Ulpan bäybişe, bul tilegiñizdi quday aldındağı qarızımızday körermiz,— dedi Baydalı.— Biraq, munı da Kereydiñ, özi şeşetin, jat bauırdıñ, suıq qolın aralastırmaytın jumısı degenimiz durıs bolar. Uaqtı aralastırsaq Atığay-Qarauıldı qalay şet qaldıramız? Sizdiñ, üyge balasın beruge kim qızıqpaydı deysiñ. Sol qızığatındardı köbeyte bermeyik.
Soz osığan baylandı da, bolıs-biler attanıp ketti. Qaysısınıñ, köñilinde qanday oylar balalay bastadı, olarıñ bildirgen joq.
Erteñine bükil Siban auıldarı Ulpannıñ, köşine ile, jaylauğa tutas keşti. Buları Ulpanğa körsetken qoşemet edi.
Jazğıturğı jaylauğa bet alğan birinşi köş mal ustağan eldiñ jıl sayın bolıp turatın tabiği körmesi. Är auıl qıstan qalay şıqtı, jurttıñ aydağan malı bıltırğıdan köbeygen be, azayğan ba? Jastar jağı qalay, jarlı ma, jas balalarğa tay-qunan tigen be, joq pa? Osınıñ bäri tört-bes künge sozılatın köş-jönekey tügel közge tüsedi.
Biıl Siban köñili köteriñki edi. Keş tizbekteri de üzilmey-buzılmay ağılıp ketip baradı. Egin-şöp tasuğa üyrengen jurt qazaq arbanı azaytıp, qos qalqandı brişkege auısa bastağan. Anda-sanda är auıl üyir-üyir jılqıların aydap etedi. Balalar bey-bereket jarısıp, qay köştiñ, tusında qay bala ozıp kele jatsa, sol köşten «bäyge» suraydı. Jükti arbanıñ üstinde kele jatqan äyel bir uıs qurt, bauırsaq şaşıp qaladı. Balalar attarınan tüse qalıp şaşılğan bauırsaq pen qurttım talasıp-tarmasıp auızdarına tığıp jiberedi de, tağı da bey-bereket şaba jöneledi. Bul bası da, ayağı da joq bäyge. Jurt jaylauğa jetip, jügin tüsirgenşe sozıla beredi. Köşpeli ömirdiñ atı bar balalarğa degen bir qızığı osı. Atı joq, balalarğa budan auır qayğı da joq.
Balalar bay-kedey dep alalamay köş boyında ketip bara jatqan barlıq, äyelderden bäyge aladı. Bir-eki ret Ulpannan da bäyge alıp ketti. Bir-eki ret Bijiken de bäygesin şeşesine äkelip berdi.
Keş aldı ädette tünemey ete almaytın kölge tayap kelip edi. Köş aldında kele jatqan auıl aqsaqaldarı qamşıların alğa qaray siltep keşti toqtatqan joq. Bul bıltır Eseney qaytıs bolğan, qazir «Bay ölgen kel» atanıp ketken köl edi. Emenalı osı köldiñ basına üylerin tigip, qonıp qalğan eken. «Eseneyge men de as berem degeni ras bolğanı da. Osı kelde otırıp Eseneyge as bere qalsa, Emenalınıñ muragerligi jurt közinde salmaqtana tüsedi. Ulpannıñ muragerligi solğınday tüspek. Bul ärine Emenalınıñ öz basında tuğan oy emes, keşegi bolıs-bilerdiñ Ulpanğa arnap qazğan kep orlarınıñ, biri.
Siban köşi Emenalınıñ auılına qaraylamay äri asıp kete berdi. Ärkim Emenalığa narazılığın körsete, tas-tüyin jinaqı ketip baradı.
Qos attap jektirip tarantasqa mingen auqattı üydiñ äyelderi köş-jönekey birine biri qosılıp, ayağında bäri Ulpan päueskesiniñ soñınan tizilip kele jatır edi. Ulpan päueskeden tüsip, jaqın kele jatqan äyelderge:
— Sender ayaldamay tarta beriñder. Men qazir quıp jetemin,— dedi de päueskesine minip, Emenalınıñ, auılına burılıp ketti.
Qasında jalğız Dämeli bar Ulpan kirip kelgende, Emenalı men Aytolqın qattı abırjıp qaldı. Darday jigit bolıp qalğan üş ulı ne isterin bilmey öre tura kelip edi, Emenalı: «Şığıñdar!» — dedi balalarına.
— Oñaşa qalğanımız jaqsı boldı,— dedi Ulpan terge şığıp otıra berip.— Men senderge qonıs qayırlı bolsın aytuğa kelgenim joq, köşirip äketuge keldim. Eseneydiñ jalğız inisi aydalada jalğız üy qalğanı Uyat pa, Uyat emes pe? Auılıñnıñ tusınan ötip bara jatqan Siban köşinen bir adam burılıp keldi me senderge? Nege burılmadı? Siban seni Eseneydiñ aldında ayıptı sanaydı. Ayıptı ekeniñ ötirik pe? Tıjırınbay tura tur! Sen Eseneydiñ ölimine de ortaqsıñ! Eseneyge eñ soñğı tigen qara şoqpar seniki bolatın. Sodan keyin Eseney bir kün tösekten tura aldı ma? Tura alğan joq! Endi sen sol Eseneydiñ, qatını Ulpanğa ämeñger bolıp Eseneydiñ tösegine jatqıñ keletin körinedi. Jasıñ alpıstan astı. Esiñ bolsa, endi Eseneydiñ tösegine eşkim jaqındamasın dep ağañnıñ aruağın qorğay jürer ediñ-au! Onı oylaudıñ ornına, öziñ jatqıñ kelipti. Ämengerlik hayuandıqtıñ bir türi emes pe? uyalsañşı! Eseneydiñ, jalğız murageri menmin dep daulasqalı otır ekensiñ. Öziñe keregi mal ma? Qanşa kerek öziñe? Küni erteñ üş balañdı ertip kel de qanşa mal kerek bolsa, sonşasın aydap jüre ber. Mağan mal keregi joğın nağıp tüsinbey jürsiñ? Biıl Eseneyge men de as beremin depsiñ. Berip körşi, bir Siban qatınasar ma eken! Sonda qanday masqarağa uşıraytınıñdı bilemisiñ, sen? Eseneydiñ asın biıl öz üyi berdi, keler jılı sen ber. Aşpa auzıñdı, jıqtır üyiñdi! Köş jaylauğa!
— Sonda Sibannıñ, qay jaq, şetine qondırasıñ? — dep qaldı Aytolqın.
— Ottamay otır!— dedi Emenalı.
— Qalağan jeriñe qon!— dedi Ulpan.— Şaqır balalardı, qazir keşesiñ.
Emenalı birjola jasıp, tapalıp qaldı, Izalanıp
kelgen Ulpan är sözimen toqtamay soqqılap janşıp tağadı. Emenalı dalada jürgen balaların şaqırdı: — Jığıñdar üydi! Köşemiz.
Aqılsız äkeniñ dolı minezinen mezi bolğam jastar quanıp ketip, üylerdi talqandap jığa bastadı.
Adam aldındağı qarızdarın qalay atqaratındarın kim bilsin bolıs-biler quday aldındağı qarızımızday körermiz degen uädelerin üş jıl boyı orınday almay keldi. Bes bolıs Kereyde bes mıñğa jaqın üy bar, bes mıñğa jaqın Bijikenmen tustas erkek bala da bar edi, sonıñ birde-biriniñ bası bos bolmay şıqtı. Qalıñ mal töleu keregi joq. Barasıñ da baylıqqa ne bola ketesiñ! Qız qanday! Şeşe qanday! Osınday jağdayda Bijikenge küyeu tabılmay qoydı...
Är qoğamnıñ qorjın aumas teñbe-teñ, qalıpta turuğa tiisti işki-sırtqı qurılısın buzdırmaytın öz zañı bar. Bolıs-biler sol zañdı küzetedi.
Äueli Ulpannıñ üyine bir balasın beruge bolıs-bilerdiñ bäri qızıqtı, bäri jantalastı. Ol orayı kelmeytin äñgime bolıp şıqtı. Ulpannıñ baylığın tal tüste tutasınan bireuine bere salu onı eki ese bayıtu boladı eken. Eki ese bayığan, eki ese küşeygen adam teñbe-teñdik qalıptı buzbay otıra alar ma? Bügingi dosıñdı erteñgi jauım dep sanau kerek. Zamanıñnıñ, qulqı solay. Sonımen bolıs-biler Ulpannıñ baylığın birine biri qimay taban tiresip otıra berdi. Eñ qızığı Emenalını murager etip şığarıp, Eseneydiñ mal-mülkin şım-şıtırıq böliske tüsiru edi, ol äñgime öşip qaldı.
Ulpannıñ üyine bir kedeydiñ balasın kirgizip beru de auızğa alındı. Ol tipti oraysız äñgime eken. Kedeydiñ, balası Ulpannıñ, qolına tüsken soñ, eki jılda jas Eseney bolıp şığa keledi. Bolısıñ kim boladı, biik, kim boladı, bäri sol üyde şeşiledi. Ulpannıñ, auzına qarap otırğan Sibannıñ, bet alısı belgili ğoy. Bul dästür saqtaudan qalıp bara jatqan el.
Qos attap jektirip tarantasqa mingen auqattı üydiñ, äyelderi köş-jönekey birine biri qosılıp, ayağında bäri Ulpan päueskesiniñ soñınan tizilip kele jatır edi. Ulpan päueskeden tüsip, jaqın kele jatqan äyelderge:
— Sender ayaldamay tarta beriñder. Men qazir quıp jetemin,— dedi de päueskesine minip, Emenalınıñ auılına burılıp ketti.
Qasında jalğız Dämeli bar Ulpan kirip kelgende, Emenalı men Aytolqın qattı abırjıp qaldı. Darday jigit bolıp qalğan üş ulı ne isterin bilmey öre tura kelip edi, Emenalı: «Şığıñdar!» — dedi balalarına.
— Oñaşa qalğanımız jaqsı boldı,— dedi Ulpan terge şığıp otıra berip.— Men senderge qonıs qayırlı bolsın aytuğa kelgenim joq, köşirip äketuge keldim. Eseneydiñ jalğız inisi aydalada jalğız üy qalğanı Uyat pa, Uyat emes pe? Auılıñnıñ tusınan ötip bara jatqan Siban köşinen bir adam burılıp keldi me senderge? Nege burılmadı? Siban seni Eseneydiñ aldında ayıptı sanaydı. Ayıptı ekeniñ ötirik pe? Tıjırınbay tura tur! Sen Eseneydiñ ölimine de ortaqsıñ! Eseneyge eñ soñğı tigen qara şoqpar seniki bolatın. Sodan keyin Eseney bir kün tösekten tura aldı ma? Tura alğan joq! Endi sen sol Eseneydiñ qatını Ulpanğa ämeñger bolıp Eseneydiñ tösegine jatqıñ keletin körinedi. Jasıñ alpıstan astı. Esiñ bolsa, endi Eseneydiñ tösegine eşkim jaqındamasın dep ağañnıñ aruağın qorğay jürer ediñ-au! Onı oylaudıñ ornına, öziñ jatqıñ kelipti. Ämengerlik hayuandıqtıñ bir türi emes pe? uyalsañşı! Eseneydiñ jalğız murageri menmin dep daulasqalı otır ekensiñ. Öziñe keregi mal ma? Qanşa kerek öziñe? Küni erteñ üş balañdı ertip kel de qanşa mal kerek bolsa, sonşasın aydap jüre ber. Mağan mal keregi joğın nağıp tüsinbey jürsiñ? Biıl Eseneyge men de as beremin depsiñ. Berip körşi, bir Siban qatınasar ma eken! Sonda qanday masqarağa uşıraytınıñdı bilemsiñ, sen? Eseneydiñ asın biıl öz üyi berdi, keler jılı sen ber. Aşpa auzıñdı, jıqtır üyiñdi! Köş jaylauğa!
— Sonda Sibannıñ qay jaq şetine qondırasıñ?— dep qaldı Aytolqın.
— Ottamay otır!— dedi Emenalı.
— Qalağan jeriñe qon!— dedi Ulpan.— Şaqır balalardı, qazir köşesiñ.
Emenalı birjola jasıp, tapalıp qaldı. Izalanıp kelgen Ulpan är sözimen toqmaqşı. Emenalı dalada jürgen balalarım qırdı — Jığıñdar üydi! Köşemiz.
Aqılsız äkeniñ dolı minezinen mezi bolğan jastar quanıp ketip, üylerdi talqandap jığa bastadı.
Adam aldındağı qarızdarın qalay atqaratındarın kim bilsin, bolıs-biler quday aldındağı qarızımızday körermiz degen uädelerin üş jıl boyı orınday almay keledi. Bes bolıs Kereyde bes mıñğa jaqın üy bar, bes mıñğa jaqın Bijikenmen tustas erkek bala da bar edi, sonıñ birde-biriniñ bası bos bolmay şıqtı. Qalıñ mal töleu keregi joq. Barasıñ da baylıqqa ne bola ketesiñ! Qız qanday! Şeşe qanday! Osınday jağdayda Bijikenge küyeu tabılmay qoydı...
Är qoğamnıñ qorjın aumas teñbe-teñ qalıpta turuğa tiisti işki-sırtqı qurılısın buzdırmaytın öz zañı bar. Bolıs-biler sol zañdı küzetedi.
Äueli Ulpannıñ üyine bir balasın beruge bolıs-bilerdiñ bäri qızıqtı, bäri jantalastı. Ol orayı kelmeytin äñgime bolıp şıqtı. Ulpannıñ baylığın tal tüste tutasınan bireuine bere salu onı eki ese bayıtu boladı eken. Eki ese bayığan, eki ese küşeygen adam teñbe-teñdik qalıptı buzbay otıra alar ma? Bügingi dosıñdı erteñgi jauım dep sanau kerek. Zamanıñnıñ qulqı solay. Sonımen bolıs-biler Ulpannıñ baylığın birine biri qimay taban tiresip otıra berdi. Eñ qızığı Emenalını murager etip şığarıp, Eseneydiñ mal-mülkin şım-şıtırıq böliske tüsiru edi, ol äñgime öşip qaldı.
Ulpannıñ üyine bir kedeydiñ balasın kirgizip beru de auızğa alındı. Ol tipti oraysız äñgime eken. Kedeydiñ balası Ulpannıñ qolına tüsken soñ eki jılda jas Eseney bolıp şığa keledi. Bolısıñ kim boladı, biik kim boladı, bäri sol üyde şeşiledi. Ulpannıñ auzına qarap otırğan Sibannıñ bet alısı belgili ğoy. Bul dästür saqtaudan qalıp bara jatqan el.
Kereydiñ bolıs-bileri osınday dağdarısqa uşıradı da, quday aldındağı qarızımızday körermiz degen uädelerin orınday almay, birin biri añdıp buğıp qalıstı. Aldağı jılı bolıs-bilerdiñ qayta saylanar kezeñi de kele jatır edi. Saylau qarsañında şırıq buzatın äñgimeniñ keregi ne?
Osı tusta, marttıñ orta kezinde ötetin saylauğa ay jarım qalğanda Kereydiñ bolıs-bileri şeşe almay qoyğan äñgimege buğan deyin şettep qalğan Şäygöz-Uaq kelip aralastı. Qadirmendi bileri, auılnay, aqsaqaldarı bastağan jiırma şaqtı adam keştetip kelip Ulpannıñ qonaq üyine tüsti.
Erteñine Ulpanğa sälemdese kelip otırıp, arnaulı äñgimelerin bastap ketti. Sözdi käri bi Ötemis bastadı:
— Sibannıñ el anası bolıp otırğan Ulpan bäybişe, siz bilmeytin sır joq şığar, biz qalıñ Kereydiñ şettetip ustap kelgen elimiz. Qojıqtıñ tübi Uaq dep Kerey bizdi Siban jorığına da şaqırğan joq. Tap öziñiz aralaspağanda Baydalı men Toqay bizdiñ Şäygöz-Uaqtı Esekeñniñ asına da şaqırmaqşı emes eken. Az eldiñ qaşanğı küni osı ğoy. Biz az ğana elmiz. Jerimizdiñ bir şeti sizdiñ az ğana Kürleuit otırğan Qarşığalığa şektes, bir şeti Stap jerimen kirandas, alaqanday ğana jer... Bir auılnayğa äreñ tolatın az ğana Siban sizdiñ arqañızda keudesin bastırmaytın el boldı. Sonday kez qırıñızdı az ğana el Şäygöz-Uaqqa da sala jüresiz be dep ümit etip kelip otırmız. Baydalı men Toqayday ata-teginen kele jatqan şınjır balaq, şubartös şonjar bizde bolğan emes. Oyımızdı baptap aytuğa tilimiz de jete bermeydi. Aytayıq dep kelgen oyımız boyımızğa layıq pa, joq pa, onı da şamalay aldıq dey almaymız. Jayau käsip qılıp, orıspen aralas otırğan elmiz. Oyğa olaq, tilge oraşolaq, söz baqpağan, mal baqqan şaruamız. Osıdan tört jıl burın öz auzıñızdan şıqqan bir tilek bolğan eken: Eseneydiñ şañırağına Kerey-Uaqtan qızıñızğa teñ bir ul surapsız. Kerauız Kerey äli kelise almay jür. Balañızğa teñ uldı biz äkelip otırmız. Öziñiz äbden biletin jigit, otız jıl osı üymen dämdes bolğan Tilemistiñ balası Torsan...
— Torsan közimiz üyrengen jigit,— dedi Ulpan, beyim köñil bildirgendey az ğana külimsirep.
— Köziñiz üyrense, balama teñ emes dep ayta almassız dep oylaymız. Aytqan soñ tügel aytayıq — Torsan Şäygöz-Uaqtan Qızıljarğa pırgovor aparıp, öz aldımızğa oñaşa bolıs bolıp otıruğa luqsat alıp keldi. Sol balanıñ özin bolıs saylaymız dep otırmız.
— Men bolıstıqqa-bilikke qızığatın adam emespin,— dedi Ulpan.— Az ğana Siban biliktiñ taqsıretin tartqan el. Qalıñ Kerey Eseneydiñ şañırağına bir ulın qiyä almağanına ökpem de joq emes. Osınday küyde otırğanda Kereydiñ Uyatın betine basqanday bolıp kelip otırğan az ğana Uaqqa kim riza bolmas! Birer kün sıylı qonağım bolıp jata turıñızdar... Bir baylamın estip qaytarsızdar...
Qazaq deneli, kavkaz közdi jas jigit Torsan Ulpan üyine kepten beri dämdes bolıp kele jatqan. Äkesi Tilemis qaytıs bolğalı Ulpannıñ alıs bazarlarğa jumsap otıratını osı Torsan edi. Stap qalasında orısşa bastauış mektep bitirgen özge zamandastarınan öresi biik, bilgir de utımdı, oyın-sauıqta jumısı joq isker jigit. Irbit, Tobıl, Qızıljar bazarlarına barğanda ılği bir tüsi-tügi kelisimdi buyımdar äkeledi. Äkesi Tilemiste «aldap soqtım, aldanıp qaldım» deytin ädetter boluşı edi, Torsanda ol joq. Aldamaytın, aldanbaytın, adaldığına kir juqtırmaytın adam bolatın siyäqtı. Bolıs bolğısı keluinde Ulpanğa unamaytın bir sekemal qılañdap qoyatınday seziledi. Qalıñ Kereyden qaşannan beri zäbir-japa körip kelgen Uaq eliniñ bölek bolıs bolğısı kelgen kezinde onısın azamattıq deuge de boladı ğoy! Uaqtan basqa Ulpanğa bala berip otırğan da eşkim joq. Ulpan oyı Torsanğa toqtap qaldı. Uağı ne, Kereyi ne? Özi bolğan jigittiñ ata-tegin surama degen naqıl durıs bolar. Bijikenge unamay jürmese, endi men aynalaqtamauım kerek.
Bijiken on törtke şıqqan, boyşañ bolıp ösip kele jatqan bala edi. Uzın köylek, ükili qundız berik kigende şeşesinen biigirek te körinip ketedi. Şeşe közinde bir sır barın kün boyı sezinip jür. Qızınıñ sezinip jürgenin şeşe de sezindi. Äyel sırı sıbırlasıp aytudı tileydi. Sonda ğana janğa — jan, jürekke — jürek tildesetin siyäqtı. Ulpan sol sağattı kütti.
Bijiken şeşesine bildirmey ayay jüredi. Ulpanday otız bes pen qırıqtıñ arasındağı äyelderde eñ kemi bes-altı bala bar. Äli de baladan qalmağan. Ulpanğa bergen jalğız balanı quday qız jaratıptı... Ol balasın bireu ayttırıp alıp ketse, Ulpan japa-jalğız qaladı. Şeşesiniñ, sonday küyge uşırar küni köz aldına kelse, Bijikenniñ tula boyı titirkenip ketedi.
Bijiken şeşesimen ekeui bir bölmede jatatın edi. Şamdı söndirdi de:
— Apa, men toñıp qaldım,— dedi. Bul onıñ kündegi ädeti. Qorqamın deydi, toñdım deydi, äyteuir bir sıltau tauıp şeşesiniñ qasına biraz erkelep jatıp ketedi.
— Kele ğoy, botam,— dedi Ulpan.
Bijiken kelgen boyı bet-auzın şeşesiniñ keudesine kömip jiberip, aymalay berdi. Qıñqıldap birdemeni surağısı kelgendey.
— Bijiken— dedi şeşesi.
— Oho,— dedi qızı murnımen ğana qumıqqan ün qatıp.
— Bijikeñ sen durıstap qulaq salşı. Ülken bir äñgime bar...
— Ehe...
— Meniñ senen basqa oylaytın kimim bar...
— Ehe...
— Sen Torsandı jaqsı bilemisiñ?
— Ehe...
— Jaqsı jigit pe?
— Ehe...
— Älde jaman jigit şığar?
— E-e!..— Bijiken arqasın bir qiqañ etkizip qoydı.
— Jaqsı bolsa, sol jigit osı üyge bala bolğısı keledi.
— Ehe...
— Küyeu bala boladı. Sağan küyeu, mağan küyeu bala boladı.
— Oho...
— Rizasıñ ğoy?
Bijiken bul jolı ün qatpay şeşesin qattı quşaqtap, bet-auzınan süymegen jer qaldırğa» joq.
— Toqtay turşı, Bijiken... Özi bir alğır jigit... ekeumizdi bilep ketpes pe eken?
— Seni eşkim biley almaydı! Seni bileymin dese, aqılsız bolıp şığar. Men de senen tudım ğoy...
Şeşesi men qızı quşaqtasıp jatıp, oyları bir ekenin uğınıstı da, erteñine Ulpan Uaqtıñ elşilerine rizaşılığın berdi.
Uaq pen Sibannıñ eki jaqtı toyları ötisimen Torsan Eseneydiñ üyine küş-küyeu bolıp kirip alıp edi. Qalıñ Kereydiñ sal bökse bolıs-bileri qanşa qarsılassa da, az ğana Uaq öz aldına bolıs bolıp bölinip ketti. Torsandı bolıs sayladı.
Otızğa jetpegen jas jigit Torsan oyaz köleminde özge bolıstardan anağurlım etimdi, alğır bolıs bolıp şıqtı. Oyaz bastıqtarı, pristav, uryadnikter top-tobımen kelip sıylıq alıp ketedi. Ulpannıñ töreler tüsetin üyi bolıs keñsesine aynalıp baradı. Qazaq dau-şarın eliniñ, auılnay, bilerine beripti de, Torsan özi oyaz, oblıstıñ barlıq qatınas joldarın baqılap otıratın siyäqtı. Äri-beriden soñ Kereydiñ bolıs-bilerine de auız sala bastadı. Işki Reseyden köşip kelgen qara şarualardı oyaz bastıqtarı arqılı Kerey jerine audarıp jibere alatın bedeldi bolıs bolıp aldı.
Üy-işilik jaylarda Torsan öte jumsaq. Şaydı Ulpan, Bijiken üşeui oñaşa işedi. Bijiken şay qUyadı. Torsan Ulpannıñ şını ayağın äperip otıradı. Keşki tamaqtarı da solay oñaşa. Torsan Ulpannıñ etin turap beredi.
— Işiñiz, apa!.. Jeñiz, apa!..
Ulpannıñ Müsirep, Quniyäz siyäqtı dos-jar adamdarı kelse, Torsan tipti äkesi kelgendey quanıp qaladı. Qoldarına su quyıp, etti özi turap, şını ayaqtı äzi äperip otıradı.
— Quniyäz ağa, ätteñ Uaq bolıp tumağanıñızdı qayteyin... Uaqtıñ bolısı siz bolsañız, az ğana Uaq qanday el bolıp keter edi!— dep qoyatını da bar.
— Mekeñdey aqıl iesi, el ağası bar Sibanda qanday arman bar eken?—dep, bul kezde qartaya bastağan Müsirepti de maqtaydı.
Küyeu balasına Ulpan da riza. Kerey bolıs-bilerinen körgen kep opasızdıqtı äyel jüregi umıta almay, keşire almay qoyıp edi. Torsan bala bolıp qolına kirgeli zärezät bolıp qalğan jürek ornına tüskendey, köñili tınıştalıp sergi bastadı. Ulpannıñ Siban arasındağı jumıstarına Torsan aralasqan emes.
Torsan Ulpan üyine kirgeli tört ay etkennen keyin ğana bir oqıs minez körsetti. Qar erip, qaz-üyrek kelip jatqan ala-sapıran kez edi. Torsan öz eline barıp qattı renjip qayttı. Kektene biletinin jasıra almay keldi. Şäygöz-Uaq jerimen şektes Qarşığalıda jatqan Eseney jılqısın aralay jürip Emenalınıñ, üş balasına kezdesip edi. Üşeui jaña ğana ustalğan üş qara-kök attı jetelep alğan eken. Qıstan küyli şıqqan, jünin tastağan teñbil qara-kök attar mal balasınıñ suluı eken. Şoqtıqtı, keudeli kelgen qulaş moyın, qamıs qulaq, botaköz, tört ayağında bir min bolsayşı! Şirkin-ay, jazdıgüni qatarlap, qıstıgüni kösemdep jegip jürer me ediñ!.. Mına äuleki jigitter,— özderi on şaqtı adam — qoldarında qarşığa, itelgi, soñdarında şubırğan tazı itter, osınday attardı añğa salmaqşı! Bireuin aqsatıp, bireuin jauır qılıp qaytadı-au!.. Torsan küyinip ketti. Qısqa ğana amandıqtan keyin:
— Şetinen jetelep jüre beretin bul bir iesiz jürgen mal dep oyladıñdar ma!— dedi, aşu qısıp turğanın jasırğısı kelmey.
— Sen küş-küyeu bolsañ, biz ağalarıñ bolamız. Baykal söyle, şırağım!—dedi, Emenalınıñ ülken balası Esenjol.
— Küş-küyeu degen mal-jannıñ iesi degen söz emes şığar!—dep onıñ Resey degen inisi tutanayın dep turğan şoqtı bir ürlep qaldı.
— Küş-küyeu mırza, Eseneydiñ murageri küş-küyeu emes, mına biz bolamız!—dedi Emenalınıñ üşinşi balası.— Äzir tarınbay şıday tur. Biz äli enşimizdi alıp bolğan joqpız...
Torsan endi abaylasa küş-küyeu degen eki sözdiñ astasar tusın ädeyi nuqıp qalıp küşik-küyeu dep tur eken. Torsan atınıñ basın burıp alıp jürip ketti. Sol aşuı üyge kelgenşe tarağan joq. Üş qara-kök at köz aldınan ketpey qoydı... «Küşik-küyeu» degen qorlau qulağına şegelenip qalğanday şıñ-şıñ etip turıp aldı.
«Küşik-küyeu, küşik-küyeu, küşik-küyeu!..»
Üş jigittiñ körsetken minezderi Torsandı qattı oylandırdı — ızalana, küyine oylandı. Bular muragerlikti äli umıtpağan bolıp şıqtı ğoy. Bijikenge qosılğan toy üstinde Ulpan Eseneyden qalğan mal-müliktiñ endigi iesi qızım men küyeuim dep äldeneşe ret eskertken. Onda Emenalınıñ özi de, balaları da ün şığarğan joq edi. Jurt közinşe ayta almağandarın işke tüyip ketken eken. Teginde buğan birjola tıyım salınbasa, basınıp ketetinderi körinip tur.
Osı aşumen kelgen Torsan Ulpanğa ädettegi ädeptiligin saqtay almay söylesti:
— Apa, men sizdiñ mal-mülkiñizdiñ iesi emes, küşik küyeu ekemin,— dep birden şamdana söyledi.
— Qarağım-au, nemeneden renjip qayttıñ? Menimen bulay söylespeytin ediñ ğoy!— dedi Ulpan.
— Emenalınıñ üş balası Qarşığalıda jatqan jılqıdan üş attı öz betterimen ustap alğan üstinen şıqtım. Bir-aq auız söz ayttım. Bul iesiz mal emes edi ğoy dep edim, «iesi biz bolamız» dedi. Ayağında mağan «küşik-küyeusiñ» dedi.
— Torsan qarağım, bir üş at üşin osınşa qınjılmay-aq qoy, balam... Osı üyde äli mıñğa jaqın jılqı bar, Bijiken ekeuiñe mol jetedi. Ana jılı Kerey-Uaq bi-bolıstarınıñ tötenşe sezinde jesir qalğan ulı joq äyel erinen qalğan mal-müliktiñ üşten birin eriniñ tuısqandarına bersin degen baylam bolğan. Men sonı durıs körip Emenalığa ağañnan qalğan mal-müliktiñ üşten biri seniki dep keldim. Qanşa jamandasaq ta erkek eken almay keldi. Balaları bir erkelik istese, keşire sal, şırağım. Budan bılay onday tentektikti istemes. Aytarmın...
— Joq, apa... Muragerlik degenge şek qoyılu kerek. Beretiniñizdi birjola berip, birjola qutılıñız. Ömir boyı murager bolıp, ömir boyı köñili unatqandı şetinen jetelep äkete berse, bir kün tınış üyıqtay almaytın bolmaymız ba?! Men osı üydiñ iesimin be, bolmasa şın-aq küşik-küyeumin be?
— Şırağım-ay, tausıla söylemeseñ de bolatın edi. Jaraydı, toqtatayıq osımen. Bügin dem al, qalğanı bolsa erteñ söylesermiz.
Torsan ketken soñ Ulpan oylanıp qaldı. Bul nemeneniñ lebi? Bolıs bolğan soñ buzıla bastağanı ma, älde öziniñ jaratılısında jasırıp kelgeni boldı ma eken? Qanday ädepti, qanday jumsaq jigit edi, nelikten jarıla jazdap tur? Qoy, jas jigit bula ösken ädemi attardıñ üşeuin birdey äldekim äketip bara jatqanda qızıp ketken bolar. Jaqsı atqa qızıqpaytın jigit bola ma... Onısın ayıp körmey tura turayıq. Emenalınıñ balaları esersoq, beypil auızdau ğoy, barlıq bäle solardan-aq bastalğan şığar. İe, mınau seniki, mınau onıki demesem, bolmas... Torsandı üyime ulım dep kirgizip alğan ekemin, endi onı mazalay beruge tıyım salınğanı durıs bolar.
Ulpan Emenalını şaqırtıp aldı.
— Tentek qaynım, sen köp jıldar boyı menimen kelise almay jürdiñ. Osı küni, qudayğa şükir, Eseneydiñ töri seniki, oy-tilegimiz bir. Men ne aytsam da, riyäsız ayttı dep sene ber. Sizdiñ balalar Qarşığalıdağı jılqıdan üş attı öz betterimen ustap äketken eken küyeu balam soğan qattı renjip keldi. Balalarğa aytıp qoysayşı — at kerek bolsa, üşeu emes, jiırmasın bereyin, tek surap alatın bolsın. Bıltır aşu üstinde tüsindirip ayta almadım — sen osı üydiñ malınıñ üşten birine ortaqsıñ. Qay küni alğıñ kelse, sol küni bölip bereyin. Osı aytqanıma senemisiñ?
— Senemin, Ulpan, senemin. Sen bir äuliedey adal adamsıñ ğoy. Senemin. Biraq, endi men Eseneydiñ malın talap jatır degen ataqqa qalmaymın. Bir lağıñdı almaymın. Özim de sotqar edim, balalarım menen uzap qayda ketsin. İttiñ küşikteri bäri sotqar. Tek kelsin, şetinen soyıp salıp, attarıñdı qaytarıp berem!
— Joq, Emenalı, olay etpe. Balalardı sabama. Birde bolmasa, birde öziñe qoldarı tiip keter. Attardı qaytarma. Balalardıñ oyında jäbir qalmasın. Küyeu balam men jeñdim demesin de, sizdiñ balalar biz jeñilip qaldıq demesin. Birine biri öşikpesin.
— Joq, joq! Attarıñdı qaytarıp beremin!
— Joq, qaytarmaysıñ! Eki jüzdey ğana jılqıñ qalıptı, ağañnan enşi al!
— Emenalı öz eline özi endi ğana äreñ sıyısıp keledi, Ulpan. Men auzı küygen adammın. Meni tağı bir sözge ilektirmeşi, aynalayın. Balalar erkelep at surap kelse, öziñ berip turarsıñ. Endigäri munı söz qılmayıq. Meni küni-tüni bulıqtırıp jürgen basqa bir armanım bar. Sol armanımdı orındamay adam bolar emespin...
— Onıñ tağı nemene edi?
— Oylay-oylay basım qattı... Meñ öziñ aytqanday, ülken künäli adam ekemin. Eseneydiñ ölimine de ortaq ekemin. Sol künälarımnan qalay aqtalamın? Eseneydiñ ornına badel-hajı bolıp Mekege barıp kelsem qayter eken?
— Eseney qaytıs bolar aldında, elimen baqıldasqanda ne aytqanın umıtıp qaldıñ ba? «Quday mağan qarızdar bolmasa, men qudayğa qarızdar emespin!» demep pe edi? Onı nege aytıp edi, kimge aytıp edi, esiñde me?
— Esimde... Baqıldasa kelgen adamdar — sizdiñ ornıñızğa badel-hajı etip bireudi Mekege jiberip alsaq qayter degende aytqan.
On jıl auru azabın tartıp jatqan Eseney keyde qattı küyinip ketuşi edi. Aqıl-oyı ornında, sana-sezimin de kinarat joq. Tek öz denesin özi biley almaytın bolıp qalğanına qattı nazalanatın. Birer jıl: «a, quday, bir öziñe qulşılıq etuden basqa düniege köz salmayın, namazğa tura alatın saulığımdı qaytarıp berşi»,— dep jattı. Ombı, Tümen Selebe doktorlarınıñ qaytarıp bere almağan saulıqtı quday qaydan qaytarıp bersin, auruı meñdey berdi, meñdey berdi. Aqıl-oyı ornında, sana-seziminde kinarat joq, küyinedi de jatadı. Keyde qolıma pışaq ustay alsam jarılıp öler edim dep te oyladı. Ulpannan u surağan kezi de boldı.
Ulpan bir jasqa tolğan Bijikendi äkesine körsetuge alıp kelgen künnen beri jan azabı küşeyip ketti. Jalğız näsilin qolına alıp süye almağan aymalay almağan azap bitkenniñ auırı eken. Bul tantal azabı ğoy! Bul da toqtalar. Tausıları joq mäñgilik azap qoy!
— Alıp ketşi, Aqnar... alıp ketşi, äkelmeşi...— dep äreñ ayttı.
Sodan beri Eseney qızınıñ neşe jasqa kelgenin işinen sanaydı da jatadı... Bir jıl, bir ay, bir kün... eki jıl, eki ay, eki kün...
Bijikeñniñ külgen-jılağanı qulağına tise, mügedek äke onı da sanay jatadı. Bügin eki ret jıladı, bes ret küldi...
Osınday azapta uzaq jatqan adam qaytıs bolar aldında quday mağan qarızdar bolmasa, men qudayğa qarızdar emespin! — dedi de közin jumdı. Budan keyin bir auız söz aytqan joq.
Bul moldalardı şoşındırıp jibergen sözi bolatın. Bul Siban eliniñ jasırıp qoyğan sözi bolatın. Oñaşa bolğandıqtan Ulpan sonı Emenalınıñ esine saldı da, soz ayağın Emenalınıñ özine burdı:
— Señ Emenalı, bir kezde aldı-artıña qaramaytın sotqar bolıp ediñ, endi aldı-artıña qaramaytın dindar bolğıñ kele me? Olay bıljıramay-aq qoy! Künäñ barın moynıña alıp, endi ondaydan köñiliñ tazarsa, aqtalğan dep sonı aytatın körinedi. Señ qoy, äure bolmay. Eliñde bir aq köñil adam bolıp otırsañ, künädan arılğanıñ sol... Sen eñ berisi Qızıljarğa barıp körmegen adam, Mekeniñ qay jaqta ekenin de bilmeysiñ. Otır üyiñde!
Emenalı ketken soñ Ulpan Şondığuldı şaqırtıp aldı:
— Qaranar, sen keşke deyin osındağı jılqıdan üş teñbil şubar at alıp kele almassıñ ba eken?—dedi Ulpan Şondığulğa. Şondığul Ulpan «Qaranar» dese istemeytini bolmaytın edi.
— Joq, äkele almaymın! — dedi bul jolı.— Bügin seysenbi, sätsiz kün. Sätsiz küni üyden tüs auğan soñ şığu kerek. Sonda tañ atqanşa äreñ oralıp kelesiñ. Jılqı äli alısıraqta jatır.
— Tañ atqanşa oralıp kelseñ boladı, Qaranar... Üşeuiniñ de tüsi-tügi üyles, dene bitimderi qaraylas bolsın. Qatarlap jeguge kerek bolıp tur.
— Ar jağın aytpay-aq qoy, äkelem...— Şondığul şığıp ketti.
Torsan keşki tamaqqa kelmey, keñsesinde bolıp edi. Tañerteñgi şayğa da köñilsiz keldi. Ulpannıñ şınıayağın jergen bolıp otırsa da, köñilindegi qayau qala beripti, ketpepti.
— Torsan qarağım, üş teñbil kök-şubar at aldırıp qoydım, körgen joqsıñ ba? — dedi Ulpan.— Qızıljarğa sol üşeuin jegip bararsıñdar...
— Men kördim, apa! Munday da jılqı bolar-au dep oylamaytın edim! — dedi Bijiken. Torsannıñ jüzi de jadırap sala berdi:
— Sen nağıp aytpadıñ mağan?
— Sen tün boyı teris qarap jatpadıñ, ba?.. Sodan soñ körimdik alğım da kelip ketti...
— Jürgenşe arbağa üyretip alıñdar... Dala jılqısı qalağa barğanda joqtan özgeden ürke beretini boladı. Bular äkeñniñ oñaşa baqtırıp, özge tuqımdı jılqığa aralastırmay esiretin maldarı edi. Äkeñ soñğı ret qasqır quıp jürip suğa qulağanda astında osınday teñbil kök şubar at bolğan eken. Sonda äkeñ äueli attı şığarıp alıñdar depti, Jüyrik te ejet, qasqırğa bir qulının bermeytin tuqım dep otıratın edi.
Torsan şaydan keyin attardı körip keldi de:
— Apa, siz, äulie dese, äuliesiz ğoy. Emenalınıñ balaları minip ketken üş qara-kök mınau üşeuiniñ sadağasına turmaydı. Keşe sizge aytuğa bolmaytın sezder aytsam, keşire köriñiz. Balañızdıñ balalığı bolğan eken. Mıñ ret keşirim suraymın,— dedi.
— E, men ondaydı köñilime toqi beretin adam emespin, qarağım. Öz asığıstığıñdı öziñ bilseñ, öz artıq ketkeniñdi öziñ tüzey alsañ, boldı.
— Joq, apa, quday aldında ant etem: sizdiñ qulağıñız budan bılay bir auız artıq söz estimes!
— Boldı, boldı, şırağım. Keşe sen muragerlik degenge şek qoyu kerek dediñ. Onıñ durıs eken. Biriñ ulım, biriñ qızım, osı ekeuiñnen basqa meniñ muragerim joq. Osını jurt jinap tağı bir estirt deseñder, solarıñdı isteyin. Qağazdatıp qoyamız deseñder, qağazdatıp qoyayıq.
Endi munı sozbaqqa salmayıq. Keşke deyin oylanıñdar da, sözderiñdi baylañdar.
Torsan men Bijiken keşke deyin kelise almadı. On törttegi jas Bijikenge muragerlikti auızğa alu şeşesine ölim tileumen birdey körindi.
— Apam özi bastadı ğoy.
— Apam bastağan joq. Qarşığalıdan sen alıp keldiñ osını!
— Seniñ ağalarıñ «biz murager» dep tursa, äkelmegende qayteyin.
— Jaydan-jay aytpağan şığar!.. Sen bolarsıñ äueli tiisken.
— Bul şetinen jetelep äkete beretin iesiz mal emes qoy degennen basqa eş närse aytqanım joq.
— Sonıñ özi jetip jatqan joq pa!
— Nemenesi jetip jatır?
— Bul maldıñ iesi men depsiñ! Odan artıq ne aytayın dep ediñ?
— Men maldıñ iesi emespin deuim kerek pe edi.
— Maldıñ iesi bolğan kisi olay aytpaydı. Sonı aytqanda köziñnen qanday ot şaşıp, oq atıp turdıñ eken!
— Endi sonı esime alğım kelmeydi, Bijiken. Jalın deseñ, jüz ret jalınayın, ayağıma jığıl deseñ, ayağıña jığılayın. Osı äñgimeni toqtatayıqşı osımen.
— Onda murager degen äñgime de toqtasın osımen.
— Onı apam özi şeşetin bolsın. Apam ne aytsa, men soğan qulmın!
— Jaraydı.
Keşki şay üstinde Ulpan balalarınan sözdi nemenege bayladıñdar dep suradı.
— Siz ne aytsañız, soğan toqtaytın boldıq,— dedi Torsan.
Ulpan qızına qarap edi, Bijiken basın izedi.
— Meniñ aytqanıma könetin bolsañdar, qazir ekeuiñ qansaraldarıña barıñdar. Hatşıñ bar, tağı kimderiñ bar, aqıldasıp otırıp, mal-müliktiñ iesi ulım Torsan, qızım Bijiken degen qağaz jazdırıp äkeliñder. Mağan eşnärse qaldırmay-aq qoyıñdar. Emenalı enşi suramaytın boldı. Onı da jazıñdar. Özi qolın qoysın. Kelip jatqan töreleriñ bolsa, olar da kuä bolıp qol qoysın. Men jatpay otıra turamın. Osı jumıs bitpey turıp uyqım keler emes.
Qağaz tün ortası kezinde jazılıp ta bolıp edi. Eseneydiñ jalğız murageri Ulpannıñ atınan jazılıptı. Aqıldı Torsan mal-müliktiñ qaq Jartısın Ulpannıñ, özine qaldırıp, özgesin Bijiken ekeuiniñ atına köşiripti. Eki auılnay, pristav qol qoyıp, mörlerin basqan. Aqşaqatta tayğanağan tüyeniñ izindey battiıp tüsken Emenalınıñ, barmağı da tur.
— Mağan nege mal-müliktiñ qaq jartısın qaldırdıñdar? — dep suradı Ulpan.— Mağan eşteñe qaldırmañdar dep edim ğoy. Bijiken senbisiñ, osını istetken?
— Men üşten birin dep edim, mınau bolmadı,— dep Bijiken Torsanğa qaradı.
— Apa,— dedi Torsan,— apa, siz, alıp üyrenbegen berip üyrengen adamsız... Bireu at surap, bireu sauın surap kelse, balalardan sura dep otıratın bolasız ba? Joq, apa, qaq jartısın bizge bergeniñizben bäribir, bäriniñ iesi siz... Qağaz ne täñiri, äşeyin aybar ğoy...
Ulpan küyeu balasına işinen riza boldı. Jo-joq, Torsan ana sıylay biletin jigit eken. Bilimdi de, aqköñil adam bolar. Baylıqqa qızıqpau degen ekiniñ qolınan kele bermeydi. Qağazğa barmağın basıp, «Eseney Estemesov» degen orısşa jazuı bar mör bastı. Öziniñ birdemege qol qoyğanın Ulpan ılği osılay, Eseneydiñ mörimen kuälandıratın edi. Ana köñili endi ğana birjola tınıştıq taptı.
Auıldar qısqı üylerin tastap, jazğı turım jıljıp qonatın kölderine köşip keldi. Kölder tolı qaz-üyrek. Qıs boyı tamırlarına orap jer qoynına tereñ tığıp saqtap qalğan gülderin dala mırza jer betine tügel şaşıp jibergendey. Keşe ğana qoñırqaylanıp jatqan jer betiniñ bügingi ernegin auızben aytıp jetkize almastay. Tañerteñ jortıp kele jatqan at şaşasınan aq meruertter şaşılıp otıradı. Qalıñ ormandı, keli kep, qara topıraqtı jerdiñ tün boyğı demalısı esimdik bastarına qalıñ şıq bolıp qonadı.
Kün şıqpay oyanğan boztorğaylar kün batqanşa sayraydı. Boztorğay dalanıñ eñ jaqsı köretin, erinbeytin änşisi. Kiiz üyiñde otır, atpen kele jat, ol än üzilmeydi.
Osı bir kezde Ulpannıñ üyinde de jazğıturğı şaqtıñ kelisimi bar. Ulı men qızınıñ oyın-qaljıñdarı keyde ötkir şıqsa da kinaratsız, jarasımdı ayaqtaladı. Birin biri ädeyi uştap, ädeyi qayrap, şiratıp jüretin siyäqtı. Torsan birdemeni «men» dep bastasa, Bijiken «sen emes, men» dep kiip ketedi.
— Aytpaqşı, sen ekesiñ ğoy... öziñ ayta ğoy apama,— dep Torsan bügin de oñay kene saldı.
— Apa, biz Qızıljarğa erteñ jürip ketsek, urıspaymısıñ?
— Joq-e, täñiri...
— Mınau, endi üş künnen keyin jüreyik dep edi, men erterek barıp qalanı körgim keledi.
— Özderiñ biliñder... qalanı da aralarsıñdar, bazarın da körersiñder. Päueskemen jüriñder...
— Joq, apa! —dep Torsan ırşıp ketti.— Joq, joq... Sizdiñ päueskege men ömirimde miner me ekem!.. Jurt jabıla külsin demeseñiz onı auızğa almañız,— dedi.
Erteñine üş teñbil şubardı tarantasqa qatarlap jegip Torsan men Bijiken oyaz şaqırtqan bolıstar sezine jürip ketti.
El jaylaudan qaytıp, küzdik kölderge jıldağısınan göri keşeuildep kelip qonıp jatır edi. Ulpannıñ şeşesi Nesibeli qaytıs bolğan habarı keldi. Jaylauda otırğanda Ulpan Torsan men Bijikendi ertip barıp, biraz kün şeşesiniñ qasında bolıp qaytqan. Seksenge kelip qalsa da, bayğus kempir tıñ edi. Bijikenniñ ekiqabat ekenin tanıp:
— Nemeremnen tuğan balanıñ mañdayınan bir iiskesem boladı. Sodan soñ alatın quday ala bersin,— dep qalğan.
Ulpan bul jolı balalarımen birge Emenalını ertip barıp şeşesin jerlesip qayttı. Balaları sol jaqtan Torsannıñ eline qonaqtap qaytuğa ketti. Bıltırğı toy kezinde bolmasa Bijiken ol elge barğan emes-ti.
Jazğıturı Bijiken Qızıljardan tolıp-tasıp qaytıp edi. Qızıljar töreleri jas kelinşekke köp köñil bölipti: maqtaptı, sıylaptı, aqquğa teñepti. Oyaz bastığınıñ äyeli bir jolı Bijikendi qalaşa kiindirip, özi Bijikenniñ säukelesin kiip, oyın-sauıq üyine aparıptı.
Jaylauda Sibannıñ qız-bozbalası Bijikenniñ qasında boldı. Kün batsa altı baqan, aq süyek. Jaña Käuker — Bikender, jas Ulpan — Şınarlar Siban jaylauın oyın-sauıqqa toltırıp ötkizdi. Jañarğan oyındar bar, jaña änder bar, jañarğan jastar bar eken. Barlıq jaña änder Bijiken otauında toğısıp, sol otaudan tarap jattı. Osı jaz, osı jaylau Ulpan şeşeniñ baqıt dämin toyına tatqan kezi boldı. Endi bir-eki aydan keyin nemereli boluın asığa kütetin.
Jastar jağınan oyın-sauıqtarğa aralaspaytın, qulağına än kirmeytin bir-aq adam bar, ol — Torsan. Ol öte isker bolıs. Damılsız el aralaydı. Damılsız Qızıljarğa barıp qaytadı. Küni-tüni qolımızdı bosatpaydı dep hatşıları zar qağadı. El moynında on tiın «nedoimke» qalsa, atımızdı sattırıp töletedi dep auılnaylar zır qağıp jüredi.
Torsannıñ elinen Bijiken köñilsiz qayttı. Edäuir taralıptı. Öñi quañ tartqan, qusa beretin bolıptı. Äyeldiñ ekiqabat kezinde ondaylar bola beredi. Ulpan eş närseden qauiptengen joq. Arba soğıp, şarşap kelgen şığar dep oyladı da qoydı. Qızın erkeletip, sılap-sipap köñilin aulay berdi.
Bijiken köñili keyde jadırap ketedi. Şeşesine qaljıñ, aytadı:
-— Apa, sen mağan ekiqabat bolğan keziñde men seniñ qay jeriñnen tepkilep jattım? — dep äureleydi.
— Ayaqtarıñnıñ esinde qalmap pa? Ayaqtarıñnan sura? ! — deydi şeşe.
— Tünde tınış jatuşı ma edim?
— Işte jürgende sen kün-tün degendi qaydan bileyin dep ediñ!..
— Auırsınatın ba ediñ?
— Joq-e, täñiri... Sen işimde jatıp aunaqşığanda menimen oynağısı keletin şığar dep quanuşı edim.
— Men de söytem, apa...
Keyde Bijikenniñ osınday qaljıñdarınıñ özinde bir ädeyilik barday seziledi. Äldeneni bildirgisi kelmey, şeşesin aldausıratatın siyäqtanadı. Şeşesi üyde joqta jılap alatını bayqaladı. Onı şeşe bilmey qoyar ma! Ulpan oyına osı jağınan bir küdik baylana berdi.
Torsan Bijikennen eki kün soñ keldi. Qızıljarda urı-qarığa tıyım saluğa arnalğan sez bar eken. Soğan jüruge asığa keldi. Hatşıları tün boyı qağaz jazudan bas kötergen joq. Qasında Uaqtıñ eki bii bar, Torsan özi tün boyı Ulpannan urı-qarığa Eseneydiñ qanday jaza beretinin surastırıp otırdı da, tañ ata Qızıljarğa jürip ketti. Bijikenmen qay uaqıtta, qanşa uaqıt birge bolğanın eşkim bilgen joq.
Keşke qaray Bijiken şeşesine qattı auırıp qalğanın ayttı. Uaqtan qaytqan jolda auıra bastağan eken.
— Işim jarılıp baradı,-— dedi.
— Arba soğıp tastaydı. Eşteñe etpes. Doktor şaqırtayın ba?
— Şaqırtşı, apa...
Ulpan äueli tüsik bola ma dep qorqıp edi. Olay bola qalsa, Ulpanğa eñ ülken qayğı sol bolar edi. Ondaydıñ belgisi joq eken. Biraq, Bijikenniñ işi tım köterilip, kernep baradı. Qanday tamaq jaqpay jür eken?
Stap pen Kpitannan üş däriger kelip edi, olar da ne auru ekenin bile almay, qısılıp turğan sekildi. Birine biri könbey turğanday, kezek-kezek bastarın şayqaydı.
— Soqırişek jarılıp ketpese jarar edi.
— Sol bolıp şıqsa bizdiñ, qoldan keler ne därmen bar!
Bijiken tañ ata qaytıs boldı. Tegi sol soqırişek jarılıp ketken bolu kerek. Işi kümp bolıp köterile-köterile eki ökpeni sığımdap, tınıs jolı qum quyılğanday tarıla-tarıla ayağında birjola bekilip qaldı. Şeşe men balanıñ jasqa tolı közderi birine biri därmensiz qadalısıp, birin biri buldır körip bara jatıp qoş aytıstı.
Jasırıp kelgen sırın Bijiken şeşesine jarıq dünieden ümiti üzilip, janı alqımğa kelgende ğana aytıp ketti:
— Torsan buzıq adam eken... endi meniñ deneme... sonıñ qolın... tigize körme, apa! —dedi.
Bijiken qaytıs bolğalı Ulpannıñ küni-tüni, ärine, jılaumen ötip keledi. Bir üyde jalğız. Jılaumen jatadı, jılaumen oyanadı. Şaşı edäuir ağarıp ketken. Keyde kün şıqpay Bijiken ziratınıñ basına barıp otıradı da, kün bata qaytadı. Ülken kiiz üyde özinen basqa jan joq, ün joq. Ulpannıñ qayğısın birge qayğırısqan körşi auıldar da köp dabırlay bermeydi.
Bijiken şeşesin jalğız qaldırıp ketti. Tuğan-tuısqan, ağa-ini, apa-qarındas degennen eşkim joq. Jalğız qaldı, japa-jalğız qaldı... Jalğız qalğan kim? Ulpanday şeşe ğoy. Bir elge ana bolıp otırğan ana da jalğız qaladı eken-au!
Keşke qaray Ulpannıñ qasında üy tolı adam otıradı. Ulpannıñ köñilin köteremiz dep är auılda qanday jaqsılıq bolıp jatır, sonı aytısadı. Biıl egin şığımdı eken. Desyatinasınan otız puttan kem tüspes... şöp te sonday.
— Apır-au, äy, Ulpannıñ jalğız aq narı otızğa jaqın tüye bolıptı-au!.. Biıl üş nar botalaptı.
— Aq bura qanday, jarday tüye boldı. Jalğız Jäpek bolmasa, mañayınan jan jürgizbeydi.
Aqköñil anayı adamdar osılay köñil aulay otırıp, sol köñildi jaralap alğandarın bayqamay da qaladı.
— Jarıqtıq teñbil kök şubardıñ tuqımın aytsayşı! Esekeñ qısqa qaray qasqırğa ılği kök şubar at minuşi edi ğoy. Kök şubar ayğırdı jiırma qulındı bieniñ qunın berip aldım dep otıruşı edi.
— Aynalayın Bijikendi aytam-au... Uaqtan qaytarda üş teñbil şubardı jektirip alıp auılğa jalğız tartıp otırıptı. Torsanğa öziñ birdeme qılıp jetersiñ depti.
Bijiken men Torsannıñ atı atalğanda Ulpannıñ köz jası tögilip ketedi. Ölim qayğısına Bijikenniñ eñ soñğı aytqan qayğısı kelip qosıladı. «Torsan buzıq adam» dep ne sebepten ayttı eken. Bijiken joqtan özgege ökpeley beretkisin şetin jandı jas emes edi. Bijikenniñ auılğa jalğız qaytqanında ülken bir sebep barın nağıp bayqamağamın. Bijiken de özim siyäqtı, közi jetpey turıp köñili qalmauşı edi ğoy! Köñili bir qalsa qaytuı da joq edi. Bayğus bala Torsannıñ bir künäsin keşire almay ketti. Onısı ne boldı eken?
Torsan Bijikendi jerlep bolğannan keyin kelgen. Qayğırıp keldi. Köp ökindi. Eki-üş kün zirat basınan ketken joq. Küyrek jandı adam bolu kerek, bozarıp, jüdep ketti... Endi onıñ bar oyı jalğız qalğan şeşege qamqorlıq körsetu bolıp qalğanday edi. Özi ölerdey qayğı jutıp jürip, bar baqqanı, bar küteri Ulpan boldı da qaldı.
Bul kezde Ulpannıñ köñiline eşkimniñ ayauşılığı, eşkimniñ qamqorlığı kirip te şıqpaytın. Bir qayğısın umıta almaydı, ol — Bijiken ölimi. Endi bir qayğısın şeşe almaydı, ol — Bijikenniñ Torsan turalı soñğı aytqanı.
Torsan Bijikenniñ qırqı ötkenşe üyden şıqpap edi, odan keyin amalsız bolıstıq jumıstarımen bolıp ketti. Keñsesi osında bolğanımen basqaratın eli basqa jerde bolğandıqtan köbinese sol eli jağında jüretin boldı.
Qıs ortasında Qızıljarğa ketip bara jatıp Torsan keñsesine soğıp edi, bul jolı onıñ tüsi Ulpanğa tipti unamay qaldı. Jondanıp-jotalanıp alğan eken. Dausı qoyulanıp alğan ba, qalay. Murnınan söyleytin bolıptı. Är s.özin ölşep-pişip, salmaqtap alıp aytatın bolıptı. Bul endi körgen qayğısın umıtqan adam emes, tipti qayğı körmegen adam. Bijiken basına jalğız barıp qayttı. Jaqın adamnıñ basınan qaytqan kisi azdı-köpti muñayıp, birli-jarımdı kürsinip qaları boluşı edi, Torsan jüzinde ondaydıñ belgisi joq edi. Däl attanarda qayğı jüdetken Ulpanğa ayauşılıq közimen qarap:
— Apa-ay, durıstap şayıñdı qaynatıp beretin kisiñ de qalmadı-au!...— dedi.
Munısı abaylağan adamğa «tezirek üylenbesem bolmas» degendey estiler edi, Ulpan onı estigen joq, qulaq asqan joq.
Osıdan ay jarım ötkennen keyin Torsan özi elinde jürip Ulpanğa Ötemis bidi jiberipti:
— Bar oylaytınım apamnıñ jay-küyi... Luqsat etse, şayın quyıp, tösegin salıp, kütiminde bolatın bir kelin äkelip berer edim,— depti.
— Mağan eşkimniñ kütimi kerek emes. Üylenem dese özi bilsin. Jas jigitke üylenbe dep kim ayta aladı,— dedi Ulpan.
Bul kezde bayağı Kürleuit auılında, Torsannıñ öz elinde ersili-qarsılı toylar bolıp jatır edi. Torsan üylenip aldı.
Ulpandı kişi balası Mırzaşqa ayttırıp qoyğan Tülenniñ äkesiniñ äkesi. Tilepbaydıñ şeşesiniñ, siñlisi Aqbaypaqtan tuğan Qarabaydıñ Qayırgeldisiniñ, jieni İgemberdiniñ nemere qızın alıp otırğan Irımbektiñ Jäuke degen qızı bar edi. Torsan soğan üylendi.
Irımbek Ulpannıñ jılqısın bağa jürip, bul kezde bayşikeştenip alğan edi. Torsan irgeles otırğan Kürleuitke qona-tüstene jürip sol Jäukemen köñil qosıp qalğan. Ayttıramın degen uädesi de bar edi. Amalı ne, Bijikenge üylengen soñ araları suısa bastap edi, ayağında tağı tabıstı.
Jäuke sulu qız. Boyı şarğılau bolsa da, dene bitiminde olpı-solpısı joq, bädendi jaralğan. Az ğana minezi şälkesteu... onıñ oqası ne, täyiri! Torsan onıñ jının bir qaqqannan qaldırar ma eken!
Torsan Jäukeni Ulpannıñ üyine mart ayında alıp keldi.
— Mine, apa, kelindi boldıñ... endi kütimiñe uayım jeme! Kürleuit qızı, öziñniñ jaqın siñliñ,— dedi.
Ulpan türegelip Jäukeniñ betinen süydi de:
— Quttı qadamıñ bolsın, şırağım,— dedi.
Jäuke pısıq adam eken. Bijiken qaytıs bolğalı edäuir salaqsıp ketken üy işin qaqtırıp-soqtırıp, jıldam ielene bastadı. Anda-sanda üy jinaudıñ retin Ulpannan surap aladı da, oydağıday etip şığaradı. Tek auıldıñ äyelderine tigirek kelip qaladı. Ädettegi ağayındıq jolımen kelip järdem etip jürgen äyelderdi osı üydiñ ne küniñdey, ne jalşısınday körip mensinbey jumsaydı.
Aldımen közine bir tüsip ketkende Dämelini jäbirlepti:
— Sen kempir, osı üydiñ qonağı emes şığarsıñ. Apamnıñ qasında otıra bermey, qolıñ, birdemege tisin de! Işetin-jeytiniñdi aqtap jeseyşi! — depti.
Dämeli Ulpanğa jılap keldi. Basqa eş närsege aralasudı qoyğan Ulpan Dämelige araşa tüsti. Jäukeni şaqırtıp alıp:
— Şırağım, sen bul kisige soqtıqpay jür. Bul kisi meniñ jan-serikterimniñ biri boladı,— dedi.
— Endeşe otırsın! — dedi de Jäuke ketip qaldı. Ädeyi dörekileu jauap qayırıp, şamdanıp ketti.
Qaşanğı ädetteri boyınşa osı üydiñ jumısına aqısız-pulsız järdem etken äyelder keşke qaray Ulpannıñ qasına kelip otırıp, eñ bolmasa bir şay işip ketetin edi. Bügin ol da bolğan joq.
— Boldı. Kete beriñder!—depti Jäuke. Äyelder ökpelesip tarasıptı.
Jäukeniñ osınday minezderinen Ulpanmen eki arası da jağısa almay keledi. Jäuke osı üyge kire-bere iesi bola ketermin dep oylap edi. İesi mına qaqbas kempir eken. Bijikenniñ, tösegi tur dep bir bölmege kirgizbey qoydı. Bir bölmede öz tösegi. Kün boyı kelim-ketim kisilerin kütip ülken bölmede tağı özi otıradı. Bizge tigeni burıştağı jalğız bölme... Özge düniesine qol tigizer emes.
Jäuke Torsandı tün boyı qajap-qayrap şığadı:
— Sen bul üydiñ ulı da emes, iesi de emes ekensiñ. Mağan aytqanıñnıñ bäri ötirik eken. Mağan quday aldındağı uädem — seni ayttıramın dep jaqındasıp, bir aldap ketip edi. Eseneydiñ barlıq mal-mülki ekeumizdiki dep tağı aldapsıñ! Sen ana qaqbas kempirdiñ, bazarşısı... Ol seni ul qılıp almaptı, küşik-küyeu, kirme etip alıptı,— dep küydiredi. Tili uday aşı.
— Qızınıñ jılı etsin de... Şıday turşı.
— Onda meni üyime aparıp tasta! Süyiktiñniñ jılı etken soñ äkelersiñ.
— Ol tipti Uyat bolar edi. Şıday tur degenge tüsinseñşi...
— Nemene, süyiktiñniñ munarasın salıp bolğanıñşa şıdayın ba?
— Ol da kerek. Onı saldırmasam, bükil Siban ekpeli bolar edi.
— Endeşe, men bir küni qaqbas kempirdiñ tüssem, öziñ de ökpeleme!
Torsan şoşınıp qaldı. Jürip-turudı azaşın baqılap otırmasa, Jäuke birdemeni büldiretini ras siyäqtı körindi.
— Jäuke, aynalayın, sen meniñ ne aytqanıma tügel tüsinip alşı. Istiñ jöni bılay ğoy...
— Tüsingim kelmeydi. Öziñ beri burılıp jatşı! — Torsan burılıp jattı...
Üy-işilik jayları anda-sanda osınday küyge uşıray bergen soñ Torsan eşqayda ketpey Ulpan men Jäukeniñ arasın baqılauda boldı. Ulpan tüyilip qalğanday eşbir minez körsetpeydi, qayta Jäukeniñ jäbirlenbeuin oylap köp närselerdi aldın ala eskerip otıradı. Qıs boyı dalada turatın jükterin aqtarıp Jäukeniñ bölmesine jaña kilemder, jaña tösek-orındar berdi. Öz bölmesinde turatın frantsuz aynasın sıyladı. Jäukeniñ ekiqabat ekenin bilip, aqılın aytıp jürdi. Biraq, Jäukeniñ işi jılınbay qoydı. Jäuke tarına berdi.
Jona bergenniñ juqarar kezi, soza bergenniñ üziler kezi bar. Ulpan sol kezeñine bir-aq künde uşırasıp qaldı.
Bijikenniñ basına äkesiniñ munarasınan göri kişirek, qızğa layıq munara ornatıp bolğan soñ, Ulpan şeşesiniñ jılın berip qaytuğa äzirlenip edi. Üş aqjal küreñ päueskege jegilip jatqan. Ulpanmen birge barmaqşı bolğan Şınar da kelip otırğan. Par at jekken tarantaspen Emenalı da kele jatqan. Jäuke otauınan şığıp, at jegip jatqan Şondığulğa:
— Päueskeni jekpe... tarantastı jek. Quda tüserge bara jatqan joq qoy! — dedi.
— Bäybişeniñ özi osılay dedi me? — dep suradı Şondığul.
— Men aytıp turmın ğoy! Estimey turmısıñ?
Otauınan Torsan da jügire şığıp, Jäukeni oqtı kezimen bir atıp qaldı da, ülken üydegi Ulpanğa keldi.
— Apay, biz erteñ Qızıljarğa jüretin edik... Keliniñizdiñ ayağı auır ğoy, päueske tınış bolar edi,— dedi.
— Mağan bäribir, şırağım. Tarantas ta jaraydı, — dedi Ulpan. Bäleniñ bası osı päueskeden bastalıp ketkenin Ulpan bilgen joq, jürip ketti.
Ulpan tuğan auılına kelse, äke-şeşesiniñ eski ülken üyi tiguli, bar-joğı töseuli eken. Nesibeliniñ jılın beruge Ulpannıñ kelerin bilip otırğan auıl tügel äzirlenipti.
Qırıq üy Kürleuit Nesibeliniñ asın kinaratsız jaqsı ötkizdi.
Tuğan auılınıñ körsetken qurmet-qoşemetine Ulpan qattı riza boldı. Köbi onıñ äke-şeşesine ondağan jıldar järdemdesip, eñbegi siñgen adamdar. Solardıñ adal aqı-eñbegin ötegisi kelip ağayındarınan äke-şeşesinen qalğan jılqılardı aydap äkeludi ötindi. Budan jiırma jıl burın öz üyinde on şaqtı jılqı bar edi. Sodan beri Eseneydiñ Ulpanğa bergen bir qos jılqısımen birge bağılıp jürgen mal endigi qırıq-elu bolğan şığar dep oyladı. Endi ol iesiz qalğan mal. Sonı ağayındarına bölip bergisi keldi. Erteñ elge qaytpaqşı. Bügin sol jumıstı orındamaqşı edi.
Ulpannıñ ötinişin tañerteñ estise de, eşkim atqa mingeni bayqalmap edi, tüske tarmasa Ulpanğa auılınıñ üş-tört aqsaqaldarı keldi.
— Ulpanjan,— dedi aqsaqaldar birin biri kimeley söylep,— Ulpanjan, bul arada bir jılqı qalğan joq...
— Küyeu balamız Torsan kelip, seniñ qosıñdı Qarşığalıdan Şäygöz-Uaq jerine qaray audarıp äketken... Eki-aq jeti boldı...
— Artekemniñ az ğana jılqısı da birge kete bardı.
— Şäygözden on jigit kelip bizdiñ auıldıñ jılqışıların quıp jiberipti de, jılqını aydap jüre beripti.
— Jılqışılardıñ astındağı attarın da audarıp alıptı.
— Elge habar keşigip jetsin degenderi ğoy...
— Seniñ jay-küyiñdi bile-tura habarlay almadıq...
— Özi istetken şığar degen de oy keldi.
— Joqtı aytpay otır. Onday oy sen kökmiğa kelmese, özge eşkimge de kelgen joq. Osınıñ ar jağında bir aramdılıq barın bärimiz de bildik...
Ulpan äueli qattı şoşınıp qala jazdap edi, aqsaqaldar birin biri kimelep bar jaydı aytıp bolğanşa boyın jinap aldı. Beker olay oylapsıñdar degisi kelgendey azıraq ezu tarttı.
— Oqası joq.. Qarşığalınıñ jeri qıs tüskenşe tıñaya tursın degen ğoy,— dey saldı.
Endi bul auılda otıra beruge Ulpannıñ däti şıdamadı. Tüs aua eline jürip ketti.
Qarşığalı men Siban jeriniñ arasındağı jaylau kölderi bos qalğan. Küzgi kök aqırın-aqırın tebendep, keler jıldıñ qamın oylanğanday ünsiz jatır. Jazğıturım qamıstı kölderge Uyalaytın üyrek-qaz endi aydındı kölderdiñ betin jauıp ketken. Balapandarın jaz boyı jüzuge üyretip edi, endi uşuğa üyretip jür. Suğa qona qalsa, ata-anaları aldında, bala-şağaları köş-köş bolıp soñında şubıra jüzip jür. Uşa qalsa da solay — jer tanığan, su tanığan ülkenderi aldında. Balapandarı soñınan üşkirlenip uşıp, qanat qağıstarı birdey, qozğalıs-qimıldarında bıtırandılıq-daralıq joq, tutasa ağıp baradı. Birdey qubıladı, birdey köteriledi, birdey qonadı. El köşse, jaylau jetimsirep qaladı, qus ketse, köl jetimsireydi. Jaylau qazir bos qalğan, qustar da jılı jaqqa uşıp ketuge äzirlenip jür.
— Mınaday kölderge bir şomılmay ketpeytin edik-au, Şınar? —dedi Ulpan, kökşe qurağı sarğaya bastağan bir jaltır köldiñ tusınan öte bergende.
— Men de sonı oylap kele jatırmın. Kökke aunap, kölge şomılmay ketpeytin künderimiz qanday qızıq edi! Dalağa da qona saluşı edik...
— Osı kölge qonıp, tañ ata jürip ketsek qaytedi? Bäribir elge bügin jete almaymız. Kün de batıp baradı.
— Söyteyikşi, Ulpan...— jolauşılar sol köldiñ jağasına qonıp qaldı.
Köz baylana Ulpan men Şınar şomılıp qaytuğa kölge kelip edi, su biraz salqındağan eken. Bayağıday qulaştarın kere sermep jüzip kete almay, ekeui de suğa titirkenip tüsip şıqtı. Biriniñ biri arqasın judı. Birin biri kiindirdi, sürtindirdi. Sonda da düniedegi eñ taza suğa soñğı ret şomılğandarına köñildenip qayttı.
Tezek otı laulap janıp tur. Etti jey otırıp, qımızdı işe otırıp, köñildi äñgime şertetin keş. Öleñ aytatın jadırap kületin keş. Biraq, ol qaydan bolsın. Emenalı taspiq tartatın dindar bolıp alıptı. Közin jumıp alıp, künine taspiqtı neşe ret tartqanın sanay otırıp tartadı. Şondığulda namaz da joq, künäsi de bolmağan adam. Şınar Uyalşaq.
Ulpanda dos-jarlarına aytpay qalmaytın bir tüyinşegi barday seziledi. Onıñ üstine Ulpan birdeme aytıp otırmasa, özgeleri ün şığarar emes. Ulpan mana Qarşığalıdağı jılqını Şäygöz jerine audarğanın estigende, işi dir ete tüsken. Onısın bildirmegen. Biraq, sonıñ ar jağında bir bäle barın tüsinip kele jatır. Torsan Qarşığalıdağı jılqını öz eline qaray audarıp alsa, äsirese, jiırma jıldan beri sol qostı bağıp, qağıp kelgen Kürleuittiñ jılqışıların qudırıp jiberse, bul qaydan jay bolsın! Sonı astarlap, janamalap bolsa da el qulağına şalındırıp qoyğısı keledi.
— Tentek qaynım-au,— dedi Ulpan Emenalığa,— öziñ birjola molda bolıp alğanbısıñ? Taspiığıñdı tırsıldatasıñ da otırasıñ!
— Qayteyin, Ulpanjan... künäkär adammın... künäkärmin...
— Osı kisi qızıq adam bolıp bara jatır,— dedi Ulpan, qasındağı adamdarına aynala qarap.— Özi künäkär bolğanımen qoymay, meni de künäkär eteyin dep jür. Mende alatın enşisi bar, almay qoydı. Osı künge deyin enşisin bermegenim üşin quday aldında men de künäli bolam ba dep qorqamın.
Ulpan däl aytayın degenine osıdan keyin oraldı:
— Men bar mal-müliktiñ, qaq jartısın Bijikenim men Torsannıñ atına jazdırıp qağazdatıp qoydım. Endi Torsanğa buyıratın bolar... Mal-müliktiñ qaq jartısı özimde qaldı. Mağan maldıñ keregi ne, tentek qaynım bügin almasa, erteñ alar dep qaldırdım,— dep söz ayağın qaljıñğa aynaldırğanday bitirdi...
Otırğandardıñ şala estip, şala tüsingenderi boluşı edi, endi tügel tüsindi. Siban baylığınıñ qaq jartısı Şäygözge audarılıp ketken eken. Ulpan sonısına ökinetindey körindi.
Ulpan tobı küzdik kölge tüs aua, keşke jaqın jetip edi, öz auılı ornında bolmay şıqtı. Jügirip kelip Ulpannıñ arbasın qorşap alğan balalar ülken bir quanışqa süyinşi surağanday şulasıp:
— Apay, sizdiñ auıl keşe köşip ketken...
— Apam aytadı — qısqı üylerine barıp kirip alıptı deydi.
Özge auıldar ornınan qozğalmaptı. Ulpan balalarğa kämpit, bauırsaq ülestirip berdi de, Şınardı üyine tüsirip, özi amalsız qıstauğa qarap jürip ketti. Kün äzir jılı. Är ormannıñ bauırında egin-şöp maşinaları än salıp jür. Ülken bir sebep bolmasa, qıstauğa qona qoyuğa tım erte.
Ulpan ülken ağaş üydiñ aldına kelip toqtadı da, tañ qaldı. Aula tolı Ulpan tanımaytın Şäygöz jigitteri. Töreler tüsetin üydiñ aynalasında aq jağalı, jez tüymeli, etikteri maylap alğanday jaltırağan adamdar qaptap jür. Bir jinalıs bar eken ğoy dep oyladı Ulpan. Ülken üydiñ baspaldağında qarnı qampiıp Jäuke tur. Ornınan qozğalar emes. Ulpandı üyge kirgizbeu üşin esikti küzetip turğanday eken. Äldeqaydan Dämeli şığa kelip:
— Ulpanjan, endi qonaq üyde turatın bolğansıñ,— dedi, narazılığın jasırmay qattı dauıstap ayttı.
Qasında jarqırap kiingen bir töresi bar Torsam Ulpanğa jaqındap kelip:
— Apay, renjimeñiz... ülken üy tolı qonaq... renjiseñiz de siz qonaq üyde bolarsız,— dedi. «Burın «apa» deuşi edi, bul jolı ädeyi jatsıratıp «apay» dep tur.
Esik aldında qozğalmay turğan Jäuke de jarılmay qala almadı:
— Nemenesin mäymöñkeleysiñ!—dedi Torsanğa qadala qarap.— Bir kisige bir bölme az boladı dep turmısıñ? Biz ekeumiz de bir bölmede turıp keldik qoy!
— Äy, zalım!—dedi Ulpan.— Äy, zalım! Mağan körsetken qorlığıñ öz basıña kelsin! Bul dünieniki ol düniege ketpeytin. Sibannan körersiñ köresiñdi!
Ulpan amalsız qonaq üyge keldi. Qorjın üydiñ orta bölmesinde qonıştarın üzeñgi qajağan köp etikter jatır. Esigi aşıq turğan ülken bölmede on bes-jiırma adam kerkildesip-kerisip qarta oynap jatır.
— Orıstar on jetige qart almaydı,
— Men orıs emespin.
— Sen qazaq ta emes, orıs ta emes, itsiñ.
— Men sendey türmeden qaşqan urı emespin!
— Sen be? Sen nağız türmede şiritetin doñızdıñ özisiñ? — degen dauıstar estiledi.
Bäri de beypil auız, buzıq adamdar ekeni bayqaladı. Ulpandı közi şalıp qalğandarı:
— O, sänimiz endi keletin boldı!
— Quday buyırsa...— desip qaldı.
Dämeli Ulpandı qonaq üydiñ kişkene bölmesine äkelip kirgizdi. Ulpannıñ, Bijikenniñ tösek-orındarı osında jinalğan eken. Şınısı taspen urğanday şatınap jarılğan frantsuz aynası da osında tur. Onı Ulpan Jäukege sıylap edi, osında äkelip tastaptı. Ädeyi sındırdı ma eken köşip-qonıp jürgende birdeme tiip ketti me eken
— Şayıñ bar ma, Dämeli?
— Bar ğoy, aynalayın, bar.
Şay işip otırıp, Ulpan Dämeliden:
— Küyeu balañ jaqsı jigit bolıp şıqtı ma? —dep suradı.
— Jigittiñ sırbazı,— dedi Dämeli,— qaq-soqta jumısı joq. Egin men şöp maşinasınıñ ekeuin de jürgize biledi. Maşinasın sındırıp alğandar şauıp sol Tastambekke keledi. Jumıs üstinde qabağı tüyilgen emes, ılği külip jüredi. «Apa, men osı sağan tartıppın» dep qoyadı. Eki nemerem bar. Ekeui mağan talasadı da jüredi...
— Baqıttı ekensiñ, Dämeli.
Şaydan keyin Ulpan Bijikenniñ ziratına barıp keldi de, qızıl iñirden jatıp qaldı. Dämeli üyine keterde:
— Dämeli apa, bireudi Şınarğa jibere qoyşı. Kün şıqpay osında kelsin,— dedi.
Erte jatqanımen uyqı qaydan kelsin. Päueskeden bastalıp, qonaq üydiñ kişkene bölmesine kelip tirelgen ayuandıqtıñ uzınnan-uzaq jelisi bar eken-au!.. Bäri köz aldınan şubatılıp ötip jatır. Qarşığalıdağı jılqı Şäygöz jerine audarılıptı. Äke-şeşesinen qalğan az ğana jılqı qosa ketipti. Kürleuit jılqışılardı quıp jibergen. Qısqı üylerge erte qonıp aludıñ sebebi de endi aşıldı. Ulpandı qonaq üydiñ kişkene bölmesine köşirip, äşeyin bir jesir kempir dep ayauşılıq körsetkisi kelgeni de.
Joq, joq! Men Ulpanmın! Ayğay salsam barlıq Siban atqa miner edi. Ätteñ, sen hayuan Sibannıñ barlıq bastı adamdarın bir künde «İtjekkenge» aydatıp jiberuge şaman, keledi. Töreleriñdi soğan jinap otırğan bolarsıñ! Men Sibannıñ qay auılınıñ şetinde otıra beruge de arlanbas edim. Ätteñ, zirat basına barğanda özim saldırğan üylerdiñ qasınan kezimdi jumıp ötemin be?
Ol da emes... Ärkimniñ meni ayay qarağan kezine qalay şıdarmın! Sep men otırğan auıldıñ tusınan qoñıraulatıp şauıp ötetin bolasıñ ğoy. Oğan qulağım qalay şıdar?
Är türli oylar bunay berdi. Bastan keşken qayğısız-qayğılı künder de tizbektelip ötip jatır. Solardıñ biri bolıp Eseneydiñ bir küyingeni de esine tüsti. Eseney uzaq auırıp azaptanıp jatıp:
— Aqnarım-ay, körmegen azabıñ qalmadı-au!.. Obalıña qalğan ekemin. Munday it ömirden endi ne kütip jatırmın? Ana temir sandıqtı aşşı. Bir kişkene altındatqan sauıttıñ işinde auzı jelimdelgen şını bolar. Sonı alıp berşi... Bul azaptıñ inine birjola su qUyayın! —degen.
Ulpan Eseneydiñ surağanın qolına alıp turıp:
— U ma? — dep suradı.
— Jorıqta jürgende jau qolına tüsip qalsam keregi bolar dep, joñğar saudagerinen attıñ qunın berip alıp edim.
Tağı birde Eseney kerege basında iluli turğan kisesin közimen nusqap:
— Aqnar-au, sağan meniñ osınşa qinalıp batpay-aq qoyğanı ma? Ana bir sarı kezdikti ala salıp, sol jaq ökpemniñ tusınan nege salıp jibermeysiñ?! — degen.
Kezdik te, altın sauıttağı u da sodan beri Ulpannıñ öz sandığında jata beretin. Qazir Ulpan ekeuin de sandığınan alıp jastığınıñ astına qoydı. Oylanardıñ bäri oylanıp bolğan siyäqtı. Aldağı it ömirden qimaytın eş närse qalmaptı. Oñ qolı birese kezdikke, birese altın sauıtqa tiip jatıp, Ulpan baylamın jasadı. Bir sözdi adam edi, aynığan joq...
SÖZ SOÑI
Men 1928 jılı küzge taman sol kezdegi Qazaqstan astanası Qızılordağa birinşi ret qızmetke şaqırıldım. Ülken ağam muğalim Hamit meni Qojabay köliniñ basınan Lebyaji temir jol stansasına alıp şıqtı.
Stansa jolı osı mañaydağı bes-altı auıl Siban ziratınıñ qasınan ötetin. Soqır qari İsahmet, osı eldiñ erekşe bir aqköñil adamdarı Tayjan usta, Narğoja, Süleymen aqsaqaldar zirat aralap jür eken.
Biz jaqındap kelgende İsahmet qari quran oqi bastadı. Aldında künge şağılısıp jarqırap turğan äppaq tas ornatılğan beyit jatır. Biz de jayaulap kelip solarğa qosıldıq.
Qari qazaq şejiresinen habarı bar, bügingi zamanğa da qulağı türik, zirek adam. Estigen-bilgenin qorıta alatın oyı da bar. Qari bolğanımen dindar da emes. Onıñ dini kökirek tazalığınan köp äri asa bermeydi.
Quranın oqıp bolğan soñ qari menen:
— Ğabit, sen bul kimniñ beyiti ekenin biletin şığarsıñ? — dep suradı.
— Bilemin. Tastağı jazuın da oqıp otırmın. Ulpan şeşemizdiñ beyiti,— dedim men.
— Şeşemizdiñ degeniñ bükil Sibannıñ qulağına jağatın söz! Ulpan şeşemiz atı joqqa at bergen ası joqqa as bergen. Kedeyge pana bolğan. Özi Eseneydiñ en baylığınan tük qızıq körmey ötken adam,— dedi qari.
Qaridıñ sözin qasındağı qart adamdar da qostay söylep ketti:
— Onday adam qayda! — dep Narğoja qart kürsinip qoydı.— Adaldığına qarasañ äulie me dersiñ, erligine qarasañ erkek pe dep qalarsıñ deydi eken burınğılar...
— Eseneydey adamdı közi tirisinde bilep alıp, osı eldi el qılğan sol şeşeñ,— dep Tayjan usta Narğojanı qoldadı.
— Ulpannıñ tusında Sibannıñ är üyinde bir jüyrik at, är auılında bir baluanı bolğan eken.
— Ulpan söylegende Kereydiñ bolıs-bileri qaysımızdı tüyrey keter eken dep qısılmay otıratın küni bolmaptı.
— Ayağında sol Kereydiñ bolıs-bileri kündese-küñirene jürip Torsan jalmauızdıñ dozağına aparıp qulattı ğoy!
«Torsannıñ, dozağına aparıp qulattı» degenderi mağan qattı unadı. Dozaq — tamuq degen söz. Olay bolsa Torsannıñ Ulpanğa körsetken qorlıq-zorlığı tamuq azabınday bolğanı ğoy!
— Ulpan äulie adam bolğanı ras şığar,— deydi Tayjekeñ.— Mına beyitine qaraşı, topırağı bir olqı tüsken emes, opırılğan emes. Jaña beyittey jonı buzılmağan qalpında jatadı da qoyadı.
— Olay emes, Tayjeke! — deydi Narğoja qart,— osı eldiñ barlıq äyeli Ulpannıñ beyitin bes jıl kütipti. Topırağı olqı tüse bastasa, aq jaulıqtarına tüyip topıraq äkelip saladı eken... sodan buzılmay keledi.
— Mınau aq tastı Ulpannıñ basına Torsan qoydırğan ba?
— Joq, Torsan emes, osı Siban ornattı. Ulpan qaytıs bolğan soñ Torsan asığıs-üsigis bir arzan kök tas ornattırğan eken eki jıldan keyin Sibannıñ azamatı ol kök tastı julıp tastap, Ulpan aqköñil, Aqnar atanğan kisi, oğan aq tas layıq dep osı tastı äkelip ornatqan.
Men Ulpannıñ basındağı aq tastı äri qarap, beri qarap, qanday tas ekenin ayıra almadım. Tegi aq mramor bolu kerek. Biraq, juldızdanıp, künge şağılısıp jarqırap turatını bar. Zernistıy dep atalatın mramor bolsa, sol şığar dedim de qoydım.
Tayjekeñ Ulpan äulie adam edi degen sezine qayta oraldı:
— Ulpan äulie adam bolmasa aytqanı keler me edi? Ölerinde Torsandı «Mağan körsetken qorlığıñ öz basıña kelsin!» dep qarğağan eken sol qarğısı kelmedi me? Bäriñ de kördiñder, Torsannıñ şañırağı bir künniñ işinde qurıp bitti ğoy!
— Kep jıldar boyı arazdasıp jürip, äreñ tatulasqan bizdiñ äkemiz de Ulpandı äulie adam dep etti. Namazınan tastamaytın edi,— dep Emenalınıñ kişi balası, taza jandı adam Süleymen de öz oyın aytıp qaldı.
Tayjekeñ, sözinde men de jaqsı biletin şındıq bar. Äueli Torsannıñ ülken ulı Şaqan bolıs äkesiniñ, bir auır zulımdığınan özin-özi pışaqtap jarılıp öldi. Sodan keyin 1920 jılı Torsan özi ölip edi, balaları bir künniñ işinde bıt-şıt bolıp tarap ketti: ekeui — qaynına, bireui — tuısqan eline. Torsan şañırağı qulap, qıstauı añırap qaldı. Ayaqtap kelgende bir kezde bolıs bolğan, mırza atanğan Torsan balaları qayırşılıqqa uşırap barıp qurıdı. Bul meniñ öz kezimmen körgen jaylarım.
Torsannıñ beyitine eşkim kelip quran oqımaydı eken. Bul endi qorlaudıñ ülkeni. Beyitinde, tım bolmasa, bir şıbıq şanışqan belgi de joq, bet taqtayları körinip opırılıp jatır. Balaları äkesin kömgen küni, umıtıp ta bolğan. Osınıñ bärin el Siban Ulpannıñ qarğısınan dep esepteydi.
— Ulpan şeşemizdiñ qazası neden boldı eken? — dep suradım men.
— Onıñ däl anığın körgen de, biletin de öziñniñ ülken äjeñ Şınar edi. Ol kisi öle-ölgenşe auzın aşpay ketti.
— Ol kisi tañ atpay kelip, Ulpannıñ qaza bolğanın birinşi bolıp körgen. Ulpandı arulap, aq kiizge orap, üş jerden baylap bergen de sol kisi. Jerlegende işinde boldıq. Jüzin köre alğanımız joq. Bala bolatınbız.
— El ötirik aytpaydı, qate ustap qalıp, sol qatesin özi tüsinedi de, sonı öñdeymin dep, keyde özgertip alatını boladı,— dedi qari.— Ulpan jayındağı äñgimeniñ uzın-ırğası osı, durıs. Keybir jerlerinde artıq-kemi de joq emes...
Bizdiñ ülken atamız Müsireptiñ beyiti de osı ziratta. Beyittiñ bas jağına şıqqan eki ayuan aq qayıñı bar. Qayıñdar qoldan otırğızılğan emes, özderi şıqqan.
— Ülken atañ Müsirep Ulpan bäybişeniñ eñ jaqın dos adamı bolıptı,— dedi Narğoja qart.— Bala künimizde Müsekeñniñ atın suarıp keluge talasuşı edik. Jaqsı at minetin. Şınar äjeñ de balalardan barın ayamaytın mırza kisi ed. Äjeñ erterek qaytıs boldı da, atañ qartaya kele köp joqşılıq kördi. Kişi balası Botbay oyın-sauıq quıp ketti. Ülken balası şarua basın qurastıra almaytın momın kisi edi ğoy.
Aq mramorğa qaşap jazılğan, üstinen «altın botalmen» zerlegen jazudı tağı bir şolıp öttim de men jürip kettim.
Osımen soñğı sözdi ayaqtasa da bolar edi. Biraq Ulpan atı mağan tağı bir ret kezdesip edi, onı da ayta keteyin. Öytkeni bul jolı tipti oraysız kezdesti.
1941-inşi, soñğı soğıs bastalğan jıldıñ küzinde men Qızıljardan maşina surap alıp, elge qaray jürip kettim. Kün şelektep quyıp tur. Asfalt joq. Greyder jolı şılqıldap jatqan maybatpaq. Eskirip qalğan «Pikap» maşinası Qızıljardan şığa bere-aq biley bastadı. Joldıñ birese oñ jağına, birese sol jağına barıp soğıladı. Biraz ökirip, jötelip-şaşalıp aladı da, tağı jürip ketedi. Şofer soğıstan jaralanıp qaytqan mügedek adam, maşinağa ie bola almay keledi. Biraq, boqtauğa teñdesi joq şeber eken. Ol önerin qaladan şığa bere körsete bastap edi, uzay kele tipti öndirip ketti. Jañbırdı da boqtaydı, joldı da boqtaydı. Jañbırdı boqtağanda, milliondağan sovet äskeri belşesinen su bolıp okopta jatqanın qosa aytadı. Sonı bile tura jañbırın tögip turğan qudaydı sıbap keledi.
Bir rette qudaydıñ şeşesin kelistirip turıp boqtadı. Onday boqtaudı ömirimde estigen emespin. Qudaydıñ şeşesin boqtap keldi de — odan joğarı tağı bir qırıq şaqırımdı! — dedi.
Men saqıldap külip, uzaq alaqan soqtım...
Osılay jılji-jılji otırıp, qarañğı tünde bir qalağa jettik. Qala jatıp qalğan. Jıltırağan bir şam joq. Eşkim esigin aşpaydı, ün şığarmaydı.
Qalanıñ orta tusında jıltırağan bir şam körindi. Şofer üyge kirip qonuğa luqsat surap kelip edi, tüsirmepti.
— Bul kolhoz keñsesi. Men küzetşi, jalğız kempirmin. Qorqamın,— dep esigin işten bekitip alıptı. Men şoferdi qayta jumsadım.
— Nanımız bar, şayımız bar, kolbasa, arağımız bar dep ayt,— dedim.
Aqırı kempir luqsat etti. Biik qarağay üydiñ bir kişkene bölmesinde turadı eken. Burın bir bay adamnıñ, bolğan adamnıñ üyine uqsaydı.
Şay işip, azıraq araq işken soñ küzetşi kempirdiñ köñili jadırap:
— Monşağa tüsesiñder me? Äli qaynap tur,— dedi. Biz quanıp kettik.
Eki böşkede su tolıp tur. Şofer ıstıq sudı peştiñ işine perip jiberip edi, ıstıq bu monşanı toltırıp äketti. Şofer sanalanatın biikke menen burın şığıp alıp:
— Tağı bir-eki jauılşa su berip jibermeseñiz jılına da almaspız! — dedi.
Men uzın saptı qañıltır baqıraşpen peştiñ işinde balqıp jatqan tastarğa eki ret su şaşıp qaldım. Bir tastan «Ulpa» degen jazu şığa keldi. Jazu sonşa tanıs körindi, men irkilmesten «Ulpan» dep oqıdım. «N» ärpiniñ joqtığına bögelgenim joq. Oqıdım da añ-tañ bolıp otırıp qaldım. Jaña irkilmey oqıp qalğan Ulpan atınıñ bul peştiñ işinen kezdesuge orayı joq sekildi körinip ketti...
Ayausız qoldar aq mramordı talqandap sındırıp monşanıñ peşine salıptı. Ulpan mağan sol peştiñ işinde örtenip jatqanday sezildi.
Erteñine elge kele sala İsahmet qariyäğa jolığıp, monşada körgenimdi aytıp edim, ol meniñ oyımdağı küdikti oñay şeşip berdi:
— Ğabit-au,
Ulpan sorlınıñ körmegen azabı bar ma!.. Ana bir jıldardağı auır kezde Ulpannıñ basına qoyılğan aq tas joq bolıp ketken. Osı eldiñ jigitteri satıp jiberdi degen ösek te bar...— dedi muñayıp. Qariyä anığın aytqanday edi. Men suramadım.
Meniñ oyıma öz zamanınan burın tuıp, armanda ketken ülken jannıñ beynesi birjola Uyalap, şegelenip qaldı. Qanşa jıl oyımda jürse de, qaşanğı ädetim boyınşa keşigip jarıq körgen «Ulpan» sol beynege, sonday beynelerge arnaladı.