Tau Qūlağan

(Mäñgilik qalyñdyq)

roman
BASPADAN

Būl kitapta jiyrmasynşy ğasyrdyñ i̇ekinşi jartysynda
alğaşqy şyğarmalarymen-aq älemdik ädebiet aspanyna jūldyzdai
jarqyrap şyqqan söz zergeri, bauyrlas qyrğyz halqynyñ şoñ
perzenti Şyñğys Aitmatovtyñ i̇eki romany men bir hikaiaty jazuşy
Nūrlan Qamidyñ audarmasymen jariiälanyp otyr.
Klassik jazuşynyñ «Tau qūlağan» degen atpen berilgen soñğy
romany, siiäsy keppei jatyp-aq, orys tilinen qazaqşağa audarylyp,
«Jalyn» jurnalynyñ 2006 jylğy 6-12 sandarynda jäne 2007
jylğy 1-şi sanynda «Mäñgilik kelinşek» degen atpen alğaş ret
jariiälanğan bolatyn. Osy uaqytqa deiin jeke kitap bolyp jaryq
körmegen romannyñ sol audarma nūsqasy özgerissiz alyndy.
«Kassandra tañbasy» atty i̇ekinşi romany 2006 jyly «Arda»
baspasynan jaryq kördi jäne 2008 jyly «Älem ädebieti»
jurnalynyñ № 2-3 sandarynda basyldy. Al, jazuşynyñ özi äigili
«Borandy beket» romanyna qosymşa hikaiat degen ataumen jeke
kitapşa i̇etip şyğarğan «Şyñğyshannyñ aq būlty» hikaiatynyñ
qazaqşa nūsqasy 2003 jyly «Jūldyz» jurnalynyñ № 6 sanynda
jäne 2004 jyly «Atamūra» baspasynan şyğarylğan «Borandy
beket» romanymen birge jariiälandy.
Klassik jazuşynyñ atalğan tuyndylary jinaqtalyp, qazaq
tildi oqyrman nazaryna tūñğyş ret ūsynylyp otyr.
Tau qūlağan

I

Būl ömirde barşa jan da bağynyp, sözsiz moiyndaityn jäne
i̇eşqaşan būljymaityn bir şart bar, ol – jazmyş, i̇eşkim
de aldynda ne kütip tūrğanyn bilmek i̇emes, tağdyr degen de sol,
peşenesine ne jazylğany i̇eşkimge belgisiz, ony tek ömirdiñ özi ğana
körsetip beredi, olai bolmasa, tağdyrdyñ tylsymy degen tüsiniktiñ
özi de bolmas i̇edi... Dünie jaralğannan beri solai bolyp keledi, Adam
Ata men Haua Anamyzdyñ peiişten quylyp, Jer betine tüskeni de
olardyñ tağdyry i̇edi, sodan bylai qanşa ğasyr, qanşa kün, qanşa
sağat ötti – özgergen i̇eşteñe joq, tağdyrdyñ tylsymy tirşilikpen
birge jasap kele jatqan mäñgilik qağida, ärkimge arnalğan jeke
jūmbaq küiinde qala beredi…
Būl joly da solai boldy, tura sol – biraq mūndai oqiğanyñ
bolatynyn aldyn ala boljap bile alatyn jan balasy qaida, tipten
būl adamnyñ qiiälyna da syimaityn i̇edi, kerek deseñiz, jaratqan
jalğyzdyñ özi de däl osylai bolady dep belgilei qoimağan şyğar
dep küdiktenesiñ...
Būl oraida osy aqylğa syimas jäitti bajailauğa tyrysyp,
osyndai oqiğanyñ bolaryn aldyn ala şamalau üşin būl jan
ieleriniñ özara astrologiiälyq bailanysy barlyğy, olardyñ
kosmologiiälyq tuystyğy turaly, tağdyrdyñ jazuymen – tağy da
tağdyr! – olar bir jūldyzdyñ astynda düniege kelgen degen siiäqty
birdeñeni ğana paiymdauğa bolar. Mūny basqaşa tüsindiru mümkin
i̇emes. Kim bilgen, bälkim, solai da şyğar…
Ärine, olar bir-biriniñ jer betinde tirlik keşip jatqanyn bilgen i̇emes jäne bile de almaityn. Öitkeni, olardyñ biri tūrğyndary
tas üilerge syimai, köşede yğy-jyğy bolyp sapyrylysyp
jatqan, aiaq basqan saiyn aldyñnan şyğatyn saudagerler jailap
alğan, käuaphanalardyñ tütinine ystalğan qazirgi zamanğy ülken
qalada tūratyn da, i̇ekinşisi – betkeiindegi qary jarty jyl boiy
i̇erimeitin biık taudy, syñsyğan arşa būtalary qaptai ösken qūz
Şyñğys Aitmatov
jartastar patşalyğyn mekendeitin. Onyñ Qar barysy dep ataluy
da sondyqtan, al ğylymda, biık taudy zertteitin ğylym da bar, ony
mysyq tektesterdiñ – jolbarys ta osylardyñ qatarynan sanalady
– qabylandar tobyna jatqyzady, al barystar mekendeitin öñirde
tūratyn halyq ony Jebe-Barys dep atauşy i̇edi, būl onyñ jemtigin
ūstau üşin oqys ūmtylyp, ytqi sekirgen kezde oqtai atylatyn
äbjildigin däl sipattaityn. Sonymen qatar, keide ony «Qar keşken
ilbis» dep te ataidy, būl da şyndyqtyñ auylynan alys jatqan
joq… Basqa januarlar tau işiniñ qaltarys-būltarystarynda
siresip jatqan kürtik qarğa maltyğyp şyğa almai qaludan
saqtanyp, abailap qana jüretin bolsa, būl tura tarta beredi... Ne
degen küş!
Barystar, köbinese, tüs äletinde añğa şyğady. Būl kezde şöp
qorektilerdiñ suatqa betteitin kezi, jabaiy i̇elikter – taueşkiler
men kädimgi momaqan ğana qoidyñ jabaiy tuysy – arqarlar būl
kezde jylğa-jylğamen jyljyğan möldir de sap-salqyn tau suyn
rahattana simirip, i̇erteñge deiin şölderin qandyryp alu üşin
jan-jaqtan suat basyna jinalady. Olar mūny ūiymdasqan türde
isteitinin de aita ketu kerek. TUiaqtary jerge tier-timestei bolyp,
soqpaq jolmen biriniñ artynan biri tizile şūbyryp kele jatqan
olar aiaqtaryn sänmen serpe qozğaidy, ainalasyna jiti köz jiberip,
asqan saqtyqpen qozğalady, kez kelgen dybysqa i̇eleñ i̇etip, säl qater
töngenin sezse boldy, serippedei atylyp, qauipti jerden aulaqqa
qaşa jöneluge daiyn.
Degenmen Jebe-Barys ta öz isine jetik bolatyn. Ol jemtigin
jartastyñ tasasynan tosyp alyp, joğarydan bir-aq sekirip tarpa
bas salady, būl öte ūtymdy ädis nemese būtanyñ tübinen atyla
sekirip baryp jemtigin aldyñğy aiağymen bir ūryp ūşyryp tüsiredi
de, qozğaluğa şamasyn keltirmei qanjardai ötkir tisterin tamağyna
qadai tüsedi, qany būrqyrağan jemtigi tUiaqtary dirildep sol jerde
jan tapsyrady, arğy jağy belgili…
Al jemtigin quyp jürip ūstauğa i̇eñ qolaily sät – olardyñ suğa
Tau qūlağan
äbden qanğan şağy. Būl üşin suat basyna jaqyn jerde jasyrynyp,
qybyr i̇etpesten tapjylmai jata beru kerek, i̇eşkilerdiñ suğa äbden
qanğanyn asyqpai kütip, tözimdilik tanytpasa bolmaidy, közderi
jalt-jūlt i̇etip, sudy simire bere kenet basyn jūlqi köterip janjağyna jaltaqtai qaraudan bir talmaityn januar aldyñğy aiağymen
sudy tizesinen keşip tūryp salqyn sudy ünsiz simire beredi. Olar sudy
neğūrlym köbirek işse, barystyñ añşylyğy soğūrlym sätti bolmaq.
İeger taueşkiler tike qaşar bolsa, olardyñ jüiriktigi sonşa, soñyna
tüsip äurelenbese de bolady. Olar dybystan şapşañ qimyldaidy,
olardy qūtqaratyn da osy, qaşqan kezde baqyru-şyñğyru degendi
de bilmeidi, keibir qūrğaqşylyq jyldary tauda ösken būtalardy
sağalap keletin jabaiy şoşqa siiäqty, jauy jaqyndap qalğanda
qoryqqannan tezegin atqylatu degen de taueşkige jat, al, suğa äbden
toiyp alğanda olardyñ qimyly säl baiaulaityn bolady, nağyz
qimyldap qalar sät te osy…
Būl joly da Jebe-Barys tüske taman suat basynda añ
aulamaq boldy. Tau özenin boilai ösken jas būtanyñ arasymen
asyqpai aiañdap kele jatyp jan-jağyna jiti köz jiberip qūiady
– mümkin soñynan öz tuystarynyñ biri – tağy bir barys i̇erip
kele jatqan şyğar. Ondai da bolady, äsirese, keide jūptasyp añ
aulaityndarğa tap bola qalsañ, – öziñe qauip. Artyq teketirestiñ
ne keregi bar, bir-biriñmen yryldasyp jatu da dūrys i̇emes…
Jalpy, jalğyz jortqanğa ne jetsin!.. Ol asyqpai aiañdap suatqa
qarai kele jatty…
Jazdyñ soñğy künderi bolatyn, İerenqabyrğa tauynda būl i̇eñ bir
jaily kezeñ, qarly boran soğatyn uaqytqa äli i̇erte, tau asulary aşyq,
qūs ataulynyñ äbden semirip, qoñ jinağan kezi, torğai i̇ekeş torğailar
da bir-birimen şyqylyqtai sybyrlasyp, şiq-şiq külisip, tausylyp
bitpes äñgimelerin aityp jür, öitpegende şe – balapandardyñ
qanattary qataidy, i̇endi i̇eşteñeden qoryqpauğa bolady, qys tüskenşe
jyly jaqqa ūşyp ketedi, sodan kelesi köktemge deiin olardy
qaityp körmeisiñ. Qysta būl jaqta qalu torğai üşin ölimmen teñ…
Suatqa bettegen i̇eşkiler körine me dep syğalai añdyğan Jebe-
Şyñğys Aitmatov
Barys ainalasyna jüre beiimdelip keledi, üstindegi teñbili būtalar
men jartastardyñ qasynda mūny solarmen tūtas jaralğandai i̇etip
tūruğa tiıs. Serippedei serpindi jaralğan jotasy biık, moiny
jūmyr, ülken basty, qūlağy mysyqtyñ qūlağyndai, qarañğyda
jarqyrap janyp tūratyn i̇eki közi ot şaşqan Jebe-Barystyñ tūrqy
da ūzyn, özi de i̇eresen qairatty, osy öñirdiñ tabiğatyna beiimdele
jaratylğan teñbildengen terisi jibektei jūmsaq bolatyn, i̇ejelgi
jyrlarda baiağynyñ baqsylary men handary barys terisinen tigilgen
ton kigen delinetini beker bolmasa kerek… Ol öziniñ Afrikadağy
alys tuysy – şūbar qabylanğa öte ūqsas i̇ekenin bilmeitin, tipten,
i̇ekeuiniñ qūiryğynyñ ūzyndyğyna deiin birdei i̇edi. Biraq qabylan
tuysy qaidağy bir älsiz mysyq siiäqty ünemi ağaşqa örmeleidi de
jüredi, olar jemtigine sol ağaştyñ üstinen qarğyp tüsip bas salady.
Al qar barysynyñ mañdaiyna jazylğany basqa, olar tereñ qūzdar
men biık jartastardan qarğidy, tört-bes myñ şaqyrymdyq biıkte
Afrikadağydai diñi juan ağaştar öspeidi, orman-toğai degeniñ sonau
tömende, tau betkeiiniñ jaipaqtanyp baryp keñ alqapqa qosylatyn
jerinde ğana kezdesedi, ondağy ağaştardyñ diñi men būtaqtaryn tek
sileusinder ğana mekendeidi… Keide barystardyñ da ormanğa baryp
qalatyn kezderi bolady, ondaida sileusinder özderiniñ üş atadan
qosylatyn ağaiyndaryn tanymağandai bolyp, ysyldap, pysqyryp
aibat şegedi. Al qar barysy tek biık tauda ğana ömir süredi, ondağy
añşylyqtyñ özi bitispes şaiqasqa, jelaiaq taueşkilermen jan
alyp-jan berisken saiysqa ūlasyp jatady…
Jebe-Barys jiñişke kelgen tau özeniniñ jağasyndağy alasalau
būtanyñ tübinen arqarlar men taueşkilerdi tosatyn oryn tauyp,
tosqauylğa qolaily jerdi tañdap aldy da, jer bauyrlap jata
ketti. Ötkir tyrnaqtaryn bir-birine üikelep, qairap qūiady. Tau
betkeiin qūldap, äri ürke, äri täkappar türde bastaryn silkip qoiyp
biriniñ artynan biri kele jatqan jeti-segiz taueşki osynda suatqa
keluge tiıs. Olardy älginde jartastyñ quysynan baspalap tūryp
körip qalğan. İendi solardy kütip qybyr i̇etpesten qata qaldy.
Künniñ közi tas töbede şaqyraiyp tūr, aspanda sirek qalyqtağan
Tau qūlağan
äredik bir aqşa būlttar İerenqabyrğa tauynyñ osy silemindegi
kökke şanşylğan şyñdarğa qonaqtap qalyp jatyr. Kün közi de,
aua raiy da äkki jyrtqyştyñ köñil auanyna beiimdelgendei,
bügingi añşylyqqa öte qolaily bolyp tūr. Sonymen, asyğa kütken
añşylyq säti de jaqyndap qaldy, biraq Jebe-Barysty alañdatqan
bir jäit bar i̇edi – döñkigen qoitastardyñ arasynda jan-jağyn
baqylap jatyp, ol öziniñ tynys alğany i̇estilip tūrğanyn baiqady.
Qūddy bir i̇entigi basylmağandai alqyna dem alady. Būl degen basqa
jağdaida – ūzaq uaqyt jügirgende nemese jemtigin bas salamyn dep
atyla sekirgende, iaki ūrğaşy barys üşin talasyp qarsylasyñmen
alysyp-jūlysqanda ğana bolatyn siiäqty i̇edi. Ondaida qyryldağan,
kürildegen dybystar alqyna şyqqan demmen ūlasyp jatady, uysuys jün būrqyrai ūşyp, jolap ketken jan iesin tügel tūnşyqtyra
salğysy kelip aşuy qozady. Qybyr i̇etpei tosqauylda jatyp, ainala
töñirekpen tūtasa birigip ketken sätte mūndai i̇entiguge jol bolsyn?..
Deminiñ ärbir dybysy ap-anyq i̇estilip tūr. Mūndaidy būrynsoñdy baiqamap i̇edi… Jüregi de kündegiden jiırek soğatyn siiäqty,
tipten, qūlağyn jaryp jibererdei bolyp atqaqtai dürsildeidi.
İiä, soñğy kezderi Jebe-Barystyñ ömirinde biraz özgeris bolğan.
Ötken qystan beri jalğyz qaldy, üiirinen bölinip, alastalğan tau
tağysyna ainaldy. Kärilik būqpantailap kelip qalğanda osyndai
jaisyzdyqtar bastalatyny – tabiği jäit. Bäri de osyğan bastap
äkeledi ğoi. Birde mūnyñ serigi bolyp jürgen ölekşinge bir jas
barystyñ jaqyndai bastağany bar. İekeui aiausyz şaiqasa ketti. Būl
ony jeñe almai qoidy. Säl demalyp alyp qaitadan arpalysty,
qarsylasyn quyp jiberemin degen oiy tağy da iske aspady. Älgi şūnaq qūlaq jas barys, şamasy, bir qūlağy osyndai qyrqystyñ kezinde
dūşpanynyñ auzynda ketse kerek, qaharly da qajymas qairatty äri
tabandy bolyp şyqty, ölekşinge qaita-qaita ūmtylyp, üstin jalap,
oinağan bolyp, sonymen birge mūny da qorqytuğa tyrysyp, yryldap
qūiady. Osynyñ bäri Jebe-Barystyñ köz aldynda ötip jatty. JebeBarystyñ alğaşqy jūby jer silkingen kezde mert bolğan, sodan
keiin osy ölekşindi kezdestirip, i̇ekeui talai qysty birge ötkizip
Şyñğys Aitmatov
i̇edi, i̇eki ret küşiktegen bolatyn, kenet sol jūby älgi şūnaq qūlaq
jas barysqa i̇erip kete barğany. Qūiryğyn birese oñğa, birese solğa
būlğañdatyp, birese būtynyñ arasyna qysa qalady da, i̇endi birde
qaiqaita köterip, doğaşa iedi, jaña serigine iyğymen, qaptalymen
süikenip, i̇erkelep jür jäne osynyñ bärin mūnyñ közinşe ädeii istep
tūrğan siiäqty. Mūnyñ bar-joğyn da i̇elemesten jas barysqa ilesip
qaiqañdap ketip barady…
Jebe-Barys aşumen soñynan quğan, ūzatpai-aq quyp jetti,
jetpei ne körinipti, olar da asyğa qoimağanğa ūqsaidy – şatqaldy
boilap jele jortyp barady i̇eken. Būdan da i̇eşteñe şyqpady, bäri
būrynğydai aiaqtaldy. Tağy da şaiqas, tağy da arpalys… Būl
joly būrynğy qosağy mūny jas barysqa qosyla talady, üiirdegi
öz ornyn saqtap qalyp, barys üiiriniñ jaña küşikterin ömirge
äkelu üşin ūryq sebuşi mindetin atqarudy ğana qalağan JebeBarys üşin būl soñğy soqqy, aqyrğy apat boldy. Sodan keiin biraz
i̇esi kirip, äl jinağan soñ qyzbalyqpen körşiles üiirdegi jaña
pisken jas qanşyqty i̇ertip ketpek bolğan, onyñ da yñğaiy kelmedi.
Mūnda da sūrapyl şaiqasqa tüsti, üş barys birdei jabylyp, sautamtyğyn qaldyrmai talap tastady. Ölekşin men jas barystar
mahabbat toiyn toilauğa taiau jartastyñ tasasyna kirip ketti, būl
bolsa tūqym jalğastyru üşin bolğan tartysta jeñilip, birjola
şetke qağylyp, bir-aq sätte tastandy bolyp şyğa keldi, öitkeni,
tabiğat zañy boiynşa ömirge ūrpaq äkelu quanyşyna tek jaña da
jas küşter ğana bölenbek.
İendi būl jerden ketpese bolmaidy, Jebe-Barys biraz uaqyt
boiy sol mañdy şarlap, i̇ersili-qarsyly alasūryp jügirumen
boldy, birese kürt toqtai qalady, i̇endi birde jata qalyp
aunaidy, atyp tūryp töñirekti titirente aryldaidy. Sol sätte
qolynan kelse qasqyrşa ūluğa da bar i̇edi… Jalğyzdyqtan
basy ainalyp, mäñgirip qalğan ol janyn qūiarğa jer tappai
qinaldy, tipten, añşylyqqa da qūmary joq i̇edi, äli de qartaia
qoimağan, küşi de, quaty da boiynda, nağyz babynda tūrğan
Jebe-Barystyñ qazir özderinde şaruasy joğyn bilgendei, bir
Tau qūlağan
üiir taueşki däl qasynan asyqpai aiañdap ketip bara jatty…
Şyndyğynda da solai bolatyn, sol bir özine de tüsiniksiz,
üirenşikti mäninen aiyrylyp qalğandai köringen uaqyttyñ bir
üziginde, ol kenet, öziniñ qasiret-qaiğysynyñ şyrqau şyñyn
tüisingendei boldy. Tolqyn jaldy şyñ basynda qisaia ösken byrtyq
arşağa arqasyn süiep, ainalağa män-mağynasyz köz jügirtip tūrğan
ol tömendegi aşyq alqapta jarysa jügirgen i̇eki ğaşyqty kördi –
bir-birimen alğaş jarasqan, tūla boiy küş-quat pen qūştarlyqqa
toly i̇eki jas barys birin-biri i̇erkelete tistelep qoiyp, alğaş ūiyğar
aldynda öz qanyn özderi qyzdyryp, bir-birine jäne bükil älemge
qūşaqtaryn aiqara aşar sätti añsağandai bilei jortyp bara
jatty… Ottai janğan közderiniñ janary osyndai qaşyqtan da
baiqalyp tūr.
Jebe-Barys yñyrana qyryldap, jata qalyp aunai ketti, özözinen qaşqandai bauyrymen jorğalap, äldeqaida bezip barady…
Biraq qaida barmaqsyñ? Bir kezderi özi de däl jañağydai saltanat
qūrğan, qasynda talşybyqtai maiysqan jas ölekşin, qūddy
bir abaisyzda tabannyñ astynda janşylyp qalğan jylandai
ireleñdep, tamsana qyñsylap qūiady, būl ony körşi üiirden jaña
ğana tartyp alğan bolatyn. Sonda i̇ekeui de qazirgidei jastyq toiyn
toilap, qūmarlyq biın bilegen, osy bidiñ zañdy jalğasy – janasqan
sätti öz tektesteri, basqa barystar körmeui üşin aulaqqa, oñaşağa
ketip bara jatty. Tabiğattyñ özi būl i̇ekeuiniñ oñaşa qaluyn, osyndai
syrly sätte basqa tiri jannyñ közine tüspeuin qalap tūrğandai i̇edi…
Sonda i̇ekeui tura osylai jortqan, alğaşqy janasudyñ qyzyğyn
aldyn ala sezinip, tūla boiy ot bop janyp tūrğandai boldy, aspan
da qyp-qyzyl bolyp örtenip bara jatqan siiäqty, qatar-qatar
tizilgen tau şyñdary da örtke oranğandai bop köringen, ainala
älem tügeldei syñğyrlap qūia berdi, būl i̇ekeui bir-birinen quat
alğandai äserlenip, qatarlasa jügire berdi, jügire berdi, sol bir
jazdyñ soñğy künderiniñ birinde i̇ekeui keler köktemde biık taudy
mekendeitin qar barystarynyñ jaña ūrpağynyñ ömirge keluine
bastama salar sätti kütip osylai şarşamai-talmai jorta bergen…
Şyñğys Aitmatov
İekeui söitip qūiryqtary jelkildep, deneleri suda jüzgen
balyqtai ireleñdei sozylyp jorta berdi. Ölekşin būdan säl oza
jügirip kele jatty, onyñ artyqşylyğy da sonda, būl bolsa odan
säl keiin keledi, ūrğaşy barystyñ jas täninen būrqyrap tūrğan
iısti qūşyrlana jūtyp, ystyq demine mas bolyp, jüreginiñ dürsilin
i̇estip kele jatyr, tūla boiyn äldebir tätti sezim bilep alğan. Sol
sätte jortyp kele jatyp būryn baiqamağan bir dybysty i̇estidi
– äldebir sozylyñqy da auyr guildegen bir yzyñ kün säulesine
qosylyp, jelmen birge jan-jaqqa taralyp jatqandai jäne būl
dybys tura qūlağynyñ tübinen şyğyp jatqan siiäqty, auanyñ üp
i̇etken qozğalysynda, tipten, kün şapağynyñ özinde, ainala ormantaudyñ är qozğalys-terbelisinde osy yzyñ ilinip tūrğan tärizdi, qar
barysy ol dybystyñ ömir jyry, i̇ekeuiniñ jūbailyq ömiri bastalar
aldyndağy kirispe, mäñgilik ömir äueni i̇ekenin ūğa almap i̇edi… Būl
äuen aqyr aiağynda ömirdiñ qatal zañyna ainalyp ketedi i̇eken, sondai
bir tätti sağym bolyp şyqty, köbinese solai bolatyny da ras qoi.
Sağym da seiildi, künder jyljyp öte berdi, jyl mezgilderi susyğan
qūmdai auysyp jatty...
Tağdyrdyñ kilt būrylysy köp, solai bolğan jäne bola da bermek,
būğan i̇eşkimniñ ämiri jürmeidi.
Jebe-Barys tastandy bolyp şyqqan küni, ölekşini mūny
tastap, küni boiy tolas tappağan aiausyz şaiqastyñ jeñimpazy
– şūnaq qūlaq jas baryspen birge osy äuenge şomylmaq bolyp
oñaşa jaqqa jorta jönelgende, būl da sol kepti qūşty. Jebe-Barys
ainala töñirekti kezip jüre berdi. Äueli bolğan jäitti moiyndamai,
buyrqanğan aşuyn baspaq bolyp betaldy qañği bergen, keiinnen
mūnysy bos sandalbaiğa ūlasty, tipten, añşylyqty da ūmytyp kete
jazdapty. Mine, sol kezde tağy bir masqarağa tap boldy. Ömirde ne
bolmaidy deisiz, tau işindegi bir tūiyq şatqaldyñ qaq ortasynda
öziniñ būrynğy jūby men şūnaq qūlaq qarsylasyn keziktirdi,
i̇ekeui qūmarlyq oiynynan keiin ajyrasa almai tūr i̇eken. Keide
janasqannan keiin osylai bolady, birin-biri qoştasuğa qimağan
ğaşyqtardai meiirlene qyñsylap, i̇erkelesip tūr. Jebe-Barysty
Tau qūlağan
körgende i̇esteri şyğyp, añtarylyp tūrdy da qaldy. Qas qaqqandaiaq sät qoi, aşuy qaita qozğan Jebe-Barys basyn tömen salyp,
kür-kür i̇etip jaqyndai berdi, ūşqyn atqan i̇eki közinen kek jalyny
alaulap, i̇ekeuiniñ de tamaqtaryn oryp jiberuge birjola bel buyp,
tönip keledi. İendi aqtyq qimylğa köşuge bir-aq qadam qaldy… Sol
sätte aiaq astynan kilt toqtady, bir-birinen aiyryla almai qinalğan
i̇ekeuine qan tolğan közimen qaharlana qarap qozğalmai qatyp qaldy,
äldebir tylsym küş, tylsym būiryq kürt toqtatqan sekildi. Sol
jūmbaq küş, işki dauys oğan ūrpaq jalğastyru üşin birigip, i̇endi
ajyrasa almai jatqan i̇ekeuine tiıspe dep tyiym saldy; kenet kilt
būrylyp jüre berdi, älsin-älsin sürinip ketedi, yñyrana kürkirep,
i̇eñirep barady…
Bauyrlas barystarynan birden-birge bölektene bergen JebeBarys aiausyz qatal da qatigez, ne bolsa soğan bola şaiqasa ketuden
taiynbaityn, jalğyz jortqan meiirimsiz jyrtqyşqa ainaldy. Är
üñgirde bir tünep, qaşqan januarlardy qualap, tau basyna da şyğyp
ketip jürdi, öltirgen jemtigi köbinese jeuinen artylyp qalatyn.
Beine bir jelinbei qalğan öleksemen neşe türli masyldardy –
şiböri men tülkini, borsyqtar men bir-birimen talasyp, qanattaryn
sabalasyp, tyrnaqtaryn jaiyp qorqytpaq bolyp äurege tüsip
jatatyn qarqyldağan qarğa-qūzğyndy toidyru üşin añşylyqqa
şyğatyn siiäqty. Jebe-Barys olarğa ünsiz de jirene köz tastap
aulaqta otyratyn, keide olar äldenege kinäli bolyp qalğandai-aq
aqyra yryldap, tym-tyraqai quyp jiberedi. Boiyn buğan yzasyn,
jan auruyn, ötkendi sağynuyn osylai basyp jürdi…
Künder jyljyp ötip jatty, mäñgi qarmen qūndaqtalğan biıkbiık şyñdarynyñ basy künge şağylysa jaltyrağan tau jotalary
ğana sol qalpy, aua raiy özgeredi, jyl mezgilderi auysady, tek biık
taudyñ qojaiyny Jebe-Barys qana sol küii jalğyzdyqtan tanğan
joq, söitip jürip bir küni öziniñ i̇entige bastağanyn añdady… Äueli
tek kürt qozğalğanda ğana baiqalatyn, biraq typ-tynyş jatqan
kezde de alqynyp, keudesi auyrğan i̇emes i̇edi.
Suat basynda taueşkini añdyp jatqan Jebe-Barys osy joly añ
Şyñğys Aitmatov
aulau bastalğanğa deiin-aq i̇entigip tūrğanyn añğardy. Būl joly da
üirenşikti ädetten tanbau kerek, i̇eşki-arqarlar suğa äbden toiğanşa
kütip, sodan keiin qapysyn tauyp tap beruge tiıs. Biraq būl aldağy
qimyldyñ jospary ğana. Añşylyqtyñ säti tüsuiniñ de mañyzy zor,
taueşkilerdiñ keide aiaq astynan äldeneden sekemdenip, közdi aşypjūmğanşa qarsy betten bir-aq şyğyp, satyr-sūtyr beze jöneletini
bar. Ondaida bärin qaitadan bastauğa tura keledi, sodan keiin quğyn
bastalady, onyñ qalai aiaqtalary tağy belgisiz…
Būl joly Jebe-Barystyñ tağdyryna ökpeleitin jöni joq i̇edi.
Tau jotalarynyñ i̇eñ biıgindegi şüigin şöpterdi ğana jeitin, tastantasqa sekiruden bir tanbaityn jabaiy qoilar – arqarlar kele jatyr,
aldarynda qaharly jyrtqyş – Jebe-Barys jatqanynan beihabar
beikünä arqarlar soqpaq joldyñ būrylysynan şyğyp, bir-biriniñ
artynan tizilip asyqpai aiañdap keledi. Olar mūny alystan da
baiqağan joq, jaqynnan da iısin ala qoimady, jağany boilai tizilip,
suğa bas qoidy.
Jebe-Barys tasadan qybyr i̇etpesten baqylauda, bäri de sätimen
jürip jatyr, januarlar suat basynda bir jetisip qaldy, işedi de säl
demalady, i̇endi tek der kezin mült jiberip almasa boldy, bärin būzyp
tūrğan bir-aq närse – Jebe-Barystyñ ökpesiniñ syryly ğana, ärine,
mūnyñ i̇eşqandai bögeti bola qoimas, osyndaida sonyñ ne keregi bar
i̇edi?
Alaida, ūrymtal sätte barystyñ i̇entigui beker i̇emestigi belgili
boldy, üiirdiñ şet jağynda tūrğan müiizi arbiğan nän arqarğa i̇eki-aq
sekirgende jetip, aldyñğy aiağymen jon arqadan bir ūrğanda sūlatyp
tüsiruge tiıs i̇edi, alaida olai bolmai şyqty. Sekirgen sätte-aq, bükil
üiirdiñ oqystan selk i̇ete qalyp, bastaryn kegjite kötergenin kördi,
i̇endi oğan tyrnağy soidiğan aiağymen küirete soğu ğana qalğan, mine,
jetti de, alaida bir jağyna jalt bergen arqarğa soqqysyn tigize
almai, bir qyryndap qūlap tüsti. Mūndai sätsizdik bolmauy kerek i̇edi
ğoi! Ärine, demi jetpei qaldy... Tūla boiyn sūrapyl aşu kernegen
Jebe-Barys ornynan atyla tūryp, arqarğa qaitadan ūmtyldy, ol
da äkki neme bolyp şyqty, bir büiirge orğyp tüsip, qorqynyşty
Tau qūlağan
jyrtqyştan aulaq ketu üşin üiirin soñynan i̇ertip beze jöneldi.
Arqarlarğa äli de quyp jetuge bolatyn, oñtaiy kelgen kez
kelgenin jyğuğa boluşy i̇edi, Jebe-Barys jan-därmen üiirdiñ
soñynan tūra ūmtyldy. Tağy da sätsizdikke ūryndy – aiağy tiertimes jetpei qalyp, közdegen arqaryn qūlata almady, jeñisin
paş i̇etken kürili tau işin jañğyrtqan joq, al üiir bolsa alystap
kete bardy… Alqyna dem alyp, öz-özinen asyp tüspek bop tağy da
ūmtylyp kördi, biraq i̇endi keş i̇edi…
Būl Jebe-Barystyñ mūndai abyroisyzdyqqa alğaş ūşyrauy
bolatyn, būryn büitpeuşi i̇edi… Bärinen de ökiniştisi, özi soğan qatty
qorlanyp qaldy – satyr-sūtyr bezip bara jatqan üiirdiñ kösemi, iır
müiizdi arqar bir sät keri būrylyp, mūny qorqytqandai-aq müiizin
şaiqap-şaiqap qoiğan, aiağymen jer tarpyp qyr körsetkendei säl
tūrdy da, qaitadan qaşa jöneldi. Demek, i̇endi Jebe-Barys ünemi
jolym bola beredi degen senimnen aiyrylğany. Būdan bylai ol
basqalardyñ oljasynan qalğan sarqytty qaujap, sümeñdeumen kün
ötkizbek.
Ärine, būryn da ūsaq-tüiek sätsizdikter bolğan, degenmen JebeBarys i̇eşqaşan büitip taza jeñilip körmep i̇edi…
Köpke deiin i̇esin jinai almai qoidy, i̇entigin basa almai demigip,
jan-jağyna şarasyzdyqpen jaltaqtap qoiyp basy auğan jaqqa
jorta berdi…
Külli älem qañyrap bos qalğan siiäqty. Jebe-Barys öziniñ baiağy
jas küninde, alğaş ūiyqqan kezinde i̇estigen Älemdik äuendi, kün men
taudyñ, sarqyrap aqqan su men syñsyğan ormannyñ qosyla salğan
mäñgilik ömir jyryn tağy bir tyñdağysy kelip añsary auğan, amal
käne, i̇eşteñe i̇esti almady… Ainala töñirek typ-tynyş, tym-tyrys.
Tau şyñdarynyñ būrynğy ämirşisi, i̇endi jalğyz qalyp, demikpesi
ūstap alqynğan Jebe-Barys qaida bettegenin özi de bilmei tau aralap
jüre berdi. Baspana qylarlyq bir üñgir tauyp almasa bolmaidy,
jalğyzdyqtan zaryğyp, öşip bara jatqan ömiriniñ aqyryn sol
jerde qarsy aluy kerek. Jyrtqyş öz ömiriniñ soñğy sätinde adam
balasymen jolyğaryn, söitip onymen tağdyr böliserin bilmep i̇edi.
Şyñğys Aitmatov
Tipten, ondai jan iesiniñ baryn da i̇emis-i̇emis qana biletin, basqaşa
aitsaq, būl jaqta sirek i̇estiletin, tau işin küñirente kürs i̇etken
myltyq dausy şyqqanda tūla boiy dir qağyp tūra qalatyn, i̇endi ne
isteu keregin bajailap alyp, älgi jerden aulaq ketuge tyrysuşy i̇edi,
biraq sol qorqynyşty adam balasyn i̇eşqaşan jaqyn jerden körgen
i̇emes.
Onyñ peşenesine osyndai kezdesu jazylğan bolyp şyqty.
Tağdyr degen – osy…
II
Keide belgili bir uaqytta, belgili bir jerde, i̇eñ bastysy – äldebir
keiipkerdiñ äreketine bailanysty tağdyrdyñ özi kilt būrylys jasaityn kezi bolady, mūnyñ syry nede i̇ekenin bilu mümkin i̇emes. Būl
joly da solai boldy. Bizdiñ keiipkerimiz oqiğa däl osylai öristeidi
dep kütpep i̇edi. Tüptep kelgende aqiqat saltanat qūruğa tiıs dep oilaityn. Öitkeni, aqiqat i̇eşqaşan ölmek i̇emes. Sol üşin keudeñde
janyñ barda aqiqatty däleldeuge ūmtyl – ömirge sol üşin kelgenbiz,
Jaratqannyñ ämiri osylai. Jaraidy, alaida aqiqat degenniñ özi ne
i̇eken osy? Ne ol? Mine, mäsele qaida jatyr...
Ädettegidei, jūmadan senbige auğan küni aiyryqşa qyza tüsetin
tüngi ömir bügin de jäi künderdegiden i̇erterek bastaldy. Arsen Samanşin restoranğa qas qaraia bastağan kezde-aq keldi, soñğy kezderi
üirenşikti bolyp ketken ornyna jaiğasyp, äldebir ūsaq-tüiekke
tapsyrys berdi. Özi şylym şekpeuge tyrysyp, şydap bağuda.
Būl da küres. Temekini qoiğysy kelip jür. Şekkisi-aq keledi jäne
qazirgi kezdesudi oilap, tağatsyzdanyp otyr. Köşedegi elektr şamdary jarq i̇etip jandy da iñir qarañğysy seiilip sala berdi, dañğyl
jolmen äri-beri zyrlap jatqan maşinalardyñ şamdary jarq-jūrq
i̇etedi.
Restoranda äli de adam az, alaida i̇endi birazdan soñ mūnda ine şanşar oryn qalmaidy. Būğan tañdanatyn i̇eşteñe joq, uaqytty sändi
de köñildi jerde ötkizudi qalaityn jäne būğan şamasy da jetetin
Tau qūlağan
jūrtşylyq keşke qarai osynda, İemendi baqtyñ şet jağynda
ornalasqan, būryn Ofitserler üii bolğan, qazir i̇europalyq mänermen
bezendirilip, soñğy ürdiske sai äri geosaiasi mäni de bar «İeuraziiä»
degen at qoiylğan, talğamy biık tañdaulylarğa arnalğan dep sanalatyn, sondyqtan özindik bedelge ie bolğan qymbat restoranğa qarai
betteidi.
Mine, osy «İeuraziiäda» öziniñ sät sağatyn kütip otyrğan. İeger
ony syrtynan baqylap jürgen bireu bolsa, soñğy kezderi osynda
kelgiştep ketkeni nesi, jäne ylği jalğyz jüretini qalai dep
tañğalar i̇edi. Aitalyq, negizsiz täuekelge bel buamyn dep barynan
aiyrylyp qalğan käsipker bolsa, onda tüsinuge bolady: özegin
örtep, işin jalap bara jatqan küiigin işimdikpen baspaq şyğar
deisiñ ğoi. Biraq ol müldem basqa adam bolatyn jäne dostaryn
kütkendei bolyp, «İeuraziiäda» qymbat şaraptan ūrttap qoiyp
otyrğan sebebiniñ ne i̇ekenin özi de anyq bilmeitin. Uaqytty tekke
ötkizbegen tür körsetip, janynan tastamaityn sömkesinen äldebir
qağazdar alyp, solardy paraqtap, oqyğan bolyp, şarabynan da
ūrttap qoiyp, muzykağa da qūlaq türedi, östip otyryp-aq iştei
tağatsyzdanyp, is jüzinde öziniñ äldebir täuekelge bel buyp
tūrğanyn tüsindi, basqa amaly joq, qazirgi jağdaida bar ümiti
üzilgeli tūrğanyn sezdi, sondyqtan būl joly aqyrğy ret bağyn
synap körmek. İiä, bir äreket i̇etpese bolmaidy, tilge tiek i̇eter
birdeñe tabu üşin sol qyzğa jaqyn baryp ülgerse jarar i̇edi. Būl
qylyğyn ol qalai qabyldar i̇eken? Bireuler ony primadonna desip
jür, degenmen neniñ ne i̇ekenin būl da, onyñ özi de jaqsy biledi
ğoi... İeñ bastysy, qolaily sätti qūr jiberip almau. Tağy bir ret
äreket jasap köru kerek. İiä, aqiqatty aşu üşin. Tağy da aqiqat!
Būl da qyzyq, qaşanğy qauzai beruge bolady sony! Is jüzinde ne
bolyp şyğar i̇eken? Al odan äri şe? Būğan jauap retinde ne bolyp,
ne qūiatynyn äzirşe aitu qiyn. Ol özin tolğandyryp jürgen
jäitterdiñ mañyzdylyğyna, öz seniminiñ dūrystyğyna şyn
senetin, sol üşin bir jūtym su tabylmas şöl dalada qatalap öluge
būiyrylsa da, būl pikirinen bas tartpas i̇edi, biraq sony tüsine
Şyñğys Aitmatov
qoisa käneki, mūny da boljap bilu qiyn. Qazir zaman da, zamannyñ
ağymy da özgerip ketti. Qaitersiñ i̇endi, osylai bolyp şyqty ğoi.
Qatal şyndyqtyñ aldynda arman-qiiäl atauly adyra qalğaly
qaşan! Būl bolsa sol bir qūrğaq qiiäldyñ şalğaiynan jarmasyp,
aiyrylğysy kelmeidi, söitip jürip, mine, tyğyryqqa tireldi,
sonda da qaitar i̇emes... Qūddy soñğy ülgide salynğan jaltyrağan
dañğyl jolmen qūiğytqan şeteldik qymbat kölikterge qol köterip
aidalada jügirip jürgendei, alaida jalğyz jaiaudy i̇elep-i̇eskere
qūiar i̇eşkim joq... İendi mine, tağy da bir ret täuekelge barğaly
tūr. Asyğyp-üsigip jūrttan būryn osynda jetkeni de, kümbezdene
töñkerilgen auqymdy zaldyñ törindegi muzykanttar şyğatyn
sahnanyñ qarsy aldyndağy orynğa jaiğasqany da sondyqtan. Būl
orynnan aiyrylyp qaluğa bolmaidy...
Söitip otyrğanda sahnağa orkestr müşeleri şyqty, kontsert
bastalar aldynda ärkim öz ornyna otyryp jatyr. Äldebir körnekti
tūlğanyñ kontserti bolatyny baiqalyp tūr, mūndai bedeldi
restorandarda basqa jaqtan kelgen jäne jergilikti jūldyzdar
öner körsetedi, taspağa jazyp alynğan äuenge ilesip yñyldamai,
kädimgidei «jandy dauyspen» än salady, rok-muzyka serkeleriniñ
de keletini bar.
Būryn opera teatrynyñ orkestrinde oinağan muzykanttardyñ
birazyn biletin, birqatarymen jeke tanystyğy bar. Ras, birazdan
beri olarmen aralasudy qoiyp ketken. Odan beri qanşa uaqyt ötti.
Olar mūny äli de būrynğydai kerek i̇ete qūiar ma i̇eken? Biraq mäsele
onda i̇emes. Qazir muzyka oinap, är adamnyñ añsai kütken tolğanysty
säti bastalady, bükil jan-jüieñmen tebirene tosqan syrly älemniñ
perdesi syrylyp, saz siqyry bolmystyñ jaña keñistigine jeteleidi,
küibeñ tirlik keri yğysyp, sana-sezimiñdi äsem äuen äldilei jöneledi.
İiä, iiä, jalpy muzykağa qatysty dünieniñ bäri de mūnyñ, sory da sol
şyğar, tumysynan boiyna bitken, adam tüsinip bolmas asau da i̇erikke
könbes quatty qūmar-qūştary bolatyn. Joq, jäi ğana qūmarlyq
i̇emes, äldebir qūdiretti küş, sonyñ ne i̇ekenin i̇eşkim anyq aita almas
i̇edi. Osy oraida i̇eske tüsedi, bir i̇ersileu oqiğağa tap bolğany bar, sol
Tau qūlağan
üşin iştei özin-özi keleke i̇etip, i̇esuassyñ dep aiyptap, muzykalyq
naqūryssyñ dep sögedi, alaida sony ūmyta alar i̇emes. Jas kezinde,
qaita qūru jyldary jurnalistik jūmystarmen Londonda ötken bir
konferentsiiäğa barğan, sondağy sändi jabdyqtalğan meimanhananyñ
jartylai jer astynda ornalasqan därethanasyna kirip i̇edi, ädette
ondai jerde böten dybys bolmaityn, qaidan şyğyp jatqany
belgisiz, bir siqyrly äuen qūiylyp tūrdy, şamasy osy muzyka
mūnda üzdiksiz oinap tūratyn bolsa kerek, öitkeni, patşalar da,
basqalar da jaiau baratyn būl oryn täulik boiy isteidi i̇eken. Būl
kirgende de solai boldy. Biri kirip, biri şyğyp jatqan jūrtşylyq
tabiği mūqtajyn ötep, qūiryqtaryn sürtip, nesebin tögip,
qaqyrynyp-tükirinip, soñynan sarqyratyp su jiberedi, osynyñ
qūrmetine Vagnerdiñ be, Şopenniñ be, älde sol zamandağy basqa bir
kemeñgerdiñ be – ğajaiyp muzykasy oinap tūrady. O, zañğar kökke
şyrqağan ğajaiyp muzyka ainalyp kelip tura sarqyndy su ağatyn
qūbyrlarğa qūiylyp jatyr. Sonda qala mädenietiniñ şyñyna
jetken osynau örkeniettiñ būl mazağyn tüsine almai añtarylyp
tūryp qalyp i̇edi. Au, būl qalai? Muzyka degen – Jaratqannyñ özine
bastar sapardyñ qasietti sazy i̇emes pe! Muzyka – Ruh galaktikasy
ğoi, adam jany bir-aq sätte külli ğaryşty qamtityn tylsym
syrğa qanyğyp şyğa keletini de sodan. Tipten, ony jalpyğa ortaq
birden-bir ğalamdyq til deuge bolady, Qūdaiğa qūlşylyq i̇etu men
qasietti minäjat ataulynyñ ändete aityluy tegin i̇emes qoi, kerek
deseñiz, ärdaiym ğalamdyq qūpiiäny bilu üşin şyrqau kökke qol
sermegen qūştarlyğymyz da muzykadan när alady i̇emes pe. Adam
balasy naq osy muzyka arqyly qiiälymen şeksiz biıkke köterilip,
qaşan mült keter i̇eken dep kirpik qaqpai qadağalap otyrğan ibilistiñ
şeñgeline syimai zoraiyp, ötkeni men keleşegin birdei köre
alatyn qūdiret pen azattyqqa ie bolmauşy ma i̇edi. Al mynalardyñ
istep jürgenin qara! Eh, mūnda da Keñes Odağyndağydai «Şağym
kitapşasy» bolar ma i̇edi, sonda osy bes jūldyzdy meimanhananyñ
basqaruşylaryna kökesin tanytar i̇edim, dep ökindi sol kezde.
Hollğa köterilgen soñ osy turaly auzyn aşa berip, qaitadan
Şyñğys Aitmatov
jaba qoidy – keiin osyny i̇eske alyp, özin-özi qanşa ret keleke
i̇etti deseñşi! İiä, Mäskeude imperialistik Batysqa qarsy bitispes
kürestiñ joldaryn oqytatyn joğary komsomol kursynda jürgende
üirengen azdy-köpti ağylşynşasymen därethanada osyndai kemel
muzyka oinatyp, önerdi qorlauğa bolmaityny turaly aitpaq bolyp
i̇edi, dereu mynadai jauap aldy: i̇eger būl därethana ūnamasa, onda
basqasyna baruyña bolady...
Muzykağa i̇esi kete berilgen ol, keide äzil-şyny aralas bylai
deitin: i̇eger bala kezimde tauda jylqy baqpai, muzyka mektebinde
oqyğanymda, qazir äigili kompozitor bolatyn i̇edim, şyndyğynda men
işimnen ylği muzyka şyğaryp jüremin, būl tek özime ğana arnalğan
muzyka. Şirkin-ai, arnaiy bilim alğanymda ğoi!..
Sondyqtan mūnyñ ülesine tigeni tek muzyka jäne teatr synşysy retinde baspasözde maqalalar jariiälau ğana boldy – būl özine de
ūnaityn. Degenmen, keide būl tūrğyda da aldanyp qaluşy i̇edi...
Būl turaly oilaudyñ ne qajeti bar? Sol sätte ol restoranda biraz
ūrttap alğan şaraptyñ jeligimen be, al «İeuraziiäda» frantsuzdardyñ
asa sapaly şarabyn beredi, bügingi otyrysy tağy da qaltasyn
äjeptäuir jūqartyp ketetin boldy-au, biraq basqa amalym joq degen
künähar oidy quyp tastap, sömkesindegi qağazdaryn aqtarğyştap
otyryp qazir jañbyrdan keiingi sañyrauqūlaqtai qaptap ketken
bir jazğyştyñ maqalasyn tauyp aldy, özi jiı jariiälanyp tūrady,
arzan bedel jinauğa ūmtylğan jergilikti jazarman ğoi, bireuler ony
toi-dumandy jürgizuşi dep te soğady – mūnyñ bir sūhbatynda tağy
da muzyka jäne muzyka mädenieti turaly aitqan pikirine silteme
jasai kele oñdyrmai otyrğyzyp ketti, osyndaida aitylatyndai,
qaqpasyna qaqyrata dop soqty: «Qaita qūrudyñ adasqan tyrnasy
– bizdiñ melomanymyz Arsen Samanşin osylai qyt-qyttap jür.
Samanşin bir kezderi Gorbaçevtyñ üiirimen birge ūşyp-qonuşy
i̇edi. Būl künderi naryqtyñ qyspağyna şydamai qūrdymğa ketken
öziniñ «Ruhaniiät» dep atalğan gazetiniñ betinen jūrttyñ bärin
sotsializmdi qaita jañğyrtuğa, mädenietti qasterleuge, osy siiäqty
basqa da izgi mūrattardy jüzege asyruğa şaqyratyn. Qazir Gorbaçev
Tau qūlağan
ta, onyñ üiiri de joq, soğan qaramastan bizdiñ adasqan tyrnamyz
ruh bostandyğy men muzyka turaly qyt-qyttauyn qūiar i̇emes, onyñ
aituynşa, muzyka degen – ğalamdağy asqaraly azattyq jäne minsiz
sūlulyq, bizge de keregi osy i̇eken – bärekeldi! İeger muzyka degenimiz
ruh bostandyğynyñ joğary körinisi bolsa jäne būl älemde odan
ötken azattyq bolmasa, onda muzykany ärkim öz qalauymen, öz
bilgenimen paidalanyp, oiyna kelgenin isteuge haqyly i̇emes pe –
qalasa i̇erttep minip alady, qamşymen şyqpyrtady, kün kürkirep,
jai tüssin, – bizge bäribir, jūrttyñ bärin bir jerge jinaimyz da
– alğa, alğa, alğa! – bi bileimiz, än şyrqaimyz, şeksiz quanyşqa
bölenip, älemdik auqymdağy sendeliske qosylyp, jynystyq
qūmarlyğymyzdy qandyramyz... Mine, bizge muzyka sol üşin
kerek! Būl – sintez, qūdirettiñ küşimen jaralğan äsem äuen men
jezökşeler bazaryndağy altynğa bağalanğan jezdiñ syñğyryndai
arzanqol muzykanyñ qoiyrtpağy! İendi muzykağa bilgenimizdi istep,
albomdar men äntaspalardy köbeitemiz jäne taratamyz, öitkeni,
aqşa ainalymy bizdiñ qolda – bizdi jaña liberal-baişikeşter
dep ataidy, meili ğoi, beişara ziiäly qauymnyñ jarymağan ökili
bolğannan baişikeş bolğan köp artyq. Bizdi i̇eşteñe de toqtata
almaidy. Estradalyq dumandardyñ būqarany qamtu auqymy
qaidağy bir qasterli qūndylyqtardan, klassika-mlassikadan,
folklor-molklordan äldeqaida joğary. Ol muzykağa özderiñ
tamsanyñdar! Al bizge biznes – elektrondy baqsylyq kerek! Mine,
bostandyqty is jüzinde köriñder – jüzdegen myñ adam qoldaryn
joğary sozyp, i̇essizdik otyn bürikken san qily köz jarqyrai
janady, muzyka janartaudai gürildeidi, aspannyñ özi de dauyldy
küngi ormandai teñselip tūr. Düniejüzilik elektrondy muzykalyq
töñkeris jasasyn! Kerek bolsa klimatty da özgertip jiberemiz!» dep
jazypty... Ne degen oñbağan!
Arsyzdyqqa toly osy şatpaqty i̇eske alyp nesi bar i̇edi. Köñilin
ornyqtyru üşin auzyn toltyra bir ūrttady da, şaraptan tağy qūiyp
almaq bolğan, sol mezette qasyna osy restorannyñ bir qyzmetkeri
kele qalğany jaqsy boldy, biraq daiaşy i̇emes. Kerisinşe, türine
Şyñğys Aitmatov
qarağanda sondai baiypty, juan moinyna i̇evropalyq ülgide qyzmet
körsetetin oryndarğa laiyqty köbelek bailap, ülken közildirik
tağyp alypty. Söitse, direktor i̇eken.
– Keşiriñiz, siz – Arsen Samanşin bolarsyz? – dep sūrap aldy
da, Samanşinniñ aldyna «İeuraziiänyñ» belgisi salynğan öziniñ
tanysu kartoçkasyn qoidy.
– O,kei! – dep üirenşikti ädetimen dereu jauap qatty būl. – İiä,
Arsen Samanşinmin. Qatelesken joqsyz. Öziñiz «İeuraziiänyñ» şefdirektory bolasyz ba? – dedi de ornynan säl köterilip, amandasu
üşin qolyn soza berip, qaljyñdai tañdanys bildirdi: – Demek, tūtas
İeuraziiä qūrylyğynyñ bastyğy siz i̇ekensiz ğoi?
– Oşondoi! – dep betin tyrjitty ol jauap retinde, qyrğyz
tilinde būl älgi aitylğan sözdiñ öte dūrys i̇ekenin bildiredi, mūny
«däl solai» dep alğanymyz jön şyğar. Arsen Samanşin oğan sol
sätte-aq işinen «Oşondoi myrza» degen at qoiyp aldy. Keiin oğan
osy i̇esimniñ qalai däl keletinine talai köz jetkizdi ğoi. Biraq keide
işiñnen aitqan qaljyñnyñ da jaqsylyqqa bastamaityn kezi bolady.
Al Oşondoi bolsa amandasqan soñ oryndyqty jyljytyp,
üsteldiñ būryşyna qarai bir qyryndap otyra ketti, qap-qalyñ
közildirigin oramalymen ysqylai bastağanyna qarağanda, asyqpai
äñgimeleskisi keletin siiäqty.
Şef-direktor Oşondoidyñ özi qasyna kelgenine tañdanyp
qalğan Arsen Samanşin jarqyn jüzben äri qarai jalğastyra berdi:
– Qūrmetti şef-direktor, sömkemdi bylai alyp qūiaiyn, sizge
kedergi bolmasyn, «İeuraziiä» öte qonaqjai mekeme, janğa jaily, degenmen mūnda jiı kele bermeuşi i̇edim, sondyqtan rahattanyp otyrmyn …
– Bilemin, bilemin, – dedi ol, biraq sözdi böluge ülgermei qaldy..
– Rahattanyp otyrmyn, – dep jalğastyrdy Arsen Samanşin
jan-jağyna qarap qoiyp, – Qarañyzşy, qanşa adam kelgen, ylği
sūlu äielder! – degenmen, älginde azdap ūrttağany da äser i̇etse kerek,
sözge qonaq bermesten äri qarai jalğastyra berdi, – al äieldersiz,
Tau qūlağan
öziñiz de tüsinesiz, restorannyñ säni kire me, – dep frantsuz
mänerimen kömeiinen qūmyğa söiledi Samanşin, sūhbattasy mūny
añğarğan joq. – İiä, onda restorannyñ da, bazardyñ da säni kirmes
i̇edi. Äne, ağylyp kelip jatyr. Ylği qas sūlu! Al basqalardan biıkteu
otyrğandy qalaityn adamğa balkonnan äli de oryn tabylady. Orkestr de aspaptarynyñ küiin keltirude! Oi, aqyry daiyn boldy ğoi
deimin, osy muzykany kütip otyrmyn! Sol üşin kelgenmin. Liustralar qandai ädemi! İtaliiäda şyğarylğan būiym i̇ekeni bilinip tūr!
Oşondoi basyn izep qoidy:
– İiä, oşondoi, italiiälyq būiym, – degen ol «toqtai tūryñyz,
men de birdeñe aitaiyn» dep i̇eskertkendei, qolyn köterdi.
– Men sizge bir jūmyspen kelip i̇edim, bylai ğoi... – dedi de, sözin
aiaqtamai müdirip qaldy.
– İiä, aita beriñiz! – dep keñ peiildikpen rūqsat i̇etti Arsen
Samanşin, özin jūrtşylyqtyñ ūmyta qoimağanyna, äsirese,
osyndai menedjerler men biznes-şefterdiñ äli de tanitynyna
köñili tolyp.
– Keliñiz, işip jibereiik, – dep qonaqjai türde ūsynys jasady
Arsen Samanşin älginiñ byttiğan betine külimsirei qarap. –
Şaraptaryñyz jaqsy i̇eken, öte jaqsy deuge de bolady! Käne, sizge
de qūiyp qūiaiyn, sosyn tağy aldyramyn..
– Joq, joq! – Oşondoi onyñ bötelke ūstağan qolyna şap berip
jabysa ketti. – Men būl üşin kelgen joqpyn. Qyzmet babymen
jürmin. İiä, sizdi köp adam tanidy, belgili adamsyz, biraq būl
jaiynda basqa bir joly söilesermiz. Men sizge şaruamen kelip
i̇edim... Bir mäsele bolyp tūr. Jağdai bylai... Bügin bizde asa mañyzdy
şara ötkiziledi: şeteldik demeuşilerge arnap qonaqasy bermekpiz,
Aqsudyñ altynyn öndiretin kanadalyq käsipkerlermen birlese
qūrylğan käsiporynnyñ basşylary, būl bükilälemdik mänge ie,
altyn öndiru jönindegi bizdiñ äriptesterimiz de osal adamdar i̇emes –
qonaqasyny solar ūiymdastyryp otyr. Demek, küzetşilerimen birge
asa mañyzdy adamdar keledi, äielderin de i̇ertip keletini tüsinikti
şyğar. Kontsert! Degenmen, mäsele onda da i̇emes, basqada. Ötirik
Şyñğys Aitmatov
aityp qaiteiin, jaña ğana telefon şalyp, joğarydan nūsqau berdi,
bügin Arsen Samanşin osy zalda bolmasyn deidi. Tura osyndai
talap qoiyp otyr!
– Toqtañyz! Toqtañyz! Mağan sonşalyqty qamqor bolyp jürgen
kim i̇eken? – dep öre türegeldi Arsen Samanşin, – Mūndaidy talap
i̇etken kim jäne būğan onyñ qandai haqy bar?
– Men tek özime berilgen būiryqty ğana aityp tūrmyn! – dep
toqtatty ony beti qyzaryp ketken Oşondoi, tüsindirme berip jatpastan. – Al sizdiñ qamqorşyñyzdyñ kim i̇ekeninde jūmysym joq.
Joğarydağylar osylai dedi! – Ol jarqyrağan liustralary jūmsaq
säule şaşyp tūrğan töbege qarai basyn bir silkip qoidy. – Men
tek oryndauşymyn. Demek, restorannan u-şusyz jäne artyq söz
qozğamai-aq şyğyp ketkeniñiz dūrys. Osyny tezirek istegeniñizdi
qalar i̇edim. Käne, tura qazir ornyñyzdan tūryñyz, sonymen typtynyş qoştasaiyq.Talap sondai.
– Osyndai da talap bola ma i̇eken! Mūny qalai tüsinemiz? – dep
qana ülgergen Samanşin dereu ağaryp şyğa kelgen i̇ernin jymqyra
qysyp, öz sözine özi tūnşyğyp qaldy. Ärine, qazir janjal şyğaryp,
betinen maiy tamğan myna Oşondoidyñ i̇eki közin baqyraityp
qoiyp, üsteldi töñkerip tastauğa, tūmsyğynan bir ūryp, töbeles
bastauğa, büitip ar-namysyn qorlauğa narazylyq bildiretini
jöninde mälimdeme jasauğa, jeke adamğa, onyñ qūqyqtaryna büitip
masqara qysym körsetiluine qarsy basqa da biraz äreket i̇etip köruge
bolar i̇edi, ondaiğa bara qoiğan joq, öituge şamasy da joq i̇edi. Kenet osy döreki öktemdiktiñ qaidan şyğyp jatqany turaly boljam
miynda jarq i̇ete qalyp, qarsylyq seziminiñ jeteginde ketuden
özin-özi äreñ tejep qaldy, kökeiinde tūtanğan aşu otyn söndirip
ülgerdi, biraq būl i̇erik-jigeriniñ küştiliginen i̇emes, qūddy bir
jüreginiñ tübinen auyr soqqy alğandai, qarsy aldynda tübirimen
jūlynğan bäiterek opyryla qūlağandai, boiyn şarasyzdyqqa
toly älsizdik bilep alğanyn tüisingennen bolatyn, aiağynyñ
astyndağy qara jer qaq aiyrylyp, tamūqtyñ tübi köringendei boldy, öitkeni, iştei özi «jeke adamnyñ sana-sezimi» dep atap jürgen,
Tau qūlağan
ömir boiy kökireginde bite qainasyp kelgen syrly älemdi köbinese
osylai tüsindirmek bolatyn, sanasynda ünemi ünsiz oinap tūratyn
muzykalyq oilar ağyny dep tanyp jürgen osy bir romantikalyq
ūğymdy odan äri damytsam dep armandap ta qoiuşy i̇edi, mine,
osynyñ bäri älgi bäiterektei qoparyla qūlap tüsti, bar qasterinen,
qajettiliginen, işki düniesinde derbes ömir süru qabiletinen bir-aq
sätte aiyrylyp, kökiregi jūtap sala berdi. Bir mezette bükil sanasezimin küiretip ötken osy ruhani apatty tuğyzğan: «Şynymen
sol ma? Şynymen osyğan da barğany ma?» degen bir ğana sūraq
bolatyn. Osy boljamyna özi de senbesten sahnağa köz jiberdi –
äli şyğa qoimapty, orkestr jūrtşylyqtyñ köñilin aulau üşin
änşiniñ halyq aldyna şyğar aldyndağy kirispesi tärizdi ärtürli
äuenderden tūratyn popurri oinap tūr. Dereu janynan qalta telefonyn (mūny özi maqtan tūtatyn) ala salyp, qyzdyñ nömirin tere
bastady. İeki qoly qaltyrap ketti. Dauysy da dirildep jürmese jarar i̇edi. Mūnysyn Oşondoi baiqamasa i̇eken. Basqa amaly bolmai
tūr i̇emes pe. Bilgenindei-aq, qyzdyñ telefony söndiruli i̇eken, birer
ret üzik-üzik guil i̇estildi de, būl turaly onyñ özi jansyz da suyq
dauyspen habarlady: «Men – Aidana Samarovamyn. Telefonym
uaqytşa söndiruli, bailanysqa şyğa almaimyn», – sodan keiin
qaitadan guildei bastady.
– Jauap bermei me? – dep äldebir qūpiiäny jasyrğandai qabağyn
kerdi Oşondoi. Samanşin ündegen joq. Oşondoi ne aitpaq boldy
i̇eken – jauap bermei tūrğan kim, kim ol özi, būl kimdi aityp tūr, jäi
ğana boljamy ma, älde anyq bilip tūr ma? Mūny da tergep-teksergen
joq. Özin-özi qorlap qaitedi. Tipten, sonda ne şaruasy bar! Şarua
mynada – i̇endi ne isteitinin şeşui kerek. Tūryp kete bere me, –
onda äñgime osymen bitedi, älde būl talaptyñ qaidan şyqqanyn,
mūndai nūsqaudy kim berip jürgenin ait dep, ädette qatardağy tärtip
saqtauşylarğa jükteletin osy bir las jūmysty restorannyñ şefdirektorynyñ özi atqaryp tūrğany nelikten i̇ekenin tüsindirudi talap
i̇etip tūryp ala ma?
– Sonymen, ne isteimiz? – dep dauys berdi Oşondoi. – Tūramyz
Şyñğys Aitmatov
ba? İesikke deiin şyğaryp salaiyn, qoştasuymyz kerek qoi…
– Joq, joq, naq sonyñ keregi şamaly, müldem kerek i̇emes, – dep
qarsylyq bildirdi Arsen Samanşin. – Alañdamañyz, şyğar joldy
özim de tabamyn! – sosyn qapalanğanyn bildirip, sömkesin tars japty.
– Olai bolsa, qaitemiz. Mūnyñyz da dūrys. Aitpaqşy,
işken tamağyñyz üşin aqşa tölemei-aq qoiyñyz. Mūndai ūsaqtüiek şyğyndy özimiz-aq ötei salarmyz, – degen ūsynys jasady
semizdikten jarylğaly tūrğan Oşondoi.
Janyn auyrtqan renişin syrtqa şyğaru üşin osy sözdi kütip
tūrğandai-aq Arsen Samanşin būrq i̇ete tüsti:
– Ne aityp tūrsyñ?! – dep küiinişpen dürse qūia berdi ol
Oşondoiğa, jaña ğana «siz-biz» desip sypaiylyq saqtap tūrğanyn
ūmytyp, «senge» köşkenin añğarmastan. – Kim dep tūrsyñ meni? Älde
mūnda senen qaiyr sūrau üşin kelip pe i̇edim! Joğal äri! Restoranyña
da, öziñe de tükirgenim bar. Daiaşyny şaqyr, tiynyna deiin i̇esep
aiyryspai tūryp, būl jerden şyqpaimyn. Sosyn jolama mağan!
Boldy!
– Al, baiqa! Būl öz şaruañ. Daiaşy qazir keledi. Tek osy aitylğan
äñgimeni ūmytyp ketpe! – dep i̇eskertti Oşondoi, sosyn baiau qozğalyp
ornynan tūrdy da būqanyñ moinyndai bolğan qyp-qyzyl jelkesin
körsetip, būrylmastan kete bardy…
Osy jerde Arsen Samanşin i̇ersileu qatelik jiberip aldy, mūndai
jağdaida būl aqymaqtyq boldy, ūsaqtyqqa baryp, janjaldy odan
äri uşyqtyryp jiberdi:
– Äi, sen! – dep üsteldiñ qasynan tūryp ketken Oşondoidy
keri şaqyryp aldy da, ol baipañdap būrylyp jatqan kezde yzalana aiğailap jiberdi. – Sen meni quyp şyqtym dep oilama! Mūny
būlai qaldyrmaspyn. Men de qūralaqan i̇emespin. Men jurnalistpin,
täuelsiz jurnalistpin! Osyny ūmytpa!
Būl sözi Oşondoiğa sauyryna tigen qamşydai äser i̇etti, ol da
jarylğaly tūr i̇eken:

Ūmytpaityndai
kim
i̇ediñ,
sen?
Myqtymsynğan
türin! Kim bolsañ da tükirip qoiyppyn! Seniñ bylyq-
Tau qūlağan
şylyğyñnan köşe sypyruşy äielder de jiırkener i̇edi.
– Onda seniñ jūmysyñ bolmasyn!
– Jūmysym mynau – öziñniñ qandai qoqysta jürgeniñdi bil. Jurnalist degen qazir bordaqyğa bailağan şoşqa siiäqty, qalai tamaq
berseñ, solai qorsyldaidy, gazetteriñ de, teledidaryñ da – sol.
Tapqan i̇ekensiñ! İeger bes minuttan keiin būl jerden qūrymasañ, öz
obalyñ öziñe, sümelek… Kerek bolsa, küş qoldanamyz. Boldy! İendi
auzyñdy aşuşy bolma!
Söitti de, aşudan qyrjiiä qalğan maily mañdaiynan közildirigin
jūlyp alğan Oşondoi köşe sypyruşy äielder de jiırkenetin
«täuelsiz jurnalistiñ» sözine qūlaq aspastan taltañdap kete bardy.
Arsen Samanşin bolsa, osy oqiğanyñ nemen aiaqtalaryn bile
almai, dal bolyp tūr. Osy sätte daiaşy keldi:
– Keşiriñiz, mine, i̇esep aiyrysaiyq. Ötinemin!
Daiaşy keşigip qalyp i̇edi. Äli de aşuyn tejeuge tyrysyp
otyrğan Arsen Samanşin işken tamağynyñ i̇esebi jazylğan qağaz
salğan täleñkeni bir büiirge ysyryp tastady:
– Äueli mağan araq äkel.
– Araq deisiz be?
– İiä, araq! Tüsinbeseñ tağy da qaitalaiyn – araq!
– Qazir äkelemin. Qanşa?
– Qanşa kötere alsañ, sonşa! Tez!
– Maqūl!
Daiaşy araq äkelu üşin bufetke bettedi. Arsen Samanşin janjağyna qyzbalana köz tastady. Būğan i̇eşkim köñil audarmağan siiäqty.
Restoran öziniñ üirenşikti keşki ömirine kirisip ketipti: halyq lyq
tolğan, balkonda da bos oryn joq. Ainalasy atşaptyrym äidik
zal jinalğan jūrtşylyqtyñ guiline, gu-gu äñgimesine, jarqynjarqyn külkisine, bokaldardyñ syñğyryna tūnyp tūr. Zaldyñ
köñil küiimen ündestik tauyp, öşip-janyp, qabyrğalarda jaltjūlt oinağan jarqyrağan säulelermen qūbyla tüsken orkestrdiñ
muzykasy da sanañdy sergitip, janyñdy jūbatqandai. Tek būl ğana
jetimsirep qalypty. Bügingi josparynyñ iske aspaitynyn tüsinip,
Şyñğys Aitmatov
şamyrqana şiryqqannan basy ainalyp, jüregi şanşydy. Bireuler
özin osynşama jek körip, quyp şyğuğa būiryq beredi dep kim
oilağan! Mūny jelkelep şyğaryp jiberudi qalağan, tipten, talap
i̇etken kim i̇eken özi? Şirkin-ai, osyny kim oilap tapqanyn biler me
i̇edi – Aidananyñ özi me, älde onyñ jaña qamqorşylary ma? Olai
bolsa, mūny satyp jiberuge, jaularyna ūstap beruge qalai däti
bardy onyñ? Būl i̇ekeuiniñ arasyndağy syrğa olar qalai qanyğyp
jür, nege aralasady būl iske? İeger osylai bolsa, ärine. Al i̇eger olai
bolmai, osynyñ bärin qyzdyñ özi ūiymdastyryp jürse şe? Osydan
keiin kim bolğany ol? Onda nağyz mekerdiñ özi, jiırkenişti maqūlyq
bolady da! Ne üşin? Apyr-au, demalyp otyrğan ornynan jelkelep
tūryp quyp jiberetindei ne jazyğy bar i̇edi?! İiä, osyğan sebep bola
alatyndai bir oqiğa bolğan. Bolğany ras! Jäne taiauda ğana boldy,
soñğy kezderi i̇ekeuiniñ arasyna äldebir salqyndyq i̇engenin sezuşi
i̇edi, qyz ärneni syltauratyp, kezdesuden bas tartatyndy şyğardy.
Sol kezde osynda kelgeni bar, janynan qaldyrmaityn sömkesi
qolynda, sahnanyñ qasynda tūrğan. Osy «İeuraziiäda» ğoi, keş boiy
änşi qyzdan köz almastan qalşiyp tūra berdi. Ara-arasynda qyzğa:
«Äi, jyltyraqqa malynğan Hanşaiym! Osy künge deiin sahnadan
habarlanbai, seniñ auzyñmen aitylmai, sen oryndaityn ariiälarda
şyrqalmai jürgen «Mäñgilik qalyñdyqty» şynymen jerlep
tynğansyñ ba? Şynymen sol «Mäñgilik qalyñdyqty» äldebir
arzan maqsattarğa aiyrbastap, syğandardyñ tobyryna qosylyp
qūtyryna bilei beruge i̇elikkeniñ be? Älde aqylyñnan adastyñ ba?!»
– dep aiğai salğysy keldi. Tağy da sol siiäqty aşy äjuağa toly
sözder kökireginen lyqsyp şyğyp, kömeiine tirele berdi, mūndaida
miyñnyñ qaltarys bir tükpirinen neşe türli qūtyrynğan oilar men
qatigez pikirler atoi salyp şyğa keletini bar i̇emes pe, alaida bir
auyz til qatqan joq… Bir auyz! Ökpe-renişin tiri janğa bildirmesten
qaqqan qazyqtai qalşiyp tūra berdi, al sömkesinde, sät sağaty äli
de soğa qoimağan ūly şyğarma i̇eşkimge belgisiz küiinde tūnşyğyp
jatyr, äiteuir öz oiynşa solai jäne būğan alğausyz senedi, tek
sol sağat qaşan soğar i̇eken? Biraq onda kimniñ şaruasy bar? Tek
Tau qūlağan
osy qyz ğana bolmasa... Būl kezde estradada dauylpazdyñ yrğağyna
qosylyp, äldebir aşy äuen oinaq salyp jatty, änşi qyz serpine
jūlqynğan tarsyl-gürsili basym äuenniñ iırimine i̇eltip, jylanşa
ireleñdeidi, qūmaryñdy ūiatyp, delebeñdi qozdyratyn äieldiñ
siqyrly qimyldaryn qūbylta oinatyp tūr. Änşi qyzdyñ dauysy
men denesin aiausyz paidalanyp, jolyndağynyñ bärin köterip äketer
qūiyndai qūtyrynğan, süikiminen zili basym düñkildegen yrğaqqa
qosyla terbelgen jandy-jansyz ataulyny ūşyryp äketerdei
köringen osy buldozerdei auyr muzykany künköriske ainaldyruğa
mäjbür bolğan talantty qyzğa jany aşyp, jany qinalğanyn kim
bilip jatyr. Al qyzdyñ şeberligi sondai, zal toly jūrt jappai
qozyp alyp, änşiniñ tänin közderimen işip-jep, dürildete qol
soğyp, yşqyna şyñğyrysady... Būl qolyna sömkesin ūstağan küii
tapjylmai tūra berdi, birer ret qyz i̇ekeuiniñ közi osy i̇essizdik
dauylyn qaqyrata söguge tyrysqan jai oğyndai şarpysyp qaldy.
Ärine, mūny tek sol qyz ğana tüsinip tūr.
İendi, mine, jaña qaqtyğysqa tap boldy… Tura sol kezdegidei, tek
bar aiyrmaşylyğy – būl joly mūny restoran zalynan jelkelep
tūryp quyp şyqpaq... Baiağy sömkesimen birge, onyñ işinde jatqan
ūly şyğarmasymen qosa qumaq.
Jaipaq tabaqqa salğan bir bötelke arağyn köterip daiaşy keldi.
– Minekeiiñiz, qūiyp bereiin be? Bokalğa ma, staqanğa ma?
– Staqanğa!
– Qanşa qUiaiyn?
– Toltyryp qūi!
Ört qūşağyndağy apanğa su şaşqandai-aq, staqandy kömeiine
töñkere saldy. Sol zamat araqtyñ buyna tūnşyğyp, demi bitip,
qūmyğyp qaldy. Iştegi küiikti araqpen baspaq bolğan türi ğoi.
– Qanşa töleuim kerek? – dep dauysyn qatañdata sūrady ol i̇eseptesu qağazyndağy sandarğa üñilip. Sosyn daiaşyny tañğaldyryp, artyq
ta, kem de i̇emes, bir tiynyna deiin qaldyrmai tügel töledi de, ün-tünsiz
şyğar i̇esikke bettedi, bir staqan araqty simirip salğannan keiin boiyn tik ūstaudyñ qanşalyqty qiynğa tüskenin bildirmeuge tyrysyp,
Şyñğys Aitmatov
süiegi şodyraiğan iyğyn tiktep, moinyndağy tamyrlary adyraiyp,
basyn kekjitip qūiady. Garderobtan qalpağyn alyp, bappen basyna
qondyrdy. Qysy-jazy basynan qalpağyn tastamaityn ädeti bar.
Aidana ony Qalpaqbas dep beker atap jürgen joq. Şyğyp bara jatyp
qūlağy şaldy – tağatsyz kütken süiikti dauys, Aidana Samarovanyñ
dauysy i̇estildi, bükil restoran dürildetip qol soğyp jatyr, olardyñ
da kütkeni osy. Sänge ainalğan ğajap änşi sahnağa şyqty! Muzyka da
ün qosyp jatyr, jarqyrağan säuleler joğary-tömen sekire bastady,
alğaşqy tamsanğan dauystar da şyğa bastady: «Ai-da-na! Ai-da-na!».
Arsen Samanşin būrylğan joq, sömkesin kötere ūstap kete berdi,
tek adymyn qysqartyp, jürisin baiaulatty, boiyna tarala bastağan
älgi araqtyñ äserin darytpauğa tyrysyp keledi, kenet basyna batyl
da ap-aiqyn bir oi sap i̇ete tüsti – mine, tamaşalai beriñder, būdan
körneki i̇eşteñe bolmas, jarnama men sänniñ şyrqau şyñy degen osy,
ainaladağy bükil infraqūrylym osyğan qyzmet i̇etedi, birinen-biri
asyp tüsu bäsekesine jantalasa ūmtylu osydan bastalady: ärkimniñ
öz keregi bar, bireuge ataq, bireuge dañq, al tüptep kelgende maqsat
bireu – aqşa degeniñ aspannan jauğan jañbyrdai nöpirlei tögiluge
tiıs. Tipten, aşy kekesinmen sybyrlap ta qoidy – aqşañ bolmasa,
ömiriñ de sūryqsyz, öziñ de adam i̇emessiñ. Oi, lia-lia! Eh, estrada,
käneki! Tabanymen jer tepkilep, qarqyldap tūryp külgisi keldi. Ha
– ha – ha! Mūny i̇eşqaşan ūmytpaspyn! Sosyn bileuge de bolady.
Degenmen, özin-özi tejep qaldy. İendi jylağysy keldi. Aspan astyn
jañğyryqtyryp, yşqyna bir i̇eñirese ğoi! Jylaityndai sebebi de
bar. Ömiriniñ bir kezeñi aiaqtalğaly tūr, sūrapyl bir sūmdyqqa ūrynyp
qalmai tūrğanda äldebir jaqqa qarasyn batyrğany jön. Keşigip
qalmai tūrğanda dereu ketu kerek, mäñgi ketedi!
«Süiü jäne öltiru! Būlai boluy mümkin be özi? Sen mūny
mastyqtan aityp tūrsyñ!.. Joq, būl mastyq i̇emes, – dep jauap berdi
ol öz-özine, älgi oidan tūla boiy qaltyrap. – Süiü jäne öltiru...»
Basy auğan jaqqa tentirep bara jatyp, tağy bir oidy añğaryp qaldy
– körge kirgennen keiin de ūmytpaspyn mūny, keşirmespin!..
Tau qūlağan
III
Būl ömirde kimniñ peşenesine ne jazyldy i̇eken? İiä, kimniñ
talaiyna ne būiyrypty? Ärqaşan osylai bolmaq. Būdan i̇eşkim de
qaşyp qūtylmaq i̇emes... Tağdyryñdy tosumen tirşilik i̇etip, küniñ
öte beredi... Ärkim de soñğy kün, soñğy sätke deiin sony kütumen
jüredi... Ärqaşan osylai bola bermek.
Mine, tağy da samal lebi i̇esti – būl qybyr i̇etkendi qalt jibermeitin
mindetinen jañyla jazdap baryp, i̇esin jiğan jazmyştyñ sol
sätte ainalağa tūtas köz jiberip, töñirekti tügel şolyp, qybyrlap
tirşilik i̇etip jatqan adamdardyñ jan sezimi men oilaryn, is-äreketin
tügel qadağalauğa asyqqany bolatyn. Jazmyş söitip öziniñ keiinge
qaldyruğa bolmaityn isterin qaitadan qolğa aldy, üirenşikti
ädetimen äriden oilap, oqystan toqailasar jäitterdi astyrtyn
daiyndai berdi, būl jäitterge qatysy bar pendelerdiñ tağdyry
kenetten anyqtalyp, olardyñ ömirde ne istep, ne qūiary belgilenedi,
olar jazmyştyñ būiryğyn öz basynan ötkerip, kütpegen jerden
mañdaiyna jazylğan tağdyrymen jolyğady, söitip är joly i̇eki
qolyn i̇eriksiz kökke jaiyp, sol baiağy sūraqtaryn qūiady: nege,
nelikten, i̇endi ne bolady, qaitsem i̇eken?..
Al aspan bolsa sol küii sybyryñdy da, aiğaiyñdy da i̇estimesten
melşiıp tūra beredi…
Taudağy tağy añ da yñyrana yşqynyp, qyryldap-kürildep kök
aspannan osyny sūramaq bolady, aspannan bir derek alyp berşi dep
birde būlttyñ, birde qarly şyñdardyñ tasasyna jasyrynğan aiğa
jalbarynady, öitkeni tirşilik ataulyny tügel qamtityn tağdyrdyñ
būiryğynan tau barysy da tys qalmaq i̇emes...
Arlan barystardyñ şaiqasynda jeñilis tauyp, basqaşa
aitqanda, üiirdegi ölekşindermen ūiyğudan şettetilip, söitip
ūrpaq jalğastyruğa öz ülesin qosu mümkindiginen aiyrylğan,
sondyqtan i̇eşkimge qajetsiz, tastandy bolyp şyğa kelgen JebeBarys būl künde sülderin süiretip kün ötkizip jürgen. Biraq osyny
äli de moiyndai qoimai, tağdyryna moiyn ūsynğysy kelmei,
būrynğy küş-quatyn qaita şaqyryp, keide qyzynyp ta ketedi.
Şyñğys Aitmatov
Üiirdegi ölekşinderdiñ birine janasqysy kelip äreket i̇etip körgen,
olardyñ bäri äldeqaşan özine jūp tauyp alypty, sondyqtan mūnyñ
i̇emeuirinin i̇elei qoiğan i̇eşkim bolğan joq. Öziniñ äli de tūğyrdan
taia qoimağanyn, kerek bolsa, qarsylasyn şainap tastauğa şamasy
jetetinin bildirmek bolyp birer ret şaiqasqa şyğyp kördi, alaida
bäsekelesinen basym tüse almai diñkesi qūrydy. İiä, ötken qaityp
kelmeidi i̇eken, is jüzinde, basqalar mūnyñ üiirde bar-joğyn da kerek
qylmaityn bolyp şyqty, qūddy būl şynymen myna ömirde joq
siiäqty. Söitip, birtindep üiirlesterinen şettei berdi, iri oljağa
jolyqqanda Uialas barystardyñ basy birige qalsa, jylystap şyğa
beretin ädet tapty. Būl da oñaiğa tüsken joq. Keide basqalardyñ
jemtiginiñ qaldyğyn kütip, iştei şamyrqanyp-şamdanğanymen,
syr bermesten, orasan tözimdilik tanytuğa tura keletin bolyp jür.
Syrt közge äli de būrynğydai tūrqy iri, basy qazandai, jelkesi
küjireigen, qūiryğyn jūmsaq qimylmen iırip qoiyp, qabağynyñ
astynan şarşañqy köz tastauynyñ özi jöpşendiniñ zäre-qūtyn
qaşyrğandai körinetin Jebe-Barys qajet bolğan jağdaida özin-özi
tejei biludi meñgerip aldy.
Alaida üiir mūny kerek qyla qoimady, äsirese, şağylysu
mausymynda, keiinirek, küşiktegen kezde basqalary būğan alara
qarap, ydyrynyp, mañyna jolatpauğa tyrysatyn boldy, beine
bir būl birdeñeni büldirip qoiğan siiäqty. Al būrynğy jūby mūny
müldem tanymaityn tür körsetip, tipten, mūny mensinbegendei,
qūiryğyn kökke şanşyp, jañadan tapqan qosağy – özinen de ötken
täkappar jas barysqa i̇erkelei süikenip qoiyp, būğan köleñke qūrly
män bermei, mañğazdana kerilip, däl qasynan masattana öte şyğatyn
ädet tapty. Taiauda ğana osy mañdy, biık-biık şyñdarynyñ basyna
mäñgi qardan börik kigen İerenqabyrğa tauynyñ jyqpyl-jyqpylyn
meken i̇etken i̇erjürek barystardyñ tekti kösemi bolğan JebeBarys i̇endi osyndai mazaqqa könuge mäjbür. Üiirinen alastalyp,
jalğyz qalğan būl i̇endi borsyq pen sarşūnaq siiäqty ärtürli ūsaq
oljamen küneltuge köşti, keide qūian ūstap jeidi. Ärine, JebeBarys äzirşe aştyqtan qorlyq köre qoiğan joq, degenmen būryn
Tau qūlağan
kün saiyn bireuin ūstap, meldektei tūiatyn jūp tUiaqty januarğa
añşylyq qūrudy birtindep ūmyta bastady. Basynan bağy taiğany
ğoi būl.
Alaida mūndai tirlik keşudi qalamağan işki qarsylyğy basylar
i̇emes, äitpese, tağdyrdyñ salğanyna könip, üiirdiñ basynuyna
şydap, basqalardyñ aldynda tizesin bügip, solardyñ tabanyn
jalap kün köre beruine bolar i̇edi ğoi. Al mūnyñ boiynda osy bir
qatal şyndyqty qabyl almau, tağy minezdi tabiğatyna tän örlikten
tuyndağan narazylyq paida boldy, işki äleminen äldebir küş,
sananyñ būiryğyna bağynğysy kelmeitin joidasyz qarsylyq
boi körsetti, būl – öz-özine talap qoiu bolatyn. Osy öñirden
aulaqqa, bir kezderi bauyryna basyp, meiirlene i̇erkeletken, al qazir
betpaqtana bezinip, bedireigen osy tauğa, är jartasy men jyqpyljyqpyl şatqaldaryn jatqa biletin tuğan ölkege i̇endi qaityp
jolamastai bolyp, birjola ketu kerek! Özin-özi qomsynudan tuğan
işki narazylyq küşeie berdi, jyrtqyştyñ boiyndağy qany qozyp,
keiinge qaldyrmastan, bögde älemge dereu tartyp otyrudy talap i̇etip,
soğan şaqyrğan ämirli işki dauys bar bolmysyn bilep aldy. Älgi
bögde älem i̇erinbeseñ jele jortyp jetip baratyndai iektiñ astynda
i̇emes, mäñgi qardy bürkenip alyp, bylq i̇etpei jata beretin asqar
şyñdardyñ arğy jağynda jatyr, ol jaqty tūraqty meken i̇etken
tirşilik iesi i̇eşqaşan bolğan i̇emes, tipten, qūryş qanat qyrandar da
būl şyñdardan asyp öte almaidy, jazdyñ i̇eñ bir ystyq mezgilinde
de, nebäri birneşe künge ğana asu beretin, biık şyñdary bir-birimen
boi talastyrğan būl jotany Üzeñgiles dep ataidy. Işki küşi JebeBarysty sol jaqqa jetelei bastady, jüregin syğyp, özegin örtegen
ökiniş solai qarai süiregendei bolady, i̇erterekte bir ret sol mañda
bolyp qaitqany bar i̇edi, qazirgi qasireti de sodan bastaldy... Būryn
alaqanyñda tūrğan närseniñ qol jetpes biıkke köterilip ketkeninen
ötken azap joq i̇eken ğoi…
Jebe-barys Üzeñgiles jotasyn basyp ötuge birneşe ret äreket
i̇etken, säti tüspei qoidy, äitpese, qazir mūnda sülderin süiretip
jürmes i̇edi…
Şyñğys Aitmatov
Asuğa barar jol oñai i̇emes, i̇eşqaşan i̇eru degendi bilmeitin
mäñgi qardy keşip, jotany tūmşalağan, jel tūrsa bökter-bökterge
qaşyp tyğylyp, tūrmasa biık-biık şyñdardy syrt közden jasyruğa
tyrysyp, şiratyla tolqyp jatatyn şuda-şuda būlttardy basyp
ötu kerek… Bir qarağanda däl qasyñda tūrğan siiäqty... Taiaq tastam
jer...
Jebe-barys osynyñ bärin oi i̇eleginen ötkizip, bir sät toqtai
qalyp, kürtik qardy äli qanşa uaqyt keşuge tura keletinin bağamdap
alady da, moinyna deiin qarğa batyp, tört aiağynyñ tyrnağyn qadap,
jartastarğa jabysa örmelep, qasarysqan qaisarlyqpen alğa qarai
jylji beredi. Alaida aua jetpei alqyna bastady, qūddy añşylyqta
jürgendei alasūryp, jüreginiñ soğysy qūlağyn jaryp jibererdei
dürsildeidi, i̇eñ jamany – ainalasy tügel mūnartyp, basy ainala
bastady. Odan äri jartasqa örmelep, alğa qarai jyljuğa şamasy
jetpei, tynysy taryldy. Qarğys atqyr demikpesi birjola qūlatyp
tynatyn şyğar... Aua jetpei qyryldai beredi, ilgeri basqan aiağy
keri ketip, bir adym jylji alar i̇emes... Äli qūryp, qūlap bara jatyr.
Dittegen mejesi körinip-aq tūr, küş-quaty baiağydai bolsa, bir-i̇eki
sağatta jetip barar i̇edi, söitip Üzeñgiles asuynan asyp, aqyry,
köksegen älemine jeter i̇edi. Şyrqau biıktegi jūmaq älemge... İeger
jete qalsa, aqyrğy demi üzilgenşe, ömiriniñ soñğy säti soqqanşa sol
jaqta qaluğa bekingen...
İendi, mine, būl künderi qadiri qaşqan qañğybasqa ainalğan JebeBarys ainala asqar şyñdar qorşağan, tek jazğy mausymda ğana, onda
da qanattylar men tUiaqty-tyrnaqtylardyñ i̇eñ tözimdi, i̇eñ küştileri
ğana şyğa alatyn tau asuyna jete almai qinalyp tūr, aua jetpei
demigip, basyn şaiqap qoiyp, toñ bop qatqan jartasty tyrnağymen
osqylaidy. İeger tabiğat Jebe-Barysty jylai alatyn i̇etip jaratqan
bolsa, däl qazir tau-tasty jañğyryqtyryp, şarasyzdyqtan i̇eñirep
qūia berer i̇edi.
Jebe-Barys asudy basyp ötuge birneşe ret äreket i̇etti, amal
ne, säti tüspei-aq qoidy... Birde qaterli jyrtqyşty müldem
baiqamağandai bolyp, müiizi iırilgen on şaqty arqar däl qasynan
Tau qūlağan
sekire jügirip öte şyqty, sol küii oinaqtai basyp, asudan ary
qarai asyp tüsti. Olar mūny anyq kördi, būl bolsa, tabiğattyñ özi
tau barysynyñ azyğy i̇etip jaratqan arqarlardy baiqamağan tür
körsetip, köziniñ astymen ünsiz baqylaumen ğana şekteldi... O, asqar
taular, mūndaidy körip pe i̇ediñder? Kök aspan tük körmegendei üntünsiz melşiıp tūr... Jebe-Barys därmensizdikten bügile tüsip, iştei
yşqynumen boldy... Netken qorlyq!..
Qairan mūñsyz-qamsyz ötken künder-ai! Kezinde kümistei
jyltyrağan sudyñ ūp-ūsaq tamşylaryn jan-jaqqa şaşyratyp,
gürildep jatatyn sarqyramadan bir-aq qarğyp öte beruşi i̇edi, sürinip
ketse bitti, sarqyrama kimdi de bolsa iırip äketip, jartasqa soğyp,
talqanyn şyğarar i̇edi. Jebe-Barys ol kezde jigerli de qairatty
bolatyn, qauip-qater, kedergi-kesel, qūz-jartas degendi i̇elemeuşi
i̇edi, qarly borannyñ özi mūny Uialas bauyrynşa qūşağyna alyp, tau
qūdaiy: «Beri kel, Jebe-Barys, jaqynda!» dep tūrğandai bolatyn.
Būl da solai qarai i̇entelei ūmtyluşy i̇edi, biraq i̇eşkimdi tappai
qalady. İendi älgi dauys basqa jaqtan i̇estiledi: «Kel beri, JebeBarys, beri kel!». Dereu jalt berip, sonda jügiredi... Külli älemdi
öz menşigim dep sanaityn sol bir zamanda ülgeru, quyp jetip, basyp
ozu, ärqaşan jeñip şyğu būl üşin tükke tūrmauşy i̇edi... İiä, bükil
älemdi öz menşigi sanap, bauyryna basqan baqytty kezi sol i̇eken ğoi.
İendi mine, taudyñ asuyna jete almai, qor bolyp jatyr, ötken
kündi ökine i̇eske alğannan basqa ne qaldy būğan?..
...Tüs äleti bolatyn. Kün saiyn öz kezeginde bastalatyn tüski
uaqyt i̇emes, sol jazdağy i̇eñ bir i̇erekşe, ūmytylmas tüs kezi i̇edi …
Sol jazdyñ özin de mäñgi ūmytpaq i̇emes…
Būltsyz aşyq künderi de biık taudyñ basyndağy kün säulesi
i̇eşqaşan küidirmeidi, ystyqtan qaşyp köleñkege tyğylmaisyñ,
būl tek tömendegilerdiñ ülesi, kün säulesi mūndaida asqar taudyñ
äsem älemine quana nūryn tögip, mäñgi sarqylmas şeksiz-şetsiz
quatynyñ bir böligin jandy närge ainaldyryp, jer betindegi
tirşilik ataulynyñ bärine – qyltiyp şyqqan şöpten bastap, alys
bir jaqtan ūşyp kelgen, tau şyñdarynyñ basynda şyr ainala
Şyñğys Aitmatov
ūşyp jürgen bir üiir qūsqa deiin siñire beredi... Sol sätte qūdiretti
künniñ quatty säulesine şomylyp, tirşiliktiñ rahatyn sezinumen
bolasyñ...
Sol küni däl osylai bolğan, jūptasy i̇ekeui Üzeñgiles jotasynyñ
boiynda kün nūryna malynyp, asqaqtağan tau şyñdarynyñ aiasynda
rahattana jortyp kele jatty... Bir-biriniñ qasynda kele jatqanyn
sezinudiñ özi köñil toğaitatyn i̇edi…
İekeui mūnda keşe ğana kelgen bolatyn. Küni boiy jortyp
otyryp, asudyñ kezeñine şyğypty, tün qarañğysyna qalmai
jetip alğandary qandai jaqsy boldy, äitpese, qarly boranğa tap
bolulary da ğajap i̇emes i̇eken. Sol küni Jebe-Barys pen qasyndağy
ölekşin asuğa kün batpai tūryp jetti. Quanuğa tūrarlyq jetistik.
Tüisiginiñ būiryğymen i̇entelep osynda jetken i̇ekeuine tabiğattyñ
özi de tilektes bolyp tūrğan siiäqty. İeki jyrtqyş auyr joldan
şarşağanyn basyp, äri tünemelik oryn qarastyru üşin säl demalmaq
bolğan, kenet jaqyn mañnan on şaqty taueşkini kördi. Olar da
şöptiñ şüiginin, sudyñ tūnyğyn izdep, asudan i̇endi ğana asqan i̇eken,
jūp tUiaqtylar üşin būl oñaiğa tüspeidi, biraq olar bastaryna
päle tauyp alğan i̇edi – i̇endi barystar üşin oñai oljağa ainalğaly
tūr. Jyrtqyştar tūra ūmtyldy. Äli demin basyp ülgermegen
taueşkilerge jetu qiynğa tüsken joq. Dereu bireuin jyğyp ülgerdi,
qalğandary bezip barady... Tünge qarai jas i̇etke toiyp alğannan
artyq läzzat bar ma, bäriniñ oraiy kele qaluyn qaraşy. Qarauytqan
tüngi aspannan andyzdai töngen jūldyzdar da būlardy qostağandai,
jymyñ-jymyñ i̇etedi.
Tañerteñ Uiasynan jarqyrai köterilgen künmen birge tau
jotalary men qarly şyñdar jandanyp sala berdi, iyqtaryn
qomdap, iınderin tiktep, täkapparlana asqaqtaidy…
Jebe-Barys pen qosağy künmen birge ornynan köterilip, añ
tUiağy timegen balğyn şöpti bappen basyp, tyrbiğan būtalardan
sekire attap, asyqpai aiañdai jöneldi, jolşybai jemtik bolar añqūs kezdesip qalsa qūtqarmasy belgili, degenmen arnaiy añ qağuğa
şyqpağan bolatyn, biık taudyñ saf möldir taza auasyn kökirek kere
Tau qūlağan
jūtyp, rahattanyp keledi. Tüske qarai, künniñ közi tas töbege kelgen
sätte jeliske auysyp, izinşe jortuğa köşti. Kün közinen tögilgen
tylsym küş tau tağylaryna i̇erekşe äsemdik pen quat berip, jūptyq
ömirdiñ mänin ūğuğa şaqyryp, şabyttandyryp tūrğandai. Būl –
i̇ekeuiniñ jūbailyq jarasym tabuynyñ saltanatty şağy bolatyn...
Bir-birine süikenip qoiyp, tynymsyz jorta berdi, külli älemde
tek i̇ekeui ğana, aspandağy kün men ainaladağy taudan basqa i̇eşkim de,
i̇eşteñe de qalmağan siiäqty. Qaryn da, köñil de toq, i̇eger sol kezde
aldarynan äldebir oñai olja kezdese qalsa da moiyn būrmas i̇edi.
İekeuine i̇eşteñe kerek i̇emes bolatyn. Kün säulesinen när alyp,
sony jep, sony işip, qyzuynan quat alyp, qairattary arta tüsti,
būl ömirde özderi de bar i̇ekeniniñ özine masattanyp, şarşamastan
sol küii jortyp keledi… Ol da bir däuren i̇eken-au…
Jer şary ğalamdyq tartylys küşiniñ äserinen öz jolymen
döñgelep barady, al jer betindegi tirşilik atauly mäñgiliktiñ
qūşağyna bölenip manaurap tūr, Jebe-Barys pen qosağy kün nūryna
malynğan tau jotalarynyñ arasynda jüitkip keledi, şaqyraiğan
künniñ közi būl i̇ekeuin aialai i̇erkeletip, özine şaqyrğandai bolady,
öitkeni, sol sätte olar jyrtqyş añdardyñ arasynan şyqqan qos
perişte tärizdi i̇edi... Keide añdardyñ da periştege ainalyp ketetin
kezi bolady…
İiä, solai. Bir küni jaz da aiaqtaldy, biık taudağy demalys
mausymy bitti, kenet qatty jel tūryp, bir-aq sätte bäriniñ astankesteñin şyğardy, kün suytyp, tynysty taryltar qūtyrynğan
qūiyn oinaq saldy, aspannyñ qabağy tüiilip, tünerip ketti, barystar
äzer degende tömen tüsip ülgerdi. Al mūndai äbjildik tanyta almağan
birqatar januar qar köşkininiñ astynda qalyp, jyly jaqqa ūşyp
ketuge ülgermegen qūstar köz janarynan aiyrylyp, üsigen küiinde
tasqa ainalyp qūlap tüsip jatty...
İiä, solai bolğan. Al qazir Jebe-Barys sol jaqqa qaitadan jetuge
ūmtylyp keledi, kün säulesiniñ siqyrly şapağyna tağy da şomylsa
ğoi, şirkin! Būl joly jalğyz özi ğana, sosyn aqyrğy sätin sonda
ötkizip, birjola qarasyn batyrsa. Tek sol jaqta jäne tek solai ğana,
Şyñğys Aitmatov
basqaşa boluy mümkin i̇emes! Üiirinen alastalğan jyrtqyş ömir
jolyn osylai aiaqtağandy qalap i̇edi…
Būl ömirde kimniñ qalağany bolyp jatyr? Asudan ötuge JebeBarystyñ şamasy jetpei qoidy. Demiguin baspaq bolyp qyr-qyr
i̇etip, yñyranyp, birer märte jartasqa da örmelep kördi, qūlap tüsip,
qaitadan köterildi, qaltyrağan aiağyn äzer basyp tūr…
Tau barysynyñ tağdyry nege sonşa auyr boldy, bar tilegi –
taudan asyp, sol jaqta ölu ğana ğoi... Osy maqsatyna da jete almauy
kimge kerek boldy i̇eken? Älde tağdyrynyñ sol asudan ötkizbei
qoiğanyna äldebir sebep bar ma, şynymen Üzeñgiles jotasynyñ
bergi betinde qaluğa tiıs bolğany ma? Tağdyrdyñ sondağy közdegeni
ne?
IV
Osydan i̇eki kün būryn bir oqyrmanğa jauap retinde maqala
jazyp otyrğan. «Adam jany degen ne, täiiri! Oğan bärin japsyra
beruge bolady. Adam üşin i̇eñ bastysy – oi-sana men i̇erik-jiger!»
dep mälimdepti älgi sabaz. «İiä, solai i̇ekeni ras, biraq jan düniemizde
bolyp jatatyn özgeristerdiñ keide asa mañyzdy bolatynyn joqqa
şyğarmau kerek, ras, sonyñ qanşalyqty mañyzdy i̇ekenin sezine
bermeitinimiz bar, degenmen, tipten, tarihi oqiğalar üşin de köbinese
adam janynyñ qūbylysy şeşuşi faktor bolatyny belgili. Izgilik
pen zūlymdyqtyñ bastauy da naq osynyñ özi – adamnyñ jan düniesi.
Jan degenimiz – tüisiktiñ akkumuliatory!..» – dep tüiindedi būl.
Jalpy, sebep tabylyp jatsa, pälsapa soğyp ketetin ädeti qalmağan
i̇eken…
Qazir būl jöninde oilauğa mūrşa joq. Sol küni Arsen Samanşin
kompiuterge sausağynyñ ūşyn tigizbep i̇edi. Älgi maqalany i̇eşqaşan
bitire almaitynyn da boljai almady. Ädette keşqūrym muzyka
tyñdaityny bar bolatyn, būl joly oğan da qūlqy soqpady. İendi sol
muzykany i̇eşqaşan tyñdamaitynyn da bilgen joq…
«İeuraziiä» restoranyndağy qarğys atqyr duman bastalar
aldynda bolğan älgi oqiğa jan düniesin orman örtindei şarpyp
Tau qūlağan
ötti. Būl onyñ ruhyn küiretkenmen birdei i̇edi. Özin-özi igere
almai, öz-özin qalai toqtataryn bilmei alasūrdy, boiyn bilep
alğan narazylyq pen ökiniş seziminiñ tūñğiyğyna bir jūtylyp, bir
şyğyp arpalysumen boldy. Sürboidaqqa laiyqty tar bölmedegi
jalğyz terezeniñ aldyna san kelip, san qaitty, nege büitip sendelip
jürgenin özi de bilmeidi. Bir qyzyğy, özi turaly böten adam siiäqty
üşinşi jaqtan oilai bastady.
Älsin-älsin kürsinip, basyn şaiqap qoiyp, restorannan kelgeli
äli moinynda jürgen galstugin umajdai beredi, ony şeşudi ūmytyp
ketipti, qarañğy tünge telmirip qarai beredi. Qarsy aldyndağy
tura osy siiäqty köp qabatty, köp päterli, iri panelden salynğan
sūrğylt üide jaryq körinbeidi. Nesine qaraidy oğan? Al jaryq
bolğanda şe? Odan ne paida? Üşinşi korpustyñ jetinşi qabatynda
tūratyn, qazir, tün işinde qaidağy bir män-mağynasyz oilarğa
berilip terezeniñ aldynan ketpei qoiğany nesi, būğan ne boldy dep
kommunaldyq körşilerdiñ qaisysy basyn qatyra qoisyn!
Bekerge jylamsyrap, küñkildeudiñ ne keregi bar?! Kimdi
kinälaisyñ, kimdi qorqytpaqsyñ? Būl oraida, bäri belgili bolyp
tūrğan joq pa! Osy jeti qabatty sūrqai üilerdiñ aulasyna äkelip
salğan taksidiñ būryla bergeni sol i̇edi, manadan arttaryna i̇erip kele
jatqan şeteldik maşina orağyta alğa şyğyp, jarqyrağan şamymen
közin qaryqtyryp, tönip kelip toqtady. Közin kölegeilegen Arcen
Samanşin taksiden tüse bergende, şeteldik maşinadan şyqqan
i̇eñgezerdei i̇ekeu qarsy aldyna kelip tūra qaldy. İiä, myna türlerine
qarağanda, būlar mūny qorqytu, qorlau, tipten ölimşi qylyp sabau
üşin arnaiy jiberilgen. Olar äueli taksisti qaitaryp jiberdi.
– Tyñda, tezirek taiyp tūr būl jerden!
Sosyn Arsen Samanşindi qabyrğağa tyqsyrdy:
– İiä, qūrmettim, üiiñe aman-i̇esen jettiñ be? Osyndai sasyq jerde
tūrasyñ, al basyña mynadai qalpaq kiesiñ, ä! – Arsen Samanşin
jauap qatyp ülgergen joq, älgi jigit basyndağy qalpağyn tartyp
qalyp, közine deiin milyqtatyp jiberdi. – Bylai bolsyn, basqanyñ
şaruasyna aralasuşy bolma! Äitpese, boratyp şyğaryp jatqan
Şyñğys Aitmatov
maqalalaryñ üşin sazaiyñdy tartuyñ yqtimal. Sen siiäqtylarğa bir
oq jalynsyn! Ūqtyñ ba, sümelek? Jaiyña jürmeseñ, maqala jazu
bylai tūrsyn, älipbidi de ūmytatyn bolasyñ, silimtik! Bazardağy
işkişterdei sasyp tūrğanyn qaraşy. Bar, joğal! İesiñde bolsyn,
keşigip qalmai tūrğanyñda, qūiryğyñdy qysyp jür!..
İekeui maşinasyna minip, taiyp tūrdy. Soñynan tas atar ma i̇edi…
Qaidan! Özi äreñ tūr. Qarañğyda sipalap jürip kire beris i̇esikti
äzer tapty. Bar bitirgeni – basyndağy qalpağyn tüzep qoidy...
İendi sanasy sansyrap otyrysy mynau: ne isteu kerek, äri qarai
qalai ömir süredi, qaida baryp kün köredi? Büitip bas qatyratyndai
jas bala da i̇emes. Ne bolğan būğan? Ömirdi körudei-aq kördi i̇emes pe.
Üilengen de bolatyn. Özin-özi kinälai beruden jalyqty. İendi
ne isteidi – öz-özine nemese äldeqaşan ūiyqtap qalğan körşilerine
baryp öziniki dūrystyğyn däleldei me? (Sol sät miynda mynadai
oi jarq i̇ete qaldy: «Basyña tüsken qiyndyqty körşileriñe audara
salmaqsyñ ba? Tapqan i̇ekensiñ!») İiä, üilengen bolatyn. Toidy
dürildetip ötkizdi. Qazir bäri ūmytyldy ğoi. Tuystary körgen saiyn
aqyl aitady, alğaşqy nekeñ sätsiz boldy dep östip jüre bermeksiñ
be, basqa äiel tauyp al! Tirlik isteu kerek qoi! İiä, sol nekesi onşa
berik bolmai şyqty. Ökinişti, biraq öz tabiğatyñnan bezinip, basqa
adamğa ainalyp kete almaisyñ ğoi. Şirkin-ai, solai bolar ma
i̇edi... Sosyn bir-birine bostandyq berip, ajyrasyp ketti. Şamasy,
mahabbat – tañ şapağymen teñ degen söz ras şyğar, al tañ şapağy
mäñgi alaulap tūra bermeidi ğoi. Būl jağyn i̇eskerip jatqan i̇eşkim
joq, jūrttyñ bäri sol şapaqty kündiz de, tünde de talap i̇etedi. Keide
kökjiekten basqa bir şapaqtyñ qylañ beretini bar. Söitip, basqa
bir kün şyğady da onsyz ömir süruiñ qiyn bolyp ketedi… Jaraidy,
qoişy sony. Şapaq pa, basqa ma – äiteuir birin-biri müldem
bilmegen adamdai-aq qaitadan ajyrasyp ketti. Keñes zamanynan
qalğan yqşamaudanğa köşip kelgenine üşinşi jylğa aiaq basypty.
Ärine, būl siiäqty qiiälimen birge tūruğa qandai äiel şydaityn i̇edi.
Säbili bola almady. Ülgergen joq. Tuystary sony da alğa tartady.
Kim kinäli būğan? Äieli bankte isteitin, jūmysqa şyn berilgen adam
Tau qūlağan
i̇edi. Aqşanyñ jürgen jeri sol ğoi. Bäribir mūnymen birge tūryp
abyroi tappauşy i̇edi. Būl – şala i̇esti qiiäli i̇emes pe. Qaidağy bir
aqylğa syimas ideiälaryn ömirdegi bar bailyqtan joğary qūiady.
Oi-sanasyn sol ğana jaulap alğan. Onyñ üstine, özi «kafedradan
şyqqan» bireu. Birde Ortalyq Aziiäny zertteu üşin osy aimaqqa
kelgen ağylşynnyñ bir jurnalist äieli mūny osylai atap i̇edi.
Baspasöz üşin material jinap jür i̇eken. İekeui ärtürli taqyrypta
ūzaq äñgimelesetin. İiä, reti kelip qalğanda ağylşynşa söilegendi
ūnatatyny bar. Mäskeude jürgende üirengen. Beker üirenbepti.
Sonda londondyq jurnalist äiel bylai dep i̇edi:
– Samanşin myrza, siz öziniñ oi-josparyn bärinen artyq sanaityn, soğan şyn senetin, meniñ kafedradan şyqqan otandastaryma ūqsaisyz. Siz de öz ideiäñyzdy tabu jolynda asqan qyrağylyq
körsetip, qolyñyz bir jetken soñ uysyñyzdan şyğarmaidy i̇ekensiz.
Jäne mūny jaqsy meñgerip alypsyz.
– Rahmet, būl söziñiz janyma jağyp ketti, jasyrmai-aq qūiaiyn.
Men tauda ösken tülekpin. Tau balasymyn. Ol jerde ärqaşan jinaqy
da jiti boluyñ kerek, qūzdan qūlap ketpeu üşin ainalanyñ bärin biraq sätte şolyp ülgeruge tiıssiñ…
– Demek, sizdiñ kafedrañyz – tau bolğany ğoi. Būl da jañalyq!
Degenmen mynany da ūmytpañyz, – dep jymiyp qoidy ağylşyn
äiel. – Būl jaqtyñ bäri tau i̇emes pe? Mine, qazir qalada, sizdiñ i̇eldiñ
astanasynda tūrmyz, ainalamyzdy tügelimen tau qorşap jatyr,
redaktsiiäda otyrmyz, al, terezeden dalağa qarasañyz, janaryñyz
tauğa tireledi!
– Būl tüsinikti ğoi, biz tauly i̇elde tūramyz. Al meniñ tuyp-ösken
jerimdegi tau – mynalardan äldeqaida biık, onyñ Üzeñgiles dep
atalatyny sondyqtan, aspannyñ özimen üzeñgi qağystyryp tūrady…
– Ah, netken jalyndy söz. Men osyndai qyzu minezdi adamdardy
ūnatamyn. Ağylşyn tilinde mūny, siz aitqandai, stirrap – stirrup,
deidi. Men üşin būl da jañalyq. Sizdiñ sol tauyñyzdy ağylşynşa
– Stirrap dep atasaq qalai bolady? Qarsy i̇emessiz be, Samanşin
myrza?
Şyñğys Aitmatov
– Öte jaqsy. Qyrğyz tilinde būl Stirrap-too bolady! Üzeñgiles
tau degen söz. Jerlesterim bir maqtanyp qalatyn boldy. Sonymen qatar, tek tau tülegi ğana i̇emes, kafedralyq tülek boluğa da i̇eş
qarsylyğym joq. Öitkeni, keñ mağynasynda alğanda, kafedra degen
ūğym bärimizge ortaq i̇emes pe.
– İiä, mūnyñyz ras. Demek, men qatelespegen i̇ekenmin. Rahmet.
Birin-biri i̇emeuirininen tüsinetin äriptesterdiñ äñgimeleskeni qandai
qyzyq. Solai i̇emes pe?
Mine, qazir qarañğy tünniñ qoinauynda būiyqqan tar aulağa
terezeden köz tastap tūryp, osy äñgimeni oiyna alğan Arsen
Samanşin bylai dep oilady: «Solai, qūrmetti kafedralyq tülek,
seni solai atap i̇edi ğoi. Bügin ömirdiñ tağy bir tätti sabağyn aldyñ.
Tañdaiyña tatqan şyğar! Bal tati ma i̇eken? Bärekeldi! Sanaña jetti
me i̇endi? Naryq zamanynda kafedra atauly tügelimen adyra qalğan.
Öziñdi de jelkelep quyp şyqqan joq pa, naryqtyñ şybyrtqysy
qatty batty ma? Onyñ üstine, taiaq jeisiñ dep qorqytty-au!
Tipten, mahabbattyñ özi de tauar tärizdi satuğa şyğarylğan,
sen sony äli künge deiin ūğa almai jürsiñ… Demek, sen biznes
däuirinen alastalğan, jaramsyz dep tabylyp, küresinge tastalğan
qoqyssyñ. Sotsialistik realizm dep atalatyn ağymnyñ zardabyn
şekken tağy bir müskin ğanasyñ… Solai bolyp tūr… Öziñ qalai
oilap i̇ediñ, jūrttan asqan aqyldymysyñ?.. Stirraptan şyqqan
kemeñger, auyldağy tuystaryñ seni maqtan tūtuşy i̇edi, äsirese,
qaita qūru jyldary, i̇endi olar da tynyştalatyn şyğar… İendi ne
istemeksiñ, qaida baryp mūñ şağasyñ? Ūmyt, ūmyt älgi «Mäñgilik
qalyñdyqty»! Ol äli jazylğan da joq, tanymal muzyka ony sahnağa
şyqpai jatyp taptap ketedi. Qazir sonyñ küni tuyp tūr. Tanymal
änder däuiri ğoi būl! Al sen şe? Ne osyğan könesiñ, ne i̇eşkimniñ
közine küiik bolmai, qarañdy batyrasyñ… Ne isteuge bolady?
Mäskeuge ketse me i̇eken, ol jaqta jaqyn dostary, senimdi serikteri
bar, alaida onda da tanymal muzyka däuirlep tūr! Ne istese i̇eken?
Jalpy, aldy-artyn tūtasymen qara tünek tūmşalap alğan, şyğatyn
jol joq… Osydan i̇eki jyl būryn mūndai bolady dep oilap pa
Tau qūlağan
i̇edi… Qoştasyp, hat jazyp qaldyraiyn... Qyzğa da, inime de…
Osyndai köñilsizdeu oilarğa şomyp, terezeniñ aldynda ūzaq
tūrdy. Sodan keiin qalai közi ilinip ketkenin baiqamapty, ūiqysy
qanyp bir-aq ūiandy. Būl küni keşke deiin i̇eşkim habarlasqan joq,
qalta telefony da, üi telefony da ündemei qoidy. Būryn tün
ortasyna deiin tynym bermei şyryldap jatuşy i̇edi. Täuelsiz
jurnalist degen atağy bar Arsen Samanşinniñ körgen küni sol,
söz bostandyğynyñ da öz auyrtpalyğy bar. Moiynyña aldyñ ba,
i̇endi qaşqaqtama. Qanşa adamnyñ aryz-şağymyn tyñdap şyqty,
keibireuin baspasöz arqyly şeşudiñ de säti tüsti, köpşiligi
sol küii qala berdi, tüptep kelgende, būl advokat i̇emes, nebäri
būqaralyq aqparat qūraldarynyñ delbesiz jegip qoiğan kök
i̇esegi ğana. Baspasözdiñ özi de jel aidağan qañbaq i̇emes... Baspasöz
arqyly halyqtyñ aldynda körinip qaluğa ūmtylyp, ittei talasqan
bäsekelestik qyrqysqa aralasqan bolyp, sol arqyly köpirgen köp
sözben jeñiske jetip, ainalyp kelgende öz müddesin ğana közdegen
neşe türli pysyqailar jetip artylady… Bügin solardyñ bireui
habarlasar i̇emes, telefonnyñ birjola üni öşken siiäqty... Älde
būğan ne bolğanyn bäri bilip qoidy ma i̇eken.
Bir kezde teatr sahnasynyñ patşaiymy bolğan, qazir «estrada
änşisi» atanyp, būryş-būryştyñ bärinde iluli tūrğan plakattardan
tüspeitin änşi qyzğa özi turaly i̇emes, bar bolğany soñğy kezge deiin
birlese oilasyp, birge josparlap kelgen ideiä, i̇ekeuiniñ armanyndai
bolğan, qazir «qiiäli opera» degen ataqqa ilingen bolaşaq tuyndy
turaly i̇eskertemin dep jürip, masqara sätsizdikke ūşyrağan beişarany
mazalap, habarlasyp jatudyñ i̇eş mäni joqtyğyn äldebir keremetttiñ
küşimen bäri bilip, bäri birdei tüsinip, solai ūiğaryp qoiğany
ma? Qyzdyñ özi de mūnymen bükil bailanysty kürt üzip, äldebireu
siqyrlap qoiğandai, kütpegen jerden beitanys bireuge ainalyp
ketti, ainalasy tolğan küzetşi... Meili ğoi, mäsele qyzda i̇emes, älgi
kompozitordy qaitedi, bärin ūmytaiyq dei me? Mūndai kompozitordy
qazir qolyña şam alyp izdeseñ de tappaisyñ, sol änşiniñ dauysyna
arnap klassikalyq muzyka jazğaly jürgen nağyz maestro i̇edi.
Şyñğys Aitmatov
Muzykalyq ortada syily, «Mäñgilik qalyñdyqtyñ» ideiäsyn
quana qabyldap, demeuşi tauyp, qazir mūndai şynaiy önerge qol
ūşyn beruge olar da köne bermeidi, şartqa da otyryp qoiğan
kompozitor Abylaevqa restorandağy masqara oqiğa turaly qalai
aityp, qalai tüsindirersiñ, būğan söz tappai qoidy, batyly da barar
i̇emes. O, sūmdyq-ai! Küzetşileri būryşqa deiin süirep äkelip,
taksige süirep kirgizgeni azdai, jūdyryğyn bilep qorqytpaq boldyau! Onyñ üstine, taksistke bylai degeni janyna batyp ketti: «Tyñda,
şal. Myna sümelekti üiine aparyp sal, mas bolyp qalypty. İeş
jerge toqtama. Tura Orta-sai yqşamaudanyna aparasyñ». Söitti de
taksistiñ qolyna aqşa ūstatty. Mä, biz-aq töleiik! Taksist yzğyta
jöneldi...
Arsen Samanşindi söitip quyp şyqty. Biraz uaqytqa deiin i̇esin
jinai almai qoidy, äsirese, foieden şyğyp kele jatyp, qabyrğadağy
şarainadan öziniñ beinesin körgendegi äseri miyna ine bolyp
qadalğandai. Şyñğyryp jibere jazdap, özin-özi tūnşyqtyrğandai,
äzer toqtap i̇edi. Ainadağy beinesi sondai beişara, sorly, aianyşty
bolyp körinip ketti. Basyna myna bir qalpaqty qaidan kiıp alğan
deseñşi! Klassikalyq ülgi, sändi qalpaq.... Sony da maqtan tūtqansyñ
ba! Jalpy, kimsiñ sen, nesiñ, bir-aq sätte qoğamdyq orynnan
süirep şyğaratyn jiırkenişti azğynğa ainalyp şyğa kelgeniñ
be? Namysyñdy qorğaudyñ ornyna sol bir ozbyrlardyñ degenine
könip, sümireiip kete berdiñ, äsem bezendirilgen, bükil qabyrğany
tūtas alyp tūrğan şarainadan körgeniñ osynyñ dälelinen basqa
ne deisiñ. Äşeiinde qoqyraiyp jüretin türiñe ne bolğan, jūrt
seni sändi kiınetin, körkem, symbatty, aqyldy da ziiäly adam dep
biletin i̇edi ğoi. «Täuelsiz jurnalist» degen dabyraiğan atağyñ bar,
būl ötirik i̇emes, bağyna ma, soryna ma – şynymen aziiälyq baspasöz
qūraldarynda sirek kezdesetin täuelsiz jurnalist bolatyn. Aidana,
mūnyñ i̇erkeletip ataityn Aiasy keide qūlağyna sybyrlauşy i̇edi:
«Täuelsizim meniñ! Bilesiñ be, men de täuelsiz bolğym keledi, sonda
i̇ekeumiz täuelsiz jūp bolar i̇edik!» Al käne? Qaida sol täuelsiz jūp?!
Bäri kerisinşe bolyp şyqty. Biznesmen-aqsüiekter būralqy ittei
Tau qūlağan
tepkilep quyp şyqty, mūny tap retinde qabyl almaidy i̇eken. Al
tap degen ärqaşan bolğan jäne bola beredi. Qyz bolsa, omyrauy
aşyq-şaşyq küii iyğyn bir qiqañ i̇etkizip, basqa älemge, biznestiñ
jūmağyna tartyp otyrdy. Jūmaqqa kimniñ barğysy kelmeidi? Onda
da jūrttyñ bärine birdei oryn tie bermeitin şyğar. Qyzdyñ joly
bolyp ketti. Ätteñ, jūmaqtyñ kilti qolynda bolsa, Aidananyñ
aldynan sol i̇esikti aiqara aşyp bermes pe i̇edi! Biraq joq qoi sol
kilt… İendi qaitpek? Äu basta sol änşige, sonyñ jan tebirenterlik
metstso-soprano dauysyna arnap oilastyrylğan «Mäñgilik
qalyñdyqty» sahnağa şyğaru turaly qiiäli ideiäsyn qaida qūiady,
köz aldyñda qūldyrap, azyp bara jatqan qazirgi opera teatrynyñ
qiyndyqtaryn qai qūrdymğa batyryp, körmedim-bilmedim dep auzyn
qūr şöppen sürtuge bolady, talantty änşilerdiñ bäri baqytyn
basqa jaqtan izdep qañğyryp ketti, olardy ūstap qalu mümkin
i̇emes, dästürli repertuardy qadir tūtatyn teatr äli de ömir süre
bere me, älde naryqtyñ iırimine batyp, birjola joğala ma – būl
ūlttyq qana i̇emes, älemdik auqymdağy mäsele bolyp tūr. Būqaralyq
mädeniettiñ atyn jamylyp, önerdi saudağa saluşylar onyñ osal
jerin däl tauyp, op-oñai küiretip tyndy, küiretkende de öz-özinen
iştei irip, özin-özi qor tūtyp, i̇endi qaityp biık materiiä turaly oi
tolğamaq tügil būl jaiynda auyz aşuğa jasqanatyndai i̇etip birjola
tūralatty, būl da az körinipti, i̇endi täuelsiz-idealistiñ izine tüsip,
mazaq qylyp, masqarasyn şyğarmaq, söitip moraldyq tūrğydan
jerlep tynbaq, sonda özi-aq qaşyp ketedi, joldaryn kesip, aiaqqa
oralğy bolu qaida oğan! Osynyñ bärin qazir öz arsyzdyğynan özderi
läzzat alatyn, tanymal muzykany jetildiruge atsalysyp jürgen
top-modelşiler dep atalatyn duman-biznestiñ jymysqy qulary
jüzege asyrmaq. Külli älemge qūtyryna şabuyl jasap jatqan
būqaralyq mädeniettiñ jalyna jarmasyp, i̇ezuinen köbigi şaşyrap,
i̇essizdikten közderi aqiğan olardyñ būl maqsatyna jetip tynary
sözsiz. Būl üşin olarda bäri de bar, İnternetten bastap Ğaryştyq
sputnikterge deiingi aluan türli aspaptar men ädis-täsilderge qosa
estrada, baspasöz siiäqty kündelikti qosymşa qūraldary jetkilikti.
Şyñğys Aitmatov
Bärinen de baspasözdi aitsañşy, äkimşil-ämirşil biliktiñ kezinde
söz bostandyğy üşin küresip, ruhani qūldyqqa batyl qarsy şyğudan
taisalmağan bozdağyñ būl künderi naryqtyñ qūlyna ainalyp ketti,
tikelei efir kimge qyzmet i̇etedi, jöñkilgen avtomaşinalardyñ
ärqaisysynyñ salonynda sairap tūrğan radio şe... Tipten, ğaryş
sputnikteri de älemdik auqymda oinaq salğan duman-biznestiñ
bağdar tüzeuine kömektesuge köşti. Osynyñ bäri klassikalyq
qūndylyqtardy tärk i̇etip, futbol stadiondaryna jinalğan halyqty
tsunamiden kem teñseltpeitin, kün sanap şeksiz qūdiretke ie bolyp,
i̇eldiñ bärin i̇esten tandyruğa bet būrğan būqaralyq mädeniet degen
jädigöidiñ järdemimen köl-kösir paida tabu üşin jasalyp otyr.
Bäri solardyñ qolynda.
Al sen, jalğyz jürip adasqan beişara qiiäli, neniñ ne i̇ekenin bile
tūryp, olardyñ jolyna tūrmaq bolğanyñ qalai? Älde boiyñdağy
baryñdy, oğan qosa öziñdi de qaltyrağan qolyñmen dumanşyl
tobyrğa tartu i̇etip, mahabbatyñdy da qūrbanğa şalyp, tabaqqa
salyp tartpaqsyñ ba? Mä, alyñdar, tek bizge kedergi keltirmeseñder
boldy, basqasynda şaruam joq! Sonda būl – ömirdiñ mäni men
sūlulyğynyñ basty elementi, tipten Qūdaidyñ özi syilağan
mäñgiliktiñ ölşemi dep öziñ atap jürgen asyl sezim – mahabbattan
i̇eriksiz bas tartu bolyp şyğar i̇edi. Basqaşa aitqanda, seniñ pikiriñ
boiynşa, mahabbat degen – Ğalamdy jaratuşynyñ özi tartu i̇etken
syilyq, mäñgiliktiñ quatynan när alğan qūdiretti küş. Mahabbatty
sen osylai tüsindiresiñ, i̇er men äieldiñ ystyq läzzatqa berilip, birbirinen när alyp, qorğasyndai balqyğan şeşuşi sätin mäñgiliktiñ
ruhy men künäğa belşeden batqan jer betindegi tirşiliktiñ «däl
qazir jäne osy arada» bir sättik tüiisui dep ataisyñ, sondyqtan
ğaşyqtardyñ buyrqanğan qūmarlyq-qūştarlyğy men sezimi
saltanat qūrğan sättiñ saldary keiinnen san qily qaiğy-qasiret
äkelui mümkin, aspan men jerdiñ arasynda ömir sürip jatqan adam
balasy üşin būl tağdyrdyñ tauqymeti bolyp körinui ğajap i̇emes. Al
künderdiñ küninde kelmei qoimaityn ajal bolsa, sol bir mahabbat
hikaiasyna nükte qūiady, onsyz bola ma, biraq Qūdaidyñ özi belgilep
Tau qūlağan
bergen mäñgilik mahabbat ölşemi ajalğa da moiyn ūsynbaidy, keler
ūrpaqqa mūra bop qalady. Öz kezeginde olar da ğaşyq bolady, süiipküiedi, mahabbat arqyly mäñgiliktiñ tolassyz ainalysyna öz ülesin
qosady. Alaida adam balasynyñ boiyndağy äzäzil küşter mahabbat
älemine qarsy atoi salyp şyğa keledi, olardyñ sany da azaimaidy,
küşi de tausylmaidy, adamdardyñ özara jäne öz-özimen osyndai
mäñgilik küresi i̇eşqaşan tolastamaq i̇emes, är joly är qyrynan
körinis berip, san türli keiipke i̇enedi de otyrady. Būl joly da solai
boldy, kim oilağan…
Mine, sen de sasqalaqtap qaldyñ, osyndaida aitylatyndai,
oisyrai jeñildiñ, jäbirlenip, qorlandyñ, soğan şydai almai,
mahabbatyñdy qūrban i̇etpeksiñ, beine bir temirjoldan şyğyp
ketken poiyzdai-aq, köñiliñniñ törindegi qasterliñ örden tömen
domalap barady. Al sen i̇eresek adamsyñ, mahabbatty senderge
Jaratqannyñ özi mäñgiliktiñ ölşemi retinde syiğa tartqan. Sol
mahabbatqa adal bolyp qala almadyñ, äldebir dumanşynyñ
aiağyna jyğyldyñ, odan jiırkenetiniñ sonşalyq, i̇esimin işiñnen
de atağyñ kelmeidi. Ol būğan pysqyrmaidy da. Meimanasy tasyp,
masairap jür. Öitkeni, ol is jüzinde süiiktiñdi tartyp äketti,
özine qaratyp aldy, seni ūmyttyryp jiberdi, turasyn aitsaq,
satyp aldy jäne i̇endi demeuşilik atty jamylyp, qalağan bağasyn
qoiyp basqalarğa satady. Al sen jetimsirep qala berdiñ, öitkeni,
mahabbatpen astasyp jatqan jan dünieñniñ säulesi öşip, közge
körinbes mūhittai şalqyp jatqan öz boiyñdağy syrly äuen –
äuesqoilyqtan, ūşqyr sezimnen tuğan, äli de jetildire tüsudi kerek
qylatyn, öziñnen basqa adam balasy i̇esti de, seze de almaityn
ğajaiyp muzyka sap tyiyldy, kezinde osy äuenniñ äldiınen
aiyrylğyñ kelmeuşi i̇edi, i̇endi tüisigiñniñ tereñ tükpirin meken
i̇etken, i̇eşqandai ölşemge syimaityn aiauly muzykanyñ kenetten
quaty kemip, saiabyrlap baryp müldem joğalyp ketkenine qinalyp
tūrsyñ, qalai joğalmaidy, mūndai muzykağa öris kerek, būl öris
asqaq ruhtan bastau alady, sol örisiñdi taryltyp alğan öziñnen
kör. İendi ne isteisiñ?
Şyñğys Aitmatov
Arsen Samanşin özine-özi basu aityp, aqylğa kelmek boldy.
Mūnyñ bäri jäi aşu-yza ğana. Qaşanğy qajai beresiñ. Qoisañşy.
İendi basyna mynadai oi keldi: i̇eger «Mäñgilik qalyñdyqtyñ»
negizinde jazylğan opera şynymen daiyn bolyp, notağa tüsirilip,
partiturasy jazuly tūrğan bolsa, basty rolde oinaityn änşini
körşiles qalalar men i̇elderden de tabuğa bolady i̇emes pe, meili, azar
bolsa, biraz qymbatqa tüser. Demek, būğan qatysty basqa mäselelerdi
de öitip-büitip şeşuge bolady. Bir qarağanda, osydan dūrysy joq…
Osylai ister bolsa, jağdaidy jaqsylap bağamdap aluğa bolar
i̇edi, biraq jan düniesi aşu-yzağa toly bolatyn, köñili tynşyr i̇emes,
äbden qany qaraiyp alğan, tipten tynysy taryla bastady, birtindep
boiyn bilep bara jatqan jek köru men kek alu sezimine tūnşyğyp,
terezeniñ aldynda tūra berdi. Būryn mūndaidy oilap körmepti,
i̇endi i̇eşteñeden taiynatyn türi joq. Dünieni töñkerip, aspandağy
jūldyzdarğa deiin teñseletindei i̇etip soqqyğa soqqymen jauap
berip, osylai jäbirlegeni üşin kek qaitarsa, özin ğana qorlasa bir
jön ğoi, būğan şydauğa bolar i̇edi, armanyndai äldilegen «Mäñgilik
qalyñdyqty» aiaqqa taptady ğoi, mūndai pasyq ta zymiiän qorlyqty
ne dep ataryn bilmei, söz tappai qinaldy.
Altyn basyn qazir oligarh dep atalyp jürgen qaltalylardyñ
büitip jerge janyştauyna qalai şydap, qalai köndiguge bolady,
meili, aram jolmen tapqan aqşasyn kömeiine qUia bersin, jerdiñ
betin tügel jalmasa da meili, jūrttyñ bäri nege sol sūrqiiälardyñ
aldynda basyn iiüge, jaldamaly qanişer jūmsap kisi öltiruden
bastap ar-Uiat ataulyny tügeldei bazarğa şyğaryp satuğa deiingi
külli las äreketterdi qamtityn aramzalyqtaryna kömektesuge
tiıs? Būl sūraqtyñ jauaby boluy mümkin i̇emes qoi. Kenet Arsen
Samanşinniñ basyna bir qaterli oi keldi – solardy öltirip tastasa
qaitedi, sodan keiin özi de ömirmen qoştassa şe?! Mine! Bir de bir
degen osy! Sağan da, mağan da ortaq şeşim! Bitti! Sodan keiin ne
bolyp, ne qūiady, neşe türli äñgime aitylyp, qaueset tarar, baspasöz
ben basqa da aqparat qūraldarynda şyndyq pen ötirik qarşa borap
jatar – bärine tükirgeni bar!
Tau qūlağan
Bir tañğalarlyğy, būryn özi kino jäne teledidar ekrandarynan
kisi öltiru körinisterine keleke i̇etip, tipten jirene qaraityn –
şytyrman oqiğaly kinolarda tapanşany kezep tūryp ata salady,
qūrban bolğandar äsem qimylmen qūlap jatady, i̇endi özi de tura
sol kinolardağydai, qoly qaltyramastan äldekimdi däl közdep ata
salmaq, üş ret atady da, törtinşisin qapysyn tekseru retinde bastan
atady, sonyñ aldynda dūşpanynyñ közine qarap tūryp öz ükimin
aitady! Älgi qūrbany ökinip ülgermeitindei i̇etip, anyq äri tez aitu
kerek, öleriniñ aldynda miy toq soqqandai qan qaqsasyn, sodan keiin
kidirmesten, tapanşany öziniñ samaiyna taqap tūryp şürippeni
basyp qalady. Sonymen bäri bitedi. Ana düniede kezdesermiz. Sol
jaqta tüsinise jatarmyz…
Tek myna jäitti aldyn ala biler me i̇edi, älgi zymiiän prodiuserdi,
dumanşyl äzäzildi atyp öltirip, sodan keiin özi de sonyñ izinen
attanar aldynda osy kek aludyñ maqsaty oryndalyp, sol qyz –
Aia da Täñiriniñ qarğysyna ūşyrap, qalğan ömirinde qinalyp ötse,
«Mäñgilik qalyñdyqty» şyrqauğa tiıs dausymen qūddy qūzdan
qūlap bara jatqandai şyñğyryp, mahabbatqa opasyzdyq jasağany,
«Mäñgilik qalyñdyqty» satyp ketkeni üşin ğūmyr boiy ökinişten
özegi örtenip öter bolsa Arsen Samanşinniñ o düniege öz i̇erkimen
keterdegi i̇eñ soñğy ümiti aqtalyp, aqtyq saparğa senimmen attanar
i̇edi.
Sosyn i̇ekeuinen basqa i̇eşkim bilmeitin, Haidelbergtegi
mahabbat hikaiasyn ömiriniñ aqyrğy sätine deiin i̇esinen şyğarmasa...
Būl oqiğa i̇ekeui Germaniiäğa barğanda bolyp i̇edi, qala meriiäsynyñ
arnaiy şaqyruy boiynşa jeke kontsert qoiuğa barğan änşi qyzğa
jurnalist retinde i̇erip barğan – «Mäñgilik qalyñdyqtyñ» ideiäsy
sol joly, Haidelbergtegi Tau qamalynda, orta ğasyrda salynğan
nemis qalasynyñ mañyndağy äsem tabiğatty saiabaqta oñaşa ötkizgen
aily tünde düniege kelgen bolatyn. Är joly Haidelbergte ötkizgen
künderdi i̇eñirep tūryp, ökinişpen i̇eske alyp ötse, būl onyñ qaiğyğa
batqan zarly ünin ana dünieden i̇estip jatyp, tura sol siiäqty
ökinişke toly zarly dauyspen ünsiz ğana: «Haidelberg tüni i̇endi
Şyñğys Aitmatov
qaityp i̇eşqaşan oralmaq i̇emes!» dep aiğai salsa... Söitip, sol jaqta
Haidelberg turaly i̇eşqaşan aiaqtalmaityn romanyn jaza berse...
Janyn qinağan tağy bir azap – özin-özi toqtatuğa küş salyp:
qoi mūnyñdy, ūmyt, būl oiyñ jabaiylyq, özimşildik, ūsaqtyq,
pasyqtyq, sondyqtan mūndaidy istemek tügil oilaudyñ özi qylmys
dep qanşama ügittese de i̇eşteñe şyqpai qoidy, kek aluğa qūmartuy
basylar i̇emes, qiiänatqa qiiänatpen jauap beru sezimi basyludyñ
ornyna qanyn odan äri qyzdyryp, būrynğydan da üdei tüsti.
Kenetten oiyna bala kezden i̇esinde qalğan jyr joldary oraldy,
änniñ qaiyrmasy ma, älde bata bergende aitylatyn ba i̇edi, äiteuir,
i̇estuinşe, qysyltaiañ sätte qyrğyzdar osy bäiitti aitady i̇eken:
«Basyñdy tauğa soqsañ da,
Namysqa qamşy bassañ da,
Qas dūşpanyñ tap berse,
Qaşqaqtama, jasqanba!
Jeñilmegin qapydan,
Audaryp al atynan!
Qanjardy sal boilatyp,
Tüñildirip zatynan!
Bolmasa olai – öldim de,
İer i̇emessiñ, sen mülde!»

İeskiden qalğan sözder ğoi. Janynan bezgen bireu şyğarğan,
namysty qozğar mūndai asau ruhty tentek sözdi kimniñ qaşan jäne
ne üşin aitqanyn kim bilip jatyr... İendi, mine, özi de soğan ūqsas
jağdaiğa tap boldy, birtindep üdei tüsken işki dauys būğan da
solai deidi: ne jauyñdy öltir, ne öziñ öl! Basqa amal joq. Osyny
oilağanda, dereu özine-özi toqtau aitady – tağylyq qoi būl!
Östip sanasy sarsyldy, birde kökiregen kernegin kekşil sezimdi
basuğa tyrysady, birese qaitadan sol şeşimge bekinedi, bir kezde
miynda äldebir oi jarq i̇ete qaldy, dereu terezeden keri şeginip, öz
üiinde i̇emes, basqa bir tanymaityn jerge tap bolğandai, jan-jağyna
alaqtai qarap, kekeştene qyryldady: «İesalañ! Ne oilap tūrsyñ,
sen? – Dereu özin-özi sybai jöneldi. – Aqymaq, nemen atpaqsyñ?
Tau qūlağan
Aitşy, nemen? Sausağyñmen be? – Qabyrğadağy ainağa taqap kelip,
i̇edireie qarağan beinesine tükirip jibere jazdady. – Öltiremin
deisiñ, sodan keiin öz-öziñdi atpaqsyñ, au, sende oiynşyq tapanşa
da joq qoi! Qiiäldauyn mūnyñ! Ūiqy-külkini qoiyp, neni armandap
tūrsyñ? Qarudy qaidan almaqsyñ?»
İendi osyny oilai bastady, şynymen qarudy qaidan aluğa
bolady? Jaldamaly kisi öltiruşiler, olardyñ ädis-täsilderi turaly
köp i̇estigen, baspasözde jazyp, teledidardan körsetip jatady, biraq
sol is jüzinde oñai i̇emes şyğar... Ärine, tabuğa bolar i̇edi, kerek
bolsa, satyp almai ma... Alar-au, sosyn ony ata bilu kerek... Mine,
mäsele qaida jatyr...
Al «Mäñgilik qalyñdyq» qūsadan dünie salady…
Oiynan osy şyqpai qoidy. Tipten, tüsine de kirdi, tañ aldynda,
üirenşikti ädetimen, qalta telefonyn qolyna ūstap jatqan, sony
kezenip, äldekimdi atpaq bolady, ata alar i̇emes, söitip jatqanda
telefon şyryldady.
Arsen Samanşin ūianyp ketti, üidegi telefon i̇eken, qasyna bardy,
biraq kötergen joq. Jaqtyrmai, qolyn bir siltedi. Äñgimelesip
tūratyn uaqyt i̇emes. Telefon tağy şyryldağan, būl ala qoimağan
soñ, birazdan soñ basylyp qaldy...
İiä, qaru tauyp alu kerek, bir tapanşa bolsa jeter i̇edi, ärine, bir
qorap oğymen birge. Mine, jūmys tabyldy, kim oilağan… Kimnen
aluğa bolady ony?..
Tañ atyp qalypty. Aulada qarbalas bastaldy. Būl bolsa, ne
isterin bilmei sendelip jür. Bir tūrady, bir jatady. Būl bir şeşui
qiyn mäsele boldy-au! Tis şötkesi siiäqty, jūrttyñ bäri biletin
qarapaiym ğana qūral, biraq sony is jüzinde qolğa tüsiru qiyn...
Ärine, i̇eñ dūrysy – oğymen qosyp satyp alu bolar i̇edi. Kimnen
alarsyñ? Qazir qaru degendi käduilgi qara bazarda-aq sata beredi
desedi ğoi. Bağasyna qaramas i̇edi, öitkeni, būdan bylai ünemdeu,
aqşa jinau, i̇erteñin oilau degenniñ qajeti joq. Bäri bitti – ömiriniñ
aiaqtalar säti jaqyndap qaldy, i̇endi i̇erteñine qam jasaudyñ keregi
şamaly...
Şyñğys Aitmatov
İeger tapanşa satyp alyp, ony janynan tastamai özimen birge
alyp jürse, i̇eñ dūrysy, janqaltasyna salyp qūiady, odan basqasy
sözsiz oryndalaryna Arsen Samanşin kümändanğan joq. Oiğa
alğanyn oryndamai tynbaidy, qoly da qaltyramaidy, dūşpanyn
öltirgennen keiin soñğy oqty özine arnaidy. Bäri jospar boiynşa
jürerine, būğan mümkindik tabylaryna şäk keltirgen joq, öitkeni,
özi syrtynan ükimin şyğaryp qoiğan adammen kez-kelgen uaqytta
jolyğa alady, būlar bir ortanyñ adamdary, ärine, soñğy kezderi
sirek kezdesip jür. Qazir estradada jäne tañdaulylar jinalatyn
mekemelerde öner körsetetin jūldyzdardyñ prodiuseri bolyp,
şylqyğan baiğa ainalyp, boss, şef dep atalyp jürgen sol neme
bir kezderi ortaqol akter bolatyn. İendigi jetken jerin körmeisiñ be,
naryqtyñ nu ormanynan dañğyl jol salyp alypty. Söitip, dumanbiznes salasynyñ dara bileuşisi bolyp şyğa kelgen! Naryqtyñ
ūşpağyna şyğamyz dep bärimiz basymyzdy bäigege tigip jürmiz,
degenmen şyn mäninde joly bolyp ketkender sausaqpen sanarlyq.
Ol sümelek oñai jolmen tabylğan bailyğyna mastanyp, bärin bir
özi bilep-töstemek bolady. Olai bolsa, armanyñdai äldilegen
ideiäñdy aiaqqa taptap, jeke ömiriñe qol sūğyp, süigen qyzyñdy
jansyz robotqa ainaldyrğan qūbyjyqqa būl ömirden oryn joq!
Osy da jeter! Qaru tapsa boldy, qalğany istele jatady, i̇endigisi
jigeriñ men i̇erligiñe bailanysty.
Özin-özi osylai qairap qoiyp, oiyna alğan isiniñ dūrystyğyna
degen senimi arta berdi, būğan özi de tañdanyp qaldy. Kekşildikten
tuğan aşu-yza adamdy qaida aparmaidy, mūny tizgindeu qiyn-au,
dep oilap qūiady. Demek, keide izgilik üşin zūlymdyqqa baruğa tura
keledi i̇eken ğoi? Qyzyq i̇eken! Izgilik üşin zūlymdyq isteuge bola ma
özi? Būl oidy dereu quyp tastady, tağy kemeñgersi bastadyñ ba,
qoisañşy! Oiğa alğan isten bas tartudyñ amaly ğoi būl... Qorqyp
tūrğan joqsyñ ba öziñ?
Jeter! Odan da älgimen kezdesken kezde ne isteitiniñdi oilastyr,
«söilesu kerek» dep bastaisyñ ğoi. Sosyn…
Aitpaqşy, sonymen jaqynda ğana jolyğyp i̇edi-au, biraz
Tau qūlağan
äñgimelesken... Ras, mūnyñ aitqanyna i̇elp i̇ete qalğan İertas bolğan
joq. Baspasöz mäslihatynan keiin tağy bir jaqqa baruğa asyğyp
tūr i̇eken. Sağatyna qarai beredi. Işinen mūnyñ ideiäğa şyn
berilgenin mazaq qylyp tūrğan şyğar, netken aqymaq özi! İiä, qaita
qūru jyldary i̇ekeui de jas bolatyn, Arsen Samanşin ol kezde
būrynğysynşa teatr taqyrybyna maqalalar jazyp jürgen... İertas
Qūrşatov i̇eşkim tanymaityn qatardağy artist i̇edi. Al qazir! Bolar
is boldy. Qaita qūru kezinde teatr öneri şaryqtap tūrğan. Jañaşa
oilau jüiesi paida boldy. Däuir tynysy teatr sahnasynan körinis
tapty. Jūrtşylyqtyñ köz aldynda teatrdyñ bedeli köterilip ketti,
sahnada ämirşil jüieniñ qyspağynan qūtyluğa ūmtylğan adamnyñ
jeñimpaz ruhy beinelendi. İiä, solai bolğan! Tek qalalyq drama
teatrynyñ ortaqol artisi İertas Qūrşatov i̇eleusiz küii qala berdi,
ony i̇esine alğan i̇eşkim bolğan joq, boiy basqalardan biıkteu, dauysy
juandau demeseñ, köbinese köpşilik köriniske ğana qatysatyn
darynsyz artistiñ boiynda keiinnen bükil estrada ataulyny, tipten
stadiondarğa deiin öz ämirin jürgizetin duman-biznestiñ körnekti
ökili jasyrynyp jatyr degen oi kimniñ basyna kelsin!
Bir küni «İertas Qūrşat» degen söz tirkesi paida boldy, äsirese,
jastardyñ arasynda keñinen taralyp, aluan türli sahnalyq täsilder
men jarnamalarğa toly būqaralyq estradalyq qoiylymdardyñ
belgisine ainaldy, duman-biznestiñ qazirgi zamanğa tän industriiäsy
şyqqan şyğyndy tez aqtaidy i̇eken. Osy bir tañğalarlyq «İertas
Qūrşattyq» klip-kontsertter talai jerdi şarlap ketti, Qytai
men Mäskeuge de jetti. Qysqasyn aitqanda, İertas Qūrşattyñ
prodiuserligi estrada keñistigin jaulap alu tūrğysynan bärinen
basym tüsti, öziniñ joly bolğyş i̇eken, būl jağynan dau aita
almaisyñ. İertas Qūrşattyq estrada kontsertteriniñ qūtyrynğan
iırimi Aidana Samarovany da tartyp äketti.
Būl qalai boldy özi, opera teatrynyñ jetekşi änşisi bolyp
jürgen Aia, Aidana Samarova kenetten İertastyñ kontsertteriniñ
säni bolyp, körermenniñ köz aldynda barlyq telearnalardan
künnen-künge jarqyrai tüsken jaña estrada jūldyzyna ainalyp,
Şyñğys Aitmatov
bir sätte basyna baq qūsy bop qona qalğan tanymal änşilik
dañqyna qosa dauysy da, kelbeti de, sahnadağy mäneri de «Gollivud
täsilimen» özgerip sala bergende, qysqasy, tağdyry tolaiym özgerip,
kürt būrylys jasağan kezde oilanyp jatuğa, būl qūbylystyñ mänjaiyn tüsinuge keşigip qalğan i̇edi. «Poiyz ketip qaldy» degen köp
aitylatyn söz osy jağdaiğa arnalğan siiäqty. Şynymen solai bolyp
şyqty, beine bir tağdyrdyñ qalauymen mahabbat atty ğajaiyp
jañalyqty, olai da i̇emes, tūtas bir Ğalamdy aşu üşin Aidana i̇ekeui
Haidelberg qamalynda i̇eki kün birge bolyp, sol kezde ömirge kelgen
«Mäñgilik qalyñdyqtyñ» ideiäsyna köñilderi tasyp, sodan keiin,
osynyñ bärin i̇ekeui birge bastan keşken soñ, Haidelbergten qaitar
jolda, bir vagonda kele jatyp, bir jerge toqtağan kezde kenetten
qyz müldem basqa jaqqa baratyn poiyzğa minip taiyp tūrğandai
boldy. İiä, poiyz jürip ketti, būl sonyñ soñynan quyp keledi, mine,
poiyz kökjiekten asyp körinbei ketti, i̇elsiz dalada, şpaldardyñ
boiymen alau-dalau jügirgen būl bolsa jyndy adamşa: «Ai-a-a-a!
Ai-aa! Bizdiñ «Mäñgilik qalyñdyqty» qaitesiñ?» – dep aiğailap
kele jatty, özderi mūny «Mäñqalyñdyq» dep qysqartyp atauşy i̇edi,
äldeqaşan kökjiekke siñip ketken poiyzdyñ soñynan: «Au, bizdiñ
«Mäñqalyñdyq» şe? Toqta, toqta! «Mäñqalyñdyqty» qaitemiz?» –
dep aiğailap, äli jügirip keledi. «Ai-a-a, Ai-a-a!», ketip qaldy ol…
Kim şaqyrdy ony, kim ony aldap äketken, mümkin banktegi şotymen
qyzyqtyrğan şyğar? Ärine, kim i̇ekeni belgili, älgi poiyzdyñ
maşinisi, būryn i̇eşkim bilmegen, al qazir äigili dumanşyl käsipker
bolyp alğan İertas Qūrşatov…
Aidananyñ opasyzdyq jasap, qaşyp ketkeni men jüreginde
alğaş ūianğan mahabbatyn ūrlatyp alğanyna bola, özi de solardyñ
deñgeiine deiin qūldyrap, poiyzdyñ soñynan jügirip, jyğylyptūryp, demigip: «Ai-a-a, Ai-a-a! Özimizdiñ «Mäñqalyñdyqty»
qaitemiz?» – dep aiğailaudyñ qanşalyqty keregi bar i̇edi? Būl
sūrağyna jauap retinde aspannan äldebir dauys jauap qatty,
qarqyldap külip qūiady: «İesalañ! Delqūly! Naqūrys!» Bärine qolyn
bir-aq siltep, ūmyta salğany jön i̇emes pe i̇edi…
Tau qūlağan
Qazirgi duman-biznestiñ basa-köktep alğa ūmtyludan basqany
bilmeitin aiausyz paidakünemdigin jaqsy tüsine tūrsa da, Arsen
Samanşinniñ keide östip qiiäly şaryqtap ketetini bar, bekerge
qinalatynyn bile tūra, öz-özine şamasy jeter i̇emes. Özi üşin qol
jetpes armanğa ainalğan sol bir ideiäsyn ūmyta almai qoidy, sonyñ
tabynuşysyna ainaldy, ideiäsymen qosa tyğyryqqa tirelgenin
bile tūra būdan bas tarta almady, būrynğy oi-tolğanysy, ömiri,
tirlik-tynysy tügeldei i̇ekinşi qatarğa ysyrylyp, süigen qyzy men
«Mäñgilik qalyñdyq» qana qalğandai. Tüisigi özin ylği saqtana
qarauğa mäjbür i̇etetin būqaralyq mädeniet bolsa, külli älemdi
jaulap alu üşin jappai şabuylğa şyqty, naryq keñistiginde
tolqyğan şalqar mūhittai älsin-älsin tasyp-tögilip, bir sättik
üzilisten keiin jaña küşpen tağy da lyqsyp, jolyndağynyñ bärin
jaipap, qūtyrynğan tolqyndarymen jağalau ataulyny tügel şaiyp
barady…
Ol būğan jaña atau oilap tapty – būqaralyq aqparat
qūraldarynyñ auzynan tüspeitin būqaralyq mädenietti işinen
köterme mädeniet dep ataityn – saudagerler tauardy tik kötere
satyp aluşy i̇edi ğoi. (İerkiñ bilsin! Būqaralyq mädeniet mūnyña
pysqyrmaidy da!)
Şynymen solai i̇ekenine taiauda tağy közi jetti, stadionda
qalalyq merekege arnalğan auqymdy duman-kontsert bolğan. Qalanyñ
mereitoiy – salynğanyna 250 jyl tolğany atap ötildi.
Qas qaraiğan şaq, myñdağan adam jinalğan stadion teñselip
tūr, jarq-jūrq i̇etken şamdardyñ jaryğy, türli-tüsti jarnamalar,
taudan i̇esken salqyn samal boiyn sergitken halyq, negizinen, jastar,
köñili köterilip, masairap, mäz-meiram bolyp jür.
Bäri de köz quantyp, köñil toğaitar qoiylymnyñ ūzaqqa
sozylğanyn qalaidy.
Özi de solai bolatyn. Qūlaq tūndyrardai güjildegen muzyka
stadiondy kernep ketken, sahnada baletten bastap, sekeñdegen
jelökpe bige deiingi aluan türli qimyl-qozğalys kezek almasyp,
artisterdiñ aluan ülgimen bezendirilgen kiımi myñ qūbylady,
Şyñğys Aitmatov
dekoratsiiälar dala gülindei jainap tūr, ärine, osy jarq-jūrq
i̇etken qyzuly qoiylymnyñ säni qazirgi i̇eñ jaryq jūldyz – Aidana
Samarova bolatyn! Bügingi duyldağan rok-kontsert tek sol jūldyzdy
odan äri jarqyrata tüsu üşin ūiymdastyrylğan tärizdi. Änşiniñ
aşyq stadionnyñ üstinde äuelei qalqyğan, būiauy qanyq, tereñ
de tap-taza üni quatty dybys küşeitkişterdiñ kömegimen aspan
astyn kernep ketkendei, sūñğaq boiy men symbatty müsini, äsem
qimyly, özin i̇eş qysylmastan i̇erkin ūstauy sahnağa sän berip tūrdy,
bäz bireulerdei artyq jalañaştanbasa da, jan-jağynan qaumalai
qorşağan bişi qyzdar men jigitterdiñ yrğaqty qozğalysynyñ öziaq körermenderdiñ delebesin qozdyryp, i̇eliktirip äketti. Sol mezet
jūrttyñ bäri özderin sahnada Aidanamen birge jürgendei sezindi.
Bükil stadion şattyqqa bölenip, i̇eki qolyn kökke sozğan körermender
teñizdei tolqyp tūrdy. Tek būl ğana: «Mine, opera patşaiymy i̇endi
ğūmyry qysqa tanymal änderdiñ oryndauşysyna ainaldy degen
osy!» – dep barmağyn tistep tūrdy. Biraq būğan köñil audarğan i̇eşkim
bolğan joq. Kerisinşe, änşi qyz bir jigitpen qosylyp «Limuzin»
dep atalatyn jeñiltekteu ändi oryndağan kezde körermen halyq
tipten qūtyrynyp ketti. Būl – körşiles özbekterde soñğy jyldary
keñ taralğan än bolatyn, solardyñ tilinde oryndalğanymen, sözi
jūrttyñ bärine tüsinikti. Elektrondy aspaptardyñ kömegimen
dybysy zoraia tüsken Şyğystyñ jañaşa ärlengen äueni janyñdy
baurap alady, änniñ klip-sözi stadion toly halyqtyñ miyna
şegedei qağylady: «Sen meni süiemisiñ, sen meni süiemisiñ, Limuzin
beremisiñ, limuzin beremisiñ?». Jigit būğan bylai dep jauap beredi:
«Men seni süiemin ğoi, men seni süiemin ğoi, Limuzin beremin ğoi,
limuzin beremin ğoi».
Stadionda ne bolyp jatqanyn aitsañyzşy! Myñ san adamnan
tūratyn tobyr qoldaryn kökke sozyp, älgi ūiqasty qosyla
qaitalaidy: «Li-mu-zin! Li-mu-zin! Li-mu-zin!»
Osy sät stadionnyñ tört jağynan qoiylğan auqymdy körinisterge arnalğan teleekrandardan osy änge tüsirilgen klip jarq i̇ete
qaldy: töbesi aşyq sändi kabrioletpen i̇eki ğaşyq jüitkip keledi –
Tau qūlağan
Aidana men onyñ kelbetti äriptesi, zymyrağan limuzinniñ ruline
i̇ekeui kezek auysyp otyrady, jarnamağa tüsiru üşin jaralğandai
tabiğat körinisteriniñ qasynan zaulap öte şyğady, birde qarly şyñ,
birde möldiregen köl suy, birde köpir, birde keñ dala, limuzinniñ
üstinen qūstar ūşyp ötedi, qala syrtyndağy saiabaqtyñ şet jağyna
kelgende limuzin toqtai qalyp, işinen tüsken baqytty jūp
qūşaqtasqan küii şamdary jarqyrağan restoranğa betteidi, sodan
keiin qaitadan limuzinge minip qūiğyta bastaidy. Qandai rahat!
Demiñdi alğan-almağanyñdy bilmei qalasyñ!
Al muzyka tolastar i̇emes, stadion toly halyq dürkirep tūr: «Limu-zin! Li-mu-zin! Ai-da-na! Ai-da-na!»
Arsen Samanşin ne isterin bilmei añtarylyp qaldy. İesi ketken
jūrtşylyqtyñ qasynda būl kim sonşama? Amal joq, būl da solarğa
qosylyp miñgirlei bastady: «Li-mu-zin! Li-mu-zin! Ai-da-na! Aida-na!». Köpşilikten asyp qaida barasyñ…
Sodan soñ ğajaiyp merekelik köriniske kuä boldy – tün irgesin
qaqyrata sögip, qarauytqan ğaryşqa säule şaşqan ot-şaşudan
aspan asty jarqyrap sala berdi. Halyq dürildep ketti. Netken
äsemdik! Ne degen biıktik! Qalanyñ üstin kökjiekke deiin tügeldei
jarqyratyp jiberdi. (Qala meri azamat i̇eken! Mūndaidy tek sol ğana
istei alady. Kim biledi, oğan da kömektesken bireu bar şyğar? Ärine,
İertas!) İeñ qyzyğy, ot-şaşu ädettegidei osy mañnan, saltanat ötip
jatqan jerden i̇emes, basqa jaqtan, qalanyñ syrtynan atyldy,
quatty zymyrandar qalağa tönip tūrğan taudyñ bökterine aldyn
ala ornalastyrylğan zeñbirekterdiñ oqpanynan jarqyrai ūşyp,
birin-biri qualai, şyrqau biıkke şyğa bere jarylyp jatty, mūndai
auqymdy körinisti bireu ädeii ūiymdastyrdy ğoi, dep oilady būl
(tağy da sol İertas Qūrşattan basqa kim boluşy i̇edi), ärine, sol,
ädetten tys, qiiälyñdy terbep, janyñdy quanyşqa böleitin mūndai
qoiylym tek sonyñ ğana qolynan keledi! Osynyñ bäri qalalyq
merekeniñ qūrmetine arnalğan, şyn mänisinde, jūldyzy jarqyrap
tūrğan änşi qyz Aidananyñ dañqyn asqaqtata tüsuge qyzmet i̇etip
tūr!
Şyñğys Aitmatov
Al muzykanyñ kürkireui äli de jalğasyp jatty! Baqytty
jūp mingen sändi limuzin panoramalyq körinisterge arnalğan
teleekrandarda būrynğysynşa zymyrap barady…
Tau bökterindegi zymyran qondyrğylarynan ūşqan ot-şaşu
birden-birge biıktei tüsken siiäqty, tüngi aspanğa säule şaşyp,
köz sürindiredi… Külli älemge jūldyz şaşyrap, nūrğa bölep
tūrğandai…
Sol sätte būl älemde i̇eşkim, birde-bir jan iesi bilmegen bir oqiğa
boldy…
Kök jüzine şanşyla ūşqan ot-şaşudyñ säulesiniñ küştiligi
sonşalyq, jaryğy tau jotalary men şatqaldaryn jarqyratyp
jiberdi, ūiqyly-ūiau mülgigen qūstar şoşyp ūianyp, şyryldap qūia
berdi, asudan öte almai qaljyrap, qalğyp ketken Jebe-Barys ta selk
i̇ete qaldy. Tūla boiy dir-dir i̇etip, ornynan äreñ köterildi de joğaryğa,
tau üstinde jarqyldağan ottarğa köz jiberdi, sorğalai aqqan jūldyzğa
ūqsamaidy, būryn-soñdy körmegen basqa birdeñe, tağy jyrtqyş bir
jağyna jalt berip, jaltarmaq bolyp i̇edi, tyğylatyn quys tappai
sasqalaqtap qaldy. Soñğy künderi Jebe-Barystyñ joly bolmai
jür, asudan aspaq bolyp kün saiyn talaptanady, alaida basqa älemge
ötip, birjola joğalsam degen tileginiñ oryndalar türi körinbeidi...
Osy jerge jipsiz bailap qoiğan ne närse i̇eken mūny, tağdyrdyñ
qolynan bäri kelmeitin be i̇edi, arğy betke ötuge järdemdesse qaitedi,
joq, öitetin i̇emes, üiirinen quylyp, sümeñdep kün keşuge mäjbür
bolğan Jebe-Barys osy jerde, Üzeñgiles asuynyñ bergi betinde
qaluğa tiıs bolypty, neşe künnen beri äurelenip jür, – bäri beker.
Älde tağdyrğa keregi osy ma i̇eken? Kim bilgen... Tağdyr i̇eşqaşan
syryn aşpaidy ğoi... Mümkin sol tüni ülken qalada ötkizilgen rokkontserttiñ zymyranmen ūşqan ot-şaşuynyñ jarqyly asudyñ
tübinde jatqan Jebe-Barystyñ janaryn qaryğany da tağdyrdyñ
bergen belgisi bolar... Kim biledi mūny?..
Al stadion rok-kontserttiñ yrğağymen şuyldasa aiğailap
jatty: «Li-mu-zin! Li-mu-zin! Ai-da-na! Ai-da-na!»
«Mine, köterme mädeniettiñ limuzinyna minip, būl da ğaiyp
Tau qūlağan
boldy!» – dep oilady ökinişten özegi örtengen Arsen Samanşin:
«Al i̇endi «Mäñgilik qalyñdyqtyñ» tağdyry ne bolady?» Ylği
şeteldik kölikter siresken avtotūraqqa qoiğan maşinasyn – keşke
keşkisin qaldyrğan «Nivasyn» alu üşin i̇eki köşedei jaiau jürgen
kezde de bar oiy sol ğana boldy: «Köterme mädenietke köñili
toğaiğan qazirgi zamannyñ kereğarlyğy şekten şyğyp ketti-au.
Halyq äbden kedeilenip bitken, i̇eldi jūmyssyzdyq jailap aldy, japjas jigitter qolyna «Jūmys beriñder!» degen plakat ūstap pälen
şaqyrymğa sozylğan jol boiynda otyr, būlardyñ basym köpşiligi
tūrğyndary tentirep ketken auyldyq jerlerden kelgen, būl degen
adamzatqa jasalğan qiiänat i̇emes pe, älde adamzat qauymyna jaña
ūrpaqtyñ qajeti bolmağany ma, iağni qazirgi älemniñ jūmyssyzdarğa
– äleumettik tūrğydan seniñ i̇eşkimge keregiñ joq, közge küiik
bolmai joğal degeni ğoi. Bailyqqa qoly jetkender limuzin minip
qydyrystap jüredi, solai ma?»
Keñes däuirinen qalğan «Nivasyna» minip, tüngi köşeni kezip
ketti, basqa maşinağa qyzyqpaidy, bir jağynan, osyğan üirenip
ketti, onyñ üstine, jaña maşina aluğa qaltasy kötermeidi. İeldiñ
bäri limuzin mine bermeidi ğoi. Aia limuzin minip jürse, amal
ne, ol qazir superjūldyz bolyp ketken, qasynda küzetşileri i̇erip
jüredi, telefondy kötermeidi... Būrynğy küieuimen qaitadan
qosyla qoimas, i̇ekeui ajyrasqaly biraz jyl ötti, ol jigit işkilikke
salynyp ketti dep i̇estigen.
Biraq ony da kinälamau kerek... Ömirde ne bolmaidy. Ärkimniñ
öz qiyndyğy bar… Alaida är närseni öz atymen atau kerek.
Mäselen, tabiğatynan daryndy, äsem dauysty opera änşisi Aidana
Samarovanyñ ömirindegi kürt özgeristi alaiyq, Milan sahnasynda
än şyrqauğa laiyq – onyñ orny sonda, al ol kenetten arzan
ataqqa ūmtylyp, estrada jūldyzy bolyp şyğa keldi, būqaralyq
mädeniettiñ arqasynda limuzin minedi, ha-ha-ha! Aqşany kürep
tabatyn şyğar!
Toqta, toqta! Būl onyñ öz şaruasy, büituge haqysy bar! Ärine,
būğan söz bar ma. Al, sen şe? İerge otyra almai, jolşybai attan
Şyñğys Aitmatov
qūlap tüstiñ. Sondyqtan qinalyp, bireulerdi ğaibattamaq bolasyñ...
«Moiyndasañşy, – dep özin-özi jazğyrdy Arsen Samanşin. –
Bäsekelesteriñ senen äldeqaida myqty bolyp şyqqan joq pa!
Kimsiñ, sen? Köp bolsa, jurnalist şyğarsyñ, täuelsiz degen atyñ
bar, birşama tanymal da boldyñ, al ol... İekeuiñniñ aralaryñ jer
men köktei-au. Ol būqaralyq mädeniettiñ ğaryşyn şarlap jür, sen
– būqaralyq aqparat qūraldaryndağy qybyrlağan qūmyrsqasyñ.
Qoisañşy! Sosyn mahabbat degen ärqaşan synaqtan ötuge tiıs,
onsyz mahabbattyñ özi de tūl, i̇eger qaiğysy men qasireti, baqyty
men quanyşy bolmasa, mahabbattyñ özi de bolmas i̇edi ğoi… İiä, iiä,
taudan tömen jöñkilgen köşkindi i̇eşbir küş toqtata almaidy... Är
mahabbattyñ öz tarihy, öz qasireti, öz bağasy bar. Al sen basyña
tüsken qiyndyqty jahandanuğa, būqaralyq mädenietke audara salmaq bolasyñ. Tapqan i̇ekensiñ! İerkiñe salsa, myna türiñmen Qūdaidyñ da jağasynan aludan taiynbassyñ. Saqalynan alyp, süirer me
i̇ediñ... Sağan özin-özi qorğaştaudan basqany bilmeitin advokat bolu
kerek, biraq ondai da bolmaidy i̇eken-au… İesiñdi ji!
Myqty bolsañ basqa sūraqtarğa jauap berip, özgelerdiñ közin
jetkiz. Būqaralyq mädenietti kinälamaq bolasyñ, älgi «Mäñgilik
qalyñdyğyña» (birinşiden, ol tek meniki ğana i̇emes. Jaraidy, būl
basqa äñgime!) üdireie qarsy şyğyp, at-tonyn ala qaşady deisiñ.
«Mäñgilik qalyñdyqtyñ» būğan ne qatysy bar i̇ekenin tüsindirip
körşi, Aia i̇ekeuiñ oñaşa qalyp, i̇emin-i̇erkin syrlasqan şaqta,
aitatyn nesi bar, ömir boiy tek osy sätti ğana kütkendei bolyp,
aqyry tağdyrdyñ özi i̇ekeuiñe syiğa tartqan mahabbattyñ lebine
şarpylyp, sol mahabbattyñ syryna qanyğyp, tabiğatyn tüsiner
aituly mezet tuğan kezde sonymen jarysa kenetten düniege kelgen
«Mäñgilik qalyñdyqtyñ» qaidan paida bolğanyn ūğyndyrşy.
Mümkin būl külkili şyğar, öitkeni, jas bala i̇emessiñder, mahabbat
degendi i̇ekeuiñ de bastaryñnan keştiñder, tağdyr senderdi ötkendi
i̇eske aludan qūtqaryp, özderiñdi jaily sezinu üşin İeuropadan
i̇erekşe bir oryn daiyndap qoiypty, tau bökterindegi tüngi saiabaq,
köne qamal, şarby būlttyñ arasynan äregedik ai syğalaidy. Sol
Tau qūlağan
uaqytty tağdyr senderge aldyn ala belgilep qoiğan, i̇ekeuiñ äzildep:
būl bizdiñ mahabbatymyzdyñ kirispesi bolar degensiñder, ol otyzdan
asqan, sen qyryqqa kelip qaldyñ, degenmen mäsele i̇ekeuiñniñ köñiliñ
şalqyp, buyrqanğan sezimniñ qūşağyna oranğandaryñda i̇emes,
mäsele basqada – sol küni bir-biriñe i̇essiz ğaşyq bolğan i̇ekeuiñniñ
aldyñda ğaiyptan Mäñgilik qalyñdyqtyñ özi paida bolyp, tizerlep
tūryp ötingen joq pa, qūtqara köriñder meni, älemdegi adam bitkendi
auzyma qaratar änşilik dauys beriñder, sonda izdegen jarymdy tabar
i̇edim, jan düniemdi kernegen sezimimdi änmen aqtaryp, süigenimnen
aiyrğan, söitip Mäñgilik qalyñdyqqa ainaldyryp jibergen
qasiretten arylar i̇edim dep jalynğan i̇edi ğoi, osy bir qiiäldan tuğan
ğajaiyp kezdesuden operanyñ ideiäsy ömirge kelip, soğan qatysty
barşa jäitter anyqtaldy dep aityp körşi. İiä, aitşy osyny,
baiandap, surettep, közderin jetkizşi, Mäñgilik qalyñdyqpen osylai
kezdeskenderiñ ras qoi, sender – i̇eki ğaşyq oğan uäde berip, qūtqaryp
qalamyz, opera arqyly, teatr sahnasynan külli älemge jariiä i̇etemiz,
– dep ant i̇etkensiñder, onyñ rolin Aia oryndaityn bolğan, sonda
Aidana qūlağyña sybyrlap, «Mäñgilik qalyñdyqty» öle-ölgenşe
şyrqap ötemin dep söz bergen bolatyn.
Toqta, toqta, bösip ketken joqsyñ ba, būl söziñe kim senedi, mūndai
adam aitqysyz keremetti, mūndai ğajaiypty i̇estigen kez-kelgen aqylesi tüzu adam: mūnyñ bäri jalğan, bäri oidan şyğarylğan ötirik, älde
añyz, älde i̇ertegi, qiiäldan tuğan bösteki söz, tylsym dünieniñ syryn
ūğynbaq bolğan armanşyl jannyñ ğaşyqtyqty añsauy deri sözsiz.
Salauatty adam būdan basqa ne aita alady?
Ärine, jūrttyñ bäri osylai qabyldaidy. Degenmen, osyğan
qaramastan, «Mäñgilik qalyñdyqtyñ» ğaiyptan paida boluy
Arsen Samanşinniñ kökeiinde onyñ beinesin qalyptastyryp ketti
(aitpaqşy, sol sätte Aidana da tura sondai sezimde bolypty, demek,
būl ğajapty i̇ekeui birdei bastan keşken, keiinnen, amal ne, Aidana
aşyq künde adasyp, joldan taidy, bağytynan jañylyp, limuzinge
minip taiyp tūrdy, dūrysy, ony joldan taidyrdy, biznestiñ
şyrmauyna tüsip qaldy, älde basqaşa ma i̇eken, äñgime qazir būl
Şyñğys Aitmatov
turaly i̇emes), sondyqtan mūnyñ jalğyzsyrap, şöldep jürgen
jan düniesi men jadynda Mäñgilik qalyñdyqtyñ beinesi sol küii
saqtalyp qaldy, qūddy sol beineni mūnyñ ruhyn özine senuge, söitip
mäñgi janaşyr boluğa mäjbür i̇etu üşin Jaratqannyñ özi jibergen
siiäqty, aitalyq, Qūdaidy körip kelgen i̇eşkim joq, sonda da oğan
jūrttyñ bäri senedi ğoi. Ğaiyptyñ şyndyq i̇ekenin moiyndau, öziñ
izdegen beineni tabu, sol beineni bar ynty-şyntyñmen qabyl alu,
ony şyn süiü osylai bolmaq. Bar gäp osynda jatyr…
Tylsym tūrğysynan kelgende, i̇ekeui Germaniiäda, Haidelbergte
i̇eki kün birge bolğan kezde būlar sol beineni däl osylai qabyl alğan.
Mümkin būl da tağdyrdyñ isi şyğar. Mümkin būlardyñ talaiyna
jaişylyqta syry beimälim äldebir qūpiiäny aşu mindeti jazylğan
bolar. Ol jaqqa Haidelbergtegi muzyka klubynyñ şaqyruymen
Aidana Samarovanyñ jeke änşilik kontsertin qoiuğa barğan. Bäri
oidağydai, tabysty ötti. Ärine, osy joly Haidelbergke sapar
şeguine Arsen Samanşinniñ de üles qosqanyn änşiniñ özi de biletin.
Būğan onyñ jaqyn dostary, jurnalister, muzykanttar kömektesti.
İiä.
Ol jaqtağy talğamy biık muzyka süier qauym Aidanany
böten halyqtyñ muzyka önerin tanystyruşy äri klassikalyq
janrdağy änşi dep qabyldady. Teledidar jañalyqtarynan onyñ
oryndauyndağy änderden üzindi berilip, gazetterge maqalalar
şyqty, jarnamalar ilindi, osyndai i̇erekşe gastrolderdiñ
kezinde İevropada isteletin dästürli räsimderdiñ bäri jasalyp
jatty. Aidana Samarova Haidelbergtegi köne minäjat üiinde
än şyrqady, protestant dinin ūstanatyn nemister meimandarğa
osyndai qūrmet körsetedi – dindärlardyñ qūlşylyq i̇etetin
jerinde zaiyrly qoğamğa arnalğan şaralar da ötkizile beredi.
San ğasyrlardan beri dini änder ğana şyrqalyp kelgen mūnaraly,
kümbezdi minäjathananyñ akustikasy minsiz i̇eken, fortepiano men
organnyñ süiemeldeuimen änşi qyz italian, orys, nemis tilderinde
ariiälar oryndap, tuğan qyrğyz tilinde de birer än salyp berdi.
Minäjathananyñ zaly men balkonynda otyrğan körermenderdiñ
Tau qūlağan
közderi jarqyrap, jüzderi nūrlanyp sala berdi, duyldatyp qol
soqty.
Haidelbergke birlese sapar şeguge türtki bolğan i̇ekeuiniñ
mahabbaty osy tabys pen şalqar şabyttan när alyp, bir-birine
degen qūştarlyğy arta tüsti, birge jürse de birin-biri qimaityndai.
İekeuiniñ būl küiine Aia: «Būl bizdiñ mahabbatymyzdyñ tūtastyğy»
dep däl anyqtama berdi. Özi de solai bolatyn, i̇ekeui Haidelbergte
mahabbat tereñine batyp ketkendei i̇edi, biraq būl tūnşyqtyrmaityn,
adamnyñ jan-sezimin aialai äldileitin tūñğiyq. Birin-biri i̇erkeletip:
«Sen meniñ tūtasymsyñ!» – deitin. Läzzatty kez i̇edi-au!
İekeui sol tūtastyqtan tağy bir jañalyq aşty. Ömirge
«Mäñgilik qalyñdyq» keldi. Būl oqiğa kezekti bir kontsertten keiin,
minäjathananyñ qasyndağy restoranda saltanatty qonaqasy berilgen
soñ, i̇ekeuin qūrmetti meiman retinde ornalastyrğan Haidelberg
qamalynyñ syrtynda, tau bökterindegi saiabaqta qydyryp jürgen
kezde bolğan i̇edi. Jürekke jyly tiıp, köñiliñdi i̇eljireter oñaşa
sätterdiñ biri. Mahabbat ärdaiym qos ğaşyqtyñ oñaşa qaluyn qalap
tūrady i̇emes pe. Şattanyp, baqytqa bölengen i̇ekeui qamal foiesindegi
dämhanadan azdap viski işti de, qaitadan syrtqa şyğyp, alleiäny
boilap asyqpai aiañdap kele jatqan, sodan keiin jaryğy samaladai
jarqyrağan tüngi qalağa joğarydan köz tastap, ūzyn oryndyqta
muzyka turaly, kompozitorlar jaiynda asyqpai äñgimelesip otyrdy.
Kenetten Aidana būğan bir sūraq qoidy:
– Arsen, al sen meniñ öziñe arnap qandai än salğanymdy qalar
i̇ediñ?
– Tura qazir me?
– Joq!.. Äzildep tūrsyñ ba? Äldebir kontsertte, simfoniiälyq
orkestrdiñ süiemeldeuimen jäne sen būl turaly aldyn ala biluge
tiıssiñ. Tüsinesiñ be, sen zalda otyrasyñ, al men sahnadan tek öziñe
arnap än şyrqaimyn, Arsen. Aitşy, neni qalar i̇ediñ? İtalian änin
be?
– Oi, Aia, seniñ repertuaryñdağy änderdiñ bärin ūnatamyn
ğoi. İtalianşa, ispanşa – būl, ärine, tüsinikti. Bilesiñ be, meniñ
Şyñğys Aitmatov
qalauym, men üşin i̇eñ jaqsysy... Bilgiñ kelse aitaiyn, Aia, men azdap
qiiälimyn ğoi, būl tūrğydan kelgende, äiel turaly armandaityn
künähar dindär siiäqtymyn, men seniñ «Mäñgilik qalyñdyqtyñ»
ariiäsyn oryndağanyñdy qalar i̇edim.
– Solai ma! «Mäñgilik qalyñdyqtyñ» ariiäsyn ba? – dep qaitalap
sūrady ol tañdanğanyn jasyra almai. – Bilesiñ be, būl añyzdy
būryn da qūlağym şalğan, būl üşin onyñ muzykasy, librettosy,
tağy basqalary boluy kerek qoi… Qyzyqsyñ, sen! Sen qazir äiel
turaly armandaityn dindär siiäqtysyñ!
– Solai, Aia, onyñ ras, alaida qorqatyn i̇eşteñe joq, būl tek
qiiäldağy künäharlyq qoi, al armanğa bastar jolğa tüsu künä bolyp
sanalmaityn şyğar?..
Äzirşe qiiälda ğana i̇emis-i̇emis i̇elestei bastağan «Mäñgilik
qalyñdyq» operasyn sahnağa şyğaru turaly ideiänyñ ömirge
kelgen säti sol bolatyn, būlar sony sezine qoimady-au, sirä. Arsen
Samanşin özderi tağdyrdyñ aidauymen tap bolğan osy sätti, osy
kündi, osy jyldy, osy jerdi ömir boiy kütip jürgendei i̇edi…
***
Tağdyr turaly aitqanda, mynany da qosa keteiik: sol bir aituly
sätte Arsen Samanşin köp ūzamai osy hikaiağa qatysty basyna
sūmdyq oi kelerin, i̇eşqaşan qaperine alyp körmegen qatigez şeşim
qabyldap, kisi öltiru turaly jospar qūraryn, qūz jieginen qūrdymğa
qūlağaly tūrğanyn bilse de keri qaitpaitynyn, sol kezde bar oiy –
osy josparyn oryndau üşin qarudy qaidan alamyn degen bolmaşy
ğana küiki maqsatqa arnalaryn bilmep i̇edi… Qaidan bilsin...
***
Tağdyr turaly äñgime qozğağan soñ jol-jönekei myna jäitke de
toqtalğanymyz jön: Jebe-Barys būl kezde äli de Üzeñgiles asuyna
jete almai äure bolyp jür i̇edi. Birese keri qaitpaq bolady, izinşe
qaita oralyp, dittegen maqsatyna jetu üşin asudy basyp ötuge,
söitip, Üzeñgilestiñ arğy jağynda mäñgi joğalsam degen tilegine
Tau qūlağan
jetuge tağdyrdyñ özi qol ūşyn berip qalar dep ümittenedi. Barystyñ
būl qinalysyn tağdyrdyñ i̇elei qūiatyn türi baiqalar i̇emes... Bäri
būrynğyşa qala berdi... Jebe-Barys äldebir oqys oqiğağa tap
bolaryn tüisindi...
Aldynan naqty ne kütip tūrğanyn äzirşe i̇eşqaisysy – adam da,
añ da bile almaityn. Būl i̇ekeuin bailanystyryp tūrğan i̇eşteñe joq,
kezdeisoq jolyğyp qaluy da aqylğa syimaidy, bir-biriniñ būl ömirde
bar-joğy būryn-soñdy miyna da kirip-şyqpağan añ men adamnyñ
tağdyry bir jerde toqailasuğa tiıs i̇edi, oğan tañğaludyñ qajeti joq.
Ömirde ne bolmaidy. Adam bolsa, būl kezde oiy onğa, sanasy sanğa
bölinip, kisi öltiretin qarudy qaidan tapsam i̇eken dep qinalyp tūr,
sondağy izdep jürgen qaruy qarapaiym tapanşa ğana (al keibir
i̇elderde, aitalyq, sol Amerikanyñ özinde är üş adamnyñ biri, AQŞtyñ ärbir üşinşi azamaty atylatyn qarudy qalta telefonyndai-aq
janyna salyp jüredi. Teleekrandardan täulik boiy atys-şabysty,
adamdardy topyrlatyp qyryp jatqanyn körsetui tegin i̇emes qoi.
Mūnda būl – şeşui qiyn mäsele. Aiaq astynan qaru kerek bolyp
qalğanda qaida baryp, kimge jüginesiñ, kimnen satyp alasyñ? Mine,
mäsele qaida jatyr!)
Jebe-Barystyñ jöni basqa – onyñ būl ömirdegi ölşeuli merzimi
aiaqtalyp keledi, tirşilikpen qoş aitysar säti taiap qaldy. Mūnda
qandai ūqsastyq bar? Būl turaly oilağan i̇eşkim bolğan joq, mūndai
dalbasağa basyn qatyratyn kim bar... Būl ömirde şynymen de adam
sengisiz san qily jäitter bolyp jatady…
Sondyqtan, beker uaqyt ozdyrmai hikaiamyzğa qaita oralaiyq,
būdan biraz uaqyt būryn bolğan, Mäñgilik qalyñdyq turaly
tolğanysqa jetelegen sätti i̇eske alaiyq, odan beri de bir jyldan
astam uaqyt ötipti-au.
Aitalyq, Haidelbergtegi tau bökterinde ornalasqan saiabaqta
oñaşa syrlasyp otyrğan i̇eki ğaşyqtyñ bir-birine yntyqtyğy arta
tüsip, jan düniesi jarasym tauyp, ortaq pikirleri, minez-qūlqy
men ömirge közqarasy tūrğysynan özara ūqsas qyrlary köp i̇ekenin
añğarğan saiyn quanyşqa bölenip, köñilderi şalqyp tūrğan sätte
Şyñğys Aitmatov
kenetten oilaryna oralyp, beine bir aspannan tüskendei sap i̇ete
qalğan añyzdağy Mäñgilik qalyñdyqtyñ ruhy qos ğaşyqtyñ birine –
ärine, qyzğa! – qonuy mümkin be? (Älde būl jastyq şaqtyñ rahatyn
tolyq qyzyqtai almai, läzzatyn meiiri qanyp tata almağany üşin
i̇ekeuine ötem retinde tabiğattyñ özi tartu i̇etken syilyğy ma i̇eken,
– anyğyn kim bilgen?) Sonymen, i̇eki ğaşyq syrlasyp otyrğan kezde
bir kezderi mahabbaty üşin qūrban bolğan jas sūludyñ, añyzdağy
keiipkerdiñ ğaiyptan paida boluy aqylğa syia ma – bağamdap qarasaq,
ömirdiñ tüpki mäni mahabbat i̇eken-au... İiä, iiä, däl solai, ömirdiñ tüpki
mäni – mahabbattyñ özi. Jalpy, Arsen Samanşin adam janynyñ
basqa bireuge qaita qonuyn joqqa şyğarmaityn – būl, köp jağynan,
ğaşyqtardyñ köñil küiine, bir-birine degen yntyqtyğyna, özderiniñ
baqyty arqyly ainalasyndağy adamdardyñ jan düniesin baiyta
tüsuge qanşalyqty daiyn i̇ekendigine bailanysty.
Arsen Samanşinniñ Mäñgilik qalyñdyq turaly añyzdy Aiağa
aityp beruine türtki bolğan da osy-tūğyn.
– Tüsinesiñ be, Aia, Mäñgilik qalyñdyq bizdiñ Üzeñgiles tauyn
äli künge deiin kezip jüredi, men mūny bala kezimnen beri bilemin
jäne būğan i̇eş kümänim joq, senbei tūrsyñ ba?
– Senemin, ärine, senemin! – dep quana qostai ketti Aidana,
i̇ezuinde jeñil külki oinap, alaqanymen jigittiñ moinynan i̇erkelei
qūşaqtady. – Seniñ äñgimeñdi tyñdai bergim keledi, aitqan söziñ
adamdy aialap tūrğandai äser i̇etedi. Jalğastyra ber. Qaraşy, Arsen, ainalamyz qandai äsem. Barqyt tün degen osy şyğar, ai säulesi
tögilip tūr, alleiäny tura i̇ertegidegi siqyrly şamdar jarqyratyp
tūrğandai. Tek i̇ekeumiz, basqa i̇eşkim joq. Saiabaqtağy qūstar da tymtyrys. İiä, aita ber.
– Jaraidy. Qūstar tynyştala bersin, öz basym Mäñgilik
qalyñdyq turaly aitqan kezde i̇eşqaşan tynyştala almaimyn. Būl
añyzdy bala kezimde äke-şeşemnen i̇estigenmin, ökinişke qarai, olar
qazir būl ömirde joq, dünie salğan. Mūny oidan şyğarylğan i̇ertegi
deuge de bolady. Biraq men üşin būl añyz i̇emes, Aia! Būl şyndyq!
Tau işinde ony äli de kezdestirip qaluğa bolady, bir körinedi de,
Tau qūlağan
dereu ğaiyp bolyp ketedi, senesiñ be? Mäñgilik qalyñdyq turaly
añyz bizdiñ jaqta baiağydan beri aitylyp kele jatyr, ol joğalyp
ketken jigitin izdep taudy şarlap jüredi, qalyñdyqty ūrlap äketpek
bolğan quğynşylar soñynan i̇erip kele jatady, mūny jūrttyñ bäri
biledi. Al onyñ ğaşyq jigiti, joly bolğyş jas añşy iz-tüzsiz
joğalyp ketken. Jaulary bir üñgirge qamap qoidy ma, älde tilin
kesip aldy ma, kim bilgen. Būl tūtas bir hikaia, adamdardyñ aşközdik
pen zymiiändyq, pasyqtyq tärizdi aram piğyldary mūnda da körinis
tapqan. Sol kezde de osylai bolğan i̇eken ğoi.
Bilesiñ be, bizde mynadai bir ğūryp bar – jaz saiyn ai tolğan
kezde Mäñgilik qalyñdyqtyñ janaşyrlary tauğa şyğyp, alau
jağady, otty alystan körsin degenderi ğoi. Baqsylar zikir salyp,
bi bilep, Mäñgilik qalyñdyq pen küieu jigittiñ attaryn atap
şaqyrady, otqa jaqyndañdar dep ötinedi. Äielder ottyñ basynda
dauys i̇etip, jylap otyrady. Keide ol köleñkeni baspalap keledi
i̇eken, iılip sälem berip, qaitadan ğaiyp bolyp ketedi deidi. Jigitin
izdeuin jalğastyra beredi.
Tyñdap al, Aia, älde qaitadan dämhanağa baramyz ba? Azdap
viski işermiz?
– Jaña ğana bardyq qoi. Sen qyzyñqyrap qaldyñ. Keregi joq,
Arsen. Mäñgilik qalyñdyqqa janym aşyp tūr, beine bir osynda
– Germaniiäğa, Haidelbergke, myna saiabaqqa sol üşin kelgen
siiäqtymyz.
– Özi de solai. Men sağan sol hikaiany äñgimelep bereiin. Äueli
mynany aitaiyn, i̇esime tüsip ketti. Mäñgilik qalyñdyqqa arnalğan
osyndai alaudy taudyñ Qytai jaq betinde tūratyn qyrğyzdar da
jağady i̇eken. İeki i̇eldiñ şekarasy Üzeñgiles asuynyñ arğy betimen
ötedi, ol jaqta i̇ejelden beri qyrğyz taipalary tūrady, olar da bizdiñ
tuysymyz, aradağy qarym-qatynas üzilip qalğan, asu arqyly tek
jazda ğana ötuge bolady, onda da säti tüsse ğana. Byltyr jurnalistik
saparmen sol jaqqa baryp qaittym. Ärine, Ürgeniş arqyly ūşaqpen
bardym, sodan keiin avtomobilmen jüresiñ, köptegen kezdesuler
boldy, gazetterde biraz material jariiäladym, äñgime onda i̇emes,
Şyñğys Aitmatov
taudyñ Qytai jaq betinde tūratyn qyrğyzdardyñ da Mäñgilik
qalyñdyq turaly biletinin, bizdiñ Üzeñgiles tauyndağydai, olardyñ
da jaz kezinde, ai tolğan uaqytta alau jağyp, aruaqtardan Mäñgilik
qalyñdyqqa kömektesudi sūrap, jalbarynatyn salty bar i̇ekenin
i̇estigende airan-asyr qaldym… Qytaidağy qyrğyzdardyñ būl
saltynyñ bir i̇erekşeligi – alau janynda i̇eki sūlu qyz i̇ertteuli atty
daiyndap, tizgininen ūstap tūrady. Mümkin Mäñgilik qalyñdyqqa
jüirik at kerek bolyp qalar! Tüsinip tūrsyñ ba?
Aidana qaljyñğa būrmaq boldy:
– Qalai oilaisyñ, mümkin bizge de qazir osynda, Germaniiädağy
Haidelberg tauynyñ bökterinde Mäñgilik qalyñdyqqa arnap alau
jağu kerek şyğar? Söiteiik, Arsen!
– Rahmet! Nege jaqpasqa, – dep küldi Arsen Samanşin. – Tek
būl turaly i̇erterek oilanuymyz kerek i̇edi. Otyn daiyndau qajet. Al
baqsylardy qaidan tabamyz? Älde özim baqsy bolaiyn ba?
– Sändi kostium kigen baqsy bolasyñ! – dep küldi Aidana. – Tamaşa. Senen jaqsy baqsy şyğar i̇edi, Arsen. Jaraidy, ony kelesi
jolğa qaldyraiyq. Äitpese, qala köşeleriniñ üstindegi qyratta
alau jaqsaq, halyqaralyq janjal tuyp keter.
– Mūnyñ ras, dūrys aitasyñ! Söitip bükil İevropağa atymyz
şyğyp jürer. – dep küldi Arsen Samanşin basyn şaiqap qoiyp.
Qyzdy iyğynan qūşaqtap alğan. – Myna saiabaqta östip otyra bersek
qoi, şirkin! Şynyñdy aitşy, men seni jalyqtyryp jibergen
joqpyn ba, Aia?
– Ne aityp tūrsyñ? Şyn sözim, jaqsy demaldyq, äri Mäñgilik
qalyñdyqtyñ qazir bizben birge i̇ekenine baqyttymyn!
– Rahmet sağan. İeger şynyñdy aityp tūrsañ, onda sağan būl
hikaiany bastan-aiaq äñgimelep bereiin. Mine, tyñda. Būl bağy
zamanda bolğan oqiğa deidi. Bizdiñ tauda bir jas añşy bolypty, özi
asqan i̇epti äri qaruly jigit i̇eken. Taueşkige quyp jetetindei äbjil
bolğan. Qasqyr men barys aulağan. Taipadağy köptegen äuletterdi
añşylyqpen asyrap tūrğan. Halyq ta ony qūrmet tūtyp, taipa
kösemi, bi bolady dep i̇eseptepti. Bir küni tuystarymen birge taudyñ
Tau qūlağan
arğy betindegi keñ alqapta ötkizilgen merekege baryp, sol jerde
bir sūlu qyzben tanysady. İekeui bir-birine ğaşyq bolyp, birin-biri
körmese tūra almaityn jağdaiğa jetedi. Jigit kün saiyn tau asyp,
süigenimen jolyğuğa baryp tūrypty. Bir köripkel äiel qyzğa bal
aşyp, i̇ekeuiniñ mahabbatyna aspandağy bir jaryq jūldyz qoldau
körsetedi, ol üilenu toiynda jarqyrap janyp tūruğa tiıs dep
säuegeilik aitypty. Ol basqa jūldyzdardan ala-böten jarqyrap, tau
üstinde qozğalmastan bir orynda tūrady, tek tañ atqanşa betin būlt
şalmasa bolğany. Qyz būl turaly añşyğa aityp beredi, sonda ol
özine de bir säuegei äiel mūnyñ ömirge keluiniñ syryn aşyp bergenin
aitady – ol osy qyzğa üilenu üşin jaralğan i̇eken. Qalyñdyğy oğan
mäñgi birge boluğa uäde i̇etedi.
Künderdiñ küninde añşy jigit tuystarymen birge qyzdyñ
ağaiyndaryna kelip, qūda tüsedi, ūlan-asyr toi jasalady. Tau
özeniniñ jağasyna jüzdegen kiız üi tigilip, işi qonaqqa tolady.
Küieu men qalyñdyqtyñ qūdalyğy qai kezde de ötkizilip jatady
ğoi, degenmen däl sondai mereke būryn-soñdy bolmağan i̇eken.
Qalyñdyqtyñ ata-anasyna, tuğan-tuystaryna äkelgen syilyqta
i̇esep joq – üiirlep jylqy, tabyndap siyr, otarlap qoi, taitUiaq
altyn, küieudiñ özi qūndyz ben būlğynnan bastap ärtürli añ terisin
äkelipti, i̇eki iyğyna i̇eki barys terisin jamylyp alğan. Mūndai
syilyqty tek jolyn Qūdai oñğarğan, tau-tasty tynbai kezuden bir
talmaityn aruaqty añşy ğana tartu i̇ete almaq. Jigit iılip täjim
i̇etip, terilerdi qalyñdyqtyñ ata-anasyna syilaidy. Jinalğan
halyq mäz-meiram bolyp, qyz ben jigitti özen jağasyna qarai alyp
jüredi, osy arada i̇ekeuiniñ qūdalyğy bekitilip, jastardyñ mahabbaty
men jarastyğyna özen kuä bolsyn degen bailam jasalady. Üilenu
toiyn osydan jeti kün ötken soñ, taudyñ bergi betinde, jigittiñ
auylynda ötkizuge ūiğarylady.
Qūdalyq toi dästür boiynşa tañ atqanşa toilanady. Alaida
i̇ekeuiniñ baqytyn köre almağan iştarlar men aram piğyldy
dūşpandar da bar i̇eken. Olardyñ qyzğanyşyn ūiatqan tek küieu
jigittiñ jortqanda joly oñğarylğan ataqty añşy i̇ekendigi ğana
Şyñğys Aitmatov
i̇emes, halyq arasynda aqyldy da jigerli, kelbetine minezi sai jas
batyr köp ūzamai tuystas i̇eki taipanyñ kösemi – osy ölkeniñ biı
bolady degen boljamy i̇edi. Jaularynyñ işteri udai aşyp, būğan
jol bermeudiñ amalyn oilastyra bastaidy. Söitip olar jasyryn
qastandyq ūiymdastyruğa bel buady.
Ony bilgen i̇eşkim bolğan joq, bülik ataulyny i̇eşqaşan boljap
bilu mümkin i̇emes, talai i̇eldiñ bülingeni de sodan. (Bilgende ne bolar
i̇edi? Zymiiändyqtyñ şegi bar ma özi?) Talailardyñ ölispei bitispes
jekpe-jekke şyğyp, jer üşin de, bailyq üşin de i̇emes, jauyzdardyñ
piğyly üşin mert bolğany belgili... İeger niet tüzu bolmasa, bäri
beker...
Keiinnen aqyndar jyrlağandai, adam bolyp tuğannan añ bolyp
jaralyp, añdarşa ömir süru äldeqaida jeñil, Aia, sol öleñdi qazir
oqyp beremin...
Sol küni özen jağasynda ötkizilgen qūdalyq toida baqytqa
bölengen ğaşyqtardyñ syrtynan zūlymdyq pen jek köru sezimine
tūnşyqqan aramzalardyñ qastandyq oilastyryp jatqany, söitip
tağdyrdyñ jazuyna kereğar äreket i̇etkeli jürgenin i̇eşkim bilmep
i̇edi…Keiinnen aqyndar jyrlağandai:
Bilse sony kün közi –
Pasyqtyqtan jiırkenip,
Qyp-qyzyl bop nūr jüzi,
Keter i̇edi örtenip!
İiä, aqyndar bylai dep jyrlağan:
Būlttar sony bilgende
Nöser bolyp qUiar i̇edi.
Jauyzdardyñ künäsin
Tazartyp bir juar i̇edi.
– Kördiñ be, qalai aitylğan!
– İiä, Arsen, ğajap i̇eken!
Keiinnen aqyndar bylai jyrlağan:
Tau qūlağan
Teris ağyp keter i̇edi
Tau özeni jabyğyp.
Ğaşyqtardyñ sertine
Adaldyğyn tanytyp.

(Bärine beitarap qaraityn tabiğattyñ özi de zalymdardyñ
oilastyryp jatqan qasköiliginen şoşynğan ğoi! Tüsinip tūrsyñ
ba?)
Şynymen solai, öziñ oilap qaraşy, ainala toly jarasym,
tau üstinde kün közi jarqyrap tūr, jañbyr da būl jerdi ainalyp
ötip, äregirek baryp jauady, tek salqyn samal lebi i̇esedi, şalğyn
şöp tabandy qytyqtap, qydyruğa şaqyrğandai, är jerge qūrylğan
oşaqtardan şyqqan tütinniñ iısi qonaqtardyñ täbetin ūiatyp,
tamaqqa şaqyrady, aspanda äri-beri ūşyp ötken qūstar da köñildene
şyqylyqtaidy, osyndai mamyrajai sätte älgi qūpiiä qastandyq
turaly kim oilap, kim sezinipti?..
(Osynyñ bärin aqyndar jyrğa qosqan!)
İiä, şynymen solai bolatyn. Özen jağasyndağy aşyq alqapta
qūdalyq toiy ötip jatty, dauystar jarqyn-jarqyn şyğyp, jastar
at üstinde oiyn-sauyq qūryp jür, baqsylar aruaq şaqyryp,
zikir salady, i̇eldiñ bäri mäz-meiram, degenmen, bärinen de bügingi
qūdalyqtyñ basty sebepkeri i̇eki ğaşyqtyñ – qalyñdyq pen küieu
jigittiñ quanyşynda şek joq. Tuystary men taipalastary i̇ekeuiniñ
är sözine tamsanyp, är qimylyna süisine qaraidy. Toidyñ i̇eñ äserli
säti – dästürli «Qyz quu» oiyny bolatyn, solai boluğa tiıs te.
Qalyñdyq pen küieu jigit auzymen qūs tistegen äigili tūlpar
mingen, i̇endi i̇ekeui özara saiysqa tüspek – belgili bir qaşyqtyqtan
oza şapqan qyzdy quyp jetse, jigit ony at üstinen qūşaqtap süiüge
tiıs. Säti tüsse, baqytyñdy üzeñgiden tapqanyñ, demek, tağdyryñ
şapqan attai dübirli bolmaq...
Qyzyğa kütken köpşiliktiñ aldynda talai jäittiñ jariiä
bolatyny bar. Būl joly da solai boldy. Küieu jigit pen qalyñdyq
at üstinde keledi. İerde nyq otyrğan qalyñdyqtyñ boiyna näziktik
pen qaisarlyq qatar bitken tärizdi, sūlulyğy men symbaty, atqa
Şyñğys Aitmatov
otyrysy, kigen kiımi qandai äsem bolsa, küieu jigit te özine sai
i̇eken, tūlğasy men keskin-kelbeti ğaşyğynyñ aidynyn odan äri
asyryp tūr. Dästürli sözderdi qazirgi tilmen aityp otyrğanym üşin
keşirersiñ, i̇ekeuiniñ atqa şabar sätti tosyp, jainañ qaqqan közderi, öz
baqytynan özderi qymsynğandai Uiala jymiysy qorşağan halyqtyñ
da köñiline jağyp, aldağy oiyndy qyzyqtauğa asyqtyra tüskendei.
Qūrbylary qalyñdyqty qairap qūiady: «Aianbai şap, jetkizbe!
Jigitterge özimizdiñ kim i̇ekenimizdi baiqatyp qūiaiyq!» Duyldasqan
halyq jigitke de qaljyñdap jatyr: «Baiqa! Quyp jete almai,
külkige qalyp jürme!» Baqsylar qūtyryna bilep jür – dauylpazdy
dañğyrata ūryp, adamdar men attardyñ delebesin qozdyra tüsedi…
Mine, aqsaqaldar jarysty bastauğa belgi berdi. Qyz quu oiyny
bastalyp ketti. Qalyñdyq biraz jer ozyp baryp şaba jöneldi, küieu
jigit ony quyp jetip, şapqan küii qūşaqtap, betinen süiüge tiıs…
İekeui älginde bir-birine adal boluğa ant i̇etip uäde bailasqan,
qūdalyq räsimi jasalğan özendi betke alyp şauyp keledi, i̇endi tağy
bir räsimdi oryndau qaldy – qyz quu jarysynda tek özennen ötkenge
deiin ğana şabuğa bolady, i̇eger jigit qyzdy quyp jete almasa, onda
jinalğan jūrttyñ külkisine qalady, keri qarai qyz ony qualaityn
bolady, jete qalsa qamşymen şyqpyrtady.
Ädette küieu jigit quyp jetedi…
Qalyñdyq būl jarysty mäñgi ūmytpaityn bolady, ömir boiy
qol ūstasyp ötemiz dep serttesken jigitinen qaşyp keledi, tağdyry
neni qalady i̇eken – bolaşaq jary quyp jete ala ma? Jigit te jolyna
janyn qūrban i̇etuge daiar qalyñdyğyn tağdyrynyñ qolynan jūlyp
alu üşin atyna qamşyny basa tüsedi, körermen halyq qiqulasyp
jatyr…
Būl joly da solai boldy. Būl – özgermeitin dästür. (Mūny aityp
tūrğan sebebim, Aia, ğasyrlar tereñinen jetken osy tarihty seniñ
de bilgeniñdi qalaimyn.) Qalyñdyqqa qūrbylary: «Aianbai şap!
Jetkizbe!» – dep talap qoiğan. Bäri jappai şulap qūia berdi. Tizgin
qağudy ğana kütken tūlpar da atyla jöneldi. Qalyñdyq qūstai ūşyp
barady, jigit te qalar i̇emes. Qos ğaşyqty aialai aimalap, betterinen
Tau qūlağan
öpken samal jel suyldai sybyrlap, küieu jigittiñ qalyñdyğyna
quyp jetpek bolğan däl osy sätinen asqan baqytty kez bolmaq i̇emes
dep tūrğandai.
Ah, qandai köñildi, qandai qyzyq, qandai şabytty kez!
Aldarynan özenniñ jağasy körindi, būlar äli zymyrap barady,
attarynyñ qany qyzyp, i̇elirip alğan. Bar ömirin soğan arnap, süiüge
jäne süiiktisi boluğa sert bergen jigiti qaşan quyp jeter i̇eken
dep qalyñdyqtyñ jüregi dürsildep keledi! Netken baqyt, osyndai
oiyndy oilap tapqan halqymyzğa myñ alğys!
Tezdetseñşi i̇endi, tezirek, jeter keziñ bolğan joq pa… Qyz i̇eriksiz
tizginin tartyp, aiağyn üzeñgige tirep, şabysyn bäseñdete bastady...
Özenge kelip te qaldy, küieu jigit jetip alsa i̇eken... Ğajapty qara,
jigit mingen tūlpardyñ tUiağynyñ dürsili men qyryldai alqynğan
demalysy birden-birge jaqyndai berdi... Mine, i̇endi i̇ekeui üzeñgi
qağystyryp, qatarlasa şauyp keledi, ainala tügel äldebir nūrly
şuaqqa tolyp ketkendei, osyndai sätterdiñ ūzaqqa sozylmaityny
qandai ökinişti... Qūiyndata şauyp kele jatyp, i̇ekeui de sol sätte
būdan bylai mäñgi birge i̇ekenin sezinip, alğausyz ūğyp i̇edi. Mine,
quyp jetip, belinen orai qūşaqtady! Şauyp kele jatyp betinen
süidi, sodan keiin i̇ekeui sol qūşaqtasqan küiinde attarynyñ basyn
irikpesten äri qarai şauyp ketti.
– Men seni süiemin! Sen mendiksiñ! – dep aiğailady jigit şauyp
kele jatyp.
– Mäñgi birge bolamyz, – dep jauap qatty qalyñdyğy…
Jinalğan halyq jigittiñ qalyñdyğyn qalai quyp jetkenin,
qūşaqtap süigenin qyzyğa baqylap, duyldasyp tūrdy… Bäri bir
auyzdan küieu jigitti madaqtap jatty!
– Jaraisyñ! Nağyz jigit i̇eken! Jol beriñder! Joldy aşyñdar!
Joldan bylai tūr! Küieu jigit kele jatyr! İendi ol bizdiñ tuysymyz,
mäñgi bizben birge, biz de onymen birgemiz! – dep lepirdi qūdalyqqa
jinalğan ağaiyn.
Qūpiiä qastandyq oilastyrğandar tisterin şyqyrlatyp,
öz
kezegin
kütip
tūra
berdi…
Bülik
şyğaruşylar
Şyñğys Aitmatov
qastandyq jasauğa qaşan kirisu keregin jaqsy biletin…
Qūda tüsu saltanaty da aiaqtaldy, qūdalar bir-birimen qoştasyp,
i̇endi jeti künnen keiin küieu jigittiñ auylynda kelin tüsiru toiyn
jasauğa uağdalasyp tarasty.
Bäri öz retimen jürip jatty. Dereu toiğa daiyndyq bastaldy.
Bäri de salt-dästürge bailanysty ötkiziluge tiıs: auyldyñ şet
jağyna, töbe basyna jas jūbailar alğaşqy tünin ötkizetin oñaşa
otau tigilip, qūdalar men ağaiyn-tuystarğa arnalğan qonaq üiler
qūryldy, toi dastarqanyna kerekti tätti-dämdi tağamdar men tartutaralğy daiyndaldy, aqyn-jyrşylar şaqyrylyp, jastardyñ
än salyp, bi bileitin oryndary sailandy – toidy barşa sänsaltanatymen laiyqty türde ötkizu kerek.
Ol kezdegi salt solai bolatyn – toi-dumanğa taipalastar tügel
atsalysady.
Mine, toidyñ bastaluyna bir-aq kün qaldy, i̇endi qonaqtar da
kelip qaluğa tiıs. Küieu jigit toidyñ aldynda tağy bir ret añşylyq
qūryp, qūrmetti qonaqtarğa qūstyñ i̇etin pisirip berip, añ terisin
tartu i̇etpek bolyp i̇eki inisimen birge tañ aldynda tauğa şyğyp
ketti. Özimniñ i̇estigenim bar, aqyndardyñ jyrynda da aitylady,
añşylyq sätti bolypty, tüske taman küieu jigitti aiğailap
şaqyrğan dauystar i̇estilip, añşynyñ ağaiyndary şauyp kelipti.
Özderi köp adam, bäri şulasyp, qūz-jartasty jañğyrta aiğailap
qūia beripti: «Sūmdyq! Jaisyz habar! Toqta! Qait keiin!» Añşylar
qaityp kelgende, älgi ağaiyndar qolymen tösin ūrğylap, jamanat
habar jetkizedi, – aittyryp qoiğan qalyñdyğy ötken tünde öziniñ
būrynğy aşynasymen birge belgisiz jaqqa qaşyp ketipti, biraz adam
olardy aluşy-satuşysy topyrlağan qan bazary bir basylmaityn
ülken qalağa ketti dep topşylap otyr.
Sol sätte tabiğat tünerip sala berdi. Jaña ğana jarqyrap
tūrğan aşyq aspan qabağyn qars tüiip, jazdyñ ystyğynda
qysqa aiazdağydai suyq jel azynai jöneldi, qarly qūiyn tūrdy.
«Masqara-ai!» – dep küñirengen ağaiyndar attarynan auyp tüsip,
aşynğannan qalyñdyqty qarğap-silei jöneldi. «Mūndai masqarağa
Tau qūlağan
ūşyraityndai ne jazyp i̇edik! Jerdiñ astyna kirip ketse de tauyp
alyp, janyn jahannamğa jiberu kerek saldaqynyñ!» Bäri de osy
ükimdi oryndauğa däl qazir attanuğa daiyn. Tek añşy jigit qana
ün qatpastan qalşiyp qatyp qalğan. Mūndai sūmdyqty i̇estimin
dep oilamağan küieu jigit tili bailanyp qalğandai, qūp-qu bolyp
melşiıp tūra berdi.
– Sūmdyq-ai! Netken sūmdyq! – dep kübirledi şynymen
tebirengen Aidana.
– Aityp tūrmyn ğoi! – dep qyzyna söiledi Arsen Samanşin.
– Añğarğan şyğarsyñ, būl nağyz operalyq körinis! Qandai muzyka, qandai sezim, keiipkerlerdiñ dauysy men is-äreketin i̇elestetip
körşi. Sodan keiin, Aia, būdan da ötken sūrapyl oqiğalar bolady.
Ağaiyndary atqa qonyp, dereu quğyn salyp, opasyz qalyñdyqty
ūstap äkelip, jazağa tartu üşin añşyny aiağyn üzeñgige saluğa
itermelei bastaidy, sol kezde küieu jigittiñ özi ün qatady:
«Toqtañdar, ünderiñdi öşiriñder! Qaityñdar! İeşqaida barmaimyn!
Būl – meniñ ğana basyma tüsken qaiğy. Sertten taiyp, qaşyp
ketken qalyñdyğymdy da, külli adam ataulyny da qarğys atsyn!
Adam bolyp tuğannan aiuan bolyp jaralğan artyq i̇eken! Käne,
taiyp tūryñdar! Būdan bylai birde-bir adamdy körgim kelmeidi,
meni de i̇eşkim körmeitin bolady! İestidiñder me? Közime körinbei
joğalyñdar! İendi qaityp izdeuşi bolmañdar meni!» Söitip, atyna
da minbesten jaiau-jalpy taudyñ jyqpyl-jyqpylyna kirip ketti.
Mūndaidy kütpegen tuystary äueli abyrjyp qalyp, sonsoñ izine
tüsuge ūmtylğan i̇eken, añşy jigit jym-jylas joq bolyp ketipti.
Sodan beri ony i̇eşkim körgen i̇emes.
Osy jerde teatr üşin taptyrmaityn qaiğyly körinis bastalady
jäne būl älsin-älsin qaitalanyp otyrady – añşydan aiyrylğan
tuystary auylğa qaityp kelgende tünde ğana joğalyp ketip, aiaq
astynan qaita tabylğan qalyñdyqtyñ zarly dauysy i̇estiledi.
Jigitin izdep şarq ūryp, zar i̇eñirep jür. Qalyñdyqtyñ i̇eşkimmen
i̇eşqaida qaşyp ketpegenin, būl qasaqana jabylğan jala, ädeii
ūiymdastyrylğan zymiiän äreket i̇ekenin sol mezette i̇eşkim bilmeidi,
Şyñğys Aitmatov
ötken tüni ony dūşpandary ūrlap äketip, qol-aiağyn bailap, atqa
mingizgen de basqa jaqqa alyp ketpek bolğan i̇eken. Jolşybai
jaqynda ğana qūda tüsip, uağda bailasqan özenniñ jağasyna jetken
kezde bailauyn şeşip, i̇eki adam i̇eki qolynan ūstap, özenniñ arğy betine
özendi jaldap ötpek bolady. Qalyñdyq sonda ğana qūtylady. Dereu
jūlqynyp bosap şyğyp, gürildep jatqan ağysy qatty özenge qoiyp
ketedi. Jauyzdar qalyñdyqty ūstamaq bolyp tūra ūmtylady, biraq
qyzdy özenniñ ağysy qaqşyp äketedi. Söitip, ony özen qūtqaryp
qalypty. Quğynşylardyñ qolyna tüspei, qalyñdyq aman qalady,
zūlymdyq oilağan jauyzdardy buyrqanğan tau özeni jağalaudağy
tastarğa soğyp, talqanyn şyğarady. Keremettiñ küşimen aman
qalğan qalyñdyq zyr jügirip, küieu jigitten jaña ğana aiyrylyp
qalğan añşynyñ tuystary tūrğan jerden bir-aq şyğady, i̇endi olar
ne bolğanyn bilu üşin qalyñdyqtyñ soñyna tüsedi, qyz qūstai
ūşyp, ūstatpai qūiady. Söitip, bir kezde közden ğaiyp bolady.
Mäñgilik qalyñdyqtyñ qūpiiäsy sol sätten bastalady.
Mine, sodan beri tau işinde Mäñgilik qalyñdyqtyñ zarly dauysy
älsin-älsin i̇estilip tūrady. Men qazir sol ändi qolymnan kelgeninşe
aityp köreiin, Aia. Tyñda. Köz aldyña i̇elestetip körşi, kenetten
tau işinde alystan talyp i̇estilgen zarly dauys i̇estiledi. Mäñgilik
qalyñdyq bylai dep zarlaidy:
Jauyzdardyñ tūtqynynan qaşyp kelem, jügirip,
Qaida, qaida, qaidasyñ sen, jeteleidi bir ümit?
Päktigimdi saqtap qaldym, sağan mäñgi adalmyn,
Qaidasyñ sen, qaida jürsiñ, añşy jigit – aiaulym?
Päktigimdi saqtap qaldym, qas dūşpannan tap bergen.
Özen meni qūtqaryp qaldy, jağasynda ant bergen!
Sen qaidasyñ, qaida jürsiñ, i̇estimisiñ sen meni?
Qalyñ quğyn qaptap keledi, qara būlttai töngeli!
Tauğa kirip joq boldyñ ğoi, meniñ añşy mergenim,
Özen boilap ant berisken ardağym i̇eñ, sen meniñ!
Qaidasyñ sen, qai taudasyñ, qalai zarğa tözermin,
Söz bailasyp, ant berip i̇ek jağasynda özenniñ...
Tau qūlağan
Tauğa siñip tas boldyñ ba, qaidasyñ sen, ardağym?
Men i̇edim ğoi janyñ süigen qalyñdyğyñ, jan-jaryñ.
Bizder i̇endi ketemiz be mäñgi-baqi jolyqpai,
Bir özennen su işip i̇ek, syr aityp i̇ek jalyqpai,
Sensiz mağan myna ömir körinedi tamūqtai,
Älde osylai ketemiz be, mäñgi-baqi jolyqpai?!
Özen-dağy öz ornynda, al sen joqsyñ biraq ta,
Mergenim-au, til qat mağan, kettiñ be älde jyraqqa?
Ant i̇etip i̇ek mäñgilikke, Aidy kuä i̇etip i̇ek,
Mergenim-au, qaida kettiñ, qansyraidy kökirek?!
Tau ornynan qozğalmai ma, jūbatqandai kübirlep,
Aspan mynau aşylmai ma, meiirlene külimdep?
Kün de külip, nūr säulesin sai-salağa tökpei me?
Taueşkisi sağan qarai joldy bastap ketpei me?
Qaidasyñ sen, qai taudasyñ, aitşy i̇endi,
Sağan qarai zarlap kelem, tiken tilip ökşemdi...
Aspanda Täñir körsin dep,
Jerdegi pende körsin dep,
Säigülik minip sänmenen, jaryspap pa i̇edik sol küni,
At üstinde süiisip, qauyşpap pa i̇edik sol küni?!
Qaidasyñ sen, qai taudasyñ, aitşy i̇endi,
Sağan qarai zarlap kelem, tiken tilip ökşemdi!..
Sensiz mağan ai qarañğy, tün tünek qoi mäñgilik,
Sensiz mağan ömir de joq, atpaidy ğoi tañ külip.
Biz bolmasaq, aspan mūñdy, qaiğyly,
Bizdi sonşa kim qarğady, qai küni?!
Biz bolmasaq tau da mynau qaiğyly,
Bizdi sonşa kim qarğady, qai küni?!
Syi tartpap pa i̇eñ Tau atynan Täñir üşin, Kök üşin,
Qūdalyqqa äkelmep pe i̇eñ tarğyl barys terisin?
Künäñ seniñ joq i̇edi ğoi būl tağdyrdyñ aldynda,
Joly bolğyş jomart añşy, älde adasyp qaldyñ ba?
Bi de bilei almaimyz ba şyr ainalyp alaudy,
Şyñğys Aitmatov
Men sendikpin, sertim osy, añşy jigit – qalaulym!
Qaidasyñ sen, qai taudasyñ, aitşy i̇endi?!
Sağan qarai zarlap kelem, tiken tilip ökşemdi...
Qaşyp kelem, qalyñ quğyn – qalyñ şañnyñ işinde,
Ūstamaqşy, meni sağan jolyqtyrmas üşin de!
Seni ğana süiip ötem, osyğan sert bergenmin,
Zarlap kelem seni izdeumen, ün qatsañşy, mergenim!..

– Oi, Aia! – dedi än salamyn dep demigip qalğan Arsen Samanşin,
– Köñil bölmei-aq qoi, bir qyzyp ketsem toqtai almaitynym bar,
qazir demimdi basyp alaiyn. Mine, būl ändi östip zyr jügirip aitu
kerek, būl – ainaladağy jandy-jansyzdyñ bärine arnalğan zarly
şağynu, är qaitalağan saiyn küşeie tüsedi, öitkeni, būl ändi barşa zaman men bükil ğalam i̇estuge tiıs, mūnda adam janynyñ qasireti
jatyr. Änniñ basty mäni mynada: qūda tüsip, sert bailasyp qoisa da
zorlyqtyñ küşimen qosyla almağan qos ğaşyqtyñ qaiğyly tağdyry
külli adamzatqa arnalğan mäñgilik i̇eskertu siiäqty, tüsinesiñ be, būl
qasiret küieu men qalyñdyq qaita tabysyp, qaitadan qosylğanşa
seiilmek i̇emes. Öziñ oilap qaraşy, būl jūrttyñ bärin tebirenter i̇edi,
körermender ğaşyqtarğa qosyla qaiğyratyn bolady, adam jany solai jaratylğan. Teatrda i̇ekibastan solai bolady! Bilesiñ be, operada
sahnanyñ şet jağynda ağyp jatqan özen de än salady. Opera
önerinde mūndai jäit i̇eşqaşan bolğan i̇emes. Jağasyna kelip tūryp
serttesken qalyñdyqty qūtqaryp qalğan özen bylai dep şyrqaidy:
«Būl öziñniñ taudan aqqan özeniñ,
Qūtqaruğa seni asyğyp kelemin.
Alyp qaşam seni qasköi dūşpannan,
Sağan beine qūdaiymdai senemin.
Toqtamağyn, tolqynyma sekir tez,
Qauipti de, qaterdi de jeñemin!
Ağysymmen alyp ketem arqalap,
Qūtqaruğa seni asyğyp kelemin!..»

Tüsinip tūrsyñ ba, özenniñ şuylyna qosylyp, sahnanyñ syrtynda tūrğan hor osylai ändetedi, demek, tabiğat ta ädildikti
Tau qūlağan
jaqtaidy, i̇eger osynyñ bäri sahnada bolyp jatsa, quatty
simfoniiälyq muzykamen örnektelip, änşiler şyrqap tūrsa,
bas keiipkerdiñ dauysy birtindep biıktei berse – basqaşa i̇emes,
tek osylai ğana boluğa tiıs, oilap qaraşy öziñ – sonda Mäñgilik
qalyñdyqtyñ änin aspan asty tügel i̇estitin bolady, köktegi ai da
oğan qosyla ändetedi, būl ändi sen oryndaisyñ! Ūqtyñ ğoi? Ne
bolaryn oilaşy öziñ!
– İiä, ğajap i̇eken, jügirip jürip än salu, ol ändi külli älemge arnau
degendi alğaş ret i̇estip tūrmyn, – dep jauap qatty Aidana. – Özen de
än salady! Keremet! Özenniñ än saluy!.. Būl ändi tügel jatqa bilesiñ
be, Arsen?
– Bala kezimde Mäñgilik qalyñdyqtyñ alauyna san ret
qatysqanmyn, osynyñ bärin aqyndardyñ auzynan i̇estidim. O-o,
mūndai tünde olar şabyttanyp ketedi, osy mäñgi ölmes añyzdy är
joly būrynğydan da ärlendire tüsedi. Är aqyn da Mäñgilik qalyñdyq
üşin şyn jürekten qaiğyryp, tau işin jañğyrta jan syryn şaşady – Mäñgilik qalyñdyqty şaqyrady! Olar üşin būl seniñ sahnada
jeke än şyrqağanyñmen teñ. Ot bürikken janartaudai-aq, aqynnyñ
kömeiinen än tögilip qūia beredi. Tökpe aqyn degen ataqty olarğa bekerden-beker bermeidi ğoi. Birde menen osy «Tökpe aqyn» degendi
İevropa halqyna qalai tüsindiruge bolady dep sūrağan, men sonda
«Jan syryn şaşqan bard» dep i̇edim, basqaşa qalai tüsindirersiñ!
Aqyndar özderimen birge tolğanyp, birge qaiğyratyn tyñdauşylary
bolğanda ğana şabyttanady, ondai sätte aqynnyñ tereñ tolğanysqa
toly sözderi külli älemge taralyp jatady…
– Tüsinip tūrmyn, – dep kelisti Aidana, – degenmen, halyq ne aitady, küieu jigit qaida joğalyp ketti? Tiri qaldy ma i̇eken, aman bolsa, nege bir habaryn bermeidi – sony bilgim keler i̇edi?
– İiä, būl da mäñgilik sūraqtardyñ biri. Biraq, jūrttyñ bäri
tüsinedi – onyñ qaida jürgeni, oğan ne bolğany i̇eşkimge belgisiz.
Alaida sonyñ bir deregi şyğyp qalar dep kütedi. Bireuler ony adam
aiağy baspaityn oñaşa bir jerde jasyrynyp jür deidi, kördiñ be, ol
külli älemge, öziniñ tağdyryna ökpeli; öz-özinen, öziniñ bolmysynan
Şyñğys Aitmatov
qaşyp, däruiş bolyp ketipti, Tibetten bir-aq şyğypty, sol jaqtağy
taqualar mekendeitin üñgirlerde tūrady i̇eken, küni-tüni Qūdaiğa
jalbarynumen bolady degen de söz bar. Būnyñ bäri jäi qaueset
qoi, şyndyğynda onyñ i̇et qyzuymen qaida tartyp otyrğanyn bilu
mümkin i̇emes, būl onyñ jalpy adamzatqa tän bolmysqa narazylyq
bildirui – adamdar zūlymdyqtyñ bar i̇ekenin moiyndaidy, köbinese
oğan köndigip ketedi, añşy jigit būğan üzildi-kesildi qarsy şyqqan.
Solai i̇emes pe? Äldeneden köñili qalyp, birjola tüñilu degen osy.
Keşe ğana şalqyp-tasyp, bir özi bilep-töstegen aibyndy imperiiäsynan aiyrylyp qalğan imperatorlar da büitip aşynyp, mūndai
toryğuğa salynbağan, mūny bilu üşin tarihqa üñilseñ jetip jatyr,
al küieu jigit üşin ömirdiñ basty mäni – süigenine degen mahabbaty bolğan. Jalpy, añyzdyñ özi de osy turaly, mūndağy pälsapa
da osynda jatyr. Būl hikaiadağy basty keiipker – ärine, Mäñgilik
qalyñdyq, onyñ aqiqatty tabu üşin basyn tau-tasqa soğyp, şarq
ūruynyñ özi qandai i̇erlikten de joğary i̇emes pe... Sonda bylai bolyp şyğady: adamdardyñ zūlymdyğy men künäharlyğyna qarsy
narazylyq retinde küieu jigit būl ömirden üzildi-kesildi bas tartyp,
mäñgi jalğyz ötuge bel buady, qalyñdyq bolsa, adamdardyñ künäsi
üşin mäñgi qinalyp, mäñgilik täubağa kelumen jür, onyñ mahabbaty men qasiretiniñ tereñdigi men quaty da osynda... Tipti, odan da
arğysyn aitaiyn – ol älemdik qaiğy-qasirettiñ bärin bir boiyna
jinağan, sonyñ bäri üşin bir özi japa şegip jür, ğaşyqtardyñ
baqytqa bölenudiñ ornyna köbinese qaiğyğa duşar bolatyny
nelikten dep oilaisyñ? Älde adamzattyñ künäsi üşin ärqaşan mahabbat qūrban bolmaq pa?
Oilaşy öziñ, nazar audarşy, Mäñgilik qalyñdyqtyñ beinesinde,
osy tämsildik eposta adamzat äleminiñ mäñgi tolas tappaityn
jauyzdyğy üşin jazağa tartyludyñ jäne süigeninen aiyrylyp,
sol üşin jany qinalyp, japa şegudiñ klassikalyq ülgisi jatqan
joq pa? Osydan kelip, zūlymdyq üşin ärqaşan izgilik zardap şegedi
degen mäñgilik qağida şyğady. Mäñgilik qalyñdyq iştarlyq pen
jek köruden tuyndağan jauyzdyqtyñ örtine şarpyluğa köndikkisi
Tau qūlağan
kelmeidi, ol ğaşyğyn – añşy jigitti qūtqaryp, ony mäñgilik
kezbelikke salynudan qarapaiym ömirge, kündelikti tūrmysqa qaita
äkeluge ūmtylady, öitkeni, būl ömir qandai bolsa da odan bas
tartuğa bolmaidy, onyñ jan düniesiniñ osy qūlşynysy, aqiqatqa
qūştarlyğy adamdardy izgilikke şaqyrady, tağy da qaitalaiyn,
adam ruhynyñ asqaqtyğyna uaqyt jağynan da, keñistik tūrğysynan
da şek qoiyluy mümkin i̇emes, osylai bolğan jäne mäñgi solai bola
bermek. Mäñgilik toqtamaityn osy ūmtylysty ärdaiym i̇este ūstau
kerek. Sondyqtan da ony özenniñ özi qūtqaryp qalyp, ğaşyğyn
añsağan adal jar i̇eşqaşan ūmytylmaityn Mäñgilik qalyñdyqtyñ
asqaq beinesine ainalyp ketken. Baiqap tūrsyñ ba, qazir de ol
osynda, Haidelberg tauynyñ bökterindegi osy saiabaqta, bizdiñ
qasymyzda tūr, bizdiñ özi turaly oilap, äñgime i̇etip tūrğanymyzdy
sezip, osynda kelgen. Auyz ädebietiniñ osy bir ozyq ülgisinen
mahabbatty añsaudyñ ğalamdyq quatyn sezingen joqsyñ ba?
– Sezingende qandai! Būl jaiynda öziñ de tūtas lektsiiä oqyp
tastadyñ jäne ğalamdyq auqymda oqydyñ, – dep süisine äjualap
qoidy Aidana. – Oi, qalai östip toqtausyz tolğana beruge bolady?
– dep köileginiñ oiyğy tügel aşyp tūrğan iyğyn bir qozğap qoidy. –
İesiñde me, bir jurnalist äiel seni ğalamdyq auqymdağy halyqtardy
jaqyndastyruşy dep i̇edi ğoi? Adamnyñ külkisi keledi – halyqtardy
jaqyndastyruşy äri ğalamdyq auqymda! Öziñe ūnai ma osy?
– Keşir. Meili, men-aq qiiäli bola qūiaiyn, al seniñ aldyñda
müldem basqa mindet tūr – sen opera sahnasynda Mäñgilik
qalyñdyqqa ainalyp, öziñniñ äsem de asqaq dauysyñnyñ quatymen
buyrqanğan muzykanyñ qūiynyn i̇erttep minip, sol beineni şyrqau
biıkke şyğaruyñ kerek, tipten ğaryştyñ özine de jetkize alaryña
senimim kämil!
– Oi, qoisañşy, qaşanğy maqtai beresiñ! Osy saiabaqtağy
oryndyqtan tura ğaryşqa attanamyn, iiä? Öziñ aitqandai, buyrqanğan muzykanyñ qūiynyn i̇erttep minemin. Sonda men ğaryştağy änşi
nemese ğaryşker-änşi bolmaqpyn ba? Sen de aitasyñ-au! Äiteuir,
şyğarmaitynyñ joq!
Şyñğys Aitmatov
– Jaraidy, keşir! Biraq men şyn aityp tūrmyn. Aitşy, öziñ de
baiqağan joqsyñ ba, añğarmadyñ ba – däl qazir Mäñgilik qalyñdyq
ta osy saiabaq ta, bizben birge, äne, ana şamy jarqyrap tūrğan
bağananyñ qasyndağy ağaştyñ tasasynda tūr. Onyñ ne degenin
bilesiñ be?
– Ne deidi? Aityp jiberşi?
– Öziñ de i̇estuge tyrys. Bylai deidi: özimdi i̇eske alğan ğaşyqtarğa
tağzym i̇etu üşin osy sätti qanşa uaqyt küttim, odan beri qanşa jyl,
qanşa ğasyr ötti. İiä, jyldar jyljyp, ğasyrlar artta qaldy, al
men bolsam, sol küii ğaşyğynyñ otyn tütete almağan baqytsyz
qalyñdyq küiimde qaldym, adamdar meni sondyqtan da Mäñgilik
qalyñdyq dep ataidy, sağynyş pen qaiğydan bağytynan adasqan
men siiäqty beibaqqa jol siltemek bolyp, tau basynda tünimen
alau jağady, baqsylar aruaq şaqyryp, Mäñgilik qalyñdyqtyñ äli
de qanşa uaqyt boiy taudy kezip, küieu jigitin izdep şarq ūraryn,
qanşa uaqyt jylap-syqtap, quğynşylardy qarğap-sileitinin biluge
tyrysady. Aruaqtar ylği bir-aq jauap qaitarady (tyñda, Aia, būl
sağan da, i̇ekeumizge de qatysty), Mäñgilik qalyñdyq turaly bükil
älem biluge tiıs, ol adamdardyñ aldynda öziniñ mūñly änin mäñgi
şyrqai beredi, söitip tağdyrynyñ qasiretti bolğanyn aityp jar
salady, älemdegi barlyq qalyñdyqtarğa ösiet i̇etedi – osy ändi
özderiñniñ küieu jigitteriñe arnap aityp beriñder, būl kirşiksiz
appaq mahabbat pen süigeniñe adaldyqtyñ kuäsi bolsyn!
Kördiñ be, būl jerde tūtas bir ömirtanym, pälsapalyq közqaras
jatyr. Däl qazir, tura osy jerde bizdi de aruaqtar i̇estise i̇eken.
Olar, Aia, seniñ oryndauyñdağy Mäñgilik qalyñdyqtyñ änin
tyñdasaq deidi, demek, sen mūny halyqtyñ aldynda şyrqauğa
tiıssiñ. Aruaqtar tağy da bylai dep tūr: joğarydan sağan basqa
adamğa ainaluğa būiryq tüsti, sağan basqa adamnyñ jany qonady,
söitip sen Mäñgilik qalyñdyqtyñ ğaşyqtarğa sälemin jetkizuşi
ökili bolasyñ! Sonda sağan Qūdai da, aruaqtar da riza bolmaq, al
adamdar osy ändi qūrmet tūtyp, tamsana tañdai qağady, seniñ dausyñ
ğaryştan da i̇estilip tūratyn bolady…
– Oi, oi, oi! Qaida şyrqap kettiñ öziñ! – dep bölip jiberdi Aida-
Tau qūlağan
na kelekelep. – Qoi, jeter, sen meni ğaryştan bir-aq şyğardyñ ğoi,
qiiäldyñ da şegi bar, turasyn aitu kerek i̇emes pe. Doğar i̇endi!
– Oi, asyqpai qūia tūrşy, – dep Arsen Samanşin da köner i̇emes.
– Turasyn aituğa qaşan da ülgeremiz. Bir sekund! İendi ana jaqqa
qara, kördiñ be, mağan senbei tūrsyñ, şamnyñ astyndağy ağaştyñ
tasasyna qaraşy, Mäñgilik qalyñdyqtyñ sūlbasyn baiqağan joqsyñ
ba? Qara, ol sağan rizaşylyq bildirip, ümittene tağzym i̇etip tūr.
Mäñgi jas küiinde qalğan qandai äsem qyz! Netken sūlu, üstindegi
ülbiregen aq jibek köilegi qandai jarasymdy, nilden toqylğan
oramaly tura qanat sekildi.
Aidana keliskendei bolyp bazyn izep qoidy, sodan keiin bylai
dep til qatty:
– Sen, Arsen, şynymen qiiäli-romantik i̇ekensiñ. Däl qazir būl
söziñe sengim-aq keledi, senip te tūrmyn, äri süisinemin de, alaida
armannyñ özi de şyndyqqa negizdeluge tiıs. Mäñgilik qalyñdyqtyñ
ariiäsyn oryndau üşin onyñ muzykasy, notasy men partiturasy
boluy kerek, simfoniiälyq orkestrdi, stsenografiiäny, kostiumderdi,
jüzdegen adamnan tūratyn hordy qaidan tappaqsyñ, özen de än
salady deisiñ, onyñ sahnalyq tehnologiiäsyn kim jasaidy, aqyr
aiağynda, kompozitor qaida, qoiuşy-rejisseri kim bolmaq, i̇eñ
bastysy, qarjyny qaidan alasyñ, osynyñ bärine kerekti qarajatty
kim beredi – qazir i̇eñ qiyny osy! Tek bizde ğana i̇emes, barlyq jerde
de opera teatrynyñ küni ötken. Memleket operalyq siujetterdi
qarjylandyrudy äldeqaşan ūmytqan.
Qyzdyñ būl sözimen kelispeuge amal joq i̇edi, biraq Arsen
Samanşin öz pikirin quattai berdi:
– İiä, bilemin, qazir opera teatry da qañyrap qalğan hrammen teñ.
Būl künderi opera teatrlaryn estradalyq äulekiler, saiqymazaqtar
men basqa da arzan sauyqşyldar jailap alğan. Bilemin, änşilerdiñ
bäri derlik künköristiñ qamymen bazar jağalap ketti. Būl ras. Qazirgi
kompozitorlar operağa arnap muzyka jazbaityn boldy. Būl da
şyndyq. Biraq öner ölmeuge tiıs. Älde osynyñ bärine qol qusyryp
qarap otyra beremiz be?
Şyñğys Aitmatov
– Sonda ne istemeksiñ?
– İeger sen, Aia, osy roldi oinauğa, Mäñgilik qalyñdyqtyñ
ariiäsyn oryndauğa kelisim berseñ, men barlyq qiyndyq-kedergilerdi
buldozerşe būzyp ötip, jol salyp berer i̇edim. Qaitsem de osyğan
qol jetkizemin. Öziñ de bilesiñ, kompozitor Äbdeevpen kelisip
qoidym. Ol meni kütip otyr. Librettosyn özim jazamyn. Ol bizben
kezdeskisi keledi. İelge qaitqan soñ habarlasamyn oğan…
– Jaraidy, jaqsy. Körermiz mūny da… Äueli librettoñdy jaz,
qymbatty jazğyşym meniñ! Jür, kettik…
Köne Haidelberg saiabağynda tün ortasy bolypty. Alleiädağy
şamdardyñ jaryğynan tüsken köleñkeler de qybyr i̇etpei mülgip
qalğan, i̇endi tañğa deiin osylai tūra bermek. Arsen Samanşin
men Aidana Samarova qoltyqtasyp meimanhanağa, i̇ejelgi qamalğa
qaityp kele jatyp ta älgi äñgimeni jalğastyra berdi. Būl äñgime
tösekte de tolastağan joq, qūmarlana aimalasyp jatyp, sol turaly
sybyrlasyp şyqty. Tañerteñ Mäskeuge ūşady, odan äri i̇elge qaitu
kerek.
Haidelbergtegi osyndai kezdesu i̇ekeuine i̇endi qaityp būiyrmağan
i̇eken. Arsen Samanşin mūny keiinirek, Aidana Samarovanyñ sol bir
i̇esten ketpes i̇erekşe kontsertinen i̇elge qaitqan soñ biraz uaqyt ötkennen keiin ğana tüsindi; i̇ekeuiniñ Haidelbergte birge boluy, tağdyrdyñ
özi tartu i̇etken sol bir künder men tünder būlar üşin mahabbat seziminiñ şyrqau şyñy, özindik bir Olimp tauy bolğan i̇eken. Haidelbergte
ötkizgen sol bir şyryn künderdi būl şyn köñilimen osylai
qabyldap, osylai atap i̇edi – i̇ekeuiniñ osy kezdesuiniñ mağynasyn
arttyryp, mändiligin asqaqtata tüsu üşin Köktiñ būiryğymen
berilgen aiandai bop, kenetten oiyna kelgen «Mäñgilik qalyñdyq»
operasynyñ ideiäsy oi-sanasyn bilep alğany; jerdiñ tübinen
osynda, Haidelbergke kelip, osynau nemis romantizmi ortalyğynda
mahabbat läzzatyna bölenip, jan sezimin i̇erkelete aialağan äldebir
ruhani äuenniñ qūşağynda balqyp, kündelikti tirliktiñ qarapaiym
ağynynan äldeqaida biıktete tüser siqyrly älemge süñgip ketkeni
osy ideiänyñ ūianuyna türtki bolğan sebep qana siiäqty. Osy bir
Tau qūlağan
äserli sätte oi-sezimindegi bükil kündelikti, üirenşikti jäitterdiñ
bäri keiin yğysyp, keşe de, onyñ aldyñğy künderi de, jalpy, osy
sätke deiingi barlyq uaqytta da basyn qatyryp, miyn müjigen
aluan türli qiyndyqtar, kikiljiñ-qaqtyğystar, şataq-janjaldar,
qosylyp-ajyrasular, sotqa jüginip, qorğauşy jaldap, äbigerge
tüsuge mäjbür i̇etken dau-damailar, jek köru men aşu-yzağa toly
küiinişter tärizdi kündelikti ömirdegi küibeñ-sarsañ atauly tügel
ūmytylyp ketkeni de sodan… İiä, i̇etekten tartyp, adymyn aştyrmai
qoiğan osyndai küiki tirlik sol künderi i̇ekeuiniñ de i̇esinen müldem
şyğyp ketken bolatyn. Aidana da küieuge tiıp, ajyrasyp ülgergen,
ärtisterdiñ köbiniñ basyndağy jäit qoi, al qazir, tağdyrdyñ
aidauymen Haidelbergtegi jüz jyldyq saiabaqta qydyryp jürgen
i̇ekeui sol sätte säbidei päk, periştedei taza, anadan jaña tuğandai
beikünä jandar bolatyn, Mäñgilik qalyñdyqtyñ būlarğa mūñyn
şağyp, qaiğysyn bölispek bolğany da, bälkim, sodan şyğar…
Haidelberg saiabağynda solai bolyp i̇edi…
Keiin bäri özgerip ketti…
Demek, i̇ekeuiniñ tağdyry i̇eki basqa bolğany. Biraz uaqytqa deiin
kezdesip jürdi, sol küii qūrğaq qiiäl, oryndalmas arman bop qalğan
«Mäñgilik qalyñdyq» turaly jol-jönekei äñgimelesip qūiatyn,
telefonmen söilesip jürdi, sodan bir küni bäri üzildi, tikelei
telehabardan soñ Aidana körermenderdiñ köz aldynda kölbeñ-kölbeñ i̇etip, limuzinge otyryp kete bardy. Sol limuzinniñ jük
salğyşynda qanşa aqşa jatqanyn biler me i̇edi! (Sol üşin ony
kinälauğa bola ma özi? Bailyqqa keneluge, oğan öz i̇eñbegimen, darynymen qol jetkizuge, qysqasy, joly oñğarylyp, sol arqyly dañqqa
bölenuge kim ūmtylmaidy!) Qazir ol duman-meiram jūldyzdaryn
jağudy jeke basynyñ menşigi i̇etip alğan myqtynyñ özimen, İertas
Qūrşatpen şartqa otyrğan. Ğasyr şarty! Büituge haqy da bar! İiä,
haqy bar. Solai! İendi ne aitasyñ, oligarhtarğa qarsy şyqpaq bolyp
äurege tüsip jürgen, beişara! Qağaz şimailağannan basqa ne keledi
qolyñnan? Qazir baspasöz de oligarhtardyñ biliginde. Sonda Arsen
Samanşin büitip qūldyrağany, qyzğanyştyñ qyzyl itine jem
Şyñğys Aitmatov
bolğany üşin özin-özi jek körip ketti, qarğap-silep, jabaiysyñ dep
sybady... Söitip, tyğyryqqa tireldi. Osymen bärin qūia salu kerek
i̇edi. Küşti küş qana jeñedi, äitpese, onyñ nesi küş depti ğoi bireu.
Būqaralyq mädeniet būl siiäqty idealisti tabanyna salyp taptai
saldy, i̇endi qaityp köterile almaityn şyğar… Al İertas Qūrşatty
būl künderi jūrttyñ bäri moiyndağan qūdiretti Qūdai dersiñ –
qanşama restorany, estradasy, stadiony bar, telearnalardyñ bäri
sony ğana jarnamalaidy, osynyñ bäri aşyqtan-aşyq jasalyp
jatyr, öitkeni, ol zañdy türde patşalyq qūryp tūr, būqaralyq
mädeniet mūhityn tasytqan da sol, Arsen Samanşindi «Mäñgilik
qalyñdyğymen» qosyp şaiyp äketip, talai adal jürekti önerpazdyñ
adyra qalğan armanyñ ybyrsyp jatqan küresinnen bir-aq şyğarğan
da sol mūhittyñ tolqyny…
Sodan keiin kütpegen jerden janyn janşyğan tağy bir zil
salmaqtyñ astynda qaldy, qarğys atqyr sol oñbağandy – İertas
Qūrşatty öltirsem degen äzäzil oi bar bolmysyn bilep aldy. Kenetten
būrq i̇ete qalğan kek alu sezimi janyn qūiarğa jer taptyrmai äketip
barady, būl qaidan şyqqan qanişerlik, älde jan düniesiniñ äldebir
tereñ tükpirinde būrynnan būğyp jatqany ma – äiteuir, bar oiy tek sony
öltirip tynu ğana, älde būl özin-özi qor tūtyp, aşynğannan tuyndağan
aşu-yza ma i̇eken, tamağyna ökinişti öksik tirelip, tynysy tarylyp
barady, özin-özi qaqpanğa tüsirgeni me şynymen? Älde tağdyry ma, būl?
Kim bilgen mūny! Haidelbergte mahabbatqa mas bolyp tūrğan kezde
düniege kelgen ğajaiyp asqaq ideiänyñ aqyry osyğan äkep soğady, kisi
öltiruge degen i̇essiz ūmtylysqa jetkizedi dep kim oilapty. Degenmen
osynau qinalysqa toly qarañğy künderdiñ özinde de tüñilistiñ tünegi
qūrsağan jan düniesine äldebir ūşqyn tüsip, Aidana Samarovany
Mäñgilik qalyñdyqtyñ aldynda birlesip täubağa keluge köndiru, tauğa
şyğyp, alau jağu, sol jerde Haidelbergtegi qiiäli ideiä üşin keşirim
sūrau, söitip özegin örtegen ökinişten arylu turaly oryndaluy qiyn
oidyñ da ūianğan säti bolğan, alaida qyzğa habarlasudyñ säti tüspedi.
Mümkin osynyñ özi dūrys şyğar – äitpese, külkige qalyp, mazaqqa
ūşyrauy yqtimal ğoi, mūny köz aldyna i̇elestetip te kördi. Ärine, ol
Tau qūlağan
mūny aqyry i̇esinen adasyp tynğan i̇eken deri dausyz. Būl bolsa, i̇eger
i̇ekeui Mäñgilik qalyñdyqtyñ aldynda täubağa kelu üşin tauğa şyğa
qalsa, aldynda tizesin bügip, i̇eñirep jylap, kök aspannyñ özin kuäğa
şaqyra tūryp, bylai der i̇edi – tağdyrdyñ özi tartu i̇etken mäñgilikti
tüisinu mümkindiginen bas tartuğa mahabbattyñ i̇eşqandai haqysy joq
(tağy da pälsapa soğyp, tağy da ğaryşqa qol sozbaqsyñ ba, beişara!),
öitkeni, mahabbat degen qos ğaşyqtyñ mäñgilikti ūzartuğa arnalğan sara
joly, mahabbattyñ örisi sezimge qūrylğan, ony taryltu, ony būzu külli
älemdi, bükil ğalamdy, tolaiym tirşilikti jaratqan Qūdaidyñ özin
i̇elemeu, onyñ būljymas zañyn aiaqasty i̇etu bolmaq. Tüptep kelgende,
mahabbattyñ özin de sol jaratqan, ömirdiñ mäñgilik jalğasuy tek
mahabbattyñ ğana i̇enşisine būiyrmaq. Sondyqtan, Mahabbat degen –
mäñgilikke ūmtylu, Qūdaidyñ özi syzyp bergen osy joldan taimau üşin
är adamğa berilgen mümkindik... (Tek osy jolmen kim qalai jürip ötedi
– mine, mäsele qaida!)
Biraq onda tağy da mazaqqa qalyp, külki bolar i̇edi! Osynyñ bäri
kimge kerek! İendigi Gollivud turaly armandap jürgen Jūldyz-qyz
(sol baiağy İertas Qūrşat ony kinoğa tüsirmek-mis) duman-biznesti
ysyryp qoiyp, äldebir aruaqtardy şaqyru, Mäñgilik qalyñdyqtyñ
ruhyn kütu üşin altyn uaqytyn joğaltyp, senimen birge tauğa
şyğuğa kelise qūiady dep kim aitty sağan? Külkili ğoi, būl!
Söitip, mūndai i̇esekdämeni ūmytuğa tura keldi.
Būl jöninde «İeuraziiä» restoranynda tağdyrdyñ özi tūp-tura
i̇eskertken joq pa… Aqyrğy ümitiniñ üzilgeni de sonda bolatyn…
İendi soğan jauap retinde batyl äreketke köşu üşin qaru satatyn
bireudi tauyp alu kerek, būdan basqa i̇eşteñe qalğan joq… Qalai,
qaidan tabady? Būl sūraqtyñ jauaby oñai i̇emes! Ömirde osyndai
keleñsiz jağdailardyñ bolatyny nelikten i̇eken… Olai bolsa,
tūrmys-tirlikten bezinip, oñdy-solyn birdei qiratyp-büldirgennen
ne paida… Büitkennen ne tüsedi? Tek ömirmen qoştasar aldynda
aqyrğy sözin aityp ketu ğana qaldy!..
Būl tün osylai ötti. Myñ oilanyp, myñ tolğanyp, özin-özi
jeñuge tyrysyp baqqanymen bäribir bir toqtamğa kele almai qoidy.
Şyñğys Aitmatov
Jappai ūiqyğa ketken bes qabatty üilerdiñ aulasyna qarağan
terezesindegi şamynyñ jaryğy da jalğyzsyrap tūrğandai. Arsen
Samanşin azapqa batyp, mūñğa şomyp, toryğyp, özin-özi kisi
öltiruge barmai-aq qoiuğa köndirmek boldy, izinşe onda öz-özime
qol saludan basqa amal joq dep bekinuge yñğai tanytady. Bir kezde
jauyzdyqtyñ osy bir i̇eñ sūmpaiy türin jasamai-aq qūiaiynşy dep
raiynan qaituğa tyrysady, biraq kek aluğa süirelegen ökiniş pen
aşynuy basylar i̇emes. Söitip, özi batyldyq dep i̇eseptegen osy
äreketti jüzege asyrsam degen äzäzil oi meñdei beredi. Būl üşin oq
atatyn qaru kerek. Ony qaidan alasyñ? Söitip, sanasy sarsylyp,
küizele berdi…
Būl tüni Jebe-Barys ta taudağy asuğa jete almai küizelip şyqty.
Amalsyzdan saiaq ömir keşuge köşken jyrtqyş tañ atqanşa kirpik
ilgen joq. Tirlikten baz keşip, qamyğyp, toryğumen boldy. Aspandağy
jūldyzdarğa qarap, yzalana yñyranyp qūiady. Qarauytqan aspanda
jamyrağan jūldyzdar jymyñ-jymyñ i̇etedi. Şirkin, solardyñ qasyna
barar ma i̇edi, jūldyzdar birin-biri talau, üiirinen quyp şyğu degendi
bilmeidi, jazy-qysy ärdaiym jadyrai jymyñdap tūra beredi…
Arsen Samanşin da terezeden jūldyzdarğa qarap tūrğan. Ol da
solardyñ arasyna birjola ketip, miyn aşytqan oilardan arylsam
dep armandap qūiady…
Kenet basyna özinen-özi bir oi kele qaldy, tapanşa tauyp ber dep
tuğan ağasyna, Ardaq Samanşinğa aityp körse qaitedi? Qaladağy
saudagerlerdiñ arasynda Ardaqtyñ tanystary tolyp jatyr. Būryn
däriger-terapevt bolğan ol qazir it ösirumen ainalysady, ortaaziiälyq qasqyr itterdi İevropağa, negizinen, Germaniiäğa aparyp
satady. Būl itterge degen sūranys köp. Satyp aluşylar jetip
artylady. İtterdi basqa i̇elge äketu üşin qajetti qūjattardy tiısinşe
jasai da alady. Sonymen künin körip jür, öziniñ bala-şağasy da
köp i̇emes, mektep jasyndağy üş balasy bar – bir qyz, i̇eki ūl. Äieli
Gülnär – būrynğy medbike. Jalpy, naryqtyq zamanğa beiimdelip
alğan. Ardaqtyñ özi būl jaiynda, äzil-şyny aralas «İttiñ ömirine
beiimdelip jürmin» dep qūiady… Qalanyñ syrtynda jeke üide
Tau qūlağan
tūrady, aulasy keñ, itterge arnalğan şarbağy tormen qorşalğan…
«Jiguli» maşinasy bar.
Ardaq, negizi, jan-jaqty bilimdi, i̇eñbekqor, adal adam.
Tūiyqjarda tūratyn tuystary onyñ it satumen ainalysqanyn
qūptamaidy. Tipten, arlanady i̇eken. Qanşa jyl oqydy, däriger
bolyp şyqty, älemdi aralap it satu degen ne masqara! Äsirese,
auylda tūratyn Qadişa apasy aiyryqşa arşyl bolyp şyqty,
üidiñ ülkeni de sol, Ardaqtyñ käsibi turaly äñgime bola qalsa,
Uialğannan i̇eki beti qyzaryp ketedi. Jaratpaidy, qaitersiñ i̇endi.
Jalpy, auyldağylardyñ bäri it satu degenge ürke qaraidy,
mūndaidy kim i̇estigen, it degen tolyp jür i̇emes pe, keregiñdi ūstai
ber, äne, qalağanyñdy asyrap aluyña bolady, büite berse bir küni
mysyq satudy şyğarar, ony qoiyp, i̇egeuqūiryq satuğa köşer. İiä,
ärine, auyl tūrğyndary üşin būl aqylğa qonbaityn tirlik. Ardaq
olardyñ sözin qūlağyna qystyrmaidy, ras, özi de auylğa bara
bermeidi, ondağy ağaiyn qūlağyn sarsytyp bitken…
Onyñ i̇esesine, jasynyñ ülkendigin paidalanyp, yñğaiy kelgende
Arsenge ūrsatyny bar – qaşanğy boidaq jüre beresiñ! Nesine
sozasyñ? Qalada da, auylda da jar boluğa laiyqty äielder tolyp
jür… Jaraidy, bir ret qatelesken i̇ekensiñ – üilendiñ, ajyrastyñ,
i̇endi östip ömir boiy tizeñdi qūşaqtap jüre beresiñ be, öziñ i̇evropaşa
oilaityn adamsyñ, şet tilin bilesiñ, halyqqa tanymal täuelsiz
jurnalistiñ, qazir būl nağyz bedeldi mamandyq, jer-jerdegi
konferentsiiälarğa şaqyryp jatady, öz-öziñdi asyrauğa şamañ
jetedi, tağysyn-tağy, i̇eger künäğa batpauğa sert bergen äldebir taqua
bolmasañ, jalğyzdyqtan paida joğyn bilesiñ ğoi, boidaq ömirden ne
barqadar tappaqsyñ…
Jalpy, būl taqyrypqa äñgime tabylady… Qaru tauyp bere qoiuy
i̇ekitalai, mindetti türde tergeuge alady: «Aiaq astynan ne bolyp
qaldy, tapanşany qaitpeksiñ?» Özi de qazymyr adam, därigerlerdiñ
bäri sondai bolyp keledi ğoi, ras, azdap işetini bar, ne degenmen,
mūndai şetin iste tuğan ağasynan kömek sūrağany köñilge qonbaidy
i̇eken… Ne üşin keregin bilip qalsa, ondai iske ölse de jol bermeidi…
Şyñğys Aitmatov
Sol tüni tañğa deiin alasūryp jürip, osyny da oilap i̇edi.
Terezeden jūldyzdarğa köz jiberdi. Jaz künderi jūldyzdar
köbeiip ketetin siiäqty. Osylai ömir sürer me i̇edi – säule şaşyp
tūra beresiñ, i̇eşkimde jūmysyñ joq…
VI
İertesine telefonnyñ şyrylynan ūianyp ketti. Töseginen i̇erine
köterilip, asyqpai telefonnyñ qasyna baryp, tūtqany alğanşa qūia
salar dep kütip i̇edi, şyrt ūiqydan ūiatqandy kim jaqtyra qoisyn.
Şyryl basylar i̇emes. İesesine sergip qalarmyn dep ümittendi – tañ
atqanşa öz oiymen arpalysyp, bir sät közi ilinip ketkende jaman tüs
körip, mazasy bolmap i̇edi, kündelikti tirşilik telefonnyñ şyrylynan bastaldy. Öz adamy i̇eken – marqūm äkesiniñ tuğan bauyry Bektūr
ağa. Ol jiı habarlasyp tūrady, ne degenmen, jaqyn tuysy i̇emes pe,
özi şyn mağynasynda isker adam (sondailar köp bolar ma i̇edi). Soñğy
jyldary tuğan auyly Tūiyqjarda kolhoz bastyğy boldy, ondai
ūjymdardy tügel taratyp jibergenge deiin osy qyzmetti abyroily
atqardy. Keiin de abyrjyp-sasqalaqtağan joq. Alğaşqylardyñ biri
bolyp añşylyq biznesti jolğa qoidy. Üzeñgiles tauyndağy belgili
käsipker añşyğa ainalyp ketti – «Mergen» dep atalatyn firma
qūrdy, sony odan äri damyta tüsuge ūsynys jasap jür, soñğy kezderi
şetelden añşylar kele bastady, ärine, olardyñ basym köpşiligi
«Mergen» firmasynyñ kömegimen añğa şyğady. Ağaiynyñ şeteldik
añşylardy şaqyru jönindegi qūjattaryn Arsen Samanşin rettep
beredi.
Oqiğa osylai örbi bastady…
İerik-jigeri men sana-sezimin büitip janyştai berudiñ, dälirek
aitsaq, öziniñ jan düniesin azaptaudyñ qalai jäne nemen biterin kim
aita alady, kisi öltiremin nemese öz-özime qol salamyn dep qaradai
bülingeni nesi, būl qaidan şyqqan qanişerlik, būryn mūndaidy
oilamaq tügil, tüsinde de körgen i̇emes, sonşama namysqoi, sonşama
täkappar bolyp ketken be, mūndaiy joq siiäqty i̇edi, i̇endi sol üşin
Tau qūlağan
özin-özi jerden alyp, jerge salyp, qarğap-silegennen ne paida.
Sol kezde telefon şyryldady. Öz-özimen äli kelisimge kele
almai tūrğan Arsen Samanşinniñ kimmen de bolsa söilesuge qūlqy
joq i̇edi, «mäñgilik öz adamy» – Bektūr Samanşinniñ üirenşikti
dauysyn i̇estigende, onyñ ne aitaryn, sodan keiin kezdesken uaqytta
qandai äñgime bolaryn, qandai mäseleni şeşu kerektigin birden bile
qoidy, äueli Arsen būl äñgimeni keiinge şegerip, kezdesudi tüsten
keiingi uaqytqa qaldyrğysy kelgen. İesin jiyp, özin-özi qalypqa
keltirip, qazirgi, özi atağandai, jan düniesiniñ seismikalyq
jağdaiyn öitip-büitip toqtatuğa tura keletin boldy. Sodan
keiin... Basty şaruağa köşer aldyndağy i̇eş mäni joq, äbden ädetke
ainalyp ketken birer söz almasqan sätte-aq Arsen Samanşinniñ
basyna qaidan kelgeni belgisiz, bir oi sap i̇ete qaldy, qarudy qaidan
alamyn degen tünimen diñkeletip bitken sūraqtyñ jauaby, osy bir
i̇esirik mäseleniñ şeşimi, aqyry, öz-özinen tabylğaly tūrğan joq
pa. Boiy jeñildep sala berdi. Sondyqtan alğaşqy sözderden keiinaq jandanyp şyğa keldi, aldağy äñgimeni keiinge qaldyrmastan,
dereu kirisuge daiyn i̇ekenin bildirdi, soñğy kezderi habarlaspai
ketkeni üşin keşirim sūrady… Solai bolyp qaldy, būl äntektikti
tüzetu qiyn i̇emes.
İiä, söitip äzirşe bäriniñ yñğaiy kele qalğan siiäqty, ärine,
äli naqty i̇eşteñe şeşile qoiğan joq, degenmen, iyğynan auyr jük
tüskendei, bir serpilip qaldy…
Ağaiy i̇ekeuiniñ äñgimesi Arsen Samanşin oilastyrğan,
aşynğannan, zūlymdyqty jazalamaq nietten tuğan, şyn mänisinde
qylmys bolyp tabylatyn josparğa i̇eş qatysy joq, müldem basqa
jäitter jöninde bolatyn…
Tuystardyñ arasynda üirenşikti bolyp ketken būl äñgime
būrynnan aitylyp jürgen mäseleniñ töñireginde örbidi. Sol baiağy
añşylyqqa qatysty. Bektūr Samanşinniñ biznesi, onyñ «Mergen»
dep atalatyn añşylyq firmasynyñ şaruasy jaiynda. Būl joly
da solai boldy.
– Aqyry taptym-au seni, tyñda, sağan keşeden beri habarlasa
Şyñğys Aitmatov
almai jürmin, – dep inisin kinälai jöneldi Bektūr ağa, tuystardyñ
arasynda Bektūr Samanşindi qūrmetti türde osylai ataityn. – Qaida
joğalyp kettiñ, Arsen? Qalta telefonyñdy aiyryp tastapsyñ. Ne
bolyp jür, sağan?
– Bektūr ağa, öziñ qaladasyñ ba?
– Ärine, osyndamyn, senimen söilesu üşin kelip tūrmyn. Älgi
arab hanzadalaryn, olardyñ barys aulamaq bolğanyn ūmytyp
ketkennen sausyñ ba? Bärin öziñ ūiymdastyrğan joq pa i̇ediñ? Olarğa
müdirip-kidiru degendi bilmeitin, tura öziñ siiäqty audarmaşy kerek.
Sozbalaqtap jürip aldyñ ğoi, älde kejegeñ keri tartyp jür me?
Jūrttyñ bäri sağan qyzğana qaraidy – nağyz täuelsiz jurnalissiñ,
öz i̇erkiñ özinde, ne isteseñ de öziñ bilesiñ, osylai demeitin be i̇edi.
Seniñ istep jürgeniñ mynau. Ūmytyp ketken boldyñ ğoi.
– Joq, Bektūr ağa! Qalai ūmytamyn mūny.
– Onda nege sonşama sozyp jürsiñ? Uaqyt boldy ğoi. Men
bolsam, sağan senip jürmin. İendi bir jūmadan keiin arab hanzadalary
bizdiñ tauğa keluge tiıs, sen tym-tyrys jatyp aldyñ…
– Ol jağyna alañdama, Bektūr ağa, teledidarğa bir auqymdy
habar daiyndağanmyn. Şeteldik jurnalister keldi. Bärimiz birge
qatystyq. Uaiymdama, Bektūr ağa, bärin oilastyryp qoidym, arab
hanzadalaryn özim qarsy alamyn, audarmaşysy da, qazir aityp
jürgendei, menedjeri de özim bolamyn, osyğan ūiğardym. Ünemi
qasynda jüremin.
– Ä, olai bolsa, Qūdaiğa şükir! Qūdaiğa şükir! Äkeñniñ tuğan bauyrymen istes bolğanda osylai i̇etkeniñ jön. Äitpese bola ma! Basqa
añşylardyñ kelgeninen ketkeni tez. Meili, özderi bilsin. Bizdiñ
jaqqa arab hanzadalary alğaş ret kelgeli tūr, öziñ de tüsinesiñ,
būl bizge Allanyñ jerdegi ökilderi kelgenmen teñ. Onyñ üstine,
nebäri jeti-aq kün qaldy. Tauda olardy laiyqty qarsy alu üşin
qanşama daiyndyq kerek! Dūrystap daiyndalmasa tağy bolmaidy!
İeñ bastysy, mausym bastalyp keledi, barystar Üzeñgiles asuynyñ
arğy betindegi jazğy mekeninen keri qaituğa tiıs. Sondyqtan, uaqyt
ötkizbei, dereu iske kirisu kerek.
Tau qūlağan
– Tüsinip tūrmyn, Bektūr ağa. Aittym ğoi, men daiynmyn.
– Bir jerde jolyğaiyq onda, Arsen. Bärin söilesip alu kerek.
Odan basqa da şarualar bar. Sağan da alañdap jürmiz…
– Jolyğamyz, Bektūr ağa. Qazir tañerteñgi toğyz. Sağat on birde
kezdeseiik. Qai jerde i̇ekenin aitsañ boldy?
– Qalasañ, seniñ päteriñe baraiyn?
– Jaraidy, kel, oğan deiin şäi qainatyp qūiarmyn…
– Jaraidy, Arsen. Tek şäi qoiyp, äure bolmasañ da jetedi.
Qaitesiñ ony? Meni bir basqa jaqtan kelgen qonaq dep tūrsyñ ba?
Üili-barandy bolsañ, bir säri. Tuystardyñ bäri osyğan alañdap jür,
seniñ jürisiñ mynau... Jaraidy... Sağat on birge taman baramyn…
– Keliñiz, Bektūr ağa, kütemin…
Telefondy ornyna qoiyp, Arsen Samanşin jeñil ğana bir
kürsindi. Jan-jağyna qarady. Bektūr Samanşinniñ şopyrynyñ
qalta telefonynyñ nömirin i̇esine tüsirip, oğan da habarlasty – su
jaña djipti sol aidaidy, özi bir jaqsy jigit. Aty – İtibai. Keide
Arsen oğan bylai dep äzildeitin: – İti bai bolsa, qojaiynnyñ özine
de birdeñe tiıp qalatyn şyğar!.. Eh, adamdardyñ bailyqqa jetu
turaly armany tausyla ma, osyğan qatysty neşe türli teñeulerdi
tauyp jatady-au... Ha-ha-ha, şyğar aldynda habar ber, – dep,
İtibaimen de kelisti…
Būl jağyn bir yñğaiğa keltirgen Arsen Samanşin azdap
tynyştalğandai boldy, sosyn älgi bir i̇erepeisiz bolsa da i̇esinen
ketpei qoiğan oiğa qaita oraldy. İiä, sonau kolhoz däuirinen beri
Tūiyqjar aimağyndağy tūrğyndardyñ arasynda qūrmetke bölenip
kele jatqan, qazir sol öñirdegi i̇eñ iri añşylyq käsiporynnyñ bastyğy,
öziniñ i̇eñ jaqyn tuysy Bektūr Samanşinniñ ūsynysyna mindetti
türde kelisui kerek. İiä, sonyñ basşylyğymen añşylyq qūrmaq
bolğan mūndai joğary märtebeli meimandarğa qyzmet körsetuge
būl da atsalysuğa tiıs. Arab hanzadalarynyñ biri – Saud koroliniñ
mūrageri Hasan, i̇ekinşisi – kuveittik Mysyr hanzada. Özderi nemere
ağaiyndy deidi. At jarysty, qūs saludy, saiatşylyqty ūnatady
i̇eken. İeñ bastysy – arab hanzadalary jalğyz jürmeidi, būl joly
Şyñğys Aitmatov
olar qar barysyn aulamaq, ondai tekti jyrtqyşty älemniñ basqa
jerinen, Taiau Şyğystan da, Afrikadan da tappaisyñ, būl añdar
ol jaqtyñ aptap ystyğyna şydamaidy, olar tek qysta suyq, jazda
salqyn biık taudy ğana meken i̇etedi, terisiniñ äsemdigi de sodan, är
tügi altynmen bağalanady… Sonymen, añşylyqpen äuestenetin
hanzadalardyñ qasynda tolğan adam – qyzmetşileri, küzetşileri,
jolbasşylary, tağy basqalary bolady, solardyñ bäri añşylyqqa
qajetti jäne basqa qarularmen jaraqtanğan… Olardyñ tūraqty
audarmaşysy äri jolbasşy menedjeri retinde būl da solarmen
birge jüredi, demek, mūnyñ da qaruy boluğa tiıs – i̇eñ qūryğanda,
karabini bolady, tapanşa turaly aitudyñ da qajeti joq… Mine,
sol tapanşany keiinnen özinde qaldyruğa tiıs, mūnyñ da bir amaly
tabylar, i̇eger oljaly oralsa, hanzadalardyñ özderi-aq sol tapanşany
būğan syilai saluy ğajap i̇emes. Añşylyq sapar aiaqtalğan soñ
taudan tüsken kezde, älgi tapanşany özimen birge qalağa alyp keledi
de, oilastyrğan josparyn iske asyru üşin sony paidalanady.
Söitip, Arsen Samanşinniñ Tūiyqjarda tūratyn äigili tuysy
Bektūr Samanşinniñ qaramağynda qyzmet i̇etu üşin, jazğy mausymda
birer aptağa baryp qaituğa şeşim qabyldauyna bir sättik äserden
tuyndağan osy bir kek alu sezimi türtki bolyp i̇edi…
Būl kün östip tañerteñgi telefon şyrylynan bastaldy. Bir
jağynan, ağasynyñ telefon soğyp ūiatyp jibergeni jaqsy boldy,
ūiyqtap jatqanda da tynym bermegen mazasyz oilardan arylyp,
i̇esin jiyp, qalypty ömirge oraluğa mäjbür i̇etti. Raiynan qaityp,
i̇esi kirgendei bolğan Arsen Samanşin sezimine tejeu salyp, aluan
saqqa jügirgen qiiälynda paida bolğan neşe türli josparlardy
keiinge qaldyryp, öz-özimen uaqytşa mämilege keldi. Bärin qoiyp,
şaruamen ainalysu kerek. İendi ol özine-özi bylai dedi: «Jeter,
Arys, jeter, tynyştal! Qazir būl jaiynda oilaityn uaqyt i̇emes,
i̇esiñnen aiyryla qoimağan şyğarsyñ äli, Arys! (Aidana ony osylai
– Arys dep ataityn, būl ony Aia deuşi i̇edi. Birin-biri i̇erkeletkeni
ğoi, mūndaidy tüsinuge tyrysu kerek, onsyz bola ma... İendi sony
i̇eske alyp, şarasyz kürsingennen basqa i̇eşteñe qalğan joq). Osyndai
Tau qūlağan
sätterde Arsen özin japyrağy saudyrap tüsip, būtaqtary syiiyp,
jeldiñ ötinde jalañaş qalğan ağaştai sezinedi... Jany da jalañaş...
İiä, ärine, būl şaruany tañerteñnen bastap qolğa alu kerek,
keiinge qaldyratyn i̇eşteñe joq, qaşanğy özin-özi jer qylyp, bekerge
qinala bermek... Jeter osy da! Jūmys bastan asyp jatyr... Tek
kompiuterdiñ qoiny-qonyşy ğana bastai salyp tastağan, asyğystan
bitpei qalğan, redaktsiiälar jaryqqa şyğaruğa asyğyp, tağatsyzdana
kütip otyrğan mätinderge toly. Kepilge alynğan amanat dersiñ! Özi
de är taqyrypty bir şolady, ağymdağy publitsistikadan bastap,
gidroenergetikalyq mäselelerge deiin aralasa beredi, ony da qūia
salyp basqa taqyrypqa oiysady. Sonyñ nätijesi qandai? Jalpy,
būryndary aiaqtalmağan maqalalar büitip jinalyp qalmauşy i̇edi...
Şamasy, osynyñ bäri täuelsiz jurnalist degen atau tañylğannan
beri paida bolğan ädet siiäqty. Täuelsiz! İeşkimniñ aldynda i̇esep
bermeidi, i̇eşkimge kiriptar i̇emes. Öz qalauymen ömir süredi... Büituge
de bola ma i̇eken!
Mahabbatym qyrşynynan qiyldy-au, nebir asyl oilarym jaryq
köre almai jörgeginde tūnşyqty-au dep qamyğyp, jany qinalğan
Arsen Samanşin büitip iştei i̇ezile bermei, auylğa baryp, bärin
ūmytu üşin özin-özi qolğa aluğa tyrysty. (Qarğys atqyr kapitalizm
öz degenin istep tyndy-au aqyry!). İiä, ärine! «Kapitalizm bäribir
degenin isteidi, oğan i̇eşkim de qarsy tūra almaidy, şamasy jetpeidi!
Jalpy, būğan kapitalizmniñ ne qatysy bar? Bolğanda qandai! Qazir
ideiäny da tauar siiäqty satyp aluğa, satuğa, tyiym saluğa bolady,
aqşa üşin bärin de isteidi... Seniñ jöniñ bölek, satylmaisyñ, demek,
olarğa jatsyñ, liberaldardyñ arasynan qañğyp kelgen kelimseksiñ,
sazaiyñdy tart i̇endi... Jalğyz öziñ tartysyp kör, ne bolar i̇eken.
Sen basyñnan aiyrylasyñ, olar bärin de satyp alady. Büitip
būğyp ta jüre almaisyñ, basqa amalyñ da joq. Degenmen, mūny
keiinge qaldyra tūraiyq. Ne närseniñ de özindik bir strategiiäsy men
taktikasy boluğa tiıs... Jeter i̇endi, ūmyt. Tükirgeniñ bar ma olarğa!»
– dep özin-özi jūbatpaq boldy. Qazir Bektūr ağa keledi, sosyn bäri
özgerip şyğa keledi. Kün tärtibine basqa mäsele qoiylady, ömir de
Şyñğys Aitmatov
özgeredi, basqa närselermen şūğyldanuğa tura keledi. Būl da oñai
äñgime i̇emes, ol kisiniñ jūmysy, biznesi jöninde dūrystap söilesu
kerek…
Söitip jürip şynymen tynyştalyp, özine-özi tejeu salğandai
bolğanymen, Arsen Samanşin özi üşin mäñgilik taqyrypqa ainalğan
tağy bir mäsele oiynan şyqpai qoiğany nelikten i̇ekenin tüsine
almady: bir jağynan, Mäñgilik qalyñdyqtyñ aldynda aqtalyp
tūrğandai, äri ony jūbatpaq bola ma... Oğan özi i̇emes, öz boiyndağy
i̇ekinşi Arsen, äldebir i̇egiziniñ syñary söilep tūr, beine bir ol
qasynda, körşi bölmede nemese jeti qabatty «hruşevtiñ üiiniñ»
tozyğy jetip, syqyrlap, şiqyldap, äzer tūrğan liftinen qazir ğana
tüsip, i̇esiktiñ artynda tūrğan siiäqty. Oğan bärin ūğyndyrmaq bolyp,
keşirim sūrağandai ünsiz sybyrlaidy: «Asyqpa, Mäñgilik qalyñdyq,
säl şyda. Mümkin jağdaiymyz tüzelip, Qūdai jolymyzdy oñğarar,
sonda būğan da qol jetkizermiz. Aidana i̇ekeuiñdi tabystyrarmyn,
sol kezde älemde joq i̇erekşe muzyka ömirge keler, ol nağyz klassika
bolady! Aidana sahnada, sen sahnanyñ syrtynda tūrasyñ, bärin öz
köziñmen körip, qūlağyñmen i̇estisiñ. Tek säl şydaşy. Sodan keiin
öziñ saralai jatarsyñ – Aidana kinäli me, joq pa? Tüsin, ol senen
ädeii bas tartqan joq, ony da bir kezde seni ūrlağandai ūrlap äketti,
ol kezdegiden basqaşa, qazirgi ürdispen ūrlady, joldan taidyryp,
azdyryp, aqşağa satyp aldy. Būryn sūlu qyzdardy ūrlağanda
auylğa basyp kirip, atqa öñgerip ala qaşatyn, qazir ondai qyzdardy
dollardyñ tūlparyna mingizip ūrlaityn bolğan, i̇endi ol qyz
dollardyñ qyzuyna jeligip, özi de sol dollardyñ üiirine ūmtylatyn
boldy, jylqyşylardyñ bäri millioner, ärqaisysy öz dollaryn
qamşylap, öz üiirin bağumen jür. Qazirgi ömir osyndai. Būdan basqa
jol joq, jūrttyñ bäri naryqtyñ bazarynda itisip-tartysyp jür.
Būğan i̇eşkim kinäli i̇emes, naryqtyq ekonomika basy qyzğan asaudai
qūtyryna şauyp keledi. İekinşi jağynan, oilap qarasaq, osylai
ömir sürip jürgenimiz üşin bärimiz de kinälimiz. Özimiz kinälimiz. Oi,
aruym, oi, Mäñgilik qalyñdyq, tağy da sotsiologiiä men saiasattanuğa
auyp ketippin ğoi. Tek sen būğan qamyğyp jürme, būl jağyna bas
Tau qūlağan
qatyryp neñ bar. Men de baiqamai osy bylyqqa basymdy sūğyp
alyp, şyğa almai jürmin. Keşir, seni de alañdatyp qoidym-au,
Mäñgilik qalyñdyq-ai. Qaitemiz, osylai bolyp tūr. Östip ömir
sürip jatyrmyz. Tek senşi mağan, Qūdai qalasa, äli de jolyğamyz.
Äzirşe añysyn añdi tūraiyq... Tağy bir närse... Keşir, säl kidirşi,
toqtai tūrşy. Özegimdi örtep, janymdy jegi qūrttai jegen tağy
bir jäit bar. Keşir, Mäñgilik qalyñdyq, senen nesine jasyraiyn.
Keide mynany oilaimyn – ol qyz özin qalai sezinip jür i̇eken,
jarnamalardan jarqyrata körsetip, sahnada jarq-jūrq i̇etken
säulege malynyp, baqytqa belşeden batqandai körinip jürgenimen,
şynymen baqytty ma ol? Älde sol syrtqy jyltyraqtyñ tasasynda
äldebir quys, aiadai ğana üñgiri bar ma, bälkim sonda tyğylyp alyp,
oñaşada i̇eñirep bir jylaityn şyğar, ne isterin bilmei qinalyp
jürgen joq pa i̇eken? Janym aşidy oğan, aiaimyn, oñai ma – menen
boiyn aulaq salyp, qaşqaqtap jürgenimen, i̇ekeumiz birge bolğan
Haidelberg saiabağyn i̇eske almauy mümkin i̇emes, qanşama armanqiiälymyz ortaq i̇edi, öziñ de kördiñ ğoi ony, Mäñgilik qalyñdyq,
i̇endi, mine, ol i̇ekeumiz bir qalada tūrsaq ta i̇eki jaqta jürmiz. İiä, sol
bir künder i̇eşqaşan ūmytylmaq i̇emes... Qoi, jeter, mūnym ne meniñ,
tağy da qiiälğa berilip ketippin-au…»
Östip öz qiiälymen özi ünsiz sybyrlasyp otyryp, dereu būl
äureşilikti toqtatpaq boldy: «İesiñdi ji! Tağy da qiiälyña i̇elite
bastadyñ ba? Nege tynyştalmaisyñ? Kimmen tartyspaqsyñ?
Baspasöz betinde olarğa qarsy maqalalar jariiälap, jalğyz öziñ
köpke topyraq şaşpaq bolasyñ – köp qoi olar, pälsäpa soğyp,
öziñşe oligarhtardy adamşylyqqa ündemeksiñ, al olar, qazirgi
dollarbailar älemdik rynokty aralap jür, it satumen ainalysatyn
tuğan ağañ Ardaq aitqandai, olar jemqorlyqqa belşeden batqan, sen
de osyny aityp körgensiñ, – qūlağyna qystyrğan joq. Öitkeni, olar
seni adam dep sanamaidy, olar üşin rynoktan tys qalğandardyñ būl
ömirde bar-joğy bäribir, demek, sen būl jaqqa adasyp kelip qalğan
qañğybassyñ. Kerek deseñ, Qūdaidyñ özi de qazir osy dollarbailarğa
qyzmet i̇etedi, solarmen birge jemqorlyqqa meldektep, solardyñ
Şyñğys Aitmatov
üiirimen birge jaiylady. Nesi bar? Qazir sol Qūdaiyñnyñ özi
ğalamdyq bankir bolyp ketken. Toqta, toqta, qaidağyny aityp kettim
men. Doğar! Keşire kör, Jaratqan, künäharmyn men, künäharmyn!
Qūdaidyñ özine jala jappaq bolğanym, qai sasqanym? Keşire gör,
jazala meni! Zaman ağymyna ilese almaityn mendei kisäpirdi teñizge
batyryp jiberse de obalym joq, meniñ bar-joğymnan ne paida,
izimiz bilinbeitindei qylyp közimizdi qūrtu kerek!.. Qyrsyqqanda,
men siiäqty qiiäñqylar i̇eşqaşan tausylmaidy, közge küiik bolyp,
älsin-älsin adamdardy azdyruğa ūmtylady. İendi kelip sotsiologiiäğa
ūrynamyz: būl zamannyñ sūrqyltaiy – kündiz-tüni bir tynbaityn,
baqsydai zirkildegen jyndy-şalys yrğağy külli älemdi bilep alğan, öitkeni aspan asty, jer üstin äu bastan-aq jappai bylyq, qiiänat
pen zorlyq-zombylyq jailap alğan, ädilet joq, qaidan bolsyn… O,
Qūdai, tağy da kemeñgersip, aqyl-oidyñ aqbozyna qonyppyn ğoi,
üzeñgini üzip jibererdei şirenemin kelip... Jūmys degen bastan asyp
jatyr, men bolsam…»
Dereu päterin jinastyruğa kiristi. Bektūr ağa isker adam, qatal
qojaiyn, jaqtyrmasa betiñ bar, jüziñ bar demei oiyna kelgenin
aita salady. Kezinde bir kolhozdy uysynda ūstağany da sol
minezinen. Salaqtyğy, qyrsyzdyğy üşin talailardy jerden alyp,
jerge salğan desedi: köñdi joldyñ jiegine tökkeniñ ne, käne jina!
Jiğan şöbiñ şömele i̇emes, mas keziñdegi öziñ siiäqty bir jağyna
qisaiyp ketipti, dereu tüzet! Baqşañdy şoşqa qorağa ainaldyryp
jiberipsiñ, aryqty nege tazalamaisyñ, aram şöp basyp ketipti ğoi!..
Auyldastaryna osyndai qatal talap qūia bilgenge ūqsaidy jäne
mūnysy dūrys ta bolğan…
Osynyñ bärin biletin Arsen Samanşin kire beristi şañsorğyşpen tazartyp, är jerde şaşylyp jatqan gazet-qağazdardy
jinastyrdy, oqylğany bar, oqylmağany bar, jyltyraq
jurnaldar da tolyp jatyr i̇eken… Sodan keiin ainanyñ şañyn
sürtip, aşyq-qoñyr tüsti pianinonyñ betin aialai sipalady.
Pianino ädemi bolatyn, päterindegi jalğyz-aq qūndy mülik te
sol, onyñ būl üşin qymbattyğy tek ämbebap muzyka aspaby
Tau qūlağan
bolğandyqtan i̇emes, būl onsyz da belgili ğoi, būl aspapta Aidana
oinağan! Bir i̇emes, i̇eki ret… Ymyrt üiirilgennen bastap tün
ortasy auğanğa deiin pianinonyñ qasynan tūrmai qoiyp i̇edi.
Sonyñ bäri i̇eriksiz i̇esine tüsip tūr, Arsen Samanşinniñ özi
äuesqoi-diletant bolatyn, jattap alğan äuenderin qaitalaityny
bar, Aidana fortepianoda şynymen öte jaqsy oinaityn. Onyñ
muzykasyn tyñdağannyñ özi bir ğanibet – asyğu degendi bilmeidi,
beine bir orman işinen talyp i̇estilgen kökektiñ dausy sekildi
bolyp, alys İevropanyñ jañğyryğy qūlaqty qytyqtaidy… Arsen
ony ärdaiym tañdana da süisine tyñdaityn, qyzdyñ qolynyñ özi
muzykağa ainalyp ketkendei, älde muzykanyñ özi onyñ qolynan
şyğa ma, köz janary da äuenniñ yrğağymen jarqyldaityn siiäqty.
Būğan qalai şydarsyñ, Arsen Samanşin de şydai almady, köñili
bosap, sağynyşy ūiandy, küisandyqtyñ tilderin i̇eppen basyp, sol bir
äuendi qaitadan izdegendei boldy. Qaitadan köñili qūlazi bastady.
İendi ol kelmeidi ğoi, pianinoğa da otyrmaidy, pianinodan tösekke
deiin i̇eki-aq qadam, tösektiñ öz äueni bar... Ony i̇eş kinälamaidy,
opasyzdyqqa qiiä alar i̇emes, is jüzinde solai bolyp tūrsa da
mūndaidy oilaudyñ özi künä, öitkeni mūnyñ tüsinuinşe, Aidana
Samarova adamnyñ degenine könbeitin qyrsyq tağdyrdyñ qiiäñqy
äreketiniñ qūrbany ğana. Ony östip aqtamaq bolady, i̇ekeuiniñ qarymqatynasynyñ tūiyqqa tireluine tağdyr kinäli, osyny oilağanda
jany tebirendi, köñili tolqyp sala berdi…
Osy sät telefon şyryldady. Arsen selk i̇ete qaldy. Kütkenindeiaq, Bektūr ağanyñ şopyry İtibai i̇eken. Kele jatyrmyz deidi…
Olardy daladan tosyp alu kerek. Arsen Samanşin bir kierin
üstine ilip, moinyna galstuk tağyp, i̇eki minuttan keiin aulağa
şyqty, jasy ülken tuysty, ağaiynnyñ aqsaqalyn osylai kütip
alğan jön. Baiağy zamanda mūndai qūrmetti qonaqty auyl syrtynan
qarsy alyp, atynyñ tizginin ūstap, süiemeldep tüsirip alatyn, atyn
aulaq jerdegi kermege bailap, auyzdyğyn alyp, aiyl-tartpasyn
bosatyp qūiady... Sodan keiin aldyna jem salyp, sūly beredi, qazirgi
qonaqtyñ maşinasyna janarmai qUiasyñ...
Şyñğys Aitmatov
Qiiäldağy qonaqtyñ aty aldyndağy sūlyğa i̇endi bas qūia bergende
qymbatty tuysy Bektūr ağanyñ avtomaşinasy da keldi, maşina
bolğanda qandai – arqyrağan japondyq djip, qara tüsti bolsa da
ainadai jarqyrap tūr, ülkendi-kişili şamdarynyñ äinegi jyltjylt i̇etedi, motorynyñ quaty alty jüz attyñ küşine para-par,
aulanyñ bir şetinen kirip, i̇endi būnyñ i̇esigine qarai jaqyndap
keledi. Tauly aimaqta osyndai djipter köp bolsa ğoi. Bektūrdyñ
Arab ämirlikterinen satyp äkelgen temir tūlpary bükil Tūiyqjar
öñirindegi osyndai jalğyz-aq maşina, būl jaqta «Jiguli» men
«Moskviç» siiäqty qarapaiym kölikterdi de sausaqpen sanauğa
bolady. İendi qalai – halyq äbden kedeilenip bitken, qanşama
kiriptarlyq jağdaida bolğanymen būryn kolhoz kezinde itşilep
bolsa da ömir sürip, taryğu degendi bilmegen talai adam būl künderi
ölmeşiniñ künin körip otyr, bolmaşy aqyğa iınin jazbai i̇eñbek
i̇etedi, i̇endi bireuleri ūrlyqqa salynyp ketti, bolaşaq ta būlyñğyr,
biznespen ainalys deidi, käne ol – kartop qazyp, jer qazğannan basqa
biznes bar ma mūnda, i̇endi qaittik… İesesine bostandyq aldyq, aştan
būraltyp qoiğan bostandyqtyñ azaby auyr bolady i̇eken, äzirşe
auyldyq jerdiñ barşa auyrtpalyğyn ötpeli kezeñge audara salady,
i̇erteñ naryqtyq ekonomikağa ötemiz, sonda qaryq bolasyñdar!
İiä, kütseñşi! Tipten, bir äuleki i̇endi balany da naryqqa beiimdep
tuu kerek dep ūran salypty. Būl türimizben qaida barar i̇ekenbiz!
Auyl adamynyñ qazir maşinany oilauğa şamasy joq, olar orta
ğasyrdağydai jükti i̇esekpen tasidy. Äiteuir, marşrutty taksiler
keletin bolypty, būğan da şükir. Jastar bolsa tik köterilip qalağa
audy, i̇endi sol jaqta qañğyp jür...
Degenmen, biznes zamanynyñ şabysyna jaiau qosylyp
jürgender de bar. Bireuler taudy kezip, jabaiy bal jinap, sony
saudağa şyğaratyn bolypty. Būryn būl öñirde baldy satu degen
bolmaityn, ony tek tartu i̇etedi, öitkeni bal – jas-kärige birdei i̇em,
tañdaiynyñ dämin keltirer tätti tağam. Jäi, sözdiñ oraiy kelgesin
aityp jatyrmyz, äitpese onda tūrğan i̇eşteñe joq…
Bektūr ağasy djipine minip, mūny izdep kelip tūr. Netken qūrmet,
Tau qūlağan
ne degen ğanibet, osy öñirdiñ betke ūstary – Bektūr Samanşinniñ özi
keldi! Ağasy biraz uaqyttan beri añşylyq biznesti jolğa qoiğan,
şaruasy döñgelenip tūr, jūmysy jyl boiy jürip jatyr, mausym
saiyn ärtürli jabaiy añdardy aulaidy, olardyñ arasynda qazir
jūrt «Marko Polo» dep atap ketken arqarlar da, taueşki de, aiu da,
jyrtqyş qūstar da bar. İendi mine, qar barysyn aulau da biznestiñ
i̇erekşe türine ainalypty. Jaraisyñ, Bektūr ağa, aitatyn nesi bar,
altyndy belden qazu degen osy, aqyldy adam ğoi.
Tuystar osylai kezdesti – maşina toqtağan kezde Arsen djiptiñ
i̇esigin aşty, Bektūr ağa külimsirep tüsip kele jatyr, inisiniñ qolyn
alyp, qūşaqtap amandasty. İiä, türi de, tūlğasy da kelisti-aq adam,
äsirese, keudesin japqan qaba saqaly özine i̇erekşe aibyn berip
tūrady. Jalpy, būlardyñ tūqymyndağy i̇erkekterdiñ bäri sondai,
Arsen de i̇elden i̇erek közge şalynatyn jigit, tek basqa Samanşinder
siiäqty saqal-mūrt qoiudy ädetke ainaldyrğan i̇emes.
İekeui jaqyn tuystardyñ ädetimen qos qoldap amandasty,
bir-biriniñ alaqanyn qysqylap, märe-säre bolyp qaldy. Mañdai
tüiistirip, jymiiä külip, yqylas bildirisip jatyr. Bektūr ağa
byrtiğan qolyn tösine qoiyp, birinşi bolyp til qatty:
– Qūdaiğa şükir, aman-i̇esenbiz, äiteuir. Körispegeli qanşa boldy
özi, Arsen, i̇eki aidan asyp ketti ğoi deimin?
– İiä, baieke, üş aidai bolyp qaldy.
– Kördiñ be! – dep büiiniñ sirağyndai tüksigen qabağyn bir
köterip qoidy Bektūr ağa. – Qalağa birneşe ret kelgenmin, seni
tabudyñ säti osy joly tüsti. Jaraidy, i̇endi aramyzda köbirek bolatyn şyğarsyñ. Öziñ de tüsinip tūrğan şyğarsyñ.
– Jaqsy, baieke, ärine tüsinemin. Al, jolyğa almai jürgenimiz,
sol baiağy qu tirliktiñ kesiri, onsyz tağy bolmaidy, äitpese...
Jaraidy, äli de söilese jatarmyz. İeñ bastysy, kezdestik, äiteuir…
Aidana i̇ekeuiniñ arasynda bolğan jäitti de, sol üşin kimniñ közine
şyqqan süieldei bolyp jürgenin de, olar özin joldarynan qağyp
tastap, şetke qarai yğystyryp, süigeniniñ qasyna jolamastai
i̇etip quyp jiberuge, jalpy qoğamdyq ömirden alastauğa tyrysyp
Şyñğys Aitmatov
jürgenin, būğan jauap retinde öziniñ ne isteuge bel buğanyn ağasyna
aitpaq i̇emes. Ondaidy aituğa bolmaidy, būl joly äñgime basqa,
tikelei şaruağa qatysty bolmaq. Bektūr ağanyñ da kütkeni osy,
Tūiyqjar tauynan osy üşin tüsip otyr.
Jaqyn tuystardyñ jaidary jolyğysuy qastarynan olai-būlai
ötip jatqan körşilerdiñ de köñiline jaqqan siiäqty, külimsirei
bastaryn izep qūiady. Üsti-basy alqa-salqa, bireui it jetektegen i̇eki
bala pysyq i̇eken, aulada basqa da neşe türli maşina tolyp tūrsa da,
Bektūrdyñ djipin ūnatyp qalypty, birin-biri türtkilep, äldeneni
sybyrlasyp aityp jatty, ärine, osyndai jaltyrağan, äri quatty
maşinanyñ ruline otyryp jüitkiter me i̇edi, iti de qasynda bolsa,
köşedegi jūrttyñ bäri būlarğa tañdana qarap, i̇eki batyrğa qol būlğap
şuyldasyp jatsa.
Djipke közi tüsip ketken Arsen bir sät osyny oilap, külip jibere
jazdady, köñili köterilip sala berdi.
Keide ainaladağy jaidarylyq pen şynaiylyqtan janyñnyñ
jadyrap qūia beretini bar ğoi. Ondaida: sender quansañdar – men
de qosa quanamyn degiñ keledi. Jazğy künniñ äli qyza qoimağan
şuağy da jer betindegi barşa jandy maqūlyqqa säulesin tögip,
bir sättik quanyşqa bölegendei i̇edi, töñirek tügel tamyljyp tūr.
Adam köñiliniñ bir sättik quanyşyna künniñ özi de ortaqtyğyn
bildirgendei bolady.
Būl düniede bäri de östip minsiz jarasym tauyp tūrsa ğoi. Ärqaşan osylai bola berer me i̇edi, alaida osyndai sätte aspannyñ äldebir
būryşynda būlt üiirilip, tabiğattyñ qabağy tüiile bastaityny
bar... Nege söitedi i̇eken? Ne kerek oğan? Meili, özi bilsin…
Sol sätte Arsen Samanşinniñ boiynda kenetten ūianğan
jaimaşuaq köñil küi men öz-özine senimdilik keiinnen, şaruany
talqylauğa kirisken kezde de saqtalyp qaldy. İiä, Bektūr ağa jūrtqa
sözin ötkize alatyn adam, būl oraida onyñ boiynan öz şaruasyna
myğym qojaiynnyñ nyq senimi bilinip tūrady, ne aitsa da oryndy,
barlyq pikirimen de, keltirgen dälelderimen de kelise bergiñ keledi.
İiä, añşylyq qūruğa zañ jüzinde rūqsat i̇etilgen resmi qūjattarğa
Tau qūlağan
litsenziiä aludan bastap, tüsken tabystan tölenetin salyqqa deiin
bärin oilastyryp, negizdep, josparlap qoiğan, osyndai ekzotikalyq
biznestiñ bir parasy retinde qar barysyn aulauğa da rūqsat i̇etilgeni
qūjattarda jeke bap türinde bekitilipti. Arab hanzadalary (nemere
ağaiyndy) būl jağynan äldeqaşan habardar i̇etilgen. Olarmen
jasalğan kelisimşarttyñ ağylşyn tilindegi nūsqasyn sonau
köktemde-aq Arsen Samanşinniñ özi daiyndap bergen. Mūny ūmytyp
ta barady i̇eken, i̇endi sony naqty iske asyratyn uaqyt kelipti. Ärine,
Bektūr Samanşin ağylşyn tilinen müldem maqūrym, būl öñirdiñ
halqy seniñ «inglişiñdi» qaitsin, sondyqtan arab añşylarymen
aralas-qūralas atauly tügelimen Arsenge jükteletin boldy.
Meimandarğa qyzmet körsetudiñ tärtibi tūrğysynan kelgende
jäne Bektūr Samanşinniñ jeke közqarasy boiynşa, arab
hanzadalarymen aralasu jäne deldaldyq i̇etu siiäqty kürdeli
de qūrmetti iske Arsennen basqa laiyqty i̇eşkim joq. Öitkeni,
patşa tūqymynan bolyp tabylatyn arab hanzadalaryna jäi ğana
audarmaşy i̇emes, olardyñ märtebesine sai keletin i̇eleuli tūlğa,
terezesi teñ bolmasa da soğan jeteqabyl, basqaşa aitqanda, i̇elden
i̇erek adam kerek i̇eken.
– Sondyqtan, qymbatty Arsen, ata-babamyzdyñ aruağy
qoldasyn seni, öziñnen bedeldi, öziñnen artyq qandai tilmaş boluy mümkin, öziñ de tüsinesiñ, topyrağy torqa bolğyr marqūm ağam
– seniñ äkeñ tiri bolsa, osy şaruağa ol da atsalyspas pa i̇edi, – dep
nyğarlap qoidy Bektūr ağa. – Biznes üşin de bedeldi adamdar men
äriptester kerek. Kömektesip jiber, i̇eki aptadai birge bolsañ jeter
i̇edi, būl sağan qiynğa soqpaityn şyğar. Seniñ täuelsiz jurnalist
i̇ekeniñ bükil aimaqqa mälim, qaida baryp, qaida jürseñ de öz i̇erkiñ
öziñde, solai i̇emes pe?.. Mynany ūmytpa, öziñ de bilesiñ, bes künnen
keiin hanzadalardyñ jibergen adamdary keledi, olardy daiyndyq
toby deidi ğoi, özderi üş kisi i̇eken. Arab hanzadalary özderiniñ
jekemenşik ūşağymen Äulieatadağy aiyrportqa kelip qonady.
– Aeroport, baieke, aiyrport i̇emes, – dep ağaiynyñ sözin tüzep
qoidy Arsen. Biraq ol mūny i̇eleñ qylğan joq:
Şyñğys Aitmatov
– Al men aiyrport deimin, bizdiñ jaqta ony solai ataidy. Bizge
i̇eñ jaqyn aiyrport sol. Öziñ de bilesiñ. Kelisim jasauğa kömektesip
i̇ediñ ğoi. Qağazdardy toltyrğansyñ, telefonmen de söilestiñ, i̇esiñde
me, olar bankten habarlasty... İendi, mine – birge jūmys isteitin
boldyq. Arab hanzadalaryn aiyrporttan birge qarsy alaiyq, tauğa
da birge şyğamyz... Ol jaqta bärin daiyndap qoidyq. Būl jağyna
alañdama. Būrynğy kolhoz keñsesin satyp alğam, i̇eki bölmesin
qonaqüige ainaldyrdyq, qaladağydai i̇emes, ärine, degenmen būl da
jarap jatyr... Añşylyqqa tura Üzeñgiles asuynyñ özine şyğamyz,
kerek bolsa asudan äri qarai da aparuğa bolady, arğy jağy Qytai,
ondağy soqpaqtardy jatqa bilemin. Ol jaqqa alpinisterden basqa
i̇eşkim barmaidy, meili ğoi, jas hanzadalardyñ barğysy kelse nege
aparmasqa? Barys aulap köñil kötersin. Tegin i̇emes, ärine. Öziñ de
bilesiñ... Qūdai qalasa, barystar üşin biraz olja tüsirermiz dep
oilaimyn. Ärkim öz ülesin alady…
Östip tağy biraz şaruany pysyqtap aldy. Būl oraida Bektūr
Samanşin bärin oilastyryp qoiğan i̇eken, nağyz biznesmenge tän
qarymy bar i̇ekeni baiqalyp tūr – arab hanzadalarynyñ añşylyq
qūruy men demaluy üşin ne kerektiñ bärin sailap qoiypty: joryq
şatyry da, minis attar da, atşylardyñ kim bolatyny da mūqiiät
saralanğan. Märtebeli meimandardyñ attaryn kütu, i̇ertteu men i̇erin
alu – osynyñ bäri tek özderine ğana belgili, äldeqaşan synnan ötken
senimdi adamdarğa jüktelipti, al qaru-jaraq pen jaryq tüsiretin
jäne alystan köretin dürbi tärizdi qūraldar üşin kim jauap beretini
qūddy resmi hattama tärizdi aldyn ala jazyp qoiylğan. Arsen
Samanşin tuysyna iştei süisinip, maqtan tūta bastady, sonymen
qatar, adamnyñ maqsatty äreketiniñ arasynda biznestiñ aldyna tüser i̇eşteñe joqtyğyna tağy da köz jetkizgendei boldy. İiä, adamnyñ
ūmtylysynyñ biık şyñy biznes bolyp qalatyn şyğar, sirä.
Tūiyqjardağy añşylyq biznestiñ jospary da talqylanyp
bitti, i̇eger mūny qarly taudyñ qolattaryn şarlağan qar barystary
bilgen bolsa, jota-jotany qualap, asudan asyp joğalmas pa i̇edi, osy
jospardy solardyñ arasyndağy i̇eñ älsizi, jyrtqyş ağaiyndarynyñ
Tau qūlağan
arasynan birjola alastalğan Jebe-Barys bilse qaiter i̇edi?
Jadylanyp qalğandai bolyp, Üzeñgiles asuynyñ tübinde östip äli
de jata berer me i̇edi, älde... Neni kütip jatyr ol?
Arsen Samanşinge kelsek, osy biznes-protseske qatysy bar adam
retinde aldağy añşylyqtyñ qalai oilastyrylğanyn, ärine, i̇egjeitegjeiine deiin biledi, äsirese Bektūr Samanşinmen kezdeskennen
keiin bärin jaqsylap tūryp pysyqtap alğan, desek te, keiin belgili
bolğanyndai, aldynda ne kütip tūrğanyn, ömir soqpağynyñ soñğy
būrylysy qaida aparyp tirerin ol da bilmegen i̇eken. Ärine, ony da
i̇eskeruge bolar i̇edi dep säuegeisu qiyn i̇emes. Alaida bolary bolyp,
būiauy siñgen soñ aqyldy bolyp körinudiñ ne qajeti bar? Jağdaidyñ
özi tura solai qalyptasyp kele jatty. Tylsym dünieniñ qūdiretti
küşiniñ qalauymen aldyn ala daiyndalğan sūrapyl jospar iske
asyp, bolar is bolğan kezde bizdiñ keiipkerimizdiñ bar bitirgeni
– kündeligine «Körinbes qaqpa nemese şarasyzdyq formulasy»
dep aidar tağyp, birer auyz söz jazyp ülgergen i̇eken. Tağdyrymen
syrlasu tärizdi osy jazbasynda ol bylai dep oi tüiedi: «Tağdyrdyñ
özi aldymyzğa tartqan ärbir tosqauyldyñ aldyn ala daiyndalğan,
aiqara aşyq tūrğan körinbes qaqpasy bolady, osy qaqpanyñ
tabaldyryğynan attau mañdaiyna jazylyp, peşenesine būiyrğan
är adam mūny sol körinbes qaqpanyñ arğy jağyna ötkende bir-aq
biledi. Qaqpadan kirgen adamnyñ keri qaituy mümkin i̇emes, būl da
qaitadan düniege keludiñ bolmaityny tärizdi būljymas qağida.
Būl – körinbes qaqpanyñ arğy jağyna ötuge būiyrylğan adamğa
tağdyrdyñ şyğarğan ükimi. Şarasyzdyq formulasy degen osy –
kirer jol bar da, şyğar jol joq».
Jazmyşty moiyndauğa mäjbür bolğan adamnyñ būl sözi äli de
jalğasyp, Arsen Samanşinniñ qalamynan tuğan qaiğyly essege
ūlasuy mümkin i̇edi, biraq tek bir ğana jağdaida, i̇eger sodan keiingi
oqiğalar tizbegi basqaşa tüzilgende ğana…
Tañerteñgi salqyn lep basylyp, kün köterilgen saiyn ystyq
ta küşeie bastady. Üidiñ de auasy tarylyp, qapyryq bolyp ketti.
Äñgimeniñ arasynda Arsen Samanşin ornynan tūryp, tünde aşyq
Şyñğys Aitmatov
qalğan terezeni japty da, şkaftyñ joğarğy jağynda, qabyrğağa
ornatylğan şağyn kondensatordy qosty. Köp qabatty üilerde
ystyqqa şydau qiyn, mūndaida tek kondensator ğana janyñdy
saqtap qalady. Būğan dau bar ma. Bektūr ağa terezeni aşyp qoiudy
ötindi. Tauly ölkede taza auamen demalyp üirengen adam ğoi. Ärine,
qonaqtyñ aitqany zañ… Terezeniñ aşyq tūrğany da bir närsege
sebep bolypty. Ondai bolaryn kim bilgen…
Tuysqandar i̇eki sağattan astam uaqytqa sozylğan äñgimege qaita
oraldy. Būl uaqyttyñ işinde aqköñil de şaruaqor şopyr İtibai
şäiin de işti, djipke janarmai qūiyp, juğyzyp, bazardan jemis
äkelip te ülgerdi. İeki tuystyñ arasy jer-jihandy jailap alğan
biznes arqyly būrynğydan da jaqyndai tüsken sekildi, aitpaqşy,
tauly öñirdiñ adamdary qazir dünieni şarlap jürgen saudagerlerdiñ
aitqan sözine sener-senbesin bilmei dal bolyp jür i̇eken – gül i̇ekeş
güldi de saudağa şyğaruğa bolady i̇eken ğoi? Ondaidy kim i̇estigen!
Adam şirkinniñ oilap tappaityny bolsaşy, gül degen öz-özinen ösip
tūrğan närse i̇emes pe, ony qyzyqtauğa bolady, äsemdigine süisinesiñ,
qasynan ötip bara jatyp, atyñnan tüsip, balalardy quantu üşin bir
destesin jūlyp aluğa bolady, ony satu degen külkili ğoi... Mine, sol
añğal halyqtyñ qalyñ ortasynan şyqqan ağaiyndy Samanşinder
i̇endi añşylyq qūru jönindegi auqymdy biznes-jobany talqylap
otyr. Mäsele adam közinen aulaqta ömir süretin, älemdegi i̇eñ qūpiiä
jyrtqyş – qar barysy turaly, naryqtyñ qoly netken ūzyn i̇edi,
olarğa da kelip jetkeni ğoi.
Añşylyqtyñ da naryqqa beiimdele bastağanyn osydan-aq bile
beriñiz, bügingi äñgimeniñ arnasy sol töñirekten ūzap şyğar i̇emes.
Aldağy añşylyqtyñ jai-japsaryn qağazğa tüsirip otyrğan ağaiyn
tyñdap otyryp, Arsen Samanşinge osynyñ bäri tura teatrdağy
qoiylym siiäqty körinip ketti, rejisseri – būrynğy kolhoz bastyğy,
mümkin şynymen aqyldy adam şyğar, mine i̇endi ol kelesi körinisti
surettegendei-aq, añşylyq täsilderin baiandap ketti. Mysaly, Bektūr Samanşin şeteldik añşylardyñ qalağan añyn tañdap tūryp
atyp aluy üşin tau tağylaryn qorşauğa qalai quyp tyğuğa bolaty-
Tau qūlağan
nyn täptiştep ketti. İestigen qūlaqqa auyr tietin osy bir zymiiän
täsildi amalsyz tyñdauğa mäjbür bolğan Arsen Samanşin i̇endi onyñ
män-jaiyn ūğyp aluğa tyrysty, öitkeni i̇erteñ taudağy añşylyqtyñ
qyr-syryn arab hanzadalaryna i̇egjei-tegjeili tüsindiruge tura
keledi, söitip otyryp, qazir sonau İerenqabyrğa tauynda qannenqapersiz jortyp jürgen barystarğa jany aşyp tūrğanyn añdady,
«qairan ğana barystarym-ai, däl qazir alystağy qalada, nöpirlegen
adamy köşege syimai qūjynağan megapolistegi «hruşev üileriniñ»
birinde otyrğan i̇eki tuys qazir senderdiñ tağdyrlaryñdy şeşip
otyrğanyn, qūddy bir Jaratqannyñ özindei-aq qai küni, qai sağatta
janyñdy alaryn belgilep otyrğanyn bilmeisinder ğoi, senderdiñ
sorlaryñ da osy» dep iştei tebirendi. İeger mūny biler bolsa, tağy
añğa da jan kerek, keşigip qalmai tūrğanda Gimalaiğa ma, äldebir
qiiän tauğa bezip joğalmas pa i̇edi.
Qiiäl şirkin ne degen jüirik, qyrandai samğap birese Uiağa, birese
qiiäğa sermeidi. Mūndai da äumeserlik bolady i̇eken, kenetten basyna
äri keremet izgi, äri i̇essiz sandyraq bir oi keldi: aitalyq, osyny taudağy
barystarğa qalai bildiruge bolar i̇edi? Qiiäldyñ büitip şaryqtauyn
şalyqtau dese bolmas pa, soğan mümkindik bolğan künniñ özinde
de ondaidy oiyña aluğa qalai dätiñ barady, biznesti qaitpeksiñ,
biznes qaida qalmaq? Aspanğa ūşyp kete me? Qaidağy bir jabaiy
añdardy qūtqaramyn dep biznesti qūrdymğa ketirmekpisiñ? Sony
aitşy? Osy qiiälyñ şyndyqqa ainalyp, tağy añdardy şynymen
qūtqaryp qaldyñ delik, sonda ne bolmaq? Dünie-älem sol küii tūra
berer dep pe i̇ediñ? Joq, onda bäri qūryp tynar i̇edi, adam balasy öz
qolymen jasağan aqyrzamannyñ qūrbany bolyp, jer betinen özinözi qūrtyp tynady. Sondyqtan – joq degesin joq, biznesten asyp
i̇eşqaida ketpeisiñ, qalğanynyñ bärin sosyn köre jatarmyz, keiin,
keiin... Äitpese, baiqap kör, jağyñdy aşsañ boldy – öz basyñdy öziñ
jūtqanyñ, odan da asylyp ölgeniñ artyq! «Mergen» dep atalatyn
añşylyq biznes firmasynyñ bastyğy Bektūr ağanyñ baiyppen
aityp bergen nūsqaularyn qoiyn däpterine ağylşyn tilinde tüsirip
otyryp arab hanzadalarymen jūmys istegen kezde keregi bolady –
Şyñğys Aitmatov
Arsen Samanşin i̇eş sebepsiz, işki tüisiktiñ türtpegimen, aiaq astynan
osyny oilady, älde būl da Qūdaidyñ jibergen jazasy ma i̇eken?
Bektūr Samanşin, sol sätte, ärine, Arsenniñ ne oilağanyn, jan
düniesinde qandai tolqyn jügirip ötkenin añğarğan joq, onyñ özi de
būl jaiynda til qatyp, i̇emeuirin bildirgen i̇emes.
Ortaq şaruany talqylap otyrğan i̇eki adamnyñ bireuiniñ basyna
osyndai teris oi keledi dep kim oilasyn, mūndaidy tüsindirip
berudiñ özi de mümkin i̇emes. Taudyñ arğy betinde soqqan jelden bergi
bettegi ağaştyñ būtağy şaiqalmaidy ğoi.
Köñili kümän ataulydan ada Bektūr Samanşin inisin tuystarşa
jaqyn tartyp, älgi ūsynysyn nyq senimmen, bajailap aityp
berdi. Josparyn qağazğa syzyp, taudağy şatqaldar men qūzjartastardyñ qai tūsyna tosqauyl qūiatynyn belgilep otyr, sol
mañdy jan-jağynan, i̇eñ kemi üş, äitpese tört qaptaldan qaumalap,
qorşap alğan jön, äitpese jyrtqyştardy aranğa jyğamyz deu bos
äure bolmaq, söitip jan-jaqtan bir mezgilde dañğaza köterip, ulapşulap, tağy añdardy qajetti bağytqa qarai qualaityn bolamyz.
Ärine, jolymyz boluy da, bolmauy da mümkin. Qaitken künde de
keminde bes-alty jigit kerek, olar jyrtqyştardy at üstinen ürkitip, mergender jasyrynğan orynğa qarai qualauğa tiıs.
Meimandardyñ joly bolyp jatsa, olardyñ jergilikti
kömekşileriniñ i̇eki i̇ese joly bolğany, tüsken aqşany bärimiz bölip
alamyz. Ärkimge öz ülesi tiedi, ärine. Sondyqtan, ärkimniñ de
tyrysyp bağatyny tüsinikti şyğar…
Bektūr Samanşin öziniñ tikelei basşylyğymen ötkiziletin
mūndai jauapty jūmysty senip tapsyruğa bolatyn auyldastaryn da
atap ötti. Olar i̇endigi attaryn baptap, qarulary men dañğyralaryn
daiyndap jatqan da şyğar…
İiä, tuysqanynyñ äñgimesi mūny airan-asyr qaldyrdy, ağaiy
bolaşaq klientterge arnalğan biznes-añşylyqtyñ josparyn
kelistirip tūryp jasağan i̇eken. Ystyq şäidi baptana ūrttap qoiyp,
i̇ekeui ūzaq otyrdy, teñ añşylyqty ğana i̇emes, basqa da şarualardy
söz i̇etti, tuğan ölkede äñgimege tatityn jäitter barşylyq i̇emes pe.
Tau qūlağan
Söitip otyrğanda bir qyzyq boldy, şynymen tañğalarlyq jäit.
Mūndaidy oidan şyğara almaisyñ.
Mäsele mynada, jaz kezinde aulada, üilerdiñ töñireginde kepterler men qarlyğaştar qaptap ketedi, biık üilerdiñ şatyrlaryna,
töbesi men qabyrğasynyñ arasyndağy quystarğa Uia salyp, meken
i̇etip alğan. Olarğa i̇eşkim nazar audarmaidy, kepterler ädemi bolyp
keledi, olardy tūrğyndardyñ ūnatatyny bar, qarlyğaştarda
i̇eşkimniñ şaruasy joq, özderimen özderi tirlik i̇etip jatyr. Birde
toptasyp, birde jeke ūşyp-qonyp jüre beredi, qanattanyp qalğan
balapandaryn Uiadan şyğaryp, ūşudy üiretedi. Baiağydan beri solai
äli de solai bolyp kele jatyr... Şyqylyqtağan torğailardai i̇emes,
qarlyğaştar tekti qūs qoi – sūlu, symbatty, tipten sypaiy deuge de
bolady…
Biraq olai i̇emes i̇eken. Būl joly olar i̇erekşe qyzyq minez körsetti,
älde birdeñeniñ nyşany ma i̇eken…
Ağaiyndy Samanşinder dastarqan basynda äñgime qūryp,
tañerteñnen beri özderiniñ biznes-jobasy men taudağy barystardy
aulau jönindegi josparyn talqylap otyrğan, Arsen Samanşin
qolyndağy qoiyn däpterine ağaiynyñ aitqan sözderin ağylşyn
tilinde tüsirip jatty, arab hanzadalaryna istiñ män-jaiyn
ūğyndyryp berui kerek qoi, sol kezde aşyq tūrğan terezeden i̇eki
qarlyğaş ūşyp kirdi, şamasy, jūptas bolsa kerek. İeger olar mūnda
qatelesip, adasyp kirgen bolsa, älgi terezeden keri qarai ūşyp şyğa
alatyn i̇edi. Onda tūrğan ne bar, qūstar da adasatyn şyğar, būğan
tañdanatyn i̇eşteñe joq… Būl i̇ekeui keri qaituğa tyrysar i̇emes,
bölmeni ainala ūşyp jür, älsin-älsin şyqylyqtap, dybys berip
qūiady.
– Oi, mynalardy qara, qarlyğaştar ğoi, būlar qaidan jür! – dep
tañdanysyn bildirgen Bektūr ağa bir qozğalyp qoidy. – Östip terezeden kirip kete bere me özderi?
– Joq, birinşi ret körip tūrmyn. Būryn büitip kirgen
i̇emes. Jalpy, bizdiñ aulada qūs köp, terezeniñ aldymen olaibylai ūşyp ötetini bar. Osy üidiñ şatyrynyñ astynda
Şyñğys Aitmatov
Uiasy bolsa kerek, – dep tüsindire bastady Arsen Samanşin.
– Älde birdeñeden qorqyp ketti me i̇eken? Terezeni aşyñqyraşy,
ūşyp ketsin.
Terezeni şalqaita aşyp tastady, qarlyğaştardyñ qaitqysy
kelmeitin siiäqty. Kip-kişkentai közderi jylt-jylt i̇etip, töbeni
ainala ūşyp, tynbastan şyqylyqtai beredi. Şynymen äldenege
alañdauly siiäqty. Jaişylyqta adamdarğa jaqyndai bermeitin
qūstar būl joly üidiñ işine ädeii ūşyp kirgen tärizdi, birdeñe
aitpaq bolatyndai ma, äldeneden saqtandyrğysy kele me… Äiteuir
sol sätte Arsen Samanşinge solai körinip ketti, būl oiyna öziniñ
de külkisi keldi, ülken Samanşin oryndyqtyñ arqalyğynda iluli
tūrğan sülgini alyp sermelep, qūstardy quyp şyqpaq bolyp jür.
Qarlyğaştar sülgiden qaşyp, aulağa ūşyp şyqty…
– Qyzyq boldy-au būl, – dep basyn şaiqap qoidy Bektūr ağa.
– Mūnysy nesi i̇eken? Jaraidy, ūşa bersin. Jūmys isteiik, uaqyt
tyğyz. Sen qaşan kelmeksiñ, sony anyqtap alaiyq, añ ürkitetin
jigittermen jolyğuymyz kerek. Sosyn i̇ekeumiz kelisimşartqa otyramyz.
– İekeumizdiñ aramyzda qandai kelisim-şart? Onyñ ne qajeti bar?
– Joq, joq, qazir onsyz bolmaidy. Kelisimşartsyz biznes bola
ma i̇eken!..
Arsen Samanşin ağaiynyñ būl ūsynysynan bas tartpaq bolğan:
qajeti joq, baieke, men sağan äkemdei senemin ğoi, auzyn aşyp
ülgergen joq, älgi i̇eki qarlyğaş tağy da ūşyp kirdi, töbeni boilap
şyr ainalyp jür.
– Ha, – dep tañ-tamaşa qaldy Bektūr ağa, – mynalar qaityp keldi
ğoi! Būnysy nesi?
«İiä, būl i̇eki qūs äldeneni aityp bitiruge nemese aiağyna deiin
tyñdauğa, iaki özderin tolğandyrğan äldebir jañalyqqa tolyq
qanyğu üşin qaityp kelgendei körinedi i̇eken», – dep oilady Arsen, sol sätte äldenege mazasyzdanyp jürgen qos qarlyğaşqa köz
almastan qarai berip, i̇ekeuiniñ mūñ şaqqandai şyqylyqtauy neni
bildiretinin bilsem ğoi dep qiiäldady. Bektūr ağa: – Qūstardy quyp
Tau qūlağan
şyğyp, terezeni jauyp, – qoişy dep ötindi. Sülgini qolğa aluğa tura
keldi, sosyn terezeni jauyp tastady. Sodan keiin şkaftyñ üstindegi
kondensatordy qaitadan qosty. Tereze jabyq, Bektūr ağa ystyqtap
jürer.
Alaida bir minut ötpesten älgi i̇ekeui terezeniñ aldyna tağy ūşyp
keldi, äinekti tesip jibererdei üñile tönip, älginde aityp ülgermegen
äldebir mañyzdy habardy jetkizbek bolğandai, nemese äldeneni
i̇eskertkendei tağatsyzdana şyqylyqtaidy... Syrtta tūryp iştegi
i̇ekeuine üñilgen qarlyğaştar özderiniñ osy adam sengisiz äreketin
aqtarlyqtai äldebir qūpiiä syrdy aşuğa niettenip tūrğandai.
İeger dauysy bolsa aiğailap jibergeli tūrğan tärizdi. Bizdi tyñdap
alyñdar dep talap i̇etetin siiäqty ma...
Bektūr ağa iyğyn qiqañ i̇etkizip, öz-özine sūraq qoidy:
– Būl neniñ nyşany? Jaqsylyqqa körinse igi i̇edi... Jaraidy,
būlarğa bola alañdamai-aq qūiaiyq. Terezeniñ perdesin jap, bizdi
körmeitin bolsyn. Mümkin sonda tynyştalatyn şyğar.
Terezeniñ perdesin tüsiruge tura keldi.
Sodan keiin tuysqandar ony-mūnyny söz i̇etip tağy da biraz uaqyt
otyrdy, Arsenniñ oiynan älgi jūmbaq qarlyğaştar ketpei qoidy,
ondaidy kim körgen, qūstardyñ osyndai qylyq körsetkenin būrynsoñdy i̇estigen i̇emes, olardan jasyrynyp, terezeni jauyp alğanyna
azdap ökinip te otyr...
İekeuara äñgime barysynda osy oidan aryla almai qoidy, kelgen
şaruasyn pysyqtap alğanyna köñili toğaiğan Bektūr Samanşin
jaqyn tuystyğyn paidalanyp, Arsen inisiniñ boidaqtyq ömirine
qatysty öz pikirin bildirdi:
– Jağdaiyñ jaman i̇emes-au, Arsen, – dedi ol inisiniñ jüzine tura
qarap, – qūraq ūşyp kütip alyp jatyrsyñ, onyña rahmet, degenmen,
köñiliñe kelmesin, boidaqtardyñ şäiin işudi qūiatyn uaqyt jetken
joq pa osy? Ärine, mäsele şäida i̇emes, nesine soza beresiñ, üilenip
almaisyñ ba, bireuler bes-alty äielim bar dep teledidardan
maqtanady, sen bolsañ bir ret sürinip kettiñ de, äli oñala almai
jürsiñ. Joq, mūnyñ bolmaidy, Arsen. Öziñ jassyñ, aqyldysyñ,
Şyñğys Aitmatov
marqūm äkeñ seni maqtan tūtar i̇edi, tiri bolsa nemere süigim keledi
derine kümänim joq, ras, bai i̇emessiñ, biraq küniñdi köre almai
jürgen de i̇eşteñeñ joq, tuystardyñ bäri seniñ toiyñdy kütip jür.
Öz basym ärqaşan daiynmyn, qūdalyğyña jūmsauğa bir üiir jylqy
da bölip qoiğam, kerek deseñ osy qalağa aidap äkeleiin. Külkisi joq.
Jaqsy äieldi qaladan da, daladan da tabuğa bolady. Tañdağanyñdy
al. Uaqyt bolsa ötip barady… Öziñ de tüsinesiñ ğoi bärin.
Arsen jymiyp, kelisim bergendei basyn şūlğyp qūiady, söitip
otyryp äñgimeni basqa taqyrypqa būrmaq bolyp i̇edi, kenet Bektūr
Samanşinniñ oiyna äldene tüsip ketti:
– Tyñda, Arsen, mümkin älgi qarlyğaştar mūnda teginnen-tegin
ūşyp kelmegen bolar, ä, qalai oilaisyñ? Olar da seniñ äieliñdi
körgisi kelip, şydamai üige kirip kelgen bolar! – dep öz äziline özi
mäz bolyp qarqyldap külip qoidy. Biraq Arsen şynymen jauap
berdi:
– Olai bolsa i̇eşteñe i̇emes qoi.
Keiin aulada Bektūrdy şyğaryp salyp tūryp ta Arsen osyny
oilady: «İeger olai bolsa i̇eşteñe i̇etpes i̇edi». Bektūr Samanşin
şaruaqor adam, onyñ oiynda basqa närse jür. Juğannan keiin
būrynğydan beter jarqyrap şyğa kelgen djipiniñ qasynda tūrğan
Arsenniñ şañ basqan «Nivasyn» körip, bylai dedi:
– Tyñda, Arsen, i̇eger bäri özimiz oilağandai sätti ötip jatsa, sen
de osyndai bir djip satyp alar i̇ediñ, ony da oilap qoi. Qaşanğy
«Niva» minip jüre bermeksiñ, ärine, būl da jaman maşina i̇emes,
keñestik däuirden qalğan mūra, degenmen qazirgi biznes zamanynda
sen siiäqty adamğa djipten laiyqty kölik joq.
Arsen de Bektūr ağaiyna rizaşylyq bildirip jatyr:
– Rahmet, baieke, rahmet, retine qarai körermiz, djip degen tauly
jerde minuge jaqsy, degenmen köre jatarmyz ony – özi äli sony oilap tūr: «Olai bolsa jaqsy ğoi», söitip äñgimeni basqa arnağa būryp
jiberdi:
– İiä, İtibai, qalai demaldyñ? Jaraisyñ, osy betiñnen taima.
Bizdiñ jaqtyñ tauyna sen siiäqty jigitter ğana şydai alady.
Tau qūlağan
– İiä, İtibai i̇ekeumiz būl taudy biraz şarladyq qoi. Qanşa jol
jürdi dep oilaisyñ? Üş jüz şaqyrym!
– Üş jüz qyryq boldy! – dep qosyp qoidy İtibai külimsirep.
Tuysqandar qūşaqtasyp qoştasty, Arsen djiptiñ soñynan
qolyn būlğap şyğaryp saldy, oiynan älgi sūraq keter i̇emes: «Olai
bolsa i̇eşteñe i̇emes qoi!»
Qarlyğaştardyñ jūmbaq qylyğyn ūmyta almaityndai Arsen
Samanşinniñ tağy bir sebebi bar i̇edi, odan tek köñili jabyrqaidy.
Būl turaly i̇eşkimge tis jarmaq i̇emes, ärine, qarlyğaştarğa qatysty
osy jäitti i̇estise, Aidana ğana şyn tañyrqap, būdan äldebir syrly
da mändi qorytyndy tüier i̇edi, osy jöninde qandai da bir hikaia
jazsa, libretto nemese jan tebirenter än tusa ğoi dep armandary
sözsiz. İiä, ol kütpegen jerden oñaşa syrlasuğa türtki bolar äñgime
taba qoiuğa şeber-aq. Osyndai syrlasu ğaşyqtardy būrynğydan
da jaqyndata tüspei me. Qanşa ret solai boldy i̇eken. İendi onyñ
dauysyn telefonnan i̇estudiñ özi mūñ, älgi bir limuzinge otyryp,
taiyp tūrdy, i̇esesine qazir aqşağa bögip jür. Ne istersiñ būğan!
Äitpese äldebir tylsym syrly habardy jetkizbek bolğan jūmbaq
qarlyğaştar turaly dereu soğan aityp bermes pe i̇edi. Iştei olarğa
«habarşy-qarlyğaştar» dep at qoiyp aldy. Tek olar qandai habar
aitpaq boldy i̇eken?
Ärine, bir-i̇eki künnen keiin būl da ūmytylyp keteri sözsiz, solai
boldy da, Tūiyqjar tauynda ötetin aldağy biznes-añşylyqqa
daiyndalu oñai i̇emes, şarua bastan asady, soğan bilek sybana kirisip
ketken, kenet älgi habarşy-qarlyğaştar qaitadan i̇esine tüsti, solar
şynymen äldeneni habarlamaq boldy-au degen bailamğa keldi, söitip
ol tau bökterindegi tuğan auylyna kelgeli besinşi kün bolğanda
kündeligine: «Körinbes qaqpa nemese şarasyzdyq formulasy» dep
aidar qoiyp, tüñiliske toly aşy oilaryn jazdy, öz-özine tağy da
i̇eskertkendei, baiağy bir oilaryn qaitalağan:
«Būl turaly birden bile almaisyñ. Tağdyrdyñ özi aldymyzğa
tartqan ärbir tosqauyldyñ aldyn-ala daiyndalğan, aiqara aşyq
tūrğan körinbes qaqpasy bolady, osy qaqpanyñ tabaldyryğynan
Şyñğys Aitmatov
attau mañdaiyna jazylyp, peşenesine būiyrğan är adam mūny sol
körinbes qaqpanyñ arğy jağyna ötkende bir-aq biledi. Tek solai ğana
bolady. Arğy jaqqa ötken adam mūny sol qaqpanyñ tabaldyryğynan
attağanda ğana bile alady. Qaqpadan kirgen adamnyñ keri qaituy
mümkin i̇emes, būl da qaitadan düniege keludiñ bolmaityny tärizdi
būljymas qağida. Būl – körinbes qaqpanyñ arğy jağyna ötuge
būiyrylğan adamğa tağdyrdyñ şyğarğan ükimi. Şarasyzdyq
formulasy degen osy. Kirer jol bar da, şyğar jol joq».
Älgi qarlyğaştar şynymen osy turaly i̇eskertpek bolğany
ma? Olar mūny qaidan biledi?! Külkili ğoi būl. Nağyz aqymaqtyq.
Jabaiylyq. Mūndaidy da oilauğa bolady i̇eken-au. Äzirşe solai
bolyp tūr. Äzirşe… Keiinnen Arsen Samanşinniñ qalamynan
osyndai oilar qağazğa tögilui üşin de äldebir oqiğalar boluğa tiıs
i̇edi. Äzirşe ondai i̇eşteñe baiqala qoiğan joq. Mazasyzdanatyn
i̇eşteñe joq, biznes-jospar boiynşa belgilengen jūmystar öz
retimen jürip jatyr.
Tağdyrynyñ qandai tartu daiyndap qoiğany qaperine kirmegen
jigitimiz äli de öz oiymen bolyp jür, Aidanamen jolyğyp, sol bir
tylsym syrly qarlyğaştar turaly äñgimelep bere almaityn boldymau dep mūñaiady. Tapqan i̇eken! Osy da sebep bolyp pa, älde osyny i̇esti
sala Aidanasy qūiğytyp jetip kelip, käne sol ğajaiyp qarlyğaştar,
körsetşi mağan! – dep moinyna orala ketedi dei me? İesi dūrys pa
öziniñ, älde süigen qyzy tastap ketken soñ şalyqtai bastağan ba?
Tüptep kelgende, onyñ jağdaiy da Üzeñgiles asuynyñ tübine
äldebir siqyrly küş bailap qoiğandai ne äri, ne beri ketpei jürip
alğan, üiirinen alastalğan Jebe-Barystyñ jağdaiymen şamalastūğyn. Neni kütip jür ol?
VI
İeki künnen keiin Arsen Samanşin öziniñ «Nivasymen» jolda
kele jatty. İiä, arab hanzadalarynyñ keluine sanauly künder
qaldy, Arab ämirlikteri bileuşisiniñ mūrageri Hasan men kuveittik
Tau qūlağan
Mysyr i̇ekeui nemere ağaiyndy i̇eken. Ärine, olardyñ tolyq atyjönin aityp şyğu da, i̇este saqtau da oñai i̇emes, būl üşin aldyn ala
daiyndalyp, jattap alu kerek. Äzirşe osy da jetip jatyr – hanzada
Hasan men hanzada Mysyr… Arsen Samanşin öziniñ tuğan ölkesi –
İerenqabyrğa tauynyñ bir silemi bolyp tabylatyn Tūiyqjarğa sol
i̇ekeuiniñ añşylyq qūruyna qyzmet i̇etu üşin kele jatyr.
Jol äjeptäuir ūzaq bolatyn – bes sağatqa juyq uaqyt kerek.
Talai jürgen joly ğoi, äsirese avtokölik aidaudy üirengennen
beri. Är joly synaqtan ötkendei bolasyñ – joldyñ tek jartysyna
ğana asfalt töselgen, qalğany – jäi topyraq tögilgen üiindi jol,
tau bökterin qiiälai, birese örge köterilip, birese i̇eñiske tüsip ilbip
otyrasyñ. «Niva» äli de äjetke jaraidy, äzirşe jürisinen jañyla
qoiğan joq, degenmen soñğy kezderi qalada sañyrauqūlaqşa qaptap
ketken şeteldik maşinalardyñ arasynda sirep bara jatyr.
Qalanyñ şet jağyndağy būralañ köşelerdi ainalyp ötip,
şyğysqa qarai bettep keledi, qala syrtyndağy baqşalar men
auyldardyñ qasymen biraz jürgen soñ būrynğy kolhozdar men
sovhozdardyñ i̇egis alqabyna şyğasyñ. Aldynda tau jotalaryna
baryp tireletin i̇egistik jatyr, onyñ arğy jağynan İerenqabyrğanyñ
qarly şyñdary mūnartady, sol taudyñ şatqaldary men
qolattarynda jolbarystar men qabylandardyñ tuysy, būl künderi
auqymdy halyqaralyq añşylyqtyñ nysanasyna ainalğan qar
barystary yqylym zamannan beri tirşilik i̇etedi, arab añşylarynyñ
mūnda jer şarynyñ basqa bir geografiiälyq aimağynan kelgenin
i̇eskersek, solai bolyp tūr.
Arsen Samanşin öziniñ «Nivasymen» sol biık-biık şyñdary kök
tiregen taudy betke alyp, öziniñ tuyp-ösken ölkesine qarai tartyp
keledi, būryn mūnda ärtürli şarualarmen, bireulerdi jerleuge,
bireulerdiñ üilenu toiyna, jaqyn tuystarynyñ qonys toiyna
kelip tūratyn. Būl joly basqa tirlikpen kele jatyr, apasynyñ
üiine tüsedi, ol da birazdan beri üige tağy da bölme qosu kerek dep
qyñqyldap jürgen, küieui auyldyñ ūstasy, būl künderi ūstanyñ
tabysy mardymsyz bolyp ketti, Ösken degen ūly üilenbek, oğan da
Şyñğys Aitmatov
qarjy kerek, qysqasy, i̇eger joly oñğarylyp, biznes-josparlary
oryndalyp jatsa, apasyna mindetti türde kömektesedi, onsyz bola
ma.
Būl joly Arsen Samanşin auylyna i̇erekşe sebeppen kele jatyr, būryn mūndaidy özi de körgen i̇emes, ne degenmen täuelsiz
jurnalist i̇emes pe – öz i̇erki özinde, qyzmet baby boiynşa i̇eşkimge
täueldi i̇emes, sondyqtan jaqyn tuysy, osy ölkeniñ betke ūstary,
añşylyq biznesin alğaşqylardyñ biri bolyp aşqan Bektūr
Samanşinniñ bir sözin i̇eki i̇etpei qabyl aldy. Jerlesteri Arsenniñ
būl kişipeiildigin özderinşe bağalady, tuys i̇ekeninde dau joq,
degenmen aspannan özi tüskeli tūrğan dollarlardan kim bas tartsyn.
Ondai aqymaqty tappaisyñ qazir. Arab añşylarynyñ sapary,
dūrysy, tauda jortqan qar barysynyñ osy ölkeni mekendeui qypqyzyl aqşa bolyp qaltağa özi-aq qūiylğaly tūrğan joq pa. Öitkeni
qazir jabaiy añnyñ özi de naryqtyq ainalymğa tüsip ketken,
mūndaidy kim oilapty. İeger būl jaqta qar barysy bolmasa, onda
arab hanzadalary mys-mys aqşa şyğaryp, sonşa jerden sandalyp
keler me i̇edi mūnda? Ärkim de öz qaltasyn oilaidy. Qaşan da solai
bolğan jäne bola da beredi.
Al aqşa jürgen jerde basqanyñ jan düniesinde ne bolyp
jatqanynda kimniñ şaruasy bar. Bireuler atqa minedi, bireuler
boqqa minedi. Meniki jüre tūrsyn, bötendiki tūra tūrsyn. Ärkimniñ
öz oilağany bar. Sondyqtan Arsen Samanşinniñ audarmaşy boluğa
kelisim beruiniñ şyn sebebi ne i̇ekenin i̇eşkim bilgen joq, biluge
tyrysqan da joq.
Jalğyz özi rulde kele jatyp, spidometrdegi jyldamdyqtyñ
özgerui men jolda kezdesken basqa maşinalardy baqylaumen ğana
bolğan, äsirese būrylysta saq bolu kerek, şirei tielgen äidikäidik jük maşinalary, keide olardy «qytai-maşina» dep ataidy,
audarylyp kete jazdap äzer keledi, olardyñ qasynan aman-sau ötken
saiyn bir jeñildep qalasyñ, jol boiyndağy osyndai äbigerge
qaramastan, sol baiağy bir-aq närse oiynan keter i̇emes: i̇endi ne isteidi,
qalai ömir süredi? Tek sol ğana bolsa jaqsy ğoi, ara-arasynda soñğy
Tau qūlağan
kezderi oiyna jiı oralyp jürgen sol bir qatigez piğyl kenetten
qylt i̇ete qalady, sol oiynan özi de qorqyp, i̇eske almauğa tyrysady,
äitse de bolar i̇emes. Sol sätte Arsen Samanşin maşinada otyryp,
ornynan ūşyp tūra jazdaidy – «aqtyq jauaptyñ» älegi azapqa
salyp keledi. Būl qandai «aqtyq jauap», qaidan şyqqan päle?
Qolamtanyñ arasynan jyltyrağan şoq tärizdi kökeiin küidirip,
janyn jegen kek aluğa degen qūştarlyqty – öltiredi jäne özi de
öledi! – işinen solai atağan. Jäne būl oiynan bas tartuğa bolmaidy.
Sonymen qatar, osynşama nadan bolğanym ba, öz-özimdi jeñe
almaityndai mädenietim sonşalyqty tömen be, jan düniemdi qaita
jañğyrtuğa şamam jetpeitin ruhym älsiz bolğany ma dep tañdanyp
ta keledi. «Bir kezde izgi jürekti aqköñil adam siiäqty i̇edim, – dep
oilady ol, – söitsem men de bir tükke tūrğysyz küiki pende i̇ekenminau. Jabaiy tüisik janymdy jep barady, naryqtyq ideologiiä
mağan arnalmağan bolyp şyqty, bir teuip jol jiegine laqtyryp
tastamaq… Sotsialistik monopoliiädan qūtylyp i̇edik, naryqtyq
monopoliiäğa tap boldyq – osyny oilağan kim bar? Monopoliiäğa
köngisi kelmegen qyrsyqtardy qai kezde de qylğyndyra salatyn.
Söitip seni öltirmek bolady i̇eken, sen de öltir olardy! İeregisken
dūşpanğa berer aqtyq jauabyñ osy...» Özin-özi Uialtpaq bolyp,
aiyptap, mazaq qylğysy keledi, jüreginiñ tübinde raiynan qaitu,
keşiru jöninde mysqaldai sezim joq. «Aqtyq jauap» beruge tolyq
haqym bar dep bekinip alğan…
Tau bökterindegi ainalma jolmen «Nivasyn» aidap kele jatqan
ol östip özi siiäqty Qūdaidyñ nazarynan tys qalğan nemese sol
Qūdaidyñ özi bar bolsa, ony äldeqaşan ūmytqan milliondağan
pendeler äbiger bolyp jürgen ülken qaladan birtindep alystap bara
jatty. Janyn jegen mazasyzdyq pen būldyr ürei, qaiğy-mūñy
men tañğy ūiqydan ūianğan sätte qiiälyn terber arman-añsaryna
degen sağynyş özimen birge ketip barady; qarğys atqyr sol qala
ğoi mūny Aidanadan aiyrğan, aru qyzdy būqaralyq mädeniettiñ
qapasyna qamap qoidy (qyzyqty qara, būqaralyq mädeniet temir
torly türme bolyp şyğuy da mümkin i̇eken-au!), būl türme de käduilgi
Şyñğys Aitmatov
qylmyskerlerdi qamaityn türmeden bir kem i̇emes, ol jaqta qaruly
küzet, mūnaradan baqylap tūrady, beine-körinis qūraldary jäne
bar, mūnda i̇esiktiñ artynda, sahnanyñ syrtynda, limuzinniñ işinde
täulik boiy biznes-küzetşilerdiñ qorşauynda jüresiñ. Mäñgilik
qalyñdyqty solardyñ qai-qaisysy da qamauda ūstai almas i̇edi, san
ğasyrdan beri taudy kezip jürgeni de sodan, bostandyqty süigeninen
i̇emes pe. Qala halqy ondai mūñlyqty qaitsin... Sahnağa şyğyp,
adamdardyñ jan sezimine, sanasyna jol aşuyna i̇eşqaşan mümkindik
bermeidi olar…
Arsen Samanşinniñ büitip qalağan jağyna kete beruine qalanyñ
da köngisi kelmeitin siiäqty. Qala ony jol boiy telefon arqyly
tauyp alyp, jağasyna jabysyp jiberer i̇emes, jol üstinde de, keide
sözinen jañylyp qalmas üşin jol jiegine toqtap tūryp ta qalta
telefony arqyly jauap beruge tura keldi. Negizinen, aldyn ala uäde
i̇etip qoiğan maqalalar men sūhbattardyñ mätinin sūrağan är aluan
redaktsiiälar habarlasyp jatty, i̇endi olardy biraz uaqyt keiinge
qaldyruğa tura keledi, neğūrlym tabandy redaktorlar men telehabar
jürgizuşilerge demalysta jürmin, öz-özime demalys bergem, büituge
tolyq haqym bar, aldağy üş apta boiy saparda bolamyn, qazirdiñ
özinde qaladan şyğyp ketkenmin dep bärin bajailap tüsindiruge
mäjbür boldy. Söitip būl mäselelerdi keiinge qaldyru jöninde
keliskendei boldy, jol üstinde telefon soqqandardyñ i̇ekeuiniñ
şaruasy şūğyl i̇eken – dereu, naq osy sätte, telefonmen bolsa da
jauap berudi talap i̇etti, öitkeni Arsen Samanşinniñ qazirgi küiip
tūrğan qoğamdyq mäseleler jönindegi pikirlerin synğa alğandarğa
qarsy ne aitaryn baspasöz jäne telehabar arqyly jariiä i̇etu kerek
bolyp tūr i̇eken. Belgili jağdai, mūndai dau-damaiğa baiağydan beri
aralasyp keledi ğoi, sonyñ bäri qalada, keñseler men redaktsiiälarda
ötetin, qalanyñ syrtynda jürip telefon arqyly pikirsaiysqa tüsip
körmepti. Amal joq, mūny da baiqap köruge tura keldi. Maşinasyn
toqtatyp, äñgimege aralasty. Telefon soğyp tūrğan öziniñ i̇eski
tanysy, «Jaña jol» gazetiniñ bas redaktory Qūmaş Baisalov
bolatyn. İekeui baspasözde i̇ejelden beri birge istep keledi.
Tau qūlağan
– Tyñda, Qūmaş, – dep bastady Arsen Samanşin. – Ne bolyp
qaldy? Men jolda kele jatyrmyn, aittym ğoi sağan. Qaityp barğan
soñ asyqpai äñgimelessek bolmaityn ba i̇edi…
– Tüsinip tūrmyn, Arsen, i̇eskertip qūiaiyn dep i̇edim, būl seniñ
konferentsiiäda, mediaforumda söilegen söziñe bailanysty, i̇esiñde
me?
– Ärine, i̇esimde.
– Bylai bolyp tūr, bir top dini qairatker, özimizdiñ jergilikti
dindärlar ğoi – arasynda mūsylmandar da, hristiandar da, tipten
liberal baptister de bar, solar aşyq hat jazypty, talai aityp
i̇edim sağan, keide artyq ketip qalatynyñ bar.
– İiä, būl dindärlarğa ne kerek i̇eken, neğyp bäriniñ basy birigip
qalğan? Aiaq astynan dostasa qalypty ğoi. Äşeiinde bir-birimen
amandasuğa jaramaityn i̇edi...
– Öitkeni sen jūrttyñ aldynda Qūdaidyñ özin, tūp-tura Jasağan
jalğyzdy öziñniñ älgi «Söziñe» täueldi i̇etpek bolypsyñ deidi.
– Sonşama ne dep qoiyppyn, mūny qalai tüsinuge bolady? Au,
i̇eger meniñ sözime täueldi bolsa, ol qandai Qūdai? Olar da aita
beredi i̇eken.
– Tük bilmegensi qalmaşy, Arsen. Öziñniñ ne aitqanyñdy
biletin şyğarsyñ. Älgi hatta jazğanyñdai, būl ūstanymyñ adasu
i̇emes, aqiqatty būrmalau i̇ekenin halyqtyñ aldynda aşyq moiyndap,
täubağa keluiñdi talap i̇etip otyr.
– Toqta, toqta, qandai ūstanym? Tağy neni tauyp alypty?
– Almatyda ötken mediaforumda söilegen söziñ i̇esiñde me?
– Jaqsylap oilansam, i̇esime tüsetin şyğar, būl özi mamyr aiynda bolmap pa i̇edi…
– İiä, dūrys, mamyrdyñ aiağy, 25-i men 27-siniñ arasynda ötken…
– Äri qarai aita ber?
– Qazir men oqyp bereiin, olardyñ narazylyğynyñ mäni nede
i̇ekenin tyñdap al.
– Oqi ber, bolsañşy i̇endi.
– Jaraidy, tyñda. Aitpaqşy, telefonyñ otyryp qalmai ma?
Şyñğys Aitmatov
– Ol jağyna alañdama, kerek bolsa qaitadan quattandyryp
alamyn.
– Bylai ğoi. Oqimyn... «Sonymen, bizdiñ tolyq kelisilgen ortaq
pikirimiz boiynşa, biz – älemdik dinderdiñ filialdary bolyp
tabylatyn aimaqtyq ortalyqtardyñ ökilderi – belgili jurnalist
Arsen Samanşinniñ «İevraziiä mediaforumynda» oryn alğan
qūdaisyzdyğyna qarsy ortaq közqarasymyzdy, aiyptauymyzdy
jäne narazylyğymyzdy bildiremiz, ol özi tarihtyñ köşpendi
däuirindegi pälsapa dep aidar taqqan, şyn mänisinde ateizmnen de
qauipti «Söz» dep atalatyn şyğarmasyna silteme jasap, sondağy
jabaiylyq mätinnen üzindi keltirip, barşa dindärlardyñ namysyn
qorlady»... İestip tūrsyñ ba?
– İiä, i̇estidim, i̇estip tūrmyn.
– Äri qarai seniñ söziñdi keltiredi. Aitpaqşy, i̇esiñde me,
konferentsiiäda söilegen sözderdiñ bärin teledidar arqyly tikelei
taratqan joq pa i̇edi? Qazir oqyp beremin, şydai tūr, mine, sen bylai
depsiñ, hatta osyny keltirgen... «Būl oraida qazirgi būqaralyq
aqparat qūraldarynyñ şyn mänisinde asa auqymdy mänge ie bolyp
otyrğanyna qatysty meniñ öz közqarasym, öz tüsinigim paida
boluy yqtimal. Sondyqten däuirimizdiñ qalyptasyp kele jatqan
aqparat keñistikteriniñ qazirgi kün tärtibinde tūrğan kündelikti
mändiligi men jauapkerşiligin i̇eskertip qana qoimai, sonymen qatar,
bağy zamandarda ömir sürgen köşpendi filosoftardan mūra bop
qalğan, söz qūdiretiniñ san salaly i̇ekendigin şynaiy ūğynudyñ
i̇ejelgi täsilderine jüginip köreiin. Atap aitqanda, sonau köşpendi
zamandağy qyrğyz-qazaq poeziiäsynan bir üzindi keltire keteiin,
būl söz qazirgi älemdik dinderdiñ qağidalarynan äldeqaida būryn
aitylğan. Özin azat sezingendikten i̇erkin aitylğan būl sözdiñ tereñ
de auqymdy mağynasy bärin qamtidy, mine tyñdap köriñizder: «Söz
köktegi Qūdaidy bağyp, Ğalamdy sauğan, ūrpaq auysyp, ğasyrlar
öte beredi, al Söz bizdi sol ğalamdyq sütpen asyrap kele jatyr.
Sondyqtan Sözden tys, Sözdiñ şeginen tysqary Qūdai da, Ğalam
da bolmaq i̇emes jäne düniede Sözden asqan, odan qūdiretti küş
Tau qūlağan
joq, Sözdiñ otyndai şarpityn, solai küidiretin ot ta joq». Būl –
sol kezdegi köşpendi filosoftardyñ, suyryp salma aqyndardyñ
ğalamdyq ruhta aitqan sözi».
– İiä. Bizdiñ moldalar men poptarymyz onyñ nesin jaqtyrmai
qalypty?
– Osyny köpşiliktiñ aldynda aitqanyñdy! Mine, olar seniñ
söziñnen üzindi keltirip otyr, sodan keiin bäri birdei öre türegeledi:
teledidar arqyly jūrttyñ aldynda Qūdaidy joqqa şyğaruğa qalai
däti barady mūnyñ!.. Jaña ğana i̇estidiñ ğoi öziñ?
– İiä, rahmet. Şynymdy aitsam, olardyñ tarapynan mūndaidy
kütpep i̇edim. Keñirek oilai ma deuşi i̇edim. Būl mäseleni özimniñ
dūrys tüsingenime kümänim joq.
– Jaraidy, i̇endi ne isteimiz, qaitsek bolady?
– Özderiñ biliñder.
– İiä, ärine. Būl tüsinikti ğoi, Arsen. Sağan ne üşin
habarlasqanymdy ūğyp al, i̇esiñde bolsyn, biz osy dindärlardy
jaqtaimyz, olardyñ hatyn birinşi betke jariiälaimyz. Tüsin,
sen i̇ekeumiz qaita qūrudan beri qol ūstasyp birge kele jatyrmyz,
alaida däl qazir gazette olardy qoldamasaq gazetimiz qūryp tynady,
qarajat közi bitelip qalady. Qarjyny kimniñ qūiyp otyrğanyn
öziñ de bilesiñ, bizge būl jaiynda i̇eskertip qoiğan, aşyqtan-aşyq
tūspaldady.
– Bilgende qandai. Ol tek senderdi ğana i̇emes, köp ūzamai bükil
mädenietti uysynda ūstaityn bolady. Sol kezde bäriñ tek sonyñ
ğana aitqanymen jüretin bolasyñdar…
– Sonymen, bizge ökpelemeisiñ ğoi?
– Ökpelep nem bar. Qarsylyq joq. Öz ūstanymym dūrys i̇ekenin
men de däleldep bağarmyn. Şyndyq üşin qaşan da oryn tabylady.
– Jaraidy! Bizdi de tüsin, Arsen. Biz mūny jetiskennen istep
otyrğan joqpyz. Qojaiyndarğa seniñ būğan deiingi tağy bir maqalañ
da ūnamapty.
– Ol qandai maqala?
– Resei baspasözindegi…
Şyñğys Aitmatov
– Ä-ä, iiä.
– Atynyñ özi nege tūrady! «Bailyq pen bilikke jantalasa
ūmtylu». Ötkir maqala! Tas ğasyrynan bastap qazirgi künge deiin…
– İiä, ondai da bolğan, – dep qysqa qaiyrdy Arsen Samanşin,
būl joly arandatuşylar üşin qozdyruşynyñ mindetin osy maqala
atqarğan boldy ğoi dep oilady. Sonyñ öşin alu üşin poptardy
jaldağan, olar da tyrysyp bağypty. Osynyñ bäriniñ artynda İertas
Qūrşattan basqa kim tūruşy i̇edi. Būl jağynan kümändanğan i̇emes.
Telefonyn iegimen qysyp tūryp, bylai dep qosty: – Jaraidy,
Qūmaş. İesimde bolsyn. Men jüruim kerek. Sau bol, Qūmaş!
– O, kei! Arsen! Sağan aqyl üiretetin men i̇emespin, ärine,
degenmen basyña būlt üiirilip kele jatqanyn ūmytpa. Hatty
jariiälaimyz, onsyz bolmaidy. Qūdaişyldar i̇esiktiñ aldynda kütip
tūr.
– Qaidağy qūdaişyldar olar! Masqarapazdar i̇emes pe!
– Jäi aityp tūrmyn. Äzilim ğoi. Öziñ de tauly jerdiñ jigitisiñ,
ör men i̇eñisti, tereñ qūzdy ajyrata alatyn şyğarsyñ. Jolyñ
bolsyn…
– Rahmet. Kettim men, – dep jauap berdi Arsen Samanşin,
dosynyñ soñğy sözi jolda saq bol degeni me, älde basqa birdeñeni
meñzegeni me – sony tüsine almai keledi.
Qūlaqqa tynym joq – redaktsiiälardan tağy i̇eki ret telefon
şaldy, olardy retteu qiynğa tüsken joq…
Arsen Samanşin östip «Nivasyn» jüitkitip kele jatty,
maşinasyna mai qūiyp aldy, tau bökterindegi qara jolğa jetip
qalypty. Qyrqağa köterilip, i̇eñiske qūlap, jylanşa ireleñdegen
tau jolymen jürudiñ özindik äsemdigi bar, bärin jiti qadağalap
otyruyñ kerek, maşinağa da salmaq tüsedi. Bar oiyn jolğa audarmaq
bolğan Arsen Samanşin öziniñ mediaforumda söilegen sözin
baspasöz betterinde birjaqty tüsindirip jatqanyna nalydy: ärtürli
konferentsiiälarda mūndai dauly sözder qanşa ret aityldy, büitip
ūiymdasqan türde jabyla talau degen i̇eşqaşan bolyp körmep i̇edi.
Jäne sony aşyq istemek – Arsen Samanşin qaladan ketip barady,
Tau qūlağan
basqalardyñ qaiğy-qasiretin saudağa salyp, soğan mäz bolyp,
sodan läzzat alatyn, aramdyqpen jiğan bailyğymen basqalardy
tūnşyqtarmaq bolyp jürgen bireulerge qarsy batyl äreket i̇etuge
öz-özimen kelisim jasap i̇edi, sol şirkinderden aulaq ketip, jany
qinalsa da, amalsyz toqtağan sol şeşimin iske asyrudy keiinge
qaldyrmaq, būl jaiynda älemdegi birde-bir jan iesi bilmeidi, i̇endi
mine sol dūşpany jol üstinde soñynan quyp jetip, ideiälyq soqqy
berip tūrğan joq pa. Olai bolsa, keiinge qaldyratyn nesi bar, arab
hanzadalarynyñ añşylyq sapary aiaqtalğan soñ, sol josparyn
jüzege asyryp, aqtyq jauap berudi qolğa alu kerek… Jol üstinde
kele jatyp, osy jöninde qynjyla oilap qoidy, özin-özi sony isteuge
köndirmek, basqa i̇eşteñe qalğan joq, öltiredi jäne özi de öledi…
Osyndai auyr oilardan aryla almai qoidy. Mümkin tağdyrynyñ kilti osyndai oilarğa bailanysty şyğar. Jolda kele jatqanyna
üş sağattan asty, bala kezden tanys, tuyp-ösken jerine jaqyndap
qaldy, i̇endi bir sağattai jürse auylğa jetedi, Tūiyqjar – būl
öñirdegi ülken auyl bolatyn, bir kezderi i̇eñ iri kolhoz şaruaşylyğy
bolyp sanalyp keldi, Arsen Samanşin tuğan auylyna jetkenge
deiin sol bir mazasyz oilar men tolğanystardan qūtyla almady.
Bir qyzyğy, qaladan bezip, tauly ölkedegi keñistikke siñip joğaludy
qalağan saiyn kökeiinde äldebir añğal tilek bas köteredi, i̇eresek
adamnyñ i̇emes, jas balanyñ qiiäly tärizdi aqylğa syimaityn qiiäli
tilek – şirkin-ai, tura qazir, däl osy jerde Aidanamen jolyğyp,
şer tarqatyp syrlasar ma i̇edi, osy tilegim oryndala qalsa ğoi... Odan
arğysyn da armandaidy – i̇ekeui mūnyñ tuğan auylyna birge barsa.
İiä, rulde kele jatyp, būl saparğa ne üşin şyqqanyn bastan-aiaq
aityp berse, qaladan attanar aldynda qyzben habarlasuğa tyrysyp
i̇edi, onysynan tük şyqpaitynyn bile tūryp söitti, onyñ «Allo!»
degen sözin i̇esti almai qoidy, keterinde bir auyz söileskisi kelgen,
şamasy qyzdyñ qatal tağdyry būğan jol bermeuge bekinse kerek,
i̇endi onyñ tağdyry biık, dälirek aitsaq, tağdyry aqşanyñ küşimen
biıkke köterilgen dumanşynyñ qolynda... Osyndai neşe türli
oiğa ketip otyryp, i̇eger şynymen Aidanany köre qalsam, onymen
Şyñğys Aitmatov
äñgimelesip ketsek qalai bolar i̇edi dep armandau ğana qaldy.
Sol sätte ol mūnyñ iyğyna basyn süiep, qasynda otyrğandai
i̇elestedi. Aia öte iltipatty bolatyn äri sūlu, ärine, sūlu boluğa
mindetti de, öitkeni kez kelgen äiel üşin i̇eñ aldymen sūlu bolu
kerek, tirliktiñ alğaşqy şarty osy, adamzat balasy jaralğannan
beri solai, jasyratyn nesi bar – Aia şynymen sūlu bolyp
jaralğan, boiy da, müsini de kelisti, ärdaiym nūr şaşyp, jarqyrap
tūratyn közi, qap-qara kirpigi, iyğynan qidyrğan qolañ şaşy
aq jüzin kömkerip tūrady, ony keide artqa qarai tarap, keide
qobyratyp tüsirip qūia beredi. Dauysy şe! Būl jerde oğan sondai
äsem de küşti dauys bergeni üşin Qūdaiğa rizaşylyq bildiru kerek.
Solai i̇emes pe, Aia! Ah, keşirersiñ, būl turaly aitpauym kerek i̇edi.
Tüsinemin, tüsinemin, kinälimin, moiyndadym, jazalai ber. Sen älgi
dumanşyl pysyqtardyñ qoljaulyğy bolyp ketken i̇ekensiñ, qalasa
qosyp, qalamasa öşirip tastaityn äntaspa siiäqtysyñ. Men siiäqty
jelökpeni qasyñnan quyp jiberdi. Būl jaiynda keiinirek…
– Toqta! Qaida kettiñ? – dep i̇eleñ i̇ete qaldy Arsen rulde kele
jatyp. Qarasa, qasynda i̇eşkim joq…
Auylda bäri kütip otyr i̇eken – tuysqannyñ jöni bölek qoi,
tuğan apasy, ūsta jezdesi, jienderi, baldyzdary, nemere, şöbere
jäne basqa ağaiyndary, i̇eñ bastysy, inisiniñ keler uaqytyn sağaty
men minutyna deiin i̇eseptep qoiğan Bektūr ağa da osynda, i̇endi
qaitsin, uaqyt tyğyz, arab hanzadalary i̇endi bes künnen keiin – 17şi şildede sağat 17.00-de Äulieata äuejaiyna kelip tüsuge tiıs,
barlyq mäselelerdi aeroporttağy qyzmetkerlermen kelisip qoiğan,
hanzadalarğa İnternet arqyly habar berildi, olardyñ kelui jönindegi mäsele äbden pysyqtaldy, tek qaşan keri qaitatyny däl
belgilengen joq. Olar osynda bolğan kezde ūşaq pen onyñ
ekipajy aeroportta bolady, Bektūr Samanşinniñ özi aitatyndai,
«aiyrportta» kütedi (arabtar üşin jekemenşik ūşaq degen seniñ
«Nivañ» siiäqty), qysqasy, biznes-jospar boiynşa bäri daiyn.
Arsen bolsa qiiäl men şyndyqtyñ ara-jigin ajyrata almai
«Nivanyñ» rulinde äli i̇eseñgirep otyr… Kenet qyz tağy da qasynda
otyrğandai boldy…
Tau qūlağan
– Qaida barasyñ, Arys? – dep sūrap qūiady.
– Oi, keşir, Aia, – dedi selk i̇ete qalğan Arsen, maşinanyñ
rulin būrğyştap. – Men sağan telefon soğyp i̇edim, habarlasa almai
qoidym. Üstiñe i̇ekeumiz Haidelberg saiabağynda birge bolğan kezdegi
köilegiñdi kiıpsiñ ğoi, özi sağan sondai jarasady.
– Men mūny ädeii saqtap jürmin, bügin seni quantu üşin kiıp
şyqtym, Arys, – dedi qyz.
İendi jigit äñgimeni basqa arnağa qarai oiystyrdy.
– Qaida barsaq ta bäribir i̇emes pe, odan da dūrystap söilesip
alaiyq. Birdeñe isteuimiz kerek, Aia. Käne, söileseiikşi.
– Jaraidy. Qalasañ, söileseiik.
– Sen mūny jaisyz habar dep qabyldap jürme, osynyñ aiağy
şynymen nasyrğa şabuy mümkin. Seniñ ömiriñe qatysy joq, ärine,
degenmen…
– Ne, ne bolyp qaldy? Älde būl seniñ ömiriñe qatysty ma?
– Tek meniñ ğana i̇emes.
– Aitsañşy i̇endi, Arys?
– Bylai ğoi, sen aqyldy, jigerli, sūlu äielsiñ. Qūdai sağan
ğaryştyq deuge tūrarlyq dauys berdi, sen tek ğaryştai biık änderdi
ğana aituğa tiıssiñ. Qūdaidyñ sol senimin aqtap jürsiñ be? Seniñ
qazirgi qūdaiyñ basqa, ol – biznes qūdaiy, onyñ aty – İertas Qūrşat,
qarğys atsyn ony! Ol tek bailyğyna mastanğan köp qaltalynyñ biri
i̇emes, İertas Qūrşat dumanşyl biznesmenniñ tonyn kigen ibilistiñ
özi. Ol özine bağynbaityndardyñ bärin jek köredi. Ol bärin bile
qūiady, iısşil itten de äri…
– Oi, baiqasañşy! Rulge ie bol, Arys!
– Alañdama, Aia, bäri dūrys.
– Bir kezde rulge otyrğanda menen asqan jürgizuşi joq dep
maqtanuşy i̇ediñ.
– Mümkin solai da şyğar... Tyñdap al. Aityp bolaiyn. Ol öziniñ
aiuanğa tän iısşildigimen meniñ Mäskeudegi bir gazette jariiälanğan
«Bailyq pen bilikke örşelene ūmtylu» dep atalatyn maqalamda
kimdi meñzegenimdi tüsinip qalypty.
Şyñğys Aitmatov
– Ol maqalany oqyğan joqpyn, Arys. İestuimşe, onda i̇eşkimniñ
aty atalmağan siiäqty i̇edi ğoi.
– Özim de i̇eşkimdi naqty körsetkim kelmep i̇edi. Mäsele sonda, būl
maqalada i̇eşkimniñ i̇esimi atalmağan, onyñ qajeti de joq bolatyn.
Tüsinesiñ be, äñgime qandai jolmen bolsa da bailyqqa qol jetkizuge
ūmtylğandardyñ bäri tüptep kelgende bilikke jetuge de däl solai
ūmtylatyny turaly. Bilikqūmarlyqtyñ neşe türi bolady, tikelei
bilik basyna kelesiñ be, älde olardy satyp alyp, astyrtyn bileisiñ
be, i̇ekeui de jarai beredi. Meniñ aitaiyn degenim mynau i̇edi – aqşa
degen bilik basyndağylarğa auadai qajet, bailyqqa bökkender üşin
i̇endi bilikke jetu auadai qajet bolady. Adam solai jaralğan. Bilik
pen bailyq bir-birinsiz kün köre almaidy, būl i̇ekeui – basqalardy
bilep-tösteudiñ özara jymdasyp jatqan tetigi, kimniñ mañdaiyna ne
jazylsa, sol bolady ğoi, bireu būdan läzzat alady, i̇endi bireu öleölgenşe bärin qarğap-silep ötedi, bailyq arqyly bilikke nemese
kerisinşe – äiteuir osy i̇ekeuine ie bolu siiäqty maqsatqa qalai da
jetu üşin olar kezkelgen täsildi qoldanudan taiynbaidy, älgi bizdiñ
tanysymyz osy maqalada öziniñ nağyz bet-beinesi, şyn mänisinde
kim i̇ekeni sipattalğanyn seze qoiğan…
– Oi, oi, Arys, tağy baiağy ädetiñe bastyñ, sağan tek lektsiiä oqu
kerek. Odan da ruliñe saq bol, aldyña qara!
– Alañdama deimin. Bailyq pen biliktiñ jatyrdan şyqpai
jatyp tūtasyp ketken Siam i̇egizderi siiäqty birtūtas dünie i̇ekenin
köp ūzamai öziñ de biletin bolasyñ.
– Sen ne, sotsializmdi qaitadan äkelmekpisiñ? Ony da körgen
siiäqty i̇edik.
– Ony aityp tūrğan joqpyn.
– Sonda neni?
– Sen i̇ekeumizdiñ naryqtyq zamannyñ baişikeşterine tabaqqa
salyp tartylğan qūrbandyq bolğanymyzdy aitamyn. Ne oilap
kelesiñ?
– Öziñ de bilesiñ ğoi! Qinamaşy meni, Arsen.
– Nege ündemei qaldyñ? Janyña batyp ketti me?
Tau qūlağan
– Tyñda, toqtatşy maşinany! Äitpese, sekirip tüsemin. Jeter i̇endi! Meni olarğa jetiskennen qosyldy dep jürmisiñ, menen
artyq tüsinesiñ ğoi osyny, mäsele mynada – ne bügingi önerdumannyñ jalyna jarmasyp jūldyz bolyp jarqyrap şyğamyn,
ne romantizmdi joqtap jylaumen künimdi ötkizip, qol jaiyp qaiyr
sūrauym kerek! Tüsinesiñ ğoi. Janymdy qinamaşy meniñ, bilesiñ
ğoi, äke-şeşem zeinetaqysyn da ala almai jür, qyzym solardyñ
qolynda. Basqa kimge tapsyramyn ony? Özim tärbieleuge uaqytym
joq, estrada qualap zyr jügiruden qolym bosamaidy. Bilemin, janyñ
aşidy, meniñ bolaşağymdy oilaisyñ, Mäñgilik qalyñdyqty oilap
qinalasyñ, i̇eger sondai idealist bolyp jaralsañ, men ne isteuim
kerek? Joq! Bizde joq ol, joq…
– Ne joq? Neni aityp tūrsyñ?
– Sen i̇ekeumiz i̇endi qaityp i̇eşqaşan jolyqpaitynymyzdy aitamyn.
– Nege?
– Bilesiñ be, būl meniñ sağan aitar soñğy sözim. Meili, men-aq
arsyz bolaiyn. Dünieniñ qisyny qisyq bolğany üşin jalğyz öziñ
küñirenip, zar i̇eñireisiñ, – sözi bir basqa, özi bir basqa. Qinalyp jürsiñ,
sen siiäqtylar da barşylyq, al onyñ biznes-garemi bar. Qaitalap
aitaiyn – biznes-garemi bar. Jäne onda men siiäqtylar tolyp jür.
Aqşa üşin jūrttyñ bäri zyr jügirip ketedi, tağy da qaitalansa
dep tileidi. İiä, estradalar men limuzinderdiñ qojaiyndaryn
jaqtyrmaisyñ, olardy mensinbeisiñ, sodan ne şyqty? Ol i̇eşkim
i̇emes i̇edi, bizneste bärine qol jetkizdi! Küş sonyñ jağynda. Osymen
bitti!
– İiä, Aidana, bäri bitti! Seniki dūrys. Būl söziñe alyp-qosarym
joq. Bäri dūrys. Degenmen men de jeñile qoimaspyn. Onyñ degeni
bolmas. Seniñ de köziñ jetedi, osy üşin küresip jürmin men. Ne boldy
sağan? Qaida kettiñ? Tek moiymaşy. Būl üşin sen kinäli i̇emessiñ,
seni joldan taidyrğan – naryqtyq zaman, onyñ tabynar qūdaiy
aqşa ğana. Bärin solardyñ qūdaiy bilep tūr. Tek jabyrqamaşy.
– Būl jauap i̇emes.
Şyñğys Aitmatov
– Qaida kettiñ? Toqta. Qaidasyñ? Qaidasyñ sen?
Qyz tağy da joq bolyp ketti. Jigitimiz maşinasyn toqtatyp,
jan-jağyna abyrji köz jiberdi, beine bir Aidana Samarova jaña
ğana şynymen qasynda otyrğan siiäqty, jüitkip kele jatqan
maşinadan qarğyp tüsip, bir-aq sätte ğaiyp bolyp ketkendei. Klip
bitti. Tek sälden soñ ğana i̇esi kirip, özin-özi mañdaiynan şapalaqpen
şart i̇etkizdi de, jolyn jalğastyra berdi, aşy jymiyp, basyn
şaiqap qūiady. Tağy da qiiälğa berilip ketkeni üşin özin-özi bir
sybap qoiyp, i̇esirik qiiälynda bolyp jatqan oqiğalarğa qairan
qalyp keledi. Iştei i̇ekige jarylyp, öz-özimen jäne qyzben ötkizgen
sūhbatyn aqtap alar jalğyz-aq jäit – mäñgi sarqylmas mahabbat
qana, onyñ özi äri adamdy i̇eltitip, şabytyñdy şaryqtatyp jiberedi
(būl süigendikten), äri jürekti syğyp, özegiñdi örteidi (būl sonyñ
küiiginen).
Söitip jürip auylyna jaqyndap qalypty...
Tek köñilin bir jūbatary – öz boiynda, klipke ainalyp ketken
qiiäli sanasynda bolyp jatqan jäitter qanşama külkili de i̇ersi
bolğanymen, mūnyñ şyn mänisinde ne isteuge bekingenin jer basyp
jürgen pendelerdiñ birde-biri bilmeidi. İeşkim de... Bilgen kezde, bäri
keş bolady, būl i̇endi basqa mäsele. Baqi düniede dūşpandardyñ özi
de bir-biriniñ qolyn qysyp, qūşaqtasyp körisedi deidi ğoi…
«Nivasyn» jüitkitip kele jatyp osyndai aluan qily oiğa
berilgen Arsen Samanşin tau bökterinde ornalasqan tuğan auylyna
jaqyndap qalypty, Tūiyqjardyñ i̇eñisteu kelgen şet jağyn orai
ötetin jolğa tüskende-aq körine bastağan şifermen jabylğan
üilerdiñ töbelerine, dualdar men aulalarğa quana köz tastap qoiyp,
tolğanyp keledi. Jolşybai oiyna oralyp, jüregin tyrnağan
jäitterdiñ bärin ūmytyp ketti, mūnda da kelmegeli jarty jyl
bolypty-au, i̇endi mine, kedei de bolsa köñiline jyly tietin auylyna
aman-sau oralyp keledi, älginde jolaiyryqtağy körşi auyldan
janarmai qūiyp alğany oñdy bolypty, būl jaqta mūnyñ da mañyzy
zor – auylğa kelgende janarmaiyñ toly bolğany dūrys.
Mūndağylar da kütip otyr i̇eken. Aulağa kirisimen Qadişa apasy
Tau qūlağan
men ūsta jezdesi Orman aldynan jügirip şyqty, qūşaqtasyp körisip
jatyr (jezdesiniñ üstinen balqyğan temir men qyzğan töstiñ iısi
keletindei), apasy közine jas aldy, Ardaqtyñ üi-işi, balalary aman
ba dep tuysynyñ jağdaiyn sūrap jatyr, sol sätte onyñ it satumen
ainalysatynyn da ūmytyp ketipti, äşeiinde sony aityp reniş
bildirip otyratyn i̇edi. Şyn jürekten şyqqan quanyş i̇ekeni sezilip
tūr, özderi mūnyñ arab hanzadalary biznes-añşylyq qūrğanda
solarğa tilmaş boluğa kelgenin biledi i̇eken, bes minuttan keiin
Bektūr ağanyñ özi de jetti, ol da mūny asyğa kütkenge ūqsaidy, būl
tüsinikti de – Arsen bolmasa Bektūr Samanşin til-auyzsyz qalmai
ma, Bektūr ağa attyñ üstinen tüser i̇emes, üstine şekpen, aiağyna i̇etik,
basyna aq qalpaq kigen, qūddy bir bäigege şapqaly tūrğan şabandoz
dersiñ. Kömeiinen söileitin ädetimen alğaşqy sözin bylai bastady:
– Kütkenmin seni, Arsen, mazam ketip jür i̇edi, der kezinde kelgeniñ
jaqsy boldy. Şaruamyz uağda boiynşa jürip jatyr, bäri daiyn,
men sağan köpten kütken qonaq añşylardan fakspen kelgen habardy
äkeldim. Oqyp şyğyp, audaryp qūiarsyñ, mūny i̇erteñ isteseñ de
bolady. Büginşe jaqsylap demal, joldan şarşağan şyğarsyñ.
Jūmys köp bolatyn türi bar…
Tağy biraz äñgimelesip, asyqpai şäi işti, apasy bärin qamdap
qoiğan i̇eken, birtindep körşiler bas sūğa bastady, bäri amandyqsaulyq bilgisi keledi. Köşede balalar oinap jür, bireuleri «Nivanyñ» qasynan ainalşyqtap şyqpaidy. Auyldastarynyñ arasynan
mektepte birge oqyğan synyptasy Tastan-Auğanmen ūzaq söilesti,
büitemin dep özi de oilamap i̇edi, degenmen, mūnysy dūrys bolğan
siiäqty. Bir qyzyğy, onyñ şyn i̇esimi Tastanbek bolatyn, üş jyldai
Auğanstandağy soğysqa qatysyp, jeñil jaralanyp, keudesine orden
tağyp oralğannan keiin ony auyldağylardyñ bäri Tastan-Auğan
dep atap ketti, üiindegiler odan da qysqartyp, Tas-Auğan deidi,
söitip özderi de oilamastan, aiaq astynan ony «tastan jaralğan
auğandyq» i̇etip şyğardy. Mysaly, «Tas i̇eskertkiş» degen siiäqty.
Tau qyrğyzdarynyñ attary ylği osyndai bolyp keledi: Temirbek,
Temirhan, Temirqūl degendei. Düniege kelgende äke-şeşesiniñ
Şyñğys Aitmatov
azan şaqyryp qoiğan aty perişteniñ qūlağyna şalynğan ba, älde
tağdyrdyñ qalauy osy ma i̇eken, şynymen qara tastai berik, qairatty
da şymyr bolyp östi, bozbala kezinde-aq auyldağy myqty degen
jigittermen küreske tüse beretin, söitip jastyq şağyn Auğanstan
tauynda jan alyp, jan berisken alapat soğysta ötkizip, äbden
şyñdalyp qaitqan jauyngerge degen auyldastarynyñ yqylasy men
rizaşylyğy onyñ osyndai jaña i̇esiminen körinis tauypty. Onyñ
üstine, Arsen Samanşin i̇ekeui bala kezinen bir auylda ösken, alystau
bolsa da bir atanyñ balalary bolyp keledi. Keiin i̇ekeuiniñ joly
i̇eki aiyryldy – Arsenniñ studenttik kezi Mäskeu men Leningradta
ötti, keiinnen qatarlarynyñ köpşiligi siiäqty qalalyq bolyp ketti.
Tastan-Auğan äueli oblystyq auylşaruaşylyq tehnikumynda
oqydy, agronomiiälyq bölimdi tämamdaityn jyly äsker qataryna
şaqyrylyp, jaiau äsker bölimşesimen birge Auğanstanğa attandy,
Qūdaiğa şükir, Gorbaçevtiñ jarlyğymen keñes äskeri tügeldei
Otanyna oralğanda būl da auylyna qaitty, tuğan kolhozynda qalyp,
jūmys istedi, köp ūzamai tarih tegerşigi bir aunap tüsip, qaita
qūrudan demokratiiälyq reformalarğa qarai jyljydy, auyldyq
jerlerde jekeşelendiru jürgizildi, kolhozdağydai i̇emes, i̇endi ärkim
öz jerine özi qojaiyn bolyp şyğa keldi. Tastan-Auğan sodan beri
basqalarmen birge tauly öñirde şağyn biznespen ainalysady,
dälirek aitsaq, itşilep kün körumen keledi, basqa ne amal bar, onyñ
üstine, tauly aimaqta isteitin şarua da joq.
Arsen Samanşin, bir kezdegi synyptasy Tastan-Auğan jöninde
osynyñ bärin ne üşin i̇eske aldy? Öitkeni, inisi kelgen soñ apasy
oğan auyldastarynyñ mūny asyğa tosyp jürgenin aitqan:
– Seniñ keluiñdi jūrttyñ bäri kütip jür, Tastan-Auğan üş
ret sūrap keldi, synyptasyñ ğoi, baiağyda mektepke birge baruşy
i̇ediñder.
Söitip, Arsen Samanşin tuğan auylyna keldi, tuğantuystarymen köristi, bäri japyrlasyp jatyr, basy ainalyp ketti.
Arsen Samanşin ärqaisysymen birer auyz til qatysyp ülgerdi.
Körşileri men Bektūr şeften keiin, bir qyzyğy, auyldastary ony
Tau qūlağan
dästürli «Baieke» degendi qoiyp, zaman ürdisimen şef dep ataityn
bolypty (şef keldi, şef ketti, qysqasy, ädemi i̇estiledi i̇eken), demek
biznes özin būl jağynan da körsetip jatyr, i̇endi şe, bükil älemde
solai – är biznestiñ öz şefi boluğa tiıs, sonymen, Bektūr şeften
keiin Tastan-Auğan amandasuğa keldi. Qūşaqtasyp köristi. İekeui de
quanysyp qaldy. Birin-biri körmegeli i̇eki jyl ötipti. Būl jöninde
Tas-Auğannyñ öz pikiri bar i̇eken:
– Qalada senderde ärkimniñ öz telefony bar, qalağan uaqytta
bir-biriñmen söilese beresiñder. Bizde telefon joq, qaşan bolary da belgisiz. Öziñ bilesiñ, Arsen, auylda elektr bar, soğan da
şükir. Keñes ökimetiniñ kezinde sony tartyp alğanymyz qandai
jaqsy bolğan, i̇endi mine, öitip-büitip ömir sürip jatyrmyz, – dep
qorytty Tastan-Auğan. – Qalta telefony tek şefte jäne onyñ i̇eki
kömekşisinde ğana bar, olardy tanityn şyğarsyñ – Böribi men Janarbek, i̇esiñde me, mektepke bärimiz birge baratyn i̇edik qoi.
– İiä, ärine, i̇esimde, – dep külip qoidy Arsen, sosyn sözdiñ reti
kelip tūrğanda i̇eski dosyn ümittendirip qoiu üşin sözin jalğastyrdy.
– Qalta telefonyna kelsek, men bylai oilap tūrmyn, arab hanzadalarymen birge barys aulaudy sätti ötkizsek boldy i̇emes pe.
Tüsinip tūrğan şyğarsyñ, onda seniñ qolyña da biraz tiyn-teben
tüsedi. Bektūr ağa qalağa kelgende barys ürkituşilerdiñ basşysy
i̇etip seni, Tastan-Auğandy belgiledim degen. Būl oñai jūmys i̇emes,
tastan tasqa sekirip, qūzdan qarğyp, bar dauysyñmen aiğailap, taudy jañğyryqtyryp jüretin bolasyñ, öziñ de bilesiñ, Bektūr ağa
üşin seniñ ornyñ bölek, äri Auğanstannyñ tauynda talai şaiqasqa
qatysqan täjiribeñ bar. Tabysyñ qomaqty bolatyn şyğar dep oilaimyn. Bir i̇emes, birneşe telefon satyp alasyñ sonda. Tağy bir
aitaiyn degenim, i̇eñ bastysy, barystar taptyrmai jürmese boldy.
Būl sözine Tastan-Auğan iyğyn qūnjitumen jauap berdi,
mūnymen neni bildirmek bolğanyn tüsinu qiyn:
– Säti tüsse, körermiz. Äli de söilesemiz ğoi. Külip jürme,
Arsen, bala kezimizde būl jaiynda qanşama i̇ertegi i̇estigenimizben,
qar barysy bizdiñ tauda da sirek kezdesedi, al qalta telefony degen
Şyñğys Aitmatov
qalada qapşyqtağy kartop siiäqty tolyp jatyr deidi ğoi. Ärkimniñ
öz uaiymy bar.
– Būl söziñniñ jany bar, – dep qostady Arsen Samanşin. – Degenmen barystardy qalai da tabu kerek, poiyz ornynan qozğalyp
ketti, Tastan-Auğan. Bäriniñ öz jöni boluğa tiıs. İendi būl – i̇ertegi
i̇emes, baiqaimyn, arab añşylarynyñ aldyna barystardy quyp
äkeluge öziñ de asyğyp tūrğan siiäqtysyñ. Būl – ülken biznes.
– İiä, ärine, ülken biznes. Aitatyn nesi bar.
– Şef Bektūr ağanyñ aituynşa, sender, ürkituşiler – bes adam
i̇ekensiñder, sen solardyñ brigadiri i̇esebindesiñ, bäriñ de atqa minip
şyğasyñdar deidi. Attyñ maiyn da töleidi i̇eken.
– Onyñ ras, – dep quattady Tastan-Auğan. – Beseumiz. Attarymyz
da myqty. Tek sol üşin töleitin aqysy qalada velosipedpen adam
tasyğandai-aq bağa. Biz adam aiağy baspağan şatqaldar men qarly
tauda jüretin bolamyz. Olai bolsa, üzeñgi üşin de töleu kerek,
biznestiñ aty biznes i̇emes pe. Jaraidy, i̇erteñ jolyğarmyz. O, kei!
– O, kei!
Aulanyñ i̇esigine jaqyndap qalğan Tastan-Auğan kenet säl kidirip,
oilanğandai boldy, tağy birdeñe aitudy ūmytyp ketken siiäqty.
Solai i̇eken. Qaita oraldy:
– Toqtaşy, Arsen, bir minut aialdaşy.
– İiä, ne aitaiyn dep i̇ediñ? Qūlağym sende.
– Oñaşa şyğaiyq. Bylai ğoi, Arsen, sen öz adamymyzsyñ,
bärimiz osy auylda tuyp-ösken tUiaqpyz, būl jağyn öziñ de bilesiñ.
Arabtarğa keregi bizdiñ taularda birer kün añ aulap, köñil köteru
ğana, sosyn taiyp tūrady, özimiz ne isteimiz, sony oilastyru kerek.
Biz – sol bes jigit, öziñmen osy jaiynda aqyldassaq dep i̇edik. Mūndai
jağdai kün saiyn bola bermeidi. Aitpaqşy, şeftiñ tapsyruymen
sağan bir beldi at daiyndap qoiğanbyz, seniñ de arab hanzadalarymen
birge äri-beri şapqylauyña tura keledi i̇emes pe. Atyñ myqty,
köresiñ ğoi, i̇er-tūrmanyn arnaiy tañdadyq. Onsyz bola ma, biz üşin
şeftiñ aitqany zañ! Sağan sol atty körsetkimiz kelgen, minip kör,
şabysyn baiqa, sodan keiin şäi işip otyryp äñgimelesermiz…
Tau qūlağan
– Jaraidy, Tas-Auğan, otyraiyq, äñgimeleseiik, atqa da mineiin,
dūrys aitasyñ, baiqap körmesem bola ma. Tek mūny qai uaqytqa
belgilep i̇ediñder, sony bilgim kelip tūr, bäri biznes-jospar boiynşa
jüretin şyğar. Būl jağyn şefpen kelisip pe i̇ediñder?
– Men de sony aityp tūrmyn, qazir tek biznes-jospar boiynşa ğana ömir süremiz. Oilanyp kör, Arsen, i̇erteñge qalai qaraisyñ?
Arabtar 17-sinde keledi, al bügin 12-si, kün keşkirip barady. İerteñ
jolyqqanymyz dūrys, äitpese ülgermeuimiz mümkin. Tauğa şyğyp
ketuimiz kerek. Jūmys bastan asyp jatyr. Arabtar keledi dep bükil
auyl bolyp taily-taiağymyzben şapqylap jürmiz, äiteuir…
– Demek biznes-jospar boiynşa solai bolğany, – dedi Arsen
Samanşin.
– Solai bolyp tūr. İendi biznes-josparsyz qybyr i̇etpeitin
boldyq qoi. Jaraidy, bizdiñ beseu kütip jür seni, baqtaşy jigitter
öziñdi köruge asyqqaly qaşan.
– Jaqsy, kelistik. Tek şefke i̇eskertip qūiaiyn.
– Öziñ bil, synyptasymmen jolyğuym kerek i̇edi dersiñ, i̇esiñde
bolsyn, işip-jep otyratyn uaqyt joq, qonaq qyludyñ oraiyn
keiinirek keltire jatarmyz. Bizdiñ bes jigittiñ qazir ondaiğa moiyn
būruğa şamasy bolmai tūr, odan da mañyzdy şarualar bar.
– Ol jağyna alañdama, Tas-Auğan, meniñ de işkilikke üiirligim
şamaly. (Jaqynda ğana «İeuraziiä» restoranynda bir staqan araqty
basyna bir-aq kötergenin aityp maqtanudyñ reti kelip-aq i̇edi, sonyñ
artynda kimniñ tūrğany i̇esine tüsip, yzağa bulyğyp, şaşalyp qala
jazdady). Ärine, otyryp äñgimelesemiz ğoi, biz jai ğana zamandastar i̇emespiz, bir mektepte oqyğan qūrdastyğymyz odan äldeqaida
artyq.
– Tura solai, Arsen, bes jigittiñ biri – būrynğy mūğalim, ony
da bilesiñ, birge oqyğan Saqsan şe, Saqsağai-Jalbyrşaş dep
mazaqtauşy i̇edik qoi. Peduçilişeni bitirip, mūğalim bolyp kelgen
soñ, dene tärbiesinen sabaq berip jürdi…
– İiä, ärine, i̇esimde.
– Sol Saqsan, bizdiñ baiağy Saqsağai qazir baqtaşy bolyp ketken,
Şyñğys Aitmatov
i̇endi qaitsin, mūğalimniñ jalaqysy qazir künköriske de jetpeidi.
Tyğyryqqa tirelu degen – osy.
Arsen Samanşin ündegen joq, aitatyn i̇eşteñe taba alar i̇emes.
Tas-Auğan sözin jalğastyrdy:
– Saqsan – jaqsy jigit. İeki jyl qapşyq tasyp sauda da jasap
kördi. Qai bir jetisken tirlik deisiñ. Jürşi, otyraiyq, Saqsan
turaly bir-i̇eki auyz äñgime aitaiyn. Tyñdaisyñ ba?
– Aita ber, tyñdağanda qandai. Kel, otyraiyq.
– Saqsannyñ da tağdyry auyr boldy. Mūğalim i̇edi, odan saudağa
şyqty, biraz jerdi aralap qaitty, i̇endi mine, taudy kezip baqtaşy
bolyp jür. Bylai ğoi, Arsen, sonyñ bir äñgimesi bar, ras-ötirigin kim
bilgen… Özi osy jaiynda aitqanda tura sot zalyndağy aiyptauşy
siiäqty qyzynyp ketedi.
– İiä, ol qandai äñgime?
– Äiteuir bizge, auyldyñ adamdaryna aqylğa syimaityndai
bolyp körinedi. Bizdiñ de jürmeitin jerimiz joq, bireudiñ otyn
köseuden jalyqpaimyz, soğan aralaspasañ, özgeniñ otyn kösemeseñ
öz oşağyñnyñ tütinin öşirip aluyñ kädik.
– Au, äñgimeñdi aitsañşy i̇endi. Būl söziñnen tük tüsinbedim ğoi?
– dep añtaryldy Arsen Samanşin. – Ūğyndyrşy öziñ.
Tas-Auğan säl ünsiz qaldy da bylai, dep jauap qaitardy:
– Bylai ğoi, bizdiñ Saqsan-Jalbyrşaş i̇eki jyldan astam i̇el
kezip sauda jasağanda, öziniñ aituynşa, biraz jerdi şarlağan i̇eken.
Aştan ölmeudiñ qamy ğoi, qapşyq arqalağan saudagerdi sūm tağdyr
qaida ğana aidap aparmaidy, būl jağyn öziñ de bilesiñ, şamasy,
sol kezde bireulerden i̇estigen boluy kerek, i̇endi sony bizge bylaişa jetkizip jür. Sondyqtan ba, äiteuir arab i̇elderin, äsirese mūnai
öndiretin älgi Ämirlikter men Saudiiäda jäne basqa i̇elderde jūmaqta
jürgendei tairañdağan baişikeşterdi ittiñ i̇etinen jek köredi, ony
da tüsinuge bolady. Saqsannyñ aituynşa, sol i̇elder mūnaidyñ
arqasynda basqalardyñ moinyna mingen masyl bolyp otyr jäne
qazirgi mūnai bağasynyñ şyrqap ketui i̇esebinen bailyqqa bögip,
sony kötere almai aqylynan adasqanğa ūqsaidy. Onyñ aituynşa,
Tau qūlağan
olar jerdiñ qanyn soryp otyr jäne tegin bailyqtan i̇esi auyp qalğan.
– Būl külli älemge, bükil düniejüzine belgili jäit i̇emes pe,
– dep i̇eskertti Arsen Samanşin. – Mūnaidan tüsken dollarlarğa
san jetpeidi, būl biznes qazir ğaryşqa şyrqap ketti. Būl tek
azşylyqtyñ ğana igiligi bolyp otyr. Ony jūrttyñ bäri biledi.
– Būğan dau joq qoi. Arab baişikeşteriniñ neni i̇ermek i̇etetinin
i̇estigen kezde myna biz siiäqtylar i̇esimizden tanyp qala jazdadyq.
Ondaidy kim körgen, i̇eñ qymbat djipterge minip alyp, jarys
ūiymdastyrady i̇eken. Qaida i̇ekenin bilesiñ be? Sahara şöliniñ
qūmynda!
– Saharanyñ qūmynda! – Būl joly Arsen Samanşin şynymen
tañğaldy. – İiä, ondaidy i̇estimeppin! Ä-ä, tüsinikti, keibireuler tauly-tasty jerlerde qaterge toly jarystar ötkizedi, şamasy, qūmdağy
jarys odan da qyzyqty bolar.
– Solai bolsa bir jön ğoi! Oilap qaraşy, Arsen, bizge ony
Saqsağai aityp berdi, osy jarysty közimen körgen adamdardan
i̇estipti, i̇endi bireuler teledidardan kördik dep qostağanğa ūqsaidy,
auzymyzdy aşyp qaldyq! Tañdanğannan közimiz baqyraiyp ketken
şyğar. Älgi djip mingen şabandozdar, jäne qandai djip! – bizdiñ
jaqta ondai maşinanyñ qarasy da joq, tipten şeftiñ özi de körmegen
bolar, onyñ djipin de sol jaqtan, Ämirlikterden be, Kuveitten be
äkelgen deidi ğoi... Sonymen, älgi şabandozdar tek jarysyp qana
qoimaidy i̇eken. Öñkei suyrylyp tūrğan super-djip mingen sabazdar
atasynyñ asyna asyqqandai-aq qūtyryna jarysqa şyğady deidi,
birin-biri basyp ozuğa tyrysyp, qūm töbelerdiñ biriniñ şañyn
i̇ekinşisine qosyp, özderi ony tura bizdegidei, şoqy dep ataidy i̇eken,
qūiyndata zymyrağanda qūddy mūhittağy tolqyndardyñ töbesinen
qūldilaityn su şañğysyn i̇erttep mingen i̇erikkenderge ūqsaityn
bolsa kerek. Şañğy tärizdi sol taqtaidy qalai atauşy i̇edi özi?
– İesime tüspei tūr, toqta, serfing dep ataidy ğoi deimin,
ağylşyn sözi, onda tūrğan i̇eşteñe joq. Sony körgende öz közime özim
senbeitin kezderim bolady. İiä, sodan?
– Sodan älgi su şañğysy tärizdi jarys ta aiaqtalady, bireuler
Şyñğys Aitmatov
ozyp keledi, i̇endi biri qalyp qūiady, onyñ da öz märesi bar. Märege
qūmdy keşip i̇eñ soñynan kelgen maşina jarysta joly bolmağan
sormañdai djip dep tanylady i̇eken, ondaidyñ közin qūrtu kerek,
sony dereu iske asyrady deidi. Oilap qaraşy, älgi şabandozdar
bäri bir jerge jinalyp, adam aitsa sengisiz, tura sol jerde i̇ermek
üşin i̇eñ soñynan kelgen maşinany örtep jiberedi, benzin şaşyp,
sol jerde ot qūiady, özderi şampan işip, bi bilep, otqa oranğan
maşinany ainala jügirip mäz-meiram bolady i̇eken, arasynda sol
djiptiñ iesi de bar, būl nağyz jeksūryndyq, aiuandyq bolatynyn
qaperine de almaidy. Olarğa ne tūrypty, i̇ertesine tük körmegendei,
tağy bir jap-jaña djip satyp alyp jüre beredi, tükirgeni bar
ma, i̇esesine köñil köterip, sairandap qaldy. Söitip özderiniñ bir
kezderi astyndağy tüiesi sürinip ketpeuin, söitip qūm arasynda
kömusiz qalmauyn ötinip, Jaratqanğa jalbarynğan bädäuilerden
äldeqaida bölek, özge adam i̇ekendigin däleldedik dep oilaityn bolsa kerek.
Arsen Samanşin būl äñgimeden i̇eseñgirep qalğandai, mañdaiynyñ
terin sürtti:
– Şynymen söite me i̇eken!? – dep kübirledi ol. – İeger ras bolsa, onda būl adam tözgisiz ysyrapşyldyq qoi! Bir kezderi ğasyrlar
boiy künköristiñ qamymen qūm keşip, ğūmyryn ötkizgen adamdar
qazir osyndai aqtauğa bolmaityn şaşpalyqqa ūrynady.
– Sonyñ bäri, Arsen, mūnai ūñğylarynan aspanğa atqylağan
milliondar men milliardtardyñ i̇esepsiz moldyğynan. Jer betinde
osyndai ädiletsizdik ornağany üşin kim kinäli? Osy sūraqqa jauap
beretin kim bar – bireuler i̇ermek üşin djipti örteidi, basqalar,
naqty aitsaq, myna biz – balamyzdy mektepke jiberu üşin aiaq kiım
satyp äpere almaimyz.
– Tüsinemin, – dep kübirledi senimsiz ünmen Arsen Samanşin.
Dosynyñ osy sözi – i̇ermek üşin djipti örteu men balasyn mektepke
jiberu üşin kädimgi aiaq kiım satyp äpere almau – janyna qatty batty, jadyna şege i̇etip qaqqandai, i̇eriksiz i̇esinde qaldy. Jan düniesi
töñkerilip tüskendei bir jaisyzdyqty sezindi. Mūndai äñgimeni
Tau qūlağan
kütpep i̇edi. Äşeiin auyldağy ötken-ketkendi aitatyn şyğarmyz dep
oilağan, äñgime auany basqaşa örbidi. Qyzulanyp alğan Tas-Auğanğa
basalqy aitu üşin bylai dep kümiljidi:
– Qoi i̇endi, sabaña tüs, dostym, qyzbalanba. Tüsinip tūrmyn,
qaitemiz i̇endi… Künderdiñ küninde sazaiyn tartady olar, ömirdiñ
özi-aq ornyna keltiredi bärin.
– Meni qoişy! Oğan bola küiip-pispespin-au. Äşeiin äñgime-dağy.
Osy turaly Saqsağaidyñ aitqanyn i̇estiseñ ğoi, küiingennen kök
aspandy tilgileuge bar. Älemdegi ädiletsizdik ataulynyñ arasynan
i̇eñ janyna batqany osy siiäqty. Jabylyp jürip äreñ qoidyramyz,
jasyratyn nesi bar, jüz gramm işkesin ğana basylady. Tyğyryqqa
tireldik äbden.
– İiä, ärine. Qoi, ūmytaiyq mūny, – dep Arsen dosynyñ iyğynan
qağyp qoidy. – Ol i̇elderdiñ halqy negizinen dūrys adamdar bolar,
bäri birdei bai bolyp ketti deimisiñ, älgi i̇esersoq örtegişter ien
bailyqqa kezdeisoq ie bola ketkender ğoi, şamasy. Qūdaidan tapsyn. Olardy qaitemiz, özimizdi oilaiyq, bizdiñ de alaqanymyzğa
qarğa sañğityn kün tuğan siiäqty ğoi, barys aulau bastalsa, bir
kenelip qalatyn şyğarmyz dep oilaimyn.
– Oğan söz bar ma, bizdiñ şef myqty ğoi, öte isker adam. Bärimizge
biznes-artel aşyp bergeniniñ özi nege tūrady. Körermiz. Añşynyñ
joly oñğaryluy da, sätsizdikke tap boluy da aiaq astynan.
Dosynyñ köñilin serpiltu üşin Arsen Samanşin äzil aitpaq
boldy:
– Bärinen būrin qar barystaryna rahmet, solarğa alğys aituymyz
kerek. Bizdiñ tauda sol tağylar bolmasa osy añşylyqtyñ özi de
bolmas i̇edi ğoi. Solai i̇emes pe? Onda Bektūr ağa kimmen kelisimşartqa otyrar i̇edi!
– Mūnyñ ras, – dep şynymen jauap qatty Tas-Auğan. – Barys
satyp kün köruimiz qalyp i̇edi i̇endi. Amal käne? Tau tağysymen şartqa
otyra almaisyñ.
– Sen de aitady i̇ekensiñ! – dep külip jiberdi Arsen Samanşin. –
Mūndaidy i̇estip körmeppin – qar barystarymen şartqa otyru deisiñ
Şyñğys Aitmatov
be. Qatyrdyñ! Rahmet sağan. İendi demalaiyq. O, kei?
– O, kei! Seniñ uaqytyñdy aldym-au. Kün de keşkirip qalypty.
Demala ber, tek i̇erteñ jolyğatynymyzdy ūmytpa, ötinemin. Mindetti
türde. Biz seniñ atyñdy körsetemiz.
– Jaqsy, Tas-Auğan. Qaladağylar mūndaida: «Biz sağan atyñnyñ
tūsaukeserin ūiymdastyramyz», – deidi.
– İiä, iiä, tura solai bolady... Tūsaukeser… Şefke de solai
deimiz, tūsaukeser ötkizemiz.
Qoştasarda tağy būryldy:
– Atqa mingende kietin i̇etigiñ bar ma i̇edi? Joq bolsa, ony da
tabamyz.
– Alañdama. Ala kelgenmin, baiağy i̇etigim ğoi. Talai jyldan beri
kiılmesten jatyr i̇edi.
***
Tünge qarai, küni boiğy jüristen şarşağan ol bölmeniñ bir
būryşyndağy apasy salyp bergen tösekke i̇endi qisaiğaly tūrğan,
qalta telefonyna şeftiñ özi (ony osylai atauğa üirenip te ketipti)
– Bektūr ağa habarlasty. Ol öziniñ tau jaqtağy Dastarqan saiynda
jürgenin aitty, arab hanzadalary kelgen soñ alğaş ret osy jerde
tüneitin bolady, dala qosyn tigu oñai ma, onyñ üstine, būlar jäi
ğana qonaqtar i̇emes, patşa äuletinen, sondyqtan joğary märtebeli
nemere ağaiyndy i̇eki jigitti laiyqty qarsy alğan jön. Şeftiñ
aituy boiynşa, i̇erteñ tüsten keiin Arsen i̇ekeui aldağy jūmys
barysyn aqyldasu üşin osynda kezdesetin bolyp kelisti. Üş künnen
keiin qonaq añşylar Äulieata äuejaiyna kelip tüsedi, olardy kütip
alu kerek, sol sätten bastap Arsen arab hanzadalarynyñ qasynda
küni-tüni birge boluğa tiıs. Būl da oñai mindet i̇emes. Añşylyqtyñ
jöni bir bölek, degenmen olardyñ qandai adam i̇ekenin, minez-qūlqy,
piğyl-nieti qandai i̇ekenin kim bilipti.
Negizi, Arsen Samanşin öz mindetin şyn köñilimen, barşa
jauapkerşilikti sezine otyryp atqarmaq bolğan, ağaiymen telefon
arqyly söileskennen keiin osy oiyna bekine tüsken ol ūiyqtap ba-
Tau qūlağan
ra jatyp, älginde Tas-Auğanmen bolğan äñgimeni i̇esine aldy. Geosaiasi
tūrğydan alğanda äjeptäuir mañyzdy jäitterdi qozğady-au özi…
Mūnysy nesi i̇eken?.. Qyzyq…
Jazdyñ osy bir sätinde, biık taudağy qarly şyñdar men
qatparlana tirkesken jotalardyñ arasyndağy şatqaldarda qarañğy
tün küşine mingen bolatyn, lezde ainala-töñirek qystyñ künindei
suytyp sala berdi. Osy mañdy mekendeitin añ-qūs bitken tañğa deiin
tynyştala qalğan. Äitpese bola ma. Tabiğattyñ özi de tynyştyqqa
şaqyryp tūrğandai – aspan jüzindegi badanadai-badanadai iri bolyp
körinetin jūldyzdar tau üstinen tönip tūrğan siiäqty, suyq qana
jymyñdap qūiady, būlttar da tüidektele şudalanudy qoiyp, tau
jotalaryn qualai jaiylyp ketken, jañbyr jaumaitynğa ūqsaidy,
änşeiinde kürkirep jatatyn özenderdiñ şuyly da bäseñdep qalğan.
Tek Üzeñgiles asuynyñ tübinde ğana jer bauyrlai suyldağan tau
jeli basyla qoimapty, üiirinen alastalğan Jebe-Barys sol küii äli
osynda, joğarydan qūlap, är jerde üiilip qalğan tastardy aralap,
işi-bauyryn jalap bara jatqan küiikti baspaq bolady, tağy da
osynda tünemek, soğan yñğaily quys izdep jür. Būl beibaq söitip
aqyry asudan asa almai qoidy, jaz bolsa ötip barady, būl äli osy
mañnan ainalsoqtap şyğa alar i̇emes, birde joğalyp ketip, i̇endi birde
qaita oralady. Bügin osynda tüneitin boldy. Būtalardyñ basyna
qonaqtağan torğailardyñ şyryly nege basylmaitynyn tüsine
almai dal, özara äñgime aityp otyrğandai şyqylyqtai beredi, tüngi
japalaq – tün kökegi olarğa anda-sanda bir kürk i̇etip ses körsetip
qūiady, ony da tyñdar i̇emes... Tau tağysynyñ mazasyn alğan tağy bir
jäit alystan talyp i̇estilgen adam dausy bolatyn. Olar qaidan jür?
Būl dauystyñ taudy şarlap ğaşyğyn izdegen Mäñgilik qalyñdyqtyñ
zarly üni i̇ekenin Jebe-Barys qaidan bilsin. Mine, sol dauys tağy
da i̇estildi, «Qaidasyñ sen? Qaida jürsiñ? Jauap berşi! Men ğoi
būl – sol baiağy Mäñgilik qalyñdyqpyn, öziñdi izdep, tau-tasty
şarlap jürmin, seni izdep tabanymnan tausyldym, qaidasyñ, qaida
jürsiñ?»... Būl joly Mäñgilik qalyñdyqtyñ dausy būrynğydan
da mūñly, tebireniske toly tärizdi: «Oi, oi, i̇endi ne bolady? İendi
Şyñğys Aitmatov
qaittim? Ne istesem i̇eken? Oi, oi, ne bolady i̇endi? Ne bolady?»...
Sonşama neden qauiptendi ol? Älde bir sūmdyqty sezip tūr ma?
Mäñgilik qalyñdyqtyñ sūñqyly men dauysynyñ äldeneden
seziktengendei üreili şyqqanyna şydai almağan Jebe-Barys
atyp tūryp, tar soqpaqty boilap basqa jaqqa bet alyp sümeñdei
jöneldi… Sonşama neden şoşyndy i̇eken? Būl jağyn bir Qūdaidan
basqa i̇eşkim bilmeitin i̇edi...
VII
Sonyñ ne i̇ekenin Qūdaidan basqa da biletinder bar bolyp şyqty,
degenmen, olar da anyq bilmegen, tek şamalap qana boljağan i̇eken.
Basqa qūrlyqtyñ bir tükpirinde jürgen bireuler Mäñgilik qalyñdyq
meken i̇etken jerde, dälirek aitsaq, Tūiyqjar tauynda qar barysyn
aulamaq bolyp jospar qūrypty.
Būl küni Arsen Samanşin i̇erte tūrdy, i̇es bilgeli osy jerde iluli
tūratyn, tiıp ketseñ saldyrlap qūia beretin auladağy qoljuğyştyñ
astynda ūzaq juyndy, beti-qolyn, moinyn juyp, qyrynyp aldy,
apasy mūnyñ taza sülgimen ğana sürtinetinin jaqsy biledi, bärin
daiyndap qoiypty. Kün qyzğan soñ aulada otyryp, biraz künge
küidirinsem be dep te oilady, aua raiy jaqsy i̇eken, ūianğan kezde
terezeden dalağa köz jibergen, köñili jadyrap sala berdi – tau
jotalarynyñ körinisi tura suretşiniñ qylqalamynan şyqqandai
äsem de ap-anyq körinip tūr. Sol jaqta mūny qar barystary kütip
jürgen bolar, osy kezde qalta telefony şyldyrlady. Keşegi
äñgimeni tağy bir pysyqtau üşin habarlasyp jatqan Bektūr şef
şyğar dep oilağan, kütpegen jerden telefon tap-taza ağylşyn
tilinde söilep qūia berdi. Qiiändağy taudyñ arasynda jürip bireudiñ
ağylşynşa söilegeni i̇ersileu i̇estiledi i̇eken.
Telefondağy dauys sergek te jağymdy bolyp şyqty, äñgimege
tartyp tūrğandai:
– Qaiyrly tañ! Sizderde qazir tañğy uaqyt şyğar dep oilaimyn.
Keşiriñiz, siz mister Arsen Samanşin bolarsyz?
Tau qūlağan
– İiä, iiä, däl sonyñ özi! Siz kim bolasyz, keşiriñiz, qaidan
habarlasyp tūrsyz?
– Men, bir jağynan, sizdiñ äriptesiñiz bolarmyn dep oilaimyn,
hanzada Hasannyñ syrtqy qyzmet jönindegi baspasöz hatşysymyn,
atym Robert, qysqartyp aitqanda Bob Lukas bolamyn, kanadalyqpyn.
Tanysyp qūiaiyq. Sezip tūrmyn, ağylşynşa tym täuir biledi
i̇ekensiz, sondyqtan jergilikti tūrğyndarmen tildesu üşin tikelei
tilmaştyq i̇etkeniñiz oñ bolar i̇edi, sizdiñ jaqqa añşylyq saparmen
baryp qaitpaqpyz. İestip tūrsyz ba?
– Öte jaqsy i̇estilip tūr. İiä, ärine, sizderge tilmaş boluğa
tyrysyp bağarmyn. Qazir qai jerden habarlasyp tūrsyz, qūrmetti
Bob?
– Qaidan degeniñiz qalai, qymbatty Arsen! Osy jaqtan,
Ämirlikterden. Öziñiz de biletin şyğarsyz, bizben birge hanzadalardyñ kömekşileri, arasynda därigerler men aspazdar da bar, birsypyra
adam i̇erip barady. Sondyqtan, daiyndalyp jatyrmyz.
– Būl jaqsy i̇eken. Biz de daiyndaludamyz. Bir tüsinbei tūrğanym,
bizdiñ jaq – tauly ölke, siz mağan qalai telefon soğyp tūrsyz, sosyn
osy jaqqa kelgen soñ būl jerden basqa jaqqa da habarlasa alasyz
ba? Keşiriñiz, mūny qalai istediñiz, Bob?
– Tük qiyndyğy joq, qūrmetti Arsen! Sputnik bailanysy
arqyly. Biz älemniñ kezkelgen tükpirine, tipten ğaryşqa da
habarlasa alamyz, sondai-aq qai jerde jürsek te bailanysqa
i̇erkin şyğa beremiz. Bizdiñ joğary märtebeli hanzadalardyñ ğaryş
orbitasynda jekemenşik bailanys sputnigi bar. Qalağan uaqytta
kezkelgen nüktemen habarlasuğa bolady. Mine, qazir alys Aziiä
taularynda jürgen sizben söilesip tūrmyn, tau arasynda jortqan
qar barystary sputnik bailanysy arqyly özderine, tağy añdarğa
qyzmet körsetilip jatqanynan müldem beihabar, añşylyq kezinde
olarmen de jolyğuymyz kerek i̇emes pe. Jäi aitqanym ğoi. Aiyp
i̇etpeñiz, būl sözimdi äzil dep qabyldarsyz.
– Oqasy joq, qūrmetti Bob, äzil-külkiniñ artyğy bolmaidy.
Barystarmen bailanysqa şyğu ärdaiym köñildi bola bermeui mümkin.
Şyñğys Aitmatov
– Ha-ha, ärine, solai! İeñ bastysy, oljamyz molyraq bolsyn
deñiz, barystar da özderiniñ alys ağaiyny jolbarystar siiäqty sirek
kezdesetin añ i̇emes pe. Olardy neğūrlym köbirek tapsaq, soğūrlym
paida da molyraq tüsedi. Joğary märtebeli hanzadalar būl jaiyn
oilap bas qatyrmaidy, ärine, olar üşin añşylyq ta sporttyñ bir
türi, al siz ben bizge paidanyñ molyraq tüskeni kerek. Sondyqtan
oljanyñ köbirek bolğanyn qalaimyz. Basqaşa aitsaq, barystardy
köbirek aulasaq, bizge tüsetin paidanyñ da mölşeri arta tüsedi. İeñ
aldymen, sizderdiñ «Mergen» añşylyq firmalaryñyz üşin solai.
Onyñ da bedeli joğarylai tüsetin bolady.
– İiä, Bob, men de şamamen solai oilaimyn.
Al özi sol sätte müldem basqa närseni oilap tūr i̇edi. Mynany
qara, aqparattyq tehnologiiälar jabaiy añdardyñ üñgirine deiin
jetken i̇eken ğoi, i̇endi añşylyq qūru üşin olardy ğaryştan
indetetin bolypty. Sputnik bailanysy özine de qyzmet i̇etetinin tau
basyndağy tağy jyrtqyş qaidan bilsin, būl qyzmetten ol tek ziiän
ğana şegedi…
Baspasöz hatşysy Robert Lukas sözşeñ i̇eken, jaidarylyğy
telefon arqyly söilegen sözinen-aq baiqalyp tūr. İendigi äñgime
aldağy hareketter turaly örbidi. Arab hanzadalary özderiniñ jeke
ūşağymen kelip qonğan sätten bastap olarğa qyzmet körsetudiñ
şarttary men basqa da jai-japsary jaiynda aityldy. Ūşağy da
özderiniñ därejesine sai i̇eken, äigili «Boing 737» laineri, ekipajy
täjiribeli mamandardan tūrady. Qonğannan keiin ūşaq pen onyñ
ekipajy añşylyq sapar aiaqtalğanğa deiin äuejaida arnaiy küzette
bolady.
Arsen Samanşin sputnik bailanysy arqyly jürgizilgen būl
äñgimeniñ keibir tūstaryn Bektūr şefpen kezdeskende mälimdeu
üşin qoiyn däpterine türtip qoidy. Ol i̇ekeui Bektūr ağaiy Dastarqan
saiyndağy añşylar qosynan qaityp oralğan soñ kezdesuge
uağdalasqan bolatyn. Kelgen soñ özim habarlasamyn degen.
Oğan deiin Tas-Auğan bastağan bes jigitpen jolyğyp,
baqtaşylardyñ būğan daiyndap qoiğan atyn körip, özindik bir
Tau qūlağan
«tūsaukeserge» baryp qaituğa bolady. Arsen Samanşin üşin būl
kezdesudiñ mañyzdylyğy sonda – özi, Tas-Auğan jäne SaqsağaiJalbyrşaş bir synypta oqyğan bolatyn, qalğan üş baqtaşy
būlardan i̇eki-üş jas kişi. İeñ bastysy, bäri de tanys jigitter, kezinde
bir mektepte oqyğan. Aitpaqşy, sol mekteptiñ de säni kete bastapty,
şatyrynyñ är jeri oiylyp, qūlağaly tūr, keşe qasynan ötip
bara jatyp añdağan, būl basqa mäsele, ne degenmen, tuğan mektebiñ
ärqaşan ystyq körinedi i̇eken…
İendi birazdan soñ Tas-Auğan men Saqsan-Jalbyrşaş keldi,
özderi jaiau jür, äueli mektepke soğaiyq degende işi jylyp sala
bergen, olardyñ oiy basqa bolyp şyqty. Arsen Samanşin mūny
qaidan bilsin, bilui de mümkin i̇emes i̇edi, tipten anasynan qaita tuyp
kelse de solai. Üşeui mektepke qarai aiañdap keledi, mūnyñ da sebebi
bar i̇eken. Tas-Auğan äzil-şyny aralas bylai dedi, onysy ras ta
bolatyn:
– Arsen dosym, i̇esiñde bolsyn, biz, būrynğy synyptastaryñnyñ
bäri, būl künderi boidaq jürmiz.
Arsen şynymen tañdanyp qaldy:
– Būl qalai, neğyp boidaq jürsiñder, ne bolyp qaldy?
– Toqtama, jüre bereiik. Qorqatyn i̇eşteñe joq, qazir aityp
beremin.
Al Saqsağai-Jalbyrşaş basyn şaiqap, myrs i̇ete qaldy:
– Būl jaiynda bükil auyl biledi. Boidaq i̇ekenimizdi! Äitpese,
seni mektepke i̇emes, üiimizge şaqyrar i̇edik.
– Qaljyñdy qoiyñdarşy!
– Ökpeleme, Arsen. Biz üşin sen ūly adamsyñ, qandai qaljyñ
boluy mümkin, – dep sendirmek boldy Tas-Auğan. – Qazir mektepke baramyz, onda i̇eşkim joq, bäri jazğy kanikulda jür, bilesiñ
ğoi, mūğalimder de, oquşylar da demalysta. Küzetşige araq berip,
büginşe bizge kedergi keltirme dep köndirip qoiğanbyz. Söitip
ony üiine jiberdik. Sony paidalanyp, altauymyz bügin mektepte
jinalğanymyz dūrys bolar dep ūiğardyq. Attarymyz mekteptiñ aulasynda tūr. Boidaq jürgen sebebimizdi tüsindireiin. Qazir üi işi,
Şyñğys Aitmatov
qatyn-qalaş, bala-şağa degenniñ bäri tauda, jailauğa şyğyp ketken. Biyl jailaudy jyldağydan da biıkteu jerden tañdadyq, Aqsai
özeniniñ jağasy i̇esiñde şyğar, jailauymyz sonda. Būryn auyldyñ
bäri tik köterilip jailauğa şyğa bermeitin i̇edi ğoi. Biyl özimiz
i̇eskişe bükil üielmenimizben birge mal bağyp, demalu üşin jailauğa
şyğamyz dep şeştik.
– Sonyñ özi jaqsy, – dep qostady Saqsağai-Jalbyrşaş. –
İerkindik degen sol! Qaida barğym kelse de özim bilemin. Baiağydai
kolhozda jürgen joqpyz ğoi.
– Öz basym soğan ökinemin. Jaraidy, būl turaly keiin aita
jatarmyz, – dep sözin jalğastyrdy Tas-Auğan. – Būl joly bizdi
mūnda Bektūrğan şeftiñ özi şaqyryp aldy, añşylyq qūramyz deidi.
Añ ürkituşi bolamyz, itterimiz daiyn, tüsinetin şyğarsyñ, Arsen,
barystardy jasyrynğan jerinen aidap şyğyp, oq jeter jerge quyp
äkelu kerek, būl üşin arnaiy aran daiyndamasa bolmaidy, äitpese
tağy añ qaltarystağy bir şatqalğa kirip alyp, jata berui mümkin.
Ondai jerden jyrtqyşty şyğara almaisyñ, öziñ bas sūğar bolsañ
tarpa bas salyp, talap tastaidy. Jağdai solai, äitpese būlar neğyp
boidaq bola qalğan dep tañdanyp tūrğan şyğarsyñ. Jäi söz ğoi.
Añ ürkituden jolymyz bolsa, azdy-köpti oljaly oraluymyz ğajap
i̇emes. Sol üşin keldik mūnda.
– Söitip özderiñdi syrttai boidaqpyz dep jariiälağan i̇ekensiñder
ğoi! – dep küldi jağdaidy i̇endi tüsingen Arsen Samanşin.
– Soğan ökinip tūrmyn, – dep küñk i̇etti Saqsağai-Jalbyrşaş,
– sen aitqandai, syrttai boidaq boludy toqtatyp, jailauğa baryp
mal baqtyq deiik. Odan ne paida. Qazir maldyñ bağasy müldem arzandap ketti, kedei baiğūstyñ küni būrynğydan da naşar, äitpese…
Arsen auzyn aşyp ülgergen joq, Tas-Auğan bölip ketti:
– Jaraidy, Saqsan, būl jaiynda keiinirek söilesermiz.
Jaqsylap söilesemiz äli. Qazir basqa närseni oilau kerek. – Sözin
aiaqtamastan toqtai qaldy. Saqsan-Jalbyrşaş ta ünsiz.
İendi Arsen olarğa tañerteñ Ämirlikterden joğary märtebeli
hanzada Hasannyñ baspasöz hatşysy Robert Lukastyñ telefon
Tau qūlağan
soqqanyn aita bastady, ne turaly söileskenderin de jasyrğan joq.
Dostary būl äñgimege osynşama qyzyğaryn bilmep i̇edi, mektepke onaq qadam qalğan, bäri tūra qalyp sūraqty jaudyra bastady, äsirese
sputnik bailanysyna i̇erekşe şūqşidy. Olar üşin būl nağyz
jañalyq i̇edi:
– Onysy qyzyq i̇eken! – dedi Tas-Auğan. – Demek olar orbitadağy
sputnik arqyly qai jerde jürse de kez kelgen jaqqa habarlasa alatyn boldy ğoi. Aitalyq, bizdiñ taulardağy masanyñ yzyñy
şyqpaityn, oibaiyñdy salsañ da i̇eşkim i̇estimeitin tereñ şatqalda
nemese qar basqan üñgirdiñ işinde otyryp ta ğaryşqa, Ämirlikterge,
İevropağa, tipten Amerikağa da telefon soğa beretin bolğany ğoi.
Tük qiyndyğy joq! İiä, būdan asqan jañalyq bolmas!
İeki baqtaşyğa arab hanzadalarynyñ ūşağy olardyñ añşylyğy
aiaqtalğanğa deiin äuejaida arnauly küzette tūratyny da qyzyq
bolyp körindi, taudağy barystardy ürkituşilerge mūnyñ qandai
qatysy bar i̇eken. Qyzğanyştan işteri küiip tūrğan şyğar.
– Mynany qara! – dedi qap-qara şaşy şynymen iyğyna deiin
jalbyrap tüsip ketken Saqsan-Jalbyrşaş. – Kördiñ be! Tūtas
bir «Boing» ūşağy men ūşqyştar typ-tynyş qana özderiniñ
qojaiyndaryn kütip otyrmaq. Qapşyq tasyp sauda jasap jürgenimde
bir minut keşiguge bolmaityn i̇edi, reistegi ūşaq i̇eşkimdi kütpeidi,
mindiñ be, minbediñ be – tükirgeni bar ma sağan! Mynalarğa rahat.
Qalağan uaqytynda keledi de ūşyp kete beredi. Bailyqtyñ küşi
degen osy!
Tas-Auğan bärin anyqtap almaq:
– Ūşaqty äuejaiğa bailap qūiatyn sebebi, hanzadalar qalağan
uaqytynda i̇eş kedergisiz ūşyp ketetindei boluy üşin ğoi, solai
ma? Men tek atymdy ğana söitip bailap qūia alamyn, äne aulada
tūr, qalasam – minemin, qūia beruim de mümkin, kerek bolsa qañtaryp
qūiamyn.
– Şamasy, – dep tüsindirmek boldy Arsen Samanşin, – olar
üşin būl tükke tūrmaityn şyğar. Özderi qajet dep tapsa otyrady
da ūşyp kete beredi. Ūşaq daiyn. Ekipaj kütip tūr.
Şyñğys Aitmatov
Osylai äñgimelese jürip bir kezde bäri birge oqyğan mektepke
de keldi, äueli bastauyş, keiinnen orta bilimdi osy mektepten alyp
i̇edi, i̇endi mine, tağdyrdyñ aidauymen üşeuiniñ basyn būl jerge basqa
bir oqiğa toğystyryp tūr – taudağy barystarğa biznes-añşylyq
qūrmaq. Ärine, i̇eşqaisysy da däl osylai oilai qoiğan joq, biraq
būl ras qoi, añşylyq jönindegi osy biznes-josparğa qatysuğa üşeui
de yntaly, ärkimniñ işki i̇esebi bar. Alysta jatqan bir i̇elden arnaiy
kele jatqan meimandar da i̇endi osy oqiğağa belsene aralasatyn
bolady. Olardyñ i̇eşteñeden qapersiz i̇ekeni anyq.
Arsen Samanşinniñ būl mektepke kelmegenine köp bolğan i̇eken,
auyldyñ şetinde, joldan säl qiystau ornalasqan mektebin körip
jürgen, qasynan da talai ötti, büitip arnaiy kelip, ötkendi i̇eske
alamyn-au dep oilap körgen i̇emes.
Köñili köterilip sala berdi – mine, altyn Uia-mektebine de kelip
tūr, uaqyttyñ äserinen biraz şögip, şifermen jabylğan töbesiniñ
būiauy oñyp, i̇esik-terezesi i̇eskirip, jaqtau ağaşy qurap ketkenimen
sol baiağy küii, kezinde asyr salyp oinağan aulasy da sol, dälizi de,
synyp bölmeleri de i̇eş özgermegen siiäqty… Älginde, Tas-Auğan
mektepte jinalamyz degende Arsen yñğaisyz bola ma dep oilap
i̇edi, ädette şäi işuge üige şaqyrady, dosy mūny bäribir köndirdi
– qatyn-bala jailauda, mekteptegiler tügelimen demalysqa şyğyp
ketken, direktordyñ özi bolmasa da odan rūqsat sūrapty. Arsen
Samanşin sodan keiin ğana tynyştalyp, tipten iştei riza bolyp
qaldy. Kün jarqyrap tūr, qarly şyñdary alystan mūnarta köringen
tau da bügin i̇erekşe ädemi siiäqty, ol jaqta qar barystary men
basqa da jan-januarlar bar, osyndai şaruanyñ basy qyltiğany –
solardyñ arqasy. Ainalada torğailar ūşyp jür, özderi köp-aq, äri
i̇eşqandai qauip-qater joqtyğyn bilgendei beiğam körinedi. Jazğy
künniñ jyluyna riza bolğandai, rahattana şyqylyqtasady…
Tas-Auğannyñ bestigindegi būlardan i̇eki-üş jas kişiligi bar qalğan üş jigit Arsen Samanşindi jadyrai qarsy alyp, quana
amandasty, olarmen de osy mektepte birge oqyğan, özderiniñ
aralarynda äldebir tärtip bar i̇ekeni baiqalady: Tas-Auğan bärine
Tau qūlağan
äskerde jürgendei-aq būiryq berip jür – anda bar, mūnda kel,
osynda tūr, anany äkel, mynany apar, aş, jap degen siiäqty, olar da
bärin qalt i̇etkizbei oryndaidy. Arsenge būl da ūnap qaldy, ädette
auyl jigitteri mūndaida şala buryl jüretin i̇edi, mynalar sapsau. Osynyñ bäri būğan degen dostyq qūrmetti bildirip, özine degen
senimin ūiatty, Arsen Samanşin dostarynyñ tañdap qoiğan atyna
minip mektepti bir ainalyp şyqty, rahattanyp qaldy. Aty myqty
i̇eken, buryl tüsti, i̇er-tūrmany da kelisti. Tas-Auğan ony qūrmet
bildiru retinde özi jetektep äkeldi:
– Qymbatty Arsen, keşe öziñ aitqandai, būl bas qosuymyzdy
atyñnyñ tūsaukeserin ötkizgenimiz dep bil, i̇etik kiıp şyqqanyñ
jaqsy boldy, būl – seniñ minis atyñ. Tizgindi ūsta, i̇erge qon, arabtarmen birge osy atqa minip jortatyn bolasyñ, biz qanşa kerek bolsa,
sonşa barysty quyp äkelemiz. (Bäri jamyrasa külip jatyr).
– Rahmet, – dep jerlesterine alğys aitty Arsen. – Olai bolsa,
men de arabtardyñ riza bolyp qaituy üşin barymdy salatyn bolamyn. Būl özimiz üşin kerek qoi.
– İendi özimizdiñ synypty körip şyğaiyq, attestatty osynda
aldyq qoi. Qandai jaqsy uaqyt i̇edi, mūğalimderimiz qandai asyl
adamdar i̇edi. Qazir şe? Mūğalim ataulynyñ bäri künköristiñ qamymen
tentirep ketti. Biz bolsaq mynau, nysanağa barystardy iliktire gör
dep Qūdaiğa jalbarynyp jürmiz... Bireuler añğa şyqqanda jeke
ūşağyn minip keledi, biz solarğa qyzmet i̇etuimiz kerek.
Bäri japa-tarmağai bastaryn izep jatyr. Arsen ainalağa köz
jügirtti, aulanyñ işi typ-tynyş, mektep qañyrap bos tūr, şarbaqqa
bailauly attar mülgip qalğan, qūstar būrynğysynşa i̇ersili-qarsyly
ūşuynan tanar i̇emes, tek adamdardyñ jan düniesi ğana jai taba
almai tūrğan siiäqty. Tas-Auğannyñ jol-jönekei aita salğan osy
sözin basqalar aşu-yzamen, kijinip tūryp aitar i̇edi, olardy da
tüsinuge bolady, solai i̇ekeni ras qoi… Qaida qarasañ da köziñe
ädiletsizdik tüsedi.
Dälizdi aralap, är synypqa bas sūğyp jürgende Arsen mūnda
jöndeu jūmysy jürgizilmegeli köp bolğanyn añdady, mekteptiñ
Şyñğys Aitmatov
säni ketip-aq qalypty, bir-aq närse özgergen – qaqpağy sart i̇etip
aşylatyn baiağy dörekileu partalardyñ ornyna tört siraqty
üstelder men arqalyğy bar oryndyqtar qoiylğan. Synyptağy
taqtalar da jañartylğan siiäqty, älde būğan solai körindi me i̇eken…
Biraz aralap, i̇esigi aşyq tūrğan synyptarğa kirip kördi..
Tas-Auğan sağatyna qarady:
– Ağaiyndar, sağat on bir bolypty. Uaqyt ötip barady. Arsen,
käne, mäseleni şeşip alaiyq, būrynğy synybymyzğa kirip, otyryp
äñgimeleseiik.
– Bizdiñ üige barsaq qaitedi, Gülaiym apama şäi qoiğyzyp
işemiz, i̇emin-i̇erkin otyrmaimyz ba, üi keñ, oryn jetedi.
– Joq, joq, Arsen, ony qūia tūr, käne, mynda kireiik, būrynğy
synybymyz ğoi, sosyn bärin tüsindiremin.
– Meiilderiñ, men senderge qonaqpyn, özderiñ biliñder.
– Kire ber, myna i̇eki üstelge bir-birimizge qarsy qarap otyraiyq.
Sender de keliñder.
Bäri de synyptağy jaryğy mol tüsip tūrğan būryşqa, tau
jaqqa qaraityn terezeniñ aldyndağy i̇eki üsteldiñ janyna kelip
otyrdy, bos synypta bes baqtaşy otyr, altynşysy – Arsen, säl
ünsizdik ornady. Arsen Samanşin auyldastarynyñ mūny bos tūrğan
mektepke ne üşin şaqyrğanyn, i̇endi ne aitpaq i̇ekenin tüsine almai
dal. Sälden soñ bärine şūqşiiä qarap, közimen bir şolyp ötken TasAuğan tereñ bir demaldy da jötkirinip qoiyp äñgimesin bastady,
ne aitaryn aldyn-ala oilastyryp qoiğan siiäqty, jattap alğandai
sūñqyldai jöneldi:
– Arsen, biz sağan mynany aitpaqpyz. Tyñdap al.
– İiä, tyñdap otyrmyn. Resmiliktiñ keregi ne? Bärimiz tuyspyz,
bir auylda tūratyn ağaiynbyz. Ne bolyp qaldy? Jaqyn tuystardyñ
bireui qaitys bolyp pa i̇edi? Biluimşe, bäri aman siiäqty i̇edi ğoi…
Bärimiz osy mektepte oqyğan joq pa i̇edik.
– Mäsele onda i̇emes, Arsen! Bar gäp bizdiñ qaida oqyp, qaida
tūrğanymyzda bolsa bir säri ğoi. Joq, mäsele basqada. Sen bizdiñ
bauyrymyzsyñ, qonağymyzsyñ, bügin bizdiñ qolymyzdasyñ, mūnda
Tau qūlağan
ne üşin i̇ertip kelgenimizdi jäne odan äri ne bolatynyn aitpaqpyz…
– Toqta, toqta, «bizdiñ qolymyzdasyñ» degeniñdi qalai tüsinemiz?
Miniske at berdik dep, i̇endi sony būldağaly jürgennen saumysyñdar?
Olai bolsa, qalağa qaityp ketuim mümkin. Mağan özimniñ maşinam da
jetedi.
– Ketesiñ be, joq pa, ol da belgisiz bolyp tūr.
– Būl qalai? Aşyğyn aitsañşy…
– Sol üşin keldik qoi. Būl oñai äñgime i̇emes, keñirdekke qanjar
taqağanmen birdei...
– Soqpaşy qaidağyny! İesteriñ dūrys pa, kimdi aqymaq
qylmaqsyñdar! Älde, Tas-Auğan, öziñ aqylyñnan adastyñ ba?
– Qyzbalanba, äñgimemdi dūrys bastai almağan men kinälimin
būğan, – dedi beti qabara bastağan Tas-Auğan ornynan köterilip,
qasyndağylar da qozğalaqtap, sybyrlasyp ketti, älginde qūiryğyn
būlğañdatyp qana qoiğan auladağy düregei kenetten örşelene ürip
qūia berdi, birdeñe köringen şyğar būğan.
– Bar, körip kelşi! – dep būiyrdy Tas-Auğan şette otyrğan
baqtaşyğa. – İeger bireu kelse kirgizuşi bolma, tiri tyşqan
jaqyndamasyn. İtti de quyp jiber. İeşkim mañaiymyzğa jolamaityn bolsyn…
Tuğan auylynda mūndai qūpiiäğa tap bolarmyn dep oilamağan
Arsen Samanşin abdyrap qaldy, ornynan tūryp synyp bölmesinen
dälizge şyqpaq bolğan, odan äri dalağa şyğyp ketpek. Biraq TasAuğan jolyn kes-kestei berdi, qolyn iyğyna salyp, birdeñe
aitqysy kelip i̇edi, Arsen Samanşin būlqynyp, qolyn qağyp jiberdi,
dereu ornynan tūryp dälizge şyğuğa ūmtyldy, sol sät aşyq tūrğan
terezeden ittiñ şäuilinen ürkip, qaşyp kirgendei bolyp, qanattary
suyldap, i̇eki qarlyğaş ūşyp kirgeni, äldeneden qūr qalğandai
jarysa şyqylyqtaidy, töbelerin ainala ūşyp jürip aldy,
osydan birneşe kün būryn mūnyñ qaladağy päterinde Bektūr ağa
i̇ekeui şäi işip otyrğanda da däl osylai kirip kelip i̇edi, solardyñ
özi bolmasyn, onda da östip äldeneni jetkizgisi kelgendei nemese bir
päleden saqtandyrmaq bolğandai, tynym tappai şyryldai bergen,
Şyñğys Aitmatov
būl i̇ekeui qanattaryn jaiyp jiberip, jağy sembei şyryldaudan bir
tanbağan qarlyğaştardy terezeden keri qarai quyp şyqty, sodan
keiin i̇ekinşi ret ūşyp kirip, tağy da töbelerin ainala ūşyp jürip
aldy, qaitadan quyp şyqqannan keiin de jabyq tūrğan terezeni
tūmsyğymen türtkilep, qaitkende de işke kiruge ūmtylyp, äldebir
mañyzdy habardy jetkize almai qalğandai jantalasa şyryldap
ketpei qoiyp i̇edi. Arsen Samanşin qairan qaldy. Kenetten sanasyn
bir tüisik şarpyp ötti, būl turaly tiri janğa aituğa bolmaityn i̇edi,
şynymen tağdyrdyñ i̇eskertui me, osy i̇eki qarlyğaş mūny aldynan
tosqan äldebir sūmdyqtan saqtandyru üşin osymen i̇ekinşi ret ūşyp
kelip tūrğan joq pa – tūla boiy mūzdap sala berdi.
İendi mine, bir kezderi alğaş ret älippeniñ betin aşqan aiauly
mektebinde sol jağdai tura sol küii qaitalanyp tūr. Qos qarlyğaştyñ tynymsyz şyryly men qanattarynyñ suyly adamdardyñ
söileuine mümkindik berer i̇emes. Ärine, jabylyp jürip
qarlyğaştardy synyptan quyp şyqty, olar tura ötken jolğydai
qaitadan ūşyp kirdi, tağy da quyp şyğyp, terezeni jauyp alğan,
būlardy tañ-tamaşa qaldyryp, i̇eki qūs ketpei qoidy, tūmsyqtarymen
terezeniñ äinegin ūrğylap, şyqylyqtai beredi, i̇endi olarğa auladağy
ittiñ ürgeni qosyldy, ony da quyp jibergen, bäribir qūiatyn türi
joq. Saqsan-Jalbyrşaş bir ūsynys jasady:
– Arğy bettegi synypqa barsaq qaitedi, ol būdan tarlau bolsa da
tynyş. Äitpese myna jyndy qarlyğaştar maza beretin i̇emes. Osy
mañda Uiasy bar şyğar, sony qorğamaq bolyp älekke tüsip jürgen
bolar, sirä. Jüriñder, sonda baraiyq. Kettik.
Bäri basqa bölmege auysty. Arsen Samanşin de özgerip sala
berdi. Iştei tas-tüiin şiryğyp alğanymen, syrt keipinen salqyn
sabyrlylyq tanylady. Baqtaşylar men Tas-Auğanğa qarsy birdeñe
aityp, söz talastyrudy oiyna alar i̇emes. Şyndyğyna kelgende,
qazir olardyñ bar-joğyna da män berip tūrğan joq. Sanasyn bir-aq
oi bilep alğan: jaqynda mūnyñ ömirinde ädetten tys, i̇erekşe bir
oqiğa bolmaq, äldebir qaterli synaq pa i̇eken, bälkim tağdyrdyñ tosyn
syiy şyğar, anyğyn kim bilsin. Ne i̇eken sol? Osyny biletin bireu
Tau qūlağan
bar ma özi, älde aldyn ala sezinu degen tek tüisikpen ğana şekteletin
bolğany ma…
Basqa synypqa oryn auystyryp, mazany alğan qarlyğaştardyñ
şyrylynan qūlaq tynyştalğan soñ Tas-Auğan älgi oiynan ainyp
qalğandai, qasyndağy serikterine bylai dep būiyrdy:
– Tyñdañdar, bylai bolsyn. Biz Arsen i̇ekeumiz osynda äñgimemizdi
odan äri jalğastyraiyq, sender, kelisim boiynşa, ärqaisysyñ öz
oryndaryña baryñdar, bizge i̇eşkim kedergi keltirmeitin bolsyn,
jan-jağymyzdyñ bärin qadağalañdar. Sen, Qūltai, attardy birbirlep suğaryp kel, ana jerdegi aryqta su ağyp jatyr, Jaqpar
tastyñ qasynda, öziñ de bilesiñ ğoi.
Bäri de būnyñ būiryğyna sözsiz bağynatynğa ūqsaidy.
Auğanstandağy täjiribesi tekke ketpegeni baiqalyp tūr.
– Būl jerden, Arsen, bizdiñ sözimizdi i̇eşkim i̇estimeidi, seni
osynda i̇ertip äkelgenimiz de sodan, nege büitkenimizdi jäne aldağy
uaqytta ne istegeli jürgenimizdi aityp bereiin. – Arsen birdeñe der
me i̇eken dep säl tosyp i̇edi, ol ünsiz ğana basyn izedi. Tas-Auğan sözin
jalğastyrdy:
– Tyñda, Arsen, jahandanu degenniñ ne i̇ekenin jäne öz basynyñ
amandyğy üşin ärkimniñ oğan qalai beiimdeluge tiıs i̇ekenin sağan
tüsindirudiñ keregi bolmas.
– Qūlaşyñdy keñge siltep tūrğan joqsyñ ba? – dep i̇eskertti
Arsen Samanşin, – jahandanu – düniejüzilik ürdis. Özimizge qarai
oiyssañşy.
– Jaqsy. Men mūny öz bilgenimşe tüsinemin. Qazir qai jerde
de bailar qaptap ketti, olardy oligarh dep ataidy i̇eken, ol jağyn
menen artyq bilesiñ. Meili ğoi, tek myna jäitti qalai tüsinemiz –
biznes ataulyny tügeldei solar astyna basyp alğan, töñiregindegi
san million adam älginiñ bailyğynyñ jūqanasyna da ielik i̇ete
almaidy. Būğan qalai tözuge bolady? Oilasam qanym qainaidy.
– Būğan bäsekelestik arqyly qol jetkizu kerek, – dep tağy da
i̇eskertu jasady Arsen Samanşin.
– Bäsekelestiktiñ de neşe türi bolady. Kim bai bolsa, bäri sonyñ
Şyñğys Aitmatov
qolynda, sonda biz qol qusyryp otyra bermekpiz be? Älgi osynda
kele jatqan arab añşylary qalasa bärimizdi orman-tauymyzben qosa
tüp kötere satyp aluğa şamasy jetedi, odan mūrty da qisaimaidy,
biz olarğa qyzmet i̇etip, qar barysyn aldyna aidap äkeluimiz kerek…
– Sen aidalağa lağyp barasyñ, Tastanbek, mektepte oqyp
jürgenimizde Tastanbek i̇ediñ, Auğanstanğa baryp, Tas-Auğan bolyp qaittyñ, solai, Tas-Auğan, dalağa lağyp barasyñ, bäsekelestik
öndiristen bastalady, būl üşin tehnologiiäny meñgerip, jūmys küşin
taba bilu kerek. Basqalardan keiin qalmau üşin damuğa ūmtyluymyz
kerek…
Biraq Tas-Auğan sözin bölip jiberdi:
– Dalağa lağyp tūrğan joqpyn. Bağytym dūrys jäne sen de sol
bağytpen jüretin bolasyñ. Jeter! Jyrymyz bitti. Büginnen bastap
sen de bizben birge bolasyñ, i̇eger aman qalğyñ kelse. Jağdai bylai,
biz bir iske bel budyq – älgi arab hanzadalaryn amanatqa alamyz.
Nege baqyraiyp qaldyñ? Qoryqpa! İerikkennen i̇emes, ärine. Janyn
saqtap qalu üşin olar qanşa sūrasaq, sonşa aqşa töleitin bolady…
– Toqta, toqta, i̇esiñ dūrys pa öziñniñ? Ne aityp tūrsyñ!
– Öziñnen basqalardyñ bärin aqymaq dep sanaisyñ ba, aqyldyñ
da neşe türi bolady, bärin oilastyryp, i̇eseptep qoidyq, bireui
qybyr i̇ete almaidy – josparymyzda min joq. Arsen, mynany i̇esiñde
saqta, qanşa ömiriñ qalsa, sonşa uaqyt boiy bizben birge bolasyñ,
basqa amalyñ joq. Teledidardağy habar jürgizuşi siiäqty, biz ben
amanatqa alynğandardyñ arasyn bailanystyryp tūrasyñ, biz seniñ
aitqanyñmen jüremiz.
– Qalai, qalai? Aqylyñnan adasqannan saumysyñ? Ne şatyp
tūrsyñ? Bekerge ottama. Osyny aitu üşin i̇ertip keldiñ be mūnda?
– Alañdama, būl äñgimeni bizden basqa i̇eşkim i̇estimeidi.
Qaitalaimyn – sen bizdiñ basşymyz bolasyñ, amanatqa alynğandar
aldyña jyğylyp, Qūdaiğa jalbarynady äli. Sonda biz seni aqtyq
demimiz qalğanşa maqtan tūtyp ötemiz.
– Sen de aitady i̇ekensiñ! Tūrğan jeriñde sypyrtyp boqtap
alaiyn ba osy! Mūndaidy nağyz i̇esuastyñ özi de aitpaityn şyğar.
Tau qūlağan
İeger bos söileudi Auğanstannan üirenip kelseñ, onyñdy mağan
i̇emes, basqalarğa ait. Ūmyt mūny, äitpese keş qalasyñ! Mūndaidy
müldem oiyñnan şyğar. Kim oilap tauyp jür mūny? Halyqaralyq
janjal şyğarmaqsyñdar ma? Qala köşelerinde bostandyq üşin,
demokratiiä üşin dep i̇elirip, i̇ereuilge şyğatyndar azdai, i̇endi sender
qalyp pa i̇ediñder? Özderiñdi oilasañdarşy, älde jeitin nanyñdy
tauyp berip jürgen «Mergen» firmasyn qūrtyp tynbaqsyñdar ma?
Baspen oilau kerek! Aqşa üşin adam ūrlağandy qai atañnan körip
i̇ediñ? Oilansañdarşy!
– Dūrys aitasyñ, oilanu kerek – halyqaralyq janjal
şyğaruğa bolmaidy, «Mergen» firmasyn qūrtuğa bolmaidy,
älemdik milliarderlerdiñ keñirdegine pyşaq taqauğa bolmaidy:
Bizdi qaiyrşylyqqa duşar i̇etip, tabanğa salyp taptauğa bolady,
balalarymyzdy bilimsiz qaldyruğa bolady – öitkeni universitetke
töleitin aqşa joq, i̇emdeluden qağuğa bolady – därigerge de, däridärmek aluğa da kök tiynymyz joq. Naqty ömirde osylai – bailardyñ däuleti kemerinen asyp-tögilip jatqan mūhit siiäqty, kedeilerdiñ
auzyna sonyñ bir tamşysy tambaidy. Sen aitqan dästürge kelsek,
Arsen, bizdiñ halyq adam ūrlamaidy deisiñ. Ondailardyñ talaiy
bolğanyn ūmytyp qaldyñ ba, būl jöninde qanşama añyz aitylady,
barymta-syrymta degen ne i̇edi, i̇esiñe tüsirşi, barymtaşylar
amanatqa adam ūstamap pa, solardy qūtqaru üşin üiirlep jylqy,
otarlap qoi tölep, özara qyrqysty söitip toqtatyp otyrğany qaida,
ol kezde bailyqty solai bölisetin bolğan.
– Būl jaiynda äli de ūzaq aitysuğa bolady, Tas-Auğan. Küni
keşe men de osylai oilauym mümkin i̇edi, qazir būl söziñmen kelise
almaimyn, i̇erteñ ärkim öz isimen ainalysyp, i̇eşkim basqanyñ samaiyna myltyqtyñ ūñğysyn kezenbeitin bolsa da osylai oilaimyn, sondyqtan seniñ amanatqa adam alamyn degen josparyña
qosylmaimyn.
– Ne oilasañ da öziñ bil, Arsen, tañğalmaimyn. Olardy amanatqa
alğan sätten bastap, bärin öziñ jürgizesiñ, meniñ nūsqauymmen
būiryqtyñ bärin sen beretin bolasyñ, biz beseumiz būğan aralas-
Şyñğys Aitmatov
paimyz, sony qalağan künniñ özinde tük şyğara almas i̇edik, öitkeni
ağylşynşa bir auyz söz aita almaimyz. Būl bizdiñ kinämiz i̇emes.
Biz seniñ qasyñda myltyq kezenip tūratyn bolamyz, qalğanynyñ
bärin öziñ isteisiñ, Arsen, tek sen ğana. Baqytymyzğa orai, osynda añşylyq qūruğa köñili auğan arab hanzadalaryn, qalai atap
i̇ediñ olardy – joğary märtebeli dediñ be – solardy quyp tyğatyn
üñgirdiñ işinde osylai äreket i̇etetin bolasyñ. Joğary märtebeli
hanzadalardyñ ärqaisysy 10 million dollardan barymta töleitinin
aitasyñ, sonda jalpy mölşeri 20 million dollar bolady, bärin
i̇eseptep qoidyq, biz beseumiz, senimen altau, ärbirimizge 3 million
300 myñ dollardan tiedi. Bizge būl üş retten ömir sürsek te jetedi.
Öz ülesiñdi ne isteisiñ – öziñ bilesiñ. Mümkin, aqyry, qatyn alarsyñ,
söitip deni dūrys i̇erkek siiäqty üili-barandy bolyp ömir sürersiñ,
söitip Qūdai seni de ūrpaqsyz qaldyrmas.
– Tyñda, osy i̇ertegiñdi doğarsañ qaitedi. Sabaña tüs, Tas-Auğan,
dūrystap oilan. Qūddy men kelisim berip, seniñ būiryğyñdy
oryndauğa daiyn tūrğandai-aq söileisiñ ğoi öziñ. Mūndai bylyqqa
qandai aqşa üşin de bara almaspyn, ūqtyñ ba? Men lañkes i̇emespin.
– Biz de lañkes i̇emespiz. 20 million qolymyzğa tise boldy, olar
üşin būl i̇eki tiynmen teñ, hanzadalardy bosatamyz. Sol kezde sen de
bossyñ. Tek sodan keiin qaida barar i̇ekensiñ... Būl turaly sol kezde
söilese jatarmyz…
– Men qazir de bospyn. Seniñ qaramağyñdağy altynşy qaraqşy
bola almaspyn. Osymen äñgime bitti. Bos sözben bekerge uaqyt
ozdyrmaiyq.
– Qatelesip tūrsyñ, sen qazirdiñ özinde bos i̇emessiñ. Osy sätten
bastap bizdiñ altynşy adamymyzsyñ.
– Men būğan kelispeimin, qalai aityp tūrsyñ mūny!
– İeger kelispeseñ, osy jerden tiri şyqpaisyñ. Qabiriñ osy
mekteptiñ aulasynda, i̇eski qoranyñ būryşyndağy därethananyñ
qasynda bolady, ol jerge öziñ de talai barğansyñ. Süimenkürekterimiz daiyn, bes minuttyñ işinde kömip ülgeremiz.
Qaruymyz da sai. Ömirimniñ bir böligin Auğanstanda bekerge
Tau qūlağan
ötkizbegen şyğarmyn, özim de talailardyñ ömirin qiğanmyn. İesiktiñ
syrtynda dybyssyz atylatyn tapanşa ūstap bir jigitimiz tūr.
Olardyñ bärine qarudyñ aluan türin, tipten granatometti de qalai
paidalanudy üiretip qoiğam. Būl jağynan äbden känigi bolyp alğam,
maqtanyp tūrğan i̇eşteñem joq. Qysqasy, biz seni aman-sau jibere
almaimyz, mūnda qalai kelseñ, solai ketemin dep oilama. Būl seni
jek körgendikten i̇emes, öziñ de tüsinip tūrsyñ, basqa amalymyz joq.
Sen bizge, biz sağan mäñgi qosaqtalyp ötemiz i̇endi. Biz lañkes i̇emespiz,
tek älemdik kapitaldan öz ülesimizdi alğymyz keledi, odan artyqtyñ
keregi joq... Tek sol ğana…
– Boldy, jeter. Äbden toidym, kettim men.
– Qozğaluşy bolma… Qanyñdy moinyma jükteuge mäjbür i̇etpe
meni! Synyptasyn öltirgen qanişer degen atqa qaldyrma.
– İiä, men de sony oilap tūrmyn. Osynda sabaq oqyp jürgenimizde,
üziliste alysyp-jūlysyp oinağan sätterde biraz jyldan soñ
osyndai jağdaiğa tap bolamyz dep oilap pa i̇edik? – Arsen Samanşin
ornyna tūryp, terezege jaqyndady, bir jaqtauyn aşyp qoidy.
– Ne, ystyqtap kettiñ be, qapyryq pa? – dep sūrady Tas-Auğan.
– İiä, aua jetpei tūr, – dep jauap berdi Arsen, terezeni aşqanda
älgi qarlyğaştar ūşyp kire me dep dämelenip i̇edi, qūddy osy
tyğyryqtan şyğatyn joldy solar tauyp beretin siiäqty, sosyn
toryğyp: «Jetken jeriñ osy boldy, jigitim… Älgi qarlyğaştar
qaida i̇eken?» – dep oilady. Uaqyt ötip jatyr, qarlyğaştar körinbei
qoidy… Demek tağdyrdyñ būralañ jolyna tüsip ülgergen boldy…
Tas-Auğan raiynan qaitar i̇emes, mūnysy birden-birge yzğar şaşa
bastağan köz janarynan baiqalyp tūr, i̇endi ol tötesinen tartty:
– Tyñda, bizdi de misyz aqymaq dep oilama, seniñ oñailyqpen
kelispeitiniñdi, mūndaiğa barmaitynyñdy bilgenbiz. Būl bizge aidan
anyq. Sen mūny qylmys dep sanaisyñ.
– Sodan basqa ne deisiñ! – dep qatqyl jauap qatty Arsen
Samanşin, – aldyn ala oilastyrylğan qylmys!
– Meili, solai-aq bolsyn. Ne oilasañ da öziñ bil. Bäribir
öz degenimizden qaitpaimyz. Sen de bizben birge bolasyñ, ne
Şyñğys Aitmatov
qatarymyzda jüresiñ, ne aiypker retinde qol-aiağyñdy bailap,
i̇eriksiz aparamyz. Tañdau öziñde!
Arsen Samanşin üsteldi jūdyryğymen bir soğyp, şarasy
tausylğannan bar dauysymen aqyryp jiberuge şaq qaldy, biraq der
kezinde özin-özi tejep ülgerdi, qazir aiğailasyp jatatyn uaqyt i̇emes,
synyptasy da mūnyñ aiğaiynan qorqa qoimasy haq.
– Sonda ne istemeksiñ? Seniñ būiryğyñmen bailap apara ma, älde
öz i̇erkimmen baruym kerek pe? İekeuin de qalamasam şe?
– Üsteldi ūrğyştama. Būl sağan jaraspaidy. Qanşa aqyldy
bolsañ da, bäribir bizdi ainyta almaisyñ. Qazir mūnda Qūdaidyñ özi
kirip kelse de alğan betimizden qaitpaimyz. Salğylasyp jatatyn
i̇eşteñe joq! Aspannan özi kelip tüskeli tūrğan ülesimizden aiyrylyp
qalğanşa qūzğa qūlap ölgenimiz artyq. 20 million dollar dalada
jatqan joq!
– İiä, dalada jatqan joq. Mynany aitşy, Tastanbek, qarapaiym
jigit bolyp jürgen keziñdegi atyñ solai i̇edi ğoi, sol aqşada seniñ
de ülesiñ bar degendi qaidan tauyp aldyñ? Ä, Tastanbek, qaidağy
üles ol? Şynymen aspannan tüsti me? Mūny qalai aityp tūrsyñ?
Mūndaidy qaraqşylyq tonau dep ataidy, aspannan tüsken ülesim
dep tyqaqtaisyñ, onyñ üstine, sodan aiyrylyp qalamyn dep
qorqasyñ. Qaida bara jatqanyñdy oilasaişy!
– Sender, 20-şy ğasyrdyñ aqylmandary qaida şaqyrsañdar,
sonda baramyz, solardyñ aldyñğy qatarynda öziñ de aiğyrşa
arqyrap jürsiñ ğoi – jahandanuğa baramyz, ärkim de älemdik
örkenietten öz ülesin aluğa tiıs.
– Müldem aqylyñnan adasqan i̇ekensiñ, būğan jahandanudyñ
qandai qatysy bar, ol degen qazirgi zamanğy ūğymdardyñ biri
ğana. Qazir mūny tüsindirip, däleldep jatatyn uaqyt i̇emes, ärine.
Jahandanu degendi öziñşe tüsinedi i̇ekensiñ, būl – nağyz jabaiylyq!
– Bizdiñ öz tüsinigimiz bar, ol jağyna alañdamasañ da bolady.
– İiä, ol qandai tüsinik? Olai bolsa aiağyñdağy şärkeiiñ jyrtyq
i̇eken dep, sol üşin kez kelgen bankirdi jağasynan alyp silkileuge
bolady, solai ma?
Tau qūlağan
– Solai de! Bankirlerdi qorğauğa köştiñ be i̇endi?
– İeger meniñ i̇erkimde bolsa, olardy da, seni de – bäriñdi bir
qaiyqqa mingizip, älgi jahandanu teñizine jibere salar i̇edim.
– Olarmen bir qaiyqqa syia qoimaspyn. Menimen birge qaiyqqa
minip qaitedi ol, i̇eki myñ adamdyq äidik kemesi bar, sonyñ özin
de bizneske ainaldyryp alady. Bailardyñ öz jahandanuy bar,
dünieniñ bailyğyn özderi ğana astyna baspaq, i̇esesine bizdiñ de öz
jahandanuymyz bar – öz ülesimizdi qaitsek te aluymyz kerek, özimiz
tapsaq jaqsy, ärine, tappasaq – älgi bailardyñ jağasyn jyrtyp
jürip tartyp alamyz. Taudan barys aulamaq bolyp jelikken myna
arabtardan da öz ülesimizdi barymtalap aluğa tolyq haqymyz bar.
– Tyñda, Tastanbek-Auğan, sen birşama bilimdi jigitsiñ, bilemin
ğoi, söite tūra haqym bar degen sözdi qalai aityp tūrsyñ?! Qandai
haqyñ bar seniñ? Kisi tonauğa haqyñ bar ma?! Mynauyñ aqylğa
syimaidy ğoi.
– Aqylyña syimasa, syiğyzamyn dep äurelenbe! – dedi TasAuğan terezege qarai bettegen Arsen Samanşinge. Ol teris qarap
tūrğan küii jauap qatty:
– Sen meniñ öz sözimdi özime tüsindirmei-aq qoi. Tyñdağym
kelmeidi.
– Tyñdağyñ kele me, joq pa, mağan bäribir. Oilan, Arsen, i̇endi
meni tyñdauyña tura keledi. Bäri bitti, qaqpanğa tüstiñ, jalğyz
sen ğana i̇emes, bärimiz de sol qaqpannyñ tūtqynymyz. Şeginer jer
qalğan joq. Sosyn bizdi qanişer tonauşy i̇eken dep qalma. Bile bilseñ,
kezinde ata-babamyz öriske malyn jaiğany, öz jerindegi özenniñ
suyn işkeni üşin körşilerin barymtalap amanatqa alyp, qūn talap
i̇etken, olardy tek üiirlep jylqy, tabyndap siyr, otarlap qoi äkelip
bergende ğana bosatatyn bolğan. Öziñ de tüsinip tūrğan şyğarsyñ,
qazir zaman basqa. Bizdi qalai atasañ da öziñ bil, qaraqşy deisiñ be,
tonauşy deisiñ be, tipten ūry dersiñ, būdan bizdiñ qylşyğymyz
da qisaimaidy. Sen i̇ekeumiz bir-birimizdi syilauymyz da, syilamauymyz da mümkin, bizge senen keregi – aqşasyn qaida jūmsaryn
bilmei i̇erigip jürgen, jahandanudy jaqtaityn millioner añşylar
Şyñğys Aitmatov
osynda kelip tüsken künnen, sol sağattan, sol sätten bastap är
qadamyñdy tek meniñ būiryğym boiynşa ğana attaityn bolasyñ.
Öziñ meni Bektūr şeftiñ aitqanyna könip, aidağanyna jüre beretin
qolbalasy dep qalğannan saumysyñ? Ärine, biz sekildi kedeilerdiñ
qolynan baidyñ jūmsauymen jürgennen basqa i̇eşteñe kelmeidi,
aitqanyn isteuge daiyn i̇ekenimiz ras, taudağy añ-qūsty qyru üşin öz
biznesimen ainalysa bersin, joly da oñğarylsyn, onyñ qanjyğasy
mailansa basqa beibaqtarğa da paidasy tiıp qaluy mümkin, al bizdiñ
öz añşylyğymyz bar, şatqaldar men şoq būtalardyñ arasyn kezgen ittei bolyp barys añdimyz, taba qalsaq oq jeter jerge aidap
äkelemiz, mergender olardy nysanağa ilip ülgergenşe sol añşy
hanzadalardyñ özderin aulap äketip, üñgirge jasyryp ülgeremiz.
Söitip olarğa basynyñ amandyğy üşin qūn töletemiz. Ärkimniñ öz
bilgeni bar... İestip tūrsyñ ba, Arsen, osynyñ bärin sağan i̇erikkennen
aityp tūrğan joqpyn, mäseleniñ jai-japsaryn tüsinip alsyn dep
tūrmyn. Oilap qaraşy öziñ! Sen olarmen äñgimelesip, aralasyp
birge jüre alasyñ, biz üşin olar aspandağy aimen birdei, äitse de
būl joly olardy jelkesinen bürip, üñgirge aparyp tyğyp jiberemiz.
Mūndai mümkindikti tüsiñde de körmeuiñ mümkin, būl joly bizge
Qūdaidyñ özi qarasyp tūr... Osyny tüsin. Tilmaştyq i̇etuiñ olardyñ
köñiline jağuğa tiıs, sonda olardyñ senimine kiresiñ, keiin özderin
qaqpanğa tüsirip, üñgirge aparyp tyqqan kezde tek sağan ğana ümit
arta alatyndai bolğany dūrys. İestip tūrsyñ ba, Arsen, aitqan sözim
sanaña jetip jatyr ma?
Arsen til qatpastan terezeniñ aldynda basyn salbyratyp tūra
berdi.
– Dymyñdy işiñe bügip, tymyraia bermei, mūqiiät tyñdap al. Seniñ öz adamymyz, tuysqanymyz i̇ekendigiñ bizdiñ bestikke öte qolaily
bolyp tūr. Bir-birimizdi tüsine alatyn şyğarmyz. Hanzadalardyñ
qolynda sputnik arqyly bailanysqa şyğatyn telefondary bolğany
tipten jaqsy, qalağan uaqytta älemniñ kez kelgen tükpirine habarlasa alady. Üñgirde jatyp zar ilep, qūtqara köriñder dep tuystaryna jalynğan kezde, ağaiyndary sonau Afrikanyñ qasynda i̇emes
Tau qūlağan
pe, olardyñ kimge ne aityp jatqanyn sen arqyly tügel bilip otyramyz. Sensiz būl josparymyzdan tük şyqpaidy… İendi tüsingen
şyğarsyñ? Nege ündemeisiñ, Arsen?
– Meniñ aitatyn i̇eşteñem joq, – dep jauap berdi ol. İendi i̇ekeui
de ünsiz qaldy.
«Dünie ornynda ma özi?» Bala kezinen beri qūlağynda jattalyp
qalğan osy sözdi auyldastary ömirde äldebir oqys oqiğa, jaisyz
jağdai bola qalğanda aituşy i̇edi, qazir sol kepti özi kiıp tūrğan
siiäqty. İiä, ainala dünieniñ bäri, qazir özi işinde qamalyp otyrğan,
abaisyzda äldekim kelip qalyp, oñaşa äñgimeni būzyp jürmesin dep
tört jağynan Tas-Auğannyñ serikteri küzetip tūrğan osy mektep
te sol baiağy ornynda. İiä, ainaladağy dünie i̇eşqaşan özgermeui
yqtimal, alaida adamnyñ işki jan düniesi bir-aq sätte astañkesteñ bolyp, asty-üstine şyğuy mümkin, mūny qazir öz basynan
keşip tūr. Osy bir auyz sözdiñ tereñ işki mağynasy sanasyna i̇endi
ğana jetkendei: «Dünie ornynda ma özi?» Bir qyzyğy, naqty dünie
qaşan da ornynda qala beredi, alaida är joly äiteuir bir beibaq
osy sūraqty i̇esi şyğa qoiyp jatady: «Dünie ornynda ma özi?»…
Osyndai qysyltaiañ sätte oiyna ne tüskenin körmeisiñ be,
mūndaidy özi de kütpep i̇edi, kenetten bağy zamandardan beri osy
taudy kezip jürgen Mäñgilik qalyñdyq qaida i̇eken dep oilady, «dünie
ornynda i̇emesin» bile me i̇eken ol? Osyny Aidana Samarova bile me,
būl jöninde oilai ma i̇eken? Äi, qaidam, duman-biznestiñ limuzinine
minip qūiğytyp jürgende mūndaidy oilap, bas qatyryp qaitedi! Tau
tağysyn oiyna aldy, «dünie ornynda i̇emesin» ol da bilmeidi ğoi,
bügin i̇erekşe jarqyrap tūrğan mūndai aşyq künde tolarsaqtan qar
keşip, adam aiağy baspaityn jaqpar tastardy tasalap, ömir boiy tek
özderi ğana i̇erkin bilep kelgen osy öñirde kezekti jemtigin añdyp
baspalap kele jatyr ma i̇eken, ölekşini küşikterimen birge tüski
şuaqty paidalanyp, tastyñ üstinde künge qyzdyrynyp jatqan
şyğar, «dünieniñ ornynda i̇emesin» qaidan bilsin…
Aspanda samarqau qalqyp qos qyran ūşyp jür, artyq
şañqyldamai, ünsiz ğana baiau syrğyp barady. Biık-biık şyñdardyñ
Şyñğys Aitmatov
üstinen ne kördi i̇eken olar, neni kütip jür, kök jüzinde ün-tünsiz
qalyqtauy neni bildiredi?..
Älde olar äldebir tylsymnyñ küşimen «dünieniñ ornynda
i̇emesin» bilip, köp ūzamai bir päleniñ bolaryn, sol qyrsyqty
adamdardyñ äkelerin sezip, qamyğyp jür me…
Aqylğa syimastai i̇ersi, yñğaisyz, oilaudyñ özi Uiat körinetin
tağy bir jäit – oñ qaptalynda, i̇eki-aq adym jerde būrynğy
synyptasy, qazir Tas-Auğan bolyp ketken Tastanbek tūr. «Dünieniñ
ornynda i̇emestigine» naq osy synyptasy kinäli, jek köruge de,
qarğap-silep, qatal jazalauğa da laiyq bas künähar osy, nege i̇ekeni
belgisiz, Arsen Samanşin ony aiap tūr i̇edi, öziniki dūrys i̇ekenine
bek senimdi, sondyqtan jabaiy aşközdikpen qylmysqa baruğa bel
buğan qūrdasyna şynymen jany aşyp, işi-bauyry i̇ezilip barady.
Apyrau, adal käsippen ainalyssa qaitedi, i̇endi keş qoi, bir qisaisa
tüzelmeitin qyrsyq minezi de belgili. 20 million dollardyñ siqyry
netken küşti i̇edi, myñ baqsy oinasa da mūndai äser i̇ete qoimas,
aqşa degen aidaharğa arbalyp, aqylynan aiyrylyp qalğan ğoi būl
beibaq. Būl siqyrdy qaitaratyn küş bolsa, käneki…
Osy oiyn tüsinip qoiğandai, Tastan-Auğan qaitadan til qatty:
– Tyñda, Arsen, qaşanğy oilanasyñ, saqalyñ ağarğanşa oilana
bermeksiñ be! Qanşa oilansañ da bäribir basqa amalyñ joq. Biz i̇endi
keri qaitpaimyz, ne bizben birge bolasyñ, ne būl ömirmen qoştasasyñ.
Tüsin, būl tabaldyryqtan attadyñ i̇eken, i̇endi basyñnyñ amandyğyn
oilauyñ kerek.
– Kimniñ ömir sürip, kimniñ öletinin şeşetindei kimsiñ, sen?
Būğan qandai haqyñ bar?
– Öitkeni, sen qazir sondai jağdaiğa tap bolyp tūrsyñ, būl
tyğyryqtan şyğudyñ i̇eki-aq joly bar – ne bizben birge bolasyñ
da, amanatqa alynğan hanzadalar üşin tölengen qūnnan öz ülesiñdi
alasyñ, ne bizge satqyndyq jasap, ūstap beresiñ, turasyn aitaiyn,
onda senen kek almai qoimaimyz. Biz būğan daiynbyz jäne seniñ tiri
qaluyñdy qalap tūrmyz, qalğanyn öziñ şeş.
– Üles-üles dep qoimaisyñ. Men senen üles sūrap pa i̇edim? Tağy
Tau qūlağan
da aitaiyn, būl jerde i̇eşkimniñ ülesi joq. Būl tek qylmys pen tonau
ğana.
– İiä, solai. Būl turaly da aitqanbyz. Soğysta tek äreket i̇etken
adam ğana jeñiske jetedi. Auğanstanda tekten-tekke jürdi deisiñ be,
biraz jäitti bilip qaitqam. Bizdiñ josparymyzdy mūqiiät tyñdap al.
Bärin ret-retimen aitaiyn.
Mynadan bastaiyq, bekzada añşylardyñ kelui, olardy qarsy
alu, tağzym i̇etu siiäqty räsimderdiñ bizdiñ bestikke i̇eş qatysy joq. Biz
tezek terip, qazan qainatudy ğana bilemiz, odan basqağa keregimiz joq.
Äitse de astymyzda atymyz bar, demek özimizge özimiz qojaiynbyz.
Öziñ bilesiñ, Arsen, arab hanzadalary añşylyq qūruğa kelgende
täulik boiy solardyñ qasynda jüresiñ. Jūmysyñdy istei ber,
bizge alañdama, kerek kezinde seni de, basqalardy da özimiz tabamyz,
sol kezde bäri de sasqalaqtap, i̇esi şyğyp ketedi. Tük te istei almai
qalady. Basqa amaly joq.
Joryq dabylyn qaqqan kezde, dabyl beruşi özim bolamyn,
ärine, bärine daiyn tūruyñ kerek, öitkeni bärimizdiñ kigenimiz bir
qamyt. Kelgennen keiin märtebeli meimandar Bektūrğan ağaiyñnyñ
üiinde azdap demalatyn şyğar, i̇ertesine tauğa şyğyp, Qolamta
şatqalyndağy qosqa barady. Jarty jolğa deiin Bektūrğannyñ
djipi men basqa da maşinalar jetkizip salatyn şyğar. Biz at üstinde
bolamyz. Bärin oilastyryp qoidyq, bäri daiyn, attar i̇erttelip,
äzir tūrady. Tüsin, Arsen, mūny aityp tūrğan sebebim – bärimiz de
jağdaidy bir adamdai ūğyp aluymyz kerek. Sen audarma jasamasañ,
bizdiñ qolymyzdan i̇eşteñe kelmeidi, biz bolmasaq qūr audarmadan
tağy tük şyqpaidy. Olardy amanatqa aludy qaşan, qai jerde jäne
qalai jasaimyz? Olar üşin qūn töletudi qalai ūiymdastyramyz?
Osynyñ bärin ret-retimen aityp bereiin, sonda mūnyñ tūtas bir
bağdarlama i̇ekenine köziñ jetedi. Solai i̇emes pe? Nege ündemeisiñ?
– Bilmeimin. Keiin aitarmyn.
– Bylai isteiik, aldymen sağan qolymyzda ne baryn aitaiyn.
Qaruymyz – i̇eñ sapaly, äsker qatarynda qoldanylatyn atqyştar
qaruy, būl tüsinikti şyğar. Jolbarys aulauğa i̇eşkim de jalañ qol
Şyñğys Aitmatov
barmaidy, mūnda da solai, taudağy qar barysy jolbarys tūrmaq,
arystannan da qauipti. Mysalğa mynany alaiyq, kez kelgen tsirkte
arystan, jolbarys, qasqyr siiäqty añdar sekirip, bilep, üiretuşiniñ
ämirimen neşe türli öner körsetip jatady, alaida qolğa üiretilgen
qar barysyn i̇eşqandai tsirkten köre almaisyñ. Öziñ de bilesiñ, barys
terisi asa qymbat tūrady, qağazdarda jazatyndai, tañdaulylarğa
arnalğan biık taudağy biznes osy üşin ūiymdastyrylğan. Äli
künge aman jürgeni üşin barystarğa rahmet! Solai i̇emes pe? Nege
ündemeisiñ? Meiliñ, işiñnen mynau ne ottap tūr dep oilaityn
şyğarsyñ. Būl da mümkin. Äldeneden sürinip ketpes üşin ärkim öz
şaruasyn anyq biluge tiıs. Qūmyrsqağa alañdap jürgendle pilden
aiyrylyp qaluymyz mümkin. Külkiñ kelip tūrğan joq pa, Arsen?
– Äli kele qoiğan joq.
– Tağy da olardy qalai, qaşan jäne qai jerde amanatqa alatynymyzdan bastaiyn. Mūnda bir gäp bar, i̇esiñde bolsyn, tauda jäne tau
ormanynda añşylyq qūru üşin Kuveitten dauys küşeitetin aspaptar jibergen, mūnda telefonmen söilesu mümkin i̇emes, sondyqtan
bir-birimen qaşyqtan söilesu üşin tapqan amaly şyğar, i̇endi bir taudan i̇ekinşisine aiğailap tūruymyz qalyp i̇edi, teledidardan körsetip
jatady ğoi, alañğa i̇ereuilge şyqqandardy quğanda söitpeitin be i̇edi.
Sol aspaptardy qalai atauşy i̇edi? Aityp jiberşi?
– Rupor.
– Joq, odan da basqa aty bar.
– Megafon.
– İiä, solai. Seniñ de öz rupor-megafonyñ bolady. Bärimizde
bar, atpen şauyp kele jatyp ta rupormen aiğailai beremiz.
Añşylyq qūrğan kezde barlyq äñgime men berilgen belgini dereu
ağylşyn tiline jäne kerisinşe audaryp otyrasyñ. Barystardyñ
jasyrynatyn quysy qalmaidy. Qūlaqtary bitip qaluy yqtimal.
Äñgime onda i̇emes. Bäri sağan bailanysty, sen olarğa älgi talapty
qoiğanyñda, qalai deuşi i̇edi özin, jauyñdy degeniñe köndiru üşin
aitatyn söz bar i̇edi ğoi, «i̇eger osyny istemeseñ buyndyra salamyn,
sümelek!» degen siiäqty, i̇esime tüspei tūr, – dep qynjyldy Tastan-
Tau qūlağan
Auğan mañdaiyn tyjyryp. Arsen Samanşin onyñ ultimatum
turaly aitpaq bolğanyn tüsindi, sol sözdi auzyna alğysy
kelmedi, tili barar i̇emes, alaida, amalsyzdan aituğa tura keldi:
– Ultimatum ba? Sony aitqaly tūrmysyñ?
– İiä, ärine. Tilimniñ ūşynda tūr i̇edi, ylği oiymda jüretin,
tars i̇esimnen şyğyp ketkeni. Qyzyq, ondai da bolady i̇eken. Qazir
äzildeitin kez i̇emes, äitse de bizdiñ bir jas aqyn bylai dep ändetip
i̇edi: «Meniñ atym – ultimatum, şauyp kelem qūiğytyp. Qarsy
aldymnan kezdesken jan, täjim i̇etedi, bas iıp»... Sözdiñ syrağysy
ğoi, «meniñ atym – ultimatum» degeni ūnap qaldy. Jäi, söz arasynda
aityp tūrmyn. Añşylyq pen basqa jäitter öz aldyna, i̇eñ bastysy
– ultimatum, amanatqa alynğandardy üñgirge qamap, qaruyn tartyp
alyp, aiaq kiımine deiin şeşip alamyz – qaşyp kete qalsa tau
işinde jalañ aiaq qaida barar i̇eken... Būl da söz arasynda aitqanym.
Mağan keregi mynau, Arsen, osyny tüsin: i̇eger olar bizge 20 million
tauyp bermese, onda üñgirdiñ işine qoiylğan jaiau äskerge qarsy
qoldanylatyn minany jaryp jiberemiz, ony äldeqaşan daiyndap
qoiğam.
– Üñgirge mina qoiyp pa i̇ediñ? – dep sūrady añ-tañ qalğan Arsen
Samanşin.
– İiä, Auğanda jürgende ondaidy talai istegenmin. Meniñ ultimatumym osy! 20 million töleseñ – şyğasyñ, äitpese jaryp
jiberemiz! Nege baqyraiyp qaldyñ, i̇esim dūrys, kümäniñ bolmasyn,
bizdiñ tauda mūndai mümkindik bola bermeidi, i̇endi qaityp bolmaityn
da şyğar. Barystar asudyñ arğy betine ötip ketedi. Jaraidy, istiñ
mänisin aitaiyn. Bäri sağan bailanysty deitin sebebim – berilgen
būiryqtar men nūsqaulardyñ bärin dauys küşeitkiş arqyly
audaryp tūrasyñ, ağylşynşa, bizdiñşe jäne orys tilinde, öitkeni
ony bärimiz tüsinemiz. Añşylyqpen tek i̇eki adam ğana ainalysady,
i̇eki hanzada, olardyñ qasynda öziñ barsyñ, äitpese bola ma, sosyn biz
– bes añ ürkituşi olardy jan-jağynan qorşap jüremiz, basqalary
– qyzmetşiler, keiinde qalyp qūiady. Ağaiyñ – Bektūrğan şef
añşylyqtyñ säti tüssin dep Qūdaiğa jalbarynumen bolatyn şyğar.
Şyñğys Aitmatov
Būl kezde meniñ būiryğym boiynşa hanzadalardy üñgirge qamap,
qarularyn tartyp alamyz, i̇eñ bastysy, amanatqa alynğandardyñ
amandyğy üşin tölenetin qūn – bizdiñ barymtamyz 24 sağattyñ
işinde qolma-qol aqşa türinde üsteldiñ üstinde jatuyn talap i̇etemiz.
Söitip, ultimatumdy oryndau üşin olarğa bir täulik uaqyt beriledi.
Birden şart qūiamyz, merzimdi ūzartu degen bolmaidy, ne qolma-qol
aqşa töleidi, ne hanzadalardyñ basyn kesip, qoldaryna ūstatamyz.
Ündemeisiñ ğoi, Arsen, būl sağan ūnamai tūr, tüsinemin, i̇endi
seni mazalağan sūraqqa jauap bereiin. (Tas-Auğan şynymen mūnyñ
oiyndağysyn oqyp tūrğan siiäqty i̇edi). Sen mūny naqty qalai iske
asyrmaq dep oilaisyñ. Mine, bylai, bärin i̇eseptep qoiğanbyz.
Olardyñ Taiau Şyğystağy bankteriniñ seifinde qysy-jazy, kündiztüni milliardtağan dollarlar qolma-qol aqşa türinde jatady,
sonyñ arasynan nebäri 20 million dollar ğana alady, būl üşin
olarğa sausağyn qimyldatsa jetip jatyr. Būl aqşany 5 minuttyñ
işinde ärqaisysynyñ kölemi 60 ta 85 santimetrlik tört qorapqa
5 millionnan bölip salady, är qoraptyñ salmağy 20 kilogramm
qūraidy, sonda nebäri 80 kilogramm bolady. Mūnda qalai äkeledi
ony? Ūşaq būl jerge 9 sağatta jetedi. Būl üşin tek nūsqau berse
boldy, zamatta oryndaidy. Biık taudağy üñgirde otyryp ol jaqqa
qalai habarlasuğa bolady? Būl da qiyn i̇emes, öziñ bilesiñ, olardyñ
janynan tastamai alyp jüretin sputnik arqyly jūmys isteitin
telefony bar, onymen qalağan jeriñe, ğaryşqa da habarlasa beruge
bolady. Olardyñ ne aitqanyn öziñ qadağalaisyñ, qasynan bir
minutqa da ketuiñe bolmaidy.
Ündemeisiñ ğoi, Arsen, osy bylyqqa, tipten adam i̇estimegen
qylmysqa qatysqyñ kelmei tūr ma?.. Bärin oilastyryp, bärin
i̇eseptep qoiğanmyn, körip tūrsyñ, i̇endi biz de jahandanudan öz
ülesimizdi alatyn bolamyz, soğan qol jetkizbei toqtamaimyz. Ne
oilasañ da öziñ bil, seniñ jahandanuyñ bir bölek, meniki müldem
basqa, būiryğymdy qalt i̇etkizbei oryndaityn bolasyñ. Būl üşin
osy barymta üşin tölenetin qūnnan kesimdi ülesiñdi alasyñ.
Öitkeni, onda seniñ de ülesiñ bar. İeger jirenip, bas tartyp jatsañ
Tau qūlağan
öziñ bilesiñ, olai bolsa, bizge bere sal, odan da bas tartpaimyz. Būl
ärkimniñ jeke şaruasy. Ärine, mūnyñ bäri tek jalpy sipattama
ğana. Sağan josparymyzdyñ jobasyn tüsindirip jatqanym ğoi.
Maqsatymyzğa jete alatynymyzğa kümäniñ qalmauy üşin mynany
aitaiyn: qonaqtardy üñgirge qamaityn sättiñ qalai bolatynyn
da oilastyryp qoidym. Äueli olar, qonaq añşylar birinşi
aimaqta, üñgirge jaqyn jerdegi Qolamta şatqalyna i̇enuge tiıs,
söitip ainala anyq körinetin keñirek jerge jetkende, bizdiñ bestik
añdardy oq jeter jerge qualap äkeledi. Bir barysty añdyp jürmiz,
sony jaqynyraq quyp äkeludiñ säti tüser dep ümittenemin. Biz
oğan «Ūzynqūiryq Qazanbas» dep at qoiyp aldyq. Basy şynymen
ülken, qūiryğyn qaiqaitqan kezde, ūzyndyğy sonşa, jalyna deiin
jetedi. Jigitter ony birazdan beri añdyp jür, jaz boiy Üzeñgiles
asuynyñ mañynan şyqpaidy, neni kütip jürgenin qaidam.
Aldymen sony quyp äkelemiz, qaşyp ketpeui üşin jeñil jaralap
qoiuymyz da mümkin. Osynyñ bärin qonaq añşylardyñ köñilin
tabu üşin istegendei tür körsetemiz, is jüzinde Taiau Şyğystağy i̇eñ
iri bailardy amanatqa alyp, üñgirge aparyp qamap qoiu maqsatynda
jasaimyz. Olar da üñgirge tünep körsin, bizdiñ malşylar talai
ret panalağan jer ğoi, i̇eşteñesi ketpes. Solai, Arsen, ne oilasañ
da meiliñ, sağan asa mañyzdy mindet jüktelip tūr, olarmen betpebet qalasyñ. Arab hanzadalaryn qolğa tüsirip, qarularyn tartyp
alğan soñ ultimatumdy habarlaisyñ. Biz qolymyzğa avtomat
ūstap, üñgirdi küzetip tūramyz, jigitterdi daiyndap, soğys
isine üiretip qoiğam, sen hanzadalarğa ärqaisysynyñ ömiri 10
millionğa bağalanğanyn, sol aqşany 24 sağattyñ işinde tölese
ğana aman qalatynyn tüsindiresiñ. Sodan keiin üñgirden şyğyp,
dauys küşeitkişpen jalpaq jūrtqa jar salasyñ: öz tilimizde
jäne ağylşyn tilinde arab hanzadalary kepildikke alynyp,
ärqaisysynyñ basyna qūn tigil-genin habarlaisyñ, biraq naqty
mölşerin aitpaisyñ, sondyqtan osy mañda tötenşe jağdai
jariiälanady, jergilikti nemese basqa jaqtan kelgen adam bolsyn –
üñgirge qarai qadam basqandy qybyr i̇etkizbei atyp tastaimyz, i̇eger
Şyñğys Aitmatov
24 sağattyñ işinde talabymyz oryndalmasa, i̇eşkimge aiauşylyq
jasalmaidy deisiñ...
Tüptep kelgende özi de qamauda qalğan Arsen Samanşinge bū-rynğy
synyptasynyñ osy qaterli josparyn tyñdau birşama küşke tüsti,
osynşama tözimdimin dep oilamaityn. Özin-özi qūrdymğa qūlatqaly
tūrğan beibaqty toqtatu mümkin i̇emes i̇edi. Iştei ony būrynğydan ärmen
jazğyra tüsti, sonymen qatar, kepilge adam alyp, baqtaşylar üşin
tüpsiz bailyq bolyp köringen mölşerdegi qūndy qalai töletu jönindegi
is-äreketti barynşa mūqiiät oilastyrğanyna tañdanyp tūr i̇edi. Būrynğy
dosynyñ batyldyğy men şeşimtaldyğyn bildiretin jarq-jūrq i̇etken
közi men şalt qimylyn ünsiz baqylap tūryp, osynşama jigerdiñ teris
bağyttalğanyna ökindi. Būl i̇essizdikti toqtatu da, synyptasyn raiynan
qaitaru da mümkin i̇emes... Sonymen bir mezgilde Arsen Samanşin
öziniñ de basyna äri qiiäli, äri qorqynyşty oilar kelip tūrğanyn
añğardy. Amanatqa alynğan hanzadalarmen birge sol üñgirdiñ işine
qarğys atqyr İertas Qūrşat-ty da jelkesinen tüigiştep, tepkilep
tūryp kirgizer me i̇edi. Būlai oilau Uiat, jiırkenişti äri qiiälşyldyq
bolatyn, sonda da oilady. Naryqty syltaulatyp klassikalyq önerdiñ
tübine jetkeli jürgen, Mäñgilik qalyñdyq pen Aidana Samarovanyñ
jolyna biznesten alynbas qamal soqqan sol bir kökiregin kergen,
biraq işi byqsyp jatqan dumanşyl-biznesmennen qūn da sūramas i̇edi,
aram aqşasyna qaqalyp ölsin nemese qaq mañdaidan qadalğan bir oq
jalynsyn oğan... Tağy bir oi maza berer i̇emes, janūşyra şyqylyqtap
qoimağan älgi qarlyğaştar şynymen bir sūmdyqtyñ bolaryn sezdiruge
tyrysqan i̇eken ğoi. Mine, osyny i̇eskertpek bolğan… Äri külkili, äri
mūñly… Qairan qarlyğaştarym-ai, qaidasyñdar qazir?..
Uaqyt tüske taiap qalypty, Tastan-Auğannyñ sözi tausylar i̇emes,
mümkin būl bir jağynan özin-özi sendiru äri jigerin jani tüsu üşin
aitylyp jatqan şyğar, i̇endi ol hanzadalardy amanatqa alğannan
keiin ne bolatynyn täptiştep ketti. Onyñ Arsen Samanşinge
tüsindirui boiynşa, oqiğa odan äri bylai örbimek.
– Sen bizdi aqşany qalai aludy ğana oilaidy dep tūrğan
şyğarsyñ, Arsen, odan keiin ne bolady, qaida barmaq, tört qorapqa
Tau qūlağan
toltyrylğan 20 million dollardy alğan soñ ne istemek degen
sūraqtarğa jauap tappai tūrsyñ ğoi. Amanatqa alynğan hanzadalardy bosatqan kezde daiyn tūrğan arnaiy äskerdiñ lap qūiatyny
belgili, mūny biz de tüsinemiz. Uaiymdama, Arsen, neşe türli
kelissözder men äñgimeler bir täulik boiy seniñ moinyñda bolady,
būdan qūtyla almaisyñ. Sonymen, sūrağan aqşamyzdy alğan soñ ne
isteimiz? Mūny da oilastyrdyq. Arsen, būğan alañdama, bizdiñ jeti
sağat beitarap uaqytymyz bolady. Beitarap uaqyttyñ ne i̇ekenin,
odan bizge ne paida i̇ekenin bilgiñ kelmei me?
– Jaraidy, tüsindirip kör. Osynyñ bärin i̇estu mağan auyr
tietinin bilip tūrğan şyğarsyñ, işi-bauyrym i̇ezilip bara jatyr.
Senimen mūndai jäitter turaly söilemiz dep kim oilağan. Üñgiriñe
kirip alyp, syrttağynyñ bärin būrqyratyp atqylamaq bolasyñ,
üñgirdiñ syrtynda ne bolyp jatqanyn bilgiñ de kelmeidi.
– Ol üñgirde jalğyz i̇emespin, sen de bizben birgesiñ. Bärimiz birge
qorğanamyz. Beitarap uaqyttyñ ne i̇ekenin qazir aityp beremin. Bylai, maqsatymyz oryndalyp, Qolamta şatqalyna, üñgirge meilinşe
jaqyn mañğa arab hanzadalary üşin töleitin qūndy äkelgen kezde
ony tekserip şyğyp, bäri dūrys i̇ekenine köz jetkizgen soñ syrtqa
şyğasyñ da, i̇esiñde bolsyn, amanattar qolymyzda tūrğanda bizge
i̇eşkim tiıse almaidy, sol kezde dalağa şyğyp, dybys küşeitkişpen,
megafonmen ağylşyn jäne bizdiñ tilderde ainaladağylardyñ bärine
i̇estiletin i̇etip, jeti sağattyq beitarap uaqyt jariiälaitynymyzdy
habarlaisyñ. Amanatqa alynğandar üñgirde qala beredi, işip-jemi
bar, biz öz jolymyzben ketemiz. Habarlağan kezde osy sätten bastap
jeti sağat boiy üñgirge kiruge de, şyğuğa da bolmaitynyn, kirerşyğar joldyñ bärine çeşen minalary qoiylğanyn, olardyñ küşi
tek jeti sağattan keiin ğana joiylatynyn i̇eskertesiñ. Mūny üş ret
qaitalaisyñ.
Būl bizdiñ olarğa aitqan soñğy sözimiz bolady. Küte bersin,
ol kezde aqşany i̇eki qoraptan brezent sömkelerge (olar daiyn
tūr) salamyz da i̇eki atqa artyp alyp, taiyp tūramyz, attar daiyn,
Bektūrğan şeftiñ arab hanzadalary minsin dep arnaiy baptağan
Şyñğys Aitmatov
myqty attary bar. Söitip brezent qorjyndarğa salynğan tört
qorapqa teñdei bölingen 20 million dollar artqan attardy jetektep
Üzeñgiles asuyna qarai qozğalamyz. Joldy da zerttedik. İeş qauip
joq, asudyñ aldynda bizdi jailaudan kelgen qatyn-balamyz kütip
tūrady… Būl jağyn da oilastyryp qoidyq… Alañdama… Bäri
jaqsy bolady…
Arsen Samanşin til qatqan joq, äbden oilastyrylğan,
buyrqanğan zūlymdyqqa toly, bağdarlamalyq deuge bolatyndai
osynau taudağy qastandyq jönindegi jospardyñ qyr-syryna
qanyqqan saiyn öziniñ şarasyzdyğyn, şynymen keri qaitar jol
qalmağanyn, Tastan-Auğan bastağan bestiktiñ qarmağyna birjola
ilingenin, i̇endi odan kelispeui nemese qalamauy arqyly qūtyluy
mümkin i̇emestigin moiyndap tūr i̇edi, öitkeni, olardyñ osy jospardy
aşyp beruiniñ özi mūny tamūqqa barar jolda özderine birjola matau
bolatyn.
– Sonşama qinalmai-aq qoi, – dedi Tastan-Auğan öz sözin özi
bölip. – Qaterli i̇ekeni ras, biraq būl täuekel i̇etuge tūrarlyq is, men
seni tüsinemin, sondyqtan būl şaruağa i̇eş aldausyz, aşyq ta adal
şaqyryp tūrmyn. Tauda köşkin jürgende osylai bolady, jandyjansyzdyñ bäri köşkinmen birge qūzğa qūlap opat bolady, tek
birneşe torğai ğana kökke köterilip ülgeredi, söitip aman qalady.
Sol torğai qūrly qauqarymyz bar şyğar?
Arsen Samanşin iyğyn qusyrdy:
– Men senen i̇eşteñe sūrağan joqpyn. Ol jağyn öziñ bilesiñ. Al
meniñ öz oiym bar...
Osy sätte kenetten qalta telefony şyryldap qūia berdi. İekeui de
selk i̇ete tüsti... Arsen Samanşinniñ ağylşynşa jauap bergeninen
sekem alğan Tastan-Auğan birdeñe tüsinetindei-aq qasyna taqap
kelip Arsen Samanşinniñ betine tesile qarap qalypty, ol qaitadan
bäz-baiağy qalpyna tüsken, dauysy da, bet-älpeti de jandanyp sala
berdi. Olar bes minuttai söilesti. Sodan keiin telefonyn öşirip, ne
äñgime bolğanyn bilgenşe asyğyp tūrğan (būğan deiin tek Arsenniñ
«İiä, Bob! Jaqsy, Bob» degen siiäqty keibir sözderin ğana ūğyp
Tau qūlağan
ülgergen) Tastan-Auğanğa būl Hasan hanzadanyñ baspasöz hatşysy
Robert Lukas i̇ekenin, ol «Mergen» firmasynyñ keñsesine qosymşa
faks jiberetinin, şildeniñ 15-inde 3 adamnan tūratyn daiyndau
toby ūşyp kelip, biık taudağy qarly aimaqtarğa arnalğan jaña
ülgidegi alpinisterdiñ ūiyqtaityn qapşyqtaryn jäne añşylarğa
qajetti basqa da qūral-saimandar jetkizetinin habarlapty, tağy bir
jañalyq – olarmen birge i̇eki kinooperator keledi i̇eken, olar tabiğat
körinisteri men añşylyq qūrudy kinoğa tüsirmek, solardy jäne
daiyndau tobyn qarsy aludy ötinipti.
– Kördiñ be, jūmys bastalyp ketti, – Arsen Samanşin şaruağa
qatysty äñgimege köşpek boldy, – bürsigüni Äulieatadağy aeroportqa baru kerek, būl jöninde äueli şefpen söilesetin şyğarmyz.
– Tastan-Auğanmen aradağy äñgimeniñ aiaqtalğanyn bildirmek bolyp,
synypty bir aralap şyqty, terezege qarap tūryp oilanğan türde
bylai dedi:
– Uaqyt boldy, Tastan, men baryp şefke jolyğuym kerek.
– Ol Dastarqandağy qosqa ketken joq pa i̇edi, äli kele qoimağan
şyğar.
– İendigi kelgen bolar, – dep senimsizdeu ün qatty Arsen Samanşin, – sen i̇ekeumiz biraz äñgimelestik qoi. İendi şaruamen ainalysu
kerek.
– Dūrys aitasyñ. Şaruanyñ da şaruasy bar. Osy äñgimeni
jaqsylap ūğyp al. Tağy birdeñe aitaiyn, Arsen. Biz kütken
adamdardyñ keluine üş jarym kün qaldy. Bäri de bizdiñ josparymyz
boiynşa jüruge tiıs, basqaşa boluy mümkin i̇emes. İeger äli de
küdik-kümäniñ bolsa, öziñ bilesiñ, ne oilasañ da öziñ bil. Meniñ
būiryğymdy oryndauğa daiyn tūruyñ kerek, äitpese bir minuttan
keiin ajal qūşasyñ. Bos söz i̇eken dep jürme. Jyndanğan ba dep te
oilama. Ondaidy i̇eşkim aita almaidy, aqyl-i̇esim dūrys, küş-quatym
boiymda. Jağdai solai – seniñ qol-aiağyñ matauly, men seni qorlap
tūrğan joqpyn, kerisinşe, adam retinde sen menen äldeqaida biıksiñ,
tek jağdaidy tüsin – meniñ būiryğymdy dereu oryndauyñ kerek.
Kelisseñ de, kelispeseñ de solai, i̇endi bäribir keş qaldyñ. Biz seni
Şyñğys Aitmatov
şaqyrğan joqpyz, öziñ keldiñ. İendi bärin ūmytaiyq. Biz qaraqşy
i̇emespiz, küni i̇erteñ jūrttyñ bäri solai dep şuyldasa da meili, biz
tek öz ülesimizdi almaqpyz. Basqa amalymyz joq.
– Jaqsy, – dep bölip jiberdi ony Arsen Samanşin, – söziñdi
mūqiiät tyñdağanymdy kördiñ ğoi. Sen meni mäjbür i̇etpeksiñ, biraq
bärin özim şeşuim kerek.
– Tüsinemin, seniñ ornyñda bolsam men de osylai der i̇edim. Älginde
aitqanymdy tağy qaitalaiyn, biz qazir Qūdaidyñ özi kelse de alğan
betimizden qaitpaimyz. Būl – bizdiñ ortaq bailamymyz. Ülesin alğan
soñ ne istese de ärkim özi biledi. Aldymen, sağan kezek beremiz, tek bir
aptadan keiin, Pamir tauynyñ Auğanstan jaq betine ötip alğan soñ.
Taudan asyp, ol jaqqa aman-i̇esen ötudi öz moinyma alamyn, joldy
da, onyñ arğy jağyn da jaqsy bilemin. Qazir jaz kezi. Ötetinimizge
i̇eş kümänim joq. Sondyqtan, qatyn-balamyzdy da i̇ertip alamyz. Olar
tauda, jailauğa şyğyp ketken dep aityp i̇edim ğoi. Olardy qaldyryp
ketuge bolmaidy. Būl oraida sağan jeñil tiedi – boidaqsyñ, bar ömiriñ
aldyñda. Mynany bilip qoi, hanzadalardy kepildikke alarda üi işimiz
Üzeñgiles asuynyñ aldynda bolady, jolşybai olardy da ala ketemiz.
Biraq, Qolamta şatqalynda, sürleu joldyñ qaptalyndağy üñgirde ne
bolatynyn beseumizdiñ üiimizden de i̇eşkim bilmeidi. Būl olardyñ
şaruasy i̇emes. Şetelge ötip, Auğanstanda qodas ösirumen ainalysatyn
qyrğyzdardyñ arasynda biraz uaqyt tūramyz, balalardy Qytaidyñ,
Ündistannyñ, Päkistannyñ joğary oqu oryndarynda oqytamyz, ol
kezde būl üşin töleitin aqşamyz bolady.
Telefon tağy şyryldady. Būl joly Arsendi şef Bektūrğannyñ
özi izdegen i̇eken.
– Tyñda, qaida jürsiñ? Ne jañalyğyñ bar?
– Mektepte otyrmyn. Tastan-Auğan i̇ekeumiz osynda soğyp,
balalyq şaqty i̇eske alaiyq dep i̇edik. Atymdy kördim. Jaqsy at i̇eken,
köñilim toldy, baieke. Jañalyğym mynau – hanzadanyñ baspasöz
hatşysy Robert Lukas habarlasty. Ne aitty deisiñ be? Bürsigüni
üş adamnan tūratyn daiyndau toby men i̇eki kinooperator keledi.
Hanzadalardyñ özderi i̇ertesine, bir künnen keiin ūşyp şyğady. İiä,
Tau qūlağan
qazir keñsege baramyn, sonda bärin aqyldasarmyz. Alañdama, bäri
oidağydai bolady. Bäri de keste boiynşa jürip jatyr.
Onyñ şefpen, dūrysy, öziniñ tuğan ağaiy Bektūrğanmen qalai
söileskeni, öziniñ qandai jağdaiğa tap bolğanyn bildirmeui TastanAuğannyñ köñilin jailandyrğan siiäqty. Arsen Samanşinniñ
dauysynan ornyqtylyq baiqalady:
– Meni şef şaqyryp jatyr, bilesiñ ğoi, onda da jūmys köp.
Käne, Tastan, şyğaiyq. Kettim men.
– Jaraidy. Tek mynany ūmytpa. Basqasynyñ bäri kelisildi.
Mynadai belgi beremin – sol küni baiağy serjanttyq furajkamdy
kiemin, bilesiñ ğoi, keñes äskeriniki, künqağary bar, ainalasy qyzyl
matamen ädiptelgen. İeger basymda sol furajka bolsa, bärin meniñ
būiryğym boiynşa isteisiñ. Ūqtyñ ba? Äri qarai mūqiiät tyñdap al
– operatsiiäny boldyrmauğa tyrysyp jürme. Onda jaman bolady. Biz
i̇eşteñeden taiynbaimyz. Ne olardy amanatqa alamyz, ne añşylyqta
ma, üñgirde me – bäri mert bolady. Äiteuir tiri qaldyrmaimyz, osydan qorytyndy şyğara ber. İeger, Arsen, äli de osynyñ bäri qylmys
dep oilaityn bolsañ, būl oiyñdy işiñde saqta. İeger ağaiyña aityp
qoisañ odan da jaman bolady, bäriñdi atyp tastaimyz, bireuiñ aman
qalmaisyñ. İeger, Arsen, qalağa qaşyp ketip, jasyrynyp qalamyn
dep oilasañ, odan da tük şyqpaidy, ne jolşybai ūstap alamyz, ne
qaladan tabamyz, basqa amalymyz joq... Ötinemin senen, mynany
tüsin, men seni i̇erikkennen qorqytqaly tūrğan joqpyn, būdan basqa
joldy körmei tūrmyn. Boldy! İendi i̇eşteñe aitpaimyn! Säl toqtai
tūr, jigitter kirsin. – Terezeden qarady da bireuge aiğailady:
– Äi, Qūlan, şaqyr bärin. Işke kiriñder.
– Olardy qaitesiñ? – dep tañdanğanyn bildirdi Arsen Samanşin.
– Qazir köresiñ ğoi.
Oquşylary men mūğalimderi tügel demalysta jürgen mektep pen
qañyrap qalğan aulany tözimdilikpen küzetken törteui işke kirdi.
Bäri synypqa kirip, qatarlasyp tūra qaldy, Tastan-Auğan olarğa
Arsen Samanşindi nūsqap, äskerşe til qatty:
– Myna jäitti baiandaimyn, biz Qolamta şatqalyna qatysty
Şyñğys Aitmatov
äñgimeni tügel talqylap şyqtyq. Barlyq mäseleni anyqtap aldyq.
İendi ärqaisysyñ beri jaqyndap, öz sözderiñdi aityñdar. Basta!
Birinşi bolyp Arsen Samanşinniñ qasyna būrynğy synyptasy,
osy mekteptiñ būrynğy mūğalimi, keiin qapşyqtap zat tasyp, sauda
jasağan Saqsan-Jalbyrşaş keldi:
– Tek solai ğana, basqaşa boluy mümkin i̇emes! – dedi de qaitadan
ornyna bardy. Sodan keiin basqalary da bir-birlep osyny qaitalap
şyqty:
– Tek solai ğana, basqaşa boluy mümkin i̇emes!
– Tek solai ğana, basqaşa boluy mümkin i̇emes!
– Tek solai ğana, basqaşa boluy mümkin i̇emes!
Sodan soñ Tastan-Auğan sūraq qoidy:
– Qalai, Arsen? Bäri būiryq boiynşa jüretinin ūqtyñ ba?
– Däl solai, tura äskerdegidei. Būiryq Qūdaidan da joğary.
– Auğanstanda jürgende būiryqsyz ömir süruge bolmaidy,
qyzğa barsañ da būiryqsyz barma deuşi i̇edik. Sonymen, i̇endi altau
boldyq. Käne, iske kiriseiik. Arsenniñ öz jūmystary bar. Saqsan
menimen habarlasyp tūrady. Sen üşeuiñ – Qūltai, Jylqyş,
Jandos – tündeletip barlauğa attanasyñdar, i̇erteñ tüske deiin
qaityp oralatyn bolyñdar. Añdy qai jerden qağu oñaiyraq
bolaryn anyqtañdar. İeger älgi asudyñ tübinde jürgen Ūzynqūiryq
Qazanbasty körseñder, äzirşe tiıspeñder. Qolamta şatqalyna
qalai, qai sürleumen quyp äkeluge bolatynyn oilastyryñdar.
Qaru-jaraqtaryñdy tügel alyñdar, attardy küzetuge kerek bolar.
İeñ bastysy, añşylyq bastalğan kezde bizdiñ qai jerde tūrğanymyz
qolaily bolaryn oilastyryñdar. Kirise beriñder. Aitpaqşy,
küzetşini tauyp alyp, kiltin qaitaryp beriñder, bir jerde mas bolyp
jatqan şyğar, izdeñder ony. Atqa qonyñdar.
Mekteptiñ aulasynda qoştasyp jan-jaqqa tarasty. Arsenniñ
atyn da özderimen birge ala ketti, ol özi «Mergen» firmasynyñ
keñsesi ornalasqan būrynğy kolhoz basqarmasyna jaiau tartty,
onda şef – Bektūrğan ağai kütip otyr. Arsen Samanşinmen birge
atyn jetektep alğan Tastan-Auğan da biraz jerge deiin i̇erip bardy.
Tau qūlağan
Sol aitqanyn tağy pysyqtap keledi. İeger birdeñe büldirer bolsañ,
i̇esiñde bolsyn, bäri birge qūridy, kelgender de, osy jaqtağylar da,
avtomatpen dyr i̇etkizip atamyz da tastaimyz. Aitqandy oryndap,
qūn tölep jatsa, i̇eşkimniñ basynan bir tal şaşy tüspeitin bolady.
VIII
Söitip i̇ekeui tüs äletinde Tūiyqjar auylynyñ i̇eñiske qarai kölbeu qūldilaityn bas köşesimen kele jatty (barys aulauğa añsary
auğan Joğary märtebeli arab hanzadalarynyñ keluine tura üş
jarym kün qalğan), özderi üşin auyr soqqan i̇ekeuara qiyn äñgimeden
keiin äli de ortaq kelisimge kele qoimağan būrynğy synyptastar
qazir «Mergen» firmasynyñ keñsesine ainalğan būrynğy kolhoz
basqarmasyna bet alğan. Syrt közge tatu dostar siiäqty körinedi, keñ
iyqty, boilary da birdei, asyqpai aiañdap äñgimelesip keledi, i̇ekeuiniñ
de tağdyry aldağy sūrapyl oqiğanyñ nätijesine bailanysty, tek
Arsen Samanşin äli kelisim bere qoiğan joq, atyn jetektep alğan
Tastan-Auğan bolsa, özderiniñ osy qastandyğyna qosyluğa Arsendi
qalai da köndiremin dep ümittenedi.
Osy qaterli äñgimeni köşede kele jatyp ta jalğastyra berer i̇edi,
öitkeni tağdyrdyñ özi i̇ekeuine osyny jazğan, kenet qarsy aldynan
bir salt atty jeldirtip şyğa keldi. Ony jūmsağan Bektūr şeftiñ özi
i̇eken, «Tastan-Auğandy keñsege i̇ertip äkel, tapsyrma bermekpin» dep
būiyrğanğa ūqsaidy. Ol da atynan tüsti, Orazqūl degen jigit, Arsen
Samanşin siiäqty äigili adam jaiau kele jatqanda onyñ at üstinde
jürui qolaisyz bolady ğoi, onyñ üstine, anau-mynau i̇emes, Bektūr
Samanşinniñ öziniñ inisi. İendi üşeui qatarlasyp keledi – Arsen
Samanşin ortada, attaryn jetektep alğan i̇ekeui i̇eki jağynda. Sol
sätte Tūiyqjar auylynyñ bas köşesinde üşeuiniñ östip jaiau jürgeni
de tağdyrdyñ qalauymen bolğan is i̇eken, būğan Arsen Samanşin
keiinnen köz jetkizdi. Osylai boluğa tiıs i̇eken. Üşeui ärneni söz
i̇etip, asyqpai aiañdap keledi. Jetektegi i̇ertteuli attar da osyndai
mümkindikti paidalanyp qalğysy kelgendei mañğaz qozğalady.
Şyñğys Aitmatov
Jolşybai bireuleri i̇esekke mingen, basqalary jaiau
jürginşilermen amandasyp qoiyp, üşeui köşemen aiañdap keledi,
auyldastary üiinen şyğyp, aulasynan qarap, sälemdesip jatyr.
Ne degenmen, Arsen Samanşindi jerlesteri qūrmet tūtady i̇eken,
köpşiligi onyñ Tūiyqjardan şyqqanyn kädimgidei maqtan i̇etetinge
ūqsaidy.
İesiginiñ aldynda şuaqtap otyrğan bir kempir būlardy körip,
amandasu üşin ornynan tūrdy, būlar da kidirgen, sol zamat qolyna
şağyn fotoapparat ūstağan bir jas sūlu sylañ i̇etip şyğa keldi.
Qimyl-qozğalysy jeñil de oinaqy, özi symbatty äri tartymdy i̇eken,
qoñyrqai öñdi, i̇eki közi jarqyrap, jymiyp qūiady, şaş qoiysy,
djinsi kigeni, öñiri aşyq sport köilegi qaladan kelgenin bildirip
tūr.
– Sälemetsizder me, üşeuiñizdiñ osy kele jatqandaryñyz qandai
ädemi körinis – Arsen ağai ortalaryñyzda, sizder attaryñyzdy jetektep alğansyzdar! Ädemi-aq! Rūqsat i̇etseñizder, suretke tartyp
alaiyn, tamaşa suret şyğady! Şyn aitamyn! Joq, toqtamañyzdar,
jüre beriñizder, qarsy aldaryñyzdan tüsirip alaiyn. İiä, iiä!
Bilesizder me, būl tsifrly fotoapparat!
– Tsifrly fotoapparat mūnda da kelgen be? – dep tañdandy Arsen Samanşin. – Būl jaqsy i̇eken!
– Men i̇el aralap sauda jasaimyn, i̇esimim İeles, özim körşiles Molatastanmyn, osynda äpkem tūrady, qazir auyryp jatyr. Mine, osylai! Bir-biriñizge jaqynyraq jüriñizder, attardyñ tizginin qysqarta
ūstañyzdar! Mine, i̇endi dūrys! Men de sol jaqqa – «Mergen»
keñsesine bara jatyrmyn.
Jiti qozğalyp, qolymen işara jasap, üşeuin suretke tüsirip
äurelenip jürgen qyzğa qarağan saiyn Arsen Samanşinniñ boiy
jeñildei tüskendei boldy, qyzdyñ boiynan qasynda aiañdap kele
jatqan Tastan-Auğanmen aradağy mektepte bolğan äñgimeden
keiin işinen jegidei jegen auyr oidan qūtqaryp, zil salmaqtyñ
astynda janşylğan jan düniesin qaita serpiltken äldebir aialy
sezimniñ lebi i̇esip qūia berdi. Adamnyñ köñili ornyğyp, köñili
Tau qūlağan
köterilui üşin «dünieniñ ornynda boluy» qanşalyqty mañyzdy
i̇ekenin osy sätte ūqqandai. Qūtqaruşy periştedei aiaq astynan
sap i̇ete qalğan qyzdyñ tağy da suretke tüsire beruin qalady,
i̇esimin de birden jattap ala qoidy – äldebir i̇emis-i̇emis i̇este qalğan
jäitterdiñ jalt i̇etken beinesindei äser i̇etetin i̇esim – İeles. Qysqa
aitylğanymen, jarqyn i̇estiletin i̇esiminiñ özi sezimiñdi selt
i̇etkizedi.
Būl kezde İeles būlardy toqtatyp qoiyp, fotoapparattyñ
ekranynan jaña ğana tüsirgen suretin körsetip jatyr i̇edi.
«Qarañyzdar, üş jigittiñ sureti tamaşa bolyp şyqqan joq pa!» Bäri
de riza bolyp qaldy. Tastan-Auğan tañdanysyn jasyra almai jür:
«Mine, qazirgi tehnika degen osy!» Arsen Samanşin qyzdy i̇esimimen
atady:
– Rahmet, İeles! Tağy bir tartyp jibermeisiñ be! Käne, İeles,
bärimiz birge tüseiik, tek bizdi kim tüsirer i̇eken?
– Oi, būl jaqsy bolar i̇edi! Sizben birge suretke tüsuge özim de
qūştarmyn, tamaşa i̇estelik bolsyn, – dereu anadai jerde ketip bara
jatqan bir balany şaqyryp aldy:
– Tyñda, Balabas, myna fotoapparatty ūsta, bizdi suretke
tüsiresiñ. Myna tetigin bassañ boldy.
Ol da kelise ketti. Bäri obektivke qarap tūra qaldy – Arsen men
İeles ortada, i̇eki şette attaryn jetekke alğan i̇ekeui. Qasynda tūrğan
qyzdyñ talşybyqtai maiysqan denesiniñ näzik tartymdylyğyn
sezgen Arsen oğan taqala tüsti, İeles te tartynğan joq, bir sät özi
de ūmsyna bergendei boldy. Bala fotoapparatty syrt i̇etkizgen soñ
Arsen Samanşin tağy da tüsiruin talap i̇etti:
– Rahmet, Balabas, tağy bir tartyp jiber, iiä, iiä, söite qoişy. –
İekeui tağy da bir-birine tyğyla tüsti…
Būl suretti de ekrannan körgen olar mäz-meiram bolyp qaldy,
äsirese İeles i̇erekşe riza siiäqty:
– Oi, qandai jaqsy boldy, Arsen ağa, büitip suretke tüsemin dep
armandap ta körmep i̇edim!
Suretke süisine qarağan Arsen tağy bir ötiniş bildirdi:
Şyñğys Aitmatov
– İendi būl suretti qaşan aluğa bolady, İeles? Qaşan jäne qai
jerde?
– Alasyz, Arsen ağa, tezdetip şyğaruğa tyrysarmyn. Siz qaşan
ketetin i̇ediñiz?
– Äzirşe osyndamyn, biz mūnda «mergen-biznespen»
ainalyspaqpyz.
– Men de osynda bolamyn. «Mergenge» kömektesemin, firma men
onyñ qonaqtaryn suretke tüsir dep şaqyrtyp alğan. Onyñ üstine,
şeftiñ tağy bir tapsyrmasy bar, meimandar taudağy añşylyqtan
oralğan soñ, olarğa arnap auyl änderin oryndamaqpyz. Änşi qyzdar
bar ğoi. Tömen-auyldan Baialy aqyn keledi. Men de bir än salyp
beremin. Gitarağa qosylyp aitamyn. Gitaramdy da ala keldim.
– Solai ma! Kädimgidei kontsert qūiady i̇ekensiñder ğoi. Säti tüsse,
biz de tyñdarmyz ony.
İendi sol bağytpen bäri birge aiañdap keledi. Söz arasynda Arsen
qyzğa sūraq qoidy:
– İeles, sen käsipqoi fotografsyñ ba?
– Oi, joq, qaidan! Būryn kitaphanaşy bolğam. Kezinde
pedinstitutta oqyğanmyn. Özimizdiñ avtobusymyz boldy, biz
ony bibliobus dep ataitynbyz, oblysty aralap kitap taratuşy
i̇edik, keiin bäri toqtady ğoi. Bibliobusty bireu jekeşelendirip
aldy. Jalaqymyz aiyna 15 dollar, öziñiz de bilesiz, oğan kün köre
almaisyñ. Sosyn basqa jūmyspen ainalysyp kettim.
– Tüsinikti, – dep miñgirledi Arsen Samanşin. Tastan-Auğan
būğan mändi közqaraspen qarap qūiady, onysy: jağdaidyñ qandai
i̇ekenin kördiñ be, bireulerdiñ jalaqysy 15 dollar ğana, qolymyzğa
20 million tüskeli tūr, sen kergimek bolasyñ! Būdan artyq ne kerek
sağan? – degendi bildirip tūr i̇edi.
Östip asyqpai aiañdap keledi, Arsen Samanşin bir närsege tañğaldy, Tastan-Auğan atyna minip, şef Bektūrğa tezirek jete alar i̇edi.
Orazqūl ketip qaldy. Biraq asyğar i̇emes, atyn jetektep i̇erip keledi.
«Meili, özi bilsin, – dep oilady Arsen Samanşin, jaña ğana, osydan
jiyrma minut būryn aitylğan äñgimeni i̇esine alğysy kelmedi. Aitar
Tau qūlağan
uäji tausylğan siiäqty. Qūdyqqa qūlap ketken i̇ekeudiñ biri tömen,
i̇ekinşisi joğary tartsa, odan qalai şyğuğa bolady…
Tastan-Auğan da ünsiz qalğan, üşeui tük bolmağandai köşemen
kele jatyr, öz uaqytyn kütip tym-tyrys jatqan aldağy oqiğağa
közqarastary ärtürli, tipten müldem qarama-qaişy bolsa da,
sol oqiğany aldyn ala uşyqtyrudy i̇eki jigit te qalamaityndai.
Sonyñ özi qalai bolyp şyğar i̇eken? (Ol jağyn bir Qūdaidyñ özi
ğana biledi... Älde osyny tereñ işki tüisigimen sezgen İeles özi de
tüsinbesten mūnyñ – jalğyzsyrap, jany qūlazyğan, jūrttyñ
bärinen bölinip qalyp, osy oqiğağa i̇erkinen tys tartyluğa mäjbür
bolğan beişaranyñ qinalysyn jeñildetu üşin tap boldy ma i̇eken?).
Tağdyrdyñ būl tälkeginen qalai qūtyluğa bolady? «Joğal äri,
mañyma jolama, būl turaly oilamaimyn da» dep, özin-özi janūşyra
jūbatpaq bolğan Arsen Samanşin janyna tynyştyq bermei qoiğan
mazasyz oilardan aryluğa tyrysyp keledi. Qannen- qapersiz qasynda
kele jatqan İelestiñ bäle-jaladan saqtaityn qasieti bar i̇ekenine, özi
sony bilmese de, būl jerge mūny qūtqaru üşin kelgenine degen senimi
arta tüskendei... Qazir ol öziniñ köterme saudamen, turasyn aitqanda
– alypsatarlyqpen ainalysatynyn äñgimelep keledi. Äulieatadan
poiyzğa otyryp Saratovqa barady, odan ūşaqqa minip Mäskeuge
ūşady, ol jerden ärtürli ötimdi tauardyñ i̇eki-üş teñin arzan bağağa
satyp alyp, osynda äkeledi de, ūsaq saudagerlerge joğary bağamen
satady, sodan tüsken 10-15 paiyz kiriske kün körip jür. Äzirşe
densaulyq barda nege istemeske? Nege i̇ekeni belgisiz, qyzdyñ aitqany
janyna maidai jaqty, beine bir osy äñgimeden jan jarasy jazyla
tüsetindei. Ne boldy özine, qalai jäne ne üşin – Arsen Samanşin
mūny özine de tüsindirip bere almas i̇edi, jaña ğana jolyqqan, aspannan
tüskendei bolyp aiaq astynan sap i̇ete qalğan osy bir aqjarqyn äri
sonysymen tartymdy qyzğa kütpegen jerden yntyq sezimi ūianyp
şyğa kelgeni nesi, kim i̇ekenin de bilmeidi ğoi äli, biraq qyzdyñ
boiynan äldebir qorğauşy küş pen mahabbat lebi i̇esip tūrğandai
i̇edi, kökiregin kernegen narazylyq pen qapysyz töngen qaterdi aiqyn
sezingenine qaramastan i̇esinen aiyryla qoimai, özindik bet-beinesin
Şyñğys Aitmatov
joğaltpauğa baryn sala tyrysqan sätte tap bolğan qorğauşy küş...
Mahabbatqa kelsek – özine salsa, däl qazir qyzben birge sonau mūzart
şyñğa ūşyp baruğa daiyn i̇edi, sol jerde tek i̇ekeui ğana bolsa, jas
sūludyñ boidy balqytar ystyq demin jūtyp, alaqanyna salyp aialap,
qūşağyna qysyp, sol biıkten tüpsiz aspan men ainala jer betine
şattana köz tastar i̇edi, sonyñ bäri tek i̇ekeuine ğana ortaq, i̇ekeuiniñ
ğana menşigi bolar i̇edi. Nemese i̇ekeui mūnyñ «Nivasyna» otyryp
qalağa tartyp otyrsa, qazir şyqsa tün ortasyna taman jetip qalar
i̇edi-au… Qala köşeleriniñ şamy jarqyrap, äsem äuen tögilip tūrğan
şyğar… Äzirşe būlar auyldyñ köşesinde keledi, töñirek tügel izgi
niet tanytyp tūr – darbazadan jügire şyqqan itter de, auladağy
jazğy qazandyqtardyñ būrqyrağan tütini de, dualdan moinyn soza
qarağan auyl adamdary da jaibaraqat, jyly jüzben amandasyp,
bastaryn izep qūiady, söitip būryn kolhoz keñsesi bolğan, qazirgi
«Mergen» firmasynyñ ofisine de jetip qalypty. Arsen Samanşin
qyzğa «sizdi» qoiyp, «senge» köşeiik dep aityp ülgerdi, jasymyz da
anau aitqandai alşaq i̇emes siiäqty, sondyqtan bir-birimizben jaqyn
adamdai söilese bergenimiz jön şyğar. Keñsege kirip bara jatyp,
İelesten: – Mūnda köp kidiresiñ be? – dep sūrady. Qyz batyl jauap
qaitardy:
– Men seni qanşa kerek bolsa, sonşa uaqyt kütemin, Arsen.
Būl rizaşylyğyn bildirdi:
– Seniñ kezdeskeniñ qandai jaqsy boldy…
Keñseniñ işi de, aulasy da adamğa lyq toly i̇eken. Öitpegende
şe, būl oqiğany bükil auyl kütip otyr ğoi, onyñ üstine, anaumynau i̇emes, arab hanzadalary kele jatyr. Auyl tūrğyndarynyñ
qapylysyn tüsinuge bolady. Balalar da keñseniñ mañynda oinaityn
bolypty. Täñir dinin qaita jañğyrtpaq bolyp äurege tüsip jürgen
bireu halyqty Üzeñgiles asuyna qarap minäjat i̇etuge şaqyrypty
desedi, taudağy jel oñynan tūryp, qar barystaryn tyğylğan
jerinen quyp şyqsyn, añşylyqtyñ sätti ötuine qoldau körsetsin
dep jalbarynuğa ügittep jürgen körinedi. Oğan auyl moldasy qarsy
pikir aitypty, i̇esi dūrys adam tauğa-jelge qūlşylyq i̇etpeidi,
Tau qūlağan
mergenderdiñ jolyn oñğaru tek Qūdiretti Alla tağalanyñ ğana
qolynan keledi dep älgi täñirşildi kinälapty. Külkili, ärine. Sonyñ
bäri jol-jönekei bolyp jatqan tirşilik. Bektūr şeftiñ özi bastağan
«Mergen» firmasynyñ qosalqy qyzmet toptary añşylyq qūrudy
ğana i̇emes, hanzadalardyñ nökeri men qyzmetşilerin ornalastyrudy
jäne olarğa qyzmet körsetudi de ūiymdastyruğa qatysty jiyn-keñes
ötkizipti. Qariiälar äli-äzir ūmytyla qoimağanymen sotsializmmen
birge kelmeske ketken kolhozdağy i̇eñbek jinalystarynan keiin,
ondaiğa auyldağy i̇erkek-äiel taily-taiağy qalmastan qatysuşy
i̇edi, mūndai iri kölemdegi şara būl auylda birinşi ret ötkizilgeli
otyrğanyn aityp jür. Bireuler qar barystarynyñ arqasynda
auylymyzğa da jan kirip qaldy dep äzildep qūiady...
Osyğan bailanysty birqatar mäseleler men mindetter
qarastyryldy, bireulerge tapsyrma berilip jatyr, i̇erigip jürgender
de bar, i̇endi bireuler bir äjetke jarap qalarmyn degen ümitpen
kelipti. Arsen Samanşin auyldastarynyñ ūiymşyldyğyna riza
boldy. Köpşiligin birazdan beri körmegen i̇eken, äkesiniñ inisi, öziniñ
ağaiy, qazir şef atanyp jyrğap jürgen Bektūrğan baiekemen
isker äñgimeniñ üstinde jüzdesti. Tek bir jäit qana mazasyn alyp,
degbirin qaşyrğandai boldy – auyldastary Tastan-Auğandy kädimgidei qūrmet tūtady i̇eken, äjeptäuir bedeli bar siiäqty. Ol da tük
bilmegendei, küni i̇erteñ osy otyrğandardyñ zäre-qūtyn qaşyrar
sūmdyq jospardan müldem habarsyz adam siiäqty montansi qalypty.
Tastan-Auğanğa arnap auyldağy äielderdiñ qandai äzil än şyğarğanyn i̇estigende Arsen Samanşinniñ küluge de şamasy jetpedi.

İei, auğandyq, qarap öt,
Kerueniñmen ala ket.
Kerueniñe i̇ereiin,
Bala tauyp bereiin.
Aitpan – tiyn, manat ber,
Aşpyn, jeitin tamaq ber!
İei, auğandyq, qarap öt,
İei, auğandyq, ala ket!
Şyñğys Aitmatov
– İiä, – dep oilady Arsen Samanşin, – ol turaly auyldyñ
äzil änin ğana aitsañdar jaqsy ğoi, keiin qaiğyly än şyğaryp
jürmeseñder jarar i̇edi... Qūdai basqa salmasyn...
Äzirşe tynyş, osy tynyştyqtyñ astarynda būl öñirde adam
i̇estip körmegen sūrapyl qater jatqanyn qaidan bilsin, osyndai
jağdaida İelestiñ osy auylğa «arnaiy özi üşin» (özi sondai anyqtama
bergen) kelui, osyndaida köp aitylatyndai, oğan bir körgennen
ğaşyq boluy Arsen Samanşinge ūzaqqa sozylğan jalğyzdyqtan
japa şegip, mahabbatqa şölirkegen jan düniesi birjola solyp,
qurağan qu dalağa ainalar sätte tağdyrdyñ arnaiy jibergen tartuy
siiäqty körindi – bügingi oqiğalardyñ arasynda būl üşin ümit otyn
ūiatqan osy jäit i̇edi. Söitse, auyldastary būl üşin asa mañyzdy osy
oqiğany añğarmağan i̇eken, tipten būğan män berip, i̇elep-i̇eskergen de
i̇eşkim bolmapty. Olar üşin İeles öz jerlesteri, osyndağy apasyna
kelgen körşiles Tömen auyldyñ tūrğyny ğana. (Sibirdegi Tiumen
ölkesiniñ – belgili bir aimaqtyñ atauynyñ tüp-törkini osy sözden
şyğady i̇eken-au dep oilady ol).
Şeteldikter kelgen soñ kez kelgen mäsele boiynşa mindetti
türde audarmaşy kerek bolady, keñsede öziniñ ağaiy – saqaldy
şef Bektūrğanmen birge aldağy añşylyqtyñ jai-japsaryn
talqylauğa qatysyp otyrğan Arsen Samanşin däl qazir dalağa
şyğyp, äielderdiñ arasynan İelesti şaqyryp alyp, i̇ekeui qol
ūstasyp, apasynyñ aulasyna kirip ketse, «Nivasyna» minip qalağa
taiyp tūrsa, taudan asyp, dalany basyp öz älemine, üirenşikti
ömir saltyna qaita oralsa, ol jaq qyz üşin de tañsyq i̇emes siiäqty
ğoi degen oiğa berilip ketedi... Birtindep Aidana da, onyñ zymiiän
bastyğy Qūrşat ta ūmytylyp, sanasynan öşip bara jatqandai,
būğan özi de tañdanyp qūiady… Demek, şyn süigen añsary da kömeski
tartyp, jaulary da ūmytylatyn bolğany ğoi…
İeles i̇ekeui şynymen sonda, qalağa tartyp ketse, öz qaiyğyna
minip şalqar mūhitty aralap saparğa şyqqandai, äsem äuen men
jarqyrağan şamdardyñ arasyna siñip joğalsa, sonda özin baqytty
seziner i̇edi! Toqta! Şeteldik meimandardyñ biznes-añşylyğyna
Tau qūlağan
kömektesemin dep tuysqanyñ Bektūr şefke bergen uädeñ qaida,
tuysqandyq paryzyñ i̇emes pe būl, öziñ de mūnda sol üşin kelmep
pe i̇ediñ? Büiteriñ bar, basynan ümittendirmei, būl jaqqa kelmeuiñ
kerek i̇edi. Joq, joq, bolmaidy, bir adym attauşy bolma, onyñ
üstine, Tastan-Auğan da bar, şeteldik meimandardy kepildikke alyp,
üñgirge aparyp tyğyp qoimaq... Äzirşe syrttai qūrylğan jospar
ğana, biraq i̇erteñ ne bolaryn kim biledi? Ne isteuge bolady, qalai
qylğan jön, būğan tağy kimniñ qatysy bar?.. Būl sūraqtyñ jauabyn
i̇eşkim de bilmeitin...
***
Degenmen, būğan tağy bireudiñ qatysy bar i̇edi, atalastarynan
alastalyp, jalğyzdyq pen äldebir beimälim üreiden qūty qaşyp,
jany qinalğan, yñyrsi bozdağan tağy bir jan iesi bar bolatyn.
Ol – Üzeñgiles asuynyñ tübine tylsymnyñ küşimen bailanğan
Jebe-Barys. Soñğy künderi jan-jağyna dürbi salyp äldeneni
añdyğan, äldebir tütikti auzyna taqap, jer-dünieni jañğyryqtyra
aiğailaityn atty kisiler kelgiştep ketti. Bügin de solardyñ üşeui
jür. Töñirekti dürbisimen tintkilep, qorqynyşty tütikterimen tautasty jañğyrta baqyrysady... Būl bolsa, qanşa qoryqqanymen,
tekti jyrtqyş i̇emes pe, tasağa tyğylyp, jasyrynu degendi
bilmeidi, qazandai basyn oñdy-soldy būrğyştap, qūiryğyn basyna
jetkenşe qaiqaityp tūra beredi... Jebe-Barys älgi attylardyñ özin
«Ūzynqūiryq Qazanbas» dep ataitynyn qaidan bilsin. Mine, tağy da
osy mañda tentirep jür…
Jebe-Barys olarğa oqty közin qadap, yñyrana kürkiredi: «Ne
üşin, nege keldiñder mūnda? Ne kerek senderge? Jailaryña jüriñder,
mynadai jañğyryqtan taudyñ özi qoparylyp tüsse qaitpeksiñder,
onda özderiñ de oñbaisyñdar ğoi…»
***
Arsen Samanşin keşke deiin şydai almady, İeleske jolyğyp,
oñaşa syrlaspasa bolar i̇emes. Şefpen äñgimeden anyqtalğanyndai,
Şyñğys Aitmatov
bügin keşkisin qoly bos i̇eken, i̇erteñ küni boiy jūmys kütip
tūr, audarmaşy meimandardyñ qasynan i̇eşqaida ketpeuge tiıs.
Tañerteñ bäri birge Äulieata äuejaiyna baryp, daiyndau toby men
kinooperatorlardy kütip alady. Onyñ i̇ertesine nemere ağaiyndy
Joğary märtebeli arab hanzadalarynyñ özderi de keledi. Kerek
bolady-au degen mälimetterdi qoiyn däpterine türtip alyp, keñseden
i̇endi şyğyp bara jatqan, Tastan-Auğan i̇entelep quyp jetti:
– Tyñda, Arsen, ketip barasyñ ba, i̇esiñde bolsyn, i̇erteñ sağan
atyñdy äkeledi, Aiymküldiñ aulasyna bailap ketedi. Är kez i̇ertteuli
tūratyn bolsyn...
– Jaraidy, äkele bersin. Minip kördim ğoi, jaqsy at i̇eken.
– Qaruyñdy qaşan almaqsyñ? Sağan besatar beredi, öziñ tapanşa
sūrağansyñ, ol da bar, sosyn sağan avtomat daiyndap qoidyq. Älgi
dauys küşeitkişti de äkeledi, ol turaly aityp i̇edik qoi, reproduktor
şe?
– Bügin i̇emes, i̇erteñ äkelsin. Keşke salym, sağat altylarda, şef
i̇ekeumiz Äulieatadan kelgen kezde. Qarudy tek özime ğana beresiñder.
– Ärine, öziñe beredi. Bek-şeftiñ ökimi sondai – rūqsat qağazğa
qolyñdy qoiyp alasyñ. Sen qalai oilap i̇ediñ? Sosyn, Arsen, tağy
bir mäsele bar. Oñaşağa şyğaiyqşy.
İekeui būryşty ainalyp ketti, jaiymen i̇ersili-qarsyly aiañdap
qoiyp, sözderin jalğastyrdy.
– İeñ bastysy mynau, – dedi Tastan-Auğan, – qazir tarasamyz da,
sodan keiin tauda, Molatasta jolyğamyz. Sen onda hanzadalarmen
birge barasyñ, biz añ ürkitip jüremiz. Körermiz, mümkin bäriniñ reti
kele qoimas, birde atpen, birde jaiau jürip, jartasqa örmeleitin
sätter de boluy mümkin. Basyma äskeri furajkamdy kisem boldy, aityp i̇edim ğoi sağan, keñes äskerinen qalğan, künqağary bar,
qyzyl matamen ädiptelgen furajka, men ony Auğanstannan kiıp kelgem. Osyny ūmytpa. Basymda furajka bolsa – meniñ būiryğymdy
oryndaisyñ. Ne būiyrsam da būljytpai oryndaityn bol. Būl turaly da aitqanmyn.
Arsen Samanşinniñ qūlağy tūnyp qaldy, qany basyna şapty:
Tau qūlağan
– Tyñda, oilansañ qaitedi? Ne büldirgeli jürsiñ?! Keşigip
qalmai tūrğanda raiyñnan qait.
– Sağan ne körindi! Älde sol älemdik aramtamaqtardyñ 20 millionyn bizdiñ baqtaşylardan qyzğanyp tūrsyñ ba?
– Bölisti mūndai jolmen jürgizuge bolmaidy.
– İiä, ärine, töñkeris jasau, reforma jürgizu arqyly – onda da
kimniñ qanşa bailyqty talap alary belgisiz. Sony kütpekpin be!
– Būl istegeli jürgeniñ – lañkestik bolady! Tüsinseñşi!
– Bola bersin! Jahandanudan biz de öz ülesimizdi alamyz.
– Qazir būl jaiynda daulaspai-aq qūiaiyq. Halyqaralyq janjal
şyğady. Hanzadalar mūnda «Mergen» firmasymen jasalğan kelisimşart boiynşa kelmek. Myna josparyñ bärimizdiñ tübimizge jetedi.
Ne bolaryn oilap körşi? Olardyñ öz küzetşileri bar, qantögissiz
bitpeidi būl.
– Uaiymdama, qalai bolsa da sağan tiıspeimiz, tek bizdiñ sözimizdi
ağylşynşa aityp berseñ boldy.
– Men özimdi aityp tūrğan joqpyn. Ait ne, aitpa ne! Tyñda!
İekeumiz jekpe-jek atysqa şyğa qoimaspyz.
– Şyqsaq – şyğamyz! Sen bizdi örkenietten alatyn ülesimizden
aiyrmaqsyñ ğoi. Öz ülesiñnen de qağylasyñ. Oğan bola ökinbeitin
şyğarsyñ, öitkeni öziñ kinäli bolğaly tūrsyñ.
– Tağy da qaitalaimyn, daulaspaiyq, örkenietti qūia tūrşy,
öziñdikin dūrys dep sanasañ da.
– Jaraidy, olai bolsa, öziñ bil, Arsen, men öz oiymnan
qaitpaimyn. Äli de uaqyt bar. Tūtas üş kün. Furajkamdy ūmytpa.
Sau bol, kezdeskenşe.
İekeui qoştasa almai biraz kidirip qaldy. Sodan keiin oiyna tağy
birdeñe tüsken Tastan-Auğan būrylyp, jelkesin qasyp tūryp bylai
dep qosty:
– Ne sezip tūrğanyñdy bilemin, i̇eger qazir i̇ekeumiz jūrttyñ
közinşe bir-birimizdi boqtap-boralap qoştassaq äldeqaida jeñilirek
bolar i̇edi. Meni de oila, däl qazir qandai sezimge boi aldyryp
tūrğanymdy bilesiñ be? Suğa ketip ölgim keledi, alaida ömir süru ke-
Şyñğys Aitmatov
rek, joqşylyqta i̇emes, adam siiäqty ömir sürsem deimin, osy da jeter, qaşanğy būl äzäzilder bizdi qoljaulyq qyla bermek, balalardyñ
mektepke kiıp baratyn aiaq kiımi joq, jappai kedeilik jailap alğan,
sender üisiz-küisiz qañğybas dep ataityn beişaralar siiäqty
maldyñ soñynan i̇erip köşemiz de jüremiz, özderiñ gazetterge jazyp,
artyn jalap jürgen, keremet oligarh dep ataityn baişikeşter bilip
qoisyn, biz qojaiynnyñ tauyğy da jemeitin tamaqty mise tūtatyn
qolbala kedei i̇emespiz, i̇endi külli älemniñ aldynda keñirdeginen alamyz olardy!.. Al sen syrttai baqylap tūra bermeksiñ!
– Baqylauğa tūratyn närseler de bar. Seniñ oiyñşa, basyña
furajkañdy kiıp kelesiñ de bärin ūstap alyp, qamai salasyñ,
sonymen bäri bite qalmaq pa? Joq, būrynğydan da jaman bolady...
Düniege basqaşa közqaraspen qarau kerek.
– Öitken közqarasy qūryp ketsin! Furajkamdy kietinim anyq!
– Kimei tūryp, oilanyp al.
– Men i̇emes, öziñ oilan. Jaraidy, sau bol…
İekeui osylai qoştasty, i̇ekeuiniñ de kökiregin tyrnağan mazasyzdyq pen tüñilisi būrynğydan da arta tüsken, özara bir tüsinistik
pen kelisimge kele almai qoidy, sonymen qatar, arab hanzadalaryn
kepildikke alu maqsatynda oilastyrylğan būl ärekettiñ saldary
üşin i̇ekeuiniñ de jauap beruine tura keletinin būlardyñ qanşalyqty
tüsingenin aitu qiyn i̇edi, İerenqabyrğa tauynyñ bir jyqpylynda
boluy yqtimal būl oqiğağa osy taudyñ qūz-şatqaldary men jyrasailaryn mekendeitin qar barystary da i̇eriksiz qatysuğa mäjbür
bolğaly tūr. Ünsiz yşqynyp, iştei kürsindi – jazyqsyz añdar
osyny bilse ğoi, şirkin! Aldynan ne kütip tūrğanyn bile alsa!
İeger osy tağy jyrtqyştar bolmasa, i̇eki künnen keiin jüzege
asyrylğaly otyrğan añşylyqty, sonymen qatar, älgi qastandyqty
ūiymdastyru kimniñ oiyna keler i̇edi. İeger büitip aqylğa saluğa
şamasy jete qalğan künde de qar barystary osynyñ bärinen müldem
beihabar bolyp qala berer i̇edi ğoi. İiä, bäribir ärkimge de mañdaiyna
jazylğany būiyrmaq…
Degenmen, sol sätte Arsen Samanşin mūndaidy oilai qoimap
Tau qūlağan
i̇edi. Bir sättik qiiälğa i̇erik berip, jalğyz qalğan sätte-aq ol keudesin
kere tereñ bir dem aldy, qūddy tūñğiyqqa batyp bara jatqan jerinen
su betine qaita şyğyp, ömirdiñ qaitalanbas şynaiy dämin i̇endi
ğana tatqandai, tätti auany qūşyrlana simire bergisi keledi, auany
är jūtqan saiyn kündizgi alğaş kezdesken sätte-aq paida bolğan
qūştarlyq sezimi ūiana tüskendei, qazir onymen qaitadan jolyğyp,
ömirdiñ basqa bir keñistigine aralasyp kete bererin aldyn ala
sezip, sol sezimge aldyn ala masaiyp tūr. Būl neğylğan tez ūianğan
qūştarlyq? Mahabbat degen östip kütpegen jerden lap i̇etip tūtana
ma i̇eken, onyñ da özindik kirispesi, alğy şarttary bolmaityn ba
i̇edi? Älde būl lañkestik äreketke amalsyzdan qatysu qaupi töngende
qinalysqa tüsken jan düniesin qūtqaru üşin tağdyrdyñ özi jibergen
jedel järdem be? (İendi odan qaitip qūtylarsyñ? Qūryp ketsin!
Būl jaiynda oilağysy da kelmeidi!) Odan da qyzdy tezirek tauyp
alyp, ömirdiñ basqa bir qatparyna siñip ketken dūrys. Ol da mūnyñ
qinalysyn tüsinip, bärin körip-bilip otyrğan siiäqty, söitip İeles
ony terezeden özi şaqyryp aldy:
– Men mūndamyn, Arsen! – i̇ekeuiniñ de kütkeni osy i̇eken. Birin-biriemeuirininen tüsinip, bylai şeşti, qazir qyz osyndağy apasynyñ
üiine barady, Arsen de «Nivasyna» minip sol üige jaqyndaidy,
sosyn i̇ekeui auyldyñ syrtyna şyğyp ketedi, äueli baryp janarmai
qūiyp alady, sodan keiin bastary auğan jaqqa tartyp otyrady, tek
i̇ekeui birge bolsa jetedi, basqa i̇eşteñeniñ keregi joq. İeñ quanyştysy,
qyzdyñ özi de osyny qalap tūr i̇edi. Arsen Samanşin uädeli jerge
kelgende İeles daiyn tūr i̇eken, arqasynda jolsömkesi, qolynda gitara, iyğyna püliş jamylğysyn ilip alypty, jymiğan küii aulasynan jügirip şyqty. Aitatyn nesi bar, gitarany şerte bilgen adam
muzyka arqyly qandai sezimdi de jetkize alady, jamylğyny astaryna töseidi, ğaşyqtarğa tösenişten artyq ne kerek. Bäri jaqsy bastalyp kele jatyr!
İekeui iyq tüiistirip otyryp, maşinamen kete bardy, bir-birine
qarap qūiady jäne qarağan saiyn özderin baqytty sezinetin siiäqty.
Baqytqa bastar jolmen zymyrai jönelgen «Niva» olardy äldeqaida
Şyñğys Aitmatov
äketip bara jatyr, dünie-älem özgerip sala berdi – bäri sol baiağy
tabiği qalpy, alaida naq osy sätti ädettegi sezimmen ūğyna almasyñ
anyq. İekeui bärine süisinip, äri tañdanyp keledi. Osy üirenşikti
de ädetten tys älemde aldarynan jolyqqannyñ bäri būlarğa basqa
qyrynan körindi – şyn şeberdiñ qolynan şyqqan şynaiy surettiñ
asty-üstinen birdei jaryq jağyp, odan äri sūlulandyra tüskendei.
Mūndai suret qūlpyryp sala beredi jäne ony jauhar şyğarma dep
ataidy. Mahabbat degen de jauhar sezim i̇emes pe!
İiä, i̇ekeui östip kenetten tap bolğan baqytqa mas bolyp kele jatqan, ainala körgenderiniñ bärine jas balaşa tañyrqaidy, qyz jiyrma besten, jigit otyzdan asqan, būl ömirden jaqsyny da, jamandy
da kördi, i̇ekeuiniñ de «ömirbaianynda» bäri bar, üilenip, janjaldasyp,
ajyrasyp ta ülgergen, i̇endi mine, ötkenniñ şyrmauynan arylyp,
ömirdiñ jaña kezeñine ötip, boilaryn bilegen ğaşyq sezimnen
basqa i̇eşteñeni bilmeitin jastardai-aq, būl älemdi jaña körgendei
sūqtanyp, süisinip keledi: düniede sen i̇ekeumizden basqa i̇eşkim de,
i̇eşteñe de joq... Degenmen, būl ne özi? Joq, qūr qiiäl, özin-özi aldau
i̇emes. Tağdyrdyñ keide mäñgilik pen şeksizdiktiktiñ ğaryştyq tüiini,
ruh pen tändi jañğyrtar säulesi tärizdi kenetten tartu i̇eter syiy
bolady. Sondyqtan da i̇ekeui «Nivamen» qūiğytyp kele jatqanda
töñirektiñ bäri – künniñ közi osyndai şuaqty i̇ekenin qazir ğana
bildi, älemdegi i̇eñ äsem tau da osy şyğar, tasqyndap ağyp jatqan
özen suy qandai möp-möldir, üilerdiñ şatyrlary qandai ädemi
soğylğan, adamdar, künde körip jürgen auyl adamdary bügin i̇erekşe
sūlu bolyp ketipti, joldyñ jieginde tūryp, közimen ūzatyp salady,
qastarymen ötip bara jatqan arbanyñ üstindegiler köligin tejep,
izet bildirip jatyr, bir sözben aitqanda, sol sätte būlardyñ közine
şalynğan jandy-jansyz, alys-jaqyn zattar men qūbylystardyñ
bäri ğajaiyp äsem äri janğa jyly bolyp körindi. Osynyñ bäri
i̇ekeuiniñ basy auğan jaqqa bezip bara jatqanyna, qasynda İeles
otyrğanyna bailanysty bolatyn, qyz mūny közimen aimalap keledi,
är kirpigi i̇erkelete qadalatyndai... Osy bir mahabbat saparyna bettep
kele jatyp, Arsen Samanşin bylai dep oi tüiindedi: i̇eger mahabbat
Tau qūlağan
i̇eki adamğa şynymen ortaq bolsa, onda tağdyrdyñ öziniñ qaltarysbūrylystaryn qalt i̇etpei baqylap otyratyn ğūmyrdyñ ädildigi de
osy boluğa tiıs. Qasiretpen astasyp jatpağan armanşyldyq añğal
bolady, sondyqtan aldamşy keledi degen pikir bar. Olai i̇emes,
armanşyldyq bärin de özgeşe qabyldaidy: köktegi kün de, jeti qabat
bolsa da, sol kök aspannyñ özi de, qanattaryn quana qağyp, ainala
ūşyp-qonğan köbelekter de oğan müldem özgeşe körinedi. Sonyñ bäri
ğaşyqtyq pen dünie-älemdi alğausyz tazalyqpen qabyldai biluden
tuyndaidy. Jigitimiz dereu özin-özi toqtatyp, tejeu salmaq boldy:
«Ne degen äulekimin özim, büituge bola ma i̇eken, qaidağy joqty
qaidan oilai beremin osy, şynymen aqylymnan adasqannan saumyn
ba? Meili, solai-aq bolsyn. İesesine säl de bolsa özimdi baqytty
sezinetin bolamyn. Älde şyn mahabbat osy ma i̇eken? Şirkin-ai,
solai bolar ma i̇edi! Bir kemeñgerdiñ aituynşa, mahabbat degen –
jannyñ nūrlanuy i̇eken. Olai bolsa, janymyz nūrlana bersin, rul
de jeñildep ketken siiäqty, joldyñ özi de ğaşyqtar kele jatqanyn
bilgendei, qūşağyn aiqara aşady!»
Jigittiñ jan düniesi osylai ändetip kele jatty, İeles te i̇eş
qysylyp-qymtyrylmastan tura osyny aitqan kezde älgi pikiri
būrynğydan da beki tüsti:
– Qaraşy, Arsen, myna taular baiağydan beri mahabbatymdy osy
jerden jolyqtyratynymdy kütken i̇eken, mūnda jiı keletinim de
osydan şyğar. Kütetinmin, biraq sonyñ şynymen bolatynyna sene
almauşy i̇edim... Bizdiñ auylda osy taudy Mäñgilik qalyñdyq kezip
jüredi degen añyz bar.
– Oi, aitpaşy, İeles! Äitpese, jylap jiberermin!
– Ha-ha-ha! Ol üşin meniñ de janym auyrady… Oi, ruldi
myqtap ūsta! Jol da bügin tap-taza siiäqty!
Osyndai sätterde ol mynadai tūjyrymğa keletin, i̇eger qos
ğaşyqtyñ i̇ekeui birdei baqytty bolsa, onda būğan deiin olardyñ
ärqaisysynyñ jeke basynda ne bolğany, qandai qiyndyqty bastan
keşirgeni tükke de tūrmaidy. Ondaidy i̇eske aludyñ qajeti joq,
onyñ bäri ötkenniñ ülesinde qalğan jäitter retinde ūmytyluğa
Şyñğys Aitmatov
tiıs, öitkeni mūndai sätterde ömir jañadan bastalady jäne ony
osy sätten bastap i̇esepteu kerek. Tek til-közden aulaq... Qazir būlar
sondai sätti bastan keşip keledi.
Alaida osyndai özimşil idealizmine (būl termindi jolşybai
özi oilap tapty) äri qinalyp, äri süisinip kele jatyp, baqyt degen
ärqaşan qaiğy-qasirettiñ qarauylyna ilinip tūrady degen mazasyz
oi ara-tūra sanasynda jarq i̇ete tüsetinin baiqap keledi. Demek,
şeksiz baqyt bolmaidy i̇eken. Būl joly da älsin-älsin kökiregi
şym i̇ete qalady: «Añşylyq qūruğa kelgen arab hanzadalarynyñ
jağdaiy ne bolmaq? Şynymen Tastan-Auğan olardy amanatqa alar
ma i̇eken? Ony äli de raiynan qaitaruğa tyrysarmyn-au, könbese
şe, onda ne isteimin? Meimandardy qorğau üşin bärin avtomatpen
(Bektūr şef būğan da avtomat beruge uäde i̇etken) qyryp salyp, özim
de öleiin be? Köp kedei at töbelindei bailardy sonau i̇este joq
i̇erte zamandardan beri jek köredi, i̇erteñ mūny – mine, arabtardyñ
milliardtağan aqşasyn qorğau üşin mert bolğan beişara dep
jürmei me! Būl kimge kerek? Kereğarlyq degen osy – jūrttyñ
bäri milliarder bolğysy keledi, özderi bola almağasyn, olardy
jek köredi. Mäsele onda i̇emes. Ärkimniñ öz oiy bar. Sonymen, ne
isteimiz, qalai qylamyz? Bärimiz bir arqanmen matalğanbyz. Bizdiñ
adamdar qaraqşylyq jasauğa bel buypty. Olardyñ joğaltatyn
i̇eşteñesi joq. Oljağa kenelu üşin i̇eşteñeden taiynar i̇emes...
Aiuan bolyp ketken be, şirkinder… Aiuannyñ oljasyn
tabiğattyñ özi daiyndap qoiğan. Adamdardyñ oljasy – qylmys
arqyly tabylmaq. Tastan-Auğan aitqandai, jahandanudy i̇erttep
minip, öz ülesiñdi alyp qaluyñ kerek, şamañ jetkeninşe molyraq
qamty. Keşigip qalmai tūrğanda şeñgeliñdi sala tüs! Eh, qūryp
ketkir būrynğy mekteptes dosym-ai, Auğanğa baryp qanyñ qaraiyp
qaitypty, i̇endi jahandanudyñ özin at bauyryna alyp sabağaly
jür. Ne isteuge bolady? Qaitsek i̇eken? Tüu, sen de! Ūmyt bärin,
tükirgeniñ bar ma!.. İendi ne isteimiz? İeşteñe!»
Būl oiynyñ tūiyqqa tirelgenin sezip, nazaryn basqa jaqqa
audarmaq boldy, bügingi kenetten tap bolğan jaña bolmystan bir
Tau qūlağan
sätke de auytqyp, alañdamau kerek. İiä, şynymen solai bolatyn
– jaña ömir bastalğan siiäqty. Būlar äueli İelestiñ apaiy tūratyn
osy auyldyñ qasynda ornalasqan, būl öñirdegi birden-bir janarmai
qūiu beketine būryldy, qyz mūnda öziniñ sauda-sattyq şaruasyna
bailanysty jiı kelip tūrady i̇eken, «Nivağa» benzin qūiyp aldy
da äri qarai tartty. Jolğa şyqqan soñ Arsen Samanşin kenet
maşinasyn qalağa baratyn jolğa qarai būrdy, būl üşin taudyñ
arasymen jüru kerek. Maşinany būrğan soñ Arsen Samanşin säl
toqtap, bir minut jol jiegine aialdady. Ün-tünsiz oilanyp otyr.
– Ne boldy, Arsen? – dep sūrady İeles. – Ana jaqqa barmaimyz
ba?
Jigit ündegen joq, sodan keiin külimsirep, basyn şaiqady da,
qyzdyñ jüzine tura qarap tūryp, äzil-şyny aralas bylai dedi:
– Qarsy bolmaisyñ ba, İeles, men seni qalağa äketpekpin!
– Solai ma!
– İiä, baiağy zamandağydai, seni alyp qaşpaqpyn. Būğan ne
aitasyñ?
– Oi, Arsen, ne üşin?
– Äzildep tūrğan joqpyn, i̇ekeumiz qosylamyz, i̇erli-zaiypty kün
keşemiz.
– Qyz alyp qaşqan jurnalist! Sonda meni gitarammen qosyp
alyp qaşpaqsyñ ğoi! Qyzyq i̇eken! – dep quana külip jiberdi İeles. –
Jaqsy ğoi būl! Mūndaidy tek armandauğa ğana bolady! İerli-zaiypty
bolğandy men de qalaimyn. Aida köligiñdi! Äitpese, maşinamyz
qalai qarai, qai bağytqa jürerin bilmei tūr!
– O, kei! Demek, kelistik qoi. Äzirşe, özimiz oilağandai, tauğa
baraiyq, sodan keiin köre jatarmyz, – dep Arsen Samanşin
«Nivany» özderi alğaş tañdağan jaqqa – taudyñ bergi betindegi
şatqaldy jaryp aqqan özenniñ jağasynda ösken şoq toğaiğa qarai
būrdy.
İendigi oqiğa klip-filmdegidei örbidi. Dittegen jerlerine tezaq jetti. Dereu jaiğasyp, maşinadan gitarany alyp şyqty. Kün
i̇eñkeiip qalğan, birtindep külgin tüske būiala bastağan tau jaqtan
Şyñğys Aitmatov
keşki samal i̇esip tūr. Jazdyñ nağyz qyzğan şağy. Tau özeni ğasyrlar
boiy su şaiyp, kedir-būdyryn tegistep, jūmyrlap tastağan
tastardy i̇erkelete sipalap, sylq-sylq külip, syldyrap ağyp jatyr.
İekeui qūrğaq būtalardy syndyryp äkelip, şağyn alau jaqty.
İelestiñ qoly-qolyna jūqpaidy. Neni qolğa alsa da tez tyndyratyny
körinip tūr. Özenniñ jağasyndağy kök şalğynğa üiden ala şyqqan
jamylğyny tösep jiberip, dereu i̇ekeui de tyr-jalañaş şeşindi
de, tūñğiyq sezimge jūtylyp kete bardy, aimalasyp, aiqasqan qos
ğaşyq kök aspannyñ kuälik i̇etuimen mahabbat aidynynda i̇es-tüssiz
qalqyp barady… Ğaşyqtardyñ lapyldağan sezimine süisingen aspan
älemi de tas töbeden töñkerilip, üñile qalğan. Būl i̇ekeui özderiniñ kim
i̇ekenin ūmytqandai, birde bas ainalardai şyrqau biık te tüpsiz tereñ
ğaryş älemine samğai köterilip, i̇endi birde qaitadan jerge tüsedi.
Ainala tabiğat ta būlarmen birge qimyldap, birge tynystaityndai,
kögorai şöptiñ är taly, ağaştardyñ är japyrağy i̇ekeuiniñ demimen
birge sybdyrlasyp, ağaş būtaqtary bir joğary, bir tömen maiysa
qozğalyp, äredik şoqtala ösken gülder de äsem üilesimmen yrğala
bilep ketti... Būlardyñ mahabbatyna tabiğat tügel qoşemet körsetip
tūrğandai. Äsirese jyltyr tastardy aialai aqqan tau özeni i̇erekşe
quanyşqa bölenip – syqylyqtai külip, buyrqanyp, rahattana
yñyranyp, bir sät toqtai qalyp, qaitadan qūşağyn jaiyp, jağalaudy
qūşyrlana aimalaidy. Tau şyñdarynyñ arasynan älsin-älsin jarq
i̇etip köringen kün de şattana közin qysyp qūiady, ūşqan qūstar osy
läzzatty köriniske süisinip äuede ilinip tūryp qalypty, jügirgen
añ, jorğalağan sarşūnaq tyşqanğa deiin qalt tūra qalyp, bastaryn
jan-jağyna būrğyştap, qūlaqtaryn qaişylap, jarqyrağan
közderimen osy mahabbat merekesine qūtty bolsyn aityp tūr... İeki
ğaşyq jūmaqtyñ törinde jürgendei rahatqa bölenip, qūşaqtary
aiqasyp, qaitadan jazylyp, buyrqanğan özenge qoiyp ketip, birbirine su şaşysyp, mäz-meiram bolady, müsinderi qandai sūlu,
jüzderi bal-būl janady, qaitadan qūşaqtasyp, mahabbat susynynan
tağy da simire tüsedi, rizaşylyqqa bölenip, meiiri qanğan kün közi
taudan asyp, tösegine qūlap barady...
Tau şatqalyndağy özenniñ jağasynda osylai boldy. Sonyñ
Tau qūlağan
bärin jüregimen sezgen Mäñgilik qalyñdyq taudan tauğa sekirip, i̇eki
ğaşyqty köruge asyğyp, dedeñ qağyp jügirip keledi. Kenet gitarasyn
syñğyrlatyp, şyrqap qūia bergen İelestiñ dausyn i̇estip, qalt toqtai
qaldy, ğaşyq änin berile tyñdap, közinen jasy sorğalap, sybyrlap
tūr: «Men de osyny armandap i̇edim... Qaidasyñ sen, mergenim, qaida
jürsiñ? Qaşan jolyğar i̇ekenbiz?»
Osynyñ bäri tau şatqalyndağy özenniñ jağasynda bolğan. Talai
jäitter aityldy, talai syrlar şertildi. İekeui de bir-biriniñ ötken
ömiri, jeke basynyñ tirligi turaly bir auyz söz qozğağan joq, būlar
üşin uaqyt osy künnen, osy sätten bastalğandai. Ras, i̇ekeuiniñ
äñgimesi äzilden örbidi, jalpy, äzil degenniñ ğūmyry qysqa bolady,
baqytymyzğa orai, äzil-qaljyñ i̇eşqaşan tausylmaq i̇emes. Arsen
Samanşin kenetten bylai dep mälimdedi:
– Bilesiñ be, būl jer i̇endi İeles şatqaly dep atalatyn bolady! Ädemi i̇emes pe? Būğan qalai qaraisyñ? Geografiiälyq basqaru
oryndaryna osyndai ūsynys jasamaqpyn.
– Qalai bolyp şyğaryn baiqap köreiik, Arsen, öitkeni, men
mūny Arsen şatqaly dep ataudy ūsynbaqpyn! İekeumiz de bügin jas
bala siiäqtymyz, iiä? Äueli öz i̇esimimizden bastaiyqşy, men seni
būdan bylai Arsenbek dep ataimyn, al sen meni İelesgül de, bala
kezimde jūrttyñ bäri solai atauşy i̇edi.
Sodan keiin i̇ekeui aluan taqyrypta söz qozğady, saiasat turaly da
aityldy, saiasattyñ jürmeitin jeri bar ma, qos ğaşyqtyñ osyndai
oñaşa şağyna da aralasyp ketti, saiasat turaly äñgime bastalsa bitti,
oğan qatysty basqa da tolyp jatqan jäitter öz-özinen ağytylyp
ketedi. Halyqtyñ jağdaiy qalai bolady, i̇endi ne isteu kerek? Arsen
Samanşinniñ būl jönindegi pikirin İeles tüsinistikpen qabyldady.
Özin tolğantyp jürgen oilaryn aitty. Mysaly, auyldyq jerlerde
i̇egin jäne mal şaruaşylyğy önimderin eksportqa şyğaruğa sūranys
joq. Kedeilik pen jūmyssyzdyq sodan tuyndaidy, jūmyssyzdyq
jürgen jerde ūrlyq pen maskünemdik siiäqty azğyndaudyñ qosa
jüretini belgili, talai adam i̇esirtkige salynyp ketti. Ainala tügel
tyğyryqqa tirelip tūrğan osyndai kezde «Mergen» añşylyq
Şyñğys Aitmatov
firmasynyñ atağy dürildep şyğa kelgeni tüsinikti – mūnda jūmys ta
bar, jalaqy da tölenedi. Biraz adamnyñ öz qoly öz auzyna jetip, bir
jyrğap qaldy. Şeteldiñ bailary añşylyq qūruğa osynda keletin
boldy dep auyl tügel quanyp jür. Olardyñ köñilin qaldyrğym
kelmeidi, özi sauda jasağanda maidai jağady, şekesi şylqyp jür,
bizdiñ birer dollar tapqanymyzdy köre almağany ma dep söz qyluy
kädik. Seniñ ağaiyñ isker adam, talailarğa jaqsylyq jasap jür. Tek
i̇erteñgi künimiz ne bolaryn bilmeimin.
– Şaqyra salysymen jetip kelgenime qaramastan, osyny
aitpauyma bolmai tūr, Arsen. Mä, gitarany ūstai tūrşy, ömir boiy
seniñ aldyñda än salyp ötuge barmyn, qazir mynany oilap tūrmyn, –
dedi ol i̇ekeui Tūiyqjarğa qaituğa jinalyp jatqan kezde. – Ekologiiä
turaly qaqsağanda jağymyz sembeidi.
– İiä, dūrys aitasyñ, İeles, men seni tüsinip tūrmyn, biraz
qinaluğa tura keledi, – dep kelisti qyzdyñ ne aitqaly tūrğanyn
i̇emeuirinen ūqqan jigitimiz. – Būl jaiynda qanşa ret aityldy,
ekologiiä turaly epos jazyp jatqandar da bar, aqşa körse boldy,
közderi qyzaryp şyğa keledi, ekologiiäñ jaiyna qalady… Sen
öziñ turaly aityp tūrsyñ, ärine, būğan tikelei qatysyñ joq,
añşylyqqa aralaspaisyñ, gitarañdy şertip, oiyn-sauyqqa ğana
üles qosasyñ. Al men osy añşylyqtyñ basy-qasynda jüruge
tiıspin, Bektūr-şefke uäde bergem, tuysqanymnyñ sözin jerge
tastai almaimyn – söitip mağan şeginer jer qalğan joq. Qolaiağym matauly... Bilgenimde ğoi…
– Oi, tüsinemin, Arsen, oi, qūşaqtaşy meni, qandai rahat! – i̇ekeui
tağy da qūşaqtary aiqasyp, i̇esteri kete süiise bastady. Azdan soñ
İeles demin basyp, sözin jalğastyrdy. – Būl ūsynystan bas tartyp,
osynda kelmegen künniñ özinde de… Biznes qazany bäribir saqyrlap
qainai berer i̇edi.
– Toqta! Toqta! «Mergen» firmasynyñ biznesi jäi sebep qana
bolğan, şamasy, men mūnda senimen jolyğatynymdy sezip, sen üşin
kelgen şyğarmyn, İeles. İekeumiz kezdesuge tiıs bolğan şyğarmyz.
Mine, sol üşin kelgenmin mūnda…
Tau qūlağan
– Dūrys aitasyñ! Özim de osyny aituyñdy kütip i̇edim. Men de
mūnda sen üşin kelgenmin, Arsen! Solai şyğyp tūr. Kördiñ be…
– İiä, körip tūrmyn, demek, «jaman aitpai – jaqsy joq» degen
söz dūrys aitylğan. Kerek deseñ, būl üşin qar barystaryna alğys
aituymyz kerek, bärine solar kinäli, bizdiñ osynda keluimizge türtki
bolğan solar i̇emes pe, ha-ha-ha!
– Oi, Arsen, şynymen solai, barystarğa rahmet!
Tağy da aimalasyp, süiise bastady, kenet İeles tağy bir äzildi
oilap tapty:
– Tyñda, Arsen, bilesiñ be, sen – baryssyñ, al men – ölekşinmin!
– Solai ma? Jalpy, dūrys aitasyñ, solai!
Osy sät bir oqys sezimdi bastan keşirdi – keremettiñ küşi me
i̇eken, älde basqa ma!.. «İekeumiz de baryspyz» degen mağynasyz
sözdi aitqany sol i̇edi, sanasyn sūmdyq ürei şarpyp ötti, älde
işki tüisiginiñ i̇eskertui me, i̇eriksiz: «İeger barys bolsaq, künimiz ne
bolmaq?» – dep oilady. Būl dalbasağa küleiin dep i̇edi, şaşalyp qala
jazdady, tūla boiy titirkenip, boiy mūzdap sala berdi... Mūnysy
nesi i̇eken?
Qalai bolğanda da osy äzilderi baiypty äñgimege qozğau saldy.
İelestiñ aituynşa, taudağy auylda şuly jañalyqqa ainalyp,
jergilikti tūrğyndardyñ äñgimesine özek, tilderine tiek bolyp,
būdan basqa aitatyn söz qalmağandai köringen añşylyq biznestiñ
kündelikti ömirdegi basty taqyrypqa ainaluy osy öñirdegi tūrğyndar
üşin auyl şaruaşylyğynyñ taudağy tağy añdar men jabaiy
januarlarğa añşylyq qūru tärizdi mañyzdy is boludan qalğanyn
bildiretini turaly i̇eşkimge jaq aşpasa da, soñğy künderi kökeiin
äldebir mazasyzdyq bilep alypty. İeger osylai jalğasa berip, jaña
naryqtyq ahualğa bailanysty tauar öndirudiñ jergilikti täsilderin
tauyp, solardy jolğa qoiu qolğa alynbai, añşylyq biznes tağy
birneşe jyl dürildep tūrar bolsa taudağy añ da tausylyp bitedi, i̇eñ
aldymen būl qar barystaryna qatysty, soñğy kekilikke deiin atyp
alady, sodan keiin neni aulamaq, qaitip kün körmek?
– Oilap qaraşy, Arsen, osyny oilap mazam qaşyp jür, būl
Şyñğys Aitmatov
jaiynda i̇eşkimmen oi bölisuge batylym barmaidy. Bilesiñ be, Arsen, tipten qolymnan kelse, arab añşylarynyñ aldynan qolyma:
«Qar barysynan qolyñdy tart! Bizdiñ barystarğa tiısuşi bolma! Barystardyñ da ömir süruge haqy bar, bizdiñ añdarymyzğa
tiıspeñder!» degen ūrandar jazylğan plakat köterip şyğar i̇edim! Būl
jaiynda oilaudyñ özi qorqynyşty – onda meni auyl tūrğyndarynyñ
özderi-aq taspen atyp öltirer i̇edi, mūndai bizneske kesel keltirgen
adamdy kim aiasyn! Şeteldikterdiñ añşylyq qūruyna jağdai
jasağannan basqa künköris közi de qalğan joq! Öitip-büitip ömir
süru kerek qoi! Joq, olar tüsinbeidi de, būğan kedergi keltirgenderdi
aiamaidy da, solai i̇emes pe, Arsen?
– İiä, qazir solai, būl söziñmen tolyq kelisemin, dūrys aitasyñ,
İeles, būl joly bolmasa da kelesi joly osyndai bastama köteruimiz
kerek, biznes-añşylyqqa balama bola alatyndai käsip közderin tabu
kerek, Auğanstanda i̇esirtki plantatsiiälaryn almastyra alatyn auyl
şaruaşylyğy daqyldaryn izdestirip jatyr deidi ğoi, sol siiäqty.
Būl turaly qazir köp jazyp jür.
– Kenetten osy äñgimeni qozğağanym üşin keşir, Arsen. Jan
düniemiz jaña ğana jarastyq tapqan kezde būl orynsyz da bolğan
şyğar. Sen mağan baqyt qaqpasyn aştyñ, tüsinesiñ be, saudanyñ
qamymen är jerge, är qalağa baryp tūramyn, ol jaqtarda ne bolyp jatqanyn körip jürmin, jūrttyñ bäri naryqtyq ekonomikağa
beiimdelip jatyr, tek bizdiñ taudyñ halqy ğana ūiqysynan ūianar
i̇emes… Keşir… Barys aulauğa qarsy plakat köteru turaly aitqanym
qūr qiiäl ğana, şeteldikterdiñ i̇ermeginen paida tappaq bolamyz,
añşylardyñ soñynan söitip salpaqtai berip, öz bilgenimizben
i̇eñbek i̇etpeitin bolsaq, özimiz sorlaimyz ğoi, keiinnen ainalamyz
tügel qañyrap qalmai ma?.. Keşir... Köp söilep ketippin. Men seni
süiemin... Senesiñ be osyğan?
– Ärine, senemin! Sen de meni keşir, İeles. Būl öte
mañyzdy äñgime, biraz pikir qosar i̇edim, äzirşe sony keiinge
qaldyra tūraiyq… Maşinağa minip, jolğa şyğaiyq, tün bolyp qaldy, şarua jaiynda äli talai söilesermiz. Kimniñ
Tau qūlağan
kimdi süietinine kelsek, būl meniñ süiikti taqyrybym.
– Onda söiteiik, Arsen, men gitaramdy alyp artqy oryndyqqa
otyraiyn, maşinany aidauyña kedergi keltirmeiin. Sağan baiau ğana
syrşyl äuenderdi şertip otyramyn… Būl da muzyka… Kelistik pe?
– Keliskende qandai! Būl men üşin ğaşyğymnyñ özime ğana arnap
oñaşada qoiğan kontserti bolady. Tyñdaimyn da… tağdyryma alğys
aitamyn.
– Ne üşin?
– Sen üşin, İeles!
– Men de!
– Olai bolsa, kettik!
Būl jerde i̇eşqandai teatrdyñ joq i̇ekenin, qyzğa syryn aldyrmai,
özin aqjarqyn ūstau, özin-özi aiausyz kinälap, işinen qan jylap otyrsa
da, özegin jarğan ökinişin syrtqa şyğarmai, öz-özine toqtau salyp,
barys ürkituşilerdiñ qandai sūmdyqqa daiyndalyp jatqanyn, soqyr
senimniñ qūly, degeninen qaitpauğa bekingen birbetkei, jahandanudyñ
jauy Tastan-Auğannyñ basyna äskeri furajkasyn kiıp, sol arqyly
añşylardy amanatqa alu jöninde būiryq-belgi bergeli jürgenin
jasyryp qalu Arsen Samanşinge qanşalyqty qiynğa tüskenin İeles
bilmeitin i̇edi, osynyñ bäriniñ saldary ne bolmaq jäne nemen aiaqtalar
i̇eken... Özi de arandap qaldy, i̇endi būdan qūtyla almas… Ne isteuge
bolady? Ne amal bar? Büitken añşylyq biznesti qarğys atsyn!
Adamdy da, añdy da bir arqanmen matağan ozbyrlyq qoi būl… Būl
tūzaqtan aman qūtylasyñ dep kim aita alady? İeşkim... Sondyqtan,
tağdyry qyl üstinde tūr – ne bar bolady, ne joq bolady. Būl jaiynda
jan syryn bölisken ğaşyğyna da aita almaidy… Tas qamaldy
qiratuğa täuekel i̇etuge batyly barar i̇emes… Joq, öituge bolmaidy…
Tauly öñirde ymyrt i̇erte tüsedi, kün batsa boldy, töñirek tügel
tūnjyrağan qarañğylyq qūşağyna jūtylyp jüre beredi. Tabiğat
ğaşyqtarğa oñ közimen qaraidy degen söz ras bolsa kerek. Qaitar
jolda ainala-töñirek i̇ekeuine qūşağyn jaiyp, tamyljyp tūrdy.
Mūndaidy tek şeksiz süiispenşiliktiñ äserinen sanasynyñ saraiy
aiqara aşylğan kezde, bolmystyñ äsem üilesimin jan-jüregimen
Şyñğys Aitmatov
sezingen sätte şyn ğaşyqtar ğana ūğyna alady. Bir-birine jäne
ainaladağy tabiğattyñ äsemdigine qalai süisinse, özderiniñ jan
düniesiniñ sūlulyğyna da solai masattanyp, rahatqa bölenip keledi.
Iñir qarañğysynda būrynğydan da zoraiyp körinetin tau
şyñdarynyñ jotalary birtindep bir-birine qosylyp bara jatyr,
tik jartastary men üşkir tastarynyñ qyrlary da döñgelene
tüskendei. Sol şyñdardyñ üstinde, älginde ğana kökpeñbek bolyp
tūryp, kürt qarauytyp sala bergen tüpsiz aspannyñ tösinde şudaşuda aqşa būlttar i̇erkelei iıriledi. Aqşyl tūmanmen astasqan osy
būlttarğa qarai qol ūstasyp jügirip keter me i̇edi, solarmen birge
aspan äleminde aunaq salsañ ğoi, şirkin. Jel de joq, jañbyr da joq,
ystyq ta, suyq ta i̇emes, mamyrajai bir ğajaiyp sät.
«Niva» i̇eñistegi yldi jolmen baiau jyljyp keledi, i̇eki ğaşyq
üilerine qaituğa asyğar i̇emes, äli de birge bolğandy qalaidy.
Jol boiy kenetten talaiyna tap bolğan osynau baqytty sezimniñ
äldiıne bölengen i̇ekeui būl seruenniñ jäi ğana köñil köteru i̇emes,
tağdyrlaryn birjola şeşken, i̇ekeui de iştei qalağan, i̇ekeui üşin
de sözsiz mañyzdy kezdesu bolğanyn, būğan deiingi ötken ömiri,
būrynğy san qily oqiğalar men kezdesuler, mahabbat maşaqattary
tügel ūmytylyp, aldağy ömirden birjola syzyp tastalğanyn jantänimen ūğynyp keledi. Qaida bastar i̇eken būl, jaqsylyqqa ma,
älde... Aldarynan ne kütip tūr, küni i̇erteñ ne bolady? Qandai isterge,
qandai qiyndyqtarğa tap bolar i̇eken? Būl jaiynda i̇ekeui de oilağan
joq – i̇esterinen tandyrğan qūdiretti sezimniñ qūşağynda kele jatyp,
osy baqytymyz mäñgi jalğasa berse i̇eken dep tilep keledi.
Söitip, olar qaityp kele jatty. Artqy oryndyqta otyrğan
İeles gitarasyn bappen şertip qūiady, süiiktiñmen birge janyñdy
terbegen äsem äuendi tyñdau bir ğanibet i̇emes pe, Arsen Samanşin
öziniñ «Nivasyn» aidap osy jolmen talai ötti, soğan qaramastan
būl joly alğaş ret kele jatqandai sezindi, öitkeni qazir ğaşyğymen
birge jany jañğyryp, jaña adam bolyp oraldy ğoi, sondyqtan
basqa jäitterge, äsirese baiypty tolğanysqa alañdamaq i̇emes. Jeñil
äzilmen jol qysqartyp keledi, İeles te tura solai jauap qaiyrady,
Tau qūlağan
äñgimeleri jarasymdy-aq. Bir sät artyna būrylyp, jymiğan küii
bylai dep sūrady:
– Al i̇eger maşinany keri qarai būrsam qaitesiñ? Qalağa tartyp
otyrsaq! Būğan qalai qarar i̇ediñ?
İeles säl alğa ūmsynyp, sybyrlai jauap qaitardy:
– Qalağan jeriñnen būryla ber!
Osylai köñili şalqyp kele jatyp Arsen Samanşin bir närsege
tañğaldy, kütpegen jerden müldem özgerip şyğa kelgeni qyzyq
boldy, mūny qalai tüsindiruge bolady, sosyn bylai dep oilady:
«Mağan ne boldy özi, älde būl da adamzat damuynyñ jaña bir satysy
ma i̇eken?», öitkeni soñğy kezderi bir sät te i̇esinen ketpei qoiğan
kek alu turaly jospary, senimdi qaru – tapanşa tauyp alyp, qoly
qaltyramastan qas jauynyñ janyn jahannamğa jiberip, sodan keiin
özin-özi öltiruge bel bailağany birtindep ūmytylyp bara jatyr,
būrynğydai mazasyn alyp, degbirin qaşyrmaidy, kökeiiniñ tereñ
tükpirinen sony birjola ūmytyp, moinyna sondai auyr künäni
artpai-aq qoisam qaitedi degen jaña pikir boi kötergen siiäqty.
«Sol Qūrşaty tüspegir qūryp nege ketpeidi özi! Syrty jyltyr, işi
būldyr jūldyzğa ainalğanyna mäz bolyp jürgen Aidana meni kerek
qylmasa, onsyz-aq ömir süre alamyn. Ne degen i̇esalañ bolğanmyn
özim. Jeter i̇endi! Bäri bitti! Aldymnan jaña kökjiek aşyldy», –
degen oilar aragidik miynda jarq i̇ete qalady. Tağy da: «Mäñgilik
qalyñdyqty bäribir ūmytpaimyn. Ol şyğarmany i̇endi jaña küşpen,
jaña jigermen qolğa alamyn. İeñ bastysy – janym jañğyryp
qaldy...»
Alaida tağdyrdyñ öz oilağany bar, naqty şyndyqty ūmytyp,
ony i̇elemeuge tyrysqan ğaşyqtardy ömir keide öz ornyna qoiyp
beredi. Bolmystyñ baqyt degendi özinşe bağalaityny bolady, qatal
şyndyq būl i̇ekeuin tätti ūiqydan ūiatyp, özimen betpe-bet keluge
mäjbür i̇etu üşin mysyqtabandap kelip qalyp i̇edi.
Jolda kele jatyp Arsen Samanşin osyndai oiğa ketti, özi
sony dūrys dep i̇esepteitin siiäqty, i̇eger İeles i̇ekeui şynymen i̇erlizaiypty bolyp birge tūrsa qaiter i̇edi? İekeuiniñ minezi de, ömirge
Şyñğys Aitmatov
közqarasy da, tūrmys turaly pikiri de ūqsas i̇eken. Qyz da osylai
oilady ma, joq pa – ol jağyn bilmeidi, būl jöninde äzirşe i̇eşteñe
aityla qoiğan joq. Äiteuir, būl qyz özine laiyqty siiäqty, bilimi
de, biligi de jetkilikti, boiy da, soiy da i̇eşkimnen kem i̇emes, tasymal
saudamen ainalysyp jürgenine qarağanda pysyq ta boluy kerek. Būl
oraida samauyryn sauğan köpesterdiñ äieli siiäqty asty-üstin tügel
tekserip otyratyn jağdai qaida. Äiteuir, tuystarynyñ qaşanğy
boidaq jüre beresiñ degen qyjyrtpasynan qūtylary sözsiz, äsirese,
auyldağylar «Çerçill ağa» dep atap jürgen Bektūr şef pen it satu
jönindegi sarapşy bolyp ketken Ardaq ağasy jäne basqa nemereşöbere ağaiyndar tynyştalar i̇edi. İeñ bastysy, tağdyrdyñ mūndai
kürt būrylysyna İeles qalai qaraidy, ol ne aitady – onyñ da öz
oiy, jospary, şeşilmei jürgen mäseleleri boluy mümkin ğoi.
Degenmen, jol öziniki, üilenu jönindegi äñgimeni qaşan da i̇er adam
bastauğa tiıs...
Ärine, i̇ekeuiniñ qalağa birge ketetini turaly osynda,
Tūiyqjardağy «Mergen» firmasynyñ şaruasyna aralasyp
jürgende, arab hanzadalarynyñ qar barysyn aulau sapary sätimen
bastalyp, oidağydai aiaqtalğanğa deiin-aq söilesip, äzil retinde
i̇emes, şynymen kelisip, i̇ekeuiniñ tilegi bir jerden şyğaryna anyq
köz jetkizip aluğa bolar i̇edi. İelestiñ gitarada şertken äuenine i̇eltip
kele jatyp osy oiy beki tüsti, būl äñgimeni tura qazir, jolda kele
jatyp bastağany jön, sodan keiin tūrmystyñ tausylyp bitpes
küibeñine i̇ekeui birlesip kirisetin bolady, biraq pende şirkinniñ
qai oilağany bolyp jatyr, ömirdiñ özi būlardyñ aldyna aldyrmas
asuyn sol zamat tosa qoidy. Arsen Samanşin tamağyna keptelip,
tynysyn taryltqan älgi bir sūmpaiy qastandyqty, Tastan-Auğan
men onyñ sybailastarynyñ şeteldik añşylardy amanatqa alu
jönindegi qylmysty josparyn i̇esine tüsirmeuge, i̇elemeuge, müldem
ūmytuğa, būl jöninde oiğa almauğa qanşama tyrysqanymen qolynan
kelmei qoidy, Tastan-Auğan äli de raiynan qaityp, qūn töletu
arqyly pälen million oljağa keneluge qūrylğan adam i̇estimegen
qaskünemdikke bara qoimas dep özin-özi sendirmek bolady. Bailyqqa
Tau qūlağan
belşeden batudyñ mūndai mümkindigi ömirde bir-aq ret bolatyny,
odan aiyrylyp qalmau kerektigi turaly aram piğyldan arylyp,
būl oqiğanyñ tuğan auylyna qandai zardaby tierin, bükil i̇eldiñ
abyroidan aiyrylyp qalaryn oilau kerek i̇emes pe.
Jalpyğa ortaq bolğanymen, jeke basyñ qinala qalsa dereu i̇esiñe
sap i̇ete tüsetin jäitter turaly oilady. Söitip, osy şyndyqqa tağy
da köz jetkizgendei boldy: «O, Qūdai, būl dünieniñ kereğarlyqtan
ğana tūratyny nesi i̇eken – äu basta jaralğannan beri osylai ma,
äiteuir, qaida barsañ da qisynsyz qarama-qaişylyqqa tap bolasyñ,
aiaqqa oratylyp jürgizbeidi», – dep oilady ol terezeden janjaqqa qarap qoiyp. Ymyrt üiirilgen i̇eken, auyl da onşa alys i̇emes.
İelespen qoştasqysy kelmei tūr. Äbden bauyr basyp qalypty.
Müldem qiiä alar i̇emes. Sonymen qatar, basyna neşe türli oilar
oralady: «Jağdai bolsa mynau – özin-özi jahandanuğa qarsymyn dep
jariiälağan qūryp ketkir Tastan-Auğannyñ qaqpanyna tüsip qaldym.
Ol üşin jahandanudyñ özi de lañkestiktiñ bir täsili. Aqtalu üşin
tapqan amalyn qaraşy. Marksşilder ony qoldar i̇edi, aqtap aluy da
bek mümkin, ärine. Tau işinde özimizdiñ Çe Gevara paida boluğa tiıs
dep qūiady. Meili ğoi, degenmen, būl qaida, Çe Gevara qaida! Ony
ūqpaidy, öziniki jön. Eh, milliondağan dollarlar seldei qaptap,
kez kelgen ädemi oi men asyl mūrattaryñdy tasqynymen ağyzyp
äketkeli tūrğanda raiynan qaitara almassyñ ony. Būl oraida ol üşin
ömir men ölimniñ i̇eş aiyrmaşylyğy joq. Küiki tirlikten tüñilemin
dep joldan adasqan beibaqtar-ai, qaiyrşylyqpen kün keşu kimge
ūnasyn. Naq osy sätte milliardtary men trilliondaryn qaida
şaşaryn bilmei jürgeni külli älemge belgili baişikeşter añşylyq
qūramyz dep, aspannan sap i̇ete tüskendei özderi kele qalğanyn
aitsañşy. Tastan-Auğannyñ soñyna i̇ergen qaraqşylardyñ miy
ainalyp qalğan, älgilerdiñ aqşasynda özderiniñ de ülesi bar i̇ekenine
şynymen senimdi… Oi, qaşanğy qyñqyldai beruge bolady, bärine
bir-aq tükirip, taiyp otyrmai ma! Sonda qaida barmaqsyñ? Öitip
öz basyñda sauğalarsyñ-au, basqalary qaitpek? Tyğyryqqa tireldiñ
degen osy, būl pälege qaidan tap bolyp i̇edim! Mūnysy qorqaqtyq
Şyñğys Aitmatov
bolaryn işi sezip tūr, oi ormanynan alyp şyğar soqpağyñdy tapsañ
da öz-öziñnen bäribir qaşyp qūtylmassyñ.
Mūnyñ bäri äzirşe jospar ğana, sondyqtan saiqymazaqtyñ
qaljyñyndai öreskel äri külkili bolatyn. Osynyñ bärin qyzğa
aityp berip, külkige qaryq bolsaq qaitedi dep bir oilady. Äueli
maşinanyñ jürisin säl baiaulatyp, baiyppen sūraq qoidy:
– İeles, i̇eger äldebir sebeppen tau işindegi üñgirdi meken i̇etip,
jalğyz özim i̇elden jyraq ketip, saiaq tūrsam qaitedi degenimde
birdeñe aitpaq bolğansyñ, ol ne i̇edi?
İeles tartynğan joq:
– Men de birge qalar i̇edim. Qasyñnan mäñgi ketpes i̇edim! – dedi ol
külimsirep, gitarasyn qūia salyp, basyn mūnyñ iyğyna süiedi.
– O-o, būl oñai i̇emes, İeles. Kel, qasyma otyrşy, äli on
şaqyrymdai jüremiz, söilesip alaiyq, – dep «Nivasyn» toqtatty.
İeles jiti qimyldap qasyna kelip otyrdy, jany jylyp qūia berdi,
tūla boiy äldebir tätti sezimge bölengendei bolyp, maşinasyn
qozğady.
– Ne, Arsen, şynymen üñgirde tūrğyñ kelip jür me?
– Kim bilgen ony, būl turaly keiinirek söilesermiz, odan da
mynany aitşy – menimen birge üñgirde tūruğa şynymen daiynsyñ
ba öziñ? Tas däuirine qaitadan tap bolamyn dep qoryqpaisyñ ba?
İelestiñ şynyn aityp otyrğany birden baiqalady, äñgimeniñ
auany äzil-şyny aralas bolğanymen, baisaldy jauap berudi talap
i̇etetin:
– Baiqamadyñ ba, Arsen, men sağan ūnauğa tyrysyp kelemin ğoi.
– Söitkeniñdi men de qalar i̇edim!
– Nesi bar, olai bolsa, jaña ğana özenniñ jağasynda, būtalardyñ
arasynda jatqanymyzdai tauda da ömir süremiz, mahabbat läzzatyna
bölenemiz. Būtanyñ tübinde ūiyqtap, özenge şomylamyz. Tek mağan
mynany aitşy, üñgirde tūrğan kezimizde öziñ de üñgir adamy bolyp
ketesiñ ğoi, sol kezde nemen şūğyldanbaqsyñ?
– Öz-özimdi jetildirumen şūğyldanamyn. Sağan lektsiiä oqimyn.
Täñirşildik degen ilim bar. Aspan ämirşisine syiynatyndar
ūstanady.
Tau qūlağan
– Mūny osy jaqtağy moldalar bilip qoisa, üñgirdiñ auzyn bitep
tastar. Onda ne isteisiñ? Tek oilap qalma, Arsen, ol üñgirde jalğyz
qalmaisyñ, men de qasyñda bolamyn, i̇eşqaida ketpeimin.
– İe, onda qorqatyn i̇eşteñe joq. İslamşylardyñ öz şaruasy
da jetip jatyr. Qaidağy bir tau işindegi kezbeni qaitsin, olar
bükil ğalamnyñ mäselelerimen ainalysady, soğan da uaqyt taba
bermeidi.
– Men şe, Arsen? Men tek seniñ qamyñdy ğana oilaityn
bolamyn. Demek, men üşin senen basqa ğalamnyñ qajeti joq!
– Ondai bolsam armanym ne! Aitşy, men üşin ne jasai alar
i̇ediñ?
– Bala tuyp berer i̇edim. İiä, şyn aitamyn! Ūlymyz bolady,
qolynan ūstap jetektep jüremin. Seniñ üñgirdegi lektsiiäña i̇ertip
aparamyn, bala kezinen qūlağyna siñe bersin.
– Balany jastaiynan oqytqan dūrys, ärine. Qai kezde de solai
bolğan. Men daiynmyn. Aspan ämirşisinen bäri solai bolyp şyğuyn
sūrap jalbarynar i̇edim. Keşir, İeles, mümkin būl orynsyz da bolar,
alaida şynymen sūrap tūrmyn, osyny bilgim keledi – būğan deiin
balaly bolyp körip pe i̇ediñ?
İeles i̇eş qysylğan joq – qysqa ğana jauap berdi:
– Joq. Saqtanyp jürdim ğoi.
– İendi saqtanbauğa tyrysşy.
– Kerisinşe, Arsen. Sen qūlşylyq i̇etkeli jürgen Aspan
ämirşisine men de jalbarynyp, ūldy boluymyzdy sūramaqpyn.
– Qyz bolsa da quanar i̇edim, İeles!
– Men de! Jaqsy ğoi būl! Qyzdar jastaiynan aqyldy bolady.
– İiä, būl belgili jäit! Kördiñ be, İeles, barlyq mäseleler
retteldi, osyndaida aitatyndai, i̇endi taraptardyñ hattamağa qol
qoiuy ğana qaldy.
– Būl tamaşa hattama bolady! – dedi qyz süisingenin jasyra almai.
– Olai bolsa, sol hattamany daiyndau kerek, – dep til qatty
jigit.
Şyñğys Aitmatov
Bir sät i̇ekeui de ünsiz qaldy, osy köñildi şeşimge qalai
kelgenderin tüsinuge tyrysyp keledi. Auyldyñ şet jağy körindi.
Qarañğylyq qoiulana tüsken. Jarqyrağan ottar birtindep jaqyndai
berdi. Kenet maşinanyñ işinde telefon şyryly i̇estildi.
– Oi, mağan ğoi! – dep ornynan lyp i̇etip köterilgen İeles artqy
oryndyqqa i̇eñkeiip, kürtkesin aldy da qaltasynan telefonyn
şyğardy:
– İiä, iiä! Būl kim i̇eken? Ä, Zeinep! Men taudan tüsip kelemin,
ol jaqqa telefon dabyly jetpeidi, Tūiyqjarğa qazir ğana keldik.
İiä, tyñdap tūrmyn. Fakspen jibergen sūrağymyzğa qandai jauap
kelerin kütip jürgenimdi bilesiñ ğoi. On toğyzy deisiñ be, būl tym
i̇erte i̇emes pe? Solai bolyp tūr. Jaqsy, bärin oilanyp alaiyn, sodan
keiin özim habarlasamyn. İiä, iiä, mindetti türde, i̇eki sağattan keiin.
Äzirşe, Zeinep.
İeles telefonyn qaitadan kürtkesiniñ qaltasyna salyp qoidy da,
būl Äulieatanyñ mañyndağy Şolğanda tūratyn qūrbysy – tasymal
sauda jönindegi äriptesi Zeinep i̇ekenin aitty, özderi tört adam, İeles
solardyñ arasyndağy jetekşisi tärizdi, bir kezderi pionerlerdiñ
osyndai jetekşisi boluşy i̇edi. Saratovta ūsaq köterme sauda keşeni
bar. Sol jaqqa poiyzben baryp, tauar satyp alu kerek. Ol jaqpen
kelisim jasap qoiğan, äkelgen zattaryn osyndağy bazarlar men
dükenderge taratyp beredi.
– Ne isteisiñ, İeles? – dep sūrady ol mazasyzdanyp. – Jolğa
şyğatyn bolsañ jetkizip salaiyn.
– Joq, alañdamai-aq qoi. Poiyzben baramyz ğoi. Äulieatadan
jolyğamyz da Saratovqa tartamyz. Sosyn keri qaitamyz. İendi ne
istesem i̇eken? Saratovqa bir aptadan keiin baratyn şyğarmyz dep
jürsem, olai i̇emes, i̇erteñ jolğa şyğu kerek bolyp tūr.
Tağy da ünsiz qaldy. Arsen Samanşin maşinasyn toqtatty.
Qysqa da bolsa dumandy, jūmaqta jürgendei rahat kezdesudi kenetten
kündelikti tirşilik bölip ketti. İekeui de i̇eresek adam, sonda da
kädimgidei abyrjyp qaldy. Onda tūrğan ne bar, būl düniede ärkimniñ
de öz isi, öz şaruasy bolady, ömirdiñ özi de osyndai ūsaq-tüiekterden
Tau qūlağan
tūrmai ma. Būl i̇ekeui aspannan qol ūstasyp salbyrap tüskendei, birbirinen qysylyp, qymsyndy da qaldy. Būl yñğaisyzdyq bir sätke
ğana sozyldy. İeles pysyqtyğyn tanytty:
– Bylai isteiin, Arsen, olarğa habarlasaiyn da, būl joly
Saratovqa mensiz-aq bara beriñder dep ötineiin.
Arsen Samanşin ony jolynan qaldyrğysy kelmedi:
– Şarualaryñnyñ mänisin bilmeimin ğoi, İeles. Aralaryñdağy
kelisimdi būzbağanyñ dūrys bolatyn şyğar.
– Arsen, – dedi ol mūnyñ iyğyna qolyn artyp. – İeger sen
i̇ekeumizdiñ bireumizge birdeñe kerek bolsa, bärine de baruğa daiynmyn.
İekeui östip özara tolyq ündestik tapqandai boldy, jan dünieleri
birigip ketkendei, mūny tüsindiru qiyn bolatyn, öitkeni būl ūzaq
jyldar boiy birge ömir sürip, birlese täjiribe jinaqtaudan,
tağdyrdyñ ortaqtyğynan tuyndağan jarasym i̇emes, nebäri birer
sağat aralasyp, jarty künge de jetpeitin az ğana uaqyttyñ işinde,
bir-biriniñ mineziniñ qyrlaryn bilip ülgermei jatyp-aq paida bolğan
jaqyndyq i̇edi.
Beine bir i̇ekeuine ğana ortaq äldebir ūly iske daiyndyqqa bel
buyp tūrğandai bolatyn, būl turaly aşyp i̇eşteñe aitpasa da, teñiz
tösinde şarq ūrğan qos şağala tärizdi birin-biri ymy men işarasynan, dauysynan, közge körinbei samğağan qanattardyñ susylynan
ūğyp, alğausyz tüsinip tūrğan.
Degenmen, Arsen Samanşin qyzdy apasynyñ üiine i̇ertip
kirerdiñ aldynda, sodan keiin özi aulağa qaita şyğady, oğan bir
söz aituy kerektigin tüsindi, dūrysy, tūspaldasa da jetip jatyr –
būdan bylai onsyz ömir süre almaityny onsyz da tüsinikti bolatyn.
Köşe boilap säl jürgennen keiin maşinasyn qaitadan toqtatty,
mūndai närseni rulde kele jatyp aitu äbestik bolar i̇edi. Motordy
öşirip, äñgimesin bastamaq bolğan, tağy da telefon şyryldap
qūia berdi. Būl joly Arsen Samanşinniñ telefony. Şef, öziniñ
ağaiy Bektūr, «jergilikti Çerçill-ağa». Qaida jürgenin, däl qazir
qaida i̇ekenin sūrady, özi kömekşilerimen birge küni boiy jūmys
istep, añşylyq biznes-jobany jäne soğan bailanysty basqa da
Şyñğys Aitmatov
närselerdi daiyndaumen ainalysqanyn aitty. Basty jañalyq –
Tūiyqjarğa äkimniñ özi – audan äkimşiliginiñ bastyğy Janyşbaev
kelipti, sol baiağy nemere ağaiyndy arab hanzadalary – Hasan men
Mysyrdy qarsy aluğa daiyndyqtyñ barysymen tanyspaq, öitkeni
hattama boiynşa mūndai joğary märtebeli qonaqtardy jergilikti
memlekettik subektiniñ bastyğy qarsy alyp, qūttyqtauğa tiıs
i̇eken. Sondyqtan Bektūr ağasy Arsen Samanşinniñ köp kidirmei
«Mergen» firmasynyñ keñsesine keluin şef retinde talap i̇etip,
ağasy retinde ötiniş bildirdi, audan äkimi Janyşbaevpen keibir
mäselelerdi aqyldasu kerek, sodan keiin barys aulauşy märtebeli
meimandardyñ daiyndyq tobyn qarsy alu üşin tañerteñ Äulieata
äuejaiyna baruğa qatysty basqa da jäitter talqylanbaq.
Söitip, i̇ekeuiniñ i̇endi bastalğan ğaşyqtyq hikaiasyn küiki tirlik
tağy da bölip jiberdi. Asyqpasa bolmaityn i̇edi. Qyz i̇ekeui telefonmen
ünemi bailanysta bolamyz dep kelisip aldy. Arsen Samanşin bäri
dūrys i̇ekenin tekserip, közin jetkizu üşin maşinada otyryp +07859-67-30 nömirin terdi de, İelestiñ qalta telefony şyryldağan soñ
isker adamdai-aq atyp tūryp, bylai dedi: «Qūrmetti İeles Batyrqyzy!
Mazalağanym üşin, keşiriñiz. Sizge Arsen Samanşin degen bireu
habarlasyp tūr. Ol sizben üzbei bailanysqa şyğyp tūrğysy keledi,
öitkeni sizsiz ömir süre almaityn bolypty. Būğan ne aitasyz? Ä,
İeles Batyrqyzy?» İeles Batyrqyzy baiau ğana syñqyldap külip qūia
berdi: «İiä, qūrmetti Arsen Samanşin, kelesi habarlasqanğa deiin
sağynyştan ölip ketpeu üşin, onyñ özi de sizge habarlasyp tūrmaq.
Rahmet sizge, Mahabbat Mahabbatūly! Nemese Süiiktimniñ ūly
Süiiktim desem de bolady».
– O, kei! – dep köñildene jauap qatty jigit, i̇ekeui de telefondaryn öşirip, ünsiz ğana bir-biriniñ janarynan köz almai tesile qaldy,
beine bir mäñgilikke qoştasqaly tūrğandai.
– Kütemin! – dedi qoştasarda Arsen Samanşin.
– Men senen de asyğa kütemin – dep jauap berdi İeles.
Jigit maşinadan tüsip, qyz otyrğan oñ jaqtağy i̇esikti aşty,
i̇endi i̇ekeui iñir qarañğysynda aulanyñ şet jağynda tağy da betpebet qaldy. Kenet öziniñ osy qyzsyz şynymen ömir süre almaitynyn
Tau qūlağan
jan-tänimen tüisindi, odan aiyrylyp qalmau üşin bar küşin saluğa
tiıs, qoştasa qalsa da meilinşe qysqa uaqytqa ğana. Qyz bylai dep
til qatty:
– Saratovqa barğym kelmei tūr. Ne istesem i̇eken? Qūrbylarymdy
köndiruge tyrysyp köreiin.
– Baiqa, İeles. Tek reti kelse ğana söit. Äitpese, üş-tört künge
şydarmyn. Būl jerden sensiz i̇eşqaida ketpeimin.
– Būl jağyn äli söilese jatarmyz. Retine qarai körermin, Arsen.
Mümkin Saratovtan birden Bişkekke baratyn poiyzğa otyrarmyn?
– Onda vokzaldan kütip alamyn. Tek üzbei habarlasyp tūr.
İeşqandai sūraqtyñ keregi joq. Bärin kelisip alamyz. Bäri de
añşylyqtyñ qanşalyqty tezirek aiaqtaluyna bailanysty.
– İiä, tüsinemin.
İekeui qūşaqtasyp qoştasty. Ystyq ta näzik qūşaq.
Arsen Samanşin «Nivasymen» keñse jaqqa qarai jyljydy,
qolyn būlğap qoştasqan qyzdyñ sūlbasy qarauytyp baryp,
birtindep köleñkege siñip ketti.
Maşinanyñ jaryğyn jağyp, aqyryn jyljyp kele jatyp i̇esine
tüsti, qara jer qaq airylyp özi soğan jūtylyp ketkendei sezindi:
i̇eger älgi i̇esersoq synyptasy hanzadalardy şynymen kepilge alsa
ne bolmaq?! Būl turaly i̇eşkimge, tipten süigen qyzyna da aituğa
bolmaidy... Aitsañ, – arylmas pälege qaldyñ, bäri qūryp tynady.
«Mergen» firmasynyñ da küli kökke ūşady. Aitpasañ, – odan da
jaman… Ne isteuge bolady? Ah, qazir Tastan-Auğan atanyp jürgen
qūryp ketkir synyptasy Tastanbek-ai!
Tastan-Auğan bärin bilip otyrğan siiäqty, köripkel i̇emes, ärine,
biraq Arsen Samanşin qazirgi ofis, būrynğy kolhoz keñsesine
kelip, şeftiñ kabinetine bettegen kezde qabyldau bölmesinde
otyrğan kömekşilerdiñ arasynan Tastan-Auğandy da kördi, ony
osynda bolady dep oilamap i̇edi. Tastan-Auğan birinşi bolyp
amandasty:
– Ä, sälem, Arsen, keldiñ be? Jür, şef kütip qaldy, – dep tük
bolmağandai qolynan ūstap jetelei jöneldi, i̇esiktiñ aldynda säl
Şyñğys Aitmatov
kidirip bylai dep sūrady: – Äkimniñ aty-jönin bilesiñ be? Öz atyn,
äkesiniñ i̇esimin?
– Joq, ony müldem tanymaimyn.
– Körşibek Altaiūly. Janyşbaev. Körşibek Altaiūly. Ūmytyp
qalma. Sosyn hanzadalarğa syilyq retinde i̇ekeuine bir-birden i̇eki
bürkit daiyndap qoiypty, äkimşiliktiñ atynan tapsyrady i̇eken.
– Tüsinikti. Öziñ mūnda qaidan jürsiñ?
– Qaidan boluşy i̇edi, men jäi ğana añ qağuşy i̇emespin, osyndai
mañyzdy oqiğa bolğan kezde şef meni ylği şaqyryp alady. Osy
joly da söitti.
– Tüsinikti.
– Kireiik... Ä-ä, iiä! İeles i̇ekeuiñ qalai qydyrdyñdar?
– Onda seniñ jūmysyñ ne?
– Qoi, jasyrma! Özi sağan nağyz laiyqty qyz. Kirseñşi.
Söitip i̇ekeui işke kirdi, joralğy boiynşa Arsen Samanşin
äueli äkimmen amandasty: tolyqşa kelgen, kelbetti kisi i̇eken, galstuk
taqqan, jasy qyryqty qyrqalap qalğan siiäqty, külimsirep qolyn
aldy, būdan būryn bir-i̇eki ret äldebir konferentsiiälarda körgeni
i̇esine tüsti, sodan keiin Arsen Samanşin şefke – öziniñ Bektūr
ağaiyna sälem berdi. Şeftiñ bet älpetindegi birden közge ūryp
tūrğan i̇erekşelik – jartylai ağaryp ketken qoiu saqaly bolatyn.
Äñgimeni äkimniñ özi bastady:
– Seni kütip otyr i̇edik, Arsen. Äñgime bar. Öziñ de tüsinesiñ ğoi.
– Men daiynmyn, Körşibek Altaiūly. Meniñ şaruam – negizinen,
audarmaşylyq qoi. Ilespe audarma jasau qoldan keletin şyğar.
– Bilemin. Bilemin. Sensiz qadam basa almaimyz. Biz üşin sen
audarmaşy ğana i̇emessiñ, Arsen. Biz seni maqtan tūtamyz! Myna kisidei tuysqanyñ bar – Bektūr ağany mūndağylar Çerçill ağa deidi
i̇eken ğoi! Ony sen de maqtan i̇ete alasyñ!.. Qalai kelmessiñ. Bizdiñ
Bekeñ kezinde kolhozdy da jaqsy basqarğan. Qazir bükil añşylyq
biznesti uysynda ūstap otyr: arqarlardan bastap barystarğa deiin
osy kisige bağynady. Bizge osy da jetip jatyr. Öziñ bolsañ bükil
baspasözdiñ hanysyñ!
Tau qūlağan
– Baspasözdiñ hany! Ondaidy būryn-soñdy i̇estimeppin!
– Ondai da bolady.
Äzilderi jarasyp, bäriniñ köñili köterilip qaldy. Sodan keiin
baiypty äñgime bastaldy, aitylmağan närse qalğan joq – neni qalai,
qaitip isteu kerektigi tügel söz boldy. Negizinen, äkimniñ özi söilep
otyr.
Äkim äueli añşy qūstardy – bürkitterdi tartu i̇etu räsimin qalai
ötkizgen dūrys bolatyny turaly aqyldaspaq boldy (arab bailary tau
bürkiti men sūñqar ūstağandy ūnatady i̇eken. İendi Üzeñgiles tauynan
aldyrtqan bürkitterdi de özderimen birge jerdiñ i̇ekinşi bir qiyryna
äketpek). Bürkit syilaudyñ özindik dästüri bar, basyna tomağasy
kigizilgen qūsty qoldan qolğa tabys i̇etedi, būl oraida qonaq bylğarydan qalyñ i̇etip tigilgen qolğap kiiüge tiıs, äitpese, kim biledi, bürkittiñ tyrnağy abaisyzda bilegine batyp ketse, märtebeli qonağymyz
itşe qyñsylap, tūra qaşar. Osy räsimdi qai kezde istegen jön –
qonaqtar Tūiyqjarğa kelgen kezde me, älde añşylyq aiaqtalyp,
i̇elderine qaitar sätte syilağan dūrys pa? İekeui de oryndy bolatyn
siiäqty. Osy sät äñgimege Tastan-Auğan aralasty, mūnyñ i̇eş sökettigi
joq i̇edi, ol hanzadalardy basty maqsatynan, añşylyq qūrudan
alañdatpaiyq, añşy qūstardy i̇eñ soñynan, i̇elderine qaitar aldynda,
barlyq jön-joralğysyn istep baryp tartu i̇etuge bolady ğoi. Onyñ
sözin şef Bektūr men osynda jinalğan basqa da auyl adamdary tügel
qostady. Audan äkimi Janyşbaev būl pikirmen tolyq kelisetinin
bildirdi. İendi Tastan-Auğan qyzyp ketti, mūndai syilyqty tartu
i̇etken kezde būl räsimdi i̇ejelgi salt boiynşa ötkizsek jaqsy bolar i̇edi,
qūsty qoldan qolğa ötkizerde baqsylar añşylyq dūğany oryndauğa
tiıs:
– Aramyzda ondai baqsylar da bar, zikir salyp, bi bilep, bürkittiñ
jolyn aşar dūğa oqyp beredi. Arsen olardyñ aitqan sözderi men
änderiniñ mätinin dereu ağylşyn tiline audaryp tūrady, bürkitterge
arnalğan dūğanyñ ne maqsatta aitylğanyn hanzadalardyñ da bilgisi
keletin şyğar. Mümkin sol änderdi aldyn ala tyñdap alyp, audarmasyn küni būryn daiyndap qūiarsyñ?
Şyñğys Aitmatov
– Jaraidy, jaraidy, ony qūia tūr, äli oilana jatarmyz, – dep
mazasyzdana jauap berdi Arsen Samanşin, öz közine özi sener i̇emes,
Tastan-Auğanğa ne köringen: «Şynymen raiynan qaitqany ma? Onda
jaqsy bolar i̇edi, öz basym nağyz olja dep bürkitterdiñ tabylğanyn
i̇emes, naq osyny sanar i̇edim! Aldausyratyp tūrğan joq pa? Onda
jūrttyñ bärin san soqtyryp ketetin boldy-au!»
Tastan-Auğan jūrttyñ bärin auzyna qaratyp alğan, i̇endi qaidağy
bir Samalbas degen i̇eldi bezdirgen baqsy turaly aityp jatyr.
– Sizge mynany aitaiyn, Körşibek Altaiūly, äkimsiz ğoi,
mūny da bilip jüriñiz, bizdiñ Tūiyqjarda bir baqsy bar, ondaidy
basqa jaqtan taba almaisyz. Bektūr-ağa, Samalbasty bilesiz ğoi (ol
külimsirep basyn izep qoidy), sen de, Arsen, i̇estigen boluyñ kerek.
Tūiyqjarda ony i̇eñbektegen jastan i̇eñkeigen kärige deiin bäri biledi.
Onyñ oiynyn körseñiz talyp tüsuiñiz mümkin! Zikir salğany qandai!
Zyr jügirip, sekirip, qyryldap, aiğaiğa basqanda zäre-qūtyñ qaşady:
Tūrmysyñdar baiqamai
Taular qūlap qalğanyn?
Tūrmysyñdar baiqamai
Baular qurap qalğanyn?
Barlyğyna osynyñ
Qūdiretimdi salğamyn!
Bir şybyqpen bäriñdi
Qoidai qylyp aidaimyn.
Tabanymdy jalatyp,
Qarsy kelseñ, jailaimyn.
Men – Samalmyn, men – zormyn,
Men – Samalmyn, men – normyn.

Bäri jamyrasa külip jatyr. Audan äkimi Janyşbaev ta mäz, i̇endi
ol bylai dep sūrady:
– Osy Samalbasty Joğary märtebeli hanzadalarğa körsetuge
bola ma özi? Qalai oilaisyñdar?
Būğan şef Bektūrğan dereu jauap qatty:
– Külkiniñ orny bölek qoi, degenmen būl turaly aityp ta keregi
Tau qūlağan
joq. Ony hanzadalardyñ mañyna jolatuğa bolmaidy! Samalbas
jūlqynyp, sekirip, aiğailap, qonaqtardyñ üreiin ūşyryp jürer,
onyñ ne aityp tūrğanyn sözbe-söz audaru kerek bolady, qalai
oilaisyñ, Arsen, ondai jynoinaqtyñ ne keregi bar?
– Sözin audaruğa bolady ğoi. Basty maqsatymyz hanzadalarğa
bürkitterdi tabys i̇etu bolsa, basqa närsege alañdap qaitemiz. Bürkit
degen totyqūs i̇emes, onymen oinauğa bolmaidy…
Jūrt tağy da külkige bölendi... Sodan keiin qaitadan şarua
jaiyn aqyldasuğa oiysty. Terezeden tünerip qarañğylyq tönip
tūr. Şef Bektūr «Çerçilldiñ» qorqoryn būrqyratyp tūryp
audan äkimine öz josparyn baiandap berdi, nege i̇ekeni belgisiz, aldağy
añşylyqty «Jebe-Barys jospary» dep atapty, osy sätten bastap
bäri de özderiniñ qoiyn däpterine osylai jazyp aldy, jospardyñ
ūzyn-yrğasy mynau: meimandardy äuejaidan kütip alyp, Tūiyqjarğa
i̇ertip kelu, kelgen soñ meimandardy arnaiy daiyndalğan üilerge
bölip ornalastyru, küzetşilerine qazir özderi mäjilis qūryp otyrğan osy kabinetti bosatyp berse de jetetin şyğar, i̇ertesine tauğa
şyğuğa daiyndyq jūmystaryn bastau jäne tikelei añşylyqqa
bailanysty şūğyl äreketterge kirisu. Tauda şağyn añşylyq tūraq
daiyn tūr – hanzadalarğa arnaiy şatyrlar tigilgen, qyzmetşilerine
jäi qos ta jarai beredi. Şatqalğa deiin maşinamen barady, olardyñ
arasynda Katardan jük tasityn ūşaqpen Äulieata äuejaiyna
äkelingen amerikalyq «Hammer» superdjipi de bar, odan äri tau
işin atqa salt minip aralaimyz, ol jermen avtokölik jüre almaidy,
attardy tauda minuge arnaiy daiyndap qoiğan, tağalary jañartylyp,
i̇er-tūrmany sai, bäri daiyn tūr. Sosyn añşylyqtyñ özi bastalady,
būl üşin añdy jaiau qağyp, jartastarğa örmelep, tau işindegi jyqpyljyqpyldy aralau kerek, qalğany añşylardyñ öz şaruasy desek te
bolady. Tüptep kelgende, audan äkimimen kezdesuge qatysuşylardyñ
bäri «Jebe-Barys josparynyñ» barlyq tarmaqtary boiynşa,
avtokölikterdiñ janarmaiynan bastap attardy jalğa alu, olardyñ
i̇er-tūrmanyn, basqa da äbzelderin daiyndau, jalpy, ärbir qybyr
i̇etken qozğalysy üşin aqy tölenetin bolğanyna riza bolyp tarasty.
Şyñğys Aitmatov
Alau jağuğa deiin qarastyrylğan... Mine, biznes-jospar boiynşa
jūmys istep, naryqtyq jüiege qosylu degen osy! Osy jäittiñ özi-aq
Tūiyqjar tūrğyndaryna kädimgidei äser i̇etip, bir marqaiyp qaldy.
İendi olar da naryqtyq jüieniñ ne i̇ekenin tüsinetin boldy... Är attağan
adymyñ üşin aqysyn tölete bilu kerek...
Söitip, bäriniñ köñili köterilip qaldy. Audan äkimi Janyşbaev ta
äserşil adam bolyp şyqty – şef Bektūrğa bylai dep sūraq qoidy:
– Beke aqsaqal, josparyñyz mūqiiät oilastyryp jasalğan i̇eken,
tek ony nege «Jebe-Barys jospary» dep atadyñyz, sony aityp
beriñizşi?
Şef Bektūr qorqoryn būrqyratyp, külimsirep qoiyp, baptana
jauap qatty, saqaly da jymyñdap qūia bergendei körindi:
– «Jebe-Barys» turaly bizdiñ aqyndar aityp jüretin bir öleñ
bar i̇edi, sol i̇esime tüsip ketkeni, ony bizdiñ jaqtyñ adamdary tügel
jatqa soğady, Arsen, bir maqalañda sony sen de paidalanğan siiäqty
i̇ediñ ğoi?
– İiä, Beke, i̇esimde, folklor turaly bir maqalamda keltirgenim
bar.
– Solai i̇edi, qymbatty Körşibek Altaiūly, aqyndardyñ sol
öleñi oiyma oralyp, sony ala salyp i̇edim, qazir aityp beremin,
işimnen bir qaitalap alaiyn:
Jebe-Barys şyñnan qūzğa qarğidy,
Jebe-Barys taudan tağy añdidy.
Jebe-Barys ärqaşan da oljaly,
Qūdai oğan quat berip, qoldady.
Bizdiñ ūldar bolsyn sondai, qairatty,
Bizdiñ ūldar bolsyn sondai aibatty.
Ärbir i̇eldiñ bolsyn Jebe-Barysy,
Ärbir i̇eldiñ bolsyn İeri, Arysy!..
– İiä, bizdiñ aqyndar qalai i̇eken? Audan äkimi alaqanyn şapattady:

– İe, osydan şyqqan i̇eken ğoi! Öte qyzyq öleñ! Olai bolsa, Beke
aqsaqal, osy i̇eldiñ Jebe-Barys batyry öziñiz boldyñyz ğoi?
Tau qūlağan
Şef Bektūr iyğyn qomdady:
– Ol jağyn qaidam. İeger biznes jağynan kelsek, mümkin būl
öñirde men de birdeñe tyndyryp jürgen şyğarmyn. Degenmen, nağyz
batyr Jebe-Barys – jastarymyz ğoi. Mine, bizdiñ Tastan-Auğan säti
tüsip jatsa barystardy tura añşylardyñ aldyna quyp äkelemin dep
jür, – nağyz Jebe-Barys batyr osy bolmai ma sonda!
– Rahmet, rahmet! – dep kübirledi rizalyğyn jasyra almağan
Tastan-Auğan.
– Tağy bir Jebe-Barys batyrymyz – mine, til ataulynyñ bärin
biletin bizdiñ Arsen! Meniñ inim!
– Jebe-Barys bolu qaida mağan? Nebäri birneşe kün assistentaudarmaşy bolğannan basqa bitirerim joq, tilmaştar qaşan batyr
bolyp i̇edi, – dep äzildep qūtylmaq boldy Arsen Samanşin.
Jūrt tağy da külkige kenelip qaldy. Qalai bolğanda da osy
aqjarqyndyq pen dostyq niettegi şynaiylyq qar barystaryn
aulau jönindegi añşylyq biznesiniñ bastamasy tym täuir i̇ekenin
körsetip tūrğandai bolatyn. İendi osy «Jebe-Barys» josparynyñ
bas keiipkerleri – nemere ağaiyndy arab hanzadalary Hasan men
Mysyrdyñ kelui ğana qaldy. Odan äri ne bolaryn solar kelgennen
keiin ömirdiñ özi körsetip beredi, añşylyq sapar sätti bola ma, joq
pa – būl da tağdyrdyñ qolynda äri tek añşylarğa ğana i̇emes, sol
añşylyqtyñ qūrbany boluğa tiısti barystarğa da bailanysty.
Äzirşe biznestiñ bastamasy şynymen jaqsy siiäqty.
Audan äkimi Janyşbaev köñildi qaitatyn boldy: ol märtebeli
meimandardy kütip alu üşin äuejaiğa özi baruğa ūiğardy,
hanzadalardy sol jerde jergilikti äkimşiliktiñ atynan qūttyqtap
qarsy alady, syilyq retinde bürkitterdi tartu i̇etuge arnalğan
saltanatty räsimdi, özi aitqandai, osy şaranyñ barysynda kelise
jatatyn boldy, öitkeni barys aulaudyñ özi i̇eki künde aiaqtala ma, älde
odan da ūzaqqa sozyla ma, būl jağy belgisiz i̇emes pe. Hanzadalardyñ
bürkitterdi qabyl alğannan keiin jauap retinde qandai rizaşylyq
bildiretini olardyñ öz şaruasy, meimannyñ aty meiman, özderi qalai
şeşse solai bolady, dep sypaiylyqpen tüsindirdi şef Bektūr.
Şyñğys Aitmatov
İiä, korol äuletiniñ müşeleri ärdaiym i̇erekşe qūrmetke ie, alys
taudağy Tūiyqjar auylynda da solai boluğa tiıs.
Jinalğandar audan äkimin attandyryp salu üşin dalağa şyqty.
Ol qoştasarda bylai dedi:
– Rahmet, şäi işip, äñgime aittyq degendei, qaitatyn uaqyt ta
boldy, sağat segizden asyp ketipti ğoi, – dedi sağatyna qarap qoiyp,
– uaqyt qalai zyryldap öte şyqty, mūnyñ bäri sizdermen keñesuimiz
äri qyzyqty, äri paidaly bolğanynan şyğar. «Jebe-Barys»
jospary tūtas bir strategiiä deuge tūrarlyq närse i̇eken. Bektūr
aqsaqal, äuejaida jolyqqanşa aman-sau bolyñyz, men jüreiin,
Qūdai qalasa, bir sağattyñ işinde üige de jetermin. Sizderge tabys
tileimin!
Bäri onymen qūşaqtasyp, qol alysyp qoştasty. Osy sät Arsen
Samanşin jerlesteriniñ meimandostyğyna süisinip tūrdy, būl
oraida, biznestiñ de yqpaly bar i̇eken-au dep oilady. Basqasyn bylai
qoiğanda, būlardyñ bäri qonaqqa kele jatqan märtebeli añşylar –
mūnai milliarderleri belgili bir jomarttyq tanytar dep dämelenip
jürgeni ras. Būğan i̇eş kümän joq. Sondyqtan, jergilikti äkimşiliktiñ
basşysy – audan äkimin qosa alğanda, būl şarağa öziniñ de qatysy
bar i̇ekenin bildirip qaluğa jūrttyñ bäri tyrysyp-aq jür.
Tüptep kelgende, osynyñ bäri kädimgi tirşiliktiñ qamynan
basqa i̇eşteñe i̇emes, meili, solai-aq bolsyn... Tastan-Auğannyñ
qylyğyna tañğalyp tūr, tük bilmegendei momaqan bola qalypty.
Belsendilik tanytyp, ülkendi qūrmet tūtatynyn bildirip, syzyldy
da qaldy. Tap sonyñ aram oiy bar dep i̇eşkim küdiktenbes i̇edi. Kerek
deseñ, älginde öziniñ «naryqtyq» pikirlerin ortağa salğan joq pa.
Demek, aqylğa kelip, raiynan qaitqan boldy, äitpese tüske deiingi
buyrqanğan jūlqynysy men keşkisin aitqan sözderiniñ, jasağan
ūsynystarynyñ arasy jer men köktei ğoi. Bir-birine üş qainasa
sorpasy qosylmaidy. «Qūdai qoldap, bäri oñdy bolsa igi i̇edi» dep
oilady Arsen Samanşin. Alaida kökeiindegi mazasyzdyqtan aryla
almady, osyğan közin jetkizu üşin sūraqty tötesinen qūiar ma i̇edi,
sonyñ reti keler i̇emes. Onyñ üstine, osy uaqyt boiy iştei İelesti
Tau qūlağan
oilap, alañdai berdi, qaida i̇eken qazir, ne isteitin boldy? Telefon
soğyp, habar bilgeni dūrys i̇edi, äueli Tastan-Auğanmen söilesip
aluy kerek. Ol ketkeli jatqan. Audan äkimimen jäne şef Bektūrmen
qoştasqan Tastan-Auğan kermege bettep barady, aty sonda bailauly
tūrğan. Atynyñ şylbyryn şeşip, i̇erge qonğaly tūrğan sätte Arsen
Samanşin būrynğy synyptasynyñ qasyna keldi.
– Tyñda, – dep toqtatyp aldy. – Sonymen, äskeri furajkañdy ne
isteitin boldyñ? Kiesiñ be?
– Ne? Oğan alañdama. Bäri oidağydai bolady.
– Oidağydai degeniñdi qalai tüsinemiz?
– Aittym ğoi sağan! Alañdama! Bäri oidağydai bolady! Boldy!
Men asyğyspyn, tüsinip tūrsyñ ba?
Tastan-Auğan söitip synyptasy Arsen Samanşindi airan-asyr
qylyp kete bardy. Būl Tastan-Auğandy qalai tüsinuge bolady, jaña
ğana täubasyna kelgendei bolyp, jūrttyñ bärine jalpaqtap, syzyla
qalyp i̇edi, i̇endi mine, söileskisi de kelmei tartyp otyrdy. İekinşi
jağynan, tiri janğa syr bildirmei, özin i̇elgezek jigit i̇etip körsetu
oğan qanşama qiynğa tüskenin, būl üşin qanşama küş-jigerin sarp
i̇etkenin de tüsinuge bolady. Sodan keiin azdap bosañsyğany şyğar.
Meili, özi bilsin! Tek raiynan qaityp, biznes-añşylyqtağy Jebebarys batyr bolyp qalsa jarar i̇edi…
Arsen Samanşinniñ öz jağdaiy da oñyp tūrğan joq, kökeiindegi
mazasyzdyq basylar i̇emes, ömirdiñ naqty şyndyğyna beiimdeluge
tyrysyp, būl da naryqtyq ekonomikağa tän bärin qamtityn
auqymdy da tegeuirindi quattyñ bir körinisi bolar dep topşylady,
naq osy sätte būl biznes-añşylyqqa qatysty. Onyñ qūryğynan
i̇eşkim de qūtyla almaidy, kerisinşe, jūrttyñ bäri öz müddesin
sonymen ūştastyrğysy kelip, oğan jantalasa qyzmet i̇etuge
ūmtylady. Naryqtyq ekonomikanyñ ondai serpindiligi qanşalyqty
qauipti i̇ekenine i̇eşkim şübä keltire qoimas, tüptiñ tübinde osy
biznes-añşylyqtyñ ekologiiälyq qiyndyqtar tudyratynyna
i̇eş kümäni joq. Alaida ol jağyn oilap jatqan i̇eşkim joq,
ekologiiä degen sözdiñ özi de būl künderi jiı aitylğanymen, qūr
Şyñğys Aitmatov
baibalam, i̇erikkenniñ i̇ermegi, bösteki söz ğana bolyp qalğan joq pa!
İiä, būl jaiynda auzyn aşqan adam bolğan joq, özi de tük
bilmegendei ünsiz qaldy, öitkeni, tauly aimaqtağy osy bir i̇erekşe
biznestiñ jalğyz qojaiyny bolyp otyrğan adammen jaqyn tuys äri
būl biznes-jospar turaly mäsele i̇endi ğana köterile bastağan kezdeaq onyñ şeteldik qūjattamalarynyñ alğaşqy nūsqasyn daiyndauğa
atsalysqany bar, qysqasy, būl iske özi de belsene aralasqan adam
bolyp tūr. Ol kezde bolaşağy būldyr jäi ğana ūsynys bolatyn,
i̇endi naqty şyndyqqa ainalyp ketti. Naryqtyq ekonomika tek aluan
türli biznesti ğana i̇emes, adamdardyñ aqyl-oiy men jan düniesin
de tolyq bilep alady i̇eken. Älginde şef Bektūr bir äñgime aityp
bergen. Kündiz osynda jağdaidy bilip, öz ūsynysyn aitu üşin
kelgenderdiñ bireui öziniñ aqylğa syiymsyzdau oiyn ortağa salypty.
Onyñ aituynşa, qar barysyn aulau degen äşeiin ūsaq-tüiek qana,
odan da auqymdy jäitterdi oilastyraiyq, mysaly taudağy qardy
satsaq qaitedi dep ūsynys jasapty. Şef Bektūr mynau ne aityp tūr
dep tañdanğan i̇eken, älgi kisi būl älemde bäri satylady dep özinikin
däleldeuge kirisipti. Bizdiñ taudağy qar – i̇etektegi özenderdiñ suy
i̇emes pe, bükil Orta Aziiä osy qardyñ arqasynda ömir sürip otyr
dep soğypty sabazyñ. Al sonda tau kimdiki? Bizdiki i̇emes pe! Demek,
ondağy qar da, mūz da bizdiki. İetektegi barlyq suarmaly jer, i̇egis
alqaby, suat atauly qaidan qorektenip jatyr? Būl jaqta jañbyr da
jaumaidy! Bäri bizdiñ su! Olai bolsa, sudyñ aqysyn tölesin! Mūnai,
gaz, basqa da quat közderi qymbatqa satylady ğoi, satyp aluşylarğa
i̇eşkim jeñildik jasamaidy. Suymyzdy özenderge tegin-aq bere
salamyz, jazyqtağy i̇eldimekender onsyz ömir süre alar ma i̇edi? Al
olar rahmet aitudy da bilmeidi. Ony bylai qoiğanda, ol jaqtyñ
tūrğyndary bizdi, taulyqtardy adam i̇esebine qospaidy. Biznes dep
barys qualaudyñ ne keregi bar, ūsaq-tüiek qoi būl… Bylai isteiik,
«Mergen» firmasy tek añşylyqpen ainalysudy mise tūtyp qoimai,
i̇endi su satudy da qolğa alsyn, odan bärimizge belgili bir üles tietin
bolsyn… Älgi kisi öziniñ naryqtyq ūsynysyn östip qyzulana
däleldep baqqan i̇eken, bireuler aralasyp, su degen Qūdai-tağalanyñ
Tau qūlağan
barşağa ortaq i̇etip jaratqan rizyğy, baiudyñ basqa jolyn izdegen
dūrys dep äreñ qoidyrypty, halyqtyñ qamyn oilap şermende
bolğan qairatkerdi jūbatuğa tura kelgenge ūqsaidy…
İeger būl oidyñ qazirgi naryqtyq ölşemderden tuyndap
otyrğanyn i̇eskermesek, külkili jäitke saiuğa da bolar i̇edi…
Osynyñ bärin oiynan bir ötkizip şyqqan Arsen Samanşin
köligine otyryp, motordy qospas būryn İelestiñ nömirin terdi.
Qyzdyñ telefony bos i̇emes, tasymal saudamen ainalysatyn
qūrbylarymen äli kelissöz jürgizip jatsa kerek. Qyzdyñ dauysyn
i̇estip, onyñ da özin tyñdağanyn qalap tūr. Älginde «Jebe-Barys
jospary» jaiynda oilap tūrğanda-aq küni boiy jolyqqan
adamdarynyñ arasynan barys aulau biznesine qarsylyq bildirip,
«Qar barystarynan tart qolyñdy!», «Biznes-añşylyq joiylsyn!»
degen ūrandar jazylğan plakat köterip şyqpaq bolğan jalğyz adam
İeles qana i̇ekenine tañdana köz jetkizgen. Öite qalğan jağdaida
biznes-añşylyqtan tabatyn yqtimal näpaqadan aiyrmaq bolğany
üşin auyldastarynyñ özderi-aq taspen atqylap öltirerin qyzdyñ özi
de bilip tūr. Olardyñ basqa tabysy joq qoi…
İelestiñ osyndai izgi nietin paryqtap, osy äbigerdiñ bäri
ekologiiälyq apat tuğyzatynyn tüsine bilgenine riza bolğan Arsen
Samanşinniñ boiy bir jeñildep qaldy, dauysyn i̇estip, äñgimeleskisi
keldi, amal ne, habarlasa almady, onyñ osy älemde bar i̇ekeni, älgindei jazağa tartylyp, tobyrdyñ qolynan qaza tabudan aman
jürgeniniñ özi qandai baqyt. Beine bir şynymen sondai qaterden
aman qalğandai-aq jany jadyrap sala berdi... Mine, bäri artta qaldy!
İeles tiri jäne oğan degen mahabbaty būrynğydan da arta tüsken…
Ömir şyndyğy ökşelep qalar i̇emes. Apasynyñ üiine baratyn
uaqyt ta boldy, olar kütip otyr ğoi, tañerteñ şef Bektūrmen
birge äuejaiğa baryp, biznes-añşylyqqa tapsyrys beruşiler
men «Mergen» firmasynyñ arasynda jasalğan kelisimşartqa
säikes ūşyp keletin daiyndyq tobyn qarsy alu kerek, sodan keiin
osy oqiğanyñ bas keiipkerleri bolmaq meiman añşylardyñ –
hanzadalardyñ keluine daiyndyq jūmystaryna kirisetin bolady.
Şyñğys Aitmatov
Sosyn äueli kölikpen, odan äri atqa minip tauğa şyğady, odan äri
jaiau jürip qūz-jartastardyñ jyqpyl-jyqpylyn aralap, qar
barystary mekendeitin jerlerdi anyqtau kerek, sodan keiin ğana
añşylyqtyñ özi bastalady – tau tağysyn indetip otyryp, säti tüsse
atyp alu kerek. Şef Bektūr añşylyqtyñ jai-japsaryn jaqsy
biletin adam, būl jolğy sapardyñ da qalai ötetinin aldyn ala
boljap qoiğan, sondyqtan ol Arsenniñ tilmaştyq jūmysyna basa
män berip otyr: «Kez kelgen audarmaşy tauğa örmelei almaidy, sen
osy öñirdiñ ūlanysyñ, äri jassyñ, küş-quatyñ boiyñda. Jalpy,
bizdiñ tūqymnyñ jigitteri qai kezde de myqty bolğan. Qūdaiğa
şükir...» Arab hanzadalarynyñ jasy da mūnymen şamalas. Ärine,
olar alpinist retinde biraz jattyqqan adamdar, degenmen, ony da
körermiz… «Jalpy aitqanda, señ qozğaldy», – dep, Arsen Samanşin
apasynyñ aulasyna jete bere Gorbaçevtiñ osy äigili sözin i̇eske aldy,
işinen jymiyp qūiady, būl üşin mahabbat señi qozğalğan siiäqty
ğoi…
Şynymen solai bolatyn. Kütpegen jerden lap i̇ete qalğan
mahabbat oty İelestiñ de janyn şarpyp, degbirin alyp bitti.
Tasymal saudamen ainalysatyn qūrbylaryn köndirudiñ säti tüspedi.
Ūsaq tauarlardy kötere satyp alu üşin Saratovqa sapar şegudi
keiinge qaldyrudyñ reti keler i̇emes. İeles bir sät qinalyp ketti,
telefonnyñ qasynan şyqpaidy, bir alyp, bir qoiyp, birese qaitadan
quattandyrady, mahabbat señi qozğalğan sätte saparğa şyğuğa
tura kelip tūrğanyn qaraşy, i̇erteñ-aq jolğa şyğuğa tiıs. Tasymal
saudamen ainalysatyn adamnyñ körgen küni osy – şarlamağan
jeri qalmady, auzy-mūrnynan şyğa toltyrylğan ap-auyr plastik
qapşyqtardy arqalap qanşa ret sandaldy, jolşybai militsiiä men
kedenşiler poiyzdyñ üstinde, şekara beketterinde soñğy tiynyna
deiin sypyryp alğan sätter de boldy, degenmen däl büitip jolğa
şyqqysy kelmegen kezi bolğan i̇emes. Basyna qaidağy joq oilar keledi,
älde taudağy barystardyñ arasyna ketip qalsa ma i̇eken, añşylardyñ
arasynan süiiktisin körgende aldynan jügirip şyğyp, «seni osynda,
barystardyñ arasynda jürip kütkenmin, mağan deseñ öziñmen birge
Tau qūlağan
jerdiñ şetine deiin baruğa da äzirmin» dep tañğaldyrsa... Alaida
qu tirlikke daua bar ma, seriktes qūrbylarynyñ aldyndağy paryzyn
ötemese bolmaidy, Zeinep pen körşi auylda tūratyn i̇eki qyz bar,
– törteui ünemi jolğa birge şyğady, tek östip birge jürgende ğana
qaraqşylardyñ şabuylynan aman qaluğa bolady: jalğyz jortqan
talai qyz iz-tüzsiz joğalyp ketken. Baqylau beketteri arqyly ötuge
rūqsat i̇etetin resmi qūjat tek İeleste ğana bar, basqalary onyñ
kömekşisi bolyp sanalady. Aldyn ala josparlap qoiğan saparğa
barmai qaludyñ i̇eş amalyn taba almai qoidy. İendi özi qalamasa da
qūrbylarymen birge Saratovqa baruğa tura keledi, äitpese, tauda
jortqan barystardyñ arasynan bir-aq şyğyp, jalğyzaiaq soqpaq
jolda süigenimen jolyqsa, i̇ekeui bir-birine qūşaq jaia ūmtylar i̇edi…
Oi, ne degen aqymaqtyq! Osynyñ bärin qalai tüsindiredi, jastyqtyñ
qyzuymen talai äntektik jasap i̇edi, degenmen bügingi kündi Qūdaidyñ
özi būğan arnaiy jibergen siiäqty… Ötkenniñ bärin i̇esepke almasa da
bolady…
Tüni boiy jastyqty köz jasymen şylap, osy baqytymnan
aiyra körme dep Qūdaiğa jalbarynumen boldy…
Aqyry telefon şyryldap, i̇eki ğaşyq birin-biri üzdige şyqqan
dausynyñ lebimen şarpyp, bir-birine öz jağdaiynyñ ne bolğanyn
aityp, köp ūzamai jolyğuğa uäde bailasqan soñ ğana qinalysy
basylyp, jany jadyrağandai boldy, tynysy keñip sala berdi…
***
Sol tüni tau üstinen töngen tolğan ai barşağa nūryn şaşyp,
jarqyrap tūrdy. Būltsyz aşyq aspandağy san myñdağan ūsaq
jūldyzdardyñ arasynda jalğyzsyrağandai köringen aiğa qarap
yñyranğan Jebe-Barys kürkirei mūñyn şağady. Ne aitqysy
keldi i̇eken, sonşa nege qinalady, mūny bilgen i̇eşkim bolğan joq…
Bedireiip, bezergen aspandağy aiğa şağynğanşa bezip ketpeisiñ be
būl jerden, barys tuystaryña barmaisyñ ba! Joq, bireu jadylap
qoiğandai Üzeñgiles asuynyñ tübinen keter i̇emes. Soñğy künderi
Şyñğys Aitmatov
äldebir i̇eki saltattynyñ anadaidan boi körsetip, jaqyn da kelmei,
alystan añdyp jürgenin de i̇eleñ qylar i̇emes. Jüre bersin, i̇erikken
i̇eki aiaqtylarda ne şaruasy bar. Söitse, olardyñ şaruasy bar i̇eken,
syrtynan dürbi salyp, naq osynyñ özin baqylap jürgen bolyp
şyqty, «Ūzynqūiryq qazanbas» dep syrtynan at qoiyp alypty...
IX
Bektūrdyñ «Jebe-Barys jospary» is jüzinde barlyq jūmystyñ
aldyn ala tüzilgen keste arqyly jäne kün tärtibi boiynşa
jürgiziluin qamtamasyz i̇etetin. Būl oraida, obaly ne kerek, «biznesjospardyñ» mūqiiät oilastyrylyp, bärin de i̇eskere otyryp
jasalğanyn aita ketken jön, sondyqtan qonaq añşylarğa qatysty
i̇eşqandai qolaisyzdyq tumauğa tiıs. Añşylyqqa daiyndyq jäne
ony ötkizu jönindegi servistik şaralarğa bükil Tūiyqjar auyly
tartyldy deuge bolady. Būl künderi auyldyñ jas-kärisi birdei osy
biznes-nauqannyñ tabysty ötuinen tüsetin mol qarjyny kütumen
jür. Auylda toqmeiildik pen tağatsyzdana tosqannan tuyndağan
äbigerlik baiqalady. Qar barystaryn aulaudyñ sätti aiaqtaluyna bäri
de iştei tilektes. Qūdai añşylardyñ joldaryn oñğarsyn dep iştei
jalbarynğan bir adam. Onda osy biznes-añşylyqqa atsalysqan
adamdar tabysqa bir kenelip qaluğa tiıs. Ömir degen osy ğoi, būl
jaiynda tek sol qar barystarynyñ özderi ğana bilmeitin, tağy
jyrtqyş taiau künderi aldynan ne kütip tūrğanyn bile de almauşy
i̇edi.
Al «Mergen» firmasynyñ töñiregindegi jağdai oidağydai
qalyptasyp keledi. Meimandarğa qatysty şaruanyñ bäri Arsen
Samanşinniñ täulik boiy derlik tilmaştyq i̇etuimen jüzege
asyrylyp jatty. Arsen Samanşinsiz mūndai özara tüsinistiktiñ
boluy mümkin i̇emestigine şef Bektūr anyq köz jetkizdi. Sondyqtan
yñğaiy kelgen sätte şef Bektūr inisine rizaşylyq bildiruden
tanğan i̇emes: «Tağy da aitaiyn, qymbatty Arsen, sen olarğa til
qatqan kezde meimandarymyz jañbyrdan keiingi güldei jainap sala
Tau qūlağan
beredi. Ärine, olardyñ bir sözin de tüsinbeimin. Äiteuir riza i̇ekeni
közinen, bet-älpetinen añğarylyp tūrady».
Şynymen solai siiäqty i̇edi. Alğaşqy sätterden bastap,
ūşaqtan tüsip kele jatqanda, alğaş amandasqanda, odan äri jolda
kele jatyp ärtürli tūrmystyq jäitter men basqa da baiypty
taqyryptarğa qatysty söz qozğalğan kezde arab hanzadalary
da, olardyñ kömekşileri de yqylaspen äñgimelesip, är närsege
qyzyğuşylyq tanytumen boldy. Meimandar men olardy
qarsy alğan qoijaiyndardyñ arasyndağy qarym-qatynastyñ
leksikalyq sipaty asa mañyzdy bolğanyn, tūtastai alğanda,
osylai sipattauğa bolatyn şyğar. Bäriniñ bastauy söz i̇ekeni ras
qoi. Öz kezeginde, Arsen Samanşinge täulik boiy derlik üş tilden
– ağylşyn, orys jäne qyrğyz tilderinen qatar audaryp, bärine
ülgeruge tyrysyp bağu auyr tidi, sonyñ özi qyzyq bolyp körindi.
Äueli daiyndyq toby, sodan keiin hanzadalardyñ özderi kelip,
olardy qarsy alu jönindegi jūmystyñ birinşi böligi aiaqtaldy,
söitip şalğaidağy tau bökterinde jatqan şağyn auyldağy būl
şara artyq ekzotikalyq qyzyqtausyz, ūiymdastyrylğan türde
baiyppen atqaryldy.
Özara jaqyn tuys, bir-birine nemere ağaiyn bolyp keletin i̇eki
hanzada – Hasan men Mysyrdyñ biri Kembridjdi, i̇ekinşisi Oksfordty tämamdağan, zaman ağymyna ilese biletin, symbatty, jüzinen
aqyl nyşany baiqalatyn, qaratory kelgen aqjarqyn jigitter
bolyp şyqty. Jastary da şamalas siiäqty. Hasan hanzadanyñ
qoiu qara mūrty bar, Mysyr hanzada saqal-mūrt qoimapty, qalasa
onyñ mūrty da tuysynyñ mūrtynan kem tüspeitindei qoiu bolary
baiqalyp tūr. Sözderiniñ yñğaiyna qarağanda, tau jyrtqyşyn aulau
olar üşin batyrlyq dañqyn asyratyn i̇ermek qana i̇emes, sonymen
qatar, alpinistik täjiribelerin şyñdai tüsuge arnalğan jattyğu
bolatyn siiäqty.
Özara qarym-qatynas ornatu üşin osy derekter de jetedi, öz
kezeginde, qonaqtar da audarmaşy arqyly būl i̇el, osy tauly aimaq,
biık taudağy klimattyq jağdai, jergilikti tūrğyndar, olardyñ
Şyñğys Aitmatov
salt-dästüri men ädet-ğūrpy turaly bilip aldy. Bas kezinde osy
mälimetter de jetip jatyr.
Tūiyqjarğa tūtas bir avtokeruen bolyp jetti – i̇eñ aldynda
öziniñ djipine mingen şef Bektūr, odan keiin jol tañdamaityn
quatty djip – anau-mynau tankke bergisiz «Hammerde» joğary
märtebeli hanzadalar, olardyñ qasynda audarmaşy äri tūraqty
keñesşi-jolbasşy retinde Arsen Samanşin bar, olardyñ artynda
küzetşileri, qyzmetşileri, teledidar tilşileri mingen basqa
maşinalar keledi.
Tūiyqjar tūrğyndary biri qalmai köşede jür, meimandardy
quana qūttyqtap, qoldaryn būlğap qūiady, äsirese, «Hammerdi»
körgende tañ-tamaşa qalğan balalar joldyñ şetimen soñynan i̇erip
jügirip keledi, tank siiäqty mūndai ülken maşinany olar birinşi ret
körip tūr, osyndai ğajap maşina özderiniñ auyldaryna kelgenine
sener-senbesin bilmei añtarylyp qalğan, soñdarynan itteri de
i̇erip keledi. Keibir jäitterge tek balalar ğana i̇emes, i̇eresekter de
tañ ğalypty, i̇ertesine olar da özderiniñ alğan äserin aityp jatyr
– hanzadalar keledi degenge basyna täj kigen mañğaz myrzalardy
köremiz dep oilasa, sport kiımin kigen kädimgi jap-jas jigitter ğoi,
täiiri. Qaitersiñ i̇endi, būl ömirde i̇ertegige de oryn qaldyru kerek…
Kün i̇eñkeiip qalğan kez. Birtindep ymyrt tüsedi, odan keş
bastalady, ol tünge ūlasady. Meimandardy özderine bölingen
jailarğa ornalastyryp, biraz demalğan soñ qonaqasyğa şaqyrdy,
araq qūiyp ūsynyp i̇edi, hanzadalar mūndai räsimdik işimdikti tek
añşylyq sapar sätti aiaqtalyp, şyğys i̇elderiniñ teleekrandarynan
ekzotikalyq i̇eltiri retinde körsetilip jürgen qar barysynyñ terisin
iyqtaryna ilgen soñ ğana işuge bolady, osy tauly ölkege de sol
üşin kelgenbiz dep qaljyñğa süiep, bas tartty. İiä, añşylyq degen
i̇erikkenniñ i̇ermegi i̇emes, är zamanda ömir sürgen ärtürli adamdar üşin
būl tek tañdaulylar ğana ainalysatyn i̇erekşe käsip bolğan. Sözdiñ
reti kelip tūrğanda Arsen Samanşin arab hanzadalaryna Mäñgilik
qalyñdyq turaly añyzdy äñgimelep berdi, qysqaşa ğana mälimet
bere salarmyn dep oilağan, özi de qyzyp ketti, qonaq hanzadalardyñ
Tau qūlağan
da tolqyğany baiqaldy, adamzattyñ basynan arylmağan sory –
qyzğanyş pen köre almauşylyqtyñ kesirinen qosyla almağan
qalyñdyq pen küieu jigittiñ qasireti olardy şynymen tebirentkenge
ūqsaidy. Küieu jigittiñ i̇erjürek añşy bolğanyn, qūdalarğa tartu
retinde qar barysynyñ terisin syilağanyn i̇estigende tipten airanasyr qaldy, ol kezde myltyq bolmağan ğoi, tağy jyrtqyşty qalai
ūstady i̇eken, sondai-aq qūdalarğa barys terisin syilau dästüri äli de
saqtalğan ba? Demek, barys terisi de qabylan men jolbarys terisi
tärizdi asa joğary bağalanatyn tabiği bailyq boldy ğoi? Būl jerde
olardyñ añşylyq tūrğydağy bilim-biligi äjeptäuir i̇ekeni körindi.
Söitip, Arsen Samanşin hanzadalardyñ ärneni biluge qūmarlyğymen qatar, adam jatyrqamas aqjarqyndyğyn añğardy. Hanzadaañşylar onyñ arab i̇elderinde bolğan-bolmağanyn sūrady, İegipetten
basqa i̇elderge joly tüspegenin i̇estigen soñ, öz i̇elderine qonaqqa
şaqyryp, özderiniñ hanzadalyq-şaqyru kärtişkelerin ūsyndy, kele
qalsa dostyqtyñ belgisi retinde ony nağyz bädäuiler mekendeitin
qonystarğa i̇ertip aparuğa uäde i̇etti. Ärine, Arsen Samanşin olarğa
şyn jürekten alğys aitty, äzirşe tek ekzotikalyq jäitterdi ğana
sūrastyryp otyrğandaryna iştei şükirşilik i̇etip qūiady, şeftiñ
özi de äñgime barysynda kündelikti tirşilik, äleumettik, saiasi,
ekologiiälyq mäselelerdi mümkindiginşe qozğamauğa tyrysudy
ötingen bolatyn. Jurnalistik ädetimen osy kökeikesti jäitterge
hanzadalardyñ qalai qaraitynyn bilgisi kelip tyqyrşyp-aq
otyr, biraq özin-özi tejep qaldy. Būlar – ata-babasynan beri bilik
qūryp kele jatqan ämirlerdiñ äuletinen, ärine, qai taqyrypqa
bolsa da özderiniñ biıginen qaraidy. Solai bolmağanda qaitetin
i̇edi. Sondyqtan, mūndai adamdardyñ ömirtanymy özgeşe bolmaq.
Degenmen, äleumettik tūrğydan da, saiasi tūrğydan da qarauğa
bolmaityn jalpyälemdik qūndylyqtar bar i̇emes pe. Aitalyq,
keide äldebir ekologiiälyq qiyndyqtar belgili bir aimaqqa ğana
qatysty bolyp körinui mümkin, bir jaqta äldebir apat bolyp jatyr
i̇eken, onda ne jūmysymyz bar, olar qaida, biz qaida dep auyzdy qu
şöppen sürtip jüre beruge de bolady. Biraq, tüptep kelgende, kez-
Şyñğys Aitmatov
kelgen ekologiiälyq auytqu bükil tabiğatqa ortaq qūbylys bolmaq.
Alaida Bektūr ağaiynyñ aituy boiynşa, būl jaqtağy bizneste
i̇eñ mañyzdysy – qonaqjailyq, sondyqten ärkim öz jönin bilip,
sypaiylyq saqtağany dūrys. Sypaiylyqtan attap ötuge bolmaidy.
Qonaqtar özderin jaily sezinuge tiıs. Solai ğoi, ärine, qonaqtyñ
aty qaşan da qonaq… Olarğa jaily bolğanyn kim jek körsin. Arsen
Samanşinniñ kökiregin tyrnağan küdigi seiiler i̇emes – sol baiağy
Tastan-Auğan ğoi, özi qaida jür i̇eken? Tynyştalyp, täubasyna
kelip, sabasyna tüsken siiäqty i̇edi… Äiteuir, äkimmen kezdesu kezinde
özin qalai ūstağanyna qarap osylai topşylauğa bolady. Qūdai
köp körmesin, demek, tūtas alğanda, firmanyñ qyzmeti oidağydai
bolğany, qalğanyn jüre-bara körermiz. Märtebeli meimandardy
qadirlep qarsy alyp, qūrmettep şyğaryp salsaq, şef Bektūrdyñ
oiy da sol, biznes-şartqa qol qoiğan taraptardyñ maqsaty da osy
i̇emes pe. İiä, naryqtyq ekonomika būl oraida da öziniñ ämbebap mörin
basyp ülgeripti, dūrysy, ämbebap qyzmet körsetu ürdisin i̇engizip
tynğan…
Äzirşe bäri jaqsy jürip jatyr… Tañerteñ negizgi şara
bastalady. Äueli köliktiñ döñgelegi jetken jerge deiin djiptermen
barady, odan äri bükil qaru-jaraq pen kerek-jabdyqtardy artyp
alyp, atpen jüredi, attar da şydamaityn qiiä betkeige jetken soñ
jaiau jürip, tasa-tasany būqpalap, qūz-jartasty aralap añ qağuğa
kirisedi. Añşylyqtyñ özi sol sätten bastalady – bailyqqa bögip,
jaily ömirge üirengen qonaqtar adam aiağy baspağan tau arasyndağy
şytyrman quystardy kezip barys aulau degenniñ ne i̇ekenin körsin.
Būl sapardan ekzotikalyq äser alyp, özderiniñ añşylyq kezindegi
i̇erlik körsetuine süisinbek bolu – jabaiy däuirden qalğan tüisiktiñ
bir körinisi. Meili ğoi… Olardy biznes-şartqa otyruğa i̇eşkim
zorlyqpen mäjbür i̇etpegen şyğar. Oh, būl biznestiñ de istemeitini
joq-au! Keibireuler ony añşylyqtyñ tehnologiiäsy dep soğady.
Ūiqyğa jatar aldynda qonaqtar taza auamen demalu üşin aulağa
şyqty. Tüngi aspanğa tesile qarap qūiady – ai tolğan şaq, jūldyzdar
jymyñ qağady, aspan aşyq, kökjiekti kömkergen qarly şyñdar
Tau qūlağan
bolmasa būl ğalam sūryqsyz bos keñistik bolyp qalardai körinedi.
Sol jaqty qolymen nūsqap tūryp, Hasan hanzada sūraq qoidy:
– Arsen myrza, älgi añyzdağy mergen jigit osy tauda añşylyq
qūrğan şyğar, solai ma?
– İiä, joğary märtebelim, sonda ömir sürip, osy tauda añşylyq
i̇etken, – dep jauap berdi Arsen Samanşin.
Hanzada Mysyr sūraqty basqaşa qoidy:
– Mäñgilik qalyñdyq ta zarly jyryn osy taudy aralap jürip
aitqan ba?
– İiä, joğary märtebelim, añşy jigitti ol äli künge deiin izdep
jür, taudy kezip, atyn atap şaqyrudan bir tanbaidy!
– Baiğūs-ai! – dep aiauşylyq bildirdi Hasan hanzada. İekinşisi,
hanzada Mysyr bir ğajap pikir bildirdi:
– İiä, baiğūs i̇ekeni ras. Mümkin älemge ol osy küiinde kerek bolar.
Mağan bir oi kelip tūr, i̇eger ony rämizdik tūlğa retinde qarastyryp,
tau aralap zyr jügirgen qyzdy – ärine, aktrisany – ğaryştan
telekamerağa tüsirip alsa, söitip kün saiyn tañerteñ Mäñgilik
qalyñdyqtyñ beinesin teleekrannan körsetip tūrsa qaiter i̇edi?
– Būl öte ädemi körinis bolar i̇edi! – dep qostady Hasan. – Būl
oraida onyñ animatsiiälyq beinesi de kädege asady, qazir mūndai
klipter sänge ainalyp tūr ğoi, onyñ üstine, ğajap romantika.
Söitip Mäñgilik qalyñdyqty mahabbat pen adaldyqtyñ bükilälemdik
tūlğasyna ainaldyrsa. Onyñ beinesin är adamnyñ da i̇este ūstağany
artyq bolmas i̇edi. Mahabbatty ärkim de qasterlei biluge tiıs. Būl
jaiynda öziñiz ne aitar i̇ediñiz, Arsen myrza?
– Men de şamamen osy tūrğyda «Mäñgilik qalyñdyq»
operasyn qoiu turaly baiağydan beri armandap kelemin. Säti
tüser i̇edi dep oilaimyn… Osyğan qol jetkizsem ğoi, şirkin…
Klassikalyq opera bolar i̇edi… Sizderdiñ pikirleriñiz meni odan
äri şabyttandyra tüsti. Oiymyzdyñ bir jerden şyqqanyna
qairan qalyp tūrmyn…
Söitip, kütpegen jerden «Mäñgilik qalyñdyq» beinesin öner
tuyndysy retinde jūrtşylyqqa ūsynu jönindegi pikir tağy da
Şyñğys Aitmatov
köterildi. Būl turaly añşylyq sapar aiaqtalğan soñ asyqpai otyryp,
keñinen äñgimelesuge söz bailasty. Sapar sätti bolsa, būl armandy
naqty jüzege asyruğa bolady…
Sosyn bir-birine qaiyrly tün tiledi:
– Jaqsy jatyp, jaily tūryñyzdar!
– Tañerteñge deiin!
Qonaqtarmen qoş aitysyp, apasynyñ üiine kelgen soñ aulany
kezip biraz jürdi. Meiman hanzadalardyñ pikiri Arsen Samanşinge
kädimgidei äser i̇etken bolatyn. Būlai bolar dep kütpep i̇edi.
Hanzadalardyñ Kembridj ben Oksfordta oqyğany beker i̇emes i̇eken.
Bir jağynan tañdanyp ta qaldy – osyndai biık öner turaly tolğanys
pen jabaiy haiuandarğa añşylyq qūryp, öltiruge degen qūştarlyq
bir adamnyñ boiynda qalai ündestik tabady? Qyzyq i̇eken. Būlardy
tüsinu qiyn. Tegin adam hanzada bola ma.
Tün ortasy bolyp qalypty. Ūiqyğa jatu kerek... Osy tolğanğany
da jeter. Ūiyqtap almasa bolmaidy..
***
Būl kezde tau-tasty meken i̇etken tağy añdar tüngi tynyştyqty
būzbau üşin tügel ūiqyğa ketken bolatyn. Tek Üzeñgiles asuynyñ
tübinde jatqan Jebe-Barys qana janyn qūiarğa jer tappai, aiğa
qarap kürildep, öz tabanyn özi tistelep alasūrady, mazasyn alyp,
tūla boiyn titirentken tüsiniksiz qobaljuyn baspaq bolady...
Töñirek typ-tynyş, tek tau özeniniñ şuyly ğana i̇estilip tūr.
Alystan sol baiağy zarly dauys talyp i̇estiledi. Ūiqysy qaşqan
Mäñgilik qalyñdyqtyñ äni…
***
Al basqa bireu būl tüni öziniñ jer basyp jürgen ğaşyğy turaly
oilap jatyr i̇edi. İeles ne istep jür i̇eken? Qūrbylarymen birge
Saratovqa baratyn poiyzğa otyruğa ülgerdi me i̇eken? Ülgermegen
bolsa, i̇endi bir täulikten keiin minuge tiıs. İiä, qazir poiyzdar da
sirek jüretin bolyp ketti. İesesine jūrttyñ bäri ūşaqpen jürip-
Tau qūlağan
tūruğa köşti. İeles tañerteñ bir ret habarlasqan, sodan beri telefon
soqqan joq. Özi de habarlasa almady. Bir minut uaqyt tappai qoidy.
Şatqaldy jaryp aqqan özen jağasynda i̇ekeui oñaşada ötkizgen
ūmytylmas sätter tağy da oiyna oraldy. Sol kezde özderin şynymen
baqytty sezinip i̇edi – künniñ közi şyrailana jarqyrap, tau şyñdary
būlarğa quana köz tikken, özen suy i̇ekeuin baqyt tasqynyna bölep,
aialai äldilegen bolatyn. Sol bir baldai tätti şaqty tağy da bastan
keşer me i̇edi… Säti tüsse, tağy da habarlasyp, tildesu kerek…
Söitip jatyp tañdy atyrdy. Aua raiy säl-päl özgereiin degen
i̇eken. Tau şyñdaryn qara būlt bürkep alypty. Jel tūrypty,
är bağyttan ūitqi soğyp tūr. Soñğy künderi jadyrap tūrğan
tabiğattyñ jaidary minezi özgermeitindei körinip i̇edi. Qazir de
alañdaityn i̇eşteñe joq. Jazğy būlt qazir-aq seiilip, jel de äp-sätte
basyla qaluy mümkin, tek jañbyr jauyp, kün kürkirep mazany alyp
jürmese jarady…
Äzirşe būl turaly oilağan i̇eşkim bola qoiğan joq. Bäri de
i̇erteletip iske kirisip ketken, «añşylyq jönindegi şūğyl şaralardy»
ūiymdastyru üşin jolğa şyğuğa ülgeru kerek – «Mergen»
firmasynyñ «Jebe-Barys» bağdarlamasy boiynşa jasalğan resmi
qūjattarynda osylai dep körsetilgen.
Sonymen, aqyry jolğa da şyqty. Djipter men qosalqy jük
maşinalary tauğa qarai bet aldy. Meiman añşylardyñ sauytty
«Hammerine» mingen Arsen Samanşin jolşybai tağy da bärin
tekserip şyqty: mergenderge arnalğan myltyqtar men avtomatty
türde atylatyn qaru-jaraq, dürbi, dauys küşeitkiş megafon, biık
tauda aua jetpei qinala qalğan jağdaiğa arnalğan ottegi qapşyqtar,
basqa da kerek-jaraqtar tügel alyndy ma, i̇eşteñeni ūmyt qaldyryp
ketken joq pa…
Bäri öz kezegimen jürip jatty. Atşylar kütip tūrğan jerge
deiin otyz şaqyrymdai jüripti, būl jaqtyñ jolymen sağatyna
40-50 şaqyrymnan artyq jyldamdyqpen jüre almaisyñ.
Atşylar saqa-dai sai tūr i̇eken. Attar tügel i̇ertteuli, bäriniñ
tağasy jañartylğan.
Şyñğys Aitmatov
İendi i̇erge qonyp, jükti qaita tieuge tura keldi. Būl jūmysty
Bektūr şeftiñ özi bastan-aiaq qadağalady.
İendi bäri salt atty bolyp şyğa keldi. Hanzadalardyñ täp-täuir
şabandoz i̇ekeni baiqalyp tūr. Degenmen taudağy soqpaq joldy
ippodromnyñ alañymen salystyra almaisyñ. Tau jolynda atqa salt
mingen adam i̇er üstinde ünemi qozğalysta bolyp, salmağyn i̇eki jaqqa
kezek auystyryp otyruğa tiıs, astyndağy atynyñ jürisine saq boluy
kerek, keide ne oñ jaqtan, ne sol jaqtan tas domalauy mümkin...
Biriniñ artynan biri şūbatylyp tauğa örmelep keledi. İeñ
aldynda osy mañdy jaqsy biletin bir malşy, odan keiin şef Bektūr,
onyñ artynda joğary märtebeli hanzadalar, olardan keiin Arsen
Samanşin. Äzirşe ara-tūra til qatysyp qoiuğa bolady, keiinirek
ara qaşyqtyq ūlğaiğan sätte söilesu üşin bäriniñ qanjyğasynda
bir-bir dauys küşeitkiş megafony bar. Märtebeli meimandardyñ
küzetşileri men kömekşileri i̇edäuir keiindep qalğan.
Tau joly birtindep taryla berdi – joğary örlegen saiyn
jartastardyñ qyrlary ötkirlene tüskendei, myna kezbeler qaidan
sap i̇ete qaldy degendei täkapparlana qyr körsetedi, kei jerlerde
joğarydan qūlağan ūsaq tastar joldy basyp qalypty, soğan
qaramastan, attar äzirşe jaqsy jürip keledi. İendi birazdan soñ attan
tüsip, jaiau örleuge tura keledi.
Biık taudy tūraq i̇etken jabaiy januarlardyñ da qarasy körine
bastady – birer ret taueşkiler men iır müiizdi arqarlardyñ şağyn
üiirleri közge şalyndy, qarap ülgergeniñşe orğyp-orğyp közden
tasa bolady. Tau jyrtqyştarynyñ i̇ejelgi azyğyna ainalğan
tUiaqtylardyñ qaida asyqqanyn kim bilgen. Taueşkilerdiñ äsem
de jiti qimylyn dürbimen süisine baqylap tūrğan Hasan hanzada
atynyñ tizginin tejep, säl demige tūryp, bir ädemi pikir bildirdi:
– Mağan qazir bir oi keldi, dostarym, i̇eger bir küni osy äsem
añdardyñ bäri jinalyp, basqa jaqqa taiyp tūrsa ne bolar i̇edi –
aştyqtan közi qaraiğan barystar birin-biri talap jer i̇edi ğoi, solai
i̇emes pe?
– Soğan aqyldary jetpeidi ğoi! – dep tuysyn qağyta közin
Tau qūlağan
qysyp qoidy Mysyr hanzada. – Äitpese, baiağyda-aq söitpes pe i̇edi.
– Mümkin kerisinşe şyğar, tabiğattyñ zañy asqan aqyldylyqpen oilastyrylğan siiäqty! – dep qosty Arsen Samanşin.
Qos hanzada jymiyp qoidy:
– Öte dūrys!
– Tabiğattyñ kemeñgerligine basymyzdy iemiz!
– Barystardyñ joly boldy, demek, bizdiñ de jolymyz boluğa
tiıs! Solai i̇emes pe?
Qonaqtardyñ mūndai oryndy qaljyñy i̇ekeuiniñ arasynda
jyly syilastyq baryn bildirgendei, hanzadalardyñ tärbiesi
men biliktiligin körsetip tūr. Būl jaqsy da bolatyn… Arsen
Samanşinniñ özi de osyny qalap tūr, meimandardyñ köñil küii
köteriñki bolğany dūrys, olar mūnda tek añşylyq qūru üşin ğana
kelmegen şyğar. Mūndaida adamdardyñ arasyndağy qarym-qatynas
ta öte mañyzdy.
– Bylai, qūrmetti hanzadalar, – dedi Arsen Samanşin. – Bizdiñ
firmanyñ bastyğy şef Bektūr mynany tüsindirudi ötingen, ana
jartastan keiingi būrylysta at şaldyryp alamyz, demaluğa
arnalğan şatyrlar qūruly tūr. Sol jerde attardy qaldyryp, äri
qarai jaiau örleimiz.
– Biz daiynbyz.
– Añşylyqtyñ jai-japsaryn bilemiz ğoi…
Tüs äleti. Şef Bektūrğa rahme, azdağan demalys ūiymdastyrğany oñdy boldy, tau qymyzyn işip bäri rahattanyp qaldy. Biık
taudyñ i̇erekşeligi de biline bastady – añşylar alqyna demalyp
otyr. Jolqapşyqtaryn asynyp, qarularyn sailap, dybys
küşeitkişterin iyqtaryna ildi.
Arsen Samanşin bir sät audarmaşylyq jūmystan bosap, säl
bolsa da oñaşa qaluğa mümkindik aldy, meimandar tauğa şyğamyz
dep äjeptäuir şarşağan i̇eken, şatyrlaryna kirip demaluğa qisaidy,
şatqaldardyñ arasyndağy jyqpyldar men būtalardyñ arasynan
qar barystaryn izdeuge kiriser aldynda biraz äl jinap alğan dūrys.
Şef Bektūrdy i̇eki kömekşisi qoltyğynan demep attan tüsirdi, i̇entigip
Şyñğys Aitmatov
tūryp, saqalyn sipap qoiyp, hanzadalar men olarğa i̇erip jürgen
adamdarğa biraz kütuge tura keletinin i̇eskertti, būl ūzaqqa sozylyp
ketui de mümkin, öitkeni barys ürkituşilerden äli habar kelmei jatyr. Hanzadalar būl i̇eskertudi tüsinistikpen qabyl aldy, odan äri
äñgime örbigen joq.
Söitip añşylar toby aldyn ala şatyrlar tigip, daiyndap
qoiğan tūraqta demalyp jatty, keiinnen belgili bolğandai, būl
onşa alys ta i̇emes, Üzeñgiles asuynyñ aldyndağy Molatas üñgiriniñ
tūsy bolyp şyqty.
Alpinister men geologtardyñ aituynşa, mūndai biıkte
adamnyñ jan düniesi özgeriske tüsip, köñil küii men ainaladağy
ortany qabyldau äseri basqa auanğa oiysady i̇eken, beine bir janyñ
jañğyryp qalğandai küi keşesiñ. Tauğa şyqqanda adamnyñ oilau
jüiesi tereñdei tüsedi, būğan bükil düniejüzindegi taqualardyñ
oñaşada Qūdaiğa qūlşylyq i̇etip, janyn tazartu üşin biık tauğa ketudi ädetke ainaldyruy dälel bola alady, jazyq jerdegi, ormandağy
nemese oipattağy üirenşikti jağdaimen salystyrğanda tau işinde
adamnyñ oilary sezimtal äri şynaiy bola tüsedi, būğan biık taudağy
ortanyñ i̇erekşe ahualy äser i̇etetin bolsa kerek. Töbeñnen tüpsiz kök
aspan tönip tūr, qolyñdy sozsañ būltqa jetedi, tau şyñdary osy
ornynan qozğalmastai i̇etip jer betine mäñgi bekitilgendei, būl da
ömirdiñ būljymas zañy, taudağy aq qar men kök mūzdyñ kirşiksiz
tazalyğyna janyñ süisinedi, qolmen ūstap, aiağyñmen basyp köruiñe
bolady, syldyrai aqqan möp-möldir tau özeniniñ suy sap-salqyn,
saf taza, auasyn qanşa jūtsañ şöliñ basylmaidy, äşeiinde baiqai
bermeitin tynys alysyñdy anyq añğarasyñ.
Bälkim, zattardyñ tabiğaty sondai şyğar, biık tauda adamnyñ
jan düniesi i̇erekşe ğaryştyq sipatqa ie bolady, oiyñ da,
sezimiñ de, qiiälyñ da tau şyñyndai biıktep, tüpsiz tereñdep, tau
jelindei ötkirlene tüsetini de sodan. Osy sät Arsen Samanşin
jan düniesiniñ naq solai qanattana tüskenin añğardy. Tirşiliktiñ
qamy ūmytylyp, mindet ataulynyñ barşasynan qūtylyp, özimenözi oñaşa qalğan. Işki älemi müldem özgerip ketken siiäqty. Jigittiñ
Tau qūlağan
bar bolmysy «däl qazir jäne naq osy jerde», biık taudağy şağyn
alañqaiğa tigilgen şatyrlarda i̇emes, äldebir alys jaqta jürgenin
būl kezde i̇eşkim bile almaityn i̇edi, özi de osynyñ bäri öñinde bolyp
tūrğandai sezindi, otarbanyñ guilin, temirjolmen zulap bara jatqan
jolauşylar poiyzynyñ yrğaqty sartylyn anyq i̇estip tūr, tipten
basy ainalyp ketti. Oi, qandai ğajaiyp körinis – dalany jañğyrta
guildegen otarbanyñ dausynan tau şyñdary teñselip ketti, Arsen
Samanşinniñ özi poiyzben qatarlasa jügirip, terezelerge üñilip
aiğailap keledi: «İeles! Äi, äi, İeles, būl men ğoi, men seni süiemin!
Äi, tasymal saudamen ainalysatyn qyz, süiiktim meniñ! Sen öz
şaruañmen Saratovqa bara jatyrsyñ, al men soñyñnan quyp
kelemin! Tyñda, tyñdaşy, İeles, men qazir tauda jürmin, biraq
öziñmen birgemin. Student kezimde men de osy jolmen talai sapar
şekkem, äueli Saratovqa, odan äri Mäskeuge baruşy i̇edim. İedildiñ
boiyndağy Saratovty men de jaqsy köremin! Ah, Saratov, qazaqşa
būl Sarytau ğoi! Men ūnatqan Sarytau – Saratovqa sen de ketip
barasyñ, İeles, men de seniñ qasyñdamyn, İeles! Jabysyp qalmai
qoiğanym üşin keşirim ötinemin! Typ-tynyş jol şeguiñe de mūrşa
bermei qoidym-au! Jolauşylardyñ bäri i̇ekeumizge tañdana qaraidy.
Sensiz ömir süre alar i̇emespin!..»
Sol sätte ol osylai oilap i̇edi, uaqyt pen keñistikti östip i̇erekşe bir täsilmen tolyq qamtyp, i̇endigi tağdyry osy şeksiz uaqyt pen
keñistiktiñ bir tükpirinde ketip bara jatqan süigen qyzy İelespen
ğana bailanysty i̇ekenin köz aldyna ap-anyq i̇elestetti…
Onyñ jan düniesinde ne bolyp jatqanyn, jaña ğana äldeqaidağy
Saratovqa bara jatqan poiyz osy taudyñ däl qasynan saldyrküldir öte şyqqanyn, jigit sol poiyzdyñ soñynan jügirip İelesti
şaqyrğanyn qasyndağylardyñ birde-biri bilgen joq. Mūnyñ keremeti osynda bolatyn! Ökinişke qarai, būl jaiynda qonaq añşylar
da, auyldastary da, töbelerinen pyryldai ūşqan tau kekilikteri de,
adamdardan aulaq ketuge asyğyp, sekire bezgen taueşkiler de, Molatas üñgiriniñ mañyna jinalğan būl kisilerdiñ özderin aulau üşin
kelgeni qaperine de kirmegen qar barystary da bilmep i̇edi.
Şyñğys Aitmatov
Arsen Samanşinniñ özine kelsek, demalyp jatqan meimandardyñ
sözderin ilese audaryp otyru mindetinen qūtylyp, özimen-özi bolyp otyr i̇edi. Qiiälyndağy ömirde poiyzdyñ soñynan jügiru
mümkindiginiñ bir sätin de ötkizip almauğa tyrysyp, ainaladağy
ömirdi tügel ūmytqan, būl jügirisi tağdyrymen jarysqa tüsu siiäqty
i̇edi, quyp jete alasyñ ba, joq pa – ol da belgisiz...
Onyñ ünsiz aiğaiyn tek İeles qana i̇estidi, būl kezde ol bir qolymen i̇esiktiñ tūtqasynan ūstap, i̇ekinşi qolyn poiyzğa ilese jügirgen
Arsen Samanşinge i̇eñkeie sozyp, vagonnyñ baspaldağynda tūr i̇edi:
– Arsen! Arsen! Men seniñ dauysyñdy i̇estidim, öziñdi de körip
tūrmyn, men de seni süiemin! Quyp jetşi, sekirip minşi poiyzğa,
men seni qūlatpai ūstap alamyn! Tağy da qūşaqtasyp, qūmarymyz
qanğanşa süiiseiik bir!
Eh, qiiäldyñ kök dönenin i̇erttep mingen adamnyñ basyna ne kelip,
ne ketpeidi, armanşyl adam talai närseni ap-anyq i̇elestete alady!
Vagonnyñ aşyq tūrğan i̇esigi men qolyn jantalasa būlğağan qyz tura
öñindegidei körinip tūr, būl da poiyzdy quyp jetuge bar küşin salyp
qūstai ūşyp keledi. Mine, quyp ta jetti, öitkeni i̇eki ğaşyq sony qalağan
bolatyn, ğaşyqtardyñ qūştarlyğynan quatty tilek bolmaidy, būl
sezimniñ boiynda ğalamdyq alapat küş bar, şeksizdikke, mäñgilikke
şaqyrğan, ūrpaq jalğastyruğa ündegen osy sezim i̇entige pysyldağan
poiyzdyñ da aptyğyn basyp, kün nūryna bölenip şalqyp jatqan
ūlan-ğaiyr dalanyñ tilegine ūlasqan, kökjiektiñ i̇eki şetin bir-birine
jalğasam dep asyqqan otarbanyñ özi de osy tilekti qostap, guildei ün
qosady: «Quyp je-i̇e-i̇e-i̇e-i̇et!.. Quyp je-i̇e-i̇e-i̇et!..»
Tağdyry oğan osyny būiyrdy, joly bolyp tūr i̇eken, vagondy
quyp jetip, bir-aq qarğyp minip aldy, qyz da qolyn ūsynyp, demep
jatyr, i̇ekeui qūşaqtasyp köristi... Armany şynğa ainalypty. Qiiäly
bir-aq sätte naqtylyqqa ūlasty... Poiyz keñ dalany dübirletip,
temirjoldyñ boiymen sartyldap jüitkip keledi, quanyştan köñili
şalqyğan otarbanyñ özi de aqşyl tütinin şylqyta budaqtatyp
qūiady…
– Jür, otyryp äñgimeleseiik, – dedi Arsen Samanşin
Tau qūlağan
demin basqan soñ. – İekeumiz dūrystap söilesuimiz kerek, İeles…
– Oi, Arsen, qaida asyğasyñ? Şarşadyñ ğoi, demalsañşy…
– Uaqyt joq. Men sağan tau basynan jügirip jettim, İeles. Öziñ
de bilesiñ, biz onda añşylyqqa daiyndalyp jatyrmyz, tezdetpesek
bolmaidy. Körip tūrsyñ, sağan jetu üşin poiyzdyñ soñynan qudym,
myna päpkeni öziñe tabys i̇eteiin dep i̇edim, mūnda meniñ qoljazbam
bar…
– Qoljazba? Ne aityp tūrsyñ, Arsen? Osy qoljazbany beru
üşin poiyzdyñ soñynan qudyñ ba?
– İiä, solai. Qazir bärin aityp beremin. Jürşi..
İekeui kupeniñ terezesiniñ aldyndağy üsteldiñ janyna bir-birine
qarsy qarap otyrdy. Janarlary nūr şaşyp, araqaşyqtyq degendi
bilmeitin kirşiksiz mahabbat pen oi-armandarynyñ birligin paş i̇etip
tūr. Äiteuir, özine solai körindi. Arsen Samanşin äñgimeniñ tiegin
ağytyp qūia berdi:
– İeles, tüsinesiñ ğoi, men sağan jetuge asyqqanda ömirimdi
täuekelge tikkenmin. Myna qoljazbada i̇ekinşi düniejüzilik soğys
kezindegi bir oqiğa baiandalğan, ol kezde i̇ekeumiz būl ömirge kelgen
joqpyz, bolaşaq ata-anamyz da jalañaiaq jügirgen bala bolatyn.
Meniñ aitaiyn degenim mynau i̇edi, arada pälen jyl, pälen ğasyr
uaqyt ötip, san ūrpaq auysqan soñ būl hikaia qaita ūianyp, ötken
ömirdiñ äldebir qatparynan osy zamanğa özi sūranyp keldi, osy jaiynda bir şerli äñgime jazğanmyn, atauyn da adamdy selt i̇etkizerdei
i̇etip qoidym: «Ölim be – ömir me?» dep atalady. İiä, qazirgi kezde
kisi öltiru degen temekiniñ tūqylyn tabanyñmen janşi salğandai
op-oñai bolyp ketti ğoi, özim de sol şekten attai jazdap baryp
toqtağanmyn, būl jaiynda keiinirek aitamyn, joq, qyzyqtyru
üşin aityp tūrğan joqpyn. Būl özi qylmystyq oqiğağa qūrylğan
şyğarma i̇emes, müldem kerisinşe. Osy äñgimemen birge mūhittyñ
tübinen şyğa kelip, san million ölgender men öltirgender jatqan
ziratqa bettegen adam siiäqtymyn, qorymnan tynyş jer bola ma,
sonda otyryp älgi marqūmdar men özime osy şyğarmany oqyp bersem
dep i̇edim. Jağdai osy, İeles, keşir, öz janymnyñ şytyrman ormany-
Şyñğys Aitmatov
na qaita süñgip kettim be, seniñ mamandyğyñ kitaphanaşy ğoi, neniñ
ne i̇ekenin bilesiñ jäne tüsinesiñ, şatysqan oilarymdy op-oñai oqyp
otyrğanyñ üşin şynymen rizamyn, İeles (Rahmet, İeles, basyñdy
izegeniñ üşin). Sonymen, ötken qysta poiyzben Baiqoñyrğa, ğaryş
ailağyna barğanmyn, ğaryşta ūzaq merzimdi ūşu saparynda jürgen
ğaryşker dosym Sälitjan habarlasqan, ğaryştan är adamğa oryn
tabuğa bolatyny turaly armandaityn adam jaiynda esse jazuym
kerek-tūğyn, ärine, onysy qūr qiiäl ğoi, būl turaly keiinirek aitarmyn. Özi solai deidi... Tağy da qiiälğa berilip kettim be. Keşir
meni, İeles. Sonymen, byltyr qysta aiaq astynan ötkenimdi sağynyp,
jolğa şyqqanmyn, poiyzben jürmegeli köp bolğan i̇eken, jolşybai studenttik künderimdi i̇eske aldym, ol kezde qazirgidei ūşaqtar
köp i̇emes i̇edi ğoi, Mäskeu men Leningradtağy universitetterde
oqyğanmyn, būl jaiynda aitqanmyn sağan, i̇esiñde me? Sonymen,
äueli Baiqoñyrğa, odan äri Saratov arqyly Mäskeuge tağy da poiyzben sapar şektim, jol üstinde terezeden dalağa köz tastap otyrdym,
är närsege nazar audaryp, tabiğat körinisterine süisinudi ūnatamyn,
sezimtal janmyn ğoi, qaitersiñ i̇endi, kenetten tolqyn şaiyp jağağa
şyğaryp tastağan jañqadai bağy zamandağy bir oqiğa jüregimdi
terbep ala jönelgeni. Söitsem, sol bir janymdy terbegen jäit
– osy temirjoldyñ boiynda, osy dalada, Qazaqstannyñ baitaq
dalasyn basyp ötip, Saratovqa soğyp, odan äri Mäskeuge tartatyn
osy joldyñ boiynda bolğan sol oqiğa ömir boiy jadymnyñ
tereñ bir tükpirinde saqtalyp kelgen i̇eken. Oiymdy baurap alğan
ne deisiñ ğoi? Sol baiağy jol, bir bağytta nemese qarsy şyqqan
poiyzdar, Batys pen Şyğystyñ arasyn jalğastyryp jatqan bäzbaiağy tynymsyz qozğalys, osy i̇ersili-qarsyly sapyrylysqan
adamdardyñ tağdyrynda nendei jäitter boldy, olardyñ ömirindegi
özgeristerdiñ syry nede – mine, osy jaiynda tolğanyp, ğasyrlar
tasasynda jasyrynğan oqiğalar közime i̇elestegendei boldy, beine
bir ğaryştyq ekrannan äldebir auqymdy film körip otyrğan
siiäqtymyn – Aral teñizin sarqyp tyndyq, oilasam i̇et-bauyrym
i̇eziledi, onyñ i̇esesine Baiqoñyr ğaryş ailağyn saldyq. Osy
Tau qūlağan
oqiğalardyñ arasynda qanşama tağdyr jatyr – mine, sonda men
soğys mügedegi, qazir olardy Ūly Otan soğysynyñ mügedegi dep
ataidy, aiypkerler batalonynda bolğan Sergei Antonoviçtan
i̇estigen äñgimemdi jazuğa bel bailağam, äñgimede ol Sergii degen
jas jigit, men ol kezde jolşybai saparlas bolğan studentpin,
halqymyzdyñ dästüri boiynşa ülkenge qūrmetpen qaraimyn, ol
meniñ atammen jasty bolatyn. Oi, sözim köbeiip ketti-au, uaqyt
tyğyz. Sonymen, baiağy äñgimeni i̇eske aldym, Sergei Antonoviç bizdiñ
vagonğa Saratovtan mingen, Mäskeuge deiin i̇eki täulik jüremiz. «Ölim
be – ömir me?» degen äñgimeni jazudy sol kezdesuden keiin on jyl
ötken soñ ğana qolğa aldym, Sergei Antonoviç, äñgimedegi Sergii
äldeqaşan ömirden ozğan, mūny anyqtap alğanmyn. Ökinişti, ärine.
Sergei Antonoviçty sol joly auruhanağa jetkizip salğanmyn,
äñgimeni jazyp bitirgende, dūrysy, sol kisiniñ aitqanyn qağazğa
tüsirgende būl şyğarmany jauyngerler jerlengen ziratta oqu
kerektigin ūqtym. İesiñde me, sol äñgimeni jauyngerler ziratynyñ
basyna baryp oqimyn degenimde: «Ölim be – ömir me?» degendi qalai
tüsinemiz?» dep sūraq qoiğansyñ. Ony tüsindiru mümkin i̇emes dep
jauap qattym. Būl oqiğağa, İeles, seniñ de qatysyñ bar dep sendirmek
boldym. Sen qatty tañyrqağansyñ. Osyny ūğyndyrmaq bolyp i̇edim,
ülgere almadym. Mäsele mynada: men de, sen de Saratovty basyp
ötip Mäskeuge aparatyn, söitip Batys pen Şyğysty jalğastyryp
jatqan osy joldyñ boiynda jüremiz, İeles. «Ölim be – ömir me?» dep
atalatyn äñgimeniñ oqiğasy da osynda ötedi. Sergii maidanğa osy
jolmen attanğan, Reseidiñ ūly qalalarynda oqyğan kezimde men de
osy jolmen jüretinmin, qazir sen osy jolmen saparğa şyğasyñ, osy
poiyzben tauar tasisyñ, bärimizdi bailanystyryp tūrğan birdeñe
bar… Oi, toqtatşy meni, İeles, toqtatşy, ne körindi mağan, tağy da
lağyp kettim… Uaqyt tyğyz… Är sözimdi säuegeilik retinde qabyl
al. İeñ bastysy, sağan mynany tüsindireiin dep i̇edim, ne üşin seni
quyp jetpek boldym, qaityp keluiñdi kütip, kelesi jolyqqanda-aq
bärin aityp beruime bolar i̇edi ğoi, küte almadym; būl sağan da, bizdiñ
kezdesuimizge de bailanysty, İeles. Mynany aityp qūiaiyn, sen
Şyñğys Aitmatov
meni qūtqaryp qaldyñ, jan düniemde ne bolyp jatqanyn bilmeseñ
de mäñgi ölmes janymdy künäharlyqtan qūtqardyñ. Sağan aitpaq
bolyp, ötken joly ülgere almağanym mynau i̇edi: biylğy köktemde
osy «Ölim be – ömir me?» dep atalatyn äñgimemdi jariiälamaq bolğam,
säti tüsip tūr i̇edi, osy arqyly soğystyñ jäne adam balasynyñ
mäñgilik tabiğaty turaly öz sözimdi aitqym kelgen. Qalai bolğanda
da, kez kelgen soğysty adam şyğarady, sonymen qatar, soğys
ataulynyñ bäri adamdarğa tek qaiğy-qasiret qana äkeledi, osy
qarapaiym şyndyqty şyn tüsingen adamnyñ mañdai sory bes i̇eli...
Osy tūrğyda öz pikirimdi bildirgim kelgen, kenetten özim äldebir
qyrsyqqa tap bolyp, bireudi qataldyqpen öltirmek boldym jäne
sony istep tynatyn i̇edim. Sonda būl tolyp jatqan kisi öltirudiñ tağy
biri ğana bolyp qoimas i̇edi, sonymen qatar, avtordyñ Qūdaiğa küpirlik
jasauy, jazğan şyğarmasynda bir aqiqatty däleldemek bolyp,
is jüzinde sodan taiqyp şyğuy bolar i̇edi... Sondyqtan, özimniñ
ar-Uiatymdy azaptamai-aq qūiaiyn dep «Ölim be – ömir me?» dep
atalatyn osy äñgimeni jasyryp qoiğam. Äli Uialamyn. Älgi jauymdy
öltiru arqyly «Ölim be – ömir me?» dep atalatyn äñgimemdegi öz
oiymdy özim joqqa şyğara jazdadym. Tağdyrdyñ ädildigi mynada,
İeles, kisi öltiru turaly oidan aryluyma kömektesken öziñsiñ, İeles.
İekeumizdiñ mahabbatymyz arqyly tağy bir jañalyq aştym, söitip
qaitadan azattyq aldym jäne sağan şynymdy aityp tūrmyn, İeles,
meni azat i̇etken sensiñ, keşe ğana ädildik dep sanap, kek aludy maqsat
tūtqanymmen, i̇endi ondai qylmysqa i̇eşqaşan barmaitynymdy
ūqtym.
Sağan aityp ülgersem degen bar syrym osy i̇edi. Būl oi mağan
i̇ekeumizdiñ kezdesuimizden keiin ğana keldi, keide jan düniemizde
būğyp jatqan jäitterdi jaryqqa şyğaru üşin ruhani jaqynyñmen
jolyğu ğana jetispei tūrady i̇eken, sol siiäqty, tek zirat basynda
ğana aitylatyn şyndyq ta bolady, mysaly, meniñ «Ölim be – ömir
me?» atty äñgimemde aitylatyn Sergii i̇esimdi jigittiñ jan syry
osyğan jatady, mūny tek jauyngerler ziratynda ğana oqu kerek –
kündelikti tirşiliktiñ äbigerinen tys jerde, aruaqtar da būl hikaiağa
Tau qūlağan
qūlaq salyp, ömirde jūrttyñ bäri ūğyna bermeitin aqiqattyñ bolatynyna köz jetkizsin. Tek būl ğana i̇emes. Meniñ oiymşa, är adamnyñ
öz minäjaty boluğa tiıs. Meniñ minäjatym osy äñgimeniñ mätininde
keltirilgen, i̇eger ony sen de qabyl alsañ, i̇ekeumiz birlese qūlşylyq
i̇etetin bolamyz. Mahabbattağy i̇eñ basty jäit te osy... Sosyn… İiä,
qoiyn däpterime mūny da jazyp qoiğam – būl äñgimeni alğaş ret
Mäskeu qalasynyñ tübindegi äigili Volokolamsk ziratynda, sodan
keiin Brest qamalynda jäne basqa jerlerde, äsirese, İevropadağy zirattarda oqysam dep i̇edim.
Jalyqtyryp jibersem, keşir, İeles, baqytty sätter qysqa bolady, al mahabbat – mäñgiliktiñ aldyndağy i̇eki ğaşyqtyñ kenetten
aşqan jañalyğy. Tağy da basqa jaqqa būryp kettim be, aiyp i̇etpe…
Kördiñ be, asyğyp-üsigip tūryp osy aitqanymnyñ özi sağan arnağan
oilarymnyñ bir böligi ğana, sonyñ özin de qiiälymda aityp tūrmyn...
Mümkin būl sanaly türde jasalğan öz-özime süisinuim bolar... Mine,
qazir tauda jürmin, birazdan soñ añşylyqqa şyğamyz, sen bir vokzalda otyrsyñ, poiyzğa qazir minesiñ be, älde keiinirek pe – būl
da belgisiz, poiyzdardyñ qozğalys kestesi özgere beredi dep i̇ediñ…
Osyğan qaramastan, i̇ekeumiz bir vagonda, bir kupede kele jatqandaiaq äñgimelesip otyrmyz, tağy da qaitalaimyn, būl qūr qiiäl ğana,
mūnyñ da şegi bolady – äne, bizge qarai bir salt atty keledi, TastanAuğannyñ añ ürkituşileriniñ biri bolar… Qaitemiz, iske kirisemiz de.
Kezdeskenşe, İeles, jolyqqanşa… O, ne aityp kettim, mūnym ne,
İeles? Mūndaidy tek men siiäqty i̇esalañ ğana aituy mümkin, basqaşa
bola almaimyn.
Osy sät Tastan-Auğannyñ añ ürkituşiler tobynan bir salt atty
keldi, sol baiağy Jalbyrşaş i̇eken. Qonaqtarğa sälemdeskeni bolar,
jalbyrağan şaşyn bir silkip qoidy da, Bektūr şefke būryldy,
aituynşa, mūny Tastan-Auğan jiberipti, qar barystarynyñ i̇eki
üiiriniñ izine tüsipti, olardy dürbimen köruge bolady i̇eken, özderi
«Ūzynqūiryq qazanbas» dep atağan iri barysty özi menşiktep alğanğa ūqsaidy, kerek bağytqa qarai quyp äkeluge bolady deidi.
Tastan-Auğannyñ basty ötinişi mynau, audarmaşy Arsenmen
Şyñğys Aitmatov
jolyğuy kerek, būtalardyñ arasynda jasyrynyp jatqan iri
barysty qauipsiz täsilmen qalai atyp aluğa bolatynyn Arsenge
tüsindirip bermek. Mūny aityp ūğyndyru qiyn, jaqyn kelip köruge
tiıs, sonda meiman añşylarğa qalai bağyt-bağdar silteitinin biletin
bolady. Şef Bektūr dereu Arsen Samanşinniñ tez baruyn ötindi:
– Tyñda, Arsen, barystardy aulauğa attanbai tūryp, äueli
añ qağuşylarmen kezdesuge baratynyñdy qonaqtarğa aityp ket.
Jalğyz jortqan jyrtqyş qaterli bolady, tarpa bas salyp, dereu
būtalardyñ arasyna jasyrynyp qaluy mümkin. Sondyqtan, oğan
qalai jaqyn baruğa bolatynyn öziñ körip kel.
Arsen Samanşin hanzadalardan säl tosa tūrudy ötindi,
añşylyqqa kirispei tūryp, äueli ne isteu kerek, qalai qamdanuğa
tiıs i̇ekenin añ qağuşylardan bilip keledi, sosyn bärin baiandap beredi.
Hanzadalar tosa tūruğa quana kelisim berdi.
Jalbyrşaş alğa tüsti, Arsen Samanşin de attyñ üstinde,
soñynan i̇erip keledi. Jaqpar tastardyñ arasynda şoqtana ösken
būtalar arqyly ötu şynymen qiyn i̇eken, alañqaiğa şyqqanşa
kädimgidei qinaluğa tura keldi. Joğaryda äldebir qūstar qalyqtap
jür. Ainala typ-tynyş. Kenet Jalbyrşaş qolyna megafonyn
alyp, dybys berdi:
– Tastan-Auğan! Biz keldik! İestip tūrsyñ ba, biz osyndamyz!
Ol da megafonmen jauap qatty:
– Men de osyndamyn! Mine, qazir!
Arsen Samanşin atynan tüsip, säl aiaq suytpaq bolğan.
Jalbyrşaş qarsylyq bildirdi:
– Otyra ber, nege tüspeksiñ? Attan tüspe. Äne, Tastan-Auğan da
keldi.
Qaptaldağy būtalardyñ arasynan atqa mingen Tastan-Auğan
şyqty, moinyna dybys küşeitkişin ilip alypty, iyğynda avtomat. O, sūmdyq-ai basyna özi aitqan äskeri furajkasyn kiıp alğan!
Arsen Samanşin talyp tüse jazdady. Tastan-Auğan basyndağy
furajkasyn bir köterip qoiyp, qaitadan kidi de söz bastady:
– Nege baqyraiyp qaldyñ?! Biz daiynbyz! Beseumizdiñ
Tau qūlağan
de avtomatymyz bar! İeger biz sūrağan qūndy, 20 milliondy
alaqanymyzğa salmasa, bäriniñ közin qūrtamyz! Osy jerdegilerdiñ
bäri öledi! İeşkim aman qalmaidy. İeşkimdi aiamaimyz. İiä, nege
ündemeisiñ?
– Ne aituym kerek, – dedi dausy qinala şyqqan Arsen Samanşin.
– Alañdama, bäri oidağydai bolady demep pe i̇ediñ?
– Özi de solai. Bäri oidağydai, biz sözimizde tūratyn adambyz.
İeş kümäniñ bolmasyn, bärin ret-retimen isteimiz. Sondyqtan, beri
qara, mynany kördiñ be, Molatas üñgiri degen osy, aityp i̇edim ğoi
sağan. Ony minalap qoiğanbyz. Baişikeş-hanzadalardy sol üñgirge
qamaimyz. Meniñ aitqanymnyñ bärin olarğa ağylşyn tilinde
audaryp tūrasyñ, bir sözin qaldyruşy bolma. Jahandanu jūrttyñ
bärine ortaq, ony tek özderiniñ ğana ülesi dep oilamasyn. Biz de öz
ülesimizdi alamyz. Mine, üñgirge kiretin auyz, atyñnan tüs, kirip
kör, mūnda oryn jetedi, kepilge alynğandar bir täulik boiy osynda
otyrady, i̇eger sol uaqyttyñ işinde qūn tölemeitin bolsa, odan artyq
bir minut uaqyt bermeimiz, i̇eşqandai aiauşylyq kütpesin. Nege
ündemeisiñ? İesiñ şyğyp ketti me? Bärin i̇egjei-tegjeili tüsinirip
i̇edim ğoi, biz mūny büge-şigesine deiin i̇eseptep qoiğanbyz, bäri de
meniñ būiryğym boiynşa bolady. Basty qatyrma, meni kämpit
tärizdi i̇erip ketedi dep pe i̇ediñ, olai bolmaidy! Au, birdeñe deseñşi?
Senen sūrap tūrmyn, būiryğymdy sözsiz oryndaisyñ ba, joq pa?!
Arsen Samanşin älginde atynan tüsken bolatyn. Abdyrap,
qaitadan üzeñgige aiağyn saldy. Ne isterin bilmei sasqalaqtap tūr.
Tastan-Auğan jekirip qaldy:
– Toqta! Äueli mūqiiät tyñdap al – olardy osynda i̇ertip kelesiñ,
qarularyn tartyp alyp, üñgirge quyp tyğamyz. Äñgime qysqa
bolady. Avtomattyñ ūñğysyn jelkesine taqap tūramyz. Meniñ
būiryğym boiynşa olarğa sputnik arqyly özderiniñ Dubaiyna
ma, Ämiriiätyna ma, basqasyna ma – habarlasudy būiyrasyñ, dereu
ūşaqpen biz sūrağan aqşany äkeletin bolsyn – 20 million dollar
aqşany 5 millionnan tört qorapqa salyp jetkizuge tiıs. Būl
talaptyñ är sözin qadap tūryp aitasyñ. Olardyñ da är sözin sol
Şyñğys Aitmatov
küii mağan jetkizesiñ. Ūqtyñ ba?! İeger kelispeseñ, onda tura qazir
tūtqynğa alynasyñ. Seniñ de, olardyñ da közderiñdi qūrtamyz!
– Asyqpa, – dedi aqyry i̇esin jiğan Arsen Samanşin, aşközdikten
tağylanyp ketken būl i̇esirikti raiynan qaitaru mümkin i̇emes i̇edi. –
Aqyry osylai şeşken i̇ekensiñ, mynany bilip qoi, i̇eger bir tamşy
qan tögiletin bolsa, men i̇eşteñeden taiynbaimyn!
– Qorqytpa meni! Özim de bir tamşy qan tögiluine jol bermeimin.
Olardy amanatqa alamyz, tiri qaluy üşin 20 million qūn töleidi.
Bitti! 20 milliondy äkel de – jöniñe ket! Meniñ aitarym osy!
Qalğanyn dereu oryndaisyñ! Tez! Nebäri 15-20 minut uaqyt beremin!
Odan artyq bir sekund kidiruşi bolma! Bar, i̇ertip äkel olardy!
Bizben, añ qağuşylarmen jolyqtyramyn de. Basqa i̇eşteñe aituşy
bolma! İeger birdeñe bolyp jatsa, bärin qyryp salamyz. Bizdiñ
joğaltatyn i̇eşteñemiz joq! Käne, i̇ertip äkel bärin. İesiñde bolsyn –
senimen birge barys atu üşin i̇eki hanzada ğana keledi, añ ürkituşiler
jyrtqyşty jan-jağynan qamap tūr deisiñ, qalğandarynyñ da izine
tüstik, olardy keiinirek aulaimyz. Olarmen birge i̇erip kelgender
men Bektūrdyñ adamdary sol jerde kütsin. Olardyñ bizge keregi
joq. Ūqtyñ ba? 15-20 minuttyñ işinde kelmeseñder, bäriñdi qyryp
salamyz! Boldy! Bar i̇endi!
– Qazir, – dep kübirledi Arsen Samanşin, äli de ümittenip,
Tastan-Auğannyñ basyndağy furajkağa qarap qūiady, beine bir
būrynğy synyptasynyñ basynda basqa kiım bolsa, bäri özgerip
ketetindei. Auyr kürsinip, ün-tünsiz atyna qondy da, kelgen jağyna
qarai qaitadan bettedi.
Töñirek tym-tyrys tyna qalğan. İer üstinde i̇eñkeiip, bir sätte
şögip sala bergen Arsen Samanşin artyna būrylyp ta qaramastan
keri qaityp barady, qazir añşy hanzadalardy üñgirge i̇ertip kelip,
tūtqynğa ötkizip, özi de beriluge tiıs. Ainala typ-tynyş. Tek
būlaq suynyñ syldyry ğana i̇estiledi. Äldebir qūstar töbesin sipai,
qanattary suyldap, ünsiz ūşyp ötti. Astyndağy aty joldy bögegen
tastardan aqyryn attap, şatyrlarğa qarai aiañdap keledi, onda mūny
hanzada-añşylar tosyp tūr. Osy sät Arsen Samanşin beine bir
Tau qūlağan
oilanuğa şamasy joq, qaiğyğa batqan qaraly salt attyğa ūqsaityn i̇edi. Jetip te qaldy, myna jartasty ainalsa boldy, hanzadalar
kütip tūr. Kenet ol kürt toqtai qaldy. Qyzyq, mūnysy nesi? Aiağyn
üzeñgige şirei köterilip, jan-jağyna qarady. Oñ jaq iyğynda iluli
jürgen megafonyn jūlyp aldy, i̇eriniñ aldyñğy qasyna avtomatkalaşnikti qoidy, şūğyl bir äreketke bel buğan siiäqty. Solai da
bolatyn. Kelesi sätte megafonnan Arsen Samanşinniñ jan ūşyrğan
dausy i̇estildi. Orysşasy men qyrğyzşasyn aralastyryp, taudy
jañğyrta ağylşyn tilinde aiğai saldy:
– Tyñdañdar, meniñ būiryğymdy tyñdañdar, syrttan kelgen
şeteldik añşylar! Qarğys atsyn senderdi! – Dybys küşeitkiş
arqyly zoraia i̇estilgen dausy taudy jañğyrta qaitalanyp tūr.
Tizginin tejep, at üstinde tūrğan küii odan äri jalğastyrdy. – Senderge aityp tūrmyn, kelimsek añşylar! Qarğys atsyn senderdi!
Bizdiñ qar barystarynan tartyñdar qoldaryñdy! Dereu joğalyñdar
būl jerden! Taiyp tūryñdar! Bizdiñ añdardy qynadai qyruğa jol
bere almaspyn! Qoldaryñdy tartyñdar! Joğalyñdar! Tabandaryñdy
jaltyratyñdar, barystardy qūrtpaq bolğandar! Qasietti tauymyzdy
aramdamai, özderiñniñ Dubailaryña, Kuveitteriñe taiyp tūryñdar!
Tabandaryñdy jaltyratyñdar būl jerden! Dereu ketiñder, käne,
äitpese közderiñdi qūrtamyn! Bäriñdi qyryp salamyn! – Sözin däleldeu
üşin aspanğa avtomattan bir dürkin oq jaudyrdy. Tau işi küñirenip
qūia berdi. Bir qiiädan betkeidi boilap tastar qūlai bastady. Būğan jauap retinde jan-jaqtan oq atyla bastady. Bei-bereket atylğan oqtyñ
dausynan Arsen Samanşinniñ astyndağy aty ürkip ketti. Jūlqyna
sekirip, qatarynan tigen birneşe oqtan auyr jaralanğan januar
omaqasa qūlady. Arsen Samanşin oqys jyğylğan atynyñ astynda qala jazdap, äupirimdep äzer şyqty, aiağyn qaiyryp aldy, atys
üdep barady – Tastan-Auğannyñ jigitteri de, añşy hanzadalardyñ
küzetşileri de, Bektūrdyñ adamdary da, bäri boratyp atyp jatyr.
Osy äbigerdiñ arasynda añşy hanzadalar attaryna minip, keri qarai
şaba jönelgenin i̇eşkim baiqamai qaldy. Jan-jaqtan üreili aiğailar
i̇estiledi, borağan oqtyñ dybysy odan da üreili.
Şyñğys Aitmatov
Ölgen atynyñ qasynda būqpantailap jatqan Arsen Samanşin
birneşe jerinen jaralanğanyn añğarğan joq. İyğy men keudesi,
beli tas bop qatyp qalğan, denesin qūrsap tastağandai qozğaltar
i̇emes, betkeige qarai domalap ketpeuge tyrysyp, aqyryn jyljymaq
bolğan, kenet qarsy aldynan üsti-basyn qan basqan alyp barys
lyp i̇etip şyğa keldi. Būl Jebe-Barys bolatyn. Jyrtqyş kür i̇ete
qaldy da bir aiağyn süiretip, jer bauyrlap äri qarai jorğalai
berdi. Osynyñ bäri däl qasynda bolyp jatyr: künniñ közi dirdir i̇etip, taudyñ özi de qalşyldap tūrğandai, jel de küşeiip
ketken, tamağyn qysyp, tūnşyqtyryp äketip barady. Megafony
men avtomatyn laqtyryp tastap, nege i̇ekeni belgisiz, jaraly
jyrtqyştyñ soñynan būl da i̇eñbektei jöneldi. Basqalardyñ ne
istep jatqanynda şaruasy joq, būl kezde äbden qūtyrynyp alğan
Tastan-Auğan mūny qarğap-silep, balağattap, auzyna kelgenin aityp
jatqan: – Oñbağan! Satqyn! Seni öltirudiñ özi az! Qūzğa qūlap köziñ
nege qūrymady i̇eken! Bar josparymyzdyñ tübine jettiñ! Qañğytyp
jiberetin boldyñ! Ölmeseñ örem qap, qyzğanyştan işiñ küiip
şydatpağan ğoi, sümelek!
Bektūr şal jerge jata qalyp, saqalyn jūlyp, domalap jür,
ara-tūra oibaiyn sala şyñğyryp qūiady: – Masqara-ai! Sūmdyq!
Abyroidan jūrdai boldyq-au! Qūdai atsyn seni, aruaqtar bersin
jazañdy! – degen siiäqty qarğysyn jaudyryp jatyr. Kelgen jağyna
qarai tūra qaşqan añşy hanzadalardyñ älde arab, älde basqa tilde
ne dep aiğailağanyn i̇estigen adamnyñ özi de tüsinbes i̇edi.
Osyndai i̇essizdikke toly aiğai-şu men satyrlağan atys äli
de birazğa deiin tau işin jañğyryqtyryp tūrdy, birtindep atys
ta saiabyrlady, kimniñ kimdi atqanyn ūğyp bolar i̇emes, üş jaqtan
birdei borağan oqtyñ kimge arnalğanyn bilu qiyn, añ qağuşylar da,
şef Bektūrdyñ kömekşileri de, añşy hanzadalardyñ küzetşileri de
oqty aiağan joq, atyspen birge aiğailağan dauystar da basyldy…
Bir-aq sättiñ işinde tau işindegi adamdar men añdardy qalai
şoşytqanyn Arsen Samanşin bilgen joq… Būl jaiynda oilap
jatatyn şamasy da bolmap i̇edi. Qañğyğan oqtan alğan jaraqattary
Tau qūlağan
auyr bolatyn. Mūny özi de sezdi, äsirese, kökiregindegi jarasy qauipti,
janşyp äketip barady, sorğalağan qanyna kiımi äbden şylanypty.
Ūzaqqa şydamaitynyn ūqty, bir tasada jasyryna tūrar ma i̇edi.
Bir jyğylyp, bir tūryp, demigip, äzer qozğalady. Tastan-Auğannyñ
amanatqa alğan añşylardy qamaimyz degen Molatas üñgiri qai
tūsta qalğanyn şamalap alğany mūndai jaqsy bolar ma. Süiretilip
sonda jetken Arsen Samanşin tizerlei jorğalap üñgirdiñ işine
äreñ kirdi. Kirgen boida qarsy aldynan taiynşadai iri barystyñ
ölimsirep öşip bara jatqan janaryn kördi. Būl Jebe-Barys bolatyn.
Jyrtqyş qozğalğan joq. Aldyñğy aiağyn alğa qarai soza jyğylğan
i̇eken, ornynan köteriluge de äreket i̇eter i̇emes. Basyn aiağynyñ üstine
qoiğan küii qybyr i̇etpei jata berdi, qyryldap, auyr demalady.
«Sen de osyndasyñ ba?» – dedi Arsen Samanşin jyrtqyşqa,
nege olai degenin özi de bilmeidi, beine bir i̇eski tanysyn kezdestirgen
siiäqty. Jebe-Barys alqynyp, äzer demalady, üsti-basy qanğa
malşynypty.
Jebe-Barystyñ qasyna süiretilip jetken adamnyñ da jağdaiy
sondai bolatyn: Arsen Samanşin keudesi men iyğynan aqqan qandy
toqtata almai qoidy, däl qasynda äbden älsirep, därmeni qūryğan
jabaiy jyrtqyş qansyrap ölgeli jatyr.
Qañğyğan oqtan ba, közdep atylğan oqtan ba, äiteuir ölimşi bolyp
jaralanğan būl i̇ekeui – adam men añ ömiriniñ soñğy sätinde aspan
astyndağy bir quysta, bir üñgirdiñ işinde qatar jatuğa būiyrylğan
bolyp şyqty, būl da tağdyrdyñ jazğany ma i̇eken... Kenetten tau
üstinde kün kürkirep, jan-jaqty jañğyryqtyra sūrau salğandai
boldy, ne bolyp ketti özi? Būlttardy aiyra tilip, jarq-jūrq i̇etken
naizağai da añ-tañ…
Söitip, «Mergen» firmasy ūiymdastyrğan halyqaralyq
añşylyq biznestiñ bir-aq sätte oirany şyqty, «biznes-jobany»
kül-talqan i̇etip, barşa jūrtty näpaqasynan qaqqan kim i̇ekenine
i̇eşkim sengisi kelmeidi, būl mümkin i̇emes qoi…
Attarynan maşinağa auysyp mingen añqūmar hanzadalar auylğa
jetip, i̇eşkimmen qoştaspastan «Hammerge» otyryp, nökerlerin
Şyñğys Aitmatov
i̇ertip Äulieata äuejaiyna tartyp otyrğan soñ ğana bäri tüsinikti
boldy, ol jaqta olardy arnaiy ūşaq kütip tūrğan bolatyn.
Tūiyqjar tūrğyndary auyldy kezip, är jerde top-top bolyp
jinalyp, osy bir qūlaq i̇estip, köz körmegen sūmdyq oqiğany
talqylai bastady, är jerden qorqynyşty aiğai şyğyp jatyr:
– Masqara! Ne degen sūmdyq!
– Arsendi asyp öltiru az! Örtep jiberu kerek!
– Osyndai bastamanyñ tübine jetti! Bektūrdy qañğytyp
jiberetin boldy!
– Auzymyzdağy näpaqamyzdan qaqty-au!
– Oğan adamdardan da taudy kezgen jabaiy añ artyq i̇eken!
– Büituge qandai haqysy bar onyñ!
– «Barystardan qolyñda tart!» – dep aiğailauğa kim rūqsat
beripti oğan!
– Oñbağan, osyndai mümkindikten aiyrdy bizdi!
– Sol barystardyñ özderi talap öltirse sauap bolar i̇edi oğan!
Qar barystaryn aulau biznesinen azdy-köpti paida tabamyz
ba dep dämetken auyl tūrğyndary būl ümitinen aiyrğan adamnyñ
basyna bilgen qarğysyn jaudyryp jatty...
Buyrqanğan tobyr bir kezde Arsen Samanşinniñ apasynyñ
üiine bettedi, yzağa bulyqqan beibaqtar auladağy qoldaryna
ilikken zattardy qiratyp, sol jerde tūrğan Arsenniñ «Nivasynyñ»
äinegi men şamyn şaqty, kabinasyn tas-talqan qyldy, Arsen
Samanşinniñ basqa da zattaryn berudi talap i̇etip, juğannan keiin
kepsin dep ilip qoiğan jerinen köilegi men kürtkesin, işkiımin
tauyp alyp, jyrtyp tastady, apasy qanşama saqtap qaluğa
tyrysqanymen, şūğyl jūmys isteuge arnalğan kompiuterin
qiratyp, baiğūs äieldiñ özin de taiaqqa jyqty, jūmystan jügirip
kelgen ūsta küieui töbeleske aralaspaq bolyp i̇edi, qūtyrynğan
tobyr ony da tepkilep tastady…
O-o, auyldastarynyñ mūndai aşuyn, osynşama qaharyn
basqa qaida jūmsauğa bolar i̇edi!.. Äiteuir, jañbyr jauyp ketkeni
abyroi boldy, uaqyt ta keşkirip qalğan, aspan astyn jañğyrta kün
Tau qūlağan
kürkirep, auyldağy bülinşilik toqtady da, bäri üidi-üiine tyğylyp,
joq boldy…
Jañbyr küşeie tüsti, künniñ kürkireui zoraiyp, kökjiekti
qaltyratyp jiberdi, aspan tösin älsin-älsin qaqyrata sökken
naizağai da birdeñesin joğaltqandai tauly ölkeniñ är jyrasyn
jarqyrata üñiledi.
Sol küni közge körinbes naizağaidai jarq i̇etip, tağy bir oqiğa
boldy. Äldebir jaisyzdyqty sezgendei i̇elegizip, mazasy qaşqan İeles
keşke qarai Tūiyqjardağy apasyna habarlasty, qalta telefonyn
soğan qaldyryp ketken, äzirşe sende bolsyn, qūrbylarymnyñ
telefony arqyly habarlasyp tūrarmyn dep i̇edi, sonysy oñdy
bolypty. Būryn İeles i̇eşqaşan büitip körgen i̇emes, būl joly onymen
bailanysty üzgisi kelmep i̇edi. Söitip Saratovqa jol jürerden jarty
sağat būryn apasyna telefon soqty, üi-işiniñ jağdaiyn bilip, öziniñ
qazir poiyzğa mingeli tūrğanyn aitpaq bolğan. Köp kidirmespin,
tezirek qaityp oraluğa tyrysamyn ğoi. Barys aulauğa kelgen arab
añşylarynyñ jağdaiy ne bolypty, taudan habar alyp tūrsyñdar ma,
ärine, i̇eñ aldymen, Arsen Samanşin jaiynda bilgisi kelgen. İeşteñe
sūrap ülgergen joq. Habarlasqany sol i̇edi, auzyn aşyp läm degenşe
apasy kiıp ketti: «Senbisiñ, İeles?» Sodan keiin doldanyp aiğailai
jönelsin! «Molatas tauynda ne bolğanyn bilesiñ be, bükil auyl dürk
köterildi, seniñ Arseniñ bärin büldiripti, auylymyz jappai sony
qarğap-silep jür. Molatasqa barğan soñ Arsen dauys küşeitkişpen
bylai dep aiğailapty: «Bizdiñ barystardan qoldaryñdy tartyñdar!
Kelgen jaqtaryña qaitadan taiyp tūryñdar! Joğalyñdar!» Söitip,
auzyna kelgenin kökip, arab hanzadalaryn jelkelep quyp şyqpaq
bolğanğa ūqsaidy, būl az degendei, olarğa qaratyp oq atqan deidi.
Hanzadalarğa da jan kerek, tūra qaşypty. Sasyp qalğan añşylar
jappai jan-jaqqa oqty boratyp qūia beripti. Bektūr baiğūs basyn
tasqa ūryp i̇eñirep jylap jür. Bükil biznesi qūrityn boldy i̇endi!
Al auyl tūrğyndary Arsenniñ apasynyñ üiin tas-talqan i̇etip
qiratyp tastady. Arsenniñ özi iz-tüzsiz joğalyp ketipti, bireu atyp
tastady ma, älde özin-özi atyp öltirdi me, anyğyn i̇eşkim bilmeidi.
Şyñğys Aitmatov
İestip tūrsyñ ba, İeles? Nege ündemeisiñ? Ne boldy sağan? Au, jauap
berseñşi! Älde tiliñ bailanyp qaldy ma?»
Kenet apasy i̇eñirep qūia berdi:
– Oi, tağy ne pälege tap boldyq! İelestiñ tili bailanyp qalypty!
Söilei almaidy! İendi ne istedik? Älgi Arsenge aiaq astynan ğaşyq
bola qalyp i̇edi, i̇endi mine!
İesinen adasqandai bolyp, şaşyn jūla bastady. Küieui jūbatqan
bolyp jatyr:
– Au, qoisañşy! Sonşama baqyratyndai ne körindi?
Tynyştal, käne, İelestiñ özi de keledi ğoi osynda, sol kezde
Molatasqa i̇ertip aparamyn, būl üşin miniske jaramdy bir-i̇eki at
tabarmyz. Qalasañ, seni de i̇ertip alamyz. İeles bärin öz közimen
körgeni dūrys, sonda ğana ne bolyp, ne qoiğanyn tüsinetin bolady.
Tek öziñ sabaña tüsşi.
– Oi, i̇endi ne isteimin! Qūdai bergen jalğyz siñilimdi, İelesti
qaitemin, onyñ jağdaiy ne bolmaq... Molatasqa ketsek, balalardy
kim qaraidy?
– Ölmes. Olar da ösip qaldy i̇emes pe. Onyñ üstine, ūl balalar.
Bir-i̇eki kün şydai tūrar. Malğa da qaraityn adam kerek. Körşiler
bas-köz bolatyn şyğar…
İeles üşin büitip alañdağan tek tuğan apasy ğana i̇emes. Saparğa
birge şyqqaly tūrğan serik qyzdary da qorqyp ketti, İeles
jolsömkesin bir yrğap iyğyna saldy da, är sözin şegelep tūryp
bylai dedi:
– Boldy! Özderiñ kete beriñder. Mine, Saratovqa baru üşin
kerekti qūjattar. Men dereu auylğa, tauğa qaituym kerek bolyp tūr.
– Ne boldy, ölim-jitimnen aman ba, äiteuir?
– Bälkim solai da şyğar.
– Qaityp kelgen soñ jolyğatyn şyğarmyz?
– Bälkim, jolyğyp qalarmyz.
– Seni sūrasa ne aitamyz? Tauar aluğa kelesiñ be?
– Bälkim, bararmyn.
– Ne boldy sağan? Aqylyñnan adasqannan saumysyñ öziñ, İeles?
Tau qūlağan
Älde «bälkim» degennen basqa sözdi ūmytyp qaldyñ ba? Aitsañşy
birdeñe!
– «Bälkim» demegende qaiteiin i̇endi? Bükil ömirimiz osy
«bälkimnen» ğana tūrady! Basqa ne aitaiyn? Mazamdy almañdarşy!
Men aitarymdy aittym. Özderiñ kete beriñder. Boldy!
Söitip İeles qarsy jolyqqan adamdardy qağa-mağa vokzaldan
beze jöneldi, qūddy bir örtten qaşqan adam sekildi... Jūrttyñ bäri
būl qyzğa ne körindi degendei şoşyna qaraidy… Bilmeidi ğoi…
***
İiä, qaidan bilsin… Jolsömkesin iyğyna ilip alyp, vokzaldan tūra qaşqan baiğūs qyzdyñ kökiregin tūmşalağan qaiğysy şarasynan
asyp-tögilip, keñistikti torlap, ūitqyğan jelmen, tüidektelgen
qap-qara būltpen aralasyp, süigen jigiti iz-tüzsiz joğalyp ketken
Üzeñgiles tauyna nöser bolyp qūiylğanyn kim bilip jatyr... İendi
mine, özi de Mäñgilik qalyñdyqpen birge taudy kezip jügirip keledi...
«Kömektesşi mağan, Mäñgilik qalyñdyq, kömektese körşi, jigitimdi
körgen joqsyñ ba?»
Sol küni tau işindegi qūz-şatqaldardy silkintip, biık-biık
şyñdardy teñselte yşqynğan dauyl bir basylğan joq, älsinälsin töñirekti titirete jañğyryqtyryp kün kürkireidi, naizağai
ottary tau betkeii men şatqaldardağy är tüiirşikke deiin ap-anyq
körinetindei i̇etip jarqyratyp jiberedi...
Bir kezde şelektep jañbyr qūiyp berdi, ymyrt kürt qoiulanyp,
äp-sätte ainala tünerip şyğa keldi. Osy jazda mūndai tolassyz
jañbyr alğaş ret jauyp tūr. Molatas üñgiriniñ işi de lezde qarañğy
tartyp, suyp sala berdi.
Tağdyrdyñ aidauymen osy üñgirdi panalauğa mäjbür bolğan
baiğūstarğa bäribir bolatyn – suyq pa, qarañğy ma, i̇endi olar üşin
i̇eş mäni joq. Olar i̇ekeu i̇edi, i̇ekeuiniñ de mañdaiyna aqtyq demi üzilip,
jantäsilim i̇eterde bir üñgirdiñ işinde qauyşu jazylğan bolyp
şyqty – adam da, tağy jyrtqyş ta äl üstinde jatyr. İekeuiniñ
de ömir joly sol küni aiaq astynan bastalyp ketken tars-tūrs
Şyñğys Aitmatov
atystyñ kezinde älde qañğyp tigen, älde arnaiy közdep atylğan
oqtan üziletin boldy. Taudyñ işinde adasu, jolynan jañylysu
degen ormandağydan beter bolady... Kimniñ kimdi atqanyn jäne
ne üşin atqanyn kim baiyrqalap jatyr?.. İendi sonyñ keregi de
joq, sät sanap mäñgilikke ūştasyp bara jatqan jalğan dünieniñ
soñğy i̇elesteri ğana köz aldynan kölbeñ-kölbeñ i̇etedi. Ne bolyp,
ne qoiğanyn anyq aita alatyn kim bar özi?.. İeşkim i̇eşteñe aita
almaityn şyğar…
Jebe-Barystyñ tynysy taryldy, denesiniñ är jerindegi
jaralarynan aqqan qanmen birge ömirlik quaty da kemip barady.
Sol küii, şaradai basyn aldyñğy aiaqtarynyñ üstine qoiğan qalpy
üzilgeli jatyr, şūbatyla qūlağan äigili qūiryğy kereksizdikten
ūmyt qalğan äldebir zat siiäqty…
Arsen Samanşin jyrtqyştyñ bir büiirin jantaia jyğylypty.
Säl-päl aulaqqa, üñgirdiñ basqa tükpirine ketip qaluy kerek i̇edi, būğan
şama qaida, sonyñ keregi bar ma özi? Ölgeli jatqan barystyñ denesin
jastana qūlağan i̇eken, öte oñtaily jatyr. Arsen Samanşinniñ bar
küşi basyn tikteuge ğana jetti. «İekeumiz aqyrğy sätte kezdesippizau...»
Arsen Samanşinniñ bir qaptaly şylqyp ketipti, sorğalağan qan
tas üñgirdiñ i̇edenin şylap jatyr. Bir täuiri, sanasy söne qoimağan,
būl ömirde körgen i̇eñ soñğy igiligi de osy şyğar – i̇endi ol aqyrğy
oilaryn jinaqtauğa tyrysty. Oilanuğa şamasy jetkenine de
şükir, osynyñ bärine özi kinäli i̇eken-au, biraq öler aldynda İelespen
qoştasyp qaluy kerek, i̇ekeuiniñ mahabbat qyzyğyna bölenip, baqytty
sätterdi bastan keşkeni qandai tez ötse, qoştasuy da sondai şūğyl
boldy:
– Qoş bol, İeles. İendi qaityp körise almaspyz. Armanymyzdyñ
oryndalmağany üşin keşirersiñ... Basymdy iıp, täjim i̇etemin
sağan. Qoş bol, qoş. Ülgere almadym. Soğan ökinemin. Bärine özim
kinälimin…
Özi mazaq qylyp, qorlağandai bolğan arab hanzadalarynyñ
aldynda da keşirim ötinbek boldy, ar-Uiaty janyn jep
Tau qūlağan
barady, beine bir olar mūny şynymen i̇estip tūrğandai:
– Qūdai üşin, ötinemin, bärine men kinälimin, basqa amalym bolmady, senderge qater tönip tūrğany turaly tek östip qana i̇eskerte
alatyn i̇edim. Qoldaryñnan kelse, keşiriñder... Kinälimin jäne būl
soñğy sözim... Moiyndaimyn... Tağdyrdyñ qalauymen özderiñe
būiyrğan biık märtebeleriñniñ igiligin köriñder, keşiriñder meni,
kinälimin, tağy da kinälimin... Aiamai-aq qoiyñdar meni: balağattap,
qarğap-silei beriñder…
Äkesiniñ tuğan bauyrynan da aşy ökinişpen, şynaiy täubağa
kelgendei bolyp keşirim sūrap jatyr:
– Bektūr ağa, baieke, qarğai ber meni! Aiausyz qarğap-sileşi!
Äuletimizdiñ atyna kir keltirip, bastağan isiñniñ tübine jetip
tyndym, meniñ kesirimnen dalada qañğyp qalatyn boldyñ, basqa
amalym bolmağanyn qalai tüsindire alamyn sağan? Düiim i̇eldiñ
aldynda qas masqara bolğanymmen qoimai, sağan da arylmas
qaiğy-qasiret äkelip, zalalymdy tigizgenimdi tüsinemin. Qarğai
ber, men būğan äbden laiyqpyn, mine aqtyq demim üzilip barady…
Tek keşire körşi, men mūny sağan jamandyq oilağannan nemese
aqymaqtyq pen köre almauşylyqtan istegen joqpyn… Ğūmyryñ
ūzaq bolsyn, ağataiym, şamañ jetse keşir, janyña jara salğanyma
şydamdylyq tanytyp, keşire körşi men baiğūsty… Ana düniege
barğan soñ öziñniñ ağañ, meniñ äkem aldymnan şyğar, soğan bärin
tüsindirip berermin…
Basqa tuystaryn, Qadişa apasy men ūsta jezdesin de i̇esine aldy:
– Senderge de ziiänym tidi-au. Kinälimin, keşiriñder meni... Tek
söge jamandai körmeñderşi…
İeñ soñynan qazirgi zaman ürdisimen şeteldik it satu biznesimen
ainalysyp, kün körip jürgen Ardaq ağasyn da i̇esine aldy:
– Ardaq, men ölip bara jatyrmyn. İendi kezdese almaspyz. Meni
bilesiñ ğoi, öz betimmen jürgen adam i̇edim, men üşin qaiğyryp,
uaiymdamai-aq qoi… Öz şarualaryñ da jetip jatqan şyğar.
Balalardy ösiruiñ kerek, artymda ūrpaq qaldyrmastan ketip
baramyn. Būl da Qūdaidyñ jibergen jazasy bolar…
Şyñğys Aitmatov
Arsen Samanşin i̇endi Aidananyñ aldynda ökinip, keşirim
sūrady:
– Keşir, Aidana, arzan jūldyzğa ainalyp, estradany biznes
közi dep tüsingeniñ üşin aiyptap, jek körmek bolğanym üşin ğafu
i̇et. Seniñ tağdyryñ osy i̇eken ğoi. Öziñdi opera sahnasynan Mäñgilik
qalyñdyqtyñ beinesinde köremin be dep armandap i̇edim. Söitip
mazañdy ala beretinmin, tağdyr seni būdan birjola qūtqarğaly
tūr, tek älgi İertas Qūrşatqa i̇eşteñe demei-aq qoişy, oğan aqyrğy
sözimdi özim aitarmyn:
– İertas Qūrşat, sen jolyñ bolğan jeksūrynsyñ, oligarh
boldyñ, sol küiiñde qala ber. Soñğy sätke deiin aldyñda kinäli bolyp keldim, öitkeni seni öltirgim kelgen, sonşalyqty jek körip,
jirenetinmin senen, būnyñ sebebi de bar. İendi oilasam, meniki qate
bolğan i̇eken, sabama tüstim, tynyştaldym. Men turaly jaman oilama, qolyñnan kelse keşirgeisiñ.
Demi üzilip bara jatqan Arsen Samanşin būrynğy synyptasy
Tastan-Auğan men onyñ sybailastaryna da osy sipatta soñğy sözin
arnamaq bolyp i̇edi, qatty qinalyp, jany auyryp ketti. Ne aitarsyñ
olarğa, aqtyq demiñ qalğan sätte ne dep qoştasarsyñ? Älde bar
kinäni solarğa artyp, qarğap-silei me?
«Meili, Qūdai keşirsin seni! Men-aq qūrbandyğyñ bolaiyn
jäne sony i̇eşkim bilmei-aq qoisyn, aiuandyq qanqūmarlyqqa boi
aldyryp, qandai qylmystan da bas tartpauğa bekinip i̇ediñ. Seniñ
i̇emes, tek özimniñ aldymda ğana kinälimin. Meili, men-aq qūrbandyq
bolaiyn, Qūdaidyñ özi keşirsin!»
Biznes-añşylyqtyñ aqyry janjalmen aiaqtalğanynan zardap
şekken auyldastary mūny jabyla qarğap, bar päleni bir öziniñ
basyna üiip-tögip jatyr-au dep oilap i̇edi, özegin äldebir küiik
şarpyğandai boldy.
– Ötinemin, keşiriñder meni, jerlesterim, az da bolsa
näpaqalaryñnan qağyp, öz aiağymen kelip tūrğan tabysty
auyzdaryñnan jyryp äketkendei boldym-au. İendi ne isteiin? Ölip
bara jatyp keşirim sūraimyn senderden, keşire köriñder meni…
Tau qūlağan
Aqyry osylai bolyp şyqty… Tek aruağymdy tildei körmeñderşi,
men būğan i̇erikkennen barğan joqpyn… Biraq sony i̇eşkim bile
almaidy i̇endi… Qoş bolyñdar.
Qar barysy i̇endigi ölip te qalğan. Onyñ izinşe adam da aqtyq ret
demin aldy…
Ömiriniñ soñğy sätinde, demi üzilip bara jatyp Mäñgilik
qalyñdyqtyñ alystan talyp i̇estilgen dauysyn añdady: «Qaidasyñ
sen, qaida jürsiñ, añşy jigit!» Oğan da aqtyq ret sybyrlai til
qatty: «Qoş bol, sen i̇ekeumiz i̇eşqaşan kezdese almaityn boldyq...»
Tüngi aspandy torlağan qara būlttyñ arasynan şyğa almai,
Ai da adasyp jür, älginde ğana qūtyryna guildep tūrğan jel
de jartasty tasalap, tyna qalypty, töñirekti tügel jym-jyrt
tynyştyq basqan…
***
İertesine osy mañda üş salt atty paida boldy – i̇er adam aldynda
keledi, i̇eki äiel soñyna i̇ergen. Būlar İeles pen apa-jezdesi bolatyn.
Keşe ğana biznes-añşylyqqa bailanysty adam aitsa sengisiz
sūmdyq oqiğa bolğan Molatas üñgiriniñ qasyndağy osy jerge İeles
tek tuystarynyñ janaşyrlyq tanytuynyñ arqasynda ğana kelip
jetti. Bolğan jäittiñ män-jaiyna qanyğyp, san-saqqa jügirtken
aluan qily äñgimelerdi tyñdap qūlağy sarsydy, i̇endi bärin öz
közimen körip, süigeninen şynymen aiyrylyp qalğanyna anyq köz
jetkizuge tiıs. Tuystary İelesti osynda sol üşin i̇ertip äkeldi.
Jezdesi Jora būl mañdy jaqsy biletin. Kolhozda ferma
meñgeruşisi bolğan kezinde jol-jönekei Molatas üñgirine de
soğa ketetin. Qazir de İeles pen apasyn üñgirge qarai batyl bastap
keledi. Soqpaq jolmen köterilip kele jatyp äueli tört aiağy kökten
kelip, töñkerile qūlağan atty kördi, oq tiıp ölgen, bir täulik
boiy jañbyrdyñ astynda jatqannan ba, qarny qampiyp isinip
ketipti, aiyldary üzilgen, i̇er-toqymy tüsip qalypty. Qasynda
Arsenniñ megafony men avtomaty jatyr. Qarudy körgen Jora
atynan sekirip tüsip, avtomatty da, megafondy da jerden köterip
Şyñğys Aitmatov
aldy. Ölgen at pen iesiz qalğan qarudy körgen soñ-aq Arsenniñ
de aman qalmağanyn ūqty. Sälden soñ būğan közderi jetti.
Üñgirge kirerde üşeui de bir sūmdyqty sezgendei boldy. İeles
qalş-qalş i̇etip, öksigin basa almai keledi, apasy ony qolynan tas
qylyp ūstap alğan. Işke kirip, ne bolğanyn körgen kezde bir auyz
söz aita almai qūmyğyp qaldy, şylqyğan qannan üñgirdiñ işinde
kişigirim qaq tūryp qalypty, sonyñ ortasynda adamnyñ mäiiti men
jabaiy jyrtqyştyñ, būrynğydan da zoraia tüskendei köringen iri
barystyñ denesi jatyr. Arsen Samanşin basyn Jebe-Barystyñ
keudesine süiei jyğylğan i̇eken. İeki äiel dauys salyp qūia berdi:
– Oi, oi, oi, būl qalai boldy! Bizdiñ Arsen osylai qaza tapqan
ba, Jaratqannyñ büitip jazalağany nesi ony!
İelestiñ apasy jylamsyrap, kübirlep söilep qūiady:
– İeldiñ bäri Arsen özin-özi öltirip tyndy dep beker aityp
jürmegen boldy ğoi! Būl qalai sonda, aqyldy jigit siiäqty i̇edi,
men baiğūs aqyry İelesim de üi bolyp, tūrmys qūrady dep quanyp
jürsem... Mūndai sūmdyq bolaryn kim bilipti. Özim de sekem alyp
i̇edim, kenetten qona qalğan būl qandai baq dep…
İeles tizerlep otyra qalyp i̇eñirep qūia berdi, Arsenniñ sūpsuyq qolyn aialap sipalap qūiady, i̇endi ne istemek, ne aitady, qaida
barmaq…
İekeui ūzaq jylady. Apasy İelestiñ basyna qara oramal tartty.
Jora äielderdiñ tynyştaluyn kütip, üñgirden bir şyğyp, bir kirip
sendelumen jür. İeles bir sät i̇eñireuin toqtatyp, qasynda jürelep
otyrğan apasyna bar syryn jaiyp saldy, äli de öksigi basylar i̇emes:
– Qūmar, sen mağan anamdai bolyp ketip i̇ediñ, nesin jasyraiyn,
aqymaq bolyp, Arsenge osyndai oi salğan men i̇edim, «Bizdiñ barystardan qoldaryñdy tartyñdar! Taudyñ ekologiiäsyn būzuşylar
joiylsyn!» degen jäne basqa osyndai ūrandar jazylğan plakat
köterip, narazylyq bildirsem be dep oilaitynmyn, biraq bizdiñ auylda öituge bolmaitynyn tüsinetinmin. Arsen ol kezde i̇eşteñe demep i̇edi, oğan da oi salğan boldym ğoi, mine sonyñ aqyry osyğan
äkep tiredi… Nege ğana aittym i̇eken sony…
Tau qūlağan
– Oi, büitip öz-öziñdi jazğyrma, İeles, jany jaqyn adamdar birbirine ne demeuşi i̇edi. Tağdyrdyñ isi şyğar. Odan da i̇endi ne isteisiñ,
baiğūsty qalai jerlemeksiñ, sony oila. Tuystary onyñ özin de,
öligin de körgisi kelmeidi, mūny tüsinip tūrsyñ. Biraq marqūmdy öli
jyrtqyştyñ denesiniñ qasynda qaldyryp ketuge tağy bolmaidy.
– İiä, Qūmar, dūrys aitasyñ. Arsensiz qalai ömir süretinimdi
bilmei tūrmyn, beine bir ömir boiy qol ūstasyp birge jürgen
siiäqtymyz. Reseide äielder monastyry bar deuşi i̇edi, sauda
jasap saparğa şyqqanda i̇estigenmin, sonau pionerlik kezden beri
dinge senbesem de, sonda baryp küni-tüni Arsen üşin Qūdaiğa
jalbarynatyn şyğarmyn.
– Jylama, İeles, jylai berme. Senen ol da şyğatynyn bilemin
ğoi. Sondai adamsyñ sen. Mektepte pionerlerdiñ jetekşisi
bolğanyñdy ūmytqanym joq. Degenmen, oilan: arty qalai bolady,
onda bir barsañ, ömir boiy sonda qalasyñ.
– Ärine, oilanamyn. Būl oiymnan tek bir-aq jağdaida ğana bas
tartuym mümkin, i̇eger odan bala köterip qalğan bolsam…
– Ah, solai ma! Qūdaiym soğan jazsyn! Öziñ qalai oilaisyñ,
mümkin be būl?
– Äiteuir, ümitim bar. Kütip jürmin. Tüs körgenmin. Köp ūzamai
bäri anyqtalady. İeger kütkenim bolmai şyqsa, sonda ketemin.
– İiä, İeles, men seni tüsinip tūrmyn, bir jağynan, janym aşidy,
– Qūmar tağy birdeñe aitqysy kelip i̇edi, sol sätte tau işin dürildetip
äketip bara jatqan äldebir guil i̇estildi. Ne bolğanyn bilu üşin amalsyz dalağa şyqty. Tikūşaq i̇eken. Tau şyñdarynyñ arasynan asqan
i̇eptilikpen ötip, şatqaldy qualap ūşyp keledi. Üşeui üñgirdiñ
qasynda tikūşaqtyñ ūşuyn baqylap biraz tūrdy. Bailaudağy attary da i̇eleñdei bastady. Jora olardy tynyştandyrmaq bolyp,
tizginderin qolyna aldy. Tikūşaq Molatas üñgiriniñ mañyn biraz ainalyp jürdi de, qaitadan ūşyp ketti. Onyñ guili basylğan soñ Jora
alaqanyn ysqylap qoiyp, oilana til qatty.:
– Meniñşe, älgi tikūşaq tegin kelgen joq. Būl tauğa i̇eşkim de
Şyñğys Aitmatov
i̇erikkennen kelmeidi. Demek, bir sebebi bolğan. Şamasy, mūndağy
oqiğa turaly audan ortalyğyna da habar jetken şyğar.
Äieli de qosyp qoidy:
– Meili, özderi bilsin. Bizdiñ öz jūmysymyz bar. İeles i̇ekeumiz
i̇endi ne isteitinimizdi oilastyrğanbyz, Arsendi jerleu kerek qoi.
Öziñ ne aitasyñ, Jora?
– Ne aitaiyn. Oilanatyn i̇eşteñe joq, tezirek jerleu kerek.
Tuystarynyñ i̇eşqaisysy i̇eşteñe dei qoimap i̇edi. Şef Bektūr
da, Arsenniñ öz apasy Gülaiym da, jezdesi de, basqa tuystary
men körşi-kölem de jerleu turaly bir auyz söz aitqan joq. Bar
bilgenderi – balağattap, qarğap, sybap jatyr. Qaşanğy qarğai
beruge bolady!
İendi tağy bir qiyndyq tuyndady, tau jolymen mäiitti auyldağy
ziratqa qalai aparmaq? Atqa tiep alyp jüru oñai i̇emes. Keibir
jerlerden zembilge salyp jaiau alyp ötu kerek, būl üşin birneşe
qaruly jigittiñ kömegi qajet bolady. Daiyn tūrğan kömekşi käne?
Jora būl mäseleni marqūmnyñ jaqyn tuystarymen aqyldasyp
alyp, sosyn şeşu kerek dep ūiğardy. İiä, Arsen Samanşinniñ
kesirinen bäri osylai aiaqtalğanyna jūrttyñ bäri şeksiz aşuly,
biraq qalai bolğanda da ony jerleu kerek qoi – nebir şekten
şyqqan qylmyskerlerdi de qara jerdiñ qoinauyna bermeuşi me
i̇edi.
– Oilanu kerek, – dep tüiindedi Jora, – äzirşe işke kireiik,
Arsenniñ jany tynyştyq tapsyn dep qūran bağyştap jibereiin,
molda i̇emespin, ärine, bilgenimdi oqyrmyn.
Üşeui qaitadan üñgirdiñ işine kirdi, bäri de sol alğaşqy
körgendei – üi ornyndai jerdi qapysyz suaryp, i̇endigi qata
bastağan şylqyğan qannyñ ortasynda barystyñ öli denesi jatyr,
onyñ büiirine basyn süiei jyğylğan Arsen Samanşinniñ mäiiti
de sol qalpy, qansyrap ölgennen be i̇eken, beti quaryp ketipti.
Mäiitti qorşai, ün-tünsiz otyra qaldy. İeles betin qara
oramalmen tūmşalap, ünsiz jylap otyr. Jora alaqanyn jaiyp,
Tau qūlağan
kübirlep qūran oqydy, arab tilinde şala-pūla oqyğan sözderiniñ
mağynasyn özi de tüsinbeitini baiqalyp tūr, jalğyz ol i̇emes, būl
jaqtyñ adamdarynyñ arasynda osy räsimdik tildi tüsinetinder
joq-au, sirä. Alaida dästürden attap kete almaisyñ…
Üşeui östip bata qylyp otyrğan kezde İeles jan degendegi
jaqyny – tuğan apasy Qūmar men jezdesi Joranyñ qasynda
bolğanyna şükir dep oilady, solardyñ arqasynda, mine,
üñgirdiñ işinde bolsa da marqūm süigenin azalap otyr, äitpese
joqtau aitatyn da i̇eşkim tabylmas i̇edi ğoi. Tağdyrdyñ jazğanyn
körmei-siñ be, ölerinde qasynda baqūldasyp qalatyn da
i̇eşkim bolmapty. Kenet onyñ osyndai kermek oilaryna jauap
tabylğandai-aq daladan at tUiağynyñ dürsili men adamdardyñ
dauysy i̇estildi.
Üñgirge birden bes adam kirip keldi. Tastan-Auğan men onyñ añ
ürkitetin serikteri i̇eken. Dästürdi qūrmettep tize bügu joq, tünerip,
közderin tömen salyp, qūran oqu aiaqtaluyn ünsiz kütip tūra berdi.
Qūran oqylyp bolğan soñ Tastan-Auğan sol tūnjyrağan küii til
qatty:
– Senderge mynany aituğa keldik, Molatas üñgirine mina
qoiylğan. Dereu üñgirden ketiñder, qazir jarylys bolady.
Kidirmei, tez jöneliñder.
Jora qarsylyq bildirdi:
– Ony nege jarmaqsyñdar, Arsen Samanşinniñ mäiiti bar i̇emes
pe, ony jerleu kerek qoi. Būlaryñ qalai?
– Ol jağynda şaruamyz joq. Üñgirdi jaramyz, sonda mäiit
üiindiniñ astynda qalady, būl da jerleuge jatpai ma.
– Joq, būl jerleu i̇emes, – dep aşulana bajyldap qūia berdi
Qūmar. – Äiel retinde aityp tūrmyn, äueli jerleñder ony, sodan
keiin jara beriñder. Bärimiz de ajaldy pendemiz, marqūmdy aza
tūtyp jerleu kerek, älde özderiñ ölmeimiz dep jürsiñder me!
– Aqyl üiretpe! Bizge Molatas üñgirin jaruğa tapsyrma berilgen.
Sol üşin keldik mūnda. Senderdiñ jarty sağat uaqyttaryñ bar.
Şyñğys Aitmatov
İendi basyndağy qara oramalyn serpip tastap, İeles söilep
ketti:
– Öite almaisyñdar! Men būğan jol bere almaspyn! Adam
ölimin mazaq qylu ğoi būl! Büitip aruaqty basynğandaryñ jazasyz ketpes, men ölimge bas tikken adammyn. Ölgen adamnyñ denesin
joiyp jiberip, jerleuge mümkindik bermeu degendi qai atañnan
körip i̇ediñ!
– Sen kimsiñ, i̇ei! – dep aqyryp jiberdi būğan deiin äzer şydap
tūrğan Tastan-Auğan. (Onyñ i̇esirik maqsatyna jeter joly osynda,
osy tauda keşe ğana kesilgenin, söitip aiaq astynan baiyp şyğa kelsem degen ümiti üzilgenin baiğūs qyz qaidan bilsin. İendi būrynğy
synyptasynyñ öli denesin qorlap kek almaq). – Kimsiñ öziñ?! – dep
aqyrdy qūtyrynyp alğan Tastan-Auğan. –
Jauap ber, käne!
– Kimsiñ deisiñ be? Būl sūrağyña däl qazir jauap bere almaspyn!
Mine, aiağyñnyñ astynda marqūmnyñ süiegi jatyr, men de qazir
sonyñ soñynan attanamyn – öltiriñder meni. Olai bolsa, meni de
onyñ mäiitimen qosa jaryp jiber, osy üñgirdiñ işinde mäñgi birge
qalaiyq. Men daiynmyn, jaryñdar, käne! Tura qazir jaryñdar,
sonda men de onymen birge öletin bolamyn… Tura qazir!
Osy bir i̇essiz aitystyñ nemen aiaqtalaryn kim bilgen, abyroi
bolğanda, tyğyryqtan şyğar joldy Jora tapty:
– Tastan-Auğan, tyñda meni, äieldermen būlai söilesuge
bolmaidy, äsirese, qan jūtyp, qaiğyryp otyrğan äieldermen.
Jaiyna qaldyr olardy, mäiittiñ qasynda daulasyp tūrğanymyz
dūrys i̇emes, jür, dalağa şyğaiyq, ne isteuge bolaryn aqyldasyp,
keñesip köreiik. Üñgirdi jaryp jiberuge qaşan da ülgeresiñ.
Aldymen söilesip alaiyq.
Söitip, i̇erkekter dalağa şyqty. Şuyldasyp, daulasyp jatyr.
Marqūmnyñ qasynda özderi oñaşa qalğan soñ Qūmar siñilisiniñ
basynan sipap, älginde jelkesine tüsip ketken qara oramalyn tüzep
qoidy, jūbatpaq bolyp aqylyn aityp jatyr:
Tau qūlağan
– Jylama, İeles, marqūmnyñ özi de bärin i̇estip jatqan şyğar.
Öz söziñdi aittyñ ğoi. Aruağy riza şyğar Arsenniñ, äri qarai ne
isteitinderin i̇erkekter özderi şeşsin. Oh, mūndaidy kim körgen…
İeles te jauap qatty:
– Rahmet, Qūmar, tuğan apamsyñ ğoi, tuğan anamdai bolyp kettiñ
mağan. İendi oilap otyrmyn, Arsenniñ tağdyry nege büitip kürt
özgerdi i̇eken, aqyldy adam i̇edi, ädil bolatyn. Bala kezimnen beri
gazetterge şyqqan maqalalaryn üzbei oqyp, teledidardan aitqan
sözderin qalt jibermei tyñdauşy i̇edim. İekeumizdiñ aramyzdağy
jarq i̇etip tūtanğan mahabbatty aitsañşy! Bir i̇emes, i̇eki ret ömir
sürsek te jetetin i̇edi! İendi, mine, aqyry ne boldy, üñgirdiñ işinde
jabaiy baryspen birge ajalyn tapty, myna qanypezerler onyñ
süiegin jer betinen joq qylyp, jaryp jiberemiz deidi. Mūny
qalai tüsinuge bolady – būl onyñ biregei tūlğasyna degen qūrmeti
me, älde marqūmnyñ mäiitin qorlamaq bolğandary ma?.. Men üşin
ol äulie tektes adam, tek onyñ ornyn joqtatpai, artynda izi qalyp,
säbili bolsam i̇eken, ūl bolsa da, qyz bolsa da bäribir – aty öşpes
i̇edi, ūrpağy qalar i̇edi.
Apaly-siñilili i̇eki şermende östip mūñaiyp otyra berdi…
Birazdan soñ Jora kirdi, öñi qaşyp ketken, qanşa aityssa da
älgilerdi raiynan qaitara almapty. Tastan-Auğan tañerteñge deiin
mūrsat beripti, özim qyzmet i̇etip jürgen bastyğym – şef Bektūrmen
aqyldasyp köreiin, onyñ da «Mergen» firmasy qūrdymğa ketti.
Kütiñder, i̇erteñ qaityp kelemin, sonda bärin birjola şeşemiz
depti…
Tañnyñ atqanyn kütip alaudyñ qasynda bürisip otyrğan İelestiñ
bar oiy osy ğana boldy – süigenin i̇eske alyp, beiitine baryp jüre
alar ma i̇eken, säbili bolyp jatsa, i̇eñ qūryğanda, äkesiniñ molasyn
körseter i̇edi ğoi, älde mūny sol aldanyşynan da aiyryp tyna ma?
Alystan tau işin kezgen Mäñgilik qalyñdyqtyñ dauysy
i̇estilgendei boldy: «Qaidasyñ, añşy jigit, qaida jürsiñ?»,
İeles oğan sybyrlai jauap qatty: «İestip tūrmyn seni, Mäñgilik
Şyñğys Aitmatov
qalyñdyq, men de sen siiäqty beibaqpyn, bizdi i̇eşkim de küieu men
qalyñdyq dep körgen i̇emes, öz-özimdi jesir ataudan basqa amalym
qalmady, i̇endi bolaşaq säbiımdi qolynan jetektep süigenimniñ
beiitine baryp tūruğa jazsyn dep Qūdaiğa jalbarynyp
otyrmyn».
Tañerteñ jağdai tüzelgendei boldy. Adamnyñ täubasyna
kelui qaşan da oñai i̇emes, būl da öz-öziñmen mäñgilik kürestiñ bir
körinisi, öitkeni, täubağa kelu – barşa uaqytta da izgilikke degen
ūmtylys, qai zamanda da öz boiyñdağy zūlymdyqty jeñu arqyly
izgiliktiñ sara jolyna tüsuge degen mäñgilik ündeu, söitip i̇erte me,
keş pe, aşyq pa, älde iştei me – äiteuir tübi bir täubağa keluiñ
kerek. Täubağa keludiñ tüpki mäni osy, älsiz bop jaratylğan adam
balasy üşin osyğan qol jetkizudiñ özi bir azap.
Tañerteñ Tastan-Auğannyñ jigitteri zembil köterip kelipti,
marqūmnyñ süiegin orap aluğa keregi bolady dep jabyndy da
ala kelgen. Mäiitti zembilge salyp, şatqaldan alyp şyğu kerek,
ol jerde Bektūrdyñ djipi men tağy birneşe maşina kütip tūr.
Demek, Molatas üñgirin jaru keiinge qaldyrylğan nemese müldem
jarmaityn bolğan. Şef Bektūr barystyñ öligin taudyñ bir
quysyna köme salyñdar dep būiyrypty.
Özin-özi jesir i̇etip şyğarğan İeles qara jamylyp, Arsen
Samanşinniñ süiegi salynğan zembildiñ soñynan i̇erip keledi. Odan
keiin Qūmar apasy men Jora jezdesi, attardy jetektep alypty.
Tastan-Auğannyñ jan düniesinde ne bolyp jatqanyn i̇eşkim
bilgen joq, dūrysy, i̇eşkim tüsine almady. Ol da atyn jetekke
alyp, qaraly şerudiñ arasynda keledi. Bireuler közine jas alypty
desedi. Kimdi, dūrysy – neni joqtap jylady i̇eken?.. Basynan äskeri
furajkasyn jūlyp alyp, betkeige qarai laqtyryp jibergeni nesi,
būryn osy bas kiımine şañ jūqtyrmai kütip saqtauşy i̇edi.
İeles bolsa i̇endi mūñdasyna ainalğan añyzdağy keiipkermen
iştei syrlasyp keledi: «İestidim, i̇estidim seni, Mäñgilik qalyñdyq.
Äli de qaityp oralamyn, öziñmen de jolyğamyn, sonda i̇ekeumiz
Tau qūlağan
qosylyp bir jylarmyz, sirä, men de sağan mūñymdy şağyp
bağarmyn. Küt meni, köp ūzamai kelemin…»
Sol künderi tağy bir añyz ömirge keldi, būğan senu qiyn, ärine,
biluşiler şynymen solai bolğan desedi. Tastan-Auğannyñ i̇eki
serigi oq tiıp ölgen «Ūzynqūiryq qazanbas» barysty kömip tastau
üşin üñgirge barsa, Jebe-barys jatqan ornynda bolmai şyğypty.
Söitip, Jebe-Barys iz-tüzsiz joğalyp ketken deidi... Ketip
qalypty. Keiinnen ony körgender de tabylypty – Jebe-Barystyñ
i̇elesi tau-tasty aralap, kezip jürgenge ūqsaidy…
Şyñğys Aitmatov
EPİLOG

Arsen Samanşin
ÖLIM BE – ÖMIR ME…
(Äñgime)
Tek aspandağy kün ğana qanğa būialudan aman qalady...
Üstindegi adamynan aiyrylğan at äldeqaida şaba jöneledi…
(Syğan äieldiñ säuegeiliginen)

I

Töpep tūrğan zenit oğynyñ nöserinen ūşağyn aulaqqa äketip
ülgergen ūşqyş qarşa borağan ajal oğynan qanşalyqty alys
ketkenin anyqtau üşin tömenge köz jiberdi, däl astynda jaly
būrqyrağan qoñyr-jasyl qalyñ orman kösilip jatyr, ūşaq būrylğan
saiyn orman da birge ainalatyn sekildi, şalqasynan töñkerilip, qazir
äldebir tüpsiz keñistikke qūlap tüsip, birjola jūtylyp keterdei
körinedi. Kelesi sätte joiğyş-ūşaq qaitadan bağytyn tüzedi,
orman da dereu ornyna kelip, tūmandanğan kökjiekpen astasyp
jatqan qalpyna qaitadan tüsti. Dünie-älem üirenşikti küiine
qaita oraldy. Ūşqyş aptyğyn basyp ülgergen joq, ūşaqtyñ
tura qarsy aldynan qarauytyp äldene şyğa keldi, mūnyñ kenetten
bolğany sonşalyq, äuede ne närsemen soqtyğysyp qalğanyn
bajailap ülgergen joq – ne i̇ekeni anyq körine qoimağanymen, äldebir
auyr da tyğyz, sonymen qatar, jandy denemen şatyr-şūtyr
aiqasa ketkenin sezdi. Auyr soqqydan ūşaq solq i̇ete tüsti, bir sät
ūşqyştyñ köz aldy tūmandanyp, tük körmei qaldy...
Būl soğys aimağynan aulaq ketuge jantalasa ūmtylğan bir
top qūs bolatyn, özderi beine bir ūşyp kele jatyp soqyr bolyp
qalğandai…
Tau qūlağan
Ūşqyştyñ tūla boiyn ter basyp ketti. Maşinanyñ
şüiile qūlauyna jol bermeu üşin äzer basqaryp qaldy, ūşaqpen
soqtyğysyp qalğan qūstardyñ qan-jyny kabinanyñ terezesin
juyp ketken, jiırkengennen qūsyp qūia jazdady.
Qūstar būl ölkeden küzdi kütpei-aq ketip jatyr. Jazdyñ ortasy i̇endi bolğanyna qaramastan bir-birlep te, üiir-üiirimen de
kündiz-tüni birdei basqa jaqqa ūşyp ketuge asyğady, äli tolyq basyp ülgermegen jūmytqağa toly Uialary men i̇endi ğana ömirge kelgen, şiqyldasyp jem sūraudan basqany bilmeitin balapandaryna
da qaraityn i̇emes. İeñ soñynan tüni boiy uildeuden bir tanbaityn
batpaq japalaqtary ketti…
Jan-januar atauly tügel qaşyp barady…
Orman da örtenip jatyr, būrqyrağan tütini köz jeter jerdi tügel
jauyp ketken, ğasyrlar boiy mini qūrymağan töbesimen kök tiregen
qarağailar qūtyrynğan dauylğa tötep bere almai jyğylğandaiaq syqyrlap baryp, gürs i̇etip qūlap tüsedi. Zeñbirekterdiñ oğy men
minalardyñ jaryluynan, aspannan laqtyrylğan bombalar men
tankilerdiñ şabuylynan, sol tankilerge qarsy atylğan qarulardan
qara jerdiñ özi de solq-solq i̇etip qainap jatqandai körinedi, töñirek
tügel jarylystan köz aşar i̇emes... Sansyz jarylystan bağytynan
jañylyp, arnasynan adasqan özenderdiñ jylğalary birtindep
oipattar men jazyq jerlerdi basyp jatyr. Osy bülinşilik üşin
sazaiyn tartqan bir tanki su toly orğa jantaia jyğylypty,
zeñbiregin kökke kezep, aşyq alañqaidyñ qaq ortasynda mäñgilikke
qisaiyp qalğan…
Osynyñ bäri kün saiyn örşelene qaitalanyp jatyr jäne
äzirşe toqtaityn türi körinbeidi, öitkeni, äskeri tilmen
aitqanda, mūnda maidandar şaiqasy jürip jatqan. Maidan
men maidannyñ qyrqysy. Är tarap ta dūşpanynyñ qarsylyğyn
toitaryp, şabuylğa köşip, jau äskeriniñ qos qaptaly men tylyn tas-talqan i̇etip qiratyp, äskerin qyryp saluğa tyrysyp bağuda. İeki jaq ta qarsylasynyñ qorğanysyn būzyp ötip,
Şyñğys Aitmatov
şabuylğa birinşi bolyp şyğudy aldyna mindet i̇etip qoiğan…
Äzirşe i̇eşqaisysy da būl maqsatqa jete alar i̇emes. Sondyqtan,
şep qūryp soğysu ūzaqqa sozylyp ketti jäne kün sanap jalğasa
beredi…
Uaqyt bolsa ötip jatyr. Soğys teatry dep atalatyn osy
aimaqta qaru-jaraqtyñ kürkiri kündiz-tüni bir tolas tappai,
jañbyrğa da, jelge de, basqağa da qaramastan sary küzge deiin bir
basylğan joq... Sol jyly qūstar da Uialaryna qaityp oralmady,
qorğasyn nöseriniñ astynda taptalğan şalğyn-şöp te qaitadan
bas kötermei, gülder de şeşek ata almady.
Birin-biri tezirek qūrtyp tynuğa bekingen maidan ştabtary
asyğys-üsigis jañadan şūğyl josparlar jasap, jalpy şyğyn
men qaza tapqan jäne jaralanğan äskerdiñ sany turaly qūpiiä
mälimetter jinap jatty – i̇eki jaqtyñ ştabtary da biraq närseni däleldemek bolady – dūşpanğa aiausyz soqqy beru üşin
qajetti küşti i̇eselep arttyra tüsu kerek, sondyqtan özderiniñ
Joğary märtebeli kösemderinen äsker küşi men tehnika, oq-däri
jäne basqa qosymşa qor berudi talap i̇etedi: bireui jaña ömirlik
keñistikti jaulap aluğa arnalğan i̇esirik ideiäny jüzege asyru üşin
jantalassa, i̇ekinşisi – sol keñistikti qalai da qorğap qaludy
maqsat tūtqan. Qalai bolğanda da i̇eki jaqqa da sūratqan kömegi
berilip jatty, ol küşter de jaña şaiqastarda sarqylyp qalady,
tağy da qosymşa kömek jiberiledi…
Soğystan berekesi ketken jazğy mausym aiaqtalyp keledi,
soğysuşy taraptardyñ aqyrğy daiyndyq merzimi de kelip jetti,
i̇endi dūşpannyñ qorğanysyn būzu kerek, sodan keiin tejeudi bilmes
tegeuirindi küş lap qoimaq – tasqyndy şabuyl bastaluğa tiıs…
Külli älemde qan şaşyramağan bir-aq närse – aspandağy kün ğana
aman qalatyn osy auqymdy qantögis bastalar qarsañda qūstary
auyp ketken būl aimaqqa tağdyrdyñ aidauymen talai adam
jinalğan bolatyn, bälkim olardyñ özderi de ömirge osy qyrğynğa
qatysu üşin kelgen bolar.
Solardyñ biri osy qyrğynğa tap bolaryn özi de bilmep i̇edi.
Tau qūlağan
Ol käri Aziiänyñ tabaldyryğy tärizdi İedil özeniniñ jağasynda
ornalasqan Saratov qalasynan şyqqan äskeri eşelonnyñ qūramyna
ilikken bolatyn. Soğysqa baratyny belgili, ärine, qai maidannyñ
qandai böligine tap bolaryn tek joğary qolbasşylar ğana biledi,
qarapaiym jauyngerdi qai tesikke tyğyn, qai jyrtyqqa jamau
qylsa da solardyñ i̇erki... Degenmen, bağytymyz Mäskeu degen sybys i̇estilip qalğan, odan äri belgili ğoi – maidan dalasy kütip tūr...
Özi de solai bolatyn. Mūndai bağytty boljau onşa qiynğa tüse
qoiğan joq.
Saratovtan keşke salym şyqqan, jaz boiy äbden toidyrğan
qapyryq tünnen keiin aptap ystyqtan küiip ketken İedil dalasyn
basyp ötti, i̇endi temirjoldyñ i̇eki jağynan äregidik şoq toğailar
men qylqan japyraqty ormannyñ şet pūşpağy körine bastady,
qarasañ köz quanady – tura köne suretterde beinelengendei. Qarujarağyn asynğan jauyngerlerge lyq toly jyly vagondardyñ
aşyq tūrğan i̇esikterinen salqyn lep sezile bastady. Köp ūzamai
qalyñ ormannyñ qūşağyna da i̇enip ketti.
– Qarañdar, ne degen qalyñ orman! Reseige kirdik, Resei-anamyzğa
da jettik! – dep şulasyp jatty jauyngerler, beine bir özderi
Reseiden i̇emes, basqa jaqtan kelgen siiäqty.
Olardyñ arasynda bir jap-jas ūzyntūra bozbala kele jatty,
üstindegi äskeri kiımi äkesiniñ iyğynan şeşip alğandai solbyraiyp tūr, – būl Sergei Vorontsov bolatyn, vzvodtağylar oğan Sergii
pirädar dep at qoiyp alypty, bireuler Sergii äkei dep jür. Özinen
de bar, jigitimiz söz arasynda Qūdai turaly aityp qalğan, onyñ
sözine qarağanda, Qūdai degenimiz – qatyp qalğan qasañ ūğym i̇emes,
jandy qūbylys i̇eken; onyñ tüsindiruinen būl qandai qūbylys i̇ekenin
ūğa qoiğan i̇eşkim bolğan joq, degenmen, köptiñ işinde mindetti
türde qujaqtar da bolatyny belgili ğoi, bireuler ony dereu
şirkeu tilimen Sergii i̇etip şyğardy, būl az degendei pirädar dep
qosyp qoidy. Söitip, bäri bir mäz bolyp qaldy – Vorontsov nebäri
on toğyz jasta bolatyn. Jastaiynan aqyldy bolyp köringisi
keletin i̇esersoqty nege külki qylmasqa. Ol būğan renjigen joq.
Şyñğys Aitmatov
Sergii vagonnyñ i̇esiginiñ jaqtauyna asylyp sağattap tapjylmai
tūra beretin, ol jerde būdan köp tūrğan i̇eşkim bolmağan şyğar.
Basqalary karta oinaidy, bireulerde keşe vokzalda şyğaryp saluşylar qystyryp jibergen işimdik te qalğan i̇eken, i̇erikken adam
ne istemeidi, jolşybai döñgelekterdiñ dürsiline qosyla şulasyp,
neşe türli äñgime köiitedi, i̇endi bireuler än salyp, öz dauystaryna özderi mäz bolady, Sergii aldarynan qarsy jüitkigen jaña
jerlerge qaraudan jalyğar i̇emes. Balalyq qyzyğumen qūmarta qaraidy, i̇ejelgi Resei öñirine Sergii alğaş ret kelip tūr, mektep
bitirgennen keiin Mäskeuge oquğa baramyn dep armandauşy i̇edi, i̇endi
ol armany adyra qaldy, poiyz ony soğysqa äkele jatyr. Eşelonnyñ
üstinde ötip jatqan ömir tügeldei qozğalystan tūrady,
stansyğa kelgende qoldaryna şäinek alyp qainaq su aluğa jügiredi,
jauyngerlik qūrğaq tamaqty qajalaidy, İedil jağasyndağy
äskeri lagerde üş ai boiy jattyğudan ötkennen beri jolşybai aluan türli äserge bölenip keledi. Talaidy körgen jyryndylar
üşin tükke tūrğysyz bolğanymen, būğan beitanys, äldebir i̇erekşe
närseni körgen saiyn qasyndağy bireudi jeñinen tartqyştap, älgi
närseni nūsqap jatady – anany qaraşy! Sondağysy temirjoldy
sağalağan bireulerdiñ ağaştan qiyp soqqan üileri, qamystyñ arasynan qylt i̇etip körinip qalğan kölşik, siyrğa i̇er salyp mingen
äldebir i̇esersoq: qyzyq i̇eken, siyrğa salt mingendi kim körgen! Aşyq
dalada anadaidan közge şalynatyn zauyttyñ biık mūrjasynyñ
ūşar basynda mūnaidan alau jağyp qoiypty. Sergii osynyñ bärin
tüsindirip keledi, älgi aspanğa säulesi tüsken biık alau öz betimen
janyp tūr, ilespe gazdy söitip jağyp jibermese bolmaidy; äkesi
mūnai önerkäsibinde jūmys istegen, onda da östip mūrjalardan
alau janyp tūratyn. Äsirese, qysqy tünde, qar jauyp tūrğan
kezde öte ädemi körinedi – japalaqtap jauğan qar sonau biıkte
janyp tūrğan alaudyñ jaryğyna şağylysyp ūşqyn atady.
Jaña jylda anasymen jäne qaryndastarymen birge sol alaudy qyzyqtauğa baratyn, qol ūstasyp qar keşken qandai qyzyq.
Qaityp oralğanda üidiñ işi i̇erekşe jylynyp ketkendei seziletin,
Tau qūlağan
balalar taqpaq oqidy, anasy bäliş pisirip qoiğan, änşeiinde qatal
bolyp körinetin buhgalter äkesi de köñildi jüruşi i̇edi. Bireuler būl
pirädardyñ qaidağy bir bälişti, taqpaq oqyğanyn i̇eske alğany nesi
dep külki qylady, tüsinbeidi ğoi... Özi maidanğa bara jatyr!
Toğyz joldyñ torabyndağy bir stansyda poiyz jürisin
baiaulatqan, ymyrt üiirilgen kez, kenet Sergii joldastarynyñ nazaryn bomba tüsip qirağan, sondyqtan qosymşa jolğa äkep qoiğan,
parovozy da, vagondary da örtenip ketken poiyzğa audardy. İeşkim
til qatqan joq, bäriniñ de bombanyñ astynda qalğan poiyz qalai
örtengeni, faşist ūşaqtarynyñ qalai şabuyl jasağany, sol
kezde būl vagondarda qandai äbiger bolğany turaly oilap tūrğany
belgili i̇edi. Jantalasyp jerge sekirip tüsip qūtylmaq bolğandardyñ
qanşasy oqqa ūşyp, qanşasy örtenip öldi i̇eken? Būlardyñ közine
şalynğan soğystyñ alğaşqy körinisi osy poiyz bolatyn. Beine
bir zirat basynda jolyqqandai typ-tynyş kezdesip, solai ünsiz
qoştasty. Köbisi mahorkasynyñ tütinin būrqyratyp ünsiz oilanyp tūr.
Jolşybai külkili jäitter de boldy, añğal jigtti äbden keleke qylyp, bäri bir jetisip qaldy. Sergii tağy da bireudi jeñinen
tartqyştap jatyr:
– Qaraşy! Qandai ädemi qūdyq, körip tūrsyñ ba, jappanyñ
astyndağy qūdyqty aitamyn, qaqpağy qalai äsem bezendirilgen!
Sūlulyq dep osyny ait!
Dereu äldekim qağyta jauap qatty:
– Qūdyqty, onyñ äsem bezendirilgen qaqpağyn qaitesiñ! Öziñ
soğysqa ketip barasyñ. Odan da sol qūdyqtan su alyp jatqan
qyzdy aitpaisyñ ba. Işköilekpen jürgenin qaraşy, denesi äbden
künge totyğyp ketipti, türi qandai, böksesin aitsañşy! Al sen
qūdyq deisiñ! Äi, pirädarym-ai, seniñ ornyñda bolsam, eşelonnan
sekirip tüsip qasyna jetip barar i̇edim, dezertir qylyp şyğara ma
dep qorqamyn!
Bäri mäz bolyp qaldy.
Onyñ osyndai adam i̇ekenin jūrttyñ bäri salğannan-aq bilip
Şyñğys Aitmatov
alğanyn aita ketu kerek añğal, köñili pirädardai taza, balğyn
balalyqtan aryla qoimağan – qaramaityn närsege qarap, körmeitin
närseni köredi, boiy da, soiy da i̇eşkimnen kem i̇emes, aqylsyz deuge
de bolmaidy, biraq Sergii köp jağynan äli de bala bolyp qalğan
siiäqty i̇edi, Uialşaqtyğy da bar, minezi de qyzyq. Keide būl jöninde
Sergiidiñ özi de qamyğa oilap qūiady, mūnyñ qatarlary adam
qyzyğarlyqtai tez i̇eseiip ketti, birqatary äieldermen de i̇eminerkin, aşyq söilese beredi. Būl bolsa – mynau! Mahabbat tärizdi bir
oqiğany būl da basynan keşken, sonyñ özi de soraqylau aiaqtaldy.
Keşe vokzaldan attanğaly tūrğanda qyzyq oqiğa boldy, külkili
deuge de keledi, älde kerisinşe me i̇eken… Jol boiy sol oqiğa oiynan
şyqpai qoidy. Osynyñ bäri mūnyñ kim i̇ekenin, periştedei päktigine
qosa aşyqauyz, bosbelbeuligin köldeneñ kök attynyñ özi birden
añğaryp qūiatynynan siiäqty…
Oqiğa bylai bastalğan, būlardyñ bölimi jolğa şyğatynyn
kenetten dabyl qağylğandai-aq tañ atar-atpastan habarlady. Nege büitip tezdetkenin kim bilgen, būiryq solai. Soğys
kezinde bärin de soğan siltei saluğa bolady. Būiryqtyñ aty –
qaşan da būiryq. Dereu jolğa jinala bastady. Köp ūzamai qala
mañyndağy lagerden bükil jaiau äsker rota-rota bolyp jolğa
şyqty. Saratovtyñ şetkeri köşelerimen stansyğa qarai tartyp keledi... Lek-lek äskerdiñ arasyndağy birqatary Saratovtyñ
özinen şaqyrylğandar. Bireuleri tuyp-ösken üileri men
jataqhanalarynyñ, keşe ğana özderi i̇eñbek i̇etken fabrikalardyñ
qaqpasynyñ janynan ötip bara jatyr. Mūndaida qalai üntünsiz kete berersiñ. Bäri osydan bastaldy. Ärine, i̇eşkim de sapty būzyp, jügirip şyğa almaidy, ondaiğa komandirler jol bere
qoimas, köpşiligi jazdyñ küni aşyq tūrğan terezelerden tuystarymen, jaqyn-juyqtarymen qoştasyp qalu üşin aiğaidy salypaq keledi. Basqalary köşedegi jürginşilerden sälem joldap jatyr. Bala degen qandai şapşañ, ilezde jan-jaqtağy aulalardan
jügire şyqqan jügermekter jūrttyñ bärin i̇eleñ i̇etkizip şuyldasyp ketti: «Soldattar kele jatyr! Qyzyläskerler soğysqa ketip
Tau qūlağan
barady!» İendi äielder şūbyryp ketti – maidanğa attanyp bara
jatqan jauyngerlerdiñ äielderi, apa-qaryndastary, körşileri!
Bäri jan-jaqtan qaumalap i̇erip keledi, qūddy būlardy arnaiy kütip
tūrğandai: bireuleri aiağyna şärkeiin sūğa salğan, i̇endi bireuleri
oğan da ülgermepti, jany qalmai jügirip keledi; bir äiel basyn
juyp bolğan soñ qūrğatyp sürtip te ülgermepti, sülgisi sol küii
qolynda jür; bireuiniñ jyrtyq iubkasyn auystyruğa da mūrşasy
bolmapty. İetiginiñ ökşesin şirei qadap, sap tüzep adymdağan
jauyngerlermen qaptaldasyp i̇empeñdep keledi, qoştasarda aqylkeñesterin aityp jatyr, soğysqa attanğan azamattaryna
Qūdaidyñ özi jar bolsyn dep japyrlasyp tilek bildiredi; sol
sätte olardyñ bäri jaqyn tuystai körinip ketti; bäri de būlarğa
üilerine, Saratovqa, İedil boiyna, tuğan ölkege jeñispen oraludy
tileidi, bir keiuana i̇eñkildep jylap jür, özi «Stalinniñ dañqy
arta bersin!» – dep ūran tastap qūiady. Stansyğa jaqyndai bere
i̇esterin jiğandai boldy, qoştasardyñ aldynda bäri jylamsyrap,
beişara küige tüsti de qaldy, özderi turaly, bastaryna tüsken
qaiğysy men tağdyry turaly i̇endi ğana oilanğandai, maidanğa jol
şekken osy i̇er-azamattarmen mäñgilikke qoştasyp tūrğandaryn
sezgendei, qoştasarda bäriniñ de qaiğy-mūñy kömeiine keptelip
qaldy, i̇endi olardyñ bar ömiri soğystyñ qūrbanyna ainalmaq,
talqany tausylğanğa deiin jesirliktiñ aşy dämine tūnşyğyp, sol
bir kermek küiikti talmaumen ğūmyr keşpek...
– Käne, äielder, aiğailamañdar! Jüruge kedergi keltirmeñder!
Tarañdar bäriñ!
Komandirlerdiñ jekirui de, ötinip, aldausyratuy da olarğa
i̇eş äser i̇etpei qoidy. Bäri sol küii jüre berdi – soldattar sap
tüzegen, qaptalynda dedektegen äielder men şuyldasqan balalar,
Saratovtyñ jağalau boiyndağy iır-qiyr köşelerimen birese
qyrqağa köterilip, i̇endi birde oipatqa tüsip adymdap keledi.
Birtindep İedilden de qaşyqtai tüsti...
Sergii qoştasar sät mūndai auyr tiedi dep oilamap i̇edi, özi de
ömirinde alğaş ret köpşiliktiñ aldynda qoştasqaly tūr. Jany
Şyñğys Aitmatov
qinalyp tūr, sony bildirgisi kelmei, qasynda birge adymdap kele
jatqan jigitter tärizdi özin sergek körsetuge tyrysyp, közine
közi ūşyrasqan adamdardyñ bärine jymiyp qoiyp, qolyn būlğap,
oqasy joq, bärine şydaimyz ğoi degendei senimdi tür körsetpek
bolady. Äitpese bola ma! Iştei i̇et-bauyry i̇ezilip barady,
tusysqandarymen qoştasudyñ da säti tüspedi – äke-şeşesi käri
adamdar, būl – olardyñ kenje balasy. Ülken apasy Qazaqstannyñ
Qytaimen şektesetin tūsyndağy şekara beketinde, i̇ekinşisi,
Veronika osynda, Saratovta tūrady, küieui maidanğa ketken,
öli-tirisi belgisiz, öziniñ böpesi bar, jūmysqa ketkende balasyn
soñğy kezderi kürt qartaiyp ketken anasyna qaldyrady, äkesi
– Vorontsov Nikolai İvanoviç ömir boiy İedil boiyndağy mūnai
käsiporyndarynda keñse qyzmetkeri bolğan, qazir auruhanada jatyr, birazdan beri densaulyğy älsirep ketken. Osynyñ bäri turaly Veronika būlar küni-tüni äskeri ğylymdy üirenip jatqan qala
syrtyndağy lagerge hat jazyp jibergen. Tuystarymen jolyğuğa
qatañ tyiym salynğan bolatyn, Veronikanyñ jazuyna qarağanda,
bir özi jūmysqa da, üige de qarauy kerek, auruhanağa äkesine baryp tūrady, sonyñ bärine äzer ülgerip jürgenge ūqsaidy. Osy
apasy öte i̇elgezek bolatyn, bärin biledi, jūrttyñ bärine jany
aşyp, kömekteskisi kelip tūrady. Veronikany i̇eşteñe jasyrmaityn aşyqtyğy üşin de syilauşy i̇edi, sol ädetimen hatynda da
i̇eşteñeni jasyru degendi bilmeidi. Sergii apasynyñ soñğy hatyna jauap jazğan joq, jazar-jazbasyn äli bilmei jür,ondağy habar būğan öte jaisyz äser i̇etti. Apasynyñ sol hatynan keiin özin
qolaisyz sezinip, jan düniesi alai-dülei bolyp ketti. Veronikanyñ
qaidan bilip jürgeni belgisiz, mūnyñ būrynğy synyptasy Nataşa
turaly jazypty, mektepte jürgende ony jūrttyñ bäri «Komintern qyz» dep ataityn, öitkeni Nataşa jetinşi synypta oqyp jürgende Komintern turaly, İspaniiädağy komintern
brigadalarynyñ qalai şaiqasyp jürgeni jaiynda öleñ jazypty,
söitip ony Mäskeuge joldapty, ol jaqtan būğan alğys bildirgen
hat kelipti, mektep üşin būl aituly oqiğa bolatyn, özi de Komin-
Tau qūlağan
ternnen alğan hatyn jūrttyñ bärine oquğa beruden jalyqpaidy.
Pysyq ta jigeri tasyp tūratyn sol Nataşa-Komintern keiin
belsendi bolyp ketti, jinalys bitkenniñ bärinde söz alady, ony
bäri biledi, özi de jūrttyñ bärin tanidy. Tura soğys bastalardyñ
aldynda bir oqiğa boldy. Bir ret i̇ekeui mekteptegi sauyq keşinde
bilegeni bar. Jūptasyp bilep jürgenderge qarap terezeniñ aldynda tūrğan, qyzdyñ özi bilep jürgen jigitin tastai salyp, qasyna
jetip kelgeni. «Kettik, Sereja, senimen bilegim kelip tūr!» dep,
qolynan ūstap jetelei jöneldi. Jetekşisine bağynğan pioner
siiäqty būl da köne ketti, qyzdyñ boiy mūnyñ iyğyna äzer jetedi
i̇eken. Osynşama jiger qai jerine syiyp tūr dep tañ ğalasyñ. Özi
de tek osy şaqyrudy ğana kütip jürgendei i̇eken, qany būrq i̇etip
basyna şapty. İekeui bişilerdiñ arasyna qosylyp jüre berdi. Bäri
de osydan bastalğan.
Sergii iştei äldebir i̇ekiūdai sezimge bölendi – muzyka
yrğağymen teñselip jürgen köpşiliktiñ arasynda azdap basy
ainalğandai boldy, vals äuenine i̇eltigen jūrtşylyqtan közge
körinbes otty lep i̇esip tūrğandai-aq denesi qyzyp, tynysy jiılep
ketti, boiyn bilep äketip bara jatqan qūştarlyq sezimnen özi de
qymsynğandai, äri ainaladağy adamdardan Uiala ma, myna tobyrdyñ
arasynan tūra qaşyp, Nataşamen birge aspanğa ūşyp keter me i̇edi
dep qiiäldady, qyzdy qūşağyna qysyp alyp, i̇eşkim körmestei alys
bir jaqqa tartyp otyrsa, şirkin! Al, Nataşa-Komintern jaqsy
bileidi i̇eken, özi rezeñkeden jasalğandai, denesi äri jūmsaq, äri
serpindi siiäqty, jigitimiz kenet tūla boiyn qūrsağan qolaisyzdyq
sezimi ğaiyp bolyp, jeñildep sala bergenin añğardy, i̇endi i̇ekeuiniñ
arasynda äldebir i̇erekşe jaqyndyq sezimi paida boldy – jüregi
dürsildep äketip barady, qanşa tyryssa da basylar i̇emes. Qyz
mūny bar bolmysymen özine tarta tüskendei, ystyq demi betin
şarpyp, bir-birine sonşalyqty jaqyn jürgenimen, jüzin anyq
köre almady, qatty tolqyğannan öz-özine ne bolğanyn añdai almai
qoidy, kenet qyz mūnyñ qūlağyna sybyrlady: «Bilemin, Serejka,
sen meni süiesiñ, men turaly armandaisyñ da!» – sonda ğana qyzdyñ
Şyñğys Aitmatov
közinde astamsyğan külki baryn baiqady, betin būğan ädeii taqai
tüsedi.
Sergii qatty qysyldy, ondaidy kütpep i̇edi, sondyqtan ne
aitaryn bilmei abdyrap qaldy, äiteuir bidiñ yrğağynan adasyp qalmağanyna şükir, sol küii terbetilip jüre berdi. Köşe
balalary sekildi batyl jauap qaitarğysy-aq keledi, olar
mūndaida sasqalaqtaudy bilmes i̇edi, – aita qalsa döp tigizedi,
būl bolsa bärine de baisaldy jauap berip üirenip qalğan. Qyzdy
qanşalyqty süietinin oilap körmegenin, sonda da ūnatatynyn,
öte ūnatatynyn aitqysy keldi. Nataşa tağy da aldyn orap
ketti, mūnyñ ne aitqaly tūrğanyn şynymen bilip qoiğan siiäqty,
sol oiyn özgertip jibergen: «Jauap bermei-aq qoi, Sereja,
kerek i̇emes, tyryspasañ da bolady! Äzilim ğoi, – dedi qyz muzyka
yrğağymen teñselip, basyn izep qoiyp, – tüsinesiñ be, men seniñ
oiyñdy oqyp tūrmyn, kerek deseñ sen üşin bärin aityp bere
alamyn. – Nataşa aitqany anyq i̇estiletindei boluy üşin mūny
bişilerdiñ şet jağyna qarai ikemdep äkelip, toqtai qaldy. – Men
kimniñ ne oilap tūrğanyn bile alamyn, – dep jalğastyrdy sosyn.
– Audandyq komitette mağan köregendigiñ bar i̇eken, komsomol
ügitşisi bolasyñ degen. Seniñ de işki oiyñdy anyq körip tūrmyn.
Sen meni süiesiñ jäne jaqynda osyny özime aitatyn bolasyñ!
Sen sondai adamsyñ. Basqalarğa ūqsamaisyñ. Jaibasarsyñ. Oi,
jaibasarym sol! Sen öz oiyñdy aitamyn degenşe talai uaqyt
ötip keter. Bärin bilip tūrmyn. Qyzdarğa i̇eşqaşan jaqyndap
körmegensiñ. Solai ğoi, iiä? Ony da bilip tūrmyn! Jasyrmai-aq qoi.
Köziñnen körinip tūr bäri! Men seni jaqsy bilemin. Jalpy, men bärin
de bilemin. Köp ūzamai qyzdar soñyñnan jügirip jüretin bolady.
Būl jaqsy i̇emes pe! Baiqa! Men – birinşimin! Sen tek menimen birge
bolasyñ! İekeui qaitadan bilep ketti. Nataşanyñ auzy jabylar
i̇emes. – Ünemi birge jüretin bolamyz, – dep jalğastyrdy ol. – Men
jinalystarda söz söileimin, sen gazetterge maqala jazasyñ,
söitip jurnalist bolyp şyğa kelesiñ. Būl seniñ qolyñnan keledi,
bilemin ğoi. Tüsinesiñ be, men alğyr adammyn, jūrtty sözime
Tau qūlağan
ūiyta alamyn, sen – aqyldysyñ, mağan sondai jigit kerek. Tüsinip
tūrsyñ ba?»
Mine, osyndai äzil-şyny belgisiz äñgime bolğan, būl turaly
şynymen oilanu kerek pe, älde ūmytqany jön be, ony da bilmeidi,
sol tüni Sergii tañ atqanşa ūiyqtai almai şyqty, beine bir
elektr toğy soqqandai i̇eseñgirep qalypty. Sodan keiin qyzğa hat
jazbaq bolğan, keiinirek jyrtyp tastady. Baisaldy türde hat
jazğan orynsyz bolyp körindi, qyzdyñ köñilin tappaq bolyp, i̇ermek
üşin hat jazu Sergiidiñ özine qyzyq i̇emes.
Arada biraz uaqyt ötken soñ ğana sabasyna tüskendei boldy.
Mektepti bitirgen soñ pedinstitutqa oquğa tüsti, sol jazda
soğys bastaldy, i̇ekeui birer ret jolyğyp qalğan, ony-mūnyny
aityp biraz tūrdy, mahabbat turaly bir auyz söz aitylğan joq.
Sergii är joly sondağy bi keşinde bastalğan äñgimege qaita
oralarmyz dep kütedi, özi işara bildirgen i̇emes, qyz da ündemei
qoidy. İeñ dūrysy, sol oqiğany ūmytuy kerek i̇edi, äsker qataryna
şaqyrtu alğan kezde bäri kerisinşe bolyp şyqty. Sergii qanşa
tyrysqanymen özin-özi köndire almai qoidy, söitip qyzdyñ päteri
ornalasqan köp qabatty üidiñ qasynan qalai şyqqanyn özi de
bilmei qaldy, köñili alabūrtyp, tolqyp barady, qaityp ketsem be
dep birneşe ret oqtaldy, biraq soğan şamasy jeter i̇emes, aqyry
jolyqty – qyz üiine qaityp keledi i̇eken. Äñgime öte sylbyr
ötti. Beine bir sönip qalğan oşaqtağy qolamtanyñ älsiz jyluy
tärizdi. Otty qaitadan lapyldata tüsu üşin qūrğaq otyn kerek
qoi. Sergii öziniñ äsker qataryna alynğanyn, qoştasuğa kelgenin
aitty. Qyz būl habardy selsoq qabyldady, qazir jūrttyñ bärin
äskerge şaqyrady, jappai şaqyrtu jürip jatyr ğoi. Özi asyğys
i̇eken, tyğyz jūmysy bar, hat jazyp tūruğa uäde i̇etti. Dala
poştasynyñ mekenjaiyn tezirek salyp jiberersiñ. Sergii quanyp
qaldy, qūddy tek sol üşin kelgen siiäqty, hat jazysyp tūruğa
uädelesse boldy, öitkeni, közbe-köz söileskendei i̇emes, hatta
bärin aşyp aituğa bolady. Äşeiinde aituğa batylyñ jetpeitin
sözderdi hatqa jaza alasyñ ğoi. Qatarynan üş ret hat jazdy,
Şyñğys Aitmatov
alaida jauap kelmei qoidy. Ne aitaryn, qyzdyñ hattaryna qalai
jauap qaitararyn mūqiiät oilastyryp qoiğan. Sodan jauyngerlik
ömirdiñ kündelikti qarbalasymen jürip, ümiti de öşe bastady,
kenet Veronika apasynyñ soñğy hatynan Nataşa-Komintern
jasy özinen biraz ülken, osydan bir jyl būryn äieli qaitys
bolğan, maidanğa şaqyruğa jatpaityn arnaiy rūqsat qağazy bar
bir kisige küieuge tigeli jatqanyn bildi, apasy sonyñ bärin qaidan
bilip qoiğanyna tañğaldy. Odan äri Veronika bylai dep jazypty:
«Sereja, qymbatty inim, soğan bola köñiliñe kirbiñ tüsip jürmesin.
Seni bilemin ğoi, neşe türli romandardy oqi beruşi i̇ediñ, bärine sol
kitaptardyñ tūrğysynan qaraisyñ, i̇endi jabyrqaityn şyğarsyñ.
Öitip bekerge qinalyp jürme. Tüsinesiñ be, ol i̇ekeuiñ müldem bölek
adamsyñdar. Tabiğattaryñ kereğar jaratylğan. Ony da kinälama,
küieuge timek bolsa, būl onyñ öz şaruasy. Ol seniñ teñiñ i̇emes.
Mağan senuiñe bolady. Tek öziñ aman-i̇esen qaityp oralsañ boldy,
soğys tezirek aiaqtalsa i̇eken, seniñ de, sağan ğaşyq bolğan qyzdyñ da
baqytty bolaryna senimim kämil, būğan kümäniñ bolmasyn, Sereja,
işim sezedi ğoi. Tek öziñ qamyğyp jürmeseñ boldy, inişegim. Üige
tezirek qaityp oral... Soğysy tüspegir tezirek bitse i̇eken, sol kündi
köruge asyğyp jürmin...» Hatta osyny jazypty. Tüptep kelgende,
sonşama qinalyp, jabyğatyndai Nataşa-Komintern i̇ekeuiniñ
arasynda i̇eşteñe bolğan joq qoi. Apasy mūny tynyştandyruğa
tyrysyp bağypty.
Nataşa i̇ekeuiniñ arasyndağy osy bir sätsiz aiaqtalğan oqiğa
būl üşin ötkenniñ ülesinde qalğan, körgen tüstei kömeski tartyp,
on toğyz jasynda ömirden alğan äldebir sabaq qana bolyp qaldy.
Söitip soğysqa attandy, kökireginde i̇ekiūdai sezim qaldy, bir
jağynan qynjylyp, i̇ekinşi jağynan ömir täjiribesi joq, añğal
da aşyq köñili senip qala jazdağan sol bir jäitti ūmytqysy keledi.
Mine, i̇endi äsker qatarynda şeru tartyp, qaptaldasa jügirgen
äielder men balalardyñ qorşauynda bir kezde baqytty balalyq
şağyn ötkizgen qaladan maidanğa attanyp barady. Tek solardyñ
arasynda Veronika apasynyñ joqtyğyna ökinedi, būlardy şūğyl
Tau qūlağan
türde maidanğa jöneltetinin bilse, soñğy ret qoştasyp qalu
üşin bärin tastap jügirip jeter i̇edi-au.
Būl älemde aqylğa syimastai ğajaiyp oqiğalar bolyp tūrady
degen söz tegin aitylmağan ğoi. Mümkin būl da sondai oqiğalardyñ
biri şyğar – tağdyr mūnyñ äpkesimen jolyğa almauynyñ ornyn
oiyna da kirip-şyqpağan i̇erekşe jäitpen toltyrmaq bolypty.
Būl turaly ol vagonğa minip, biraz tynyştalğannan keiin, jolda
kele jatyp oiyna aldy.
Jauyngerler vokzaldy betke alyp şeru tartyp kele jatqanda
är köşeden jügirip şyğyp, älsin-älsin būlarğa jaqynyraq keluge
tyrysqan äielderdiñ arasynda kenet bir syğan äiel paida boldy.
Qaidan şyğa kelgenin bir Qūdaidyñ özi bilsin, jaz künderi Saratovta
syğandar ylği tolyp jüredi. Onyñ qaratory jüzi, i̇empeñdep
jügirgen saiyn terbetile tüsetin jez syrğasy, iyğyna tüsip
ketken jyrtyq-jyrtyq güldi şälisi, i̇etegi jerge şūbatylyp
jatqan iubkasy birden közge tüsip tūrdy. Syğannyñ aty syğan
i̇emes pe! Şūbyrğan adamdarğa jolşybai i̇erip ketse kerek, i̇endi
sap tüzegen soldattardyñ qasynda ol da äldene dep aiğailap,
qolyn būlğap, jauyngerlerdiñ arasynan bireudi izdeitin siiäqty.
Jauyngerler bir-birine közin qysyp, büiirinen türtip qalyp, ana
syğan qyzy seni izdep jür degendei qulana jymyñdasady. Bir
jauynger oğan özi til qatty:
– Äi, syğan qyzy, äi, tentek qyz, men mūndamyn! İestip tūrsyñ
ba? Men ğoi būl! Bal aşyp beru üşin izdep jürmisiñ? – Ol dereu: «Sağan keiin aşa jatarmyn, qazir özime kerek adamdy izdep
jürmin», – degende älgi jauynger kädimgidei tañdanyp qaldy.
Birazdan soñ syğan qyzy özi aitqandai, izdegen adamyn tauyp ta
aldy.
Şūbyrğan halyqqa i̇erip jügirip kele jatqan syğan qyzy
tağdyrdyñ syiğa tartqan köregendigimen be, älde öziniñ tañdauy
sol boldy ma, äiteuir älgi aitqan adamyn tez tapty. Bireuler
tañdanyp qaldy, basqalary myrs i̇etip külip jiberdi – syğan qyzdyñ
tañdağan adamy Sergii bolyp şyqty. Onyñ tañdauy nege soğan
Şyñğys Aitmatov
tüsti i̇eken? Qatarlasa jügirip kele jatyp, syğan qyzy Sergiige
arnai söiledi:
– Tyñda, jigitim! Jas jigit, sağan aitamyn, äi, qasy qap-qara
jigit, beri şetke şyq, qolyñdy ber mağan, jolyña bal aşaiyn,
baqytyñmen qaşan jolyğatynyñdy biletin bolasyñ!
Sergii saptyñ şetinen sanağanda üşinşi qatarda kele jatqan.
Mäsele onyñ qai qatarda boluynda i̇emes, osyndai i̇ersi jağdaiğa
naq öziniñ tap boluynda i̇edi, äueli ne isterin bilmei abyrjyp qaldy.
Mūndaiğa alğaş ret jolyğyp tūr, osy uaqytqa deiin ne bal
aşqandy, ne säuegeilik jasağandy körgen i̇emes, üi-işindegiler de
mūndaidy bilmeitin – äkesi karta aşpaq tügil, oinap ta körmegen,
şeşesi de yrym-jyrymğa sene bermeidi, myna päle qaidan sap i̇ete
tüsti!
– Qajeti joq! Men ondaiğa senbeimin! – dedi sasqalaqtap,
syğan qyzyn renjitip aldym ba dep külimsirep qarap qoidy, iyğyn
qomdap, büitip bas tartqanym dörekilik boldy-au, keşirim sūrauym
kerek pe i̇edi dep qobaljyp keledi; ne üşin keşirim sūramaq, onyñ
üstine serikteri de mazaq qyla bastady – syğan qyzynyñ kimge bal
aşpaq bolğanyn qarañdar, bizdiñ pirädardy tañdapty. İendi kimdi
tañdauşy i̇edi! Özi Qūdaiğa senedi, odan artyq ne kerek!
Syğan qyzy da tyqaqtap qūiar i̇emes:
– Tyñda, jigitim, tağdyryñnan bas tartuğa bolmaidy, būl
ülken künä!
Qasyndağy jigitterdiñ bireui qağyta tanystyryp qoidy:
– Onyñ aty Sergii bolady.
– Sergii? Äi, Sergii, qymbattym, qara qasty jigit! Aityp
tūrmyn ğoi sağan – būl seniñ tağdyryñ, odan bas tartqanyñ dūrys
i̇emes. Sergii, öziñ jap-jas i̇ekensiñ, aldyñdy boljap bereiin sağan!
Şyn köñilimmen bal aşpaqpyn. Bärin tura aitamyn, i̇eşteñeni
jasyrmaimyn!
İendi bireuler onyñ özine dürse qūia berdi:
– Joldy bögeme, syğan qyzy! Asyğys i̇ekenimizdi körip tūrsyñ
ğoi.
Tau qūlağan
– Bögemeimin, jigitter, men tek alaqanyna bir qarasam boldy,
sosyn jüre bersin!
– Jeter i̇endi, jalyqtyryp jiberdiñ, böget bolma dep aittyq
qoi sağan!
Syğan qyzy onşa jas ta i̇emes, kekse äielge de jatpaidy.
Sergiidiñ baiqauynşa, jüzinde äşeiindegi qulyq ta joq siiäqty,
kerisinşe, aqjarqyndyq pen janaşyrlyq baiqalady, tura
Veronika apasy siiäqty. Veronika ylği bireulerge jaqsylyq
jasağysy kelip tūrady, sondyqtan ünemi mūrnyna su jetpei
jügiredi de jüredi. İiä, közi me i̇eken, dūrysy, adamğa köz tastauy
bolar, Veronikağa ūqsaidy i̇eken, älde būğan solai körindi me, öitkeni
ol: «Men sağan apañ retinde aityp tūrmyn! Sen mağan tuğan
inimdeisiñ!» – dep te salğan.
Syğan qyzy köpşilikke aralasyp, körinbei ketken kezde Sergii
özin tağy da jaisyz sezindi, sonşama Uialğanym ne, aitqanyn
tyñdai saluym kerek i̇edi dep özin-özi kinälap ta qoidy. Mūnysy
onşa jaqsy bolmady-aui.
Būl kezde stansyğa da kelip qalğan bolatyn, rotadan soñ rota,
vzvodtan soñ vzvod, şeru tartyp jetip keldi, jauyngerlerge i̇erip
kelgen Saratov halqy şuyldap-guildep ketti. Jük vagondarynan
jasaqtalğan eşelon temirjoldyñ boiynda daiyn tūr i̇eken,
i̇esikterin aiqara aşyp tastapty. Öziniñ ūzynyn-ai, şeti-şegi
köriner i̇emes. Maidanğa osy vagondarğa minip attanatyn boldy.
Sapardyñ aldyndağy äbiger bastalyp ketti, qai vzvodqa qai
vagon bölingenin anyqtağanşa poiyzdy boilap i̇ersili-qarsyly biraz
sabyldy, äielder men balalar da aiaqqa oralğy bolyp qalar i̇emes,
qazir olardy i̇eşqandai küşpen quyp jibere almaisyñ.
Poiyzğa otyrğyzu ūzaqqa sozyldy. Künniñ ystyğynan perron
da tarylyp ketkendei. Vagonğa mingizu bastalğanşa kezek kütken
Sergii älgi syğan qyzyn ūmytyp ta ketkendei i̇eken, kenet onyñ özi
sap i̇ete tüsti. Netken tabandy adam, aqyry topyrlağan jūrttyñ
arasynan mūny jazbai tauyp aldy:
– Äi, Sergii! Seni izdep jürmin ğoi, Sergii-au! Tyñdap al meni,
Şyñğys Aitmatov
jigitim, tek bas tarta körmi. Tağdyr mağan seniñ jolyña bal
aşudy būiyryp tūr. Betimdi qaitarma, soğysqa bara jatyrsyñ,
bolaşağyñdy bil.
Sergiidiñ özi de quanyp qaldy:
– Jaraidy. İeger osy aitqanyñ ras bolsa, aşa ber balyñdy, –
dep jolqapşyğyn jerge qoiyp, iyğyndağy avtomatyn tüzedi, oñ
qolynyñ alğa sozyp, alaqanyn jaidy.
Söitip poiyzğa otyrardyñ aldynda, qarulastarynyñ
köz al-dynda äigili säuegeilik te jasaldy. Syğan qyzy mūnyñ
alaqanyndağy syzyqtarğa üñilip biraz tūrdy, äldeneni kübirlep,
i̇erni jybyr-jybyr i̇etip, basyn şaiqap qūiady:
– Oi, toqta! Aldyñnan būryn-soñdy adam balasy i̇estip-körmegen
sūrapyl şaiqas kütip tūr. Oi, tağdyr, tağdyr! Tek aspandağy kün
ğana qanğa būialudan aman qalady... Üstindegi adamynan aiyrylğan
at äldeqaida şaba jöneledi, – dep sybyrlady ol i̇eşkimge köz
toqtatpastan, sodan keiin Sergiidiñ közine tura qarap tūryp bylai dep qosty: – Bir qyzğa ğaşyq bolyp, betiñ qaityp qalğan i̇eken.
Soğan qaiğyryp jürsiñ, mūnyñ beker bolğan. Öziñ aq qağazdai taptaza, künädan päk i̇ekensiñ.
Qyzyq körip, jinalyp qalğan soldattar tağy da duyldasyp
ketti:
- Būl tüsinikti ğoi, beikünä bala ğaşyq bop qalypty, odan ne
paida!
– Ne paida deidi ğoi! – dep i̇ekinşisi jorta qorğağan bolyp jatyr.
– Senderge külki kerek. Al bizdiñ pirädar jazyqsyz japa şegip
jür! Älgi qyzdyñ özi meker bolyp tūr ğoi, qūiryğyn būlğañ i̇etkizgen
de taiyp tūrğan! Bizdiñ jigit künädan päk küii qala beripti!
– Tyñdama būlardy, odan da meni tyñda, – dep syğan qyzy mūny
tağy da özine qaratyp aldy. – İendi sol alaqanyñdy körset, sosyn
meniñ aitqanymdy tyñda.
Sergiidiñ sol jaq alaqanyn da mūqiiät tekserip şyqqan syğan
qyzy bir sät ünsiz qaldy da quana til qatty:
Tau qūlağan
– Ajaldan aman qalasyñ! Özim de bilip i̇edim! Jüregim sezip i̇edi.
Mine, körip tūrsyñ ba – ajalsyz adamsyñ sen! Jūldyzyñ joğary
i̇eken! Bilgenmin osyny! Sondyqtan da soñyña i̇erip keldim!
Bäri qozğalaqtap ketti. Sergii yrjalaqtap küle beredi,
mūndaida ne isteuge bolady özi – quana ma, älde bärin külkige
ainaldyryp, ädeii basyn iıp täjim i̇ete me, qolyn tarta berip
i̇edi, bir i̇esiriktiñ jetip kelgeni. Kuzmin degen i̇esersoqtau bireu
bar-tūğyn, özi myljyñ, äri qytymyr, jūrttyñ auzyndağy sözin
añdyp, tiısedi de jüredi. Qaşan körseñ aqyl üiretip jürgeni.
– Toqta, toqta, qymbatty syğan qyzy, mūnyñ qalai? – dep
basyn şaiqap qoidy ol. – Öziñ basqa jaqqa būryp barasyñ ğoi.
Ajalsyz degen ne söz? Sen birdeñe tüsindiñ be? Ajalsyz adam
bola ma özi? Mūndaidy kim i̇estigen? Jūrttyñ bäri ajaldy, tek
būl ğana ajalsyz, ä? Qyzyq i̇eken! Biz de qydyryp bara jatqan
joqpyz, soğysqa attanyp baramyz. Onda kim ölip, kim qalatynyn
i̇eşkim bile almaq i̇emes. Maidan dalasynda ajal degen seniñ kimge
bal aşyp, kimge aşpağanyña qarai qoimas. Bärin qyryp salar. Kimdi
aldap tūrsyñ sen?
– Aldağany nesi, men tek aldağy tağdyrdy boljap tūrmyn.
Onyñ mañdaiyna ajalsyzdyq jūldyzy jazylğan. Tağdyry sondai, – dep syğan qyzy da sözinen tanar i̇emes. Sodan keiin bäriniñ
köñilin tabatyndai bir söz aitty, biraq sony tüsine qoiğan adam
az bolğan siiäqty. – Tağdyr ajaldan da biık tūrady. Tağdyrdan
tağdyr bastau alady, ajaldyñ soñyna i̇eşteñe i̇ere almaidy. Myna
jigitke tağdyry ajalsyzdyq jūldyzyn syilapty, mañdaiyna
jazğany sol... Jūldyzy mäñgi jarqyrap tūra bermek!..
Kuzmin tağy biraz küñkildep, jinalysta tūrğandai qolyn
şoşañdatyp, syğandardyñ säuegeiligi tükke tūrmaitynyn
däleldemek bolyp i̇edi, nege i̇ekeni belgisiz, soldattardyñ oğan i̇emes,
syğan qyzynyñ boljamyna sengendi artyq körip tūrğany baiqalyp
qaldy. Attanar uaqyt bolyp, vagonğa otyrğyzu bastalğan kezde
köpşiligi älgi syğan äieldiñ qolyn qysyp qoştasyp jatty, ol da
poiyz ornynan qozğalğanğa deiin perronnan ketpei qoidy, sodan
Şyñğys Aitmatov
keiin de vagondardyñ soñynan jügirgen äielder men balalarğa
qosylyp, biraz jerge deiin i̇erip keldi, Sergiige qolyn būlğap
qoştasyp jatyr, söitip stansydan şyqqan eşelon äbden közden
tasa bolğanşa qalmai qoidy...
Kün ystyq bolatyn. Sol tüni jol boiy ūiyqtai almai şyqty.
Qarañğy tünde vagon döñgelekteriniñ sartyly men parovozdyñ
jürekti syzdatyp, äldebir mazasyzdyqqa bastaityn sozylyñqy
guili ğana i̇estiledi. Tarihtyñ tolqyny aidağan jañqadai bolyp,
älemdik qyrğynğa attanyp bara jatqan Sergiidiñ oiyna neşe
türli jäitter oraldy. Arasynda älgi syğan qyzynyñ aitqandaryn
da i̇eske alyp qūiady. Qaidan tap boldy özi, säuegeiligi de qyzyq i̇eken.
Äsirese: «Tek aspandağy kün ğana qanğa būialudan aman qalady...
Üstindegi adamynan aiyrylğan at äldeqaida şaba jöneledi», –
degen sözin ūmyta almai qoidy. Būl ne degeni i̇eken, neni bildiredi būl?
Jūmbaq äri tüsiniksiz. Tek aspandağy kün ğana qanğa būialmaityndai
sonşama ne boluy mümkin? Al üstindegi adamynan aiyrylğan at
şe? Būl neni bildiredi? Ajalsyz jūldyz degen ne? Qandai jūldyz
ol? Onyñ būğan ne qatysy bar? Ne būl? Qaida i̇eken sol jūldyz?
Qai mañda ornalasqan? Älde osynyñ bäri äşeiin äñgime ğana ma?
Solai şyğar. Adam men jūldyzdyñ bir-birine ne qatysy bar?
İeger aspandağy jūldyzdy aitsa, ol qaida, bireu qaida? Būl jerde
i̇eşqandai bailanys joq qoi. Jūldyzdar öz jaiymen jür, adam da
öz betimen ömir süredi. Biraq tağdyr degen bar i̇emes pe? Tağdyrdan
tağdyr bastau alady dep pe i̇edi... Al tağdyr degen ne? Tağdyr qalai
tağdyrdan bastau alady? Būl qalai bolady i̇eken sonda?..
Döñgelekter üzdiksiz sartyldap keledi. Sörelerge kiımşeñ jata
ketken soldattar qorylğa basyp jatyr. İesiktiñ sañylauynan
birde jylt i̇etip ai körinedi, i̇endi birde būltqa siñip joğalady,
jūldyzdar da poiyzben jarysyp keledi…
Bir qyzyğy, syğan äiel Nataşa-Komintern turaly, oğan hat
jazğanyn, būdan tük şyqpağanyn qaidan bildi i̇eken? Bäri däl
kelip tūr. Onyñ aituynşa, būl beker qamyğyp jür i̇eken. Demek,
qaiğyrudyñ da beker bolatyny ğoi. Aldan ne kütip tūr i̇eken?
Tau qūlağan
Maidanda ne bolmaq? Qorqynyşty, ärine. Saratovta soğystan
jaralanyp qaitqan maidangerlermen jolyqqany bar, solardyñ
äñgimesin qyzyğa tyñdauşy i̇edi. İendi mūnyñ ne i̇ekenin öz közimen
köretin boldy...
Döñgelektiñ sartylyn tyñdap ünsiz jatyr, ūiqysy keler
i̇emes. Är adamnyñ da ömirin anyqtap, bolaşağyn belgilep qūiatyn
bir tylsym küş bar-au, tağdyr degen sol şyğar dep oilady. Ony
tağdyr dep atağan bireu bar ğoi, äiteuir. Onyñ būiryğyn i̇eşkim
özgerte almaidy jäne mūny tüsindirip bere alatyn da i̇eşkim
joq. Sol tağdyrdyñ özi qaida bolady i̇eken? Soğys ta tağdyrdyñ
isi şyğar, älde kimniñ ömir sürip, kimniñ öletini, kim jeñip, kim
jeñiletini de sol tağdyrdyñ būiryğymen bola ma i̇eken? Solai
boluğa tiıs. Mine, būlar da tağdyrdyñ aidauymen soğysqa,
maidanğa attanyp barady. Eşelonğa tielip, ağaş söreniñ üstinde
jatysy mynau, poiyz bolsa būlardy faşistermen aradağy qandy
qyrğynğa aparyp salu üşin bar jyldamdyğymen jüitkip keledi.
Ol jaqta ne kütip tūr? Tağy da tağdyr ma? Öle me, aman qala
ma? Kimniñ kimdi jeñeri de osyğan bailanysty-au, sirä. İiä, kim
köbirek öltirse, sol jeñedi. Soğystyñ tezirek aiaqtaluyn, qarny
tūia tamaq jeudi bäri de armandaidy. Vokzalğa bara jatqanda
köşedegi äielder men balalar osyny aityp aiğailağan. Būl üşin
soğysqa tüsip, jaudy köbirek qyru kerek, soğysty tezirek aiaqtau
üşin jeñiske jetu qajet. Solai bolyp tūr. Üide de äkesi men
şeşesi osy tūrğyda daulasyp qaluşy i̇edi. Būğan äsker qataryna
şaqyrtu qağazy kelgende i̇ekeui äjiñ-küjiñ äñgimelesip, tañerteñ
äskeri komissariatqa keşigip qalmau kerektigin aityp, jolğa
neni alyp, neni daiyndauğa bolatynyn oilastyryp tūrğan, kenet
şeşesi oryndyqtyñ şetine otyra ketip, i̇eki qolyn keudesine
qoiyp, jalynyşty ünmen bylai dedi: «Serejenka, tek i̇eşkimdi
öltire körmeşi, bireudiñ qanyn tögip jürmeşi, balam!»
Būl ne degeni? Baiqamai aityp qaldy ma, älde būrynnan
oilap jürgeni me? Anasynyñ äldebir alys sapardan oralyp,
tabaldyryqtan jaña ğana attap tūryp, jol boiy ūzaq
Şyñğys Aitmatov
oilanğandai-aq, betine üñilip tūryp aitqan osy sözi i̇endi i̇eşqaşan
ūmytylmastai bolyp, jadynda mäñgi jattalyp qaldy. Özi
de anasyn ömirinde alğaş ret körip tūrğandai, būryn nūrlanyp
tūratyn aialy janary sualyp, betin de äjim torlap, qartaiyp
ketkenin, üstindegi säten köilegi men iyğyna jamylğan tübit şälisi
äbden i̇eskirgenin qazir ğana baiqady. Baiağydan beri, İedil boiyndağy
mūnai önerkäsipteriniñ birinen-birine auysqan äkesimen birge i̇el kezip
jürgen uaqytta, ol kezde būl jalañaiaq jügirgen bala bolatyn,
şeşesi qos būrym i̇etip örgen qalyñ şaşyn töbesine tüiip qoiğan,
symbatty da süiekti kelgen, üidegi küibeñ tirlikten, balalarğa
qaraudan, olardyñ sabağyn qadağalap, ömir boiy diabetten
zardap şegip kele jatqan küieuiniñ jağdaiyn oilaudan bir qoly
bosamaityn baiğūs äiel – sol qiyndyqtyñ bärin künderdiñ bir
küninde, jalğyz ūlyn soğysqa attandyrar aldynda älgi sözdi aitu
üşin bastan keşken be dep airan-asyr qaldy. Anasynyñ «soğysta
i̇eşkimdi öltire körmeşi, i̇eşkimniñ qanyn tögip jürmeşi» dep tilek
bildiruinen qatty qysyldy, kümiljip, ne aityp tūrğanyn özi de
bağamdamastan miñgirlei berdi:
– Ne aityp kettiñ, mama! Būl äñgimeni qūiaiyqşy. Men äsker
qatarynda bolamyn ğoi, – dedi de, sözden jaltarmaq bolyp
şkaftağy oqulyqtary men basqa da kitaptardy qarai bastady.
– Mama, mūnda kitaphanadan alğan kitaptar bar i̇edi, solardy bölek
şyğaryp qūiaiyn, Veronika aparyp ötkize salsyn.
Älgi äñgimeden bäribir qūtyla almady, öitkeni, i̇endi äkesi
aralasqan bolatyn. Nikolai İvanoviç qaşan da oiyndağysyn tura
aitatyn, tipten qyzbalau deuge de bolady, säl närsege aitysyp
şyğa keletin, basşylarmen i̇eşqaşan til tabysa almai, bauyry
auyratyny da sondyqtan şyğar.
– Öltirme degen ne söz? – dep dürse qūia berdi ol. – Öltirme,
qan tökpe dep qalai aityp tūrsyñ! Mynauyñ qyzyq i̇eken! Älde
balañnyñ qaida bara jatqanyn ūmytyp qaldyñ ba? Soğysqa ketip
barady. Sen de, mamasy, keide auzyña kelgendi aita salasyñ, – dep
bir toqtady da, bölmeni şarlap temeki izdei bastady. Şeşesi
Tau qūlağan
onyñ temekisin tyğyp qūiatyn, tolqyğan kezde şylym şekpese
basyla almaidy, mahorkanyñ kök tütinin qūşyrlana jūtqan soñ
ğana sabasyna tüsedi. «Jüdeuligiñ men mineziñniñ şataqtyğy da
temekini qoimağannyñ kesiri» dep, şeşesi ylği ūrsyp otyratyn.
– Tek köp şekpeşi, Kolia, – dedi ol küieuine būrylyp, – öziñdi
aiasañşy. Kök tütindi qaşanğy būrqyrata bermeksiñ.
– İiä, älgi söziñnen keiin qalai şekpessiñ, Sergei bolsa maidanğa
ketip bara jatyr, sondağy üiretkeniñ osy ma? Ol jaqta ne
bitirmek sonda?
– Sondyqtan da aityp tūrmyn. Meili, būl sözimniñ aq-qarasyn
Qūdaidyñ özi şeşsin. Bäriniñ aitatyny sol – öltir, qyr, joi!
Jaularymyz bizdi öltiredi, biz olardy qyramyz! Sodan keiin qalai
ömir sürmekpiz, älde jer betinde ylği kisi öltiruşiler ğana qalmaq
pa? Meniñ aityp tūrğanym mynau – älde meni tüsinbeidi deisiñ
be? Ärine, sen ony öltirmeseñ, ol seni öltiredi, qalai öltirseñ de
bäribir kisi öltiruşi bolyp şyğasyñ. Anatoliige, küieu balamyzdy
aitamyn, ne bolğanyn bilmeimiz, öltirip ketti me, älde özi
basqalardy öltirip jür me? Būl turaly Veronikağa bir auyz söz
aituğa batylym barmaidy. İeñ bolmasa, köñilimde jürgen oiymdy
ūlyma aitpaimyn ba! – Söitip, ünsiz i̇egilip jylap jiberdi, öksigin
basa alar i̇emes, öz sözine özi jauap tappai otyr, biraq sol pikirinen
ainu üşin jetkilikti dälel de taba alar i̇emes.
– Mine, solai, – dep jalğastyrdy äkesi kinälai söilep, – būl
söziñ qaida aparyp jetkizetinin bilesiñ be öziñ? Mūndai teris
ügit jürgizgeniñ üşin halyq jauy i̇etip şyğarady da Sibirge, aidap
jiberedi! Mūnda düniejüzilik soğys jürip jatyr, kimdi kim jeñeri belgisiz, biz be – olar ma? Al sen öltirme deisiñ! Älde tuğan ūlyma
meniñ janym aşymaidy dep oilaisyñ ba? Nemese Anatoliiğa? Au,
odan basqa amalyñ käne? Soldat öz otanyn qorğaidy, oğan sondai
būiryq berilgen. Soldat jauynyñ közin qūrtsa – öltirse, būl
onyñ būiryqty oryndağany, jauyngerlik paryzyn ötegeni, mūny
qaharmandyq deidi, sen qalai oilap i̇ediñ!
Şeşesi ündegen joq, ūlynyñ zat qapşyğynyñ jyrtyğyn
Şyñğys Aitmatov
jamap otyra berdi, äkesi i̇endi öziniñ jastyq şağyn i̇eske alyp
ketti, ol kezde özi de qazirgi Sergei siiäqty, on toğyz jasta,
birinşi düniejüzilik soğysta süñguir qaiyqta teñizşi bolğan.
Tüptep kelgende, äkesiniñ aitpağy – dūşpan äskerin öltiru degen i̇eñ
mañyzdy äri i̇eñ dūrys is. Mysaly, kezinde özi de Baltyq teñizinde
süñguir qaiyqpen jasyrynyp baryp jau äskeri tielgen tasymal
kemesin suğa batyrğan. Äueli sudyñ astymen dūşpannyñ kemesiniñ
izinen ūzaq uaqyt boiy i̇erip otyrypty. Sodan keiin torpedamen
şabuyl jasağan. Bäri sätti aiaqtalypty, i̇eki torpeda da nysanağa
döp tiıp, jau kemesiniñ jaqtauyn opyryp jibergen. Kemede ört
şyğyp, birtindep bata bastapty. Būlar süñguir qaiyqpen dereu
tereñge jasyrynğan, bir sağattan keiin qaitadan köterilip,
periskoppen su betinde ne bolyp jatqanyn baqylapty. Äidik
kemeniñ tūmsyğy kökke qarap, jartylai batyp ülgergen i̇eken,
ainalasynda suğa batyp-şyğyp talai adam jantalasyp jür.
Periskoppen qarağan, ärine, komandir men ağa ofitserler ğana,
bailanysşylar solardyñ aitqanyn minut saiyn Kronştadtağy
stavkağa habarlap, Morze älippesimen äskeri tapsyrmanyñ
mültiksiz oryndalğanyn jetkizip jatty, al tapsyrma degenimiz –
būiryq. Jaudy joiuğa būiryq berildi me, – oryndau kerek!
Äueli suğa batyp bara jatqan adamdardy tek periskoppen
ğana baqylap tūrğan. Sodan keiin, jau kemesi suğa tolyq jūtylyp
joq bolğan soñ ainala töñirekte süñguir qaiyqqa i̇eşqandai qauip
joqtyğyna köz jetkizip alyp, sosyn sudyñ betine köterildi. Bärine
tügel joğaryğa şyğuğa būiryq berildi, bükil ekipaj palubağa
köterilip, komandirdiñ alğysyn tyñdauğa jinaldy. Ainalada jau
äskeri suğa batyp jatyr, özderiniñ qatary seldirep qalypty.
Bireuleri süñguir qaiyqqa jaqyndağysy keledi, jüzip jetkenderin
qoldaryndağy nagandy ūmsyna sozyp, atyp öltirip jatyr... Olar
teñizdiñ jal-jal tolqyndaryna jūtylyp ketude, qas qaraiyp
qalypty, būlar qaitadan suğa batyp, teñizdiñ tübine qarai tömen
tüsti…
Soğys degen osy. Soğysta kim köbirek öltirse – sol jeñedi,
Tau qūlağan
al jeñgen jaqtyki qaşan da dūrys. Qaşan da solai bolğan jäne
solai bola bermek.
Şeşesi daulasqan da, qarsylyq bildirgen de joq. Tek
qūptamağandai basyn şaiqap qoidy. Sosyn körşileri qoştasuğa
kirdi, apaiy men jienderi de kelipti. Veronika da jūmystan jetip
ülgergen i̇eken, dereu mamasyna kömektese bastady, ony-mūnyny
äñgime i̇etip bäri tün ortasyna deiin otyrdy.
Ata-anasynyñ i̇ekeuine de jany aşidy – anasy i̇eşkimdi öltire
körmeşi dep ötinse, äkesi öziñdi öltirip tastamauy üşin jaulardy
köbirek öltir deidi. Būryn kündelikti üi tirşiligi bolyp körinetin
jäitterdiñ qadirin tek jolda kele jatyp qana ūqty, sonyñ
bärinen aiyrylğanyn oilasa jüregi şanşyp ketedi. Sät sanap
ötken ömiri artta qalyp barady. İedil özeniniñ Saratov mañyndağy
jarqabaqty jağalauyn i̇eske aldy. Jazğy mausymda qydyratyn
jerleri, jasyl jelekke malynğan araldar, kün säulesine
şağylysyp jarqyrağan özen suy, jelkendi qaiyqtar. Äsirese,
bala kezinde Sergii özendi kesip ötetin temirjol köpirine barğandy
ūnatatyn. Köpir tym-tym biıkte bolatyn, basyñdy şalqaityp
qaramasañ köre almaisyñ, tömende, özenniñ jağasynda tūryp,
köpirmen satyr-sūtyr ötip jatqan poiyzdardy sağattar boiy
qyzyqtap tūra beruşi i̇edi, vagon döñgelekteriniñ dürsiline qūlaq
türedi; köpirdiñ temirden soğylğan jaqtaulary guildep, aspan
tösindegi aqşa būlttardyñ astynda dir-dir i̇etedi, sol sätterde
İedildegi köpirdi basyp ötip, äldebir jaqqa, kitaptarda jazylatyn
ğajaiyp i̇elderge attanyp bara jatqandardyñ baqytyna qyzyğa
da qyzğana qaraityn...
Balalyq şaqtyñ tağy bir sureti oiyna oraldy, jaña jyl
tüni üi-işimen tügeldei tik köterilip, qar basqan dalany kesip
ötip, ūşar basyndağy alauy jarqyrap janyp tūrğan mūnai
qūbyrlaryn qyzyqtauğa baratyn, aiaqtaryna pima kiıp alğan.
Jandy qūbyjyqtai qūiqylji alaulağan ottyñ jaryğyna
şağylysyp, japalaqtai jauyp tūrğan qar tüiirşikterine de
jan bitkendei körinedi. Aşqaraq ot baiau ğana qalyqtap qonyp
Şyñğys Aitmatov
jatqan qardy jantalasa jūtyp jatyr, oğan qaraityn qar
joq, sol küii bir qalyppen japalaqtap tūr... Ot ta öşer i̇emes,
qardyñ da basylatyn türi körinbeidi...
Jyldar öte kele köp närse özgerdi, talai qyzyq kelmeske ketti.
İendi mine, soğysqa attanyp barady – ne jauyn öltiredi, ne özi
öledi. Basqa amaly joq, tek solai ğana boluğa tiıs, soğystyñ zañy
sondai. Ne bolsa da barğasyn köre jatar, soğystyñ aty soğys i̇emes
pe. Sergei ünsiz jylap qūia berdi, anasyn, äkesin, apasy Veronikany
i̇esine aldy, ūiqyny soğyp jatqan soldattardyñ arasynda jalğyz
özi ün-tünsiz iştei i̇egilip keledi. Tağy da baiağydai qol ūstasyp,
qar basqan dalany kesip ötip tüngi aspandy jarqyratyp tūrğan
alaudy qyzyqtar ma i̇edi.
Döñgelekter bir qalypty dürsildep keledi, vagon da yrğañyrğañ qozğalysynan jañylar i̇emes. Tün qarañğylyğyn seiiltuge
tyrysqandai bolyp, oqta-tekte şamy jyltyrap aldarynan
şyğa kelgen äldebir beketterdiñ qasynan toqtamastan öte
şyğady. Soldattar men qaru-jaraqqa lyqa tolğan eşelon ne ölip,
ne öltirgennen basqany bilmeitin qatygez maidandy betke alyp
zaulap keledi. Ölu seniñ i̇erkiñde i̇emes, i̇eşkimniñ de özdiginen ölgisi
kelmes-au, biraq naq seni öltiretinin qaidan biluşi i̇ediñ. Al öltiru –
öz i̇erkiñdegi is, soğysta onsyz tağy bolmaidy. Degenmen, öltirsem
be – öltirmesem be dep öz-öziñe qalai aitarsyñ?
...Döñgelekter de osy sözdi qaitalaityndai: ölim be – ömir me,
ölim be – ömir me, ölim be – ömir me…
Kirpigine köz jasy ilinip qalğan Sergii birtindep qalğyp
bara jatyp maidan dalasyn, keskilesken şaiqasty köz aldyna
i̇elestetpek boldy, kimdi qalai öltirer i̇eken – atyp öltire me,
älde qūian-qoltyq ūrysta istikpen şanşa ma, jaz boiy İedil
jağasyndağy lagerde būlarğa sony üiretken bolatyn. Özin öltiru
üşin naq sol äreketti kimniñ isteitinin de i̇elestetuge tyrysty.
Äli betpe-bet kelip körmegen dūşpanyn – nemisti, faşisti köz
aldyna keltirmek bolady… Mūnysynan tük şyqpai qoidy – közi
körmegen jauynyñ qandai bolaryn i̇elestetu qiyn i̇eken, äkesiniñ
Tau qūlağan
äñgimesin tyñdağanda süñguir qaiyqtyñ qasynda suğa batyp bara
jatqan dūşpandardy da i̇elestete almauşy i̇edi. Olardyñ betjüzin tolqyn jauyp qalatyn siiäqty. Anyqtap köre almaisyñ.
Jaqyn kelgenderin sudan şyqpai jatyp-aq atyp öltirude... Olar
tūñğiyq teñiz suyna jūtylyp joq bolyp ketedi.
Döñgelekter dürsildep keledi: ölim be – ömir me. Sergii mektepte
oqyğan nemis sözderin i̇esine tüsirmek bolğan, osy sözdiñ nemisşe
qalai aitylatyny jadynda bolmai şyqty: ölim be – ömir me,
ölim be – ömir me, ölim be – ömir me…
Poiyz tün qoinauyna süñgip barady...
P.S.
«Ölim be – ömir me» atty äñgimeniñ mätinin Arsen Samanşinniñ
qağazdarynyñ arasynan tauyp alu men üşin qiynğa tüsken joq. Tek
osy äñgimeniñ jariiälanğan nūsqasyn avtordyñ özi köre almağany
ğana ökinişti.
Avtor dünieden ötken soñ oqyrmandary būrynğydan da
köbeiip ketetini bar. Sosyn Arsen Samanşinniñ qoiyn däpterinde
jazğanyndai, būl äñgimeni maidangerlerdiñ ziratynda dauystap
oqityn bolamyn.
Sondai-aq, marqūm Arsen Samanşin auzynan tastamaityn
«Mäñgilik qalyñdyqtyñ» zary da qūlağymnan ketpeidi! Men de
onymen birgemin…
İeles Jebe-Barysqyzy (men tegimdi özgertip alğanmyn).
Aqpan, 2006.
Briussel.
Şyñğys Aitmatov