Tau Qulağan

(Mäñgilik qalıñdıq)

roman
BASPADAN

Bul kitapta jiırmasınşı ğasırdıñ ekinşi jartısında
alğaşqı şığarmalarımen-aq älemdik ädebiet aspanına juldızday
jarqırap şıqqan söz zergeri, bauırlas qırğız halqınıñ şoñ
perzenti Şıñğıs Aytmatovtıñ eki romanı men bir hikayatı jazuşı
Nurlan Qamidıñ audarmasımen jariyälanıp otır.
Klassik jazuşınıñ «Tau qulağan» degen atpen berilgen soñğı
romanı, siyäsı keppey jatıp-aq, orıs tilinen qazaqşağa audarılıp,
«Jalın» jurnalınıñ 2006 jılğı 6-12 sandarında jäne 2007
jılğı 1-şi sanında «Mäñgilik kelinşek» degen atpen alğaş ret
jariyälanğan bolatın. Osı uaqıtqa deyin jeke kitap bolıp jarıq
körmegen romannıñ sol audarma nusqası özgerissiz alındı.
«Kassandra tañbası» attı ekinşi romanı 2006 jılı «Arda»
baspasınan jarıq kördi jäne 2008 jılı «Älem ädebieti»
jurnalınıñ № 2-3 sandarında basıldı. Al, jazuşınıñ özi äygili
«Borandı beket» romanına qosımşa hikayat degen ataumen jeke
kitapşa etip şığarğan «Şıñğıshannıñ aq bultı» hikayatınıñ
qazaqşa nusqası 2003 jılı «Juldız» jurnalınıñ № 6 sanında
jäne 2004 jılı «Atamura» baspasınan şığarılğan «Borandı
beket» romanımen birge jariyälandı.
Klassik jazuşınıñ atalğan tuındıları jinaqtalıp, qazaq
tildi oqırman nazarına tuñğış ret usınılıp otır.
Tau qulağan

I

Bul ömirde barşa jan da bağınıp, sözsiz moyındaytın jäne
eşqaşan buljımaytın bir şart bar, ol – jazmış, eşkim
de aldında ne kütip turğanın bilmek emes, tağdır degen de sol,
peşenesine ne jazılğanı eşkimge belgisiz, onı tek ömirdiñ özi ğana
körsetip beredi, olay bolmasa, tağdırdıñ tılsımı degen tüsiniktiñ
özi de bolmas edi... Dünie jaralğannan beri solay bolıp keledi, Adam
Ata men Haua Anamızdıñ peyişten quılıp, Jer betine tüskeni de
olardıñ tağdırı edi, sodan bılay qanşa ğasır, qanşa kün, qanşa
sağat ötti – özgergen eşteñe joq, tağdırdıñ tılsımı tirşilikpen
birge jasap kele jatqan mäñgilik qağida, ärkimge arnalğan jeke
jumbaq küyinde qala beredi…
Bul jolı da solay boldı, tura sol – biraq munday oqiğanıñ
bolatının aldın ala boljap bile alatın jan balası qayda, tipten
bul adamnıñ qiyälına da sıymaytın edi, kerek deseñiz, jaratqan
jalğızdıñ özi de däl osılay boladı dep belgiley qoymağan şığar
dep küdiktenesiñ...
Bul orayda osı aqılğa sıymas jäytti bajaylauğa tırısıp,
osınday oqiğanıñ boların aldın ala şamalau üşin bul jan
ieleriniñ özara astrologiyälıq baylanısı barlığı, olardıñ
kosmologiyälıq tuıstığı turalı, tağdırdıñ jazuımen – tağı da
tağdır! – olar bir juldızdıñ astında düniege kelgen degen siyäqtı
birdeñeni ğana payımdauğa bolar. Munı basqaşa tüsindiru mümkin
emes. Kim bilgen, bälkim, solay da şığar…
Ärine, olar bir-biriniñ jer betinde tirlik keşip jatqanın bilgen emes jäne bile de almaytın. Öytkeni, olardıñ biri turğındarı
tas üylerge sıymay, köşede ığı-jığı bolıp sapırılısıp
jatqan, ayaq basqan sayın aldıñnan şığatın saudagerler jaylap
alğan, käuaphanalardıñ tütinine ıstalğan qazirgi zamanğı ülken
qalada turatın da, ekinşisi – betkeyindegi qarı jartı jıl boyı
erimeytin biik taudı, sıñsığan arşa butaları qaptay ösken quz
Şıñğıs Aytmatov
jartastar patşalığın mekendeytin. Onıñ Qar barısı dep ataluı
da sondıqtan, al ğılımda, biik taudı zertteytin ğılım da bar, onı
mısıq tektesterdiñ – jolbarıs ta osılardıñ qatarınan sanaladı
– qabılandar tobına jatqızadı, al barıstar mekendeytin öñirde
turatın halıq onı Jebe-Barıs dep atauşı edi, bul onıñ jemtigin
ustau üşin oqıs umtılıp, ıtqi sekirgen kezde oqtay atılatın
äbjildigin däl sipattaytın. Sonımen qatar, keyde onı «Qar keşken
ilbis» dep te ataydı, bul da şındıqtıñ auılınan alıs jatqan
joq… Basqa januarlar tau işiniñ qaltarıs-bultarıstarında
siresip jatqan kürtik qarğa maltığıp şığa almay qaludan
saqtanıp, abaylap qana jüretin bolsa, bul tura tarta beredi... Ne
degen küş!
Barıstar, köbinese, tüs äletinde añğa şığadı. Bul kezde şöp
qorektilerdiñ suatqa betteytin kezi, jabayı elikter – taueşkiler
men kädimgi momaqan ğana qoydıñ jabayı tuısı – arqarlar bul
kezde jılğa-jılğamen jıljığan möldir de sap-salqın tau suın
rahattana simirip, erteñge deyin şölderin qandırıp alu üşin
jan-jaqtan suat basına jinaladı. Olar munı uyımdasqan türde
isteytinin de ayta ketu kerek. TUyaqtarı jerge tier-timestey bolıp,
soqpaq jolmen biriniñ artınan biri tizile şubırıp kele jatqan
olar ayaqtarın sänmen serpe qozğaydı, aynalasına jiti köz jiberip,
asqan saqtıqpen qozğaladı, kez kelgen dıbısqa eleñ etip, säl qater
töngenin sezse boldı, serippedey atılıp, qauipti jerden aulaqqa
qaşa jöneluge dayın.
Degenmen Jebe-Barıs ta öz isine jetik bolatın. Ol jemtigin
jartastıñ tasasınan tosıp alıp, joğarıdan bir-aq sekirip tarpa
bas saladı, bul öte utımdı ädis nemese butanıñ tübinen atıla
sekirip barıp jemtigin aldıñğı ayağımen bir urıp uşırıp tüsiredi
de, qozğaluğa şamasın keltirmey qanjarday ötkir tisterin tamağına
qaday tüsedi, qanı burqırağan jemtigi tUyaqtarı dirildep sol jerde
jan tapsıradı, arğı jağı belgili…
Al jemtigin quıp jürip ustauğa eñ qolaylı sät – olardıñ suğa
Tau qulağan
äbden qanğan şağı. Bul üşin suat basına jaqın jerde jasırınıp,
qıbır etpesten tapjılmay jata beru kerek, eşkilerdiñ suğa äbden
qanğanın asıqpay kütip, tözimdilik tanıtpasa bolmaydı, közderi
jalt-jult etip, sudı simire bere kenet basın julqi köterip janjağına jaltaqtay qaraudan bir talmaytın januar aldıñğı ayağımen
sudı tizesinen keşip turıp salqın sudı ünsiz simire beredi. Olar sudı
neğurlım köbirek işse, barıstıñ añşılığı soğurlım sätti bolmaq.
Eger taueşkiler tike qaşar bolsa, olardıñ jüyriktigi sonşa, soñına
tüsip äurelenbese de boladı. Olar dıbıstan şapşañ qimıldaydı,
olardı qutqaratın da osı, qaşqan kezde baqıru-şıñğıru degendi
de bilmeydi, keybir qurğaqşılıq jıldarı tauda ösken butalardı
sağalap keletin jabayı şoşqa siyäqtı, jauı jaqındap qalğanda
qorıqqannan tezegin atqılatu degen de taueşkige jat, al, suğa äbden
toyıp alğanda olardıñ qimılı säl bayaulaytın boladı, nağız
qimıldap qalar sät te osı…
Bul jolı da Jebe-Barıs tüske taman suat basında añ
aulamaq boldı. Tau özenin boylay ösken jas butanıñ arasımen
asıqpay ayañdap kele jatıp jan-jağına jiti köz jiberip qoyadı
– mümkin soñınan öz tuıstarınıñ biri – tağı bir barıs erip
kele jatqan şığar. Onday da boladı, äsirese, keyde juptasıp añ
aulaytındarğa tap bola qalsañ, – öziñe qauip. Artıq teketirestiñ
ne keregi bar, bir-biriñmen ırıldasıp jatu da durıs emes…
Jalpı, jalğız jortqanğa ne jetsin!.. Ol asıqpay ayañdap suatqa
qaray kele jattı…
Jazdıñ soñğı künderi bolatın, Erenqabırğa tauında bul eñ bir
jaylı kezeñ, qarlı boran soğatın uaqıtqa äli erte, tau asuları aşıq,
qus ataulınıñ äbden semirip, qoñ jinağan kezi, torğay ekeş torğaylar
da bir-birimen şıqılıqtay sıbırlasıp, şiq-şiq külisip, tausılıp
bitpes äñgimelerin aytıp jür, öytpegende şe – balapandardıñ
qanattarı qataydı, endi eşteñeden qorıqpauğa boladı, qıs tüskenşe
jılı jaqqa uşıp ketedi, sodan kelesi köktemge deyin olardı
qaytıp körmeysiñ. Qısta bul jaqta qalu torğay üşin ölimmen teñ…
Suatqa bettegen eşkiler körine me dep sığalay añdığan Jebe-
Şıñğıs Aytmatov
Barıs aynalasına jüre beyimdelip keledi, üstindegi teñbili butalar
men jartastardıñ qasında munı solarmen tutas jaralğanday etip
turuğa tiis. Serippedey serpindi jaralğan jotası biik, moynı
jumır, ülken bastı, qulağı mısıqtıñ qulağınday, qarañğıda
jarqırap janıp turatın eki közi ot şaşqan Jebe-Barıstıñ turqı
da uzın, özi de eresen qayrattı, osı öñirdiñ tabiğatına beyimdele
jaratılğan teñbildengen terisi jibektey jumsaq bolatın, ejelgi
jırlarda bayağınıñ baqsıları men handarı barıs terisinen tigilgen
ton kigen delinetini beker bolmasa kerek… Ol öziniñ Afrikadağı
alıs tuısı – şubar qabılanğa öte uqsas ekenin bilmeytin, tipten,
ekeuiniñ quyrığınıñ uzındığına deyin birdey edi. Biraq qabılan
tuısı qaydağı bir älsiz mısıq siyäqtı ünemi ağaşqa örmeleydi de
jüredi, olar jemtigine sol ağaştıñ üstinen qarğıp tüsip bas saladı.
Al qar barısınıñ mañdayına jazılğanı basqa, olar tereñ quzdar
men biik jartastardan qarğidı, tört-bes mıñ şaqırımdıq biikte
Afrikadağıday diñi juan ağaştar öspeydi, orman-toğay degeniñ sonau
tömende, tau betkeyiniñ jaypaqtanıp barıp keñ alqapqa qosılatın
jerinde ğana kezdesedi, ondağı ağaştardıñ diñi men butaqtarın tek
sileusinder ğana mekendeydi… Keyde barıstardıñ da ormanğa barıp
qalatın kezderi boladı, ondayda sileusinder özderiniñ üş atadan
qosılatın ağayındarın tanımağanday bolıp, ısıldap, pısqırıp
aybat şegedi. Al qar barısı tek biik tauda ğana ömir süredi, ondağı
añşılıqtıñ özi bitispes şayqasqa, jelayaq taueşkilermen jan
alıp-jan berisken sayısqa ulasıp jatadı…
Jebe-Barıs jiñişke kelgen tau özeniniñ jağasındağı alasalau
butanıñ tübinen arqarlar men taueşkilerdi tosatın orın tauıp,
tosqauılğa qolaylı jerdi tañdap aldı da, jer bauırlap jata
ketti. Ötkir tırnaqtarın bir-birine üykelep, qayrap qoyadı. Tau
betkeyin quldap, äri ürke, äri täkappar türde bastarın silkip qoyıp
biriniñ artınan biri kele jatqan jeti-segiz taueşki osında suatqa
keluge tiis. Olardı älginde jartastıñ quısınan baspalap turıp
körip qalğan. Endi solardı kütip qıbır etpesten qata qaldı.
Künniñ közi tas töbede şaqırayıp tur, aspanda sirek qalıqtağan
Tau qulağan
äredik bir aqşa bulttar Erenqabırğa tauınıñ osı silemindegi
kökke şanşılğan şıñdarğa qonaqtap qalıp jatır. Kün közi de,
aua rayı da äkki jırtqıştıñ köñil auanına beyimdelgendey,
bügingi añşılıqqa öte qolaylı bolıp tur. Sonımen, asığa kütken
añşılıq säti de jaqındap qaldı, biraq Jebe-Barıstı alañdatqan
bir jäyt bar edi – döñkigen qoytastardıñ arasında jan-jağın
baqılap jatıp, ol öziniñ tınıs alğanı estilip turğanın bayqadı.
Quddı bir entigi basılmağanday alqına dem aladı. Bul degen basqa
jağdayda – uzaq uaqıt jügirgende nemese jemtigin bas salamın dep
atıla sekirgende, yaki urğaşı barıs üşin talasıp qarsılasıñmen
alısıp-julısqanda ğana bolatın siyäqtı edi. Ondayda qırıldağan,
kürildegen dıbıstar alqına şıqqan demmen ulasıp jatadı, uısuıs jün burqıray uşıp, jolap ketken jan iesin tügel tunşıqtıra
salğısı kelip aşuı qozadı. Qıbır etpey tosqauılda jatıp, aynala
töñirekpen tutasa birigip ketken sätte munday entiguge jol bolsın?..
Deminiñ ärbir dıbısı ap-anıq estilip tur. Mundaydı burınsoñdı bayqamap edi… Jüregi de kündegiden jiirek soğatın siyäqtı,
tipten, qulağın jarıp jibererdey bolıp atqaqtay dürsildeydi.
İyä, soñğı kezderi Jebe-Barıstıñ ömirinde biraz özgeris bolğan.
Ötken qıstan beri jalğız qaldı, üyirinen bölinip, alastalğan tau
tağısına aynaldı. Kärilik buqpantaylap kelip qalğanda osınday
jaysızdıqtar bastalatını – tabiği jäyt. Bäri de osığan bastap
äkeledi ğoy. Birde munıñ serigi bolıp jürgen ölekşinge bir jas
barıstıñ jaqınday bastağanı bar. Ekeui ayausız şayqasa ketti. Bul
onı jeñe almay qoydı. Säl demalıp alıp qaytadan arpalıstı,
qarsılasın quıp jiberemin degen oyı tağı da iske aspadı. Älgi şunaq qulaq jas barıs, şaması, bir qulağı osınday qırqıstıñ kezinde
duşpanınıñ auzında ketse kerek, qaharlı da qajımas qayrattı äri
tabandı bolıp şıqtı, ölekşinge qayta-qayta umtılıp, üstin jalap,
oynağan bolıp, sonımen birge munı da qorqıtuğa tırısıp, ırıldap
qoyadı. Osınıñ bäri Jebe-Barıstıñ köz aldında ötip jattı. JebeBarıstıñ alğaşqı jubı jer silkingen kezde mert bolğan, sodan
keyin osı ölekşindi kezdestirip, ekeui talay qıstı birge ötkizip
Şıñğıs Aytmatov
edi, eki ret küşiktegen bolatın, kenet sol jubı älgi şunaq qulaq
jas barısqa erip kete barğanı. Quyrığın birese oñğa, birese solğa
bulğañdatıp, birese butınıñ arasına qısa qaladı da, endi birde
qayqayta köterip, doğaşa iedi, jaña serigine iığımen, qaptalımen
süykenip, erkelep jür jäne osınıñ bärin munıñ közinşe ädeyi istep
turğan siyäqtı. Munıñ bar-joğın da elemesten jas barısqa ilesip
qayqañdap ketip baradı…
Jebe-Barıs aşumen soñınan quğan, uzatpay-aq quıp jetti,
jetpey ne körinipti, olar da asığa qoymağanğa uqsaydı – şatqaldı
boylap jele jortıp baradı eken. Budan da eşteñe şıqpadı, bäri
burınğıday ayaqtaldı. Tağı da şayqas, tağı da arpalıs… Bul
jolı burınğı qosağı munı jas barısqa qosıla taladı, üyirdegi
öz ornın saqtap qalıp, barıs üyiriniñ jaña küşikterin ömirge
äkelu üşin urıq sebuşi mindetin atqarudı ğana qalağan JebeBarıs üşin bul soñğı soqqı, aqırğı apat boldı. Sodan keyin biraz
esi kirip, äl jinağan soñ qızbalıqpen körşiles üyirdegi jaña
pisken jas qanşıqtı ertip ketpek bolğan, onıñ da ıñğayı kelmedi.
Munda da surapıl şayqasqa tüsti, üş barıs birdey jabılıp, sautamtığın qaldırmay talap tastadı. Ölekşin men jas barıstar
mahabbat toyın toylauğa tayau jartastıñ tasasına kirip ketti, bul
bolsa tuqım jalğastıru üşin bolğan tartısta jeñilip, birjola
şetke qağılıp, bir-aq sätte tastandı bolıp şığa keldi, öytkeni,
tabiğat zañı boyınşa ömirge urpaq äkelu quanışına tek jaña da
jas küşter ğana bölenbek.
Endi bul jerden ketpese bolmaydı, Jebe-Barıs biraz uaqıt
boyı sol mañdı şarlap, ersili-qarsılı alasurıp jügirumen
boldı, birese kürt toqtay qaladı, endi birde jata qalıp
aunaydı, atıp turıp töñirekti titirente arıldaydı. Sol sätte
qolınan kelse qasqırşa uluğa da bar edi… Jalğızdıqtan
bası aynalıp, mäñgirip qalğan ol janın qoyarğa jer tappay
qinaldı, tipten, añşılıqqa da qumarı joq edi, äli de qartaya
qoymağan, küşi de, quatı da boyında, nağız babında turğan
Jebe-Barıstıñ qazir özderinde şaruası joğın bilgendey, bir
Tau qulağan
üyir taueşki däl qasınan asıqpay ayañdap ketip bara jattı…
Şındığında da solay bolatın, sol bir özine de tüsiniksiz,
üyrenşikti mäninen ayırılıp qalğanday köringen uaqıttıñ bir
üziginde, ol kenet, öziniñ qasiret-qayğısınıñ şırqau şıñın
tüysingendey boldı. Tolqın jaldı şıñ basında qisaya ösken bırtıq
arşağa arqasın süyep, aynalağa män-mağınasız köz jügirtip turğan
ol tömendegi aşıq alqapta jarısa jügirgen eki ğaşıqtı kördi –
bir-birimen alğaş jarasqan, tula boyı küş-quat pen quştarlıqqa
tolı eki jas barıs birin-biri erkelete tistelep qoyıp, alğaş uyığar
aldında öz qanın özderi qızdırıp, bir-birine jäne bükil älemge
quşaqtarın ayqara aşar sätti añsağanday biley jortıp bara
jattı… Ottay janğan közderiniñ janarı osınday qaşıqtan da
bayqalıp tur.
Jebe-Barıs ıñırana qırıldap, jata qalıp aunay ketti, özözinen qaşqanday bauırımen jorğalap, äldeqayda bezip baradı…
Biraq qayda barmaqsıñ? Bir kezderi özi de däl jañağıday saltanat
qurğan, qasında talşıbıqtay mayısqan jas ölekşin, quddı
bir abaysızda tabannıñ astında janşılıp qalğan jılanday
ireleñdep, tamsana qıñsılap qoyadı, bul onı körşi üyirden jaña
ğana tartıp alğan bolatın. Sonda ekeui de qazirgidey jastıq toyın
toylap, qumarlıq biin bilegen, osı bidiñ zañdı jalğası – janasqan
sätti öz tektesteri, basqa barıstar körmeui üşin aulaqqa, oñaşağa
ketip bara jattı. Tabiğattıñ özi bul ekeuiniñ oñaşa qaluın, osınday
sırlı sätte basqa tiri jannıñ közine tüspeuin qalap turğanday edi…
Sonda ekeui tura osılay jortqan, alğaşqı janasudıñ qızığın
aldın ala sezinip, tula boyı ot bop janıp turğanday boldı, aspan
da qıp-qızıl bolıp örtenip bara jatqan siyäqtı, qatar-qatar
tizilgen tau şıñdarı da örtke oranğanday bop köringen, aynala
älem tügeldey sıñğırlap qoya berdi, bul ekeui bir-birinen quat
alğanday äserlenip, qatarlasa jügire berdi, jügire berdi, sol bir
jazdıñ soñğı künderiniñ birinde ekeui keler köktemde biik taudı
mekendeytin qar barıstarınıñ jaña urpağınıñ ömirge keluine
bastama salar sätti kütip osılay şarşamay-talmay jorta bergen…
Şıñğıs Aytmatov
Ekeui söytip quyrıqtarı jelkildep, deneleri suda jüzgen
balıqtay ireleñdey sozılıp jorta berdi. Ölekşin budan säl oza
jügirip kele jattı, onıñ artıqşılığı da sonda, bul bolsa odan
säl keyin keledi, urğaşı barıstıñ jas täninen burqırap turğan
iisti quşırlana jutıp, ıstıq demine mas bolıp, jüreginiñ dürsilin
estip kele jatır, tula boyın äldebir tätti sezim bilep alğan. Sol
sätte jortıp kele jatıp burın bayqamağan bir dıbıstı estidi
– äldebir sozılıñqı da auır guildegen bir ızıñ kün säulesine
qosılıp, jelmen birge jan-jaqqa taralıp jatqanday jäne bul
dıbıs tura qulağınıñ tübinen şığıp jatqan siyäqtı, auanıñ üp
etken qozğalısında, tipten, kün şapağınıñ özinde, aynala ormantaudıñ är qozğalıs-terbelisinde osı ızıñ ilinip turğan tärizdi, qar
barısı ol dıbıstıñ ömir jırı, ekeuiniñ jubaylıq ömiri bastalar
aldındağı kirispe, mäñgilik ömir äueni ekenin uğa almap edi… Bul
äuen aqır ayağında ömirdiñ qatal zañına aynalıp ketedi eken, sonday
bir tätti sağım bolıp şıqtı, köbinese solay bolatını da ras qoy.
Sağım da seyildi, künder jıljıp öte berdi, jıl mezgilderi susığan
qumday auısıp jattı...
Tağdırdıñ kilt burılısı köp, solay bolğan jäne bola da bermek,
buğan eşkimniñ ämiri jürmeydi.
Jebe-Barıs tastandı bolıp şıqqan küni, ölekşini munı
tastap, küni boyı tolas tappağan ayausız şayqastıñ jeñimpazı
– şunaq qulaq jas barıspen birge osı äuenge şomılmaq bolıp
oñaşa jaqqa jorta jönelgende, bul da sol kepti quştı. Jebe-Barıs
aynala töñirekti kezip jüre berdi. Äueli bolğan jäytti moyındamay,
buırqanğan aşuın baspaq bolıp betaldı qañği bergen, keyinnen
munısı bos sandalbayğa ulastı, tipten, añşılıqtı da umıtıp kete
jazdaptı. Mine, sol kezde tağı bir masqarağa tap boldı. Ömirde ne
bolmaydı deysiz, tau işindegi bir tuyıq şatqaldıñ qaq ortasında
öziniñ burınğı jubı men şunaq qulaq qarsılasın keziktirdi,
ekeui qumarlıq oyınınan keyin ajırasa almay tur eken. Keyde
janasqannan keyin osılay boladı, birin-biri qoştasuğa qimağan
ğaşıqtarday meyirlene qıñsılap, erkelesip tur. Jebe-Barıstı
Tau qulağan
körgende esteri şığıp, añtarılıp turdı da qaldı. Qas qaqqandayaq sät qoy, aşuı qayta qozğan Jebe-Barıs basın tömen salıp,
kür-kür etip jaqınday berdi, uşqın atqan eki közinen kek jalını
alaulap, ekeuiniñ de tamaqtarın orıp jiberuge birjola bel buıp,
tönip keledi. Endi aqtıq qimılğa köşuge bir-aq qadam qaldı… Sol
sätte ayaq astınan kilt toqtadı, bir-birinen ayırıla almay qinalğan
ekeuine qan tolğan közimen qaharlana qarap qozğalmay qatıp qaldı,
äldebir tılsım küş, tılsım buyrıq kürt toqtatqan sekildi. Sol
jumbaq küş, işki dauıs oğan urpaq jalğastıru üşin birigip, endi
ajırasa almay jatqan ekeuine tiispe dep tıyım saldı; kenet kilt
burılıp jüre berdi, älsin-älsin sürinip ketedi, ıñırana kürkirep,
eñirep baradı…
Bauırlas barıstarınan birden-birge bölektene bergen JebeBarıs ayausız qatal da qatigez, ne bolsa soğan bola şayqasa ketuden
tayınbaytın, jalğız jortqan meyirimsiz jırtqışqa aynaldı. Är
üñgirde bir tünep, qaşqan januarlardı qualap, tau basına da şığıp
ketip jürdi, öltirgen jemtigi köbinese jeuinen artılıp qalatın.
Beyne bir jelinbey qalğan öleksemen neşe türli masıldardı –
şiböri men tülkini, borsıqtar men bir-birimen talasıp, qanattarın
sabalasıp, tırnaqtarın jayıp qorqıtpaq bolıp äurege tüsip
jatatın qarqıldağan qarğa-quzğındı toydıru üşin añşılıqqa
şığatın siyäqtı. Jebe-Barıs olarğa ünsiz de jirene köz tastap
aulaqta otıratın, keyde olar äldenege kinäli bolıp qalğanday-aq
aqıra ırıldap, tım-tıraqay quıp jiberedi. Boyın buğan ızasın,
jan auruın, ötkendi sağınuın osılay basıp jürdi…
Künder jıljıp ötip jattı, mäñgi qarmen qundaqtalğan biikbiik şıñdarınıñ bası künge şağılısa jaltırağan tau jotaları
ğana sol qalpı, aua rayı özgeredi, jıl mezgilderi auısadı, tek biik
taudıñ qojayını Jebe-Barıs qana sol küyi jalğızdıqtan tanğan
joq, söytip jürip bir küni öziniñ entige bastağanın añdadı… Äueli
tek kürt qozğalğanda ğana bayqalatın, biraq tıp-tınış jatqan
kezde de alqınıp, keudesi auırğan emes edi.
Suat basında taueşkini añdıp jatqan Jebe-Barıs osı jolı añ
Şıñğıs Aytmatov
aulau bastalğanğa deyin-aq entigip turğanın añğardı. Bul jolı da
üyrenşikti ädetten tanbau kerek, eşki-arqarlar suğa äbden toyğanşa
kütip, sodan keyin qapısın tauıp tap beruge tiis. Biraq bul aldağı
qimıldıñ josparı ğana. Añşılıqtıñ säti tüsuiniñ de mañızı zor,
taueşkilerdiñ keyde ayaq astınan äldeneden sekemdenip, közdi aşıpjumğanşa qarsı betten bir-aq şığıp, satır-sutır beze jöneletini
bar. Ondayda bärin qaytadan bastauğa tura keledi, sodan keyin quğın
bastaladı, onıñ qalay ayaqtaları tağı belgisiz…
Bul jolı Jebe-Barıstıñ tağdırına ökpeleytin jöni joq edi.
Tau jotalarınıñ eñ biigindegi şüygin şöpterdi ğana jeytin, tastantasqa sekiruden bir tanbaytın jabayı qoylar – arqarlar kele jatır,
aldarında qaharlı jırtqış – Jebe-Barıs jatqanınan beyhabar
beykünä arqarlar soqpaq joldıñ burılısınan şığıp, bir-biriniñ
artınan tizilip asıqpay ayañdap keledi. Olar munı alıstan da
bayqağan joq, jaqınnan da iisin ala qoymadı, jağanı boylay tizilip,
suğa bas qoydı.
Jebe-Barıs tasadan qıbır etpesten baqılauda, bäri de sätimen
jürip jatır, januarlar suat basında bir jetisip qaldı, işedi de säl
demaladı, endi tek der kezin mült jiberip almasa boldı, bärin buzıp
turğan bir-aq närse – Jebe-Barıstıñ ökpesiniñ sırılı ğana, ärine,
munıñ eşqanday bögeti bola qoymas, osındayda sonıñ ne keregi bar
edi?
Alayda, urımtal sätte barıstıñ entigui beker emestigi belgili
boldı, üyirdiñ şet jağında turğan müyizi arbiğan nän arqarğa eki-aq
sekirgende jetip, aldıñğı ayağımen jon arqadan bir urğanda sulatıp
tüsiruge tiis edi, alayda olay bolmay şıqtı. Sekirgen sätte-aq, bükil
üyirdiñ oqıstan selk ete qalıp, bastarın kegjite kötergenin kördi,
endi oğan tırnağı soydiğan ayağımen küyrete soğu ğana qalğan, mine,
jetti de, alayda bir jağına jalt bergen arqarğa soqqısın tigize
almay, bir qırındap qulap tüsti. Munday sätsizdik bolmauı kerek edi
ğoy! Ärine, demi jetpey qaldı... Tula boyın surapıl aşu kernegen
Jebe-Barıs ornınan atıla turıp, arqarğa qaytadan umtıldı, ol
da äkki neme bolıp şıqtı, bir büyirge orğıp tüsip, qorqınıştı
Tau qulağan
jırtqıştan aulaq ketu üşin üyirin soñınan ertip beze jöneldi.
Arqarlarğa äli de quıp jetuge bolatın, oñtayı kelgen kez
kelgenin jığuğa boluşı edi, Jebe-Barıs jan-därmen üyirdiñ
soñınan tura umtıldı. Tağı da sätsizdikke urındı – ayağı tiertimes jetpey qalıp, közdegen arqarın qulata almadı, jeñisin
paş etken kürili tau işin jañğırtqan joq, al üyir bolsa alıstap
kete bardı… Alqına dem alıp, öz-özinen asıp tüspek bop tağı da
umtılıp kördi, biraq endi keş edi…
Bul Jebe-Barıstıñ munday abıroysızdıqqa alğaş uşırauı
bolatın, burın büytpeuşi edi… Bärinen de ökiniştisi, özi soğan qattı
qorlanıp qaldı – satır-sutır bezip bara jatqan üyirdiñ kösemi, iir
müyizdi arqar bir sät keri burılıp, munı qorqıtqanday-aq müyizin
şayqap-şayqap qoyğan, ayağımen jer tarpıp qır körsetkendey säl
turdı da, qaytadan qaşa jöneldi. Demek, endi Jebe-Barıs ünemi
jolım bola beredi degen senimnen ayırılğanı. Budan bılay ol
basqalardıñ oljasınan qalğan sarqıttı qaujap, sümeñdeumen kün
ötkizbek.
Ärine, burın da usaq-tüyek sätsizdikter bolğan, degenmen JebeBarıs eşqaşan büytip taza jeñilip körmep edi…
Köpke deyin esin jinay almay qoydı, entigin basa almay demigip,
jan-jağına şarasızdıqpen jaltaqtap qoyıp bası auğan jaqqa
jorta berdi…
Külli älem qañırap bos qalğan siyäqtı. Jebe-Barıs öziniñ bayağı
jas küninde, alğaş uyıqqan kezinde estigen Älemdik äuendi, kün men
taudıñ, sarqırap aqqan su men sıñsığan ormannıñ qosıla salğan
mäñgilik ömir jırın tağı bir tıñdağısı kelip añsarı auğan, amal
käne, eşteñe esti almadı… Aynala töñirek tıp-tınış, tım-tırıs.
Tau şıñdarınıñ burınğı ämirşisi, endi jalğız qalıp, demikpesi
ustap alqınğan Jebe-Barıs qayda bettegenin özi de bilmey tau aralap
jüre berdi. Baspana qılarlıq bir üñgir tauıp almasa bolmaydı,
jalğızdıqtan zarığıp, öşip bara jatqan ömiriniñ aqırın sol
jerde qarsı aluı kerek. Jırtqış öz ömiriniñ soñğı sätinde adam
balasımen jolığarın, söytip onımen tağdır böliserin bilmep edi.
Şıñğıs Aytmatov
Tipten, onday jan iesiniñ barın da emis-emis qana biletin, basqaşa
aytsaq, bul jaqta sirek estiletin, tau işin küñirente kürs etken
mıltıq dausı şıqqanda tula boyı dir qağıp tura qalatın, endi ne
isteu keregin bajaylap alıp, älgi jerden aulaq ketuge tırısuşı edi,
biraq sol qorqınıştı adam balasın eşqaşan jaqın jerden körgen
emes.
Onıñ peşenesine osınday kezdesu jazılğan bolıp şıqtı.
Tağdır degen – osı…
II
Keyde belgili bir uaqıtta, belgili bir jerde, eñ bastısı – äldebir
keyipkerdiñ äreketine baylanıstı tağdırdıñ özi kilt burılıs jasaytın kezi boladı, munıñ sırı nede ekenin bilu mümkin emes. Bul
jolı da solay boldı. Bizdiñ keyipkerimiz oqiğa däl osılay öristeydi
dep kütpep edi. Tüptep kelgende aqiqat saltanat quruğa tiis dep oylaytın. Öytkeni, aqiqat eşqaşan ölmek emes. Sol üşin keudeñde
janıñ barda aqiqattı däleldeuge umtıl – ömirge sol üşin kelgenbiz,
Jaratqannıñ ämiri osılay. Jaraydı, alayda aqiqat degenniñ özi ne
eken osı? Ne ol? Mine, mäsele qayda jatır...
Ädettegidey, jumadan senbige auğan küni ayırıqşa qıza tüsetin
tüngi ömir bügin de jäy künderdegiden erterek bastaldı. Arsen Samanşin restoranğa qas qaraya bastağan kezde-aq keldi, soñğı kezderi
üyrenşikti bolıp ketken ornına jayğasıp, äldebir usaq-tüyekke
tapsırıs berdi. Özi şılım şekpeuge tırısıp, şıdap bağuda.
Bul da küres. Temekini qoyğısı kelip jür. Şekkisi-aq keledi jäne
qazirgi kezdesudi oylap, tağatsızdanıp otır. Köşedegi elektr şamdarı jarq etip jandı da iñir qarañğısı seyilip sala berdi, dañğıl
jolmen äri-beri zırlap jatqan maşinalardıñ şamdarı jarq-jurq
etedi.
Restoranda äli de adam az, alayda endi birazdan soñ munda ine şanşar orın qalmaydı. Buğan tañdanatın eşteñe joq, uaqıttı sändi
de köñildi jerde ötkizudi qalaytın jäne buğan şaması da jetetin
Tau qulağan
jurtşılıq keşke qaray osında, Emendi baqtıñ şet jağında
ornalasqan, burın Ofitserler üyi bolğan, qazir europalıq mänermen
bezendirilip, soñğı ürdiske say äri geosayasi mäni de bar «Euraziyä»
degen at qoyılğan, talğamı biik tañdaulılarğa arnalğan dep sanalatın, sondıqtan özindik bedelge ie bolğan qımbat restoranğa qaray
betteydi.
Mine, osı «Euraziyäda» öziniñ sät sağatın kütip otırğan. Eger
onı sırtınan baqılap jürgen bireu bolsa, soñğı kezderi osında
kelgiştep ketkeni nesi, jäne ılği jalğız jüretini qalay dep
tañğalar edi. Aytalıq, negizsiz täuekelge bel buamın dep barınan
ayırılıp qalğan käsipker bolsa, onda tüsinuge boladı: özegin
örtep, işin jalap bara jatqan küyigin işimdikpen baspaq şığar
deysiñ ğoy. Biraq ol müldem basqa adam bolatın jäne dostarın
kütkendey bolıp, «Euraziyäda» qımbat şaraptan urttap qoyıp
otırğan sebebiniñ ne ekenin özi de anıq bilmeytin. Uaqıttı tekke
ötkizbegen tür körsetip, janınan tastamaytın sömkesinen äldebir
qağazdar alıp, solardı paraqtap, oqığan bolıp, şarabınan da
urttap qoyıp, muzıkağa da qulaq türedi, östip otırıp-aq iştey
tağatsızdanıp, is jüzinde öziniñ äldebir täuekelge bel buıp
turğanın tüsindi, basqa amalı joq, qazirgi jağdayda bar ümiti
üzilgeli turğanın sezdi, sondıqtan bul jolı aqırğı ret bağın
sınap körmek. İyä, bir äreket etpese bolmaydı, tilge tiek eter
birdeñe tabu üşin sol qızğa jaqın barıp ülgerse jarar edi. Bul
qılığın ol qalay qabıldar eken? Bireuler onı primadonna desip
jür, degenmen neniñ ne ekenin bul da, onıñ özi de jaqsı biledi
ğoy... Eñ bastısı, qolaylı sätti qur jiberip almau. Tağı bir ret
äreket jasap köru kerek. İyä, aqiqattı aşu üşin. Tağı da aqiqat!
Bul da qızıq, qaşanğı qauzay beruge boladı sonı! Is jüzinde ne
bolıp şığar eken? Al odan äri şe? Buğan jauap retinde ne bolıp,
ne qoyatının äzirşe aytu qiın. Ol özin tolğandırıp jürgen
jäytterdiñ mañızdılığına, öz seniminiñ durıstığına şın
senetin, sol üşin bir jutım su tabılmas şöl dalada qatalap öluge
buyırılsa da, bul pikirinen bas tartpas edi, biraq sonı tüsine
Şıñğıs Aytmatov
qoysa käneki, munı da boljap bilu qiın. Qazir zaman da, zamannıñ
ağımı da özgerip ketti. Qaytersiñ endi, osılay bolıp şıqtı ğoy.
Qatal şındıqtıñ aldında arman-qiyäl ataulı adıra qalğalı
qaşan! Bul bolsa sol bir qurğaq qiyäldıñ şalğayınan jarmasıp,
ayırılğısı kelmeydi, söytip jürip, mine, tığırıqqa tireldi,
sonda da qaytar emes... Quddı soñğı ülgide salınğan jaltırağan
dañğıl jolmen quyğıtqan şeteldik qımbat kölikterge qol köterip
aydalada jügirip jürgendey, alayda jalğız jayaudı elep-eskere
qoyar eşkim joq... Endi mine, tağı da bir ret täuekelge barğalı
tur. Asığıp-üsigip jurttan burın osında jetkeni de, kümbezdene
töñkerilgen auqımdı zaldıñ törindegi muzıkanttar şığatın
sahnanıñ qarsı aldındağı orınğa jayğasqanı da sondıqtan. Bul
orınnan ayırılıp qaluğa bolmaydı...
Söytip otırğanda sahnağa orkestr müşeleri şıqtı, kontsert
bastalar aldında ärkim öz ornına otırıp jatır. Äldebir körnekti
tulğanıñ kontserti bolatını bayqalıp tur, munday bedeldi
restorandarda basqa jaqtan kelgen jäne jergilikti juldızdar
öner körsetedi, taspağa jazıp alınğan äuenge ilesip ıñıldamay,
kädimgidey «jandı dauıspen» än saladı, rok-muzıka serkeleriniñ
de keletini bar.
Burın opera teatrınıñ orkestrinde oynağan muzıkanttardıñ
birazın biletin, birqatarımen jeke tanıstığı bar. Ras, birazdan
beri olarmen aralasudı qoyıp ketken. Odan beri qanşa uaqıt ötti.
Olar munı äli de burınğıday kerek ete qoyar ma eken? Biraq mäsele
onda emes. Qazir muzıka oynap, är adamnıñ añsay kütken tolğanıstı
säti bastaladı, bükil jan-jüyeñmen tebirene tosqan sırlı älemniñ
perdesi sırılıp, saz siqırı bolmıstıñ jaña keñistigine jeteleydi,
küybeñ tirlik keri ığısıp, sana-sezimiñdi äsem äuen äldiley jöneledi.
İyä, iyä, jalpı muzıkağa qatıstı dünieniñ bäri de munıñ, sorı da sol
şığar, tumısınan boyına bitken, adam tüsinip bolmas asau da erikke
könbes quattı qumar-quştarı bolatın. Joq, jäy ğana qumarlıq
emes, äldebir qudiretti küş, sonıñ ne ekenin eşkim anıq ayta almas
edi. Osı orayda eske tüsedi, bir ersileu oqiğağa tap bolğanı bar, sol
Tau qulağan
üşin iştey özin-özi keleke etip, esuassıñ dep ayıptap, muzıkalıq
naqurıssıñ dep sögedi, alayda sonı umıta alar emes. Jas kezinde,
qayta quru jıldarı jurnalistik jumıstarmen Londonda ötken bir
konferentsiyäğa barğan, sondağı sändi jabdıqtalğan meymanhananıñ
jartılay jer astında ornalasqan därethanasına kirip edi, ädette
onday jerde böten dıbıs bolmaytın, qaydan şığıp jatqanı
belgisiz, bir siqırlı äuen quyılıp turdı, şaması osı muzıka
munda üzdiksiz oynap turatın bolsa kerek, öytkeni, patşalar da,
basqalar da jayau baratın bul orın täulik boyı isteydi eken. Bul
kirgende de solay boldı. Biri kirip, biri şığıp jatqan jurtşılıq
tabiği muqtajın ötep, quyrıqtarın sürtip, nesebin tögip,
qaqırınıp-tükirinip, soñınan sarqıratıp su jiberedi, osınıñ
qurmetine Vagnerdiñ be, Şopenniñ be, älde sol zamandağı basqa bir
kemeñgerdiñ be – ğajayıp muzıkası oynap turadı. O, zañğar kökke
şırqağan ğajayıp muzıka aynalıp kelip tura sarqındı su ağatın
qubırlarğa quyılıp jatır. Sonda qala mädenietiniñ şıñına
jetken osınau örkeniettiñ bul mazağın tüsine almay añtarılıp
turıp qalıp edi. Au, bul qalay? Muzıka degen – Jaratqannıñ özine
bastar sapardıñ qasietti sazı emes pe! Muzıka – Ruh galaktikası
ğoy, adam janı bir-aq sätte külli ğarıştı qamtitın tılsım
sırğa qanığıp şığa keletini de sodan. Tipten, onı jalpığa ortaq
birden-bir ğalamdıq til deuge boladı, Qudayğa qulşılıq etu men
qasietti minäjat ataulınıñ ändete aytıluı tegin emes qoy, kerek
deseñiz, ärdayım ğalamdıq qupiyänı bilu üşin şırqau kökke qol
sermegen quştarlığımız da muzıkadan när aladı emes pe. Adam
balası naq osı muzıka arqılı qiyälımen şeksiz biikke köterilip,
qaşan mült keter eken dep kirpik qaqpay qadağalap otırğan ibilistiñ
şeñgeline sıymay zorayıp, ötkeni men keleşegin birdey köre
alatın qudiret pen azattıqqa ie bolmauşı ma edi. Al mınalardıñ
istep jürgenin qara! Eh, munda da Keñes Odağındağıday «Şağım
kitapşası» bolar ma edi, sonda osı bes juldızdı meymanhananıñ
basqaruşılarına kökesin tanıtar edim, dep ökindi sol kezde.
Hollğa köterilgen soñ osı turalı auzın aşa berip, qaytadan
Şıñğıs Aytmatov
jaba qoydı – keyin osını eske alıp, özin-özi qanşa ret keleke
etti deseñşi! İyä, Mäskeude imperialistik Batısqa qarsı bitispes
kürestiñ joldarın oqıtatın joğarı komsomol kursında jürgende
üyrengen azdı-köpti ağılşınşasımen därethanada osınday kemel
muzıka oynatıp, önerdi qorlauğa bolmaytını turalı aytpaq bolıp
edi, dereu mınaday jauap aldı: eger bul därethana unamasa, onda
basqasına baruıña boladı...
Muzıkağa esi kete berilgen ol, keyde äzil-şını aralas bılay
deytin: eger bala kezimde tauda jılqı baqpay, muzıka mektebinde
oqığanımda, qazir äygili kompozitor bolatın edim, şındığında men
işimnen ılği muzıka şığarıp jüremin, bul tek özime ğana arnalğan
muzıka. Şirkin-ay, arnayı bilim alğanımda ğoy!..
Sondıqtan munıñ ülesine tigeni tek muzıka jäne teatr sınşısı retinde baspasözde maqalalar jariyälau ğana boldı – bul özine de
unaytın. Degenmen, keyde bul turğıda da aldanıp qaluşı edi...
Bul turalı oylaudıñ ne qajeti bar? Sol sätte ol restoranda biraz
urttap alğan şaraptıñ jeligimen be, al «Euraziyäda» frantsuzdardıñ
asa sapalı şarabın beredi, bügingi otırısı tağı da qaltasın
äjeptäuir juqartıp ketetin boldı-au, biraq basqa amalım joq degen
künähar oydı quıp tastap, sömkesindegi qağazdarın aqtarğıştap
otırıp qazir jañbırdan keyingi sañırauqulaqtay qaptap ketken
bir jazğıştıñ maqalasın tauıp aldı, özi jii jariyälanıp turadı,
arzan bedel jinauğa umtılğan jergilikti jazarman ğoy, bireuler onı
toy-dumandı jürgizuşi dep te soğadı – munıñ bir suhbatında tağı
da muzıka jäne muzıka mädenieti turalı aytqan pikirine silteme
jasay kele oñdırmay otırğızıp ketti, osındayda aytılatınday,
qaqpasına qaqırata dop soqtı: «Qayta qurudıñ adasqan tırnası
– bizdiñ melomanımız Arsen Samanşin osılay qıt-qıttap jür.
Samanşin bir kezderi Gorbaçevtıñ üyirimen birge uşıp-qonuşı
edi. Bul künderi narıqtıñ qıspağına şıdamay qurdımğa ketken
öziniñ «Ruhaniyät» dep atalğan gazetiniñ betinen jurttıñ bärin
sotsializmdi qayta jañğırtuğa, mädenietti qasterleuge, osı siyäqtı
basqa da izgi murattardı jüzege asıruğa şaqıratın. Qazir Gorbaçev
Tau qulağan
ta, onıñ üyiri de joq, soğan qaramastan bizdiñ adasqan tırnamız
ruh bostandığı men muzıka turalı qıt-qıttauın qoyar emes, onıñ
aytuınşa, muzıka degen – ğalamdağı asqaralı azattıq jäne minsiz
sululıq, bizge de keregi osı eken – bärekeldi! Eger muzıka degenimiz
ruh bostandığınıñ joğarı körinisi bolsa jäne bul älemde odan
ötken azattıq bolmasa, onda muzıkanı ärkim öz qalauımen, öz
bilgenimen paydalanıp, oyına kelgenin isteuge haqılı emes pe –
qalasa erttep minip aladı, qamşımen şıqpırtadı, kün kürkirep,
jay tüssin, – bizge bäribir, jurttıñ bärin bir jerge jinaymız da
– alğa, alğa, alğa! – bi bileymiz, än şırqaymız, şeksiz quanışqa
bölenip, älemdik auqımdağı sendeliske qosılıp, jınıstıq
qumarlığımızdı qandıramız... Mine, bizge muzıka sol üşin
kerek! Bul – sintez, qudirettiñ küşimen jaralğan äsem äuen men
jezökşeler bazarındağı altınğa bağalanğan jezdiñ sıñğırınday
arzanqol muzıkanıñ qoyırtpağı! Endi muzıkağa bilgenimizdi istep,
albomdar men äntaspalardı köbeytemiz jäne taratamız, öytkeni,
aqşa aynalımı bizdiñ qolda – bizdi jaña liberal-bayşikeşter
dep ataydı, meyli ğoy, beyşara ziyälı qauımnıñ jarımağan ökili
bolğannan bayşikeş bolğan köp artıq. Bizdi eşteñe de toqtata
almaydı. Estradalıq dumandardıñ buqaranı qamtu auqımı
qaydağı bir qasterli qundılıqtardan, klassika-mlassikadan,
folklor-molklordan äldeqayda joğarı. Ol muzıkağa özderiñ
tamsanıñdar! Al bizge biznes – elektrondı baqsılıq kerek! Mine,
bostandıqtı is jüzinde köriñder – jüzdegen mıñ adam qoldarın
joğarı sozıp, essizdik otın bürikken san qilı köz jarqıray
janadı, muzıka janartauday gürildeydi, aspannıñ özi de dauıldı
küngi ormanday teñselip tur. Düniejüzilik elektrondı muzıkalıq
töñkeris jasasın! Kerek bolsa klimattı da özgertip jiberemiz!» dep
jazıptı... Ne degen oñbağan!
Arsızdıqqa tolı osı şatpaqtı eske alıp nesi bar edi. Köñilin
ornıqtıru üşin auzın toltıra bir urttadı da, şaraptan tağı quyıp
almaq bolğan, sol mezette qasına osı restorannıñ bir qızmetkeri
kele qalğanı jaqsı boldı, biraq dayaşı emes. Kerisinşe, türine
Şıñğıs Aytmatov
qarağanda sonday bayıptı, juan moynına evropalıq ülgide qızmet
körsetetin orındarğa layıqtı köbelek baylap, ülken közildirik
tağıp alıptı. Söytse, direktor eken.
– Keşiriñiz, siz – Arsen Samanşin bolarsız? – dep surap aldı
da, Samanşinniñ aldına «Euraziyänıñ» belgisi salınğan öziniñ
tanısu kartoçkasın qoydı.
– O,key! – dep üyrenşikti ädetimen dereu jauap qattı bul. – İyä,
Arsen Samanşinmin. Qatelesken joqsız. Öziñiz «Euraziyänıñ» şefdirektorı bolasız ba? – dedi de ornınan säl köterilip, amandasu
üşin qolın soza berip, qaljıñday tañdanıs bildirdi: – Demek, tutas
Euraziyä qurılığınıñ bastığı siz ekensiz ğoy?
– Oşondoy! – dep betin tırjittı ol jauap retinde, qırğız
tilinde bul älgi aytılğan sözdiñ öte durıs ekenin bildiredi, munı
«däl solay» dep alğanımız jön şığar. Arsen Samanşin oğan sol
sätte-aq işinen «Oşondoy mırza» degen at qoyıp aldı. Keyin oğan
osı esimniñ qalay däl keletinine talay köz jetkizdi ğoy. Biraq keyde
işiñnen aytqan qaljıñnıñ da jaqsılıqqa bastamaytın kezi boladı.
Al Oşondoy bolsa amandasqan soñ orındıqtı jıljıtıp,
üsteldiñ burışına qaray bir qırındap otıra ketti, qap-qalıñ
közildirigin oramalımen ısqılay bastağanına qarağanda, asıqpay
äñgimeleskisi keletin siyäqtı.
Şef-direktor Oşondoydıñ özi qasına kelgenine tañdanıp
qalğan Arsen Samanşin jarqın jüzben äri qaray jalğastıra berdi:
– Qurmetti şef-direktor, sömkemdi bılay alıp qoyayın, sizge
kedergi bolmasın, «Euraziyä» öte qonaqjay mekeme, janğa jaylı, degenmen munda jii kele bermeuşi edim, sondıqtan rahattanıp otırmın …
– Bilemin, bilemin, – dedi ol, biraq sözdi böluge ülgermey qaldı..
– Rahattanıp otırmın, – dep jalğastırdı Arsen Samanşin
jan-jağına qarap qoyıp, – Qarañızşı, qanşa adam kelgen, ılği
sulu äyelder! – degenmen, älginde azdap urttağanı da äser etse kerek,
sözge qonaq bermesten äri qaray jalğastıra berdi, – al äyeldersiz,
Tau qulağan
öziñiz de tüsinesiz, restorannıñ säni kire me, – dep frantsuz
mänerimen kömeyinen qumığa söyledi Samanşin, suhbattası munı
añğarğan joq. – İyä, onda restorannıñ da, bazardıñ da säni kirmes
edi. Äne, ağılıp kelip jatır. Ilği qas sulu! Al basqalardan biikteu
otırğandı qalaytın adamğa balkonnan äli de orın tabıladı. Orkestr de aspaptarınıñ küyin keltirude! Oy, aqırı dayın boldı ğoy
deymin, osı muzıkanı kütip otırmın! Sol üşin kelgenmin. Lyustralar qanday ädemi! İtaliyäda şığarılğan buyım ekeni bilinip tur!
Oşondoy basın izep qoydı:
– İyä, oşondoy, italiyälıq buyım, – degen ol «toqtay turıñız,
men de birdeñe aytayın» dep eskertkendey, qolın köterdi.
– Men sizge bir jumıspen kelip edim, bılay ğoy... – dedi de, sözin
ayaqtamay müdirip qaldı.
– İyä, ayta beriñiz! – dep keñ peyildikpen ruqsat etti Arsen
Samanşin, özin jurtşılıqtıñ umıta qoymağanına, äsirese,
osınday menedjerler men biznes-şefterdiñ äli de tanitınına
köñili tolıp.
– Keliñiz, işip jibereyik, – dep qonaqjay türde usınıs jasadı
Arsen Samanşin älginiñ bıttiğan betine külimsirey qarap. –
Şaraptarıñız jaqsı eken, öte jaqsı deuge de boladı! Käne, sizge
de quyıp qoyayın, sosın tağı aldıramın..
– Joq, joq! – Oşondoy onıñ bötelke ustağan qolına şap berip
jabısa ketti. – Men bul üşin kelgen joqpın. Qızmet babımen
jürmin. İyä, sizdi köp adam tanidı, belgili adamsız, biraq bul
jayında basqa bir jolı söylesermiz. Men sizge şaruamen kelip
edim... Bir mäsele bolıp tur. Jağday bılay... Bügin bizde asa mañızdı
şara ötkiziledi: şeteldik demeuşilerge arnap qonaqası bermekpiz,
Aqsudıñ altının öndiretin kanadalıq käsipkerlermen birlese
qurılğan käsiporınnıñ basşıları, bul bükilälemdik mänge ie,
altın öndiru jönindegi bizdiñ äriptesterimiz de osal adamdar emes –
qonaqasını solar uyımdastırıp otır. Demek, küzetşilerimen birge
asa mañızdı adamdar keledi, äyelderin de ertip keletini tüsinikti
şığar. Kontsert! Degenmen, mäsele onda da emes, basqada. Ötirik
Şıñğıs Aytmatov
aytıp qayteyin, jaña ğana telefon şalıp, joğarıdan nusqau berdi,
bügin Arsen Samanşin osı zalda bolmasın deydi. Tura osınday
talap qoyıp otır!
– Toqtañız! Toqtañız! Mağan sonşalıqtı qamqor bolıp jürgen
kim eken? – dep öre türegeldi Arsen Samanşin, – Mundaydı talap
etken kim jäne buğan onıñ qanday haqı bar?
– Men tek özime berilgen buyrıqtı ğana aytıp turmın! – dep
toqtattı onı beti qızarıp ketken Oşondoy, tüsindirme berip jatpastan. – Al sizdiñ qamqorşıñızdıñ kim ekeninde jumısım joq.
Joğarıdağılar osılay dedi! – Ol jarqırağan lyustraları jumsaq
säule şaşıp turğan töbege qaray basın bir silkip qoydı. – Men
tek orındauşımın. Demek, restorannan u-şusız jäne artıq söz
qozğamay-aq şığıp ketkeniñiz durıs. Osını tezirek istegeniñizdi
qalar edim. Käne, tura qazir ornıñızdan turıñız, sonımen tıptınış qoştasayıq.Talap sonday.
– Osınday da talap bola ma eken! Munı qalay tüsinemiz? – dep
qana ülgergen Samanşin dereu ağarıp şığa kelgen ernin jımqıra
qısıp, öz sözine özi tunşığıp qaldı. Ärine, qazir janjal şığarıp,
betinen mayı tamğan mına Oşondoydıñ eki közin baqıraytıp
qoyıp, üsteldi töñkerip tastauğa, tumsığınan bir urıp, töbeles
bastauğa, büytip ar-namısın qorlauğa narazılıq bildiretini
jöninde mälimdeme jasauğa, jeke adamğa, onıñ quqıqtarına büytip
masqara qısım körsetiluine qarsı basqa da biraz äreket etip köruge
bolar edi, ondayğa bara qoyğan joq, öytuge şaması da joq edi. Kenet osı döreki öktemdiktiñ qaydan şığıp jatqanı turalı boljam
miında jarq ete qalıp, qarsılıq seziminiñ jeteginde ketuden
özin-özi äreñ tejep qaldı, kökeyinde tutanğan aşu otın söndirip
ülgerdi, biraq bul erik-jigeriniñ küştiliginen emes, quddı bir
jüreginiñ tübinen auır soqqı alğanday, qarsı aldında tübirimen
julınğan bäyterek opırıla qulağanday, boyın şarasızdıqqa
tolı älsizdik bilep alğanın tüysingennen bolatın, ayağınıñ
astındağı qara jer qaq ayırılıp, tamuqtıñ tübi köringendey boldı, öytkeni, iştey özi «jeke adamnıñ sana-sezimi» dep atap jürgen,
Tau qulağan
ömir boyı kökireginde bite qaynasıp kelgen sırlı älemdi köbinese
osılay tüsindirmek bolatın, sanasında ünemi ünsiz oynap turatın
muzıkalıq oylar ağını dep tanıp jürgen osı bir romantikalıq
uğımdı odan äri damıtsam dep armandap ta qoyuşı edi, mine,
osınıñ bäri älgi bäyterektey qoparıla qulap tüsti, bar qasterinen,
qajettiliginen, işki düniesinde derbes ömir süru qabiletinen bir-aq
sätte ayırılıp, kökiregi jutap sala berdi. Bir mezette bükil sanasezimin küyretip ötken osı ruhani apattı tuğızğan: «Şınımen
sol ma? Şınımen osığan da barğanı ma?» degen bir ğana suraq
bolatın. Osı boljamına özi de senbesten sahnağa köz jiberdi –
äli şığa qoymaptı, orkestr jurtşılıqtıñ köñilin aulau üşin
änşiniñ halıq aldına şığar aldındağı kirispesi tärizdi ärtürli
äuenderden turatın popurri oynap tur. Dereu janınan qalta telefonın (munı özi maqtan tutatın) ala salıp, qızdıñ nömirin tere
bastadı. Eki qolı qaltırap ketti. Dauısı da dirildep jürmese jarar edi. Munısın Oşondoy bayqamasa eken. Basqa amalı bolmay
tur emes pe. Bilgenindey-aq, qızdıñ telefonı söndiruli eken, birer
ret üzik-üzik guil estildi de, bul turalı onıñ özi jansız da suıq
dauıspen habarladı: «Men – Aydana Samarovamın. Telefonım
uaqıtşa söndiruli, baylanısqa şığa almaymın», – sodan keyin
qaytadan guildey bastadı.
– Jauap bermey me? – dep äldebir qupiyänı jasırğanday qabağın
kerdi Oşondoy. Samanşin ündegen joq. Oşondoy ne aytpaq boldı
eken – jauap bermey turğan kim, kim ol özi, bul kimdi aytıp tur, jäy
ğana boljamı ma, älde anıq bilip tur ma? Munı da tergep-teksergen
joq. Özin-özi qorlap qaytedi. Tipten, sonda ne şaruası bar! Şarua
mınada – endi ne isteytinin şeşui kerek. Turıp kete bere me, –
onda äñgime osımen bitedi, älde bul talaptıñ qaydan şıqqanın,
munday nusqaudı kim berip jürgenin ayt dep, ädette qatardağı tärtip
saqtauşılarğa jükteletin osı bir las jumıstı restorannıñ şefdirektorınıñ özi atqarıp turğanı nelikten ekenin tüsindirudi talap
etip turıp ala ma?
– Sonımen, ne isteymiz? – dep dauıs berdi Oşondoy. – Turamız
Şıñğıs Aytmatov
ba? Esikke deyin şığarıp salayın, qoştasuımız kerek qoy…
– Joq, joq, naq sonıñ keregi şamalı, müldem kerek emes, – dep
qarsılıq bildirdi Arsen Samanşin. – Alañdamañız, şığar joldı
özim de tabamın! – sosın qapalanğanın bildirip, sömkesin tars japtı.
– Olay bolsa, qaytemiz. Munıñız da durıs. Aytpaqşı,
işken tamağıñız üşin aqşa tölemey-aq qoyıñız. Munday usaqtüyek şığındı özimiz-aq ötey salarmız, – degen usınıs jasadı
semizdikten jarılğalı turğan Oşondoy.
Janın auırtqan renişin sırtqa şığaru üşin osı sözdi kütip
turğanday-aq Arsen Samanşin burq ete tüsti:
– Ne aytıp tursıñ?! – dep küyinişpen dürse qoya berdi ol
Oşondoyğa, jaña ğana «siz-biz» desip sıpayılıq saqtap turğanın
umıtıp, «senge» köşkenin añğarmastan. – Kim dep tursıñ meni? Älde
munda senen qayır surau üşin kelip pe edim! Joğal äri! Restoranıña
da, öziñe de tükirgenim bar. Dayaşını şaqır, tiınına deyin esep
ayırıspay turıp, bul jerden şıqpaymın. Sosın jolama mağan!
Boldı!
– Al, bayqa! Bul öz şaruañ. Dayaşı qazir keledi. Tek osı aytılğan
äñgimeni umıtıp ketpe! – dep eskertti Oşondoy, sosın bayau qozğalıp
ornınan turdı da buqanıñ moynınday bolğan qıp-qızıl jelkesin
körsetip, burılmastan kete bardı…
Osı jerde Arsen Samanşin ersileu qatelik jiberip aldı, munday
jağdayda bul aqımaqtıq boldı, usaqtıqqa barıp, janjaldı odan
äri uşıqtırıp jiberdi:
– Äy, sen! – dep üsteldiñ qasınan turıp ketken Oşondoydı
keri şaqırıp aldı da, ol baypañdap burılıp jatqan kezde ızalana ayğaylap jiberdi. – Sen meni quıp şıqtım dep oylama! Munı
bulay qaldırmaspın. Men de quralaqan emespin. Men jurnalistpin,
täuelsiz jurnalistpin! Osını umıtpa!
Bul sözi Oşondoyğa sauırına tigen qamşıday äser etti, ol da
jarılğalı tur eken:

Umıtpaytınday
kim
ediñ,
sen?
Mıqtımsınğan
türin! Kim bolsañ da tükirip qoyıppın! Seniñ bılıq-
Tau qulağan
şılığıñnan köşe sıpıruşı äyelder de jiirkener edi.
– Onda seniñ jumısıñ bolmasın!
– Jumısım mınau – öziñniñ qanday qoqısta jürgeniñdi bil. Jurnalist degen qazir bordaqığa baylağan şoşqa siyäqtı, qalay tamaq
berseñ, solay qorsıldaydı, gazetteriñ de, teledidarıñ da – sol.
Tapqan ekensiñ! Eger bes minuttan keyin bul jerden qurımasañ, öz
obalıñ öziñe, sümelek… Kerek bolsa, küş qoldanamız. Boldı! Endi
auzıñdı aşuşı bolma!
Söytti de, aşudan qırjiyä qalğan maylı mañdayınan közildirigin
julıp alğan Oşondoy köşe sıpıruşı äyelder de jiirkenetin
«täuelsiz jurnalistiñ» sözine qulaq aspastan taltañdap kete bardı.
Arsen Samanşin bolsa, osı oqiğanıñ nemen ayaqtaların bile
almay, dal bolıp tur. Osı sätte dayaşı keldi:
– Keşiriñiz, mine, esep ayırısayıq. Ötinemin!
Dayaşı keşigip qalıp edi. Äli de aşuın tejeuge tırısıp
otırğan Arsen Samanşin işken tamağınıñ esebi jazılğan qağaz
salğan täleñkeni bir büyirge ısırıp tastadı:
– Äueli mağan araq äkel.
– Araq deysiz be?
– İyä, araq! Tüsinbeseñ tağı da qaytalayın – araq!
– Qazir äkelemin. Qanşa?
– Qanşa kötere alsañ, sonşa! Tez!
– Maqul!
Dayaşı araq äkelu üşin bufetke bettedi. Arsen Samanşin janjağına qızbalana köz tastadı. Buğan eşkim köñil audarmağan siyäqtı.
Restoran öziniñ üyrenşikti keşki ömirine kirisip ketipti: halıq lıq
tolğan, balkonda da bos orın joq. Aynalası atşaptırım äydik
zal jinalğan jurtşılıqtıñ guiline, gu-gu äñgimesine, jarqınjarqın külkisine, bokaldardıñ sıñğırına tunıp tur. Zaldıñ
köñil küyimen ündestik tauıp, öşip-janıp, qabırğalarda jaltjult oynağan jarqırağan säulelermen qubıla tüsken orkestrdiñ
muzıkası da sanañdı sergitip, janıñdı jubatqanday. Tek bul ğana
jetimsirep qalıptı. Bügingi josparınıñ iske aspaytının tüsinip,
Şıñğıs Aytmatov
şamırqana şirıqqannan bası aynalıp, jüregi şanşıdı. Bireuler
özin osınşama jek körip, quıp şığuğa buyrıq beredi dep kim
oylağan! Munı jelkelep şığarıp jiberudi qalağan, tipten, talap
etken kim eken özi? Şirkin-ay, osını kim oylap tapqanın biler me
edi – Aydananıñ özi me, älde onıñ jaña qamqorşıları ma? Olay
bolsa, munı satıp jiberuge, jaularına ustap beruge qalay däti
bardı onıñ? Bul ekeuiniñ arasındağı sırğa olar qalay qanığıp
jür, nege aralasadı bul iske? Eger osılay bolsa, ärine. Al eger olay
bolmay, osınıñ bärin qızdıñ özi uyımdastırıp jürse şe? Osıdan
keyin kim bolğanı ol? Onda nağız mekerdiñ özi, jiirkenişti maqulıq
boladı da! Ne üşin? Apır-au, demalıp otırğan ornınan jelkelep
turıp quıp jiberetindey ne jazığı bar edi?! İyä, osığan sebep bola
alatınday bir oqiğa bolğan. Bolğanı ras! Jäne tayauda ğana boldı,
soñğı kezderi ekeuiniñ arasına äldebir salqındıq engenin sezuşi
edi, qız ärneni sıltauratıp, kezdesuden bas tartatındı şığardı.
Sol kezde osında kelgeni bar, janınan qaldırmaytın sömkesi
qolında, sahnanıñ qasında turğan. Osı «Euraziyäda» ğoy, keş boyı
änşi qızdan köz almastan qalşiıp tura berdi. Ara-arasında qızğa:
«Äy, jıltıraqqa malınğan Hanşayım! Osı künge deyin sahnadan
habarlanbay, seniñ auzıñmen aytılmay, sen orındaytın ariyälarda
şırqalmay jürgen «Mäñgilik qalıñdıqtı» şınımen jerlep
tınğansıñ ba? Şınımen sol «Mäñgilik qalıñdıqtı» äldebir
arzan maqsattarğa ayırbastap, sığandardıñ tobırına qosılıp
qutırına biley beruge elikkeniñ be? Älde aqılıñnan adastıñ ba?!»
– dep ayğay salğısı keldi. Tağı da sol siyäqtı aşı äjuağa tolı
sözder kökireginen lıqsıp şığıp, kömeyine tirele berdi, mundayda
miıñnıñ qaltarıs bir tükpirinen neşe türli qutırınğan oylar men
qatigez pikirler atoy salıp şığa keletini bar emes pe, alayda bir
auız til qatqan joq… Bir auız! Ökpe-renişin tiri janğa bildirmesten
qaqqan qazıqtay qalşiıp tura berdi, al sömkesinde, sät sağatı äli
de soğa qoymağan ulı şığarma eşkimge belgisiz küyinde tunşığıp
jatır, äyteuir öz oyınşa solay jäne buğan alğausız senedi, tek
sol sağat qaşan soğar eken? Biraq onda kimniñ şaruası bar? Tek
Tau qulağan
osı qız ğana bolmasa... Bul kezde estradada dauılpazdıñ ırğağına
qosılıp, äldebir aşı äuen oynaq salıp jattı, änşi qız serpine
julqınğan tarsıl-gürsili basım äuenniñ iirimine eltip, jılanşa
ireleñdeydi, qumarıñdı oyatıp, delebeñdi qozdıratın äyeldiñ
siqırlı qimıldarın qubılta oynatıp tur. Änşi qızdıñ dauısı
men denesin ayausız paydalanıp, jolındağınıñ bärin köterip äketer
quyınday qutırınğan, süykiminen zili basım düñkildegen ırğaqqa
qosıla terbelgen jandı-jansız ataulını uşırıp äketerdey
köringen osı buldozerdey auır muzıkanı künköriske aynaldıruğa
mäjbür bolğan talanttı qızğa janı aşıp, janı qinalğanın kim
bilip jatır. Al qızdıñ şeberligi sonday, zal tolı jurt jappay
qozıp alıp, änşiniñ tänin közderimen işip-jep, dürildete qol
soğıp, ışqına şıñğırısadı... Bul qolına sömkesin ustağan küyi
tapjılmay tura berdi, birer ret qız ekeuiniñ közi osı essizdik
dauılın qaqırata söguge tırısqan jay oğınday şarpısıp qaldı.
Ärine, munı tek sol qız ğana tüsinip tur.
Endi, mine, jaña qaqtığısqa tap boldı… Tura sol kezdegidey, tek
bar ayırmaşılığı – bul jolı munı restoran zalınan jelkelep
turıp quıp şıqpaq... Bayağı sömkesimen birge, onıñ işinde jatqan
ulı şığarmasımen qosa qumaq.
Jaypaq tabaqqa salğan bir bötelke arağın köterip dayaşı keldi.
– Minekeyiñiz, quyıp bereyin be? Bokalğa ma, staqanğa ma?
– Staqanğa!
– Qanşa qUyayın?
– Toltırıp quy!
Ört quşağındağı apanğa su şaşqanday-aq, staqandı kömeyine
töñkere saldı. Sol zamat araqtıñ buına tunşığıp, demi bitip,
qumığıp qaldı. Iştegi küyikti araqpen baspaq bolğan türi ğoy.
– Qanşa töleuim kerek? – dep dauısın qatañdata suradı ol eseptesu qağazındağı sandarğa üñilip. Sosın dayaşını tañğaldırıp, artıq
ta, kem de emes, bir tiınına deyin qaldırmay tügel töledi de, ün-tünsiz
şığar esikke bettedi, bir staqan araqtı simirip salğannan keyin boyın tik ustaudıñ qanşalıqtı qiınğa tüskenin bildirmeuge tırısıp,
Şıñğıs Aytmatov
süyegi şodırayğan iığın tiktep, moynındağı tamırları adırayıp,
basın kekjitip qoyadı. Garderobtan qalpağın alıp, bappen basına
qondırdı. Qısı-jazı basınan qalpağın tastamaytın ädeti bar.
Aydana onı Qalpaqbas dep beker atap jürgen joq. Şığıp bara jatıp
qulağı şaldı – tağatsız kütken süyikti dauıs, Aydana Samarovanıñ
dauısı estildi, bükil restoran dürildetip qol soğıp jatır, olardıñ
da kütkeni osı. Sänge aynalğan ğajap änşi sahnağa şıqtı! Muzıka da
ün qosıp jatır, jarqırağan säuleler joğarı-tömen sekire bastadı,
alğaşqı tamsanğan dauıstar da şığa bastadı: «Ay-da-na! Ay-da-na!».
Arsen Samanşin burılğan joq, sömkesin kötere ustap kete berdi,
tek adımın qısqartıp, jürisin bayaulattı, boyına tarala bastağan
älgi araqtıñ äserin darıtpauğa tırısıp keledi, kenet basına batıl
da ap-ayqın bir oy sap ete tüsti – mine, tamaşalay beriñder, budan
körneki eşteñe bolmas, jarnama men sänniñ şırqau şıñı degen osı,
aynaladağı bükil infraqurılım osığan qızmet etedi, birinen-biri
asıp tüsu bäsekesine jantalasa umtılu osıdan bastaladı: ärkimniñ
öz keregi bar, bireuge ataq, bireuge dañq, al tüptep kelgende maqsat
bireu – aqşa degeniñ aspannan jauğan jañbırday nöpirley tögiluge
tiis. Tipten, aşı kekesinmen sıbırlap ta qoydı – aqşañ bolmasa,
ömiriñ de surıqsız, öziñ de adam emessiñ. Oy, lya-lya! Eh, estrada,
käneki! Tabanımen jer tepkilep, qarqıldap turıp külgisi keldi. Ha
– ha – ha! Munı eşqaşan umıtpaspın! Sosın bileuge de boladı.
Degenmen, özin-özi tejep qaldı. Endi jılağısı keldi. Aspan astın
jañğırıqtırıp, ışqına bir eñirese ğoy! Jılaytınday sebebi de
bar. Ömiriniñ bir kezeñi ayaqtalğalı tur, surapıl bir sumdıqqa urınıp
qalmay turğanda äldebir jaqqa qarasın batırğanı jön. Keşigip
qalmay turğanda dereu ketu kerek, mäñgi ketedi!
«Süyü jäne öltiru! Bulay boluı mümkin be özi? Sen munı
mastıqtan aytıp tursıñ!.. Joq, bul mastıq emes, – dep jauap berdi
ol öz-özine, älgi oydan tula boyı qaltırap. – Süyü jäne öltiru...»
Bası auğan jaqqa tentirep bara jatıp, tağı bir oydı añğarıp qaldı
– körge kirgennen keyin de umıtpaspın munı, keşirmespin!..
Tau qulağan
III
Bul ömirde kimniñ peşenesine ne jazıldı eken? İyä, kimniñ
talayına ne buyırıptı? Ärqaşan osılay bolmaq. Budan eşkim de
qaşıp qutılmaq emes... Tağdırıñdı tosumen tirşilik etip, küniñ
öte beredi... Ärkim de soñğı kün, soñğı sätke deyin sonı kütumen
jüredi... Ärqaşan osılay bola bermek.
Mine, tağı da samal lebi esti – bul qıbır etkendi qalt jibermeytin
mindetinen jañıla jazdap barıp, esin jiğan jazmıştıñ sol
sätte aynalağa tutas köz jiberip, töñirekti tügel şolıp, qıbırlap
tirşilik etip jatqan adamdardıñ jan sezimi men oyların, is-äreketin
tügel qadağalauğa asıqqanı bolatın. Jazmış söytip öziniñ keyinge
qaldıruğa bolmaytın isterin qaytadan qolğa aldı, üyrenşikti
ädetimen äriden oylap, oqıstan toqaylasar jäytterdi astırtın
dayınday berdi, bul jäytterge qatısı bar pendelerdiñ tağdırı
kenetten anıqtalıp, olardıñ ömirde ne istep, ne qoyarı belgilenedi,
olar jazmıştıñ buyrığın öz basınan ötkerip, kütpegen jerden
mañdayına jazılğan tağdırımen jolığadı, söytip är jolı eki
qolın eriksiz kökke jayıp, sol bayağı suraqtarın qoyadı: nege,
nelikten, endi ne boladı, qaytsem eken?..
Al aspan bolsa sol küyi sıbırıñdı da, ayğayıñdı da estimesten
melşiip tura beredi…
Taudağı tağı añ da ıñırana ışqınıp, qırıldap-kürildep kök
aspannan osını suramaq boladı, aspannan bir derek alıp berşi dep
birde bulttıñ, birde qarlı şıñdardıñ tasasına jasırınğan ayğa
jalbarınadı, öytkeni tirşilik ataulını tügel qamtitın tağdırdıñ
buyrığınan tau barısı da tıs qalmaq emes...
Arlan barıstardıñ şayqasında jeñilis tauıp, basqaşa
aytqanda, üyirdegi ölekşindermen uyığudan şettetilip, söytip
urpaq jalğastıruğa öz ülesin qosu mümkindiginen ayırılğan,
sondıqtan eşkimge qajetsiz, tastandı bolıp şığa kelgen JebeBarıs bul künde sülderin süyretip kün ötkizip jürgen. Biraq osını
äli de moyınday qoymay, tağdırına moyın usınğısı kelmey,
burınğı küş-quatın qayta şaqırıp, keyde qızınıp ta ketedi.
Şıñğıs Aytmatov
Üyirdegi ölekşinderdiñ birine janasqısı kelip äreket etip körgen,
olardıñ bäri äldeqaşan özine jup tauıp alıptı, sondıqtan munıñ
emeuirinin eley qoyğan eşkim bolğan joq. Öziniñ äli de tuğırdan
taya qoymağanın, kerek bolsa, qarsılasın şaynap tastauğa şaması
jetetinin bildirmek bolıp birer ret şayqasqa şığıp kördi, alayda
bäsekelesinen basım tüse almay diñkesi qurıdı. İyä, ötken qaytıp
kelmeydi eken, is jüzinde, basqalar munıñ üyirde bar-joğın da kerek
qılmaytın bolıp şıqtı, quddı bul şınımen mına ömirde joq
siyäqtı. Söytip, birtindep üyirlesterinen şettey berdi, iri oljağa
jolıqqanda Uyalas barıstardıñ bası birige qalsa, jılıstap şığa
beretin ädet taptı. Bul da oñayğa tüsken joq. Keyde basqalardıñ
jemtiginiñ qaldığın kütip, iştey şamırqanıp-şamdanğanımen,
sır bermesten, orasan tözimdilik tanıtuğa tura keletin bolıp jür.
Sırt közge äli de burınğıday turqı iri, bası qazanday, jelkesi
küjireygen, quyrığın jumsaq qimılmen iirip qoyıp, qabağınıñ
astınan şarşañqı köz tastauınıñ özi jöpşendiniñ zäre-qutın
qaşırğanday körinetin Jebe-Barıs qajet bolğan jağdayda özin-özi
tejey biludi meñgerip aldı.
Alayda üyir munı kerek qıla qoymadı, äsirese, şağılısu
mausımında, keyinirek, küşiktegen kezde basqaları buğan alara
qarap, ıdırınıp, mañına jolatpauğa tırısatın boldı, beyne
bir bul birdeñeni büldirip qoyğan siyäqtı. Al burınğı jubı munı
müldem tanımaytın tür körsetip, tipten, munı mensinbegendey,
quyrığın kökke şanşıp, jañadan tapqan qosağı – özinen de ötken
täkappar jas barısqa erkeley süykenip qoyıp, buğan köleñke qurlı
män bermey, mañğazdana kerilip, däl qasınan masattana öte şığatın
ädet taptı. Tayauda ğana osı mañdı, biik-biik şıñdarınıñ basına
mäñgi qardan börik kigen Erenqabırğa tauınıñ jıqpıl-jıqpılın
meken etken erjürek barıstardıñ tekti kösemi bolğan JebeBarıs endi osınday mazaqqa könuge mäjbür. Üyirinen alastalıp,
jalğız qalğan bul endi borsıq pen sarşunaq siyäqtı ärtürli usaq
oljamen küneltuge köşti, keyde qoyan ustap jeydi. Ärine, JebeBarıs äzirşe aştıqtan qorlıq köre qoyğan joq, degenmen burın
Tau qulağan
kün sayın bireuin ustap, meldektey toyatın jup tUyaqtı januarğa
añşılıq qurudı birtindep umıta bastadı. Basınan bağı tayğanı
ğoy bul.
Alayda munday tirlik keşudi qalamağan işki qarsılığı basılar
emes, äytpese, tağdırdıñ salğanına könip, üyirdiñ basınuına
şıdap, basqalardıñ aldında tizesin bügip, solardıñ tabanın
jalap kün köre beruine bolar edi ğoy. Al munıñ boyında osı bir
qatal şındıqtı qabıl almau, tağı minezdi tabiğatına tän örlikten
tuındağan narazılıq payda boldı, işki äleminen äldebir küş,
sananıñ buyrığına bağınğısı kelmeytin joydasız qarsılıq
boy körsetti, bul – öz-özine talap qoyu bolatın. Osı öñirden
aulaqqa, bir kezderi bauırına basıp, meyirlene erkeletken, al qazir
betpaqtana bezinip, bedireygen osı tauğa, är jartası men jıqpıljıqpıl şatqaldarın jatqa biletin tuğan ölkege endi qaytıp
jolamastay bolıp, birjola ketu kerek! Özin-özi qomsınudan tuğan
işki narazılıq küşeye berdi, jırtqıştıñ boyındağı qanı qozıp,
keyinge qaldırmastan, bögde älemge dereu tartıp otırudı talap etip,
soğan şaqırğan ämirli işki dauıs bar bolmısın bilep aldı. Älgi
bögde älem erinbeseñ jele jortıp jetip baratınday iektiñ astında
emes, mäñgi qardı bürkenip alıp, bılq etpey jata beretin asqar
şıñdardıñ arğı jağında jatır, ol jaqtı turaqtı meken etken
tirşilik iesi eşqaşan bolğan emes, tipten, qurış qanat qırandar da
bul şıñdardan asıp öte almaydı, jazdıñ eñ bir ıstıq mezgilinde
de, nebäri birneşe künge ğana asu beretin, biik şıñdarı bir-birimen
boy talastırğan bul jotanı Üzeñgiles dep ataydı. Işki küşi JebeBarıstı sol jaqqa jeteley bastadı, jüregin sığıp, özegin örtegen
ökiniş solay qaray süyregendey boladı, erterekte bir ret sol mañda
bolıp qaytqanı bar edi, qazirgi qasireti de sodan bastaldı... Burın
alaqanıñda turğan närseniñ qol jetpes biikke köterilip ketkeninen
ötken azap joq eken ğoy…
Jebe-barıs Üzeñgiles jotasın basıp ötuge birneşe ret äreket
etken, säti tüspey qoydı, äytpese, qazir munda sülderin süyretip
jürmes edi…
Şıñğıs Aytmatov
Asuğa barar jol oñay emes, eşqaşan eru degendi bilmeytin
mäñgi qardı keşip, jotanı tumşalağan, jel tursa bökter-bökterge
qaşıp tığılıp, turmasa biik-biik şıñdardı sırt közden jasıruğa
tırısıp, şiratıla tolqıp jatatın şuda-şuda bulttardı basıp
ötu kerek… Bir qarağanda däl qasıñda turğan siyäqtı... Tayaq tastam
jer...
Jebe-barıs osınıñ bärin oy eleginen ötkizip, bir sät toqtay
qalıp, kürtik qardı äli qanşa uaqıt keşuge tura keletinin bağamdap
aladı da, moynına deyin qarğa batıp, tört ayağınıñ tırnağın qadap,
jartastarğa jabısa örmelep, qasarısqan qaysarlıqpen alğa qaray
jılji beredi. Alayda aua jetpey alqına bastadı, quddı añşılıqta
jürgendey alasurıp, jüreginiñ soğısı qulağın jarıp jibererdey
dürsildeydi, eñ jamanı – aynalası tügel munartıp, bası aynala
bastadı. Odan äri jartasqa örmelep, alğa qaray jıljuğa şaması
jetpey, tınısı tarıldı. Qarğıs atqır demikpesi birjola qulatıp
tınatın şığar... Aua jetpey qırılday beredi, ilgeri basqan ayağı
keri ketip, bir adım jılji alar emes... Äli qurıp, qulap bara jatır.
Dittegen mejesi körinip-aq tur, küş-quatı bayağıday bolsa, bir-eki
sağatta jetip barar edi, söytip Üzeñgiles asuınan asıp, aqırı,
köksegen älemine jeter edi. Şırqau biiktegi jumaq älemge... Eger
jete qalsa, aqırğı demi üzilgenşe, ömiriniñ soñğı säti soqqanşa sol
jaqta qaluğa bekingen...
Endi, mine, bul künderi qadiri qaşqan qañğıbasqa aynalğan JebeBarıs aynala asqar şıñdar qorşağan, tek jazğı mausımda ğana, onda
da qanattılar men tUyaqtı-tırnaqtılardıñ eñ tözimdi, eñ küştileri
ğana şığa alatın tau asuına jete almay qinalıp tur, aua jetpey
demigip, basın şayqap qoyıp, toñ bop qatqan jartastı tırnağımen
osqılaydı. Eger tabiğat Jebe-Barıstı jılay alatın etip jaratqan
bolsa, däl qazir tau-tastı jañğırıqtırıp, şarasızdıqtan eñirep
qoya berer edi.
Jebe-Barıs asudı basıp ötuge birneşe ret äreket etti, amal
ne, säti tüspey-aq qoydı... Birde qaterli jırtqıştı müldem
bayqamağanday bolıp, müyizi iirilgen on şaqtı arqar däl qasınan
Tau qulağan
sekire jügirip öte şıqtı, sol küyi oynaqtay basıp, asudan arı
qaray asıp tüsti. Olar munı anıq kördi, bul bolsa, tabiğattıñ özi
tau barısınıñ azığı etip jaratqan arqarlardı bayqamağan tür
körsetip, köziniñ astımen ünsiz baqılaumen ğana şekteldi... O, asqar
taular, mundaydı körip pe ediñder? Kök aspan tük körmegendey üntünsiz melşiip tur... Jebe-Barıs därmensizdikten bügile tüsip, iştey
ışqınumen boldı... Netken qorlıq!..
Qayran muñsız-qamsız ötken künder-ay! Kezinde kümistey
jıltırağan sudıñ up-usaq tamşıların jan-jaqqa şaşıratıp,
gürildep jatatın sarqıramadan bir-aq qarğıp öte beruşi edi, sürinip
ketse bitti, sarqırama kimdi de bolsa iirip äketip, jartasqa soğıp,
talqanın şığarar edi. Jebe-Barıs ol kezde jigerli de qayrattı
bolatın, qauip-qater, kedergi-kesel, quz-jartas degendi elemeuşi
edi, qarlı borannıñ özi munı Uyalas bauırınşa quşağına alıp, tau
qudayı: «Beri kel, Jebe-Barıs, jaqında!» dep turğanday bolatın.
Bul da solay qaray enteley umtıluşı edi, biraq eşkimdi tappay
qaladı. Endi älgi dauıs basqa jaqtan estiledi: «Kel beri, JebeBarıs, beri kel!». Dereu jalt berip, sonda jügiredi... Külli älemdi
öz menşigim dep sanaytın sol bir zamanda ülgeru, quıp jetip, basıp
ozu, ärqaşan jeñip şığu bul üşin tükke turmauşı edi... İyä, bükil
älemdi öz menşigi sanap, bauırına basqan baqıttı kezi sol eken ğoy.
Endi mine, taudıñ asuına jete almay, qor bolıp jatır, ötken
kündi ökine eske alğannan basqa ne qaldı buğan?..
...Tüs äleti bolatın. Kün sayın öz kezeginde bastalatın tüski
uaqıt emes, sol jazdağı eñ bir erekşe, umıtılmas tüs kezi edi …
Sol jazdıñ özin de mäñgi umıtpaq emes…
Bultsız aşıq künderi de biik taudıñ basındağı kün säulesi
eşqaşan küydirmeydi, ıstıqtan qaşıp köleñkege tığılmaysıñ,
bul tek tömendegilerdiñ ülesi, kün säulesi mundayda asqar taudıñ
äsem älemine quana nurın tögip, mäñgi sarqılmas şeksiz-şetsiz
quatınıñ bir böligin jandı närge aynaldırıp, jer betindegi
tirşilik ataulınıñ bärine – qıltiıp şıqqan şöpten bastap, alıs
bir jaqtan uşıp kelgen, tau şıñdarınıñ basında şır aynala
Şıñğıs Aytmatov
uşıp jürgen bir üyir qusqa deyin siñire beredi... Sol sätte qudiretti
künniñ quattı säulesine şomılıp, tirşiliktiñ rahatın sezinumen
bolasıñ...
Sol küni däl osılay bolğan, juptası ekeui Üzeñgiles jotasınıñ
boyında kün nurına malınıp, asqaqtağan tau şıñdarınıñ ayasında
rahattana jortıp kele jattı... Bir-biriniñ qasında kele jatqanın
sezinudiñ özi köñil toğaytatın edi…
Ekeui munda keşe ğana kelgen bolatın. Küni boyı jortıp
otırıp, asudıñ kezeñine şığıptı, tün qarañğısına qalmay
jetip alğandarı qanday jaqsı boldı, äytpese, qarlı boranğa tap
boluları da ğajap emes eken. Sol küni Jebe-Barıs pen qasındağı
ölekşin asuğa kün batpay turıp jetti. Quanuğa turarlıq jetistik.
Tüysiginiñ buyrığımen entelep osında jetken ekeuine tabiğattıñ
özi de tilektes bolıp turğan siyäqtı. Eki jırtqış auır joldan
şarşağanın basıp, äri tünemelik orın qarastıru üşin säl demalmaq
bolğan, kenet jaqın mañnan on şaqtı taueşkini kördi. Olar da
şöptiñ şüyginin, sudıñ tunığın izdep, asudan endi ğana asqan eken,
jup tUyaqtılar üşin bul oñayğa tüspeydi, biraq olar bastarına
päle tauıp alğan edi – endi barıstar üşin oñay oljağa aynalğalı
tur. Jırtqıştar tura umtıldı. Äli demin basıp ülgermegen
taueşkilerge jetu qiınğa tüsken joq. Dereu bireuin jığıp ülgerdi,
qalğandarı bezip baradı... Tünge qaray jas etke toyıp alğannan
artıq läzzat bar ma, bäriniñ orayı kele qaluın qaraşı. Qarauıtqan
tüngi aspannan andızday töngen juldızdar da bulardı qostağanday,
jımıñ-jımıñ etedi.
Tañerteñ Uyasınan jarqıray köterilgen künmen birge tau
jotaları men qarlı şıñdar jandanıp sala berdi, iıqtarın
qomdap, iinderin tiktep, täkapparlana asqaqtaydı…
Jebe-Barıs pen qosağı künmen birge ornınan köterilip, añ
tUyağı timegen balğın şöpti bappen basıp, tırbiğan butalardan
sekire attap, asıqpay ayañday jöneldi, jolşıbay jemtik bolar añqus kezdesip qalsa qutqarması belgili, degenmen arnayı añ qağuğa
şıqpağan bolatın, biik taudıñ saf möldir taza auasın kökirek kere
Tau qulağan
jutıp, rahattanıp keledi. Tüske qaray, künniñ közi tas töbege kelgen
sätte jeliske auısıp, izinşe jortuğa köşti. Kün közinen tögilgen
tılsım küş tau tağılarına erekşe äsemdik pen quat berip, juptıq
ömirdiñ mänin uğuğa şaqırıp, şabıttandırıp turğanday. Bul –
ekeuiniñ jubaylıq jarasım tabuınıñ saltanattı şağı bolatın...
Bir-birine süykenip qoyıp, tınımsız jorta berdi, külli älemde
tek ekeui ğana, aspandağı kün men aynaladağı taudan basqa eşkim de,
eşteñe de qalmağan siyäqtı. Qarın da, köñil de toq, eger sol kezde
aldarınan äldebir oñay olja kezdese qalsa da moyın burmas edi.
Ekeuine eşteñe kerek emes bolatın. Kün säulesinen när alıp,
sonı jep, sonı işip, qızuınan quat alıp, qayrattarı arta tüsti,
bul ömirde özderi de bar ekeniniñ özine masattanıp, şarşamastan
sol küyi jortıp keledi… Ol da bir däuren eken-au…
Jer şarı ğalamdıq tartılıs küşiniñ äserinen öz jolımen
döñgelep baradı, al jer betindegi tirşilik ataulı mäñgiliktiñ
quşağına bölenip manaurap tur, Jebe-Barıs pen qosağı kün nurına
malınğan tau jotalarınıñ arasında jüytkip keledi, şaqırayğan
künniñ közi bul ekeuin ayalay erkeletip, özine şaqırğanday boladı,
öytkeni, sol sätte olar jırtqış añdardıñ arasınan şıqqan qos
perişte tärizdi edi... Keyde añdardıñ da periştege aynalıp ketetin
kezi boladı…
İyä, solay. Bir küni jaz da ayaqtaldı, biik taudağı demalıs
mausımı bitti, kenet qattı jel turıp, bir-aq sätte bäriniñ astankesteñin şığardı, kün suıtıp, tınıstı tarıltar qutırınğan
quyın oynaq saldı, aspannıñ qabağı tüyilip, tünerip ketti, barıstar
äzer degende tömen tüsip ülgerdi. Al munday äbjildik tanıta almağan
birqatar januar qar köşkininiñ astında qalıp, jılı jaqqa uşıp
ketuge ülgermegen qustar köz janarınan ayırılıp, üsigen küyinde
tasqa aynalıp qulap tüsip jattı...
İyä, solay bolğan. Al qazir Jebe-Barıs sol jaqqa qaytadan jetuge
umtılıp keledi, kün säulesiniñ siqırlı şapağına tağı da şomılsa
ğoy, şirkin! Bul jolı jalğız özi ğana, sosın aqırğı sätin sonda
ötkizip, birjola qarasın batırsa. Tek sol jaqta jäne tek solay ğana,
Şıñğıs Aytmatov
basqaşa boluı mümkin emes! Üyirinen alastalğan jırtqış ömir
jolın osılay ayaqtağandı qalap edi…
Bul ömirde kimniñ qalağanı bolıp jatır? Asudan ötuge JebeBarıstıñ şaması jetpey qoydı. Demiguin baspaq bolıp qır-qır
etip, ıñıranıp, birer märte jartasqa da örmelep kördi, qulap tüsip,
qaytadan köterildi, qaltırağan ayağın äzer basıp tur…
Tau barısınıñ tağdırı nege sonşa auır boldı, bar tilegi –
taudan asıp, sol jaqta ölu ğana ğoy... Osı maqsatına da jete almauı
kimge kerek boldı eken? Älde tağdırınıñ sol asudan ötkizbey
qoyğanına äldebir sebep bar ma, şınımen Üzeñgiles jotasınıñ
bergi betinde qaluğa tiis bolğanı ma? Tağdırdıñ sondağı közdegeni
ne?
IV
Osıdan eki kün burın bir oqırmanğa jauap retinde maqala
jazıp otırğan. «Adam janı degen ne, täyiri! Oğan bärin japsıra
beruge boladı. Adam üşin eñ bastısı – oy-sana men erik-jiger!»
dep mälimdepti älgi sabaz. «İyä, solay ekeni ras, biraq jan düniemizde
bolıp jatatın özgeristerdiñ keyde asa mañızdı bolatının joqqa
şığarmau kerek, ras, sonıñ qanşalıqtı mañızdı ekenin sezine
bermeytinimiz bar, degenmen, tipten, tarihi oqiğalar üşin de köbinese
adam janınıñ qubılısı şeşuşi faktor bolatını belgili. Izgilik
pen zulımdıqtıñ bastauı da naq osınıñ özi – adamnıñ jan düniesi.
Jan degenimiz – tüysiktiñ akkumulyatorı!..» – dep tüyindedi bul.
Jalpı, sebep tabılıp jatsa, pälsapa soğıp ketetin ädeti qalmağan
eken…
Qazir bul jöninde oylauğa murşa joq. Sol küni Arsen Samanşin
kompyuterge sausağınıñ uşın tigizbep edi. Älgi maqalanı eşqaşan
bitire almaytının da boljay almadı. Ädette keşqurım muzıka
tıñdaytını bar bolatın, bul jolı oğan da qulqı soqpadı. Endi sol
muzıkanı eşqaşan tıñdamaytının da bilgen joq…
«Euraziyä» restoranındağı qarğıs atqır duman bastalar
aldında bolğan älgi oqiğa jan düniesin orman örtindey şarpıp
Tau qulağan
ötti. Bul onıñ ruhın küyretkenmen birdey edi. Özin-özi igere
almay, öz-özin qalay toqtatarın bilmey alasurdı, boyın bilep
alğan narazılıq pen ökiniş seziminiñ tuñğiığına bir jutılıp, bir
şığıp arpalısumen boldı. Sürboydaqqa layıqtı tar bölmedegi
jalğız terezeniñ aldına san kelip, san qayttı, nege büytip sendelip
jürgenin özi de bilmeydi. Bir qızığı, özi turalı böten adam siyäqtı
üşinşi jaqtan oylay bastadı.
Älsin-älsin kürsinip, basın şayqap qoyıp, restorannan kelgeli
äli moynında jürgen galstugin umajday beredi, onı şeşudi umıtıp
ketipti, qarañğı tünge telmirip qaray beredi. Qarsı aldındağı
tura osı siyäqtı köp qabattı, köp päterli, iri panelden salınğan
surğılt üyde jarıq körinbeydi. Nesine qaraydı oğan? Al jarıq
bolğanda şe? Odan ne payda? Üşinşi korpustıñ jetinşi qabatında
turatın, qazir, tün işinde qaydağı bir män-mağınasız oylarğa
berilip terezeniñ aldınan ketpey qoyğanı nesi, buğan ne boldı dep
kommunaldıq körşilerdiñ qaysısı basın qatıra qoysın!
Bekerge jılamsırap, küñkildeudiñ ne keregi bar?! Kimdi
kinälaysıñ, kimdi qorqıtpaqsıñ? Bul orayda, bäri belgili bolıp
turğan joq pa! Osı jeti qabattı surqay üylerdiñ aulasına äkelip
salğan taksidiñ burıla bergeni sol edi, manadan arttarına erip kele
jatqan şeteldik maşina orağıta alğa şığıp, jarqırağan şamımen
közin qarıqtırıp, tönip kelip toqtadı. Közin kölegeylegen Arcen
Samanşin taksiden tüse bergende, şeteldik maşinadan şıqqan
eñgezerdey ekeu qarsı aldına kelip tura qaldı. İyä, mına türlerine
qarağanda, bular munı qorqıtu, qorlau, tipten ölimşi qılıp sabau
üşin arnayı jiberilgen. Olar äueli taksisti qaytarıp jiberdi.
– Tıñda, tezirek tayıp tur bul jerden!
Sosın Arsen Samanşindi qabırğağa tıqsırdı:
– İyä, qurmettim, üyiñe aman-esen jettiñ be? Osınday sasıq jerde
turasıñ, al basıña mınaday qalpaq kiesiñ, ä! – Arsen Samanşin
jauap qatıp ülgergen joq, älgi jigit basındağı qalpağın tartıp
qalıp, közine deyin milıqtatıp jiberdi. – Bılay bolsın, basqanıñ
şaruasına aralasuşı bolma! Äytpese, boratıp şığarıp jatqan
Şıñğıs Aytmatov
maqalalarıñ üşin sazayıñdı tartuıñ ıqtimal. Sen siyäqtılarğa bir
oq jalınsın! Uqtıñ ba, sümelek? Jayıña jürmeseñ, maqala jazu
bılay tursın, älipbidi de umıtatın bolasıñ, silimtik! Bazardağı
işkişterdey sasıp turğanın qaraşı. Bar, joğal! Esiñde bolsın,
keşigip qalmay turğanıñda, quyrığıñdı qısıp jür!..
Ekeui maşinasına minip, tayıp turdı. Soñınan tas atar ma edi…
Qaydan! Özi äreñ tur. Qarañğıda sipalap jürip kire beris esikti
äzer taptı. Bar bitirgeni – basındağı qalpağın tüzep qoydı...
Endi sanası sansırap otırısı mınau: ne isteu kerek, äri qaray
qalay ömir süredi, qayda barıp kün köredi? Büytip bas qatıratınday
jas bala da emes. Ne bolğan buğan? Ömirdi körudey-aq kördi emes pe.
Üylengen de bolatın. Özin-özi kinälay beruden jalıqtı. Endi
ne isteydi – öz-özine nemese äldeqaşan uyıqtap qalğan körşilerine
barıp öziniki durıstığın däleldey me? (Sol sät miında mınaday
oy jarq ete qaldı: «Basıña tüsken qiındıqtı körşileriñe audara
salmaqsıñ ba? Tapqan ekensiñ!») İyä, üylengen bolatın. Toydı
dürildetip ötkizdi. Qazir bäri umıtıldı ğoy. Tuıstarı körgen sayın
aqıl aytadı, alğaşqı nekeñ sätsiz boldı dep östip jüre bermeksiñ
be, basqa äyel tauıp al! Tirlik isteu kerek qoy! İyä, sol nekesi onşa
berik bolmay şıqtı. Ökinişti, biraq öz tabiğatıñnan bezinip, basqa
adamğa aynalıp kete almaysıñ ğoy. Şirkin-ay, solay bolar ma
edi... Sosın bir-birine bostandıq berip, ajırasıp ketti. Şaması,
mahabbat – tañ şapağımen teñ degen söz ras şığar, al tañ şapağı
mäñgi alaulap tura bermeydi ğoy. Bul jağın eskerip jatqan eşkim
joq, jurttıñ bäri sol şapaqtı kündiz de, tünde de talap etedi. Keyde
kökjiekten basqa bir şapaqtıñ qılañ beretini bar. Söytip, basqa
bir kün şığadı da onsız ömir süruiñ qiın bolıp ketedi… Jaraydı,
qoyşı sonı. Şapaq pa, basqa ma – äyteuir birin-biri müldem
bilmegen adamday-aq qaytadan ajırasıp ketti. Keñes zamanınan
qalğan ıqşamaudanğa köşip kelgenine üşinşi jılğa ayaq basıptı.
Ärine, bul siyäqtı qiyälimen birge turuğa qanday äyel şıdaytın edi.
Säbili bola almadı. Ülgergen joq. Tuıstarı sonı da alğa tartadı.
Kim kinäli buğan? Äyeli bankte isteytin, jumısqa şın berilgen adam
Tau qulağan
edi. Aqşanıñ jürgen jeri sol ğoy. Bäribir munımen birge turıp
abıroy tappauşı edi. Bul – şala esti qiyäli emes pe. Qaydağı bir
aqılğa sıymas ideyäların ömirdegi bar baylıqtan joğarı qoyadı.
Oy-sanasın sol ğana jaulap alğan. Onıñ üstine, özi «kafedradan
şıqqan» bireu. Birde Ortalıq Aziyänı zertteu üşin osı aymaqqa
kelgen ağılşınnıñ bir jurnalist äyeli munı osılay atap edi.
Baspasöz üşin material jinap jür eken. Ekeui ärtürli taqırıpta
uzaq äñgimelesetin. İyä, reti kelip qalğanda ağılşınşa söylegendi
unatatını bar. Mäskeude jürgende üyrengen. Beker üyrenbepti.
Sonda londondıq jurnalist äyel bılay dep edi:
– Samanşin mırza, siz öziniñ oy-josparın bärinen artıq sanaytın, soğan şın senetin, meniñ kafedradan şıqqan otandastarıma uqsaysız. Siz de öz ideyäñızdı tabu jolında asqan qırağılıq
körsetip, qolıñız bir jetken soñ uısıñızdan şığarmaydı ekensiz.
Jäne munı jaqsı meñgerip alıpsız.
– Rahmet, bul söziñiz janıma jağıp ketti, jasırmay-aq qoyayın.
Men tauda ösken tülekpin. Tau balasımın. Ol jerde ärqaşan jinaqı
da jiti boluıñ kerek, quzdan qulap ketpeu üşin aynalanıñ bärin biraq sätte şolıp ülgeruge tiissiñ…
– Demek, sizdiñ kafedrañız – tau bolğanı ğoy. Bul da jañalıq!
Degenmen mınanı da umıtpañız, – dep jımiıp qoydı ağılşın
äyel. – Bul jaqtıñ bäri tau emes pe? Mine, qazir qalada, sizdiñ eldiñ
astanasında turmız, aynalamızdı tügelimen tau qorşap jatır,
redaktsiyäda otırmız, al, terezeden dalağa qarasañız, janarıñız
tauğa tireledi!
– Bul tüsinikti ğoy, biz taulı elde turamız. Al meniñ tuıp-ösken
jerimdegi tau – mınalardan äldeqayda biik, onıñ Üzeñgiles dep
atalatını sondıqtan, aspannıñ özimen üzeñgi qağıstırıp turadı…
– Ah, netken jalındı söz. Men osınday qızu minezdi adamdardı
unatamın. Ağılşın tilinde munı, siz aytqanday, stirrap – stirrup,
deydi. Men üşin bul da jañalıq. Sizdiñ sol tauıñızdı ağılşınşa
– Stirrap dep atasaq qalay boladı? Qarsı emessiz be, Samanşin
mırza?
Şıñğıs Aytmatov
– Öte jaqsı. Qırğız tilinde bul Stirrap-too boladı! Üzeñgiles
tau degen söz. Jerlesterim bir maqtanıp qalatın boldı. Sonımen qatar, tek tau tülegi ğana emes, kafedralıq tülek boluğa da eş
qarsılığım joq. Öytkeni, keñ mağınasında alğanda, kafedra degen
uğım bärimizge ortaq emes pe.
– İyä, munıñız ras. Demek, men qatelespegen ekenmin. Rahmet.
Birin-biri emeuirininen tüsinetin äriptesterdiñ äñgimeleskeni qanday
qızıq. Solay emes pe?
Mine, qazir qarañğı tünniñ qoynauında buyıqqan tar aulağa
terezeden köz tastap turıp, osı äñgimeni oyına alğan Arsen
Samanşin bılay dep oyladı: «Solay, qurmetti kafedralıq tülek,
seni solay atap edi ğoy. Bügin ömirdiñ tağı bir tätti sabağın aldıñ.
Tañdayıña tatqan şığar! Bal tati ma eken? Bärekeldi! Sanaña jetti
me endi? Narıq zamanında kafedra ataulı tügelimen adıra qalğan.
Öziñdi de jelkelep quıp şıqqan joq pa, narıqtıñ şıbırtqısı
qattı battı ma? Onıñ üstine, tayaq jeysiñ dep qorqıttı-au!
Tipten, mahabbattıñ özi de tauar tärizdi satuğa şığarılğan,
sen sonı äli künge deyin uğa almay jürsiñ… Demek, sen biznes
däuirinen alastalğan, jaramsız dep tabılıp, küresinge tastalğan
qoqıssıñ. Sotsialistik realizm dep atalatın ağımnıñ zardabın
şekken tağı bir müskin ğanasıñ… Solay bolıp tur… Öziñ qalay
oylap ediñ, jurttan asqan aqıldımısıñ?.. Stirraptan şıqqan
kemeñger, auıldağı tuıstarıñ seni maqtan tutuşı edi, äsirese,
qayta quru jıldarı, endi olar da tınıştalatın şığar… Endi ne
istemeksiñ, qayda barıp muñ şağasıñ? Umıt, umıt älgi «Mäñgilik
qalıñdıqtı»! Ol äli jazılğan da joq, tanımal muzıka onı sahnağa
şıqpay jatıp taptap ketedi. Qazir sonıñ küni tuıp tur. Tanımal
änder däuiri ğoy bul! Al sen şe? Ne osığan könesiñ, ne eşkimniñ
közine küyik bolmay, qarañdı batırasıñ… Ne isteuge boladı?
Mäskeuge ketse me eken, ol jaqta jaqın dostarı, senimdi serikteri
bar, alayda onda da tanımal muzıka däuirlep tur! Ne istese eken?
Jalpı, aldı-artın tutasımen qara tünek tumşalap alğan, şığatın
jol joq… Osıdan eki jıl burın munday boladı dep oylap pa
Tau qulağan
edi… Qoştasıp, hat jazıp qaldırayın... Qızğa da, inime de…
Osınday köñilsizdeu oylarğa şomıp, terezeniñ aldında uzaq
turdı. Sodan keyin qalay közi ilinip ketkenin bayqamaptı, uyqısı
qanıp bir-aq oyandı. Bul küni keşke deyin eşkim habarlasqan joq,
qalta telefonı da, üy telefonı da ündemey qoydı. Burın tün
ortasına deyin tınım bermey şırıldap jatuşı edi. Täuelsiz
jurnalist degen atağı bar Arsen Samanşinniñ körgen küni sol,
söz bostandığınıñ da öz auırtpalığı bar. Moyınıña aldıñ ba,
endi qaşqaqtama. Qanşa adamnıñ arız-şağımın tıñdap şıqtı,
keybireuin baspasöz arqılı şeşudiñ de säti tüsti, köpşiligi
sol küyi qala berdi, tüptep kelgende, bul advokat emes, nebäri
buqaralıq aqparat quraldarınıñ delbesiz jegip qoyğan kök
esegi ğana. Baspasözdiñ özi de jel aydağan qañbaq emes... Baspasöz
arqılı halıqtıñ aldında körinip qaluğa umtılıp, ittey talasqan
bäsekelestik qırqısqa aralasqan bolıp, sol arqılı köpirgen köp
sözben jeñiske jetip, aynalıp kelgende öz müddesin ğana közdegen
neşe türli pısıqaylar jetip artıladı… Bügin solardıñ bireui
habarlasar emes, telefonnıñ birjola üni öşken siyäqtı... Älde
buğan ne bolğanın bäri bilip qoydı ma eken.
Bir kezde teatr sahnasınıñ patşayımı bolğan, qazir «estrada
änşisi» atanıp, burış-burıştıñ bärinde iluli turğan plakattardan
tüspeytin änşi qızğa özi turalı emes, bar bolğanı soñğı kezge deyin
birlese oylasıp, birge josparlap kelgen ideyä, ekeuiniñ armanınday
bolğan, qazir «qiyäli opera» degen ataqqa ilingen bolaşaq tuındı
turalı eskertemin dep jürip, masqara sätsizdikke uşırağan beyşaranı
mazalap, habarlasıp jatudıñ eş mäni joqtığın äldebir keremetttiñ
küşimen bäri bilip, bäri birdey tüsinip, solay uyğarıp qoyğanı
ma? Qızdıñ özi de munımen bükil baylanıstı kürt üzip, äldebireu
siqırlap qoyğanday, kütpegen jerden beytanıs bireuge aynalıp
ketti, aynalası tolğan küzetşi... Meyli ğoy, mäsele qızda emes, älgi
kompozitordı qaytedi, bärin umıtayıq dey me? Munday kompozitordı
qazir qolıña şam alıp izdeseñ de tappaysıñ, sol änşiniñ dauısına
arnap klassikalıq muzıka jazğalı jürgen nağız maestro edi.
Şıñğıs Aytmatov
Muzıkalıq ortada sıylı, «Mäñgilik qalıñdıqtıñ» ideyäsın
quana qabıldap, demeuşi tauıp, qazir munday şınayı önerge qol
uşın beruge olar da köne bermeydi, şartqa da otırıp qoyğan
kompozitor Abılaevqa restorandağı masqara oqiğa turalı qalay
aytıp, qalay tüsindirersiñ, buğan söz tappay qoydı, batılı da barar
emes. O, sumdıq-ay! Küzetşileri burışqa deyin süyrep äkelip,
taksige süyrep kirgizgeni azday, judırığın bilep qorqıtpaq boldıau! Onıñ üstine, taksistke bılay degeni janına batıp ketti: «Tıñda,
şal. Mına sümelekti üyine aparıp sal, mas bolıp qalıptı. Eş
jerge toqtama. Tura Orta-say ıqşamaudanına aparasıñ». Söytti de
taksistiñ qolına aqşa ustattı. Mä, biz-aq töleyik! Taksist ızğıta
jöneldi...
Arsen Samanşindi söytip quıp şıqtı. Biraz uaqıtqa deyin esin
jinay almay qoydı, äsirese, foyeden şığıp kele jatıp, qabırğadağı
şaraynadan öziniñ beynesin körgendegi äseri miına ine bolıp
qadalğanday. Şıñğırıp jibere jazdap, özin-özi tunşıqtırğanday,
äzer toqtap edi. Aynadağı beynesi sonday beyşara, sorlı, ayanıştı
bolıp körinip ketti. Basına mına bir qalpaqtı qaydan kiip alğan
deseñşi! Klassikalıq ülgi, sändi qalpaq.... Sonı da maqtan tutqansıñ
ba! Jalpı, kimsiñ sen, nesiñ, bir-aq sätte qoğamdıq orınnan
süyrep şığaratın jiirkenişti azğınğa aynalıp şığa kelgeniñ
be? Namısıñdı qorğaudıñ ornına sol bir ozbırlardıñ degenine
könip, sümireyip kete berdiñ, äsem bezendirilgen, bükil qabırğanı
tutas alıp turğan şaraynadan körgeniñ osınıñ dälelinen basqa
ne deysiñ. Äşeyinde qoqırayıp jüretin türiñe ne bolğan, jurt
seni sändi kiinetin, körkem, sımbattı, aqıldı da ziyälı adam dep
biletin edi ğoy. «Täuelsiz jurnalist» degen dabırayğan atağıñ bar,
bul ötirik emes, bağına ma, sorına ma – şınımen aziyälıq baspasöz
quraldarında sirek kezdesetin täuelsiz jurnalist bolatın. Aydana,
munıñ erkeletip ataytın Ayası keyde qulağına sıbırlauşı edi:
«Täuelsizim meniñ! Bilesiñ be, men de täuelsiz bolğım keledi, sonda
ekeumiz täuelsiz jup bolar edik!» Al käne? Qayda sol täuelsiz jup?!
Bäri kerisinşe bolıp şıqtı. Biznesmen-aqsüyekter buralqı ittey
Tau qulağan
tepkilep quıp şıqtı, munı tap retinde qabıl almaydı eken. Al
tap degen ärqaşan bolğan jäne bola beredi. Qız bolsa, omırauı
aşıq-şaşıq küyi iığın bir qiqañ etkizip, basqa älemge, biznestiñ
jumağına tartıp otırdı. Jumaqqa kimniñ barğısı kelmeydi? Onda
da jurttıñ bärine birdey orın tie bermeytin şığar. Qızdıñ jolı
bolıp ketti. Ätteñ, jumaqtıñ kilti qolında bolsa, Aydananıñ
aldınan sol esikti ayqara aşıp bermes pe edi! Biraq joq qoy sol
kilt… Endi qaytpek? Äu basta sol änşige, sonıñ jan tebirenterlik
metstso-soprano dauısına arnap oylastırılğan «Mäñgilik
qalıñdıqtı» sahnağa şığaru turalı qiyäli ideyäsın qayda qoyadı,
köz aldıñda quldırap, azıp bara jatqan qazirgi opera teatrınıñ
qiındıqtarın qay qurdımğa batırıp, körmedim-bilmedim dep auzın
qur şöppen sürtuge boladı, talanttı änşilerdiñ bäri baqıtın
basqa jaqtan izdep qañğırıp ketti, olardı ustap qalu mümkin
emes, dästürli repertuardı qadir tutatın teatr äli de ömir süre
bere me, älde narıqtıñ iirimine batıp, birjola joğala ma – bul
ulttıq qana emes, älemdik auqımdağı mäsele bolıp tur. Buqaralıq
mädeniettiñ atın jamılıp, önerdi saudağa saluşılar onıñ osal
jerin däl tauıp, op-oñay küyretip tındı, küyretkende de öz-özinen
iştey irip, özin-özi qor tutıp, endi qaytıp biik materiyä turalı oy
tolğamaq tügil bul jayında auız aşuğa jasqanatınday etip birjola
turalattı, bul da az körinipti, endi täuelsiz-idealistiñ izine tüsip,
mazaq qılıp, masqarasın şığarmaq, söytip moraldıq turğıdan
jerlep tınbaq, sonda özi-aq qaşıp ketedi, joldarın kesip, ayaqqa
oralğı bolu qayda oğan! Osınıñ bärin qazir öz arsızdığınan özderi
läzzat alatın, tanımal muzıkanı jetildiruge atsalısıp jürgen
top-modelşiler dep atalatın duman-biznestiñ jımısqı quları
jüzege asırmaq. Külli älemge qutırına şabuıl jasap jatqan
buqaralıq mädeniettiñ jalına jarmasıp, ezuinen köbigi şaşırap,
essizdikten közderi aqiğan olardıñ bul maqsatına jetip tınarı
sözsiz. Bul üşin olarda bäri de bar, İnternetten bastap Ğarıştıq
sputnikterge deyingi aluan türli aspaptar men ädis-täsilderge qosa
estrada, baspasöz siyäqtı kündelikti qosımşa quraldarı jetkilikti.
Şıñğıs Aytmatov
Bärinen de baspasözdi aytsañşı, äkimşil-ämirşil biliktiñ kezinde
söz bostandığı üşin küresip, ruhani quldıqqa batıl qarsı şığudan
taysalmağan bozdağıñ bul künderi narıqtıñ qulına aynalıp ketti,
tikeley efir kimge qızmet etedi, jöñkilgen avtomaşinalardıñ
ärqaysısınıñ salonında sayrap turğan radio şe... Tipten, ğarış
sputnikteri de älemdik auqımda oynaq salğan duman-biznestiñ
bağdar tüzeuine kömektesuge köşti. Osınıñ bäri klassikalıq
qundılıqtardı tärk etip, futbol stadiondarına jinalğan halıqtı
tsunamiden kem teñseltpeytin, kün sanap şeksiz qudiretke ie bolıp,
eldiñ bärin esten tandıruğa bet burğan buqaralıq mädeniet degen
jädigöydiñ järdemimen köl-kösir payda tabu üşin jasalıp otır.
Bäri solardıñ qolında.
Al sen, jalğız jürip adasqan beyşara qiyäli, neniñ ne ekenin bile
turıp, olardıñ jolına turmaq bolğanıñ qalay? Älde boyıñdağı
barıñdı, oğan qosa öziñdi de qaltırağan qolıñmen dumanşıl
tobırğa tartu etip, mahabbatıñdı da qurbanğa şalıp, tabaqqa
salıp tartpaqsıñ ba? Mä, alıñdar, tek bizge kedergi keltirmeseñder
boldı, basqasında şaruam joq! Sonda bul – ömirdiñ mäni men
sululığınıñ bastı elementi, tipten Qudaydıñ özi sıylağan
mäñgiliktiñ ölşemi dep öziñ atap jürgen asıl sezim – mahabbattan
eriksiz bas tartu bolıp şığar edi. Basqaşa aytqanda, seniñ pikiriñ
boyınşa, mahabbat degen – Ğalamdı jaratuşınıñ özi tartu etken
sıylıq, mäñgiliktiñ quatınan när alğan qudiretti küş. Mahabbattı
sen osılay tüsindiresiñ, er men äyeldiñ ıstıq läzzatqa berilip, birbirinen när alıp, qorğasınday balqığan şeşuşi sätin mäñgiliktiñ
ruhı men künäğa belşeden batqan jer betindegi tirşiliktiñ «däl
qazir jäne osı arada» bir sättik tüyisui dep ataysıñ, sondıqtan
ğaşıqtardıñ buırqanğan qumarlıq-quştarlığı men sezimi
saltanat qurğan sättiñ saldarı keyinnen san qilı qayğı-qasiret
äkelui mümkin, aspan men jerdiñ arasında ömir sürip jatqan adam
balası üşin bul tağdırdıñ tauqımeti bolıp körinui ğajap emes. Al
künderdiñ küninde kelmey qoymaytın ajal bolsa, sol bir mahabbat
hikayasına nükte qoyadı, onsız bola ma, biraq Qudaydıñ özi belgilep
Tau qulağan
bergen mäñgilik mahabbat ölşemi ajalğa da moyın usınbaydı, keler
urpaqqa mura bop qaladı. Öz kezeginde olar da ğaşıq boladı, süyipküyedi, mahabbat arqılı mäñgiliktiñ tolassız aynalısına öz ülesin
qosadı. Alayda adam balasınıñ boyındağı äzäzil küşter mahabbat
älemine qarsı atoy salıp şığa keledi, olardıñ sanı da azaymaydı,
küşi de tausılmaydı, adamdardıñ özara jäne öz-özimen osınday
mäñgilik küresi eşqaşan tolastamaq emes, är jolı är qırınan
körinis berip, san türli keyipke enedi de otıradı. Bul jolı da solay
boldı, kim oylağan…
Mine, sen de sasqalaqtap qaldıñ, osındayda aytılatınday,
oysıray jeñildiñ, jäbirlenip, qorlandıñ, soğan şıday almay,
mahabbatıñdı qurban etpeksiñ, beyne bir temirjoldan şığıp
ketken poyızday-aq, köñiliñniñ törindegi qasterliñ örden tömen
domalap baradı. Al sen eresek adamsıñ, mahabbattı senderge
Jaratqannıñ özi mäñgiliktiñ ölşemi retinde sıyğa tartqan. Sol
mahabbatqa adal bolıp qala almadıñ, äldebir dumanşınıñ
ayağına jığıldıñ, odan jiirkenetiniñ sonşalıq, esimin işiñnen
de atağıñ kelmeydi. Ol buğan pısqırmaydı da. Meymanası tasıp,
masayrap jür. Öytkeni, ol is jüzinde süyiktiñdi tartıp äketti,
özine qaratıp aldı, seni umıttırıp jiberdi, turasın aytsaq,
satıp aldı jäne endi demeuşilik attı jamılıp, qalağan bağasın
qoyıp basqalarğa satadı. Al sen jetimsirep qala berdiñ, öytkeni,
mahabbatpen astasıp jatqan jan dünieñniñ säulesi öşip, közge
körinbes muhittay şalqıp jatqan öz boyıñdağı sırlı äuen –
äuesqoylıqtan, uşqır sezimnen tuğan, äli de jetildire tüsudi kerek
qılatın, öziñnen basqa adam balası esti de, seze de almaytın
ğajayıp muzıka sap tıyıldı, kezinde osı äuenniñ äldiinen
ayırılğıñ kelmeuşi edi, endi tüysigiñniñ tereñ tükpirin meken
etken, eşqanday ölşemge sıymaytın ayaulı muzıkanıñ kenetten
quatı kemip, sayabırlap barıp müldem joğalıp ketkenine qinalıp
tursıñ, qalay joğalmaydı, munday muzıkağa öris kerek, bul öris
asqaq ruhtan bastau aladı, sol örisiñdi tarıltıp alğan öziñnen
kör. Endi ne isteysiñ?
Şıñğıs Aytmatov
Arsen Samanşin özine-özi basu aytıp, aqılğa kelmek boldı.
Munıñ bäri jäy aşu-ıza ğana. Qaşanğı qajay beresiñ. Qoysañşı.
Endi basına mınaday oy keldi: eger «Mäñgilik qalıñdıqtıñ»
negizinde jazılğan opera şınımen dayın bolıp, notağa tüsirilip,
partiturası jazulı turğan bolsa, bastı rolde oynaytın änşini
körşiles qalalar men elderden de tabuğa boladı emes pe, meyli, azar
bolsa, biraz qımbatqa tüser. Demek, buğan qatıstı basqa mäselelerdi
de öytip-büytip şeşuge boladı. Bir qarağanda, osıdan durısı joq…
Osılay ister bolsa, jağdaydı jaqsılap bağamdap aluğa bolar
edi, biraq jan düniesi aşu-ızağa tolı bolatın, köñili tınşır emes,
äbden qanı qarayıp alğan, tipten tınısı tarıla bastadı, birtindep
boyın bilep bara jatqan jek köru men kek alu sezimine tunşığıp,
terezeniñ aldında tura berdi. Burın mundaydı oylap körmepti,
endi eşteñeden tayınatın türi joq. Dünieni töñkerip, aspandağı
juldızdarğa deyin teñseletindey etip soqqığa soqqımen jauap
berip, osılay jäbirlegeni üşin kek qaytarsa, özin ğana qorlasa bir
jön ğoy, buğan şıdauğa bolar edi, armanınday äldilegen «Mäñgilik
qalıñdıqtı» ayaqqa taptadı ğoy, munday pasıq ta zımiyän qorlıqtı
ne dep atarın bilmey, söz tappay qinaldı.
Altın basın qazir oligarh dep atalıp jürgen qaltalılardıñ
büytip jerge janıştauına qalay şıdap, qalay köndiguge boladı,
meyli, aram jolmen tapqan aqşasın kömeyine qUya bersin, jerdiñ
betin tügel jalmasa da meyli, jurttıñ bäri nege sol surqiyälardıñ
aldında basın iyüge, jaldamalı qanişer jumsap kisi öltiruden
bastap ar-Uyat ataulını tügeldey bazarğa şığarıp satuğa deyingi
külli las äreketterdi qamtitın aramzalıqtarına kömektesuge
tiis? Bul suraqtıñ jauabı boluı mümkin emes qoy. Kenet Arsen
Samanşinniñ basına bir qaterli oy keldi – solardı öltirip tastasa
qaytedi, sodan keyin özi de ömirmen qoştassa şe?! Mine! Bir de bir
degen osı! Sağan da, mağan da ortaq şeşim! Bitti! Sodan keyin ne
bolıp, ne qoyadı, neşe türli äñgime aytılıp, qaueset tarar, baspasöz
ben basqa da aqparat quraldarında şındıq pen ötirik qarşa borap
jatar – bärine tükirgeni bar!
Tau qulağan
Bir tañğalarlığı, burın özi kino jäne teledidar ekrandarınan
kisi öltiru körinisterine keleke etip, tipten jirene qaraytın –
şıtırman oqiğalı kinolarda tapanşanı kezep turıp ata saladı,
qurban bolğandar äsem qimılmen qulap jatadı, endi özi de tura
sol kinolardağıday, qolı qaltıramastan äldekimdi däl közdep ata
salmaq, üş ret atadı da, törtinşisin qapısın tekseru retinde bastan
atadı, sonıñ aldında duşpanınıñ közine qarap turıp öz ükimin
aytadı! Älgi qurbanı ökinip ülgermeytindey etip, anıq äri tez aytu
kerek, öleriniñ aldında miı toq soqqanday qan qaqsasın, sodan keyin
kidirmesten, tapanşanı öziniñ samayına taqap turıp şürippeni
basıp qaladı. Sonımen bäri bitedi. Ana düniede kezdesermiz. Sol
jaqta tüsinise jatarmız…
Tek mına jäytti aldın ala biler me edi, älgi zımiyän prodyuserdi,
dumanşıl äzäzildi atıp öltirip, sodan keyin özi de sonıñ izinen
attanar aldında osı kek aludıñ maqsatı orındalıp, sol qız –
Aya da Täñiriniñ qarğısına uşırap, qalğan ömirinde qinalıp ötse,
«Mäñgilik qalıñdıqtı» şırqauğa tiis dausımen quddı quzdan
qulap bara jatqanday şıñğırıp, mahabbatqa opasızdıq jasağanı,
«Mäñgilik qalıñdıqtı» satıp ketkeni üşin ğumır boyı ökinişten
özegi örtenip öter bolsa Arsen Samanşinniñ o düniege öz erkimen
keterdegi eñ soñğı ümiti aqtalıp, aqtıq saparğa senimmen attanar
edi.
Sosın ekeuinen basqa eşkim bilmeytin, Haydelbergtegi
mahabbat hikayasın ömiriniñ aqırğı sätine deyin esinen şığarmasa...
Bul oqiğa ekeui Germaniyäğa barğanda bolıp edi, qala meriyäsınıñ
arnayı şaqıruı boyınşa jeke kontsert qoyuğa barğan änşi qızğa
jurnalist retinde erip barğan – «Mäñgilik qalıñdıqtıñ» ideyäsı
sol jolı, Haydelbergtegi Tau qamalında, orta ğasırda salınğan
nemis qalasınıñ mañındağı äsem tabiğattı sayabaqta oñaşa ötkizgen
aylı tünde düniege kelgen bolatın. Är jolı Haydelbergte ötkizgen
künderdi eñirep turıp, ökinişpen eske alıp ötse, bul onıñ qayğığa
batqan zarlı ünin ana dünieden estip jatıp, tura sol siyäqtı
ökinişke tolı zarlı dauıspen ünsiz ğana: «Haydelberg tüni endi
Şıñğıs Aytmatov
qaytıp eşqaşan oralmaq emes!» dep ayğay salsa... Söytip, sol jaqta
Haydelberg turalı eşqaşan ayaqtalmaytın romanın jaza berse...
Janın qinağan tağı bir azap – özin-özi toqtatuğa küş salıp:
qoy munıñdı, umıt, bul oyıñ jabayılıq, özimşildik, usaqtıq,
pasıqtıq, sondıqtan mundaydı istemek tügil oylaudıñ özi qılmıs
dep qanşama ügittese de eşteñe şıqpay qoydı, kek aluğa qumartuı
basılar emes, qiyänatqa qiyänatpen jauap beru sezimi basıludıñ
ornına qanın odan äri qızdırıp, burınğıdan da üdey tüsti.
Kenetten oyına bala kezden esinde qalğan jır joldarı oraldı,
änniñ qayırması ma, älde bata bergende aytılatın ba edi, äyteuir,
estuinşe, qısıltayañ sätte qırğızdar osı bäyitti aytadı eken:
«Basıñdı tauğa soqsañ da,
Namısqa qamşı bassañ da,
Qas duşpanıñ tap berse,
Qaşqaqtama, jasqanba!
Jeñilmegin qapıdan,
Audarıp al atınan!
Qanjardı sal boylatıp,
Tüñildirip zatınan!
Bolmasa olay – öldim de,
Er emessiñ, sen mülde!»

Eskiden qalğan sözder ğoy. Janınan bezgen bireu şığarğan,
namıstı qozğar munday asau ruhtı tentek sözdi kimniñ qaşan jäne
ne üşin aytqanın kim bilip jatır... Endi, mine, özi de soğan uqsas
jağdayğa tap boldı, birtindep üdey tüsken işki dauıs buğan da
solay deydi: ne jauıñdı öltir, ne öziñ öl! Basqa amal joq. Osını
oylağanda, dereu özine-özi toqtau aytadı – tağılıq qoy bul!
Östip sanası sarsıldı, birde kökiregen kernegin kekşil sezimdi
basuğa tırısadı, birese qaytadan sol şeşimge bekinedi, bir kezde
miında äldebir oy jarq ete qaldı, dereu terezeden keri şeginip, öz
üyinde emes, basqa bir tanımaytın jerge tap bolğanday, jan-jağına
alaqtay qarap, kekeştene qırıldadı: «Esalañ! Ne oylap tursıñ,
sen? – Dereu özin-özi sıbay jöneldi. – Aqımaq, nemen atpaqsıñ?
Tau qulağan
Aytşı, nemen? Sausağıñmen be? – Qabırğadağı aynağa taqap kelip,
edireye qarağan beynesine tükirip jibere jazdadı. – Öltiremin
deysiñ, sodan keyin öz-öziñdi atpaqsıñ, au, sende oyınşıq tapanşa
da joq qoy! Qiyäldauın munıñ! Uyqı-külkini qoyıp, neni armandap
tursıñ? Qarudı qaydan almaqsıñ?»
Endi osını oylay bastadı, şınımen qarudı qaydan aluğa
boladı? Jaldamalı kisi öltiruşiler, olardıñ ädis-täsilderi turalı
köp estigen, baspasözde jazıp, teledidardan körsetip jatadı, biraq
sol is jüzinde oñay emes şığar... Ärine, tabuğa bolar edi, kerek
bolsa, satıp almay ma... Alar-au, sosın onı ata bilu kerek... Mine,
mäsele qayda jatır...
Al «Mäñgilik qalıñdıq» qusadan dünie saladı…
Oyınan osı şıqpay qoydı. Tipten, tüsine de kirdi, tañ aldında,
üyrenşikti ädetimen, qalta telefonın qolına ustap jatqan, sonı
kezenip, äldekimdi atpaq boladı, ata alar emes, söytip jatqanda
telefon şırıldadı.
Arsen Samanşin oyanıp ketti, üydegi telefon eken, qasına bardı,
biraq kötergen joq. Jaqtırmay, qolın bir siltedi. Äñgimelesip
turatın uaqıt emes. Telefon tağı şırıldağan, bul ala qoymağan
soñ, birazdan soñ basılıp qaldı...
İyä, qaru tauıp alu kerek, bir tapanşa bolsa jeter edi, ärine, bir
qorap oğımen birge. Mine, jumıs tabıldı, kim oylağan… Kimnen
aluğa boladı onı?..
Tañ atıp qalıptı. Aulada qarbalas bastaldı. Bul bolsa, ne
isterin bilmey sendelip jür. Bir turadı, bir jatadı. Bul bir şeşui
qiın mäsele boldı-au! Tis şötkesi siyäqtı, jurttıñ bäri biletin
qarapayım ğana qural, biraq sonı is jüzinde qolğa tüsiru qiın...
Ärine, eñ durısı – oğımen qosıp satıp alu bolar edi. Kimnen
alarsıñ? Qazir qaru degendi käduilgi qara bazarda-aq sata beredi
desedi ğoy. Bağasına qaramas edi, öytkeni, budan bılay ünemdeu,
aqşa jinau, erteñin oylau degenniñ qajeti joq. Bäri bitti – ömiriniñ
ayaqtalar säti jaqındap qaldı, endi erteñine qam jasaudıñ keregi
şamalı...
Şıñğıs Aytmatov
Eger tapanşa satıp alıp, onı janınan tastamay özimen birge
alıp jürse, eñ durısı, janqaltasına salıp qoyadı, odan basqası
sözsiz orındalarına Arsen Samanşin kümändanğan joq. Oyğa
alğanın orındamay tınbaydı, qolı da qaltıramaydı, duşpanın
öltirgennen keyin soñğı oqtı özine arnaydı. Bäri jospar boyınşa
jürerine, buğan mümkindik tabılarına şäk keltirgen joq, öytkeni,
özi sırtınan ükimin şığarıp qoyğan adammen kez-kelgen uaqıtta
jolığa aladı, bular bir ortanıñ adamdarı, ärine, soñğı kezderi
sirek kezdesip jür. Qazir estradada jäne tañdaulılar jinalatın
mekemelerde öner körsetetin juldızdardıñ prodyuseri bolıp,
şılqığan bayğa aynalıp, boss, şef dep atalıp jürgen sol neme
bir kezderi ortaqol akter bolatın. Endigi jetken jerin körmeysiñ be,
narıqtıñ nu ormanınan dañğıl jol salıp alıptı. Söytip, dumanbiznes salasınıñ dara bileuşisi bolıp şığa kelgen! Narıqtıñ
uşpağına şığamız dep bärimiz basımızdı bäygege tigip jürmiz,
degenmen şın mäninde jolı bolıp ketkender sausaqpen sanarlıq.
Ol sümelek oñay jolmen tabılğan baylığına mastanıp, bärin bir
özi bilep-töstemek boladı. Olay bolsa, armanıñday äldilegen
ideyäñdı ayaqqa taptap, jeke ömiriñe qol suğıp, süygen qızıñdı
jansız robotqa aynaldırğan qubıjıqqa bul ömirden orın joq!
Osı da jeter! Qaru tapsa boldı, qalğanı istele jatadı, endigisi
jigeriñ men erligiñe baylanıstı.
Özin-özi osılay qayrap qoyıp, oyına alğan isiniñ durıstığına
degen senimi arta berdi, buğan özi de tañdanıp qaldı. Kekşildikten
tuğan aşu-ıza adamdı qayda aparmaydı, munı tizgindeu qiın-au,
dep oylap qoyadı. Demek, keyde izgilik üşin zulımdıqqa baruğa tura
keledi eken ğoy? Qızıq eken! Izgilik üşin zulımdıq isteuge bola ma
özi? Bul oydı dereu quıp tastadı, tağı kemeñgersi bastadıñ ba,
qoysañşı! Oyğa alğan isten bas tartudıñ amalı ğoy bul... Qorqıp
turğan joqsıñ ba öziñ?
Jeter! Odan da älgimen kezdesken kezde ne isteytiniñdi oylastır,
«söylesu kerek» dep bastaysıñ ğoy. Sosın…
Aytpaqşı, sonımen jaqında ğana jolığıp edi-au, biraz
Tau qulağan
äñgimelesken... Ras, munıñ aytqanına elp ete qalğan Ertas bolğan
joq. Baspasöz mäslihatınan keyin tağı bir jaqqa baruğa asığıp
tur eken. Sağatına qaray beredi. Işinen munıñ ideyäğa şın
berilgenin mazaq qılıp turğan şığar, netken aqımaq özi! İyä, qayta
quru jıldarı ekeui de jas bolatın, Arsen Samanşin ol kezde
burınğısınşa teatr taqırıbına maqalalar jazıp jürgen... Ertas
Qurşatov eşkim tanımaytın qatardağı artist edi. Al qazir! Bolar
is boldı. Qayta quru kezinde teatr öneri şarıqtap turğan. Jañaşa
oylau jüyesi payda boldı. Däuir tınısı teatr sahnasınan körinis
taptı. Jurtşılıqtıñ köz aldında teatrdıñ bedeli köterilip ketti,
sahnada ämirşil jüyeniñ qıspağınan qutıluğa umtılğan adamnıñ
jeñimpaz ruhı beynelendi. İyä, solay bolğan! Tek qalalıq drama
teatrınıñ ortaqol artisi Ertas Qurşatov eleusiz küyi qala berdi,
onı esine alğan eşkim bolğan joq, boyı basqalardan biikteu, dauısı
juandau demeseñ, köbinese köpşilik köriniske ğana qatısatın
darınsız artistiñ boyında keyinnen bükil estrada ataulını, tipten
stadiondarğa deyin öz ämirin jürgizetin duman-biznestiñ körnekti
ökili jasırınıp jatır degen oy kimniñ basına kelsin!
Bir küni «Ertas Qurşat» degen söz tirkesi payda boldı, äsirese,
jastardıñ arasında keñinen taralıp, aluan türli sahnalıq täsilder
men jarnamalarğa tolı buqaralıq estradalıq qoyılımdardıñ
belgisine aynaldı, duman-biznestiñ qazirgi zamanğa tän industriyäsı
şıqqan şığındı tez aqtaydı eken. Osı bir tañğalarlıq «Ertas
Qurşattıq» klip-kontsertter talay jerdi şarlap ketti, Qıtay
men Mäskeuge de jetti. Qısqasın aytqanda, Ertas Qurşattıñ
prodyuserligi estrada keñistigin jaulap alu turğısınan bärinen
basım tüsti, öziniñ jolı bolğış eken, bul jağınan dau ayta
almaysıñ. Ertas Qurşattıq estrada kontsertteriniñ qutırınğan
iirimi Aydana Samarovanı da tartıp äketti.
Bul qalay boldı özi, opera teatrınıñ jetekşi änşisi bolıp
jürgen Aya, Aydana Samarova kenetten Ertastıñ kontsertteriniñ
säni bolıp, körermenniñ köz aldında barlıq telearnalardan
künnen-künge jarqıray tüsken jaña estrada juldızına aynalıp,
Şıñğıs Aytmatov
bir sätte basına baq qusı bop qona qalğan tanımal änşilik
dañqına qosa dauısı da, kelbeti de, sahnadağı mäneri de «Gollivud
täsilimen» özgerip sala bergende, qısqası, tağdırı tolayım özgerip,
kürt burılıs jasağan kezde oylanıp jatuğa, bul qubılıstıñ mänjayın tüsinuge keşigip qalğan edi. «Poyız ketip qaldı» degen köp
aytılatın söz osı jağdayğa arnalğan siyäqtı. Şınımen solay bolıp
şıqtı, beyne bir tağdırdıñ qalauımen mahabbat attı ğajayıp
jañalıqtı, olay da emes, tutas bir Ğalamdı aşu üşin Aydana ekeui
Haydelberg qamalında eki kün birge bolıp, sol kezde ömirge kelgen
«Mäñgilik qalıñdıqtıñ» ideyäsına köñilderi tasıp, sodan keyin,
osınıñ bärin ekeui birge bastan keşken soñ, Haydelbergten qaytar
jolda, bir vagonda kele jatıp, bir jerge toqtağan kezde kenetten
qız müldem basqa jaqqa baratın poyızğa minip tayıp turğanday
boldı. İyä, poyız jürip ketti, bul sonıñ soñınan quıp keledi, mine,
poyız kökjiekten asıp körinbey ketti, elsiz dalada, şpaldardıñ
boyımen alau-dalau jügirgen bul bolsa jındı adamşa: «Ay-a-a-a!
Ay-aa! Bizdiñ «Mäñgilik qalıñdıqtı» qaytesiñ?» – dep ayğaylap
kele jattı, özderi munı «Mäñqalıñdıq» dep qısqartıp atauşı edi,
äldeqaşan kökjiekke siñip ketken poyızdıñ soñınan: «Au, bizdiñ
«Mäñqalıñdıq» şe? Toqta, toqta! «Mäñqalıñdıqtı» qaytemiz?» –
dep ayğaylap, äli jügirip keledi. «Ay-a-a, Ay-a-a!», ketip qaldı ol…
Kim şaqırdı onı, kim onı aldap äketken, mümkin banktegi şotımen
qızıqtırğan şığar? Ärine, kim ekeni belgili, älgi poyızdıñ
maşinisi, burın eşkim bilmegen, al qazir äygili dumanşıl käsipker
bolıp alğan Ertas Qurşatov…
Aydananıñ opasızdıq jasap, qaşıp ketkeni men jüreginde
alğaş oyanğan mahabbatın urlatıp alğanına bola, özi de solardıñ
deñgeyine deyin quldırap, poyızdıñ soñınan jügirip, jığılıpturıp, demigip: «Ay-a-a, Ay-a-a! Özimizdiñ «Mäñqalıñdıqtı»
qaytemiz?» – dep ayğaylaudıñ qanşalıqtı keregi bar edi? Bul
surağına jauap retinde aspannan äldebir dauıs jauap qattı,
qarqıldap külip qoyadı: «Esalañ! Delqulı! Naqurıs!» Bärine qolın
bir-aq siltep, umıta salğanı jön emes pe edi…
Tau qulağan
Qazirgi duman-biznestiñ basa-köktep alğa umtıludan basqanı
bilmeytin ayausız paydakünemdigin jaqsı tüsine tursa da, Arsen
Samanşinniñ keyde östip qiyälı şarıqtap ketetini bar, bekerge
qinalatının bile tura, öz-özine şaması jeter emes. Özi üşin qol
jetpes armanğa aynalğan sol bir ideyäsın umıta almay qoydı, sonıñ
tabınuşısına aynaldı, ideyäsımen qosa tığırıqqa tirelgenin
bile tura budan bas tarta almadı, burınğı oy-tolğanısı, ömiri,
tirlik-tınısı tügeldey ekinşi qatarğa ısırılıp, süygen qızı men
«Mäñgilik qalıñdıq» qana qalğanday. Tüysigi özin ılği saqtana
qarauğa mäjbür etetin buqaralıq mädeniet bolsa, külli älemdi
jaulap alu üşin jappay şabuılğa şıqtı, narıq keñistiginde
tolqığan şalqar muhittay älsin-älsin tasıp-tögilip, bir sättik
üzilisten keyin jaña küşpen tağı da lıqsıp, jolındağınıñ bärin
jaypap, qutırınğan tolqındarımen jağalau ataulını tügel şayıp
baradı…
Ol buğan jaña atau oylap taptı – buqaralıq aqparat
quraldarınıñ auzınan tüspeytin buqaralıq mädenietti işinen
köterme mädeniet dep ataytın – saudagerler tauardı tik kötere
satıp aluşı edi ğoy. (Erkiñ bilsin! Buqaralıq mädeniet munıña
pısqırmaydı da!)
Şınımen solay ekenine tayauda tağı közi jetti, stadionda
qalalıq merekege arnalğan auqımdı duman-kontsert bolğan. Qalanıñ
mereytoyı – salınğanına 250 jıl tolğanı atap ötildi.
Qas qarayğan şaq, mıñdağan adam jinalğan stadion teñselip
tur, jarq-jurq etken şamdardıñ jarığı, türli-tüsti jarnamalar,
taudan esken salqın samal boyın sergitken halıq, negizinen, jastar,
köñili köterilip, masayrap, mäz-meyram bolıp jür.
Bäri de köz quantıp, köñil toğaytar qoyılımnıñ uzaqqa
sozılğanın qalaydı.
Özi de solay bolatın. Qulaq tundırarday güjildegen muzıka
stadiondı kernep ketken, sahnada baletten bastap, sekeñdegen
jelökpe bige deyingi aluan türli qimıl-qozğalıs kezek almasıp,
artisterdiñ aluan ülgimen bezendirilgen kiimi mıñ qubıladı,
Şıñğıs Aytmatov
dekoratsiyälar dala gülindey jaynap tur, ärine, osı jarq-jurq
etken qızulı qoyılımnıñ säni qazirgi eñ jarıq juldız – Aydana
Samarova bolatın! Bügingi duıldağan rok-kontsert tek sol juldızdı
odan äri jarqırata tüsu üşin uyımdastırılğan tärizdi. Änşiniñ
aşıq stadionnıñ üstinde äueley qalqığan, boyauı qanıq, tereñ
de tap-taza üni quattı dıbıs küşeytkişterdiñ kömegimen aspan
astın kernep ketkendey, suñğaq boyı men sımbattı müsini, äsem
qimılı, özin eş qısılmastan erkin ustauı sahnağa sän berip turdı,
bäz bireulerdey artıq jalañaştanbasa da, jan-jağınan qaumalay
qorşağan bişi qızdar men jigitterdiñ ırğaqtı qozğalısınıñ öziaq körermenderdiñ delebesin qozdırıp, eliktirip äketti. Sol mezet
jurttıñ bäri özderin sahnada Aydanamen birge jürgendey sezindi.
Bükil stadion şattıqqa bölenip, eki qolın kökke sozğan körermender
teñizdey tolqıp turdı. Tek bul ğana: «Mine, opera patşayımı endi
ğumırı qısqa tanımal änderdiñ orındauşısına aynaldı degen
osı!» – dep barmağın tistep turdı. Biraq buğan köñil audarğan eşkim
bolğan joq. Kerisinşe, änşi qız bir jigitpen qosılıp «Limuzin»
dep atalatın jeñiltekteu ändi orındağan kezde körermen halıq
tipten qutırınıp ketti. Bul – körşiles özbekterde soñğı jıldarı
keñ taralğan än bolatın, solardıñ tilinde orındalğanımen, sözi
jurttıñ bärine tüsinikti. Elektrondı aspaptardıñ kömegimen
dıbısı zoraya tüsken Şığıstıñ jañaşa ärlengen äueni janıñdı
baurap aladı, änniñ klip-sözi stadion tolı halıqtıñ miına
şegedey qağıladı: «Sen meni süyemisiñ, sen meni süyemisiñ, Limuzin
beremisiñ, limuzin beremisiñ?». Jigit buğan bılay dep jauap beredi:
«Men seni süyemin ğoy, men seni süyemin ğoy, Limuzin beremin ğoy,
limuzin beremin ğoy».
Stadionda ne bolıp jatqanın aytsañızşı! Mıñ san adamnan
turatın tobır qoldarın kökke sozıp, älgi uyqastı qosıla
qaytalaydı: «Li-mu-zin! Li-mu-zin! Li-mu-zin!»
Osı sät stadionnıñ tört jağınan qoyılğan auqımdı körinisterge arnalğan teleekrandardan osı änge tüsirilgen klip jarq ete
qaldı: töbesi aşıq sändi kabrioletpen eki ğaşıq jüytkip keledi –
Tau qulağan
Aydana men onıñ kelbetti äriptesi, zımırağan limuzinniñ ruline
ekeui kezek auısıp otıradı, jarnamağa tüsiru üşin jaralğanday
tabiğat körinisteriniñ qasınan zaulap öte şığadı, birde qarlı şıñ,
birde möldiregen köl suı, birde köpir, birde keñ dala, limuzinniñ
üstinen qustar uşıp ötedi, qala sırtındağı sayabaqtıñ şet jağına
kelgende limuzin toqtay qalıp, işinen tüsken baqıttı jup
quşaqtasqan küyi şamdarı jarqırağan restoranğa betteydi, sodan
keyin qaytadan limuzinge minip quyğıta bastaydı. Qanday rahat!
Demiñdi alğan-almağanıñdı bilmey qalasıñ!
Al muzıka tolastar emes, stadion tolı halıq dürkirep tur: «Limu-zin! Li-mu-zin! Ay-da-na! Ay-da-na!»
Arsen Samanşin ne isterin bilmey añtarılıp qaldı. Esi ketken
jurtşılıqtıñ qasında bul kim sonşama? Amal joq, bul da solarğa
qosılıp miñgirley bastadı: «Li-mu-zin! Li-mu-zin! Ay-da-na! Ayda-na!». Köpşilikten asıp qayda barasıñ…
Sodan soñ ğajayıp merekelik köriniske kuä boldı – tün irgesin
qaqırata sögip, qarauıtqan ğarışqa säule şaşqan ot-şaşudan
aspan astı jarqırap sala berdi. Halıq dürildep ketti. Netken
äsemdik! Ne degen biiktik! Qalanıñ üstin kökjiekke deyin tügeldey
jarqıratıp jiberdi. (Qala meri azamat eken! Mundaydı tek sol ğana
istey aladı. Kim biledi, oğan da kömektesken bireu bar şığar? Ärine,
Ertas!) Eñ qızığı, ot-şaşu ädettegidey osı mañnan, saltanat ötip
jatqan jerden emes, basqa jaqtan, qalanıñ sırtınan atıldı,
quattı zımırandar qalağa tönip turğan taudıñ bökterine aldın
ala ornalastırılğan zeñbirekterdiñ oqpanınan jarqıray uşıp,
birin-biri qualay, şırqau biikke şığa bere jarılıp jattı, munday
auqımdı körinisti bireu ädeyi uyımdastırdı ğoy, dep oyladı bul
(tağı da sol Ertas Qurşattan basqa kim boluşı edi), ärine, sol,
ädetten tıs, qiyälıñdı terbep, janıñdı quanışqa böleytin munday
qoyılım tek sonıñ ğana qolınan keledi! Osınıñ bäri qalalıq
merekeniñ qurmetine arnalğan, şın mänisinde, juldızı jarqırap
turğan änşi qız Aydananıñ dañqın asqaqtata tüsuge qızmet etip
tur!
Şıñğıs Aytmatov
Al muzıkanıñ kürkireui äli de jalğasıp jattı! Baqıttı
jup mingen sändi limuzin panoramalıq körinisterge arnalğan
teleekrandarda burınğısınşa zımırap baradı…
Tau bökterindegi zımıran qondırğılarınan uşqan ot-şaşu
birden-birge biiktey tüsken siyäqtı, tüngi aspanğa säule şaşıp,
köz sürindiredi… Külli älemge juldız şaşırap, nurğa bölep
turğanday…
Sol sätte bul älemde eşkim, birde-bir jan iesi bilmegen bir oqiğa
boldı…
Kök jüzine şanşıla uşqan ot-şaşudıñ säulesiniñ küştiligi
sonşalıq, jarığı tau jotaları men şatqaldarın jarqıratıp
jiberdi, uyqılı-oyau mülgigen qustar şoşıp oyanıp, şırıldap qoya
berdi, asudan öte almay qaljırap, qalğıp ketken Jebe-Barıs ta selk
ete qaldı. Tula boyı dir-dir etip, ornınan äreñ köterildi de joğarığa,
tau üstinde jarqıldağan ottarğa köz jiberdi, sorğalay aqqan juldızğa
uqsamaydı, burın-soñdı körmegen basqa birdeñe, tağı jırtqış bir
jağına jalt berip, jaltarmaq bolıp edi, tığılatın quıs tappay
sasqalaqtap qaldı. Soñğı künderi Jebe-Barıstıñ jolı bolmay
jür, asudan aspaq bolıp kün sayın talaptanadı, alayda basqa älemge
ötip, birjola joğalsam degen tileginiñ orındalar türi körinbeydi...
Osı jerge jipsiz baylap qoyğan ne närse eken munı, tağdırdıñ
qolınan bäri kelmeytin be edi, arğı betke ötuge järdemdesse qaytedi,
joq, öytetin emes, üyirinen quılıp, sümeñdep kün keşuge mäjbür
bolğan Jebe-Barıs osı jerde, Üzeñgiles asuınıñ bergi betinde
qaluğa tiis bolıptı, neşe künnen beri äurelenip jür, – bäri beker.
Älde tağdırğa keregi osı ma eken? Kim bilgen... Tağdır eşqaşan
sırın aşpaydı ğoy... Mümkin sol tüni ülken qalada ötkizilgen rokkontserttiñ zımıranmen uşqan ot-şaşuınıñ jarqılı asudıñ
tübinde jatqan Jebe-Barıstıñ janarın qarığanı da tağdırdıñ
bergen belgisi bolar... Kim biledi munı?..
Al stadion rok-kontserttiñ ırğağımen şuıldasa ayğaylap
jattı: «Li-mu-zin! Li-mu-zin! Ay-da-na! Ay-da-na!»
«Mine, köterme mädeniettiñ limuzinına minip, bul da ğayıp
Tau qulağan
boldı!» – dep oyladı ökinişten özegi örtengen Arsen Samanşin:
«Al endi «Mäñgilik qalıñdıqtıñ» tağdırı ne boladı?» Ilği
şeteldik kölikter siresken avtoturaqqa qoyğan maşinasın – keşke
keşkisin qaldırğan «Nivasın» alu üşin eki köşedey jayau jürgen
kezde de bar oyı sol ğana boldı: «Köterme mädenietke köñili
toğayğan qazirgi zamannıñ kereğarlığı şekten şığıp ketti-au.
Halıq äbden kedeylenip bitken, eldi jumıssızdıq jaylap aldı, japjas jigitter qolına «Jumıs beriñder!» degen plakat ustap pälen
şaqırımğa sozılğan jol boyında otır, bulardıñ basım köpşiligi
turğındarı tentirep ketken auıldıq jerlerden kelgen, bul degen
adamzatqa jasalğan qiyänat emes pe, älde adamzat qauımına jaña
urpaqtıñ qajeti bolmağanı ma, yağni qazirgi älemniñ jumıssızdarğa
– äleumettik turğıdan seniñ eşkimge keregiñ joq, közge küyik
bolmay joğal degeni ğoy. Baylıqqa qolı jetkender limuzin minip
qıdırıstap jüredi, solay ma?»
Keñes däuirinen qalğan «Nivasına» minip, tüngi köşeni kezip
ketti, basqa maşinağa qızıqpaydı, bir jağınan, osığan üyrenip
ketti, onıñ üstine, jaña maşina aluğa qaltası kötermeydi. Eldiñ
bäri limuzin mine bermeydi ğoy. Aya limuzin minip jürse, amal
ne, ol qazir superjuldız bolıp ketken, qasında küzetşileri erip
jüredi, telefondı kötermeydi... Burınğı küyeuimen qaytadan
qosıla qoymas, ekeui ajırasqalı biraz jıl ötti, ol jigit işkilikke
salınıp ketti dep estigen.
Biraq onı da kinälamau kerek... Ömirde ne bolmaydı. Ärkimniñ
öz qiındığı bar… Alayda är närseni öz atımen atau kerek.
Mäselen, tabiğatınan darındı, äsem dauıstı opera änşisi Aydana
Samarovanıñ ömirindegi kürt özgeristi alayıq, Milan sahnasında
än şırqauğa layıq – onıñ ornı sonda, al ol kenetten arzan
ataqqa umtılıp, estrada juldızı bolıp şığa keldi, buqaralıq
mädeniettiñ arqasında limuzin minedi, ha-ha-ha! Aqşanı kürep
tabatın şığar!
Toqta, toqta! Bul onıñ öz şaruası, büytuge haqısı bar! Ärine,
buğan söz bar ma. Al, sen şe? Erge otıra almay, jolşıbay attan
Şıñğıs Aytmatov
qulap tüstiñ. Sondıqtan qinalıp, bireulerdi ğaybattamaq bolasıñ...
«Moyındasañşı, – dep özin-özi jazğırdı Arsen Samanşin. –
Bäsekelesteriñ senen äldeqayda mıqtı bolıp şıqqan joq pa!
Kimsiñ, sen? Köp bolsa, jurnalist şığarsıñ, täuelsiz degen atıñ
bar, birşama tanımal da boldıñ, al ol... Ekeuiñniñ aralarıñ jer
men köktey-au. Ol buqaralıq mädeniettiñ ğarışın şarlap jür, sen
– buqaralıq aqparat quraldarındağı qıbırlağan qumırsqasıñ.
Qoysañşı! Sosın mahabbat degen ärqaşan sınaqtan ötuge tiis,
onsız mahabbattıñ özi de tul, eger qayğısı men qasireti, baqıtı
men quanışı bolmasa, mahabbattıñ özi de bolmas edi ğoy… İyä, iyä,
taudan tömen jöñkilgen köşkindi eşbir küş toqtata almaydı... Är
mahabbattıñ öz tarihı, öz qasireti, öz bağası bar. Al sen basıña
tüsken qiındıqtı jahandanuğa, buqaralıq mädenietke audara salmaq bolasıñ. Tapqan ekensiñ! Erkiñe salsa, mına türiñmen Qudaydıñ da jağasınan aludan tayınbassıñ. Saqalınan alıp, süyrer me
ediñ... Sağan özin-özi qorğaştaudan basqanı bilmeytin advokat bolu
kerek, biraq onday da bolmaydı eken-au… Esiñdi ji!
Mıqtı bolsañ basqa suraqtarğa jauap berip, özgelerdiñ közin
jetkiz. Buqaralıq mädenietti kinälamaq bolasıñ, älgi «Mäñgilik
qalıñdığıña» (birinşiden, ol tek meniki ğana emes. Jaraydı, bul
basqa äñgime!) üdireye qarsı şığıp, at-tonın ala qaşadı deysiñ.
«Mäñgilik qalıñdıqtıñ» buğan ne qatısı bar ekenin tüsindirip
körşi, Aya ekeuiñ oñaşa qalıp, emin-erkin sırlasqan şaqta,
aytatın nesi bar, ömir boyı tek osı sätti ğana kütkendey bolıp,
aqırı tağdırdıñ özi ekeuiñe sıyğa tartqan mahabbattıñ lebine
şarpılıp, sol mahabbattıñ sırına qanığıp, tabiğatın tüsiner
aytulı mezet tuğan kezde sonımen jarısa kenetten düniege kelgen
«Mäñgilik qalıñdıqtıñ» qaydan payda bolğanın uğındırşı.
Mümkin bul külkili şığar, öytkeni, jas bala emessiñder, mahabbat
degendi ekeuiñ de bastarıñnan keştiñder, tağdır senderdi ötkendi
eske aludan qutqarıp, özderiñdi jaylı sezinu üşin Europadan
erekşe bir orın dayındap qoyıptı, tau bökterindegi tüngi sayabaq,
köne qamal, şarbı bulttıñ arasınan äregedik ay sığalaydı. Sol
Tau qulağan
uaqıttı tağdır senderge aldın ala belgilep qoyğan, ekeuiñ äzildep:
bul bizdiñ mahabbatımızdıñ kirispesi bolar degensiñder, ol otızdan
asqan, sen qırıqqa kelip qaldıñ, degenmen mäsele ekeuiñniñ köñiliñ
şalqıp, buırqanğan sezimniñ quşağına oranğandarıñda emes,
mäsele basqada – sol küni bir-biriñe essiz ğaşıq bolğan ekeuiñniñ
aldıñda ğayıptan Mäñgilik qalıñdıqtıñ özi payda bolıp, tizerlep
turıp ötingen joq pa, qutqara köriñder meni, älemdegi adam bitkendi
auzıma qaratar änşilik dauıs beriñder, sonda izdegen jarımdı tabar
edim, jan düniemdi kernegen sezimimdi änmen aqtarıp, süygenimnen
ayırğan, söytip Mäñgilik qalıñdıqqa aynaldırıp jibergen
qasiretten arılar edim dep jalınğan edi ğoy, osı bir qiyäldan tuğan
ğajayıp kezdesuden operanıñ ideyäsı ömirge kelip, soğan qatıstı
barşa jäytter anıqtaldı dep aytıp körşi. İyä, aytşı osını,
bayandap, surettep, közderin jetkizşi, Mäñgilik qalıñdıqpen osılay
kezdeskenderiñ ras qoy, sender – eki ğaşıq oğan uäde berip, qutqarıp
qalamız, opera arqılı, teatr sahnasınan külli älemge jariyä etemiz,
– dep ant etkensiñder, onıñ rolin Aya orındaytın bolğan, sonda
Aydana qulağıña sıbırlap, «Mäñgilik qalıñdıqtı» öle-ölgenşe
şırqap ötemin dep söz bergen bolatın.
Toqta, toqta, bösip ketken joqsıñ ba, bul söziñe kim senedi, munday
adam aytqısız keremetti, munday ğajayıptı estigen kez-kelgen aqılesi tüzu adam: munıñ bäri jalğan, bäri oydan şığarılğan ötirik, älde
añız, älde ertegi, qiyäldan tuğan bösteki söz, tılsım dünieniñ sırın
uğınbaq bolğan armanşıl jannıñ ğaşıqtıqtı añsauı deri sözsiz.
Salauattı adam budan basqa ne ayta aladı?
Ärine, jurttıñ bäri osılay qabıldaydı. Degenmen, osığan
qaramastan, «Mäñgilik qalıñdıqtıñ» ğayıptan payda boluı
Arsen Samanşinniñ kökeyinde onıñ beynesin qalıptastırıp ketti
(aytpaqşı, sol sätte Aydana da tura sonday sezimde bolıptı, demek,
bul ğajaptı ekeui birdey bastan keşken, keyinnen, amal ne, Aydana
aşıq künde adasıp, joldan taydı, bağıtınan jañılıp, limuzinge
minip tayıp turdı, durısı, onı joldan taydırdı, biznestiñ
şırmauına tüsip qaldı, älde basqaşa ma eken, äñgime qazir bul
Şıñğıs Aytmatov
turalı emes), sondıqtan munıñ jalğızsırap, şöldep jürgen
jan düniesi men jadında Mäñgilik qalıñdıqtıñ beynesi sol küyi
saqtalıp qaldı, quddı sol beyneni munıñ ruhın özine senuge, söytip
mäñgi janaşır boluğa mäjbür etu üşin Jaratqannıñ özi jibergen
siyäqtı, aytalıq, Qudaydı körip kelgen eşkim joq, sonda da oğan
jurttıñ bäri senedi ğoy. Ğayıptıñ şındıq ekenin moyındau, öziñ
izdegen beyneni tabu, sol beyneni bar ıntı-şıntıñmen qabıl alu,
onı şın süyü osılay bolmaq. Bar gäp osında jatır…
Tılsım turğısınan kelgende, ekeui Germaniyäda, Haydelbergte
eki kün birge bolğan kezde bular sol beyneni däl osılay qabıl alğan.
Mümkin bul da tağdırdıñ isi şığar. Mümkin bulardıñ talayına
jayşılıqta sırı beymälim äldebir qupiyänı aşu mindeti jazılğan
bolar. Ol jaqqa Haydelbergtegi muzıka klubınıñ şaqıruımen
Aydana Samarovanıñ jeke änşilik kontsertin qoyuğa barğan. Bäri
oydağıday, tabıstı ötti. Ärine, osı jolı Haydelbergke sapar
şeguine Arsen Samanşinniñ de üles qosqanın änşiniñ özi de biletin.
Buğan onıñ jaqın dostarı, jurnalister, muzıkanttar kömektesti.
İyä.
Ol jaqtağı talğamı biik muzıka süyer qauım Aydananı
böten halıqtıñ muzıka önerin tanıstıruşı äri klassikalıq
janrdağı änşi dep qabıldadı. Teledidar jañalıqtarınan onıñ
orındauındağı änderden üzindi berilip, gazetterge maqalalar
şıqtı, jarnamalar ilindi, osınday erekşe gastrolderdiñ
kezinde Evropada isteletin dästürli räsimderdiñ bäri jasalıp
jattı. Aydana Samarova Haydelbergtegi köne minäjat üyinde
än şırqadı, protestant dinin ustanatın nemister meymandarğa
osınday qurmet körsetedi – dindärlardıñ qulşılıq etetin
jerinde zayırlı qoğamğa arnalğan şaralar da ötkizile beredi.
San ğasırlardan beri dini änder ğana şırqalıp kelgen munaralı,
kümbezdi minäjathananıñ akustikası minsiz eken, fortepyano men
organnıñ süyemeldeuimen änşi qız italyan, orıs, nemis tilderinde
ariyälar orındap, tuğan qırğız tilinde de birer än salıp berdi.
Minäjathananıñ zalı men balkonında otırğan körermenderdiñ
Tau qulağan
közderi jarqırap, jüzderi nurlanıp sala berdi, duıldatıp qol
soqtı.
Haydelbergke birlese sapar şeguge türtki bolğan ekeuiniñ
mahabbatı osı tabıs pen şalqar şabıttan när alıp, bir-birine
degen quştarlığı arta tüsti, birge jürse de birin-biri qimaytınday.
Ekeuiniñ bul küyine Aya: «Bul bizdiñ mahabbatımızdıñ tutastığı»
dep däl anıqtama berdi. Özi de solay bolatın, ekeui Haydelbergte
mahabbat tereñine batıp ketkendey edi, biraq bul tunşıqtırmaytın,
adamnıñ jan-sezimin ayalay äldileytin tuñğiıq. Birin-biri erkeletip:
«Sen meniñ tutasımsıñ!» – deytin. Läzzattı kez edi-au!
Ekeui sol tutastıqtan tağı bir jañalıq aştı. Ömirge
«Mäñgilik qalıñdıq» keldi. Bul oqiğa kezekti bir kontsertten keyin,
minäjathananıñ qasındağı restoranda saltanattı qonaqası berilgen
soñ, ekeuin qurmetti meyman retinde ornalastırğan Haydelberg
qamalınıñ sırtında, tau bökterindegi sayabaqta qıdırıp jürgen
kezde bolğan edi. Jürekke jılı tiip, köñiliñdi eljireter oñaşa
sätterdiñ biri. Mahabbat ärdayım qos ğaşıqtıñ oñaşa qaluın qalap
turadı emes pe. Şattanıp, baqıtqa bölengen ekeui qamal foyesindegi
dämhanadan azdap viski işti de, qaytadan sırtqa şığıp, alleyänı
boylap asıqpay ayañdap kele jatqan, sodan keyin jarığı samaladay
jarqırağan tüngi qalağa joğarıdan köz tastap, uzın orındıqta
muzıka turalı, kompozitorlar jayında asıqpay äñgimelesip otırdı.
Kenetten Aydana buğan bir suraq qoydı:
– Arsen, al sen meniñ öziñe arnap qanday än salğanımdı qalar
ediñ?
– Tura qazir me?
– Joq!.. Äzildep tursıñ ba? Äldebir kontsertte, simfoniyälıq
orkestrdiñ süyemeldeuimen jäne sen bul turalı aldın ala biluge
tiissiñ. Tüsinesiñ be, sen zalda otırasıñ, al men sahnadan tek öziñe
arnap än şırqaymın, Arsen. Aytşı, neni qalar ediñ? İtalyan änin
be?
– Oy, Aya, seniñ repertuarıñdağı änderdiñ bärin unatamın
ğoy. İtalyanşa, ispanşa – bul, ärine, tüsinikti. Bilesiñ be, meniñ
Şıñğıs Aytmatov
qalauım, men üşin eñ jaqsısı... Bilgiñ kelse aytayın, Aya, men azdap
qiyälimın ğoy, bul turğıdan kelgende, äyel turalı armandaytın
künähar dindär siyäqtımın, men seniñ «Mäñgilik qalıñdıqtıñ»
ariyäsın orındağanıñdı qalar edim.
– Solay ma! «Mäñgilik qalıñdıqtıñ» ariyäsın ba? – dep qaytalap
suradı ol tañdanğanın jasıra almay. – Bilesiñ be, bul añızdı
burın da qulağım şalğan, bul üşin onıñ muzıkası, librettosı,
tağı basqaları boluı kerek qoy… Qızıqsıñ, sen! Sen qazir äyel
turalı armandaytın dindär siyäqtısıñ!
– Solay, Aya, onıñ ras, alayda qorqatın eşteñe joq, bul tek
qiyäldağı künäharlıq qoy, al armanğa bastar jolğa tüsu künä bolıp
sanalmaytın şığar?..
Äzirşe qiyälda ğana emis-emis elestey bastağan «Mäñgilik
qalıñdıq» operasın sahnağa şığaru turalı ideyänıñ ömirge
kelgen säti sol bolatın, bular sonı sezine qoymadı-au, sirä. Arsen
Samanşin özderi tağdırdıñ aydauımen tap bolğan osı sätti, osı
kündi, osı jıldı, osı jerdi ömir boyı kütip jürgendey edi…
***
Tağdır turalı aytqanda, mınanı da qosa keteyik: sol bir aytulı
sätte Arsen Samanşin köp uzamay osı hikayağa qatıstı basına
sumdıq oy kelerin, eşqaşan qaperine alıp körmegen qatigez şeşim
qabıldap, kisi öltiru turalı jospar qurarın, quz jieginen qurdımğa
qulağalı turğanın bilse de keri qaytpaytının, sol kezde bar oyı –
osı josparın orındau üşin qarudı qaydan alamın degen bolmaşı
ğana küyki maqsatqa arnaların bilmep edi… Qaydan bilsin...
***
Tağdır turalı äñgime qozğağan soñ jol-jönekey mına jäytke de
toqtalğanımız jön: Jebe-Barıs bul kezde äli de Üzeñgiles asuına
jete almay äure bolıp jür edi. Birese keri qaytpaq boladı, izinşe
qayta oralıp, dittegen maqsatına jetu üşin asudı basıp ötuge,
söytip, Üzeñgilestiñ arğı jağında mäñgi joğalsam degen tilegine
Tau qulağan
jetuge tağdırdıñ özi qol uşın berip qalar dep ümittenedi. Barıstıñ
bul qinalısın tağdırdıñ eley qoyatın türi bayqalar emes... Bäri
burınğışa qala berdi... Jebe-Barıs äldebir oqıs oqiğağa tap
boların tüysindi...
Aldınan naqtı ne kütip turğanın äzirşe eşqaysısı – adam da,
añ da bile almaytın. Bul ekeuin baylanıstırıp turğan eşteñe joq,
kezdeysoq jolığıp qaluı da aqılğa sıymaydı, bir-biriniñ bul ömirde
bar-joğı burın-soñdı miına da kirip-şıqpağan añ men adamnıñ
tağdırı bir jerde toqaylasuğa tiis edi, oğan tañğaludıñ qajeti joq.
Ömirde ne bolmaydı. Adam bolsa, bul kezde oyı onğa, sanası sanğa
bölinip, kisi öltiretin qarudı qaydan tapsam eken dep qinalıp tur,
sondağı izdep jürgen qaruı qarapayım tapanşa ğana (al keybir
elderde, aytalıq, sol Amerikanıñ özinde är üş adamnıñ biri, AQŞtıñ ärbir üşinşi azamatı atılatın qarudı qalta telefonınday-aq
janına salıp jüredi. Teleekrandardan täulik boyı atıs-şabıstı,
adamdardı topırlatıp qırıp jatqanın körsetui tegin emes qoy.
Munda bul – şeşui qiın mäsele. Ayaq astınan qaru kerek bolıp
qalğanda qayda barıp, kimge jüginesiñ, kimnen satıp alasıñ? Mine,
mäsele qayda jatır!)
Jebe-Barıstıñ jöni basqa – onıñ bul ömirdegi ölşeuli merzimi
ayaqtalıp keledi, tirşilikpen qoş aytısar säti tayap qaldı. Munda
qanday uqsastıq bar? Bul turalı oylağan eşkim bolğan joq, munday
dalbasağa basın qatıratın kim bar... Bul ömirde şınımen de adam
sengisiz san qilı jäytter bolıp jatadı…
Sondıqtan, beker uaqıt ozdırmay hikayamızğa qayta oralayıq,
budan biraz uaqıt burın bolğan, Mäñgilik qalıñdıq turalı
tolğanısqa jetelegen sätti eske alayıq, odan beri de bir jıldan
astam uaqıt ötipti-au.
Aytalıq, Haydelbergtegi tau bökterinde ornalasqan sayabaqta
oñaşa sırlasıp otırğan eki ğaşıqtıñ bir-birine ıntıqtığı arta
tüsip, jan düniesi jarasım tauıp, ortaq pikirleri, minez-qulqı
men ömirge közqarası turğısınan özara uqsas qırları köp ekenin
añğarğan sayın quanışqa bölenip, köñilderi şalqıp turğan sätte
Şıñğıs Aytmatov
kenetten oylarına oralıp, beyne bir aspannan tüskendey sap ete
qalğan añızdağı Mäñgilik qalıñdıqtıñ ruhı qos ğaşıqtıñ birine –
ärine, qızğa! – qonuı mümkin be? (Älde bul jastıq şaqtıñ rahatın
tolıq qızıqtay almay, läzzatın meyiri qanıp tata almağanı üşin
ekeuine ötem retinde tabiğattıñ özi tartu etken sıylığı ma eken,
– anığın kim bilgen?) Sonımen, eki ğaşıq sırlasıp otırğan kezde
bir kezderi mahabbatı üşin qurban bolğan jas suludıñ, añızdağı
keyipkerdiñ ğayıptan payda boluı aqılğa sıya ma – bağamdap qarasaq,
ömirdiñ tüpki mäni mahabbat eken-au... İyä, iyä, däl solay, ömirdiñ tüpki
mäni – mahabbattıñ özi. Jalpı, Arsen Samanşin adam janınıñ
basqa bireuge qayta qonuın joqqa şığarmaytın – bul, köp jağınan,
ğaşıqtardıñ köñil küyine, bir-birine degen ıntıqtığına, özderiniñ
baqıtı arqılı aynalasındağı adamdardıñ jan düniesin bayıta
tüsuge qanşalıqtı dayın ekendigine baylanıstı.
Arsen Samanşinniñ Mäñgilik qalıñdıq turalı añızdı Ayağa
aytıp beruine türtki bolğan da osı-tuğın.
– Tüsinesiñ be, Aya, Mäñgilik qalıñdıq bizdiñ Üzeñgiles tauın
äli künge deyin kezip jüredi, men munı bala kezimnen beri bilemin
jäne buğan eş kümänim joq, senbey tursıñ ba?
– Senemin, ärine, senemin! – dep quana qostay ketti Aydana,
ezuinde jeñil külki oynap, alaqanımen jigittiñ moynınan erkeley
quşaqtadı. – Seniñ äñgimeñdi tıñday bergim keledi, aytqan söziñ
adamdı ayalap turğanday äser etedi. Jalğastıra ber. Qaraşı, Arsen, aynalamız qanday äsem. Barqıt tün degen osı şığar, ay säulesi
tögilip tur, alleyänı tura ertegidegi siqırlı şamdar jarqıratıp
turğanday. Tek ekeumiz, basqa eşkim joq. Sayabaqtağı qustar da tımtırıs. İyä, ayta ber.
– Jaraydı. Qustar tınıştala bersin, öz basım Mäñgilik
qalıñdıq turalı aytqan kezde eşqaşan tınıştala almaymın. Bul
añızdı bala kezimde äke-şeşemnen estigenmin, ökinişke qaray, olar
qazir bul ömirde joq, dünie salğan. Munı oydan şığarılğan ertegi
deuge de boladı. Biraq men üşin bul añız emes, Aya! Bul şındıq!
Tau işinde onı äli de kezdestirip qaluğa boladı, bir körinedi de,
Tau qulağan
dereu ğayıp bolıp ketedi, senesiñ be? Mäñgilik qalıñdıq turalı
añız bizdiñ jaqta bayağıdan beri aytılıp kele jatır, ol joğalıp
ketken jigitin izdep taudı şarlap jüredi, qalıñdıqtı urlap äketpek
bolğan quğınşılar soñınan erip kele jatadı, munı jurttıñ bäri
biledi. Al onıñ ğaşıq jigiti, jolı bolğış jas añşı iz-tüzsiz
joğalıp ketken. Jauları bir üñgirge qamap qoydı ma, älde tilin
kesip aldı ma, kim bilgen. Bul tutas bir hikaya, adamdardıñ aşközdik
pen zımiyändıq, pasıqtıq tärizdi aram piğıldarı munda da körinis
tapqan. Sol kezde de osılay bolğan eken ğoy.
Bilesiñ be, bizde mınaday bir ğurıp bar – jaz sayın ay tolğan
kezde Mäñgilik qalıñdıqtıñ janaşırları tauğa şığıp, alau
jağadı, ottı alıstan körsin degenderi ğoy. Baqsılar zikir salıp,
bi bilep, Mäñgilik qalıñdıq pen küyeu jigittiñ attarın atap
şaqıradı, otqa jaqındañdar dep ötinedi. Äyelder ottıñ basında
dauıs etip, jılap otıradı. Keyde ol köleñkeni baspalap keledi
eken, iilip sälem berip, qaytadan ğayıp bolıp ketedi deydi. Jigitin
izdeuin jalğastıra beredi.
Tıñdap al, Aya, älde qaytadan dämhanağa baramız ba? Azdap
viski işermiz?
– Jaña ğana bardıq qoy. Sen qızıñqırap qaldıñ. Keregi joq,
Arsen. Mäñgilik qalıñdıqqa janım aşıp tur, beyne bir osında
– Germaniyäğa, Haydelbergke, mına sayabaqqa sol üşin kelgen
siyäqtımız.
– Özi de solay. Men sağan sol hikayanı äñgimelep bereyin. Äueli
mınanı aytayın, esime tüsip ketti. Mäñgilik qalıñdıqqa arnalğan
osınday alaudı taudıñ Qıtay jaq betinde turatın qırğızdar da
jağadı eken. Eki eldiñ şekarası Üzeñgiles asuınıñ arğı betimen
ötedi, ol jaqta ejelden beri qırğız taypaları turadı, olar da bizdiñ
tuısımız, aradağı qarım-qatınas üzilip qalğan, asu arqılı tek
jazda ğana ötuge boladı, onda da säti tüsse ğana. Bıltır jurnalistik
saparmen sol jaqqa barıp qayttım. Ärine, Ürgeniş arqılı uşaqpen
bardım, sodan keyin avtomobilmen jüresiñ, köptegen kezdesuler
boldı, gazetterde biraz material jariyäladım, äñgime onda emes,
Şıñğıs Aytmatov
taudıñ Qıtay jaq betinde turatın qırğızdardıñ da Mäñgilik
qalıñdıq turalı biletinin, bizdiñ Üzeñgiles tauındağıday, olardıñ
da jaz kezinde, ay tolğan uaqıtta alau jağıp, aruaqtardan Mäñgilik
qalıñdıqqa kömektesudi surap, jalbarınatın saltı bar ekenin
estigende ayran-asır qaldım… Qıtaydağı qırğızdardıñ bul
saltınıñ bir erekşeligi – alau janında eki sulu qız ertteuli attı
dayındap, tizgininen ustap turadı. Mümkin Mäñgilik qalıñdıqqa
jüyrik at kerek bolıp qalar! Tüsinip tursıñ ba?
Aydana qaljıñğa burmaq boldı:
– Qalay oylaysıñ, mümkin bizge de qazir osında, Germaniyädağı
Haydelberg tauınıñ bökterinde Mäñgilik qalıñdıqqa arnap alau
jağu kerek şığar? Söyteyik, Arsen!
– Rahmet! Nege jaqpasqa, – dep küldi Arsen Samanşin. – Tek
bul turalı erterek oylanuımız kerek edi. Otın dayındau qajet. Al
baqsılardı qaydan tabamız? Älde özim baqsı bolayın ba?
– Sändi kostyum kigen baqsı bolasıñ! – dep küldi Aydana. – Tamaşa. Senen jaqsı baqsı şığar edi, Arsen. Jaraydı, onı kelesi
jolğa qaldırayıq. Äytpese, qala köşeleriniñ üstindegi qıratta
alau jaqsaq, halıqaralıq janjal tuıp keter.
– Munıñ ras, durıs aytasıñ! Söytip bükil Evropağa atımız
şığıp jürer. – dep küldi Arsen Samanşin basın şayqap qoyıp.
Qızdı iığınan quşaqtap alğan. – Mına sayabaqta östip otıra bersek
qoy, şirkin! Şınıñdı aytşı, men seni jalıqtırıp jibergen
joqpın ba, Aya?
– Ne aytıp tursıñ? Şın sözim, jaqsı demaldıq, äri Mäñgilik
qalıñdıqtıñ qazir bizben birge ekenine baqıttımın!
– Rahmet sağan. Eger şınıñdı aytıp tursañ, onda sağan bul
hikayanı bastan-ayaq äñgimelep bereyin. Mine, tıñda. Bul bağı
zamanda bolğan oqiğa deydi. Bizdiñ tauda bir jas añşı bolıptı, özi
asqan epti äri qarulı jigit eken. Taueşkige quıp jetetindey äbjil
bolğan. Qasqır men barıs aulağan. Taypadağı köptegen äuletterdi
añşılıqpen asırap turğan. Halıq ta onı qurmet tutıp, taypa
kösemi, bi boladı dep eseptepti. Bir küni tuıstarımen birge taudıñ
Tau qulağan
arğı betindegi keñ alqapta ötkizilgen merekege barıp, sol jerde
bir sulu qızben tanısadı. Ekeui bir-birine ğaşıq bolıp, birin-biri
körmese tura almaytın jağdayğa jetedi. Jigit kün sayın tau asıp,
süygenimen jolığuğa barıp turıptı. Bir köripkel äyel qızğa bal
aşıp, ekeuiniñ mahabbatına aspandağı bir jarıq juldız qoldau
körsetedi, ol üylenu toyında jarqırap janıp turuğa tiis dep
säuegeylik aytıptı. Ol basqa juldızdardan ala-böten jarqırap, tau
üstinde qozğalmastan bir orında turadı, tek tañ atqanşa betin bult
şalmasa bolğanı. Qız bul turalı añşığa aytıp beredi, sonda ol
özine de bir säuegey äyel munıñ ömirge keluiniñ sırın aşıp bergenin
aytadı – ol osı qızğa üylenu üşin jaralğan eken. Qalıñdığı oğan
mäñgi birge boluğa uäde etedi.
Künderdiñ küninde añşı jigit tuıstarımen birge qızdıñ
ağayındarına kelip, quda tüsedi, ulan-asır toy jasaladı. Tau
özeniniñ jağasına jüzdegen kiiz üy tigilip, işi qonaqqa toladı.
Küyeu men qalıñdıqtıñ qudalığı qay kezde de ötkizilip jatadı
ğoy, degenmen däl sonday mereke burın-soñdı bolmağan eken.
Qalıñdıqtıñ ata-anasına, tuğan-tuıstarına äkelgen sıylıqta
esep joq – üyirlep jılqı, tabındap siır, otarlap qoy, taytUyaq
altın, küyeudiñ özi qundız ben bulğınnan bastap ärtürli añ terisin
äkelipti, eki iığına eki barıs terisin jamılıp alğan. Munday
sıylıqtı tek jolın Quday oñğarğan, tau-tastı tınbay kezuden bir
talmaytın aruaqtı añşı ğana tartu ete almaq. Jigit iilip täjim
etip, terilerdi qalıñdıqtıñ ata-anasına sıylaydı. Jinalğan
halıq mäz-meyram bolıp, qız ben jigitti özen jağasına qaray alıp
jüredi, osı arada ekeuiniñ qudalığı bekitilip, jastardıñ mahabbatı
men jarastığına özen kuä bolsın degen baylam jasaladı. Üylenu
toyın osıdan jeti kün ötken soñ, taudıñ bergi betinde, jigittiñ
auılında ötkizuge uyğarıladı.
Qudalıq toy dästür boyınşa tañ atqanşa toylanadı. Alayda
ekeuiniñ baqıtın köre almağan iştarlar men aram piğıldı
duşpandar da bar eken. Olardıñ qızğanışın oyatqan tek küyeu
jigittiñ jortqanda jolı oñğarılğan ataqtı añşı ekendigi ğana
Şıñğıs Aytmatov
emes, halıq arasında aqıldı da jigerli, kelbetine minezi say jas
batır köp uzamay tuıstas eki taypanıñ kösemi – osı ölkeniñ bii
boladı degen boljamı edi. Jaularınıñ işteri uday aşıp, buğan
jol bermeudiñ amalın oylastıra bastaydı. Söytip olar jasırın
qastandıq uyımdastıruğa bel buadı.
Onı bilgen eşkim bolğan joq, bülik ataulını eşqaşan boljap
bilu mümkin emes, talay eldiñ bülingeni de sodan. (Bilgende ne bolar
edi? Zımiyändıqtıñ şegi bar ma özi?) Talaylardıñ ölispey bitispes
jekpe-jekke şığıp, jer üşin de, baylıq üşin de emes, jauızdardıñ
piğılı üşin mert bolğanı belgili... Eger niet tüzu bolmasa, bäri
beker...
Keyinnen aqındar jırlağanday, adam bolıp tuğannan añ bolıp
jaralıp, añdarşa ömir süru äldeqayda jeñil, Aya, sol öleñdi qazir
oqıp beremin...
Sol küni özen jağasında ötkizilgen qudalıq toyda baqıtqa
bölengen ğaşıqtardıñ sırtınan zulımdıq pen jek köru sezimine
tunşıqqan aramzalardıñ qastandıq oylastırıp jatqanı, söytip
tağdırdıñ jazuına kereğar äreket etkeli jürgenin eşkim bilmep
edi…Keyinnen aqındar jırlağanday:
Bilse sonı kün közi –
Pasıqtıqtan jiirkenip,
Qıp-qızıl bop nur jüzi,
Keter edi örtenip!
İyä, aqındar bılay dep jırlağan:
Bulttar sonı bilgende
Nöser bolıp qUyar edi.
Jauızdardıñ künäsin
Tazartıp bir juar edi.
– Kördiñ be, qalay aytılğan!
– İyä, Arsen, ğajap eken!
Keyinnen aqındar bılay jırlağan:
Tau qulağan
Teris ağıp keter edi
Tau özeni jabığıp.
Ğaşıqtardıñ sertine
Adaldığın tanıtıp.

(Bärine beytarap qaraytın tabiğattıñ özi de zalımdardıñ
oylastırıp jatqan qasköyliginen şoşınğan ğoy! Tüsinip tursıñ
ba?)
Şınımen solay, öziñ oylap qaraşı, aynala tolı jarasım,
tau üstinde kün közi jarqırap tur, jañbır da bul jerdi aynalıp
ötip, äregirek barıp jauadı, tek salqın samal lebi esedi, şalğın
şöp tabandı qıtıqtap, qıdıruğa şaqırğanday, är jerge qurılğan
oşaqtardan şıqqan tütinniñ iisi qonaqtardıñ täbetin oyatıp,
tamaqqa şaqıradı, aspanda äri-beri uşıp ötken qustar da köñildene
şıqılıqtaydı, osınday mamırajay sätte älgi qupiyä qastandıq
turalı kim oylap, kim sezinipti?..
(Osınıñ bärin aqındar jırğa qosqan!)
İyä, şınımen solay bolatın. Özen jağasındağı aşıq alqapta
qudalıq toyı ötip jattı, dauıstar jarqın-jarqın şığıp, jastar
at üstinde oyın-sauıq qurıp jür, baqsılar aruaq şaqırıp,
zikir saladı, eldiñ bäri mäz-meyram, degenmen, bärinen de bügingi
qudalıqtıñ bastı sebepkeri eki ğaşıqtıñ – qalıñdıq pen küyeu
jigittiñ quanışında şek joq. Tuıstarı men taypalastarı ekeuiniñ
är sözine tamsanıp, är qimılına süysine qaraydı. Toydıñ eñ äserli
säti – dästürli «Qız quu» oyını bolatın, solay boluğa tiis te.
Qalıñdıq pen küyeu jigit auzımen qus tistegen äygili tulpar
mingen, endi ekeui özara sayısqa tüspek – belgili bir qaşıqtıqtan
oza şapqan qızdı quıp jetse, jigit onı at üstinen quşaqtap süyüge
tiis. Säti tüsse, baqıtıñdı üzeñgiden tapqanıñ, demek, tağdırıñ
şapqan attay dübirli bolmaq...
Qızığa kütken köpşiliktiñ aldında talay jäyttiñ jariyä
bolatını bar. Bul jolı da solay boldı. Küyeu jigit pen qalıñdıq
at üstinde keledi. Erde nıq otırğan qalıñdıqtıñ boyına näziktik
pen qaysarlıq qatar bitken tärizdi, sululığı men sımbatı, atqa
Şıñğıs Aytmatov
otırısı, kigen kiimi qanday äsem bolsa, küyeu jigit te özine say
eken, tulğası men keskin-kelbeti ğaşığınıñ aydının odan äri
asırıp tur. Dästürli sözderdi qazirgi tilmen aytıp otırğanım üşin
keşirersiñ, ekeuiniñ atqa şabar sätti tosıp, jaynañ qaqqan közderi, öz
baqıtınan özderi qımsınğanday Uyala jımiısı qorşağan halıqtıñ
da köñiline jağıp, aldağı oyındı qızıqtauğa asıqtıra tüskendey.
Qurbıları qalıñdıqtı qayrap qoyadı: «Ayanbay şap, jetkizbe!
Jigitterge özimizdiñ kim ekenimizdi bayqatıp qoyayıq!» Duıldasqan
halıq jigitke de qaljıñdap jatır: «Bayqa! Quıp jete almay,
külkige qalıp jürme!» Baqsılar qutırına bilep jür – dauılpazdı
dañğırata urıp, adamdar men attardıñ delebesin qozdıra tüsedi…
Mine, aqsaqaldar jarıstı bastauğa belgi berdi. Qız quu oyını
bastalıp ketti. Qalıñdıq biraz jer ozıp barıp şaba jöneldi, küyeu
jigit onı quıp jetip, şapqan küyi quşaqtap, betinen süyüge tiis…
Ekeui älginde bir-birine adal boluğa ant etip uäde baylasqan,
qudalıq räsimi jasalğan özendi betke alıp şauıp keledi, endi tağı
bir räsimdi orındau qaldı – qız quu jarısında tek özennen ötkenge
deyin ğana şabuğa boladı, eger jigit qızdı quıp jete almasa, onda
jinalğan jurttıñ külkisine qaladı, keri qaray qız onı qualaytın
boladı, jete qalsa qamşımen şıqpırtadı.
Ädette küyeu jigit quıp jetedi…
Qalıñdıq bul jarıstı mäñgi umıtpaytın boladı, ömir boyı
qol ustasıp ötemiz dep serttesken jigitinen qaşıp keledi, tağdırı
neni qaladı eken – bolaşaq jarı quıp jete ala ma? Jigit te jolına
janın qurban etuge dayar qalıñdığın tağdırınıñ qolınan julıp
alu üşin atına qamşını basa tüsedi, körermen halıq qiqulasıp
jatır…
Bul jolı da solay boldı. Bul – özgermeytin dästür. (Munı aytıp
turğan sebebim, Aya, ğasırlar tereñinen jetken osı tarihtı seniñ
de bilgeniñdi qalaymın.) Qalıñdıqqa qurbıları: «Ayanbay şap!
Jetkizbe!» – dep talap qoyğan. Bäri jappay şulap qoya berdi. Tizgin
qağudı ğana kütken tulpar da atıla jöneldi. Qalıñdıq qustay uşıp
baradı, jigit te qalar emes. Qos ğaşıqtı ayalay aymalap, betterinen
Tau qulağan
öpken samal jel suılday sıbırlap, küyeu jigittiñ qalıñdığına
quıp jetpek bolğan däl osı sätinen asqan baqıttı kez bolmaq emes
dep turğanday.
Ah, qanday köñildi, qanday qızıq, qanday şabıttı kez!
Aldarınan özenniñ jağası körindi, bular äli zımırap baradı,
attarınıñ qanı qızıp, elirip alğan. Bar ömirin soğan arnap, süyüge
jäne süyiktisi boluğa sert bergen jigiti qaşan quıp jeter eken
dep qalıñdıqtıñ jüregi dürsildep keledi! Netken baqıt, osınday
oyındı oylap tapqan halqımızğa mıñ alğıs!
Tezdetseñşi endi, tezirek, jeter keziñ bolğan joq pa… Qız eriksiz
tizginin tartıp, ayağın üzeñgige tirep, şabısın bäseñdete bastadı...
Özenge kelip te qaldı, küyeu jigit jetip alsa eken... Ğajaptı qara,
jigit mingen tulpardıñ tUyağınıñ dürsili men qırılday alqınğan
demalısı birden-birge jaqınday berdi... Mine, endi ekeui üzeñgi
qağıstırıp, qatarlasa şauıp keledi, aynala tügel äldebir nurlı
şuaqqa tolıp ketkendey, osınday sätterdiñ uzaqqa sozılmaytını
qanday ökinişti... Quyındata şauıp kele jatıp, ekeui de sol sätte
budan bılay mäñgi birge ekenin sezinip, alğausız uğıp edi. Mine,
quıp jetip, belinen oray quşaqtadı! Şauıp kele jatıp betinen
süydi, sodan keyin ekeui sol quşaqtasqan küyinde attarınıñ basın
irikpesten äri qaray şauıp ketti.
– Men seni süyemin! Sen mendiksiñ! – dep ayğayladı jigit şauıp
kele jatıp.
– Mäñgi birge bolamız, – dep jauap qattı qalıñdığı…
Jinalğan halıq jigittiñ qalıñdığın qalay quıp jetkenin,
quşaqtap süygenin qızığa baqılap, duıldasıp turdı… Bäri bir
auızdan küyeu jigitti madaqtap jattı!
– Jaraysıñ! Nağız jigit eken! Jol beriñder! Joldı aşıñdar!
Joldan bılay tur! Küyeu jigit kele jatır! Endi ol bizdiñ tuısımız,
mäñgi bizben birge, biz de onımen birgemiz! – dep lepirdi qudalıqqa
jinalğan ağayın.
Qupiyä qastandıq oylastırğandar tisterin şıqırlatıp,
öz
kezegin
kütip
tura
berdi…
Bülik
şığaruşılar
Şıñğıs Aytmatov
qastandıq jasauğa qaşan kirisu keregin jaqsı biletin…
Quda tüsu saltanatı da ayaqtaldı, qudalar bir-birimen qoştasıp,
endi jeti künnen keyin küyeu jigittiñ auılında kelin tüsiru toyın
jasauğa uağdalasıp tarastı.
Bäri öz retimen jürip jattı. Dereu toyğa dayındıq bastaldı.
Bäri de salt-dästürge baylanıstı ötkiziluge tiis: auıldıñ şet
jağına, töbe basına jas jubaylar alğaşqı tünin ötkizetin oñaşa
otau tigilip, qudalar men ağayın-tuıstarğa arnalğan qonaq üyler
qurıldı, toy dastarqanına kerekti tätti-dämdi tağamdar men tartutaralğı dayındaldı, aqın-jırşılar şaqırılıp, jastardıñ
än salıp, bi bileytin orındarı saylandı – toydı barşa sänsaltanatımen layıqtı türde ötkizu kerek.
Ol kezdegi salt solay bolatın – toy-dumanğa taypalastar tügel
atsalısadı.
Mine, toydıñ bastaluına bir-aq kün qaldı, endi qonaqtar da
kelip qaluğa tiis. Küyeu jigit toydıñ aldında tağı bir ret añşılıq
qurıp, qurmetti qonaqtarğa qustıñ etin pisirip berip, añ terisin
tartu etpek bolıp eki inisimen birge tañ aldında tauğa şığıp
ketti. Özimniñ estigenim bar, aqındardıñ jırında da aytıladı,
añşılıq sätti bolıptı, tüske taman küyeu jigitti ayğaylap
şaqırğan dauıstar estilip, añşınıñ ağayındarı şauıp kelipti.
Özderi köp adam, bäri şulasıp, quz-jartastı jañğırta ayğaylap
qoya beripti: «Sumdıq! Jaysız habar! Toqta! Qayt keyin!» Añşılar
qaytıp kelgende, älgi ağayındar qolımen tösin urğılap, jamanat
habar jetkizedi, – ayttırıp qoyğan qalıñdığı ötken tünde öziniñ
burınğı aşınasımen birge belgisiz jaqqa qaşıp ketipti, biraz adam
olardı aluşı-satuşısı topırlağan qan bazarı bir basılmaytın
ülken qalağa ketti dep topşılap otır.
Sol sätte tabiğat tünerip sala berdi. Jaña ğana jarqırap
turğan aşıq aspan qabağın qars tüyip, jazdıñ ıstığında
qısqa ayazdağıday suıq jel azınay jöneldi, qarlı quyın turdı.
«Masqara-ay!» – dep küñirengen ağayındar attarınan auıp tüsip,
aşınğannan qalıñdıqtı qarğap-siley jöneldi. «Munday masqarağa
Tau qulağan
uşıraytınday ne jazıp edik! Jerdiñ astına kirip ketse de tauıp
alıp, janın jahannamğa jiberu kerek saldaqınıñ!» Bäri de osı
ükimdi orındauğa däl qazir attanuğa dayın. Tek añşı jigit qana
ün qatpastan qalşiıp qatıp qalğan. Munday sumdıqtı estimin
dep oylamağan küyeu jigit tili baylanıp qalğanday, qup-qu bolıp
melşiip tura berdi.
– Sumdıq-ay! Netken sumdıq! – dep kübirledi şınımen
tebirengen Aydana.
– Aytıp turmın ğoy! – dep qızına söyledi Arsen Samanşin.
– Añğarğan şığarsıñ, bul nağız operalıq körinis! Qanday muzıka, qanday sezim, keyipkerlerdiñ dauısı men is-äreketin elestetip
körşi. Sodan keyin, Aya, budan da ötken surapıl oqiğalar boladı.
Ağayındarı atqa qonıp, dereu quğın salıp, opasız qalıñdıqtı
ustap äkelip, jazağa tartu üşin añşını ayağın üzeñgige saluğa
itermeley bastaydı, sol kezde küyeu jigittiñ özi ün qatadı:
«Toqtañdar, ünderiñdi öşiriñder! Qaytıñdar! Eşqayda barmaymın!
Bul – meniñ ğana basıma tüsken qayğı. Sertten tayıp, qaşıp
ketken qalıñdığımdı da, külli adam ataulını da qarğıs atsın!
Adam bolıp tuğannan ayuan bolıp jaralğan artıq eken! Käne,
tayıp turıñdar! Budan bılay birde-bir adamdı körgim kelmeydi,
meni de eşkim körmeytin boladı! Estidiñder me? Közime körinbey
joğalıñdar! Endi qaytıp izdeuşi bolmañdar meni!» Söytip, atına
da minbesten jayau-jalpı taudıñ jıqpıl-jıqpılına kirip ketti.
Mundaydı kütpegen tuıstarı äueli abırjıp qalıp, sonsoñ izine
tüsuge umtılğan eken, añşı jigit jım-jılas joq bolıp ketipti.
Sodan beri onı eşkim körgen emes.
Osı jerde teatr üşin taptırmaytın qayğılı körinis bastaladı
jäne bul älsin-älsin qaytalanıp otıradı – añşıdan ayırılğan
tuıstarı auılğa qaytıp kelgende tünde ğana joğalıp ketip, ayaq
astınan qayta tabılğan qalıñdıqtıñ zarlı dauısı estiledi.
Jigitin izdep şarq urıp, zar eñirep jür. Qalıñdıqtıñ eşkimmen
eşqayda qaşıp ketpegenin, bul qasaqana jabılğan jala, ädeyi
uyımdastırılğan zımiyän äreket ekenin sol mezette eşkim bilmeydi,
Şıñğıs Aytmatov
ötken tüni onı duşpandarı urlap äketip, qol-ayağın baylap, atqa
mingizgen de basqa jaqqa alıp ketpek bolğan eken. Jolşıbay
jaqında ğana quda tüsip, uağda baylasqan özenniñ jağasına jetken
kezde baylauın şeşip, eki adam eki qolınan ustap, özenniñ arğı betine
özendi jaldap ötpek boladı. Qalıñdıq sonda ğana qutıladı. Dereu
julqınıp bosap şığıp, gürildep jatqan ağısı qattı özenge qoyıp
ketedi. Jauızdar qalıñdıqtı ustamaq bolıp tura umtıladı, biraq
qızdı özenniñ ağısı qaqşıp äketedi. Söytip, onı özen qutqarıp
qalıptı. Quğınşılardıñ qolına tüspey, qalıñdıq aman qaladı,
zulımdıq oylağan jauızdardı buırqanğan tau özeni jağalaudağı
tastarğa soğıp, talqanın şığaradı. Keremettiñ küşimen aman
qalğan qalıñdıq zır jügirip, küyeu jigitten jaña ğana ayırılıp
qalğan añşınıñ tuıstarı turğan jerden bir-aq şığadı, endi olar
ne bolğanın bilu üşin qalıñdıqtıñ soñına tüsedi, qız qustay
uşıp, ustatpay qoyadı. Söytip, bir kezde közden ğayıp boladı.
Mäñgilik qalıñdıqtıñ qupiyäsı sol sätten bastaladı.
Mine, sodan beri tau işinde Mäñgilik qalıñdıqtıñ zarlı dauısı
älsin-älsin estilip turadı. Men qazir sol ändi qolımnan kelgeninşe
aytıp köreyin, Aya. Tıñda. Köz aldıña elestetip körşi, kenetten
tau işinde alıstan talıp estilgen zarlı dauıs estiledi. Mäñgilik
qalıñdıq bılay dep zarlaydı:
Jauızdardıñ tutqınınan qaşıp kelem, jügirip,
Qayda, qayda, qaydasıñ sen, jeteleydi bir ümit?
Päktigimdi saqtap qaldım, sağan mäñgi adalmın,
Qaydasıñ sen, qayda jürsiñ, añşı jigit – ayaulım?
Päktigimdi saqtap qaldım, qas duşpannan tap bergen.
Özen meni qutqarıp qaldı, jağasında ant bergen!
Sen qaydasıñ, qayda jürsiñ, estimisiñ sen meni?
Qalıñ quğın qaptap keledi, qara bulttay töngeli!
Tauğa kirip joq boldıñ ğoy, meniñ añşı mergenim,
Özen boylap ant berisken ardağım eñ, sen meniñ!
Qaydasıñ sen, qay taudasıñ, qalay zarğa tözermin,
Söz baylasıp, ant berip ek jağasında özenniñ...
Tau qulağan
Tauğa siñip tas boldıñ ba, qaydasıñ sen, ardağım?
Men edim ğoy janıñ süygen qalıñdığıñ, jan-jarıñ.
Bizder endi ketemiz be mäñgi-baqi jolıqpay,
Bir özennen su işip ek, sır aytıp ek jalıqpay,
Sensiz mağan mına ömir körinedi tamuqtay,
Älde osılay ketemiz be, mäñgi-baqi jolıqpay?!
Özen-dağı öz ornında, al sen joqsıñ biraq ta,
Mergenim-au, til qat mağan, kettiñ be älde jıraqqa?
Ant etip ek mäñgilikke, Aydı kuä etip ek,
Mergenim-au, qayda kettiñ, qansıraydı kökirek?!
Tau ornınan qozğalmay ma, jubatqanday kübirlep,
Aspan mınau aşılmay ma, meyirlene külimdep?
Kün de külip, nur säulesin say-salağa tökpey me?
Taueşkisi sağan qaray joldı bastap ketpey me?
Qaydasıñ sen, qay taudasıñ, aytşı endi,
Sağan qaray zarlap kelem, tiken tilip ökşemdi...
Aspanda Täñir körsin dep,
Jerdegi pende körsin dep,
Säygülik minip sänmenen, jarıspap pa edik sol küni,
At üstinde süyisip, qauışpap pa edik sol küni?!
Qaydasıñ sen, qay taudasıñ, aytşı endi,
Sağan qaray zarlap kelem, tiken tilip ökşemdi!..
Sensiz mağan ay qarañğı, tün tünek qoy mäñgilik,
Sensiz mağan ömir de joq, atpaydı ğoy tañ külip.
Biz bolmasaq, aspan muñdı, qayğılı,
Bizdi sonşa kim qarğadı, qay küni?!
Biz bolmasaq tau da mınau qayğılı,
Bizdi sonşa kim qarğadı, qay küni?!
Sıy tartpap pa eñ Tau atınan Täñir üşin, Kök üşin,
Qudalıqqa äkelmep pe eñ tarğıl barıs terisin?
Künäñ seniñ joq edi ğoy bul tağdırdıñ aldında,
Jolı bolğış jomart añşı, älde adasıp qaldıñ ba?
Bi de biley almaymız ba şır aynalıp alaudı,
Şıñğıs Aytmatov
Men sendikpin, sertim osı, añşı jigit – qalaulım!
Qaydasıñ sen, qay taudasıñ, aytşı endi?!
Sağan qaray zarlap kelem, tiken tilip ökşemdi...
Qaşıp kelem, qalıñ quğın – qalıñ şañnıñ işinde,
Ustamaqşı, meni sağan jolıqtırmas üşin de!
Seni ğana süyip ötem, osığan sert bergenmin,
Zarlap kelem seni izdeumen, ün qatsañşı, mergenim!..

– Oy, Aya! – dedi än salamın dep demigip qalğan Arsen Samanşin,
– Köñil bölmey-aq qoy, bir qızıp ketsem toqtay almaytınım bar,
qazir demimdi basıp alayın. Mine, bul ändi östip zır jügirip aytu
kerek, bul – aynaladağı jandı-jansızdıñ bärine arnalğan zarlı
şağınu, är qaytalağan sayın küşeye tüsedi, öytkeni, bul ändi barşa zaman men bükil ğalam estuge tiis, munda adam janınıñ qasireti
jatır. Änniñ bastı mäni mınada: quda tüsip, sert baylasıp qoysa da
zorlıqtıñ küşimen qosıla almağan qos ğaşıqtıñ qayğılı tağdırı
külli adamzatqa arnalğan mäñgilik eskertu siyäqtı, tüsinesiñ be, bul
qasiret küyeu men qalıñdıq qayta tabısıp, qaytadan qosılğanşa
seyilmek emes. Öziñ oylap qaraşı, bul jurttıñ bärin tebirenter edi,
körermender ğaşıqtarğa qosıla qayğıratın boladı, adam janı solay jaratılğan. Teatrda ekibastan solay boladı! Bilesiñ be, operada
sahnanıñ şet jağında ağıp jatqan özen de än saladı. Opera
önerinde munday jäyt eşqaşan bolğan emes. Jağasına kelip turıp
serttesken qalıñdıqtı qutqarıp qalğan özen bılay dep şırqaydı:
«Bul öziñniñ taudan aqqan özeniñ,
Qutqaruğa seni asığıp kelemin.
Alıp qaşam seni qasköy duşpannan,
Sağan beyne qudayımday senemin.
Toqtamağın, tolqınıma sekir tez,
Qauipti de, qaterdi de jeñemin!
Ağısımmen alıp ketem arqalap,
Qutqaruğa seni asığıp kelemin!..»

Tüsinip tursıñ ba, özenniñ şuılına qosılıp, sahnanıñ sırtında turğan hor osılay ändetedi, demek, tabiğat ta ädildikti
Tau qulağan
jaqtaydı, eger osınıñ bäri sahnada bolıp jatsa, quattı
simfoniyälıq muzıkamen örnektelip, änşiler şırqap tursa,
bas keyipkerdiñ dauısı birtindep biiktey berse – basqaşa emes,
tek osılay ğana boluğa tiis, oylap qaraşı öziñ – sonda Mäñgilik
qalıñdıqtıñ änin aspan astı tügel estitin boladı, köktegi ay da
oğan qosıla ändetedi, bul ändi sen orındaysıñ! Uqtıñ ğoy? Ne
boların oylaşı öziñ!
– İyä, ğajap eken, jügirip jürip än salu, ol ändi külli älemge arnau
degendi alğaş ret estip turmın, – dep jauap qattı Aydana. – Özen de
än saladı! Keremet! Özenniñ än saluı!.. Bul ändi tügel jatqa bilesiñ
be, Arsen?
– Bala kezimde Mäñgilik qalıñdıqtıñ alauına san ret
qatısqanmın, osınıñ bärin aqındardıñ auzınan estidim. O-o,
munday tünde olar şabıttanıp ketedi, osı mäñgi ölmes añızdı är
jolı burınğıdan da ärlendire tüsedi. Är aqın da Mäñgilik qalıñdıq
üşin şın jürekten qayğırıp, tau işin jañğırta jan sırın şaşadı – Mäñgilik qalıñdıqtı şaqıradı! Olar üşin bul seniñ sahnada
jeke än şırqağanıñmen teñ. Ot bürikken janartauday-aq, aqınnıñ
kömeyinen än tögilip qoya beredi. Tökpe aqın degen ataqtı olarğa bekerden-beker bermeydi ğoy. Birde menen osı «Tökpe aqın» degendi
Evropa halqına qalay tüsindiruge boladı dep surağan, men sonda
«Jan sırın şaşqan bard» dep edim, basqaşa qalay tüsindirersiñ!
Aqındar özderimen birge tolğanıp, birge qayğıratın tıñdauşıları
bolğanda ğana şabıttanadı, onday sätte aqınnıñ tereñ tolğanısqa
tolı sözderi külli älemge taralıp jatadı…
– Tüsinip turmın, – dep kelisti Aydana, – degenmen, halıq ne aytadı, küyeu jigit qayda joğalıp ketti? Tiri qaldı ma eken, aman bolsa, nege bir habarın bermeydi – sonı bilgim keler edi?
– İyä, bul da mäñgilik suraqtardıñ biri. Biraq, jurttıñ bäri
tüsinedi – onıñ qayda jürgeni, oğan ne bolğanı eşkimge belgisiz.
Alayda sonıñ bir deregi şığıp qalar dep kütedi. Bireuler onı adam
ayağı baspaytın oñaşa bir jerde jasırınıp jür deydi, kördiñ be, ol
külli älemge, öziniñ tağdırına ökpeli; öz-özinen, öziniñ bolmısınan
Şıñğıs Aytmatov
qaşıp, däruiş bolıp ketipti, Tibetten bir-aq şığıptı, sol jaqtağı
taqualar mekendeytin üñgirlerde turadı eken, küni-tüni Qudayğa
jalbarınumen boladı degen de söz bar. Bunıñ bäri jäy qaueset
qoy, şındığında onıñ et qızuımen qayda tartıp otırğanın bilu
mümkin emes, bul onıñ jalpı adamzatqa tän bolmısqa narazılıq
bildirui – adamdar zulımdıqtıñ bar ekenin moyındaydı, köbinese
oğan köndigip ketedi, añşı jigit buğan üzildi-kesildi qarsı şıqqan.
Solay emes pe? Äldeneden köñili qalıp, birjola tüñilu degen osı.
Keşe ğana şalqıp-tasıp, bir özi bilep-töstegen aybındı imperiyäsınan ayırılıp qalğan imperatorlar da büytip aşınıp, munday
torığuğa salınbağan, munı bilu üşin tarihqa üñilseñ jetip jatır,
al küyeu jigit üşin ömirdiñ bastı mäni – süygenine degen mahabbatı bolğan. Jalpı, añızdıñ özi de osı turalı, mundağı pälsapa
da osında jatır. Bul hikayadağı bastı keyipker – ärine, Mäñgilik
qalıñdıq, onıñ aqiqattı tabu üşin basın tau-tasqa soğıp, şarq
uruınıñ özi qanday erlikten de joğarı emes pe... Sonda bılay bolıp şığadı: adamdardıñ zulımdığı men künäharlığına qarsı
narazılıq retinde küyeu jigit bul ömirden üzildi-kesildi bas tartıp,
mäñgi jalğız ötuge bel buadı, qalıñdıq bolsa, adamdardıñ künäsi
üşin mäñgi qinalıp, mäñgilik täubağa kelumen jür, onıñ mahabbatı men qasiretiniñ tereñdigi men quatı da osında... Tipti, odan da
arğısın aytayın – ol älemdik qayğı-qasirettiñ bärin bir boyına
jinağan, sonıñ bäri üşin bir özi japa şegip jür, ğaşıqtardıñ
baqıtqa bölenudiñ ornına köbinese qayğığa duşar bolatını
nelikten dep oylaysıñ? Älde adamzattıñ künäsi üşin ärqaşan mahabbat qurban bolmaq pa?
Oylaşı öziñ, nazar audarşı, Mäñgilik qalıñdıqtıñ beynesinde,
osı tämsildik eposta adamzat äleminiñ mäñgi tolas tappaytın
jauızdığı üşin jazağa tartıludıñ jäne süygeninen ayırılıp,
sol üşin janı qinalıp, japa şegudiñ klassikalıq ülgisi jatqan
joq pa? Osıdan kelip, zulımdıq üşin ärqaşan izgilik zardap şegedi
degen mäñgilik qağida şığadı. Mäñgilik qalıñdıq iştarlıq pen
jek köruden tuındağan jauızdıqtıñ örtine şarpıluğa köndikkisi
Tau qulağan
kelmeydi, ol ğaşığın – añşı jigitti qutqarıp, onı mäñgilik
kezbelikke salınudan qarapayım ömirge, kündelikti turmısqa qayta
äkeluge umtıladı, öytkeni, bul ömir qanday bolsa da odan bas
tartuğa bolmaydı, onıñ jan düniesiniñ osı qulşınısı, aqiqatqa
quştarlığı adamdardı izgilikke şaqıradı, tağı da qaytalayın,
adam ruhınıñ asqaqtığına uaqıt jağınan da, keñistik turğısınan
da şek qoyıluı mümkin emes, osılay bolğan jäne mäñgi solay bola
bermek. Mäñgilik toqtamaytın osı umtılıstı ärdayım este ustau
kerek. Sondıqtan da onı özenniñ özi qutqarıp qalıp, ğaşığın
añsağan adal jar eşqaşan umıtılmaytın Mäñgilik qalıñdıqtıñ
asqaq beynesine aynalıp ketken. Bayqap tursıñ ba, qazir de ol
osında, Haydelberg tauınıñ bökterindegi osı sayabaqta, bizdiñ
qasımızda tur, bizdiñ özi turalı oylap, äñgime etip turğanımızdı
sezip, osında kelgen. Auız ädebietiniñ osı bir ozıq ülgisinen
mahabbattı añsaudıñ ğalamdıq quatın sezingen joqsıñ ba?
– Sezingende qanday! Bul jayında öziñ de tutas lektsiyä oqıp
tastadıñ jäne ğalamdıq auqımda oqıdıñ, – dep süysine äjualap
qoydı Aydana. – Oy, qalay östip toqtausız tolğana beruge boladı?
– dep köyleginiñ oyığı tügel aşıp turğan iığın bir qozğap qoydı. –
Esiñde me, bir jurnalist äyel seni ğalamdıq auqımdağı halıqtardı
jaqındastıruşı dep edi ğoy? Adamnıñ külkisi keledi – halıqtardı
jaqındastıruşı äri ğalamdıq auqımda! Öziñe unay ma osı?
– Keşir. Meyli, men-aq qiyäli bola qoyayın, al seniñ aldıñda
müldem basqa mindet tur – sen opera sahnasında Mäñgilik
qalıñdıqqa aynalıp, öziñniñ äsem de asqaq dauısıñnıñ quatımen
buırqanğan muzıkanıñ quyının erttep minip, sol beyneni şırqau
biikke şığaruıñ kerek, tipten ğarıştıñ özine de jetkize alarıña
senimim kämil!
– Oy, qoysañşı, qaşanğı maqtay beresiñ! Osı sayabaqtağı
orındıqtan tura ğarışqa attanamın, iyä? Öziñ aytqanday, buırqanğan muzıkanıñ quyının erttep minemin. Sonda men ğarıştağı änşi
nemese ğarışker-änşi bolmaqpın ba? Sen de aytasıñ-au! Äyteuir,
şığarmaytınıñ joq!
Şıñğıs Aytmatov
– Jaraydı, keşir! Biraq men şın aytıp turmın. Aytşı, öziñ de
bayqağan joqsıñ ba, añğarmadıñ ba – däl qazir Mäñgilik qalıñdıq
ta osı sayabaq ta, bizben birge, äne, ana şamı jarqırap turğan
bağananıñ qasındağı ağaştıñ tasasında tur. Onıñ ne degenin
bilesiñ be?
– Ne deydi? Aytıp jiberşi?
– Öziñ de estuge tırıs. Bılay deydi: özimdi eske alğan ğaşıqtarğa
tağzım etu üşin osı sätti qanşa uaqıt küttim, odan beri qanşa jıl,
qanşa ğasır ötti. İyä, jıldar jıljıp, ğasırlar artta qaldı, al
men bolsam, sol küyi ğaşığınıñ otın tütete almağan baqıtsız
qalıñdıq küyimde qaldım, adamdar meni sondıqtan da Mäñgilik
qalıñdıq dep ataydı, sağınış pen qayğıdan bağıtınan adasqan
men siyäqtı beybaqqa jol siltemek bolıp, tau basında tünimen
alau jağadı, baqsılar aruaq şaqırıp, Mäñgilik qalıñdıqtıñ äli
de qanşa uaqıt boyı taudı kezip, küyeu jigitin izdep şarq urarın,
qanşa uaqıt jılap-sıqtap, quğınşılardı qarğap-sileytinin biluge
tırısadı. Aruaqtar ılği bir-aq jauap qaytaradı (tıñda, Aya, bul
sağan da, ekeumizge de qatıstı), Mäñgilik qalıñdıq turalı bükil
älem biluge tiis, ol adamdardıñ aldında öziniñ muñlı änin mäñgi
şırqay beredi, söytip tağdırınıñ qasiretti bolğanın aytıp jar
saladı, älemdegi barlıq qalıñdıqtarğa ösiet etedi – osı ändi
özderiñniñ küyeu jigitteriñe arnap aytıp beriñder, bul kirşiksiz
appaq mahabbat pen süygeniñe adaldıqtıñ kuäsi bolsın!
Kördiñ be, bul jerde tutas bir ömirtanım, pälsapalıq közqaras
jatır. Däl qazir, tura osı jerde bizdi de aruaqtar estise eken.
Olar, Aya, seniñ orındauıñdağı Mäñgilik qalıñdıqtıñ änin
tıñdasaq deydi, demek, sen munı halıqtıñ aldında şırqauğa
tiissiñ. Aruaqtar tağı da bılay dep tur: joğarıdan sağan basqa
adamğa aynaluğa buyrıq tüsti, sağan basqa adamnıñ janı qonadı,
söytip sen Mäñgilik qalıñdıqtıñ ğaşıqtarğa sälemin jetkizuşi
ökili bolasıñ! Sonda sağan Quday da, aruaqtar da riza bolmaq, al
adamdar osı ändi qurmet tutıp, tamsana tañday qağadı, seniñ dausıñ
ğarıştan da estilip turatın boladı…
– Oy, oy, oy! Qayda şırqap kettiñ öziñ! – dep bölip jiberdi Ayda-
Tau qulağan
na kelekelep. – Qoy, jeter, sen meni ğarıştan bir-aq şığardıñ ğoy,
qiyäldıñ da şegi bar, turasın aytu kerek emes pe. Doğar endi!
– Oy, asıqpay qoya turşı, – dep Arsen Samanşin da köner emes.
– Turasın aytuğa qaşan da ülgeremiz. Bir sekund! Endi ana jaqqa
qara, kördiñ be, mağan senbey tursıñ, şamnıñ astındağı ağaştıñ
tasasına qaraşı, Mäñgilik qalıñdıqtıñ sulbasın bayqağan joqsıñ
ba? Qara, ol sağan rizaşılıq bildirip, ümittene tağzım etip tur.
Mäñgi jas küyinde qalğan qanday äsem qız! Netken sulu, üstindegi
ülbiregen aq jibek köylegi qanday jarasımdı, nilden toqılğan
oramalı tura qanat sekildi.
Aydana keliskendey bolıp bazın izep qoydı, sodan keyin bılay
dep til qattı:
– Sen, Arsen, şınımen qiyäli-romantik ekensiñ. Däl qazir bul
söziñe sengim-aq keledi, senip te turmın, äri süysinemin de, alayda
armannıñ özi de şındıqqa negizdeluge tiis. Mäñgilik qalıñdıqtıñ
ariyäsın orındau üşin onıñ muzıkası, notası men partiturası
boluı kerek, simfoniyälıq orkestrdi, stsenografiyänı, kostyumderdi,
jüzdegen adamnan turatın hordı qaydan tappaqsıñ, özen de än
saladı deysiñ, onıñ sahnalıq tehnologiyäsın kim jasaydı, aqır
ayağında, kompozitor qayda, qoyuşı-rejisseri kim bolmaq, eñ
bastısı, qarjını qaydan alasıñ, osınıñ bärine kerekti qarajattı
kim beredi – qazir eñ qiını osı! Tek bizde ğana emes, barlıq jerde
de opera teatrınıñ küni ötken. Memleket operalıq syujetterdi
qarjılandırudı äldeqaşan umıtqan.
Qızdıñ bul sözimen kelispeuge amal joq edi, biraq Arsen
Samanşin öz pikirin quattay berdi:
– İyä, bilemin, qazir opera teatrı da qañırap qalğan hrammen teñ.
Bul künderi opera teatrların estradalıq äulekiler, sayqımazaqtar
men basqa da arzan sauıqşıldar jaylap alğan. Bilemin, änşilerdiñ
bäri derlik künköristiñ qamımen bazar jağalap ketti. Bul ras. Qazirgi
kompozitorlar operağa arnap muzıka jazbaytın boldı. Bul da
şındıq. Biraq öner ölmeuge tiis. Älde osınıñ bärine qol qusırıp
qarap otıra beremiz be?
Şıñğıs Aytmatov
– Sonda ne istemeksiñ?
– Eger sen, Aya, osı roldi oynauğa, Mäñgilik qalıñdıqtıñ
ariyäsın orındauğa kelisim berseñ, men barlıq qiındıq-kedergilerdi
buldozerşe buzıp ötip, jol salıp berer edim. Qaytsem de osığan
qol jetkizemin. Öziñ de bilesiñ, kompozitor Äbdeevpen kelisip
qoydım. Ol meni kütip otır. Librettosın özim jazamın. Ol bizben
kezdeskisi keledi. Elge qaytqan soñ habarlasamın oğan…
– Jaraydı, jaqsı. Körermiz munı da… Äueli librettoñdı jaz,
qımbattı jazğışım meniñ! Jür, kettik…
Köne Haydelberg sayabağında tün ortası bolıptı. Alleyädağı
şamdardıñ jarığınan tüsken köleñkeler de qıbır etpey mülgip
qalğan, endi tañğa deyin osılay tura bermek. Arsen Samanşin
men Aydana Samarova qoltıqtasıp meymanhanağa, ejelgi qamalğa
qaytıp kele jatıp ta älgi äñgimeni jalğastıra berdi. Bul äñgime
tösekte de tolastağan joq, qumarlana aymalasıp jatıp, sol turalı
sıbırlasıp şıqtı. Tañerteñ Mäskeuge uşadı, odan äri elge qaytu
kerek.
Haydelbergtegi osınday kezdesu ekeuine endi qaytıp buyırmağan
eken. Arsen Samanşin munı keyinirek, Aydana Samarovanıñ sol bir
esten ketpes erekşe kontsertinen elge qaytqan soñ biraz uaqıt ötkennen keyin ğana tüsindi; ekeuiniñ Haydelbergte birge boluı, tağdırdıñ
özi tartu etken sol bir künder men tünder bular üşin mahabbat seziminiñ şırqau şıñı, özindik bir Olimp tauı bolğan eken. Haydelbergte
ötkizgen sol bir şırın künderdi bul şın köñilimen osılay
qabıldap, osılay atap edi – ekeuiniñ osı kezdesuiniñ mağınasın
arttırıp, mändiligin asqaqtata tüsu üşin Köktiñ buyrığımen
berilgen ayanday bop, kenetten oyına kelgen «Mäñgilik qalıñdıq»
operasınıñ ideyäsı oy-sanasın bilep alğanı; jerdiñ tübinen
osında, Haydelbergke kelip, osınau nemis romantizmi ortalığında
mahabbat läzzatına bölenip, jan sezimin erkelete ayalağan äldebir
ruhani äuenniñ quşağında balqıp, kündelikti tirliktiñ qarapayım
ağınınan äldeqayda biiktete tüser siqırlı älemge süñgip ketkeni
osı ideyänıñ oyanuına türtki bolğan sebep qana siyäqtı. Osı bir
Tau qulağan
äserli sätte oy-sezimindegi bükil kündelikti, üyrenşikti jäytterdiñ
bäri keyin ığısıp, keşe de, onıñ aldıñğı künderi de, jalpı, osı
sätke deyingi barlıq uaqıtta da basın qatırıp, miın müjigen
aluan türli qiındıqtar, kikiljiñ-qaqtığıstar, şataq-janjaldar,
qosılıp-ajırasular, sotqa jüginip, qorğauşı jaldap, äbigerge
tüsuge mäjbür etken dau-damaylar, jek köru men aşu-ızağa tolı
küyinişter tärizdi kündelikti ömirdegi küybeñ-sarsañ ataulı tügel
umıtılıp ketkeni de sodan… İyä, etekten tartıp, adımın aştırmay
qoyğan osınday küyki tirlik sol künderi ekeuiniñ de esinen müldem
şığıp ketken bolatın. Aydana da küyeuge tiip, ajırasıp ülgergen,
ärtisterdiñ köbiniñ basındağı jäyt qoy, al qazir, tağdırdıñ
aydauımen Haydelbergtegi jüz jıldıq sayabaqta qıdırıp jürgen
ekeui sol sätte säbidey päk, periştedey taza, anadan jaña tuğanday
beykünä jandar bolatın, Mäñgilik qalıñdıqtıñ bularğa muñın
şağıp, qayğısın bölispek bolğanı da, bälkim, sodan şığar…
Haydelberg sayabağında solay bolıp edi…
Keyin bäri özgerip ketti…
Demek, ekeuiniñ tağdırı eki basqa bolğanı. Biraz uaqıtqa deyin
kezdesip jürdi, sol küyi qurğaq qiyäl, orındalmas arman bop qalğan
«Mäñgilik qalıñdıq» turalı jol-jönekey äñgimelesip qoyatın,
telefonmen söylesip jürdi, sodan bir küni bäri üzildi, tikeley
telehabardan soñ Aydana körermenderdiñ köz aldında kölbeñ-kölbeñ etip, limuzinge otırıp kete bardı. Sol limuzinniñ jük
salğışında qanşa aqşa jatqanın biler me edi! (Sol üşin onı
kinälauğa bola ma özi? Baylıqqa keneluge, oğan öz eñbegimen, darınımen qol jetkizuge, qısqası, jolı oñğarılıp, sol arqılı dañqqa
bölenuge kim umtılmaydı!) Qazir ol duman-meyram juldızdarın
jağudı jeke basınıñ menşigi etip alğan mıqtınıñ özimen, Ertas
Qurşatpen şartqa otırğan. Ğasır şartı! Büytuge haqı da bar! İyä,
haqı bar. Solay! Endi ne aytasıñ, oligarhtarğa qarsı şıqpaq bolıp
äurege tüsip jürgen, beyşara! Qağaz şimaylağannan basqa ne keledi
qolıñnan? Qazir baspasöz de oligarhtardıñ biliginde. Sonda Arsen
Samanşin büytip quldırağanı, qızğanıştıñ qızıl itine jem
Şıñğıs Aytmatov
bolğanı üşin özin-özi jek körip ketti, qarğap-silep, jabayısıñ dep
sıbadı... Söytip, tığırıqqa tireldi. Osımen bärin qoya salu kerek
edi. Küşti küş qana jeñedi, äytpese, onıñ nesi küş depti ğoy bireu.
Buqaralıq mädeniet bul siyäqtı idealisti tabanına salıp taptay
saldı, endi qaytıp köterile almaytın şığar… Al Ertas Qurşattı
bul künderi jurttıñ bäri moyındağan qudiretti Quday dersiñ –
qanşama restoranı, estradası, stadionı bar, telearnalardıñ bäri
sonı ğana jarnamalaydı, osınıñ bäri aşıqtan-aşıq jasalıp
jatır, öytkeni, ol zañdı türde patşalıq qurıp tur, buqaralıq
mädeniet muhitın tasıtqan da sol, Arsen Samanşindi «Mäñgilik
qalıñdığımen» qosıp şayıp äketip, talay adal jürekti önerpazdıñ
adıra qalğan armanıñ ıbırsıp jatqan küresinnen bir-aq şığarğan
da sol muhittıñ tolqını…
Sodan keyin kütpegen jerden janın janşığan tağı bir zil
salmaqtıñ astında qaldı, qarğıs atqır sol oñbağandı – Ertas
Qurşattı öltirsem degen äzäzil oy bar bolmısın bilep aldı. Kenetten
burq ete qalğan kek alu sezimi janın qoyarğa jer taptırmay äketip
baradı, bul qaydan şıqqan qanişerlik, älde jan düniesiniñ äldebir
tereñ tükpirinde burınnan buğıp jatqanı ma – äyteuir, bar oyı tek sonı
öltirip tınu ğana, älde bul özin-özi qor tutıp, aşınğannan tuındağan
aşu-ıza ma eken, tamağına ökinişti öksik tirelip, tınısı tarılıp
baradı, özin-özi qaqpanğa tüsirgeni me şınımen? Älde tağdırı ma, bul?
Kim bilgen munı! Haydelbergte mahabbatqa mas bolıp turğan kezde
düniege kelgen ğajayıp asqaq ideyänıñ aqırı osığan äkep soğadı, kisi
öltiruge degen essiz umtılısqa jetkizedi dep kim oylaptı. Degenmen
osınau qinalısqa tolı qarañğı künderdiñ özinde de tüñilistiñ tünegi
qursağan jan düniesine äldebir uşqın tüsip, Aydana Samarovanı
Mäñgilik qalıñdıqtıñ aldında birlesip täubağa keluge köndiru, tauğa
şığıp, alau jağu, sol jerde Haydelbergtegi qiyäli ideyä üşin keşirim
surau, söytip özegin örtegen ökinişten arılu turalı orındaluı qiın
oydıñ da oyanğan säti bolğan, alayda qızğa habarlasudıñ säti tüspedi.
Mümkin osınıñ özi durıs şığar – äytpese, külkige qalıp, mazaqqa
uşırauı ıqtimal ğoy, munı köz aldına elestetip te kördi. Ärine, ol
Tau qulağan
munı aqırı esinen adasıp tınğan eken deri dausız. Bul bolsa, eger
ekeui Mäñgilik qalıñdıqtıñ aldında täubağa kelu üşin tauğa şığa
qalsa, aldında tizesin bügip, eñirep jılap, kök aspannıñ özin kuäğa
şaqıra turıp, bılay der edi – tağdırdıñ özi tartu etken mäñgilikti
tüysinu mümkindiginen bas tartuğa mahabbattıñ eşqanday haqısı joq
(tağı da pälsapa soğıp, tağı da ğarışqa qol sozbaqsıñ ba, beyşara!),
öytkeni, mahabbat degen qos ğaşıqtıñ mäñgilikti uzartuğa arnalğan sara
jolı, mahabbattıñ örisi sezimge qurılğan, onı tarıltu, onı buzu külli
älemdi, bükil ğalamdı, tolayım tirşilikti jaratqan Qudaydıñ özin
elemeu, onıñ buljımas zañın ayaqastı etu bolmaq. Tüptep kelgende,
mahabbattıñ özin de sol jaratqan, ömirdiñ mäñgilik jalğasuı tek
mahabbattıñ ğana enşisine buyırmaq. Sondıqtan, Mahabbat degen –
mäñgilikke umtılu, Qudaydıñ özi sızıp bergen osı joldan taymau üşin
är adamğa berilgen mümkindik... (Tek osı jolmen kim qalay jürip ötedi
– mine, mäsele qayda!)
Biraq onda tağı da mazaqqa qalıp, külki bolar edi! Osınıñ bäri
kimge kerek! Endigi Gollivud turalı armandap jürgen Juldız-qız
(sol bayağı Ertas Qurşat onı kinoğa tüsirmek-mis) duman-biznesti
ısırıp qoyıp, äldebir aruaqtardı şaqıru, Mäñgilik qalıñdıqtıñ
ruhın kütu üşin altın uaqıtın joğaltıp, senimen birge tauğa
şığuğa kelise qoyadı dep kim ayttı sağan? Külkili ğoy, bul!
Söytip, munday esekdämeni umıtuğa tura keldi.
Bul jöninde «Euraziyä» restoranında tağdırdıñ özi tup-tura
eskertken joq pa… Aqırğı ümitiniñ üzilgeni de sonda bolatın…
Endi soğan jauap retinde batıl äreketke köşu üşin qaru satatın
bireudi tauıp alu kerek, budan basqa eşteñe qalğan joq… Qalay,
qaydan tabadı? Bul suraqtıñ jauabı oñay emes! Ömirde osınday
keleñsiz jağdaylardıñ bolatını nelikten eken… Olay bolsa,
turmıs-tirlikten bezinip, oñdı-solın birdey qiratıp-büldirgennen
ne payda… Büytkennen ne tüsedi? Tek ömirmen qoştasar aldında
aqırğı sözin aytıp ketu ğana qaldı!..
Bul tün osılay ötti. Mıñ oylanıp, mıñ tolğanıp, özin-özi
jeñuge tırısıp baqqanımen bäribir bir toqtamğa kele almay qoydı.
Şıñğıs Aytmatov
Jappay uyqığa ketken bes qabattı üylerdiñ aulasına qarağan
terezesindegi şamınıñ jarığı da jalğızsırap turğanday. Arsen
Samanşin azapqa batıp, muñğa şomıp, torığıp, özin-özi kisi
öltiruge barmay-aq qoyuğa köndirmek boldı, izinşe onda öz-özime
qol saludan basqa amal joq dep bekinuge ıñğay tanıtadı. Bir kezde
jauızdıqtıñ osı bir eñ sumpayı türin jasamay-aq qoyayınşı dep
rayınan qaytuğa tırısadı, biraq kek aluğa süyrelegen ökiniş pen
aşınuı basılar emes. Söytip, özi batıldıq dep eseptegen osı
äreketti jüzege asırsam degen äzäzil oy meñdey beredi. Bul üşin oq
atatın qaru kerek. Onı qaydan alasıñ? Söytip, sanası sarsılıp,
küyzele berdi…
Bul tüni Jebe-Barıs ta taudağı asuğa jete almay küyzelip şıqtı.
Amalsızdan sayaq ömir keşuge köşken jırtqış tañ atqanşa kirpik
ilgen joq. Tirlikten baz keşip, qamığıp, torığumen boldı. Aspandağı
juldızdarğa qarap, ızalana ıñıranıp qoyadı. Qarauıtqan aspanda
jamırağan juldızdar jımıñ-jımıñ etedi. Şirkin, solardıñ qasına
barar ma edi, juldızdar birin-biri talau, üyirinen quıp şığu degendi
bilmeydi, jazı-qısı ärdayım jadıray jımıñdap tura beredi…
Arsen Samanşin da terezeden juldızdarğa qarap turğan. Ol da
solardıñ arasına birjola ketip, miın aşıtqan oylardan arılsam
dep armandap qoyadı…
Kenet basına özinen-özi bir oy kele qaldı, tapanşa tauıp ber dep
tuğan ağasına, Ardaq Samanşinğa aytıp körse qaytedi? Qaladağı
saudagerlerdiñ arasında Ardaqtıñ tanıstarı tolıp jatır. Burın
däriger-terapevt bolğan ol qazir it ösirumen aynalısadı, ortaaziyälıq qasqır itterdi Evropağa, negizinen, Germaniyäğa aparıp
satadı. Bul itterge degen suranıs köp. Satıp aluşılar jetip
artıladı. İtterdi basqa elge äketu üşin qajetti qujattardı tiisinşe
jasay da aladı. Sonımen künin körip jür, öziniñ bala-şağası da
köp emes, mektep jasındağı üş balası bar – bir qız, eki ul. Äyeli
Gülnär – burınğı medbike. Jalpı, narıqtıq zamanğa beyimdelip
alğan. Ardaqtıñ özi bul jayında, äzil-şını aralas «İttiñ ömirine
beyimdelip jürmin» dep qoyadı… Qalanıñ sırtında jeke üyde
Tau qulağan
turadı, aulası keñ, itterge arnalğan şarbağı tormen qorşalğan…
«Jiguli» maşinası bar.
Ardaq, negizi, jan-jaqtı bilimdi, eñbekqor, adal adam.
Tuyıqjarda turatın tuıstarı onıñ it satumen aynalısqanın
quptamaydı. Tipten, arlanadı eken. Qanşa jıl oqıdı, däriger
bolıp şıqtı, älemdi aralap it satu degen ne masqara! Äsirese,
auılda turatın Qadişa apası ayırıqşa arşıl bolıp şıqtı,
üydiñ ülkeni de sol, Ardaqtıñ käsibi turalı äñgime bola qalsa,
Uyalğannan eki beti qızarıp ketedi. Jaratpaydı, qaytersiñ endi.
Jalpı, auıldağılardıñ bäri it satu degenge ürke qaraydı,
mundaydı kim estigen, it degen tolıp jür emes pe, keregiñdi ustay
ber, äne, qalağanıñdı asırap aluıña boladı, büyte berse bir küni
mısıq satudı şığarar, onı qoyıp, egeuquyrıq satuğa köşer. İyä,
ärine, auıl turğındarı üşin bul aqılğa qonbaytın tirlik. Ardaq
olardıñ sözin qulağına qıstırmaydı, ras, özi de auılğa bara
bermeydi, ondağı ağayın qulağın sarsıtıp bitken…
Onıñ esesine, jasınıñ ülkendigin paydalanıp, ıñğayı kelgende
Arsenge ursatını bar – qaşanğı boydaq jüre beresiñ! Nesine
sozasıñ? Qalada da, auılda da jar boluğa layıqtı äyelder tolıp
jür… Jaraydı, bir ret qatelesken ekensiñ – üylendiñ, ajırastıñ,
endi östip ömir boyı tizeñdi quşaqtap jüre beresiñ be, öziñ evropaşa
oylaytın adamsıñ, şet tilin bilesiñ, halıqqa tanımal täuelsiz
jurnalistiñ, qazir bul nağız bedeldi mamandıq, jer-jerdegi
konferentsiyälarğa şaqırıp jatadı, öz-öziñdi asırauğa şamañ
jetedi, tağısın-tağı, eger künäğa batpauğa sert bergen äldebir taqua
bolmasañ, jalğızdıqtan payda joğın bilesiñ ğoy, boydaq ömirden ne
barqadar tappaqsıñ…
Jalpı, bul taqırıpqa äñgime tabıladı… Qaru tauıp bere qoyuı
ekitalay, mindetti türde tergeuge aladı: «Ayaq astınan ne bolıp
qaldı, tapanşanı qaytpeksiñ?» Özi de qazımır adam, därigerlerdiñ
bäri sonday bolıp keledi ğoy, ras, azdap işetini bar, ne degenmen,
munday şetin iste tuğan ağasınan kömek surağanı köñilge qonbaydı
eken… Ne üşin keregin bilip qalsa, onday iske ölse de jol bermeydi…
Şıñğıs Aytmatov
Sol tüni tañğa deyin alasurıp jürip, osını da oylap edi.
Terezeden juldızdarğa köz jiberdi. Jaz künderi juldızdar
köbeyip ketetin siyäqtı. Osılay ömir sürer me edi – säule şaşıp
tura beresiñ, eşkimde jumısıñ joq…
VI
Ertesine telefonnıñ şırılınan oyanıp ketti. Töseginen erine
köterilip, asıqpay telefonnıñ qasına barıp, tutqanı alğanşa qoya
salar dep kütip edi, şırt uyqıdan oyatqandı kim jaqtıra qoysın.
Şırıl basılar emes. Esesine sergip qalarmın dep ümittendi – tañ
atqanşa öz oyımen arpalısıp, bir sät közi ilinip ketkende jaman tüs
körip, mazası bolmap edi, kündelikti tirşilik telefonnıñ şırılınan bastaldı. Öz adamı eken – marqum äkesiniñ tuğan bauırı Bektur
ağa. Ol jii habarlasıp turadı, ne degenmen, jaqın tuısı emes pe,
özi şın mağınasında isker adam (sondaylar köp bolar ma edi). Soñğı
jıldarı tuğan auılı Tuyıqjarda kolhoz bastığı boldı, onday
ujımdardı tügel taratıp jibergenge deyin osı qızmetti abıroylı
atqardı. Keyin de abırjıp-sasqalaqtağan joq. Alğaşqılardıñ biri
bolıp añşılıq biznesti jolğa qoydı. Üzeñgiles tauındağı belgili
käsipker añşığa aynalıp ketti – «Mergen» dep atalatın firma
qurdı, sonı odan äri damıta tüsuge usınıs jasap jür, soñğı kezderi
şetelden añşılar kele bastadı, ärine, olardıñ basım köpşiligi
«Mergen» firmasınıñ kömegimen añğa şığadı. Ağayınıñ şeteldik
añşılardı şaqıru jönindegi qujattarın Arsen Samanşin rettep
beredi.
Oqiğa osılay örbi bastadı…
Erik-jigeri men sana-sezimin büytip janıştay berudiñ, dälirek
aytsaq, öziniñ jan düniesin azaptaudıñ qalay jäne nemen biterin kim
ayta aladı, kisi öltiremin nemese öz-özime qol salamın dep qaraday
bülingeni nesi, bul qaydan şıqqan qanişerlik, burın mundaydı
oylamaq tügil, tüsinde de körgen emes, sonşama namısqoy, sonşama
täkappar bolıp ketken be, mundayı joq siyäqtı edi, endi sol üşin
Tau qulağan
özin-özi jerden alıp, jerge salıp, qarğap-silegennen ne payda.
Sol kezde telefon şırıldadı. Öz-özimen äli kelisimge kele
almay turğan Arsen Samanşinniñ kimmen de bolsa söylesuge qulqı
joq edi, «mäñgilik öz adamı» – Bektur Samanşinniñ üyrenşikti
dauısın estigende, onıñ ne aytarın, sodan keyin kezdesken uaqıtta
qanday äñgime boların, qanday mäseleni şeşu kerektigin birden bile
qoydı, äueli Arsen bul äñgimeni keyinge şegerip, kezdesudi tüsten
keyingi uaqıtqa qaldırğısı kelgen. Esin jiıp, özin-özi qalıpqa
keltirip, qazirgi, özi atağanday, jan düniesiniñ seysmikalıq
jağdayın öytip-büytip toqtatuğa tura keletin boldı. Sodan
keyin... Bastı şaruağa köşer aldındağı eş mäni joq, äbden ädetke
aynalıp ketken birer söz almasqan sätte-aq Arsen Samanşinniñ
basına qaydan kelgeni belgisiz, bir oy sap ete qaldı, qarudı qaydan
alamın degen tünimen diñkeletip bitken suraqtıñ jauabı, osı bir
esirik mäseleniñ şeşimi, aqırı, öz-özinen tabılğalı turğan joq
pa. Boyı jeñildep sala berdi. Sondıqtan alğaşqı sözderden keyinaq jandanıp şığa keldi, aldağı äñgimeni keyinge qaldırmastan,
dereu kirisuge dayın ekenin bildirdi, soñğı kezderi habarlaspay
ketkeni üşin keşirim suradı… Solay bolıp qaldı, bul äntektikti
tüzetu qiın emes.
İyä, söytip äzirşe bäriniñ ıñğayı kele qalğan siyäqtı, ärine,
äli naqtı eşteñe şeşile qoyğan joq, degenmen, iığınan auır jük
tüskendey, bir serpilip qaldı…
Ağayı ekeuiniñ äñgimesi Arsen Samanşin oylastırğan,
aşınğannan, zulımdıqtı jazalamaq nietten tuğan, şın mänisinde
qılmıs bolıp tabılatın josparğa eş qatısı joq, müldem basqa
jäytter jöninde bolatın…
Tuıstardıñ arasında üyrenşikti bolıp ketken bul äñgime
burınnan aytılıp jürgen mäseleniñ töñireginde örbidi. Sol bayağı
añşılıqqa qatıstı. Bektur Samanşinniñ biznesi, onıñ «Mergen»
dep atalatın añşılıq firmasınıñ şaruası jayında. Bul jolı
da solay boldı.
– Aqırı taptım-au seni, tıñda, sağan keşeden beri habarlasa
Şıñğıs Aytmatov
almay jürmin, – dep inisin kinälay jöneldi Bektur ağa, tuıstardıñ
arasında Bektur Samanşindi qurmetti türde osılay ataytın. – Qayda
joğalıp kettiñ, Arsen? Qalta telefonıñdı ayırıp tastapsıñ. Ne
bolıp jür, sağan?
– Bektur ağa, öziñ qaladasıñ ba?
– Ärine, osındamın, senimen söylesu üşin kelip turmın. Älgi
arab hanzadaların, olardıñ barıs aulamaq bolğanın umıtıp
ketkennen sausıñ ba? Bärin öziñ uyımdastırğan joq pa ediñ? Olarğa
müdirip-kidiru degendi bilmeytin, tura öziñ siyäqtı audarmaşı kerek.
Sozbalaqtap jürip aldıñ ğoy, älde kejegeñ keri tartıp jür me?
Jurttıñ bäri sağan qızğana qaraydı – nağız täuelsiz jurnalissiñ,
öz erkiñ özinde, ne isteseñ de öziñ bilesiñ, osılay demeytin be edi.
Seniñ istep jürgeniñ mınau. Umıtıp ketken boldıñ ğoy.
– Joq, Bektur ağa! Qalay umıtamın munı.
– Onda nege sonşama sozıp jürsiñ? Uaqıt boldı ğoy. Men
bolsam, sağan senip jürmin. Endi bir jumadan keyin arab hanzadaları
bizdiñ tauğa keluge tiis, sen tım-tırıs jatıp aldıñ…
– Ol jağına alañdama, Bektur ağa, teledidarğa bir auqımdı
habar dayındağanmın. Şeteldik jurnalister keldi. Bärimiz birge
qatıstıq. Uayımdama, Bektur ağa, bärin oylastırıp qoydım, arab
hanzadaların özim qarsı alamın, audarmaşısı da, qazir aytıp
jürgendey, menedjeri de özim bolamın, osığan uyğardım. Ünemi
qasında jüremin.
– Ä, olay bolsa, Qudayğa şükir! Qudayğa şükir! Äkeñniñ tuğan bauırımen istes bolğanda osılay etkeniñ jön. Äytpese bola ma! Basqa
añşılardıñ kelgeninen ketkeni tez. Meyli, özderi bilsin. Bizdiñ
jaqqa arab hanzadaları alğaş ret kelgeli tur, öziñ de tüsinesiñ,
bul bizge Allanıñ jerdegi ökilderi kelgenmen teñ. Onıñ üstine,
nebäri jeti-aq kün qaldı. Tauda olardı layıqtı qarsı alu üşin
qanşama dayındıq kerek! Durıstap dayındalmasa tağı bolmaydı!
Eñ bastısı, mausım bastalıp keledi, barıstar Üzeñgiles asuınıñ
arğı betindegi jazğı mekeninen keri qaytuğa tiis. Sondıqtan, uaqıt
ötkizbey, dereu iske kirisu kerek.
Tau qulağan
– Tüsinip turmın, Bektur ağa. Ayttım ğoy, men dayınmın.
– Bir jerde jolığayıq onda, Arsen. Bärin söylesip alu kerek.
Odan basqa da şarualar bar. Sağan da alañdap jürmiz…
– Jolığamız, Bektur ağa. Qazir tañerteñgi toğız. Sağat on birde
kezdeseyik. Qay jerde ekenin aytsañ boldı?
– Qalasañ, seniñ päteriñe barayın?
– Jaraydı, kel, oğan deyin şäy qaynatıp qoyarmın…
– Jaraydı, Arsen. Tek şäy qoyıp, äure bolmasañ da jetedi.
Qaytesiñ onı? Meni bir basqa jaqtan kelgen qonaq dep tursıñ ba?
Üyli-barandı bolsañ, bir säri. Tuıstardıñ bäri osığan alañdap jür,
seniñ jürisiñ mınau... Jaraydı... Sağat on birge taman baramın…
– Keliñiz, Bektur ağa, kütemin…
Telefondı ornına qoyıp, Arsen Samanşin jeñil ğana bir
kürsindi. Jan-jağına qaradı. Bektur Samanşinniñ şopırınıñ
qalta telefonınıñ nömirin esine tüsirip, oğan da habarlastı – su
jaña djipti sol aydaydı, özi bir jaqsı jigit. Atı – İtibay. Keyde
Arsen oğan bılay dep äzildeytin: – İti bay bolsa, qojayınnıñ özine
de birdeñe tiip qalatın şığar!.. Eh, adamdardıñ baylıqqa jetu
turalı armanı tausıla ma, osığan qatıstı neşe türli teñeulerdi
tauıp jatadı-au... Ha-ha-ha, şığar aldında habar ber, – dep,
İtibaymen de kelisti…
Bul jağın bir ıñğayğa keltirgen Arsen Samanşin azdap
tınıştalğanday boldı, sosın älgi bir erepeysiz bolsa da esinen
ketpey qoyğan oyğa qayta oraldı. İyä, sonau kolhoz däuirinen beri
Tuyıqjar aymağındağı turğındardıñ arasında qurmetke bölenip
kele jatqan, qazir sol öñirdegi eñ iri añşılıq käsiporınnıñ bastığı,
öziniñ eñ jaqın tuısı Bektur Samanşinniñ usınısına mindetti
türde kelisui kerek. İyä, sonıñ basşılığımen añşılıq qurmaq
bolğan munday joğarı märtebeli meymandarğa qızmet körsetuge
bul da atsalısuğa tiis. Arab hanzadalarınıñ biri – Saud koroliniñ
murageri Hasan, ekinşisi – kuveyttik Mısır hanzada. Özderi nemere
ağayındı deydi. At jarıstı, qus saludı, sayatşılıqtı unatadı
eken. Eñ bastısı – arab hanzadaları jalğız jürmeydi, bul jolı
Şıñğıs Aytmatov
olar qar barısın aulamaq, onday tekti jırtqıştı älemniñ basqa
jerinen, Tayau Şığıstan da, Afrikadan da tappaysıñ, bul añdar
ol jaqtıñ aptap ıstığına şıdamaydı, olar tek qısta suıq, jazda
salqın biik taudı ğana meken etedi, terisiniñ äsemdigi de sodan, är
tügi altınmen bağalanadı… Sonımen, añşılıqpen äuestenetin
hanzadalardıñ qasında tolğan adam – qızmetşileri, küzetşileri,
jolbasşıları, tağı basqaları boladı, solardıñ bäri añşılıqqa
qajetti jäne basqa qarularmen jaraqtanğan… Olardıñ turaqtı
audarmaşısı äri jolbasşı menedjeri retinde bul da solarmen
birge jüredi, demek, munıñ da qaruı boluğa tiis – eñ qurığanda,
karabini boladı, tapanşa turalı aytudıñ da qajeti joq… Mine,
sol tapanşanı keyinnen özinde qaldıruğa tiis, munıñ da bir amalı
tabılar, eger oljalı oralsa, hanzadalardıñ özderi-aq sol tapanşanı
buğan sıylay saluı ğajap emes. Añşılıq sapar ayaqtalğan soñ
taudan tüsken kezde, älgi tapanşanı özimen birge qalağa alıp keledi
de, oylastırğan josparın iske asıru üşin sonı paydalanadı.
Söytip, Arsen Samanşinniñ Tuyıqjarda turatın äygili tuısı
Bektur Samanşinniñ qaramağında qızmet etu üşin, jazğı mausımda
birer aptağa barıp qaytuğa şeşim qabıldauına bir sättik äserden
tuındağan osı bir kek alu sezimi türtki bolıp edi…
Bul kün östip tañerteñgi telefon şırılınan bastaldı. Bir
jağınan, ağasınıñ telefon soğıp oyatıp jibergeni jaqsı boldı,
uyıqtap jatqanda da tınım bermegen mazasız oylardan arılıp,
esin jiıp, qalıptı ömirge oraluğa mäjbür etti. Rayınan qaytıp,
esi kirgendey bolğan Arsen Samanşin sezimine tejeu salıp, aluan
saqqa jügirgen qiyälında payda bolğan neşe türli josparlardı
keyinge qaldırıp, öz-özimen uaqıtşa mämilege keldi. Bärin qoyıp,
şaruamen aynalısu kerek. Endi ol özine-özi bılay dedi: «Jeter,
Arıs, jeter, tınıştal! Qazir bul jayında oylaytın uaqıt emes,
esiñnen ayırıla qoymağan şığarsıñ äli, Arıs! (Aydana onı osılay
– Arıs dep ataytın, bul onı Aya deuşi edi. Birin-biri erkeletkeni
ğoy, mundaydı tüsinuge tırısu kerek, onsız bola ma... Endi sonı
eske alıp, şarasız kürsingennen basqa eşteñe qalğan joq). Osınday
Tau qulağan
sätterde Arsen özin japırağı saudırap tüsip, butaqtarı sıiiıp,
jeldiñ ötinde jalañaş qalğan ağaştay sezinedi... Janı da jalañaş...
İyä, ärine, bul şaruanı tañerteñnen bastap qolğa alu kerek,
keyinge qaldıratın eşteñe joq, qaşanğı özin-özi jer qılıp, bekerge
qinala bermek... Jeter osı da! Jumıs bastan asıp jatır... Tek
kompyuterdiñ qoynı-qonışı ğana bastay salıp tastağan, asığıstan
bitpey qalğan, redaktsiyälar jarıqqa şığaruğa asığıp, tağatsızdana
kütip otırğan mätinderge tolı. Kepilge alınğan amanat dersiñ! Özi
de är taqırıptı bir şoladı, ağımdağı publitsistikadan bastap,
gidroenergetikalıq mäselelerge deyin aralasa beredi, onı da qoya
salıp basqa taqırıpqa oyısadı. Sonıñ nätijesi qanday? Jalpı,
burındarı ayaqtalmağan maqalalar büytip jinalıp qalmauşı edi...
Şaması, osınıñ bäri täuelsiz jurnalist degen atau tañılğannan
beri payda bolğan ädet siyäqtı. Täuelsiz! Eşkimniñ aldında esep
bermeydi, eşkimge kiriptar emes. Öz qalauımen ömir süredi... Büytuge
de bola ma eken!
Mahabbatım qırşınınan qiıldı-au, nebir asıl oylarım jarıq
köre almay jörgeginde tunşıqtı-au dep qamığıp, janı qinalğan
Arsen Samanşin büytip iştey ezile bermey, auılğa barıp, bärin
umıtu üşin özin-özi qolğa aluğa tırıstı. (Qarğıs atqır kapitalizm
öz degenin istep tındı-au aqırı!). İyä, ärine! «Kapitalizm bäribir
degenin isteydi, oğan eşkim de qarsı tura almaydı, şaması jetpeydi!
Jalpı, buğan kapitalizmniñ ne qatısı bar? Bolğanda qanday! Qazir
ideyänı da tauar siyäqtı satıp aluğa, satuğa, tıyım saluğa boladı,
aqşa üşin bärin de isteydi... Seniñ jöniñ bölek, satılmaysıñ, demek,
olarğa jatsıñ, liberaldardıñ arasınan qañğıp kelgen kelimseksiñ,
sazayıñdı tart endi... Jalğız öziñ tartısıp kör, ne bolar eken.
Sen basıñnan ayırılasıñ, olar bärin de satıp aladı. Büytip
buğıp ta jüre almaysıñ, basqa amalıñ da joq. Degenmen, munı
keyinge qaldıra turayıq. Ne närseniñ de özindik bir strategiyäsı men
taktikası boluğa tiis... Jeter endi, umıt. Tükirgeniñ bar ma olarğa!»
– dep özin-özi jubatpaq boldı. Qazir Bektur ağa keledi, sosın bäri
özgerip şığa keledi. Kün tärtibine basqa mäsele qoyıladı, ömir de
Şıñğıs Aytmatov
özgeredi, basqa närselermen şuğıldanuğa tura keledi. Bul da oñay
äñgime emes, ol kisiniñ jumısı, biznesi jöninde durıstap söylesu
kerek…
Söytip jürip şınımen tınıştalıp, özine-özi tejeu salğanday
bolğanımen, Arsen Samanşin özi üşin mäñgilik taqırıpqa aynalğan
tağı bir mäsele oyınan şıqpay qoyğanı nelikten ekenin tüsine
almadı: bir jağınan, Mäñgilik qalıñdıqtıñ aldında aqtalıp
turğanday, äri onı jubatpaq bola ma... Oğan özi emes, öz boyındağı
ekinşi Arsen, äldebir egiziniñ sıñarı söylep tur, beyne bir ol
qasında, körşi bölmede nemese jeti qabattı «hruşevtiñ üyiniñ»
tozığı jetip, sıqırlap, şiqıldap, äzer turğan liftinen qazir ğana
tüsip, esiktiñ artında turğan siyäqtı. Oğan bärin uğındırmaq bolıp,
keşirim surağanday ünsiz sıbırlaydı: «Asıqpa, Mäñgilik qalıñdıq,
säl şıda. Mümkin jağdayımız tüzelip, Quday jolımızdı oñğarar,
sonda buğan da qol jetkizermiz. Aydana ekeuiñdi tabıstırarmın,
sol kezde älemde joq erekşe muzıka ömirge keler, ol nağız klassika
boladı! Aydana sahnada, sen sahnanıñ sırtında turasıñ, bärin öz
köziñmen körip, qulağıñmen estisiñ. Tek säl şıdaşı. Sodan keyin
öziñ saralay jatarsıñ – Aydana kinäli me, joq pa? Tüsin, ol senen
ädeyi bas tartqan joq, onı da bir kezde seni urlağanday urlap äketti,
ol kezdegiden basqaşa, qazirgi ürdispen urladı, joldan taydırıp,
azdırıp, aqşağa satıp aldı. Burın sulu qızdardı urlağanda
auılğa basıp kirip, atqa öñgerip ala qaşatın, qazir onday qızdardı
dollardıñ tulparına mingizip urlaytın bolğan, endi ol qız
dollardıñ qızuına jeligip, özi de sol dollardıñ üyirine umtılatın
boldı, jılqışılardıñ bäri millioner, ärqaysısı öz dolların
qamşılap, öz üyirin bağumen jür. Qazirgi ömir osınday. Budan basqa
jol joq, jurttıñ bäri narıqtıñ bazarında itisip-tartısıp jür.
Buğan eşkim kinäli emes, narıqtıq ekonomika bası qızğan asauday
qutırına şauıp keledi. Ekinşi jağınan, oylap qarasaq, osılay
ömir sürip jürgenimiz üşin bärimiz de kinälimiz. Özimiz kinälimiz. Oy,
aruım, oy, Mäñgilik qalıñdıq, tağı da sotsiologiyä men sayasattanuğa
auıp ketippin ğoy. Tek sen buğan qamığıp jürme, bul jağına bas
Tau qulağan
qatırıp neñ bar. Men de bayqamay osı bılıqqa basımdı suğıp
alıp, şığa almay jürmin. Keşir, seni de alañdatıp qoydım-au,
Mäñgilik qalıñdıq-ay. Qaytemiz, osılay bolıp tur. Östip ömir
sürip jatırmız. Tek senşi mağan, Quday qalasa, äli de jolığamız.
Äzirşe añısın añdi turayıq... Tağı bir närse... Keşir, säl kidirşi,
toqtay turşı. Özegimdi örtep, janımdı jegi qurttay jegen tağı
bir jäyt bar. Keşir, Mäñgilik qalıñdıq, senen nesine jasırayın.
Keyde mınanı oylaymın – ol qız özin qalay sezinip jür eken,
jarnamalardan jarqırata körsetip, sahnada jarq-jurq etken
säulege malınıp, baqıtqa belşeden batqanday körinip jürgenimen,
şınımen baqıttı ma ol? Älde sol sırtqı jıltıraqtıñ tasasında
äldebir quıs, ayaday ğana üñgiri bar ma, bälkim sonda tığılıp alıp,
oñaşada eñirep bir jılaytın şığar, ne isterin bilmey qinalıp
jürgen joq pa eken? Janım aşidı oğan, ayaymın, oñay ma – menen
boyın aulaq salıp, qaşqaqtap jürgenimen, ekeumiz birge bolğan
Haydelberg sayabağın eske almauı mümkin emes, qanşama armanqiyälımız ortaq edi, öziñ de kördiñ ğoy onı, Mäñgilik qalıñdıq,
endi, mine, ol ekeumiz bir qalada tursaq ta eki jaqta jürmiz. İyä, sol
bir künder eşqaşan umıtılmaq emes... Qoy, jeter, munım ne meniñ,
tağı da qiyälğa berilip ketippin-au…»
Östip öz qiyälımen özi ünsiz sıbırlasıp otırıp, dereu bul
äureşilikti toqtatpaq boldı: «Esiñdi ji! Tağı da qiyälıña elite
bastadıñ ba? Nege tınıştalmaysıñ? Kimmen tartıspaqsıñ?
Baspasöz betinde olarğa qarsı maqalalar jariyälap, jalğız öziñ
köpke topıraq şaşpaq bolasıñ – köp qoy olar, pälsäpa soğıp,
öziñşe oligarhtardı adamşılıqqa ündemeksiñ, al olar, qazirgi
dollarbaylar älemdik rınoktı aralap jür, it satumen aynalısatın
tuğan ağañ Ardaq aytqanday, olar jemqorlıqqa belşeden batqan, sen
de osını aytıp körgensiñ, – qulağına qıstırğan joq. Öytkeni, olar
seni adam dep sanamaydı, olar üşin rınoktan tıs qalğandardıñ bul
ömirde bar-joğı bäribir, demek, sen bul jaqqa adasıp kelip qalğan
qañğıbassıñ. Kerek deseñ, Qudaydıñ özi de qazir osı dollarbaylarğa
qızmet etedi, solarmen birge jemqorlıqqa meldektep, solardıñ
Şıñğıs Aytmatov
üyirimen birge jayıladı. Nesi bar? Qazir sol Qudayıñnıñ özi
ğalamdıq bankir bolıp ketken. Toqta, toqta, qaydağını aytıp kettim
men. Doğar! Keşire kör, Jaratqan, künäharmın men, künäharmın!
Qudaydıñ özine jala jappaq bolğanım, qay sasqanım? Keşire gör,
jazala meni! Zaman ağımına ilese almaytın mendey kisäpirdi teñizge
batırıp jiberse de obalım joq, meniñ bar-joğımnan ne payda,
izimiz bilinbeytindey qılıp közimizdi qurtu kerek!.. Qırsıqqanda,
men siyäqtı qiyäñqılar eşqaşan tausılmaydı, közge küyik bolıp,
älsin-älsin adamdardı azdıruğa umtıladı. Endi kelip sotsiologiyäğa
urınamız: bul zamannıñ surqıltayı – kündiz-tüni bir tınbaytın,
baqsıday zirkildegen jındı-şalıs ırğağı külli älemdi bilep alğan, öytkeni aspan astı, jer üstin äu bastan-aq jappay bılıq, qiyänat
pen zorlıq-zombılıq jaylap alğan, ädilet joq, qaydan bolsın… O,
Quday, tağı da kemeñgersip, aqıl-oydıñ aqbozına qonıppın ğoy,
üzeñgini üzip jibererdey şirenemin kelip... Jumıs degen bastan asıp
jatır, men bolsam…»
Dereu päterin jinastıruğa kiristi. Bektur ağa isker adam, qatal
qojayın, jaqtırmasa betiñ bar, jüziñ bar demey oyına kelgenin
ayta saladı. Kezinde bir kolhozdı uısında ustağanı da sol
minezinen. Salaqtığı, qırsızdığı üşin talaylardı jerden alıp,
jerge salğan desedi: köñdi joldıñ jiegine tökkeniñ ne, käne jina!
Jiğan şöbiñ şömele emes, mas keziñdegi öziñ siyäqtı bir jağına
qisayıp ketipti, dereu tüzet! Baqşañdı şoşqa qorağa aynaldırıp
jiberipsiñ, arıqtı nege tazalamaysıñ, aram şöp basıp ketipti ğoy!..
Auıldastarına osınday qatal talap qoya bilgenge uqsaydı jäne
munısı durıs ta bolğan…
Osınıñ bärin biletin Arsen Samanşin kire beristi şañsorğışpen tazartıp, är jerde şaşılıp jatqan gazet-qağazdardı
jinastırdı, oqılğanı bar, oqılmağanı bar, jıltıraq
jurnaldar da tolıp jatır eken… Sodan keyin aynanıñ şañın
sürtip, aşıq-qoñır tüsti pianinonıñ betin ayalay sipaladı.
Pianino ädemi bolatın, päterindegi jalğız-aq qundı mülik te
sol, onıñ bul üşin qımbattığı tek ämbebap muzıka aspabı
Tau qulağan
bolğandıqtan emes, bul onsız da belgili ğoy, bul aspapta Aydana
oynağan! Bir emes, eki ret… Imırt üyirilgennen bastap tün
ortası auğanğa deyin pianinonıñ qasınan turmay qoyıp edi.
Sonıñ bäri eriksiz esine tüsip tur, Arsen Samanşinniñ özi
äuesqoy-diletant bolatın, jattap alğan äuenderin qaytalaytını
bar, Aydana fortepyanoda şınımen öte jaqsı oynaytın. Onıñ
muzıkasın tıñdağannıñ özi bir ğanibet – asığu degendi bilmeydi,
beyne bir orman işinen talıp estilgen kökektiñ dausı sekildi
bolıp, alıs Evropanıñ jañğırığı qulaqtı qıtıqtaydı… Arsen
onı ärdayım tañdana da süysine tıñdaytın, qızdıñ qolınıñ özi
muzıkağa aynalıp ketkendey, älde muzıkanıñ özi onıñ qolınan
şığa ma, köz janarı da äuenniñ ırğağımen jarqıldaytın siyäqtı.
Buğan qalay şıdarsıñ, Arsen Samanşin de şıday almadı, köñili
bosap, sağınışı oyandı, küysandıqtıñ tilderin eppen basıp, sol bir
äuendi qaytadan izdegendey boldı. Qaytadan köñili qulazi bastadı.
Endi ol kelmeydi ğoy, pianinoğa da otırmaydı, pianinodan tösekke
deyin eki-aq qadam, tösektiñ öz äueni bar... Onı eş kinälamaydı,
opasızdıqqa qiyä alar emes, is jüzinde solay bolıp tursa da
mundaydı oylaudıñ özi künä, öytkeni munıñ tüsinuinşe, Aydana
Samarova adamnıñ degenine könbeytin qırsıq tağdırdıñ qiyäñqı
äreketiniñ qurbanı ğana. Onı östip aqtamaq boladı, ekeuiniñ qarımqatınasınıñ tuyıqqa tireluine tağdır kinäli, osını oylağanda
janı tebirendi, köñili tolqıp sala berdi…
Osı sät telefon şırıldadı. Arsen selk ete qaldı. Kütkenindeyaq, Bektur ağanıñ şopırı İtibay eken. Kele jatırmız deydi…
Olardı daladan tosıp alu kerek. Arsen Samanşin bir kierin
üstine ilip, moynına galstuk tağıp, eki minuttan keyin aulağa
şıqtı, jası ülken tuıstı, ağayınnıñ aqsaqalın osılay kütip
alğan jön. Bayağı zamanda munday qurmetti qonaqtı auıl sırtınan
qarsı alıp, atınıñ tizginin ustap, süyemeldep tüsirip alatın, atın
aulaq jerdegi kermege baylap, auızdığın alıp, ayıl-tartpasın
bosatıp qoyadı... Sodan keyin aldına jem salıp, sulı beredi, qazirgi
qonaqtıñ maşinasına janarmay qUyasıñ...
Şıñğıs Aytmatov
Qiyäldağı qonaqtıñ atı aldındağı sulığa endi bas qoya bergende
qımbattı tuısı Bektur ağanıñ avtomaşinası da keldi, maşina
bolğanda qanday – arqırağan japondıq djip, qara tüsti bolsa da
aynaday jarqırap tur, ülkendi-kişili şamdarınıñ äynegi jıltjılt etedi, motorınıñ quatı altı jüz attıñ küşine para-par,
aulanıñ bir şetinen kirip, endi bunıñ esigine qaray jaqındap
keledi. Taulı aymaqta osınday djipter köp bolsa ğoy. Bekturdıñ
Arab ämirlikterinen satıp äkelgen temir tulparı bükil Tuyıqjar
öñirindegi osınday jalğız-aq maşina, bul jaqta «Jiguli» men
«Moskviç» siyäqtı qarapayım kölikterdi de sausaqpen sanauğa
boladı. Endi qalay – halıq äbden kedeylenip bitken, qanşama
kiriptarlıq jağdayda bolğanımen burın kolhoz kezinde itşilep
bolsa da ömir sürip, tarığu degendi bilmegen talay adam bul künderi
ölmeşiniñ künin körip otır, bolmaşı aqığa iinin jazbay eñbek
etedi, endi bireuleri urlıqqa salınıp ketti, bolaşaq ta bulıñğır,
biznespen aynalıs deydi, käne ol – kartop qazıp, jer qazğannan basqa
biznes bar ma munda, endi qayttik… Esesine bostandıq aldıq, aştan
buraltıp qoyğan bostandıqtıñ azabı auır boladı eken, äzirşe
auıldıq jerdiñ barşa auırtpalığın ötpeli kezeñge audara saladı,
erteñ narıqtıq ekonomikağa ötemiz, sonda qarıq bolasıñdar!
İyä, kütseñşi! Tipten, bir äuleki endi balanı da narıqqa beyimdep
tuu kerek dep uran salıptı. Bul türimizben qayda barar ekenbiz!
Auıl adamınıñ qazir maşinanı oylauğa şaması joq, olar orta
ğasırdağıday jükti esekpen tasidı. Äyteuir, marşruttı taksiler
keletin bolıptı, buğan da şükir. Jastar bolsa tik köterilip qalağa
audı, endi sol jaqta qañğıp jür...
Degenmen, biznes zamanınıñ şabısına jayau qosılıp
jürgender de bar. Bireuler taudı kezip, jabayı bal jinap, sonı
saudağa şığaratın bolıptı. Burın bul öñirde baldı satu degen
bolmaytın, onı tek tartu etedi, öytkeni bal – jas-kärige birdey em,
tañdayınıñ dämin keltirer tätti tağam. Jäy, sözdiñ orayı kelgesin
aytıp jatırmız, äytpese onda turğan eşteñe joq…
Bektur ağası djipine minip, munı izdep kelip tur. Netken qurmet,
Tau qulağan
ne degen ğanibet, osı öñirdiñ betke ustarı – Bektur Samanşinniñ özi
keldi! Ağası biraz uaqıttan beri añşılıq biznesti jolğa qoyğan,
şaruası döñgelenip tur, jumısı jıl boyı jürip jatır, mausım
sayın ärtürli jabayı añdardı aulaydı, olardıñ arasında qazir
jurt «Marko Polo» dep atap ketken arqarlar da, taueşki de, ayu da,
jırtqış qustar da bar. Endi mine, qar barısın aulau da biznestiñ
erekşe türine aynalıptı. Jaraysıñ, Bektur ağa, aytatın nesi bar,
altındı belden qazu degen osı, aqıldı adam ğoy.
Tuıstar osılay kezdesti – maşina toqtağan kezde Arsen djiptiñ
esigin aştı, Bektur ağa külimsirep tüsip kele jatır, inisiniñ qolın
alıp, quşaqtap amandastı. İyä, türi de, tulğası da kelisti-aq adam,
äsirese, keudesin japqan qaba saqalı özine erekşe aybın berip
turadı. Jalpı, bulardıñ tuqımındağı erkekterdiñ bäri sonday,
Arsen de elden erek közge şalınatın jigit, tek basqa Samanşinder
siyäqtı saqal-murt qoyudı ädetke aynaldırğan emes.
Ekeui jaqın tuıstardıñ ädetimen qos qoldap amandastı,
bir-biriniñ alaqanın qısqılap, märe-säre bolıp qaldı. Mañday
tüyistirip, jımiyä külip, ıqılas bildirisip jatır. Bektur ağa
bırtiğan qolın tösine qoyıp, birinşi bolıp til qattı:
– Qudayğa şükir, aman-esenbiz, äyteuir. Körispegeli qanşa boldı
özi, Arsen, eki aydan asıp ketti ğoy deymin?
– İyä, bayeke, üş ayday bolıp qaldı.
– Kördiñ be! – dep büyiniñ sirağınday tüksigen qabağın bir
köterip qoydı Bektur ağa. – Qalağa birneşe ret kelgenmin, seni
tabudıñ säti osı jolı tüsti. Jaraydı, endi aramızda köbirek bolatın şığarsıñ. Öziñ de tüsinip turğan şığarsıñ.
– Jaqsı, bayeke, ärine tüsinemin. Al, jolığa almay jürgenimiz,
sol bayağı qu tirliktiñ kesiri, onsız tağı bolmaydı, äytpese...
Jaraydı, äli de söylese jatarmız. Eñ bastısı, kezdestik, äyteuir…
Aydana ekeuiniñ arasında bolğan jäytti de, sol üşin kimniñ közine
şıqqan süyeldey bolıp jürgenin de, olar özin joldarınan qağıp
tastap, şetke qaray ığıstırıp, süygeniniñ qasına jolamastay
etip quıp jiberuge, jalpı qoğamdıq ömirden alastauğa tırısıp
Şıñğıs Aytmatov
jürgenin, buğan jauap retinde öziniñ ne isteuge bel buğanın ağasına
aytpaq emes. Ondaydı aytuğa bolmaydı, bul jolı äñgime basqa,
tikeley şaruağa qatıstı bolmaq. Bektur ağanıñ da kütkeni osı,
Tuyıqjar tauınan osı üşin tüsip otır.
Jaqın tuıstardıñ jaydarı jolığısuı qastarınan olay-bulay
ötip jatqan körşilerdiñ de köñiline jaqqan siyäqtı, külimsirey
bastarın izep qoyadı. Üsti-bası alqa-salqa, bireui it jetektegen eki
bala pısıq eken, aulada basqa da neşe türli maşina tolıp tursa da,
Bekturdıñ djipin unatıp qalıptı, birin-biri türtkilep, äldeneni
sıbırlasıp aytıp jattı, ärine, osınday jaltırağan, äri quattı
maşinanıñ ruline otırıp jüytkiter me edi, iti de qasında bolsa,
köşedegi jurttıñ bäri bularğa tañdana qarap, eki batırğa qol bulğap
şuıldasıp jatsa.
Djipke közi tüsip ketken Arsen bir sät osını oylap, külip jibere
jazdadı, köñili köterilip sala berdi.
Keyde aynaladağı jaydarılıq pen şınayılıqtan janıñnıñ
jadırap qoya beretini bar ğoy. Ondayda: sender quansañdar – men
de qosa quanamın degiñ keledi. Jazğı künniñ äli qıza qoymağan
şuağı da jer betindegi barşa jandı maqulıqqa säulesin tögip,
bir sättik quanışqa bölegendey edi, töñirek tügel tamıljıp tur.
Adam köñiliniñ bir sättik quanışına künniñ özi de ortaqtığın
bildirgendey boladı.
Bul düniede bäri de östip minsiz jarasım tauıp tursa ğoy. Ärqaşan osılay bola berer me edi, alayda osınday sätte aspannıñ äldebir
burışında bult üyirilip, tabiğattıñ qabağı tüyile bastaytını
bar... Nege söytedi eken? Ne kerek oğan? Meyli, özi bilsin…
Sol sätte Arsen Samanşinniñ boyında kenetten oyanğan
jaymaşuaq köñil küy men öz-özine senimdilik keyinnen, şaruanı
talqılauğa kirisken kezde de saqtalıp qaldı. İyä, Bektur ağa jurtqa
sözin ötkize alatın adam, bul orayda onıñ boyınan öz şaruasına
mığım qojayınnıñ nıq senimi bilinip turadı, ne aytsa da orındı,
barlıq pikirimen de, keltirgen dälelderimen de kelise bergiñ keledi.
İyä, añşılıq quruğa zañ jüzinde ruqsat etilgen resmi qujattarğa
Tau qulağan
litsenziyä aludan bastap, tüsken tabıstan tölenetin salıqqa deyin
bärin oylastırıp, negizdep, josparlap qoyğan, osınday ekzotikalıq
biznestiñ bir parası retinde qar barısın aulauğa da ruqsat etilgeni
qujattarda jeke bap türinde bekitilipti. Arab hanzadaları (nemere
ağayındı) bul jağınan äldeqaşan habardar etilgen. Olarmen
jasalğan kelisimşarttıñ ağılşın tilindegi nusqasın sonau
köktemde-aq Arsen Samanşinniñ özi dayındap bergen. Munı umıtıp
ta baradı eken, endi sonı naqtı iske asıratın uaqıt kelipti. Ärine,
Bektur Samanşin ağılşın tilinen müldem maqurım, bul öñirdiñ
halqı seniñ «inglişiñdi» qaytsin, sondıqtan arab añşılarımen
aralas-quralas ataulı tügelimen Arsenge jükteletin boldı.
Meymandarğa qızmet körsetudiñ tärtibi turğısınan kelgende
jäne Bektur Samanşinniñ jeke közqarası boyınşa, arab
hanzadalarımen aralasu jäne deldaldıq etu siyäqtı kürdeli
de qurmetti iske Arsennen basqa layıqtı eşkim joq. Öytkeni,
patşa tuqımınan bolıp tabılatın arab hanzadalarına jäy ğana
audarmaşı emes, olardıñ märtebesine say keletin eleuli tulğa,
terezesi teñ bolmasa da soğan jeteqabıl, basqaşa aytqanda, elden
erek adam kerek eken.
– Sondıqtan, qımbattı Arsen, ata-babamızdıñ aruağı
qoldasın seni, öziñnen bedeldi, öziñnen artıq qanday tilmaş boluı mümkin, öziñ de tüsinesiñ, topırağı torqa bolğır marqum ağam
– seniñ äkeñ tiri bolsa, osı şaruağa ol da atsalıspas pa edi, – dep
nığarlap qoydı Bektur ağa. – Biznes üşin de bedeldi adamdar men
äriptester kerek. Kömektesip jiber, eki aptaday birge bolsañ jeter
edi, bul sağan qiınğa soqpaytın şığar. Seniñ täuelsiz jurnalist
ekeniñ bükil aymaqqa mälim, qayda barıp, qayda jürseñ de öz erkiñ
öziñde, solay emes pe?.. Mınanı umıtpa, öziñ de bilesiñ, bes künnen
keyin hanzadalardıñ jibergen adamdarı keledi, olardı dayındıq
tobı deydi ğoy, özderi üş kisi eken. Arab hanzadaları özderiniñ
jekemenşik uşağımen Äulieatadağı ayırportqa kelip qonadı.
– Aeroport, bayeke, ayırport emes, – dep ağayınıñ sözin tüzep
qoydı Arsen. Biraq ol munı eleñ qılğan joq:
Şıñğıs Aytmatov
– Al men ayırport deymin, bizdiñ jaqta onı solay ataydı. Bizge
eñ jaqın ayırport sol. Öziñ de bilesiñ. Kelisim jasauğa kömektesip
ediñ ğoy. Qağazdardı toltırğansıñ, telefonmen de söylestiñ, esiñde
me, olar bankten habarlastı... Endi, mine – birge jumıs isteytin
boldıq. Arab hanzadaların ayırporttan birge qarsı alayıq, tauğa
da birge şığamız... Ol jaqta bärin dayındap qoydıq. Bul jağına
alañdama. Burınğı kolhoz keñsesin satıp alğam, eki bölmesin
qonaqüyge aynaldırdıq, qaladağıday emes, ärine, degenmen bul da
jarap jatır... Añşılıqqa tura Üzeñgiles asuınıñ özine şığamız,
kerek bolsa asudan äri qaray da aparuğa boladı, arğı jağı Qıtay,
ondağı soqpaqtardı jatqa bilemin. Ol jaqqa alpinisterden basqa
eşkim barmaydı, meyli ğoy, jas hanzadalardıñ barğısı kelse nege
aparmasqa? Barıs aulap köñil kötersin. Tegin emes, ärine. Öziñ de
bilesiñ... Quday qalasa, barıstar üşin biraz olja tüsirermiz dep
oylaymın. Ärkim öz ülesin aladı…
Östip tağı biraz şaruanı pısıqtap aldı. Bul orayda Bektur
Samanşin bärin oylastırıp qoyğan eken, nağız biznesmenge tän
qarımı bar ekeni bayqalıp tur – arab hanzadalarınıñ añşılıq
quruı men demaluı üşin ne kerektiñ bärin saylap qoyıptı: jorıq
şatırı da, minis attar da, atşılardıñ kim bolatını da muqiyät
saralanğan. Märtebeli meymandardıñ attarın kütu, ertteu men erin
alu – osınıñ bäri tek özderine ğana belgili, äldeqaşan sınnan ötken
senimdi adamdarğa jüktelipti, al qaru-jaraq pen jarıq tüsiretin
jäne alıstan köretin dürbi tärizdi quraldar üşin kim jauap beretini
quddı resmi hattama tärizdi aldın ala jazıp qoyılğan. Arsen
Samanşin tuısına iştey süysinip, maqtan tuta bastadı, sonımen
qatar, adamnıñ maqsattı äreketiniñ arasında biznestiñ aldına tüser eşteñe joqtığına tağı da köz jetkizgendey boldı. İyä, adamnıñ
umtılısınıñ biik şıñı biznes bolıp qalatın şığar, sirä.
Tuyıqjardağı añşılıq biznestiñ josparı da talqılanıp
bitti, eger munı qarlı taudıñ qolattarın şarlağan qar barıstarı
bilgen bolsa, jota-jotanı qualap, asudan asıp joğalmas pa edi, osı
jospardı solardıñ arasındağı eñ älsizi, jırtqış ağayındarınıñ
Tau qulağan
arasınan birjola alastalğan Jebe-Barıs bilse qayter edi?
Jadılanıp qalğanday bolıp, Üzeñgiles asuınıñ tübinde östip äli
de jata berer me edi, älde... Neni kütip jatır ol?
Arsen Samanşinge kelsek, osı biznes-protseske qatısı bar adam
retinde aldağı añşılıqtıñ qalay oylastırılğanın, ärine, egjeytegjeyine deyin biledi, äsirese Bektur Samanşinmen kezdeskennen
keyin bärin jaqsılap turıp pısıqtap alğan, desek te, keyin belgili
bolğanınday, aldında ne kütip turğanın, ömir soqpağınıñ soñğı
burılısı qayda aparıp tirerin ol da bilmegen eken. Ärine, onı da
eskeruge bolar edi dep säuegeysu qiın emes. Alayda boları bolıp,
boyauı siñgen soñ aqıldı bolıp körinudiñ ne qajeti bar? Jağdaydıñ
özi tura solay qalıptasıp kele jattı. Tılsım dünieniñ qudiretti
küşiniñ qalauımen aldın ala dayındalğan surapıl jospar iske
asıp, bolar is bolğan kezde bizdiñ keyipkerimizdiñ bar bitirgeni
– kündeligine «Körinbes qaqpa nemese şarasızdıq formulası»
dep aydar tağıp, birer auız söz jazıp ülgergen eken. Tağdırımen
sırlasu tärizdi osı jazbasında ol bılay dep oy tüyedi: «Tağdırdıñ
özi aldımızğa tartqan ärbir tosqauıldıñ aldın ala dayındalğan,
ayqara aşıq turğan körinbes qaqpası boladı, osı qaqpanıñ
tabaldırığınan attau mañdayına jazılıp, peşenesine buyırğan
är adam munı sol körinbes qaqpanıñ arğı jağına ötkende bir-aq
biledi. Qaqpadan kirgen adamnıñ keri qaytuı mümkin emes, bul da
qaytadan düniege keludiñ bolmaytını tärizdi buljımas qağida.
Bul – körinbes qaqpanıñ arğı jağına ötuge buyırılğan adamğa
tağdırdıñ şığarğan ükimi. Şarasızdıq formulası degen osı –
kirer jol bar da, şığar jol joq».
Jazmıştı moyındauğa mäjbür bolğan adamnıñ bul sözi äli de
jalğasıp, Arsen Samanşinniñ qalamınan tuğan qayğılı essege
ulasuı mümkin edi, biraq tek bir ğana jağdayda, eger sodan keyingi
oqiğalar tizbegi basqaşa tüzilgende ğana…
Tañerteñgi salqın lep basılıp, kün köterilgen sayın ıstıq
ta küşeye bastadı. Üydiñ de auası tarılıp, qapırıq bolıp ketti.
Äñgimeniñ arasında Arsen Samanşin ornınan turıp, tünde aşıq
Şıñğıs Aytmatov
qalğan terezeni japtı da, şkaftıñ joğarğı jağında, qabırğağa
ornatılğan şağın kondensatordı qostı. Köp qabattı üylerde
ıstıqqa şıdau qiın, mundayda tek kondensator ğana janıñdı
saqtap qaladı. Buğan dau bar ma. Bektur ağa terezeni aşıp qoyudı
ötindi. Taulı ölkede taza auamen demalıp üyrengen adam ğoy. Ärine,
qonaqtıñ aytqanı zañ… Terezeniñ aşıq turğanı da bir närsege
sebep bolıptı. Onday boların kim bilgen…
Tuısqandar eki sağattan astam uaqıtqa sozılğan äñgimege qayta
oraldı. Bul uaqıttıñ işinde aqköñil de şaruaqor şopır İtibay
şäyin de işti, djipke janarmay quyıp, juğızıp, bazardan jemis
äkelip te ülgerdi. Eki tuıstıñ arası jer-jihandı jaylap alğan
biznes arqılı burınğıdan da jaqınday tüsken sekildi, aytpaqşı,
taulı öñirdiñ adamdarı qazir dünieni şarlap jürgen saudagerlerdiñ
aytqan sözine sener-senbesin bilmey dal bolıp jür eken – gül ekeş
güldi de saudağa şığaruğa boladı eken ğoy? Ondaydı kim estigen!
Adam şirkinniñ oylap tappaytını bolsaşı, gül degen öz-özinen ösip
turğan närse emes pe, onı qızıqtauğa boladı, äsemdigine süysinesiñ,
qasınan ötip bara jatıp, atıñnan tüsip, balalardı quantu üşin bir
destesin julıp aluğa boladı, onı satu degen külkili ğoy... Mine, sol
añğal halıqtıñ qalıñ ortasınan şıqqan ağayındı Samanşinder
endi añşılıq quru jönindegi auqımdı biznes-jobanı talqılap
otır. Mäsele adam közinen aulaqta ömir süretin, älemdegi eñ qupiyä
jırtqış – qar barısı turalı, narıqtıñ qolı netken uzın edi,
olarğa da kelip jetkeni ğoy.
Añşılıqtıñ da narıqqa beyimdele bastağanın osıdan-aq bile
beriñiz, bügingi äñgimeniñ arnası sol töñirekten uzap şığar emes.
Aldağı añşılıqtıñ jay-japsarın qağazğa tüsirip otırğan ağayın
tıñdap otırıp, Arsen Samanşinge osınıñ bäri tura teatrdağı
qoyılım siyäqtı körinip ketti, rejisseri – burınğı kolhoz bastığı,
mümkin şınımen aqıldı adam şığar, mine endi ol kelesi körinisti
surettegendey-aq, añşılıq täsilderin bayandap ketti. Mısalı, Bektur Samanşin şeteldik añşılardıñ qalağan añın tañdap turıp
atıp aluı üşin tau tağıların qorşauğa qalay quıp tığuğa bolatı-
Tau qulağan
nın täptiştep ketti. Estigen qulaqqa auır tietin osı bir zımiyän
täsildi amalsız tıñdauğa mäjbür bolğan Arsen Samanşin endi onıñ
män-jayın uğıp aluğa tırıstı, öytkeni erteñ taudağı añşılıqtıñ
qır-sırın arab hanzadalarına egjey-tegjeyli tüsindiruge tura
keledi, söytip otırıp, qazir sonau Erenqabırğa tauında qannenqapersiz jortıp jürgen barıstarğa janı aşıp turğanın añdadı,
«qayran ğana barıstarım-ay, däl qazir alıstağı qalada, nöpirlegen
adamı köşege sıymay qujınağan megapolistegi «hruşev üyleriniñ»
birinde otırğan eki tuıs qazir senderdiñ tağdırlarıñdı şeşip
otırğanın, quddı bir Jaratqannıñ özindey-aq qay küni, qay sağatta
janıñdı aların belgilep otırğanın bilmeysinder ğoy, senderdiñ
sorlarıñ da osı» dep iştey tebirendi. Eger munı biler bolsa, tağı
añğa da jan kerek, keşigip qalmay turğanda Gimalayğa ma, äldebir
qiyän tauğa bezip joğalmas pa edi.
Qiyäl şirkin ne degen jüyrik, qıranday samğap birese Uyağa, birese
qiyäğa sermeydi. Munday da äumeserlik boladı eken, kenetten basına
äri keremet izgi, äri essiz sandıraq bir oy keldi: aytalıq, osını taudağı
barıstarğa qalay bildiruge bolar edi? Qiyäldıñ büytip şarıqtauın
şalıqtau dese bolmas pa, soğan mümkindik bolğan künniñ özinde
de ondaydı oyıña aluğa qalay dätiñ baradı, biznesti qaytpeksiñ,
biznes qayda qalmaq? Aspanğa uşıp kete me? Qaydağı bir jabayı
añdardı qutqaramın dep biznesti qurdımğa ketirmekpisiñ? Sonı
aytşı? Osı qiyälıñ şındıqqa aynalıp, tağı añdardı şınımen
qutqarıp qaldıñ delik, sonda ne bolmaq? Dünie-älem sol küyi tura
berer dep pe ediñ? Joq, onda bäri qurıp tınar edi, adam balası öz
qolımen jasağan aqırzamannıñ qurbanı bolıp, jer betinen özinözi qurtıp tınadı. Sondıqtan – joq degesin joq, biznesten asıp
eşqayda ketpeysiñ, qalğanınıñ bärin sosın köre jatarmız, keyin,
keyin... Äytpese, bayqap kör, jağıñdı aşsañ boldı – öz basıñdı öziñ
jutqanıñ, odan da asılıp ölgeniñ artıq! «Mergen» dep atalatın
añşılıq biznes firmasınıñ bastığı Bektur ağanıñ bayıppen
aytıp bergen nusqauların qoyın däpterine ağılşın tilinde tüsirip
otırıp arab hanzadalarımen jumıs istegen kezde keregi boladı –
Şıñğıs Aytmatov
Arsen Samanşin eş sebepsiz, işki tüysiktiñ türtpegimen, ayaq astınan
osını oyladı, älde bul da Qudaydıñ jibergen jazası ma eken?
Bektur Samanşin, sol sätte, ärine, Arsenniñ ne oylağanın, jan
düniesinde qanday tolqın jügirip ötkenin añğarğan joq, onıñ özi de
bul jayında til qatıp, emeuirin bildirgen emes.
Ortaq şaruanı talqılap otırğan eki adamnıñ bireuiniñ basına
osınday teris oy keledi dep kim oylasın, mundaydı tüsindirip
berudiñ özi de mümkin emes. Taudıñ arğı betinde soqqan jelden bergi
bettegi ağaştıñ butağı şayqalmaydı ğoy.
Köñili kümän ataulıdan ada Bektur Samanşin inisin tuıstarşa
jaqın tartıp, älgi usınısın nıq senimmen, bajaylap aytıp
berdi. Josparın qağazğa sızıp, taudağı şatqaldar men quzjartastardıñ qay tusına tosqauıl qoyatının belgilep otır, sol
mañdı jan-jağınan, eñ kemi üş, äytpese tört qaptaldan qaumalap,
qorşap alğan jön, äytpese jırtqıştardı aranğa jığamız deu bos
äure bolmaq, söytip jan-jaqtan bir mezgilde dañğaza köterip, ulapşulap, tağı añdardı qajetti bağıtqa qaray qualaytın bolamız.
Ärine, jolımız boluı da, bolmauı da mümkin. Qaytken künde de
keminde bes-altı jigit kerek, olar jırtqıştardı at üstinen ürkitip, mergender jasırınğan orınğa qaray qualauğa tiis.
Meymandardıñ jolı bolıp jatsa, olardıñ jergilikti
kömekşileriniñ eki ese jolı bolğanı, tüsken aqşanı bärimiz bölip
alamız. Ärkimge öz ülesi tiedi, ärine. Sondıqtan, ärkimniñ de
tırısıp bağatını tüsinikti şığar…
Bektur Samanşin öziniñ tikeley basşılığımen ötkiziletin
munday jauaptı jumıstı senip tapsıruğa bolatın auıldastarın da
atap ötti. Olar endigi attarın baptap, qaruları men dañğıraların
dayındap jatqan da şığar…
İyä, tuısqanınıñ äñgimesi munı ayran-asır qaldırdı, ağayı
bolaşaq klientterge arnalğan biznes-añşılıqtıñ josparın
kelistirip turıp jasağan eken. Istıq şäydi baptana urttap qoyıp,
ekeui uzaq otırdı, teñ añşılıqtı ğana emes, basqa da şarualardı
söz etti, tuğan ölkede äñgimege tatitın jäytter barşılıq emes pe.
Tau qulağan
Söytip otırğanda bir qızıq boldı, şınımen tañğalarlıq jäyt.
Mundaydı oydan şığara almaysıñ.
Mäsele mınada, jaz kezinde aulada, üylerdiñ töñireginde kepterler men qarlığaştar qaptap ketedi, biik üylerdiñ şatırlarına,
töbesi men qabırğasınıñ arasındağı quıstarğa Uya salıp, meken
etip alğan. Olarğa eşkim nazar audarmaydı, kepterler ädemi bolıp
keledi, olardı turğındardıñ unatatını bar, qarlığaştarda
eşkimniñ şaruası joq, özderimen özderi tirlik etip jatır. Birde
toptasıp, birde jeke uşıp-qonıp jüre beredi, qanattanıp qalğan
balapandarın Uyadan şığarıp, uşudı üyretedi. Bayağıdan beri solay
äli de solay bolıp kele jatır... Şıqılıqtağan torğaylarday emes,
qarlığaştar tekti qus qoy – sulu, sımbattı, tipten sıpayı deuge de
boladı…
Biraq olay emes eken. Bul jolı olar erekşe qızıq minez körsetti,
älde birdeñeniñ nışanı ma eken…
Ağayındı Samanşinder dastarqan basında äñgime qurıp,
tañerteñnen beri özderiniñ biznes-jobası men taudağı barıstardı
aulau jönindegi josparın talqılap otırğan, Arsen Samanşin
qolındağı qoyın däpterine ağayınıñ aytqan sözderin ağılşın
tilinde tüsirip jattı, arab hanzadalarına istiñ män-jayın
uğındırıp berui kerek qoy, sol kezde aşıq turğan terezeden eki
qarlığaş uşıp kirdi, şaması, juptas bolsa kerek. Eger olar munda
qatelesip, adasıp kirgen bolsa, älgi terezeden keri qaray uşıp şığa
alatın edi. Onda turğan ne bar, qustar da adasatın şığar, buğan
tañdanatın eşteñe joq… Bul ekeui keri qaytuğa tırısar emes,
bölmeni aynala uşıp jür, älsin-älsin şıqılıqtap, dıbıs berip
qoyadı.
– Oy, mınalardı qara, qarlığaştar ğoy, bular qaydan jür! – dep
tañdanısın bildirgen Bektur ağa bir qozğalıp qoydı. – Östip terezeden kirip kete bere me özderi?
– Joq, birinşi ret körip turmın. Burın büytip kirgen
emes. Jalpı, bizdiñ aulada qus köp, terezeniñ aldımen olaybılay uşıp ötetini bar. Osı üydiñ şatırınıñ astında
Şıñğıs Aytmatov
Uyası bolsa kerek, – dep tüsindire bastadı Arsen Samanşin.
– Älde birdeñeden qorqıp ketti me eken? Terezeni aşıñqıraşı,
uşıp ketsin.
Terezeni şalqayta aşıp tastadı, qarlığaştardıñ qaytqısı
kelmeytin siyäqtı. Kip-kişkentay közderi jılt-jılt etip, töbeni
aynala uşıp, tınbastan şıqılıqtay beredi. Şınımen äldenege
alañdaulı siyäqtı. Jayşılıqta adamdarğa jaqınday bermeytin
qustar bul jolı üydiñ işine ädeyi uşıp kirgen tärizdi, birdeñe
aytpaq bolatınday ma, äldeneden saqtandırğısı kele me… Äyteuir
sol sätte Arsen Samanşinge solay körinip ketti, bul oyına öziniñ
de külkisi keldi, ülken Samanşin orındıqtıñ arqalığında iluli
turğan sülgini alıp sermelep, qustardı quıp şıqpaq bolıp jür.
Qarlığaştar sülgiden qaşıp, aulağa uşıp şıqtı…
– Qızıq boldı-au bul, – dep basın şayqap qoydı Bektur ağa.
– Munısı nesi eken? Jaraydı, uşa bersin. Jumıs isteyik, uaqıt
tığız. Sen qaşan kelmeksiñ, sonı anıqtap alayıq, añ ürkitetin
jigittermen jolığuımız kerek. Sosın ekeumiz kelisimşartqa otıramız.
– Ekeumizdiñ aramızda qanday kelisim-şart? Onıñ ne qajeti bar?
– Joq, joq, qazir onsız bolmaydı. Kelisimşartsız biznes bola
ma eken!..
Arsen Samanşin ağayınıñ bul usınısınan bas tartpaq bolğan:
qajeti joq, bayeke, men sağan äkemdey senemin ğoy, auzın aşıp
ülgergen joq, älgi eki qarlığaş tağı da uşıp kirdi, töbeni boylap
şır aynalıp jür.
– Ha, – dep tañ-tamaşa qaldı Bektur ağa, – mınalar qaytıp keldi
ğoy! Bunısı nesi?
«İyä, bul eki qus äldeneni aytıp bitiruge nemese ayağına deyin
tıñdauğa, yaki özderin tolğandırğan äldebir jañalıqqa tolıq
qanığu üşin qaytıp kelgendey körinedi eken», – dep oyladı Arsen, sol sätte äldenege mazasızdanıp jürgen qos qarlığaşqa köz
almastan qaray berip, ekeuiniñ muñ şaqqanday şıqılıqtauı neni
bildiretinin bilsem ğoy dep qiyäldadı. Bektur ağa: – Qustardı quıp
Tau qulağan
şığıp, terezeni jauıp, – qoyşı dep ötindi. Sülgini qolğa aluğa tura
keldi, sosın terezeni jauıp tastadı. Sodan keyin şkaftıñ üstindegi
kondensatordı qaytadan qostı. Tereze jabıq, Bektur ağa ıstıqtap
jürer.
Alayda bir minut ötpesten älgi ekeui terezeniñ aldına tağı uşıp
keldi, äynekti tesip jibererdey üñile tönip, älginde aytıp ülgermegen
äldebir mañızdı habardı jetkizbek bolğanday, nemese äldeneni
eskertkendey tağatsızdana şıqılıqtaydı... Sırtta turıp iştegi
ekeuine üñilgen qarlığaştar özderiniñ osı adam sengisiz äreketin
aqtarlıqtay äldebir qupiyä sırdı aşuğa niettenip turğanday.
Eger dauısı bolsa ayğaylap jibergeli turğan tärizdi. Bizdi tıñdap
alıñdar dep talap etetin siyäqtı ma...
Bektur ağa iığın qiqañ etkizip, öz-özine suraq qoydı:
– Bul neniñ nışanı? Jaqsılıqqa körinse igi edi... Jaraydı,
bularğa bola alañdamay-aq qoyayıq. Terezeniñ perdesin jap, bizdi
körmeytin bolsın. Mümkin sonda tınıştalatın şığar.
Terezeniñ perdesin tüsiruge tura keldi.
Sodan keyin tuısqandar onı-munını söz etip tağı da biraz uaqıt
otırdı, Arsenniñ oyınan älgi jumbaq qarlığaştar ketpey qoydı,
ondaydı kim körgen, qustardıñ osınday qılıq körsetkenin burınsoñdı estigen emes, olardan jasırınıp, terezeni jauıp alğanına
azdap ökinip te otır...
Ekeuara äñgime barısında osı oydan arıla almay qoydı, kelgen
şaruasın pısıqtap alğanına köñili toğayğan Bektur Samanşin
jaqın tuıstığın paydalanıp, Arsen inisiniñ boydaqtıq ömirine
qatıstı öz pikirin bildirdi:
– Jağdayıñ jaman emes-au, Arsen, – dedi ol inisiniñ jüzine tura
qarap, – quraq uşıp kütip alıp jatırsıñ, onıña rahmet, degenmen,
köñiliñe kelmesin, boydaqtardıñ şäyin işudi qoyatın uaqıt jetken
joq pa osı? Ärine, mäsele şäyda emes, nesine soza beresiñ, üylenip
almaysıñ ba, bireuler bes-altı äyelim bar dep teledidardan
maqtanadı, sen bolsañ bir ret sürinip kettiñ de, äli oñala almay
jürsiñ. Joq, munıñ bolmaydı, Arsen. Öziñ jassıñ, aqıldısıñ,
Şıñğıs Aytmatov
marqum äkeñ seni maqtan tutar edi, tiri bolsa nemere süygim keledi
derine kümänim joq, ras, bay emessiñ, biraq küniñdi köre almay
jürgen de eşteñeñ joq, tuıstardıñ bäri seniñ toyıñdı kütip jür.
Öz basım ärqaşan dayınmın, qudalığıña jumsauğa bir üyir jılqı
da bölip qoyğam, kerek deseñ osı qalağa aydap äkeleyin. Külkisi joq.
Jaqsı äyeldi qaladan da, daladan da tabuğa boladı. Tañdağanıñdı
al. Uaqıt bolsa ötip baradı… Öziñ de tüsinesiñ ğoy bärin.
Arsen jımiıp, kelisim bergendey basın şulğıp qoyadı, söytip
otırıp äñgimeni basqa taqırıpqa burmaq bolıp edi, kenet Bektur
Samanşinniñ oyına äldene tüsip ketti:
– Tıñda, Arsen, mümkin älgi qarlığaştar munda teginnen-tegin
uşıp kelmegen bolar, ä, qalay oylaysıñ? Olar da seniñ äyeliñdi
körgisi kelip, şıdamay üyge kirip kelgen bolar! – dep öz äziline özi
mäz bolıp qarqıldap külip qoydı. Biraq Arsen şınımen jauap
berdi:
– Olay bolsa eşteñe emes qoy.
Keyin aulada Bekturdı şığarıp salıp turıp ta Arsen osını
oyladı: «Eger olay bolsa eşteñe etpes edi». Bektur Samanşin
şaruaqor adam, onıñ oyında basqa närse jür. Juğannan keyin
burınğıdan beter jarqırap şığa kelgen djipiniñ qasında turğan
Arsenniñ şañ basqan «Nivasın» körip, bılay dedi:
– Tıñda, Arsen, eger bäri özimiz oylağanday sätti ötip jatsa, sen
de osınday bir djip satıp alar ediñ, onı da oylap qoy. Qaşanğı
«Niva» minip jüre bermeksiñ, ärine, bul da jaman maşina emes,
keñestik däuirden qalğan mura, degenmen qazirgi biznes zamanında
sen siyäqtı adamğa djipten layıqtı kölik joq.
Arsen de Bektur ağayına rizaşılıq bildirip jatır:
– Rahmet, bayeke, rahmet, retine qaray körermiz, djip degen taulı
jerde minuge jaqsı, degenmen köre jatarmız onı – özi äli sonı oylap tur: «Olay bolsa jaqsı ğoy», söytip äñgimeni basqa arnağa burıp
jiberdi:
– İyä, İtibay, qalay demaldıñ? Jaraysıñ, osı betiñnen tayma.
Bizdiñ jaqtıñ tauına sen siyäqtı jigitter ğana şıday aladı.
Tau qulağan
– İyä, İtibay ekeumiz bul taudı biraz şarladıq qoy. Qanşa jol
jürdi dep oylaysıñ? Üş jüz şaqırım!
– Üş jüz qırıq boldı! – dep qosıp qoydı İtibay külimsirep.
Tuısqandar quşaqtasıp qoştastı, Arsen djiptiñ soñınan
qolın bulğap şığarıp saldı, oyınan älgi suraq keter emes: «Olay
bolsa eşteñe emes qoy!»
Qarlığaştardıñ jumbaq qılığın umıta almaytınday Arsen
Samanşinniñ tağı bir sebebi bar edi, odan tek köñili jabırqaydı.
Bul turalı eşkimge tis jarmaq emes, ärine, qarlığaştarğa qatıstı
osı jäytti estise, Aydana ğana şın tañırqap, budan äldebir sırlı
da mändi qorıtındı tüyer edi, osı jöninde qanday da bir hikaya
jazsa, libretto nemese jan tebirenter än tusa ğoy dep armandarı
sözsiz. İyä, ol kütpegen jerden oñaşa sırlasuğa türtki bolar äñgime
taba qoyuğa şeber-aq. Osınday sırlasu ğaşıqtardı burınğıdan
da jaqındata tüspey me. Qanşa ret solay boldı eken. Endi onıñ
dauısın telefonnan estudiñ özi muñ, älgi bir limuzinge otırıp,
tayıp turdı, esesine qazir aqşağa bögip jür. Ne istersiñ buğan!
Äytpese äldebir tılsım sırlı habardı jetkizbek bolğan jumbaq
qarlığaştar turalı dereu soğan aytıp bermes pe edi. Iştey olarğa
«habarşı-qarlığaştar» dep at qoyıp aldı. Tek olar qanday habar
aytpaq boldı eken?
Ärine, bir-eki künnen keyin bul da umıtılıp keteri sözsiz, solay
boldı da, Tuyıqjar tauında ötetin aldağı biznes-añşılıqqa
dayındalu oñay emes, şarua bastan asadı, soğan bilek sıbana kirisip
ketken, kenet älgi habarşı-qarlığaştar qaytadan esine tüsti, solar
şınımen äldeneni habarlamaq boldı-au degen baylamğa keldi, söytip
ol tau bökterindegi tuğan auılına kelgeli besinşi kün bolğanda
kündeligine: «Körinbes qaqpa nemese şarasızdıq formulası» dep
aydar qoyıp, tüñiliske tolı aşı oyların jazdı, öz-özine tağı da
eskertkendey, bayağı bir oyların qaytalağan:
«Bul turalı birden bile almaysıñ. Tağdırdıñ özi aldımızğa
tartqan ärbir tosqauıldıñ aldın-ala dayındalğan, ayqara aşıq
turğan körinbes qaqpası boladı, osı qaqpanıñ tabaldırığınan
Şıñğıs Aytmatov
attau mañdayına jazılıp, peşenesine buyırğan är adam munı sol
körinbes qaqpanıñ arğı jağına ötkende bir-aq biledi. Tek solay ğana
boladı. Arğı jaqqa ötken adam munı sol qaqpanıñ tabaldırığınan
attağanda ğana bile aladı. Qaqpadan kirgen adamnıñ keri qaytuı
mümkin emes, bul da qaytadan düniege keludiñ bolmaytını tärizdi
buljımas qağida. Bul – körinbes qaqpanıñ arğı jağına ötuge
buyırılğan adamğa tağdırdıñ şığarğan ükimi. Şarasızdıq
formulası degen osı. Kirer jol bar da, şığar jol joq».
Älgi qarlığaştar şınımen osı turalı eskertpek bolğanı
ma? Olar munı qaydan biledi?! Külkili ğoy bul. Nağız aqımaqtıq.
Jabayılıq. Mundaydı da oylauğa boladı eken-au. Äzirşe solay
bolıp tur. Äzirşe… Keyinnen Arsen Samanşinniñ qalamınan
osınday oylar qağazğa tögilui üşin de äldebir oqiğalar boluğa tiis
edi. Äzirşe onday eşteñe bayqala qoyğan joq. Mazasızdanatın
eşteñe joq, biznes-jospar boyınşa belgilengen jumıstar öz
retimen jürip jatır.
Tağdırınıñ qanday tartu dayındap qoyğanı qaperine kirmegen
jigitimiz äli de öz oyımen bolıp jür, Aydanamen jolığıp, sol bir
tılsım sırlı qarlığaştar turalı äñgimelep bere almaytın boldımau dep muñayadı. Tapqan eken! Osı da sebep bolıp pa, älde osını esti
sala Aydanası quyğıtıp jetip kelip, käne sol ğajayıp qarlığaştar,
körsetşi mağan! – dep moynına orala ketedi dey me? Esi durıs pa
öziniñ, älde süygen qızı tastap ketken soñ şalıqtay bastağan ba?
Tüptep kelgende, onıñ jağdayı da Üzeñgiles asuınıñ tübine
äldebir siqırlı küş baylap qoyğanday ne äri, ne beri ketpey jürip
alğan, üyirinen alastalğan Jebe-Barıstıñ jağdayımen şamalastuğın. Neni kütip jür ol?
VI
Eki künnen keyin Arsen Samanşin öziniñ «Nivasımen» jolda
kele jattı. İyä, arab hanzadalarınıñ keluine sanaulı künder
qaldı, Arab ämirlikteri bileuşisiniñ murageri Hasan men kuveyttik
Tau qulağan
Mısır ekeui nemere ağayındı eken. Ärine, olardıñ tolıq atıjönin aytıp şığu da, este saqtau da oñay emes, bul üşin aldın ala
dayındalıp, jattap alu kerek. Äzirşe osı da jetip jatır – hanzada
Hasan men hanzada Mısır… Arsen Samanşin öziniñ tuğan ölkesi –
Erenqabırğa tauınıñ bir silemi bolıp tabılatın Tuyıqjarğa sol
ekeuiniñ añşılıq quruına qızmet etu üşin kele jatır.
Jol äjeptäuir uzaq bolatın – bes sağatqa juıq uaqıt kerek.
Talay jürgen jolı ğoy, äsirese avtokölik aydaudı üyrengennen
beri. Är jolı sınaqtan ötkendey bolasıñ – joldıñ tek jartısına
ğana asfalt töselgen, qalğanı – jäy topıraq tögilgen üyindi jol,
tau bökterin qiyälay, birese örge köterilip, birese eñiske tüsip ilbip
otırasıñ. «Niva» äli de äjetke jaraydı, äzirşe jürisinen jañıla
qoyğan joq, degenmen soñğı kezderi qalada sañırauqulaqşa qaptap
ketken şeteldik maşinalardıñ arasında sirep bara jatır.
Qalanıñ şet jağındağı buralañ köşelerdi aynalıp ötip,
şığısqa qaray bettep keledi, qala sırtındağı baqşalar men
auıldardıñ qasımen biraz jürgen soñ burınğı kolhozdar men
sovhozdardıñ egis alqabına şığasıñ. Aldında tau jotalarına
barıp tireletin egistik jatır, onıñ arğı jağınan Erenqabırğanıñ
qarlı şıñdarı munartadı, sol taudıñ şatqaldarı men
qolattarında jolbarıstar men qabılandardıñ tuısı, bul künderi
auqımdı halıqaralıq añşılıqtıñ nısanasına aynalğan qar
barıstarı ıqılım zamannan beri tirşilik etedi, arab añşılarınıñ
munda jer şarınıñ basqa bir geografiyälıq aymağınan kelgenin
eskersek, solay bolıp tur.
Arsen Samanşin öziniñ «Nivasımen» sol biik-biik şıñdarı kök
tiregen taudı betke alıp, öziniñ tuıp-ösken ölkesine qaray tartıp
keledi, burın munda ärtürli şarualarmen, bireulerdi jerleuge,
bireulerdiñ üylenu toyına, jaqın tuıstarınıñ qonıs toyına
kelip turatın. Bul jolı basqa tirlikpen kele jatır, apasınıñ
üyine tüsedi, ol da birazdan beri üyge tağı da bölme qosu kerek dep
qıñqıldap jürgen, küyeui auıldıñ ustası, bul künderi ustanıñ
tabısı mardımsız bolıp ketti, Ösken degen ulı üylenbek, oğan da
Şıñğıs Aytmatov
qarjı kerek, qısqası, eger jolı oñğarılıp, biznes-josparları
orındalıp jatsa, apasına mindetti türde kömektesedi, onsız bola
ma.
Bul jolı Arsen Samanşin auılına erekşe sebeppen kele jatır, burın mundaydı özi de körgen emes, ne degenmen täuelsiz
jurnalist emes pe – öz erki özinde, qızmet babı boyınşa eşkimge
täueldi emes, sondıqtan jaqın tuısı, osı ölkeniñ betke ustarı,
añşılıq biznesin alğaşqılardıñ biri bolıp aşqan Bektur
Samanşinniñ bir sözin eki etpey qabıl aldı. Jerlesteri Arsenniñ
bul kişipeyildigin özderinşe bağaladı, tuıs ekeninde dau joq,
degenmen aspannan özi tüskeli turğan dollarlardan kim bas tartsın.
Onday aqımaqtı tappaysıñ qazir. Arab añşılarınıñ saparı,
durısı, tauda jortqan qar barısınıñ osı ölkeni mekendeui qıpqızıl aqşa bolıp qaltağa özi-aq quyılğalı turğan joq pa. Öytkeni
qazir jabayı añnıñ özi de narıqtıq aynalımğa tüsip ketken,
mundaydı kim oylaptı. Eger bul jaqta qar barısı bolmasa, onda
arab hanzadaları mıs-mıs aqşa şığarıp, sonşa jerden sandalıp
keler me edi munda? Ärkim de öz qaltasın oylaydı. Qaşan da solay
bolğan jäne bola da beredi.
Al aqşa jürgen jerde basqanıñ jan düniesinde ne bolıp
jatqanında kimniñ şaruası bar. Bireuler atqa minedi, bireuler
boqqa minedi. Meniki jüre tursın, bötendiki tura tursın. Ärkimniñ
öz oylağanı bar. Sondıqtan Arsen Samanşinniñ audarmaşı boluğa
kelisim beruiniñ şın sebebi ne ekenin eşkim bilgen joq, biluge
tırısqan da joq.
Jalğız özi rulde kele jatıp, spidometrdegi jıldamdıqtıñ
özgerui men jolda kezdesken basqa maşinalardı baqılaumen ğana
bolğan, äsirese burılısta saq bolu kerek, şirey tielgen äydikäydik jük maşinaları, keyde olardı «qıtay-maşina» dep ataydı,
audarılıp kete jazdap äzer keledi, olardıñ qasınan aman-sau ötken
sayın bir jeñildep qalasıñ, jol boyındağı osınday äbigerge
qaramastan, sol bayağı bir-aq närse oyınan keter emes: endi ne isteydi,
qalay ömir süredi? Tek sol ğana bolsa jaqsı ğoy, ara-arasında soñğı
Tau qulağan
kezderi oyına jii oralıp jürgen sol bir qatigez piğıl kenetten
qılt ete qaladı, sol oyınan özi de qorqıp, eske almauğa tırısadı,
äytse de bolar emes. Sol sätte Arsen Samanşin maşinada otırıp,
ornınan uşıp tura jazdaydı – «aqtıq jauaptıñ» älegi azapqa
salıp keledi. Bul qanday «aqtıq jauap», qaydan şıqqan päle?
Qolamtanıñ arasınan jıltırağan şoq tärizdi kökeyin küydirip,
janın jegen kek aluğa degen quştarlıqtı – öltiredi jäne özi de
öledi! – işinen solay atağan. Jäne bul oyınan bas tartuğa bolmaydı.
Sonımen qatar, osınşama nadan bolğanım ba, öz-özimdi jeñe
almaytınday mädenietim sonşalıqtı tömen be, jan düniemdi qayta
jañğırtuğa şamam jetpeytin ruhım älsiz bolğanı ma dep tañdanıp
ta keledi. «Bir kezde izgi jürekti aqköñil adam siyäqtı edim, – dep
oyladı ol, – söytsem men de bir tükke turğısız küyki pende ekenminau. Jabayı tüysik janımdı jep baradı, narıqtıq ideologiyä
mağan arnalmağan bolıp şıqtı, bir teuip jol jiegine laqtırıp
tastamaq… Sotsialistik monopoliyädan qutılıp edik, narıqtıq
monopoliyäğa tap boldıq – osını oylağan kim bar? Monopoliyäğa
köngisi kelmegen qırsıqtardı qay kezde de qılğındıra salatın.
Söytip seni öltirmek boladı eken, sen de öltir olardı! Eregisken
duşpanğa berer aqtıq jauabıñ osı...» Özin-özi Uyaltpaq bolıp,
ayıptap, mazaq qılğısı keledi, jüreginiñ tübinde rayınan qaytu,
keşiru jöninde mısqalday sezim joq. «Aqtıq jauap» beruge tolıq
haqım bar dep bekinip alğan…
Tau bökterindegi aynalma jolmen «Nivasın» aydap kele jatqan
ol östip özi siyäqtı Qudaydıñ nazarınan tıs qalğan nemese sol
Qudaydıñ özi bar bolsa, onı äldeqaşan umıtqan milliondağan
pendeler äbiger bolıp jürgen ülken qaladan birtindep alıstap bara
jattı. Janın jegen mazasızdıq pen buldır ürey, qayğı-muñı
men tañğı uyqıdan oyanğan sätte qiyälın terber arman-añsarına
degen sağınış özimen birge ketip baradı; qarğıs atqır sol qala
ğoy munı Aydanadan ayırğan, aru qızdı buqaralıq mädeniettiñ
qapasına qamap qoydı (qızıqtı qara, buqaralıq mädeniet temir
torlı türme bolıp şığuı da mümkin eken-au!), bul türme de käduilgi
Şıñğıs Aytmatov
qılmıskerlerdi qamaytın türmeden bir kem emes, ol jaqta qarulı
küzet, munaradan baqılap turadı, beyne-körinis quraldarı jäne
bar, munda esiktiñ artında, sahnanıñ sırtında, limuzinniñ işinde
täulik boyı biznes-küzetşilerdiñ qorşauında jüresiñ. Mäñgilik
qalıñdıqtı solardıñ qay-qaysısı da qamauda ustay almas edi, san
ğasırdan beri taudı kezip jürgeni de sodan, bostandıqtı süygeninen
emes pe. Qala halqı onday muñlıqtı qaytsin... Sahnağa şığıp,
adamdardıñ jan sezimine, sanasına jol aşuına eşqaşan mümkindik
bermeydi olar…
Arsen Samanşinniñ büytip qalağan jağına kete beruine qalanıñ
da köngisi kelmeytin siyäqtı. Qala onı jol boyı telefon arqılı
tauıp alıp, jağasına jabısıp jiberer emes, jol üstinde de, keyde
sözinen jañılıp qalmas üşin jol jiegine toqtap turıp ta qalta
telefonı arqılı jauap beruge tura keldi. Negizinen, aldın ala uäde
etip qoyğan maqalalar men suhbattardıñ mätinin surağan är aluan
redaktsiyälar habarlasıp jattı, endi olardı biraz uaqıt keyinge
qaldıruğa tura keledi, neğurlım tabandı redaktorlar men telehabar
jürgizuşilerge demalısta jürmin, öz-özime demalıs bergem, büytuge
tolıq haqım bar, aldağı üş apta boyı saparda bolamın, qazirdiñ
özinde qaladan şığıp ketkenmin dep bärin bajaylap tüsindiruge
mäjbür boldı. Söytip bul mäselelerdi keyinge qaldıru jöninde
keliskendey boldı, jol üstinde telefon soqqandardıñ ekeuiniñ
şaruası şuğıl eken – dereu, naq osı sätte, telefonmen bolsa da
jauap berudi talap etti, öytkeni Arsen Samanşinniñ qazirgi küyip
turğan qoğamdıq mäseleler jönindegi pikirlerin sınğa alğandarğa
qarsı ne aytarın baspasöz jäne telehabar arqılı jariyä etu kerek
bolıp tur eken. Belgili jağday, munday dau-damayğa bayağıdan beri
aralasıp keledi ğoy, sonıñ bäri qalada, keñseler men redaktsiyälarda
ötetin, qalanıñ sırtında jürip telefon arqılı pikirsayısqa tüsip
körmepti. Amal joq, munı da bayqap köruge tura keldi. Maşinasın
toqtatıp, äñgimege aralastı. Telefon soğıp turğan öziniñ eski
tanısı, «Jaña jol» gazetiniñ bas redaktorı Qumaş Baysalov
bolatın. Ekeui baspasözde ejelden beri birge istep keledi.
Tau qulağan
– Tıñda, Qumaş, – dep bastadı Arsen Samanşin. – Ne bolıp
qaldı? Men jolda kele jatırmın, ayttım ğoy sağan. Qaytıp barğan
soñ asıqpay äñgimelessek bolmaytın ba edi…
– Tüsinip turmın, Arsen, eskertip qoyayın dep edim, bul seniñ
konferentsiyäda, mediaforumda söylegen söziñe baylanıstı, esiñde
me?
– Ärine, esimde.
– Bılay bolıp tur, bir top dini qayratker, özimizdiñ jergilikti
dindärlar ğoy – arasında musılmandar da, hristiandar da, tipten
liberal baptister de bar, solar aşıq hat jazıptı, talay aytıp
edim sağan, keyde artıq ketip qalatınıñ bar.
– İyä, bul dindärlarğa ne kerek eken, neğıp bäriniñ bası birigip
qalğan? Ayaq astınan dostasa qalıptı ğoy. Äşeyinde bir-birimen
amandasuğa jaramaytın edi...
– Öytkeni sen jurttıñ aldında Qudaydıñ özin, tup-tura Jasağan
jalğızdı öziñniñ älgi «Söziñe» täueldi etpek bolıpsıñ deydi.
– Sonşama ne dep qoyıppın, munı qalay tüsinuge boladı? Au,
eger meniñ sözime täueldi bolsa, ol qanday Quday? Olar da ayta
beredi eken.
– Tük bilmegensi qalmaşı, Arsen. Öziñniñ ne aytqanıñdı
biletin şığarsıñ. Älgi hatta jazğanıñday, bul ustanımıñ adasu
emes, aqiqattı burmalau ekenin halıqtıñ aldında aşıq moyındap,
täubağa keluiñdi talap etip otır.
– Toqta, toqta, qanday ustanım? Tağı neni tauıp alıptı?
– Almatıda ötken mediaforumda söylegen söziñ esiñde me?
– Jaqsılap oylansam, esime tüsetin şığar, bul özi mamır ayında bolmap pa edi…
– İyä, durıs, mamırdıñ ayağı, 25-i men 27-siniñ arasında ötken…
– Äri qaray ayta ber?
– Qazir men oqıp bereyin, olardıñ narazılığınıñ mäni nede
ekenin tıñdap al.
– Oqi ber, bolsañşı endi.
– Jaraydı, tıñda. Aytpaqşı, telefonıñ otırıp qalmay ma?
Şıñğıs Aytmatov
– Ol jağına alañdama, kerek bolsa qaytadan quattandırıp
alamın.
– Bılay ğoy. Oqimın... «Sonımen, bizdiñ tolıq kelisilgen ortaq
pikirimiz boyınşa, biz – älemdik dinderdiñ filialdarı bolıp
tabılatın aymaqtıq ortalıqtardıñ ökilderi – belgili jurnalist
Arsen Samanşinniñ «Evraziyä mediaforumında» orın alğan
qudaysızdığına qarsı ortaq közqarasımızdı, ayıptauımızdı
jäne narazılığımızdı bildiremiz, ol özi tarihtıñ köşpendi
däuirindegi pälsapa dep aydar taqqan, şın mänisinde ateizmnen de
qauipti «Söz» dep atalatın şığarmasına silteme jasap, sondağı
jabayılıq mätinnen üzindi keltirip, barşa dindärlardıñ namısın
qorladı»... Estip tursıñ ba?
– İyä, estidim, estip turmın.
– Äri qaray seniñ söziñdi keltiredi. Aytpaqşı, esiñde me,
konferentsiyäda söylegen sözderdiñ bärin teledidar arqılı tikeley
taratqan joq pa edi? Qazir oqıp beremin, şıday tur, mine, sen bılay
depsiñ, hatta osını keltirgen... «Bul orayda qazirgi buqaralıq
aqparat quraldarınıñ şın mänisinde asa auqımdı mänge ie bolıp
otırğanına qatıstı meniñ öz közqarasım, öz tüsinigim payda
boluı ıqtimal. Sondıqten däuirimizdiñ qalıptasıp kele jatqan
aqparat keñistikteriniñ qazirgi kün tärtibinde turğan kündelikti
mändiligi men jauapkerşiligin eskertip qana qoymay, sonımen qatar,
bağı zamandarda ömir sürgen köşpendi filosoftardan mura bop
qalğan, söz qudiretiniñ san salalı ekendigin şınayı uğınudıñ
ejelgi täsilderine jüginip köreyin. Atap aytqanda, sonau köşpendi
zamandağı qırğız-qazaq poeziyäsınan bir üzindi keltire keteyin,
bul söz qazirgi älemdik dinderdiñ qağidalarınan äldeqayda burın
aytılğan. Özin azat sezingendikten erkin aytılğan bul sözdiñ tereñ
de auqımdı mağınası bärin qamtidı, mine tıñdap köriñizder: «Söz
köktegi Qudaydı bağıp, Ğalamdı sauğan, urpaq auısıp, ğasırlar
öte beredi, al Söz bizdi sol ğalamdıq sütpen asırap kele jatır.
Sondıqtan Sözden tıs, Sözdiñ şeginen tısqarı Quday da, Ğalam
da bolmaq emes jäne düniede Sözden asqan, odan qudiretti küş
Tau qulağan
joq, Sözdiñ otınday şarpitın, solay küydiretin ot ta joq». Bul –
sol kezdegi köşpendi filosoftardıñ, suırıp salma aqındardıñ
ğalamdıq ruhta aytqan sözi».
– İyä. Bizdiñ moldalar men poptarımız onıñ nesin jaqtırmay
qalıptı?
– Osını köpşiliktiñ aldında aytqanıñdı! Mine, olar seniñ
söziñnen üzindi keltirip otır, sodan keyin bäri birdey öre türegeledi:
teledidar arqılı jurttıñ aldında Qudaydı joqqa şığaruğa qalay
däti baradı munıñ!.. Jaña ğana estidiñ ğoy öziñ?
– İyä, rahmet. Şınımdı aytsam, olardıñ tarapınan mundaydı
kütpep edim. Keñirek oylay ma deuşi edim. Bul mäseleni özimniñ
durıs tüsingenime kümänim joq.
– Jaraydı, endi ne isteymiz, qaytsek boladı?
– Özderiñ biliñder.
– İyä, ärine. Bul tüsinikti ğoy, Arsen. Sağan ne üşin
habarlasqanımdı uğıp al, esiñde bolsın, biz osı dindärlardı
jaqtaymız, olardıñ hatın birinşi betke jariyälaymız. Tüsin,
sen ekeumiz qayta qurudan beri qol ustasıp birge kele jatırmız,
alayda däl qazir gazette olardı qoldamasaq gazetimiz qurıp tınadı,
qarajat közi bitelip qaladı. Qarjını kimniñ quyıp otırğanın
öziñ de bilesiñ, bizge bul jayında eskertip qoyğan, aşıqtan-aşıq
tuspaldadı.
– Bilgende qanday. Ol tek senderdi ğana emes, köp uzamay bükil
mädenietti uısında ustaytın boladı. Sol kezde bäriñ tek sonıñ
ğana aytqanımen jüretin bolasıñdar…
– Sonımen, bizge ökpelemeysiñ ğoy?
– Ökpelep nem bar. Qarsılıq joq. Öz ustanımım durıs ekenin
men de däleldep bağarmın. Şındıq üşin qaşan da orın tabıladı.
– Jaraydı! Bizdi de tüsin, Arsen. Biz munı jetiskennen istep
otırğan joqpız. Qojayındarğa seniñ buğan deyingi tağı bir maqalañ
da unamaptı.
– Ol qanday maqala?
– Resey baspasözindegi…
Şıñğıs Aytmatov
– Ä-ä, iyä.
– Atınıñ özi nege turadı! «Baylıq pen bilikke jantalasa
umtılu». Ötkir maqala! Tas ğasırınan bastap qazirgi künge deyin…
– İyä, onday da bolğan, – dep qısqa qayırdı Arsen Samanşin,
bul jolı arandatuşılar üşin qozdıruşınıñ mindetin osı maqala
atqarğan boldı ğoy dep oyladı. Sonıñ öşin alu üşin poptardı
jaldağan, olar da tırısıp bağıptı. Osınıñ bäriniñ artında Ertas
Qurşattan basqa kim turuşı edi. Bul jağınan kümändanğan emes.
Telefonın iegimen qısıp turıp, bılay dep qostı: – Jaraydı,
Qumaş. Esimde bolsın. Men jüruim kerek. Sau bol, Qumaş!
– O, key! Arsen! Sağan aqıl üyretetin men emespin, ärine,
degenmen basıña bult üyirilip kele jatqanın umıtpa. Hattı
jariyälaymız, onsız bolmaydı. Qudayşıldar esiktiñ aldında kütip
tur.
– Qaydağı qudayşıldar olar! Masqarapazdar emes pe!
– Jäy aytıp turmın. Äzilim ğoy. Öziñ de taulı jerdiñ jigitisiñ,
ör men eñisti, tereñ quzdı ajırata alatın şığarsıñ. Jolıñ
bolsın…
– Rahmet. Kettim men, – dep jauap berdi Arsen Samanşin,
dosınıñ soñğı sözi jolda saq bol degeni me, älde basqa birdeñeni
meñzegeni me – sonı tüsine almay keledi.
Qulaqqa tınım joq – redaktsiyälardan tağı eki ret telefon
şaldı, olardı retteu qiınğa tüsken joq…
Arsen Samanşin östip «Nivasın» jüytkitip kele jattı,
maşinasına may quyıp aldı, tau bökterindegi qara jolğa jetip
qalıptı. Qırqağa köterilip, eñiske qulap, jılanşa ireleñdegen
tau jolımen jürudiñ özindik äsemdigi bar, bärin jiti qadağalap
otıruıñ kerek, maşinağa da salmaq tüsedi. Bar oyın jolğa audarmaq
bolğan Arsen Samanşin öziniñ mediaforumda söylegen sözin
baspasöz betterinde birjaqtı tüsindirip jatqanına nalıdı: ärtürli
konferentsiyälarda munday daulı sözder qanşa ret aytıldı, büytip
uyımdasqan türde jabıla talau degen eşqaşan bolıp körmep edi.
Jäne sonı aşıq istemek – Arsen Samanşin qaladan ketip baradı,
Tau qulağan
basqalardıñ qayğı-qasiretin saudağa salıp, soğan mäz bolıp,
sodan läzzat alatın, aramdıqpen jiğan baylığımen basqalardı
tunşıqtarmaq bolıp jürgen bireulerge qarsı batıl äreket etuge
öz-özimen kelisim jasap edi, sol şirkinderden aulaq ketip, janı
qinalsa da, amalsız toqtağan sol şeşimin iske asırudı keyinge
qaldırmaq, bul jayında älemdegi birde-bir jan iesi bilmeydi, endi
mine sol duşpanı jol üstinde soñınan quıp jetip, ideyälıq soqqı
berip turğan joq pa. Olay bolsa, keyinge qaldıratın nesi bar, arab
hanzadalarınıñ añşılıq saparı ayaqtalğan soñ, sol josparın
jüzege asırıp, aqtıq jauap berudi qolğa alu kerek… Jol üstinde
kele jatıp, osı jöninde qınjıla oylap qoydı, özin-özi sonı isteuge
köndirmek, basqa eşteñe qalğan joq, öltiredi jäne özi de öledi…
Osınday auır oylardan arıla almay qoydı. Mümkin tağdırınıñ kilti osınday oylarğa baylanıstı şığar. Jolda kele jatqanına
üş sağattan astı, bala kezden tanıs, tuıp-ösken jerine jaqındap
qaldı, endi bir sağattay jürse auılğa jetedi, Tuyıqjar – bul
öñirdegi ülken auıl bolatın, bir kezderi eñ iri kolhoz şaruaşılığı
bolıp sanalıp keldi, Arsen Samanşin tuğan auılına jetkenge
deyin sol bir mazasız oylar men tolğanıstardan qutıla almadı.
Bir qızığı, qaladan bezip, taulı ölkedegi keñistikke siñip joğaludı
qalağan sayın kökeyinde äldebir añğal tilek bas köteredi, eresek
adamnıñ emes, jas balanıñ qiyälı tärizdi aqılğa sıymaytın qiyäli
tilek – şirkin-ay, tura qazir, däl osı jerde Aydanamen jolığıp,
şer tarqatıp sırlasar ma edi, osı tilegim orındala qalsa ğoy... Odan
arğısın da armandaydı – ekeui munıñ tuğan auılına birge barsa.
İyä, rulde kele jatıp, bul saparğa ne üşin şıqqanın bastan-ayaq
aytıp berse, qaladan attanar aldında qızben habarlasuğa tırısıp
edi, onısınan tük şıqpaytının bile turıp söytti, onıñ «Allo!»
degen sözin esti almay qoydı, keterinde bir auız söyleskisi kelgen,
şaması qızdıñ qatal tağdırı buğan jol bermeuge bekinse kerek,
endi onıñ tağdırı biik, dälirek aytsaq, tağdırı aqşanıñ küşimen
biikke köterilgen dumanşınıñ qolında... Osınday neşe türli
oyğa ketip otırıp, eger şınımen Aydananı köre qalsam, onımen
Şıñğıs Aytmatov
äñgimelesip ketsek qalay bolar edi dep armandau ğana qaldı.
Sol sätte ol munıñ iığına basın süyep, qasında otırğanday
elestedi. Aya öte iltipattı bolatın äri sulu, ärine, sulu boluğa
mindetti de, öytkeni kez kelgen äyel üşin eñ aldımen sulu bolu
kerek, tirliktiñ alğaşqı şartı osı, adamzat balası jaralğannan
beri solay, jasıratın nesi bar – Aya şınımen sulu bolıp
jaralğan, boyı da, müsini de kelisti, ärdayım nur şaşıp, jarqırap
turatın közi, qap-qara kirpigi, iığınan qidırğan qolañ şaşı
aq jüzin kömkerip turadı, onı keyde artqa qaray tarap, keyde
qobıratıp tüsirip qoya beredi. Dauısı şe! Bul jerde oğan sonday
äsem de küşti dauıs bergeni üşin Qudayğa rizaşılıq bildiru kerek.
Solay emes pe, Aya! Ah, keşirersiñ, bul turalı aytpauım kerek edi.
Tüsinemin, tüsinemin, kinälimin, moyındadım, jazalay ber. Sen älgi
dumanşıl pısıqtardıñ qoljaulığı bolıp ketken ekensiñ, qalasa
qosıp, qalamasa öşirip tastaytın äntaspa siyäqtısıñ. Men siyäqtı
jelökpeni qasıñnan quıp jiberdi. Bul jayında keyinirek…
– Toqta! Qayda kettiñ? – dep eleñ ete qaldı Arsen rulde kele
jatıp. Qarasa, qasında eşkim joq…
Auılda bäri kütip otır eken – tuısqannıñ jöni bölek qoy,
tuğan apası, usta jezdesi, jienderi, baldızdarı, nemere, şöbere
jäne basqa ağayındarı, eñ bastısı, inisiniñ keler uaqıtın sağatı
men minutına deyin eseptep qoyğan Bektur ağa da osında, endi
qaytsin, uaqıt tığız, arab hanzadaları endi bes künnen keyin – 17şi şildede sağat 17.00-de Äulieata äuejayına kelip tüsuge tiis,
barlıq mäselelerdi aeroporttağı qızmetkerlermen kelisip qoyğan,
hanzadalarğa İnternet arqılı habar berildi, olardıñ kelui jönindegi mäsele äbden pısıqtaldı, tek qaşan keri qaytatını däl
belgilengen joq. Olar osında bolğan kezde uşaq pen onıñ
ekipajı aeroportta boladı, Bektur Samanşinniñ özi aytatınday,
«ayırportta» kütedi (arabtar üşin jekemenşik uşaq degen seniñ
«Nivañ» siyäqtı), qısqası, biznes-jospar boyınşa bäri dayın.
Arsen bolsa qiyäl men şındıqtıñ ara-jigin ajırata almay
«Nivanıñ» rulinde äli eseñgirep otır… Kenet qız tağı da qasında
otırğanday boldı…
Tau qulağan
– Qayda barasıñ, Arıs? – dep surap qoyadı.
– Oy, keşir, Aya, – dedi selk ete qalğan Arsen, maşinanıñ
rulin burğıştap. – Men sağan telefon soğıp edim, habarlasa almay
qoydım. Üstiñe ekeumiz Haydelberg sayabağında birge bolğan kezdegi
köylegiñdi kiipsiñ ğoy, özi sağan sonday jarasadı.
– Men munı ädeyi saqtap jürmin, bügin seni quantu üşin kiip
şıqtım, Arıs, – dedi qız.
Endi jigit äñgimeni basqa arnağa qaray oyıstırdı.
– Qayda barsaq ta bäribir emes pe, odan da durıstap söylesip
alayıq. Birdeñe isteuimiz kerek, Aya. Käne, söyleseyikşi.
– Jaraydı. Qalasañ, söyleseyik.
– Sen munı jaysız habar dep qabıldap jürme, osınıñ ayağı
şınımen nasırğa şabuı mümkin. Seniñ ömiriñe qatısı joq, ärine,
degenmen…
– Ne, ne bolıp qaldı? Älde bul seniñ ömiriñe qatıstı ma?
– Tek meniñ ğana emes.
– Aytsañşı endi, Arıs?
– Bılay ğoy, sen aqıldı, jigerli, sulu äyelsiñ. Quday sağan
ğarıştıq deuge turarlıq dauıs berdi, sen tek ğarıştay biik änderdi
ğana aytuğa tiissiñ. Qudaydıñ sol senimin aqtap jürsiñ be? Seniñ
qazirgi qudayıñ basqa, ol – biznes qudayı, onıñ atı – Ertas Qurşat,
qarğıs atsın onı! Ol tek baylığına mastanğan köp qaltalınıñ biri
emes, Ertas Qurşat dumanşıl biznesmenniñ tonın kigen ibilistiñ
özi. Ol özine bağınbaytındardıñ bärin jek köredi. Ol bärin bile
qoyadı, iisşil itten de äri…
– Oy, bayqasañşı! Rulge ie bol, Arıs!
– Alañdama, Aya, bäri durıs.
– Bir kezde rulge otırğanda menen asqan jürgizuşi joq dep
maqtanuşı ediñ.
– Mümkin solay da şığar... Tıñdap al. Aytıp bolayın. Ol öziniñ
ayuanğa tän iisşildigimen meniñ Mäskeudegi bir gazette jariyälanğan
«Baylıq pen bilikke örşelene umtılu» dep atalatın maqalamda
kimdi meñzegenimdi tüsinip qalıptı.
Şıñğıs Aytmatov
– Ol maqalanı oqığan joqpın, Arıs. Estuimşe, onda eşkimniñ
atı atalmağan siyäqtı edi ğoy.
– Özim de eşkimdi naqtı körsetkim kelmep edi. Mäsele sonda, bul
maqalada eşkimniñ esimi atalmağan, onıñ qajeti de joq bolatın.
Tüsinesiñ be, äñgime qanday jolmen bolsa da baylıqqa qol jetkizuge
umtılğandardıñ bäri tüptep kelgende bilikke jetuge de däl solay
umtılatını turalı. Bilikqumarlıqtıñ neşe türi boladı, tikeley
bilik basına kelesiñ be, älde olardı satıp alıp, astırtın bileysiñ
be, ekeui de jaray beredi. Meniñ aytayın degenim mınau edi – aqşa
degen bilik basındağılarğa auaday qajet, baylıqqa bökkender üşin
endi bilikke jetu auaday qajet boladı. Adam solay jaralğan. Bilik
pen baylıq bir-birinsiz kün köre almaydı, bul ekeui – basqalardı
bilep-tösteudiñ özara jımdasıp jatqan tetigi, kimniñ mañdayına ne
jazılsa, sol boladı ğoy, bireu budan läzzat aladı, endi bireu öleölgenşe bärin qarğap-silep ötedi, baylıq arqılı bilikke nemese
kerisinşe – äyteuir osı ekeuine ie bolu siyäqtı maqsatqa qalay da
jetu üşin olar kezkelgen täsildi qoldanudan tayınbaydı, älgi bizdiñ
tanısımız osı maqalada öziniñ nağız bet-beynesi, şın mänisinde
kim ekeni sipattalğanın seze qoyğan…
– Oy, oy, Arıs, tağı bayağı ädetiñe bastıñ, sağan tek lektsiyä oqu
kerek. Odan da ruliñe saq bol, aldıña qara!
– Alañdama deymin. Baylıq pen biliktiñ jatırdan şıqpay
jatıp tutasıp ketken Siam egizderi siyäqtı birtutas dünie ekenin
köp uzamay öziñ de biletin bolasıñ.
– Sen ne, sotsializmdi qaytadan äkelmekpisiñ? Onı da körgen
siyäqtı edik.
– Onı aytıp turğan joqpın.
– Sonda neni?
– Sen ekeumizdiñ narıqtıq zamannıñ bayşikeşterine tabaqqa
salıp tartılğan qurbandıq bolğanımızdı aytamın. Ne oylap
kelesiñ?
– Öziñ de bilesiñ ğoy! Qinamaşı meni, Arsen.
– Nege ündemey qaldıñ? Janıña batıp ketti me?
Tau qulağan
– Tıñda, toqtatşı maşinanı! Äytpese, sekirip tüsemin. Jeter endi! Meni olarğa jetiskennen qosıldı dep jürmisiñ, menen
artıq tüsinesiñ ğoy osını, mäsele mınada – ne bügingi önerdumannıñ jalına jarmasıp juldız bolıp jarqırap şığamın,
ne romantizmdi joqtap jılaumen künimdi ötkizip, qol jayıp qayır
surauım kerek! Tüsinesiñ ğoy. Janımdı qinamaşı meniñ, bilesiñ
ğoy, äke-şeşem zeynetaqısın da ala almay jür, qızım solardıñ
qolında. Basqa kimge tapsıramın onı? Özim tärbieleuge uaqıtım
joq, estrada qualap zır jügiruden qolım bosamaydı. Bilemin, janıñ
aşidı, meniñ bolaşağımdı oylaysıñ, Mäñgilik qalıñdıqtı oylap
qinalasıñ, eger sonday idealist bolıp jaralsañ, men ne isteuim
kerek? Joq! Bizde joq ol, joq…
– Ne joq? Neni aytıp tursıñ?
– Sen ekeumiz endi qaytıp eşqaşan jolıqpaytınımızdı aytamın.
– Nege?
– Bilesiñ be, bul meniñ sağan aytar soñğı sözim. Meyli, men-aq
arsız bolayın. Dünieniñ qisını qisıq bolğanı üşin jalğız öziñ
küñirenip, zar eñireysiñ, – sözi bir basqa, özi bir basqa. Qinalıp jürsiñ,
sen siyäqtılar da barşılıq, al onıñ biznes-garemi bar. Qaytalap
aytayın – biznes-garemi bar. Jäne onda men siyäqtılar tolıp jür.
Aqşa üşin jurttıñ bäri zır jügirip ketedi, tağı da qaytalansa
dep tileydi. İyä, estradalar men limuzinderdiñ qojayındarın
jaqtırmaysıñ, olardı mensinbeysiñ, sodan ne şıqtı? Ol eşkim
emes edi, bizneste bärine qol jetkizdi! Küş sonıñ jağında. Osımen
bitti!
– İyä, Aydana, bäri bitti! Seniki durıs. Bul söziñe alıp-qosarım
joq. Bäri durıs. Degenmen men de jeñile qoymaspın. Onıñ degeni
bolmas. Seniñ de köziñ jetedi, osı üşin küresip jürmin men. Ne boldı
sağan? Qayda kettiñ? Tek moyımaşı. Bul üşin sen kinäli emessiñ,
seni joldan taydırğan – narıqtıq zaman, onıñ tabınar qudayı
aqşa ğana. Bärin solardıñ qudayı bilep tur. Tek jabırqamaşı.
– Bul jauap emes.
Şıñğıs Aytmatov
– Qayda kettiñ? Toqta. Qaydasıñ? Qaydasıñ sen?
Qız tağı da joq bolıp ketti. Jigitimiz maşinasın toqtatıp,
jan-jağına abırji köz jiberdi, beyne bir Aydana Samarova jaña
ğana şınımen qasında otırğan siyäqtı, jüytkip kele jatqan
maşinadan qarğıp tüsip, bir-aq sätte ğayıp bolıp ketkendey. Klip
bitti. Tek sälden soñ ğana esi kirip, özin-özi mañdayınan şapalaqpen
şart etkizdi de, jolın jalğastıra berdi, aşı jımiıp, basın
şayqap qoyadı. Tağı da qiyälğa berilip ketkeni üşin özin-özi bir
sıbap qoyıp, esirik qiyälında bolıp jatqan oqiğalarğa qayran
qalıp keledi. Iştey ekige jarılıp, öz-özimen jäne qızben ötkizgen
suhbatın aqtap alar jalğız-aq jäyt – mäñgi sarqılmas mahabbat
qana, onıñ özi äri adamdı eltitip, şabıtıñdı şarıqtatıp jiberedi
(bul süygendikten), äri jürekti sığıp, özegiñdi örteydi (bul sonıñ
küyiginen).
Söytip jürip auılına jaqındap qalıptı...
Tek köñilin bir jubatarı – öz boyında, klipke aynalıp ketken
qiyäli sanasında bolıp jatqan jäytter qanşama külkili de ersi
bolğanımen, munıñ şın mänisinde ne isteuge bekingenin jer basıp
jürgen pendelerdiñ birde-biri bilmeydi. Eşkim de... Bilgen kezde, bäri
keş boladı, bul endi basqa mäsele. Baqi düniede duşpandardıñ özi
de bir-biriniñ qolın qısıp, quşaqtasıp körisedi deydi ğoy…
«Nivasın» jüytkitip kele jatıp osınday aluan qilı oyğa
berilgen Arsen Samanşin tau bökterinde ornalasqan tuğan auılına
jaqındap qalıptı, Tuyıqjardıñ eñisteu kelgen şet jağın oray
ötetin jolğa tüskende-aq körine bastağan şifermen jabılğan
üylerdiñ töbelerine, dualdar men aulalarğa quana köz tastap qoyıp,
tolğanıp keledi. Jolşıbay oyına oralıp, jüregin tırnağan
jäytterdiñ bärin umıtıp ketti, munda da kelmegeli jartı jıl
bolıptı-au, endi mine, kedey de bolsa köñiline jılı tietin auılına
aman-sau oralıp keledi, älginde jolayırıqtağı körşi auıldan
janarmay quyıp alğanı oñdı bolıptı, bul jaqta munıñ da mañızı
zor – auılğa kelgende janarmayıñ tolı bolğanı durıs.
Mundağılar da kütip otır eken. Aulağa kirisimen Qadişa apası
Tau qulağan
men usta jezdesi Orman aldınan jügirip şıqtı, quşaqtasıp körisip
jatır (jezdesiniñ üstinen balqığan temir men qızğan töstiñ iisi
keletindey), apası közine jas aldı, Ardaqtıñ üy-işi, balaları aman
ba dep tuısınıñ jağdayın surap jatır, sol sätte onıñ it satumen
aynalısatının da umıtıp ketipti, äşeyinde sonı aytıp reniş
bildirip otıratın edi. Şın jürekten şıqqan quanış ekeni sezilip
tur, özderi munıñ arab hanzadaları biznes-añşılıq qurğanda
solarğa tilmaş boluğa kelgenin biledi eken, bes minuttan keyin
Bektur ağanıñ özi de jetti, ol da munı asığa kütkenge uqsaydı, bul
tüsinikti de – Arsen bolmasa Bektur Samanşin til-auızsız qalmay
ma, Bektur ağa attıñ üstinen tüser emes, üstine şekpen, ayağına etik,
basına aq qalpaq kigen, quddı bir bäygege şapqalı turğan şabandoz
dersiñ. Kömeyinen söyleytin ädetimen alğaşqı sözin bılay bastadı:
– Kütkenmin seni, Arsen, mazam ketip jür edi, der kezinde kelgeniñ
jaqsı boldı. Şaruamız uağda boyınşa jürip jatır, bäri dayın,
men sağan köpten kütken qonaq añşılardan fakspen kelgen habardı
äkeldim. Oqıp şığıp, audarıp qoyarsıñ, munı erteñ isteseñ de
boladı. Büginşe jaqsılap demal, joldan şarşağan şığarsıñ.
Jumıs köp bolatın türi bar…
Tağı biraz äñgimelesip, asıqpay şäy işti, apası bärin qamdap
qoyğan eken, birtindep körşiler bas suğa bastadı, bäri amandıqsaulıq bilgisi keledi. Köşede balalar oynap jür, bireuleri «Nivanıñ» qasınan aynalşıqtap şıqpaydı. Auıldastarınıñ arasınan
mektepte birge oqığan sınıptası Tastan-Auğanmen uzaq söylesti,
büytemin dep özi de oylamap edi, degenmen, munısı durıs bolğan
siyäqtı. Bir qızığı, onıñ şın esimi Tastanbek bolatın, üş jılday
Auğanstandağı soğısqa qatısıp, jeñil jaralanıp, keudesine orden
tağıp oralğannan keyin onı auıldağılardıñ bäri Tastan-Auğan
dep atap ketti, üyindegiler odan da qısqartıp, Tas-Auğan deydi,
söytip özderi de oylamastan, ayaq astınan onı «tastan jaralğan
auğandıq» etip şığardı. Mısalı, «Tas eskertkiş» degen siyäqtı.
Tau qırğızdarınıñ attarı ılği osınday bolıp keledi: Temirbek,
Temirhan, Temirqul degendey. Düniege kelgende äke-şeşesiniñ
Şıñğıs Aytmatov
azan şaqırıp qoyğan atı perişteniñ qulağına şalınğan ba, älde
tağdırdıñ qalauı osı ma eken, şınımen qara tastay berik, qayrattı
da şımır bolıp östi, bozbala kezinde-aq auıldağı mıqtı degen
jigittermen küreske tüse beretin, söytip jastıq şağın Auğanstan
tauında jan alıp, jan berisken alapat soğısta ötkizip, äbden
şıñdalıp qaytqan jauıngerge degen auıldastarınıñ ıqılası men
rizaşılığı onıñ osınday jaña esiminen körinis tauıptı. Onıñ
üstine, Arsen Samanşin ekeui bala kezinen bir auılda ösken, alıstau
bolsa da bir atanıñ balaları bolıp keledi. Keyin ekeuiniñ jolı
eki ayırıldı – Arsenniñ studenttik kezi Mäskeu men Leningradta
ötti, keyinnen qatarlarınıñ köpşiligi siyäqtı qalalıq bolıp ketti.
Tastan-Auğan äueli oblıstıq auılşaruaşılıq tehnikumında
oqıdı, agronomiyälıq bölimdi tämamdaytın jılı äsker qatarına
şaqırılıp, jayau äsker bölimşesimen birge Auğanstanğa attandı,
Qudayğa şükir, Gorbaçevtiñ jarlığımen keñes äskeri tügeldey
Otanına oralğanda bul da auılına qayttı, tuğan kolhozında qalıp,
jumıs istedi, köp uzamay tarih tegerşigi bir aunap tüsip, qayta
qurudan demokratiyälıq reformalarğa qaray jıljıdı, auıldıq
jerlerde jekeşelendiru jürgizildi, kolhozdağıday emes, endi ärkim
öz jerine özi qojayın bolıp şığa keldi. Tastan-Auğan sodan beri
basqalarmen birge taulı öñirde şağın biznespen aynalısadı,
dälirek aytsaq, itşilep kün körumen keledi, basqa ne amal bar, onıñ
üstine, taulı aymaqta isteytin şarua da joq.
Arsen Samanşin, bir kezdegi sınıptası Tastan-Auğan jöninde
osınıñ bärin ne üşin eske aldı? Öytkeni, inisi kelgen soñ apası
oğan auıldastarınıñ munı asığa tosıp jürgenin aytqan:
– Seniñ keluiñdi jurttıñ bäri kütip jür, Tastan-Auğan üş
ret surap keldi, sınıptasıñ ğoy, bayağıda mektepke birge baruşı
ediñder.
Söytip, Arsen Samanşin tuğan auılına keldi, tuğantuıstarımen köristi, bäri japırlasıp jatır, bası aynalıp ketti.
Arsen Samanşin ärqaysısımen birer auız til qatısıp ülgerdi.
Körşileri men Bektur şeften keyin, bir qızığı, auıldastarı onı
Tau qulağan
dästürli «Bayeke» degendi qoyıp, zaman ürdisimen şef dep ataytın
bolıptı (şef keldi, şef ketti, qısqası, ädemi estiledi eken), demek
biznes özin bul jağınan da körsetip jatır, endi şe, bükil älemde
solay – är biznestiñ öz şefi boluğa tiis, sonımen, Bektur şeften
keyin Tastan-Auğan amandasuğa keldi. Quşaqtasıp köristi. Ekeui de
quanısıp qaldı. Birin-biri körmegeli eki jıl ötipti. Bul jöninde
Tas-Auğannıñ öz pikiri bar eken:
– Qalada senderde ärkimniñ öz telefonı bar, qalağan uaqıtta
bir-biriñmen söylese beresiñder. Bizde telefon joq, qaşan boları da belgisiz. Öziñ bilesiñ, Arsen, auılda elektr bar, soğan da
şükir. Keñes ökimetiniñ kezinde sonı tartıp alğanımız qanday
jaqsı bolğan, endi mine, öytip-büytip ömir sürip jatırmız, – dep
qorıttı Tastan-Auğan. – Qalta telefonı tek şefte jäne onıñ eki
kömekşisinde ğana bar, olardı tanitın şığarsıñ – Böribi men Janarbek, esiñde me, mektepke bärimiz birge baratın edik qoy.
– İyä, ärine, esimde, – dep külip qoydı Arsen, sosın sözdiñ reti
kelip turğanda eski dosın ümittendirip qoyu üşin sözin jalğastırdı.
– Qalta telefonına kelsek, men bılay oylap turmın, arab hanzadalarımen birge barıs aulaudı sätti ötkizsek boldı emes pe.
Tüsinip turğan şığarsıñ, onda seniñ qolıña da biraz tiın-teben
tüsedi. Bektur ağa qalağa kelgende barıs ürkituşilerdiñ basşısı
etip seni, Tastan-Auğandı belgiledim degen. Bul oñay jumıs emes,
tastan tasqa sekirip, quzdan qarğıp, bar dauısıñmen ayğaylap, taudı jañğırıqtırıp jüretin bolasıñ, öziñ de bilesiñ, Bektur ağa
üşin seniñ ornıñ bölek, äri Auğanstannıñ tauında talay şayqasqa
qatısqan täjiribeñ bar. Tabısıñ qomaqtı bolatın şığar dep oylaymın. Bir emes, birneşe telefon satıp alasıñ sonda. Tağı bir
aytayın degenim, eñ bastısı, barıstar taptırmay jürmese boldı.
Bul sözine Tastan-Auğan iığın qunjitumen jauap berdi,
munımen neni bildirmek bolğanın tüsinu qiın:
– Säti tüsse, körermiz. Äli de söylesemiz ğoy. Külip jürme,
Arsen, bala kezimizde bul jayında qanşama ertegi estigenimizben,
qar barısı bizdiñ tauda da sirek kezdesedi, al qalta telefonı degen
Şıñğıs Aytmatov
qalada qapşıqtağı kartop siyäqtı tolıp jatır deydi ğoy. Ärkimniñ
öz uayımı bar.
– Bul söziñniñ janı bar, – dep qostadı Arsen Samanşin. – Degenmen barıstardı qalay da tabu kerek, poyız ornınan qozğalıp
ketti, Tastan-Auğan. Bäriniñ öz jöni boluğa tiis. Endi bul – ertegi
emes, bayqaymın, arab añşılarınıñ aldına barıstardı quıp
äkeluge öziñ de asığıp turğan siyäqtısıñ. Bul – ülken biznes.
– İyä, ärine, ülken biznes. Aytatın nesi bar.
– Şef Bektur ağanıñ aytuınşa, sender, ürkituşiler – bes adam
ekensiñder, sen solardıñ brigadiri esebindesiñ, bäriñ de atqa minip
şığasıñdar deydi. Attıñ mayın da töleydi eken.
– Onıñ ras, – dep quattadı Tastan-Auğan. – Beseumiz. Attarımız
da mıqtı. Tek sol üşin töleytin aqısı qalada velosipedpen adam
tasığanday-aq bağa. Biz adam ayağı baspağan şatqaldar men qarlı
tauda jüretin bolamız. Olay bolsa, üzeñgi üşin de töleu kerek,
biznestiñ atı biznes emes pe. Jaraydı, erteñ jolığarmız. O, key!
– O, key!
Aulanıñ esigine jaqındap qalğan Tastan-Auğan kenet säl kidirip,
oylanğanday boldı, tağı birdeñe aytudı umıtıp ketken siyäqtı.
Solay eken. Qayta oraldı:
– Toqtaşı, Arsen, bir minut ayaldaşı.
– İyä, ne aytayın dep ediñ? Qulağım sende.
– Oñaşa şığayıq. Bılay ğoy, Arsen, sen öz adamımızsıñ,
bärimiz osı auılda tuıp-ösken tUyaqpız, bul jağın öziñ de bilesiñ.
Arabtarğa keregi bizdiñ taularda birer kün añ aulap, köñil köteru
ğana, sosın tayıp turadı, özimiz ne isteymiz, sonı oylastıru kerek.
Biz – sol bes jigit, öziñmen osı jayında aqıldassaq dep edik. Munday
jağday kün sayın bola bermeydi. Aytpaqşı, şeftiñ tapsıruımen
sağan bir beldi at dayındap qoyğanbız, seniñ de arab hanzadalarımen
birge äri-beri şapqılauıña tura keledi emes pe. Atıñ mıqtı,
köresiñ ğoy, er-turmanın arnayı tañdadıq. Onsız bola ma, biz üşin
şeftiñ aytqanı zañ! Sağan sol attı körsetkimiz kelgen, minip kör,
şabısın bayqa, sodan keyin şäy işip otırıp äñgimelesermiz…
Tau qulağan
– Jaraydı, Tas-Auğan, otırayıq, äñgimeleseyik, atqa da mineyin,
durıs aytasıñ, bayqap körmesem bola ma. Tek munı qay uaqıtqa
belgilep ediñder, sonı bilgim kelip tur, bäri biznes-jospar boyınşa
jüretin şığar. Bul jağın şefpen kelisip pe ediñder?
– Men de sonı aytıp turmın, qazir tek biznes-jospar boyınşa ğana ömir süremiz. Oylanıp kör, Arsen, erteñge qalay qaraysıñ?
Arabtar 17-sinde keledi, al bügin 12-si, kün keşkirip baradı. Erteñ
jolıqqanımız durıs, äytpese ülgermeuimiz mümkin. Tauğa şığıp
ketuimiz kerek. Jumıs bastan asıp jatır. Arabtar keledi dep bükil
auıl bolıp taylı-tayağımızben şapqılap jürmiz, äyteuir…
– Demek biznes-jospar boyınşa solay bolğanı, – dedi Arsen
Samanşin.
– Solay bolıp tur. Endi biznes-josparsız qıbır etpeytin
boldıq qoy. Jaraydı, bizdiñ beseu kütip jür seni, baqtaşı jigitter
öziñdi köruge asıqqalı qaşan.
– Jaqsı, kelistik. Tek şefke eskertip qoyayın.
– Öziñ bil, sınıptasımmen jolığuım kerek edi dersiñ, esiñde
bolsın, işip-jep otıratın uaqıt joq, qonaq qıludıñ orayın
keyinirek keltire jatarmız. Bizdiñ bes jigittiñ qazir ondayğa moyın
buruğa şaması bolmay tur, odan da mañızdı şarualar bar.
– Ol jağına alañdama, Tas-Auğan, meniñ de işkilikke üyirligim
şamalı. (Jaqında ğana «Euraziyä» restoranında bir staqan araqtı
basına bir-aq kötergenin aytıp maqtanudıñ reti kelip-aq edi, sonıñ
artında kimniñ turğanı esine tüsip, ızağa bulığıp, şaşalıp qala
jazdadı). Ärine, otırıp äñgimelesemiz ğoy, biz jay ğana zamandastar emespiz, bir mektepte oqığan qurdastığımız odan äldeqayda
artıq.
– Tura solay, Arsen, bes jigittiñ biri – burınğı muğalim, onı
da bilesiñ, birge oqığan Saqsan şe, Saqsağay-Jalbırşaş dep
mazaqtauşı edik qoy. Peduçilişeni bitirip, muğalim bolıp kelgen
soñ, dene tärbiesinen sabaq berip jürdi…
– İyä, ärine, esimde.
– Sol Saqsan, bizdiñ bayağı Saqsağay qazir baqtaşı bolıp ketken,
Şıñğıs Aytmatov
endi qaytsin, muğalimniñ jalaqısı qazir künköriske de jetpeydi.
Tığırıqqa tirelu degen – osı.
Arsen Samanşin ündegen joq, aytatın eşteñe taba alar emes.
Tas-Auğan sözin jalğastırdı:
– Saqsan – jaqsı jigit. Eki jıl qapşıq tasıp sauda da jasap
kördi. Qay bir jetisken tirlik deysiñ. Jürşi, otırayıq, Saqsan
turalı bir-eki auız äñgime aytayın. Tıñdaysıñ ba?
– Ayta ber, tıñdağanda qanday. Kel, otırayıq.
– Saqsannıñ da tağdırı auır boldı. Muğalim edi, odan saudağa
şıqtı, biraz jerdi aralap qayttı, endi mine, taudı kezip baqtaşı
bolıp jür. Bılay ğoy, Arsen, sonıñ bir äñgimesi bar, ras-ötirigin kim
bilgen… Özi osı jayında aytqanda tura sot zalındağı ayıptauşı
siyäqtı qızınıp ketedi.
– İyä, ol qanday äñgime?
– Äyteuir bizge, auıldıñ adamdarına aqılğa sıymaytınday
bolıp körinedi. Bizdiñ de jürmeytin jerimiz joq, bireudiñ otın
köseuden jalıqpaymız, soğan aralaspasañ, özgeniñ otın kösemeseñ
öz oşağıñnıñ tütinin öşirip aluıñ kädik.
– Au, äñgimeñdi aytsañşı endi. Bul söziñnen tük tüsinbedim ğoy?
– dep añtarıldı Arsen Samanşin. – Uğındırşı öziñ.
Tas-Auğan säl ünsiz qaldı da bılay, dep jauap qaytardı:
– Bılay ğoy, bizdiñ Saqsan-Jalbırşaş eki jıldan astam el
kezip sauda jasağanda, öziniñ aytuınşa, biraz jerdi şarlağan eken.
Aştan ölmeudiñ qamı ğoy, qapşıq arqalağan saudagerdi sum tağdır
qayda ğana aydap aparmaydı, bul jağın öziñ de bilesiñ, şaması,
sol kezde bireulerden estigen boluı kerek, endi sonı bizge bılayşa jetkizip jür. Sondıqtan ba, äyteuir arab elderin, äsirese munay
öndiretin älgi Ämirlikter men Saudiyäda jäne basqa elderde jumaqta
jürgendey tayrañdağan bayşikeşterdi ittiñ etinen jek köredi, onı
da tüsinuge boladı. Saqsannıñ aytuınşa, sol elder munaydıñ
arqasında basqalardıñ moynına mingen masıl bolıp otır jäne
qazirgi munay bağasınıñ şırqap ketui esebinen baylıqqa bögip,
sonı kötere almay aqılınan adasqanğa uqsaydı. Onıñ aytuınşa,
Tau qulağan
olar jerdiñ qanın sorıp otır jäne tegin baylıqtan esi auıp qalğan.
– Bul külli älemge, bükil düniejüzine belgili jäyt emes pe,
– dep eskertti Arsen Samanşin. – Munaydan tüsken dollarlarğa
san jetpeydi, bul biznes qazir ğarışqa şırqap ketti. Bul tek
azşılıqtıñ ğana igiligi bolıp otır. Onı jurttıñ bäri biledi.
– Buğan dau joq qoy. Arab bayşikeşteriniñ neni ermek etetinin
estigen kezde mına biz siyäqtılar esimizden tanıp qala jazdadıq.
Ondaydı kim körgen, eñ qımbat djipterge minip alıp, jarıs
uyımdastıradı eken. Qayda ekenin bilesiñ be? Sahara şöliniñ
qumında!
– Saharanıñ qumında! – Bul jolı Arsen Samanşin şınımen
tañğaldı. – İyä, ondaydı estimeppin! Ä-ä, tüsinikti, keybireuler taulı-tastı jerlerde qaterge tolı jarıstar ötkizedi, şaması, qumdağı
jarıs odan da qızıqtı bolar.
– Solay bolsa bir jön ğoy! Oylap qaraşı, Arsen, bizge onı
Saqsağay aytıp berdi, osı jarıstı közimen körgen adamdardan
estipti, endi bireuler teledidardan kördik dep qostağanğa uqsaydı,
auzımızdı aşıp qaldıq! Tañdanğannan közimiz baqırayıp ketken
şığar. Älgi djip mingen şabandozdar, jäne qanday djip! – bizdiñ
jaqta onday maşinanıñ qarası da joq, tipten şeftiñ özi de körmegen
bolar, onıñ djipin de sol jaqtan, Ämirlikterden be, Kuveytten be
äkelgen deydi ğoy... Sonımen, älgi şabandozdar tek jarısıp qana
qoymaydı eken. Öñkey suırılıp turğan super-djip mingen sabazdar
atasınıñ asına asıqqanday-aq qutırına jarısqa şığadı deydi,
birin-biri basıp ozuğa tırısıp, qum töbelerdiñ biriniñ şañın
ekinşisine qosıp, özderi onı tura bizdegidey, şoqı dep ataydı eken,
quyındata zımırağanda quddı muhittağı tolqındardıñ töbesinen
quldilaytın su şañğısın erttep mingen erikkenderge uqsaytın
bolsa kerek. Şañğı tärizdi sol taqtaydı qalay atauşı edi özi?
– Esime tüspey tur, toqta, serfing dep ataydı ğoy deymin,
ağılşın sözi, onda turğan eşteñe joq. Sonı körgende öz közime özim
senbeytin kezderim boladı. İyä, sodan?
– Sodan älgi su şañğısı tärizdi jarıs ta ayaqtaladı, bireuler
Şıñğıs Aytmatov
ozıp keledi, endi biri qalıp qoyadı, onıñ da öz märesi bar. Märege
qumdı keşip eñ soñınan kelgen maşina jarısta jolı bolmağan
sormañday djip dep tanıladı eken, ondaydıñ közin qurtu kerek,
sonı dereu iske asıradı deydi. Oylap qaraşı, älgi şabandozdar
bäri bir jerge jinalıp, adam aytsa sengisiz, tura sol jerde ermek
üşin eñ soñınan kelgen maşinanı örtep jiberedi, benzin şaşıp,
sol jerde ot qoyadı, özderi şampan işip, bi bilep, otqa oranğan
maşinanı aynala jügirip mäz-meyram boladı eken, arasında sol
djiptiñ iesi de bar, bul nağız jeksurındıq, ayuandıq bolatının
qaperine de almaydı. Olarğa ne turıptı, ertesine tük körmegendey,
tağı bir jap-jaña djip satıp alıp jüre beredi, tükirgeni bar
ma, esesine köñil köterip, sayrandap qaldı. Söytip özderiniñ bir
kezderi astındağı tüyesi sürinip ketpeuin, söytip qum arasında
kömusiz qalmauın ötinip, Jaratqanğa jalbarınğan bädäuilerden
äldeqayda bölek, özge adam ekendigin däleldedik dep oylaytın bolsa kerek.
Arsen Samanşin bul äñgimeden eseñgirep qalğanday, mañdayınıñ
terin sürtti:
– Şınımen söyte me eken!? – dep kübirledi ol. – Eger ras bolsa, onda bul adam tözgisiz ısırapşıldıq qoy! Bir kezderi ğasırlar
boyı künköristiñ qamımen qum keşip, ğumırın ötkizgen adamdar
qazir osınday aqtauğa bolmaytın şaşpalıqqa urınadı.
– Sonıñ bäri, Arsen, munay uñğılarınan aspanğa atqılağan
milliondar men milliardtardıñ esepsiz moldığınan. Jer betinde
osınday ädiletsizdik ornağanı üşin kim kinäli? Osı suraqqa jauap
beretin kim bar – bireuler ermek üşin djipti örteydi, basqalar,
naqtı aytsaq, mına biz – balamızdı mektepke jiberu üşin ayaq kiim
satıp äpere almaymız.
– Tüsinemin, – dep kübirledi senimsiz ünmen Arsen Samanşin.
Dosınıñ osı sözi – ermek üşin djipti örteu men balasın mektepke
jiberu üşin kädimgi ayaq kiim satıp äpere almau – janına qattı battı, jadına şege etip qaqqanday, eriksiz esinde qaldı. Jan düniesi
töñkerilip tüskendey bir jaysızdıqtı sezindi. Munday äñgimeni
Tau qulağan
kütpep edi. Äşeyin auıldağı ötken-ketkendi aytatın şığarmız dep
oylağan, äñgime auanı basqaşa örbidi. Qızulanıp alğan Tas-Auğanğa
basalqı aytu üşin bılay dep kümiljidi:
– Qoy endi, sabaña tüs, dostım, qızbalanba. Tüsinip turmın,
qaytemiz endi… Künderdiñ küninde sazayın tartadı olar, ömirdiñ
özi-aq ornına keltiredi bärin.
– Meni qoyşı! Oğan bola küyip-pispespin-au. Äşeyin äñgime-dağı.
Osı turalı Saqsağaydıñ aytqanın estiseñ ğoy, küyingennen kök
aspandı tilgileuge bar. Älemdegi ädiletsizdik ataulınıñ arasınan
eñ janına batqanı osı siyäqtı. Jabılıp jürip äreñ qoydıramız,
jasıratın nesi bar, jüz gramm işkesin ğana basıladı. Tığırıqqa
tireldik äbden.
– İyä, ärine. Qoy, umıtayıq munı, – dep Arsen dosınıñ iığınan
qağıp qoydı. – Ol elderdiñ halqı negizinen durıs adamdar bolar,
bäri birdey bay bolıp ketti deymisiñ, älgi esersoq örtegişter ien
baylıqqa kezdeysoq ie bola ketkender ğoy, şaması. Qudaydan tapsın. Olardı qaytemiz, özimizdi oylayıq, bizdiñ de alaqanımızğa
qarğa sañğitın kün tuğan siyäqtı ğoy, barıs aulau bastalsa, bir
kenelip qalatın şığarmız dep oylaymın.
– Oğan söz bar ma, bizdiñ şef mıqtı ğoy, öte isker adam. Bärimizge
biznes-artel aşıp bergeniniñ özi nege turadı. Körermiz. Añşınıñ
jolı oñğarıluı da, sätsizdikke tap boluı da ayaq astınan.
Dosınıñ köñilin serpiltu üşin Arsen Samanşin äzil aytpaq
boldı:
– Bärinen burin qar barıstarına rahmet, solarğa alğıs aytuımız
kerek. Bizdiñ tauda sol tağılar bolmasa osı añşılıqtıñ özi de
bolmas edi ğoy. Solay emes pe? Onda Bektur ağa kimmen kelisimşartqa otırar edi!
– Munıñ ras, – dep şınımen jauap qattı Tas-Auğan. – Barıs
satıp kün köruimiz qalıp edi endi. Amal käne? Tau tağısımen şartqa
otıra almaysıñ.
– Sen de aytadı ekensiñ! – dep külip jiberdi Arsen Samanşin. –
Mundaydı estip körmeppin – qar barıstarımen şartqa otıru deysiñ
Şıñğıs Aytmatov
be. Qatırdıñ! Rahmet sağan. Endi demalayıq. O, key?
– O, key! Seniñ uaqıtıñdı aldım-au. Kün de keşkirip qalıptı.
Demala ber, tek erteñ jolığatınımızdı umıtpa, ötinemin. Mindetti
türde. Biz seniñ atıñdı körsetemiz.
– Jaqsı, Tas-Auğan. Qaladağılar mundayda: «Biz sağan atıñnıñ
tusaukeserin uyımdastıramız», – deydi.
– İyä, iyä, tura solay boladı... Tusaukeser… Şefke de solay
deymiz, tusaukeser ötkizemiz.
Qoştasarda tağı burıldı:
– Atqa mingende kietin etigiñ bar ma edi? Joq bolsa, onı da
tabamız.
– Alañdama. Ala kelgenmin, bayağı etigim ğoy. Talay jıldan beri
kiilmesten jatır edi.
***
Tünge qaray, küni boyğı jüristen şarşağan ol bölmeniñ bir
burışındağı apası salıp bergen tösekke endi qisayğalı turğan,
qalta telefonına şeftiñ özi (onı osılay atauğa üyrenip te ketipti)
– Bektur ağa habarlastı. Ol öziniñ tau jaqtağı Dastarqan sayında
jürgenin ayttı, arab hanzadaları kelgen soñ alğaş ret osı jerde
tüneytin boladı, dala qosın tigu oñay ma, onıñ üstine, bular jäy
ğana qonaqtar emes, patşa äuletinen, sondıqtan joğarı märtebeli
nemere ağayındı eki jigitti layıqtı qarsı alğan jön. Şeftiñ
aytuı boyınşa, erteñ tüsten keyin Arsen ekeui aldağı jumıs
barısın aqıldasu üşin osında kezdesetin bolıp kelisti. Üş künnen
keyin qonaq añşılar Äulieata äuejayına kelip tüsedi, olardı kütip
alu kerek, sol sätten bastap Arsen arab hanzadalarınıñ qasında
küni-tüni birge boluğa tiis. Bul da oñay mindet emes. Añşılıqtıñ
jöni bir bölek, degenmen olardıñ qanday adam ekenin, minez-qulqı,
piğıl-nieti qanday ekenin kim bilipti.
Negizi, Arsen Samanşin öz mindetin şın köñilimen, barşa
jauapkerşilikti sezine otırıp atqarmaq bolğan, ağayımen telefon
arqılı söyleskennen keyin osı oyına bekine tüsken ol uyıqtap ba-
Tau qulağan
ra jatıp, älginde Tas-Auğanmen bolğan äñgimeni esine aldı. Geosayasi
turğıdan alğanda äjeptäuir mañızdı jäytterdi qozğadı-au özi…
Munısı nesi eken?.. Qızıq…
Jazdıñ osı bir sätinde, biik taudağı qarlı şıñdar men
qatparlana tirkesken jotalardıñ arasındağı şatqaldarda qarañğı
tün küşine mingen bolatın, lezde aynala-töñirek qıstıñ künindey
suıtıp sala berdi. Osı mañdı mekendeytin añ-qus bitken tañğa deyin
tınıştala qalğan. Äytpese bola ma. Tabiğattıñ özi de tınıştıqqa
şaqırıp turğanday – aspan jüzindegi badanaday-badanaday iri bolıp
körinetin juldızdar tau üstinen tönip turğan siyäqtı, suıq qana
jımıñdap qoyadı, bulttar da tüydektele şudalanudı qoyıp, tau
jotaların qualay jayılıp ketken, jañbır jaumaytınğa uqsaydı,
änşeyinde kürkirep jatatın özenderdiñ şuılı da bäseñdep qalğan.
Tek Üzeñgiles asuınıñ tübinde ğana jer bauırlay suıldağan tau
jeli basıla qoymaptı, üyirinen alastalğan Jebe-Barıs sol küyi äli
osında, joğarıdan qulap, är jerde üyilip qalğan tastardı aralap,
işi-bauırın jalap bara jatqan küyikti baspaq boladı, tağı da
osında tünemek, soğan ıñğaylı quıs izdep jür. Bul beybaq söytip
aqırı asudan asa almay qoydı, jaz bolsa ötip baradı, bul äli osı
mañnan aynalsoqtap şığa alar emes, birde joğalıp ketip, endi birde
qayta oraladı. Bügin osında tüneytin boldı. Butalardıñ basına
qonaqtağan torğaylardıñ şırılı nege basılmaytının tüsine
almay dal, özara äñgime aytıp otırğanday şıqılıqtay beredi, tüngi
japalaq – tün kökegi olarğa anda-sanda bir kürk etip ses körsetip
qoyadı, onı da tıñdar emes... Tau tağısınıñ mazasın alğan tağı bir
jäyt alıstan talıp estilgen adam dausı bolatın. Olar qaydan jür?
Bul dauıstıñ taudı şarlap ğaşığın izdegen Mäñgilik qalıñdıqtıñ
zarlı üni ekenin Jebe-Barıs qaydan bilsin. Mine, sol dauıs tağı
da estildi, «Qaydasıñ sen? Qayda jürsiñ? Jauap berşi! Men ğoy
bul – sol bayağı Mäñgilik qalıñdıqpın, öziñdi izdep, tau-tastı
şarlap jürmin, seni izdep tabanımnan tausıldım, qaydasıñ, qayda
jürsiñ?»... Bul jolı Mäñgilik qalıñdıqtıñ dausı burınğıdan
da muñlı, tebireniske tolı tärizdi: «Oy, oy, endi ne boladı? Endi
Şıñğıs Aytmatov
qayttim? Ne istesem eken? Oy, oy, ne boladı endi? Ne boladı?»...
Sonşama neden qauiptendi ol? Älde bir sumdıqtı sezip tur ma?
Mäñgilik qalıñdıqtıñ suñqılı men dauısınıñ äldeneden
seziktengendey üreyli şıqqanına şıday almağan Jebe-Barıs
atıp turıp, tar soqpaqtı boylap basqa jaqqa bet alıp sümeñdey
jöneldi… Sonşama neden şoşındı eken? Bul jağın bir Qudaydan
basqa eşkim bilmeytin edi...
VII
Sonıñ ne ekenin Qudaydan basqa da biletinder bar bolıp şıqtı,
degenmen, olar da anıq bilmegen, tek şamalap qana boljağan eken.
Basqa qurlıqtıñ bir tükpirinde jürgen bireuler Mäñgilik qalıñdıq
meken etken jerde, dälirek aytsaq, Tuyıqjar tauında qar barısın
aulamaq bolıp jospar qurıptı.
Bul küni Arsen Samanşin erte turdı, es bilgeli osı jerde iluli
turatın, tiip ketseñ saldırlap qoya beretin auladağı qoljuğıştıñ
astında uzaq juındı, beti-qolın, moynın juıp, qırınıp aldı,
apası munıñ taza sülgimen ğana sürtinetinin jaqsı biledi, bärin
dayındap qoyıptı. Kün qızğan soñ aulada otırıp, biraz künge
küydirinsem be dep te oyladı, aua rayı jaqsı eken, oyanğan kezde
terezeden dalağa köz jibergen, köñili jadırap sala berdi – tau
jotalarınıñ körinisi tura suretşiniñ qılqalamınan şıqqanday
äsem de ap-anıq körinip tur. Sol jaqta munı qar barıstarı kütip
jürgen bolar, osı kezde qalta telefonı şıldırladı. Keşegi
äñgimeni tağı bir pısıqtau üşin habarlasıp jatqan Bektur şef
şığar dep oylağan, kütpegen jerden telefon tap-taza ağılşın
tilinde söylep qoya berdi. Qiyändağı taudıñ arasında jürip bireudiñ
ağılşınşa söylegeni ersileu estiledi eken.
Telefondağı dauıs sergek te jağımdı bolıp şıqtı, äñgimege
tartıp turğanday:
– Qayırlı tañ! Sizderde qazir tañğı uaqıt şığar dep oylaymın.
Keşiriñiz, siz mister Arsen Samanşin bolarsız?
Tau qulağan
– İyä, iyä, däl sonıñ özi! Siz kim bolasız, keşiriñiz, qaydan
habarlasıp tursız?
– Men, bir jağınan, sizdiñ äriptesiñiz bolarmın dep oylaymın,
hanzada Hasannıñ sırtqı qızmet jönindegi baspasöz hatşısımın,
atım Robert, qısqartıp aytqanda Bob Lukas bolamın, kanadalıqpın.
Tanısıp qoyayıq. Sezip turmın, ağılşınşa tım täuir biledi
ekensiz, sondıqtan jergilikti turğındarmen tildesu üşin tikeley
tilmaştıq etkeniñiz oñ bolar edi, sizdiñ jaqqa añşılıq saparmen
barıp qaytpaqpız. Estip tursız ba?
– Öte jaqsı estilip tur. İyä, ärine, sizderge tilmaş boluğa
tırısıp bağarmın. Qazir qay jerden habarlasıp tursız, qurmetti
Bob?
– Qaydan degeniñiz qalay, qımbattı Arsen! Osı jaqtan,
Ämirlikterden. Öziñiz de biletin şığarsız, bizben birge hanzadalardıñ kömekşileri, arasında därigerler men aspazdar da bar, birsıpıra
adam erip baradı. Sondıqtan, dayındalıp jatırmız.
– Bul jaqsı eken. Biz de dayındaludamız. Bir tüsinbey turğanım,
bizdiñ jaq – taulı ölke, siz mağan qalay telefon soğıp tursız, sosın
osı jaqqa kelgen soñ bul jerden basqa jaqqa da habarlasa alasız
ba? Keşiriñiz, munı qalay istediñiz, Bob?
– Tük qiındığı joq, qurmetti Arsen! Sputnik baylanısı
arqılı. Biz älemniñ kezkelgen tükpirine, tipten ğarışqa da
habarlasa alamız, sonday-aq qay jerde jürsek te baylanısqa
erkin şığa beremiz. Bizdiñ joğarı märtebeli hanzadalardıñ ğarış
orbitasında jekemenşik baylanıs sputnigi bar. Qalağan uaqıtta
kezkelgen nüktemen habarlasuğa boladı. Mine, qazir alıs Aziyä
taularında jürgen sizben söylesip turmın, tau arasında jortqan
qar barıstarı sputnik baylanısı arqılı özderine, tağı añdarğa
qızmet körsetilip jatqanınan müldem beyhabar, añşılıq kezinde
olarmen de jolığuımız kerek emes pe. Jäy aytqanım ğoy. Ayıp
etpeñiz, bul sözimdi äzil dep qabıldarsız.
– Oqası joq, qurmetti Bob, äzil-külkiniñ artığı bolmaydı.
Barıstarmen baylanısqa şığu ärdayım köñildi bola bermeui mümkin.
Şıñğıs Aytmatov
– Ha-ha, ärine, solay! Eñ bastısı, oljamız molıraq bolsın
deñiz, barıstar da özderiniñ alıs ağayını jolbarıstar siyäqtı sirek
kezdesetin añ emes pe. Olardı neğurlım köbirek tapsaq, soğurlım
payda da molıraq tüsedi. Joğarı märtebeli hanzadalar bul jayın
oylap bas qatırmaydı, ärine, olar üşin añşılıq ta sporttıñ bir
türi, al siz ben bizge paydanıñ molıraq tüskeni kerek. Sondıqtan
oljanıñ köbirek bolğanın qalaymız. Basqaşa aytsaq, barıstardı
köbirek aulasaq, bizge tüsetin paydanıñ da mölşeri arta tüsedi. Eñ
aldımen, sizderdiñ «Mergen» añşılıq firmalarıñız üşin solay.
Onıñ da bedeli joğarılay tüsetin boladı.
– İyä, Bob, men de şamamen solay oylaymın.
Al özi sol sätte müldem basqa närseni oylap tur edi. Mınanı
qara, aqparattıq tehnologiyälar jabayı añdardıñ üñgirine deyin
jetken eken ğoy, endi añşılıq quru üşin olardı ğarıştan
indetetin bolıptı. Sputnik baylanısı özine de qızmet etetinin tau
basındağı tağı jırtqış qaydan bilsin, bul qızmetten ol tek ziyän
ğana şegedi…
Baspasöz hatşısı Robert Lukas sözşeñ eken, jaydarılığı
telefon arqılı söylegen sözinen-aq bayqalıp tur. Endigi äñgime
aldağı hareketter turalı örbidi. Arab hanzadaları özderiniñ jeke
uşağımen kelip qonğan sätten bastap olarğa qızmet körsetudiñ
şarttarı men basqa da jay-japsarı jayında aytıldı. Uşağı da
özderiniñ därejesine say eken, äygili «Boing 737» layneri, ekipajı
täjiribeli mamandardan turadı. Qonğannan keyin uşaq pen onıñ
ekipajı añşılıq sapar ayaqtalğanğa deyin äuejayda arnayı küzette
boladı.
Arsen Samanşin sputnik baylanısı arqılı jürgizilgen bul
äñgimeniñ keybir tustarın Bektur şefpen kezdeskende mälimdeu
üşin qoyın däpterine türtip qoydı. Ol ekeui Bektur ağayı Dastarqan
sayındağı añşılar qosınan qaytıp oralğan soñ kezdesuge
uağdalasqan bolatın. Kelgen soñ özim habarlasamın degen.
Oğan deyin Tas-Auğan bastağan bes jigitpen jolığıp,
baqtaşılardıñ buğan dayındap qoyğan atın körip, özindik bir
Tau qulağan
«tusaukeserge» barıp qaytuğa boladı. Arsen Samanşin üşin bul
kezdesudiñ mañızdılığı sonda – özi, Tas-Auğan jäne SaqsağayJalbırşaş bir sınıpta oqığan bolatın, qalğan üş baqtaşı
bulardan eki-üş jas kişi. Eñ bastısı, bäri de tanıs jigitter, kezinde
bir mektepte oqığan. Aytpaqşı, sol mekteptiñ de säni kete bastaptı,
şatırınıñ är jeri oyılıp, qulağalı tur, keşe qasınan ötip
bara jatıp añdağan, bul basqa mäsele, ne degenmen, tuğan mektebiñ
ärqaşan ıstıq körinedi eken…
Endi birazdan soñ Tas-Auğan men Saqsan-Jalbırşaş keldi,
özderi jayau jür, äueli mektepke soğayıq degende işi jılıp sala
bergen, olardıñ oyı basqa bolıp şıqtı. Arsen Samanşin munı
qaydan bilsin, bilui de mümkin emes edi, tipten anasınan qayta tuıp
kelse de solay. Üşeui mektepke qaray ayañdap keledi, munıñ da sebebi
bar eken. Tas-Auğan äzil-şını aralas bılay dedi, onısı ras ta
bolatın:
– Arsen dosım, esiñde bolsın, biz, burınğı sınıptastarıñnıñ
bäri, bul künderi boydaq jürmiz.
Arsen şınımen tañdanıp qaldı:
– Bul qalay, neğıp boydaq jürsiñder, ne bolıp qaldı?
– Toqtama, jüre bereyik. Qorqatın eşteñe joq, qazir aytıp
beremin.
Al Saqsağay-Jalbırşaş basın şayqap, mırs ete qaldı:
– Bul jayında bükil auıl biledi. Boydaq ekenimizdi! Äytpese,
seni mektepke emes, üyimizge şaqırar edik.
– Qaljıñdı qoyıñdarşı!
– Ökpeleme, Arsen. Biz üşin sen ulı adamsıñ, qanday qaljıñ
boluı mümkin, – dep sendirmek boldı Tas-Auğan. – Qazir mektepke baramız, onda eşkim joq, bäri jazğı kanikulda jür, bilesiñ
ğoy, muğalimder de, oquşılar da demalısta. Küzetşige araq berip,
büginşe bizge kedergi keltirme dep köndirip qoyğanbız. Söytip
onı üyine jiberdik. Sonı paydalanıp, altauımız bügin mektepte
jinalğanımız durıs bolar dep uyğardıq. Attarımız mekteptiñ aulasında tur. Boydaq jürgen sebebimizdi tüsindireyin. Qazir üy işi,
Şıñğıs Aytmatov
qatın-qalaş, bala-şağa degenniñ bäri tauda, jaylauğa şığıp ketken. Biıl jaylaudı jıldağıdan da biikteu jerden tañdadıq, Aqsay
özeniniñ jağası esiñde şığar, jaylauımız sonda. Burın auıldıñ
bäri tik köterilip jaylauğa şığa bermeytin edi ğoy. Biıl özimiz
eskişe bükil üyelmenimizben birge mal bağıp, demalu üşin jaylauğa
şığamız dep şeştik.
– Sonıñ özi jaqsı, – dep qostadı Saqsağay-Jalbırşaş. –
Erkindik degen sol! Qayda barğım kelse de özim bilemin. Bayağıday
kolhozda jürgen joqpız ğoy.
– Öz basım soğan ökinemin. Jaraydı, bul turalı keyin ayta
jatarmız, – dep sözin jalğastırdı Tas-Auğan. – Bul jolı bizdi
munda Bekturğan şeftiñ özi şaqırıp aldı, añşılıq quramız deydi.
Añ ürkituşi bolamız, itterimiz dayın, tüsinetin şığarsıñ, Arsen,
barıstardı jasırınğan jerinen aydap şığıp, oq jeter jerge quıp
äkelu kerek, bul üşin arnayı aran dayındamasa bolmaydı, äytpese
tağı añ qaltarıstağı bir şatqalğa kirip alıp, jata berui mümkin.
Onday jerden jırtqıştı şığara almaysıñ, öziñ bas suğar bolsañ
tarpa bas salıp, talap tastaydı. Jağday solay, äytpese bular neğıp
boydaq bola qalğan dep tañdanıp turğan şığarsıñ. Jäy söz ğoy.
Añ ürkituden jolımız bolsa, azdı-köpti oljalı oraluımız ğajap
emes. Sol üşin keldik munda.
– Söytip özderiñdi sırttay boydaqpız dep jariyälağan ekensiñder
ğoy! – dep küldi jağdaydı endi tüsingen Arsen Samanşin.
– Soğan ökinip turmın, – dep küñk etti Saqsağay-Jalbırşaş,
– sen aytqanday, sırttay boydaq boludı toqtatıp, jaylauğa barıp
mal baqtıq deyik. Odan ne payda. Qazir maldıñ bağası müldem arzandap ketti, kedey bayğustıñ küni burınğıdan da naşar, äytpese…
Arsen auzın aşıp ülgergen joq, Tas-Auğan bölip ketti:
– Jaraydı, Saqsan, bul jayında keyinirek söylesermiz.
Jaqsılap söylesemiz äli. Qazir basqa närseni oylau kerek. – Sözin
ayaqtamastan toqtay qaldı. Saqsan-Jalbırşaş ta ünsiz.
Endi Arsen olarğa tañerteñ Ämirlikterden joğarı märtebeli
hanzada Hasannıñ baspasöz hatşısı Robert Lukastıñ telefon
Tau qulağan
soqqanın ayta bastadı, ne turalı söyleskenderin de jasırğan joq.
Dostarı bul äñgimege osınşama qızığarın bilmep edi, mektepke onaq qadam qalğan, bäri tura qalıp suraqtı jaudıra bastadı, äsirese
sputnik baylanısına erekşe şuqşidı. Olar üşin bul nağız
jañalıq edi:
– Onısı qızıq eken! – dedi Tas-Auğan. – Demek olar orbitadağı
sputnik arqılı qay jerde jürse de kez kelgen jaqqa habarlasa alatın boldı ğoy. Aytalıq, bizdiñ taulardağı masanıñ ızıñı
şıqpaytın, oybayıñdı salsañ da eşkim estimeytin tereñ şatqalda
nemese qar basqan üñgirdiñ işinde otırıp ta ğarışqa, Ämirlikterge,
Evropağa, tipten Amerikağa da telefon soğa beretin bolğanı ğoy.
Tük qiındığı joq! İyä, budan asqan jañalıq bolmas!
Eki baqtaşığa arab hanzadalarınıñ uşağı olardıñ añşılığı
ayaqtalğanğa deyin äuejayda arnaulı küzette turatını da qızıq
bolıp körindi, taudağı barıstardı ürkituşilerge munıñ qanday
qatısı bar eken. Qızğanıştan işteri küyip turğan şığar.
– Mınanı qara! – dedi qap-qara şaşı şınımen iığına deyin
jalbırap tüsip ketken Saqsan-Jalbırşaş. – Kördiñ be! Tutas
bir «Boing» uşağı men uşqıştar tıp-tınış qana özderiniñ
qojayındarın kütip otırmaq. Qapşıq tasıp sauda jasap jürgenimde
bir minut keşiguge bolmaytın edi, reystegi uşaq eşkimdi kütpeydi,
mindiñ be, minbediñ be – tükirgeni bar ma sağan! Mınalarğa rahat.
Qalağan uaqıtında keledi de uşıp kete beredi. Baylıqtıñ küşi
degen osı!
Tas-Auğan bärin anıqtap almaq:
– Uşaqtı äuejayğa baylap qoyatın sebebi, hanzadalar qalağan
uaqıtında eş kedergisiz uşıp ketetindey boluı üşin ğoy, solay
ma? Men tek atımdı ğana söytip baylap qoya alamın, äne aulada
tur, qalasam – minemin, qoya beruim de mümkin, kerek bolsa qañtarıp
qoyamın.
– Şaması, – dep tüsindirmek boldı Arsen Samanşin, – olar
üşin bul tükke turmaytın şığar. Özderi qajet dep tapsa otıradı
da uşıp kete beredi. Uşaq dayın. Ekipaj kütip tur.
Şıñğıs Aytmatov
Osılay äñgimelese jürip bir kezde bäri birge oqığan mektepke
de keldi, äueli bastauış, keyinnen orta bilimdi osı mektepten alıp
edi, endi mine, tağdırdıñ aydauımen üşeuiniñ basın bul jerge basqa
bir oqiğa toğıstırıp tur – taudağı barıstarğa biznes-añşılıq
qurmaq. Ärine, eşqaysısı da däl osılay oylay qoyğan joq, biraq
bul ras qoy, añşılıq jönindegi osı biznes-josparğa qatısuğa üşeui
de ıntalı, ärkimniñ işki esebi bar. Alısta jatqan bir elden arnayı
kele jatqan meymandar da endi osı oqiğağa belsene aralasatın
boladı. Olardıñ eşteñeden qapersiz ekeni anıq.
Arsen Samanşinniñ bul mektepke kelmegenine köp bolğan eken,
auıldıñ şetinde, joldan säl qiıstau ornalasqan mektebin körip
jürgen, qasınan da talay ötti, büytip arnayı kelip, ötkendi eske
alamın-au dep oylap körgen emes.
Köñili köterilip sala berdi – mine, altın Uya-mektebine de kelip
tur, uaqıttıñ äserinen biraz şögip, şifermen jabılğan töbesiniñ
boyauı oñıp, esik-terezesi eskirip, jaqtau ağaşı qurap ketkenimen
sol bayağı küyi, kezinde asır salıp oynağan aulası da sol, dälizi de,
sınıp bölmeleri de eş özgermegen siyäqtı… Älginde, Tas-Auğan
mektepte jinalamız degende Arsen ıñğaysız bola ma dep oylap
edi, ädette şäy işuge üyge şaqıradı, dosı munı bäribir köndirdi
– qatın-bala jaylauda, mekteptegiler tügelimen demalısqa şığıp
ketken, direktordıñ özi bolmasa da odan ruqsat suraptı. Arsen
Samanşin sodan keyin ğana tınıştalıp, tipten iştey riza bolıp
qaldı. Kün jarqırap tur, qarlı şıñdarı alıstan munarta köringen
tau da bügin erekşe ädemi siyäqtı, ol jaqta qar barıstarı men
basqa da jan-januarlar bar, osınday şaruanıñ bası qıltiğanı –
solardıñ arqası. Aynalada torğaylar uşıp jür, özderi köp-aq, äri
eşqanday qauip-qater joqtığın bilgendey beyğam körinedi. Jazğı
künniñ jıluına riza bolğanday, rahattana şıqılıqtasadı…
Tas-Auğannıñ bestigindegi bulardan eki-üş jas kişiligi bar qalğan üş jigit Arsen Samanşindi jadıray qarsı alıp, quana
amandastı, olarmen de osı mektepte birge oqığan, özderiniñ
aralarında äldebir tärtip bar ekeni bayqaladı: Tas-Auğan bärine
Tau qulağan
äskerde jürgendey-aq buyrıq berip jür – anda bar, munda kel,
osında tur, ananı äkel, mınanı apar, aş, jap degen siyäqtı, olar da
bärin qalt etkizbey orındaydı. Arsenge bul da unap qaldı, ädette
auıl jigitteri mundayda şala burıl jüretin edi, mınalar sapsau. Osınıñ bäri buğan degen dostıq qurmetti bildirip, özine degen
senimin oyattı, Arsen Samanşin dostarınıñ tañdap qoyğan atına
minip mektepti bir aynalıp şıqtı, rahattanıp qaldı. Atı mıqtı
eken, burıl tüsti, er-turmanı da kelisti. Tas-Auğan onı qurmet
bildiru retinde özi jetektep äkeldi:
– Qımbattı Arsen, keşe öziñ aytqanday, bul bas qosuımızdı
atıñnıñ tusaukeserin ötkizgenimiz dep bil, etik kiip şıqqanıñ
jaqsı boldı, bul – seniñ minis atıñ. Tizgindi usta, erge qon, arabtarmen birge osı atqa minip jortatın bolasıñ, biz qanşa kerek bolsa,
sonşa barıstı quıp äkelemiz. (Bäri jamırasa külip jatır).
– Rahmet, – dep jerlesterine alğıs ayttı Arsen. – Olay bolsa,
men de arabtardıñ riza bolıp qaytuı üşin barımdı salatın bolamın. Bul özimiz üşin kerek qoy.
– Endi özimizdiñ sınıptı körip şığayıq, attestattı osında
aldıq qoy. Qanday jaqsı uaqıt edi, muğalimderimiz qanday asıl
adamdar edi. Qazir şe? Muğalim ataulınıñ bäri künköristiñ qamımen
tentirep ketti. Biz bolsaq mınau, nısanağa barıstardı iliktire gör
dep Qudayğa jalbarınıp jürmiz... Bireuler añğa şıqqanda jeke
uşağın minip keledi, biz solarğa qızmet etuimiz kerek.
Bäri japa-tarmağay bastarın izep jatır. Arsen aynalağa köz
jügirtti, aulanıñ işi tıp-tınış, mektep qañırap bos tur, şarbaqqa
baylaulı attar mülgip qalğan, qustar burınğısınşa ersili-qarsılı
uşuınan tanar emes, tek adamdardıñ jan düniesi ğana jay taba
almay turğan siyäqtı. Tas-Auğannıñ jol-jönekey ayta salğan osı
sözin basqalar aşu-ızamen, kijinip turıp aytar edi, olardı da
tüsinuge boladı, solay ekeni ras qoy… Qayda qarasañ da köziñe
ädiletsizdik tüsedi.
Dälizdi aralap, är sınıpqa bas suğıp jürgende Arsen munda
jöndeu jumısı jürgizilmegeli köp bolğanın añdadı, mekteptiñ
Şıñğıs Aytmatov
säni ketip-aq qalıptı, bir-aq närse özgergen – qaqpağı sart etip
aşılatın bayağı dörekileu partalardıñ ornına tört siraqtı
üstelder men arqalığı bar orındıqtar qoyılğan. Sınıptağı
taqtalar da jañartılğan siyäqtı, älde buğan solay körindi me eken…
Biraz aralap, esigi aşıq turğan sınıptarğa kirip kördi..
Tas-Auğan sağatına qaradı:
– Ağayındar, sağat on bir bolıptı. Uaqıt ötip baradı. Arsen,
käne, mäseleni şeşip alayıq, burınğı sınıbımızğa kirip, otırıp
äñgimeleseyik.
– Bizdiñ üyge barsaq qaytedi, Gülayım apama şäy qoyğızıp
işemiz, emin-erkin otırmaymız ba, üy keñ, orın jetedi.
– Joq, joq, Arsen, onı qoya tur, käne, mında kireyik, burınğı
sınıbımız ğoy, sosın bärin tüsindiremin.
– Meyilderiñ, men senderge qonaqpın, özderiñ biliñder.
– Kire ber, mına eki üstelge bir-birimizge qarsı qarap otırayıq.
Sender de keliñder.
Bäri de sınıptağı jarığı mol tüsip turğan burışqa, tau
jaqqa qaraytın terezeniñ aldındağı eki üsteldiñ janına kelip
otırdı, bos sınıpta bes baqtaşı otır, altınşısı – Arsen, säl
ünsizdik ornadı. Arsen Samanşin auıldastarınıñ munı bos turğan
mektepke ne üşin şaqırğanın, endi ne aytpaq ekenin tüsine almay
dal. Sälden soñ bärine şuqşiyä qarap, közimen bir şolıp ötken TasAuğan tereñ bir demaldı da jötkirinip qoyıp äñgimesin bastadı,
ne aytarın aldın-ala oylastırıp qoyğan siyäqtı, jattap alğanday
suñqılday jöneldi:
– Arsen, biz sağan mınanı aytpaqpız. Tıñdap al.
– İyä, tıñdap otırmın. Resmiliktiñ keregi ne? Bärimiz tuıspız,
bir auılda turatın ağayınbız. Ne bolıp qaldı? Jaqın tuıstardıñ
bireui qaytıs bolıp pa edi? Biluimşe, bäri aman siyäqtı edi ğoy…
Bärimiz osı mektepte oqığan joq pa edik.
– Mäsele onda emes, Arsen! Bar gäp bizdiñ qayda oqıp, qayda
turğanımızda bolsa bir säri ğoy. Joq, mäsele basqada. Sen bizdiñ
bauırımızsıñ, qonağımızsıñ, bügin bizdiñ qolımızdasıñ, munda
Tau qulağan
ne üşin ertip kelgenimizdi jäne odan äri ne bolatının aytpaqpız…
– Toqta, toqta, «bizdiñ qolımızdasıñ» degeniñdi qalay tüsinemiz?
Miniske at berdik dep, endi sonı buldağalı jürgennen saumısıñdar?
Olay bolsa, qalağa qaytıp ketuim mümkin. Mağan özimniñ maşinam da
jetedi.
– Ketesiñ be, joq pa, ol da belgisiz bolıp tur.
– Bul qalay? Aşığın aytsañşı…
– Sol üşin keldik qoy. Bul oñay äñgime emes, keñirdekke qanjar
taqağanmen birdey...
– Soqpaşı qaydağını! Esteriñ durıs pa, kimdi aqımaq
qılmaqsıñdar! Älde, Tas-Auğan, öziñ aqılıñnan adastıñ ba?
– Qızbalanba, äñgimemdi durıs bastay almağan men kinälimin
buğan, – dedi beti qabara bastağan Tas-Auğan ornınan köterilip,
qasındağılar da qozğalaqtap, sıbırlasıp ketti, älginde quyrığın
bulğañdatıp qana qoyğan auladağı düregey kenetten örşelene ürip
qoya berdi, birdeñe köringen şığar buğan.
– Bar, körip kelşi! – dep buyırdı Tas-Auğan şette otırğan
baqtaşığa. – Eger bireu kelse kirgizuşi bolma, tiri tışqan
jaqındamasın. İtti de quıp jiber. Eşkim mañayımızğa jolamaytın bolsın…
Tuğan auılında munday qupiyäğa tap bolarmın dep oylamağan
Arsen Samanşin abdırap qaldı, ornınan turıp sınıp bölmesinen
dälizge şıqpaq bolğan, odan äri dalağa şığıp ketpek. Biraq TasAuğan jolın kes-kestey berdi, qolın iığına salıp, birdeñe
aytqısı kelip edi, Arsen Samanşin bulqınıp, qolın qağıp jiberdi,
dereu ornınan turıp dälizge şığuğa umtıldı, sol sät aşıq turğan
terezeden ittiñ şäuilinen ürkip, qaşıp kirgendey bolıp, qanattarı
suıldap, eki qarlığaş uşıp kirgeni, äldeneden qur qalğanday
jarısa şıqılıqtaydı, töbelerin aynala uşıp jürip aldı,
osıdan birneşe kün burın munıñ qaladağı päterinde Bektur ağa
ekeui şäy işip otırğanda da däl osılay kirip kelip edi, solardıñ
özi bolmasın, onda da östip äldeneni jetkizgisi kelgendey nemese bir
päleden saqtandırmaq bolğanday, tınım tappay şırılday bergen,
Şıñğıs Aytmatov
bul ekeui qanattarın jayıp jiberip, jağı sembey şırıldaudan bir
tanbağan qarlığaştardı terezeden keri qaray quıp şıqtı, sodan
keyin ekinşi ret uşıp kirip, tağı da töbelerin aynala uşıp jürip
aldı, qaytadan quıp şıqqannan keyin de jabıq turğan terezeni
tumsığımen türtkilep, qaytkende de işke kiruge umtılıp, äldebir
mañızdı habardı jetkize almay qalğanday jantalasa şırıldap
ketpey qoyıp edi. Arsen Samanşin qayran qaldı. Kenetten sanasın
bir tüysik şarpıp ötti, bul turalı tiri janğa aytuğa bolmaytın edi,
şınımen tağdırdıñ eskertui me, osı eki qarlığaş munı aldınan
tosqan äldebir sumdıqtan saqtandıru üşin osımen ekinşi ret uşıp
kelip turğan joq pa – tula boyı muzdap sala berdi.
Endi mine, bir kezderi alğaş ret älippeniñ betin aşqan ayaulı
mektebinde sol jağday tura sol küyi qaytalanıp tur. Qos qarlığaştıñ tınımsız şırılı men qanattarınıñ suılı adamdardıñ
söyleuine mümkindik berer emes. Ärine, jabılıp jürip
qarlığaştardı sınıptan quıp şıqtı, olar tura ötken jolğıday
qaytadan uşıp kirdi, tağı da quıp şığıp, terezeni jauıp alğan,
bulardı tañ-tamaşa qaldırıp, eki qus ketpey qoydı, tumsıqtarımen
terezeniñ äynegin urğılap, şıqılıqtay beredi, endi olarğa auladağı
ittiñ ürgeni qosıldı, onı da quıp jibergen, bäribir qoyatın türi
joq. Saqsan-Jalbırşaş bir usınıs jasadı:
– Arğı bettegi sınıpqa barsaq qaytedi, ol budan tarlau bolsa da
tınış. Äytpese mına jındı qarlığaştar maza beretin emes. Osı
mañda Uyası bar şığar, sonı qorğamaq bolıp älekke tüsip jürgen
bolar, sirä. Jüriñder, sonda barayıq. Kettik.
Bäri basqa bölmege auıstı. Arsen Samanşin de özgerip sala
berdi. Iştey tas-tüyin şirığıp alğanımen, sırt keypinen salqın
sabırlılıq tanıladı. Baqtaşılar men Tas-Auğanğa qarsı birdeñe
aytıp, söz talastırudı oyına alar emes. Şındığına kelgende,
qazir olardıñ bar-joğına da män berip turğan joq. Sanasın bir-aq
oy bilep alğan: jaqında munıñ ömirinde ädetten tıs, erekşe bir
oqiğa bolmaq, äldebir qaterli sınaq pa eken, bälkim tağdırdıñ tosın
sıyı şığar, anığın kim bilsin. Ne eken sol? Osını biletin bireu
Tau qulağan
bar ma özi, älde aldın ala sezinu degen tek tüysikpen ğana şekteletin
bolğanı ma…
Basqa sınıpqa orın auıstırıp, mazanı alğan qarlığaştardıñ
şırılınan qulaq tınıştalğan soñ Tas-Auğan älgi oyınan aynıp
qalğanday, qasındağı serikterine bılay dep buyırdı:
– Tıñdañdar, bılay bolsın. Biz Arsen ekeumiz osında äñgimemizdi
odan äri jalğastırayıq, sender, kelisim boyınşa, ärqaysısıñ öz
orındarıña barıñdar, bizge eşkim kedergi keltirmeytin bolsın,
jan-jağımızdıñ bärin qadağalañdar. Sen, Qultay, attardı birbirlep suğarıp kel, ana jerdegi arıqta su ağıp jatır, Jaqpar
tastıñ qasında, öziñ de bilesiñ ğoy.
Bäri de bunıñ buyrığına sözsiz bağınatınğa uqsaydı.
Auğanstandağı täjiribesi tekke ketpegeni bayqalıp tur.
– Bul jerden, Arsen, bizdiñ sözimizdi eşkim estimeydi, seni
osında ertip äkelgenimiz de sodan, nege büytkenimizdi jäne aldağı
uaqıtta ne istegeli jürgenimizdi aytıp bereyin. – Arsen birdeñe der
me eken dep säl tosıp edi, ol ünsiz ğana basın izedi. Tas-Auğan sözin
jalğastırdı:
– Tıñda, Arsen, jahandanu degenniñ ne ekenin jäne öz basınıñ
amandığı üşin ärkimniñ oğan qalay beyimdeluge tiis ekenin sağan
tüsindirudiñ keregi bolmas.
– Qulaşıñdı keñge siltep turğan joqsıñ ba? – dep eskertti
Arsen Samanşin, – jahandanu – düniejüzilik ürdis. Özimizge qaray
oyıssañşı.
– Jaqsı. Men munı öz bilgenimşe tüsinemin. Qazir qay jerde
de baylar qaptap ketti, olardı oligarh dep ataydı eken, ol jağın
menen artıq bilesiñ. Meyli ğoy, tek mına jäytti qalay tüsinemiz –
biznes ataulını tügeldey solar astına basıp alğan, töñiregindegi
san million adam älginiñ baylığınıñ juqanasına da ielik ete
almaydı. Buğan qalay tözuge boladı? Oylasam qanım qaynaydı.
– Buğan bäsekelestik arqılı qol jetkizu kerek, – dep tağı da
eskertu jasadı Arsen Samanşin.
– Bäsekelestiktiñ de neşe türi boladı. Kim bay bolsa, bäri sonıñ
Şıñğıs Aytmatov
qolında, sonda biz qol qusırıp otıra bermekpiz be? Älgi osında
kele jatqan arab añşıları qalasa bärimizdi orman-tauımızben qosa
tüp kötere satıp aluğa şaması jetedi, odan murtı da qisaymaydı,
biz olarğa qızmet etip, qar barısın aldına aydap äkeluimiz kerek…
– Sen aydalağa lağıp barasıñ, Tastanbek, mektepte oqıp
jürgenimizde Tastanbek ediñ, Auğanstanğa barıp, Tas-Auğan bolıp qayttıñ, solay, Tas-Auğan, dalağa lağıp barasıñ, bäsekelestik
öndiristen bastaladı, bul üşin tehnologiyänı meñgerip, jumıs küşin
taba bilu kerek. Basqalardan keyin qalmau üşin damuğa umtıluımız
kerek…
Biraq Tas-Auğan sözin bölip jiberdi:
– Dalağa lağıp turğan joqpın. Bağıtım durıs jäne sen de sol
bağıtpen jüretin bolasıñ. Jeter! Jırımız bitti. Büginnen bastap
sen de bizben birge bolasıñ, eger aman qalğıñ kelse. Jağday bılay,
biz bir iske bel budıq – älgi arab hanzadaların amanatqa alamız.
Nege baqırayıp qaldıñ? Qorıqpa! Erikkennen emes, ärine. Janın
saqtap qalu üşin olar qanşa surasaq, sonşa aqşa töleytin boladı…
– Toqta, toqta, esiñ durıs pa öziñniñ? Ne aytıp tursıñ!
– Öziñnen basqalardıñ bärin aqımaq dep sanaysıñ ba, aqıldıñ
da neşe türi boladı, bärin oylastırıp, eseptep qoydıq, bireui
qıbır ete almaydı – josparımızda min joq. Arsen, mınanı esiñde
saqta, qanşa ömiriñ qalsa, sonşa uaqıt boyı bizben birge bolasıñ,
basqa amalıñ joq. Teledidardağı habar jürgizuşi siyäqtı, biz ben
amanatqa alınğandardıñ arasın baylanıstırıp turasıñ, biz seniñ
aytqanıñmen jüremiz.
– Qalay, qalay? Aqılıñnan adasqannan saumısıñ? Ne şatıp
tursıñ? Bekerge ottama. Osını aytu üşin ertip keldiñ be munda?
– Alañdama, bul äñgimeni bizden basqa eşkim estimeydi.
Qaytalaymın – sen bizdiñ basşımız bolasıñ, amanatqa alınğandar
aldıña jığılıp, Qudayğa jalbarınadı äli. Sonda biz seni aqtıq
demimiz qalğanşa maqtan tutıp ötemiz.
– Sen de aytadı ekensiñ! Turğan jeriñde sıpırtıp boqtap
alayın ba osı! Mundaydı nağız esuastıñ özi de aytpaytın şığar.
Tau qulağan
Eger bos söyleudi Auğanstannan üyrenip kelseñ, onıñdı mağan
emes, basqalarğa ayt. Umıt munı, äytpese keş qalasıñ! Mundaydı
müldem oyıñnan şığar. Kim oylap tauıp jür munı? Halıqaralıq
janjal şığarmaqsıñdar ma? Qala köşelerinde bostandıq üşin,
demokratiyä üşin dep elirip, ereuilge şığatındar azday, endi sender
qalıp pa ediñder? Özderiñdi oylasañdarşı, älde jeytin nanıñdı
tauıp berip jürgen «Mergen» firmasın qurtıp tınbaqsıñdar ma?
Baspen oylau kerek! Aqşa üşin adam urlağandı qay atañnan körip
ediñ? Oylansañdarşı!
– Durıs aytasıñ, oylanu kerek – halıqaralıq janjal
şığaruğa bolmaydı, «Mergen» firmasın qurtuğa bolmaydı,
älemdik milliarderlerdiñ keñirdegine pışaq taqauğa bolmaydı:
Bizdi qayırşılıqqa duşar etip, tabanğa salıp taptauğa boladı,
balalarımızdı bilimsiz qaldıruğa boladı – öytkeni universitetke
töleytin aqşa joq, emdeluden qağuğa boladı – därigerge de, däridärmek aluğa da kök tiınımız joq. Naqtı ömirde osılay – baylardıñ däuleti kemerinen asıp-tögilip jatqan muhit siyäqtı, kedeylerdiñ
auzına sonıñ bir tamşısı tambaydı. Sen aytqan dästürge kelsek,
Arsen, bizdiñ halıq adam urlamaydı deysiñ. Ondaylardıñ talayı
bolğanın umıtıp qaldıñ ba, bul jöninde qanşama añız aytıladı,
barımta-sırımta degen ne edi, esiñe tüsirşi, barımtaşılar
amanatqa adam ustamap pa, solardı qutqaru üşin üyirlep jılqı,
otarlap qoy tölep, özara qırqıstı söytip toqtatıp otırğanı qayda,
ol kezde baylıqtı solay bölisetin bolğan.
– Bul jayında äli de uzaq aytısuğa boladı, Tas-Auğan. Küni
keşe men de osılay oylauım mümkin edi, qazir bul söziñmen kelise
almaymın, erteñ ärkim öz isimen aynalısıp, eşkim basqanıñ samayına mıltıqtıñ uñğısın kezenbeytin bolsa da osılay oylaymın, sondıqtan seniñ amanatqa adam alamın degen josparıña
qosılmaymın.
– Ne oylasañ da öziñ bil, Arsen, tañğalmaymın. Olardı amanatqa
alğan sätten bastap, bärin öziñ jürgizesiñ, meniñ nusqauımmen
buyrıqtıñ bärin sen beretin bolasıñ, biz beseumiz buğan aralas-
Şıñğıs Aytmatov
paymız, sonı qalağan künniñ özinde tük şığara almas edik, öytkeni
ağılşınşa bir auız söz ayta almaymız. Bul bizdiñ kinämiz emes.
Biz seniñ qasıñda mıltıq kezenip turatın bolamız, qalğanınıñ
bärin öziñ isteysiñ, Arsen, tek sen ğana. Baqıtımızğa oray, osında añşılıq quruğa köñili auğan arab hanzadaların, qalay atap
ediñ olardı – joğarı märtebeli dediñ be – solardı quıp tığatın
üñgirdiñ işinde osılay äreket etetin bolasıñ. Joğarı märtebeli
hanzadalardıñ ärqaysısı 10 million dollardan barımta töleytinin
aytasıñ, sonda jalpı mölşeri 20 million dollar boladı, bärin
eseptep qoydıq, biz beseumiz, senimen altau, ärbirimizge 3 million
300 mıñ dollardan tiedi. Bizge bul üş retten ömir sürsek te jetedi.
Öz ülesiñdi ne isteysiñ – öziñ bilesiñ. Mümkin, aqırı, qatın alarsıñ,
söytip deni durıs erkek siyäqtı üyli-barandı bolıp ömir sürersiñ,
söytip Quday seni de urpaqsız qaldırmas.
– Tıñda, osı ertegiñdi doğarsañ qaytedi. Sabaña tüs, Tas-Auğan,
durıstap oylan. Quddı men kelisim berip, seniñ buyrığıñdı
orındauğa dayın turğanday-aq söyleysiñ ğoy öziñ. Munday bılıqqa
qanday aqşa üşin de bara almaspın, uqtıñ ba? Men lañkes emespin.
– Biz de lañkes emespiz. 20 million qolımızğa tise boldı, olar
üşin bul eki tiınmen teñ, hanzadalardı bosatamız. Sol kezde sen de
bossıñ. Tek sodan keyin qayda barar ekensiñ... Bul turalı sol kezde
söylese jatarmız…
– Men qazir de bospın. Seniñ qaramağıñdağı altınşı qaraqşı
bola almaspın. Osımen äñgime bitti. Bos sözben bekerge uaqıt
ozdırmayıq.
– Qatelesip tursıñ, sen qazirdiñ özinde bos emessiñ. Osı sätten
bastap bizdiñ altınşı adamımızsıñ.
– Men buğan kelispeymin, qalay aytıp tursıñ munı!
– Eger kelispeseñ, osı jerden tiri şıqpaysıñ. Qabiriñ osı
mekteptiñ aulasında, eski qoranıñ burışındağı därethananıñ
qasında boladı, ol jerge öziñ de talay barğansıñ. Süymenkürekterimiz dayın, bes minuttıñ işinde kömip ülgeremiz.
Qaruımız da say. Ömirimniñ bir böligin Auğanstanda bekerge
Tau qulağan
ötkizbegen şığarmın, özim de talaylardıñ ömirin qiğanmın. Esiktiñ
sırtında dıbıssız atılatın tapanşa ustap bir jigitimiz tur.
Olardıñ bärine qarudıñ aluan türin, tipten granatometti de qalay
paydalanudı üyretip qoyğam. Bul jağınan äbden känigi bolıp alğam,
maqtanıp turğan eşteñem joq. Qısqası, biz seni aman-sau jibere
almaymız, munda qalay kelseñ, solay ketemin dep oylama. Bul seni
jek körgendikten emes, öziñ de tüsinip tursıñ, basqa amalımız joq.
Sen bizge, biz sağan mäñgi qosaqtalıp ötemiz endi. Biz lañkes emespiz,
tek älemdik kapitaldan öz ülesimizdi alğımız keledi, odan artıqtıñ
keregi joq... Tek sol ğana…
– Boldı, jeter. Äbden toydım, kettim men.
– Qozğaluşı bolma… Qanıñdı moynıma jükteuge mäjbür etpe
meni! Sınıptasın öltirgen qanişer degen atqa qaldırma.
– İyä, men de sonı oylap turmın. Osında sabaq oqıp jürgenimizde,
üziliste alısıp-julısıp oynağan sätterde biraz jıldan soñ
osınday jağdayğa tap bolamız dep oylap pa edik? – Arsen Samanşin
ornına turıp, terezege jaqındadı, bir jaqtauın aşıp qoydı.
– Ne, ıstıqtap kettiñ be, qapırıq pa? – dep suradı Tas-Auğan.
– İyä, aua jetpey tur, – dep jauap berdi Arsen, terezeni aşqanda
älgi qarlığaştar uşıp kire me dep dämelenip edi, quddı osı
tığırıqtan şığatın joldı solar tauıp beretin siyäqtı, sosın
torığıp: «Jetken jeriñ osı boldı, jigitim… Älgi qarlığaştar
qayda eken?» – dep oyladı. Uaqıt ötip jatır, qarlığaştar körinbey
qoydı… Demek tağdırdıñ buralañ jolına tüsip ülgergen boldı…
Tas-Auğan rayınan qaytar emes, munısı birden-birge ızğar şaşa
bastağan köz janarınan bayqalıp tur, endi ol tötesinen tarttı:
– Tıñda, bizdi de misız aqımaq dep oylama, seniñ oñaylıqpen
kelispeytiniñdi, mundayğa barmaytınıñdı bilgenbiz. Bul bizge aydan
anıq. Sen munı qılmıs dep sanaysıñ.
– Sodan basqa ne deysiñ! – dep qatqıl jauap qattı Arsen
Samanşin, – aldın ala oylastırılğan qılmıs!
– Meyli, solay-aq bolsın. Ne oylasañ da öziñ bil. Bäribir
öz degenimizden qaytpaymız. Sen de bizben birge bolasıñ, ne
Şıñğıs Aytmatov
qatarımızda jüresiñ, ne ayıpker retinde qol-ayağıñdı baylap,
eriksiz aparamız. Tañdau öziñde!
Arsen Samanşin üsteldi judırığımen bir soğıp, şarası
tausılğannan bar dauısımen aqırıp jiberuge şaq qaldı, biraq der
kezinde özin-özi tejep ülgerdi, qazir ayğaylasıp jatatın uaqıt emes,
sınıptası da munıñ ayğayınan qorqa qoyması haq.
– Sonda ne istemeksiñ? Seniñ buyrığıñmen baylap apara ma, älde
öz erkimmen baruım kerek pe? Ekeuin de qalamasam şe?
– Üsteldi urğıştama. Bul sağan jaraspaydı. Qanşa aqıldı
bolsañ da, bäribir bizdi aynıta almaysıñ. Qazir munda Qudaydıñ özi
kirip kelse de alğan betimizden qaytpaymız. Salğılasıp jatatın
eşteñe joq! Aspannan özi kelip tüskeli turğan ülesimizden ayırılıp
qalğanşa quzğa qulap ölgenimiz artıq. 20 million dollar dalada
jatqan joq!
– İyä, dalada jatqan joq. Mınanı aytşı, Tastanbek, qarapayım
jigit bolıp jürgen keziñdegi atıñ solay edi ğoy, sol aqşada seniñ
de ülesiñ bar degendi qaydan tauıp aldıñ? Ä, Tastanbek, qaydağı
üles ol? Şınımen aspannan tüsti me? Munı qalay aytıp tursıñ?
Mundaydı qaraqşılıq tonau dep ataydı, aspannan tüsken ülesim
dep tıqaqtaysıñ, onıñ üstine, sodan ayırılıp qalamın dep
qorqasıñ. Qayda bara jatqanıñdı oylasayşı!
– Sender, 20-şı ğasırdıñ aqılmandarı qayda şaqırsañdar,
sonda baramız, solardıñ aldıñğı qatarında öziñ de ayğırşa
arqırap jürsiñ ğoy – jahandanuğa baramız, ärkim de älemdik
örkenietten öz ülesin aluğa tiis.
– Müldem aqılıñnan adasqan ekensiñ, buğan jahandanudıñ
qanday qatısı bar, ol degen qazirgi zamanğı uğımdardıñ biri
ğana. Qazir munı tüsindirip, däleldep jatatın uaqıt emes, ärine.
Jahandanu degendi öziñşe tüsinedi ekensiñ, bul – nağız jabayılıq!
– Bizdiñ öz tüsinigimiz bar, ol jağına alañdamasañ da boladı.
– İyä, ol qanday tüsinik? Olay bolsa ayağıñdağı şärkeyiñ jırtıq
eken dep, sol üşin kez kelgen bankirdi jağasınan alıp silkileuge
boladı, solay ma?
Tau qulağan
– Solay de! Bankirlerdi qorğauğa köştiñ be endi?
– Eger meniñ erkimde bolsa, olardı da, seni de – bäriñdi bir
qayıqqa mingizip, älgi jahandanu teñizine jibere salar edim.
– Olarmen bir qayıqqa sıya qoymaspın. Menimen birge qayıqqa
minip qaytedi ol, eki mıñ adamdıq äydik kemesi bar, sonıñ özin
de bizneske aynaldırıp aladı. Baylardıñ öz jahandanuı bar,
dünieniñ baylığın özderi ğana astına baspaq, esesine bizdiñ de öz
jahandanuımız bar – öz ülesimizdi qaytsek te aluımız kerek, özimiz
tapsaq jaqsı, ärine, tappasaq – älgi baylardıñ jağasın jırtıp
jürip tartıp alamız. Taudan barıs aulamaq bolıp jelikken mına
arabtardan da öz ülesimizdi barımtalap aluğa tolıq haqımız bar.
– Tıñda, Tastanbek-Auğan, sen birşama bilimdi jigitsiñ, bilemin
ğoy, söyte tura haqım bar degen sözdi qalay aytıp tursıñ?! Qanday
haqıñ bar seniñ? Kisi tonauğa haqıñ bar ma?! Mınauıñ aqılğa
sıymaydı ğoy.
– Aqılıña sıymasa, sıyğızamın dep äurelenbe! – dedi TasAuğan terezege qaray bettegen Arsen Samanşinge. Ol teris qarap
turğan küyi jauap qattı:
– Sen meniñ öz sözimdi özime tüsindirmey-aq qoy. Tıñdağım
kelmeydi.
– Tıñdağıñ kele me, joq pa, mağan bäribir. Oylan, Arsen, endi
meni tıñdauıña tura keledi. Bäri bitti, qaqpanğa tüstiñ, jalğız
sen ğana emes, bärimiz de sol qaqpannıñ tutqınımız. Şeginer jer
qalğan joq. Sosın bizdi qanişer tonauşı eken dep qalma. Bile bilseñ,
kezinde ata-babamız öriske malın jayğanı, öz jerindegi özenniñ
suın işkeni üşin körşilerin barımtalap amanatqa alıp, qun talap
etken, olardı tek üyirlep jılqı, tabındap siır, otarlap qoy äkelip
bergende ğana bosatatın bolğan. Öziñ de tüsinip turğan şığarsıñ,
qazir zaman basqa. Bizdi qalay atasañ da öziñ bil, qaraqşı deysiñ be,
tonauşı deysiñ be, tipten urı dersiñ, budan bizdiñ qılşığımız
da qisaymaydı. Sen ekeumiz bir-birimizdi sıylauımız da, sıylamauımız da mümkin, bizge senen keregi – aqşasın qayda jumsarın
bilmey erigip jürgen, jahandanudı jaqtaytın millioner añşılar
Şıñğıs Aytmatov
osında kelip tüsken künnen, sol sağattan, sol sätten bastap är
qadamıñdı tek meniñ buyrığım boyınşa ğana attaytın bolasıñ.
Öziñ meni Bektur şeftiñ aytqanına könip, aydağanına jüre beretin
qolbalası dep qalğannan saumısıñ? Ärine, biz sekildi kedeylerdiñ
qolınan baydıñ jumsauımen jürgennen basqa eşteñe kelmeydi,
aytqanın isteuge dayın ekenimiz ras, taudağı añ-qustı qıru üşin öz
biznesimen aynalısa bersin, jolı da oñğarılsın, onıñ qanjığası
maylansa basqa beybaqtarğa da paydası tiip qaluı mümkin, al bizdiñ
öz añşılığımız bar, şatqaldar men şoq butalardıñ arasın kezgen ittey bolıp barıs añdimız, taba qalsaq oq jeter jerge aydap
äkelemiz, mergender olardı nısanağa ilip ülgergenşe sol añşı
hanzadalardıñ özderin aulap äketip, üñgirge jasırıp ülgeremiz.
Söytip olarğa basınıñ amandığı üşin qun töletemiz. Ärkimniñ öz
bilgeni bar... Estip tursıñ ba, Arsen, osınıñ bärin sağan erikkennen
aytıp turğan joqpın, mäseleniñ jay-japsarın tüsinip alsın dep
turmın. Oylap qaraşı öziñ! Sen olarmen äñgimelesip, aralasıp
birge jüre alasıñ, biz üşin olar aspandağı aymen birdey, äytse de
bul jolı olardı jelkesinen bürip, üñgirge aparıp tığıp jiberemiz.
Munday mümkindikti tüsiñde de körmeuiñ mümkin, bul jolı bizge
Qudaydıñ özi qarasıp tur... Osını tüsin. Tilmaştıq etuiñ olardıñ
köñiline jağuğa tiis, sonda olardıñ senimine kiresiñ, keyin özderin
qaqpanğa tüsirip, üñgirge aparıp tıqqan kezde tek sağan ğana ümit
arta alatınday bolğanı durıs. Estip tursıñ ba, Arsen, aytqan sözim
sanaña jetip jatır ma?
Arsen til qatpastan terezeniñ aldında basın salbıratıp tura
berdi.
– Dımıñdı işiñe bügip, tımıraya bermey, muqiyät tıñdap al. Seniñ öz adamımız, tuısqanımız ekendigiñ bizdiñ bestikke öte qolaylı
bolıp tur. Bir-birimizdi tüsine alatın şığarmız. Hanzadalardıñ
qolında sputnik arqılı baylanısqa şığatın telefondarı bolğanı
tipten jaqsı, qalağan uaqıtta älemniñ kez kelgen tükpirine habarlasa aladı. Üñgirde jatıp zar ilep, qutqara köriñder dep tuıstarına jalınğan kezde, ağayındarı sonau Afrikanıñ qasında emes
Tau qulağan
pe, olardıñ kimge ne aytıp jatqanın sen arqılı tügel bilip otıramız. Sensiz bul josparımızdan tük şıqpaydı… Endi tüsingen
şığarsıñ? Nege ündemeysiñ, Arsen?
– Meniñ aytatın eşteñem joq, – dep jauap berdi ol. Endi ekeui
de ünsiz qaldı.
«Dünie ornında ma özi?» Bala kezinen beri qulağında jattalıp
qalğan osı sözdi auıldastarı ömirde äldebir oqıs oqiğa, jaysız
jağday bola qalğanda aytuşı edi, qazir sol kepti özi kiip turğan
siyäqtı. İyä, aynala dünieniñ bäri, qazir özi işinde qamalıp otırğan,
abaysızda äldekim kelip qalıp, oñaşa äñgimeni buzıp jürmesin dep
tört jağınan Tas-Auğannıñ serikteri küzetip turğan osı mektep
te sol bayağı ornında. İyä, aynaladağı dünie eşqaşan özgermeui
ıqtimal, alayda adamnıñ işki jan düniesi bir-aq sätte astañkesteñ bolıp, astı-üstine şığuı mümkin, munı qazir öz basınan
keşip tur. Osı bir auız sözdiñ tereñ işki mağınası sanasına endi
ğana jetkendey: «Dünie ornında ma özi?» Bir qızığı, naqtı dünie
qaşan da ornında qala beredi, alayda är jolı äyteuir bir beybaq
osı suraqtı esi şığa qoyıp jatadı: «Dünie ornında ma özi?»…
Osınday qısıltayañ sätte oyına ne tüskenin körmeysiñ be,
mundaydı özi de kütpep edi, kenetten bağı zamandardan beri osı
taudı kezip jürgen Mäñgilik qalıñdıq qayda eken dep oyladı, «dünie
ornında emesin» bile me eken ol? Osını Aydana Samarova bile me,
bul jöninde oylay ma eken? Äy, qaydam, duman-biznestiñ limuzinine
minip quyğıtıp jürgende mundaydı oylap, bas qatırıp qaytedi! Tau
tağısın oyına aldı, «dünie ornında emesin» ol da bilmeydi ğoy,
bügin erekşe jarqırap turğan munday aşıq künde tolarsaqtan qar
keşip, adam ayağı baspaytın jaqpar tastardı tasalap, ömir boyı tek
özderi ğana erkin bilep kelgen osı öñirde kezekti jemtigin añdıp
baspalap kele jatır ma eken, ölekşini küşikterimen birge tüski
şuaqtı paydalanıp, tastıñ üstinde künge qızdırınıp jatqan
şığar, «dünieniñ ornında emesin» qaydan bilsin…
Aspanda samarqau qalqıp qos qıran uşıp jür, artıq
şañqıldamay, ünsiz ğana bayau sırğıp baradı. Biik-biik şıñdardıñ
Şıñğıs Aytmatov
üstinen ne kördi eken olar, neni kütip jür, kök jüzinde ün-tünsiz
qalıqtauı neni bildiredi?..
Älde olar äldebir tılsımnıñ küşimen «dünieniñ ornında
emesin» bilip, köp uzamay bir päleniñ boların, sol qırsıqtı
adamdardıñ äkelerin sezip, qamığıp jür me…
Aqılğa sıymastay ersi, ıñğaysız, oylaudıñ özi Uyat körinetin
tağı bir jäyt – oñ qaptalında, eki-aq adım jerde burınğı
sınıptası, qazir Tas-Auğan bolıp ketken Tastanbek tur. «Dünieniñ
ornında emestigine» naq osı sınıptası kinäli, jek köruge de,
qarğap-silep, qatal jazalauğa da layıq bas künähar osı, nege ekeni
belgisiz, Arsen Samanşin onı ayap tur edi, öziniki durıs ekenine
bek senimdi, sondıqtan jabayı aşközdikpen qılmısqa baruğa bel
buğan qurdasına şınımen janı aşıp, işi-bauırı ezilip baradı.
Apırau, adal käsippen aynalıssa qaytedi, endi keş qoy, bir qisaysa
tüzelmeytin qırsıq minezi de belgili. 20 million dollardıñ siqırı
netken küşti edi, mıñ baqsı oynasa da munday äser ete qoymas,
aqşa degen aydaharğa arbalıp, aqılınan ayırılıp qalğan ğoy bul
beybaq. Bul siqırdı qaytaratın küş bolsa, käneki…
Osı oyın tüsinip qoyğanday, Tastan-Auğan qaytadan til qattı:
– Tıñda, Arsen, qaşanğı oylanasıñ, saqalıñ ağarğanşa oylana
bermeksiñ be! Qanşa oylansañ da bäribir basqa amalıñ joq. Biz endi
keri qaytpaymız, ne bizben birge bolasıñ, ne bul ömirmen qoştasasıñ.
Tüsin, bul tabaldırıqtan attadıñ eken, endi basıñnıñ amandığın
oylauıñ kerek.
– Kimniñ ömir sürip, kimniñ öletinin şeşetindey kimsiñ, sen?
Buğan qanday haqıñ bar?
– Öytkeni, sen qazir sonday jağdayğa tap bolıp tursıñ, bul
tığırıqtan şığudıñ eki-aq jolı bar – ne bizben birge bolasıñ
da, amanatqa alınğan hanzadalar üşin tölengen qunnan öz ülesiñdi
alasıñ, ne bizge satqındıq jasap, ustap beresiñ, turasın aytayın,
onda senen kek almay qoymaymız. Biz buğan dayınbız jäne seniñ tiri
qaluıñdı qalap turmız, qalğanın öziñ şeş.
– Üles-üles dep qoymaysıñ. Men senen üles surap pa edim? Tağı
Tau qulağan
da aytayın, bul jerde eşkimniñ ülesi joq. Bul tek qılmıs pen tonau
ğana.
– İyä, solay. Bul turalı da aytqanbız. Soğısta tek äreket etken
adam ğana jeñiske jetedi. Auğanstanda tekten-tekke jürdi deysiñ be,
biraz jäytti bilip qaytqam. Bizdiñ josparımızdı muqiyät tıñdap al.
Bärin ret-retimen aytayın.
Mınadan bastayıq, bekzada añşılardıñ kelui, olardı qarsı
alu, tağzım etu siyäqtı räsimderdiñ bizdiñ bestikke eş qatısı joq. Biz
tezek terip, qazan qaynatudı ğana bilemiz, odan basqağa keregimiz joq.
Äytse de astımızda atımız bar, demek özimizge özimiz qojayınbız.
Öziñ bilesiñ, Arsen, arab hanzadaları añşılıq quruğa kelgende
täulik boyı solardıñ qasında jüresiñ. Jumısıñdı istey ber,
bizge alañdama, kerek kezinde seni de, basqalardı da özimiz tabamız,
sol kezde bäri de sasqalaqtap, esi şığıp ketedi. Tük te istey almay
qaladı. Basqa amalı joq.
Jorıq dabılın qaqqan kezde, dabıl beruşi özim bolamın,
ärine, bärine dayın turuıñ kerek, öytkeni bärimizdiñ kigenimiz bir
qamıt. Kelgennen keyin märtebeli meymandar Bekturğan ağayıñnıñ
üyinde azdap demalatın şığar, ertesine tauğa şığıp, Qolamta
şatqalındağı qosqa baradı. Jartı jolğa deyin Bekturğannıñ
djipi men basqa da maşinalar jetkizip salatın şığar. Biz at üstinde
bolamız. Bärin oylastırıp qoydıq, bäri dayın, attar erttelip,
äzir turadı. Tüsin, Arsen, munı aytıp turğan sebebim – bärimiz de
jağdaydı bir adamday uğıp aluımız kerek. Sen audarma jasamasañ,
bizdiñ qolımızdan eşteñe kelmeydi, biz bolmasaq qur audarmadan
tağı tük şıqpaydı. Olardı amanatqa aludı qaşan, qay jerde jäne
qalay jasaymız? Olar üşin qun töletudi qalay uyımdastıramız?
Osınıñ bärin ret-retimen aytıp bereyin, sonda munıñ tutas bir
bağdarlama ekenine köziñ jetedi. Solay emes pe? Nege ündemeysiñ?
– Bilmeymin. Keyin aytarmın.
– Bılay isteyik, aldımen sağan qolımızda ne barın aytayın.
Qaruımız – eñ sapalı, äsker qatarında qoldanılatın atqıştar
qaruı, bul tüsinikti şığar. Jolbarıs aulauğa eşkim de jalañ qol
Şıñğıs Aytmatov
barmaydı, munda da solay, taudağı qar barısı jolbarıs turmaq,
arıstannan da qauipti. Mısalğa mınanı alayıq, kez kelgen tsirkte
arıstan, jolbarıs, qasqır siyäqtı añdar sekirip, bilep, üyretuşiniñ
ämirimen neşe türli öner körsetip jatadı, alayda qolğa üyretilgen
qar barısın eşqanday tsirkten köre almaysıñ. Öziñ de bilesiñ, barıs
terisi asa qımbat turadı, qağazdarda jazatınday, tañdaulılarğa
arnalğan biik taudağı biznes osı üşin uyımdastırılğan. Äli
künge aman jürgeni üşin barıstarğa rahmet! Solay emes pe? Nege
ündemeysiñ? Meyliñ, işiñnen mınau ne ottap tur dep oylaytın
şığarsıñ. Bul da mümkin. Äldeneden sürinip ketpes üşin ärkim öz
şaruasın anıq biluge tiis. Qumırsqağa alañdap jürgendle pilden
ayırılıp qaluımız mümkin. Külkiñ kelip turğan joq pa, Arsen?
– Äli kele qoyğan joq.
– Tağı da olardı qalay, qaşan jäne qay jerde amanatqa alatınımızdan bastayın. Munda bir gäp bar, esiñde bolsın, tauda jäne tau
ormanında añşılıq quru üşin Kuveytten dauıs küşeytetin aspaptar jibergen, munda telefonmen söylesu mümkin emes, sondıqtan
bir-birimen qaşıqtan söylesu üşin tapqan amalı şığar, endi bir taudan ekinşisine ayğaylap turuımız qalıp edi, teledidardan körsetip
jatadı ğoy, alañğa ereuilge şıqqandardı quğanda söytpeytin be edi.
Sol aspaptardı qalay atauşı edi? Aytıp jiberşi?
– Rupor.
– Joq, odan da basqa atı bar.
– Megafon.
– İyä, solay. Seniñ de öz rupor-megafonıñ boladı. Bärimizde
bar, atpen şauıp kele jatıp ta rupormen ayğaylay beremiz.
Añşılıq qurğan kezde barlıq äñgime men berilgen belgini dereu
ağılşın tiline jäne kerisinşe audarıp otırasıñ. Barıstardıñ
jasırınatın quısı qalmaydı. Qulaqtarı bitip qaluı ıqtimal.
Äñgime onda emes. Bäri sağan baylanıstı, sen olarğa älgi talaptı
qoyğanıñda, qalay deuşi edi özin, jauıñdı degeniñe köndiru üşin
aytatın söz bar edi ğoy, «eger osını istemeseñ buındıra salamın,
sümelek!» degen siyäqtı, esime tüspey tur, – dep qınjıldı Tastan-
Tau qulağan
Auğan mañdayın tıjırıp. Arsen Samanşin onıñ ultimatum
turalı aytpaq bolğanın tüsindi, sol sözdi auzına alğısı
kelmedi, tili barar emes, alayda, amalsızdan aytuğa tura keldi:
– Ultimatum ba? Sonı aytqalı turmısıñ?
– İyä, ärine. Tilimniñ uşında tur edi, ılği oyımda jüretin,
tars esimnen şığıp ketkeni. Qızıq, onday da boladı eken. Qazir
äzildeytin kez emes, äytse de bizdiñ bir jas aqın bılay dep ändetip
edi: «Meniñ atım – ultimatum, şauıp kelem quyğıtıp. Qarsı
aldımnan kezdesken jan, täjim etedi, bas iip»... Sözdiñ sırağısı
ğoy, «meniñ atım – ultimatum» degeni unap qaldı. Jäy, söz arasında
aytıp turmın. Añşılıq pen basqa jäytter öz aldına, eñ bastısı
– ultimatum, amanatqa alınğandardı üñgirge qamap, qaruın tartıp
alıp, ayaq kiimine deyin şeşip alamız – qaşıp kete qalsa tau
işinde jalañ ayaq qayda barar eken... Bul da söz arasında aytqanım.
Mağan keregi mınau, Arsen, osını tüsin: eger olar bizge 20 million
tauıp bermese, onda üñgirdiñ işine qoyılğan jayau äskerge qarsı
qoldanılatın minanı jarıp jiberemiz, onı äldeqaşan dayındap
qoyğam.
– Üñgirge mina qoyıp pa ediñ? – dep suradı añ-tañ qalğan Arsen
Samanşin.
– İyä, Auğanda jürgende ondaydı talay istegenmin. Meniñ ultimatumım osı! 20 million töleseñ – şığasıñ, äytpese jarıp
jiberemiz! Nege baqırayıp qaldıñ, esim durıs, kümäniñ bolmasın,
bizdiñ tauda munday mümkindik bola bermeydi, endi qaytıp bolmaytın
da şığar. Barıstar asudıñ arğı betine ötip ketedi. Jaraydı, istiñ
mänisin aytayın. Bäri sağan baylanıstı deytin sebebim – berilgen
buyrıqtar men nusqaulardıñ bärin dauıs küşeytkiş arqılı
audarıp turasıñ, ağılşınşa, bizdiñşe jäne orıs tilinde, öytkeni
onı bärimiz tüsinemiz. Añşılıqpen tek eki adam ğana aynalısadı,
eki hanzada, olardıñ qasında öziñ barsıñ, äytpese bola ma, sosın biz
– bes añ ürkituşi olardı jan-jağınan qorşap jüremiz, basqaları
– qızmetşiler, keyinde qalıp qoyadı. Ağayıñ – Bekturğan şef
añşılıqtıñ säti tüssin dep Qudayğa jalbarınumen bolatın şığar.
Şıñğıs Aytmatov
Bul kezde meniñ buyrığım boyınşa hanzadalardı üñgirge qamap,
qaruların tartıp alamız, eñ bastısı, amanatqa alınğandardıñ
amandığı üşin tölenetin qun – bizdiñ barımtamız 24 sağattıñ
işinde qolma-qol aqşa türinde üsteldiñ üstinde jatuın talap etemiz.
Söytip, ultimatumdı orındau üşin olarğa bir täulik uaqıt beriledi.
Birden şart qoyamız, merzimdi uzartu degen bolmaydı, ne qolma-qol
aqşa töleydi, ne hanzadalardıñ basın kesip, qoldarına ustatamız.
Ündemeysiñ ğoy, Arsen, bul sağan unamay tur, tüsinemin, endi
seni mazalağan suraqqa jauap bereyin. (Tas-Auğan şınımen munıñ
oyındağısın oqıp turğan siyäqtı edi). Sen munı naqtı qalay iske
asırmaq dep oylaysıñ. Mine, bılay, bärin eseptep qoyğanbız.
Olardıñ Tayau Şığıstağı bankteriniñ seyfinde qısı-jazı, kündiztüni milliardtağan dollarlar qolma-qol aqşa türinde jatadı,
sonıñ arasınan nebäri 20 million dollar ğana aladı, bul üşin
olarğa sausağın qimıldatsa jetip jatır. Bul aqşanı 5 minuttıñ
işinde ärqaysısınıñ kölemi 60 ta 85 santimetrlik tört qorapqa
5 millionnan bölip saladı, är qoraptıñ salmağı 20 kilogramm
quraydı, sonda nebäri 80 kilogramm boladı. Munda qalay äkeledi
onı? Uşaq bul jerge 9 sağatta jetedi. Bul üşin tek nusqau berse
boldı, zamatta orındaydı. Biik taudağı üñgirde otırıp ol jaqqa
qalay habarlasuğa boladı? Bul da qiın emes, öziñ bilesiñ, olardıñ
janınan tastamay alıp jüretin sputnik arqılı jumıs isteytin
telefonı bar, onımen qalağan jeriñe, ğarışqa da habarlasa beruge
boladı. Olardıñ ne aytqanın öziñ qadağalaysıñ, qasınan bir
minutqa da ketuiñe bolmaydı.
Ündemeysiñ ğoy, Arsen, osı bılıqqa, tipten adam estimegen
qılmısqa qatısqıñ kelmey tur ma?.. Bärin oylastırıp, bärin
eseptep qoyğanmın, körip tursıñ, endi biz de jahandanudan öz
ülesimizdi alatın bolamız, soğan qol jetkizbey toqtamaymız. Ne
oylasañ da öziñ bil, seniñ jahandanuıñ bir bölek, meniki müldem
basqa, buyrığımdı qalt etkizbey orındaytın bolasıñ. Bul üşin
osı barımta üşin tölenetin qunnan kesimdi ülesiñdi alasıñ.
Öytkeni, onda seniñ de ülesiñ bar. Eger jirenip, bas tartıp jatsañ
Tau qulağan
öziñ bilesiñ, olay bolsa, bizge bere sal, odan da bas tartpaymız. Bul
ärkimniñ jeke şaruası. Ärine, munıñ bäri tek jalpı sipattama
ğana. Sağan josparımızdıñ jobasın tüsindirip jatqanım ğoy.
Maqsatımızğa jete alatınımızğa kümäniñ qalmauı üşin mınanı
aytayın: qonaqtardı üñgirge qamaytın sättiñ qalay bolatının
da oylastırıp qoydım. Äueli olar, qonaq añşılar birinşi
aymaqta, üñgirge jaqın jerdegi Qolamta şatqalına enuge tiis,
söytip aynala anıq körinetin keñirek jerge jetkende, bizdiñ bestik
añdardı oq jeter jerge qualap äkeledi. Bir barıstı añdıp jürmiz,
sonı jaqınıraq quıp äkeludiñ säti tüser dep ümittenemin. Biz
oğan «Uzınquyrıq Qazanbas» dep at qoyıp aldıq. Bası şınımen
ülken, quyrığın qayqaytqan kezde, uzındığı sonşa, jalına deyin
jetedi. Jigitter onı birazdan beri añdıp jür, jaz boyı Üzeñgiles
asuınıñ mañınan şıqpaydı, neni kütip jürgenin qaydam.
Aldımen sonı quıp äkelemiz, qaşıp ketpeui üşin jeñil jaralap
qoyuımız da mümkin. Osınıñ bärin qonaq añşılardıñ köñilin
tabu üşin istegendey tür körsetemiz, is jüzinde Tayau Şığıstağı eñ
iri baylardı amanatqa alıp, üñgirge aparıp qamap qoyu maqsatında
jasaymız. Olar da üñgirge tünep körsin, bizdiñ malşılar talay
ret panalağan jer ğoy, eşteñesi ketpes. Solay, Arsen, ne oylasañ
da meyliñ, sağan asa mañızdı mindet jüktelip tur, olarmen betpebet qalasıñ. Arab hanzadaların qolğa tüsirip, qaruların tartıp
alğan soñ ultimatumdı habarlaysıñ. Biz qolımızğa avtomat
ustap, üñgirdi küzetip turamız, jigitterdi dayındap, soğıs
isine üyretip qoyğam, sen hanzadalarğa ärqaysısınıñ ömiri 10
millionğa bağalanğanın, sol aqşanı 24 sağattıñ işinde tölese
ğana aman qalatının tüsindiresiñ. Sodan keyin üñgirden şığıp,
dauıs küşeytkişpen jalpaq jurtqa jar salasıñ: öz tilimizde
jäne ağılşın tilinde arab hanzadaları kepildikke alınıp,
ärqaysısınıñ basına qun tigil-genin habarlaysıñ, biraq naqtı
mölşerin aytpaysıñ, sondıqtan osı mañda tötenşe jağday
jariyälanadı, jergilikti nemese basqa jaqtan kelgen adam bolsın –
üñgirge qaray qadam basqandı qıbır etkizbey atıp tastaymız, eger
Şıñğıs Aytmatov
24 sağattıñ işinde talabımız orındalmasa, eşkimge ayauşılıq
jasalmaydı deysiñ...
Tüptep kelgende özi de qamauda qalğan Arsen Samanşinge bu-rınğı
sınıptasınıñ osı qaterli josparın tıñdau birşama küşke tüsti,
osınşama tözimdimin dep oylamaytın. Özin-özi qurdımğa qulatqalı
turğan beybaqtı toqtatu mümkin emes edi. Iştey onı burınğıdan ärmen
jazğıra tüsti, sonımen qatar, kepilge adam alıp, baqtaşılar üşin
tüpsiz baylıq bolıp köringen mölşerdegi qundı qalay töletu jönindegi
is-äreketti barınşa muqiyät oylastırğanına tañdanıp tur edi. Burınğı
dosınıñ batıldığı men şeşimtaldığın bildiretin jarq-jurq etken
közi men şalt qimılın ünsiz baqılap turıp, osınşama jigerdiñ teris
bağıttalğanına ökindi. Bul essizdikti toqtatu da, sınıptasın rayınan
qaytaru da mümkin emes... Sonımen bir mezgilde Arsen Samanşin
öziniñ de basına äri qiyäli, äri qorqınıştı oylar kelip turğanın
añğardı. Amanatqa alınğan hanzadalarmen birge sol üñgirdiñ işine
qarğıs atqır Ertas Qurşat-tı da jelkesinen tüygiştep, tepkilep
turıp kirgizer me edi. Bulay oylau Uyat, jiirkenişti äri qiyälşıldıq
bolatın, sonda da oyladı. Narıqtı sıltaulatıp klassikalıq önerdiñ
tübine jetkeli jürgen, Mäñgilik qalıñdıq pen Aydana Samarovanıñ
jolına biznesten alınbas qamal soqqan sol bir kökiregin kergen,
biraq işi bıqsıp jatqan dumanşıl-biznesmennen qun da suramas edi,
aram aqşasına qaqalıp ölsin nemese qaq mañdaydan qadalğan bir oq
jalınsın oğan... Tağı bir oy maza berer emes, januşıra şıqılıqtap
qoymağan älgi qarlığaştar şınımen bir sumdıqtıñ boların sezdiruge
tırısqan eken ğoy. Mine, osını eskertpek bolğan… Äri külkili, äri
muñlı… Qayran qarlığaştarım-ay, qaydasıñdar qazir?..
Uaqıt tüske tayap qalıptı, Tastan-Auğannıñ sözi tausılar emes,
mümkin bul bir jağınan özin-özi sendiru äri jigerin jani tüsu üşin
aytılıp jatqan şığar, endi ol hanzadalardı amanatqa alğannan
keyin ne bolatının täptiştep ketti. Onıñ Arsen Samanşinge
tüsindirui boyınşa, oqiğa odan äri bılay örbimek.
– Sen bizdi aqşanı qalay aludı ğana oylaydı dep turğan
şığarsıñ, Arsen, odan keyin ne boladı, qayda barmaq, tört qorapqa
Tau qulağan
toltırılğan 20 million dollardı alğan soñ ne istemek degen
suraqtarğa jauap tappay tursıñ ğoy. Amanatqa alınğan hanzadalardı bosatqan kezde dayın turğan arnayı äskerdiñ lap qoyatını
belgili, munı biz de tüsinemiz. Uayımdama, Arsen, neşe türli
kelissözder men äñgimeler bir täulik boyı seniñ moynıñda boladı,
budan qutıla almaysıñ. Sonımen, surağan aqşamızdı alğan soñ ne
isteymiz? Munı da oylastırdıq. Arsen, buğan alañdama, bizdiñ jeti
sağat beytarap uaqıtımız boladı. Beytarap uaqıttıñ ne ekenin,
odan bizge ne payda ekenin bilgiñ kelmey me?
– Jaraydı, tüsindirip kör. Osınıñ bärin estu mağan auır
tietinin bilip turğan şığarsıñ, işi-bauırım ezilip bara jatır.
Senimen munday jäytter turalı söylemiz dep kim oylağan. Üñgiriñe
kirip alıp, sırttağınıñ bärin burqıratıp atqılamaq bolasıñ,
üñgirdiñ sırtında ne bolıp jatqanın bilgiñ de kelmeydi.
– Ol üñgirde jalğız emespin, sen de bizben birgesiñ. Bärimiz birge
qorğanamız. Beytarap uaqıttıñ ne ekenin qazir aytıp beremin. Bılay, maqsatımız orındalıp, Qolamta şatqalına, üñgirge meylinşe
jaqın mañğa arab hanzadaları üşin töleytin qundı äkelgen kezde
onı tekserip şığıp, bäri durıs ekenine köz jetkizgen soñ sırtqa
şığasıñ da, esiñde bolsın, amanattar qolımızda turğanda bizge
eşkim tiise almaydı, sol kezde dalağa şığıp, dıbıs küşeytkişpen,
megafonmen ağılşın jäne bizdiñ tilderde aynaladağılardıñ bärine
estiletin etip, jeti sağattıq beytarap uaqıt jariyälaytınımızdı
habarlaysıñ. Amanatqa alınğandar üñgirde qala beredi, işip-jemi
bar, biz öz jolımızben ketemiz. Habarlağan kezde osı sätten bastap
jeti sağat boyı üñgirge kiruge de, şığuğa da bolmaytının, kirerşığar joldıñ bärine çeşen minaları qoyılğanın, olardıñ küşi
tek jeti sağattan keyin ğana joyılatının eskertesiñ. Munı üş ret
qaytalaysıñ.
Bul bizdiñ olarğa aytqan soñğı sözimiz boladı. Küte bersin,
ol kezde aqşanı eki qoraptan brezent sömkelerge (olar dayın
tur) salamız da eki atqa artıp alıp, tayıp turamız, attar dayın,
Bekturğan şeftiñ arab hanzadaları minsin dep arnayı baptağan
Şıñğıs Aytmatov
mıqtı attarı bar. Söytip brezent qorjındarğa salınğan tört
qorapqa teñdey bölingen 20 million dollar artqan attardı jetektep
Üzeñgiles asuına qaray qozğalamız. Joldı da zerttedik. Eş qauip
joq, asudıñ aldında bizdi jaylaudan kelgen qatın-balamız kütip
turadı… Bul jağın da oylastırıp qoydıq… Alañdama… Bäri
jaqsı boladı…
Arsen Samanşin til qatqan joq, äbden oylastırılğan,
buırqanğan zulımdıqqa tolı, bağdarlamalıq deuge bolatınday
osınau taudağı qastandıq jönindegi jospardıñ qır-sırına
qanıqqan sayın öziniñ şarasızdığın, şınımen keri qaytar jol
qalmağanın, Tastan-Auğan bastağan bestiktiñ qarmağına birjola
ilingenin, endi odan kelispeui nemese qalamauı arqılı qutıluı
mümkin emestigin moyındap tur edi, öytkeni, olardıñ osı jospardı
aşıp beruiniñ özi munı tamuqqa barar jolda özderine birjola matau
bolatın.
– Sonşama qinalmay-aq qoy, – dedi Tastan-Auğan öz sözin özi
bölip. – Qaterli ekeni ras, biraq bul täuekel etuge turarlıq is, men
seni tüsinemin, sondıqtan bul şaruağa eş aldausız, aşıq ta adal
şaqırıp turmın. Tauda köşkin jürgende osılay boladı, jandıjansızdıñ bäri köşkinmen birge quzğa qulap opat boladı, tek
birneşe torğay ğana kökke köterilip ülgeredi, söytip aman qaladı.
Sol torğay qurlı qauqarımız bar şığar?
Arsen Samanşin iığın qusırdı:
– Men senen eşteñe surağan joqpın. Ol jağın öziñ bilesiñ. Al
meniñ öz oyım bar...
Osı sätte kenetten qalta telefonı şırıldap qoya berdi. Ekeui de
selk ete tüsti... Arsen Samanşinniñ ağılşınşa jauap bergeninen
sekem alğan Tastan-Auğan birdeñe tüsinetindey-aq qasına taqap
kelip Arsen Samanşinniñ betine tesile qarap qalıptı, ol qaytadan
bäz-bayağı qalpına tüsken, dauısı da, bet-älpeti de jandanıp sala
berdi. Olar bes minuttay söylesti. Sodan keyin telefonın öşirip, ne
äñgime bolğanın bilgenşe asığıp turğan (buğan deyin tek Arsenniñ
«İyä, Bob! Jaqsı, Bob» degen siyäqtı keybir sözderin ğana uğıp
Tau qulağan
ülgergen) Tastan-Auğanğa bul Hasan hanzadanıñ baspasöz hatşısı
Robert Lukas ekenin, ol «Mergen» firmasınıñ keñsesine qosımşa
faks jiberetinin, şildeniñ 15-inde 3 adamnan turatın dayındau
tobı uşıp kelip, biik taudağı qarlı aymaqtarğa arnalğan jaña
ülgidegi alpinisterdiñ uyıqtaytın qapşıqtarın jäne añşılarğa
qajetti basqa da qural-saymandar jetkizetinin habarlaptı, tağı bir
jañalıq – olarmen birge eki kinooperator keledi eken, olar tabiğat
körinisteri men añşılıq qurudı kinoğa tüsirmek, solardı jäne
dayındau tobın qarsı aludı ötinipti.
– Kördiñ be, jumıs bastalıp ketti, – Arsen Samanşin şaruağa
qatıstı äñgimege köşpek boldı, – bürsigüni Äulieatadağı aeroportqa baru kerek, bul jöninde äueli şefpen söylesetin şığarmız.
– Tastan-Auğanmen aradağı äñgimeniñ ayaqtalğanın bildirmek bolıp,
sınıptı bir aralap şıqtı, terezege qarap turıp oylanğan türde
bılay dedi:
– Uaqıt boldı, Tastan, men barıp şefke jolığuım kerek.
– Ol Dastarqandağı qosqa ketken joq pa edi, äli kele qoymağan
şığar.
– Endigi kelgen bolar, – dep senimsizdeu ün qattı Arsen Samanşin, – sen ekeumiz biraz äñgimelestik qoy. Endi şaruamen aynalısu
kerek.
– Durıs aytasıñ. Şaruanıñ da şaruası bar. Osı äñgimeni
jaqsılap uğıp al. Tağı birdeñe aytayın, Arsen. Biz kütken
adamdardıñ keluine üş jarım kün qaldı. Bäri de bizdiñ josparımız
boyınşa jüruge tiis, basqaşa boluı mümkin emes. Eger äli de
küdik-kümäniñ bolsa, öziñ bilesiñ, ne oylasañ da öziñ bil. Meniñ
buyrığımdı orındauğa dayın turuıñ kerek, äytpese bir minuttan
keyin ajal quşasıñ. Bos söz eken dep jürme. Jındanğan ba dep te
oylama. Ondaydı eşkim ayta almaydı, aqıl-esim durıs, küş-quatım
boyımda. Jağday solay – seniñ qol-ayağıñ mataulı, men seni qorlap
turğan joqpın, kerisinşe, adam retinde sen menen äldeqayda biiksiñ,
tek jağdaydı tüsin – meniñ buyrığımdı dereu orındauıñ kerek.
Kelisseñ de, kelispeseñ de solay, endi bäribir keş qaldıñ. Biz seni
Şıñğıs Aytmatov
şaqırğan joqpız, öziñ keldiñ. Endi bärin umıtayıq. Biz qaraqşı
emespiz, küni erteñ jurttıñ bäri solay dep şuıldasa da meyli, biz
tek öz ülesimizdi almaqpız. Basqa amalımız joq.
– Jaqsı, – dep bölip jiberdi onı Arsen Samanşin, – söziñdi
muqiyät tıñdağanımdı kördiñ ğoy. Sen meni mäjbür etpeksiñ, biraq
bärin özim şeşuim kerek.
– Tüsinemin, seniñ ornıñda bolsam men de osılay der edim. Älginde
aytqanımdı tağı qaytalayın, biz qazir Qudaydıñ özi kelse de alğan
betimizden qaytpaymız. Bul – bizdiñ ortaq baylamımız. Ülesin alğan
soñ ne istese de ärkim özi biledi. Aldımen, sağan kezek beremiz, tek bir
aptadan keyin, Pamir tauınıñ Auğanstan jaq betine ötip alğan soñ.
Taudan asıp, ol jaqqa aman-esen ötudi öz moynıma alamın, joldı
da, onıñ arğı jağın da jaqsı bilemin. Qazir jaz kezi. Ötetinimizge
eş kümänim joq. Sondıqtan, qatın-balamızdı da ertip alamız. Olar
tauda, jaylauğa şığıp ketken dep aytıp edim ğoy. Olardı qaldırıp
ketuge bolmaydı. Bul orayda sağan jeñil tiedi – boydaqsıñ, bar ömiriñ
aldıñda. Mınanı bilip qoy, hanzadalardı kepildikke alarda üy işimiz
Üzeñgiles asuınıñ aldında boladı, jolşıbay olardı da ala ketemiz.
Biraq, Qolamta şatqalında, sürleu joldıñ qaptalındağı üñgirde ne
bolatının beseumizdiñ üyimizden de eşkim bilmeydi. Bul olardıñ
şaruası emes. Şetelge ötip, Auğanstanda qodas ösirumen aynalısatın
qırğızdardıñ arasında biraz uaqıt turamız, balalardı Qıtaydıñ,
Ündistannıñ, Päkistannıñ joğarı oqu orındarında oqıtamız, ol
kezde bul üşin töleytin aqşamız boladı.
Telefon tağı şırıldadı. Bul jolı Arsendi şef Bekturğannıñ
özi izdegen eken.
– Tıñda, qayda jürsiñ? Ne jañalığıñ bar?
– Mektepte otırmın. Tastan-Auğan ekeumiz osında soğıp,
balalıq şaqtı eske alayıq dep edik. Atımdı kördim. Jaqsı at eken,
köñilim toldı, bayeke. Jañalığım mınau – hanzadanıñ baspasöz
hatşısı Robert Lukas habarlastı. Ne ayttı deysiñ be? Bürsigüni
üş adamnan turatın dayındau tobı men eki kinooperator keledi.
Hanzadalardıñ özderi ertesine, bir künnen keyin uşıp şığadı. İyä,
Tau qulağan
qazir keñsege baramın, sonda bärin aqıldasarmız. Alañdama, bäri
oydağıday boladı. Bäri de keste boyınşa jürip jatır.
Onıñ şefpen, durısı, öziniñ tuğan ağayı Bekturğanmen qalay
söyleskeni, öziniñ qanday jağdayğa tap bolğanın bildirmeui TastanAuğannıñ köñilin jaylandırğan siyäqtı. Arsen Samanşinniñ
dauısınan ornıqtılıq bayqaladı:
– Meni şef şaqırıp jatır, bilesiñ ğoy, onda da jumıs köp.
Käne, Tastan, şığayıq. Kettim men.
– Jaraydı. Tek mınanı umıtpa. Basqasınıñ bäri kelisildi.
Mınaday belgi beremin – sol küni bayağı serjanttıq furajkamdı
kiemin, bilesiñ ğoy, keñes äskeriniki, künqağarı bar, aynalası qızıl
matamen ädiptelgen. Eger basımda sol furajka bolsa, bärin meniñ
buyrığım boyınşa isteysiñ. Uqtıñ ba? Äri qaray muqiyät tıñdap al
– operatsiyänı boldırmauğa tırısıp jürme. Onda jaman boladı. Biz
eşteñeden tayınbaymız. Ne olardı amanatqa alamız, ne añşılıqta
ma, üñgirde me – bäri mert boladı. Äyteuir tiri qaldırmaymız, osıdan qorıtındı şığara ber. Eger, Arsen, äli de osınıñ bäri qılmıs
dep oylaytın bolsañ, bul oyıñdı işiñde saqta. Eger ağayıña aytıp
qoysañ odan da jaman boladı, bäriñdi atıp tastaymız, bireuiñ aman
qalmaysıñ. Eger, Arsen, qalağa qaşıp ketip, jasırınıp qalamın
dep oylasañ, odan da tük şıqpaydı, ne jolşıbay ustap alamız, ne
qaladan tabamız, basqa amalımız joq... Ötinemin senen, mınanı
tüsin, men seni erikkennen qorqıtqalı turğan joqpın, budan basqa
joldı körmey turmın. Boldı! Endi eşteñe aytpaymın! Säl toqtay
tur, jigitter kirsin. – Terezeden qaradı da bireuge ayğayladı:
– Äy, Qulan, şaqır bärin. Işke kiriñder.
– Olardı qaytesiñ? – dep tañdanğanın bildirdi Arsen Samanşin.
– Qazir köresiñ ğoy.
Oquşıları men muğalimderi tügel demalısta jürgen mektep pen
qañırap qalğan aulanı tözimdilikpen küzetken törteui işke kirdi.
Bäri sınıpqa kirip, qatarlasıp tura qaldı, Tastan-Auğan olarğa
Arsen Samanşindi nusqap, äskerşe til qattı:
– Mına jäytti bayandaymın, biz Qolamta şatqalına qatıstı
Şıñğıs Aytmatov
äñgimeni tügel talqılap şıqtıq. Barlıq mäseleni anıqtap aldıq.
Endi ärqaysısıñ beri jaqındap, öz sözderiñdi aytıñdar. Basta!
Birinşi bolıp Arsen Samanşinniñ qasına burınğı sınıptası,
osı mekteptiñ burınğı muğalimi, keyin qapşıqtap zat tasıp, sauda
jasağan Saqsan-Jalbırşaş keldi:
– Tek solay ğana, basqaşa boluı mümkin emes! – dedi de qaytadan
ornına bardı. Sodan keyin basqaları da bir-birlep osını qaytalap
şıqtı:
– Tek solay ğana, basqaşa boluı mümkin emes!
– Tek solay ğana, basqaşa boluı mümkin emes!
– Tek solay ğana, basqaşa boluı mümkin emes!
Sodan soñ Tastan-Auğan suraq qoydı:
– Qalay, Arsen? Bäri buyrıq boyınşa jüretinin uqtıñ ba?
– Däl solay, tura äskerdegidey. Buyrıq Qudaydan da joğarı.
– Auğanstanda jürgende buyrıqsız ömir süruge bolmaydı,
qızğa barsañ da buyrıqsız barma deuşi edik. Sonımen, endi altau
boldıq. Käne, iske kiriseyik. Arsenniñ öz jumıstarı bar. Saqsan
menimen habarlasıp turadı. Sen üşeuiñ – Qultay, Jılqış,
Jandos – tündeletip barlauğa attanasıñdar, erteñ tüske deyin
qaytıp oralatın bolıñdar. Añdı qay jerden qağu oñayıraq
boların anıqtañdar. Eger älgi asudıñ tübinde jürgen Uzınquyrıq
Qazanbastı körseñder, äzirşe tiispeñder. Qolamta şatqalına
qalay, qay sürleumen quıp äkeluge bolatının oylastırıñdar.
Qaru-jaraqtarıñdı tügel alıñdar, attardı küzetuge kerek bolar.
Eñ bastısı, añşılıq bastalğan kezde bizdiñ qay jerde turğanımız
qolaylı boların oylastırıñdar. Kirise beriñder. Aytpaqşı,
küzetşini tauıp alıp, kiltin qaytarıp beriñder, bir jerde mas bolıp
jatqan şığar, izdeñder onı. Atqa qonıñdar.
Mekteptiñ aulasında qoştasıp jan-jaqqa tarastı. Arsenniñ
atın da özderimen birge ala ketti, ol özi «Mergen» firmasınıñ
keñsesi ornalasqan burınğı kolhoz basqarmasına jayau tarttı,
onda şef – Bekturğan ağay kütip otır. Arsen Samanşinmen birge
atın jetektep alğan Tastan-Auğan da biraz jerge deyin erip bardı.
Tau qulağan
Sol aytqanın tağı pısıqtap keledi. Eger birdeñe büldirer bolsañ,
esiñde bolsın, bäri birge quridı, kelgender de, osı jaqtağılar da,
avtomatpen dır etkizip atamız da tastaymız. Aytqandı orındap,
qun tölep jatsa, eşkimniñ basınan bir tal şaşı tüspeytin boladı.
VIII
Söytip ekeui tüs äletinde Tuyıqjar auılınıñ eñiske qaray kölbeu quldilaytın bas köşesimen kele jattı (barıs aulauğa añsarı
auğan Joğarı märtebeli arab hanzadalarınıñ keluine tura üş
jarım kün qalğan), özderi üşin auır soqqan ekeuara qiın äñgimeden
keyin äli de ortaq kelisimge kele qoymağan burınğı sınıptastar
qazir «Mergen» firmasınıñ keñsesine aynalğan burınğı kolhoz
basqarmasına bet alğan. Sırt közge tatu dostar siyäqtı körinedi, keñ
iıqtı, boyları da birdey, asıqpay ayañdap äñgimelesip keledi, ekeuiniñ
de tağdırı aldağı surapıl oqiğanıñ nätijesine baylanıstı, tek
Arsen Samanşin äli kelisim bere qoyğan joq, atın jetektep alğan
Tastan-Auğan bolsa, özderiniñ osı qastandığına qosıluğa Arsendi
qalay da köndiremin dep ümittenedi.
Osı qaterli äñgimeni köşede kele jatıp ta jalğastıra berer edi,
öytkeni tağdırdıñ özi ekeuine osını jazğan, kenet qarsı aldınan
bir salt attı jeldirtip şığa keldi. Onı jumsağan Bektur şeftiñ özi
eken, «Tastan-Auğandı keñsege ertip äkel, tapsırma bermekpin» dep
buyırğanğa uqsaydı. Ol da atınan tüsti, Orazqul degen jigit, Arsen
Samanşin siyäqtı äygili adam jayau kele jatqanda onıñ at üstinde
jürui qolaysız boladı ğoy, onıñ üstine, anau-mınau emes, Bektur
Samanşinniñ öziniñ inisi. Endi üşeui qatarlasıp keledi – Arsen
Samanşin ortada, attarın jetektep alğan ekeui eki jağında. Sol
sätte Tuyıqjar auılınıñ bas köşesinde üşeuiniñ östip jayau jürgeni
de tağdırdıñ qalauımen bolğan is eken, buğan Arsen Samanşin
keyinnen köz jetkizdi. Osılay boluğa tiis eken. Üşeui ärneni söz
etip, asıqpay ayañdap keledi. Jetektegi ertteuli attar da osınday
mümkindikti paydalanıp qalğısı kelgendey mañğaz qozğaladı.
Şıñğıs Aytmatov
Jolşıbay bireuleri esekke mingen, basqaları jayau
jürginşilermen amandasıp qoyıp, üşeui köşemen ayañdap keledi,
auıldastarı üyinen şığıp, aulasınan qarap, sälemdesip jatır.
Ne degenmen, Arsen Samanşindi jerlesteri qurmet tutadı eken,
köpşiligi onıñ Tuyıqjardan şıqqanın kädimgidey maqtan etetinge
uqsaydı.
Esiginiñ aldında şuaqtap otırğan bir kempir bulardı körip,
amandasu üşin ornınan turdı, bular da kidirgen, sol zamat qolına
şağın fotoapparat ustağan bir jas sulu sılañ etip şığa keldi.
Qimıl-qozğalısı jeñil de oynaqı, özi sımbattı äri tartımdı eken,
qoñırqay öñdi, eki közi jarqırap, jımiıp qoyadı, şaş qoyısı,
djinsi kigeni, öñiri aşıq sport köylegi qaladan kelgenin bildirip
tur.
– Sälemetsizder me, üşeuiñizdiñ osı kele jatqandarıñız qanday
ädemi körinis – Arsen ağay ortalarıñızda, sizder attarıñızdı jetektep alğansızdar! Ädemi-aq! Ruqsat etseñizder, suretke tartıp
alayın, tamaşa suret şığadı! Şın aytamın! Joq, toqtamañızdar,
jüre beriñizder, qarsı aldarıñızdan tüsirip alayın. İyä, iyä!
Bilesizder me, bul tsifrlı fotoapparat!
– Tsifrlı fotoapparat munda da kelgen be? – dep tañdandı Arsen Samanşin. – Bul jaqsı eken!
– Men el aralap sauda jasaymın, esimim Eles, özim körşiles Molatastanmın, osında äpkem turadı, qazir auırıp jatır. Mine, osılay! Bir-biriñizge jaqınıraq jüriñizder, attardıñ tizginin qısqarta
ustañızdar! Mine, endi durıs! Men de sol jaqqa – «Mergen»
keñsesine bara jatırmın.
Jiti qozğalıp, qolımen işara jasap, üşeuin suretke tüsirip
äurelenip jürgen qızğa qarağan sayın Arsen Samanşinniñ boyı
jeñildey tüskendey boldı, qızdıñ boyınan qasında ayañdap kele
jatqan Tastan-Auğanmen aradağı mektepte bolğan äñgimeden
keyin işinen jegidey jegen auır oydan qutqarıp, zil salmaqtıñ
astında janşılğan jan düniesin qayta serpiltken äldebir ayalı
sezimniñ lebi esip qoya berdi. Adamnıñ köñili ornığıp, köñili
Tau qulağan
köterilui üşin «dünieniñ ornında boluı» qanşalıqtı mañızdı
ekenin osı sätte uqqanday. Qutqaruşı periştedey ayaq astınan
sap ete qalğan qızdıñ tağı da suretke tüsire beruin qaladı,
esimin de birden jattap ala qoydı – äldebir emis-emis este qalğan
jäytterdiñ jalt etken beynesindey äser etetin esim – Eles. Qısqa
aytılğanımen, jarqın estiletin esiminiñ özi sezimiñdi selt
etkizedi.
Bul kezde Eles bulardı toqtatıp qoyıp, fotoapparattıñ
ekranınan jaña ğana tüsirgen suretin körsetip jatır edi.
«Qarañızdar, üş jigittiñ sureti tamaşa bolıp şıqqan joq pa!» Bäri
de riza bolıp qaldı. Tastan-Auğan tañdanısın jasıra almay jür:
«Mine, qazirgi tehnika degen osı!» Arsen Samanşin qızdı esimimen
atadı:
– Rahmet, Eles! Tağı bir tartıp jibermeysiñ be! Käne, Eles,
bärimiz birge tüseyik, tek bizdi kim tüsirer eken?
– Oy, bul jaqsı bolar edi! Sizben birge suretke tüsuge özim de
quştarmın, tamaşa estelik bolsın, – dereu anaday jerde ketip bara
jatqan bir balanı şaqırıp aldı:
– Tıñda, Balabas, mına fotoapparattı usta, bizdi suretke
tüsiresiñ. Mına tetigin bassañ boldı.
Ol da kelise ketti. Bäri obektivke qarap tura qaldı – Arsen men
Eles ortada, eki şette attarın jetekke alğan ekeui. Qasında turğan
qızdıñ talşıbıqtay mayısqan denesiniñ näzik tartımdılığın
sezgen Arsen oğan taqala tüsti, Eles te tartınğan joq, bir sät özi
de umsına bergendey boldı. Bala fotoapparattı sırt etkizgen soñ
Arsen Samanşin tağı da tüsiruin talap etti:
– Rahmet, Balabas, tağı bir tartıp jiber, iyä, iyä, söyte qoyşı. –
Ekeui tağı da bir-birine tığıla tüsti…
Bul suretti de ekrannan körgen olar mäz-meyram bolıp qaldı,
äsirese Eles erekşe riza siyäqtı:
– Oy, qanday jaqsı boldı, Arsen ağa, büytip suretke tüsemin dep
armandap ta körmep edim!
Suretke süysine qarağan Arsen tağı bir ötiniş bildirdi:
Şıñğıs Aytmatov
– Endi bul suretti qaşan aluğa boladı, Eles? Qaşan jäne qay
jerde?
– Alasız, Arsen ağa, tezdetip şığaruğa tırısarmın. Siz qaşan
ketetin ediñiz?
– Äzirşe osındamın, biz munda «mergen-biznespen»
aynalıspaqpız.
– Men de osında bolamın. «Mergenge» kömektesemin, firma men
onıñ qonaqtarın suretke tüsir dep şaqırtıp alğan. Onıñ üstine,
şeftiñ tağı bir tapsırması bar, meymandar taudağı añşılıqtan
oralğan soñ, olarğa arnap auıl änderin orındamaqpız. Änşi qızdar
bar ğoy. Tömen-auıldan Bayalı aqın keledi. Men de bir än salıp
beremin. Gitarağa qosılıp aytamın. Gitaramdı da ala keldim.
– Solay ma! Kädimgidey kontsert qoyadı ekensiñder ğoy. Säti tüsse,
biz de tıñdarmız onı.
Endi sol bağıtpen bäri birge ayañdap keledi. Söz arasında Arsen
qızğa suraq qoydı:
– Eles, sen käsipqoy fotografsıñ ba?
– Oy, joq, qaydan! Burın kitaphanaşı bolğam. Kezinde
pedinstitutta oqığanmın. Özimizdiñ avtobusımız boldı, biz
onı bibliobus dep ataytınbız, oblıstı aralap kitap taratuşı
edik, keyin bäri toqtadı ğoy. Bibliobustı bireu jekeşelendirip
aldı. Jalaqımız ayına 15 dollar, öziñiz de bilesiz, oğan kün köre
almaysıñ. Sosın basqa jumıspen aynalısıp kettim.
– Tüsinikti, – dep miñgirledi Arsen Samanşin. Tastan-Auğan
buğan mändi közqaraspen qarap qoyadı, onısı: jağdaydıñ qanday
ekenin kördiñ be, bireulerdiñ jalaqısı 15 dollar ğana, qolımızğa
20 million tüskeli tur, sen kergimek bolasıñ! Budan artıq ne kerek
sağan? – degendi bildirip tur edi.
Östip asıqpay ayañdap keledi, Arsen Samanşin bir närsege tañğaldı, Tastan-Auğan atına minip, şef Bekturğa tezirek jete alar edi.
Orazqul ketip qaldı. Biraq asığar emes, atın jetektep erip keledi.
«Meyli, özi bilsin, – dep oyladı Arsen Samanşin, jaña ğana, osıdan
jiırma minut burın aytılğan äñgimeni esine alğısı kelmedi. Aytar
Tau qulağan
uäji tausılğan siyäqtı. Qudıqqa qulap ketken ekeudiñ biri tömen,
ekinşisi joğarı tartsa, odan qalay şığuğa boladı…
Tastan-Auğan da ünsiz qalğan, üşeui tük bolmağanday köşemen
kele jatır, öz uaqıtın kütip tım-tırıs jatqan aldağı oqiğağa
közqarastarı ärtürli, tipten müldem qarama-qayşı bolsa da,
sol oqiğanı aldın ala uşıqtırudı eki jigit te qalamaytınday.
Sonıñ özi qalay bolıp şığar eken? (Ol jağın bir Qudaydıñ özi
ğana biledi... Älde osını tereñ işki tüysigimen sezgen Eles özi de
tüsinbesten munıñ – jalğızsırap, janı qulazığan, jurttıñ
bärinen bölinip qalıp, osı oqiğağa erkinen tıs tartıluğa mäjbür
bolğan beyşaranıñ qinalısın jeñildetu üşin tap boldı ma eken?).
Tağdırdıñ bul tälkeginen qalay qutıluğa boladı? «Joğal äri,
mañıma jolama, bul turalı oylamaymın da» dep, özin-özi januşıra
jubatpaq bolğan Arsen Samanşin janına tınıştıq bermey qoyğan
mazasız oylardan arıluğa tırısıp keledi. Qannen- qapersiz qasında
kele jatqan Elestiñ bäle-jaladan saqtaytın qasieti bar ekenine, özi
sonı bilmese de, bul jerge munı qutqaru üşin kelgenine degen senimi
arta tüskendey... Qazir ol öziniñ köterme saudamen, turasın aytqanda
– alıpsatarlıqpen aynalısatının äñgimelep keledi. Äulieatadan
poyızğa otırıp Saratovqa baradı, odan uşaqqa minip Mäskeuge
uşadı, ol jerden ärtürli ötimdi tauardıñ eki-üş teñin arzan bağağa
satıp alıp, osında äkeledi de, usaq saudagerlerge joğarı bağamen
satadı, sodan tüsken 10-15 payız kiriske kün körip jür. Äzirşe
densaulıq barda nege istemeske? Nege ekeni belgisiz, qızdıñ aytqanı
janına mayday jaqtı, beyne bir osı äñgimeden jan jarası jazıla
tüsetindey. Ne boldı özine, qalay jäne ne üşin – Arsen Samanşin
munı özine de tüsindirip bere almas edi, jaña ğana jolıqqan, aspannan
tüskendey bolıp ayaq astınan sap ete qalğan osı bir aqjarqın äri
sonısımen tartımdı qızğa kütpegen jerden ıntıq sezimi oyanıp
şığa kelgeni nesi, kim ekenin de bilmeydi ğoy äli, biraq qızdıñ
boyınan äldebir qorğauşı küş pen mahabbat lebi esip turğanday
edi, kökiregin kernegen narazılıq pen qapısız töngen qaterdi ayqın
sezingenine qaramastan esinen ayırıla qoymay, özindik bet-beynesin
Şıñğıs Aytmatov
joğaltpauğa barın sala tırısqan sätte tap bolğan qorğauşı küş...
Mahabbatqa kelsek – özine salsa, däl qazir qızben birge sonau muzart
şıñğa uşıp baruğa dayın edi, sol jerde tek ekeui ğana bolsa, jas
suludıñ boydı balqıtar ıstıq demin jutıp, alaqanına salıp ayalap,
quşağına qısıp, sol biikten tüpsiz aspan men aynala jer betine
şattana köz tastar edi, sonıñ bäri tek ekeuine ğana ortaq, ekeuiniñ
ğana menşigi bolar edi. Nemese ekeui munıñ «Nivasına» otırıp
qalağa tartıp otırsa, qazir şıqsa tün ortasına taman jetip qalar
edi-au… Qala köşeleriniñ şamı jarqırap, äsem äuen tögilip turğan
şığar… Äzirşe bular auıldıñ köşesinde keledi, töñirek tügel izgi
niet tanıtıp tur – darbazadan jügire şıqqan itter de, auladağı
jazğı qazandıqtardıñ burqırağan tütini de, dualdan moynın soza
qarağan auıl adamdarı da jaybaraqat, jılı jüzben amandasıp,
bastarın izep qoyadı, söytip burın kolhoz keñsesi bolğan, qazirgi
«Mergen» firmasınıñ ofisine de jetip qalıptı. Arsen Samanşin
qızğa «sizdi» qoyıp, «senge» köşeyik dep aytıp ülgerdi, jasımız da
anau aytqanday alşaq emes siyäqtı, sondıqtan bir-birimizben jaqın
adamday söylese bergenimiz jön şığar. Keñsege kirip bara jatıp,
Elesten: – Munda köp kidiresiñ be? – dep suradı. Qız batıl jauap
qaytardı:
– Men seni qanşa kerek bolsa, sonşa uaqıt kütemin, Arsen.
Bul rizaşılığın bildirdi:
– Seniñ kezdeskeniñ qanday jaqsı boldı…
Keñseniñ işi de, aulası da adamğa lıq tolı eken. Öytpegende
şe, bul oqiğanı bükil auıl kütip otır ğoy, onıñ üstine, anaumınau emes, arab hanzadaları kele jatır. Auıl turğındarınıñ
qapılısın tüsinuge boladı. Balalar da keñseniñ mañında oynaytın
bolıptı. Täñir dinin qayta jañğırtpaq bolıp äurege tüsip jürgen
bireu halıqtı Üzeñgiles asuına qarap minäjat etuge şaqırıptı
desedi, taudağı jel oñınan turıp, qar barıstarın tığılğan
jerinen quıp şıqsın, añşılıqtıñ sätti ötuine qoldau körsetsin
dep jalbarınuğa ügittep jürgen körinedi. Oğan auıl moldası qarsı
pikir aytıptı, esi durıs adam tauğa-jelge qulşılıq etpeydi,
Tau qulağan
mergenderdiñ jolın oñğaru tek Qudiretti Alla tağalanıñ ğana
qolınan keledi dep älgi täñirşildi kinälaptı. Külkili, ärine. Sonıñ
bäri jol-jönekey bolıp jatqan tirşilik. Bektur şeftiñ özi bastağan
«Mergen» firmasınıñ qosalqı qızmet toptarı añşılıq qurudı
ğana emes, hanzadalardıñ nökeri men qızmetşilerin ornalastırudı
jäne olarğa qızmet körsetudi de uyımdastıruğa qatıstı jiın-keñes
ötkizipti. Qariyälar äli-äzir umıtıla qoymağanımen sotsializmmen
birge kelmeske ketken kolhozdağı eñbek jinalıstarınan keyin,
ondayğa auıldağı erkek-äyel taylı-tayağı qalmastan qatısuşı
edi, munday iri kölemdegi şara bul auılda birinşi ret ötkizilgeli
otırğanın aytıp jür. Bireuler qar barıstarınıñ arqasında
auılımızğa da jan kirip qaldı dep äzildep qoyadı...
Osığan baylanıstı birqatar mäseleler men mindetter
qarastırıldı, bireulerge tapsırma berilip jatır, erigip jürgender
de bar, endi bireuler bir äjetke jarap qalarmın degen ümitpen
kelipti. Arsen Samanşin auıldastarınıñ uyımşıldığına riza
boldı. Köpşiligin birazdan beri körmegen eken, äkesiniñ inisi, öziniñ
ağayı, qazir şef atanıp jırğap jürgen Bekturğan bayekemen
isker äñgimeniñ üstinde jüzdesti. Tek bir jäyt qana mazasın alıp,
degbirin qaşırğanday boldı – auıldastarı Tastan-Auğandı kädimgidey qurmet tutadı eken, äjeptäuir bedeli bar siyäqtı. Ol da tük
bilmegendey, küni erteñ osı otırğandardıñ zäre-qutın qaşırar
sumdıq jospardan müldem habarsız adam siyäqtı montansi qalıptı.
Tastan-Auğanğa arnap auıldağı äyelderdiñ qanday äzil än şığarğanın estigende Arsen Samanşinniñ küluge de şaması jetpedi.

Ey, auğandıq, qarap öt,
Kerueniñmen ala ket.
Kerueniñe ereyin,
Bala tauıp bereyin.
Aytpan – tiın, manat ber,
Aşpın, jeytin tamaq ber!
Ey, auğandıq, qarap öt,
Ey, auğandıq, ala ket!
Şıñğıs Aytmatov
– İyä, – dep oyladı Arsen Samanşin, – ol turalı auıldıñ
äzil änin ğana aytsañdar jaqsı ğoy, keyin qayğılı än şığarıp
jürmeseñder jarar edi... Quday basqa salmasın...
Äzirşe tınış, osı tınıştıqtıñ astarında bul öñirde adam
estip körmegen surapıl qater jatqanın qaydan bilsin, osınday
jağdayda Elestiñ osı auılğa «arnayı özi üşin» (özi sonday anıqtama
bergen) kelui, osındayda köp aytılatınday, oğan bir körgennen
ğaşıq boluı Arsen Samanşinge uzaqqa sozılğan jalğızdıqtan
japa şegip, mahabbatqa şölirkegen jan düniesi birjola solıp,
qurağan qu dalağa aynalar sätte tağdırdıñ arnayı jibergen tartuı
siyäqtı körindi – bügingi oqiğalardıñ arasında bul üşin ümit otın
oyatqan osı jäyt edi. Söytse, auıldastarı bul üşin asa mañızdı osı
oqiğanı añğarmağan eken, tipten buğan män berip, elep-eskergen de
eşkim bolmaptı. Olar üşin Eles öz jerlesteri, osındağı apasına
kelgen körşiles Tömen auıldıñ turğını ğana. (Sibirdegi Tyumen
ölkesiniñ – belgili bir aymaqtıñ atauınıñ tüp-törkini osı sözden
şığadı eken-au dep oyladı ol).
Şeteldikter kelgen soñ kez kelgen mäsele boyınşa mindetti
türde audarmaşı kerek boladı, keñsede öziniñ ağayı – saqaldı
şef Bekturğanmen birge aldağı añşılıqtıñ jay-japsarın
talqılauğa qatısıp otırğan Arsen Samanşin däl qazir dalağa
şığıp, äyelderdiñ arasınan Elesti şaqırıp alıp, ekeui qol
ustasıp, apasınıñ aulasına kirip ketse, «Nivasına» minip qalağa
tayıp tursa, taudan asıp, dalanı basıp öz älemine, üyrenşikti
ömir saltına qayta oralsa, ol jaq qız üşin de tañsıq emes siyäqtı
ğoy degen oyğa berilip ketedi... Birtindep Aydana da, onıñ zımiyän
bastığı Qurşat ta umıtılıp, sanasınan öşip bara jatqanday,
buğan özi de tañdanıp qoyadı… Demek, şın süygen añsarı da kömeski
tartıp, jauları da umıtılatın bolğanı ğoy…
Eles ekeui şınımen sonda, qalağa tartıp ketse, öz qayığına
minip şalqar muhittı aralap saparğa şıqqanday, äsem äuen men
jarqırağan şamdardıñ arasına siñip joğalsa, sonda özin baqıttı
seziner edi! Toqta! Şeteldik meymandardıñ biznes-añşılığına
Tau qulağan
kömektesemin dep tuısqanıñ Bektur şefke bergen uädeñ qayda,
tuısqandıq parızıñ emes pe bul, öziñ de munda sol üşin kelmep
pe ediñ? Büyteriñ bar, basınan ümittendirmey, bul jaqqa kelmeuiñ
kerek edi. Joq, joq, bolmaydı, bir adım attauşı bolma, onıñ
üstine, Tastan-Auğan da bar, şeteldik meymandardı kepildikke alıp,
üñgirge aparıp tığıp qoymaq... Äzirşe sırttay qurılğan jospar
ğana, biraq erteñ ne boların kim biledi? Ne isteuge boladı, qalay
qılğan jön, buğan tağı kimniñ qatısı bar?.. Bul suraqtıñ jauabın
eşkim de bilmeytin...
***
Degenmen, buğan tağı bireudiñ qatısı bar edi, atalastarınan
alastalıp, jalğızdıq pen äldebir beymälim üreyden qutı qaşıp,
janı qinalğan, ıñırsi bozdağan tağı bir jan iesi bar bolatın.
Ol – Üzeñgiles asuınıñ tübine tılsımnıñ küşimen baylanğan
Jebe-Barıs. Soñğı künderi jan-jağına dürbi salıp äldeneni
añdığan, äldebir tütikti auzına taqap, jer-dünieni jañğırıqtıra
ayğaylaytın attı kisiler kelgiştep ketti. Bügin de solardıñ üşeui
jür. Töñirekti dürbisimen tintkilep, qorqınıştı tütikterimen tautastı jañğırta baqırısadı... Bul bolsa, qanşa qorıqqanımen,
tekti jırtqış emes pe, tasağa tığılıp, jasırınu degendi
bilmeydi, qazanday basın oñdı-soldı burğıştap, quyrığın basına
jetkenşe qayqaytıp tura beredi... Jebe-Barıs älgi attılardıñ özin
«Uzınquyrıq Qazanbas» dep ataytının qaydan bilsin. Mine, tağı da
osı mañda tentirep jür…
Jebe-Barıs olarğa oqtı közin qadap, ıñırana kürkiredi: «Ne
üşin, nege keldiñder munda? Ne kerek senderge? Jaylarıña jüriñder,
mınaday jañğırıqtan taudıñ özi qoparılıp tüsse qaytpeksiñder,
onda özderiñ de oñbaysıñdar ğoy…»
***
Arsen Samanşin keşke deyin şıday almadı, Eleske jolığıp,
oñaşa sırlaspasa bolar emes. Şefpen äñgimeden anıqtalğanınday,
Şıñğıs Aytmatov
bügin keşkisin qolı bos eken, erteñ küni boyı jumıs kütip
tur, audarmaşı meymandardıñ qasınan eşqayda ketpeuge tiis.
Tañerteñ bäri birge Äulieata äuejayına barıp, dayındau tobı men
kinooperatorlardı kütip aladı. Onıñ ertesine nemere ağayındı
Joğarı märtebeli arab hanzadalarınıñ özderi de keledi. Kerek
boladı-au degen mälimetterdi qoyın däpterine türtip alıp, keñseden
endi şığıp bara jatqan, Tastan-Auğan entelep quıp jetti:
– Tıñda, Arsen, ketip barasıñ ba, esiñde bolsın, erteñ sağan
atıñdı äkeledi, Ayımküldiñ aulasına baylap ketedi. Är kez ertteuli
turatın bolsın...
– Jaraydı, äkele bersin. Minip kördim ğoy, jaqsı at eken.
– Qaruıñdı qaşan almaqsıñ? Sağan besatar beredi, öziñ tapanşa
surağansıñ, ol da bar, sosın sağan avtomat dayındap qoydıq. Älgi
dauıs küşeytkişti de äkeledi, ol turalı aytıp edik qoy, reproduktor
şe?
– Bügin emes, erteñ äkelsin. Keşke salım, sağat altılarda, şef
ekeumiz Äulieatadan kelgen kezde. Qarudı tek özime ğana beresiñder.
– Ärine, öziñe beredi. Bek-şeftiñ ökimi sonday – ruqsat qağazğa
qolıñdı qoyıp alasıñ. Sen qalay oylap ediñ? Sosın, Arsen, tağı
bir mäsele bar. Oñaşağa şığayıqşı.
Ekeui burıştı aynalıp ketti, jayımen ersili-qarsılı ayañdap
qoyıp, sözderin jalğastırdı.
– Eñ bastısı mınau, – dedi Tastan-Auğan, – qazir tarasamız da,
sodan keyin tauda, Molatasta jolığamız. Sen onda hanzadalarmen
birge barasıñ, biz añ ürkitip jüremiz. Körermiz, mümkin bäriniñ reti
kele qoymas, birde atpen, birde jayau jürip, jartasqa örmeleytin
sätter de boluı mümkin. Basıma äskeri furajkamdı kisem boldı, aytıp edim ğoy sağan, keñes äskerinen qalğan, künqağarı bar,
qızıl matamen ädiptelgen furajka, men onı Auğanstannan kiip kelgem. Osını umıtpa. Basımda furajka bolsa – meniñ buyrığımdı
orındaysıñ. Ne buyırsam da buljıtpay orındaytın bol. Bul turalı da aytqanmın.
Arsen Samanşinniñ qulağı tunıp qaldı, qanı basına şaptı:
Tau qulağan
– Tıñda, oylansañ qaytedi? Ne büldirgeli jürsiñ?! Keşigip
qalmay turğanda rayıñnan qayt.
– Sağan ne körindi! Älde sol älemdik aramtamaqtardıñ 20 millionın bizdiñ baqtaşılardan qızğanıp tursıñ ba?
– Bölisti munday jolmen jürgizuge bolmaydı.
– İyä, ärine, töñkeris jasau, reforma jürgizu arqılı – onda da
kimniñ qanşa baylıqtı talap aları belgisiz. Sonı kütpekpin be!
– Bul istegeli jürgeniñ – lañkestik boladı! Tüsinseñşi!
– Bola bersin! Jahandanudan biz de öz ülesimizdi alamız.
– Qazir bul jayında daulaspay-aq qoyayıq. Halıqaralıq janjal
şığadı. Hanzadalar munda «Mergen» firmasımen jasalğan kelisimşart boyınşa kelmek. Mına josparıñ bärimizdiñ tübimizge jetedi.
Ne boların oylap körşi? Olardıñ öz küzetşileri bar, qantögissiz
bitpeydi bul.
– Uayımdama, qalay bolsa da sağan tiispeymiz, tek bizdiñ sözimizdi
ağılşınşa aytıp berseñ boldı.
– Men özimdi aytıp turğan joqpın. Ayt ne, aytpa ne! Tıñda!
Ekeumiz jekpe-jek atısqa şığa qoymaspız.
– Şıqsaq – şığamız! Sen bizdi örkenietten alatın ülesimizden
ayırmaqsıñ ğoy. Öz ülesiñnen de qağılasıñ. Oğan bola ökinbeytin
şığarsıñ, öytkeni öziñ kinäli bolğalı tursıñ.
– Tağı da qaytalaymın, daulaspayıq, örkenietti qoya turşı,
öziñdikin durıs dep sanasañ da.
– Jaraydı, olay bolsa, öziñ bil, Arsen, men öz oyımnan
qaytpaymın. Äli de uaqıt bar. Tutas üş kün. Furajkamdı umıtpa.
Sau bol, kezdeskenşe.
Ekeui qoştasa almay biraz kidirip qaldı. Sodan keyin oyına tağı
birdeñe tüsken Tastan-Auğan burılıp, jelkesin qasıp turıp bılay
dep qostı:
– Ne sezip turğanıñdı bilemin, eger qazir ekeumiz jurttıñ
közinşe bir-birimizdi boqtap-boralap qoştassaq äldeqayda jeñilirek
bolar edi. Meni de oyla, däl qazir qanday sezimge boy aldırıp
turğanımdı bilesiñ be? Suğa ketip ölgim keledi, alayda ömir süru ke-
Şıñğıs Aytmatov
rek, joqşılıqta emes, adam siyäqtı ömir sürsem deymin, osı da jeter, qaşanğı bul äzäzilder bizdi qoljaulıq qıla bermek, balalardıñ
mektepke kiip baratın ayaq kiimi joq, jappay kedeylik jaylap alğan,
sender üysiz-küysiz qañğıbas dep ataytın beyşaralar siyäqtı
maldıñ soñınan erip köşemiz de jüremiz, özderiñ gazetterge jazıp,
artın jalap jürgen, keremet oligarh dep ataytın bayşikeşter bilip
qoysın, biz qojayınnıñ tauığı da jemeytin tamaqtı mise tutatın
qolbala kedey emespiz, endi külli älemniñ aldında keñirdeginen alamız olardı!.. Al sen sırttay baqılap tura bermeksiñ!
– Baqılauğa turatın närseler de bar. Seniñ oyıñşa, basıña
furajkañdı kiip kelesiñ de bärin ustap alıp, qamay salasıñ,
sonımen bäri bite qalmaq pa? Joq, burınğıdan da jaman boladı...
Düniege basqaşa közqaraspen qarau kerek.
– Öytken közqarası qurıp ketsin! Furajkamdı kietinim anıq!
– Kimey turıp, oylanıp al.
– Men emes, öziñ oylan. Jaraydı, sau bol…
Ekeui osılay qoştastı, ekeuiniñ de kökiregin tırnağan mazasızdıq pen tüñilisi burınğıdan da arta tüsken, özara bir tüsinistik
pen kelisimge kele almay qoydı, sonımen qatar, arab hanzadaların
kepildikke alu maqsatında oylastırılğan bul ärekettiñ saldarı
üşin ekeuiniñ de jauap beruine tura keletinin bulardıñ qanşalıqtı
tüsingenin aytu qiın edi, Erenqabırğa tauınıñ bir jıqpılında
boluı ıqtimal bul oqiğağa osı taudıñ quz-şatqaldarı men jırasayların mekendeytin qar barıstarı da eriksiz qatısuğa mäjbür
bolğalı tur. Ünsiz ışqınıp, iştey kürsindi – jazıqsız añdar
osını bilse ğoy, şirkin! Aldınan ne kütip turğanın bile alsa!
Eger osı tağı jırtqıştar bolmasa, eki künnen keyin jüzege
asırılğalı otırğan añşılıqtı, sonımen qatar, älgi qastandıqtı
uyımdastıru kimniñ oyına keler edi. Eger büytip aqılğa saluğa
şaması jete qalğan künde de qar barıstarı osınıñ bärinen müldem
beyhabar bolıp qala berer edi ğoy. İyä, bäribir ärkimge de mañdayına
jazılğanı buyırmaq…
Degenmen, sol sätte Arsen Samanşin mundaydı oylay qoymap
Tau qulağan
edi. Bir sättik qiyälğa erik berip, jalğız qalğan sätte-aq ol keudesin
kere tereñ bir dem aldı, quddı tuñğiıqqa batıp bara jatqan jerinen
su betine qayta şığıp, ömirdiñ qaytalanbas şınayı dämin endi
ğana tatqanday, tätti auanı quşırlana simire bergisi keledi, auanı
är jutqan sayın kündizgi alğaş kezdesken sätte-aq payda bolğan
quştarlıq sezimi oyana tüskendey, qazir onımen qaytadan jolığıp,
ömirdiñ basqa bir keñistigine aralasıp kete bererin aldın ala
sezip, sol sezimge aldın ala masayıp tur. Bul neğılğan tez oyanğan
quştarlıq? Mahabbat degen östip kütpegen jerden lap etip tutana
ma eken, onıñ da özindik kirispesi, alğı şarttarı bolmaytın ba
edi? Älde bul lañkestik äreketke amalsızdan qatısu qaupi töngende
qinalısqa tüsken jan düniesin qutqaru üşin tağdırdıñ özi jibergen
jedel järdem be? (Endi odan qaytip qutılarsıñ? Qurıp ketsin!
Bul jayında oylağısı da kelmeydi!) Odan da qızdı tezirek tauıp
alıp, ömirdiñ basqa bir qatparına siñip ketken durıs. Ol da munıñ
qinalısın tüsinip, bärin körip-bilip otırğan siyäqtı, söytip Eles
onı terezeden özi şaqırıp aldı:
– Men mundamın, Arsen! – ekeuiniñ de kütkeni osı eken. Birin-biriemeuirininen tüsinip, bılay şeşti, qazir qız osındağı apasınıñ
üyine baradı, Arsen de «Nivasına» minip sol üyge jaqındaydı,
sosın ekeui auıldıñ sırtına şığıp ketedi, äueli barıp janarmay
quyıp aladı, sodan keyin bastarı auğan jaqqa tartıp otıradı, tek
ekeui birge bolsa jetedi, basqa eşteñeniñ keregi joq. Eñ quanıştısı,
qızdıñ özi de osını qalap tur edi. Arsen Samanşin uädeli jerge
kelgende Eles dayın tur eken, arqasında jolsömkesi, qolında gitara, iığına püliş jamılğısın ilip alıptı, jımiğan küyi aulasınan jügirip şıqtı. Aytatın nesi bar, gitaranı şerte bilgen adam
muzıka arqılı qanday sezimdi de jetkize aladı, jamılğını astarına töseydi, ğaşıqtarğa tösenişten artıq ne kerek. Bäri jaqsı bastalıp kele jatır!
Ekeui iıq tüyistirip otırıp, maşinamen kete bardı, bir-birine
qarap qoyadı jäne qarağan sayın özderin baqıttı sezinetin siyäqtı.
Baqıtqa bastar jolmen zımıray jönelgen «Niva» olardı äldeqayda
Şıñğıs Aytmatov
äketip bara jatır, dünie-älem özgerip sala berdi – bäri sol bayağı
tabiği qalpı, alayda naq osı sätti ädettegi sezimmen uğına almasıñ
anıq. Ekeui bärine süysinip, äri tañdanıp keledi. Osı üyrenşikti
de ädetten tıs älemde aldarınan jolıqqannıñ bäri bularğa basqa
qırınan körindi – şın şeberdiñ qolınan şıqqan şınayı surettiñ
astı-üstinen birdey jarıq jağıp, odan äri sululandıra tüskendey.
Munday suret qulpırıp sala beredi jäne onı jauhar şığarma dep
ataydı. Mahabbat degen de jauhar sezim emes pe!
İyä, ekeui östip kenetten tap bolğan baqıtqa mas bolıp kele jatqan, aynala körgenderiniñ bärine jas balaşa tañırqaydı, qız jiırma besten, jigit otızdan asqan, bul ömirden jaqsını da, jamandı
da kördi, ekeuiniñ de «ömirbayanında» bäri bar, üylenip, janjaldasıp,
ajırasıp ta ülgergen, endi mine, ötkenniñ şırmauınan arılıp,
ömirdiñ jaña kezeñine ötip, boyların bilegen ğaşıq sezimnen
basqa eşteñeni bilmeytin jastarday-aq, bul älemdi jaña körgendey
suqtanıp, süysinip keledi: düniede sen ekeumizden basqa eşkim de,
eşteñe de joq... Degenmen, bul ne özi? Joq, qur qiyäl, özin-özi aldau
emes. Tağdırdıñ keyde mäñgilik pen şeksizdiktiktiñ ğarıştıq tüyini,
ruh pen tändi jañğırtar säulesi tärizdi kenetten tartu eter sıyı
boladı. Sondıqtan da ekeui «Nivamen» quyğıtıp kele jatqanda
töñirektiñ bäri – künniñ közi osınday şuaqtı ekenin qazir ğana
bildi, älemdegi eñ äsem tau da osı şığar, tasqındap ağıp jatqan
özen suı qanday möp-möldir, üylerdiñ şatırları qanday ädemi
soğılğan, adamdar, künde körip jürgen auıl adamdarı bügin erekşe
sulu bolıp ketipti, joldıñ jieginde turıp, közimen uzatıp saladı,
qastarımen ötip bara jatqan arbanıñ üstindegiler köligin tejep,
izet bildirip jatır, bir sözben aytqanda, sol sätte bulardıñ közine
şalınğan jandı-jansız, alıs-jaqın zattar men qubılıstardıñ
bäri ğajayıp äsem äri janğa jılı bolıp körindi. Osınıñ bäri
ekeuiniñ bası auğan jaqqa bezip bara jatqanına, qasında Eles
otırğanına baylanıstı bolatın, qız munı közimen aymalap keledi,
är kirpigi erkelete qadalatınday... Osı bir mahabbat saparına bettep
kele jatıp, Arsen Samanşin bılay dep oy tüyindedi: eger mahabbat
Tau qulağan
eki adamğa şınımen ortaq bolsa, onda tağdırdıñ öziniñ qaltarısburılıstarın qalt etpey baqılap otıratın ğumırdıñ ädildigi de
osı boluğa tiis. Qasiretpen astasıp jatpağan armanşıldıq añğal
boladı, sondıqtan aldamşı keledi degen pikir bar. Olay emes,
armanşıldıq bärin de özgeşe qabıldaydı: köktegi kün de, jeti qabat
bolsa da, sol kök aspannıñ özi de, qanattarın quana qağıp, aynala
uşıp-qonğan köbelekter de oğan müldem özgeşe körinedi. Sonıñ bäri
ğaşıqtıq pen dünie-älemdi alğausız tazalıqpen qabılday biluden
tuındaydı. Jigitimiz dereu özin-özi toqtatıp, tejeu salmaq boldı:
«Ne degen äulekimin özim, büytuge bola ma eken, qaydağı joqtı
qaydan oylay beremin osı, şınımen aqılımnan adasqannan saumın
ba? Meyli, solay-aq bolsın. Esesine säl de bolsa özimdi baqıttı
sezinetin bolamın. Älde şın mahabbat osı ma eken? Şirkin-ay,
solay bolar ma edi! Bir kemeñgerdiñ aytuınşa, mahabbat degen –
jannıñ nurlanuı eken. Olay bolsa, janımız nurlana bersin, rul
de jeñildep ketken siyäqtı, joldıñ özi de ğaşıqtar kele jatqanın
bilgendey, quşağın ayqara aşadı!»
Jigittiñ jan düniesi osılay ändetip kele jattı, Eles te eş
qısılıp-qımtırılmastan tura osını aytqan kezde älgi pikiri
burınğıdan da beki tüsti:
– Qaraşı, Arsen, mına taular bayağıdan beri mahabbatımdı osı
jerden jolıqtıratınımdı kütken eken, munda jii keletinim de
osıdan şığar. Kütetinmin, biraq sonıñ şınımen bolatınına sene
almauşı edim... Bizdiñ auılda osı taudı Mäñgilik qalıñdıq kezip
jüredi degen añız bar.
– Oy, aytpaşı, Eles! Äytpese, jılap jiberermin!
– Ha-ha-ha! Ol üşin meniñ de janım auıradı… Oy, ruldi
mıqtap usta! Jol da bügin tap-taza siyäqtı!
Osınday sätterde ol mınaday tujırımğa keletin, eger qos
ğaşıqtıñ ekeui birdey baqıttı bolsa, onda buğan deyin olardıñ
ärqaysısınıñ jeke basında ne bolğanı, qanday qiındıqtı bastan
keşirgeni tükke de turmaydı. Ondaydı eske aludıñ qajeti joq,
onıñ bäri ötkenniñ ülesinde qalğan jäytter retinde umıtıluğa
Şıñğıs Aytmatov
tiis, öytkeni munday sätterde ömir jañadan bastaladı jäne onı
osı sätten bastap esepteu kerek. Tek til-közden aulaq... Qazir bular
sonday sätti bastan keşip keledi.
Alayda osınday özimşil idealizmine (bul termindi jolşıbay
özi oylap taptı) äri qinalıp, äri süysinip kele jatıp, baqıt degen
ärqaşan qayğı-qasirettiñ qarauılına ilinip turadı degen mazasız
oy ara-tura sanasında jarq ete tüsetinin bayqap keledi. Demek,
şeksiz baqıt bolmaydı eken. Bul jolı da älsin-älsin kökiregi
şım ete qaladı: «Añşılıq quruğa kelgen arab hanzadalarınıñ
jağdayı ne bolmaq? Şınımen Tastan-Auğan olardı amanatqa alar
ma eken? Onı äli de rayınan qaytaruğa tırısarmın-au, könbese
şe, onda ne isteymin? Meymandardı qorğau üşin bärin avtomatpen
(Bektur şef buğan da avtomat beruge uäde etken) qırıp salıp, özim
de öleyin be? Köp kedey at töbelindey baylardı sonau este joq
erte zamandardan beri jek köredi, erteñ munı – mine, arabtardıñ
milliardtağan aqşasın qorğau üşin mert bolğan beyşara dep
jürmey me! Bul kimge kerek? Kereğarlıq degen osı – jurttıñ
bäri milliarder bolğısı keledi, özderi bola almağasın, olardı
jek köredi. Mäsele onda emes. Ärkimniñ öz oyı bar. Sonımen, ne
isteymiz, qalay qılamız? Bärimiz bir arqanmen matalğanbız. Bizdiñ
adamdar qaraqşılıq jasauğa bel buıptı. Olardıñ joğaltatın
eşteñesi joq. Oljağa kenelu üşin eşteñeden tayınar emes...
Ayuan bolıp ketken be, şirkinder… Ayuannıñ oljasın
tabiğattıñ özi dayındap qoyğan. Adamdardıñ oljası – qılmıs
arqılı tabılmaq. Tastan-Auğan aytqanday, jahandanudı erttep
minip, öz ülesiñdi alıp qaluıñ kerek, şamañ jetkeninşe molıraq
qamtı. Keşigip qalmay turğanda şeñgeliñdi sala tüs! Eh, qurıp
ketkir burınğı mekteptes dosım-ay, Auğanğa barıp qanıñ qarayıp
qaytıptı, endi jahandanudıñ özin at bauırına alıp sabağalı
jür. Ne isteuge boladı? Qaytsek eken? Tüu, sen de! Umıt bärin,
tükirgeniñ bar ma!.. Endi ne isteymiz? Eşteñe!»
Bul oyınıñ tuyıqqa tirelgenin sezip, nazarın basqa jaqqa
audarmaq boldı, bügingi kenetten tap bolğan jaña bolmıstan bir
Tau qulağan
sätke de auıtqıp, alañdamau kerek. İyä, şınımen solay bolatın
– jaña ömir bastalğan siyäqtı. Bular äueli Elestiñ apayı turatın
osı auıldıñ qasında ornalasqan, bul öñirdegi birden-bir janarmay
quyu beketine burıldı, qız munda öziniñ sauda-sattıq şaruasına
baylanıstı jii kelip turadı eken, «Nivağa» benzin quyıp aldı
da äri qaray tarttı. Jolğa şıqqan soñ Arsen Samanşin kenet
maşinasın qalağa baratın jolğa qaray burdı, bul üşin taudıñ
arasımen jüru kerek. Maşinanı burğan soñ Arsen Samanşin säl
toqtap, bir minut jol jiegine ayaldadı. Ün-tünsiz oylanıp otır.
– Ne boldı, Arsen? – dep suradı Eles. – Ana jaqqa barmaymız
ba?
Jigit ündegen joq, sodan keyin külimsirep, basın şayqadı da,
qızdıñ jüzine tura qarap turıp, äzil-şını aralas bılay dedi:
– Qarsı bolmaysıñ ba, Eles, men seni qalağa äketpekpin!
– Solay ma!
– İyä, bayağı zamandağıday, seni alıp qaşpaqpın. Buğan ne
aytasıñ?
– Oy, Arsen, ne üşin?
– Äzildep turğan joqpın, ekeumiz qosılamız, erli-zayıptı kün
keşemiz.
– Qız alıp qaşqan jurnalist! Sonda meni gitarammen qosıp
alıp qaşpaqsıñ ğoy! Qızıq eken! – dep quana külip jiberdi Eles. –
Jaqsı ğoy bul! Mundaydı tek armandauğa ğana boladı! Erli-zayıptı
bolğandı men de qalaymın. Ayda köligiñdi! Äytpese, maşinamız
qalay qaray, qay bağıtqa jürerin bilmey tur!
– O, key! Demek, kelistik qoy. Äzirşe, özimiz oylağanday, tauğa
barayıq, sodan keyin köre jatarmız, – dep Arsen Samanşin
«Nivanı» özderi alğaş tañdağan jaqqa – taudıñ bergi betindegi
şatqaldı jarıp aqqan özenniñ jağasında ösken şoq toğayğa qaray
burdı.
Endigi oqiğa klip-filmdegidey örbidi. Dittegen jerlerine tezaq jetti. Dereu jayğasıp, maşinadan gitaranı alıp şıqtı. Kün
eñkeyip qalğan, birtindep külgin tüske boyala bastağan tau jaqtan
Şıñğıs Aytmatov
keşki samal esip tur. Jazdıñ nağız qızğan şağı. Tau özeni ğasırlar
boyı su şayıp, kedir-budırın tegistep, jumırlap tastağan
tastardı erkelete sipalap, sılq-sılq külip, sıldırap ağıp jatır.
Ekeui qurğaq butalardı sındırıp äkelip, şağın alau jaqtı.
Elestiñ qolı-qolına juqpaydı. Neni qolğa alsa da tez tındıratını
körinip tur. Özenniñ jağasındağı kök şalğınğa üyden ala şıqqan
jamılğını tösep jiberip, dereu ekeui de tır-jalañaş şeşindi
de, tuñğiıq sezimge jutılıp kete bardı, aymalasıp, ayqasqan qos
ğaşıq kök aspannıñ kuälik etuimen mahabbat aydınında es-tüssiz
qalqıp baradı… Ğaşıqtardıñ lapıldağan sezimine süysingen aspan
älemi de tas töbeden töñkerilip, üñile qalğan. Bul ekeui özderiniñ kim
ekenin umıtqanday, birde bas aynalarday şırqau biik te tüpsiz tereñ
ğarış älemine samğay köterilip, endi birde qaytadan jerge tüsedi.
Aynala tabiğat ta bularmen birge qimıldap, birge tınıstaytınday,
kögoray şöptiñ är talı, ağaştardıñ är japırağı ekeuiniñ demimen
birge sıbdırlasıp, ağaş butaqtarı bir joğarı, bir tömen mayısa
qozğalıp, äredik şoqtala ösken gülder de äsem üylesimmen ırğala
bilep ketti... Bulardıñ mahabbatına tabiğat tügel qoşemet körsetip
turğanday. Äsirese jıltır tastardı ayalay aqqan tau özeni erekşe
quanışqa bölenip – sıqılıqtay külip, buırqanıp, rahattana
ıñıranıp, bir sät toqtay qalıp, qaytadan quşağın jayıp, jağalaudı
quşırlana aymalaydı. Tau şıñdarınıñ arasınan älsin-älsin jarq
etip köringen kün de şattana közin qısıp qoyadı, uşqan qustar osı
läzzattı köriniske süysinip äuede ilinip turıp qalıptı, jügirgen
añ, jorğalağan sarşunaq tışqanğa deyin qalt tura qalıp, bastarın
jan-jağına burğıştap, qulaqtarın qayşılap, jarqırağan
közderimen osı mahabbat merekesine quttı bolsın aytıp tur... Eki
ğaşıq jumaqtıñ törinde jürgendey rahatqa bölenip, quşaqtarı
ayqasıp, qaytadan jazılıp, buırqanğan özenge qoyıp ketip, birbirine su şaşısıp, mäz-meyram boladı, müsinderi qanday sulu,
jüzderi bal-bul janadı, qaytadan quşaqtasıp, mahabbat susınınan
tağı da simire tüsedi, rizaşılıqqa bölenip, meyiri qanğan kün közi
taudan asıp, tösegine qulap baradı...
Tau şatqalındağı özenniñ jağasında osılay boldı. Sonıñ
Tau qulağan
bärin jüregimen sezgen Mäñgilik qalıñdıq taudan tauğa sekirip, eki
ğaşıqtı köruge asığıp, dedeñ qağıp jügirip keledi. Kenet gitarasın
sıñğırlatıp, şırqap qoya bergen Elestiñ dausın estip, qalt toqtay
qaldı, ğaşıq änin berile tıñdap, közinen jası sorğalap, sıbırlap
tur: «Men de osını armandap edim... Qaydasıñ sen, mergenim, qayda
jürsiñ? Qaşan jolığar ekenbiz?»
Osınıñ bäri tau şatqalındağı özenniñ jağasında bolğan. Talay
jäytter aytıldı, talay sırlar şertildi. Ekeui de bir-biriniñ ötken
ömiri, jeke basınıñ tirligi turalı bir auız söz qozğağan joq, bular
üşin uaqıt osı künnen, osı sätten bastalğanday. Ras, ekeuiniñ
äñgimesi äzilden örbidi, jalpı, äzil degenniñ ğumırı qısqa boladı,
baqıtımızğa oray, äzil-qaljıñ eşqaşan tausılmaq emes. Arsen
Samanşin kenetten bılay dep mälimdedi:
– Bilesiñ be, bul jer endi Eles şatqalı dep atalatın boladı! Ädemi emes pe? Buğan qalay qaraysıñ? Geografiyälıq basqaru
orındarına osınday usınıs jasamaqpın.
– Qalay bolıp şığarın bayqap köreyik, Arsen, öytkeni, men
munı Arsen şatqalı dep ataudı usınbaqpın! Ekeumiz de bügin jas
bala siyäqtımız, iyä? Äueli öz esimimizden bastayıqşı, men seni
budan bılay Arsenbek dep ataymın, al sen meni Elesgül de, bala
kezimde jurttıñ bäri solay atauşı edi.
Sodan keyin ekeui aluan taqırıpta söz qozğadı, sayasat turalı da
aytıldı, sayasattıñ jürmeytin jeri bar ma, qos ğaşıqtıñ osınday
oñaşa şağına da aralasıp ketti, sayasat turalı äñgime bastalsa bitti,
oğan qatıstı basqa da tolıp jatqan jäytter öz-özinen ağıtılıp
ketedi. Halıqtıñ jağdayı qalay boladı, endi ne isteu kerek? Arsen
Samanşinniñ bul jönindegi pikirin Eles tüsinistikpen qabıldadı.
Özin tolğantıp jürgen oyların ayttı. Mısalı, auıldıq jerlerde
egin jäne mal şaruaşılığı önimderin eksportqa şığaruğa suranıs
joq. Kedeylik pen jumıssızdıq sodan tuındaydı, jumıssızdıq
jürgen jerde urlıq pen maskünemdik siyäqtı azğındaudıñ qosa
jüretini belgili, talay adam esirtkige salınıp ketti. Aynala tügel
tığırıqqa tirelip turğan osınday kezde «Mergen» añşılıq
Şıñğıs Aytmatov
firmasınıñ atağı dürildep şığa kelgeni tüsinikti – munda jumıs ta
bar, jalaqı da tölenedi. Biraz adamnıñ öz qolı öz auzına jetip, bir
jırğap qaldı. Şeteldiñ bayları añşılıq quruğa osında keletin
boldı dep auıl tügel quanıp jür. Olardıñ köñilin qaldırğım
kelmeydi, özi sauda jasağanda mayday jağadı, şekesi şılqıp jür,
bizdiñ birer dollar tapqanımızdı köre almağanı ma dep söz qıluı
kädik. Seniñ ağayıñ isker adam, talaylarğa jaqsılıq jasap jür. Tek
erteñgi künimiz ne boların bilmeymin.
– Şaqıra salısımen jetip kelgenime qaramastan, osını
aytpauıma bolmay tur, Arsen. Mä, gitaranı ustay turşı, ömir boyı
seniñ aldıñda än salıp ötuge barmın, qazir mınanı oylap turmın, –
dedi ol ekeui Tuyıqjarğa qaytuğa jinalıp jatqan kezde. – Ekologiyä
turalı qaqsağanda jağımız sembeydi.
– İyä, durıs aytasıñ, Eles, men seni tüsinip turmın, biraz
qinaluğa tura keledi, – dep kelisti qızdıñ ne aytqalı turğanın
emeuirinen uqqan jigitimiz. – Bul jayında qanşa ret aytıldı,
ekologiyä turalı epos jazıp jatqandar da bar, aqşa körse boldı,
közderi qızarıp şığa keledi, ekologiyäñ jayına qaladı… Sen
öziñ turalı aytıp tursıñ, ärine, buğan tikeley qatısıñ joq,
añşılıqqa aralaspaysıñ, gitarañdı şertip, oyın-sauıqqa ğana
üles qosasıñ. Al men osı añşılıqtıñ bası-qasında jüruge
tiispin, Bektur-şefke uäde bergem, tuısqanımnıñ sözin jerge
tastay almaymın – söytip mağan şeginer jer qalğan joq. Qolayağım mataulı... Bilgenimde ğoy…
– Oy, tüsinemin, Arsen, oy, quşaqtaşı meni, qanday rahat! – ekeui
tağı da quşaqtarı ayqasıp, esteri kete süyise bastadı. Azdan soñ
Eles demin basıp, sözin jalğastırdı. – Bul usınıstan bas tartıp,
osında kelmegen künniñ özinde de… Biznes qazanı bäribir saqırlap
qaynay berer edi.
– Toqta! Toqta! «Mergen» firmasınıñ biznesi jäy sebep qana
bolğan, şaması, men munda senimen jolığatınımdı sezip, sen üşin
kelgen şığarmın, Eles. Ekeumiz kezdesuge tiis bolğan şığarmız.
Mine, sol üşin kelgenmin munda…
Tau qulağan
– Durıs aytasıñ! Özim de osını aytuıñdı kütip edim. Men de
munda sen üşin kelgenmin, Arsen! Solay şığıp tur. Kördiñ be…
– İyä, körip turmın, demek, «jaman aytpay – jaqsı joq» degen
söz durıs aytılğan. Kerek deseñ, bul üşin qar barıstarına alğıs
aytuımız kerek, bärine solar kinäli, bizdiñ osında keluimizge türtki
bolğan solar emes pe, ha-ha-ha!
– Oy, Arsen, şınımen solay, barıstarğa rahmet!
Tağı da aymalasıp, süyise bastadı, kenet Eles tağı bir äzildi
oylap taptı:
– Tıñda, Arsen, bilesiñ be, sen – barıssıñ, al men – ölekşinmin!
– Solay ma? Jalpı, durıs aytasıñ, solay!
Osı sät bir oqıs sezimdi bastan keşirdi – keremettiñ küşi me
eken, älde basqa ma!.. «Ekeumiz de barıspız» degen mağınasız
sözdi aytqanı sol edi, sanasın sumdıq ürey şarpıp ötti, älde
işki tüysiginiñ eskertui me, eriksiz: «Eger barıs bolsaq, künimiz ne
bolmaq?» – dep oyladı. Bul dalbasağa küleyin dep edi, şaşalıp qala
jazdadı, tula boyı titirkenip, boyı muzdap sala berdi... Munısı
nesi eken?
Qalay bolğanda da osı äzilderi bayıptı äñgimege qozğau saldı.
Elestiñ aytuınşa, taudağı auılda şulı jañalıqqa aynalıp,
jergilikti turğındardıñ äñgimesine özek, tilderine tiek bolıp,
budan basqa aytatın söz qalmağanday köringen añşılıq biznestiñ
kündelikti ömirdegi bastı taqırıpqa aynaluı osı öñirdegi turğındar
üşin auıl şaruaşılığınıñ taudağı tağı añdar men jabayı
januarlarğa añşılıq quru tärizdi mañızdı is boludan qalğanın
bildiretini turalı eşkimge jaq aşpasa da, soñğı künderi kökeyin
äldebir mazasızdıq bilep alıptı. Eger osılay jalğasa berip, jaña
narıqtıq ahualğa baylanıstı tauar öndirudiñ jergilikti täsilderin
tauıp, solardı jolğa qoyu qolğa alınbay, añşılıq biznes tağı
birneşe jıl dürildep turar bolsa taudağı añ da tausılıp bitedi, eñ
aldımen bul qar barıstarına qatıstı, soñğı kekilikke deyin atıp
aladı, sodan keyin neni aulamaq, qaytip kün körmek?
– Oylap qaraşı, Arsen, osını oylap mazam qaşıp jür, bul
Şıñğıs Aytmatov
jayında eşkimmen oy bölisuge batılım barmaydı. Bilesiñ be, Arsen, tipten qolımnan kelse, arab añşılarınıñ aldınan qolıma:
«Qar barısınan qolıñdı tart! Bizdiñ barıstarğa tiisuşi bolma! Barıstardıñ da ömir süruge haqı bar, bizdiñ añdarımızğa
tiispeñder!» degen urandar jazılğan plakat köterip şığar edim! Bul
jayında oylaudıñ özi qorqınıştı – onda meni auıl turğındarınıñ
özderi-aq taspen atıp öltirer edi, munday bizneske kesel keltirgen
adamdı kim ayasın! Şeteldikterdiñ añşılıq quruına jağday
jasağannan basqa künköris közi de qalğan joq! Öytip-büytip ömir
süru kerek qoy! Joq, olar tüsinbeydi de, buğan kedergi keltirgenderdi
ayamaydı da, solay emes pe, Arsen?
– İyä, qazir solay, bul söziñmen tolıq kelisemin, durıs aytasıñ,
Eles, bul jolı bolmasa da kelesi jolı osınday bastama köteruimiz
kerek, biznes-añşılıqqa balama bola alatınday käsip közderin tabu
kerek, Auğanstanda esirtki plantatsiyäların almastıra alatın auıl
şaruaşılığı daqıldarın izdestirip jatır deydi ğoy, sol siyäqtı.
Bul turalı qazir köp jazıp jür.
– Kenetten osı äñgimeni qozğağanım üşin keşir, Arsen. Jan
düniemiz jaña ğana jarastıq tapqan kezde bul orınsız da bolğan
şığar. Sen mağan baqıt qaqpasın aştıñ, tüsinesiñ be, saudanıñ
qamımen är jerge, är qalağa barıp turamın, ol jaqtarda ne bolıp jatqanın körip jürmin, jurttıñ bäri narıqtıq ekonomikağa
beyimdelip jatır, tek bizdiñ taudıñ halqı ğana uyqısınan oyanar
emes… Keşir… Barıs aulauğa qarsı plakat köteru turalı aytqanım
qur qiyäl ğana, şeteldikterdiñ ermeginen payda tappaq bolamız,
añşılardıñ soñınan söytip salpaqtay berip, öz bilgenimizben
eñbek etpeytin bolsaq, özimiz sorlaymız ğoy, keyinnen aynalamız
tügel qañırap qalmay ma?.. Keşir... Köp söylep ketippin. Men seni
süyemin... Senesiñ be osığan?
– Ärine, senemin! Sen de meni keşir, Eles. Bul öte
mañızdı äñgime, biraz pikir qosar edim, äzirşe sonı keyinge
qaldıra turayıq… Maşinağa minip, jolğa şığayıq, tün bolıp qaldı, şarua jayında äli talay söylesermiz. Kimniñ
Tau qulağan
kimdi süyetinine kelsek, bul meniñ süyikti taqırıbım.
– Onda söyteyik, Arsen, men gitaramdı alıp artqı orındıqqa
otırayın, maşinanı aydauıña kedergi keltirmeyin. Sağan bayau ğana
sırşıl äuenderdi şertip otıramın… Bul da muzıka… Kelistik pe?
– Keliskende qanday! Bul men üşin ğaşığımnıñ özime ğana arnap
oñaşada qoyğan kontserti boladı. Tıñdaymın da… tağdırıma alğıs
aytamın.
– Ne üşin?
– Sen üşin, Eles!
– Men de!
– Olay bolsa, kettik!
Bul jerde eşqanday teatrdıñ joq ekenin, qızğa sırın aldırmay,
özin aqjarqın ustau, özin-özi ayausız kinälap, işinen qan jılap otırsa
da, özegin jarğan ökinişin sırtqa şığarmay, öz-özine toqtau salıp,
barıs ürkituşilerdiñ qanday sumdıqqa dayındalıp jatqanın, soqır
senimniñ qulı, degeninen qaytpauğa bekingen birbetkey, jahandanudıñ
jauı Tastan-Auğannıñ basına äskeri furajkasın kiip, sol arqılı
añşılardı amanatqa alu jöninde buyrıq-belgi bergeli jürgenin
jasırıp qalu Arsen Samanşinge qanşalıqtı qiınğa tüskenin Eles
bilmeytin edi, osınıñ bäriniñ saldarı ne bolmaq jäne nemen ayaqtalar
eken... Özi de arandap qaldı, endi budan qutıla almas… Ne isteuge
boladı? Ne amal bar? Büytken añşılıq biznesti qarğıs atsın!
Adamdı da, añdı da bir arqanmen matağan ozbırlıq qoy bul… Bul
tuzaqtan aman qutılasıñ dep kim ayta aladı? Eşkim... Sondıqtan,
tağdırı qıl üstinde tur – ne bar boladı, ne joq boladı. Bul jayında
jan sırın bölisken ğaşığına da ayta almaydı… Tas qamaldı
qiratuğa täuekel etuge batılı barar emes… Joq, öytuge bolmaydı…
Taulı öñirde ımırt erte tüsedi, kün batsa boldı, töñirek tügel
tunjırağan qarañğılıq quşağına jutılıp jüre beredi. Tabiğat
ğaşıqtarğa oñ közimen qaraydı degen söz ras bolsa kerek. Qaytar
jolda aynala-töñirek ekeuine quşağın jayıp, tamıljıp turdı.
Mundaydı tek şeksiz süyispenşiliktiñ äserinen sanasınıñ sarayı
ayqara aşılğan kezde, bolmıstıñ äsem üylesimin jan-jüregimen
Şıñğıs Aytmatov
sezingen sätte şın ğaşıqtar ğana uğına aladı. Bir-birine jäne
aynaladağı tabiğattıñ äsemdigine qalay süysinse, özderiniñ jan
düniesiniñ sululığına da solay masattanıp, rahatqa bölenip keledi.
Iñir qarañğısında burınğıdan da zorayıp körinetin tau
şıñdarınıñ jotaları birtindep bir-birine qosılıp bara jatır,
tik jartastarı men üşkir tastarınıñ qırları da döñgelene
tüskendey. Sol şıñdardıñ üstinde, älginde ğana kökpeñbek bolıp
turıp, kürt qarauıtıp sala bergen tüpsiz aspannıñ tösinde şudaşuda aqşa bulttar erkeley iiriledi. Aqşıl tumanmen astasqan osı
bulttarğa qaray qol ustasıp jügirip keter me edi, solarmen birge
aspan äleminde aunaq salsañ ğoy, şirkin. Jel de joq, jañbır da joq,
ıstıq ta, suıq ta emes, mamırajay bir ğajayıp sät.
«Niva» eñistegi ıldi jolmen bayau jıljıp keledi, eki ğaşıq
üylerine qaytuğa asığar emes, äli de birge bolğandı qalaydı.
Jol boyı kenetten talayına tap bolğan osınau baqıttı sezimniñ
äldiine bölengen ekeui bul seruenniñ jäy ğana köñil köteru emes,
tağdırların birjola şeşken, ekeui de iştey qalağan, ekeui üşin
de sözsiz mañızdı kezdesu bolğanın, buğan deyingi ötken ömiri,
burınğı san qilı oqiğalar men kezdesuler, mahabbat maşaqattarı
tügel umıtılıp, aldağı ömirden birjola sızıp tastalğanın jantänimen uğınıp keledi. Qayda bastar eken bul, jaqsılıqqa ma,
älde... Aldarınan ne kütip tur, küni erteñ ne boladı? Qanday isterge,
qanday qiındıqtarğa tap bolar eken? Bul jayında ekeui de oylağan
joq – esterinen tandırğan qudiretti sezimniñ quşağında kele jatıp,
osı baqıtımız mäñgi jalğasa berse eken dep tilep keledi.
Söytip, olar qaytıp kele jattı. Artqı orındıqta otırğan
Eles gitarasın bappen şertip qoyadı, süyiktiñmen birge janıñdı
terbegen äsem äuendi tıñdau bir ğanibet emes pe, Arsen Samanşin
öziniñ «Nivasın» aydap osı jolmen talay ötti, soğan qaramastan
bul jolı alğaş ret kele jatqanday sezindi, öytkeni qazir ğaşığımen
birge janı jañğırıp, jaña adam bolıp oraldı ğoy, sondıqtan
basqa jäytterge, äsirese bayıptı tolğanısqa alañdamaq emes. Jeñil
äzilmen jol qısqartıp keledi, Eles te tura solay jauap qayıradı,
Tau qulağan
äñgimeleri jarasımdı-aq. Bir sät artına burılıp, jımiğan küyi
bılay dep suradı:
– Al eger maşinanı keri qaray bursam qaytesiñ? Qalağa tartıp
otırsaq! Buğan qalay qarar ediñ?
Eles säl alğa umsınıp, sıbırlay jauap qaytardı:
– Qalağan jeriñnen burıla ber!
Osılay köñili şalqıp kele jatıp Arsen Samanşin bir närsege
tañğaldı, kütpegen jerden müldem özgerip şığa kelgeni qızıq
boldı, munı qalay tüsindiruge boladı, sosın bılay dep oyladı:
«Mağan ne boldı özi, älde bul da adamzat damuınıñ jaña bir satısı
ma eken?», öytkeni soñğı kezderi bir sät te esinen ketpey qoyğan
kek alu turalı josparı, senimdi qaru – tapanşa tauıp alıp, qolı
qaltıramastan qas jauınıñ janın jahannamğa jiberip, sodan keyin
özin-özi öltiruge bel baylağanı birtindep umıtılıp bara jatır,
burınğıday mazasın alıp, degbirin qaşırmaydı, kökeyiniñ tereñ
tükpirinen sonı birjola umıtıp, moynına sonday auır künäni
artpay-aq qoysam qaytedi degen jaña pikir boy kötergen siyäqtı.
«Sol Qurşatı tüspegir qurıp nege ketpeydi özi! Sırtı jıltır, işi
buldır juldızğa aynalğanına mäz bolıp jürgen Aydana meni kerek
qılmasa, onsız-aq ömir süre alamın. Ne degen esalañ bolğanmın
özim. Jeter endi! Bäri bitti! Aldımnan jaña kökjiek aşıldı», –
degen oylar aragidik miında jarq ete qaladı. Tağı da: «Mäñgilik
qalıñdıqtı bäribir umıtpaymın. Ol şığarmanı endi jaña küşpen,
jaña jigermen qolğa alamın. Eñ bastısı – janım jañğırıp
qaldı...»
Alayda tağdırdıñ öz oylağanı bar, naqtı şındıqtı umıtıp,
onı elemeuge tırısqan ğaşıqtardı ömir keyde öz ornına qoyıp
beredi. Bolmıstıñ baqıt degendi özinşe bağalaytını boladı, qatal
şındıq bul ekeuin tätti uyqıdan oyatıp, özimen betpe-bet keluge
mäjbür etu üşin mısıqtabandap kelip qalıp edi.
Jolda kele jatıp Arsen Samanşin osınday oyğa ketti, özi
sonı durıs dep esepteytin siyäqtı, eger Eles ekeui şınımen erlizayıptı bolıp birge tursa qayter edi? Ekeuiniñ minezi de, ömirge
Şıñğıs Aytmatov
közqarası da, turmıs turalı pikiri de uqsas eken. Qız da osılay
oyladı ma, joq pa – ol jağın bilmeydi, bul jöninde äzirşe eşteñe
aytıla qoyğan joq. Äyteuir, bul qız özine layıqtı siyäqtı, bilimi
de, biligi de jetkilikti, boyı da, soyı da eşkimnen kem emes, tasımal
saudamen aynalısıp jürgenine qarağanda pısıq ta boluı kerek. Bul
orayda samauırın sauğan köpesterdiñ äyeli siyäqtı astı-üstin tügel
tekserip otıratın jağday qayda. Äyteuir, tuıstarınıñ qaşanğı
boydaq jüre beresiñ degen qıjırtpasınan qutıları sözsiz, äsirese,
auıldağılar «Çerçill ağa» dep atap jürgen Bektur şef pen it satu
jönindegi sarapşı bolıp ketken Ardaq ağası jäne basqa nemereşöbere ağayındar tınıştalar edi. Eñ bastısı, tağdırdıñ munday
kürt burılısına Eles qalay qaraydı, ol ne aytadı – onıñ da öz
oyı, josparı, şeşilmey jürgen mäseleleri boluı mümkin ğoy.
Degenmen, jol öziniki, üylenu jönindegi äñgimeni qaşan da er adam
bastauğa tiis...
Ärine, ekeuiniñ qalağa birge ketetini turalı osında,
Tuyıqjardağı «Mergen» firmasınıñ şaruasına aralasıp
jürgende, arab hanzadalarınıñ qar barısın aulau saparı sätimen
bastalıp, oydağıday ayaqtalğanğa deyin-aq söylesip, äzil retinde
emes, şınımen kelisip, ekeuiniñ tilegi bir jerden şığarına anıq
köz jetkizip aluğa bolar edi. Elestiñ gitarada şertken äuenine eltip
kele jatıp osı oyı beki tüsti, bul äñgimeni tura qazir, jolda kele
jatıp bastağanı jön, sodan keyin turmıstıñ tausılıp bitpes
küybeñine ekeui birlesip kirisetin boladı, biraq pende şirkinniñ
qay oylağanı bolıp jatır, ömirdiñ özi bulardıñ aldına aldırmas
asuın sol zamat tosa qoydı. Arsen Samanşin tamağına keptelip,
tınısın tarıltqan älgi bir sumpayı qastandıqtı, Tastan-Auğan
men onıñ sıbaylastarınıñ şeteldik añşılardı amanatqa alu
jönindegi qılmıstı josparın esine tüsirmeuge, elemeuge, müldem
umıtuğa, bul jöninde oyğa almauğa qanşama tırısqanımen qolınan
kelmey qoydı, Tastan-Auğan äli de rayınan qaytıp, qun töletu
arqılı pälen million oljağa keneluge qurılğan adam estimegen
qaskünemdikke bara qoymas dep özin-özi sendirmek boladı. Baylıqqa
Tau qulağan
belşeden batudıñ munday mümkindigi ömirde bir-aq ret bolatını,
odan ayırılıp qalmau kerektigi turalı aram piğıldan arılıp,
bul oqiğanıñ tuğan auılına qanday zardabı tierin, bükil eldiñ
abıroydan ayırılıp qaların oylau kerek emes pe.
Jalpığa ortaq bolğanımen, jeke basıñ qinala qalsa dereu esiñe
sap ete tüsetin jäytter turalı oyladı. Söytip, osı şındıqqa tağı
da köz jetkizgendey boldı: «O, Quday, bul dünieniñ kereğarlıqtan
ğana turatını nesi eken – äu basta jaralğannan beri osılay ma,
äyteuir, qayda barsañ da qisınsız qarama-qayşılıqqa tap bolasıñ,
ayaqqa oratılıp jürgizbeydi», – dep oyladı ol terezeden janjaqqa qarap qoyıp. Imırt üyirilgen eken, auıl da onşa alıs emes.
Elespen qoştasqısı kelmey tur. Äbden bauır basıp qalıptı.
Müldem qiyä alar emes. Sonımen qatar, basına neşe türli oylar
oraladı: «Jağday bolsa mınau – özin-özi jahandanuğa qarsımın dep
jariyälağan qurıp ketkir Tastan-Auğannıñ qaqpanına tüsip qaldım.
Ol üşin jahandanudıñ özi de lañkestiktiñ bir täsili. Aqtalu üşin
tapqan amalın qaraşı. Marksşilder onı qoldar edi, aqtap aluı da
bek mümkin, ärine. Tau işinde özimizdiñ Çe Gevara payda boluğa tiis
dep qoyadı. Meyli ğoy, degenmen, bul qayda, Çe Gevara qayda! Onı
uqpaydı, öziniki jön. Eh, milliondağan dollarlar seldey qaptap,
kez kelgen ädemi oy men asıl murattarıñdı tasqınımen ağızıp
äketkeli turğanda rayınan qaytara almassıñ onı. Bul orayda ol üşin
ömir men ölimniñ eş ayırmaşılığı joq. Küyki tirlikten tüñilemin
dep joldan adasqan beybaqtar-ay, qayırşılıqpen kün keşu kimge
unasın. Naq osı sätte milliardtarı men trilliondarın qayda
şaşarın bilmey jürgeni külli älemge belgili bayşikeşter añşılıq
quramız dep, aspannan sap ete tüskendey özderi kele qalğanın
aytsañşı. Tastan-Auğannıñ soñına ergen qaraqşılardıñ miı
aynalıp qalğan, älgilerdiñ aqşasında özderiniñ de ülesi bar ekenine
şınımen senimdi… Oy, qaşanğı qıñqılday beruge boladı, bärine
bir-aq tükirip, tayıp otırmay ma! Sonda qayda barmaqsıñ? Öytip
öz basıñda sauğalarsıñ-au, basqaları qaytpek? Tığırıqqa tireldiñ
degen osı, bul pälege qaydan tap bolıp edim! Munısı qorqaqtıq
Şıñğıs Aytmatov
boların işi sezip tur, oy ormanınan alıp şığar soqpağıñdı tapsañ
da öz-öziñnen bäribir qaşıp qutılmassıñ.
Munıñ bäri äzirşe jospar ğana, sondıqtan sayqımazaqtıñ
qaljıñınday öreskel äri külkili bolatın. Osınıñ bärin qızğa
aytıp berip, külkige qarıq bolsaq qaytedi dep bir oyladı. Äueli
maşinanıñ jürisin säl bayaulatıp, bayıppen suraq qoydı:
– Eles, eger äldebir sebeppen tau işindegi üñgirdi meken etip,
jalğız özim elden jıraq ketip, sayaq tursam qaytedi degenimde
birdeñe aytpaq bolğansıñ, ol ne edi?
Eles tartınğan joq:
– Men de birge qalar edim. Qasıñnan mäñgi ketpes edim! – dedi ol
külimsirep, gitarasın qoya salıp, basın munıñ iığına süyedi.
– O-o, bul oñay emes, Eles. Kel, qasıma otırşı, äli on
şaqırımday jüremiz, söylesip alayıq, – dep «Nivasın» toqtattı.
Eles jiti qimıldap qasına kelip otırdı, janı jılıp qoya berdi,
tula boyı äldebir tätti sezimge bölengendey bolıp, maşinasın
qozğadı.
– Ne, Arsen, şınımen üñgirde turğıñ kelip jür me?
– Kim bilgen onı, bul turalı keyinirek söylesermiz, odan da
mınanı aytşı – menimen birge üñgirde turuğa şınımen dayınsıñ
ba öziñ? Tas däuirine qaytadan tap bolamın dep qorıqpaysıñ ba?
Elestiñ şının aytıp otırğanı birden bayqaladı, äñgimeniñ
auanı äzil-şını aralas bolğanımen, baysaldı jauap berudi talap
etetin:
– Bayqamadıñ ba, Arsen, men sağan unauğa tırısıp kelemin ğoy.
– Söytkeniñdi men de qalar edim!
– Nesi bar, olay bolsa, jaña ğana özenniñ jağasında, butalardıñ
arasında jatqanımızday tauda da ömir süremiz, mahabbat läzzatına
bölenemiz. Butanıñ tübinde uyıqtap, özenge şomılamız. Tek mağan
mınanı aytşı, üñgirde turğan kezimizde öziñ de üñgir adamı bolıp
ketesiñ ğoy, sol kezde nemen şuğıldanbaqsıñ?
– Öz-özimdi jetildirumen şuğıldanamın. Sağan lektsiyä oqimın.
Täñirşildik degen ilim bar. Aspan ämirşisine sıyınatındar
ustanadı.
Tau qulağan
– Munı osı jaqtağı moldalar bilip qoysa, üñgirdiñ auzın bitep
tastar. Onda ne isteysiñ? Tek oylap qalma, Arsen, ol üñgirde jalğız
qalmaysıñ, men de qasıñda bolamın, eşqayda ketpeymin.
– E, onda qorqatın eşteñe joq. İslamşılardıñ öz şaruası
da jetip jatır. Qaydağı bir tau işindegi kezbeni qaytsin, olar
bükil ğalamnıñ mäselelerimen aynalısadı, soğan da uaqıt taba
bermeydi.
– Men şe, Arsen? Men tek seniñ qamıñdı ğana oylaytın
bolamın. Demek, men üşin senen basqa ğalamnıñ qajeti joq!
– Onday bolsam armanım ne! Aytşı, men üşin ne jasay alar
ediñ?
– Bala tuıp berer edim. İyä, şın aytamın! Ulımız boladı,
qolınan ustap jetektep jüremin. Seniñ üñgirdegi lektsiyäña ertip
aparamın, bala kezinen qulağına siñe bersin.
– Balanı jastayınan oqıtqan durıs, ärine. Qay kezde de solay
bolğan. Men dayınmın. Aspan ämirşisinen bäri solay bolıp şığuın
surap jalbarınar edim. Keşir, Eles, mümkin bul orınsız da bolar,
alayda şınımen surap turmın, osını bilgim keledi – buğan deyin
balalı bolıp körip pe ediñ?
Eles eş qısılğan joq – qısqa ğana jauap berdi:
– Joq. Saqtanıp jürdim ğoy.
– Endi saqtanbauğa tırısşı.
– Kerisinşe, Arsen. Sen qulşılıq etkeli jürgen Aspan
ämirşisine men de jalbarınıp, uldı boluımızdı suramaqpın.
– Qız bolsa da quanar edim, Eles!
– Men de! Jaqsı ğoy bul! Qızdar jastayınan aqıldı boladı.
– İyä, bul belgili jäyt! Kördiñ be, Eles, barlıq mäseleler
retteldi, osındayda aytatınday, endi taraptardıñ hattamağa qol
qoyuı ğana qaldı.
– Bul tamaşa hattama boladı! – dedi qız süysingenin jasıra almay.
– Olay bolsa, sol hattamanı dayındau kerek, – dep til qattı
jigit.
Şıñğıs Aytmatov
Bir sät ekeui de ünsiz qaldı, osı köñildi şeşimge qalay
kelgenderin tüsinuge tırısıp keledi. Auıldıñ şet jağı körindi.
Qarañğılıq qoyulana tüsken. Jarqırağan ottar birtindep jaqınday
berdi. Kenet maşinanıñ işinde telefon şırılı estildi.
– Oy, mağan ğoy! – dep ornınan lıp etip köterilgen Eles artqı
orındıqqa eñkeyip, kürtkesin aldı da qaltasınan telefonın
şığardı:
– İyä, iyä! Bul kim eken? Ä, Zeynep! Men taudan tüsip kelemin,
ol jaqqa telefon dabılı jetpeydi, Tuyıqjarğa qazir ğana keldik.
İyä, tıñdap turmın. Fakspen jibergen surağımızğa qanday jauap
kelerin kütip jürgenimdi bilesiñ ğoy. On toğızı deysiñ be, bul tım
erte emes pe? Solay bolıp tur. Jaqsı, bärin oylanıp alayın, sodan
keyin özim habarlasamın. İyä, iyä, mindetti türde, eki sağattan keyin.
Äzirşe, Zeynep.
Eles telefonın qaytadan kürtkesiniñ qaltasına salıp qoydı da,
bul Äulieatanıñ mañındağı Şolğanda turatın qurbısı – tasımal
sauda jönindegi äriptesi Zeynep ekenin ayttı, özderi tört adam, Eles
solardıñ arasındağı jetekşisi tärizdi, bir kezderi pionerlerdiñ
osınday jetekşisi boluşı edi. Saratovta usaq köterme sauda keşeni
bar. Sol jaqqa poyızben barıp, tauar satıp alu kerek. Ol jaqpen
kelisim jasap qoyğan, äkelgen zattarın osındağı bazarlar men
dükenderge taratıp beredi.
– Ne isteysiñ, Eles? – dep suradı ol mazasızdanıp. – Jolğa
şığatın bolsañ jetkizip salayın.
– Joq, alañdamay-aq qoy. Poyızben baramız ğoy. Äulieatadan
jolığamız da Saratovqa tartamız. Sosın keri qaytamız. Endi ne
istesem eken? Saratovqa bir aptadan keyin baratın şığarmız dep
jürsem, olay emes, erteñ jolğa şığu kerek bolıp tur.
Tağı da ünsiz qaldı. Arsen Samanşin maşinasın toqtattı.
Qısqa da bolsa dumandı, jumaqta jürgendey rahat kezdesudi kenetten
kündelikti tirşilik bölip ketti. Ekeui de eresek adam, sonda da
kädimgidey abırjıp qaldı. Onda turğan ne bar, bul düniede ärkimniñ
de öz isi, öz şaruası boladı, ömirdiñ özi de osınday usaq-tüyekterden
Tau qulağan
turmay ma. Bul ekeui aspannan qol ustasıp salbırap tüskendey, birbirinen qısılıp, qımsındı da qaldı. Bul ıñğaysızdıq bir sätke
ğana sozıldı. Eles pısıqtığın tanıttı:
– Bılay isteyin, Arsen, olarğa habarlasayın da, bul jolı
Saratovqa mensiz-aq bara beriñder dep ötineyin.
Arsen Samanşin onı jolınan qaldırğısı kelmedi:
– Şarualarıñnıñ mänisin bilmeymin ğoy, Eles. Aralarıñdağı
kelisimdi buzbağanıñ durıs bolatın şığar.
– Arsen, – dedi ol munıñ iığına qolın artıp. – Eger sen
ekeumizdiñ bireumizge birdeñe kerek bolsa, bärine de baruğa dayınmın.
Ekeui östip özara tolıq ündestik tapqanday boldı, jan dünieleri
birigip ketkendey, munı tüsindiru qiın bolatın, öytkeni bul uzaq
jıldar boyı birge ömir sürip, birlese täjiribe jinaqtaudan,
tağdırdıñ ortaqtığınan tuındağan jarasım emes, nebäri birer
sağat aralasıp, jartı künge de jetpeytin az ğana uaqıttıñ işinde,
bir-biriniñ mineziniñ qırların bilip ülgermey jatıp-aq payda bolğan
jaqındıq edi.
Beyne bir ekeuine ğana ortaq äldebir ulı iske dayındıqqa bel
buıp turğanday bolatın, bul turalı aşıp eşteñe aytpasa da, teñiz
tösinde şarq urğan qos şağala tärizdi birin-biri ımı men işarasınan, dauısınan, közge körinbey samğağan qanattardıñ susılınan
uğıp, alğausız tüsinip turğan.
Degenmen, Arsen Samanşin qızdı apasınıñ üyine ertip
kirerdiñ aldında, sodan keyin özi aulağa qayta şığadı, oğan bir
söz aytuı kerektigin tüsindi, durısı, tuspaldasa da jetip jatır –
budan bılay onsız ömir süre almaytını onsız da tüsinikti bolatın.
Köşe boylap säl jürgennen keyin maşinasın qaytadan toqtattı,
munday närseni rulde kele jatıp aytu äbestik bolar edi. Motordı
öşirip, äñgimesin bastamaq bolğan, tağı da telefon şırıldap
qoya berdi. Bul jolı Arsen Samanşinniñ telefonı. Şef, öziniñ
ağayı Bektur, «jergilikti Çerçill-ağa». Qayda jürgenin, däl qazir
qayda ekenin suradı, özi kömekşilerimen birge küni boyı jumıs
istep, añşılıq biznes-jobanı jäne soğan baylanıstı basqa da
Şıñğıs Aytmatov
närselerdi dayındaumen aynalısqanın ayttı. Bastı jañalıq –
Tuyıqjarğa äkimniñ özi – audan äkimşiliginiñ bastığı Janışbaev
kelipti, sol bayağı nemere ağayındı arab hanzadaları – Hasan men
Mısırdı qarsı aluğa dayındıqtıñ barısımen tanıspaq, öytkeni
hattama boyınşa munday joğarı märtebeli qonaqtardı jergilikti
memlekettik subektiniñ bastığı qarsı alıp, quttıqtauğa tiis
eken. Sondıqtan Bektur ağası Arsen Samanşinniñ köp kidirmey
«Mergen» firmasınıñ keñsesine keluin şef retinde talap etip,
ağası retinde ötiniş bildirdi, audan äkimi Janışbaevpen keybir
mäselelerdi aqıldasu kerek, sodan keyin barıs aulauşı märtebeli
meymandardıñ dayındıq tobın qarsı alu üşin tañerteñ Äulieata
äuejayına baruğa qatıstı basqa da jäytter talqılanbaq.
Söytip, ekeuiniñ endi bastalğan ğaşıqtıq hikayasın küyki tirlik
tağı da bölip jiberdi. Asıqpasa bolmaytın edi. Qız ekeui telefonmen
ünemi baylanısta bolamız dep kelisip aldı. Arsen Samanşin bäri
durıs ekenin tekserip, közin jetkizu üşin maşinada otırıp +07859-67-30 nömirin terdi de, Elestiñ qalta telefonı şırıldağan soñ
isker adamday-aq atıp turıp, bılay dedi: «Qurmetti Eles Batırqızı!
Mazalağanım üşin, keşiriñiz. Sizge Arsen Samanşin degen bireu
habarlasıp tur. Ol sizben üzbey baylanısqa şığıp turğısı keledi,
öytkeni sizsiz ömir süre almaytın bolıptı. Buğan ne aytasız? Ä,
Eles Batırqızı?» Eles Batırqızı bayau ğana sıñqıldap külip qoya
berdi: «İyä, qurmetti Arsen Samanşin, kelesi habarlasqanğa deyin
sağınıştan ölip ketpeu üşin, onıñ özi de sizge habarlasıp turmaq.
Rahmet sizge, Mahabbat Mahabbatulı! Nemese Süyiktimniñ ulı
Süyiktim desem de boladı».
– O, key! – dep köñildene jauap qattı jigit, ekeui de telefondarın öşirip, ünsiz ğana bir-biriniñ janarınan köz almay tesile qaldı,
beyne bir mäñgilikke qoştasqalı turğanday.
– Kütemin! – dedi qoştasarda Arsen Samanşin.
– Men senen de asığa kütemin – dep jauap berdi Eles.
Jigit maşinadan tüsip, qız otırğan oñ jaqtağı esikti aştı,
endi ekeui iñir qarañğısında aulanıñ şet jağında tağı da betpebet qaldı. Kenet öziniñ osı qızsız şınımen ömir süre almaytının
Tau qulağan
jan-tänimen tüysindi, odan ayırılıp qalmau üşin bar küşin saluğa
tiis, qoştasa qalsa da meylinşe qısqa uaqıtqa ğana. Qız bılay dep
til qattı:
– Saratovqa barğım kelmey tur. Ne istesem eken? Qurbılarımdı
köndiruge tırısıp köreyin.
– Bayqa, Eles. Tek reti kelse ğana söyt. Äytpese, üş-tört künge
şıdarmın. Bul jerden sensiz eşqayda ketpeymin.
– Bul jağın äli söylese jatarmız. Retine qaray körermin, Arsen.
Mümkin Saratovtan birden Bişkekke baratın poyızğa otırarmın?
– Onda vokzaldan kütip alamın. Tek üzbey habarlasıp tur.
Eşqanday suraqtıñ keregi joq. Bärin kelisip alamız. Bäri de
añşılıqtıñ qanşalıqtı tezirek ayaqtaluına baylanıstı.
– İyä, tüsinemin.
Ekeui quşaqtasıp qoştastı. Istıq ta näzik quşaq.
Arsen Samanşin «Nivasımen» keñse jaqqa qaray jıljıdı,
qolın bulğap qoştasqan qızdıñ sulbası qarauıtıp barıp,
birtindep köleñkege siñip ketti.
Maşinanıñ jarığın jağıp, aqırın jıljıp kele jatıp esine
tüsti, qara jer qaq ayrılıp özi soğan jutılıp ketkendey sezindi:
eger älgi esersoq sınıptası hanzadalardı şınımen kepilge alsa
ne bolmaq?! Bul turalı eşkimge, tipten süygen qızına da aytuğa
bolmaydı... Aytsañ, – arılmas pälege qaldıñ, bäri qurıp tınadı.
«Mergen» firmasınıñ da küli kökke uşadı. Aytpasañ, – odan da
jaman… Ne isteuge boladı? Ah, qazir Tastan-Auğan atanıp jürgen
qurıp ketkir sınıptası Tastanbek-ay!
Tastan-Auğan bärin bilip otırğan siyäqtı, köripkel emes, ärine,
biraq Arsen Samanşin qazirgi ofis, burınğı kolhoz keñsesine
kelip, şeftiñ kabinetine bettegen kezde qabıldau bölmesinde
otırğan kömekşilerdiñ arasınan Tastan-Auğandı da kördi, onı
osında boladı dep oylamap edi. Tastan-Auğan birinşi bolıp
amandastı:
– Ä, sälem, Arsen, keldiñ be? Jür, şef kütip qaldı, – dep tük
bolmağanday qolınan ustap jeteley jöneldi, esiktiñ aldında säl
Şıñğıs Aytmatov
kidirip bılay dep suradı: – Äkimniñ atı-jönin bilesiñ be? Öz atın,
äkesiniñ esimin?
– Joq, onı müldem tanımaymın.
– Körşibek Altayulı. Janışbaev. Körşibek Altayulı. Umıtıp
qalma. Sosın hanzadalarğa sıylıq retinde ekeuine bir-birden eki
bürkit dayındap qoyıptı, äkimşiliktiñ atınan tapsıradı eken.
– Tüsinikti. Öziñ munda qaydan jürsiñ?
– Qaydan boluşı edi, men jäy ğana añ qağuşı emespin, osınday
mañızdı oqiğa bolğan kezde şef meni ılği şaqırıp aladı. Osı
jolı da söytti.
– Tüsinikti.
– Kireyik... Ä-ä, iyä! Eles ekeuiñ qalay qıdırdıñdar?
– Onda seniñ jumısıñ ne?
– Qoy, jasırma! Özi sağan nağız layıqtı qız. Kirseñşi.
Söytip ekeui işke kirdi, joralğı boyınşa Arsen Samanşin
äueli äkimmen amandastı: tolıqşa kelgen, kelbetti kisi eken, galstuk
taqqan, jası qırıqtı qırqalap qalğan siyäqtı, külimsirep qolın
aldı, budan burın bir-eki ret äldebir konferentsiyälarda körgeni
esine tüsti, sodan keyin Arsen Samanşin şefke – öziniñ Bektur
ağayına sälem berdi. Şeftiñ bet älpetindegi birden közge urıp
turğan erekşelik – jartılay ağarıp ketken qoyu saqalı bolatın.
Äñgimeni äkimniñ özi bastadı:
– Seni kütip otır edik, Arsen. Äñgime bar. Öziñ de tüsinesiñ ğoy.
– Men dayınmın, Körşibek Altayulı. Meniñ şaruam – negizinen,
audarmaşılıq qoy. Ilespe audarma jasau qoldan keletin şığar.
– Bilemin. Bilemin. Sensiz qadam basa almaymız. Biz üşin sen
audarmaşı ğana emessiñ, Arsen. Biz seni maqtan tutamız! Mına kisidey tuısqanıñ bar – Bektur ağanı mundağılar Çerçill ağa deydi
eken ğoy! Onı sen de maqtan ete alasıñ!.. Qalay kelmessiñ. Bizdiñ
Bekeñ kezinde kolhozdı da jaqsı basqarğan. Qazir bükil añşılıq
biznesti uısında ustap otır: arqarlardan bastap barıstarğa deyin
osı kisige bağınadı. Bizge osı da jetip jatır. Öziñ bolsañ bükil
baspasözdiñ hanısıñ!
Tau qulağan
– Baspasözdiñ hanı! Ondaydı burın-soñdı estimeppin!
– Onday da boladı.
Äzilderi jarasıp, bäriniñ köñili köterilip qaldı. Sodan keyin
bayıptı äñgime bastaldı, aytılmağan närse qalğan joq – neni qalay,
qaytip isteu kerektigi tügel söz boldı. Negizinen, äkimniñ özi söylep
otır.
Äkim äueli añşı qustardı – bürkitterdi tartu etu räsimin qalay
ötkizgen durıs bolatını turalı aqıldaspaq boldı (arab bayları tau
bürkiti men suñqar ustağandı unatadı eken. Endi Üzeñgiles tauınan
aldırtqan bürkitterdi de özderimen birge jerdiñ ekinşi bir qiırına
äketpek). Bürkit sıylaudıñ özindik dästüri bar, basına tomağası
kigizilgen qustı qoldan qolğa tabıs etedi, bul orayda qonaq bılğarıdan qalıñ etip tigilgen qolğap kiyüge tiis, äytpese, kim biledi, bürkittiñ tırnağı abaysızda bilegine batıp ketse, märtebeli qonağımız
itşe qıñsılap, tura qaşar. Osı räsimdi qay kezde istegen jön –
qonaqtar Tuyıqjarğa kelgen kezde me, älde añşılıq ayaqtalıp,
elderine qaytar sätte sıylağan durıs pa? Ekeui de orındı bolatın
siyäqtı. Osı sät äñgimege Tastan-Auğan aralastı, munıñ eş sökettigi
joq edi, ol hanzadalardı bastı maqsatınan, añşılıq qurudan
alañdatpayıq, añşı qustardı eñ soñınan, elderine qaytar aldında,
barlıq jön-joralğısın istep barıp tartu etuge boladı ğoy. Onıñ
sözin şef Bektur men osında jinalğan basqa da auıl adamdarı tügel
qostadı. Audan äkimi Janışbaev bul pikirmen tolıq kelisetinin
bildirdi. Endi Tastan-Auğan qızıp ketti, munday sıylıqtı tartu
etken kezde bul räsimdi ejelgi salt boyınşa ötkizsek jaqsı bolar edi,
qustı qoldan qolğa ötkizerde baqsılar añşılıq duğanı orındauğa
tiis:
– Aramızda onday baqsılar da bar, zikir salıp, bi bilep, bürkittiñ
jolın aşar duğa oqıp beredi. Arsen olardıñ aytqan sözderi men
änderiniñ mätinin dereu ağılşın tiline audarıp turadı, bürkitterge
arnalğan duğanıñ ne maqsatta aytılğanın hanzadalardıñ da bilgisi
keletin şığar. Mümkin sol änderdi aldın ala tıñdap alıp, audarmasın küni burın dayındap qoyarsıñ?
Şıñğıs Aytmatov
– Jaraydı, jaraydı, onı qoya tur, äli oylana jatarmız, – dep
mazasızdana jauap berdi Arsen Samanşin, öz közine özi sener emes,
Tastan-Auğanğa ne köringen: «Şınımen rayınan qaytqanı ma? Onda
jaqsı bolar edi, öz basım nağız olja dep bürkitterdiñ tabılğanın
emes, naq osını sanar edim! Aldausıratıp turğan joq pa? Onda
jurttıñ bärin san soqtırıp ketetin boldı-au!»
Tastan-Auğan jurttıñ bärin auzına qaratıp alğan, endi qaydağı
bir Samalbas degen eldi bezdirgen baqsı turalı aytıp jatır.
– Sizge mınanı aytayın, Körşibek Altayulı, äkimsiz ğoy,
munı da bilip jüriñiz, bizdiñ Tuyıqjarda bir baqsı bar, ondaydı
basqa jaqtan taba almaysız. Bektur-ağa, Samalbastı bilesiz ğoy (ol
külimsirep basın izep qoydı), sen de, Arsen, estigen boluıñ kerek.
Tuyıqjarda onı eñbektegen jastan eñkeygen kärige deyin bäri biledi.
Onıñ oyının körseñiz talıp tüsuiñiz mümkin! Zikir salğanı qanday!
Zır jügirip, sekirip, qırıldap, ayğayğa basqanda zäre-qutıñ qaşadı:
Turmısıñdar bayqamay
Taular qulap qalğanın?
Turmısıñdar bayqamay
Baular qurap qalğanın?
Barlığına osınıñ
Qudiretimdi salğamın!
Bir şıbıqpen bäriñdi
Qoyday qılıp aydaymın.
Tabanımdı jalatıp,
Qarsı kelseñ, jaylaymın.
Men – Samalmın, men – zormın,
Men – Samalmın, men – normın.

Bäri jamırasa külip jatır. Audan äkimi Janışbaev ta mäz, endi
ol bılay dep suradı:
– Osı Samalbastı Joğarı märtebeli hanzadalarğa körsetuge
bola ma özi? Qalay oylaysıñdar?
Buğan şef Bekturğan dereu jauap qattı:
– Külkiniñ ornı bölek qoy, degenmen bul turalı aytıp ta keregi
Tau qulağan
joq. Onı hanzadalardıñ mañına jolatuğa bolmaydı! Samalbas
julqınıp, sekirip, ayğaylap, qonaqtardıñ üreyin uşırıp jürer,
onıñ ne aytıp turğanın sözbe-söz audaru kerek boladı, qalay
oylaysıñ, Arsen, onday jınoynaqtıñ ne keregi bar?
– Sözin audaruğa boladı ğoy. Bastı maqsatımız hanzadalarğa
bürkitterdi tabıs etu bolsa, basqa närsege alañdap qaytemiz. Bürkit
degen totıqus emes, onımen oynauğa bolmaydı…
Jurt tağı da külkige bölendi... Sodan keyin qaytadan şarua
jayın aqıldasuğa oyıstı. Terezeden tünerip qarañğılıq tönip
tur. Şef Bektur «Çerçilldiñ» qorqorın burqıratıp turıp
audan äkimine öz josparın bayandap berdi, nege ekeni belgisiz, aldağı
añşılıqtı «Jebe-Barıs josparı» dep ataptı, osı sätten bastap
bäri de özderiniñ qoyın däpterine osılay jazıp aldı, jospardıñ
uzın-ırğası mınau: meymandardı äuejaydan kütip alıp, Tuyıqjarğa
ertip kelu, kelgen soñ meymandardı arnayı dayındalğan üylerge
bölip ornalastıru, küzetşilerine qazir özderi mäjilis qurıp otırğan osı kabinetti bosatıp berse de jetetin şığar, ertesine tauğa
şığuğa dayındıq jumıstarın bastau jäne tikeley añşılıqqa
baylanıstı şuğıl äreketterge kirisu. Tauda şağın añşılıq turaq
dayın tur – hanzadalarğa arnayı şatırlar tigilgen, qızmetşilerine
jäy qos ta jaray beredi. Şatqalğa deyin maşinamen baradı, olardıñ
arasında Katardan jük tasitın uşaqpen Äulieata äuejayına
äkelingen amerikalıq «Hammer» superdjipi de bar, odan äri tau
işin atqa salt minip aralaymız, ol jermen avtokölik jüre almaydı,
attardı tauda minuge arnayı dayındap qoyğan, tağaları jañartılıp,
er-turmanı say, bäri dayın tur. Sosın añşılıqtıñ özi bastaladı,
bul üşin añdı jayau qağıp, jartastarğa örmelep, tau işindegi jıqpıljıqpıldı aralau kerek, qalğanı añşılardıñ öz şaruası desek te
boladı. Tüptep kelgende, audan äkimimen kezdesuge qatısuşılardıñ
bäri «Jebe-Barıs josparınıñ» barlıq tarmaqtarı boyınşa,
avtokölikterdiñ janarmayınan bastap attardı jalğa alu, olardıñ
er-turmanın, basqa da äbzelderin dayındau, jalpı, ärbir qıbır
etken qozğalısı üşin aqı tölenetin bolğanına riza bolıp tarastı.
Şıñğıs Aytmatov
Alau jağuğa deyin qarastırılğan... Mine, biznes-jospar boyınşa
jumıs istep, narıqtıq jüyege qosılu degen osı! Osı jäyttiñ özi-aq
Tuyıqjar turğındarına kädimgidey äser etip, bir marqayıp qaldı.
Endi olar da narıqtıq jüyeniñ ne ekenin tüsinetin boldı... Är attağan
adımıñ üşin aqısın tölete bilu kerek...
Söytip, bäriniñ köñili köterilip qaldı. Audan äkimi Janışbaev ta
äserşil adam bolıp şıqtı – şef Bekturğa bılay dep suraq qoydı:
– Beke aqsaqal, josparıñız muqiyät oylastırıp jasalğan eken,
tek onı nege «Jebe-Barıs josparı» dep atadıñız, sonı aytıp
beriñizşi?
Şef Bektur qorqorın burqıratıp, külimsirep qoyıp, baptana
jauap qattı, saqalı da jımıñdap qoya bergendey körindi:
– «Jebe-Barıs» turalı bizdiñ aqındar aytıp jüretin bir öleñ
bar edi, sol esime tüsip ketkeni, onı bizdiñ jaqtıñ adamdarı tügel
jatqa soğadı, Arsen, bir maqalañda sonı sen de paydalanğan siyäqtı
ediñ ğoy?
– İyä, Beke, esimde, folklor turalı bir maqalamda keltirgenim
bar.
– Solay edi, qımbattı Körşibek Altayulı, aqındardıñ sol
öleñi oyıma oralıp, sonı ala salıp edim, qazir aytıp beremin,
işimnen bir qaytalap alayın:
Jebe-Barıs şıñnan quzğa qarğidı,
Jebe-Barıs taudan tağı añdidı.
Jebe-Barıs ärqaşan da oljalı,
Quday oğan quat berip, qoldadı.
Bizdiñ uldar bolsın sonday, qayrattı,
Bizdiñ uldar bolsın sonday aybattı.
Ärbir eldiñ bolsın Jebe-Barısı,
Ärbir eldiñ bolsın Eri, Arısı!..
– İyä, bizdiñ aqındar qalay eken? Audan äkimi alaqanın şapattadı:

– E, osıdan şıqqan eken ğoy! Öte qızıq öleñ! Olay bolsa, Beke
aqsaqal, osı eldiñ Jebe-Barıs batırı öziñiz boldıñız ğoy?
Tau qulağan
Şef Bektur iığın qomdadı:
– Ol jağın qaydam. Eger biznes jağınan kelsek, mümkin bul
öñirde men de birdeñe tındırıp jürgen şığarmın. Degenmen, nağız
batır Jebe-Barıs – jastarımız ğoy. Mine, bizdiñ Tastan-Auğan säti
tüsip jatsa barıstardı tura añşılardıñ aldına quıp äkelemin dep
jür, – nağız Jebe-Barıs batır osı bolmay ma sonda!
– Rahmet, rahmet! – dep kübirledi rizalığın jasıra almağan
Tastan-Auğan.
– Tağı bir Jebe-Barıs batırımız – mine, til ataulınıñ bärin
biletin bizdiñ Arsen! Meniñ inim!
– Jebe-Barıs bolu qayda mağan? Nebäri birneşe kün assistentaudarmaşı bolğannan basqa bitirerim joq, tilmaştar qaşan batır
bolıp edi, – dep äzildep qutılmaq boldı Arsen Samanşin.
Jurt tağı da külkige kenelip qaldı. Qalay bolğanda da osı
aqjarqındıq pen dostıq niettegi şınayılıq qar barıstarın
aulau jönindegi añşılıq biznesiniñ bastaması tım täuir ekenin
körsetip turğanday bolatın. Endi osı «Jebe-Barıs» josparınıñ
bas keyipkerleri – nemere ağayındı arab hanzadaları Hasan men
Mısırdıñ kelui ğana qaldı. Odan äri ne boların solar kelgennen
keyin ömirdiñ özi körsetip beredi, añşılıq sapar sätti bola ma, joq
pa – bul da tağdırdıñ qolında äri tek añşılarğa ğana emes, sol
añşılıqtıñ qurbanı boluğa tiisti barıstarğa da baylanıstı.
Äzirşe biznestiñ bastaması şınımen jaqsı siyäqtı.
Audan äkimi Janışbaev köñildi qaytatın boldı: ol märtebeli
meymandardı kütip alu üşin äuejayğa özi baruğa uyğardı,
hanzadalardı sol jerde jergilikti äkimşiliktiñ atınan quttıqtap
qarsı aladı, sıylıq retinde bürkitterdi tartu etuge arnalğan
saltanattı räsimdi, özi aytqanday, osı şaranıñ barısında kelise
jatatın boldı, öytkeni barıs aulaudıñ özi eki künde ayaqtala ma, älde
odan da uzaqqa sozıla ma, bul jağı belgisiz emes pe. Hanzadalardıñ
bürkitterdi qabıl alğannan keyin jauap retinde qanday rizaşılıq
bildiretini olardıñ öz şaruası, meymannıñ atı meyman, özderi qalay
şeşse solay boladı, dep sıpayılıqpen tüsindirdi şef Bektur.
Şıñğıs Aytmatov
İyä, korol äuletiniñ müşeleri ärdayım erekşe qurmetke ie, alıs
taudağı Tuyıqjar auılında da solay boluğa tiis.
Jinalğandar audan äkimin attandırıp salu üşin dalağa şıqtı.
Ol qoştasarda bılay dedi:
– Rahmet, şäy işip, äñgime ayttıq degendey, qaytatın uaqıt ta
boldı, sağat segizden asıp ketipti ğoy, – dedi sağatına qarap qoyıp,
– uaqıt qalay zırıldap öte şıqtı, munıñ bäri sizdermen keñesuimiz
äri qızıqtı, äri paydalı bolğanınan şığar. «Jebe-Barıs»
josparı tutas bir strategiyä deuge turarlıq närse eken. Bektur
aqsaqal, äuejayda jolıqqanşa aman-sau bolıñız, men jüreyin,
Quday qalasa, bir sağattıñ işinde üyge de jetermin. Sizderge tabıs
tileymin!
Bäri onımen quşaqtasıp, qol alısıp qoştastı. Osı sät Arsen
Samanşin jerlesteriniñ meymandostığına süysinip turdı, bul
orayda, biznestiñ de ıqpalı bar eken-au dep oyladı. Basqasın bılay
qoyğanda, bulardıñ bäri qonaqqa kele jatqan märtebeli añşılar –
munay milliarderleri belgili bir jomarttıq tanıtar dep dämelenip
jürgeni ras. Buğan eş kümän joq. Sondıqtan, jergilikti äkimşiliktiñ
basşısı – audan äkimin qosa alğanda, bul şarağa öziniñ de qatısı
bar ekenin bildirip qaluğa jurttıñ bäri tırısıp-aq jür.
Tüptep kelgende, osınıñ bäri kädimgi tirşiliktiñ qamınan
basqa eşteñe emes, meyli, solay-aq bolsın... Tastan-Auğannıñ
qılığına tañğalıp tur, tük bilmegendey momaqan bola qalıptı.
Belsendilik tanıtıp, ülkendi qurmet tutatının bildirip, sızıldı
da qaldı. Tap sonıñ aram oyı bar dep eşkim küdiktenbes edi. Kerek
deseñ, älginde öziniñ «narıqtıq» pikirlerin ortağa salğan joq pa.
Demek, aqılğa kelip, rayınan qaytqan boldı, äytpese tüske deyingi
buırqanğan julqınısı men keşkisin aytqan sözderiniñ, jasağan
usınıstarınıñ arası jer men köktey ğoy. Bir-birine üş qaynasa
sorpası qosılmaydı. «Quday qoldap, bäri oñdı bolsa igi edi» dep
oyladı Arsen Samanşin. Alayda kökeyindegi mazasızdıqtan arıla
almadı, osığan közin jetkizu üşin suraqtı tötesinen qoyar ma edi,
sonıñ reti keler emes. Onıñ üstine, osı uaqıt boyı iştey Elesti
Tau qulağan
oylap, alañday berdi, qayda eken qazir, ne isteytin boldı? Telefon
soğıp, habar bilgeni durıs edi, äueli Tastan-Auğanmen söylesip
aluı kerek. Ol ketkeli jatqan. Audan äkimimen jäne şef Bekturmen
qoştasqan Tastan-Auğan kermege bettep baradı, atı sonda baylaulı
turğan. Atınıñ şılbırın şeşip, erge qonğalı turğan sätte Arsen
Samanşin burınğı sınıptasınıñ qasına keldi.
– Tıñda, – dep toqtatıp aldı. – Sonımen, äskeri furajkañdı ne
isteytin boldıñ? Kiesiñ be?
– Ne? Oğan alañdama. Bäri oydağıday boladı.
– Oydağıday degeniñdi qalay tüsinemiz?
– Ayttım ğoy sağan! Alañdama! Bäri oydağıday boladı! Boldı!
Men asığıspın, tüsinip tursıñ ba?
Tastan-Auğan söytip sınıptası Arsen Samanşindi ayran-asır
qılıp kete bardı. Bul Tastan-Auğandı qalay tüsinuge boladı, jaña
ğana täubasına kelgendey bolıp, jurttıñ bärine jalpaqtap, sızıla
qalıp edi, endi mine, söyleskisi de kelmey tartıp otırdı. Ekinşi
jağınan, tiri janğa sır bildirmey, özin elgezek jigit etip körsetu
oğan qanşama qiınğa tüskenin, bul üşin qanşama küş-jigerin sarp
etkenin de tüsinuge boladı. Sodan keyin azdap bosañsığanı şığar.
Meyli, özi bilsin! Tek rayınan qaytıp, biznes-añşılıqtağı Jebebarıs batır bolıp qalsa jarar edi…
Arsen Samanşinniñ öz jağdayı da oñıp turğan joq, kökeyindegi
mazasızdıq basılar emes, ömirdiñ naqtı şındığına beyimdeluge
tırısıp, bul da narıqtıq ekonomikağa tän bärin qamtitın
auqımdı da tegeuirindi quattıñ bir körinisi bolar dep topşıladı,
naq osı sätte bul biznes-añşılıqqa qatıstı. Onıñ qurığınan
eşkim de qutıla almaydı, kerisinşe, jurttıñ bäri öz müddesin
sonımen uştastırğısı kelip, oğan jantalasa qızmet etuge
umtıladı. Narıqtıq ekonomikanıñ onday serpindiligi qanşalıqtı
qauipti ekenine eşkim şübä keltire qoymas, tüptiñ tübinde osı
biznes-añşılıqtıñ ekologiyälıq qiındıqtar tudıratınına
eş kümäni joq. Alayda ol jağın oylap jatqan eşkim joq,
ekologiyä degen sözdiñ özi de bul künderi jii aytılğanımen, qur
Şıñğıs Aytmatov
baybalam, erikkenniñ ermegi, bösteki söz ğana bolıp qalğan joq pa!
İyä, bul jayında auzın aşqan adam bolğan joq, özi de tük
bilmegendey ünsiz qaldı, öytkeni, taulı aymaqtağı osı bir erekşe
biznestiñ jalğız qojayını bolıp otırğan adammen jaqın tuıs äri
bul biznes-jospar turalı mäsele endi ğana köterile bastağan kezdeaq onıñ şeteldik qujattamalarınıñ alğaşqı nusqasın dayındauğa
atsalısqanı bar, qısqası, bul iske özi de belsene aralasqan adam
bolıp tur. Ol kezde bolaşağı buldır jäy ğana usınıs bolatın,
endi naqtı şındıqqa aynalıp ketti. Narıqtıq ekonomika tek aluan
türli biznesti ğana emes, adamdardıñ aqıl-oyı men jan düniesin
de tolıq bilep aladı eken. Älginde şef Bektur bir äñgime aytıp
bergen. Kündiz osında jağdaydı bilip, öz usınısın aytu üşin
kelgenderdiñ bireui öziniñ aqılğa sıyımsızdau oyın ortağa salıptı.
Onıñ aytuınşa, qar barısın aulau degen äşeyin usaq-tüyek qana,
odan da auqımdı jäytterdi oylastırayıq, mısalı taudağı qardı
satsaq qaytedi dep usınıs jasaptı. Şef Bektur mınau ne aytıp tur
dep tañdanğan eken, älgi kisi bul älemde bäri satıladı dep özinikin
däleldeuge kirisipti. Bizdiñ taudağı qar – etektegi özenderdiñ suı
emes pe, bükil Orta Aziyä osı qardıñ arqasında ömir sürip otır
dep soğıptı sabazıñ. Al sonda tau kimdiki? Bizdiki emes pe! Demek,
ondağı qar da, muz da bizdiki. Etektegi barlıq suarmalı jer, egis
alqabı, suat ataulı qaydan qorektenip jatır? Bul jaqta jañbır da
jaumaydı! Bäri bizdiñ su! Olay bolsa, sudıñ aqısın tölesin! Munay,
gaz, basqa da quat közderi qımbatqa satıladı ğoy, satıp aluşılarğa
eşkim jeñildik jasamaydı. Suımızdı özenderge tegin-aq bere
salamız, jazıqtağı eldimekender onsız ömir süre alar ma edi? Al
olar rahmet aytudı da bilmeydi. Onı bılay qoyğanda, ol jaqtıñ
turğındarı bizdi, taulıqtardı adam esebine qospaydı. Biznes dep
barıs qualaudıñ ne keregi bar, usaq-tüyek qoy bul… Bılay isteyik,
«Mergen» firması tek añşılıqpen aynalısudı mise tutıp qoymay,
endi su satudı da qolğa alsın, odan bärimizge belgili bir üles tietin
bolsın… Älgi kisi öziniñ narıqtıq usınısın östip qızulana
däleldep baqqan eken, bireuler aralasıp, su degen Quday-tağalanıñ
Tau qulağan
barşağa ortaq etip jaratqan rizığı, bayudıñ basqa jolın izdegen
durıs dep äreñ qoydırıptı, halıqtıñ qamın oylap şermende
bolğan qayratkerdi jubatuğa tura kelgenge uqsaydı…
Eger bul oydıñ qazirgi narıqtıq ölşemderden tuındap
otırğanın eskermesek, külkili jäytke sayuğa da bolar edi…
Osınıñ bärin oyınan bir ötkizip şıqqan Arsen Samanşin
köligine otırıp, motordı qospas burın Elestiñ nömirin terdi.
Qızdıñ telefonı bos emes, tasımal saudamen aynalısatın
qurbılarımen äli kelissöz jürgizip jatsa kerek. Qızdıñ dauısın
estip, onıñ da özin tıñdağanın qalap tur. Älginde «Jebe-Barıs
josparı» jayında oylap turğanda-aq küni boyı jolıqqan
adamdarınıñ arasınan barıs aulau biznesine qarsılıq bildirip,
«Qar barıstarınan tart qolıñdı!», «Biznes-añşılıq joyılsın!»
degen urandar jazılğan plakat köterip şıqpaq bolğan jalğız adam
Eles qana ekenine tañdana köz jetkizgen. Öyte qalğan jağdayda
biznes-añşılıqtan tabatın ıqtimal näpaqadan ayırmaq bolğanı
üşin auıldastarınıñ özderi-aq taspen atqılap öltirerin qızdıñ özi
de bilip tur. Olardıñ basqa tabısı joq qoy…
Elestiñ osınday izgi nietin parıqtap, osı äbigerdiñ bäri
ekologiyälıq apat tuğızatının tüsine bilgenine riza bolğan Arsen
Samanşinniñ boyı bir jeñildep qaldı, dauısın estip, äñgimeleskisi
keldi, amal ne, habarlasa almadı, onıñ osı älemde bar ekeni, älgindey jazağa tartılıp, tobırdıñ qolınan qaza tabudan aman
jürgeniniñ özi qanday baqıt. Beyne bir şınımen sonday qaterden
aman qalğanday-aq janı jadırap sala berdi... Mine, bäri artta qaldı!
Eles tiri jäne oğan degen mahabbatı burınğıdan da arta tüsken…
Ömir şındığı ökşelep qalar emes. Apasınıñ üyine baratın
uaqıt ta boldı, olar kütip otır ğoy, tañerteñ şef Bekturmen
birge äuejayğa barıp, biznes-añşılıqqa tapsırıs beruşiler
men «Mergen» firmasınıñ arasında jasalğan kelisimşartqa
säykes uşıp keletin dayındıq tobın qarsı alu kerek, sodan keyin
osı oqiğanıñ bas keyipkerleri bolmaq meyman añşılardıñ –
hanzadalardıñ keluine dayındıq jumıstarına kirisetin boladı.
Şıñğıs Aytmatov
Sosın äueli kölikpen, odan äri atqa minip tauğa şığadı, odan äri
jayau jürip quz-jartastardıñ jıqpıl-jıqpılın aralap, qar
barıstarı mekendeytin jerlerdi anıqtau kerek, sodan keyin ğana
añşılıqtıñ özi bastaladı – tau tağısın indetip otırıp, säti tüsse
atıp alu kerek. Şef Bektur añşılıqtıñ jay-japsarın jaqsı
biletin adam, bul jolğı sapardıñ da qalay ötetinin aldın ala
boljap qoyğan, sondıqtan ol Arsenniñ tilmaştıq jumısına basa
män berip otır: «Kez kelgen audarmaşı tauğa örmeley almaydı, sen
osı öñirdiñ ulanısıñ, äri jassıñ, küş-quatıñ boyıñda. Jalpı,
bizdiñ tuqımnıñ jigitteri qay kezde de mıqtı bolğan. Qudayğa
şükir...» Arab hanzadalarınıñ jası da munımen şamalas. Ärine,
olar alpinist retinde biraz jattıqqan adamdar, degenmen, onı da
körermiz… «Jalpı aytqanda, señ qozğaldı», – dep, Arsen Samanşin
apasınıñ aulasına jete bere Gorbaçevtiñ osı äygili sözin eske aldı,
işinen jımiıp qoyadı, bul üşin mahabbat señi qozğalğan siyäqtı
ğoy…
Şınımen solay bolatın. Kütpegen jerden lap ete qalğan
mahabbat otı Elestiñ de janın şarpıp, degbirin alıp bitti.
Tasımal saudamen aynalısatın qurbıların köndirudiñ säti tüspedi.
Usaq tauarlardı kötere satıp alu üşin Saratovqa sapar şegudi
keyinge qaldırudıñ reti keler emes. Eles bir sät qinalıp ketti,
telefonnıñ qasınan şıqpaydı, bir alıp, bir qoyıp, birese qaytadan
quattandıradı, mahabbat señi qozğalğan sätte saparğa şığuğa
tura kelip turğanın qaraşı, erteñ-aq jolğa şığuğa tiis. Tasımal
saudamen aynalısatın adamnıñ körgen küni osı – şarlamağan
jeri qalmadı, auzı-murnınan şığa toltırılğan ap-auır plastik
qapşıqtardı arqalap qanşa ret sandaldı, jolşıbay militsiyä men
kedenşiler poyızdıñ üstinde, şekara beketterinde soñğı tiınına
deyin sıpırıp alğan sätter de boldı, degenmen däl büytip jolğa
şıqqısı kelmegen kezi bolğan emes. Basına qaydağı joq oylar keledi,
älde taudağı barıstardıñ arasına ketip qalsa ma eken, añşılardıñ
arasınan süyiktisin körgende aldınan jügirip şığıp, «seni osında,
barıstardıñ arasında jürip kütkenmin, mağan deseñ öziñmen birge
Tau qulağan
jerdiñ şetine deyin baruğa da äzirmin» dep tañğaldırsa... Alayda
qu tirlikke daua bar ma, seriktes qurbılarınıñ aldındağı parızın
ötemese bolmaydı, Zeynep pen körşi auılda turatın eki qız bar,
– törteui ünemi jolğa birge şığadı, tek östip birge jürgende ğana
qaraqşılardıñ şabuılınan aman qaluğa boladı: jalğız jortqan
talay qız iz-tüzsiz joğalıp ketken. Baqılau beketteri arqılı ötuge
ruqsat etetin resmi qujat tek Eleste ğana bar, basqaları onıñ
kömekşisi bolıp sanaladı. Aldın ala josparlap qoyğan saparğa
barmay qaludıñ eş amalın taba almay qoydı. Endi özi qalamasa da
qurbılarımen birge Saratovqa baruğa tura keledi, äytpese, tauda
jortqan barıstardıñ arasınan bir-aq şığıp, jalğızayaq soqpaq
jolda süygenimen jolıqsa, ekeui bir-birine quşaq jaya umtılar edi…
Oy, ne degen aqımaqtıq! Osınıñ bärin qalay tüsindiredi, jastıqtıñ
qızuımen talay äntektik jasap edi, degenmen bügingi kündi Qudaydıñ
özi buğan arnayı jibergen siyäqtı… Ötkenniñ bärin esepke almasa da
boladı…
Tüni boyı jastıqtı köz jasımen şılap, osı baqıtımnan
ayıra körme dep Qudayğa jalbarınumen boldı…
Aqırı telefon şırıldap, eki ğaşıq birin-biri üzdige şıqqan
dausınıñ lebimen şarpıp, bir-birine öz jağdayınıñ ne bolğanın
aytıp, köp uzamay jolığuğa uäde baylasqan soñ ğana qinalısı
basılıp, janı jadırağanday boldı, tınısı keñip sala berdi…
***
Sol tüni tau üstinen töngen tolğan ay barşağa nurın şaşıp,
jarqırap turdı. Bultsız aşıq aspandağı san mıñdağan usaq
juldızdardıñ arasında jalğızsırağanday köringen ayğa qarap
ıñıranğan Jebe-Barıs kürkirey muñın şağadı. Ne aytqısı
keldi eken, sonşa nege qinaladı, munı bilgen eşkim bolğan joq…
Bedireyip, bezergen aspandağı ayğa şağınğanşa bezip ketpeysiñ be
bul jerden, barıs tuıstarıña barmaysıñ ba! Joq, bireu jadılap
qoyğanday Üzeñgiles asuınıñ tübinen keter emes. Soñğı künderi
Şıñğıs Aytmatov
äldebir eki saltattınıñ anadaydan boy körsetip, jaqın da kelmey,
alıstan añdıp jürgenin de eleñ qılar emes. Jüre bersin, erikken
eki ayaqtılarda ne şaruası bar. Söytse, olardıñ şaruası bar eken,
sırtınan dürbi salıp, naq osınıñ özin baqılap jürgen bolıp
şıqtı, «Uzınquyrıq qazanbas» dep sırtınan at qoyıp alıptı...
IX
Bekturdıñ «Jebe-Barıs josparı» is jüzinde barlıq jumıstıñ
aldın ala tüzilgen keste arqılı jäne kün tärtibi boyınşa
jürgiziluin qamtamasız etetin. Bul orayda, obalı ne kerek, «biznesjospardıñ» muqiyät oylastırılıp, bärin de eskere otırıp
jasalğanın ayta ketken jön, sondıqtan qonaq añşılarğa qatıstı
eşqanday qolaysızdıq tumauğa tiis. Añşılıqqa dayındıq jäne
onı ötkizu jönindegi servistik şaralarğa bükil Tuyıqjar auılı
tartıldı deuge boladı. Bul künderi auıldıñ jas-kärisi birdey osı
biznes-nauqannıñ tabıstı ötuinen tüsetin mol qarjını kütumen
jür. Auılda toqmeyildik pen tağatsızdana tosqannan tuındağan
äbigerlik bayqaladı. Qar barıstarın aulaudıñ sätti ayaqtaluına bäri
de iştey tilektes. Quday añşılardıñ joldarın oñğarsın dep iştey
jalbarınğan bir adam. Onda osı biznes-añşılıqqa atsalısqan
adamdar tabısqa bir kenelip qaluğa tiis. Ömir degen osı ğoy, bul
jayında tek sol qar barıstarınıñ özderi ğana bilmeytin, tağı
jırtqış tayau künderi aldınan ne kütip turğanın bile de almauşı
edi.
Al «Mergen» firmasınıñ töñiregindegi jağday oydağıday
qalıptasıp keledi. Meymandarğa qatıstı şaruanıñ bäri Arsen
Samanşinniñ täulik boyı derlik tilmaştıq etuimen jüzege
asırılıp jattı. Arsen Samanşinsiz munday özara tüsinistiktiñ
boluı mümkin emestigine şef Bektur anıq köz jetkizdi. Sondıqtan
ıñğayı kelgen sätte şef Bektur inisine rizaşılıq bildiruden
tanğan emes: «Tağı da aytayın, qımbattı Arsen, sen olarğa til
qatqan kezde meymandarımız jañbırdan keyingi güldey jaynap sala
Tau qulağan
beredi. Ärine, olardıñ bir sözin de tüsinbeymin. Äyteuir riza ekeni
közinen, bet-älpetinen añğarılıp turadı».
Şınımen solay siyäqtı edi. Alğaşqı sätterden bastap,
uşaqtan tüsip kele jatqanda, alğaş amandasqanda, odan äri jolda
kele jatıp ärtürli turmıstıq jäytter men basqa da bayıptı
taqırıptarğa qatıstı söz qozğalğan kezde arab hanzadaları
da, olardıñ kömekşileri de ıqılaspen äñgimelesip, är närsege
qızığuşılıq tanıtumen boldı. Meymandar men olardı
qarsı alğan qoyjayındardıñ arasındağı qarım-qatınastıñ
leksikalıq sipatı asa mañızdı bolğanın, tutastay alğanda,
osılay sipattauğa bolatın şığar. Bäriniñ bastauı söz ekeni ras
qoy. Öz kezeginde, Arsen Samanşinge täulik boyı derlik üş tilden
– ağılşın, orıs jäne qırğız tilderinen qatar audarıp, bärine
ülgeruge tırısıp bağu auır tidi, sonıñ özi qızıq bolıp körindi.
Äueli dayındıq tobı, sodan keyin hanzadalardıñ özderi kelip,
olardı qarsı alu jönindegi jumıstıñ birinşi böligi ayaqtaldı,
söytip şalğaydağı tau bökterinde jatqan şağın auıldağı bul
şara artıq ekzotikalıq qızıqtausız, uyımdastırılğan türde
bayıppen atqarıldı.
Özara jaqın tuıs, bir-birine nemere ağayın bolıp keletin eki
hanzada – Hasan men Mısırdıñ biri Kembridjdi, ekinşisi Oksfordtı tämamdağan, zaman ağımına ilese biletin, sımbattı, jüzinen
aqıl nışanı bayqalatın, qaratorı kelgen aqjarqın jigitter
bolıp şıqtı. Jastarı da şamalas siyäqtı. Hasan hanzadanıñ
qoyu qara murtı bar, Mısır hanzada saqal-murt qoymaptı, qalasa
onıñ murtı da tuısınıñ murtınan kem tüspeytindey qoyu boları
bayqalıp tur. Sözderiniñ ıñğayına qarağanda, tau jırtqışın aulau
olar üşin batırlıq dañqın asıratın ermek qana emes, sonımen
qatar, alpinistik täjiribelerin şıñday tüsuge arnalğan jattığu
bolatın siyäqtı.
Özara qarım-qatınas ornatu üşin osı derekter de jetedi, öz
kezeginde, qonaqtar da audarmaşı arqılı bul el, osı taulı aymaq,
biik taudağı klimattıq jağday, jergilikti turğındar, olardıñ
Şıñğıs Aytmatov
salt-dästüri men ädet-ğurpı turalı bilip aldı. Bas kezinde osı
mälimetter de jetip jatır.
Tuyıqjarğa tutas bir avtokeruen bolıp jetti – eñ aldında
öziniñ djipine mingen şef Bektur, odan keyin jol tañdamaytın
quattı djip – anau-mınau tankke bergisiz «Hammerde» joğarı
märtebeli hanzadalar, olardıñ qasında audarmaşı äri turaqtı
keñesşi-jolbasşı retinde Arsen Samanşin bar, olardıñ artında
küzetşileri, qızmetşileri, teledidar tilşileri mingen basqa
maşinalar keledi.
Tuyıqjar turğındarı biri qalmay köşede jür, meymandardı
quana quttıqtap, qoldarın bulğap qoyadı, äsirese, «Hammerdi»
körgende tañ-tamaşa qalğan balalar joldıñ şetimen soñınan erip
jügirip keledi, tank siyäqtı munday ülken maşinanı olar birinşi ret
körip tur, osınday ğajap maşina özderiniñ auıldarına kelgenine
sener-senbesin bilmey añtarılıp qalğan, soñdarınan itteri de
erip keledi. Keybir jäytterge tek balalar ğana emes, eresekter de
tañ ğalıptı, ertesine olar da özderiniñ alğan äserin aytıp jatır
– hanzadalar keledi degenge basına täj kigen mañğaz mırzalardı
köremiz dep oylasa, sport kiimin kigen kädimgi jap-jas jigitter ğoy,
täyiri. Qaytersiñ endi, bul ömirde ertegige de orın qaldıru kerek…
Kün eñkeyip qalğan kez. Birtindep ımırt tüsedi, odan keş
bastaladı, ol tünge ulasadı. Meymandardı özderine bölingen
jaylarğa ornalastırıp, biraz demalğan soñ qonaqasığa şaqırdı,
araq quyıp usınıp edi, hanzadalar munday räsimdik işimdikti tek
añşılıq sapar sätti ayaqtalıp, şığıs elderiniñ teleekrandarınan
ekzotikalıq eltiri retinde körsetilip jürgen qar barısınıñ terisin
iıqtarına ilgen soñ ğana işuge boladı, osı taulı ölkege de sol
üşin kelgenbiz dep qaljıñğa süyep, bas tarttı. İyä, añşılıq degen
erikkenniñ ermegi emes, är zamanda ömir sürgen ärtürli adamdar üşin
bul tek tañdaulılar ğana aynalısatın erekşe käsip bolğan. Sözdiñ
reti kelip turğanda Arsen Samanşin arab hanzadalarına Mäñgilik
qalıñdıq turalı añızdı äñgimelep berdi, qısqaşa ğana mälimet
bere salarmın dep oylağan, özi de qızıp ketti, qonaq hanzadalardıñ
Tau qulağan
da tolqığanı bayqaldı, adamzattıñ basınan arılmağan sorı –
qızğanış pen köre almauşılıqtıñ kesirinen qosıla almağan
qalıñdıq pen küyeu jigittiñ qasireti olardı şınımen tebirentkenge
uqsaydı. Küyeu jigittiñ erjürek añşı bolğanın, qudalarğa tartu
retinde qar barısınıñ terisin sıylağanın estigende tipten ayranasır qaldı, ol kezde mıltıq bolmağan ğoy, tağı jırtqıştı qalay
ustadı eken, sonday-aq qudalarğa barıs terisin sıylau dästüri äli de
saqtalğan ba? Demek, barıs terisi de qabılan men jolbarıs terisi
tärizdi asa joğarı bağalanatın tabiği baylıq boldı ğoy? Bul jerde
olardıñ añşılıq turğıdağı bilim-biligi äjeptäuir ekeni körindi.
Söytip, Arsen Samanşin hanzadalardıñ ärneni biluge qumarlığımen qatar, adam jatırqamas aqjarqındığın añğardı. Hanzadaañşılar onıñ arab elderinde bolğan-bolmağanın suradı, Egipetten
basqa elderge jolı tüspegenin estigen soñ, öz elderine qonaqqa
şaqırıp, özderiniñ hanzadalıq-şaqıru kärtişkelerin usındı, kele
qalsa dostıqtıñ belgisi retinde onı nağız bädäuiler mekendeytin
qonıstarğa ertip aparuğa uäde etti. Ärine, Arsen Samanşin olarğa
şın jürekten alğıs ayttı, äzirşe tek ekzotikalıq jäytterdi ğana
surastırıp otırğandarına iştey şükirşilik etip qoyadı, şeftiñ
özi de äñgime barısında kündelikti tirşilik, äleumettik, sayasi,
ekologiyälıq mäselelerdi mümkindiginşe qozğamauğa tırısudı
ötingen bolatın. Jurnalistik ädetimen osı kökeykesti jäytterge
hanzadalardıñ qalay qaraytının bilgisi kelip tıqırşıp-aq
otır, biraq özin-özi tejep qaldı. Bular – ata-babasınan beri bilik
qurıp kele jatqan ämirlerdiñ äuletinen, ärine, qay taqırıpqa
bolsa da özderiniñ biiginen qaraydı. Solay bolmağanda qaytetin
edi. Sondıqtan, munday adamdardıñ ömirtanımı özgeşe bolmaq.
Degenmen, äleumettik turğıdan da, sayasi turğıdan da qarauğa
bolmaytın jalpıälemdik qundılıqtar bar emes pe. Aytalıq,
keyde äldebir ekologiyälıq qiındıqtar belgili bir aymaqqa ğana
qatıstı bolıp körinui mümkin, bir jaqta äldebir apat bolıp jatır
eken, onda ne jumısımız bar, olar qayda, biz qayda dep auızdı qu
şöppen sürtip jüre beruge de boladı. Biraq, tüptep kelgende, kez-
Şıñğıs Aytmatov
kelgen ekologiyälıq auıtqu bükil tabiğatqa ortaq qubılıs bolmaq.
Alayda Bektur ağayınıñ aytuı boyınşa, bul jaqtağı bizneste
eñ mañızdısı – qonaqjaylıq, sondıqten ärkim öz jönin bilip,
sıpayılıq saqtağanı durıs. Sıpayılıqtan attap ötuge bolmaydı.
Qonaqtar özderin jaylı sezinuge tiis. Solay ğoy, ärine, qonaqtıñ
atı qaşan da qonaq… Olarğa jaylı bolğanın kim jek körsin. Arsen
Samanşinniñ kökiregin tırnağan küdigi seyiler emes – sol bayağı
Tastan-Auğan ğoy, özi qayda jür eken? Tınıştalıp, täubasına
kelip, sabasına tüsken siyäqtı edi… Äyteuir, äkimmen kezdesu kezinde
özin qalay ustağanına qarap osılay topşılauğa boladı. Quday
köp körmesin, demek, tutas alğanda, firmanıñ qızmeti oydağıday
bolğanı, qalğanın jüre-bara körermiz. Märtebeli meymandardı
qadirlep qarsı alıp, qurmettep şığarıp salsaq, şef Bekturdıñ
oyı da sol, biznes-şartqa qol qoyğan taraptardıñ maqsatı da osı
emes pe. İyä, narıqtıq ekonomika bul orayda da öziniñ ämbebap mörin
basıp ülgeripti, durısı, ämbebap qızmet körsetu ürdisin engizip
tınğan…
Äzirşe bäri jaqsı jürip jatır… Tañerteñ negizgi şara
bastaladı. Äueli köliktiñ döñgelegi jetken jerge deyin djiptermen
baradı, odan äri bükil qaru-jaraq pen kerek-jabdıqtardı artıp
alıp, atpen jüredi, attar da şıdamaytın qiyä betkeyge jetken soñ
jayau jürip, tasa-tasanı buqpalap, quz-jartastı aralap añ qağuğa
kirisedi. Añşılıqtıñ özi sol sätten bastaladı – baylıqqa bögip,
jaylı ömirge üyrengen qonaqtar adam ayağı baspağan tau arasındağı
şıtırman quıstardı kezip barıs aulau degenniñ ne ekenin körsin.
Bul sapardan ekzotikalıq äser alıp, özderiniñ añşılıq kezindegi
erlik körsetuine süysinbek bolu – jabayı däuirden qalğan tüysiktiñ
bir körinisi. Meyli ğoy… Olardı biznes-şartqa otıruğa eşkim
zorlıqpen mäjbür etpegen şığar. Oh, bul biznestiñ de istemeytini
joq-au! Keybireuler onı añşılıqtıñ tehnologiyäsı dep soğadı.
Uyqığa jatar aldında qonaqtar taza auamen demalu üşin aulağa
şıqtı. Tüngi aspanğa tesile qarap qoyadı – ay tolğan şaq, juldızdar
jımıñ qağadı, aspan aşıq, kökjiekti kömkergen qarlı şıñdar
Tau qulağan
bolmasa bul ğalam surıqsız bos keñistik bolıp qalarday körinedi.
Sol jaqtı qolımen nusqap turıp, Hasan hanzada suraq qoydı:
– Arsen mırza, älgi añızdağı mergen jigit osı tauda añşılıq
qurğan şığar, solay ma?
– İyä, joğarı märtebelim, sonda ömir sürip, osı tauda añşılıq
etken, – dep jauap berdi Arsen Samanşin.
Hanzada Mısır suraqtı basqaşa qoydı:
– Mäñgilik qalıñdıq ta zarlı jırın osı taudı aralap jürip
aytqan ba?
– İyä, joğarı märtebelim, añşı jigitti ol äli künge deyin izdep
jür, taudı kezip, atın atap şaqırudan bir tanbaydı!
– Bayğus-ay! – dep ayauşılıq bildirdi Hasan hanzada. Ekinşisi,
hanzada Mısır bir ğajap pikir bildirdi:
– İyä, bayğus ekeni ras. Mümkin älemge ol osı küyinde kerek bolar.
Mağan bir oy kelip tur, eger onı rämizdik tulğa retinde qarastırıp,
tau aralap zır jügirgen qızdı – ärine, aktrisanı – ğarıştan
telekamerağa tüsirip alsa, söytip kün sayın tañerteñ Mäñgilik
qalıñdıqtıñ beynesin teleekrannan körsetip tursa qayter edi?
– Bul öte ädemi körinis bolar edi! – dep qostadı Hasan. – Bul
orayda onıñ animatsiyälıq beynesi de kädege asadı, qazir munday
klipter sänge aynalıp tur ğoy, onıñ üstine, ğajap romantika.
Söytip Mäñgilik qalıñdıqtı mahabbat pen adaldıqtıñ bükilälemdik
tulğasına aynaldırsa. Onıñ beynesin är adamnıñ da este ustağanı
artıq bolmas edi. Mahabbattı ärkim de qasterley biluge tiis. Bul
jayında öziñiz ne aytar ediñiz, Arsen mırza?
– Men de şamamen osı turğıda «Mäñgilik qalıñdıq»
operasın qoyu turalı bayağıdan beri armandap kelemin. Säti
tüser edi dep oylaymın… Osığan qol jetkizsem ğoy, şirkin…
Klassikalıq opera bolar edi… Sizderdiñ pikirleriñiz meni odan
äri şabıttandıra tüsti. Oyımızdıñ bir jerden şıqqanına
qayran qalıp turmın…
Söytip, kütpegen jerden «Mäñgilik qalıñdıq» beynesin öner
tuındısı retinde jurtşılıqqa usınu jönindegi pikir tağı da
Şıñğıs Aytmatov
köterildi. Bul turalı añşılıq sapar ayaqtalğan soñ asıqpay otırıp,
keñinen äñgimelesuge söz baylastı. Sapar sätti bolsa, bul armandı
naqtı jüzege asıruğa boladı…
Sosın bir-birine qayırlı tün tiledi:
– Jaqsı jatıp, jaylı turıñızdar!
– Tañerteñge deyin!
Qonaqtarmen qoş aytısıp, apasınıñ üyine kelgen soñ aulanı
kezip biraz jürdi. Meyman hanzadalardıñ pikiri Arsen Samanşinge
kädimgidey äser etken bolatın. Bulay bolar dep kütpep edi.
Hanzadalardıñ Kembridj ben Oksfordta oqığanı beker emes eken.
Bir jağınan tañdanıp ta qaldı – osınday biik öner turalı tolğanıs
pen jabayı hayuandarğa añşılıq qurıp, öltiruge degen quştarlıq
bir adamnıñ boyında qalay ündestik tabadı? Qızıq eken. Bulardı
tüsinu qiın. Tegin adam hanzada bola ma.
Tün ortası bolıp qalıptı. Uyqığa jatu kerek... Osı tolğanğanı
da jeter. Uyıqtap almasa bolmaydı..
***
Bul kezde tau-tastı meken etken tağı añdar tüngi tınıştıqtı
buzbau üşin tügel uyqığa ketken bolatın. Tek Üzeñgiles asuınıñ
tübinde jatqan Jebe-Barıs qana janın qoyarğa jer tappay, ayğa
qarap kürildep, öz tabanın özi tistelep alasuradı, mazasın alıp,
tula boyın titirentken tüsiniksiz qobaljuın baspaq boladı...
Töñirek tıp-tınış, tek tau özeniniñ şuılı ğana estilip tur.
Alıstan sol bayağı zarlı dauıs talıp estiledi. Uyqısı qaşqan
Mäñgilik qalıñdıqtıñ äni…
***
Al basqa bireu bul tüni öziniñ jer basıp jürgen ğaşığı turalı
oylap jatır edi. Eles ne istep jür eken? Qurbılarımen birge
Saratovqa baratın poyızğa otıruğa ülgerdi me eken? Ülgermegen
bolsa, endi bir täulikten keyin minuge tiis. İyä, qazir poyızdar da
sirek jüretin bolıp ketti. Esesine jurttıñ bäri uşaqpen jürip-
Tau qulağan
turuğa köşti. Eles tañerteñ bir ret habarlasqan, sodan beri telefon
soqqan joq. Özi de habarlasa almadı. Bir minut uaqıt tappay qoydı.
Şatqaldı jarıp aqqan özen jağasında ekeui oñaşada ötkizgen
umıtılmas sätter tağı da oyına oraldı. Sol kezde özderin şınımen
baqıttı sezinip edi – künniñ közi şıraylana jarqırap, tau şıñdarı
bularğa quana köz tikken, özen suı ekeuin baqıt tasqınına bölep,
ayalay äldilegen bolatın. Sol bir balday tätti şaqtı tağı da bastan
keşer me edi… Säti tüsse, tağı da habarlasıp, tildesu kerek…
Söytip jatıp tañdı atırdı. Aua rayı säl-päl özgereyin degen
eken. Tau şıñdarın qara bult bürkep alıptı. Jel turıptı,
är bağıttan uytqi soğıp tur. Soñğı künderi jadırap turğan
tabiğattıñ jaydarı minezi özgermeytindey körinip edi. Qazir de
alañdaytın eşteñe joq. Jazğı bult qazir-aq seyilip, jel de äp-sätte
basıla qaluı mümkin, tek jañbır jauıp, kün kürkirep mazanı alıp
jürmese jaradı…
Äzirşe bul turalı oylağan eşkim bola qoyğan joq. Bäri de
erteletip iske kirisip ketken, «añşılıq jönindegi şuğıl şaralardı»
uyımdastıru üşin jolğa şığuğa ülgeru kerek – «Mergen»
firmasınıñ «Jebe-Barıs» bağdarlaması boyınşa jasalğan resmi
qujattarında osılay dep körsetilgen.
Sonımen, aqırı jolğa da şıqtı. Djipter men qosalqı jük
maşinaları tauğa qaray bet aldı. Meyman añşılardıñ sauıttı
«Hammerine» mingen Arsen Samanşin jolşıbay tağı da bärin
tekserip şıqtı: mergenderge arnalğan mıltıqtar men avtomattı
türde atılatın qaru-jaraq, dürbi, dauıs küşeytkiş megafon, biik
tauda aua jetpey qinala qalğan jağdayğa arnalğan ottegi qapşıqtar,
basqa da kerek-jaraqtar tügel alındı ma, eşteñeni umıt qaldırıp
ketken joq pa…
Bäri öz kezegimen jürip jattı. Atşılar kütip turğan jerge
deyin otız şaqırımday jüripti, bul jaqtıñ jolımen sağatına
40-50 şaqırımnan artıq jıldamdıqpen jüre almaysıñ.
Atşılar saqa-day say tur eken. Attar tügel ertteuli, bäriniñ
tağası jañartılğan.
Şıñğıs Aytmatov
Endi erge qonıp, jükti qayta tieuge tura keldi. Bul jumıstı
Bektur şeftiñ özi bastan-ayaq qadağaladı.
Endi bäri salt attı bolıp şığa keldi. Hanzadalardıñ täp-täuir
şabandoz ekeni bayqalıp tur. Degenmen taudağı soqpaq joldı
ippodromnıñ alañımen salıstıra almaysıñ. Tau jolında atqa salt
mingen adam er üstinde ünemi qozğalısta bolıp, salmağın eki jaqqa
kezek auıstırıp otıruğa tiis, astındağı atınıñ jürisine saq boluı
kerek, keyde ne oñ jaqtan, ne sol jaqtan tas domalauı mümkin...
Biriniñ artınan biri şubatılıp tauğa örmelep keledi. Eñ
aldında osı mañdı jaqsı biletin bir malşı, odan keyin şef Bektur,
onıñ artında joğarı märtebeli hanzadalar, olardan keyin Arsen
Samanşin. Äzirşe ara-tura til qatısıp qoyuğa boladı, keyinirek
ara qaşıqtıq ulğayğan sätte söylesu üşin bäriniñ qanjığasında
bir-bir dauıs küşeytkiş megafonı bar. Märtebeli meymandardıñ
küzetşileri men kömekşileri edäuir keyindep qalğan.
Tau jolı birtindep tarıla berdi – joğarı örlegen sayın
jartastardıñ qırları ötkirlene tüskendey, mına kezbeler qaydan
sap ete qaldı degendey täkapparlana qır körsetedi, key jerlerde
joğarıdan qulağan usaq tastar joldı basıp qalıptı, soğan
qaramastan, attar äzirşe jaqsı jürip keledi. Endi birazdan soñ attan
tüsip, jayau örleuge tura keledi.
Biik taudı turaq etken jabayı januarlardıñ da qarası körine
bastadı – birer ret taueşkiler men iir müyizdi arqarlardıñ şağın
üyirleri közge şalındı, qarap ülgergeniñşe orğıp-orğıp közden
tasa boladı. Tau jırtqıştarınıñ ejelgi azığına aynalğan
tUyaqtılardıñ qayda asıqqanın kim bilgen. Taueşkilerdiñ äsem
de jiti qimılın dürbimen süysine baqılap turğan Hasan hanzada
atınıñ tizginin tejep, säl demige turıp, bir ädemi pikir bildirdi:
– Mağan qazir bir oy keldi, dostarım, eger bir küni osı äsem
añdardıñ bäri jinalıp, basqa jaqqa tayıp tursa ne bolar edi –
aştıqtan közi qarayğan barıstar birin-biri talap jer edi ğoy, solay
emes pe?
– Soğan aqıldarı jetpeydi ğoy! – dep tuısın qağıta közin
Tau qulağan
qısıp qoydı Mısır hanzada. – Äytpese, bayağıda-aq söytpes pe edi.
– Mümkin kerisinşe şığar, tabiğattıñ zañı asqan aqıldılıqpen oylastırılğan siyäqtı! – dep qostı Arsen Samanşin.
Qos hanzada jımiıp qoydı:
– Öte durıs!
– Tabiğattıñ kemeñgerligine basımızdı iemiz!
– Barıstardıñ jolı boldı, demek, bizdiñ de jolımız boluğa
tiis! Solay emes pe?
Qonaqtardıñ munday orındı qaljıñı ekeuiniñ arasında
jılı sıylastıq barın bildirgendey, hanzadalardıñ tärbiesi
men biliktiligin körsetip tur. Bul jaqsı da bolatın… Arsen
Samanşinniñ özi de osını qalap tur, meymandardıñ köñil küyi
köteriñki bolğanı durıs, olar munda tek añşılıq quru üşin ğana
kelmegen şığar. Mundayda adamdardıñ arasındağı qarım-qatınas
ta öte mañızdı.
– Bılay, qurmetti hanzadalar, – dedi Arsen Samanşin. – Bizdiñ
firmanıñ bastığı şef Bektur mınanı tüsindirudi ötingen, ana
jartastan keyingi burılısta at şaldırıp alamız, demaluğa
arnalğan şatırlar qurulı tur. Sol jerde attardı qaldırıp, äri
qaray jayau örleymiz.
– Biz dayınbız.
– Añşılıqtıñ jay-japsarın bilemiz ğoy…
Tüs äleti. Şef Bekturğa rahme, azdağan demalıs uyımdastırğanı oñdı boldı, tau qımızın işip bäri rahattanıp qaldı. Biik
taudıñ erekşeligi de biline bastadı – añşılar alqına demalıp
otır. Jolqapşıqtarın asınıp, qaruların saylap, dıbıs
küşeytkişterin iıqtarına ildi.
Arsen Samanşin bir sät audarmaşılıq jumıstan bosap, säl
bolsa da oñaşa qaluğa mümkindik aldı, meymandar tauğa şığamız
dep äjeptäuir şarşağan eken, şatırlarına kirip demaluğa qisaydı,
şatqaldardıñ arasındağı jıqpıldar men butalardıñ arasınan
qar barıstarın izdeuge kiriser aldında biraz äl jinap alğan durıs.
Şef Bekturdı eki kömekşisi qoltığınan demep attan tüsirdi, entigip
Şıñğıs Aytmatov
turıp, saqalın sipap qoyıp, hanzadalar men olarğa erip jürgen
adamdarğa biraz kütuge tura keletinin eskertti, bul uzaqqa sozılıp
ketui de mümkin, öytkeni barıs ürkituşilerden äli habar kelmey jatır. Hanzadalar bul eskertudi tüsinistikpen qabıl aldı, odan äri
äñgime örbigen joq.
Söytip añşılar tobı aldın ala şatırlar tigip, dayındap
qoyğan turaqta demalıp jattı, keyinnen belgili bolğanday, bul
onşa alıs ta emes, Üzeñgiles asuınıñ aldındağı Molatas üñgiriniñ
tusı bolıp şıqtı.
Alpinister men geologtardıñ aytuınşa, munday biikte
adamnıñ jan düniesi özgeriske tüsip, köñil küyi men aynaladağı
ortanı qabıldau äseri basqa auanğa oyısadı eken, beyne bir janıñ
jañğırıp qalğanday küy keşesiñ. Tauğa şıqqanda adamnıñ oylau
jüyesi tereñdey tüsedi, buğan bükil düniejüzindegi taqualardıñ
oñaşada Qudayğa qulşılıq etip, janın tazartu üşin biik tauğa ketudi ädetke aynaldıruı dälel bola aladı, jazıq jerdegi, ormandağı
nemese oypattağı üyrenşikti jağdaymen salıstırğanda tau işinde
adamnıñ oyları sezimtal äri şınayı bola tüsedi, buğan biik taudağı
ortanıñ erekşe ahualı äser etetin bolsa kerek. Töbeñnen tüpsiz kök
aspan tönip tur, qolıñdı sozsañ bultqa jetedi, tau şıñdarı osı
ornınan qozğalmastay etip jer betine mäñgi bekitilgendey, bul da
ömirdiñ buljımas zañı, taudağı aq qar men kök muzdıñ kirşiksiz
tazalığına janıñ süysinedi, qolmen ustap, ayağıñmen basıp köruiñe
boladı, sıldıray aqqan möp-möldir tau özeniniñ suı sap-salqın,
saf taza, auasın qanşa jutsañ şöliñ basılmaydı, äşeyinde bayqay
bermeytin tınıs alısıñdı anıq añğarasıñ.
Bälkim, zattardıñ tabiğatı sonday şığar, biik tauda adamnıñ
jan düniesi erekşe ğarıştıq sipatqa ie boladı, oyıñ da,
sezimiñ de, qiyälıñ da tau şıñınday biiktep, tüpsiz tereñdep, tau
jelindey ötkirlene tüsetini de sodan. Osı sät Arsen Samanşin
jan düniesiniñ naq solay qanattana tüskenin añğardı. Tirşiliktiñ
qamı umıtılıp, mindet ataulınıñ barşasınan qutılıp, özimenözi oñaşa qalğan. Işki älemi müldem özgerip ketken siyäqtı. Jigittiñ
Tau qulağan
bar bolmısı «däl qazir jäne naq osı jerde», biik taudağı şağın
alañqayğa tigilgen şatırlarda emes, äldebir alıs jaqta jürgenin
bul kezde eşkim bile almaytın edi, özi de osınıñ bäri öñinde bolıp
turğanday sezindi, otarbanıñ guilin, temirjolmen zulap bara jatqan
jolauşılar poyızınıñ ırğaqtı sartılın anıq estip tur, tipten
bası aynalıp ketti. Oy, qanday ğajayıp körinis – dalanı jañğırta
guildegen otarbanıñ dausınan tau şıñdarı teñselip ketti, Arsen
Samanşinniñ özi poyızben qatarlasa jügirip, terezelerge üñilip
ayğaylap keledi: «Eles! Äy, äy, Eles, bul men ğoy, men seni süyemin!
Äy, tasımal saudamen aynalısatın qız, süyiktim meniñ! Sen öz
şaruañmen Saratovqa bara jatırsıñ, al men soñıñnan quıp
kelemin! Tıñda, tıñdaşı, Eles, men qazir tauda jürmin, biraq
öziñmen birgemin. Student kezimde men de osı jolmen talay sapar
şekkem, äueli Saratovqa, odan äri Mäskeuge baruşı edim. Edildiñ
boyındağı Saratovtı men de jaqsı köremin! Ah, Saratov, qazaqşa
bul Sarıtau ğoy! Men unatqan Sarıtau – Saratovqa sen de ketip
barasıñ, Eles, men de seniñ qasıñdamın, Eles! Jabısıp qalmay
qoyğanım üşin keşirim ötinemin! Tıp-tınış jol şeguiñe de murşa
bermey qoydım-au! Jolauşılardıñ bäri ekeumizge tañdana qaraydı.
Sensiz ömir süre alar emespin!..»
Sol sätte ol osılay oylap edi, uaqıt pen keñistikti östip erekşe bir täsilmen tolıq qamtıp, endigi tağdırı osı şeksiz uaqıt pen
keñistiktiñ bir tükpirinde ketip bara jatqan süygen qızı Elespen
ğana baylanıstı ekenin köz aldına ap-anıq elestetti…
Onıñ jan düniesinde ne bolıp jatqanın, jaña ğana äldeqaydağı
Saratovqa bara jatqan poyız osı taudıñ däl qasınan saldırküldir öte şıqqanın, jigit sol poyızdıñ soñınan jügirip Elesti
şaqırğanın qasındağılardıñ birde-biri bilgen joq. Munıñ keremeti osında bolatın! Ökinişke qaray, bul jayında qonaq añşılar
da, auıldastarı da, töbelerinen pırılday uşqan tau kekilikteri de,
adamdardan aulaq ketuge asığıp, sekire bezgen taueşkiler de, Molatas üñgiriniñ mañına jinalğan bul kisilerdiñ özderin aulau üşin
kelgeni qaperine de kirmegen qar barıstarı da bilmep edi.
Şıñğıs Aytmatov
Arsen Samanşinniñ özine kelsek, demalıp jatqan meymandardıñ
sözderin ilese audarıp otıru mindetinen qutılıp, özimen-özi bolıp otır edi. Qiyälındağı ömirde poyızdıñ soñınan jügiru
mümkindiginiñ bir sätin de ötkizip almauğa tırısıp, aynaladağı
ömirdi tügel umıtqan, bul jügirisi tağdırımen jarısqa tüsu siyäqtı
edi, quıp jete alasıñ ba, joq pa – ol da belgisiz...
Onıñ ünsiz ayğayın tek Eles qana estidi, bul kezde ol bir qolımen esiktiñ tutqasınan ustap, ekinşi qolın poyızğa ilese jügirgen
Arsen Samanşinge eñkeye sozıp, vagonnıñ baspaldağında tur edi:
– Arsen! Arsen! Men seniñ dauısıñdı estidim, öziñdi de körip
turmın, men de seni süyemin! Quıp jetşi, sekirip minşi poyızğa,
men seni qulatpay ustap alamın! Tağı da quşaqtasıp, qumarımız
qanğanşa süyiseyik bir!
Eh, qiyäldıñ kök dönenin erttep mingen adamnıñ basına ne kelip,
ne ketpeydi, armanşıl adam talay närseni ap-anıq elestete aladı!
Vagonnıñ aşıq turğan esigi men qolın jantalasa bulğağan qız tura
öñindegidey körinip tur, bul da poyızdı quıp jetuge bar küşin salıp
qustay uşıp keledi. Mine, quıp ta jetti, öytkeni eki ğaşıq sonı qalağan
bolatın, ğaşıqtardıñ quştarlığınan quattı tilek bolmaydı, bul
sezimniñ boyında ğalamdıq alapat küş bar, şeksizdikke, mäñgilikke
şaqırğan, urpaq jalğastıruğa ündegen osı sezim entige pısıldağan
poyızdıñ da aptığın basıp, kün nurına bölenip şalqıp jatqan
ulan-ğayır dalanıñ tilegine ulasqan, kökjiektiñ eki şetin bir-birine
jalğasam dep asıqqan otarbanıñ özi de osı tilekti qostap, guildey ün
qosadı: «Quıp je-e-e-e-et!.. Quıp je-e-e-et!..»
Tağdırı oğan osını buyırdı, jolı bolıp tur eken, vagondı
quıp jetip, bir-aq qarğıp minip aldı, qız da qolın usınıp, demep
jatır, ekeui quşaqtasıp köristi... Armanı şınğa aynalıptı. Qiyälı
bir-aq sätte naqtılıqqa ulastı... Poyız keñ dalanı dübirletip,
temirjoldıñ boyımen sartıldap jüytkip keledi, quanıştan köñili
şalqığan otarbanıñ özi de aqşıl tütinin şılqıta budaqtatıp
qoyadı…
– Jür, otırıp äñgimeleseyik, – dedi Arsen Samanşin
Tau qulağan
demin basqan soñ. – Ekeumiz durıstap söylesuimiz kerek, Eles…
– Oy, Arsen, qayda asığasıñ? Şarşadıñ ğoy, demalsañşı…
– Uaqıt joq. Men sağan tau basınan jügirip jettim, Eles. Öziñ
de bilesiñ, biz onda añşılıqqa dayındalıp jatırmız, tezdetpesek
bolmaydı. Körip tursıñ, sağan jetu üşin poyızdıñ soñınan qudım,
mına päpkeni öziñe tabıs eteyin dep edim, munda meniñ qoljazbam
bar…
– Qoljazba? Ne aytıp tursıñ, Arsen? Osı qoljazbanı beru
üşin poyızdıñ soñınan qudıñ ba?
– İyä, solay. Qazir bärin aytıp beremin. Jürşi..
Ekeui kupeniñ terezesiniñ aldındağı üsteldiñ janına bir-birine
qarsı qarap otırdı. Janarları nur şaşıp, araqaşıqtıq degendi
bilmeytin kirşiksiz mahabbat pen oy-armandarınıñ birligin paş etip
tur. Äyteuir, özine solay körindi. Arsen Samanşin äñgimeniñ tiegin
ağıtıp qoya berdi:
– Eles, tüsinesiñ ğoy, men sağan jetuge asıqqanda ömirimdi
täuekelge tikkenmin. Mına qoljazbada ekinşi düniejüzilik soğıs
kezindegi bir oqiğa bayandalğan, ol kezde ekeumiz bul ömirge kelgen
joqpız, bolaşaq ata-anamız da jalañayaq jügirgen bala bolatın.
Meniñ aytayın degenim mınau edi, arada pälen jıl, pälen ğasır
uaqıt ötip, san urpaq auısqan soñ bul hikaya qayta oyanıp, ötken
ömirdiñ äldebir qatparınan osı zamanğa özi suranıp keldi, osı jayında bir şerli äñgime jazğanmın, atauın da adamdı selt etkizerdey
etip qoydım: «Ölim be – ömir me?» dep ataladı. İyä, qazirgi kezde
kisi öltiru degen temekiniñ tuqılın tabanıñmen janşi salğanday
op-oñay bolıp ketti ğoy, özim de sol şekten attay jazdap barıp
toqtağanmın, bul jayında keyinirek aytamın, joq, qızıqtıru
üşin aytıp turğan joqpın. Bul özi qılmıstıq oqiğağa qurılğan
şığarma emes, müldem kerisinşe. Osı äñgimemen birge muhittıñ
tübinen şığa kelip, san million ölgender men öltirgender jatqan
ziratqa bettegen adam siyäqtımın, qorımnan tınış jer bola ma,
sonda otırıp älgi marqumdar men özime osı şığarmanı oqıp bersem
dep edim. Jağday osı, Eles, keşir, öz janımnıñ şıtırman ormanı-
Şıñğıs Aytmatov
na qayta süñgip kettim be, seniñ mamandığıñ kitaphanaşı ğoy, neniñ
ne ekenin bilesiñ jäne tüsinesiñ, şatısqan oylarımdı op-oñay oqıp
otırğanıñ üşin şınımen rizamın, Eles (Rahmet, Eles, basıñdı
izegeniñ üşin). Sonımen, ötken qısta poyızben Bayqoñırğa, ğarış
aylağına barğanmın, ğarışta uzaq merzimdi uşu saparında jürgen
ğarışker dosım Sälitjan habarlasqan, ğarıştan är adamğa orın
tabuğa bolatını turalı armandaytın adam jayında esse jazuım
kerek-tuğın, ärine, onısı qur qiyäl ğoy, bul turalı keyinirek aytarmın. Özi solay deydi... Tağı da qiyälğa berilip kettim be. Keşir
meni, Eles. Sonımen, bıltır qısta ayaq astınan ötkenimdi sağınıp,
jolğa şıqqanmın, poyızben jürmegeli köp bolğan eken, jolşıbay studenttik künderimdi eske aldım, ol kezde qazirgidey uşaqtar
köp emes edi ğoy, Mäskeu men Leningradtağı universitetterde
oqığanmın, bul jayında aytqanmın sağan, esiñde me? Sonımen,
äueli Bayqoñırğa, odan äri Saratov arqılı Mäskeuge tağı da poyızben sapar şektim, jol üstinde terezeden dalağa köz tastap otırdım,
är närsege nazar audarıp, tabiğat körinisterine süysinudi unatamın,
sezimtal janmın ğoy, qaytersiñ endi, kenetten tolqın şayıp jağağa
şığarıp tastağan jañqaday bağı zamandağı bir oqiğa jüregimdi
terbep ala jönelgeni. Söytsem, sol bir janımdı terbegen jäyt
– osı temirjoldıñ boyında, osı dalada, Qazaqstannıñ baytaq
dalasın basıp ötip, Saratovqa soğıp, odan äri Mäskeuge tartatın
osı joldıñ boyında bolğan sol oqiğa ömir boyı jadımnıñ
tereñ bir tükpirinde saqtalıp kelgen eken. Oyımdı baurap alğan
ne deysiñ ğoy? Sol bayağı jol, bir bağıtta nemese qarsı şıqqan
poyızdar, Batıs pen Şığıstıñ arasın jalğastırıp jatqan bäzbayağı tınımsız qozğalıs, osı ersili-qarsılı sapırılısqan
adamdardıñ tağdırında nendey jäytter boldı, olardıñ ömirindegi
özgeristerdiñ sırı nede – mine, osı jayında tolğanıp, ğasırlar
tasasında jasırınğan oqiğalar közime elestegendey boldı, beyne
bir ğarıştıq ekrannan äldebir auqımdı film körip otırğan
siyäqtımın – Aral teñizin sarqıp tındıq, oylasam et-bauırım
eziledi, onıñ esesine Bayqoñır ğarış aylağın saldıq. Osı
Tau qulağan
oqiğalardıñ arasında qanşama tağdır jatır – mine, sonda men
soğıs mügedegi, qazir olardı Ulı Otan soğısınıñ mügedegi dep
ataydı, ayıpkerler batalonında bolğan Sergey Antonoviçtan
estigen äñgimemdi jazuğa bel baylağam, äñgimede ol Sergiy degen
jas jigit, men ol kezde jolşıbay saparlas bolğan studentpin,
halqımızdıñ dästüri boyınşa ülkenge qurmetpen qaraymın, ol
meniñ atammen jastı bolatın. Oy, sözim köbeyip ketti-au, uaqıt
tığız. Sonımen, bayağı äñgimeni eske aldım, Sergey Antonoviç bizdiñ
vagonğa Saratovtan mingen, Mäskeuge deyin eki täulik jüremiz. «Ölim
be – ömir me?» degen äñgimeni jazudı sol kezdesuden keyin on jıl
ötken soñ ğana qolğa aldım, Sergey Antonoviç, äñgimedegi Sergiy
äldeqaşan ömirden ozğan, munı anıqtap alğanmın. Ökinişti, ärine.
Sergey Antonoviçtı sol jolı auruhanağa jetkizip salğanmın,
äñgimeni jazıp bitirgende, durısı, sol kisiniñ aytqanın qağazğa
tüsirgende bul şığarmanı jauıngerler jerlengen ziratta oqu
kerektigin uqtım. Esiñde me, sol äñgimeni jauıngerler ziratınıñ
basına barıp oqimın degenimde: «Ölim be – ömir me?» degendi qalay
tüsinemiz?» dep suraq qoyğansıñ. Onı tüsindiru mümkin emes dep
jauap qattım. Bul oqiğağa, Eles, seniñ de qatısıñ bar dep sendirmek
boldım. Sen qattı tañırqağansıñ. Osını uğındırmaq bolıp edim,
ülgere almadım. Mäsele mınada: men de, sen de Saratovtı basıp
ötip Mäskeuge aparatın, söytip Batıs pen Şığıstı jalğastırıp
jatqan osı joldıñ boyında jüremiz, Eles. «Ölim be – ömir me?» dep
atalatın äñgimeniñ oqiğası da osında ötedi. Sergiy maydanğa osı
jolmen attanğan, Reseydiñ ulı qalalarında oqığan kezimde men de
osı jolmen jüretinmin, qazir sen osı jolmen saparğa şığasıñ, osı
poyızben tauar tasisıñ, bärimizdi baylanıstırıp turğan birdeñe
bar… Oy, toqtatşı meni, Eles, toqtatşı, ne körindi mağan, tağı da
lağıp kettim… Uaqıt tığız… Är sözimdi säuegeylik retinde qabıl
al. Eñ bastısı, sağan mınanı tüsindireyin dep edim, ne üşin seni
quıp jetpek boldım, qaytıp keluiñdi kütip, kelesi jolıqqanda-aq
bärin aytıp beruime bolar edi ğoy, küte almadım; bul sağan da, bizdiñ
kezdesuimizge de baylanıstı, Eles. Mınanı aytıp qoyayın, sen
Şıñğıs Aytmatov
meni qutqarıp qaldıñ, jan düniemde ne bolıp jatqanın bilmeseñ
de mäñgi ölmes janımdı künäharlıqtan qutqardıñ. Sağan aytpaq
bolıp, ötken jolı ülgere almağanım mınau edi: biılğı köktemde
osı «Ölim be – ömir me?» dep atalatın äñgimemdi jariyälamaq bolğam,
säti tüsip tur edi, osı arqılı soğıstıñ jäne adam balasınıñ
mäñgilik tabiğatı turalı öz sözimdi aytqım kelgen. Qalay bolğanda
da, kez kelgen soğıstı adam şığaradı, sonımen qatar, soğıs
ataulınıñ bäri adamdarğa tek qayğı-qasiret qana äkeledi, osı
qarapayım şındıqtı şın tüsingen adamnıñ mañday sorı bes eli...
Osı turğıda öz pikirimdi bildirgim kelgen, kenetten özim äldebir
qırsıqqa tap bolıp, bireudi qataldıqpen öltirmek boldım jäne
sonı istep tınatın edim. Sonda bul tolıp jatqan kisi öltirudiñ tağı
biri ğana bolıp qoymas edi, sonımen qatar, avtordıñ Qudayğa küpirlik
jasauı, jazğan şığarmasında bir aqiqattı däleldemek bolıp,
is jüzinde sodan tayqıp şığuı bolar edi... Sondıqtan, özimniñ
ar-Uyatımdı azaptamay-aq qoyayın dep «Ölim be – ömir me?» dep
atalatın osı äñgimeni jasırıp qoyğam. Äli Uyalamın. Älgi jauımdı
öltiru arqılı «Ölim be – ömir me?» dep atalatın äñgimemdegi öz
oyımdı özim joqqa şığara jazdadım. Tağdırdıñ ädildigi mınada,
Eles, kisi öltiru turalı oydan arıluıma kömektesken öziñsiñ, Eles.
Ekeumizdiñ mahabbatımız arqılı tağı bir jañalıq aştım, söytip
qaytadan azattıq aldım jäne sağan şınımdı aytıp turmın, Eles,
meni azat etken sensiñ, keşe ğana ädildik dep sanap, kek aludı maqsat
tutqanımmen, endi onday qılmısqa eşqaşan barmaytınımdı
uqtım.
Sağan aytıp ülgersem degen bar sırım osı edi. Bul oy mağan
ekeumizdiñ kezdesuimizden keyin ğana keldi, keyde jan düniemizde
buğıp jatqan jäytterdi jarıqqa şığaru üşin ruhani jaqınıñmen
jolığu ğana jetispey turadı eken, sol siyäqtı, tek zirat basında
ğana aytılatın şındıq ta boladı, mısalı, meniñ «Ölim be – ömir
me?» attı äñgimemde aytılatın Sergiy esimdi jigittiñ jan sırı
osığan jatadı, munı tek jauıngerler ziratında ğana oqu kerek –
kündelikti tirşiliktiñ äbigerinen tıs jerde, aruaqtar da bul hikayağa
Tau qulağan
qulaq salıp, ömirde jurttıñ bäri uğına bermeytin aqiqattıñ bolatınına köz jetkizsin. Tek bul ğana emes. Meniñ oyımşa, är adamnıñ
öz minäjatı boluğa tiis. Meniñ minäjatım osı äñgimeniñ mätininde
keltirilgen, eger onı sen de qabıl alsañ, ekeumiz birlese qulşılıq
etetin bolamız. Mahabbattağı eñ bastı jäyt te osı... Sosın… İyä,
qoyın däpterime munı da jazıp qoyğam – bul äñgimeni alğaş ret
Mäskeu qalasınıñ tübindegi äygili Volokolamsk ziratında, sodan
keyin Brest qamalında jäne basqa jerlerde, äsirese, Evropadağı zirattarda oqısam dep edim.
Jalıqtırıp jibersem, keşir, Eles, baqıttı sätter qısqa boladı, al mahabbat – mäñgiliktiñ aldındağı eki ğaşıqtıñ kenetten
aşqan jañalığı. Tağı da basqa jaqqa burıp kettim be, ayıp etpe…
Kördiñ be, asığıp-üsigip turıp osı aytqanımnıñ özi sağan arnağan
oylarımnıñ bir böligi ğana, sonıñ özin de qiyälımda aytıp turmın...
Mümkin bul sanalı türde jasalğan öz-özime süysinuim bolar... Mine,
qazir tauda jürmin, birazdan soñ añşılıqqa şığamız, sen bir vokzalda otırsıñ, poyızğa qazir minesiñ be, älde keyinirek pe – bul
da belgisiz, poyızdardıñ qozğalıs kestesi özgere beredi dep ediñ…
Osığan qaramastan, ekeumiz bir vagonda, bir kupede kele jatqandayaq äñgimelesip otırmız, tağı da qaytalaymın, bul qur qiyäl ğana,
munıñ da şegi boladı – äne, bizge qaray bir salt attı keledi, TastanAuğannıñ añ ürkituşileriniñ biri bolar… Qaytemiz, iske kirisemiz de.
Kezdeskenşe, Eles, jolıqqanşa… O, ne aytıp kettim, munım ne,
Eles? Mundaydı tek men siyäqtı esalañ ğana aytuı mümkin, basqaşa
bola almaymın.
Osı sät Tastan-Auğannıñ añ ürkituşiler tobınan bir salt attı
keldi, sol bayağı Jalbırşaş eken. Qonaqtarğa sälemdeskeni bolar,
jalbırağan şaşın bir silkip qoydı da, Bektur şefke burıldı,
aytuınşa, munı Tastan-Auğan jiberipti, qar barıstarınıñ eki
üyiriniñ izine tüsipti, olardı dürbimen köruge boladı eken, özderi
«Uzınquyrıq qazanbas» dep atağan iri barıstı özi menşiktep alğanğa uqsaydı, kerek bağıtqa qaray quıp äkeluge boladı deydi.
Tastan-Auğannıñ bastı ötinişi mınau, audarmaşı Arsenmen
Şıñğıs Aytmatov
jolığuı kerek, butalardıñ arasında jasırınıp jatqan iri
barıstı qauipsiz täsilmen qalay atıp aluğa bolatının Arsenge
tüsindirip bermek. Munı aytıp uğındıru qiın, jaqın kelip köruge
tiis, sonda meyman añşılarğa qalay bağıt-bağdar silteytinin biletin
boladı. Şef Bektur dereu Arsen Samanşinniñ tez baruın ötindi:
– Tıñda, Arsen, barıstardı aulauğa attanbay turıp, äueli
añ qağuşılarmen kezdesuge baratınıñdı qonaqtarğa aytıp ket.
Jalğız jortqan jırtqış qaterli boladı, tarpa bas salıp, dereu
butalardıñ arasına jasırınıp qaluı mümkin. Sondıqtan, oğan
qalay jaqın baruğa bolatının öziñ körip kel.
Arsen Samanşin hanzadalardan säl tosa turudı ötindi,
añşılıqqa kirispey turıp, äueli ne isteu kerek, qalay qamdanuğa
tiis ekenin añ qağuşılardan bilip keledi, sosın bärin bayandap beredi.
Hanzadalar tosa turuğa quana kelisim berdi.
Jalbırşaş alğa tüsti, Arsen Samanşin de attıñ üstinde,
soñınan erip keledi. Jaqpar tastardıñ arasında şoqtana ösken
butalar arqılı ötu şınımen qiın eken, alañqayğa şıqqanşa
kädimgidey qinaluğa tura keldi. Joğarıda äldebir qustar qalıqtap
jür. Aynala tıp-tınış. Kenet Jalbırşaş qolına megafonın
alıp, dıbıs berdi:
– Tastan-Auğan! Biz keldik! Estip tursıñ ba, biz osındamız!
Ol da megafonmen jauap qattı:
– Men de osındamın! Mine, qazir!
Arsen Samanşin atınan tüsip, säl ayaq suıtpaq bolğan.
Jalbırşaş qarsılıq bildirdi:
– Otıra ber, nege tüspeksiñ? Attan tüspe. Äne, Tastan-Auğan da
keldi.
Qaptaldağı butalardıñ arasınan atqa mingen Tastan-Auğan
şıqtı, moynına dıbıs küşeytkişin ilip alıptı, iığında avtomat. O, sumdıq-ay basına özi aytqan äskeri furajkasın kiip alğan!
Arsen Samanşin talıp tüse jazdadı. Tastan-Auğan basındağı
furajkasın bir köterip qoyıp, qaytadan kidi de söz bastadı:
– Nege baqırayıp qaldıñ?! Biz dayınbız! Beseumizdiñ
Tau qulağan
de avtomatımız bar! Eger biz surağan qundı, 20 milliondı
alaqanımızğa salmasa, bäriniñ közin qurtamız! Osı jerdegilerdiñ
bäri öledi! Eşkim aman qalmaydı. Eşkimdi ayamaymız. İyä, nege
ündemeysiñ?
– Ne aytuım kerek, – dedi dausı qinala şıqqan Arsen Samanşin.
– Alañdama, bäri oydağıday boladı demep pe ediñ?
– Özi de solay. Bäri oydağıday, biz sözimizde turatın adambız.
Eş kümäniñ bolmasın, bärin ret-retimen isteymiz. Sondıqtan, beri
qara, mınanı kördiñ be, Molatas üñgiri degen osı, aytıp edim ğoy
sağan. Onı minalap qoyğanbız. Bayşikeş-hanzadalardı sol üñgirge
qamaymız. Meniñ aytqanımnıñ bärin olarğa ağılşın tilinde
audarıp turasıñ, bir sözin qaldıruşı bolma. Jahandanu jurttıñ
bärine ortaq, onı tek özderiniñ ğana ülesi dep oylamasın. Biz de öz
ülesimizdi alamız. Mine, üñgirge kiretin auız, atıñnan tüs, kirip
kör, munda orın jetedi, kepilge alınğandar bir täulik boyı osında
otıradı, eger sol uaqıttıñ işinde qun tölemeytin bolsa, odan artıq
bir minut uaqıt bermeymiz, eşqanday ayauşılıq kütpesin. Nege
ündemeysiñ? Esiñ şığıp ketti me? Bärin egjey-tegjeyli tüsinirip
edim ğoy, biz munı büge-şigesine deyin eseptep qoyğanbız, bäri de
meniñ buyrığım boyınşa boladı. Bastı qatırma, meni kämpit
tärizdi erip ketedi dep pe ediñ, olay bolmaydı! Au, birdeñe deseñşi?
Senen surap turmın, buyrığımdı sözsiz orındaysıñ ba, joq pa?!
Arsen Samanşin älginde atınan tüsken bolatın. Abdırap,
qaytadan üzeñgige ayağın saldı. Ne isterin bilmey sasqalaqtap tur.
Tastan-Auğan jekirip qaldı:
– Toqta! Äueli muqiyät tıñdap al – olardı osında ertip kelesiñ,
qaruların tartıp alıp, üñgirge quıp tığamız. Äñgime qısqa
boladı. Avtomattıñ uñğısın jelkesine taqap turamız. Meniñ
buyrığım boyınşa olarğa sputnik arqılı özderiniñ Dubayına
ma, Ämiriyätına ma, basqasına ma – habarlasudı buyırasıñ, dereu
uşaqpen biz surağan aqşanı äkeletin bolsın – 20 million dollar
aqşanı 5 millionnan tört qorapqa salıp jetkizuge tiis. Bul
talaptıñ är sözin qadap turıp aytasıñ. Olardıñ da är sözin sol
Şıñğıs Aytmatov
küyi mağan jetkizesiñ. Uqtıñ ba?! Eger kelispeseñ, onda tura qazir
tutqınğa alınasıñ. Seniñ de, olardıñ da közderiñdi qurtamız!
– Asıqpa, – dedi aqırı esin jiğan Arsen Samanşin, aşközdikten
tağılanıp ketken bul esirikti rayınan qaytaru mümkin emes edi. –
Aqırı osılay şeşken ekensiñ, mınanı bilip qoy, eger bir tamşı
qan tögiletin bolsa, men eşteñeden tayınbaymın!
– Qorqıtpa meni! Özim de bir tamşı qan tögiluine jol bermeymin.
Olardı amanatqa alamız, tiri qaluı üşin 20 million qun töleydi.
Bitti! 20 milliondı äkel de – jöniñe ket! Meniñ aytarım osı!
Qalğanın dereu orındaysıñ! Tez! Nebäri 15-20 minut uaqıt beremin!
Odan artıq bir sekund kidiruşi bolma! Bar, ertip äkel olardı!
Bizben, añ qağuşılarmen jolıqtıramın de. Basqa eşteñe aytuşı
bolma! Eger birdeñe bolıp jatsa, bärin qırıp salamız. Bizdiñ
joğaltatın eşteñemiz joq! Käne, ertip äkel bärin. Esiñde bolsın –
senimen birge barıs atu üşin eki hanzada ğana keledi, añ ürkituşiler
jırtqıştı jan-jağınan qamap tur deysiñ, qalğandarınıñ da izine
tüstik, olardı keyinirek aulaymız. Olarmen birge erip kelgender
men Bekturdıñ adamdarı sol jerde kütsin. Olardıñ bizge keregi
joq. Uqtıñ ba? 15-20 minuttıñ işinde kelmeseñder, bäriñdi qırıp
salamız! Boldı! Bar endi!
– Qazir, – dep kübirledi Arsen Samanşin, äli de ümittenip,
Tastan-Auğannıñ basındağı furajkağa qarap qoyadı, beyne bir
burınğı sınıptasınıñ basında basqa kiim bolsa, bäri özgerip
ketetindey. Auır kürsinip, ün-tünsiz atına qondı da, kelgen jağına
qaray qaytadan bettedi.
Töñirek tım-tırıs tına qalğan. Er üstinde eñkeyip, bir sätte
şögip sala bergen Arsen Samanşin artına burılıp ta qaramastan
keri qaytıp baradı, qazir añşı hanzadalardı üñgirge ertip kelip,
tutqınğa ötkizip, özi de beriluge tiis. Aynala tıp-tınış. Tek
bulaq suınıñ sıldırı ğana estiledi. Äldebir qustar töbesin sipay,
qanattarı suıldap, ünsiz uşıp ötti. Astındağı atı joldı bögegen
tastardan aqırın attap, şatırlarğa qaray ayañdap keledi, onda munı
hanzada-añşılar tosıp tur. Osı sät Arsen Samanşin beyne bir
Tau qulağan
oylanuğa şaması joq, qayğığa batqan qaralı salt attığa uqsaytın edi. Jetip te qaldı, mına jartastı aynalsa boldı, hanzadalar
kütip tur. Kenet ol kürt toqtay qaldı. Qızıq, munısı nesi? Ayağın
üzeñgige şirey köterilip, jan-jağına qaradı. Oñ jaq iığında iluli
jürgen megafonın julıp aldı, eriniñ aldıñğı qasına avtomatkalaşnikti qoydı, şuğıl bir äreketke bel buğan siyäqtı. Solay da
bolatın. Kelesi sätte megafonnan Arsen Samanşinniñ jan uşırğan
dausı estildi. Orısşası men qırğızşasın aralastırıp, taudı
jañğırta ağılşın tilinde ayğay saldı:
– Tıñdañdar, meniñ buyrığımdı tıñdañdar, sırttan kelgen
şeteldik añşılar! Qarğıs atsın senderdi! – Dıbıs küşeytkiş
arqılı zoraya estilgen dausı taudı jañğırta qaytalanıp tur.
Tizginin tejep, at üstinde turğan küyi odan äri jalğastırdı. – Senderge aytıp turmın, kelimsek añşılar! Qarğıs atsın senderdi!
Bizdiñ qar barıstarınan tartıñdar qoldarıñdı! Dereu joğalıñdar
bul jerden! Tayıp turıñdar! Bizdiñ añdardı qınaday qıruğa jol
bere almaspın! Qoldarıñdı tartıñdar! Joğalıñdar! Tabandarıñdı
jaltıratıñdar, barıstardı qurtpaq bolğandar! Qasietti tauımızdı
aramdamay, özderiñniñ Dubaylarıña, Kuveytteriñe tayıp turıñdar!
Tabandarıñdı jaltıratıñdar bul jerden! Dereu ketiñder, käne,
äytpese közderiñdi qurtamın! Bäriñdi qırıp salamın! – Sözin däleldeu
üşin aspanğa avtomattan bir dürkin oq jaudırdı. Tau işi küñirenip
qoya berdi. Bir qiyädan betkeydi boylap tastar qulay bastadı. Buğan jauap retinde jan-jaqtan oq atıla bastadı. Bey-bereket atılğan oqtıñ
dausınan Arsen Samanşinniñ astındağı atı ürkip ketti. Julqına
sekirip, qatarınan tigen birneşe oqtan auır jaralanğan januar
omaqasa quladı. Arsen Samanşin oqıs jığılğan atınıñ astında qala jazdap, äupirimdep äzer şıqtı, ayağın qayırıp aldı, atıs
üdep baradı – Tastan-Auğannıñ jigitteri de, añşı hanzadalardıñ
küzetşileri de, Bekturdıñ adamdarı da, bäri boratıp atıp jatır.
Osı äbigerdiñ arasında añşı hanzadalar attarına minip, keri qaray
şaba jönelgenin eşkim bayqamay qaldı. Jan-jaqtan üreyli ayğaylar
estiledi, borağan oqtıñ dıbısı odan da üreyli.
Şıñğıs Aytmatov
Ölgen atınıñ qasında buqpantaylap jatqan Arsen Samanşin
birneşe jerinen jaralanğanın añğarğan joq. İığı men keudesi,
beli tas bop qatıp qalğan, denesin qursap tastağanday qozğaltar
emes, betkeyge qaray domalap ketpeuge tırısıp, aqırın jıljımaq
bolğan, kenet qarsı aldınan üsti-basın qan basqan alıp barıs
lıp etip şığa keldi. Bul Jebe-Barıs bolatın. Jırtqış kür ete
qaldı da bir ayağın süyretip, jer bauırlap äri qaray jorğalay
berdi. Osınıñ bäri däl qasında bolıp jatır: künniñ közi dirdir etip, taudıñ özi de qalşıldap turğanday, jel de küşeyip
ketken, tamağın qısıp, tunşıqtırıp äketip baradı. Megafonı
men avtomatın laqtırıp tastap, nege ekeni belgisiz, jaralı
jırtqıştıñ soñınan bul da eñbektey jöneldi. Basqalardıñ ne
istep jatqanında şaruası joq, bul kezde äbden qutırınıp alğan
Tastan-Auğan munı qarğap-silep, balağattap, auzına kelgenin aytıp
jatqan: – Oñbağan! Satqın! Seni öltirudiñ özi az! Quzğa qulap köziñ
nege qurımadı eken! Bar josparımızdıñ tübine jettiñ! Qañğıtıp
jiberetin boldıñ! Ölmeseñ örem qap, qızğanıştan işiñ küyip
şıdatpağan ğoy, sümelek!
Bektur şal jerge jata qalıp, saqalın julıp, domalap jür,
ara-tura oybayın sala şıñğırıp qoyadı: – Masqara-ay! Sumdıq!
Abıroydan jurday boldıq-au! Quday atsın seni, aruaqtar bersin
jazañdı! – degen siyäqtı qarğısın jaudırıp jatır. Kelgen jağına
qaray tura qaşqan añşı hanzadalardıñ älde arab, älde basqa tilde
ne dep ayğaylağanın estigen adamnıñ özi de tüsinbes edi.
Osınday essizdikke tolı ayğay-şu men satırlağan atıs äli
de birazğa deyin tau işin jañğırıqtırıp turdı, birtindep atıs
ta sayabırladı, kimniñ kimdi atqanın uğıp bolar emes, üş jaqtan
birdey borağan oqtıñ kimge arnalğanın bilu qiın, añ qağuşılar da,
şef Bekturdıñ kömekşileri de, añşı hanzadalardıñ küzetşileri de
oqtı ayağan joq, atıspen birge ayğaylağan dauıstar da basıldı…
Bir-aq sättiñ işinde tau işindegi adamdar men añdardı qalay
şoşıtqanın Arsen Samanşin bilgen joq… Bul jayında oylap
jatatın şaması da bolmap edi. Qañğığan oqtan alğan jaraqattarı
Tau qulağan
auır bolatın. Munı özi de sezdi, äsirese, kökiregindegi jarası qauipti,
janşıp äketip baradı, sorğalağan qanına kiimi äbden şılanıptı.
Uzaqqa şıdamaytının uqtı, bir tasada jasırına turar ma edi.
Bir jığılıp, bir turıp, demigip, äzer qozğaladı. Tastan-Auğannıñ
amanatqa alğan añşılardı qamaymız degen Molatas üñgiri qay
tusta qalğanın şamalap alğanı munday jaqsı bolar ma. Süyretilip
sonda jetken Arsen Samanşin tizerley jorğalap üñgirdiñ işine
äreñ kirdi. Kirgen boyda qarsı aldınan tayınşaday iri barıstıñ
ölimsirep öşip bara jatqan janarın kördi. Bul Jebe-Barıs bolatın.
Jırtqış qozğalğan joq. Aldıñğı ayağın alğa qaray soza jığılğan
eken, ornınan köteriluge de äreket eter emes. Basın ayağınıñ üstine
qoyğan küyi qıbır etpey jata berdi, qırıldap, auır demaladı.
«Sen de osındasıñ ba?» – dedi Arsen Samanşin jırtqışqa,
nege olay degenin özi de bilmeydi, beyne bir eski tanısın kezdestirgen
siyäqtı. Jebe-Barıs alqınıp, äzer demaladı, üsti-bası qanğa
malşınıptı.
Jebe-Barıstıñ qasına süyretilip jetken adamnıñ da jağdayı
sonday bolatın: Arsen Samanşin keudesi men iığınan aqqan qandı
toqtata almay qoydı, däl qasında äbden älsirep, därmeni qurığan
jabayı jırtqış qansırap ölgeli jatır.
Qañğığan oqtan ba, közdep atılğan oqtan ba, äyteuir ölimşi bolıp
jaralanğan bul ekeui – adam men añ ömiriniñ soñğı sätinde aspan
astındağı bir quısta, bir üñgirdiñ işinde qatar jatuğa buyırılğan
bolıp şıqtı, bul da tağdırdıñ jazğanı ma eken... Kenetten tau
üstinde kün kürkirep, jan-jaqtı jañğırıqtıra surau salğanday
boldı, ne bolıp ketti özi? Bulttardı ayıra tilip, jarq-jurq etken
nayzağay da añ-tañ…
Söytip, «Mergen» firması uyımdastırğan halıqaralıq
añşılıq biznestiñ bir-aq sätte oyranı şıqtı, «biznes-jobanı»
kül-talqan etip, barşa jurttı näpaqasınan qaqqan kim ekenine
eşkim sengisi kelmeydi, bul mümkin emes qoy…
Attarınan maşinağa auısıp mingen añqumar hanzadalar auılğa
jetip, eşkimmen qoştaspastan «Hammerge» otırıp, nökerlerin
Şıñğıs Aytmatov
ertip Äulieata äuejayına tartıp otırğan soñ ğana bäri tüsinikti
boldı, ol jaqta olardı arnayı uşaq kütip turğan bolatın.
Tuyıqjar turğındarı auıldı kezip, är jerde top-top bolıp
jinalıp, osı bir qulaq estip, köz körmegen sumdıq oqiğanı
talqılay bastadı, är jerden qorqınıştı ayğay şığıp jatır:
– Masqara! Ne degen sumdıq!
– Arsendi asıp öltiru az! Örtep jiberu kerek!
– Osınday bastamanıñ tübine jetti! Bekturdı qañğıtıp
jiberetin boldı!
– Auzımızdağı näpaqamızdan qaqtı-au!
– Oğan adamdardan da taudı kezgen jabayı añ artıq eken!
– Büytuge qanday haqısı bar onıñ!
– «Barıstardan qolıñda tart!» – dep ayğaylauğa kim ruqsat
beripti oğan!
– Oñbağan, osınday mümkindikten ayırdı bizdi!
– Sol barıstardıñ özderi talap öltirse sauap bolar edi oğan!
Qar barıstarın aulau biznesinen azdı-köpti payda tabamız
ba dep dämetken auıl turğındarı bul ümitinen ayırğan adamnıñ
basına bilgen qarğısın jaudırıp jattı...
Buırqanğan tobır bir kezde Arsen Samanşinniñ apasınıñ
üyine bettedi, ızağa bulıqqan beybaqtar auladağı qoldarına
ilikken zattardı qiratıp, sol jerde turğan Arsenniñ «Nivasınıñ»
äynegi men şamın şaqtı, kabinasın tas-talqan qıldı, Arsen
Samanşinniñ basqa da zattarın berudi talap etip, juğannan keyin
kepsin dep ilip qoyğan jerinen köylegi men kürtkesin, işkiimin
tauıp alıp, jırtıp tastadı, apası qanşama saqtap qaluğa
tırısqanımen, şuğıl jumıs isteuge arnalğan kompyuterin
qiratıp, bayğus äyeldiñ özin de tayaqqa jıqtı, jumıstan jügirip
kelgen usta küyeui töbeleske aralaspaq bolıp edi, qutırınğan
tobır onı da tepkilep tastadı…
O-o, auıldastarınıñ munday aşuın, osınşama qaharın
basqa qayda jumsauğa bolar edi!.. Äyteuir, jañbır jauıp ketkeni
abıroy boldı, uaqıt ta keşkirip qalğan, aspan astın jañğırta kün
Tau qulağan
kürkirep, auıldağı bülinşilik toqtadı da, bäri üydi-üyine tığılıp,
joq boldı…
Jañbır küşeye tüsti, künniñ kürkireui zorayıp, kökjiekti
qaltıratıp jiberdi, aspan tösin älsin-älsin qaqırata sökken
nayzağay da birdeñesin joğaltqanday taulı ölkeniñ är jırasın
jarqırata üñiledi.
Sol küni közge körinbes nayzağayday jarq etip, tağı bir oqiğa
boldı. Äldebir jaysızdıqtı sezgendey elegizip, mazası qaşqan Eles
keşke qaray Tuyıqjardağı apasına habarlastı, qalta telefonın
soğan qaldırıp ketken, äzirşe sende bolsın, qurbılarımnıñ
telefonı arqılı habarlasıp turarmın dep edi, sonısı oñdı
bolıptı. Burın Eles eşqaşan büytip körgen emes, bul jolı onımen
baylanıstı üzgisi kelmep edi. Söytip Saratovqa jol jürerden jartı
sağat burın apasına telefon soqtı, üy-işiniñ jağdayın bilip, öziniñ
qazir poyızğa mingeli turğanın aytpaq bolğan. Köp kidirmespin,
tezirek qaytıp oraluğa tırısamın ğoy. Barıs aulauğa kelgen arab
añşılarınıñ jağdayı ne bolıptı, taudan habar alıp tursıñdar ma,
ärine, eñ aldımen, Arsen Samanşin jayında bilgisi kelgen. Eşteñe
surap ülgergen joq. Habarlasqanı sol edi, auzın aşıp läm degenşe
apası kiip ketti: «Senbisiñ, Eles?» Sodan keyin doldanıp ayğaylay
jönelsin! «Molatas tauında ne bolğanın bilesiñ be, bükil auıl dürk
köterildi, seniñ Arseniñ bärin büldiripti, auılımız jappay sonı
qarğap-silep jür. Molatasqa barğan soñ Arsen dauıs küşeytkişpen
bılay dep ayğaylaptı: «Bizdiñ barıstardan qoldarıñdı tartıñdar!
Kelgen jaqtarıña qaytadan tayıp turıñdar! Joğalıñdar!» Söytip,
auzına kelgenin kökip, arab hanzadaların jelkelep quıp şıqpaq
bolğanğa uqsaydı, bul az degendey, olarğa qaratıp oq atqan deydi.
Hanzadalarğa da jan kerek, tura qaşıptı. Sasıp qalğan añşılar
jappay jan-jaqqa oqtı boratıp qoya beripti. Bektur bayğus basın
tasqa urıp eñirep jılap jür. Bükil biznesi quritın boldı endi!
Al auıl turğındarı Arsenniñ apasınıñ üyin tas-talqan etip
qiratıp tastadı. Arsenniñ özi iz-tüzsiz joğalıp ketipti, bireu atıp
tastadı ma, älde özin-özi atıp öltirdi me, anığın eşkim bilmeydi.
Şıñğıs Aytmatov
Estip tursıñ ba, Eles? Nege ündemeysiñ? Ne boldı sağan? Au, jauap
berseñşi! Älde tiliñ baylanıp qaldı ma?»
Kenet apası eñirep qoya berdi:
– Oy, tağı ne pälege tap boldıq! Elestiñ tili baylanıp qalıptı!
Söyley almaydı! Endi ne istedik? Älgi Arsenge ayaq astınan ğaşıq
bola qalıp edi, endi mine!
Esinen adasqanday bolıp, şaşın jula bastadı. Küyeui jubatqan
bolıp jatır:
– Au, qoysañşı! Sonşama baqıratınday ne körindi?
Tınıştal, käne, Elestiñ özi de keledi ğoy osında, sol kezde
Molatasqa ertip aparamın, bul üşin miniske jaramdı bir-eki at
tabarmız. Qalasañ, seni de ertip alamız. Eles bärin öz közimen
körgeni durıs, sonda ğana ne bolıp, ne qoyğanın tüsinetin boladı.
Tek öziñ sabaña tüsşi.
– Oy, endi ne isteymin! Quday bergen jalğız siñilimdi, Elesti
qaytemin, onıñ jağdayı ne bolmaq... Molatasqa ketsek, balalardı
kim qaraydı?
– Ölmes. Olar da ösip qaldı emes pe. Onıñ üstine, ul balalar.
Bir-eki kün şıday turar. Malğa da qaraytın adam kerek. Körşiler
bas-köz bolatın şığar…
Eles üşin büytip alañdağan tek tuğan apası ğana emes. Saparğa
birge şıqqalı turğan serik qızdarı da qorqıp ketti, Eles
jolsömkesin bir ırğap iığına saldı da, är sözin şegelep turıp
bılay dedi:
– Boldı! Özderiñ kete beriñder. Mine, Saratovqa baru üşin
kerekti qujattar. Men dereu auılğa, tauğa qaytuım kerek bolıp tur.
– Ne boldı, ölim-jitimnen aman ba, äyteuir?
– Bälkim solay da şığar.
– Qaytıp kelgen soñ jolığatın şığarmız?
– Bälkim, jolığıp qalarmız.
– Seni surasa ne aytamız? Tauar aluğa kelesiñ be?
– Bälkim, bararmın.
– Ne boldı sağan? Aqılıñnan adasqannan saumısıñ öziñ, Eles?
Tau qulağan
Älde «bälkim» degennen basqa sözdi umıtıp qaldıñ ba? Aytsañşı
birdeñe!
– «Bälkim» demegende qayteyin endi? Bükil ömirimiz osı
«bälkimnen» ğana turadı! Basqa ne aytayın? Mazamdı almañdarşı!
Men aytarımdı ayttım. Özderiñ kete beriñder. Boldı!
Söytip Eles qarsı jolıqqan adamdardı qağa-mağa vokzaldan
beze jöneldi, quddı bir örtten qaşqan adam sekildi... Jurttıñ bäri
bul qızğa ne körindi degendey şoşına qaraydı… Bilmeydi ğoy…
***
İyä, qaydan bilsin… Jolsömkesin iığına ilip alıp, vokzaldan tura qaşqan bayğus qızdıñ kökiregin tumşalağan qayğısı şarasınan
asıp-tögilip, keñistikti torlap, uytqığan jelmen, tüydektelgen
qap-qara bultpen aralasıp, süygen jigiti iz-tüzsiz joğalıp ketken
Üzeñgiles tauına nöser bolıp quyılğanın kim bilip jatır... Endi
mine, özi de Mäñgilik qalıñdıqpen birge taudı kezip jügirip keledi...
«Kömektesşi mağan, Mäñgilik qalıñdıq, kömektese körşi, jigitimdi
körgen joqsıñ ba?»
Sol küni tau işindegi quz-şatqaldardı silkintip, biik-biik
şıñdardı teñselte ışqınğan dauıl bir basılğan joq, älsinälsin töñirekti titirete jañğırıqtırıp kün kürkireydi, nayzağay
ottarı tau betkeyi men şatqaldardağı är tüyirşikke deyin ap-anıq
körinetindey etip jarqıratıp jiberedi...
Bir kezde şelektep jañbır quyıp berdi, ımırt kürt qoyulanıp,
äp-sätte aynala tünerip şığa keldi. Osı jazda munday tolassız
jañbır alğaş ret jauıp tur. Molatas üñgiriniñ işi de lezde qarañğı
tartıp, suıp sala berdi.
Tağdırdıñ aydauımen osı üñgirdi panalauğa mäjbür bolğan
bayğustarğa bäribir bolatın – suıq pa, qarañğı ma, endi olar üşin
eş mäni joq. Olar ekeu edi, ekeuiniñ de mañdayına aqtıq demi üzilip,
jantäsilim eterde bir üñgirdiñ işinde qauışu jazılğan bolıp
şıqtı – adam da, tağı jırtqış ta äl üstinde jatır. Ekeuiniñ
de ömir jolı sol küni ayaq astınan bastalıp ketken tars-turs
Şıñğıs Aytmatov
atıstıñ kezinde älde qañğıp tigen, älde arnayı közdep atılğan
oqtan üziletin boldı. Taudıñ işinde adasu, jolınan jañılısu
degen ormandağıdan beter boladı... Kimniñ kimdi atqanın jäne
ne üşin atqanın kim bayırqalap jatır?.. Endi sonıñ keregi de
joq, sät sanap mäñgilikke uştasıp bara jatqan jalğan dünieniñ
soñğı elesteri ğana köz aldınan kölbeñ-kölbeñ etedi. Ne bolıp,
ne qoyğanın anıq ayta alatın kim bar özi?.. Eşkim eşteñe ayta
almaytın şığar…
Jebe-Barıstıñ tınısı tarıldı, denesiniñ är jerindegi
jaralarınan aqqan qanmen birge ömirlik quatı da kemip baradı.
Sol küyi, şaraday basın aldıñğı ayaqtarınıñ üstine qoyğan qalpı
üzilgeli jatır, şubatıla qulağan äygili quyrığı kereksizdikten
umıt qalğan äldebir zat siyäqtı…
Arsen Samanşin jırtqıştıñ bir büyirin jantaya jığılıptı.
Säl-päl aulaqqa, üñgirdiñ basqa tükpirine ketip qaluı kerek edi, buğan
şama qayda, sonıñ keregi bar ma özi? Ölgeli jatqan barıstıñ denesin
jastana qulağan eken, öte oñtaylı jatır. Arsen Samanşinniñ bar
küşi basın tikteuge ğana jetti. «Ekeumiz aqırğı sätte kezdesippizau...»
Arsen Samanşinniñ bir qaptalı şılqıp ketipti, sorğalağan qan
tas üñgirdiñ edenin şılap jatır. Bir täuiri, sanası söne qoymağan,
bul ömirde körgen eñ soñğı igiligi de osı şığar – endi ol aqırğı
oyların jinaqtauğa tırıstı. Oylanuğa şaması jetkenine de
şükir, osınıñ bärine özi kinäli eken-au, biraq öler aldında Elespen
qoştasıp qaluı kerek, ekeuiniñ mahabbat qızığına bölenip, baqıttı
sätterdi bastan keşkeni qanday tez ötse, qoştasuı da sonday şuğıl
boldı:
– Qoş bol, Eles. Endi qaytıp körise almaspız. Armanımızdıñ
orındalmağanı üşin keşirersiñ... Basımdı iip, täjim etemin
sağan. Qoş bol, qoş. Ülgere almadım. Soğan ökinemin. Bärine özim
kinälimin…
Özi mazaq qılıp, qorlağanday bolğan arab hanzadalarınıñ
aldında da keşirim ötinbek boldı, ar-Uyatı janın jep
Tau qulağan
baradı, beyne bir olar munı şınımen estip turğanday:
– Quday üşin, ötinemin, bärine men kinälimin, basqa amalım bolmadı, senderge qater tönip turğanı turalı tek östip qana eskerte
alatın edim. Qoldarıñnan kelse, keşiriñder... Kinälimin jäne bul
soñğı sözim... Moyındaymın... Tağdırdıñ qalauımen özderiñe
buyırğan biik märtebeleriñniñ igiligin köriñder, keşiriñder meni,
kinälimin, tağı da kinälimin... Ayamay-aq qoyıñdar meni: balağattap,
qarğap-siley beriñder…
Äkesiniñ tuğan bauırınan da aşı ökinişpen, şınayı täubağa
kelgendey bolıp keşirim surap jatır:
– Bektur ağa, bayeke, qarğay ber meni! Ayausız qarğap-sileşi!
Äuletimizdiñ atına kir keltirip, bastağan isiñniñ tübine jetip
tındım, meniñ kesirimnen dalada qañğıp qalatın boldıñ, basqa
amalım bolmağanın qalay tüsindire alamın sağan? Düyim eldiñ
aldında qas masqara bolğanımmen qoymay, sağan da arılmas
qayğı-qasiret äkelip, zalalımdı tigizgenimdi tüsinemin. Qarğay
ber, men buğan äbden layıqpın, mine aqtıq demim üzilip baradı…
Tek keşire körşi, men munı sağan jamandıq oylağannan nemese
aqımaqtıq pen köre almauşılıqtan istegen joqpın… Ğumırıñ
uzaq bolsın, ağatayım, şamañ jetse keşir, janıña jara salğanıma
şıdamdılıq tanıtıp, keşire körşi men bayğustı… Ana düniege
barğan soñ öziñniñ ağañ, meniñ äkem aldımnan şığar, soğan bärin
tüsindirip berermin…
Basqa tuıstarın, Qadişa apası men usta jezdesin de esine aldı:
– Senderge de ziyänım tidi-au. Kinälimin, keşiriñder meni... Tek
söge jamanday körmeñderşi…
Eñ soñınan qazirgi zaman ürdisimen şeteldik it satu biznesimen
aynalısıp, kün körip jürgen Ardaq ağasın da esine aldı:
– Ardaq, men ölip bara jatırmın. Endi kezdese almaspız. Meni
bilesiñ ğoy, öz betimmen jürgen adam edim, men üşin qayğırıp,
uayımdamay-aq qoy… Öz şarualarıñ da jetip jatqan şığar.
Balalardı ösiruiñ kerek, artımda urpaq qaldırmastan ketip
baramın. Bul da Qudaydıñ jibergen jazası bolar…
Şıñğıs Aytmatov
Arsen Samanşin endi Aydananıñ aldında ökinip, keşirim
suradı:
– Keşir, Aydana, arzan juldızğa aynalıp, estradanı biznes
közi dep tüsingeniñ üşin ayıptap, jek körmek bolğanım üşin ğafu
et. Seniñ tağdırıñ osı eken ğoy. Öziñdi opera sahnasınan Mäñgilik
qalıñdıqtıñ beynesinde köremin be dep armandap edim. Söytip
mazañdı ala beretinmin, tağdır seni budan birjola qutqarğalı
tur, tek älgi Ertas Qurşatqa eşteñe demey-aq qoyşı, oğan aqırğı
sözimdi özim aytarmın:
– Ertas Qurşat, sen jolıñ bolğan jeksurınsıñ, oligarh
boldıñ, sol küyiñde qala ber. Soñğı sätke deyin aldıñda kinäli bolıp keldim, öytkeni seni öltirgim kelgen, sonşalıqtı jek körip,
jirenetinmin senen, bunıñ sebebi de bar. Endi oylasam, meniki qate
bolğan eken, sabama tüstim, tınıştaldım. Men turalı jaman oylama, qolıñnan kelse keşirgeysiñ.
Demi üzilip bara jatqan Arsen Samanşin burınğı sınıptası
Tastan-Auğan men onıñ sıbaylastarına da osı sipatta soñğı sözin
arnamaq bolıp edi, qattı qinalıp, janı auırıp ketti. Ne aytarsıñ
olarğa, aqtıq demiñ qalğan sätte ne dep qoştasarsıñ? Älde bar
kinäni solarğa artıp, qarğap-siley me?
«Meyli, Quday keşirsin seni! Men-aq qurbandığıñ bolayın
jäne sonı eşkim bilmey-aq qoysın, ayuandıq qanqumarlıqqa boy
aldırıp, qanday qılmıstan da bas tartpauğa bekinip ediñ. Seniñ
emes, tek özimniñ aldımda ğana kinälimin. Meyli, men-aq qurbandıq
bolayın, Qudaydıñ özi keşirsin!»
Biznes-añşılıqtıñ aqırı janjalmen ayaqtalğanınan zardap
şekken auıldastarı munı jabıla qarğap, bar päleni bir öziniñ
basına üyip-tögip jatır-au dep oylap edi, özegin äldebir küyik
şarpığanday boldı.
– Ötinemin, keşiriñder meni, jerlesterim, az da bolsa
näpaqalarıñnan qağıp, öz ayağımen kelip turğan tabıstı
auızdarıñnan jırıp äketkendey boldım-au. Endi ne isteyin? Ölip
bara jatıp keşirim suraymın senderden, keşire köriñder meni…
Tau qulağan
Aqırı osılay bolıp şıqtı… Tek aruağımdı tildey körmeñderşi,
men buğan erikkennen barğan joqpın… Biraq sonı eşkim bile
almaydı endi… Qoş bolıñdar.
Qar barısı endigi ölip te qalğan. Onıñ izinşe adam da aqtıq ret
demin aldı…
Ömiriniñ soñğı sätinde, demi üzilip bara jatıp Mäñgilik
qalıñdıqtıñ alıstan talıp estilgen dauısın añdadı: «Qaydasıñ
sen, qayda jürsiñ, añşı jigit!» Oğan da aqtıq ret sıbırlay til
qattı: «Qoş bol, sen ekeumiz eşqaşan kezdese almaytın boldıq...»
Tüngi aspandı torlağan qara bulttıñ arasınan şığa almay,
Ay da adasıp jür, älginde ğana qutırına guildep turğan jel
de jartastı tasalap, tına qalıptı, töñirekti tügel jım-jırt
tınıştıq basqan…
***
Ertesine osı mañda üş salt attı payda boldı – er adam aldında
keledi, eki äyel soñına ergen. Bular Eles pen apa-jezdesi bolatın.
Keşe ğana biznes-añşılıqqa baylanıstı adam aytsa sengisiz
sumdıq oqiğa bolğan Molatas üñgiriniñ qasındağı osı jerge Eles
tek tuıstarınıñ janaşırlıq tanıtuınıñ arqasında ğana kelip
jetti. Bolğan jäyttiñ män-jayına qanığıp, san-saqqa jügirtken
aluan qilı äñgimelerdi tıñdap qulağı sarsıdı, endi bärin öz
közimen körip, süygeninen şınımen ayırılıp qalğanına anıq köz
jetkizuge tiis. Tuıstarı Elesti osında sol üşin ertip äkeldi.
Jezdesi Jora bul mañdı jaqsı biletin. Kolhozda ferma
meñgeruşisi bolğan kezinde jol-jönekey Molatas üñgirine de
soğa ketetin. Qazir de Eles pen apasın üñgirge qaray batıl bastap
keledi. Soqpaq jolmen köterilip kele jatıp äueli tört ayağı kökten
kelip, töñkerile qulağan attı kördi, oq tiip ölgen, bir täulik
boyı jañbırdıñ astında jatqannan ba, qarnı qampiıp isinip
ketipti, ayıldarı üzilgen, er-toqımı tüsip qalıptı. Qasında
Arsenniñ megafonı men avtomatı jatır. Qarudı körgen Jora
atınan sekirip tüsip, avtomattı da, megafondı da jerden köterip
Şıñğıs Aytmatov
aldı. Ölgen at pen iesiz qalğan qarudı körgen soñ-aq Arsenniñ
de aman qalmağanın uqtı. Sälden soñ buğan közderi jetti.
Üñgirge kirerde üşeui de bir sumdıqtı sezgendey boldı. Eles
qalş-qalş etip, öksigin basa almay keledi, apası onı qolınan tas
qılıp ustap alğan. Işke kirip, ne bolğanın körgen kezde bir auız
söz ayta almay qumığıp qaldı, şılqığan qannan üñgirdiñ işinde
kişigirim qaq turıp qalıptı, sonıñ ortasında adamnıñ mäyiti men
jabayı jırtqıştıñ, burınğıdan da zoraya tüskendey köringen iri
barıstıñ denesi jatır. Arsen Samanşin basın Jebe-Barıstıñ
keudesine süyey jığılğan eken. Eki äyel dauıs salıp qoya berdi:
– Oy, oy, oy, bul qalay boldı! Bizdiñ Arsen osılay qaza tapqan
ba, Jaratqannıñ büytip jazalağanı nesi onı!
Elestiñ apası jılamsırap, kübirlep söylep qoyadı:
– Eldiñ bäri Arsen özin-özi öltirip tındı dep beker aytıp
jürmegen boldı ğoy! Bul qalay sonda, aqıldı jigit siyäqtı edi,
men bayğus aqırı Elesim de üy bolıp, turmıs quradı dep quanıp
jürsem... Munday sumdıq boların kim bilipti. Özim de sekem alıp
edim, kenetten qona qalğan bul qanday baq dep…
Eles tizerlep otıra qalıp eñirep qoya berdi, Arsenniñ supsuıq qolın ayalap sipalap qoyadı, endi ne istemek, ne aytadı, qayda
barmaq…
Ekeui uzaq jıladı. Apası Elestiñ basına qara oramal tarttı.
Jora äyelderdiñ tınıştaluın kütip, üñgirden bir şığıp, bir kirip
sendelumen jür. Eles bir sät eñireuin toqtatıp, qasında jürelep
otırğan apasına bar sırın jayıp saldı, äli de öksigi basılar emes:
– Qumar, sen mağan anamday bolıp ketip ediñ, nesin jasırayın,
aqımaq bolıp, Arsenge osınday oy salğan men edim, «Bizdiñ barıstardan qoldarıñdı tartıñdar! Taudıñ ekologiyäsın buzuşılar
joyılsın!» degen jäne basqa osınday urandar jazılğan plakat
köterip, narazılıq bildirsem be dep oylaytınmın, biraq bizdiñ auılda öytuge bolmaytının tüsinetinmin. Arsen ol kezde eşteñe demep edi, oğan da oy salğan boldım ğoy, mine sonıñ aqırı osığan
äkep tiredi… Nege ğana ayttım eken sonı…
Tau qulağan
– Oy, büytip öz-öziñdi jazğırma, Eles, janı jaqın adamdar birbirine ne demeuşi edi. Tağdırdıñ isi şığar. Odan da endi ne isteysiñ,
bayğustı qalay jerlemeksiñ, sonı oyla. Tuıstarı onıñ özin de,
öligin de körgisi kelmeydi, munı tüsinip tursıñ. Biraq marqumdı öli
jırtqıştıñ denesiniñ qasında qaldırıp ketuge tağı bolmaydı.
– İyä, Qumar, durıs aytasıñ. Arsensiz qalay ömir süretinimdi
bilmey turmın, beyne bir ömir boyı qol ustasıp birge jürgen
siyäqtımız. Reseyde äyelder monastırı bar deuşi edi, sauda
jasap saparğa şıqqanda estigenmin, sonau pionerlik kezden beri
dinge senbesem de, sonda barıp küni-tüni Arsen üşin Qudayğa
jalbarınatın şığarmın.
– Jılama, Eles, jılay berme. Senen ol da şığatının bilemin
ğoy. Sonday adamsıñ sen. Mektepte pionerlerdiñ jetekşisi
bolğanıñdı umıtqanım joq. Degenmen, oylan: artı qalay boladı,
onda bir barsañ, ömir boyı sonda qalasıñ.
– Ärine, oylanamın. Bul oyımnan tek bir-aq jağdayda ğana bas
tartuım mümkin, eger odan bala köterip qalğan bolsam…
– Ah, solay ma! Qudayım soğan jazsın! Öziñ qalay oylaysıñ,
mümkin be bul?
– Äyteuir, ümitim bar. Kütip jürmin. Tüs körgenmin. Köp uzamay
bäri anıqtaladı. Eger kütkenim bolmay şıqsa, sonda ketemin.
– İyä, Eles, men seni tüsinip turmın, bir jağınan, janım aşidı,
– Qumar tağı birdeñe aytqısı kelip edi, sol sätte tau işin dürildetip
äketip bara jatqan äldebir guil estildi. Ne bolğanın bilu üşin amalsız dalağa şıqtı. Tikuşaq eken. Tau şıñdarınıñ arasınan asqan
eptilikpen ötip, şatqaldı qualap uşıp keledi. Üşeui üñgirdiñ
qasında tikuşaqtıñ uşuın baqılap biraz turdı. Baylaudağı attarı da eleñdey bastadı. Jora olardı tınıştandırmaq bolıp,
tizginderin qolına aldı. Tikuşaq Molatas üñgiriniñ mañın biraz aynalıp jürdi de, qaytadan uşıp ketti. Onıñ guili basılğan soñ Jora
alaqanın ısqılap qoyıp, oylana til qattı.:
– Meniñşe, älgi tikuşaq tegin kelgen joq. Bul tauğa eşkim de
Şıñğıs Aytmatov
erikkennen kelmeydi. Demek, bir sebebi bolğan. Şaması, mundağı
oqiğa turalı audan ortalığına da habar jetken şığar.
Äyeli de qosıp qoydı:
– Meyli, özderi bilsin. Bizdiñ öz jumısımız bar. Eles ekeumiz
endi ne isteytinimizdi oylastırğanbız, Arsendi jerleu kerek qoy.
Öziñ ne aytasıñ, Jora?
– Ne aytayın. Oylanatın eşteñe joq, tezirek jerleu kerek.
Tuıstarınıñ eşqaysısı eşteñe dey qoymap edi. Şef Bektur
da, Arsenniñ öz apası Gülayım da, jezdesi de, basqa tuıstarı
men körşi-kölem de jerleu turalı bir auız söz aytqan joq. Bar
bilgenderi – balağattap, qarğap, sıbap jatır. Qaşanğı qarğay
beruge boladı!
Endi tağı bir qiındıq tuındadı, tau jolımen mäyitti auıldağı
ziratqa qalay aparmaq? Atqa tiep alıp jüru oñay emes. Keybir
jerlerden zembilge salıp jayau alıp ötu kerek, bul üşin birneşe
qarulı jigittiñ kömegi qajet boladı. Dayın turğan kömekşi käne?
Jora bul mäseleni marqumnıñ jaqın tuıstarımen aqıldasıp
alıp, sosın şeşu kerek dep uyğardı. İyä, Arsen Samanşinniñ
kesirinen bäri osılay ayaqtalğanına jurttıñ bäri şeksiz aşulı,
biraq qalay bolğanda da onı jerleu kerek qoy – nebir şekten
şıqqan qılmıskerlerdi de qara jerdiñ qoynauına bermeuşi me
edi.
– Oylanu kerek, – dep tüyindedi Jora, – äzirşe işke kireyik,
Arsenniñ janı tınıştıq tapsın dep quran bağıştap jibereyin,
molda emespin, ärine, bilgenimdi oqırmın.
Üşeui qaytadan üñgirdiñ işine kirdi, bäri de sol alğaşqı
körgendey – üy ornınday jerdi qapısız suarıp, endigi qata
bastağan şılqığan qannıñ ortasında barıstıñ öli denesi jatır,
onıñ büyirine basın süyey jığılğan Arsen Samanşinniñ mäyiti
de sol qalpı, qansırap ölgennen be eken, beti quarıp ketipti.
Mäyitti qorşay, ün-tünsiz otıra qaldı. Eles betin qara
oramalmen tumşalap, ünsiz jılap otır. Jora alaqanın jayıp,
Tau qulağan
kübirlep quran oqıdı, arab tilinde şala-pula oqığan sözderiniñ
mağınasın özi de tüsinbeytini bayqalıp tur, jalğız ol emes, bul
jaqtıñ adamdarınıñ arasında osı räsimdik tildi tüsinetinder
joq-au, sirä. Alayda dästürden attap kete almaysıñ…
Üşeui östip bata qılıp otırğan kezde Eles jan degendegi
jaqını – tuğan apası Qumar men jezdesi Joranıñ qasında
bolğanına şükir dep oyladı, solardıñ arqasında, mine,
üñgirdiñ işinde bolsa da marqum süygenin azalap otır, äytpese
joqtau aytatın da eşkim tabılmas edi ğoy. Tağdırdıñ jazğanın
körmey-siñ be, ölerinde qasında baquldasıp qalatın da
eşkim bolmaptı. Kenet onıñ osınday kermek oylarına jauap
tabılğanday-aq daladan at tUyağınıñ dürsili men adamdardıñ
dauısı estildi.
Üñgirge birden bes adam kirip keldi. Tastan-Auğan men onıñ añ
ürkitetin serikteri eken. Dästürdi qurmettep tize bügu joq, tünerip,
közderin tömen salıp, quran oqu ayaqtaluın ünsiz kütip tura berdi.
Quran oqılıp bolğan soñ Tastan-Auğan sol tunjırağan küyi til
qattı:
– Senderge mınanı aytuğa keldik, Molatas üñgirine mina
qoyılğan. Dereu üñgirden ketiñder, qazir jarılıs boladı.
Kidirmey, tez jöneliñder.
Jora qarsılıq bildirdi:
– Onı nege jarmaqsıñdar, Arsen Samanşinniñ mäyiti bar emes
pe, onı jerleu kerek qoy. Bularıñ qalay?
– Ol jağında şaruamız joq. Üñgirdi jaramız, sonda mäyit
üyindiniñ astında qaladı, bul da jerleuge jatpay ma.
– Joq, bul jerleu emes, – dep aşulana bajıldap qoya berdi
Qumar. – Äyel retinde aytıp turmın, äueli jerleñder onı, sodan
keyin jara beriñder. Bärimiz de ajaldı pendemiz, marqumdı aza
tutıp jerleu kerek, älde özderiñ ölmeymiz dep jürsiñder me!
– Aqıl üyretpe! Bizge Molatas üñgirin jaruğa tapsırma berilgen.
Sol üşin keldik munda. Senderdiñ jartı sağat uaqıttarıñ bar.
Şıñğıs Aytmatov
Endi basındağı qara oramalın serpip tastap, Eles söylep
ketti:
– Öyte almaysıñdar! Men buğan jol bere almaspın! Adam
ölimin mazaq qılu ğoy bul! Büytip aruaqtı basınğandarıñ jazasız ketpes, men ölimge bas tikken adammın. Ölgen adamnıñ denesin
joyıp jiberip, jerleuge mümkindik bermeu degendi qay atañnan
körip ediñ!
– Sen kimsiñ, ey! – dep aqırıp jiberdi buğan deyin äzer şıdap
turğan Tastan-Auğan. (Onıñ esirik maqsatına jeter jolı osında,
osı tauda keşe ğana kesilgenin, söytip ayaq astınan bayıp şığa kelsem degen ümiti üzilgenin bayğus qız qaydan bilsin. Endi burınğı
sınıptasınıñ öli denesin qorlap kek almaq). – Kimsiñ öziñ?! – dep
aqırdı qutırınıp alğan Tastan-Auğan. –
Jauap ber, käne!
– Kimsiñ deysiñ be? Bul surağıña däl qazir jauap bere almaspın!
Mine, ayağıñnıñ astında marqumnıñ süyegi jatır, men de qazir
sonıñ soñınan attanamın – öltiriñder meni. Olay bolsa, meni de
onıñ mäyitimen qosa jarıp jiber, osı üñgirdiñ işinde mäñgi birge
qalayıq. Men dayınmın, jarıñdar, käne! Tura qazir jarıñdar,
sonda men de onımen birge öletin bolamın… Tura qazir!
Osı bir essiz aytıstıñ nemen ayaqtaların kim bilgen, abıroy
bolğanda, tığırıqtan şığar joldı Jora taptı:
– Tastan-Auğan, tıñda meni, äyeldermen bulay söylesuge
bolmaydı, äsirese, qan jutıp, qayğırıp otırğan äyeldermen.
Jayına qaldır olardı, mäyittiñ qasında daulasıp turğanımız
durıs emes, jür, dalağa şığayıq, ne isteuge boların aqıldasıp,
keñesip köreyik. Üñgirdi jarıp jiberuge qaşan da ülgeresiñ.
Aldımen söylesip alayıq.
Söytip, erkekter dalağa şıqtı. Şuıldasıp, daulasıp jatır.
Marqumnıñ qasında özderi oñaşa qalğan soñ Qumar siñilisiniñ
basınan sipap, älginde jelkesine tüsip ketken qara oramalın tüzep
qoydı, jubatpaq bolıp aqılın aytıp jatır:
Tau qulağan
– Jılama, Eles, marqumnıñ özi de bärin estip jatqan şığar.
Öz söziñdi ayttıñ ğoy. Aruağı riza şığar Arsenniñ, äri qaray ne
isteytinderin erkekter özderi şeşsin. Oh, mundaydı kim körgen…
Eles te jauap qattı:
– Rahmet, Qumar, tuğan apamsıñ ğoy, tuğan anamday bolıp kettiñ
mağan. Endi oylap otırmın, Arsenniñ tağdırı nege büytip kürt
özgerdi eken, aqıldı adam edi, ädil bolatın. Bala kezimnen beri
gazetterge şıqqan maqalaların üzbey oqıp, teledidardan aytqan
sözderin qalt jibermey tıñdauşı edim. Ekeumizdiñ aramızdağı
jarq etip tutanğan mahabbattı aytsañşı! Bir emes, eki ret ömir
sürsek te jetetin edi! Endi, mine, aqırı ne boldı, üñgirdiñ işinde
jabayı barıspen birge ajalın taptı, mına qanıpezerler onıñ
süyegin jer betinen joq qılıp, jarıp jiberemiz deydi. Munı
qalay tüsinuge boladı – bul onıñ biregey tulğasına degen qurmeti
me, älde marqumnıñ mäyitin qorlamaq bolğandarı ma?.. Men üşin
ol äulie tektes adam, tek onıñ ornın joqtatpay, artında izi qalıp,
säbili bolsam eken, ul bolsa da, qız bolsa da bäribir – atı öşpes
edi, urpağı qalar edi.
Apalı-siñilili eki şermende östip muñayıp otıra berdi…
Birazdan soñ Jora kirdi, öñi qaşıp ketken, qanşa aytıssa da
älgilerdi rayınan qaytara almaptı. Tastan-Auğan tañerteñge deyin
mursat beripti, özim qızmet etip jürgen bastığım – şef Bekturmen
aqıldasıp köreyin, onıñ da «Mergen» firması qurdımğa ketti.
Kütiñder, erteñ qaytıp kelemin, sonda bärin birjola şeşemiz
depti…
Tañnıñ atqanın kütip alaudıñ qasında bürisip otırğan Elestiñ
bar oyı osı ğana boldı – süygenin eske alıp, beyitine barıp jüre
alar ma eken, säbili bolıp jatsa, eñ qurığanda, äkesiniñ molasın
körseter edi ğoy, älde munı sol aldanışınan da ayırıp tına ma?
Alıstan tau işin kezgen Mäñgilik qalıñdıqtıñ dauısı
estilgendey boldı: «Qaydasıñ, añşı jigit, qayda jürsiñ?»,
Eles oğan sıbırlay jauap qattı: «Estip turmın seni, Mäñgilik
Şıñğıs Aytmatov
qalıñdıq, men de sen siyäqtı beybaqpın, bizdi eşkim de küyeu men
qalıñdıq dep körgen emes, öz-özimdi jesir ataudan basqa amalım
qalmadı, endi bolaşaq säbiimdi qolınan jetektep süygenimniñ
beyitine barıp turuğa jazsın dep Qudayğa jalbarınıp
otırmın».
Tañerteñ jağday tüzelgendey boldı. Adamnıñ täubasına
kelui qaşan da oñay emes, bul da öz-öziñmen mäñgilik kürestiñ bir
körinisi, öytkeni, täubağa kelu – barşa uaqıtta da izgilikke degen
umtılıs, qay zamanda da öz boyıñdağı zulımdıqtı jeñu arqılı
izgiliktiñ sara jolına tüsuge degen mäñgilik ündeu, söytip erte me,
keş pe, aşıq pa, älde iştey me – äyteuir tübi bir täubağa keluiñ
kerek. Täubağa keludiñ tüpki mäni osı, älsiz bop jaratılğan adam
balası üşin osığan qol jetkizudiñ özi bir azap.
Tañerteñ Tastan-Auğannıñ jigitteri zembil köterip kelipti,
marqumnıñ süyegin orap aluğa keregi boladı dep jabındı da
ala kelgen. Mäyitti zembilge salıp, şatqaldan alıp şığu kerek,
ol jerde Bekturdıñ djipi men tağı birneşe maşina kütip tur.
Demek, Molatas üñgirin jaru keyinge qaldırılğan nemese müldem
jarmaytın bolğan. Şef Bektur barıstıñ öligin taudıñ bir
quısına köme salıñdar dep buyırıptı.
Özin-özi jesir etip şığarğan Eles qara jamılıp, Arsen
Samanşinniñ süyegi salınğan zembildiñ soñınan erip keledi. Odan
keyin Qumar apası men Jora jezdesi, attardı jetektep alıptı.
Tastan-Auğannıñ jan düniesinde ne bolıp jatqanın eşkim
bilgen joq, durısı, eşkim tüsine almadı. Ol da atın jetekke
alıp, qaralı şerudiñ arasında keledi. Bireuler közine jas alıptı
desedi. Kimdi, durısı – neni joqtap jıladı eken?.. Basınan äskeri
furajkasın julıp alıp, betkeyge qaray laqtırıp jibergeni nesi,
burın osı bas kiimine şañ juqtırmay kütip saqtauşı edi.
Eles bolsa endi muñdasına aynalğan añızdağı keyipkermen
iştey sırlasıp keledi: «Estidim, estidim seni, Mäñgilik qalıñdıq.
Äli de qaytıp oralamın, öziñmen de jolığamın, sonda ekeumiz
Tau qulağan
qosılıp bir jılarmız, sirä, men de sağan muñımdı şağıp
bağarmın. Küt meni, köp uzamay kelemin…»
Sol künderi tağı bir añız ömirge keldi, buğan senu qiın, ärine,
biluşiler şınımen solay bolğan desedi. Tastan-Auğannıñ eki
serigi oq tiip ölgen «Uzınquyrıq qazanbas» barıstı kömip tastau
üşin üñgirge barsa, Jebe-barıs jatqan ornında bolmay şığıptı.
Söytip, Jebe-Barıs iz-tüzsiz joğalıp ketken deydi... Ketip
qalıptı. Keyinnen onı körgender de tabılıptı – Jebe-Barıstıñ
elesi tau-tastı aralap, kezip jürgenge uqsaydı…
Şıñğıs Aytmatov
EPİLOG

Arsen Samanşin
ÖLIM BE – ÖMIR ME…
(Äñgime)
Tek aspandağı kün ğana qanğa boyaludan aman qaladı...
Üstindegi adamınan ayırılğan at äldeqayda şaba jöneledi…
(Sığan äyeldiñ säuegeyliginen)

I

Töpep turğan zenit oğınıñ nöserinen uşağın aulaqqa äketip
ülgergen uşqış qarşa borağan ajal oğınan qanşalıqtı alıs
ketkenin anıqtau üşin tömenge köz jiberdi, däl astında jalı
burqırağan qoñır-jasıl qalıñ orman kösilip jatır, uşaq burılğan
sayın orman da birge aynalatın sekildi, şalqasınan töñkerilip, qazir
äldebir tüpsiz keñistikke qulap tüsip, birjola jutılıp keterdey
körinedi. Kelesi sätte joyğış-uşaq qaytadan bağıtın tüzedi,
orman da dereu ornına kelip, tumandanğan kökjiekpen astasıp
jatqan qalpına qaytadan tüsti. Dünie-älem üyrenşikti küyine
qayta oraldı. Uşqış aptığın basıp ülgergen joq, uşaqtıñ
tura qarsı aldınan qarauıtıp äldene şığa keldi, munıñ kenetten
bolğanı sonşalıq, äuede ne närsemen soqtığısıp qalğanın
bajaylap ülgergen joq – ne ekeni anıq körine qoymağanımen, äldebir
auır da tığız, sonımen qatar, jandı denemen şatır-şutır
ayqasa ketkenin sezdi. Auır soqqıdan uşaq solq ete tüsti, bir sät
uşqıştıñ köz aldı tumandanıp, tük körmey qaldı...
Bul soğıs aymağınan aulaq ketuge jantalasa umtılğan bir
top qus bolatın, özderi beyne bir uşıp kele jatıp soqır bolıp
qalğanday…
Tau qulağan
Uşqıştıñ tula boyın ter basıp ketti. Maşinanıñ
şüyile qulauına jol bermeu üşin äzer basqarıp qaldı, uşaqpen
soqtığısıp qalğan qustardıñ qan-jını kabinanıñ terezesin
juıp ketken, jiirkengennen qusıp qoya jazdadı.
Qustar bul ölkeden küzdi kütpey-aq ketip jatır. Jazdıñ ortası endi bolğanına qaramastan bir-birlep te, üyir-üyirimen de
kündiz-tüni birdey basqa jaqqa uşıp ketuge asığadı, äli tolıq basıp ülgermegen jumıtqağa tolı Uyaları men endi ğana ömirge kelgen, şiqıldasıp jem suraudan basqanı bilmeytin balapandarına
da qaraytın emes. Eñ soñınan tüni boyı uildeuden bir tanbaytın
batpaq japalaqtarı ketti…
Jan-januar ataulı tügel qaşıp baradı…
Orman da örtenip jatır, burqırağan tütini köz jeter jerdi tügel
jauıp ketken, ğasırlar boyı mini qurımağan töbesimen kök tiregen
qarağaylar qutırınğan dauılğa tötep bere almay jığılğandayaq sıqırlap barıp, gürs etip qulap tüsedi. Zeñbirekterdiñ oğı men
minalardıñ jarıluınan, aspannan laqtırılğan bombalar men
tankilerdiñ şabuılınan, sol tankilerge qarsı atılğan qarulardan
qara jerdiñ özi de solq-solq etip qaynap jatqanday körinedi, töñirek
tügel jarılıstan köz aşar emes... Sansız jarılıstan bağıtınan
jañılıp, arnasınan adasqan özenderdiñ jılğaları birtindep
oypattar men jazıq jerlerdi basıp jatır. Osı bülinşilik üşin
sazayın tartqan bir tanki su tolı orğa jantaya jığılıptı,
zeñbiregin kökke kezep, aşıq alañqaydıñ qaq ortasında mäñgilikke
qisayıp qalğan…
Osınıñ bäri kün sayın örşelene qaytalanıp jatır jäne
äzirşe toqtaytın türi körinbeydi, öytkeni, äskeri tilmen
aytqanda, munda maydandar şayqası jürip jatqan. Maydan
men maydannıñ qırqısı. Är tarap ta duşpanınıñ qarsılığın
toytarıp, şabuılğa köşip, jau äskeriniñ qos qaptalı men tılın tas-talqan etip qiratıp, äskerin qırıp saluğa tırısıp bağuda. Eki jaq ta qarsılasınıñ qorğanısın buzıp ötip,
Şıñğıs Aytmatov
şabuılğa birinşi bolıp şığudı aldına mindet etip qoyğan…
Äzirşe eşqaysısı da bul maqsatqa jete alar emes. Sondıqtan,
şep qurıp soğısu uzaqqa sozılıp ketti jäne kün sanap jalğasa
beredi…
Uaqıt bolsa ötip jatır. Soğıs teatrı dep atalatın osı
aymaqta qaru-jaraqtıñ kürkiri kündiz-tüni bir tolas tappay,
jañbırğa da, jelge de, basqağa da qaramastan sarı küzge deyin bir
basılğan joq... Sol jılı qustar da Uyalarına qaytıp oralmadı,
qorğasın nöseriniñ astında taptalğan şalğın-şöp te qaytadan
bas kötermey, gülder de şeşek ata almadı.
Birin-biri tezirek qurtıp tınuğa bekingen maydan ştabtarı
asığıs-üsigis jañadan şuğıl josparlar jasap, jalpı şığın
men qaza tapqan jäne jaralanğan äskerdiñ sanı turalı qupiyä
mälimetter jinap jattı – eki jaqtıñ ştabtarı da biraq närseni däleldemek boladı – duşpanğa ayausız soqqı beru üşin
qajetti küşti eselep arttıra tüsu kerek, sondıqtan özderiniñ
Joğarı märtebeli kösemderinen äsker küşi men tehnika, oq-däri
jäne basqa qosımşa qor berudi talap etedi: bireui jaña ömirlik
keñistikti jaulap aluğa arnalğan esirik ideyänı jüzege asıru üşin
jantalassa, ekinşisi – sol keñistikti qalay da qorğap qaludı
maqsat tutqan. Qalay bolğanda da eki jaqqa da suratqan kömegi
berilip jattı, ol küşter de jaña şayqastarda sarqılıp qaladı,
tağı da qosımşa kömek jiberiledi…
Soğıstan berekesi ketken jazğı mausım ayaqtalıp keledi,
soğısuşı taraptardıñ aqırğı dayındıq merzimi de kelip jetti,
endi duşpannıñ qorğanısın buzu kerek, sodan keyin tejeudi bilmes
tegeuirindi küş lap qoymaq – tasqındı şabuıl bastaluğa tiis…
Külli älemde qan şaşıramağan bir-aq närse – aspandağı kün ğana
aman qalatın osı auqımdı qantögis bastalar qarsañda qustarı
auıp ketken bul aymaqqa tağdırdıñ aydauımen talay adam
jinalğan bolatın, bälkim olardıñ özderi de ömirge osı qırğınğa
qatısu üşin kelgen bolar.
Solardıñ biri osı qırğınğa tap boların özi de bilmep edi.
Tau qulağan
Ol käri Aziyänıñ tabaldırığı tärizdi Edil özeniniñ jağasında
ornalasqan Saratov qalasınan şıqqan äskeri eşelonnıñ quramına
ilikken bolatın. Soğısqa baratını belgili, ärine, qay maydannıñ
qanday böligine tap boların tek joğarı qolbasşılar ğana biledi,
qarapayım jauıngerdi qay tesikke tığın, qay jırtıqqa jamau
qılsa da solardıñ erki... Degenmen, bağıtımız Mäskeu degen sıbıs estilip qalğan, odan äri belgili ğoy – maydan dalası kütip tur...
Özi de solay bolatın. Munday bağıttı boljau onşa qiınğa tüse
qoyğan joq.
Saratovtan keşke salım şıqqan, jaz boyı äbden toydırğan
qapırıq tünnen keyin aptap ıstıqtan küyip ketken Edil dalasın
basıp ötti, endi temirjoldıñ eki jağınan äregidik şoq toğaylar
men qılqan japıraqtı ormannıñ şet puşpağı körine bastadı,
qarasañ köz quanadı – tura köne suretterde beynelengendey. Qarujarağın asınğan jauıngerlerge lıq tolı jılı vagondardıñ
aşıq turğan esikterinen salqın lep sezile bastadı. Köp uzamay
qalıñ ormannıñ quşağına da enip ketti.
– Qarañdar, ne degen qalıñ orman! Reseyge kirdik, Resey-anamızğa
da jettik! – dep şulasıp jattı jauıngerler, beyne bir özderi
Reseyden emes, basqa jaqtan kelgen siyäqtı.
Olardıñ arasında bir jap-jas uzıntura bozbala kele jattı,
üstindegi äskeri kiimi äkesiniñ iığınan şeşip alğanday solbırayıp tur, – bul Sergey Vorontsov bolatın, vzvodtağılar oğan Sergiy
pirädar dep at qoyıp alıptı, bireuler Sergiy äkey dep jür. Özinen
de bar, jigitimiz söz arasında Quday turalı aytıp qalğan, onıñ
sözine qarağanda, Quday degenimiz – qatıp qalğan qasañ uğım emes,
jandı qubılıs eken; onıñ tüsindiruinen bul qanday qubılıs ekenin
uğa qoyğan eşkim bolğan joq, degenmen, köptiñ işinde mindetti
türde qujaqtar da bolatını belgili ğoy, bireuler onı dereu
şirkeu tilimen Sergiy etip şığardı, bul az degendey pirädar dep
qosıp qoydı. Söytip, bäri bir mäz bolıp qaldı – Vorontsov nebäri
on toğız jasta bolatın. Jastayınan aqıldı bolıp köringisi
keletin esersoqtı nege külki qılmasqa. Ol buğan renjigen joq.
Şıñğıs Aytmatov
Sergiy vagonnıñ esiginiñ jaqtauına asılıp sağattap tapjılmay
tura beretin, ol jerde budan köp turğan eşkim bolmağan şığar.
Basqaları karta oynaydı, bireulerde keşe vokzalda şığarıp saluşılar qıstırıp jibergen işimdik te qalğan eken, erikken adam
ne istemeydi, jolşıbay döñgelekterdiñ dürsiline qosıla şulasıp,
neşe türli äñgime köyitedi, endi bireuler än salıp, öz dauıstarına özderi mäz boladı, Sergiy aldarınan qarsı jüytkigen jaña
jerlerge qaraudan jalığar emes. Balalıq qızığumen qumarta qaraydı, ejelgi Resey öñirine Sergiy alğaş ret kelip tur, mektep
bitirgennen keyin Mäskeuge oquğa baramın dep armandauşı edi, endi
ol armanı adıra qaldı, poyız onı soğısqa äkele jatır. Eşelonnıñ
üstinde ötip jatqan ömir tügeldey qozğalıstan turadı,
stansığa kelgende qoldarına şäynek alıp qaynaq su aluğa jügiredi,
jauıngerlik qurğaq tamaqtı qajalaydı, Edil jağasındağı
äskeri lagerde üş ay boyı jattığudan ötkennen beri jolşıbay aluan türli äserge bölenip keledi. Talaydı körgen jırındılar
üşin tükke turğısız bolğanımen, buğan beytanıs, äldebir erekşe
närseni körgen sayın qasındağı bireudi jeñinen tartqıştap, älgi
närseni nusqap jatadı – ananı qaraşı! Sondağısı temirjoldı
sağalağan bireulerdiñ ağaştan qiıp soqqan üyleri, qamıstıñ arasınan qılt etip körinip qalğan kölşik, siırğa er salıp mingen
äldebir esersoq: qızıq eken, siırğa salt mingendi kim körgen! Aşıq
dalada anadaydan közge şalınatın zauıttıñ biik murjasınıñ
uşar basında munaydan alau jağıp qoyıptı. Sergiy osınıñ bärin
tüsindirip keledi, älgi aspanğa säulesi tüsken biik alau öz betimen
janıp tur, ilespe gazdı söytip jağıp jibermese bolmaydı; äkesi
munay önerkäsibinde jumıs istegen, onda da östip murjalardan
alau janıp turatın. Äsirese, qısqı tünde, qar jauıp turğan
kezde öte ädemi körinedi – japalaqtap jauğan qar sonau biikte
janıp turğan alaudıñ jarığına şağılısıp uşqın atadı.
Jaña jılda anasımen jäne qarındastarımen birge sol alaudı qızıqtauğa baratın, qol ustasıp qar keşken qanday qızıq.
Qaytıp oralğanda üydiñ işi erekşe jılınıp ketkendey seziletin,
Tau qulağan
balalar taqpaq oqidı, anası bäliş pisirip qoyğan, änşeyinde qatal
bolıp körinetin buhgalter äkesi de köñildi jüruşi edi. Bireuler bul
pirädardıñ qaydağı bir bälişti, taqpaq oqığanın eske alğanı nesi
dep külki qıladı, tüsinbeydi ğoy... Özi maydanğa bara jatır!
Toğız joldıñ torabındağı bir stansıda poyız jürisin
bayaulatqan, ımırt üyirilgen kez, kenet Sergiy joldastarınıñ nazarın bomba tüsip qirağan, sondıqtan qosımşa jolğa äkep qoyğan,
parovozı da, vagondarı da örtenip ketken poyızğa audardı. Eşkim
til qatqan joq, bäriniñ de bombanıñ astında qalğan poyız qalay
örtengeni, faşist uşaqtarınıñ qalay şabuıl jasağanı, sol
kezde bul vagondarda qanday äbiger bolğanı turalı oylap turğanı
belgili edi. Jantalasıp jerge sekirip tüsip qutılmaq bolğandardıñ
qanşası oqqa uşıp, qanşası örtenip öldi eken? Bulardıñ közine
şalınğan soğıstıñ alğaşqı körinisi osı poyız bolatın. Beyne
bir zirat basında jolıqqanday tıp-tınış kezdesip, solay ünsiz
qoştastı. Köbisi mahorkasınıñ tütinin burqıratıp ünsiz oylanıp tur.
Jolşıbay külkili jäytter de boldı, añğal jigtti äbden keleke qılıp, bäri bir jetisip qaldı. Sergiy tağı da bireudi jeñinen
tartqıştap jatır:
– Qaraşı! Qanday ädemi qudıq, körip tursıñ ba, jappanıñ
astındağı qudıqtı aytamın, qaqpağı qalay äsem bezendirilgen!
Sululıq dep osını ayt!
Dereu äldekim qağıta jauap qattı:
– Qudıqtı, onıñ äsem bezendirilgen qaqpağın qaytesiñ! Öziñ
soğısqa ketip barasıñ. Odan da sol qudıqtan su alıp jatqan
qızdı aytpaysıñ ba. Işköylekpen jürgenin qaraşı, denesi äbden
künge totığıp ketipti, türi qanday, böksesin aytsañşı! Al sen
qudıq deysiñ! Äy, pirädarım-ay, seniñ ornıñda bolsam, eşelonnan
sekirip tüsip qasına jetip barar edim, dezertir qılıp şığara ma
dep qorqamın!
Bäri mäz bolıp qaldı.
Onıñ osınday adam ekenin jurttıñ bäri salğannan-aq bilip
Şıñğıs Aytmatov
alğanın ayta ketu kerek añğal, köñili pirädarday taza, balğın
balalıqtan arıla qoymağan – qaramaytın närsege qarap, körmeytin
närseni köredi, boyı da, soyı da eşkimnen kem emes, aqılsız deuge
de bolmaydı, biraq Sergiy köp jağınan äli de bala bolıp qalğan
siyäqtı edi, Uyalşaqtığı da bar, minezi de qızıq. Keyde bul jöninde
Sergiydiñ özi de qamığa oylap qoyadı, munıñ qatarları adam
qızığarlıqtay tez eseyip ketti, birqatarı äyeldermen de eminerkin, aşıq söylese beredi. Bul bolsa – mınau! Mahabbat tärizdi bir
oqiğanı bul da basınan keşken, sonıñ özi de soraqılau ayaqtaldı.
Keşe vokzaldan attanğalı turğanda qızıq oqiğa boldı, külkili
deuge de keledi, älde kerisinşe me eken… Jol boyı sol oqiğa oyınan
şıqpay qoydı. Osınıñ bäri munıñ kim ekenin, periştedey päktigine
qosa aşıqauız, bosbelbeuligin köldeneñ kök attınıñ özi birden
añğarıp qoyatınınan siyäqtı…
Oqiğa bılay bastalğan, bulardıñ bölimi jolğa şığatının
kenetten dabıl qağılğanday-aq tañ atar-atpastan habarladı. Nege büytip tezdetkenin kim bilgen, buyrıq solay. Soğıs
kezinde bärin de soğan siltey saluğa boladı. Buyrıqtıñ atı –
qaşan da buyrıq. Dereu jolğa jinala bastadı. Köp uzamay qala
mañındağı lagerden bükil jayau äsker rota-rota bolıp jolğa
şıqtı. Saratovtıñ şetkeri köşelerimen stansığa qaray tartıp keledi... Lek-lek äskerdiñ arasındağı birqatarı Saratovtıñ
özinen şaqırılğandar. Bireuleri tuıp-ösken üyleri men
jataqhanalarınıñ, keşe ğana özderi eñbek etken fabrikalardıñ
qaqpasınıñ janınan ötip bara jatır. Mundayda qalay üntünsiz kete berersiñ. Bäri osıdan bastaldı. Ärine, eşkim de saptı buzıp, jügirip şığa almaydı, ondayğa komandirler jol bere
qoymas, köpşiligi jazdıñ küni aşıq turğan terezelerden tuıstarımen, jaqın-juıqtarımen qoştasıp qalu üşin ayğaydı salıpaq keledi. Basqaları köşedegi jürginşilerden sälem joldap jatır. Bala degen qanday şapşañ, ilezde jan-jaqtağı aulalardan
jügire şıqqan jügermekter jurttıñ bärin eleñ etkizip şuıldasıp ketti: «Soldattar kele jatır! Qızıläskerler soğısqa ketip
Tau qulağan
baradı!» Endi äyelder şubırıp ketti – maydanğa attanıp bara
jatqan jauıngerlerdiñ äyelderi, apa-qarındastarı, körşileri!
Bäri jan-jaqtan qaumalap erip keledi, quddı bulardı arnayı kütip
turğanday: bireuleri ayağına şärkeyin suğa salğan, endi bireuleri
oğan da ülgermepti, janı qalmay jügirip keledi; bir äyel basın
juıp bolğan soñ qurğatıp sürtip te ülgermepti, sülgisi sol küyi
qolında jür; bireuiniñ jırtıq yubkasın auıstıruğa da murşası
bolmaptı. Etiginiñ ökşesin şirey qadap, sap tüzep adımdağan
jauıngerlermen qaptaldasıp empeñdep keledi, qoştasarda aqılkeñesterin aytıp jatır, soğısqa attanğan azamattarına
Qudaydıñ özi jar bolsın dep japırlasıp tilek bildiredi; sol
sätte olardıñ bäri jaqın tuıstay körinip ketti; bäri de bularğa
üylerine, Saratovqa, Edil boyına, tuğan ölkege jeñispen oraludı
tileydi, bir keyuana eñkildep jılap jür, özi «Stalinniñ dañqı
arta bersin!» – dep uran tastap qoyadı. Stansığa jaqınday bere
esterin jiğanday boldı, qoştasardıñ aldında bäri jılamsırap,
beyşara küyge tüsti de qaldı, özderi turalı, bastarına tüsken
qayğısı men tağdırı turalı endi ğana oylanğanday, maydanğa jol
şekken osı er-azamattarmen mäñgilikke qoştasıp turğandarın
sezgendey, qoştasarda bäriniñ de qayğı-muñı kömeyine keptelip
qaldı, endi olardıñ bar ömiri soğıstıñ qurbanına aynalmaq,
talqanı tausılğanğa deyin jesirliktiñ aşı dämine tunşığıp, sol
bir kermek küyikti talmaumen ğumır keşpek...
– Käne, äyelder, ayğaylamañdar! Jüruge kedergi keltirmeñder!
Tarañdar bäriñ!
Komandirlerdiñ jekirui de, ötinip, aldausıratuı da olarğa
eş äser etpey qoydı. Bäri sol küyi jüre berdi – soldattar sap
tüzegen, qaptalında dedektegen äyelder men şuıldasqan balalar,
Saratovtıñ jağalau boyındağı iir-qiır köşelerimen birese
qırqağa köterilip, endi birde oypatqa tüsip adımdap keledi.
Birtindep Edilden de qaşıqtay tüsti...
Sergiy qoştasar sät munday auır tiedi dep oylamap edi, özi de
ömirinde alğaş ret köpşiliktiñ aldında qoştasqalı tur. Janı
Şıñğıs Aytmatov
qinalıp tur, sonı bildirgisi kelmey, qasında birge adımdap kele
jatqan jigitter tärizdi özin sergek körsetuge tırısıp, közine
közi uşırasqan adamdardıñ bärine jımiıp qoyıp, qolın bulğap,
oqası joq, bärine şıdaymız ğoy degendey senimdi tür körsetpek
boladı. Äytpese bola ma! Iştey et-bauırı ezilip baradı,
tusısqandarımen qoştasudıñ da säti tüspedi – äke-şeşesi käri
adamdar, bul – olardıñ kenje balası. Ülken apası Qazaqstannıñ
Qıtaymen şektesetin tusındağı şekara beketinde, ekinşisi,
Veronika osında, Saratovta turadı, küyeui maydanğa ketken,
öli-tirisi belgisiz, öziniñ böpesi bar, jumısqa ketkende balasın
soñğı kezderi kürt qartayıp ketken anasına qaldıradı, äkesi
– Vorontsov Nikolay İvanoviç ömir boyı Edil boyındağı munay
käsiporındarında keñse qızmetkeri bolğan, qazir auruhanada jatır, birazdan beri densaulığı älsirep ketken. Osınıñ bäri turalı Veronika bular küni-tüni äskeri ğılımdı üyrenip jatqan qala
sırtındağı lagerge hat jazıp jibergen. Tuıstarımen jolığuğa
qatañ tıyım salınğan bolatın, Veronikanıñ jazuına qarağanda,
bir özi jumısqa da, üyge de qarauı kerek, auruhanağa äkesine barıp turadı, sonıñ bärine äzer ülgerip jürgenge uqsaydı. Osı
apası öte elgezek bolatın, bärin biledi, jurttıñ bärine janı
aşıp, kömekteskisi kelip turadı. Veronikanı eşteñe jasırmaytın aşıqtığı üşin de sıylauşı edi, sol ädetimen hatında da
eşteñeni jasıru degendi bilmeydi. Sergiy apasınıñ soñğı hatına jauap jazğan joq, jazar-jazbasın äli bilmey jür,ondağı habar buğan öte jaysız äser etti. Apasınıñ sol hatınan keyin özin
qolaysız sezinip, jan düniesi alay-düley bolıp ketti. Veronikanıñ
qaydan bilip jürgeni belgisiz, munıñ burınğı sınıptası Nataşa
turalı jazıptı, mektepte jürgende onı jurttıñ bäri «Komintern qız» dep ataytın, öytkeni Nataşa jetinşi sınıpta oqıp jürgende Komintern turalı, İspaniyädağı komintern
brigadalarınıñ qalay şayqasıp jürgeni jayında öleñ jazıptı,
söytip onı Mäskeuge joldaptı, ol jaqtan buğan alğıs bildirgen
hat kelipti, mektep üşin bul aytulı oqiğa bolatın, özi de Komin-
Tau qulağan
ternnen alğan hatın jurttıñ bärine oquğa beruden jalıqpaydı.
Pısıq ta jigeri tasıp turatın sol Nataşa-Komintern keyin
belsendi bolıp ketti, jinalıs bitkenniñ bärinde söz aladı, onı
bäri biledi, özi de jurttıñ bärin tanidı. Tura soğıs bastalardıñ
aldında bir oqiğa boldı. Bir ret ekeui mekteptegi sauıq keşinde
bilegeni bar. Juptasıp bilep jürgenderge qarap terezeniñ aldında turğan, qızdıñ özi bilep jürgen jigitin tastay salıp, qasına
jetip kelgeni. «Kettik, Sereja, senimen bilegim kelip tur!» dep,
qolınan ustap jeteley jöneldi. Jetekşisine bağınğan pioner
siyäqtı bul da köne ketti, qızdıñ boyı munıñ iığına äzer jetedi
eken. Osınşama jiger qay jerine sıyıp tur dep tañ ğalasıñ. Özi
de tek osı şaqırudı ğana kütip jürgendey eken, qanı burq etip
basına şaptı. Ekeui bişilerdiñ arasına qosılıp jüre berdi. Bäri
de osıdan bastalğan.
Sergiy iştey äldebir ekiuday sezimge bölendi – muzıka
ırğağımen teñselip jürgen köpşiliktiñ arasında azdap bası
aynalğanday boldı, vals äuenine eltigen jurtşılıqtan közge
körinbes ottı lep esip turğanday-aq denesi qızıp, tınısı jiilep
ketti, boyın bilep äketip bara jatqan quştarlıq sezimnen özi de
qımsınğanday, äri aynaladağı adamdardan Uyala ma, mına tobırdıñ
arasınan tura qaşıp, Nataşamen birge aspanğa uşıp keter me edi
dep qiyäldadı, qızdı quşağına qısıp alıp, eşkim körmestey alıs
bir jaqqa tartıp otırsa, şirkin! Al, Nataşa-Komintern jaqsı
bileydi eken, özi rezeñkeden jasalğanday, denesi äri jumsaq, äri
serpindi siyäqtı, jigitimiz kenet tula boyın qursağan qolaysızdıq
sezimi ğayıp bolıp, jeñildep sala bergenin añğardı, endi ekeuiniñ
arasında äldebir erekşe jaqındıq sezimi payda boldı – jüregi
dürsildep äketip baradı, qanşa tırıssa da basılar emes. Qız
munı bar bolmısımen özine tarta tüskendey, ıstıq demi betin
şarpıp, bir-birine sonşalıqtı jaqın jürgenimen, jüzin anıq
köre almadı, qattı tolqığannan öz-özine ne bolğanın añday almay
qoydı, kenet qız munıñ qulağına sıbırladı: «Bilemin, Serejka,
sen meni süyesiñ, men turalı armandaysıñ da!» – sonda ğana qızdıñ
Şıñğıs Aytmatov
közinde astamsığan külki barın bayqadı, betin buğan ädeyi taqay
tüsedi.
Sergiy qattı qısıldı, ondaydı kütpep edi, sondıqtan ne
aytarın bilmey abdırap qaldı, äyteuir bidiñ ırğağınan adasıp qalmağanına şükir, sol küyi terbetilip jüre berdi. Köşe
balaları sekildi batıl jauap qaytarğısı-aq keledi, olar
mundayda sasqalaqtaudı bilmes edi, – ayta qalsa döp tigizedi,
bul bolsa bärine de baysaldı jauap berip üyrenip qalğan. Qızdı
qanşalıqtı süyetinin oylap körmegenin, sonda da unatatının,
öte unatatının aytqısı keldi. Nataşa tağı da aldın orap
ketti, munıñ ne aytqalı turğanın şınımen bilip qoyğan siyäqtı,
sol oyın özgertip jibergen: «Jauap bermey-aq qoy, Sereja,
kerek emes, tırıspasañ da boladı! Äzilim ğoy, – dedi qız muzıka
ırğağımen teñselip, basın izep qoyıp, – tüsinesiñ be, men seniñ
oyıñdı oqıp turmın, kerek deseñ sen üşin bärin aytıp bere
alamın. – Nataşa aytqanı anıq estiletindey boluı üşin munı
bişilerdiñ şet jağına qaray ikemdep äkelip, toqtay qaldı. – Men
kimniñ ne oylap turğanın bile alamın, – dep jalğastırdı sosın.
– Audandıq komitette mağan köregendigiñ bar eken, komsomol
ügitşisi bolasıñ degen. Seniñ de işki oyıñdı anıq körip turmın.
Sen meni süyesiñ jäne jaqında osını özime aytatın bolasıñ!
Sen sonday adamsıñ. Basqalarğa uqsamaysıñ. Jaybasarsıñ. Oy,
jaybasarım sol! Sen öz oyıñdı aytamın degenşe talay uaqıt
ötip keter. Bärin bilip turmın. Qızdarğa eşqaşan jaqındap
körmegensiñ. Solay ğoy, iyä? Onı da bilip turmın! Jasırmay-aq qoy.
Köziñnen körinip tur bäri! Men seni jaqsı bilemin. Jalpı, men bärin
de bilemin. Köp uzamay qızdar soñıñnan jügirip jüretin boladı.
Bul jaqsı emes pe! Bayqa! Men – birinşimin! Sen tek menimen birge
bolasıñ! Ekeui qaytadan bilep ketti. Nataşanıñ auzı jabılar
emes. – Ünemi birge jüretin bolamız, – dep jalğastırdı ol. – Men
jinalıstarda söz söyleymin, sen gazetterge maqala jazasıñ,
söytip jurnalist bolıp şığa kelesiñ. Bul seniñ qolıñnan keledi,
bilemin ğoy. Tüsinesiñ be, men alğır adammın, jurttı sözime
Tau qulağan
uyıta alamın, sen – aqıldısıñ, mağan sonday jigit kerek. Tüsinip
tursıñ ba?»
Mine, osınday äzil-şını belgisiz äñgime bolğan, bul turalı
şınımen oylanu kerek pe, älde umıtqanı jön be, onı da bilmeydi,
sol tüni Sergiy tañ atqanşa uyıqtay almay şıqtı, beyne bir
elektr toğı soqqanday eseñgirep qalıptı. Sodan keyin qızğa hat
jazbaq bolğan, keyinirek jırtıp tastadı. Baysaldı türde hat
jazğan orınsız bolıp körindi, qızdıñ köñilin tappaq bolıp, ermek
üşin hat jazu Sergiydiñ özine qızıq emes.
Arada biraz uaqıt ötken soñ ğana sabasına tüskendey boldı.
Mektepti bitirgen soñ pedinstitutqa oquğa tüsti, sol jazda
soğıs bastaldı, ekeui birer ret jolığıp qalğan, onı-munını
aytıp biraz turdı, mahabbat turalı bir auız söz aytılğan joq.
Sergiy är jolı sondağı bi keşinde bastalğan äñgimege qayta
oralarmız dep kütedi, özi işara bildirgen emes, qız da ündemey
qoydı. Eñ durısı, sol oqiğanı umıtuı kerek edi, äsker qatarına
şaqırtu alğan kezde bäri kerisinşe bolıp şıqtı. Sergiy qanşa
tırısqanımen özin-özi köndire almay qoydı, söytip qızdıñ päteri
ornalasqan köp qabattı üydiñ qasınan qalay şıqqanın özi de
bilmey qaldı, köñili alaburtıp, tolqıp baradı, qaytıp ketsem be
dep birneşe ret oqtaldı, biraq soğan şaması jeter emes, aqırı
jolıqtı – qız üyine qaytıp keledi eken. Äñgime öte sılbır
ötti. Beyne bir sönip qalğan oşaqtağı qolamtanıñ älsiz jıluı
tärizdi. Ottı qaytadan lapıldata tüsu üşin qurğaq otın kerek
qoy. Sergiy öziniñ äsker qatarına alınğanın, qoştasuğa kelgenin
ayttı. Qız bul habardı selsoq qabıldadı, qazir jurttıñ bärin
äskerge şaqıradı, jappay şaqırtu jürip jatır ğoy. Özi asığıs
eken, tığız jumısı bar, hat jazıp turuğa uäde etti. Dala
poştasınıñ mekenjayın tezirek salıp jiberersiñ. Sergiy quanıp
qaldı, quddı tek sol üşin kelgen siyäqtı, hat jazısıp turuğa
uädelesse boldı, öytkeni, közbe-köz söyleskendey emes, hatta
bärin aşıp aytuğa boladı. Äşeyinde aytuğa batılıñ jetpeytin
sözderdi hatqa jaza alasıñ ğoy. Qatarınan üş ret hat jazdı,
Şıñğıs Aytmatov
alayda jauap kelmey qoydı. Ne aytarın, qızdıñ hattarına qalay
jauap qaytararın muqiyät oylastırıp qoyğan. Sodan jauıngerlik
ömirdiñ kündelikti qarbalasımen jürip, ümiti de öşe bastadı,
kenet Veronika apasınıñ soñğı hatınan Nataşa-Komintern
jası özinen biraz ülken, osıdan bir jıl burın äyeli qaytıs
bolğan, maydanğa şaqıruğa jatpaytın arnayı ruqsat qağazı bar
bir kisige küyeuge tigeli jatqanın bildi, apası sonıñ bärin qaydan
bilip qoyğanına tañğaldı. Odan äri Veronika bılay dep jazıptı:
«Sereja, qımbattı inim, soğan bola köñiliñe kirbiñ tüsip jürmesin.
Seni bilemin ğoy, neşe türli romandardı oqi beruşi ediñ, bärine sol
kitaptardıñ turğısınan qaraysıñ, endi jabırqaytın şığarsıñ.
Öytip bekerge qinalıp jürme. Tüsinesiñ be, ol ekeuiñ müldem bölek
adamsıñdar. Tabiğattarıñ kereğar jaratılğan. Onı da kinälama,
küyeuge timek bolsa, bul onıñ öz şaruası. Ol seniñ teñiñ emes.
Mağan senuiñe boladı. Tek öziñ aman-esen qaytıp oralsañ boldı,
soğıs tezirek ayaqtalsa eken, seniñ de, sağan ğaşıq bolğan qızdıñ da
baqıttı bolarına senimim kämil, buğan kümäniñ bolmasın, Sereja,
işim sezedi ğoy. Tek öziñ qamığıp jürmeseñ boldı, inişegim. Üyge
tezirek qaytıp oral... Soğısı tüspegir tezirek bitse eken, sol kündi
köruge asığıp jürmin...» Hatta osını jazıptı. Tüptep kelgende,
sonşama qinalıp, jabığatınday Nataşa-Komintern ekeuiniñ
arasında eşteñe bolğan joq qoy. Apası munı tınıştandıruğa
tırısıp bağıptı.
Nataşa ekeuiniñ arasındağı osı bir sätsiz ayaqtalğan oqiğa
bul üşin ötkenniñ ülesinde qalğan, körgen tüstey kömeski tartıp,
on toğız jasında ömirden alğan äldebir sabaq qana bolıp qaldı.
Söytip soğısqa attandı, kökireginde ekiuday sezim qaldı, bir
jağınan qınjılıp, ekinşi jağınan ömir täjiribesi joq, añğal
da aşıq köñili senip qala jazdağan sol bir jäytti umıtqısı keledi.
Mine, endi äsker qatarında şeru tartıp, qaptaldasa jügirgen
äyelder men balalardıñ qorşauında bir kezde baqıttı balalıq
şağın ötkizgen qaladan maydanğa attanıp baradı. Tek solardıñ
arasında Veronika apasınıñ joqtığına ökinedi, bulardı şuğıl
Tau qulağan
türde maydanğa jöneltetinin bilse, soñğı ret qoştasıp qalu
üşin bärin tastap jügirip jeter edi-au.
Bul älemde aqılğa sıymastay ğajayıp oqiğalar bolıp turadı
degen söz tegin aytılmağan ğoy. Mümkin bul da sonday oqiğalardıñ
biri şığar – tağdır munıñ äpkesimen jolığa almauınıñ ornın
oyına da kirip-şıqpağan erekşe jäytpen toltırmaq bolıptı.
Bul turalı ol vagonğa minip, biraz tınıştalğannan keyin, jolda
kele jatıp oyına aldı.
Jauıngerler vokzaldı betke alıp şeru tartıp kele jatqanda
är köşeden jügirip şığıp, älsin-älsin bularğa jaqınıraq keluge
tırısqan äyelderdiñ arasında kenet bir sığan äyel payda boldı.
Qaydan şığa kelgenin bir Qudaydıñ özi bilsin, jaz künderi Saratovta
sığandar ılği tolıp jüredi. Onıñ qaratorı jüzi, empeñdep
jügirgen sayın terbetile tüsetin jez sırğası, iığına tüsip
ketken jırtıq-jırtıq güldi şälisi, etegi jerge şubatılıp
jatqan yubkası birden közge tüsip turdı. Sığannıñ atı sığan
emes pe! Şubırğan adamdarğa jolşıbay erip ketse kerek, endi
sap tüzegen soldattardıñ qasında ol da äldene dep ayğaylap,
qolın bulğap, jauıngerlerdiñ arasınan bireudi izdeytin siyäqtı.
Jauıngerler bir-birine közin qısıp, büyirinen türtip qalıp, ana
sığan qızı seni izdep jür degendey qulana jımıñdasadı. Bir
jauınger oğan özi til qattı:
– Äy, sığan qızı, äy, tentek qız, men mundamın! Estip tursıñ
ba? Men ğoy bul! Bal aşıp beru üşin izdep jürmisiñ? – Ol dereu: «Sağan keyin aşa jatarmın, qazir özime kerek adamdı izdep
jürmin», – degende älgi jauınger kädimgidey tañdanıp qaldı.
Birazdan soñ sığan qızı özi aytqanday, izdegen adamın tauıp ta
aldı.
Şubırğan halıqqa erip jügirip kele jatqan sığan qızı
tağdırdıñ sıyğa tartqan köregendigimen be, älde öziniñ tañdauı
sol boldı ma, äyteuir älgi aytqan adamın tez taptı. Bireuler
tañdanıp qaldı, basqaları mırs etip külip jiberdi – sığan qızdıñ
tañdağan adamı Sergiy bolıp şıqtı. Onıñ tañdauı nege soğan
Şıñğıs Aytmatov
tüsti eken? Qatarlasa jügirip kele jatıp, sığan qızı Sergiyge
arnay söyledi:
– Tıñda, jigitim! Jas jigit, sağan aytamın, äy, qası qap-qara
jigit, beri şetke şıq, qolıñdı ber mağan, jolıña bal aşayın,
baqıtıñmen qaşan jolığatınıñdı biletin bolasıñ!
Sergiy saptıñ şetinen sanağanda üşinşi qatarda kele jatqan.
Mäsele onıñ qay qatarda boluında emes, osınday ersi jağdayğa
naq öziniñ tap boluında edi, äueli ne isterin bilmey abırjıp qaldı.
Mundayğa alğaş ret jolığıp tur, osı uaqıtqa deyin ne bal
aşqandı, ne säuegeylik jasağandı körgen emes, üy-işindegiler de
mundaydı bilmeytin – äkesi karta aşpaq tügil, oynap ta körmegen,
şeşesi de ırım-jırımğa sene bermeydi, mına päle qaydan sap ete
tüsti!
– Qajeti joq! Men ondayğa senbeymin! – dedi sasqalaqtap,
sığan qızın renjitip aldım ba dep külimsirep qarap qoydı, iığın
qomdap, büytip bas tartqanım dörekilik boldı-au, keşirim surauım
kerek pe edi dep qobaljıp keledi; ne üşin keşirim suramaq, onıñ
üstine serikteri de mazaq qıla bastadı – sığan qızınıñ kimge bal
aşpaq bolğanın qarañdar, bizdiñ pirädardı tañdaptı. Endi kimdi
tañdauşı edi! Özi Qudayğa senedi, odan artıq ne kerek!
Sığan qızı da tıqaqtap qoyar emes:
– Tıñda, jigitim, tağdırıñnan bas tartuğa bolmaydı, bul
ülken künä!
Qasındağı jigitterdiñ bireui qağıta tanıstırıp qoydı:
– Onıñ atı Sergiy boladı.
– Sergiy? Äy, Sergiy, qımbattım, qara qastı jigit! Aytıp
turmın ğoy sağan – bul seniñ tağdırıñ, odan bas tartqanıñ durıs
emes. Sergiy, öziñ jap-jas ekensiñ, aldıñdı boljap bereyin sağan!
Şın köñilimmen bal aşpaqpın. Bärin tura aytamın, eşteñeni
jasırmaymın!
Endi bireuler onıñ özine dürse qoya berdi:
– Joldı bögeme, sığan qızı! Asığıs ekenimizdi körip tursıñ
ğoy.
Tau qulağan
– Bögemeymin, jigitter, men tek alaqanına bir qarasam boldı,
sosın jüre bersin!
– Jeter endi, jalıqtırıp jiberdiñ, böget bolma dep ayttıq
qoy sağan!
Sığan qızı onşa jas ta emes, kekse äyelge de jatpaydı.
Sergiydiñ bayqauınşa, jüzinde äşeyindegi qulıq ta joq siyäqtı,
kerisinşe, aqjarqındıq pen janaşırlıq bayqaladı, tura
Veronika apası siyäqtı. Veronika ılği bireulerge jaqsılıq
jasağısı kelip turadı, sondıqtan ünemi murnına su jetpey
jügiredi de jüredi. İyä, közi me eken, durısı, adamğa köz tastauı
bolar, Veronikağa uqsaydı eken, älde buğan solay körindi me, öytkeni
ol: «Men sağan apañ retinde aytıp turmın! Sen mağan tuğan
inimdeysiñ!» – dep te salğan.
Sığan qızı köpşilikke aralasıp, körinbey ketken kezde Sergiy
özin tağı da jaysız sezindi, sonşama Uyalğanım ne, aytqanın
tıñday saluım kerek edi dep özin-özi kinälap ta qoydı. Munısı
onşa jaqsı bolmadı-aui.
Bul kezde stansığa da kelip qalğan bolatın, rotadan soñ rota,
vzvodtan soñ vzvod, şeru tartıp jetip keldi, jauıngerlerge erip
kelgen Saratov halqı şuıldap-guildep ketti. Jük vagondarınan
jasaqtalğan eşelon temirjoldıñ boyında dayın tur eken,
esikterin ayqara aşıp tastaptı. Öziniñ uzının-ay, şeti-şegi
köriner emes. Maydanğa osı vagondarğa minip attanatın boldı.
Sapardıñ aldındağı äbiger bastalıp ketti, qay vzvodqa qay
vagon bölingenin anıqtağanşa poyızdı boylap ersili-qarsılı biraz
sabıldı, äyelder men balalar da ayaqqa oralğı bolıp qalar emes,
qazir olardı eşqanday küşpen quıp jibere almaysıñ.
Poyızğa otırğızu uzaqqa sozıldı. Künniñ ıstığınan perron
da tarılıp ketkendey. Vagonğa mingizu bastalğanşa kezek kütken
Sergiy älgi sığan qızın umıtıp ta ketkendey eken, kenet onıñ özi
sap ete tüsti. Netken tabandı adam, aqırı topırlağan jurttıñ
arasınan munı jazbay tauıp aldı:
– Äy, Sergiy! Seni izdep jürmin ğoy, Sergiy-au! Tıñdap al meni,
Şıñğıs Aytmatov
jigitim, tek bas tarta körmi. Tağdır mağan seniñ jolıña bal
aşudı buyırıp tur. Betimdi qaytarma, soğısqa bara jatırsıñ,
bolaşağıñdı bil.
Sergiydiñ özi de quanıp qaldı:
– Jaraydı. Eger osı aytqanıñ ras bolsa, aşa ber balıñdı, –
dep jolqapşığın jerge qoyıp, iığındağı avtomatın tüzedi, oñ
qolınıñ alğa sozıp, alaqanın jaydı.
Söytip poyızğa otırardıñ aldında, qarulastarınıñ
köz al-dında äygili säuegeylik te jasaldı. Sığan qızı munıñ
alaqanındağı sızıqtarğa üñilip biraz turdı, äldeneni kübirlep,
erni jıbır-jıbır etip, basın şayqap qoyadı:
– Oy, toqta! Aldıñnan burın-soñdı adam balası estip-körmegen
surapıl şayqas kütip tur. Oy, tağdır, tağdır! Tek aspandağı kün
ğana qanğa boyaludan aman qaladı... Üstindegi adamınan ayırılğan
at äldeqayda şaba jöneledi, – dep sıbırladı ol eşkimge köz
toqtatpastan, sodan keyin Sergiydiñ közine tura qarap turıp bılay dep qostı: – Bir qızğa ğaşıq bolıp, betiñ qaytıp qalğan eken.
Soğan qayğırıp jürsiñ, munıñ beker bolğan. Öziñ aq qağazday taptaza, künädan päk ekensiñ.
Qızıq körip, jinalıp qalğan soldattar tağı da duıldasıp
ketti:
- Bul tüsinikti ğoy, beykünä bala ğaşıq bop qalıptı, odan ne
payda!
– Ne payda deydi ğoy! – dep ekinşisi jorta qorğağan bolıp jatır.
– Senderge külki kerek. Al bizdiñ pirädar jazıqsız japa şegip
jür! Älgi qızdıñ özi meker bolıp tur ğoy, quyrığın bulğañ etkizgen
de tayıp turğan! Bizdiñ jigit künädan päk küyi qala beripti!
– Tıñdama bulardı, odan da meni tıñda, – dep sığan qızı munı
tağı da özine qaratıp aldı. – Endi sol alaqanıñdı körset, sosın
meniñ aytqanımdı tıñda.
Sergiydiñ sol jaq alaqanın da muqiyät tekserip şıqqan sığan
qızı bir sät ünsiz qaldı da quana til qattı:
Tau qulağan
– Ajaldan aman qalasıñ! Özim de bilip edim! Jüregim sezip edi.
Mine, körip tursıñ ba – ajalsız adamsıñ sen! Juldızıñ joğarı
eken! Bilgenmin osını! Sondıqtan da soñıña erip keldim!
Bäri qozğalaqtap ketti. Sergiy ırjalaqtap küle beredi,
mundayda ne isteuge boladı özi – quana ma, älde bärin külkige
aynaldırıp, ädeyi basın iip täjim ete me, qolın tarta berip
edi, bir esiriktiñ jetip kelgeni. Kuzmin degen esersoqtau bireu
bar-tuğın, özi mıljıñ, äri qıtımır, jurttıñ auzındağı sözin
añdıp, tiisedi de jüredi. Qaşan körseñ aqıl üyretip jürgeni.
– Toqta, toqta, qımbattı sığan qızı, munıñ qalay? – dep
basın şayqap qoydı ol. – Öziñ basqa jaqqa burıp barasıñ ğoy.
Ajalsız degen ne söz? Sen birdeñe tüsindiñ be? Ajalsız adam
bola ma özi? Mundaydı kim estigen? Jurttıñ bäri ajaldı, tek
bul ğana ajalsız, ä? Qızıq eken! Biz de qıdırıp bara jatqan
joqpız, soğısqa attanıp baramız. Onda kim ölip, kim qalatının
eşkim bile almaq emes. Maydan dalasında ajal degen seniñ kimge
bal aşıp, kimge aşpağanıña qaray qoymas. Bärin qırıp salar. Kimdi
aldap tursıñ sen?
– Aldağanı nesi, men tek aldağı tağdırdı boljap turmın.
Onıñ mañdayına ajalsızdıq juldızı jazılğan. Tağdırı sonday, – dep sığan qızı da sözinen tanar emes. Sodan keyin bäriniñ
köñilin tabatınday bir söz ayttı, biraq sonı tüsine qoyğan adam
az bolğan siyäqtı. – Tağdır ajaldan da biik turadı. Tağdırdan
tağdır bastau aladı, ajaldıñ soñına eşteñe ere almaydı. Mına
jigitke tağdırı ajalsızdıq juldızın sıylaptı, mañdayına
jazğanı sol... Juldızı mäñgi jarqırap tura bermek!..
Kuzmin tağı biraz küñkildep, jinalısta turğanday qolın
şoşañdatıp, sığandardıñ säuegeyligi tükke turmaytının
däleldemek bolıp edi, nege ekeni belgisiz, soldattardıñ oğan emes,
sığan qızınıñ boljamına sengendi artıq körip turğanı bayqalıp
qaldı. Attanar uaqıt bolıp, vagonğa otırğızu bastalğan kezde
köpşiligi älgi sığan äyeldiñ qolın qısıp qoştasıp jattı, ol da
poyız ornınan qozğalğanğa deyin perronnan ketpey qoydı, sodan
Şıñğıs Aytmatov
keyin de vagondardıñ soñınan jügirgen äyelder men balalarğa
qosılıp, biraz jerge deyin erip keldi, Sergiyge qolın bulğap
qoştasıp jatır, söytip stansıdan şıqqan eşelon äbden közden
tasa bolğanşa qalmay qoydı...
Kün ıstıq bolatın. Sol tüni jol boyı uyıqtay almay şıqtı.
Qarañğı tünde vagon döñgelekteriniñ sartılı men parovozdıñ
jürekti sızdatıp, äldebir mazasızdıqqa bastaytın sozılıñqı
guili ğana estiledi. Tarihtıñ tolqını aydağan jañqaday bolıp,
älemdik qırğınğa attanıp bara jatqan Sergiydiñ oyına neşe
türli jäytter oraldı. Arasında älgi sığan qızınıñ aytqandarın
da eske alıp qoyadı. Qaydan tap boldı özi, säuegeyligi de qızıq eken.
Äsirese: «Tek aspandağı kün ğana qanğa boyaludan aman qaladı...
Üstindegi adamınan ayırılğan at äldeqayda şaba jöneledi», –
degen sözin umıta almay qoydı. Bul ne degeni eken, neni bildiredi bul?
Jumbaq äri tüsiniksiz. Tek aspandağı kün ğana qanğa boyalmaytınday
sonşama ne boluı mümkin? Al üstindegi adamınan ayırılğan at
şe? Bul neni bildiredi? Ajalsız juldız degen ne? Qanday juldız
ol? Onıñ buğan ne qatısı bar? Ne bul? Qayda eken sol juldız?
Qay mañda ornalasqan? Älde osınıñ bäri äşeyin äñgime ğana ma?
Solay şığar. Adam men juldızdıñ bir-birine ne qatısı bar?
Eger aspandağı juldızdı aytsa, ol qayda, bireu qayda? Bul jerde
eşqanday baylanıs joq qoy. Juldızdar öz jayımen jür, adam da
öz betimen ömir süredi. Biraq tağdır degen bar emes pe? Tağdırdan
tağdır bastau aladı dep pe edi... Al tağdır degen ne? Tağdır qalay
tağdırdan bastau aladı? Bul qalay boladı eken sonda?..
Döñgelekter üzdiksiz sartıldap keledi. Sörelerge kiimşeñ jata
ketken soldattar qorılğa basıp jatır. Esiktiñ sañılauınan
birde jılt etip ay körinedi, endi birde bultqa siñip joğaladı,
juldızdar da poyızben jarısıp keledi…
Bir qızığı, sığan äyel Nataşa-Komintern turalı, oğan hat
jazğanın, budan tük şıqpağanın qaydan bildi eken? Bäri däl
kelip tur. Onıñ aytuınşa, bul beker qamığıp jür eken. Demek,
qayğırudıñ da beker bolatını ğoy. Aldan ne kütip tur eken?
Tau qulağan
Maydanda ne bolmaq? Qorqınıştı, ärine. Saratovta soğıstan
jaralanıp qaytqan maydangerlermen jolıqqanı bar, solardıñ
äñgimesin qızığa tıñdauşı edi. Endi munıñ ne ekenin öz közimen
köretin boldı...
Döñgelektiñ sartılın tıñdap ünsiz jatır, uyqısı keler
emes. Är adamnıñ da ömirin anıqtap, bolaşağın belgilep qoyatın
bir tılsım küş bar-au, tağdır degen sol şığar dep oyladı. Onı
tağdır dep atağan bireu bar ğoy, äyteuir. Onıñ buyrığın eşkim
özgerte almaydı jäne munı tüsindirip bere alatın da eşkim
joq. Sol tağdırdıñ özi qayda boladı eken? Soğıs ta tağdırdıñ
isi şığar, älde kimniñ ömir sürip, kimniñ öletini, kim jeñip, kim
jeñiletini de sol tağdırdıñ buyrığımen bola ma eken? Solay
boluğa tiis. Mine, bular da tağdırdıñ aydauımen soğısqa,
maydanğa attanıp baradı. Eşelonğa tielip, ağaş söreniñ üstinde
jatısı mınau, poyız bolsa bulardı faşistermen aradağı qandı
qırğınğa aparıp salu üşin bar jıldamdığımen jüytkip keledi.
Ol jaqta ne kütip tur? Tağı da tağdır ma? Öle me, aman qala
ma? Kimniñ kimdi jeñeri de osığan baylanıstı-au, sirä. İyä, kim
köbirek öltirse, sol jeñedi. Soğıstıñ tezirek ayaqtaluın, qarnı
toya tamaq jeudi bäri de armandaydı. Vokzalğa bara jatqanda
köşedegi äyelder men balalar osını aytıp ayğaylağan. Bul üşin
soğısqa tüsip, jaudı köbirek qıru kerek, soğıstı tezirek ayaqtau
üşin jeñiske jetu qajet. Solay bolıp tur. Üyde de äkesi men
şeşesi osı turğıda daulasıp qaluşı edi. Buğan äsker qatarına
şaqırtu qağazı kelgende ekeui äjiñ-küjiñ äñgimelesip, tañerteñ
äskeri komissariatqa keşigip qalmau kerektigin aytıp, jolğa
neni alıp, neni dayındauğa bolatının oylastırıp turğan, kenet
şeşesi orındıqtıñ şetine otıra ketip, eki qolın keudesine
qoyıp, jalınıştı ünmen bılay dedi: «Serejenka, tek eşkimdi
öltire körmeşi, bireudiñ qanın tögip jürmeşi, balam!»
Bul ne degeni? Bayqamay aytıp qaldı ma, älde burınnan
oylap jürgeni me? Anasınıñ äldebir alıs sapardan oralıp,
tabaldırıqtan jaña ğana attap turıp, jol boyı uzaq
Şıñğıs Aytmatov
oylanğanday-aq, betine üñilip turıp aytqan osı sözi endi eşqaşan
umıtılmastay bolıp, jadında mäñgi jattalıp qaldı. Özi
de anasın ömirinde alğaş ret körip turğanday, burın nurlanıp
turatın ayalı janarı sualıp, betin de äjim torlap, qartayıp
ketkenin, üstindegi säten köylegi men iığına jamılğan tübit şälisi
äbden eskirgenin qazir ğana bayqadı. Bayağıdan beri, Edil boyındağı
munay önerkäsipteriniñ birinen-birine auısqan äkesimen birge el kezip
jürgen uaqıtta, ol kezde bul jalañayaq jügirgen bala bolatın,
şeşesi qos burım etip örgen qalıñ şaşın töbesine tüyip qoyğan,
sımbattı da süyekti kelgen, üydegi küybeñ tirlikten, balalarğa
qaraudan, olardıñ sabağın qadağalap, ömir boyı diabetten
zardap şegip kele jatqan küyeuiniñ jağdayın oylaudan bir qolı
bosamaytın bayğus äyel – sol qiındıqtıñ bärin künderdiñ bir
küninde, jalğız ulın soğısqa attandırar aldında älgi sözdi aytu
üşin bastan keşken be dep ayran-asır qaldı. Anasınıñ «soğısta
eşkimdi öltire körmeşi, eşkimniñ qanın tögip jürmeşi» dep tilek
bildiruinen qattı qısıldı, kümiljip, ne aytıp turğanın özi de
bağamdamastan miñgirley berdi:
– Ne aytıp kettiñ, mama! Bul äñgimeni qoyayıqşı. Men äsker
qatarında bolamın ğoy, – dedi de, sözden jaltarmaq bolıp
şkaftağı oqulıqtarı men basqa da kitaptardı qaray bastadı.
– Mama, munda kitaphanadan alğan kitaptar bar edi, solardı bölek
şığarıp qoyayın, Veronika aparıp ötkize salsın.
Älgi äñgimeden bäribir qutıla almadı, öytkeni, endi äkesi
aralasqan bolatın. Nikolay İvanoviç qaşan da oyındağısın tura
aytatın, tipten qızbalau deuge de boladı, säl närsege aytısıp
şığa keletin, basşılarmen eşqaşan til tabısa almay, bauırı
auıratını da sondıqtan şığar.
– Öltirme degen ne söz? – dep dürse qoya berdi ol. – Öltirme,
qan tökpe dep qalay aytıp tursıñ! Mınauıñ qızıq eken! Älde
balañnıñ qayda bara jatqanın umıtıp qaldıñ ba? Soğısqa ketip
baradı. Sen de, maması, keyde auzıña kelgendi ayta salasıñ, – dep
bir toqtadı da, bölmeni şarlap temeki izdey bastadı. Şeşesi
Tau qulağan
onıñ temekisin tığıp qoyatın, tolqığan kezde şılım şekpese
basıla almaydı, mahorkanıñ kök tütinin quşırlana jutqan soñ
ğana sabasına tüsedi. «Jüdeuligiñ men mineziñniñ şataqtığı da
temekini qoymağannıñ kesiri» dep, şeşesi ılği ursıp otıratın.
– Tek köp şekpeşi, Kolya, – dedi ol küyeuine burılıp, – öziñdi
ayasañşı. Kök tütindi qaşanğı burqırata bermeksiñ.
– İyä, älgi söziñnen keyin qalay şekpessiñ, Sergey bolsa maydanğa
ketip bara jatır, sondağı üyretkeniñ osı ma? Ol jaqta ne
bitirmek sonda?
– Sondıqtan da aytıp turmın. Meyli, bul sözimniñ aq-qarasın
Qudaydıñ özi şeşsin. Bäriniñ aytatını sol – öltir, qır, joy!
Jaularımız bizdi öltiredi, biz olardı qıramız! Sodan keyin qalay
ömir sürmekpiz, älde jer betinde ılği kisi öltiruşiler ğana qalmaq
pa? Meniñ aytıp turğanım mınau – älde meni tüsinbeydi deysiñ
be? Ärine, sen onı öltirmeseñ, ol seni öltiredi, qalay öltirseñ de
bäribir kisi öltiruşi bolıp şığasıñ. Anatoliyge, küyeu balamızdı
aytamın, ne bolğanın bilmeymiz, öltirip ketti me, älde özi
basqalardı öltirip jür me? Bul turalı Veronikağa bir auız söz
aytuğa batılım barmaydı. Eñ bolmasa, köñilimde jürgen oyımdı
ulıma aytpaymın ba! – Söytip, ünsiz egilip jılap jiberdi, öksigin
basa alar emes, öz sözine özi jauap tappay otır, biraq sol pikirinen
aynu üşin jetkilikti dälel de taba alar emes.
– Mine, solay, – dep jalğastırdı äkesi kinälay söylep, – bul
söziñ qayda aparıp jetkizetinin bilesiñ be öziñ? Munday teris
ügit jürgizgeniñ üşin halıq jauı etip şığaradı da Sibirge, aydap
jiberedi! Munda düniejüzilik soğıs jürip jatır, kimdi kim jeñeri belgisiz, biz be – olar ma? Al sen öltirme deysiñ! Älde tuğan ulıma
meniñ janım aşımaydı dep oylaysıñ ba? Nemese Anatoliyğa? Au,
odan basqa amalıñ käne? Soldat öz otanın qorğaydı, oğan sonday
buyrıq berilgen. Soldat jauınıñ közin qurtsa – öltirse, bul
onıñ buyrıqtı orındağanı, jauıngerlik parızın ötegeni, munı
qaharmandıq deydi, sen qalay oylap ediñ!
Şeşesi ündegen joq, ulınıñ zat qapşığınıñ jırtığın
Şıñğıs Aytmatov
jamap otıra berdi, äkesi endi öziniñ jastıq şağın eske alıp
ketti, ol kezde özi de qazirgi Sergey siyäqtı, on toğız jasta,
birinşi düniejüzilik soğısta süñguir qayıqta teñizşi bolğan.
Tüptep kelgende, äkesiniñ aytpağı – duşpan äskerin öltiru degen eñ
mañızdı äri eñ durıs is. Mısalı, kezinde özi de Baltıq teñizinde
süñguir qayıqpen jasırınıp barıp jau äskeri tielgen tasımal
kemesin suğa batırğan. Äueli sudıñ astımen duşpannıñ kemesiniñ
izinen uzaq uaqıt boyı erip otırıptı. Sodan keyin torpedamen
şabuıl jasağan. Bäri sätti ayaqtalıptı, eki torpeda da nısanağa
döp tiip, jau kemesiniñ jaqtauın opırıp jibergen. Kemede ört
şığıp, birtindep bata bastaptı. Bular süñguir qayıqpen dereu
tereñge jasırınğan, bir sağattan keyin qaytadan köterilip,
periskoppen su betinde ne bolıp jatqanın baqılaptı. Äydik
kemeniñ tumsığı kökke qarap, jartılay batıp ülgergen eken,
aynalasında suğa batıp-şığıp talay adam jantalasıp jür.
Periskoppen qarağan, ärine, komandir men ağa ofitserler ğana,
baylanısşılar solardıñ aytqanın minut sayın Kronştadtağı
stavkağa habarlap, Morze älippesimen äskeri tapsırmanıñ
mültiksiz orındalğanın jetkizip jattı, al tapsırma degenimiz –
buyrıq. Jaudı joyuğa buyrıq berildi me, – orındau kerek!
Äueli suğa batıp bara jatqan adamdardı tek periskoppen
ğana baqılap turğan. Sodan keyin, jau kemesi suğa tolıq jutılıp
joq bolğan soñ aynala töñirekte süñguir qayıqqa eşqanday qauip
joqtığına köz jetkizip alıp, sosın sudıñ betine köterildi. Bärine
tügel joğarığa şığuğa buyrıq berildi, bükil ekipaj palubağa
köterilip, komandirdiñ alğısın tıñdauğa jinaldı. Aynalada jau
äskeri suğa batıp jatır, özderiniñ qatarı seldirep qalıptı.
Bireuleri süñguir qayıqqa jaqındağısı keledi, jüzip jetkenderin
qoldarındağı nagandı umsına sozıp, atıp öltirip jatır... Olar
teñizdiñ jal-jal tolqındarına jutılıp ketude, qas qarayıp
qalıptı, bular qaytadan suğa batıp, teñizdiñ tübine qaray tömen
tüsti…
Soğıs degen osı. Soğısta kim köbirek öltirse – sol jeñedi,
Tau qulağan
al jeñgen jaqtıki qaşan da durıs. Qaşan da solay bolğan jäne
solay bola bermek.
Şeşesi daulasqan da, qarsılıq bildirgen de joq. Tek
quptamağanday basın şayqap qoydı. Sosın körşileri qoştasuğa
kirdi, apayı men jienderi de kelipti. Veronika da jumıstan jetip
ülgergen eken, dereu mamasına kömektese bastadı, onı-munını
äñgime etip bäri tün ortasına deyin otırdı.
Ata-anasınıñ ekeuine de janı aşidı – anası eşkimdi öltire
körmeşi dep ötinse, äkesi öziñdi öltirip tastamauı üşin jaulardı
köbirek öltir deydi. Burın kündelikti üy tirşiligi bolıp körinetin
jäytterdiñ qadirin tek jolda kele jatıp qana uqtı, sonıñ
bärinen ayırılğanın oylasa jüregi şanşıp ketedi. Sät sanap
ötken ömiri artta qalıp baradı. Edil özeniniñ Saratov mañındağı
jarqabaqtı jağalauın eske aldı. Jazğı mausımda qıdıratın
jerleri, jasıl jelekke malınğan araldar, kün säulesine
şağılısıp jarqırağan özen suı, jelkendi qayıqtar. Äsirese,
bala kezinde Sergiy özendi kesip ötetin temirjol köpirine barğandı
unatatın. Köpir tım-tım biikte bolatın, basıñdı şalqaytıp
qaramasañ köre almaysıñ, tömende, özenniñ jağasında turıp,
köpirmen satır-sutır ötip jatqan poyızdardı sağattar boyı
qızıqtap tura beruşi edi, vagon döñgelekteriniñ dürsiline qulaq
türedi; köpirdiñ temirden soğılğan jaqtauları guildep, aspan
tösindegi aqşa bulttardıñ astında dir-dir etedi, sol sätterde
Edildegi köpirdi basıp ötip, äldebir jaqqa, kitaptarda jazılatın
ğajayıp elderge attanıp bara jatqandardıñ baqıtına qızığa
da qızğana qaraytın...
Balalıq şaqtıñ tağı bir sureti oyına oraldı, jaña jıl
tüni üy-işimen tügeldey tik köterilip, qar basqan dalanı kesip
ötip, uşar basındağı alauı jarqırap janıp turğan munay
qubırların qızıqtauğa baratın, ayaqtarına pima kiip alğan.
Jandı qubıjıqtay quyqılji alaulağan ottıñ jarığına
şağılısıp, japalaqtay jauıp turğan qar tüyirşikterine de
jan bitkendey körinedi. Aşqaraq ot bayau ğana qalıqtap qonıp
Şıñğıs Aytmatov
jatqan qardı jantalasa jutıp jatır, oğan qaraytın qar
joq, sol küyi bir qalıppen japalaqtap tur... Ot ta öşer emes,
qardıñ da basılatın türi körinbeydi...
Jıldar öte kele köp närse özgerdi, talay qızıq kelmeske ketti.
Endi mine, soğısqa attanıp baradı – ne jauın öltiredi, ne özi
öledi. Basqa amalı joq, tek solay ğana boluğa tiis, soğıstıñ zañı
sonday. Ne bolsa da barğasın köre jatar, soğıstıñ atı soğıs emes
pe. Sergey ünsiz jılap qoya berdi, anasın, äkesin, apası Veronikanı
esine aldı, uyqını soğıp jatqan soldattardıñ arasında jalğız
özi ün-tünsiz iştey egilip keledi. Tağı da bayağıday qol ustasıp,
qar basqan dalanı kesip ötip tüngi aspandı jarqıratıp turğan
alaudı qızıqtar ma edi.
Döñgelekter bir qalıptı dürsildep keledi, vagon da ırğañırğañ qozğalısınan jañılar emes. Tün qarañğılığın seyiltuge
tırısqanday bolıp, oqta-tekte şamı jıltırap aldarınan
şığa kelgen äldebir beketterdiñ qasınan toqtamastan öte
şığadı. Soldattar men qaru-jaraqqa lıqa tolğan eşelon ne ölip,
ne öltirgennen basqanı bilmeytin qatıgez maydandı betke alıp
zaulap keledi. Ölu seniñ erkiñde emes, eşkimniñ de özdiginen ölgisi
kelmes-au, biraq naq seni öltiretinin qaydan biluşi ediñ. Al öltiru –
öz erkiñdegi is, soğısta onsız tağı bolmaydı. Degenmen, öltirsem
be – öltirmesem be dep öz-öziñe qalay aytarsıñ?
...Döñgelekter de osı sözdi qaytalaytınday: ölim be – ömir me,
ölim be – ömir me, ölim be – ömir me…
Kirpigine köz jası ilinip qalğan Sergiy birtindep qalğıp
bara jatıp maydan dalasın, keskilesken şayqastı köz aldına
elestetpek boldı, kimdi qalay öltirer eken – atıp öltire me,
älde qoyan-qoltıq urısta istikpen şanşa ma, jaz boyı Edil
jağasındağı lagerde bularğa sonı üyretken bolatın. Özin öltiru
üşin naq sol äreketti kimniñ isteytinin de elestetuge tırıstı.
Äli betpe-bet kelip körmegen duşpanın – nemisti, faşisti köz
aldına keltirmek boladı… Munısınan tük şıqpay qoydı – közi
körmegen jauınıñ qanday boların elestetu qiın eken, äkesiniñ
Tau qulağan
äñgimesin tıñdağanda süñguir qayıqtıñ qasında suğa batıp bara
jatqan duşpandardı da elestete almauşı edi. Olardıñ betjüzin tolqın jauıp qalatın siyäqtı. Anıqtap köre almaysıñ.
Jaqın kelgenderin sudan şıqpay jatıp-aq atıp öltirude... Olar
tuñğiıq teñiz suına jutılıp joq bolıp ketedi.
Döñgelekter dürsildep keledi: ölim be – ömir me. Sergiy mektepte
oqığan nemis sözderin esine tüsirmek bolğan, osı sözdiñ nemisşe
qalay aytılatını jadında bolmay şıqtı: ölim be – ömir me,
ölim be – ömir me, ölim be – ömir me…
Poyız tün qoynauına süñgip baradı...
P.S.
«Ölim be – ömir me» attı äñgimeniñ mätinin Arsen Samanşinniñ
qağazdarınıñ arasınan tauıp alu men üşin qiınğa tüsken joq. Tek
osı äñgimeniñ jariyälanğan nusqasın avtordıñ özi köre almağanı
ğana ökinişti.
Avtor dünieden ötken soñ oqırmandarı burınğıdan da
köbeyip ketetini bar. Sosın Arsen Samanşinniñ qoyın däpterinde
jazğanınday, bul äñgimeni maydangerlerdiñ ziratında dauıstap
oqitın bolamın.
Sonday-aq, marqum Arsen Samanşin auzınan tastamaytın
«Mäñgilik qalıñdıqtıñ» zarı da qulağımnan ketpeydi! Men de
onımen birgemin…
Eles Jebe-Barısqızı (men tegimdi özgertip alğanmın).
Aqpan, 2006.
Bryussel.
Şıñğıs Aytmatov