Şyŋğyshannyŋ Aq Būlty

Hikaiat
Aziiänyŋ ūly dalasyn köktei ötip, Batys älemin jaulap aluğa
attanğan Şyŋğyshan Saryözek dalasynda jasy da, kärisi de atqa
qonğan sarbaz bolyp sanalatyn tūtas halyq – myŋ san äskerin
iırip qoiyp, dästürden attap künäğa batqan jüzbasy men jeŋis
toiyn toilağanda ğana köteriletin altyn tindi jauyngerlik tularğa
auzynan jalyn şaşqan aidahar beinesin kesteleitin äieldi
jazalady – qaharly qağannyŋ būiryğyna bağynbağan i̇eki bätşağar
darğa asyldy…
Būl kezde İerenqabyrğadan Oral tauyna deiingi ūlan-ğaiyr
dalany alyp jatqan alyp Aziiä Şyŋğyshannyŋ aldynda tolyğymen
tize bükken bolatyn. Özine deiin birde-bir ämirşi tolyq biligin
jürgize almağan osy tūtas älem – jer betindegi i̇eŋ ülken qūrlyqty
ūldary men nemereleri, odan qaldy, qolbasylary basqaratyn
ūlystarğa bölip berdi. İendi tek İedil özeniniŋ arğy beti – İevropa
Şyŋğys Aitmatov
jerin mekendeitin i̇elder men halyqtardy bağyndyru ğana qalğan
edi.
Saryözek dalasyna sary küz kelgen uaqyt. Jazdyŋ aptabynda
qūrğap ketken özen-kölderdiŋ arna-aidyny ağyl-tegil jauğan aq
jaŋbyrdan keiin köz jasyndai möldir de taza suğa toly, demek,
qalyŋ äsker jol boiynda at suarudan qiyndyq körmeidi. Dala
äskeri asyğys-tūğyn. Joryqtyŋ i̇eŋ qiyn da auyr kezeŋi – osy
Saryözek dalasyn kesip ötu.
Ärqaisysy on myŋ jauyngerden tūratyn üş tümen äsker – üş
auyr qol qanatyn jaia jortyp, alda bara jatty. Otyz myŋ attyŋ
tUiağynan köterilgen qalyŋ şaŋ dala örtinen keiingi tütindei
būrqyrap, kökjiekti kölegeilep tūryp aldy, tümenderdiŋ quaty
osynyŋ özinen-aq bilingendei. Joryqqa kerekti san aluan qūraljabdyqtyŋ saqadai sai tūruy üşin jauapty i̇eki tümen äsker jolda auystyryp minetin qosarly attar men qalyŋ äsker kün saiyn
qorek i̇etetin üiir-üiir qysyraqty aidap artta keledi – olardyŋ
keiindep qalmağanyna köz jetkizu üşin ainalyp artqa qarasa jetip
jatyr – ol jaqta da kökke şūbatylğan qalyŋ şaŋ seiilmeuge
tiıs. Onyŋ üstine, köz jetpeitin qaşyqta qatar kele jatqan basqa
da jasaqtar bar. Qalyŋ äskerdiŋ qos qanatyndağy ärqaisysy üş
tümennen tūratyn i̇eki qolğa habar jetkizu üşin saltatty şabarman
üş-tört künde äzer jetedi. Būl i̇eki qol İedilge qarai jeke-jeke bet
alğan. Osy on bir tümenniŋ qolbasşylary suyq tüskenge deiin İedil
özeniniŋ jağasynda hannyŋ joryq şatyrynda kezdesuge tiıs, sol
jerde aldağy qimyldyŋ josparyn qūryp, Şyŋğyshannyŋ özi de,
onyŋ qolbasşylary da, ärbir jauynger de armandap jürgen aty
jer jarğan bai i̇elderdi bağyndyryp, tabanyna salyp taptau üşin
Edil mūzyn basyp ötetin uaqytty belgileu kerek.
Aibarynan ai tolqyğan auyr qol joryq barysynda i̇eşteŋege
alaŋdamai, kidirmei, uaqytty tekke ötkizbei alğa jylji berdi.
Äskermen birge şaruaşylyqpen ainalysatyn äielder de kele jatyr, bar päle osydan bastaldy.
Tau qūlağan
Janynda jarty myŋ jasauyly men kezeuili bar Şyŋğys
qağannyŋ özi kök aidynda qalqyğan jüzbeli araldai, qalyŋ qoldyŋ
qaq ortasynda keledi. Biraq mūnda da basqalardan oq boiy ozyq,
jalğyz özi jeke jortyp kele jatyr. Dünieniŋ tört būryşyn tügel
bağyndyrğan qūdiretti ämirşi janyna jan juytpaityn, äsirese,
köp söilemei, aldy-artyŋdy birdei bağamdap, bärin mūqiiät oilastyrudy kerek i̇etein joryq kezinde būl tärtip qataŋ saqtalady.
Qağannyŋ mingeni – jarty älemdi birge şarlağan, jotasy
teŋizdiŋ tasyndai jūp-jūmyr, keudesi şyğyŋqy, jaly küdireigen,
jürisi jibektei jūmsaq qara qūiryq, aqjal jorğa. Hannyŋ
jylqyşylary altynmen aptalyp, kümispen küptelgen i̇er-tūrmany
jarqyrağan i̇eki birdei i̇eruli atty jetektep keledi. Astyndağy atynan ter şyqsa-aq boldy, qağan dereu basqasyna auysyp minedi.
Biraq, būl joryqtağy i̇elden i̇erek närse Şyŋğyshannyŋ
almastyŋ jüzindei jarqyldağan, ärqaisysy jüz jigitke tatityn,
qağany üşin janyn beruge daiyn tūrğan jaujürek jasauyldary
men kezeuilderi de, olardyŋ som altyndai sirek kezdesetin
säigülikteri de i̇emes i̇edi. Joq, būl joryqtağy ğajap närse müldem
basqa bolatyn. Jol boiy Şyŋğyshannyŋ basyn künnen kölegeilep
bir şoq būlt i̇erip kele jatty. Qağan qaida barsa, älgi būlt ta soŋynan
ere jüredi. Auqymy alty qanat aq ordadai şoq būlt beine bir jandy maqūlyqtai-aq Şyŋğyshannyŋ artynan i̇erdi de otyrdy. Biraq,
sony aŋğarğan i̇eşkim bolğan joq: aspanda jürgen būltta kimniŋ
qandai şaruasy bar – al, ol Kök täŋirisiniŋ Jer betindegi bileuşige
degen şarapatynyŋ belgisi bolatyn. Mūny tek Şyŋğyshannyŋ özi
ğana biletin, sondyqtan mūnyŋ şynymen de özin bäle-bäterden
saqtau üşin Täŋiriniŋ būiryğymen jiberilgen jebeuşisi i̇ekenine
közi anyq jetkendei iştei masattanyp kele jatty.
Şoq būlttyŋ paida bolatynyn äldebir kezbe köripkel boljağan
edi, Şyŋğys qağan birde ony şatyryna şaqyryp qonaq qylğan.
Jatjerlik balşy basqalardai mūnyŋ aldynda qūldyq ūryp qūrdai
jorğalağan joq, jağynyp-jağympazdanudy da oiyna ala qoimağan,
Şyŋğys Aitmatov
tek özine ğana mälim qūpiiä syrdy būğan i̇eş bükpesiz aityp berdi.
Altyn şatyrdyŋ işinde qūrylğan han tağynda şalqaia otyrğan
dala bileuşisiniŋ qaharly kelbetinen yğa qoimağan syidiğan aryq,
jūpyny kiıngen, äielderdiŋ şaşyndai ūzyn da jalbyr şaşy
iyğyna tüsken köripkel basyn iıp täjim i̇etpep i̇edi. Jatjerlik ötkir
közdi, qauqiğan saqaly bar, qaratory, aşaŋ jüzdi adam i̇eken.
– Ūly qağan, – dedi ol tilmaş ūiğyr arqyly öz tilinde, – men
sağan Kök Täŋiriniŋ köŋili tüsip, öziŋe arnap i̇erekşe şarapat
jibergeli otyrğanyn aituğa keldim.
Mūndaidy kütpegen Şyŋğyshan bir sät müdirip qaldy. Myna
kelimsek ne aqylynan aljasqan, nemese būl söziniŋ özine qandai
päle bolyp jabysatynyn tüsinbei tūr.
– Ol ne şarapat, sen ony qaidan bilesiŋ? – dep sūrady ämirşi
älgi sözdiŋ qityğyna tigenin jasyrmaq bolğandai maŋdaiyn
tyjyryp.
– Qaidan biletinimdi aita almaimyn. Būl qūpiiänyŋ şarty –
osy. Al, onyŋ belgisi qandai i̇ekenin aituyma bolady – töbeŋde bir
şoq būlt üiirilip jüredi jäne qaida barsaŋ da artyŋnan qalmaidy.
– Şoq būlt pa?! – dep qasyn kerdi Şyŋğyshan taŋdanğanyn
jasyra almai. Hannyŋ qahar töguin kütken şatyrdağylar tügeldei
işterinen tyna qaldy. Qoryqqannan tilmaştyŋ i̇ernine deiin
bozaryp ketti. İeger älgi kezbe jazalanar bolsa, mūnyŋ da aman
qalmasy anyq.
– İiä, şoq būlt, – dep jauap qatty balşy. – Ol seniŋ jer betinde
ämir jürgizuiŋdi Kök Täŋiriniŋ özi qoldaitynynyŋ belgisi bolmaq.
Biraq, sol būltty köziŋniŋ qaraşyğyndai saqtauğa tiıssiŋ, i̇eger odan
aiyrylar bolsaŋ, onda barlyq aibar-quatyŋdy da joğaltqanyŋ…
Altyn şatyrdyŋ işinde jym-jyrt tynyştyq ornady. Sol
sätte Şyŋğyshannan bärin kütuge bolatyn i̇edi, biraq oşaq basyndağy ottyŋ ölimsirep baryp jalp i̇etip öşe qalatynyndai, hannyŋ
aşuy da kenetten basyla qaldy. Aduyn aşuyn äzer tejegen
ol qaŋğyğan äulieniŋ sözin astamdyq dep bağalamau kerektigin,
Tau qūlağan
sondyqtan ony jazağa tartu dūrys bolmaitynyn tüsingen i̇edi,
äitpese öziniŋ han atyna kir keltirui mümkin. Sonda Şyŋğyshan
jymysqy jymiysyn jez mūrtymen jasyryp bylai dedi:
– Jaraidy, būl sözdi auzyŋa Kök Täŋiri saldy delik. Osyğan
men de sengen bolaiyn. Biraq, mağan mynany aitşy, kemeŋger
kezbe, aspanda jüzip jürgen būltty qalai saqtamaqpyn, oğan meniŋ
ämirim jüre me? Älde atqa qanat bitirip, üstine senimdi baqtaşymdy
otyrğyzyp älgi būltty qarauylda dep aspanğa ūşyraiyn ba? Olai
bolsa, ony nege birjola auyzdyqtap almasqa?! Sonymen, qalai
oilaisyŋ, jel quğan aspandağy būltty qalai saqtasam i̇eken?
– Būl seniŋ şaruaŋ, – dedi kelimsek qysqa qaiyryp.
Tağy da bäri tym-tyrys bola qaldy, şatyr işinde öli tynyştyq
ornady, tilmaştyŋ i̇erni tağy da bozaryp sala berdi, i̇esuastyğynan
ba, älde basqa bir sebebi bar ma – özin-özi ölimge kesken beişara
köripkelge qarauğa batpai bäri de közin tömen saldy…
– Tartu-taralğysyn berip şyğaryp salyŋdar, – dep ämir i̇etti
Şyŋğyshan, qağannyŋ būl sözi qorqynyştan qaltyrai bastağan
qosşylarynyŋ janyna qaŋyryğy kepken şöl dalağa tamğan
jaŋbyr tamşysyndai äser i̇etti.
Osy bir yŋğaisyzdau oqiğa köp ūzamai ūmytylyp ta ketken.
Būl älemde neşe türli jarymester bar i̇emes pe, älgi köripkel
de solardyŋ biri bolar. Özin tylsym dünieden syr ūqqan jaŋa
paiğambar sanap dünie kezgen bireu de. Degenmen, älgi kezbe
tek öziniŋ aqymaqtyğynan ğana ömirmen qoştasa jazdady deu
dūrys bolmas i̇edi. Özin ne kütip tūrğanyn bilse kerek i̇edi ğoi!
Han jasauyldary taban astynda qol-aiağyn qaiyryp, astamdyğy
men arsyzdyğy üşin at qūiryğyna bailap öltirui äbden yqtimal
bolatyn. Aidalada arystanmen oŋaşa jolyqqandai, aibarly
ämirşiniŋ aldynda jüzi şimirikpei osyndai sözdi aituğa birdeŋe
türtti i̇emes pe ony?! Sol türtki tek aqylynan adasqan beibaqtyŋ
essiz qylyğy ğana ma, älde şynymen Täŋiriniŋ būiryğy ma?
Qūiyndai ūitqyğan dauyldy künderdiŋ tasasynda ūmyt qalğan
Şyŋğys Aitmatov
sol bir kezbeniŋ aitqan sözin Şyŋğyshan arada i̇eki jyl ötken soŋ
ğana i̇esine aldy. Batys joryğyna daiyndaluğa tura osynşa uaqyt
ketken bolatyn. Keiinnen Şyŋğyshan öz ūlysynyŋ auqymyn
qaitsem keŋeitem degen armanyn jüzege asyru maqsatynda älemdi
tabanyna salyp taptau üşin qajetti küş-quat pen qarajat jinau, kökeiin tesken mūraty – äli at tUiağy jetpegen jerler men
ölkelerdi basyp alyp, jeŋilis degendi bilmeitin saiypqyran äskeri
basyp ötken barlyq jerdi tügel özine bağyndyryp, Dünieniŋ tört
būryşyn tügel bileu turaly aşköz armanyn oryndau jolyndağy
eŋ bir qauyrt qimylğa toly kezeŋ osy i̇eki jyl i̇ekenin paiymdağan
bolatyn. Dala bileuşisiniŋ qatigez bolmysy men tarihtan alatyn
orny onyŋ bükil älemdi jalğyz bilep, teŋdessiz qūdiretke qol
jetkizsem degen i̇esirik qiiälyn iske asyruğa ūmtylysynan tuyndaityn. Sondyqtan, onyŋ qol astyna qarağan Aziiänyŋ ūlan-ğaiyr
dalasyndağy nebir ūlystar men olardy mekendeitin jandardyŋ,
asqan qataldyqpen bir adamnyŋ qol astyna toptastyrylğan san
aluan taipalardyŋ tirlik-tynysy, barlyq qalalar men köşpeli
auyldardağy bai-bağlan men joq-jitikterdiŋ, ainalyp kelgende,
kim i̇ekenine de, nemen ainalysatynyna da qaramastan, qağannyŋ
qūzyryna bağynğan barşa adamnyŋ ömiri jaŋa jerlerdi jaulap
alyp, jaŋa halyqtardy bağyndyrsam degen osy i̇essiz qūmarlyqqa
qyzmet i̇etetin. Sondyqtan da olardyŋ bäri bir ğana maqsatqa, bir ğana
josparğa – Şyŋğyshannyŋ äskeri quatyn arttyruğa, jetispegenin
toltyruğa, baryn būrynğydan da jetildire tüsuge bağyştalğan
edi. Jer qoinauynan qazyp alyp, qaru jasauğa jaraityn ken
ataulynyŋ bäri, bükil jasampaz i̇eŋbek Şyŋğyshan jauyngerleriniŋ
ärqaisysy mol oljağa kenelsin dep kütip jatqan İevropağa sūrapyl
şabuyl jasap, onyŋ i̇ertegidegidei bai qalalaryn, atty kisiniŋ
beluarynan keletin kökoraily qalyŋ ormandaryn jaulap aluğa
arnalğan i̇edi; ol jerlerde qymyz degen özen bop ağyp jatady,
Şyŋğyshannyŋ auzynan ot bürikken aidahar beinelengen tuy
astynda joryqqa şyqqan är şerik ystyq qūşağy läzzatqa toly
Tau qūlağan
ğaşyğyn jūmarlağandai, älemdi bileudiŋ rahatyna bölenedi i̇eken.
Sondyqtan, irkilmei alğa basyp, bärin jaulap alyp, dünieni tügel
bağyndyru kerek! Ūly qağan osylai būiyrğan, al, onyŋ būiryğy
sözsiz oryndaluğa tiıs…
Al, Şyŋğyshan meilinşe köregen äri i̇esepşil, öz isine jetik
adam bolatyn. Ol İevropağa basyp kiruge daiyndyq barysynda ūsaq-tüiekke deiin bärin i̇ekşep, i̇elekten ötkizgen i̇edi. Ol
öziniŋ jansyzdary men basqa halyqtardan şyqqan satqyndar,
köpester men saiahatşylar, kezbe däruişter, şaruaqor qytailar
men ūiğyrlar, arabtar men parsylar arqyly qalyŋ äskerdiŋ
joryğyna qajetti mälimetterdi, neğūrlym qolaily joldar men
ötkelderdiŋ qaida ornalasqanyn bilip aldy. Äsker ötetin jerlerde tūratyn halyqtardyŋ ädet-ğūrpy men salt-dästüri, dini,
sauda-sattyğy, nemen ainalysatyny mūqiiät zertteldi. Qağan
jazu-syzudan maqūrym bolatyn, biraq osy derekterdiŋ bärin jadynda saqtap, ärqaisysynyŋ paidasy men ziiänyn oilastyryp
ta qoiğan.
Tek sonda ğana bar şaruanyŋ üilesimdi boluyna, i̇eŋ bastysy – būljymas temir tärtipti saqtauğa qol jetkizuge bolatyn i̇edi,
osy arqyly ğana tabysqa jetuge bolatyn. Şyŋğyshan i̇eşqandai
qamsyzdyqqa jol bermeitin, öziniŋ basty maqsaty, ömirlik mūraty
– Batys joryğyna i̇eşkim de, i̇eşteŋe de kedergi keltire almauğa
tiıs. Naq sol kezde, öziniŋ aldağy ädis-amalyn oilastyra kelip,
Şyŋğyshan būryn-soŋdy bolyp körmegen qatal būiryq şyğardy:
jasy men kärisi tügel äsker bolyp tabylatyn halyqtyŋ arasynda
joryq kezinde bala tuuğa tyiym salyndy. Mäsele mynada,
köptegen jauyngerdiŋ jükti äielderi men jas balalary äskermen
birge köşip, joryq şatyrlarynda tūratyn, qalyŋ qolmen birge
erip jüretin. Būl da ömirlik qajettilikten tuğan salt i̇edi, öitkeni,
eşqaşan bitip bolmaityn ruaralyq, taipaaralyq şaiqastar
kezinde jauyqqan ūlystardyŋ äskerden bölinip, qorğausyz qalğan
qatyn-balany qyryp ketui jiı kezdesetin. Äsirese, ata dūşpannyŋ
Şyŋğys Aitmatov
tūqymyn tūzdai qūrtu üşin birinşi kezekte i̇ekiqabat äielderdiŋ
işin jaryp öltiretin.
Biraq, uaqyt öte kele ömir de özgere bastady. Būryn özara
qyrqystan köz aşpaityn qyryq ru taipalar Şyŋğyshannyŋ
tūsynda ūly handyqtyŋ Altyn tuynyŋ astyna toptasyp, i̇ejelgi
jaulyqty ūmyta bastady. Şyŋğyshan jas kezinde, äli Temuçin atalyp jürgen şağynda tuystas taipalarmen talai şabysqan, özi de
teperiş körip, talailardy tepkige de tüsirgen, tipten, osyndai bir
şapqynşylyqta süiikti äieli Börte körşiles merkitterdiŋ qolyna
tüsip qalyp, biraz uaqyt solardyŋ tūtqyny da bolğan-tūğyn.
Bilikke qoly jetkennen keiin Şyŋğyshan işki alauyzdyqty aiausyz qataldyqpen basyp tastady. Işki tartys i̇eldi basqaruğa kedergi
keltirip, memlekettiŋ birligin älsiretetin i̇edi. Jyldar öte joryq
kezinde taily-taiağymen şūbyryp, ürim-būtağymen birge jortuyl
jasaudyŋ qajettigi de joğala bastady. İeŋ bastysy – bala-şağa,
qatyn-qalaş, şal-şauqan, kempir-sampyr äskerge masyl bolyp,
keŋ kölemdi soğys qimyldaryna, äsirese jolda kezdesken özenkölderdi basyp ötip şabuylğa şyqqan jağdaida kedergi keltire
bastady. Dala ämirşisiniŋ qatal jarlyğy – äskerge qyzmet i̇etetin
jäne küieulerimen birge i̇erip kele jatqan äiel ataulyğa Batys
joryğy jeŋispen aiaqtalğanğa deiin bala tuuğa tyiym saluy osy
sebepten tuyndağan bolatyn. Ol būğan joryqqa şyğardan bir
jarym jyl būryn ämir i̇etti. Sonda ol bylai degen i̇edi:
– Batystağy i̇elderdi bağyndyryp, attan tüsip, aiaq suytqan
kezde qanşa bala tuamyn dese de i̇erikteri, biraq oğan deiin meniŋ
tümenderimde balanyŋ jylağany i̇estilmeitin bolsyn!..
Şyŋğyshan üşin Batys joryğynyŋ sätti boluyna järdemdesetin jäitterdiŋ bäri aldyŋğy orynğa qoiyldy da, osy maqsatqa
jetuge keselin tigizetin jağdaiattarğa jol beruge bolmaityn
edi; tipten, ömirdiŋ özi men Qūdaidyŋ zaŋyn da moiyndağysy
kelmegen ol soğystyŋ ğana qamyn oilap, tabiği talap-tilekterdi
de tübirimen joqqa şyğardy. Ol Qūdaidy da öz qyzmetine jekpek
Tau qūlağan
boldy – öitkeni, ömirge säbi äkelu – Qūdai tağalanyŋ būiryğymen
ğana bolatyn is.
Halyqtyŋ da, äskerdiŋ de arasynan jan balasy būl
zorlyqqa qarsy läm-mim dep qarsylyq bildirgen joq, būl kezde
Şyŋğyshannyŋ qoly şeksiz bilikke jetip, aq degeni alğys, qara
degeni qarğys bolyp tūrğan, sondyqtan ūrpaq jalğastyruğa tyiym
salynğany turaly jarlyqqa jūrttyŋ bäri jappai moiynsyndy,
al, bağynğysy kelmegen adamdy aldynan ajal ğana tosyp alatyn
edi…
Batysqa joryqqa şyqqannan beri osymen on jetinşi kün,
Şyŋğyshannyŋ boiyn būryn-soŋdy bolyp körmegen äldebir sezim
buyp keledi, biraq mūny özinen basqa jan balasy bilgen i̇emes. Ūly
qağan işki sezimin i̇eşqaşan syrtqa şyğarmaityn, būl joly da
būrynğydai, özine tän asqaqtyqpen sūŋqar qūstai suyq ta aibyndy
qalpynan tanğan joq. Biraq, iştei masattanyp, qiiälymen än salyp,
jyr joldaryn tögip keledi:
…Qara būlt tüngi aspandy qaptaidy,
Qarauyldar qalt i̇etpeidi küzette.
Jer qozğaltar dauylğa miz baqpaidy,
Ordam üşin mäŋgi daiyn küreske!
Er-şeriler keudesinde oty bar,
Bir serpilsin, asyraiyn daŋqtaryn.
Myna meni han kötergen osylar –
Qymyz, qanmen qosyp işip anttaryn!
Qarly dauyl, aq jauynda, boranda,
Qaharyna zähar qosar abylan.
Orda daŋqyn aspandatar ämanda
Nūiandarym – jūiandarym, äz ūlan!
Eŋsem biık, i̇erler barda osyndai
Batyrlarym – şyn bailyğym, qazynam!
Şyŋğys Aitmatov
Dūşpandarym tap berse de tosynnan,
Mergen atqan sūr jebege kez bolar.
Naizalary suarylğan jasynğa,
Saqşylarym, aŋşy itindei ardalar!
Ai astynda küdireiip jondary,
Kök böriler bülkildeidi, jortady.
Öŋşeŋ kökjal jan-jağymnan qorşağan,
Aldynda özim, abadany – arlany!
Batysty da bağyndyryp qiratam,
Oiran i̇etip qalasy men dalasyn.
Olja qylyp osy i̇erlerge taratam
Bar bailyğyn, qatyny men balasyn!
Taqqa mindim! Äli biık mūratym –
Jer-älemdi därgeiime qaratsam!
Er-seriler, sender meniŋ quatym,
Bizge osyndai is būiyrdy Jaratqan!..
Eger būl joldardy dauystap aitar bolsa qasyndağylardyŋ
ony tüsine qūiary neğaibil – Şyŋğys qağan i̇eşkimge işin aşyp,
syr şaşu degendi bilgen i̇emes. Biraq taŋnyŋ atysy, künniŋ batysy
erden tüspei jortqan kezde ol da keide östip öz-özimen syrlasyp
qūiatyn. Biraq, būl joly köŋilin toğaityp kele jatqa basqa närse
– osymen on jetinşi kün, i̇erteli-keş töbesin künnen qalqalap, bir
şoq būlt aspanda tūryp aldy, būl qaida barsa, ol da sonda, qūddy
üiretilgen it dersiŋ, biraq bir aiyrmaşylyğy – şoq būlt aspanda
edi! Baiağy qaŋğybas balşynyŋ aitqany ras i̇eken. Kim oilağan!
Sol kezde özegi quys pendeniŋ oiyna da kelmes ospadarlyğy men
täkapparlyğy üşin basyn qağyp-aq tastauğa boluşy i̇edi, biraq būl
olai i̇etken joq. Demek, tağdyrdyŋ jazuy solai bolğany.
Tau qūlağan
Köktemede jaiylğan qyzyl sudai qaptağan tümender men jük
artqan arbalar, saparğa birge ala ketetin mal atauly aspan astyn
tügel alyp Batysqa qarai qozğalğan alğaşqy küni-aq tüske taman
astyndağy boldyrğan atyn auystyryp jatyp Şyŋğyshan kök
jüzine kezdeisoq köz tastağan, biraq tura öziniŋ tas töbesin ainalyp jürgen, bälkim, sol jerde tūryp qalğan bir şökim būltqa
nazaryn salmap i̇edi, aspan kezgen būltta kimniŋ ne şaruasy bar!
Özinen säl keiin kele jatqan jeke saqşylary men nökerlerinen oza
jortqan Qağan ärqaisysy-aq iştei osy siiäqty qūdiretti bileuşi
boludy armandaityn ajaldy pende i̇emes, däl qazir atynyŋ tizginin
tejei ūstağan qolynyŋ sausaqtary siiäqty mūnyŋ i̇erkine qūl bolyp, aitqan sözi men ym-işarasyna deiin būljytpai oryndaityn,
qazir de osynyŋ qalauymen älemdi bağyndyruğa attanğan san myŋ
jauyngerden tūratyn qalyŋ äskerge at üstinen köz salyp qoiyp, öz
oiymen özi bolyp kele jatqan.
Aspanğa tağy bir közi tüskende älgi būltty tağy da körgenimen,
Şyŋğyshan būl joly da oğan köŋil bölgen joq. Dün-dünieni
tügeldei tize büktirip, dara bileuşi boludy köksegen ol kök jüzinde
qalqyğan būlt jerdegi salt attynyŋ är qimylyn bağyp, sonyŋ
yŋğaiyna i̇erip keledi dep qaidan oilasyn! Ol i̇ekeuiniŋ arasynda
qandai bailanys boluy mümkin?!
Ūly joryqqa şyqqan myŋ san äskerdiŋ arasynan tapa-tal tüste
äldebir keremettiŋ kuäsi boldyq-au dep oilağan i̇eşkim şyğa qoiğan
joq. Aiaq jolyn aŋdap kele jatqan adam aspanğa qarap qaitsin!
Jazyq jerler men döŋ-belesterdi taspadai tilgen joldyŋ boiyn
şegirtkedei qaptap, damylsyz alğa jyljudy ğana bilgen qalyŋ
qoldyŋ artynda tek at tUiağy men arbanyŋ döŋgeleginen şyqqan
şaŋ men jürip ötken joly ğana qalyp jatty, kim bilgen, bälkim
köpşiligi būl jaqqa qaityp orala almas… Osynyŋ bäri hannyŋ
degenimen ğana istelgen bolatyn, ondağan myŋ adam basqalardan
atağyn asyryp, şeksiz bilikke qol sozğan, at tUiağy jetken jerdiŋ
bärin bauyryna basuğa ūmtylğan bir ğana jannyŋ aitqanyna
Şyŋğys Aitmatov
könip, aidauymen jürip kele jatyr. Kün saiyn qas qaraiyp, köz
bailanğanşa östip jüre beredi. Tek sonda ğana at şaldyryp, köz
ilindirip alady da taŋ ata qaitadan jolğa şyğady.
Han men onyŋ nökerleri jatatyn şatyrlardy qūldary men
qyzmetşileri aldyn ala daiyndap qūiady. Äne, köz ūşynda bozaryp köringen sol şatyrlar. Sarai-şatyrdyŋ janynda auzynan jalyn şaşqan aidahardyŋ beinesi jibekpen kestelenip,
monşaqpen tizilgen alqyzyl jiekti qara tu – Batys joryğyna
arnap ädeii özgertilgen Han jalauy jelbireidi. Nebir alamannyŋ
arasynan iriktep alynğan alyp deneli, suyq jüzdi kezeuilder – han
saraiynyŋ jeke küzetşileri joldan köz aiyrmai, ämirşini tosyp
qazdiiä qalğan. Qalyŋ äsker osy jerge aialdap, as işip, äl jinamaq,
astan keiin Şyŋğyshan joryqtyŋ alğaşqy küni qalai ötkenin
talqylap, i̇erteŋgi jospardy pysyqtau üşin äskerbasy nūiandarmen
birge alğaşqy äskeri keŋes ötkizedi. Ūly joryqtyŋ bastaluy
sätti bolyp, Şyŋğyshannyŋ köŋili köterilgen siiäqty – nūiandarğa
syi-siiäpat körsetip, olardyŋ aitqanyn tyŋdap, özi de äŋgime
aitsam ba dep oilağan, mūndaida är adam mūny dybys şyğarmai
tyŋdap, jūrttyŋ bäri ūiyğan airandai tūtasyp ketetin; köp ūzamai
dünieniŋ tört būryşy tügel söitetin bolady, qağannyŋ aitqanyn
tört qūbyla tügel tyŋdamaq, äskerdi de osy joryqqa älgi maqsat
üşin – aitqan sözin bükil älem tegis tyŋdauy üşin bastap şyqqan.
Al, söz degeniŋ – mäŋgi sarqylmaityn sūrapyl küş!
Biraq Şyŋğyshan ol küni dumandy otyrys ötkizgen joq. Köŋili
alaŋdai bastağan ol oŋaşa qaludy qalağan i̇edi. Mūnyŋ sebebi mynau bolatyn…
Qonar orynğa kele bergende Şyŋğyshan tas töbesinde bir i̇eli
auytqymai tūryp alğan tanys şoq būltty tağy da – osymen üşinşi
ret körgen i̇edi. Sonda ğana jüregi şym i̇ete qaldy. Kenet bäri i̇esine
tüsken kezde jotasy suyp sala berdi, közi qarauytyp, attan auyp tüse
jazdady, abyroi bolğanda atynyŋ jalyna jabysyp qana qūlamai
qaldy. Mūndai küidi ol ömiri basynan keşpep i̇edi, öitkeni, Kök
Tau qūlağan
Täŋiriniŋ özi būğan tirlik keşip, bilik qūrsyn dep bergen dünieniŋ
kindigi – Ötiken jerinde mūny taŋğaldyratyndai i̇eşteŋe bolyp
körmegen; qağannyŋ qatigezdikke suarylğan sanasyn selt i̇etkizip,
es bilgeli qan keşumen qatyp qalğan janyn tebirentetin i̇eşteŋe
joq-tūğyn, han atyna laiyqsyz qylyq körsetip, qoryqqannan
qatyn qūsap attyŋ jalyna jabysu degen būryn-soŋdy basyna
tüsip körmegen äbestik bolatyn! Bir anadan tuyp, bir i̇emşekti i̇emgen
jatyrlas bauyry Bekterdi qarmaqqa tüsken balyqqa bola sadaqpen
atyp öltirgen sätten, al, şyndyğynda dala tağysynyŋ sūŋğyla
sezimimen i̇ekeuiniŋ basy bir qazanğa syimaitynyn, tağdyrdyŋ özi
ağaiyndy i̇ekeuiniŋ tek birine ğana alaqanyn tosatynyn tüisingen
sonau bala kezinen beri tirliktiŋ mänin tek bir ğana tūrğydan –
qatigez qara küş tūrğysynan ğana tanyp-bilgen ol tas pa, temir me,
ot pa, su ma, ağaş pa, aŋ ba, qūs pa, künähar pende me – küşi asqanğa
bağynbaityn, dökir küştiŋ aldynda bas iıp, moiynsynbaityn
eşteŋe joq i̇ekenine qapysyz köz jetkizgen bolatyn. Bir küş
ekinşisinen basym tüskende taŋğajaiyp närse üirenşiktige,
tamaşa jäit – aianyştyğa ainalyp ketedi i̇eken. Osydan kelip
mynadai bailam jasady tabanğa taptalğannyŋ bäri tükke tūrğysyz,
al, jeŋimpazdyŋ aldynda tize bükkenderdi qalağanyŋşa i̇ezipjanşuyŋa bolady. Ömir zaŋy – osy!..
Biraq äŋgime Būlanai tauynan tüsken ülemder men i̇el kezgen
däruişter aitatyndai, Mäŋgi de Şeksiz qūdiret iesi Kök Täŋirine
oiysqanda, mäsele müldem basqaşa bolmaq. İiä, tek sol ğana, tylsym
syrly Täŋiri ğana būğan bağynbaidy, jūmbaq ta tüsiniksiz küiinde
qala beredi. Kök Täŋiriniŋ aldynda mūnyŋ özi de qolynan tük
kelmeitin beişara bireu, oğan qarsy bülik şyğaru da, qorqytypürkitu de, joryqqa şyğu da mümkin i̇emes. Tağdyrdyŋ qojaiyny,
äri, Gimalai ğūlamalary aitatyndai, külli jandy-jansyz älemniŋ
birden-bir iesi Kök Täŋirine qūlşylyq i̇etip, jalbarynğannan
basqa amaly joq. Sondyqtan, basqa da özekti pendeler siiäqty,
būl da Täŋiriden şarapat tilep, jolyn oŋğarudy, adam balasy
Şyŋğys Aitmatov
mekendeitin külli älemdi jalğyz özi bilep-tösteuine järdem desudi
sūrap, qūrban şalatyn, şyn köŋilimen minäjat i̇etetin, i̇el kezgen
ülemderdiŋ aitqany ras bolyp, osyndai ai astyndağy älemder
şeksiz köp bolsa, onda Kök Täŋiriniŋ jer betin Şyŋğyshannyŋ
jeke-dara bilep-tösteuine, keiin ūrpaqtaryna mūra ğyp qaldyruyna beruine bolady i̇emes pe?! Öitkeni adamzat balasynyŋ
arasynda Tört Qūbylany tügel bileuge laiyqty būdan ötken
qūdiretti kim bar?! Ondai adam joq qoi! Būl onyŋ jan adamğa
bildirmeitin işki syry bolatyn: özi osyğan iştei senip, biraq tis
jaryp aituğa batpaityn i̇edi, Kök Täŋirinen i̇elder men halyqtardy
jeke bileuge beruin sūrauğa tek būl ğana haqyly, äiteuir bireu
Joğarğy Bileuşi boluy kerek qoi – demek, basqalardy küşpen
bağyndyra alatyn qūdiretti ämirşi tek mūnyŋ özi bolmaq! Täŋiriniŋ
şarapaty şeksiz, mūnyŋ basqa i̇elderdi jaulap alyp, tabanyna
salyp taptauyna, söitip öz biligin keŋeite tüsuine Aspan ämirşisi
kedergi keltirgen i̇emes, birden-birge būl özine Kök Täŋiriniŋ i̇erekşe
meiirimmen qaraitynyna senimi arta tüsti, adam balasynyŋ tüsinui
mümkin i̇emes – Ūlyq Täŋiri mūnyŋ jağynda! Oilağanynyŋ bäri
oryndalyp keledi, jürgen jerin otqa orap, qanğa böktirse de, ol
jerlerdiŋ qanşa adamy būğan qarğys jaudyryp jatsa da, mūnyŋ
küş-quaty men ataq-daŋqy kün sanap arta berdi, älgi qarğystar
ainalyp kelip öz iesin tauyp jatty. Tipten, qasiret şegip, qarğys
jaudyrğannan basqa şarasy qalmağan baiğūstardyŋ Täŋirge aitqan
şağymyn tälkek i̇etip, būrynğydan beter tapap-janşi tüsti.
Degenmen, keide Kök Täŋirin şamdandyryp alyp, Aspan ämirşisiniŋ
jazasyna duşar bolmasam igi i̇edi degen küdik-kümän da boi körsetip
qalatyn. Ondaida Ūly qağan arynyn basyp, biraz uaqyt boiy tymtyrys tyna qalady, qol astyndağylar da bir sät tynym tauyp, al,
özi Kök Täŋiriniŋ ädil jazasyn kütip, täubasyna keluge daiyndala
bastaityn. Biraq Täŋiri būğan qaharyn tökken i̇emes, ne kinälap,
ne şarapatynan aiyrğan joq. Sonda būl känigi qūmarpazdai-aq,
Kök Täŋiriniŋ tözimin tekseruge, onyŋ qanşalyqty ädil i̇ekendigin
Tau qūlağan
synap körmekke tağy da äreket i̇etip, būrynğydan da qaterli jaŋa
joryqtarğa şyğuşy i̇edi. Biraq, Aspan Ämirşisiniŋ şydamy şeksiz
eken! İendi būl özine bärin de isteuge bolady degen bailamğa keldi.
Jyl ötken saiyn öziniŋ Täŋiriniŋ qalaulysy, tipten, Köktiŋ Ūly
ekenine degen senimi nyğaia tüsti.
Biraq ol būğan tek i̇ertegide ğana bolatyndai, meiram ataulyda
jyrşy-ūzandardyŋ halyq dep atalatyn qalyŋ tobyrdyŋ aldynda
mūny Aspannan tüsken ämirşi dep atap, öleŋge qosuyna, osynyŋ
rastyğynyŋ däleli retinde san myŋdağan adamnyŋ qoldaryn
kökke sozyp, mäz-meiram boluyna bailanysty ğana sengen joq
– ol jai ğana pende şirkinniŋ jağympazdyğy ğoi. Ol būğan öz
täjiribesi arqyly köz jetkizdi – Aspan Ämirşisiniŋ mūny ünemi
qoldap otyrğanynyŋ sebebi, būl Kök Täŋiriniŋ qalauyn oryndap
jür, basqaşa aitqanda, būl – Täŋiriniŋ i̇erkin jer betinde jüzege
asyruşy. Al, Täŋiri de būl siiäqty tek küştini ğana, sol küştiŋ
naqty körinis tabuyn ğana qalaidy, sony ğana moiyndaidy, al, jer
betinde būdan asqan kim bar?!.
Äitpese, keide būğan hannyŋ özi de taŋ qalatyn – kedei de ūsaq
ru bolyp sanalatyn, şarua küittep jan bağyp jürgen, ğasyrlar
boiy aŋşylyq pen malşylyqtan basqany bilmegen qiiättan
şyqqan jetim balanyŋ aiaq astynan sūŋqardai samğap bas ainalar biıkke tUiaq tireuin, dünieni titiretken qaharly ämirşige ainalyp şyğa kelgenin qalai tüsindiruge bolady? Adamzat tarihynda
būryn-soŋdy bolyp körmegen şeksiz bilikke qol jetkizui qalai
– äri ketkende, būl janynan bezgen qaraqşy-barymtaşydan aspauy kerek i̇edi ğoi, kezinde özi de sodan bastağan bolatyn. Būğan bas
qatyryp jatudyŋ keregi joq, Kök Täŋiri qoldamasa, jalğyz atty
Temudjin altyn tinmen örilgen ot auyzdy aidahar beinelengen tu
köterip jüre almas i̇edi, Şyŋğyshan degen atty da iemdenbes i̇edi
jäne qazir altyn taqta şirenip te otyrmas i̇edi!..
Mine, sonyŋ däleli, alyp Aziiäny ūrşyqtai üiirip, dabysy jetken jerdi dir qaqtyrğan Ūly qağandy Aspan Ämirşisiniŋ özi qoldap
Şyŋğys Aitmatov
otyrğanynyŋ naqty körinisi – qaŋğybas köripkel aityp, sol üşin
basynan aiyryla jazdağan bir şoq būlt şynymen töbesinde ainalyp jür! Köripkeldiŋ aitqany ras i̇eken! Bir şoq aq būlt – Köktiŋ
Ūlyn qoldauy men jebeuiniŋ, ärdaiym bolaşaq jeŋisterge bastai
beretininiŋ kuäsi retinde Täŋiriniŋ özi jibergen kuä!..
Mūndai keremet bolady degen oi joryq jolyndağy myŋ san
adamnyŋ birde-biriniŋ miyna kirip-şyğar i̇emes, jol boiy ilesip
kele jatqan şoq būltty aŋğarğan da, būl neğyp töbemizde ainalyp
jürip aldy dep oilağan da i̇eşkim bolğan joq. Jel aidağan būltta
kimniŋ qandai şaruasy bolsyn!.. Osy bir şoq aqşa būlt neniŋ nyşany i̇ekenin, onyŋ neni bildiretinin tek dala qosynyn basqaryp,
bükil älemdi tübegeili jaulap aluğa attanğan Ūly Qağan ğana ūqqan
bolatyn, osyny tüsingen kezinde onyŋ özi de airan-asyr qaldy,
mūndai adam aitsa sengisiz ğajap qūbylysqa özi de birde sense,
birde düdämaldanyp, basy dal bolyp kele jatty. İendi ol osy syrdy bireumen bölissem be, älde sonyŋ keregi joq pa dep i̇eki oily
bola bastady. Bälkim, būl turaly bireuge aitar bolsa, kim biledi,
aqşa būlt bir-aq sätte ğaiyp bolyp, abyroiy airandai tögilip
jüre me i̇eken? Onda mūny aqylynan adasa bastağan ba deui de kädikau... Sonsoŋ ol tağy da öz-özine toqtau salyp, şoq būlttyŋ özine
erikkennen i̇erip jürmegenine, onyŋ kenetten joğalyp ketpeitinine,
ony özin ünemi nyğmetine bölep jürgeniniŋ belgisi retinde Täŋiriniŋ
özi jibergenine qaitadan sene bastady. Osyny oilağanda kökiregin
quanyş kernep, janyna qanat bitkendei sezim paida boldy, öziniŋ
kemeŋgerligine, Batys i̇elderin jaulap aluğa joryqqa şyqqany
dūrys bolğanyna degen nyq senim boiyn bilep, älemdik ūlys qūru
jolynda aldynan kezdeskenniŋ bärin otqa orap, qylyşpen keskileu
nieti nyğaia tüsti. İendi ol osy oiym dūrys degen şeşimge tüpkilikti
bekindi. Būl şeksiz bilikqūmarlyqtyŋ tüpsiz toiymsyzdyğy bolatyn. Biligi küşeigen saiyn arany da aşyla tüsti…
Joryq joly jalğasa berdi.
Al, älgi şoq būlt ne bağytyn, ne qalpyn özgertpesten öziniŋ
Tau qūlağan
joryqqa minetin äigili jorğasynan tüspeitin Şyŋğyshannyŋ köz
aldynda qalyqtap kele jatty. Atbegiler qūiryğy qara, jaly aq
mūndai jylqy myŋ jylda bir ret tuady deitin. Ol da ğajap i̇emes,
säigülik bolmağanymen solyğu degendi bilmeitin, ūzaq jüriske
tözimdi nağyz joryqtyŋ aty. Qūba jorğa jauğan saiyn üdei tüsetin
nöserdei-aq, jürgen saiyn qarqynyna qarqyn qosa beretin.
İesiniŋ taqymynda beine bir suda jüzgen qaiyqtai syrğuşy
edi. Nöser jauynnyŋ tögip-tögip baryp basyla qalatynyndai,
auyzdyğy bolmasa mūndai at ta aryndap baryp, boiyndağy küşi
sarqylğanda bir-aq jyğyludan taiynbaidy. Ilgeride ötken bir
jyrau mūndai attyŋ üstinde öziŋniŋ mäŋgi ölmeitiniŋe de senesiŋ
degen i̇eken…
Şyŋğyshan öz-özine riza, köŋili toq. Boiyna sarqylmas küş
bitip, jigeri tasyp, astyndağy aty i̇emes, qūddy özi jortyp kele
jatqandai-aq qūba jorğanyŋ boiyndağy tasyğan qanmen jany
da, täni de birigip ketkendei alabūrtyp, dittegen jerine jetkenşe
asyğyp keledi.
İiä, iesi men aty şynymen bir-birine sai i̇edi – i̇ekeuiniŋ de
aruağy asyp, quaty tasyp-aq tūr. Qağannyŋ i̇er üstindegi otyrysy
tūğyrynan ūşqaly tūrğan sūŋqarğa ūqsaidy. At üstinde myğym
otyrğan şymyr deneli, qoŋyrqai öŋdi ämirşi üzeŋgini üzip
jibererdei şirene basady. Attyŋ üstinde de ol taqta otyrğandai
tip-tik bolyp, basyn kekjite ūstaityn, şyqşyty şyğyŋqy
kelgen bet älpeti men qysyq közderinen qara tastai salqyndyq
pen ūstamdylyqtyŋ lebi i̇esedi. Myŋ san äskerdi daŋqty jeŋiske
bastağan ūly bileuşiniŋ boiynan tegeuirindi küş-quat pen qaitpas
qaisarlyq baiqalyp tūrğandai…
Büitip şabyty tasuynyŋ sebebi mūnyŋ tek ūly isterge ğana
laiyq i̇ekeniniŋ belgisindei basynda üiirilip jürgen sol bir şoq
būlt bolatyn. Būl oraida bäri de osyny quattap tūrğandai i̇edi.
Būlt… Aspan… Qosynnyŋ aldyŋğy jağynda, qağannyŋ qai jerde
ekendigin bildiretin ūlystyŋ joryq tuy jelkildep kele jatqan.
Şyŋğys Aitmatov
Tu ūstauşylar üşeu bolatyn, özderine osyndai abyroily is
senip tapsyrylğanyna masattanyp, özderin asqaq ūstaidy. Üşeui
de tūrqy-tüsi birdei baran atqa mingen. Ortada tu ūstauşynyŋ
özi, al, onyŋ i̇eki jağynda naizalaryn kezei ūstap i̇eki qosşysy
keledi. Qağannyŋ jolyn päle-jaladan arşiyn degendei ūmsyna
jelkildegen altyn tindi qara tuğa monşaqpen kestelengen auzynan
jalyn şaşqan aidahardyŋ beinesine jan bitkendei qūbylady.
Eki közi şaqyraiyp, atyla sekirgen aidahar şynymen tirilip
ketkendei-aq tumen birge oinaqtap, asyr salyp keledi…
Qaitqan qūstai biriniŋ soŋynan biri tizbektelgen joryq
künderiniŋ biri, keşqūrym şaq bolatyn. uiasyna i̇eŋkeigen künniŋ
ūzara tüsken şapağy daliiä maŋqiğan dalanyŋ köz jeter jerine
soŋğy säulesin tüsirip tūrğan. Qymsyna qyzaryp, kökjiekkke
iek artqan kün şapağy lek-lek äskerdi, ärqaisysy öz ornynan
auytqymai, qataŋ tärtippen batysqa qarai ağylğan myŋ san qoldy
alystan qarağan adamğa tūman basqan özendei i̇etip körseter i̇edi…
Qağan taŋerteŋnen beri joryqqa basşylyq i̇etuden bir tynym
tapqan joq. Jan-jaqtan nūiandar şauyp kelip, tiısti nūsqau alğannan
keiin tynymsyz alğa jyljyğan qalyŋ qoldyŋ arasyndağy öz
äskerine qarai qaitadan şauyp ketip jatty. Asyqpasa bolmaityn
edi, küzgi jaŋbyr men mi batpaqqa ūrynbai tūryp osy sapardağy
eŋ ülken kedergi – mol suly İedil özenine jetip jyğylu kerek, sodan
keiin aiaz tüskenge deiin sol jerde aialdap, özenniŋ beti qatqan soŋ
mūz üstimen äri qarai, dittegen maqsatqa jetu – Batysty bağyndyru
üşin topan sudai lap qoiu ğana qalady…
Endi attardyŋ arqasy i̇er-toqym men jauyngerlerden tek tünge
qarai ğana bosaityn boldy.
Taŋ qylaŋ bere äskerdi qaitadan joryqqa şaqyryp, ögiz
terisinen jasalğan dauylpazdar dürsildep qūia beredi. Ondağan myŋ
adamdy ūiqydan ūiatu da oŋai i̇emes. Sondyqtan, dauylpazşylar bar
önerin salyp bağady, düŋkildegen joryq saryny tünemege tigilgen
şatyrlar men qostar tügel jyğylğanşa bir tolastamaidy.
Tau qūlağan
Būl kezde qağan atqa qonuğa äzir tūrady. Ol qaşan da i̇elden būryn
tūryp dağdylanğan, sol ädetimen bügin de sarai-şatyrdyŋ aldynda
ersili-qarsyly aiaŋdap qoiyp, tündegi oilaryn tağy bir pysyqtap,
tiısti nūsqaular berip, qalyŋ qoldy ūiqysynan tūrğyzyp, attary
men arbalaryna qondyryp jatqan dauylpaz ünine qūlaq tosyp jür.
Tağy bir kün bastalyp, ärtürli dauystar i̇estile bastady, qozğalys
köbeiip, tünemege üzilgen sapar äri qarai jalğasty.
Qalyŋ qoldy ornynan kötergen dauylpaz üni üziler i̇emes. Būl
tek i̇erteŋgilik ūiqydan ūiatatyn belgi ğana i̇emes, dauylpaz dausynyŋ
odan da maŋyzdyraq tağy bir qyry bar i̇edi. Joryqqa özimen birge i̇erip
şyqqan är adamdy Şyŋğyshan osylai jelkeleitin, şyrt ūiqyda
jatqan adamdy beine bir jabyq i̇esikti būzyp kirgen būzaqydai
töseginen suyryp alğan būl düŋkil alğan betinen qaitpaityn
qatal da qaisar ämirşiniŋ özi nūsqağan, özi taŋğan oidan basqany
bağynyştylarynyŋ basyna jolatpau üşin oilap tapqan amaly
edi, öitkeni, ūiqydağy adam öziniŋ de, özgeniŋ de i̇erkine bağynbaidy,
bärinen bostan, onyŋ üstine, tüs körui mümkin, al, tüs degeniŋ tükke
tūrğysyz äri qaterli bostandyq, ondai bostandyqty tübirimen
joiu kerek, ūiqydan i̇endi ğana ūianğan adamdy kündelikti qyzmetin
atqaruğa, ämirşiniŋ i̇erkine sözsiz bağynyp, dereu äreketke kirisuge
tek batyl da döreki qimylmen ğana köndiruge bolady.
Ögizdiŋ ökirgenine ūqsaityn dauylpaz üni Şyŋğyshannyŋ i̇esine
jas kezindegi künderin tüsirip, tūla boiyn türşiktiretin: onda
balaŋ kezi, siyr jaiyp jürgende bir-birimen jan aiamai süzisken
eki būqa tUiağymen ūsaq tastar men topyraqty būrqyrata şaşyp,
ökirisken kezde solardyŋ dausynan delebesi qozğan būl sadağyn ala
salyp, qasynda ūiyqtap jatqan bir anadan tuğan ağasy Bekterdi
atyp öltirip i̇edi. Sonyŋ aldynda i̇ekeui özennen aulap alğan balyqqa
talasyp qalğan bolatyn. Jan dauysy şyğyp şyŋğyra tūrğan
Bekter qanğa bögip qaitadan sylq i̇ete qaldy, al, Temudjin, iiä, ol
kezde būl jai ğana Temudjin, qyrşyn ketken İesugei batyrdyŋ
jetim ūly bolatyn, kiız üidiŋ köleŋkesinde jatqan dauylpazdy
Şyŋğys Aitmatov
ala sala tauğa qarai tūra qaşqan. Tauğa baryp tyğylğan ol sonda
dauylpazdy damylsyz ūra bergen bolatyn, al, tömende baiğūs
anasy Ağöleŋ zar i̇eŋirep, öz şaşyn özi jūlyp, ağasyn öltirgen
jauyz ūlyn qarğap-silep jatqan. Sälden keiin körşi-kölem
jinalyp, būğan qarap qoldaryn sermep äldeneler aityp jatty,
biraq būl olarğa qūlağyn da salmastan dauylpazdy düŋkildetip
ūra berdi. Nege i̇ekenin kim bilgen, sol joly batyly baryp būğan
qarai aiaq basqan adam bolmady. Būl bolsa taŋğa deiin köz ilmesten
dauylpazdy düŋkildetip şyqty…
Endi jüzdegen dauylpazdyŋ düŋkili tūtasa kele quatty guilge
ūlasyp, mūnyŋ taŋerteŋgi ūranyna, qaharly küriline, joryqqa
erip şyqqan joldastaryna bergen belgisine ainaldy – tyŋda! Tūr!
Iske kiris! Ūly maqsat – bükil älemdi bağyndyruğa attan!.. Al, olar
mūnymen birge jerdiŋ şetine deiin baruğa daiyn – jerdiŋ de şeti bar
şyğar – al, äzirşe jer betindegi barşa jandy maqūlyq, adam bolsyn,
aŋ bolsyn, qūlağy bar bolsa är taŋ saiyn mūnyŋ dauylpazynyŋ
dauysyn işterinen qaltyrap tūryp tyŋdaityn bolady. Kerek deseŋ,
taiaudan beri mūnyŋ iştei tolğanatyn oilarynyŋ kuäsi bolyp jürgen
töbedegi aq būlt ta dauylpaz ünimen terbele qalyqtap tūr! Auzynan
ot bürikken aidahar kestelengen tudy jelkildete qozğap jel de i̇ese
bastady. Aqsiğan azuy ot şaşqan ajdaha jelmen birge jelpildep,
tudan yrşyp tüserdei alasūrady…
Būl künderi taŋğy aua tap-taza, ainala äsem qūlpyryp tūrdy.
Tünge qarai, ūiqyğa jatar aldynda Şyŋğyshan şatyrynan
şyğyp äri-beri jürip qaitudy ädetke ainaldyrdy. Dala tösi
jaqynnan alaulap, alystan jypyrlağan äsker oşaqtarynyŋ
otyna tūnyp tūr. Barlyq äskeri jäne şaruaşylyq qosyndarynda,
baqtaşylar kürenderinde tütin şalqyp, sarbazdar men qyzmetşiler
et jep, sorpa işip jatqan. Joryq qazandarynda pisirilgen jas
ettiŋ būrqyrağan iısinen dala tağylary da dämetetin siiäqty. Ärär jerden aş böriniŋ jalt i̇etken janary közge şalynyp, ūlyğan
dauystary i̇estiledi.
Tau qūlağan
Köp ūzamai qalyŋ äsker jappai ūiqyğa ketti. Tek qosyndy ainala
şolyp jürgen kezeuilderdiŋ dauystary ğana tün işinde de bäri qataŋ
tärtipten auytqymaitynyn bildirip tūr. Äitpese, bolmaityn i̇edi – är
närseniŋ öz orny bar, tüptep kelgende bäri de bir ğana ūly maqsatqa
bağynyp, Şyŋğyshannyŋ bükil älemdi jaulap alu jolyndağy
jüktegen tapsyrmasyn būljytpai oryndap, qaltqysyz qyzmet i̇etuge
tiıs. Osyndai sätterde ol jany şalqyp tūryp öziniŋ kim i̇ekenin –
adamzattan asyp tuğan asyl i̇erdiŋ qandai boluy kerektigin ūğyna
tüsetin. Onyŋ qolynda şeksiz-şetsiz ūly bilik boluğa tiıs jäne ol
biliktiŋ auqymy neğūrlym ūlğaiğan saiyn būl da soğūrlym biıktei
bermek, osydan kelip mynadai qorytyndy şyğady – būl düniedeginiŋ
bäri de osy maqsatqa qyzmet i̇etuge tiıs, al, būğan paidasy timeitin
zattyŋ, basqanyŋ, pälen-päştuannyŋ barynan joğy dūrys!
Saryözektegi jazalaudyŋ sebebi osy bolatyn...
Bir tüni atty kezeuil oŋ qanattağy äskerdi aralap jürgen.
Jauyngerler demalyp jatqan qosynnan syrtqary jerde joryq
kezinde neşe türli qyzmet körsetetin jalşy-malşylardyŋ,
baqtaşylardyŋ jäne synğan-bülingen zattardy jöndeitin
şeberlerdiŋ şatyrlary tigilgen bolatyn. Kezeuilder būl jerdi de
qarap şyqty. Bäri ornynda. Joldan şarşağan adamdar kiız üiler
men şatyrlarda biriniŋ qasyna biri qūlai-qūlai ketipti, tipten,
aşyq aspannyŋ astynda, qolamtasy äli suymağan ottyŋ janyna
qisaia ketkender de bar. Töŋirektiŋ bäri typ-tynyş, şatyrlar
qaraŋğy. Atty kezeuil şoluyn bitirip te qalğan. Özderi üş adam
bolatyn. Äri qarai jürmes būryn olar attarynyŋ basyn säl
tejep, äldeneni äŋgimelep tūryp qaldy. Arasyndağy basşysy –
jüzbasynyŋ başlyğyn kigen ūzyntūra būiryq berdi:
– Al, boldy. Sender baryp demalyŋdar. Men äli de qarai
tūraiyn.
Eki saltatty attaryn tebinip jürip ketti. Al, jüzbasy äueli
jan-jağyna mūqiiät qarap alyp, tyŋ tyŋdady da, atynan tüsip
jetektep aldy, arbalar men joryq şeberhanalaryn, bylğary
Şyŋğys Aitmatov
şeberleri men tiginşilerdiŋ, qaru-jaraq soğuşy ūstalardyŋ
tuaruly küimelerin ainalyp ötip, qosynnyŋ şet jağynda tūrğan
jalğyz qosqa qarai bettedi. Sybdyr i̇etken är dybysqa qūlaq
tosyp, är qadamyn saqtana basqan jüzbasynyŋ bet älpeti ai
säulesimen qarauytyp körinedi, iesiniŋ artynan i̇erip kele jatqan
atynyŋ közi tün işinde de jarqyrap tūr. Jüzbasy İerden jalğyz
qosqa jaqyndap keldi, mūnda ony äldekim kütip otyrğan siiäqty.
Qostan bir äiel şyğyp, i̇esiktiŋ aldynda qalşiyp tūra qaldy.
– Aman-esenbisiŋ, – dep sybyrlai til qatty jüzbasy şaşyn
jaulyqpen bastyrğan äielge. Ile-şala: – İiä, haliŋ qalai? – dep
sūrady äldenege alaŋdağan keiippen.
– Bäri jaqsy, Täŋiriniŋ arqasynda bäri oidağydai ötti. İendi
alaŋdamasaŋ da bolady, – dep quana jauap berdi äiel. – Seni kütip
otyr ol. Sağyna kütip otyr.
– Özimniŋ de osynda jetkenşe tağatym tausylyp bitti, – dedi
jüzbasy İerden. – Qyrsyqqandai, bizdiŋ nūian jylqyny sanaimyz
dep ūstap qalğany. Üş kün boiy jylqy sanaimyn dep tabynnan
şyğa almadym.
– Oğan bola qysylmai-aq qoi, İerden! Mūndai jağdaida ne istei
alar i̇ediŋ, sen? Bireulerdiŋ közine tüsip qaluyŋ da mümkin bolatyn.
– Äiel tynyştal degendei basyn şaiqap qoidy. – İeŋ bastysy,
bäri jaqsy boldy, jeŋil bosandy. Tipten, auyrsynyp dybys ta
şyğarmady ğoi. Al, taŋerteŋ men ony jabyq küimege otyrğyzyp
qoidym. Tük te bolmağan siiäqty. Äielge salymyŋ bar öziŋniŋ!..
Oi, ne aityp tūrmyn! – dep, öz äzilinen özi Uialyp qaldy da, dereu
maŋyzdy bir jäitti i̇esine tüsirgendei bastyrmalata söilep ketti. –
Aqsūŋqar qondy qolyŋa. Qūtty bolsyn! – dep qūttyqtady sosyn.
– Al, i̇endi ūlyŋa at qoi!
– Aitqan söziŋ Kök Täŋiriniŋ qūlağyna şalynsyn, Altyn!
Būl jaqsylyğyŋdy Dögeleŋ i̇ekeumiz ömiri ūmytpaspyz! – dep
rizaşylyğyn bildirdi jüzbasy. – Atyn qūia jatarmyz, būl i̇eşqaida
qaşpaidy ğoi.
Tau qūlağan
Ol atynyŋ tizginin äielge ūstatty.
– Alaŋdama, kerek bolsa, atyŋdy taŋ atqanşa küzetuge barmyn,
– dep uäde i̇etti Altyn. – Bar, bar, Dögeleŋ seni köp kütti ğoi.
Jüzbasy säl kidirip, qairattanğandai boldy da, qosqa jaqyn
kelip, i̇esiktiŋ ornyna tūtqan kiızden jasalğan auyr syrmany
köterip aşyp, i̇eŋkeiip işke kirdi. Qostyŋ orta tūsyndağy oşaqta
äli ot janyp tūr i̇eken, onyŋ älsiz jaryğymen qostyŋ tüpki jağynda
susar terisinen tigilgen tonğa oranyp otyrğan süigeni Dögeleŋdi
kördi. Syrma körpemen jauyp qoiğan besikti oŋ qolymen terbetip
otyr i̇eken.
– İerden! Men osyndamyn, – dedi jüzbasyğa kesteşi äiel. – Biz
osyndamyz, – dep öz sözin özi tüzetti ol Uialğandai jymiiä söilep.
Jüzbasy sadağy men qoramsağyn, qylyşy men qynabyn şeşip,
bosağağa qaldyrdy da, äielge jaqyndap, ünsiz qolyn sozdy. Sodan
keiin tizerlep otyra qalyp, äieldiŋ betine betin tigizdi. İeki ğaşyq
aialai qūşaqtasyp, bastaryn bir-biriniŋ iyğyna qoidy. Osylai üntünsiz biraz tūrdy. Däl osy sätte būlarğa bükil älemde osy qostan
basqa i̇eşteŋeniŋ keregi joq i̇edi. Joryq kezinde baspana qyludan
basqağa jaramaityn şağyn qostyŋ syrtynda qalğan külli dünie
būl i̇ekeui üşin joqqa tän bolatyn. Bükil düniede tek i̇ekeui, birbirine yntyq qylyp qoiğan qūdiretti sezim jäne ömirge kelgenine
üş-aq kün bolğan, besikte jatqan qūitaqandai säbi ğana bar.
Alğaşqy bolyp İerden til qatty:
– İiä, haliŋ qalai? Älsirep qalğan joqsyŋ ba? – dep sūrady ol
entigin basuğa tyrysyp. – Men de alaŋdaumen boldym.
– İendi bäri artta qaldy ğoi, – dep jauap berdi kesteşi äiel
jymiyp. – Būl turaly oilamai-aq qoi. İendi bizdiŋ kişkentai ğana
ūlymyz bar, sol turaly sūramaisyŋ ba odan da? Özi sondai küştiaq! İemgen kezde tura tösimdi jūlyp ala jazdaidy. Özi sağan tartqan.
Altyn da solai deidi.
– Körsetşi, Dögeleŋ. Türi qandai öziniŋ?!
Dögeleŋ besikti bürkegen körpeni aşpas būryn äueli kire beriske
Şyŋğys Aitmatov
qarai jaqyndap, syrttan i̇eşteŋe i̇estilmei me degendei tyŋ tyŋdap
aldy. Töŋirek tynyş i̇eken.
Jüzbasy tätti ūiqyda pysyldap jatqan säbidiŋ özine qai jeri
ūqsaitynyn izdegendei ūlynyŋ jüzine ūzaq üŋildi. Bälkim, ol demin
işinen alyp, titimdei ğana balasynyŋ betine qarağan sätte artynda
ūrpaq qaldyrudyŋ Kök Täŋirinen tamyr tartyp jatqan tüpki mäni
– ömirdiŋ mäŋgi jalğasuy i̇ekenin alğaş ret ūqqan şyğar. Öitkeni,
sodan keiin ol sözin şegelei tūryp bylai dedi:
– Mine, i̇endi i̇ekeumiz mäŋgi birgemiz, Dögeleŋ, i̇eger äldenege
ūşyrai qalsam da mäŋgi-baqi öziŋmen birgemin. Öitkeni, qasyŋda
meniŋ qanymnan jaralğan ūlym bolady!
– Birge bolamyz deisiŋ be? – dep qaiyra sūrady äiel aşy jymiyp. – Şirkin-ai, şynymen solai bolar ma i̇edi! Sen bizdiŋ säbiımizdi
Budda tärizdi öziŋniŋ i̇ekinşi ret qaitalanuyŋ dep tūrsyŋ ğoi. Ony
emizgen kezde men de osyny oilağanmyn. Osydan üş kün būryn
joq i̇edi, i̇endi mine, qolyma ūstap köterip tūrmyn, būl İerdenniŋ
kişkentai ğana türi ğoi, – degenmin sonda. Al, sen mūny qazir ğana
oiladyŋ ba?
– Oilağanym ras. Biraq, däl sen aitqandai i̇emes. Men özimdi
Buddamen salystyra almaimyn ğoi.
– Salystyryp keregi de joq. Sen Budda i̇emessiŋ, sen meniŋ i̇eŋ
süiikti aidaharymsyŋ! Men seni tek aidaharmen ğana salystyra
alamyn, – dep i̇erkelei sybyrlady Dögeleŋ. – Tularğa aidahardy
kestelegende ünemi oiymda sen tūrasyŋ. Mūny i̇eşkim bilmeidi,
biraq älgi aidaharlardyŋ bäri de seniŋ beineŋ! Äiteuir, meniŋ
qolymnan şyqqan tulardağy aidahar – sensiŋ! Keide, tipten,
tüsimde de köremin. Tüsimde aidahardy kestelep jatamyn, sosyn
ol tirilip ketedi, tek sen külme, tüsimde ol i̇ekeumiz qūşaqtasyp
jüremiz, sonsoŋ qosylamyz, aidahar meni üstine otyrğyzyp alyp
ūşyp ketedi, i̇eŋ bir tätti jerine kelgende älgi aidahar degenim
sen bolyp şyğasyŋ. Tüsimde ünemi tek seni ğana köremin, birde
aidahar, birde adam keipine i̇enip, tüsimnen şyqpaisyŋ. Ūianğannan
Tau qūlağan
keiin tüsim be, öŋim be dep ūzaq uaqyt boiy öz-özime sene almai
jatamyn. Men sağan, İerden, sen meniŋ aidaharymsyŋ dep būryn
da aitatyn i̇edim ğoi. Būl äzilim i̇emes. Şynymen solai! Meniŋ
qolymnan şyqqan tularğa men tek seni ğana kestelep keldim. İendi
qarasam, tağy bir aidahar tuyppyn.
– Meili, qalai atasaŋ da öziŋe ūnasa boldy. Al, i̇endi meniŋ
ne aitatynymdy tyŋda, Dögeleŋ. – Jüzbasy säl bögelip qaldy
da sözin jalğastyrdy. – İendi balaly bolğannan keiin aldağy
uaqytta ne isteitinimizdi oilastyruymyz kerek. Sol turaly
söilesip alaiyq. Biraq, odan būryn mynany aityp qūiaiyn,
jadyŋda jürsin, mūny būrynnan-aq bilesiŋ, degenmen, tağy da
aitaiyn: men seni ünemi sağynyp jüremin! Qorqatynym da sol
– şaiqasta basymnan aiyrylyp qalamyn-au dep qoryqpaimyn,
sağan degen osy sağynyşymdy joğaltyp almasam i̇eken dep
qorqamyn! Äskermen birge qai jaqqa barsam da sağynyşym
özimmen birge ölmei, senimen birge boluy üşin ne isteuge bolady
dep oilaimyn. Biraq, oiyma i̇eşteŋe tüspei qūiady, sonda: şirkinai, sol sağynyşym äldebir qūsqa ma, januarğa ma, äiteuir jany
bar birdeŋege ainalyp ketse, men ony Dögeleŋniŋ qolyna berip
qoisam dep armandaimyn. Mine, ala ğoi, mynau meniŋ sağynyşym,
öziŋmen mäŋgi birge bolsyn dep qolyŋa tapsyrsam, onda mağan
ölim de qorqynyşty bolmas i̇edi. İendi ğana tüsinip tūrmyn – meniŋ
ūlym sağan degen sağynyşymnan düniege kelgen! İendi ol mäŋgi
senimen birge bolady.
– Äli atyn da qoiğan joqpyz. Älde seniŋ bir oilağanyŋ bar ma?
– dep sūrady äiel.
– Bar, – dep jauap qatty jüzbasy. – İeger qarsy bolmasaŋ, onyŋ
atyn Qūnan dep qūiamyz.
– Qūnan?!
– İiä.
– Nesi bar, öte jaqsy i̇esim. Qūnan! Jas tūlpar degen söz ğoi.
– İiä. Üş jasar jylqyny osylai ataidy. Nağyz arğymaq
Şyŋğys Aitmatov
bolatyn kezi. Jaly dauyldai būrqyrap, tUiağy qorğasyndai
auyrlaityn şağy!
Dögeleŋ balasyna i̇eŋkeie tönip:
– Tyŋda, balam, qazir äkeŋ sağan at qūiady, – dedi.
Jüzbasy İerden köp söilegen joq.
– Seniŋ atyŋ – Qūnan! İestidiŋ be, balam? İesimiŋ – Qūnan. Solai
bolsyn.
Osy sättiŋ maŋyzdylyğyn sezingen i̇ekeui ünsiz tyna qaldy.
Tün typ-tynyş bolatyn, körşi kürennen äldebir ittiŋ ürgeni,
alystan jylqynyŋ kisinegeni i̇estildi, bälkim, ol jylqy da
öziniŋ tauly alqaptağy tuyp-ösken jerin, sarqyrap aqqan özenin,
kökorai şöpti, jylqylardyŋ jylt-jylt i̇etken arqasynda
şağylysyp oinağan kün säulesin i̇esine alğan bolar… Jaŋa ğana
aty qoiylğan säbi bolsa, i̇eşteŋeden qapersiz ūiyqtap jatyr,
onyŋ äzirşe aşyq kündei jaidary tağdyry da özimen birge
alaŋsyz ūiqyğa ketken. Biraq, köp ūzamai ol ömirdiŋ alğaşqy
sabağyn alatyn bolady.
– Men tek balamyzğa qandai at qoisaq dūrys bolatynyn ğana
emes, basqa jäitterdi de oilağanmyn, – dedi jüzbasy İerden kürektei
alaqanymen mūrtyn sipap qoiyp. – Dögeleŋ, öziŋ de bilesiŋ, sağan
mūnda balamen birge qaluğa bolmaidy. Tezirek ketuiŋ kerek şyğar.
– Ket deisiŋ be?
– İiä, Dögeleŋ, ketuiŋ kerek, neğūrlym tezirek ketseŋ, soğūrlym
jaqsy.
– Mūny özim de oilağanmyn, biraq qaida baramyn? Qalai
ketemin? Al, sen qaitesiŋ?
– Qazir aitamyn. İekeumiz birge ketemiz.
– Birge deisiŋ be?! Būl mümkin i̇emes qoi, İerden!
– Biz tek birge boluymyz kerek. Basqaşa boluy mümkin i̇emes!
– Ne aityp tūrsyŋ öziŋ, oilanşy, sen oŋ qanattyŋ jüzbasysy
emessiŋ be?!
– Men oilandym. Jaqsylap tūryp oilandym.
Tau qūlağan
– Al, qağannyŋ qūryğynan qalai qūtylmaqsyŋ sonda? Jer
betinde jürseŋ ol seni bäribir tauyp alady ğoi! İerden! Aqylğa kel!
– Men bärin oilastyryp qoidym. Dūrystap tyŋdap alşy. Äu
basta – adamy da, bazary da köp, neşe türli qaŋğybastar tolyp
jürgen ülken qalada tūrğan kezimizde jasyrynğan joqpyz, ol
kezde qaşyp ketu oŋaiğa tüsetin i̇edi. Sol kezde sağan: Dögeleŋ, jat
jerlikterdiŋ kiımin kiıp, däruişterge qosylyp i̇el kezip keteiik
deuşi i̇edim ğoi, i̇esiŋde me?
– Qandai i̇eldi aityp tūrsyŋ, İerden? – dep küizele söiledi
kesteşi. – Öz betimizben ömir süretin i̇el bar ma qazir? Qağannan
qūtylğannan qūdaidan qūtylu oŋai şyğar! Öziŋ de tüsinip tūrsyŋ,
sol kezde de biz osydan qoryqqannnan qalğanbyz. Qorqynyş pen
mahabbattyŋ arasynda äri-säri bolyp qala bergenimiz de sodan i̇emes
pe – sen äskerdi tastai almaisyŋ, būl üşin basyŋ ketedi, men senen
kete almadym, süiiktimdi qimadym. İendi, mine, üşinşi adam kelip
qosyldy. İendi säbiımiz bar.
Ekeui tönip kele jatqan qaterdi sezgendei bir sät ünsiz qaldy.
Sodan keiin jüzbasy qaitadan til qatty:
– Keide bireuler masqarağa ūşyrap qalmau üşin, abyroiyn
saqtau üşin nemese satqyndyğynyŋ jazasyn tartudan qorqyp
qaşyp jatady. Al, biz ömirge säbi kelgeninen qorqyp qaşuymyz
kerek, aqyr tübinde bäribir sazaiymyzdy tartamyz. İeşkim aiamaidy
bizdi. Ketu kerek, Dögeleŋ, äitpese, keşigip qalamyz. Basqa amalyn
tappai tūrmyn. Nege basyŋdy şaiqaisyŋ? İendi ne isteimiz?! Baqyt
pen sor i̇egiz i̇ekenin bilmeuşi me i̇ediŋ? Baqytqa mastandyq qoi, i̇endi
sorymyzdy tatyp köreiik. Ketemiz.
– Men seni tüsinip tūrmyn, İerden, – dedi äiel aqyryn söilep. –
Ärine, seniki dūrys. Tek, meniŋ oilap tūrğanym, ne dūrys özi – ömir
sürgenimiz be, älde ölgenimiz be? Özimdi aitpaimyn. Senimen birge
baqyttyŋ da dämin tattym, sol kezde-aq bärin şeşip qoiğanmyn
– kerek bolsa ölemin, biraq senen qalğan belgini qalai da aman
saqtauym kerek. Aqyldymyn ba, älde aqymaqpyn ba, äiteuir, sol
beikünä närestege qolym köterilmei qoidy!..
Şyŋğys Aitmatov
– Öz-öziŋdi qinai berme, ömir me, ölim be dep taŋdau jasauğa
bolmaidy. Biz äli düniege kelmegen säbidi aiadyq. Al, i̇endi ol da
qasymyzda, sol üşin ömir süruimiz kerek! Būl jerden qaşyp
keteiik. İekeumiz de ūl boluyn qalap i̇edik qoi!
– Men özim turaly aityp tūrğan joqpyn. Sen mağan mynany
aitşy, i̇eger meni öltirse, ūlyŋ i̇ekeuiŋdi tiri qaldyra ma?
– Ondaidy aituşy bolma! Dögeleŋ, nege qorlaisyŋ meni?!
Äŋgime onda i̇emes. Odan da öz jağdaiyŋdy aitşy. Joldy kötere
alasyŋ ba? Altyn i̇ekeuiŋ küimemen jüresiŋder, ol senimen birge
qaida bolsa da baruğa daiyn. Men qastaryŋda jeke jürip otyramyn,
kim biledi, şaiqasyp qalatyndai jağdai bola ma…
– Öziŋ bil, – dep qysqa qaiyrdy kesteşi. – Tek seniŋ qasyŋda
bolsam jetedi mağan…
Besikke bastaryn süiep, i̇ekeui tağy da ünsiz qaldy.
– Aitşy, – dedi Dögeleŋ kenetten. – äsker Jaiyqqa jaqyndap
qaldy deidi ğoi. Ras pa? Altyn bireulerden i̇estipti.
– Bir-eki künnen keiin jetip qalarmyz. Al, onyŋ salalaryna
erteŋ-aq jetuimiz mümkin. Su bolğan jerde orman-toğai da bolady,
solar kezdesse-aq Jaiyqqa jettik dei ber.
– Al, ol ülken de tereŋ özen be?
– İedilden keiingi ülken özen sol.
– Tereŋ be özi?
– Kez kelgen at arğy betke jüzip öte almaidy. Al, ağysty jerinde
qandai myqty atty da yqtyryp äketedi. Salalary ğana taiyz.
– Demek, äri tereŋ, äri tynyş özen boldy ğoi?
– Ainadai jarqyrap jatady. Biraq, keibir jerleri öte qauipti
bolady. Balalyq şağym osynda ötti ğoi, meniŋ osy jaqta tuypöskenimdi aitqan şyğarmyn sağan? Jaiyq boiynyŋ änderi i̇erekşe
ğoi, şirkin! Äsirese, aily tünde şyrqağan änderdi aitsaŋşy!
– Mūny aitqansyŋ, – dedi kesteşi oilanyp tūryp. – Süigeninen
aiyrylğan bir qyzdyŋ Jaiyqqa batyp ölgeni turaly bir än salyp
berip i̇ediŋ ğoi, sol äniŋ äli künge i̇esimnen ketpeidi.
– İeski än ğoi.
Tau qūlağan
– Meniŋ bir armanym bar, İerden. Aq jibek matağa mynadai
keste toqysam deimin: sudyŋ qyz batyp ketken jeri üiirilip baryp
qaitadan qalpyna kelgen, ainalada tal-būtalar ösip tūr, qūstar
şyryldaidy, köbelekter ūşyp-qonyp jür, tek qyz ğana joq,
qaiğyny kötere almai ölip ketti. Sol kestemdi körgen adamnyŋ
qūlağyna özenniŋ özi aityp jatqandai bolyp bir mūŋly äuen i̇estilip
tūrsa…
– Bir künnen keiin sol özendi de köresiŋ. İendi meni mūqiiät
tyŋdap al, Dögeleŋ. İerteŋ tünde daiyn tūratyn bol. Qosarly
atpen kelgen bolsam, dereu balany besigimen birge alyp şyğasyŋ.
Kez kelgen uaqytta. Kidiruge bolmaidy. İendi kidirsek keş qalamyz.
Mağan salsa, i̇ekeuiŋdi qazir-aq alyp keter i̇edim. Biraq janjağymyzdyŋ bäri jazyq dala, jasyryna da, tyğyla da almaisyŋ,
bäri alaqandağydai körinedi, tünde ai jarqyrap tūr. Aşyq dalada
küimemen jürip atty quğynşydan qaşyp qūtylu mümkin i̇emes.
Al, Jaiyqqa jaqyndağan kezde orman-toğai bastalady, sol kezde
bağymyzdy synap köremiz…
Olar birese ünsiz qalyp, i̇endi birde aldağy tağdyrlary
qalai bolatynyn, i̇endigi jerde jaŋa tuğan säbi bar, üşeuiniŋ
tağdyry ne bolary jöninde söilesip biraz tūrdy. Säbi de köp
küttirgen joq, şamalydan keiin besiginde jatyp qozğalaqtap,
qyŋqyldai bastady da küşiktiŋ qyŋsylağanyndai jiŋişke
dauyspen jylap jiberdi. Dögeleŋ balany tez köterip alyp, äli
ädettene qoimağandyqtan Uialyŋqyrap, bir qyryndap balany
tösine apardy. Jüzbasynyŋ talai aimalap, talai süigen tösi, özi
ony iştei köl betinde qalqyğan üirektiŋ jonarqasyna teŋeitin.
Endi jas ananyŋ tösine ainalyp ketipti. Jüzbasy taŋdana da
qyzyğa basyn şaiqady, soŋğy künderi osy sätti tağatsyzdana
tosqany i̇esine tüsti, mine, i̇endi özi – äke, Dögeleŋ – ana boldy,
ekeuiniŋ ūly bar, anasy ony i̇emizip otyr… Dünie jaralğaly beri
solai boluy kerek-tūğyn. Şöp – şöpten, jandy maqūlyq özindei
maqūlyqtan jaralady, tabiğattyŋ zaŋy solai, tek adam ğana
Şyŋğys Aitmatov
qyrsyğyp, tabiğattyŋ jolyna kese-köldeneŋ tūrğysy keledi…
Ūly bolsa, i̇ernin şolpyldatyp qoiyp, i̇emip jatyr, üirektösten sütpen birge meiirim jūtqandai i̇emgen saiyn jany jai
tauyp, jüzi jadyrai tüsedi.
– Oi, qytyğymdy keltiredi, – dep quana küldi Dögeleŋ. – Öziniŋ
pysyğyn qaraşy! Jabysyp alyp aiyrylmaidy, – dep älgi külkisi
üşin aqtalğandai tez-tez söilep ala jöneldi ol. – Qaraşy, bizdiŋ
Qūnan şynymen sağan ūqsaidy-ei! Ülken aidahardyŋ ūly – kişi
aidahar ğoi būl! Mine, közin de aşty. Qaraşy, İerden, qaraşy! Közi
de, mūrny da, i̇erni de senikinen aumaidy!..
– Ūqsaidy, ärine, ūqsaidy, – dep kelise ketti jüzbasy. –
Äiteuir, bir adamnan ainymaidy i̇eken.
– Qalai «äiteuir bir adam?» – dep taŋdana sūrady Dögeleŋ.
– Özimdi aityp tūrmyn, özimdi!
– Käne, alşy öziŋ, köterşi şamaly. Jyp-jyly bolğan kipkişkentai tiri jan! Jep-jeŋil özi! Qūddy qūian ūstap tūrğan
siiäqtysyŋ.
Jüzbasy balasyn qūlatyp almaiyn degendei saqtana qolyna
aldy. Sol sätte oğan öz qolynyŋ küşi de, salmağy da artyq bolyp körindi, kürektei alaqanymen qūitaqandai säbidi qalai
ūstaryn bilmegen ol sasqalaqtap, balasyn tösine basty, basqan da
joq, abailap qana keudesine taqady, būğan deiin aŋğaryp körmegen
ädebir sezim boiyn bilep, sol mezet onyŋ ne i̇ekenin anyq tüisinip,
külimdep sala berdi.
– Bilesiŋ be, Dögeleŋ, būl qūian i̇emes, būl meniŋ jan-jüregim! –
dedi ol bar jan-tänimen i̇eljirei i̇egilip.
Anasynyŋ uyzyna toiğan säbi qaitadan pysyldap ūiyqtap
ketti. Jüzbasynyŋ da äskerdegi qyzmetine baratyn uaqyty bolyp
qalyp i̇edi.
Tün ortasy aua ğaşyğynyŋ şatyrynan şyqqan jüzbasy İerden Saryözektiŋ küzgi dalasyna nūryn tögip tūrğan aspandağy
aiğa köz jiberip i̇edi, öziniŋ jalğyzdyğyn sezinip kökiregi udai
Tau qūlağan
aşyp ketti. Būl jerden ketkisi kelmei, qaitadan Dögeleŋ men
ūlynyŋ janyna barğysy keledi. Ūşy-qiyrsyz keŋ dalany
äldilei tūmşalağan qaraŋğy tünniŋ tynyştyğyn būzyp äldebir
tylsym syrly dybystar i̇estiletindei. Sol mezet ol būryn sanasyna kirip körmegen sūmdyq jaŋalyq aşty: tağdyrdyŋ aidauymen Ūly qağannyŋ qasyna i̇erip, Batys joryğyna birge
attanuy, oğan qyzmet i̇etui bağy i̇emes, sory i̇eken-au! Öziniŋ de,
süigen jarynyŋ da, i̇endi, mine, kişkentai ūlynyŋ da ömiri
qyl üstinde tūr! Joryqta jürip ömirge bala äkelgenderi üşin
būlardy kez kelgen sätte jazağa tartuy kädik! Demek, Dünieniŋ
tört qūbylasyn tügel bileuşi Ūly qağan men mūny bailanystyryp tūrğan mindet-mūrattyŋ bäri tabiğatqa jat, aldağy
uaqytta būlardyŋ ömirine de qater töndiretin bitispes jau bolyp
şyqqany ğoi! Būdan tek bir-aq bailam jasauğa bolady – aldyartyna qaramai qaşu kerek, söitip, bostandyq alyp, balasynyŋ
ömirin saqtap qalmasa bolmaidy!..
Ol manadan beri mūnyŋ atyn küzetip, atdorbadan jem berip
tūrğan Altynnyŋ janyna taiap keldi.
– İiä, qalai, ūlyŋdy kördiŋ be? – dep sūrady Altyn.
– İiä, rahmet sağan, Altyn.
– Atyn kim dep qoidyŋ?
– Onyŋ aty Qūnan bolady!
– Jaqsy at i̇eken. Qūnan, iiä?
– İiä. Täŋiriniŋ qūlağyna şalynsyn. Al, i̇endi, Altyn, sağan
bir närse aitaiyn, biz asyqpasaq bolmaiyn dep tūr. Sen mağan
tuğan apamdai bolyp ketken adamsyŋ, al, Dögeleŋ seni anasyndai
syilaidy. Seni bizge tağdyrdyŋ özi jibergen boluy kerek. Äitpese,
ol i̇ekeumiz joryq bitkenşe bir-birimizben müldem jolyğa almai,
sağynyştan qūsa bop öler i̇edik. Kim biledi, mümkin Dögeleŋ i̇ekeumiz
bir-birimizdi müldem köre almai da qalar ma i̇edik. Öitkeni, soğysty
bastağan jaqtyŋ adamy qarğysqa köbirek ūşyraityny belgili
ğoi… Rizamyn sağan…
Şyŋğys Aitmatov
– Tüsinip tūrmyn, – dedi Altyn. – Neniŋ ne i̇ekenin tüsinetindei
boldyq qoi. Sen de, İerden, basyŋdy qaterge tigip jürsiŋ. – Altyn basyn şaiqap qoidy. – Qūdai qoldap, bäri sätti aiaqtalsyn,
äiteuir. Sen qazir osy qalyŋ äskerdiŋ arasynda jüzbasysyŋ, al,
erteŋ myŋbasy boluyŋ da, söitip, qūrmetke bölenip, nūian atağyn
aluyŋ da mümkin. Ondai jağdaida biz büitip äŋgimelesip tūrmas
edik. Sen – jüzbasysyŋ, al, men – qūlaqkesti küŋmin. Osy sözdenaq tüsine ber. Biraq, sen basqa joldy taŋdadyŋ – öz janyŋnyŋ
qalağanymen jürdiŋ. Meniŋ qolymnan bar keletini – seniŋ atyŋdy
ūstap tūru ğana. Al, negizgi jūmysym – seniŋ Dögeleŋiŋe keste
toquğa kömektesu i̇ekenin öziŋ de bilesiŋ. Al, men oğan bauyr basyp
kettim, öitkeni, ol, meniŋ oiymşa, Sūlulyq qūdaiynyŋ qyzy! İiä,
iiä! Ondai sūlular sirek kezdesedi. Biraq meniŋ aitaiyn degenim būl
emes. Basqa närse. Dögeleŋniŋ qoly şeber – bir oram jip pen bir kez
mata ärkimnen-aq tabylady, biraq Dögeleŋniŋ qolynan şyqqandai
kesteni odan basqa i̇eşkim toqi almaidy. Men mūny jaqsy bilemin.
Ol kestelegen aidaharlar tudy boilap jügirip jürgen siiäqty. Al,
jūldyz toqysa, tura tüngi aspandağydai jymyŋdap sala beredi.
Qūdaidyŋ özi şeber i̇etip jaratqan ğoi ony. Men onymen mäŋgi birge
bolamyn. Al, i̇eger qaşuğa bel bailasaŋdar, men de senderge i̇erip
ketemin. Jas bosanğan äielge jolda qiyn bolady.
– Bar gäp sonda bolyp tūr, Altyn. İerteŋ tün ortasyna taman
daiyn otyryŋdar. Ketemiz. Dögeleŋ i̇ekeuiŋ balany alyp küimege
minesiŋder, al, men bir atty minip, i̇ekinşisin jetektep qastaryŋda
jürip otyramyn. Jaiyqtyŋ sağasyna qarai ketemiz. İeŋ bastysy,
taŋ atqanğa deiin barynşa alysqa ketip ülgeru kerek, äitpese
izimizge tüsse tauyp aluy mümkin. Ol jaqqa bir ilinsek, qūtylamyz…
Ekeui de ünsiz qaldy. Atqa qonbas būryn jüzbasy İerden i̇eŋkeiip,
qyzmetşi küŋ Altynnyŋ jaryq-jaryq qolynan süidi. Biraz jyl
būryn Qytai jaqtan malşa aidap äkelip, küŋdikke salğan, sodan
beri Şyŋğyshan äskeriniŋ qyzmetinde jürip qartaiğan osy bir
şapata deneli äieldi Dögeleŋ i̇ekeuine Jaratqannyŋ özi jiberse
Tau qūlağan
kerek. İeger oilap qarasa, būl äieldiŋ būğan üş qainasa sorpasy
qosylmaidy: Şyŋğyshannyŋ Batys joryğynda jolai kezikken
basybaily küŋ. Al, is jüzinde, i̇eki ğaşyqtyŋ basyna qater töngen
kezde sodan senimdi i̇eşkim bolmai şyqty. Jüzbasy mūny jaqsy
tüsinip tūr – däl qazir külli älemde ol osy Altyn küŋnen basqa
eşkimge sene almaityn i̇edi! Ūly joryqqa attanğan, kez-kelgen
sätte atoi sala şaiqasqa kiruge daiyn tūrğan ondağan myŋ qaruly
äskerdiŋ arasynan mūny jaqtaityn – tek osy äsker qyzmetşisi käri
küŋ ğana. Odan basqa i̇eşkim de mūny qostamaq i̇emes. Keiinnen özi de
solai bolyp şyqty.
Sol küni öziniŋ Aqjūldyzyna minip, qosyn-qosyn bolyp
ūiyqtap jatqan äskerdi ainalyp ötip öz şatyryna qarai bara
jatqanda jüzbasy aldynan ne kütip tūrğanyn oilap, i̇eŋ bolmasa
künäsiz säbige kömektese kör dep Qūdaiğa jalbaryndy, öitkeni,
ömirge jaŋa kelgen jas säbi Qūdaidyŋ būiryğymen jaralmai
ma, sol būiryqtyŋ arqasynda künderdiŋ küninde äldekim adam
keipindegi Qūdai tärizdi bolyp halyqtyŋ aldyna şyqpai ma –
adam degenniŋ qandai boluy kerektigin basqalar sonda ğana biletin
bolady! Al, Qūdai degenimiz – adamnyŋ aqyl-oiy jetpeitin şeksiz
biık te tüpsiz tereŋ Aspan Ämirşisiniŋ özi! Kimniŋ tağdyryn qalai
şeşetini, kim tuyp, kim öletini tek sol Kök Täŋiriniŋ ğana qolynda!
Jüzbasy İerden üzeŋgige tabanyn şirei tirep, i̇er üstinde
köterilip aspanğa üŋildi, iştei Täŋirige jalbarynyp, tağdyrynan
jauap kütti. Biraq, Aspan ünsiz i̇edi. Tek ūiqyğa bögip, tün tylsymynda būiyqqan Saryözek dalasyna külgin säulesin şaşqan Ai
ğana kök jüzinde baiau qalyqtap barady…
Ertesine taŋ ata tağy da dauylpazdar düŋkili tūtasqan bir
kürkirge ūlasyp, qalyŋ äskerdi ūiqysynan ūiatty, qolyna qaruyn
alyp, atqa qonuğa şaqyra bastady, Qağannyŋ qaiyrym bermes
qatal i̇erkine bağynyp, äri sodan quat alğan qalyŋ qol qaitadan
Şyŋğyshannyŋ Batys joryğyn jalğastyrdy.
Būl joryqtyŋ on jetinşi küni i̇edi. Joldyŋ i̇eŋ auyr böligi –
Şyŋğys Aitmatov
ūlan-ğaiyr Saryözek dalasynyŋ da şetine şyğar uaqyt jetti,
endi bir-eki künnen keiin Jaiyq özeniniŋ salalary kezdese bastauğa
tiıs, odan äri Jer betin Şyğys pen Batys dep atalatyn i̇eki bölikke
bölip jatqan ūly özen – İedil de alys i̇emes.
Bäri de bäz-baiağy qalpynda. Qoldyŋ aldynda baran atty tu
ūstauşylar. Olardan keiin nökerleri men kezeuilderi qorşağan
Şyŋğyshan keledi. Astynda jürisi bilinbeitin sol baiağy qara
qūiryq, aq jaldy Qūba jorğa syrğanap keledi. İeŋ bastysy, soŋğy
kezderi qağannyŋ köz quanyşy bolyp, joryqqa şyqqaly senimdi
serigine ainalğan şoq būlt onsyz da äzer tejep jürgen masattanu
sezimin būrynğydan da asqaqtata tüseiin degendei, töbesinde
qalyqtap jür. Būl qaida barsa, būlt ta sonda būrylady. Al, jer
betinde köz jeter jerdiŋ bärin toltyryp, qara būlttai qaptağan
Şyŋğyshan äskeri lek-legimen Batysqa qarai jortyp keledi. Äuede
teŋiz tolqynynyŋ alystan talyp i̇estilgen şuylyndai bolyp
tūtasqan bir guil ilinip qalypty. Al, osynyŋ bäri – batysqa qarai
ağylğan san myŋ adam men joryq attary, qaru-jaraq pen tabyntabyn mal, soğysta qoldanylatyn neşe türli kerek-jaraq, mülikmükämmal atauly tügelimen bir ğana Şyŋğyshannyŋ küş-quatyn
äigilep tūrğan bolatyn, osynyŋ bäri qağannyŋ oilağan josparyn
jüzege asyru üşin jasalğan. Sol sätte ol at üstinde otyryp,
ajaldy pendeniŋ oiyna kire bermeitin öz mūraty – bükil älemdi
bağyndyryp, mäŋgi ömir süretin düniejüzilik birtūtas memleket
qūru, ony özi ölgennen keiin de basqara beru turaly oilağan
bolatyn. Biraq, mūny qalai iske asyruğa bolady? Mūnyŋ aldyn-ala
şyğarğan jarlyqtary arqyly! Dünieni qalai basqaru kerektigi
turaly mūnyŋ tasqa qaşap jazğan ösieti aman tūrğanda, mūnyŋ i̇erikqalauy da iske asa beretin bolady. Qağan osyny oilap kele jatqan,
endi ony mäŋgi ömir sürudiŋ i̇eŋ qolaily täsili siiäqty köringen tasqa
qaşap jazu mäselesi mazalai berdi. Ol mūny İedilge jetken soŋ,
qys kezinde qolğa alatyn bolady. Özenniŋ mūzy qalyŋdauyn kütken
kezde būl öziniŋ kemeŋger ğalymdary men balşy-köripkelderin
Tau qūlağan
jinap, mäŋgilik memleket turaly öz oilaryn solardyŋ talqysyna
salady da būl qağidalardy jartasqa qaşap jazuğa būiryq beredi.
Būl sözder älemniŋ astyn üstine tüsirip, külli dünie qağannyŋ
aiağyna bas ūratyn bolady. Joryqqa attanğan sebebi de sol bolatyn,
jer betindegi barlyq jandy-jansyz närse tügelimen osy maqsatqa
jūmyldyryluy kerek, al, oğan kereğar keletin närseler tübirimen
joiyluğa tiıs.
Qağannyŋ oiyna tağy da jyr joldary oraldy:
Ūlysymnyŋ täjine asyl tas qyp
Aspandağy Aidy da tağyp qoisam!
Qybyrlağan qūmyrsqa, tiri jändik
Qyzmet qyp jüredi būiryq qylsam.
Tūlparymnyŋ ter basqan sauyryna
Tauarihtyŋ qorjynyn artyp alğam.
Ūrpaqtarym basady bauyryna
Külli älemdi basqadan tartyp alğan!
Sol küni tüske taman Şyŋğyshannyŋ qūlağyna joryq köşine
ilesip kele jatqan bir äiel bosanypty degen habar tidi, al, būğan
qūdiretti qağannyŋ özi tyiym salğan bolatyn! Balany kimnen
tuğany belgisiz i̇eken. Būl turaly han şatyrlary men as-suy üşin
jauap beretin Arasan degen qosşysy habarlady. İeki közi oinaqşyp
bir orynda tūrmaityn, qaşan da jaŋalyq ataulyny i̇elden būryn
bilip ülgeretin beti qyp-qyzyl bolğan jylpos qosşy būl joly da
osy habardy i̇elden būryn jetkizdi. «O, Ūly qağan, būl turaly öziŋ
arnaiy i̇eskertkennen keiin bilgenimdi sağan habarlaudy özimniŋ paryzym dep bildim», – dep qyryldai söiledi soŋğy kezderi jüregin
mai basyp, semirip bara jatqan Arasan qosşy qağanmen üzeŋgi
tebise jelip kele jatyp.
Şyŋğyshan onyŋ sözine birden män bere qoiğan joq, sondyqtan
jauap qaitarmai jüre berdi. Jartasqa qaşap jazar ūly oilary
turaly qiiälğa berilgen han köŋiline kirbiŋ tüsirgen būl habardy
qaperine de ilgisi kelmei biraz jürdi, öitkeni, osyndai bolmaşy
Şyŋğys Aitmatov
jaisyzdyqtyŋ özi de jüikesine tietinin köpke deiin moiyndağysy
kelmedi. Älgi habar şamyna tigen Şyŋğyshan til qatpastan
atyn tebinip qalyp jürisin üdete tüsti, üstindegi būlğyn işiginiŋ
şalğaiy ürikken qūstyŋ qanatyndai dalpyldap barady. Al, Arasan qosşy ne isterin bilmei sasqalaqtap qaldy, qağanğa ilesemin
dep aşulandyryp aludan qoryqqan ol birese atynyŋ tizginin tejep, i̇endi birde han birdeŋe aitsa i̇estimei qalamyn ba dep üzeŋgi
tirese qatar jortady. Qağannyŋ osynşama ūzaq uaqyt boiy nege
ündemei qoiğanyn tüsine almai dal bolyp keledi, ämirşi «Basyn
alyŋdar!» – dep bir auyz söz aitsa jetip jatqan joq pa – dereu
arbada kele jatqan älgi betpaq pen onyŋ ūrlap tuğan küşigin jer
jastandyra salmas pa i̇edi, han jarlyğyn oryndamaudyŋ arty nege
aparyp soqtyratynyn bilsin, saiqal! Basqalarğa ülgi bolu üşin
ekeuin de kiızge orap tūnşyqtyra salsa boldy ğoi!
Kenet qağan artyna būrylyp qaramastan til qatty. Qağys i̇estip
qalmaiyn dep i̇empeŋdegen sorly qosşy üzeŋgige tabanyn tirei
erdiŋ üstinde köterilip ketti.
– Ol qanşyq älgi küşigin tumai tūrğanda qarny şermiıp
jürgenin i̇eşkim baiqamağan ba? Älde baiqasa da jasyrmaq bolğan
ba?!
Arasan qosşy mūnyŋ qalai bolğanyn tüsindirmek bolyp, asyğaüsige söilei bastap i̇edi, qağan onyŋ sözin bölip jiberdi.
– Jap auzyŋdy!
Endi biraz uaqyt ötken soŋ tağy da yzbarlana sūraq qoidy:
– İeger ol baiy joq qatyn bolsa, özi kim i̇eken? Aspaz ba, qazanşy
ma, älde malşy ma?
Joldan bala tauyp aluğa batyly barğan betpaqtyŋ tu
kesteleuşi i̇ekenin i̇estigende qağan taŋdanyp qaldy, ol būryn
öziniŋ altyn tindi tularyn bireuler pişip-tigedi-au, oğan kestemen
örnek salady-au dep oilamağan i̇eken. Aiağyndağy i̇etigin tigetin,
şatyrlar men kiız üilerdi jasaityn da bireuler bolady-au
dep i̇eşqaşan oilap körmepti. Ondai ūsaq-tüiekke män beretin
Tau qūlağan
uaqyt qaida! Äiteuir, būl qaşan körse de, joryqta bolsyn,
demalğan kezde bolsyn, qosyndar men kürenderde, şaiqas kezi
men merekede mūnyŋ tulary aldyn-ala jağyp qoiğan alaudai
şalqyp tūratyn. Sondyqtan ba, olar äu bastan mūnymen
birge jaralğandai körinuşi i̇edi. Qazir de qoldyŋ aldynda tu
ūstauşylar būğan jol aşqandai attaryn alşaŋdata basyp ketip
barady. Batysqa joryqqa attanğandağy maqsaty da basqalardyŋ
tularyn tabanğa salyp taptap, olardyŋ ornyna öz tuyn jelbiretu
emes pe! Solai bolady da!.. Mūnyŋ jolyn i̇eşkim de, i̇eşteŋe de
bögei almaq i̇emes! Älemdi jaulauğa mūnymen birge attanğan
adamnyŋ qaisysy bolsa da säl ağattyq jiberip, han jarlyğy men
būiryğyna bağynbaityn bolsa, ölim jazasyna kesiledi. Bireudiŋ
barşany bileuiniŋ i̇eŋ senimdi qaruy da osy – ölim jazasy ğana!
Biraq kesteşimen birge tağy bir künähar bar i̇emes pe? Ne
äskerdiŋ, ne qyzmetşilerdiŋ arasynda jürgen ol pätşağar qalai
jazadan qūtylyp ketpek?!. Biraq, kim i̇eken ol?
Osy sätten bastap Şyŋğyshannyŋ qabağy tüiilip sala berdi,
mūnysy tastai qatyp sazara qalğan bet älpeti men kirpik qaqpai
qadala qaraityn sileusinniŋ közindei sarğyş köz janarynan, at
üstinde qaqqan qazyqtai qadala qalğanynan-aq baiqalyp tūr. Biraq
qauyrt şaruasy bolyp jaqyn kelgen adamdar da qağannyŋ tomsara
qaluynyŋ sebebi tek qaidağy bir kesteşi men onyŋ aşynasynyŋ
beibastaqtyğy ğana i̇emestigin bilmegen i̇edi, būl oqiğa onyŋ oiyna
esine tüsse Uiattan örtenip kete jazdap, janyn jegidei jeitin,
jadynda öşpes iz qaldyrğan basqa bir jağdaiatty salğan i̇edi.
Öziniŋ Temudjin atymen jürgen, sonau jastyq şağy tağy da
oiyna oralyp, jan düniesin aiazdai qaryp ötti, ol kezde äkeden
aiyrylyp jetim qalğan, jürgen bir bozbas siiäqty körinetin
Temudjindi keiinnen Dünieniŋ tört būryşyn bileitin qatal
ämirşi bolady dep kim oilapty! Ondai oi, tipten, öziniŋ de
basyna kelgen i̇emes. Sol bir alysta qalğan jas kezinde būl bir
masqara qorlyqty bastan keşip i̇edi. Bala kezderinen-aq atastyryp
Şyŋğys Aitmatov
qoiğan, keiinnen i̇erjetken soŋ üilengen sūlu äieli Börteni kelin
bop tüskenine bir ai tolar-tolmasta körşiles merkit taipasy
şapqynşylyq jasap, olja qylyp aidap äketti. Olarğa qarsy
şabuyl jasap, äielin qaitaryp alamyn degenşe arada biraz
uaqyt ötip ketti, süigen jarynyŋ qanşa kün, qanşa tün tūtqynda
bolğanyn däl i̇eseptep şyğaruğa mūnyŋ i̇eşqaşan batyly jetken
emes, tipten, qazir de, i̇eşkimniŋ i̇eşqaşan qoly jetpeitin asqar
biıkke samğai köterilip, sol biıktegi altyn taqqa öz i̇esimin oiyp
jazu üşin, söitip, basqalardyŋ közin qaryqtyratyndai ūly
märtebege qol jetkizip, sodan keiin... ötkenniŋ bärin ūmytu üşin
myŋ san qolmen Batys i̇elderin bağyndyru joryğyna attanyp
bara jatqanda da, sol künderdiŋ qanşağa sozylğanyn i̇esepteuge
däti barar i̇emes. Keiin būl olardan qalai da kek aluğa ant i̇etti.
Qas jauymnyŋ aram qany şylağan,
Jelbirettim jauyngerlik tuymdy.
Jas ögizdiŋ terisinen jasalğan
Dauylpazdar düŋkildetip ūryldy.
Qara jaldy tūlparyma qondym da,
Aq sauytty iyğyma ildim men.
Sert ūstağan aq semserim qolymda,
İt-merkitke qarsy şaptym bir kün men.
Tūqymymen tūzdai qūrttym jauymdy,
Arşyp aldym namysymdy, arymdy!
Alysta qalğan sol bir tüni, kekke suarylğan qasietti antty
oryndau üşin üş kün boiy tynymsyz jürgizilgen auyr şaiqastan
keiin aiausyz qyrğynnan bas sauğalap qūtylmaq bolğan opasyz
merkitter mal-mülkin tastap tūra qaşqan sätte, beti auğan jaqqa
qarai oibaiyn sala bezip bara jatqan jaularynyŋ arasynan bir
küimeli arbany közi şalyp qalğan. Sonda Temudjin ainalasyn
janūşyra şarlai jürip: «Börte! Börte! Qaidasyŋ?! Börte!»
– dep jan dauysy şyğa şyŋğyrğan bolatyn. Biraq Börte i̇eş
Tau qūlağan
jerden tabylmady da, aqyry serikterimen birge älgi arbany quyp
jetip, delbeşilerdi tügel qyryp salğan. Sonda ğana äieli: «Men
mūndamyn! Men Börtemin!» – dep aiğailap, arbadan sekirip tüsken
bolatyn. Būl da atynan domalai tüsip, tūtqynnan bosağan jan
jaryn tün qaraŋğysynda qūşağyna aialai qysqan. Jas äieliniŋ
aman-sau i̇ekenine közi jetip, kökiregine basqan sol bir sätte onyŋ aq
tamağyna siŋip qalğan aşy temekiniŋ iısi mūrnyna kelip, äieliniŋ
boiynan böten i̇erkektiŋ buy äli de kete qoimağanyn sezip, jüregine
bireu biz sūğyp alğandai boldy. Sonda būl i̇erniniŋ qanyn şyğara
tistep ün-tünsiz tūra bergen. Al, ainalada qandy şaiqas jalğasyp
jatty…
Sodan beri öz basy ūrysqa aralasqan i̇emes. Tūtqynnan aman
şyqqan äielin küimege otyrğyzyp, keiin būryldy da, janyn
tyrnağan küdigin aityp salmaiyn dep öz-özin tejep baqty. Sodan
beri ömir boiy sol küdiginiŋ anyq-qanyğyna jete almai keledi.
Ärine, äieli jau qolyna özi baryp tüsken joq, ony da tüsinuge
bolady. Biraq, i̇eş zardap şekpegenge ūqsaidy, tipten, basynan bir
tal şaşy da tüspeui qalai? Şamasy, Börte tūtqynda jürgende köp
qinala qoimasa kerek, türi de azap şekken adamğa ūqsamaidy. Biraq,
keiin de i̇ekeui būl turaly aşyq söilesip körgen i̇emes.
Aiausyz talqandalyp, basqa jaqqa auyp ketuge şamasy kelmei,
endi jaulasuğa da tūrmaityn, būlardyŋ jalşy-malşysy äri qūly
bolyp aman qalğan azyn-aulaq merkitterge būl künderi Şyŋğyshan
atanyp otyrğan Temudjinniŋ nege şüilige beretinin i̇eşkim tüsingen
emes. Ainalyp kelgende, älgi at töbelindei az ğana merkittiŋ özi
qyrylyp bitti. Börte tūtqynda bolğan kezde jağdaiy qandai
bolğanyn i̇endi olardyŋ birde-biri aita almaityn i̇edi.
Keiin Şyŋğyshan tağy üş äiel aldy, biraq tağdyrdyŋ sol bir
qatal soqqysynan qalğan jan jarasynan äli künge qan sorğalap
tūr. Qağan ömir boiy sol işki şemendi syğumen ötti. Talai uaqyt
ötse de jazylmağan, biraq i̇eşkim baiqamaityn biteu jara. Börte
tūŋğyş ūly Joşyny tuğannan keiin Şyŋğyshan kün sanap ta
kördi, söitse, olai da, būlai da boluy mümkin i̇eken, tūŋğyş ūly
mūnyŋ da, merkittiŋ de balasy boluy äbden yqtimal. Sol küii
belgisiz bolyp qalğan äldekimniŋ qorlyğy ony östip ömir boiy
qinaluğa mäjbür i̇etti.
Şyŋğys Aitmatov
Al, myna kesteşini i̇ekiqabat qylyp, bala tuğyzğan silimtik te
belgisiz bolyp otyr, onyŋ qağanğa i̇eş qatysy joq, biraq osynyŋ özi
zyğyrdanyn qainata bastady.
Keide adamnyŋ köŋili säl närseden nildei būzylyp, dünieälem bir-aq sätte özgerip şyğa kelui mümkin, ondaida jaŋa ğana
dūrys bolyp tūrğan närse qisyq bolyp körinui de ğajap i̇emes…
Ūly qağannyŋ jan düniesi de osyndai özgeriske tüsken bolatyn.
Ainaladağynyŋ bäri älgi habardy almai tūrğan kezdegiden i̇eş
ainyğan joq. Aidahary jūlqynyp, jelmen jelbiregen altyn
tudy kötergen tu ūstauşylar attaryn oinaqtata alda ketip barady,
öziniŋ taqymynda sol baiağy Qūba jorğa, jan-jağy men aldyartyn birdei qorşap senimdi nökerleri – nūiandar men taişydar
keledi, olardan säl äregirek küzet toby – kezuilderdiŋ jarty
myŋdyğy sakltanatpen aiaŋdap keledi, köz jeter jerde keŋ dalany
qaptai qozğalğan tegeuirindi küş – qalyŋ äsker men onyŋ tiregi
– şaruaşylyq kürenderi jortyp keledi. Al, aspan tösinde osy
adam tasqynynyŋ üstimen maŋğazdana qalqyp, joryqtyŋ alğaşqy
küninen bastap-aq Aspan Ämirşisiniŋ jelep-jebep jürgeniniŋ kuäsi
bolğan aqşa būlt i̇erip keledi.
Bäri de būrynğydai siiäqty, alaida, äldebir özgeris bar i̇edi, būl
özgeris qağannyŋ qaharyn ūiata bastağandai. Demek, äldekim mūnyŋ
erkine bağynbaudy oilağan i̇eken, öziniŋ sasyq näpsisin mūnyŋ ūly
mūratynan joğary qoiyp, han jarlyğyna ädeii qarsy şyğaiyn
degen, qai nämärt ol! Mūnyŋ salt attylarynyŋ biri qağanyna
minsiz qyzmet i̇etip, būiryq-jarlyğyna sözsiz bağynudyŋ ornyna
tösekte jatyp, qatyndy umajdaudy artyq köretin bolyp şyqty!
Al, äskerge i̇erip kele jatqan äiel atauly tügeldei mūnyŋ arnaiy
būiryğy bolmaiynşa, i̇etekterin kötermeuge bekinip, qūrsağyn tars
bekitip tastağanyna qaramastan, qaidağy bir kesteşi mūnyŋ tyiym
salğanyn i̇elemei, bala tuypty! Älde odan basqa kesteşi tabylmas
dedi me i̇eken?!.
Osyndai yzaly oilar qağannyŋ basynda beine bir aram
şöptei qaulap boi köterdi, tipten köziniŋ nūry da yzğarly aşudan
lailana bastady. Būl oqiğanyŋ ūsaq-tüiek i̇ekenin, oğan sonşama
män bermei-aq qoisa da bolatynyn tüsingenimen, işki düniesinen
köterilgen basqa bir dauys aiypkerlerdi bükil äskerdiŋ aldynda
Tau qūlağan
qataŋ jazalap, ölimge kesudi qatal da öktem türde talap i̇etip, basqa
oilarynyŋ bärin tūnşyqtyryp, yğystyra bastady.
Tipten, küni boiy üstinen tüspei qoisa da myŋq i̇etpeitin
qajymas-talmas Qūba jorğa da üstindegi şabandozdyŋ salmağyn
auyrlağandai öziniŋ atqan oqtai tüp-tüzu jürisinen jaŋylyp, aq
köbikke malşyna bastady, būryn mūndaiy joq bolatyn.
Şyŋğyshan qalğan joldy yzğarly ünsizdikpen ötkizdi. Ūly
joryqqa attanyp, älemdi tügel bağyndyrsam degen mūnyŋ ūly
josparyn iske asyru üşin Batysqa bettegen dala sarbazdarynyŋ
auyr qolynyŋ jürisine i̇eş kedergi joqtai köringenimen, äldebir
jaisyzdyq bary anyq baiqalatyn, mūnyŋ qara tastai berik te
myzğymas myğym jarlyğynan bir qiyrşyq bölinip tüsipti.
Qağannyŋ tynyşyn ketirgen de osy bolatyn. Jol boiy osyny
oilap keldi, tyrnaqtyŋ astynan qadalğan tikendei bolyp mazasyn
alğan būl jäitti oilağan saiyn janyndağylarğa da jaqtyrmai
qarai bastady. Äbden bala tuyp bolğannan keiin habarlauyn kördiŋ
be, al, būdan būryn qaida bolğan, älde i̇ekiqabat äieldi ajyratu
qiyn ba i̇eken? Ol kezde äŋgime de basqa – būralqy ittei i̇etip quyp
jiberse boldy, sazaiyn tartqyzu degen sol bolatyn i̇edi. İendi
qaitpek kerek? Bolğan jäittiŋ män-jaiyn habarlağan kezde būl
şaruaşylyq küreni üşin jauap beretin nūiandy sūraqtyŋ astyna
aldy – älgi kesteşi äiel balasyn tuyp alğanşa, senimdi adamdar
balanyŋ jylağanyn i̇estigenge deiin i̇eşkimniŋ i̇eşteŋe baiqamauy
qalai? Būğan qalai jol berilip jür? Nūian būğan kümilji jauap
berdi: Dögeleŋ degen kesteşi äiel jeke kiız üide tūrğan, ünemi
kürenniŋ şet jağynda jüredi i̇eken, i̇eşkimmen aralaspai, saiaq
jüretin bolypty, öitkeni, qoly bosamaidy, küimeli arbasy, kütuşi
küŋi bar, al, bir şaruamen bara qalsa, ylği deste-deste matağa
kömilip otyrady, jibek matadan tigilgen tularğa kesteden örnek
toqidy ğoi… Jūrt bolsa, ony jibekke oranğandy ūnatady i̇eken dep
oilapty, sondyqtan onyŋ qarnyn i̇eşkimniŋ baiqamağanyna taŋğaluğa da bolmaidy. Balanyŋ äkesi kim i̇ekeni äli belgisiz. Kesteşini
de äzirşe tergei qoimapty. Küŋi bolsa, i̇eşteŋe bilmeimin dep antsu işip otyr. Pälen myŋ adamnyŋ arasynan qalai tabarsyŋ ony?..
Şyŋğyshan būl oqiğağa aralasu özine laiyq i̇emestigin
tyjyryna i̇esine aldy, biraq bala tuuğa tyiym salğan özi ğoi,
Şyŋğys Aitmatov
sondyqtan äskerbasylar būl keleŋsizdik turaly özinen joğary
bastyqqa jetkizip, olar odan da joğaryğa baiandap, birte-birte özine
kelip tirelip otyr, demek, būl qağan basymen öz būiryğyna özi
täueldi bolğany. Al, öz jarlyğyŋnan öziŋ qalai bas tartarsyŋ?!
Älgilerdiŋ jazalanbai qalmaityny anyq i̇edi…
Tün ortasyna taman jüzbasy İerden myŋbasyğa baratyn
asyğys şaruam bar dep syltau aityp, qosynnan sytylyp şyqpaq
boldy, biraq mūnysy äşeiin ğaşyğymen birge qaşyp şyğudyŋ
amaly bolatyn. Ol qağanğa i̇endigi bäri de belgili i̇ekenin, Dögeleŋ
men balasyn alyp qaşsam degen josparynyŋ talqany şyqqanyn
bilmeitin i̇edi.
Jetekke alğan atyn qarğydağy aŋşynyŋ itindei-aq tizgininen
süirelei jelgen İerden tüngi ūiqyğa ketken qosyndy typ-tynyş
ainalyp ötip, Dögeleŋniŋ kiız üii tigilgen kürenge jaqyndai
berdi, jol boiy nūiandardyŋ şolğynyna kezigip qalmaudy tilep,
jaratqanğa jalbarynumen boldy. Nūian şolğyny degen öte bir
qatigez küzet bolatyn, i̇eger äldebir jasaqşynyŋ qymyz işip qyzyp
qalğanyn baiqasa da keşirim degendi bilmeidi, i̇ertesine at ornyna
arbağa jegip, delbeşiler ūzyn bişikpen aiausyz şyqpyrtady…
Jüzdigin tastap şyğyp, qaşuğa bel buğan İerden i̇eger qolğa
tüsse basy ketetinin jaqsy biletin – ne kiızge orap tūnşyqtyryp
öltiredi, ne darğa asady. Tek köz körip, qūlaq i̇estimegen basqa i̇elge,
basqa jerge qaşyp baryp qana aman qūtyluğa bolady.
Tüngi dala būl joly da ai säulesine malynyp tūr i̇eken. Janjaqtyŋ bärinde qosyn-qosyn bolyp ornalasqan sarbazdar, jusağan
mal, öşip bara jatqan alaudyŋ janynda bük tüsip ūiqyğa ketken
jauyngerler. Osynşama adamnyŋ arasynan kimniŋ ne istep, ne
qoiyp jürgenin bile qoiu da oŋai i̇emes. Jüzbasy İerdenniŋ oilağany
da osy bolatyn, tağdyryn qyrsyq şalmağan bolsa, Dögeleŋ men
jas säbiın alyp qūtylyp ta keter me i̇edi, kim bilgen…
Bir pälege tap bolğanyn ol şeberlerdiŋ kürenine jaqyndai
bergende-aq tüsindi. Atynan qarğyp tüsken jüzbasy qos attyŋ
tizginin qysa ūstap, i̇eki januardyŋ köleŋkesin qalqalady. İiä,
qyrsyq şalğan i̇eken būlardy! Şetki şatyrdyŋ qasyna ülken i̇etip
ot jağylyp, ainalany tügel jarqyratyp jiberipti. On qaraly atty
jasauyl otty qorşai barqyldap äŋgime aityp tūr. Jaiau jürgen
Tau qūlağan
üşeui Dögeleŋ i̇ekeui tündeletip qaşpaq bolğan küimeni qaitadan
jegip jatyr. Sodan keiin İerden şatyrdan qolyna balasyn kötergen
Dögeleŋdi süirep alyp şyğyp, küimege mingizgenin kördi. Ot
säulesimen anyq köringen baiğūs äiel qoryqqannan bop-boz bolyp
ketipti, üstinde sol susar işigi, balasyn keudesine qysyp alğan.
Jasauyldar odan birdeŋeler sūrap jatty. Arakidik keibir sözderi
estilip qalady: «Käne, jauap ber! Ait deimin sağan! Künähar,
saldaqy!» Sodan keiin Altyn küŋniŋ zarlağan dausy i̇estildi. İiä,
būl sonyŋ şyŋğyrğany i̇edi. «Men qaidan bileiin?! Nege ūrasyŋdar
meni!? Kimnen tuğanyn qaidan bileiin onyŋ! Osy jerde, osy dalada
bolğan i̇eşteŋesi joq qoi. İiä, balany jaqynda tudy, ony özderiŋ de
körip tūrsyŋdar! Al, balanyŋ boiğa bitkenine toğyz ai bolğanyn
da tüsinbei tūrsyŋdar ma?! Onyŋ kimmen, qaşan bolyp jürgenin
qaidan bileiin men?! Ūrmaŋdar meni! Ony da qorqyta bermeŋder,
äbden zäresi ūşyp ketipti, jas balasy bar ğoi! Böten bireu i̇emes,
senderdiŋ qyzmetşileriŋ, joryq tularyŋdy kesteleitin osy i̇emes
pe?! Ne üşin öltirmeksiŋder ony, ne üşin?!»
Baiğūs Altyn-ai, at tUiağynda taptalğan şöp siiäqty bolğan
beişara küŋniŋ qolynan ne keletin i̇edi, ol tügil jüzbasy İerdenniŋ
özi de amalsyzdan barmağyn şainap tūrğan joq pa, on şaqty
jasauylğa qarsy tūrar şama qaida?! Köp bolsa, bir-ekeuin öltirip,
özi de qaza tapqannan basqa ne bitirmek būl? Biraq, odan ne paida?
Jasauyldar ünemi Uialy böri siiäqty şūbyryp jüredi. Qan körse
delebesi qozyp, bükil üiirimen jabyla talaityn qasqyrlardan
aiyrmaşylyğy şamaly olardyŋ!
Jüzbasy İerden jasauyldardyŋ Dögeleŋ men balasyn küimege
mingizip, Altyn küŋdi de sonda süirep tyğyp, tün qaraŋğysyna
siŋip joğalğanyna amalsyzdan kuä boldy.
Sodan keiin bäri typ-tynyş bola qaldy, şatyrdyŋ maŋy jymjylas. Tek äldeqaidan itttiŋ ürgeni men jylqynyŋ kisinegeni, äli
ūiyqtai qoimağan sarbazdardyŋ dauystary ğana i̇estiledi.
Kesteşi Dögeleŋniŋ şatyrynyŋ qasyndağy alau söne bastady.
Adamdardyŋ äbigerge toly tirligine, jan qinalysyna, özara
arpalysyna quana qarap, jymyŋdasqan jūldyzdar bäri de osylai
boluğa tiıs dep qūptağandai bolady…
Jüzbasy İerden tüsinde qimyldağandai baiau qozğalyp, äp-
Şyŋğys Aitmatov
sätte ūiyp sala bergen sūp-suyq qolymen jetektegi attyŋ jügenin
sypyryp, jerge tastai saldy. Auyzdyq saldyr i̇ete qaldy. İerden
öziniŋ auyr dem alyp tūrğanyn aŋğardy, birden-birge tynysy
taryla tüsti. İeruli atty şoqtyğynan qağyp qalyp, quyp jiberuge
şamasy äreŋ jetkendei boldy. İendi būl attyŋ keregi de joq, basy
auğan jağyna kete bersin, kim minedi oğan, aqyldy januar da osyny
tüsingendei, jylqylar jusap jatqan jaqqa qarai jele jöneldi.
Jüzbasy İerden qaida bara jatqanyn özi de bilmesten dala kezip
kete berdi. Talai şaiqasta senimdi serigi bolğan Aqjūldyz aty
artynan i̇erip keledi, qanatyndai bolğan Aqjūldyzğa minip, süigeni
men balasyn küimege otyrğyzyp qatal tağdyrdan qaşyp qūtylsam
degen armany östip adyra qaldy!..
Jüzbasy soqyr adamdai beti auğan jaqqa qarai jüre berdi, köz
şarasy jasqa tolyp, tamşylap saqalyn şylap jatyr, tolğan aidyŋ
aq säulesi bir-aq sätte i̇eŋkiştenip şyğa kelgen, solyğyn basa almai
dir-dir i̇etken iyğyna qūiylyp tūr… Ol üiirinen quylğan kökjaldai
bet aldy jüre berdi, külli älemde jalğyz qalğan būğan janserik
bolar i̇eşkim joq i̇endi, qalauyŋ bilsin, şamaŋ jetse – äri qarai ömir
sür, jetpese – öl! Basqa i̇eşteŋe qalğan joq. İendi ne isteidi, qaida
baryp, kimniŋ qoltyğyna tyğylady? Däl osy jerde jüregine qanjar
ūryp öle qalğannan basqa i̇eşteŋe joqtai körindi, bälkim, sonda janjüregin syğyp äketip bara jatqan jaranyŋ auyrğany basylar, işibauyryn örtegen küiik tynyştalar, bolmasa basqa bir jaqqa bezip
ketip, ötken ömirin mäŋgi-baqi ūmytuy kerek…
Jüzbasy jerge qūlap tüsip, yŋyrana i̇eŋirei jürip topyraqty
qos qoldap tyrnai berdi, biraq būdan jerdiŋ i̇eşteŋesi ketken joq,
tek öziniŋ tyrnağynyŋ köbesi sögildi, sodan keiin jürelei otyryp
kisesindegi qanjaryn sipalady…
Dala tym-tyrys, tek aspandağy jūldyzdar ğana jymyŋdaidy…
Al, adamnan ziiät Aqjūldyz at anda-sanda oqyranyp qoiyp, ai
säulesiniŋ astynda aş böridei bügilgen iesiniŋ būiryğyn kütip
tūra berdi…
Būl küni aldyn ala döŋ basyna jinalğan dauylpazşylar
joryqqa şyqpas būryn äskerdi jiynğa şaqyryp dabyl qaqty.
Tolassyz düŋkildegen pälen jüz dauylpazdyŋ tūtasa kelip,
küŋirengen guilge ūlasqan dybysy ainala töŋirekti tügel ūiqydan
Tau qūlağan
ūiatyp jiberdi. Ögiz terisinen tigilgen dauylpazdar aranğa tüsken
tağydai yryldap, kürildep, adam aitqysyz auyr qylmys istegen
– joryqta jürip bala tuğan kesteşi äieldi jazalauğa kuä boluğa
şaqyryp jatty, al, onyŋ aty Dögeleŋ i̇ekeni i̇eşkimniŋ qaperine de
kirgen joq.
Dauylpaz guiliniŋ yrğağymen beine bir şeruge şyqqandai
jasanyp, bes qaruyn asynğan atty äsker jüzdikten soŋ jüzdik
bolyp tirkesip, döŋdi jartylai qorşap ornalasty, i̇eki jaqty orai
şaruaşylyq kürenderi men joryq şeberleri – kiızden şatyr
jasauşylar, qaru soğatyn ūstalar, soiylğan maldyŋ terisinen
bylğary ileitin qaiysşylar, i̇erkekter men äielder jinaldy,
bäri de jas, nağyz ömirge säbi äkeletin qylşyldap tūrğan kezi.
Künähardy halyqtyŋ aldynda jazalau şarasy da osylarğa ülgi
bolsyn dep, osylardy qorqytyp qoiu üşin ädeii jasalyp jatyr
edi. Han būiryğyn oryndamağan kez-kelgen adamnyŋ köretini osy –
ölim jazasyna kesiledi!
Döŋ basynda bir sät te tolas tappai düŋkildegen
dauylpaz üni jinalğandardyŋ zäre-qūtyn alyp, jürekterin
ūşyrdy, qoryqqannan Şyŋğyshannyŋ būl isi dūrys i̇ekenine,
osylai i̇etpese bolmaitynyna degen senimderi de arta tüsti.
Mine, dauylpaz dabylynyŋ qostauymen qūldary qağandy altyn
zembilge salyp döŋ basyna köterip şyğardy. Qazir ol balany
kimnen tapqanyn qasaryp aitpai qoiğan künähardy jazalamaq.
uiasynan i̇endi ğana köterilgen kün şapağymen säulelenip, jibek
matağa monşaqpen kestelengen aidaharlary jeldiŋ qozğauymen
qūtyryna bilegen altyn tulardan sarğaia köringen döŋ basyna
zembildi qoidy. Küş-quaty tasyğan aidaharlar qağannyŋ qūdiretin
bildiretin, biraq ony kestelegen äiel mūny i̇emes, öziniŋ süigenin
beinelegenin qağan qaidan bilsin! Ğaşyq jarğa qūşağynda jatqan
jigiti aidahardan beter aibatty bolyp köringen ğoi. İendi osy üşin
basynan aiyrylatyn boldy.
Soŋğy sät te jaqyndap qaldy. Dauylpaz dausy birden-birge
bäseŋdei berdi, jazany iske asyrar aldynda būl düŋkil kilt
toqtauğa tiıs, sonda qorqynyşty sätti üreilene kütken halyqtyŋ
jym-jyrt tynyştyğy qoiulana tüspek, uaqyt ağyny baiaulap
baryp toqtap qalmaq, sodan keiin bir ömirdiŋ qyrşynynan qiylar
Şyŋğys Aitmatov
sätinde qaitadan düŋkildep, osy masqarağa kuä bolğan är adamnyŋ
boiynda soqyr kekti örşitip, künäğa batqan beibaqty iştei tabalau
men osy jazağa özi i̇emes, basqa bireudiŋ tartylğanyna quanu sezimin
ūiatatyn bolady.
Dauylpaz üni būrynğydan da bäseŋdei tüsti. Jinalğandar
qalşiyp qatyp qalğan, tipten, astaryndağy attary da qozğaluğa
qorqyp tūrğandai. Şyŋğyshannyŋ jüzi qara tastai sazaryp,
jymqyra tistengen i̇erni men kirpik qaqpai qadalğan qysyq közi
äbjylandy i̇elestetedi.
Aqyry, dauylpazdar da tyna qaldy. Taiau jerge tigilgen kiız
şatyrdan kesteşi Dögeleŋdi alyp şyqty. İeŋgezerdei i̇eki jasauyl
tūtqyn äieldi qoltyğynan ūstap, qos at jegilgen arbağa köterip
mingizdi. Tikesinen tik tūrğan Dögeleŋdi qūlap ketpesin degendei
qoltyğynan demegen jas jasauyl art jağynda.
Künähardy körgende jūrttyŋ bäri, äsirese, äielder şuyldasyp
qūia berdi: Mine, älgi kesteşi! Saldaqy! Nekesiz bala tuğan arsyz!
Özi jap-jas, äri sūlu, kez kelgen nūian men taişynyŋ i̇ekinşi nemese
üşinşi toqaly boluğa jarap-aq tūrğan joq pa?! Tipten, şal bolsa
da qaida jatyr! İeş qiyndyq körmes i̇edi ğoi. Joq, būğan aşyna
kerek, Uiattan bezgen qanşyq! Qağannyŋ betine tükirgenmen birdei
ğoi mūnysy! Sazaiyn tartsyn i̇endi! Tüieniŋ örkeşine asyp öltiru
kerek ony! Sondağy jetken jeri osy ğoi! Auyzdarynan aq köbigi
atqylap, aiausyz sökken dauystar dauylpazdyŋ tūtasqan guiline
ūlasyp jatty, ögiz terisinen jasalğan şanaqtary jarylyp
keterdei bolyp düŋkildegen dauylpaz dausy da qağan jaqtyrmağan
adamdy basqalardyŋ da jek köruin qozdyra tüsu üşin būrynğydan
äri kürkirei tüsti.
– Äne, oinastan tapqan balasyn küŋi köterip keledi!
Qaraŋdar! – dep şuyldasty qyzmetşi äielder aiyzy qana.
Altyn küŋ osy bir qatigez älemge jaqynda ğana kelgen beikünä
säbidi jörgegimen köterip kele jatyr i̇edi. Düŋkigen iri deneli
jasauyldyŋ aidauymen jan-jağyna ürke qarap, arbany qalqalai
baiau basyp kele jatqan Altynnyŋ qolyndağy bala ölimge
būiyrylğan beişara kesteşiniŋ künäsin däleldei tüskendei.
Jazany oryndar aldynda basqalarğa sabaq bolsyn dep
olardy östip alyp jürdi. Öziniŋ şaruasy tynğanyn, i̇endi
Tau qūlağan
eşqandai keşirim de, jarylqau da bolmaitynyn Dögeleŋ de
tüsindi. Būlardy süirep alyp şyğardyŋ aldynda şatyrdyŋ
işinde balasyn soŋğy ret i̇emizgen bolatyn. Ainalasynda ne
bolyp jatqanynan habarsyz säbi dauylpazdyŋ birden-birge
bäseŋdei tüsken dauysyna i̇eltip, qalği otyryp anasynyŋ sütine
alaŋsyz toiyp alğan. Altyn küŋ de qasynan bir i̇eli ketken joq.
Dauysyn şyğarmauğa tyrysyp, i̇egile jylağan ol bir qolymen
qaita-qaita auzyn kölegeilei berdi. Söitip tūryp i̇ekeui birer
auyz til qatysyp qaldy.
– Qaida jür ol? – dep sybyrlai sūrady Dögeleŋ balasyn
bir öŋirinen i̇ekinşisine auystyra qysyp. Biraq, būl bilmegendi
Altynnyŋ da bilmeitini özine anyq i̇edi.
– Bilmeimin, – dep jauap berdi ol közinen jasy monşaqtap. –
Būl jerden alysta bolsa igi i̇edi.
– Söitse i̇eken! Solai bolsa i̇eken! – dep tiledi Dögeleŋ.
Küŋi öziniŋ de tilegi osy i̇ekenin bildirip basyn izedi. İekeuiniŋ de
qazirgi bar tilegi sol – jüzbasy İerden myna jauyzdardan qūtylyp,
aiaq jetpes alysqa ketip ülgerse i̇eken!
Şatyrdyŋ syrtynan bireulerdiŋ aiağynyŋ dybysy, dauystary
estildi:
– Käne, alyp jüriŋder! Süireŋder!
Kesteşi äiel balasyn soŋğy ret kökiregine qysyp, küŋirene
kürsindi de, qaltyrağan qolymen kütuşisine berdi.
– Tiri qalsa, bas-köz bolarsyŋ…
– Ondai jamandyqty oilama! – degen Altyn küŋ kömeiine keptelgen köz jasyna tūnşyğyp qūmyğyp qaldy da, sodan keiin özözine ie bola almai i̇eŋirep qūia berdi. Bar şeri men qaiğy-qasiretinen
bir-aq arylğysy kelgendei toqtausyz aŋyrady.
Sol sätte jasauyldar būlardy dalağa alyp şyqty.
Künniŋ közi kökjiekten i̇edäuir köterilip qalğan. Kesteşini
öltirgennen keiin joryqty jalğastyruğa daiyn tūrğan äsker
qosyndary men kürenderiniŋ syrtynda daliyp Saryözek dalasy
jatyr. Döŋ üstinde qağannyŋ altyn zembili jarqyraidy. Şatyrdan şyqqan sätte Dögeleŋ zembildi de, onyŋ üstinde tas qūdaidai
melşigen qağandy da köziniŋ qiyğymen baiqap qalğan bolatyn,
han zembiliniŋ jan-jağynda qanşa ret ter tögip, köz maiyn tauysa
Şyŋğys Aitmatov
kestelegen ot auyzdy aidaharlar oinağan jalaular taŋğy samalmen
jelbirep tūr.
Künnen qorğaityn daldanyŋ tasasynda şirenip otyrğan
Şyŋğyshan döŋ üstinen bärin de – sap-sary dalany da, qalyŋ
äskerdi de, şaruaşylyqpen ainalysatyn qyzmetşilerdi de körip
otyr, al, töbesinde aq būlty ainalyp jür. Taŋ ata bastaluğa tiısti
joryq sapary osy kesteşiniŋ kesirinen keşeuildep tūr. Biraq,
keide bir närsege kedergi keltirmeui üşin i̇ekinşi närseni de isteuiŋe
tura keledi. Hannyŋ mūndai jazanyŋ oryndaluyna qatysuy bir
būl i̇emes, alda äli qanşasy kütip tūrğanyn kim bilgen, bassyzdyqqa
jol bermeudiŋ jalğyz-aq joly osy – jūrttyŋ aldynda jazağa
tartu; ämirşiniŋ bekitken tärtibine halyqtyŋ sözsiz bağynuy üşin
mūnsyz bolmaitynyna talai közi jetken, öitkeni, qorqynyş pen
özim osyndai jazağa ūşyraudan amanmyn degen pasyq quanyş
adamdardyŋ būl qatigez jazany mindetti jäit dep qabyldap,
bileuşiniŋ būl isin aqtauy men jaqtauyna mäjbür i̇etedi.
Būl joly da kesteşi äieldi şatyrdan alyp şyğyp, masqaraşy
retinde arbanyŋ üstine mingizip i̇eldi ainala alyp ötken kezde jūrttyŋ bäri guildesip qūia berdi. Şyŋğyshannyŋ kirpigi de qimyldağan
joq. Jelkildegen jalaulardyŋ sabyn qysa ūstap tas müsindei
qatyp qalğan kezeuilderdiŋ qorşauynda daldany tasalap miz baqpai
otyra berdi. Būl jazanyŋ maqsaty da osy – Batys joryğynda i̇eŋ
bir bolmaşy degen qylmystyŋ özi qataŋ jazalanatynyn ärkim de
biluge tiıs. İendi ğana ana bolğan jas äieldi mūndai qataŋ jazağa
tartpai-aq, keşirim i̇ete saluğa bolatynyn qağan da biledi, biraq odan
eş paida joq – kez-kelgen bosaŋdyq basyŋa päle bolyp jabysady,
bilik älsirep, jūrt basyna bastaidy. Joq, ol mūnysyna ökingen
joq, bir ğana ättegen-aiy – kesteşiniŋ aşynasy kim i̇ekeni sol küii
belgisiz qaldy.
Al, darğa asuğa kesilgen beibaq äiel masqaralau arbasyna
minip äsker qosyndarynyŋ aldynan ötip jür, köileginiŋ öŋiri
aiyrylyp ketipti, qobyrap ketken kömirdei qara qolaŋ şaşy
kün säulesine şağylysyp jylt-jylt i̇etedi, jüzi bop-boz. Biraq,
Dögeleŋ jüzin tömen salğan joq, ainalasyna janarynyŋ nūry
öşken öli közimen mūŋaia qarap, basyn kekjitip tūra berdi – i̇endi
neni jasyrmaq?! Apyrmai, bireudi öz ömirinen artyq köruge de
Tau qūlağan
bolady i̇eken-au, i̇essiz mahabbattan tuğan balasy bolsa mynau!..
Biraq, i̇esirgen jūrt bärin de bilgisi keledi:
– Äi, qanşyq, qaida älgi düregeiiŋ? Kim ol?
Öz kinälaryn sezinu äli sanasyna jete qoimağan tobyrdyŋ
delebesi qozyp, qatigezdene tüsti, i̇endi olar özderiniŋ älgi jasyryn
künäsynan arylmaq bolyp şuyldasyp ketti:
– Darğa asu kerek saldaqyny! Tura qazir öltiru kerek! Kütetin
nesi bar mūnyŋ?!
Jazany ūiymdastyruşylardyŋ kütkeni de osy bolsa kerek,
olar qūtyrynğan tobyr kesteşiniŋ sağyn syndyryp tynady dep
oilağanğa ūqsaidy. Han nökerleriniŋ arasynan qağan üşin janyn
qiiüğa da bar i̇ekeni andağailap közge ūryp tūrğan zor dauysty bir
nūian suyrylyp şyqty. Astyndağy arğymağyn oinaqtatyp, sory
qainağan kesteşi mingen arbanyŋ qasyna jetip keldi, tumai jatyp
tūl jetim qalğaly tūrğan säbidi bauyryna basyp i̇empeŋdegen
Altyn küŋ de arbağa ilesip keledi.
– Käne, toqtaŋdar, – dep būiyrdy ol būlarğa. Sodan keiin
atty-jaiauly äskerler men qyzmetşilerge qarap aiqailai söiledi:
– Tyŋdaŋdar bäriŋ! Myna ardan bezgen jüziqara qazir kimnen
bala tapqanyn körsetip beruge tiıs. Biz onyŋ aşynasy kim i̇ekenin
biluimiz kerek. Ait, käne, myna tūrğandardyŋ arasynda balaŋnyŋ
äkesi bar ma?
Dögeleŋ «joq» dep jauap berdi. Tobyr tağy da guildesip ketti.
Arba jüzdikten jüzdikti aralap jüre berdi. Jüzbasylar quana
til qatyp jatty:
– Mende ondai käzzaptar joq! Mümkin ana jüzdikte şyğar?
Nūian bolsa, kesteşi äielden näresteniŋ äkesin körsetudi talap
etip, äskerdi aralap jüre berdi.
Mine, olar tağy da atty äskerlerdiŋ kelesi jüzdiginiŋ aldynda
tūr, älgi sūrağyn qaitalap qūia beruden nūian da jalyğar i̇emes:
– Käne, saldaqy, körset kimnen tuğanyŋdy!
Al, osy jüzdiktiŋ basynda jüzbasy İerden tūr i̇edi, astynda sol
Aqjūldyz aty. Dögeleŋ men İerdenniŋ közderi tüiisti. Jappai äbiger
men tobyrdyŋ şuylynan i̇ekeuiniŋ bir-birinen köz ala almai ūzaq
qarap qalğanyn, Dögeleŋniŋ dir i̇ete tüsip, onysyn bildirgisi kelmei
maŋdaiyna tüsken şaşyn qaiyrmaq bolğanyn, bir mezet jüzi du
Şyŋğys Aitmatov
etip qyzaryp, äp-sätte basyla qalğanyn i̇eşkim de baiqamai qaldy.
Dögeleŋ üşin i̇ekeuiniŋ köz janary şarpysuynyŋ özi ne tūratynyn,
osy sättiŋ ol üşin qanşalyqty auyr äri quanyşty i̇ekenin tek İerden
ğana tüsindi. Dereu i̇esin jiyp alğan Dögeleŋ nūiannyŋ sūrağyna i̇eş
abyrjymastan jauap berdi:
– Joq, balamnyŋ äkesi mūnda da i̇emes!
Jüzbasy İerdenniŋ basy sylq i̇etip salbyrai qalğanyn tağy
da i̇eşkim aŋğarğan joq, biraq ol bar küş-jigerin jinap, tük
körmegendei tūra berdi.
Jendetter jazany oryndauğa saqadai sai tūrğan. Qara şekpen
jamylyp, jeŋderin şyntağyna deiin türip alğan üş kisi tasasynan atty kisi körinbeitin alyp atandy ortağa alyp şyqty. Ağaş
tügil keide būta da kezdespeitin midai jazyq dalada köşpendiler
ejelden beri darğa asudyŋ osyndai täsilin qoldanatyn –
atannyŋ i̇eki jağynan i̇eki adamdy bir arqanmen nemese i̇ekinşi
jağyna qūm toltyrylğan qap bailap, bir adamdy asyp öltire
beretin. Kesteşi Dögeleŋge de osyndai qap daiyndauly tūr i̇eken.
Jendetter taiaqpen jasqap, jekirip jürip arbiğan siraqtary
ereŋ-sereŋ i̇etken atandy şögerip qoidy. Söitip, tiri januar
keipindegi dar ağaşy da daiyn boldy.
Dauylpazdarğa qaitadan jan bitti, biraq qylmystynyŋ demi
üziler sätte ğana qaharyna minu üşin äzirşe baiau ğana düŋkildep
tūr.
Nūian beibaq kesteşini keleke qylğandai älgi sūrağyn tağy da
qaitalady:
– İeŋ soŋğy ret sūraimyn. Misyz saldaqy, bäribir ölgeli tūrsyŋ,
myna küşigiŋ de aman qalmaidy. Seni qalai tüsingenimiz dūrys,
sonda kimnen tuğanyŋdy öziŋ de bilmeisiŋ be? Tağy bir oilanyp
kör, bälkim, i̇esiŋe tüser?
– Kimnen kötergenim i̇esimde joq. Būl basqa jerde jäne baiağyda
bolğan, – dep jauap berdi kesteşi.
Dala tösin i̇erkekterdiŋ qarqyldağan, äielderdiŋ şiqyldağan
külkisi basyp ketti. Beibaq äieldi bäri tabalap tūr.
Nūian da qūiar i̇emes:
– Sonda qalai bolğany, mūny qalai tüsinemiz, älde bazarda
kezdeisoq jolyqqan bireuden köterdiŋ be?
Tau qūlağan
– İiä, bazardağy bireuden! – dep qyrsyğa jauap berdi Dögeleŋ.
– Saudager me, älde i̇el kezgen qaŋğybas pa, bälkim, bazardyŋ
ūrysy şyğar?
– Saudager me, kezbe me, älde ūry ma – onysyn bilmedim, – dedi
Dögeleŋ.
Tağy da qarqyldağan-şiqyldağan külki dür i̇ete qaldy.
Saudager me, qaŋğybas pa, ūry ma – būğan bäribir i̇emes pe, i̇eŋ
bastysy, ondaimen ainalysuğa bazardan basqa jer tappağanynda
bolyp tūr ğoi!
Kenet sarbazdar sapynan bireudiŋ dausy i̇estildi de bäri jymjyrt tyna qaldy. Ol da jūrttyŋ bäri i̇estisin degendei saŋqyldai
söilegen i̇edi:
– Menmin ol balanyŋ äkesi! Bilgileriŋ kelgeni osy bolsa, ol –
menmin!
Eşkimniŋ qybyr i̇etuge şamasy joq, tym-tyrys – būl kim i̇eken?
Endi säl şydasa kesteşi äiel özimen mäŋgi birge ala ketetin qūpiiäny
özi aşyp, ajal tūzağyna öz basyn özi tyqqan qai i̇esalaŋ būl?!
Älgi aqymaqtyŋ kim i̇ekenin körgende i̇eldiŋ bäri i̇esinen tanyp
qala jazdady: atyn tebinip qalyp, jüzbasy İerden ortağa şyğyp
keledi. Aqjūldyzdyŋ tizginin tejep, i̇er üstinde üzeŋgige aiağyn
tirei köterilgen ol qorşağan tobyrğa ainala qarap tağy da aqyra
qaitalady:
– İiä, menmin ol! Al, mynau – meniŋ ūlym! Ūlymnyŋ aty –
Qūnan! Anasynyŋ aty – Dögeleŋ! Özim – jüzbasy İerdenmin!
Solai dedi de atynan qarğyp tüsip, Aqjūldyzdy alaqanymen
moinynan salyp qaldy, söitip boiyndağy qaruy men sauytsaimanyn jüre şeşip jan-jağyna laqtyra adymdap, i̇eki jendet
eki qolynan ūstap tūrğan kesteşige qarai bettedi. Ainala qorşağan
qalyŋ äsker äli tym-tyrys, ajalyna qasqaia qarsy qarap, öz i̇erkimen
ölimge bettegen adamğa bäri de taŋyrqai qarap tūr. Ajalyna
boisūnyp, tirlikten ümitin üzgen süigenine jaqyndai bere, jüzbasy
Erden tizerlep otyra qalyp, ğaşyğyn qūşağyna qysty, äiel qolyn
onyŋ basyna qoiyp, ajal aldynda qaitadan qosylğan i̇ekeui üntünsiz tūryp qaldy.
Sol sätte dauylpazdar da düŋkildep, äldeneden ürikken bir
tabyn siyrdai yŋyrana ökirip qūia berdi. Dauylpaz dausy jap-
Şyŋğys Aitmatov
pai bağynu men antalağan tobyrdyŋ qūştarlana tosqan tilegin
qanağattandyrudy talap i̇etkendei. İeldiŋ bäri i̇esin jinap ala
qoidy, bäri de bäz-baiağy qalpyna kelip, būiryqtar berile bastady – joryqqa daiyndalyŋdar! Dauylpaz üni būiryqty odan äri
şegelei tüsedi: biriŋ qalmai bäriŋ de öz şarualaryŋdy biliŋder.
Jendetter dereu iske kiristi. Olarğa kömekke tağy üş jasauyl
ūmtyldy. Jabylyp jürip jüzbasyny jerge alyp ūrdy da, qolyn
artyna qaratyp bailap tastady, kesteşi äieldi de söitti, sodan
keiin i̇ekeuin şögip jatqan atannyŋ qasyna süirep alyp keldi;
arqannyŋ bir ūşyn tūzaqtap, jüzbasynyŋ, i̇ekinşi ūşyn – atannyŋ
örkeşiniŋ i̇eki aralyğynan ötkizip kesteşiniŋ moinyna ildi; sodan
keiin jantalasa jürip, dauylpaz üni de jelkelep qūiar i̇emes, tüieni
ornynan tūrğyza bastady. Januar ornynan tūrğysy kelmei,
qarsylasyp jatyr. Auzyn arandai aşyp, baqyryp qoiyp, qarpyp
alardai-aq basyn i̇eki jağyna kezek sermeleidi. Alaida, taiaqpen
osqylağan jasauyldar jan qūia ma, bir kezde iıle büktetilip baryp
atan da ornynan türekeldi. İeki örkeşi baladai, özi de iri januardyŋ
eki qaptalynda bir jiyrylyp, bir sozylyp, ajaldy da birge qarsy
alğan i̇eki ğaşyq jantäsilim i̇etip jatty…
Dauylpaz düŋkilinen qūlaqtary bitip, jazany tamaşalaudan
közderi bosamağan qalyŋ tobyr qağannyŋ künnen qorğar daldasynyŋ
döŋnen jyljyp ketkenin, ämirşiniŋ janynan bir i̇eli qalmaityn
bir top kezeuildiŋ oğan ilese ketkenin baiqamai qaldy. Qağan jazalau jürgizilgen jerden aulaq ketkendi jön körip i̇edi, osy da jeter:
jaza oryndaldy, tipten, dittegen mejeden de asyp tüsti – tösektiŋ
qamyn basqadan joğary qoiğan bätşağar – älgi kesteşiniŋ aşynasy
qolğa tüsti, özi jüzbasy bolyp şyqty, tämam jūrttyŋ aldynda özi
kelip qolğa tüsip, laiyqty jazasyn aldy; älde mūnysy pendeşilik
pe i̇eken, kezinde Börte sūlu ülken ūlyn bosanğanda būl onyŋ anyq öz
belinen jaralğanyna sol küii kümändi bolyp qalğan-tūğyn, sol ūlyn
äli künge jaqtyrmaidy, bügingi jazalau kim i̇ekenin aqyry bile almai
ketken sol bir merkit jigitinen kek alğany i̇emes pe osy?!
Al, dauylpazdyŋ düŋkili jalğasa berdi, bir arqanmen kerilgen
eki ğaşyqtyŋ jansyz denesi i̇eki jağynan salbyrağan atanğa jol
beriŋder dep düŋkildeidi ol. Tüieniŋ i̇eki jağynda salaqtap kele
jatqan jüzbasy men kesteşiniŋ mürdeleri älemniŋ bolaşaq
Tau qūlağan
ämirşisiniŋ qandy tağy ornyqty boluy üşin şalynğan qūrbandyq
edi.
Dauylpazdar adamnyŋ janyn türşiktirip kürkirei berdi, külli
jasaqtyŋ qūlağy tūnyp, i̇eseŋgirep qaldy, maqsatynan qaitu degendi
bilmeitin hannyŋ degenine könbegen adamğa ne bolatynyn öz közimen
körgen är adam öziniŋ amandyğyna şükirlik i̇etip kele jatty…
Jendetter men jasauyldar jyljymaly dar – alyp atandy
jetelep bükil äsker men şaruaşylyq qosyndaryn aralap
şyqqannan keiin süigeni üşin qūrban bolğan i̇eki beibaqtyŋ mäiitin
aldyn ala qazylğan körge aparyp kömgenşe, dauylpazdar toqtamai
düŋkildei berdi.
Äsker ornynan qozğalyp, Şyŋğyshannyŋ qalyŋ qoly Batysqa
qarai qaitadan bettedi. San myŋdağan atty äsker men şaruaşylyq
jasaqtary, jolda azyq qylatyn aidauly mal, ūstalar men şeberler biri qalmastan Saryözek dalasyndağy älgi qandy oqiğa bolğan
jerden tezirek aulaq keteiik degendei aldy-artyna qaramai tūra
jöneldi, tek ne istep, ne qūiaryn bilmegen, tipten, öziniŋ bar i̇ekendigi
turaly i̇eskertuge de batyly barmağan bir-aq adam – qolynda japjas jetimegi bar Altyn küŋ ğana sol jerde qala bardy. Bäri de ony
ūmytyp ketti, onyŋ bar-joğyn biludiŋ özi Uiat siiäqty körinip, odan
aulaq ketuge asyqty, körse de körmegensip, beine bir örtten qaşqan
adamdai beze qaşty, i̇eşkimniŋ mūnda i̇eşqandai şaruasy joq i̇eken.
Endi birazdan soŋ bäri de sap tyiyldy, dauylpaz üni de, aiqaisüreŋ būiryqtar da basylyp, jelkildegen tular men jelbiregen jalaular da közden birjola ğaiyp boldy… Tek Saryözek dalasyn basyp ötken joryqtyŋ bağytyn siltegendei at tUiağy taptap, maldyŋ
tezegi qalğan jol ğana kökjiekke deiin sozylyp jatyr…
Aidalada jalğyz qalğan Altyn küŋ tüngi oşaqtardyŋ ornynda
qalğan şikili-pisili tamaqtyŋ qaldyğyn terip, jartylai müjilgen
süiekterdi qorjynyna tyğa berdi, bir jerde äldekim ūmyt qaldyrğan qoi terisin tauyp alyp, iyğyna asa saldy, tünge qarai säbiıniŋ
astyna töseidi ğoi, i̇endi amalsyzdan oğan ana boluğa tura keletin
boldy…
Altyn öziniŋ ne istep, ne qūiaryn, qaida bet alyp, qaida bararyn,
qaidan baspana tauyp, balany qalai asyraryn bilmei dal boldy.
Maŋqiğan meŋireu daladağy şaŋqiğan kün közi barda äldeneden ümiti
Şyŋğys Aitmatov
de bar i̇edi – kenetten äldebir baspana tabylyp, aidalada mal baqqan
şopannyŋ jolym üii kezigip qala ma… Söitip öz-özine demeu beruge
tyrysqan baiğūs küŋ aiaq astynan azattyq alyp, i̇ekinşi jağynan
oiyna alsa zäresi ūşa qorqatyn qolyndağy närestege de ie bolyp
şyğa keldi. Öitkeni, jas balanyŋ qazir-aq qarny aşady, oğan süt
kerek, äitpese, aştan öledi. Ol osydan qorqyp keledi. Biraq, qoldan
keler qairan joq…
Altynnyŋ bar ümiti – sap-sary bop sazaryp jatqan osy qu
dalada bireulerdi kezdestiru; i̇eger olardyŋ arasynda bala i̇emizip
jürgen äiel bolsa, balany soğan asyrauğa berip, özi oğan i̇erikti türde
küŋ bolar i̇edi…
Sorly äiel dala kezip basy auğan jaqqa – birese şyğysqa, odan
batysqa, odan keiin qaitadan şyğysqa qarai jüre berdi… Qolynda
jas bala, aialdau degendi bilmesten aiaŋdai berdi. Tüske qarai bala
qozğalaqtap, qyŋqyldap, i̇emşek sūrai bastady… Äiel onyŋ
jaialyğyn auystyrdy da jüre terbetip qaitadan jolğa şyqty. Biraq,
köp ūzamai bala qattyraq jylai bastady, birden-birge toqtamastan
şyryldap, tipten beti de kögerip ketti. Sol kezde Altyn toqtai
qalyp, janūşyra şyŋğyryp jiberdi:
– Kömektesiŋder! Kömek beriŋder! İendi ne isteimin?!
Ūşy-qiyrsyz keŋ dalada ne bir tütin, ne janğan ot körinbeidi.
Elsiz-susyz ien dalada köz toqtatar bir qara körinse ne dersiŋ!..
Ainalasynda tek bezere melşigen qu dala men tüpsiz tereŋ kök
aspan ğana, töbesin ainalyp bir şökim aq būlt qalyqtaidy…
Säbi jylai-jylai yqylyq ata bastady. Altyn sasqanynan
otyra qalyp balany jazğyra jöneldi:
– Mağan ne deisiŋ i̇endi, baiğūs bala-ai?! Öziŋniŋ düniege kelgeniŋe
jeti-aq kün boldy! Tumai jatyp sorlağan beibaqsyŋ ğoi sen!.. Sen
jetimekti nemen asyraimyn? Körmei tūrsyŋ ba, ainalada i̇eşkim
joq! Bükil älemde tek i̇ekeumiz ğana qalyppyz, i̇eki beibaq, sonsoŋ
aspandağy bir şökim aq būlt ğana, kerek deseŋ qūs ta ūşpaidy būl
jerden, tek sol aq būlt ğana qalyqtap jür… Qaida baramyz i̇endi?
Nemen asyraimyn seni? İekeumizdi aidalağa tastap ketti, äkeŋ men
şeşeŋ bolsa – ölgen, olardy darğa asyp, qara jerge kömip tastady,
soğysta nesi bar i̇edi solardyŋ, adam degen bir-birimen qyrylyspasa
jüre almai ma osy, tu köterip, dauylpaz ūryp, ne izdeidi i̇eken solar,
Tau qūlağan
ainalyp kelgende, mine, ömirge kelmei jatyp jetim qaldyŋ…
Balany kökiregine qysa ūstağan Altyn osylai tūra berse
janyn jegen qaiğydan kökiregi qars aiyrylyp keterdei sezinip,
dala kezip jügire jöneldi… Al, säbi bolsa mūny qaidan ūqsyn,
ol da tiri jan, özine keregin sūrap, anasynyŋ jyp-jyly sütin
izdep şyryldap jylai berdi. Amaly qūryğan Altyn tasqa
otyra qalyp, közinen jasy būrşaqtai tūryp, aşumen köileginiŋ
öŋirin aiyryp jiberdi de i̇eşqaşan bala i̇emizip körmegen, uaqyty
kelip seme bastağan mamasyn balanyŋ auzyna tyğa saldy.
– Mä sağan! Mä, i̇eme ğoi! Kör öziŋ! Käri şandyrdy talmağannan ne
şyğar i̇eken! Sütim bolsa aiap otyr deisiŋ be senen, sorly jetimek?!
Köziŋ jetti me i̇endi? Olai bolsa mazalai berme meni! Oibai-ai, ne
aityp kettim men? Şandyry nesi, jetimegi nesi! O, Täŋirim, nege
sonşa jazalaisyŋ meni?!.
Al, bala bolsa auzyna i̇emşek tiısimen jylağanyn qūia qoiyp,
bar denesimen ūmsyna tüsip, qyzyl iegimen talmai soryp, quana
jyltyrağan közin bir aşyp, bir jūmyp, rahattana şolpyldata
tüsedi.
– İiä, qalai i̇eken? – dep sūrady äiel şarşaŋqy keiippen. – İendi
köziŋ jetken şyğar? Bos i̇emşekti sora bergennen i̇eşteŋe şyqpaidy
ğoi. Qazir būrynğydan da beter baqyratyn bolasyŋ, i̇elsiz-künsiz
qu dalada sütti qaidan tabamyn sağan? Köp bolsa, aldadyŋ dersiŋ,
aldağanym joq, seniŋ köziŋdi jetkizgim keldi. Ömir boiy küŋ bolyp
ötsem de i̇eşqaşan aldap körgen i̇emespin. Anam mağan bala kezimnen
üiretken, bizde, Qytaida, bizdiŋ tūqymda bireudi aldağan adam bolğan
emes. Şamaly aldanyş qyla tūr, qazir bar şyndyqty öziŋ de biletin
bolasyŋ…
Altyn küŋ qanşa qatigez de i̇erepeisiz bolğanymen, bäribir bolmai
qoimaityn oqiğağa özin-özi daiyndap, säbiımen osylai söilesip
otyrğan, bir kezde taŋdanğannan öz közine özi senbei şoşyp ketti –
jas säbi bos i̇emşekten aiyrylar i̇emes, qaita şökimdei jüzi nūrlana
tüsip, myrğamğa batyp jatyr…
Altyn demin işinen ala tyna qaldy da abailap qana mamasyn
säbidiŋ auzynan suyryp aldy, kenet ürpisinen appaq bop süt
tamşylap qūia bergende sasqanynan yşqynyp qaldy. Dereu
qaitadan mamasyn säbidiŋ auzyna tyğa salyp, izinşe qaitadan aldy,
Şyŋğys Aitmatov
iiä, şynymen süt şyğypty… İemşeginen şynymen süt sorğalap
tūr! Kenet boiyna äldebir alyp küş bitkendei boldy.
– O, Täŋirim! – dep tebirene til qatty Altyn küŋ. – Tösimde süt
paida boldy! Nağyz süttiŋ özi! İestip tūrsyŋ ba, säbiım, i̇endi sağan
men ana bolamyn! Ölmeisiŋ i̇endi! Kök Täŋiri köz jasymyzdy körip,
şapağatyn tökti bizge! İendi sen, meniŋ ūlymsyŋ! Atyŋ – Qūnan, äkeşeşeŋ seni solai atağan, al, olar bir-birin şyn süigen bolatyn,
biraq, sol üşin seni ömirge äkele sala, özderi ömirmen qoş aitysty.
Osyndai keremetti jasağan, seni aman alyp qaluym üşin boiyma süt
bitirgen qūdiretti küşke alğys ait, balam!..
Būryn-soŋdy i̇estip-körmegen ğajaiyp oqiğadan i̇esinen aiyrylyp
qala jazdağan Altyn ystyqtap ketti, maŋdaiynan şyp-şyp ter
şyqty. Ainalasyna alaqtai qarap, saiyn daladan közge iliner
eşkimdi baiqamady, ne bir adam, ne bir qybyr i̇etken jandy maqūlyq
körinbeidi, tek aspan tösinde şaqyraiyp kün tūr jäne töbesin
ainala bir şoq aq būlt ğana qalyqtap jür...
Sütke toiğan säbi jaŋa tabylğan anasynyŋ qolynda jatyp rahattana ūiqyğa ketti, tynysy baiaulap, maujyrai bastady; al, äiel
bolsa, soŋğy künderi basynan ötken oqiğalardy tügel ūmytyp,
qūlağynda äli de tūnyp tūrğan dauylpazdyŋ dybysyn da jadynan şyğarmaq bolyp, būryn aŋğaryp körmegen tätti sezimge – bala
emizgen ananyŋ meiirli sezimine bölenip, sol sezimnen aspan men
jerdiŋ jäne ana sütiniŋ birligin tüisinip, būiyğyp otyra berdi…
Al, joryq odan äri jalğasyp jatty… Dünieni titirentken
jaugerdiŋ qalauyna qaltqysyz bağynğan dalanyŋ qalyŋ qoly
batysty betke ūstap jöŋkilip keledi. Tümen-tümen äsker,
şaruaşylyq qosyndary, tabyn-tabyn mal...
Qasynda küzetşileri men nökerleri, aldynda jibek matağa
monşaqpen kestelengen auzynan jalyn şaşqan qaharly aidaharlar
beinelengen jauyngerlik tulary men jalaulary jelbiregen
Şyŋğyshan öziniŋ boldyru bilmes tūlpary – tağdyrynyŋ özindei
erekşe tüsti – qara qūiryq, aqjal Qūba jorğasynyŋ üstinde
jeldirtip keledi.
Jorğanyŋ qūima altyndai tūtas bitken tUiağynyŋ astynda
döŋgelenip qalyp jatqan jer keiin qarai syrği tüskenimen tausylar
emes, qanşa jürseŋ de jetkizbes kökjiekke deiin sozylyp jata beredi,
Tau qūlağan
tipten, jürgen saiyn qosyla tüsetindei. Äiteuir, äzirşe şeti de, şegi
de körinetin türi joq. Jer betindegi bir tüiir qūmdai bolğanymen,
osy ūşy-qiyrsyz dünieni jeke bilemek bolğan qağan közi jetse de,
jetpese de bükil älemdi bauyryna basudy armandap keledi. Dünieniŋ
tört qūbylasyn tügel bileuşi degen ataqqa jetkeni de osy şeksiz
bilikqūmarlyqtan bolatyn. Qazirgi joryğynyŋ maqsaty da osy…
Qağannyŋ jüzi sūsty, özi köp söilemeitin, solai boluğa tiıs
te i̇edi. Biraq, onyŋ jan düniesinde ne bolyp jatqanyn i̇eşkim
bilmeitin. Kenet ol astyndağy atyn kilt būryp, soŋyna i̇erip kele
jatqan nökerlerimen qaqtyğysyp qala jazdağanda zäresi zär tübine
ketken baiğūstar äzer degende jaltaryp ülgerdi, biraq būğan ne sebep bolğanyn i̇eşkim tüsingen joq. Qağan qaltyrağan qolymen közin
kölegeilep tūryp, kök aspandy tügel tintip şyqty – biraq, şoq
būltty köre almady, ol ne keiindep, ne kidirip qalmağan i̇eken, alda
da, artta da bolmai şyqty…
Joryqtyŋ alğaşqy küninen bastap töbesinde ainalyp jürip
alğan aq būlt söitip aiaq astynan joq bolyp ketti. Sol küni de,
ertesine de, on kün ötken soŋ da ol qaitadan paida bolğan joq.
Qağannyŋ aq būlty iesin birjola tastap ketken bolyp şyqty.
Kök Täŋiriniŋ özinen teris ainalğanyn Şyŋğyshan tek İedilge
jetken kezde ğana ūqty. Ūqty da toqtady. Batys älemin jaulap aluğa
ūldary men nemerelerin attandyryp, özi Örtöske qaita oraldy,
sol jerde ömirden ozyp, süiegi jan balasy taba almastai jasyryn
jerlendi…

Click or select a word or words to search the definition