Senim

BIRINŞI BÖLIM
Ğirat qyzy. Hiua ömiri.
Zeliliniñ qaşuy. Mahambet, Balabek,
Jantas, Nūian jəne adailardyñ
«qūdaiy» — Süiinqara.
— İeliñe qaitamysyñ?— dedi qyz.
— İə,— dedi ol.
— Meni birge əketemisiñ?
— Joq.
— Osynda tastap ketesiñ be?
— Joq.
— Padişahqa qaiyryp beresiñ be?
— Joq, joq, deimin, joq!..
— Keşir, myrzam,— dedi qyz.— Aldyña aşyq kelip, qymsynbai
söilesuge üiretken öziñsiñ. Mağan, sen kün, i̇emessiñ deuşi i̇ediñ ğoi. Men
degende i̇esigiñdi aşyq ūstadyñ, qysym - qaqpai körgenim joq. Əieldi ərine
qarap qana bağalauğa bolmaidy, bizdiñ auyldyñ qyzdary betterin jappai,
aşyq jüredi, i̇egesse—i̇erkekten kem i̇emes deitinsiñ. Qalğym kelmeidi
senen... Ūrğaşynyñ Uiañdyğy i̇er jigitke jük bolmas. Əieliñ əmirşim
bolsyn, aitqanyñ i̇eki i̇etpespin...
Ol qyz aldynda tūr. Dulyğasy tar terezeden tüsken kün səulesimen
şağylysyp jaltyraidy. Üstine kigen aq sauytty, basyndağy ükili
dulyğany əbden jarqyrata tazalap bergen de myna qyz. Tek qanjary men
semserin ğana qyz qolyna i̇eşqaşan senip tapsyrğan i̇emes-ti.
Qyz biledi — jigit jol qamynda.
Mūny i̇endi tastap ketetini haq. Biraq qaşan? Bügin be, i̇erteñ be ne birer
aptadan soñ, ba — onysyn əli aita qoiğan joq. Biraq qoştasar səttiñ
taiağanyn qyz sezip tūr.
— Sonda bir allanyñ özine tabystap ketpeksiñ be?
— Joq!..— som temirdei salmaqty jigit qoly qyz moinyna artyldy.
Köz jasyn körsetkisi kelmegen qyz betin salqyn kireukege basqan qalpy
jigit qūşağyna kire tüsti.
— Seni tabaldyryqtan attap şyqpai jatyp-aq, ūstap ap qaita satyp
jiberui mümkin nemese qoldan-qolğa jügirtip, nəpsige qūrban i̇eter...— dedi
jigit qolañ şaşty sipap tūryp.— Bū qalada jañğyz - jarym qalu sen
tūrmaq, jaujürek jigitke de qorqynyşty.
— Bildim,— dedi qyz asyğa söilep,— bildim, myrzam! Osy uaqytqa
deiin qalaişa tüsinbegenmin?.. Sen meni öltiresiñ. Süietiniñ ras bolsa,
öltirip ketesiñ! Baqyt degen osy ğoi, myrzam. Rizamyn būğan da... sağan
duşar i̇etip, mahabbatyna bölegen allağa da şükir. Jūmaqtyñ törinde qaita
kezdesu üşin, basqanyñ qorlyq-zorlyğyn körsetpei, abyroiymdy aq
saqtau üşin sen meni öltirip ketesiñ... Seniñ qolyñnan jan tapsyrsam,
armanym joq. Qaşpaimyn odan. Ündistannyñ, radjpurlary men bizdiñ
i̇eldiñ i̇erkekteri bastaryn ölimge bailap, jağadan alğan jauğa qarsy aqtyq
aiqasqa attanar aldynda öz əielderin dūşpan qolyna tüspesin dep mert
qylady... Ondai ölim qasietti ğoi! Ğaşyqtardyñ jan-jüregin o düniede
köktegi iemniñ özi jalğastyrady...— dep, şyğyp kele jatqan künge qarap
jalbarynyp tūrğan qyzğa sözin bitirtpei şort üzdi, İyğynan şeñgeldei
ūstap, tartyp qalyp i̇edi, temirdei sausaqtary tym qatty batyp ketti bilem,
qyz şalqalai berdi. Tizesi dirildep, jigit qolyna asylyp tūr. Batyr qalşqalş i̇etedi:
— Sen, ūrğaşy, ne tantyp kettiñ?!
— Aşulanba, myrzam, men baqyttymyn... Tek əkeme dūğai səlemimdi
jetkizseñ boldy,— dedi qyz iyğynyñ auyrğanyn sezdirmei. İnabatty
jüzinde ölimge bekem bel buğan şeşim bar. Jəne de sol şeşimine riza
pişinmen sabyr saqtap, ğaşyğynan qoştasar səttiñ soñğy ləzzatyn
kütetindei syqai tanytady.
Al jigitte ün joq. Tütikken aşu men meiirban janaşyrlyq qatar kep,
añtarylyp tūr. Aqyry ne derin bilmei, qyzdy būryştağy özderi tünep
şyqqan tösekke tastai saldy da:
— Səlemiñdi əkeñe öz auzyñmen aitarsyñ. O, zūlmat dünie!— deni
i̇esikti teuip aşyp, syrtqa ata jöneldi. Şyğyp bara jatqanda qylyşy
bosağağa soğylyp sañğyr i̇etti.
— At qaida? Töke, əkel beri Aqjaldy! Nūianğa ait—keruendi küzetuge
i̇eki jigit jibersin. Qyzylbastar körinisimen mağan habar bersin.— Aiağy
üzeñgige iliner - ilinbesten atyna lyp i̇etip minip aldy. Qasyna tory
aiğyryn oiqastatyp? Jantas ilese ketti.
— Bizdi bügin tospañdar!
İekeui qaqpadan şyğa bere-aq şaba jöneldi.
Qojasynyñ ne dep ketkenin mülde ūqpağan qyz tösektiñ bas jağyndağy
jastyq ornyna qoiylğan törge betin tösei qūlady.
Tegi, Haiuanğa kelgeli dəl qazirgisindei qorqyp körgen joq-ty. İeger
būğan deiin özin allanyñ qūzyryna tapsyryp, kez kelgen kisiniñ soñynan
qyñ demei i̇ere berer bolsa, i̇endi mine, jüreginde mahabbat otyn tūtatyp,
tal boiyndağy küñge tən tömenşik, būiyğy, jasyq minezderin joiğan
jannan qalaişa ajyrap qalaryn bilmei dal bop otyr.
***
... Auğanstannan Hiuağa kelgende olar on bes i̇edi.
Məhəllağa1 kirisimen bau işindegi salqyn kölşikke şomyldy
şüpirlesip. Syrttarynan būlardy osynda satuğa zorlap kelgen saudager —
keruen basynyñ özi bağyp jürdi.
Sudan şyqqan soñ ol qyzdardy bəiterek köleñkesindegi kerege syndas
qaptai ösken anar būtalarynyñ tübine qaz - qatar tūrğyzyp qoiyp, aspaisaspai qarai bastady. Əsirese Ğirat qyzyna qyzyğa qarap, qasynda ūzaq
tūrdy. Sonan soñ jağynan sipap, terşigen alaqanymen qyz keudesin bir
basyp ötti de:
— Öziñ beiiştiñ bağyndağy periştedei i̇ekensiñ,— dedi.
Ətek jigit qyzdardyñ su jağasynda şaşylyp jatqan i̇eski köilekterin
jinap aldy da, jaña kiım taratyp berdi. Saudager de dən riza.
— Senderge köz toimastai körik bergen jaratqan ieme qūldyq.
Hiuanyñ i̇erkekteri sūlulyqty bağalai biledi. Baqtaryñ aşylsyn,— dedi
de Ğirat qyzyna qaita būryldy:— Atyñ kim i̇edi?
— Nūrbal,— dep sybyrlady qyz, saudagerdiñ betine tura qarai almai.
— İenşalla, hanğa tartar syiymnyñ asyl alqasy sen bolaryñ haq...
Tek ūnai bil, jağyna bil, Ğirattan ūşqan kepterim, Şirazdan jūlğan
rauşanym, kerdeñ basqan kiıgim, ləzzaty i̇eren biıgim, dep tamsanar bolsyn
öziñe. Allanyñ rahymy jausyn... Əi, qūl! Ora myna qyzdy ülde men
büldege.
Basqa qyzdar būğan əri qyzğana, əri jabyrqai qarap, ün qatqan joq.
— Han jüregin jūmsartyp, köñilinen şyğa bil, aianba, aiala, sonda ol
bizge de oñ közimen qaraidy,— dep saudager saraiğa aparar aldynda da
ügittep qūiar i̇emes.
Saraiğa əkelerde ülbiregen kögildir bet perdesiniñ üstinen qara
jelbegei bürkedi. Taq qoiylğan keñ bölmege kirgizer aldynda bürkenşigin
alyp tastady.
Sən-saltanat, jym-jyrt tynyştyq. Qyz ainalasyna, taqqa, onyñ
üstinde otyrğan qūdireti küşti əmirşige köz tastağysy kep tūr, biraq
basyn köterip, bet perdesin aşuğa batyly barmady.
Saudager aldymen hanğa inju-marjan, qamqa, doqaba - jibek, aluaşeker, baldağyna gauhar tas ornatqan qanjar, öñirine altyn oqa ūstağan
şekpen siiäqty asyl zattardy tartu i̇etti. Sosyn qyzdy əkeldi jetelep.
Ülbiregen bet perdeden üi işi qara köleñkelenip, aiqyndalmai būlyñ
körinedi. Saudager sezin üzbesten qyzdy aqyryn ğana alğa iterdi. Taqtyñ
aldynda tūrğanyn sezdi de, tez tizerlep, büktetile qaldy.
— O patşa ağzam, arğysy arab i̇eli, bergisi parsy jeri auzyña qarağan,
zor mərtebeli taqsyr! Jəmşidtei qyzmetşi qūly, Keserdei qaqpaşy
qoly bar qūdiretti padişah, allanyñ sülderi jəne jerdegi uəziri,
Jeiqūnnyñ 2, Ürgeniş pen Horezmniñ əmir iesi! Auğannyñ möldir
būlağynan şyryn jiğan mynau balşeker güldi tartu i̇ettim öziñe.
Baqşañda şeşek atyp, jainai bersin...
Saudagerdiñ taramys sausaqtary qyzdyñ iyğyna kep jarmasty. Jepjeñil jelbegei susyp jerge tüsti. Qyz kirpidei jiyrylyp, qimylsyz
qatyp qaldy.
— Kiıktiñ lağyndai süikimdi i̇eken...
— Beiiş bağynyñ məuesi ğoi...
Hiuanyñ han saraiyna jinalğan yğai men syğailary —- bekzadalar,
saudagerler men bailar Nūrbalğa oñynan da, solynan da jūtyna qarap,
közderimen işip-jep barady. Qyz aşqaraq közqarastarğa şydai almai,
qatty qysyldy.
Ə dep işke kirgende ol qorqynyşyn basa almai, birazğa deiin
jüreksinip tūrdy. Birte-birte, sūltandar men sardarlardyñ sözin tyñdai
kele, olardyñ özine qyzyğyp tūrğanyn tüsinip, külimsirep qoidy. Allanyñ
özi qua, i̇emeksigen i̇erkekti qai ūrğaşy jek körsin. Nūrbal da boi toqtatyp,
basyn səl köterdi de, aldiiärğa qarağysy keldi. Biraq köre almady. Köz
aldyn aq mərmərdan qaşalğan keregeköz şarbaq kölegeilep tūr i̇eken.
Naqyşynda nəzik şeberliktiñ taby bar: sabağynan üzilgeli tūrğan jüzim
şoğy da, rauşan jəne lala gülderiniñ beinesi de sonşalyq bir
əsemdigimen közdiñ jauyn alady. Jasyl japyraqqa jaña tüsken qar
siiäqty appaq mərmərdiñ arğy jağynan aiaq astyna töselgen, qabyrğağa
ūstalğan qyzyldy - jasyl qūlpyrğan Horasan kilemderi körinedi...
Qyz basyn odan əri kötere tüsip i̇edi, közqarasy oqaly perdeginiñ baryp
tireldi. İendi tüsindi: şarbaqtyñ arğy jağyndağy han tağy i̇edennen
əjeptəuir köteriñki sufağa qoiylypty da, üstine tu tigilip, şəii - jibekten
istelgen şymyldyq jabylypty. Hannyñ özin köru üşin bügilgen beldi
jazyp, t.s köterilu qajet. Alaida būğan qyzdyñ batyly barmady. Bylq
i̇etpesten əmir kütip jata berdi. Mərmər şarbaqtyñ tor közinen bir kezde
baryp öziniñ tap qarsysynda i̇eki qolyn tizesine salyp, maldas qūryp
otyrğan aldiiärdy kerdi.
— Türegel,— dedi han sabyrly, öktem ünmen.
Qyz bel jazyp, ornynan tūrdy da, basyn köterdi. Qolañ şaşy susi
tögilip jalañaş arqasyn japty. Aldynda i̇eki ūrty sualğan, şikil sary
öñdi, köz ornyna mūz ornatyp alğandai suyq janarly adam otyr i̇eken.
Türine qarap jasyn ajyratyp bolar i̇emes. Jambasynda — köpşik, üstinde
—ülbiregen jeñil kiım, asyl tas ornatyp, altynnan soqqan əşekeileri
jarq-jūrq i̇etedi. Qyz denesin kezben tintip, işip-jep barady. Jūrt bir
sətke tynşi qaldy. Artynşa əmirşiniñ jüzi jylyp, qyzğa qarap külim
qaqty. Jinalğandar da qaitadan jamyrap qūia berdi.
— Körkine köz toimastai hasa sūlu...
— Talşybyqtai būraluyn şirkinniñ!..
— Ləila da özi, Şyryn da özi...
— Aqyndar qaida?! Öleñge qosar müsin ğoi. Jyrlau kerek jaqsylap.
Jainatsyn aldiiärdyñ gül - baqşasyn,— dedi kögildir barqyttan tikken,
kümis əşekeili şoşaq börikti kisi. Özi taqtyñ oñ jağynda otyr, qolynda
— pil süieginen jasalğan taspiq.
Han bolsa, aşqaraq közin auğan qyzynyñ əli tolysa qoimağan balañ
tösinen audarar i̇emes. Qyz da qorqynyşyn bylai qoiyp, aldyndağy suyq
janarly sary kisige taisaqtamai tūra qarady. İendigi tağdyry osynyñ
qolynda i̇ekenin biledi.
Taqtyñ qasynda qara saqaldy bireu şirenip tūr. Ainalasyna sabyrly
keiippen syzdai qaraidy. Nazarynan i̇eş nərse qaltqy qalatyn i̇emes.
Jiylğan jūrtty bastan-aiaq i̇eşkimge baiqatpai tinte qarap, əlsin-əli
kögildir şalma salğan şalğa kez tastap qūiady.
«Uəzir - au»,— dep oilady Nūrbal.
— Berişterdiñ aqyny keldi, taqsyr, qabyldauyñdy kütuli. Onyñ
Bökei ordasyndağy dañqy Mahmūt paluannyñ Horezmdegi dañqynan bir de
kem i̇emes... Mynau totyñyz sol jigitke laiyqty syi bolar i̇edi,— dep
sybyrlady uəzir səl i̇eñkeiip, közimen auğan qyzyn nūsqap.— Sizdiñ
jomarttyğyñyz jaily habar Jaiyqtyñ arjağyndağy jalpaq dalağa
jaiylary haq. Alla būiyrtsa, ülesine üiir-üiir jylqy alasyz olardan.
Jəñgir töbetke qarsy şyqqan Mahambet pen Qaiypğali sūltandy
jetektiñ i̇eki jağyna qatar jegip alasyz da, İedil men Jaiyq arasyndağy
jazirany basa-köktep, josyltyp ötesiz. Işki ordanyñ jauynger qazaqtary
tügeldei qolyñyzğa qaraidy. İedilden Ğiratqa deiingi barlyq jol
alaqanyñyzda bolady... Hiuany kəpirlerden qazaq qorğaidy.
Onyñ sözin hannan basqa i̇eşkim i̇estigen joq. Jūrt nazary tügeldei
auğan qyzyna auyp ketken i̇eken.
— İei, alyñdar tartudy! Auğan saudagerine fərmen3 beriñder. Satsyn
jainatyp, əkelgen jihaz - düniesin Hiua bazarynda. Myrzanyñ tilegin
oryndap, qasyna küzetşi jasaq qosyñdar. Horezm jerinen qoryqpai ötip,
qaitarynda Məskeuden asyl añ terilerin əkeletin bolsyn. Aumin!—dep
han oñ qolynyñ sausağyn şoşaitty.
— Ūly mərtebeli şahinşah, qasietti Hiua men Horezmniñ əmir iesi,
jomarttyğyn, şeksiz - au,— dedi saudager təjim i̇etip. Seniñ qūldyğyñda
jürip, qyzmetiñdi öteuge men daiyn.
Han bolar-bolmas qana basyn izep, jymiyp qoidy da, qolyn köterip
qaldy.
Saudager qolynyñ ūşyn mañdaiy men kökiregine basyp, təjim i̇etti de,
iılgen qalpy şeginşektep baryp şyğyp ketti.
— Beriş ruynyñ aqynyn kirgiziñder,— dep būiyrdy han.
Til qatpaityn dülei jasauyldar qaq jarylyp jol berdi, i̇esik aşyldy.
Beline bailağan semserin bir qolymen jambasyna qysa ūstağan jas sarbaz
qabyrğa jağalai otyrğan Hiuanyñ qasqa - jaisandaryn: bailardy,
imamdardy, saudagerler men sardarlardy tez şolyp şyqty da, jeñil
qimylmen batyl adymdap kep taq aldyna toqtady. Basyn da imesten,
aldiiär hanğa laiyq syi-qūrmet lebiz bildirmesten, qyzdan anadai baryp
tūrdy, tipti oğan köz de tastamady. Yzaly kübir köbeiip, otyrğandar gu i̇ete
tüsti. Han tastai tüiilip, sūp-sūr bop ketipti.
Nūrbal köz qiyğyn aqynğa saldy. Qysqa qoiğan qara mūrty bar, beti
jalpaq bitken, qara tory öñdi, iegi səl şyğyñqy. Basynda töbesi üşkir
dulyğa, oñ jaq büiirine əşekeili şolaq qanjar taqqan, sol jambasynda —
semser.
— Jeiqūnnyñ jebeuşisi, Horezmdegi barşa şahardyñ əmiri, Hiuanyñ
qojasy, Mūhambet paiğambardyñ ümbeti, qūdiretti şahinşah sağan öz
bağymyñ səni bolğan lala gülin syi i̇etip ūsynady. Auzynan şyqqan öleñi
ot oranğan söz zergeri bolğanyn, üşin tartady... Ua, qazaq aqyny, sen
Beriş pen Adaidyñ süiiktisi bolsañ janyn dinsizderge satqan imansyz
Jəñgir töbettiñ tepkisine tüsken külli qazaq rularynyñ maqtanyşy
bolsañ auğan taularynan kelgen mynau aru sendik bolady. Dəp i̇endi
əmirlerdiñ əmir iesi seni əz qanatynyñ astyna alady — sen onyñ küş qūdiretin jyrlaisyñ... Kemeñgerdiñ kemeñgeri, patşalardyñ patşasy
tüigen toqtam da osy, raqym da osy. Aumin!
Uəzir būl sezderdi töske tüsken temirdei taptap, maqamdap sozyp,
saltanatpen aityp şyqty.
— Rahmet sağan, Allaqūl han. Aitpağym—öz jaiym i̇emes. Jigit
namysyn basqanyñ qorğağany Jeiqūndağy balyqqa salğan aumen teñ.
Bərinen de azattyq pen bostandyq artyq. Syi - syiapatyña rahmet,
taqsyr, biraq sağan jyrşy bola alman. Şyryny şeker güliñdi alaiyn
dep te kelgenim joq sağan!— dedi aqyn.
— Sen öz dostaryñmen birge Hiuanyñ, bazarlarynda qaru-jaraq jiyp
jürgen körinesiñ. Sol üşin mağan Jəñgirdiñ basyn əkep beretin bolasyñ,
— dep syzdady han.
— İel atynan i̇elşilikke kep otyrğan joqpyn aldyña, jauynger i̇esepti
kep otyrmyn. Öz handaryna qazylyqty halqymnyñ özi aitady...
— Halqyñda alynbağan qūnym bar. Arğynğazy degen sūltandaryñ
meniñ qol astymdağy jerlerge basa köktep kiruden jasqanbady. Ūmytqan
i̇ekensiñ ğoi ony?!—dedi Allaqūl dausyn köterip.
— Sūltan — halyq i̇emes. Qoqan men Hiuanyñ qūşbegileri qazaq
auyldaryn şapsa, qazaq sūltandary Hiua qystaqtaryna qyrğidai tigen.
Sol üşin halyq kinəli me i̇eken?! İə, Arğynğazy öz nökeriñ i̇edi, asyñdy
işip, aiağyñdy tepti. Jylqyñdy üiir - üiirimen quyp, jer qaptyryp,
masqaralap ketti. Al sen bolsañ odan ala almağan kegiñdi qaimana jūrttan
alyp, kəriñdi Syr boiyndağy qazaqtyñ kedei auyldaryna töktiñ, jüzdegen
qazaq qyzdaryn kündikke sattyq... Myna syiyñ solardyñ öteui me,
qalai?...— dep aqyn Nūrbaldy nūsqady.
Yza qysqan han ornynan köterildi. Hiuanyñ namysqoi sardarlary
qoldaryn selebelerine sozdy. Aq oiuly, sereigen şoşaq töbeli qalpaq
kigen kisi ornynan atyp tūrdy.
— Jap auzyñdy, Mahambet! Beibastaqtyğyñ şekten şyğyp ketti.
Qyzyl tiliñ—qas jauyñ. Sorğalap tūr uy. Keşirim sūra! Neğyp sileiip
tūrsyñ?! Jyğyl aiağyna!...— dep zekidi ol.
— Aptyqpa, Qaibala, 4senimen söilesip tūrğanym joq,— dedi aqyn
sabyrly ünmen. Ūmytsañ, i̇esiñe tüsireiin, qūlaq sal. Qazaq maqaly:
«Jalğyzdyñ...» dep kele jatyr i̇edi, han sözin aiaqtatpai, ağa mirşabqa 5 ,
aqyndy syrtqa alyp ketiñder, dep işarat jasady. Jasauyldar
Mahambetke tap berip, qolyn qaiyryp i̇edi, aqyn bir-aq silkinip, bosanyp
aldy da, bas imesten şyğyp ketti.
Şikil sary Allaqūl han onyñ soñynan i̇ernin būrtityp, tistene qarap
qala berdi.
— Qūrmetti sūltan, söz tüiinin öziñ aitasyñ. Şairmen əñgimemiz tym
sozylyp ketti,— dedi uəzir meimandarğa bir qarap qoiyp. Anau qolyndağy
qūm sağatty töñkerip jiberip i̇edi, syzdyqtağan jylğa ydystyñ, bir
jağynan i̇ekinşi jağyna sorğalap qūiyla bastady.— İelşiler qabyldau
kütip tūr. Han bastapqy keipine qaita i̇enip tağy da bedireie qaldy.
Patşa men aqynnyñ jüz şaiysqanyna özin kinəli sanağan auğan qyzy
i̇endigi küii neşik bolaryn bile almai, əri Uiat qysyp, əri qorqynyş bilep,
əri jalañaş denesi toñazyp, bas kötermesten melşiıp tūr.
— Söile, Qaiypğali sūltan,— dedi uəzir.
Qaiypğali da sabasyna tüsken i̇eken, özine özi senimdi ünmen i̇eselep
söilei jöneldi:
— Qara halyqtyñ qarañğy - qaraulyğy qalğan ba? Mahambet degen sol
qaranyñ aqyny ğoi, taqsyr. Qūmğa qaqtalyp ösken jan asqar taudyñ
asqaqtyğyn bilmeidi. Kezbe kisi keñ dualdy tarsynar. Qara halyq
jūmaqtyñ jaqsylyğyn tüsinbeidi, jaqsy añşy qūmaidy qyran dep
ūşyrmaidy. Mahambettiñ Hiuada ölgeni qauipti. Qara qazaq onyñ i̇esimin tu
ğyp köteredi. Sen üşin onyñ baq işinde seruen qūrğanynan göri, dala kezip
jürgeni paidaly. Jəñgirdei dūşpan tiri tūrğanda ol mağan da kerek.
Rahymyñ mol, jomarttyğyñ şeksiz ğoi. Tek ədil şeşim qabyldağaisyñ,
qasietti taqsyr...
Aqylgöi uəzir tağy da hanğa i̇eñkeidi.
— Qyrda tağy da bir Tentek töre 6paida bolsa, sizdiñ, aqyl-oiyñyzdyñ
arqasynda ony Jəñgir hanğa qarsy aidap bolar i̇edi. Böriler birin-biri
talai bersin—qoidyñ köbi arystannyñ ülesine qalady,— dep sybyrlady
ol hanğa.
Allaqūl han uəzirdi ünsiz tyñdady. Hiuanyñ əskerbasylary qazaq
şairynyñ əlgindegi qylyğyna yzalanyp, özara küñkildesip otyr. Allaqūl
qolyn köterip, Nūrbaldy əketiñder dep əmir qyldy.
Aqynğa aparyp beriñder. Mahambet aqyndy bosatyñdar — bizdiñ
jarlyq osy...— dedi han dausyn köterip, sosyn Qaibalağa būryldy.—
Söziñ ras, sūltanym,—dep baryp, qaita tüzelgendei raimen,—Kişi
ordanyñ hany Qaiypğali myrza—dep toqtady.
- Ua, aitqanyñ kelsin, ūly mərtebeli padişah!
— Alla būiyrtsa... Aumin!—dedi kögildir şalma bailağan şal,
jūmbaqtai külimsirep, qolyndağy təspiğyn tartyp otyryp. Būl Hiua
mūsylmandarynyñ basşysy.
Şyğyp bara jatyp Nūrbal qarapaiym ğana kiıngen i̇erkekpen betpe-bet
kelip qaldy da, qabyrğağa qarai yğysyp, qol berdi. Būl kelgen Hiuanyñ
bas mūraby bolyp isteitin Munis aqyn i̇ekenin ol bilgen joq...
***
... Sarai qaqpasy aldynda Mahambetti i̇eki dosy — türikpen jigiti men
bozbala qazaq kütip tūrğan.
— Sonşa keşikkeniñ ne?—desti olar qosarlanyp.
— Ümit aqtalmady. Atty əkel, Jantas!
Bozbala bota tirsek, aqjal səigülikti köldeneñ tarta berdi.
— Allaqūl meni myna bir tartuyn bermekke şaqyrtypty,— dedi
Mahambet, köñildi ünmen Nūrbal jaqqa iek qağyp.
— Qaru ornyna qatyn syilağany jaman yrym i̇eken,— dep qabaq tüidi
türikpen jigiti.— Kim özi?
— Auğan qyzy.
— Keşe Allaqūl seni jyryñdy tyñdamaqqa şaqyrtyp i̇edi. Bügin syi sipat jasap qylmiiä qapty. İerteñ kisen salyp, şynjyrlap jürmese
neğylsyn. Zelilini7 de söitken. Baiqa, Mahambet, qapy qalyp jürme.
Auğannyñ sūluyna senuge bola ma? Qyzylbastar keide satyp kete beredi.
— Öleñ-jyrdy keşe men hanğa aitqan joqpyn, Munis aqynğa aittym.
Al auğan qyzyna kelsek, bū baiğūstyñ ne kinəsi bar? Han mūny saudagerden
syilyqqa apty.
— Aldy da sağan berdi ğoi. Jaman i̇emes. Zelilige de aina qatesi joq
osylai istegen,— dep qoimady Balabek.
— Zelili qaida i̇eken, bildiñ be? — dedi aqyn.
— Tünde üş qabat küzet qūiady i̇eken, al kündiz qaqpa aldynda ğana
qarauyl bar. Bir uys teñge berip i̇erteñ tüste kiretin boldym. Kəzir Zelilige
şerbet, külşe nan, qauyn aparyp berem.
— Külşe işinde hat, qauynğa tyqqan i̇egeu bar,— dep qosyp qoidy
Jantas.
— Jalğyz öziñdi kirgize me? — dep sūrady aqyn.
— İə, jalğyz özimdi. Aqşany küzetşilerdiñ bastyğy alady...
— Süiinqaradan ne habar bar, Jantas?
— Əli i̇eşkim qatynamady ğoi.
— Jaqyndap qapty degen sybys bar. Tegi, köp ūzamai kezdesetin
şyğarmyz. Hiuany qaltyratqan adailardyñ «qūdaiyn» öz közimizben
körermiz sonda...
— Soñyra aitarsyñ, Balabek,— dep Jantas onyñ sözin bölip jiberdi.
— Hannyñ qaqpasyna deiin qūlağy bar i̇estitin. Anau küzetşilerdiñ bizge
köz tiguin kerdiñ be. Seniñ türikpenderiñ ğoi. Soñymyzğa jansyzyn sap
qoiyp jürmesin.
Mahambet atyna qarğyp mindi.
—- Qaryndas, qolyñdy əkel!
Səigülik qyzdy şyr ainalyp şiyrşyq atty. Aqyn Nūrbaldy jerden
ilip ap, aldyna otyrğyzdy.
***
... Su toly mesterge tağylğan kişkentai qoñyraulardyñ şyldyry, su
tasuşylardyñ
şañ-şūñy,
i̇ersili-qarsyly
ötip
jatqan
arba
doñğalaqtarynyñ şiqyly, qaiyrşylardyñ jalynyşty üni men Hiuanyñ
tar köşelerinde top-tobymen şapqylap, oñai olja, jalğyz-jarym jemtik
izdep timiskilep jürgen qala küzetindegi jasauyldardyñ döreki aiğaiy
barqyrağan tüie dausyna ūlasyp, köşe boiyn adam aitqysyz dañğaza şuğa
kömip jiberipti. Qarsy kelgen būharlyqtar kerueni kötergen qoiu şañnan
tük körinbei ketti. Mahambet atynyñ basyn tartty.
Soñğy tüieni ötkizip jiberip jigitter bazar köşesine tüsti. Köşe
boiynyñ qabyrğa quysyndağy oryndarynan jarysa sarnap ūsaq
saudagerler otyr. Bazarğa jaqyndağan saiyn qalyñ nöpir köbeie berdi.
Müsəpir mügedekter men dəruişter, asqa qosatyn qalampyr, būryş
tərizdi şöp-şalam satuşylar men i̇esek quğyş lauşylar, qasapşylar men
naubaişylar; köşe boiynda palauyn pisirip, sorpasyn qainatyp jatqan
aspazdar, özbek, qazaq» qaraqalpaq, türikpen auyldarynan şyqqan ünsiz
kezbeler, aldyndağy qalyñ tobyrdy qyzmetşi -jasauyldarynyñ küşimen
qaq jaryp ötetin bailar; jahangez - jauyngerler, əitpese laiyqty basşy
nemese qoja izdep jürgen kəduilgi jol toryğyş qaraqşylar; quys quysty qoimai jylmañ qaqqan jeñgetai - deldaldar; alypsatarlar,
təuipter, aqysyn berseñ neden de bolsa tartynbaityn adamdar — kieli
qūdyğy, qyryq medresesi, qyryq meşiti, sansyz mūnarasy, sansyz mazary
bar qasietti Jeiqūn qalasy atanğan Hiuanyñ bas köşesinde kim kezikpeidi
deisiz.
İran men Ündistannan, auğandar men adailardan, Tibet pen Monğol
jerinen, İedil boiynyñ noğailarynan, Samarqand pen Qoqannyñ
saudagerlerinen, qazaqtyñ Kişi jəne Ülken ordalarynan kelgen köp keruen
qalanyñ ülken köşesine tüskende arnaly özendei bop ağady. Birinen-biri
qalysqysy kelmegen ismer ūstalar men közeşiler osy köşe boiynda
tūryp-aq temir ilep, qyş küidirip, neler ədemi būiymdardy jasap
jatady. Azan şaqyrğandai aiqailai da jamyrai söilegen jarşy balalar
attylynyñ da, jaiaudyñ da aiağyna oralğy bop jürgizbeidi. Əielder ğana
ünsizdik saqtap, ürpiısip jür. Pərenjilerin bürkei tüsip, qaiyrşyğa da,
bekzadağa da, jendetke de, dəruişke de yğysyp jol beredi. Mine, Hiuanyñ
i̇eñ basty köşesi osy, qaladağy jiyrma məhəllanyñ i̇eñ baiy da osy.
Nūrbal basyna japqan jūp-jūqa jaulyqtyñ arasynan ainalasyna
qyzyğa qarap keledi: mynau köşeler qanşalyq, las, qanşalyq şañğa
kömilgen bolsa, ūşar bastaryn təkapparlana kökke kötergen meşit
mūnaralary men kümbezder sonşalyq taza, sonşalyq symbatty. Tüie
örkeşinde ötkergen ūzaq sapardan keiin, asu-asu belder men qūlazyğan
şölderden keiin, jol boiy soqqan səndi rabattardan, şağyn qystaqtar
men ülken auyldardan soñ mynau qala da oğan Ğirat tərizdi şetsiz de
şeksiz, tüsiniksiz bop körinedi. Ol Ğiratty da keruen üstinen körgen-di.
Qyz pərenji jamylğan əielderge şūqşiiä üñiledi,— jas pa i̇eken, kəri
me i̇eken? Öziniñ jaña qojasyna da qorqa qarap, onyñ qoly denesine tigen
saiyn dir i̇ete tüsedi. İerkektiñ aldyna miñgesken de yqğaisyz ğoi. Bərinen
de jaña iesiniñ ün qatpauynan üreilenedi.
Hiuağa jetkenşe jol boiy keruen küzetşileri men tüie
aidauşylardyñ əñgimesine aldanyp, ūzaq sapardy ūiqymen ötkizgendei
i̇edi. Keruen basynyñ döreki qaljyñy men aiqai - ūiqaiyna onşama köñil
bölmei, qalğyp otyra beretin. Būl keruenniñ özi bir i̇esepten tuğan i̇eldiñ
soñğy silemindei dese de bolatyn. İendi, mine, saudager ony Hiuanyñ
hanyna syilady, al han mynau qūpiiä janğa qosty da jiberdi. Tuğan i̇elmen
jalğastyryp tūrğan soñğy jip üzildi. Jat qolyna tüsti degen osy ğoi.
Jaña iesi jyly şyrai körsete qoimady, auzyn da aşar i̇emes.
Soñdarynan ilesip kele jatqan joldastary da ündemeidi. Būlardyñ kim
i̇ekenin qyz bilmeidi, olar da būdan kimsiñ dep jön sūrağan joq. İesiniñ jau
quğan batyr, jyr şertken aqyn i̇ekenin Nūrbal aldiiär tağynyñ janynda
tūrğanda i̇estidi. Sonda ne artyq — han gareminde bolğan ba, əlde aqyn
üiindegi tirlik pe?..
Tegi, qinalyp ne kerek? Bəri bir i̇emes pe? Zaty bolsa ūrğaşy. Aqyn
qūşağynda otyrğany mynau. Tizgindi bosyraq ūsta degendei auyzdyğymen
alysyp kele jatqan aq jal qūla -jirenge qalyñ top qaq jarylyp jol
beredi. Januar birese aryndap ala jönelmek bop, birese şiyrşyq atyp
oiqastap keledi...
Aldaryndağy jaiau tūtqyndarğa at üstinen qamşy üiirgen han
jendetteri qarsy jolyqty. Tūtqyndar jalañaiaq, kiımderi jalba-jūlba,
i̇ezulerine qan qatqan, özderin kök ala qoidai i̇etip sabağan, bas-közderi
könektei bop isip ketken, qoldaryn qaiyryp bailap tastapty.
Aqyn tizginin tartty.
— Qaraqalpaqtar ğoi, qoñyrat ruynan şyqqan Aidostyñ8 sarbazdary,
— dedi Balabek Mahambetke jaqyndap.
Jantas kürsine söiledi:
— Qatal bolğanymen qara qyldy qaq jarğan ədil bi desedi ğoi.
Jeiqūnnyñ bas jağyndağy qūm işin panalaityn körinedi. Öz i̇eline syia
almai, tuğan şañyrağyn tastai qaşqan jannyñ biri osy. Qaraqalpaq
rulary da özara qyryq pyşaq, bastary birikpeidi...
— İei, tart qolyñdy!— dep zyğyrdany qainap aiqai saldy Balabek,
jendetterdiñ biri qamşy kötergenin kerip qalyp.— Qoly bailauly adamğa
əliñ jetedi i̇eken ğoi, ə? Jekpe - jekke qalaisyñ? Kəne, şyqşy bylai
öziñ!
Aqau da būğan alara qarap, naizasyna jarmasty. Qalşyldağan yzadan
basyndağy malaqaiy ūşyp kete jazdady. Balabek semserin suyryp alyp,
jemine atylğan barystai ūmtylyp i̇edi, Jantas şap berip atynyñ
şaujaiynan ala tüsti.
— Söziñde min joq. Biraq öneriñdi mūnda i̇emes, ūrys üstinde
körsetkeisiñ — dedi Mahambet tūtqyndar ötip ketken soñ.
Əlde Balabekke aitqanyñ əlde özine arnağanyn anyq añğartpaidy.
Jüz tüiindi semseriñmen bir-aq ūryp şeşpek i̇ekensiñ ğoi. Ondai is
allanyñ da qolynan kelmes, Balabek,— dedi Jamtas.
Jüz degen on i̇emes.
Balabek myrs i̇etti. Jantastyñ neni meñzep tūrğany i̇esine tüsti. Ol
küngi oqiğa jadynan keter me.
...Allaqūldyñ zeketşileri būlardyñ dariiä jağasynda tiguli tūrğan
jalğyz üiine şabuyl jasap, tonap ketkende özi jolda jürgen bolatyn.
Əkesin öltiripti. Üiine jetken Balabek jau soñynan ūmtyldy. Ūzatpai
quyp jetip, qylyş - qalqansyz, qolyndağy jalğyz soiylmen aiqasa ketti.
Joldastarymen Mahambet kezdespegende Balabektiñ süiegi dalada kömusiz
qalary sözsiz i̇edi. Olar Hiuağa ketip bara jatyp, mynau qaskünemdikke
kezdeisoq kuə boldy. Şydap tūra almai, Balabekke bolysty.
Han şapqynşylaryn keskilep öltirdi de, Mahambet nökerlerimen
ülken joldan şyğyp, qūm işine siñip ketti. Olarğa Balabek te ilesti...
Olar Hiuağa basqa jaqtan orağytyp, izderin əbden şatystyryp baryp
keldi. Sodan beri birinen-biri ajyrağan i̇emes...
— Ölekse añdyğan köp küşigen böri alatyn bir bürkitke qarsy tūra
almaidy,— dedi Balabek keş te bolsa öziniñ anadağy közsiz təuekelin
aqtağandai raimen.
— Qoñyrattan şyqqan Aidos dediñ. Jantas - au, seniñ de tegiñ qoñyrat
i̇emes pe?— dep Mahambet olardyñ sözin böldi.
— Men qazaq qoñyratynanmyn...
— İestip tūrmysyñ, Balabek? Tegi bireu — qoñyrat, söite tūra qazaq,
özbek, qaraqalpaq, türikpen bop qyryq, bölinedi. Hiuanyñ hany Allaqūl
da qoñyrat. Jendeti de, qūly da bir rudyñ işinde. Al sen bolsaq
qaraqalpaqtardyñ basy birikpeidi dep renjisiñ, Jantas. So birligiñ bizdiñ
qazaqta bar ma osy?!..—dedi Mahambet keiisti ünmen, tizgindi ūstauğa
kedergi jasağan Nūrbaldyñ qolyn bylai syryp tastap.
— Bylai qara, Mahambet, būl Şerğazynyñ medresesi. bizdiñ Fragi
jyrlağan türikpen əuletiniñ kieli orny. Əkem aitatyn — Fragidiñ özi de
osynda oqyğan dep. Men onyñ öleñderin bilem.
— Kəne, aityp jiberşi, Balabek,— dep Mahambet i̇eleñ i̇etti.
... İomud pen goklen şeru tartqan anau top,
Alğa ūmtylsa arqyrap, jol - soqpağy qalai köp!
Taudy būzyp, tas jaryp, taimai soqsa i̇ekpindep,
Qarqyny onyñ basylmas, i̇eşqaşan da tanaurap!..
Mahambettiñ öleñ joldaryn işinen qaitalap tūrğanyn Nūrbaldyñ
qūlağy şaldy. Balabek jyrdy aiaqtap, ünsiz ğana oilanyp qaldy da,
artynşa ər sözin salmaqtai söilep:
— Sonda bizde de birlik bolypty - au, ə, iomudtar men goklender tize
qosyp qimyldağan ğoi. Ol qai kezde boldy i̇eken? Qazir söitse, şirkin.
Allaqūldyñ tağyn titiretip, Zelilini būğaudan bosatar i̇edik - au. Aitypaitpai ne kerek, türikpenniñ qaq jartysy Allaqūldyñ qūldyğynda
jürgende yntymaq bolsyn ba. Anada əkemdi öltirip ketkender özim siiäqty
türikpender i̇emes pe...
— Aqyryn - i̇ei, mūndağy ərbir i̇esek tyñşy. Kördiñ be, əne, bazardyñ
darbazasy aldynda qanşama jybysqynyn, jürgenin!— dedi ərkez saq
jüretin qyrağy Jantas onyñ sözin bölip. Sosyn qaqpanyñ tap qasyndağy
temir syryqtarğa şanşyp qoiğan adam bastaryn körip kilt toqtady.
Kütpegen jerden Balabek atyn tebinip qap, oqşaulana alğa şyqty, bar
dauysymen aiqai saldy:
— Ua, jol beriñder sūltan myrzağa!
Qaqpa aldynda qarauylda tūrğan jasauyldar jaryla jol berip,
Mahambetke tağzym i̇etip qala berdi.
Bazarğa kirisimen Nūrbal özn Hiuadan alyp kelgen auğan saudageriniñ
kökala şatyryn birden köre qoidy. Jihazdaryn jaiyp tastapty: düriiä
jibek, künge şağylysyp jarq-jūrq i̇etken altyn-kümis būiymdar, oqaly
şekpen, közdiñ jauyn alatyn kəşmir matalary. Kilem tösegen taqtada
keruenbasy otyr, onyñ aldynda keruenmen birge kelgen on tört qyz
türegep tūr, bəri de betterin bürkep apty. Bai-manaptar men əsker basylar
auğan qyzdarynyñ bet perdelerin kezekpe - kezek kötere qarap, sūlularğa
bastan-aiaq köz jiberedi. İeki kisi bir qyzğa talasyp tūr. Bişarany birese
anau, birese mynau, kezek-kezek qolynan tartady. Mūrtynan külip saudager
otyr — sauda qyzğan saiyn bağa da öse tüseri haq. Nūrbal işinen,
mynalarğa qarağanda bağym bar i̇eken-au, dep şükirşilik i̇etti. Tipti kerek
deseñiz, mynadai jap-jas sūlu aqynğa miñgesip kele jatqanyna bir
i̇esepten quanyp ta otyr...
Topyraqtan soqqan qalyñ dualmen qorşalğan alañda ine şanşar oryn
joq. Bas qaqpanyñ aldyndağy i̇eki jaqqa qatar - qatar tigilgen şatyrlarda
jihaz - dünielikterin jaiyp tastap, alystan kelgen jat jerlik
saudagerler otyr. Qastaryna qyzmetşileri men qūldaryn i̇ertken dəuletti
alarmandar sauda qatarlaryn i̇ersili-qarsyly mañğazdana aralap jür.
Jol bögegen halyq nöpirinen qūtylu üşin Mahambet atynyñ, basyn
sol jaqqa būrdy. Qalyñ tobyr dereu sirep sala berdi. Şañ, üstinde
aiaqtaryn astyna basyp qatar-qatar otyrğan hatşylar men jarşylar
körinedi. Būlar qūrannyñ kez - kelgen süresin, Körūğly jaily qissany
nemese «Şahnama» dastanynyñ taraularyn jatqa soğatyn, qajeti bolsa
hannyñ atyna ötinişti de, qazyğa aitar şağymdy da taban astynda jazyp
bere qūiatyn jandar. Olardyñ syrtyn ala, dualğa taqau, qoldan jasağan
qağazdaryn saudalap ismerler jaiğasypty.
... Küş i̇emes jetkizetin ūlylyqqa,
Küş i̇emes tastap keter jer qylyp ta.
Jahanda qūrmet, qasiret — barlyğy da
Pendelikten i̇ekenin sen de ūmytpa...
dep basyna kir basqan şalma orağan, ūzyn aq saqaldy ündis
şiñkildegen əlsiz dauyspen qasietti «Pançetantadan» üzindi oqyp otyr.
Onyñ arğy jağynda dañğaranyñ dabyldatqan dübirine ilese qimyl jasap,
qytai syiqyrşysy öner körsetip jür.
Attar qalyñ jūrtty qaq jaryp keledi. Aiaq astynda qaiyr tilegen
kemtar - mügedekter zarlaidy...
Sandal ağaşynyñ jūpar iısi, qolqany qabatyn şañ men qolañsa
sasyğan ter, añdyğan jemis-jidek, şyjğyrğan i̇ettiñ tütini, şyrqağan ən
sazy, jylağan dauys sūñqyly, dabyl» dyñ, düñkili, sarnağam
jarşylardyñ, baqyrğan tüieler men aqyrğan i̇esekterdiñ qūlaq jarar aşy
üni birimen-biri ūlasyp ketken tolassyz şuyl — osynyñ bəri Nūrbaldyñ
basyn ainaldyryp jiberdi. Aldağy tirligi ne bolaryn bilmei saryla
kütken əne bir auyr künderde qaljyrağany jəne bar. Buyn - buynynan
müldem əl ketip, qūlap qalmas üşin i̇erdiñ qasynan myqtap tūryp ūstady
da, Mahambettiñ keudesine arqa süiep, jabysyñqyrai otyrdy...
Jigitter bolsa Şam şaharynda soğylğan almas qylyştardy,
kümistegen i̇er-tūrman, qalqan men kireuke - sauyt, bilteli myltyq, bolat
qanjar köremiz dep kep bögeldi...
Aqyrynda olar bazardyñ şetine de şyqty. Mūnda alystağy i̇elder men
jaqyndağy jerlerde qolğa tüsken, özbek qystaqtarynan, qazaq, türikpen
auyldarynan, orys selolarynan aidalğan tūtqyndardy tiridei satady
i̇eken. Aralarynda sonau Astrahan tübinen aidap əkelgen qauğa saqal
balyqşylar da bar. Būlardy Adai ruynyñ ataqty qaraqşysy Şəbek pen
soldattan qaşqan jaujürek ataman Andrei Strelşikov əkep satady.
Hiua hanynyñ jarlyğy boiynşa Andrei de, Şəbek te öz
sybailastarymen birge Kaspii teñizinde qaraqşylyq i̇etetin. Hiuadan
kelgen deldaldar tūtqyndardy solardan satyp ap, osy bazarğa əkelip
saudağa salady. Adam saudasy Horezm əmiriniñ qazynasyna köp paida
tüsiretin. Būnyñ özi təj ben taq qoñyrat əuletiniñ qolyna köşken on
segizinşi ğasyrdyñ jartysynan bermen qarai dəstürge i̇endi. Al taqqa
Allaqūl otyrğannan keiin qūl satudan tüsetin paida i̇eki i̇ese artty.
Mahambet toby jarşylardyñ, jamyrağan sözin
tūtqyndarğa köz toqtatpastan, aqyryndap şettei berdi.

tyñdamai,
— Ağaiyndar-au, qai i̇elsiñder?— dedi Jantas, qoldary bailanğan i̇eki
qazaq jigitin kergende şydai almai.
Ülkeni basyn köterdi, bet-auzy soqqydan könektei bop isip ketipti,
biraq ündegen joq.
—- Jeiqūnnyñ sağasyndağy qara qypşaqtar ğoi. Maldaryn aidap
əketken aldiiärdyñ sarbazdarymen şekisip qapty,— dedi top işinde tūrğan
i̇egde jastağy hiualyq, qazaq tūtqyndar üşin jauap qaitaryp.
— Al öziñiz Qaiypğali sūltannyñ nökerinen i̇emessiz be, myrza?
— Joq!— dep kesip aitty Mahambet.— Qanşa sūraisyñ mynalardyñ
qūnyna?—Saudagerge öktem ün qatyp, atağan bağasyn i̇estidi de, bir dorba
teñgeni aiağynyñ astyna laqtyryp tastady. Jantas qos jigitti matastyrğan
arqandy qylyşymen qiyp jiberdi. Jas tūtqyn Mahambettiñ aldyna
tizerlei jyğyldy.
— Qoldaryna bos degen qağaz be!—dedi Mahambet tepsinip.
— Qandai qağaz? Onyñ ne keregi bar?—dep saudager alaqanyn jaidy.
— Qūl degenniñ qūldyqtan qūtylmasyn şairlardyñ bilmegeni...
— Sender i̇endi bossyñdar. Būdan bylai öz i̇erikteriñ öz qoldaryñda,—
dedi Mahambet tūtqyndarğa. Jiylğan jūrt oğan tesile köz tigip tūr:
bireuleri riza bolyp qyzyğa, i̇ekinşileri atarğa oğy joq, syzdana qaraidy.
— Qazaq, aqyny Hiuada sūlu tañdap şapqylap jür! — dedi əldekim.—
Qaiypğali sūltan i̇ekeuiniñ nieti bir. Allaqūldyñ auyldardy şabuyna
bolyspaqqa kepti...
Yzadan qap-qara bop tütigip ketken Mahambet atyn yşqynta tebinip,
ata jönelgende beiqam otyrğan Nūrbal auyp qala jazdady. ? Qūrt ünsiz
qaq jarylyp, jol berdi.
— Ua, toqtañdar!—dep qyryldai aiğailady i̇egde tūtqyn.
— İə, ne aitpaqsyñ?— dep Jantas onyñ jolyn bögedi.
Myrzaña aita bar: mağan satqynnyñ aqşasyna alynğan bostandyqtyñ
keregi joq!—Tūtqyn i̇entige söilep tūr, i̇eki közi qantalap ketipti.
— Jap auzyñdy, aqymaq!— dep Jantas ony jotadan qamşysymen
tartyp jiberdi. Balabek Jantasqa jarmasty.
— Qarusyzğa qamşy jūmsamas bolar!
— Tantyğandy tezge salady!— Jantas qamşysyn Balabektiñ qolynan
jūlyp aldy.
— Qūtqarğyştar...— tūtqyn tisin şyqyrlatty.— Qazaq aqyny.
Jyrlağanda qyran köringenimen is - tūrpaty qarğadai ğoi. Sauğa sūrap
Hiuağa kepti. Syrym batyrdyñ, tübine jetken Hiuağa... Ua, öz i̇eliñ qaida
seniñ? Meni bosatyp jaqsy atyñdy şyğarmaqsyñ ğoi! Kim senedi meni azat
degenge? Qara, əni! Apa-qaryndastarymyzdy, aiauly analarymyzdy satyp
jatyr tobymen! Satyp al solardy! Qatyn i̇et...
İesinen aiyrylğandai sileiip qalğan Mahambet aşynğan jigitke
tikireie qarap tūr. Yzadan qalş-qalş i̇etedi. Būlşyq, i̇etteriniñ būlt-būlt
oinap, bolat serippedei şiratyla qalğanyn Nūrbal da sezdi. Kenet ol
qyzdy aldynan audaryp astady da, jylağan əielder jaqqa qarai şauyp
ala jöneldi. Qazaq əielderi — joqtau aityp tūrğan.
...Qaru-jaraq asynğan hiualyqtardyñ qorşauynda betteri aşyq,
qyzdar tūr. Būl qalada, jalpy külli Orta Aziiäda tek qazaq, əielderi ğana
perde, ne pərənji salmai, jūrt közine körine alady. Qyzdardyñ appaq
qudai öñderinen basqa i̇eşteñeni körmei, olardyñ solqyldap jylağan
dausynan basqa i̇eşteñeni i̇estimei, Mahambet keledi top jaryp. Arular
dalba - jūlbasy şyqqan köilekterin de, jaiylğan şaştaryn da jinai
almai, qorqynyştan, Uiat pen örtengen namystan jerge kirip kete jazdap,
qua - qua silesi qatqan kiıktei bop, bir-birine şağylysyp tūr. Olardyñ aiaq
astynda i̇eki betin josadai ğyp jyrtyp tastağan kempir joqtau aityp
jatyr:
... Qorğan qaida, i̇el qaida, i̇erler qaida?
Jalynğanmen jauyña, kelmes paida.
İerkek kindik qazaq ta qūryğan ba,
Tu tübinde tabysar joldas qaida?!
Ou, alla, öziñ jar bol jetimderge,
Bizge i̇endi i̇elim artyq ömirden de —
Hiuanyñ qorqaulary qan jūtqyzyp
Əñgir taiaq oinatar kərip i̇elge...
Ou, alla, azabyñdy mağan - aq ber,
Ara tüs mynau tūrğan jetimderge!..
Batyr aqylyn aşuğa jeñdirip, qolyn qaruyna sozdy. Mahambet sart
i̇etkizip qylyşyn qynaptan suyryp-aq aldy. Biraq qyzdardy küzetip
tūrğan jauyngerlerdiñ naizalary Mahambettiñ keudesine tireldi. Temir
şyqyrlady. Balabek pen Jantas aqynğa kömekke kelip ülgerip, siltengen
qarulardy qağyp-qağyp jiberdi. Mahambettiñ, aty aspanğa şapşydy.
— Aldiiärdyñ atymen əmir qylam, tynyştyq pen tərtip saqtañdar!—
degen dauys sañq, i̇ete tüsti. Bop-boz bolyp ketken Jantas tağy da
Balabektiñ qasyna kelip, iyq tirep tūra qaldy.
— Kimsiñ öziñ? Türiñe qarağanda sūltansyñ, is-qimylyñ qaraqşydai!
Ait, janyñ barda, əitpese işek - qarnyñdy şañğa aqtaryp tastaimyn!—
dep aqyrdy əsem kiıngen jauynger. Özi jerdiñ astynan şyqqandai lezde
paida boldy. Janynda hannyñ senimdi jendetteri — mirşabtar bar.
Mahambet dostarymen birge qorşauda qaldy.
Mirşabtardyñ bastyğy da keldi. Ol Mahambetke tesile qarap biraz
tūrdy da, sosyn aqyndy han saraiynan körgeni i̇esine tüsip, jaidary
jüzben külimsirep qūia berdi.
— Ömir - jasyñ ūzaq bolsyn, ūly padişahynyñ meimany!
Ol aqynğa neşe dürkin iılip təjim i̇etti de, baqyrauyq jauyngerdi
dañğoisyñ dep, jerden alyp, jerge salyp balağattap tastady...
— Siz bossyz, myrza. Mynany sizge ūlağatty aldiiär öziñizge degen zor
raqymy men iltipatynyñ belgisi retinde tartu i̇etedi!
Mirşabtardyñ bastyğy Mahambetke jiñişke ai bederi salynğan kümis
tabaqşany berdi. Būl Hiua handyğynyñ jerinde i̇eşkim timesin deitin
belgi...
Qyzdardyñ aiaq astynda jatqan kempir tağy da zarlap jöneldi.
Keskilesken şaiqas köruge jinalğan jūrttyñ ümiti aqtalmai, top ta
birtindep tarai bastady. Osy arada ğana Mahambet ainala qaptağan qaraqūrym halyqtyñ tügeldei qaru-jaraq asynyp alğanyn baiqady. Teginde,
adamnyñ qadyr-qasieti iyğyna asynğan qarulardyñ sany men sapasyna
qarap bağalanatyn siiäqty. Söz semserge berilgen şaq.
Bazar işi tağy da dañ-dūñğa tolyp ketti. Qaryzyn tölemegeni üşin
qūlağyn kesip tastağan bir bişaranyñ i̇esirik aşy külkisi adam janyn
azynata, aiazdai qaryp ötti. Betke ūrğan aptap pen ökpeni qysqan
qapyryqtan, oilamağan jerde jağağa jarmasqan pəle-jaladan bas
ainalyp, i̇eki şekesi solqyldai bastady. Jeiqūnnyñ suyndai neşe türli
kir-qoqys, laisañğa toly mynau teñizdei tolqyğan köpşilikten tezirek
qūtylğanşa tağat tappai keledi Mahambet. Atynyñ soñynan aiağyna
oralğan ūzyn jelbegeiine şalynyp jyğyla jazdap, üreii ūşqan Nūrbal
keledi dedektep jügirip.
Ol qalyp qūiam dep qorqady. Qalyp qoisa, bas salyp ūstap qalady da,
anau tūrğan qazaq qyzdarynyñ kebin kigizip satyp jiberedi dep qorqady.
Közin tars jūmyp alğan. Mahambetke jalbaryna qol sozyp, üzeñgisine
jarmasady, aiağyn qūşady. Əlginde Mahambet bosatqan jas jigit te
juasyp qalypty, Jantas mingen attyñ soñynan ünsiz jelip keledi.
— Əket mynalardy, Jantas! Əket deimin aiaqqa oralğy i̇etpei, apar
Tökege,— dep aqyryp qaldy Mahambet, alğa oza berip.
— Öziñ qaida barasyñ?
— Bəri bir i̇emes pe qolynan tük kelmeitin sorlyğa!
Mahambet taqymyn qysyp qaldy artyna būrylyp ta qarağan joq.
Balabek te ilese ketti. Ainaldyra biık qamal soğyp, tereñ örmen qorşap
tastağan han saraiy tūrğan töbeni orağyta şauyp ötti de, qalanyñ kişi
qaqpasyna qarai qūiyndata jöneldi. Üstine oqaly aq şekpen kigen sūsty
jauyngerdi toqtatuğa küzetşilerdiñ batyly barmady.
Mahambet pen Balabek qamal syrtyna şyğyp körinbei ketti. Nūrbal
tūtqynnan bosatylğan jigit i̇ekeui Jantasqa ilesip, qazaq məhəllalaryna
qarai aiañdady.
Qybyr i̇etken tiri jan joq, tar köşelerdi şarlap ötip, olar osy
məhəlladağy birinen-biri aumaityn kişkentai köp qaqpanyñ bireuine keldi.
Jantas taqyldatty. Işten şaşyn taqyrlap aldyrğan, üstinde keñ
jeidesi, būtynda qabyğan şalbary, aiağynda könetoz aqjem i̇etigi bar, aryq
deneli adam şyqty. Beline qaiqiğan şolaq pyşaq asyp alypty.
— Töke, myna qyzdy üige apar. Tynyqsyn, qanşa jol keşkenin kim
bilgen baiğūstyñ... Mahambet jiberdi,— dedi de, Tökeniñ əli de tüsinbei
tūrğanyn baiqap:— Zaty auğan ğoi. Mahambetke hannyñ özi aittyryp
qoiypty... Al myna jigitti syrt közge tüsirmei, jasyryn jolmen özimizdiñ
bir üige jetkiziñder. So jerden öziniñ qaraqypşaqtaryn tauyp alady.
Kiım-keşek, qaru-jaraq bersin. At tauyp beremiz. Atyñ kim, jigit?
— Nūian.
— Tym jas i̇emespisiñ öziñ?
— Jiyrma bestemin.
Töke qonaqtardy aulağa kirgizdi. Sosyn Jantasty bölek şyğardy da,
qūlağyna:
— Süiinqara batyrdan habar keldi,— dep sybyrlady.— Jūma küni
qamys arasynda kütpek. Tüie ötkeldiñ tūsynda...
— Mahambet Dariiäğa ketti. Sabasyna tüssin, özim qarsy alamyn ğoi.
Jantas bir kese qymyz işti de, attanyp ketti. Töke men Nūian aulanyñ
tükpirindegi at qoranyñ syrtynda i̇esken şağyn baqqa kirip joq boldy.
Əldeqaidan bir bala keldi de, qabyrğağa taqai qoiylğan i̇eski taqtağa
jaiğasyp alyp, Nūrbaldy alara qarap baqty da otyrdy. Teke qaitadan
kelip, qyzdy qaraköleñke salqyn bölmege aparyp kirgizgenşe əreñ
şydady. Sodan keiin ol su, külşe nan, jüzim əkep berip, qyzdy oñaşa
qaldyrdy.
Nūrbal üreii ūşyp, būryşqa baryp tyğyldy da, talaiğa deiin i̇esikten
köz almady, biraq işke i̇eşkim kirmedi. Aqyry aştyqtan özegi taldy bilem,
nan men jüzimdi apyl-ğūpyl jep aldy. Sosyn ydys-aiaqty jinastyryp,
qaitadan būryşqa baryp otyrdy. Jüregi ornyna tüsip, tynyştalaiyn
dedi. Közi ūiqyğa ketip bara jatyp, Ğirattyñ arjağyndağy tauda qalğan
kişkentai jerkepeni, i̇erteden qara keşke bel jazbai beinettenetin kəri
əkesin i̇esine tüsirdi. O baiğūs kölemi myna i̇esiktiñ arjağyndağy şağyn
auladan i̇eki i̇ese kişi, baidan jalğa alğan, alaqandai jerge atbūrşaq,
künjit, apiyn, bidai i̇egip tynym tappaityn. Atyzdy ainaldyra jügeri,
anar, şabdaly ösiretin. Əkesi myqty - aq diqan i̇edi, jylyna i̇eki önim
jinaityn. Sonda da qaryzyn ötei almaityn, qūldyñ aty qūl ğoi. Bərin de
qojasy iemdenip ketedi, Nūrbal da sonyñ menşiginde. Būny saudagerge
jibek şekpen men bir jylqyğa satyp jibergen de sol ğoi. Əkesi bergisi
kelmep i̇edi, qol-aiağyn bailap, sabap - sabap, anar ağaşynyñ tübine tastap
ketti. Tiri me i̇eken sorly?..
Ūiqyly-ūiau jatyp Nūrbal qyrqa - qyrqa belester men midai
jazyqtan asqan ūzaq joldy, apşyny quyrğan ystyqtan qyzaryp körinetin
tastaq sürleudi i̇esine aldy. Sonda alaulağan aptapty neşe kün keşti,
qanşa kru9 jer jürdi i̇eken? Köz aldyna tar oiyqtary üñireigen oq
rabattary, olardyñ meñireigen dülei küzetşileri keledi. Tar bölmedegi
balşyqpen sylanğan i̇edenge jaia salğan alaşanyñ nemese jöke töseniştiñ
üstine özi siiäqty kün, qyzdarmen birge qūlai ketip, köz şyrymyn alatyn.
Tipti tüsinde de tüieniñ örkeşinde jüretin: attağan saiyn işi-bauyry
solqyldap, kökiregi syzdaidy... Keide jol boiyndağy qūm qatqaq sür
qardai közge şağylysady, keide aiaq asty jol i̇emes, dal - dūly şyqqan
qañyltyr siiäqty körinedi...
Qyz keş ūiandy. Kün səulesi tar terezeden ketkeli qaşan. İesik aşyp i̇edi,
ymyrt üiirilip qalğan i̇eken.
Aulada böten i̇eşkim körinbeidi. Bala lapastyñ astyndağy Tökege būl
ūiyqtap jatqanda şauyp əkelgen jas şöpti aqyrğa saluğa kömektesip jür.
Üp-ülken töbet balanyñ aiağyna süikenip tūr.
İesik syqyryn i̇estip, Töke jalt qarady. Qyz i̇esikti dereu jaba qoidy da,
ornyna baryp otyrdy.
Töke mai şam əkep jaqty. Odan keiin bala ystyq palau əkep berdi.
İedendegi kişkentai tereñ şūñqyrğa şoq tastap, üstine şəugim qoidy.
Mūnda jatyp ūiyqtauyña bolady degendei, Teke i̇ekinşi keñirek bölmege
aparatyn oiuly i̇esikti aşyp qoidy.
Tağy da jalğyz qaldy. Aqyn tek tañ ata keldi: özi aşuly, şarşağan.
Ləm demesten keşki tamağyn işe bastady. Cosyn juynbaq bolyp, qūmanğa
qol sozdy. Qyz ornynan atyp tūryp, qolyna su qūidy. Juynyp bolğan
soñ qymyz işti de, kenet qyzğa būryldy:—-Tasta myna bürkenşigiñdi.
Bizdiñ qyzdar bet japqandy bilmeidi!—dep jamylğysyn jūlyp aldy.
Qyz yrşyp ketti...
***
Aptalar artta qaldy. Nūrbal Hiuağa kelgen tüni mūnaralardyñ üstinen
əlemge ajyraia qarap, tabaqtai bop battiyp tūrğan tolyq ai i̇endi
tausylaiyn depti, onyñ ornyn oraqtai jiñişke jaña ai alypty. Būl
şaqta Nūrbal da Mahambetke boi üiretken.
Mahambet onymen az söilesedi. Keide qatty ketip, dörekilikke basyp,
tauyn şağyp tastaidy, keide būny müldem ūmytyp, öziniñ tūñğiyq oiyna
batyp, qamyğyp otyryp qalady. İendi birde ol būğan əziniñ tuyp - ösken
dalasy jaily, qazaqtar turaly aitady, qyzdyñ otany jöninde sūraq
qūiady. Biraq qyz Ğirat turaly i̇eşteñe de bilmeidi, oğan əkesiniñ şap şağyn aulasy men alaqandai baqşasynan basqa jarytyp əñgime aita
almaidy. Şynynda ne aitsyn, öz üiiniñ tabaldyryğynan i̇eki i̇eli attap
şyğuğa haqysy bolmasa ne biluşi i̇edi?..
Nūrbal əñgime-dükenge joq. Mahambetke dostary qonaqqa kelgende ol
Tökemen birge dastarqan jaiyp, pialalarğa qymyz qUiady da, meimandardy
oñaşa tastap şyğyp ketedi. Töke būny öz qyzyndai köredi.
Qojasynyñ jai ğana aqyn i̇emes i̇ekenin ol birden baiqady: jūrt
terezesi teñ otyryp söileskenimen onyñ sözin özgeşe iltipatpen
tyñdaidy. Soñğy künderi qonaq basyp ketti, qyrdan Beriş ruynyñ
şabarmany keldi. Soğys bolady degen sybys bar, deidi ol, əldeqandai
Jəñgir han, İsatai batyr degenderdi aitady... Mahambet Hiuadan attanbaq
boldy.
Nūrbal tağy da tağatynan aiyryldy. Aqyn mūny özimen birge əkete me,
əlde tastap kete me?
Qazaqtar əiel zatyn aiqasqa salmaidy. Al onyñ tuğan i̇elinde i̇erkekter
soğysta jeñilis tabatyndai bolsa, ata namysy, i̇el abyroiy bylğanbasyn
dep əielderin, analary men arularyn öltirip ketedi. Biraq būlai i̇etetin tek
auğan i̇erkekteri men Ündistannyñ radjpurlary ğana ğoi, al Nūrbaldyñ
qazirgi iesiniñ tegi de, dini de ondai i̇emes. Öitse ol būny öltirmeidi ğoi...
Sonda qaitpek? Aqyn onyñ əkesin aitty - au: «Səlemiñdi əkeñe öz
auzyñmen aitarsyñ!»—dedi i̇emes pe! Sonda əkesine qalai kezdesedi? O
düniege barğanda ma?..
***
Tastai bop qatyp qalğan sortañdy tañ jaryğynan beri ketpenmen
toqpaqtap uatyp, şyğyrmen su tartyp qūiyp jatqan diqandar
jūmystaryn tastai bere, Jeiqūnğa baratyn jolda qūiğytyp kele jatqan
qos attyğa mazalary ketip, seziktene qarap tūr. Kim bilipti, netken jandar?
Mümkin, Allaqūldyñ şabarmandary şyğar. Sonda olar qystaqtarğa ne
habar taratyp jür i̇eken? Bəlki, soñdarynda hannyñ zeketşileri bar bolar.
Biraq salt attylar i̇eşkimge nazar audarmastan, qystaqtarğa būrylmastan
ünsiz ağyzyp keledi.
Mahambettiñ köz aldynan qazaq boijetkenderi, olardyñ jasqa toly
janarlary keter i̇emes. Qart ananyñ azaly dausy da qūlağynda tūryp
qalğandai. Betin qarsydan soqqan i̇eskek jelge tösep, soñyna ökşelei
i̇ergen Balabekti baiqamastan, Mahambet, auyr oidyñ qorğasyn qūşağynan
aryla almai, şapqylap keledi, şapqylap keledi...
Böten jūrttan qorğan izdegen qaşaqpyn ba? Qara basyñdy saqtap
qalğannan ne opa? Küni keşe ğana atan dausyñ japan dalany jañğyrtqan
sen i̇emespisiñ? İedil men Jaiyq arasyn, Aral men Syrdyñ jağasyn
jailağan qazaq jigitteri seniñ öleñderiñdi aityp jür i̇emes pe?..
Arğymaqtyñ balasy
Az ottar da, köp jusar,
Talaudan tatqan dəni bar.
Azamat i̇erdiñ balasy
Az ūiyqtar da köp jortar,
Dūşpanğa ketken ary men
Barymtağa tüsken maly bar.
Ua, Mahambet, i̇erligiñ qaida i̇ejelgi? Şydamyñ qaida? Əlde ol quatyñ
Kalmykovodağy türmede tügesilip pe i̇edi, əlde almas jüziñ jer kezip jürip
jasydy ma? Joq, batyldyğyn airylyp, boldyq ba qorqaq, maiyrylyp?
Namystan göri tirligiñdi təttirek köre bastadyñ ba?.. Qobylandy batyr
qissasyndağy: «Qasqyr i̇ekeş qasqyr da joldasyn jolğa tastamas»,—
degen söz i̇esine tüsti. Oiy san qūbylyp, birden - birge ketedi, taiaudağy
oqiğalardy köz aldyna əkeledi... Tağy da joqtau aitqan azaly ana:
İerkek kindik qazaqta qūryğan ba,
Qatyn bolyp qaşqan ba tereñ saiğa?
Qaşaqtai syrğaqtap nege keldi Hiuağa? Qara bastyñ qamyn jegen
qorqaqqa tuğan i̇elden artyq ne bar — qai auyl da qūşaq jaia qarsy alyp,
jasyrady ğoi jaulardan. Kömek sūrai kelip pe i̇edi? Kimnen? Hiuanyñ
hanynan ba? Əste bir qorqau i̇ekinşi qorqaudy talap öltiruge bolyssa,
jemtigi tügeldei özime qalsyn degen nietpen ğana kömektesetini aian ğoi.
Əlde sen mūnda İesim hannyñ böltirigi Qaiypğali sūltandy qoldap kelip
pe i̇ediñ? Au, ol Jəñgir hannyñ tağyn alu üşin ğana jür ğoi...
Qaiypğalidiñ əkesi İesim handy kezinde Syrym batyr öltirgen bolatyn.
Al sen ğoi, Mahambet, özi han.bolğysy kep jürgen sūltanğa qyzmet
i̇etpeksiñ... Ua, Mahambet, sonda sen Jəñgir hanmen nege öştestiñ?.. Əlde
Qaiypğali Jəñgirge qarağanda raqymdy bolady, patşa graftaryna,
atamandarğa, sūltandar men bailarğa ülestirgen jerlerdi halyqtyñ özine
qaita taratyp beredi dep oilaisyñ ba?.. Joq!..
Birte-birte soñğy jyldary körgen qiynşylyqtardy i̇esine tüsirdi.
Astyndağy aty şabystan jeliske auysty da, azdan soñ iesiniñ basyn
i̇erkine jiberip, būğan köñil qoiman otyrğanyn sezip, aiañğa keşti. Balabek
te quyp jetip, qatarlasa jürdi. Oi qūrsauynan kenet ūianğan Mahambet
oğan tañyrqai qarap aldy da, aqtalğan raimen:
— Özen jağasyna baraiyqşy,— dedi.— Jaiyqty da, Syrdariiäny da
körmegenime köp boldy ğoi, Jeiqūn solardy i̇eske tüsirer...
Aldarynan bir bala jolyqty. Qolynda tüiinşegi bar i̇eken. Jer aidap
jürgen əkesine tamaq alyp barady - au, şamasy. Mahambet külimsirep
qoidy. Myna bala inisi Mūsağa ūqsaidy...
...Beriştiñ ataqty jylqyşysy Ötemistiñ on ūly bar i̇edi. Ötemis
olardy at jalyn tartyp mingennen - aq i̇er üstinde tərbielep i̇esirdi. Əkesi
kezinde öz auylyn Aişuaq hannyñ jendetterine qarsy kötergenin
Mahambet bala şağynan biledi. Jürek jūtqan jigitterin jauğa bastap
şapqanda qarsy tūru qiyn i̇edi-au olarğa. Tuğan auylyn talai-talai qiyn qystaudan alyp ötip, qol jetkisiz qiyrlarğa bastap jönelgende han
jasağy da, qazaq-orys atamandarynyñ jazalauşy otriadtary da soñynan
ilesuge batpai qala beretin. Qyrdy jañğyryqtyra zeñbirek atyp,
Oraldağy aiyrbas saraiynda Aişuaqtyñ balasy Jantöreni han
kötergende jəne ol özin külli Kişi jüz qazaqtarynyñ əmir - iesimin dep
jariiälağanda,— Ötemis ilikken joq.
Mahambettiñ əkesi ary taza, ədil de batyl jan i̇edi. Ol öz balalaryn
balapanyn baulyğan qyrandai tərbieledi. Aiağan i̇emes, müsirkegen i̇emes,
qarşadai kezderinen - aq asau atqa mingizip, sadaq tartudy, qylyş şabu
men naiza ūstaudy üiretti.
Balalary batyl bop östi. İeñ ülkeni Bekmūhambettiñ basqalarynan göri
aqyl-parasaty moldau i̇edi. Al kenjesi — jañağy balany kergende
Mahambettiñ i̇esine tüsken — Mūsa, qoi auzynan şöp almaityn Uiañ,
i̇eşkimmen jūğysa qoimaityn ündemes, būiyğy bolatyn.
On alty jasynda Mahambet Beriş ruynyñ jez tañdai aqyny atandy.
Kez kelgen auyl ony qoşemettep qarsy alatyn boldy. Ədette köp maqtau
aitpaityn, sözge sarañ aqsaqaldar būl degende sairap qūia beretindi
şyğardy. Auyzğa ilingen talai-talai tanymal aqyndardy op-oñai jeñip,
berişterdiñ aibynyn asyrdy. Būl kelgende starşyndar da, batyrlar da
qol qusyryp, i̇esik aşatyn boldy. Onyñ dañqy bütkil Kişi jüzdiñ
auyldaryn şarlap ötip, İedil boiyndağy noğailylarğa, Qarataudy
jailağan şektilerge, odan asyp, qaptağan qalyñ qypşaqqa, Arqadağy
Arğyn men Naimanğa jetti. Şekti ruynyñ maly joq kedei batyrlary
Kötibar men Arystan oğan jortuyl üstinde tüsirgen arğymaqtaryn syiğa
tartty. Al berişterdiñ i̇eñ syily adamy — starşyn İsatai ony i̇eñ jaqyn
dosym, i̇eñ jaqsy köretin bauyrym dep jar saldy.
Mahambettiñ jasy on toğyzğa tolğanda jalpaq jaziradağy biık
töbelerdiñ birinde iısi qazaq bas qosqan ūly qūryltai boldy. Kişi jüzden
bes myñ starşyn, bi, sūltan jəne qojalar jinaldy. Olar Jəñgir
sūltandy aq kiızge orap, bütkil jüz basyna han köterdi. Orys patşasynyñ
şeşimi men qyrdağy sūltan əuletiniñ ūiğarymy osyndai i̇edi. Jəñgir
Bökei balasy bolatyn. Özi sūltan bop tūrğan kezde 1801 jyly I Pavel
patşadan İedil men Jaiyq arasyndağy jerlerdi Kişi jüzden bölip alyp,
jaña handyq qūruğa rūqsat sūrağan Bökeidiñ balasy - tūğyn.
İmperatordyñ kantseliariiäsy oğan kömekti myqtap körsetu kerek dep
ūiğardy. Söitip 1812 jyldyñ qarsañynda Kişi jüz i̇ekige bölindi. İedil men
Jaiyq arasyndağy keñ jazyq işki orda atandy da, qopalaqtağan
qazaqtardyñ pysyn basyp, būqtyryp ūstau üşin patşa ağzam qyrğa
qaptağan qamaldar men beketterdi ornatyp tastady. Bökei işki ordanyñ
hany boldy — Bökei degenine jetti. Jəñgir bolsa, han tağyna mūragerlik
salty boiynşa kelip otyrdy.
Jaña hannyñ qūrmetine arnalğan saltanatty qoşamet bastalğan kezde
ūlağatty qūryltai Mahambetti Kişi jüzdiñ i̇eñ myqty aqyny dep
jariiälady. Jas han sol zamatynda - aq düiim jūrttyñ közinşe Mahambetti
qasyna şaqyryp aldy da, astyna at mingizip, üstine oqaly şekpen jauyp,
qolyna ükili naiza, qūryş qalqan jəne kümis qynapty almas qylyş ,
ūstatyp tūryp, ony öziniñ dosy əm Kişi jüzdiñ bas aqyny dep jar saldy.
Han Ötemistiñ ülken ūly — Bekmūhambetti de qanatynyñ astyna alyp, köp
uəziriniñ biri i̇etip tağaiyndady.
Mahambet bes jyldai hanmen birge tūrdy. Sarai dañqyn asyrğan,
sarai syiyn jyrlağan aqyn-jyrau, ənşi - küişilerdiñ işinde onyñ jöni
bölek boldy. Toi-tomalaq pen sauyq sairanda da, it jügirtip, qūs salğan, at şauyp, bəige alğan jiyn jarysta da ol aqsüiekter men bai tūqymynan aldyna jan salmady...
Əu degende, Mahambettiñ kiız üii Atyrau jağasyndağy qoinaulardy
qualai qonğan Jəñgir hannyñ biık te səndi şatyrlary men abajadai aq
üileriniñ janyna qatar tigiluşi i̇edi. Aq patşanyñ, Būhar əmiriniñ, Hiua
hanynyñ i̇elşileri, Orta jüz ben Ūly jüzden kelgen şabarmandar hanğa
qalai jağynsa, aqynnyñ syi-qūrmetine jetuge de sondai tabynatyn.
Mahambet ol kezde beine beiiştiñ törinde jürgendei bolatyn. Jəñgirdiñ
basqa qatyndaryn bir şybyqpen aidaityn, jyr dese işken asyn jerge
qūiatyn Fatima hanymnyñ būl degende üzilip tūratyn otty közqarasy da
janyna maidai jağady. Han şabarmandary auyl-auyldy aralap, jañadan
alynatyn alym-salyq jaiyn habarlap jürgeninde, səndi şatyrlarda toitomalaq köbeiip, dastarqandar molaiğan saiyn kedei auyldardyñ hal aqualy müşkildene tüsetininde de Mahambettiñ şaruasy bolğan joq. Ol
tek Fatimağa tabynatyn, frantsuz, nemis, orys jəne parsy tilderin
küieuinen kem bilmeitinin, i̇erkin ösken əri şoljyñ, əri nəzik, əri zymiiän
— əiteuir qyryq qūbylğan qyzyq minezderin körgende tamsana beretin...
Qūm şağyldary köktem aiynyñ kümis səulesine şomylğan bir tamaşa
tünde Mahambet hanymnyñ, şatyryna kirdi. Jəñgir añ aulap ketken
bolatyn, Mahambet te jiyrmanyñ birine şyqqan. Hanym ony qabyl aldy.
İendi birer jyldan soñ Mahambet Jəñgirmen birge Peterburg attandy.
Işinde marqūm İesim hannyñ balasy — Qaiypğali sūltan bar, han
jasağymen birge sol qysty orystardyñ astanasynda i̇etkizdi.
...Birde Mahambetti sol jerde ofitser - i̇emşimen tanystyrdy.
— Dal-Luganskii myrza sizben qazaq aqyny retinde audientsiiä10
jasağysy keledi,— dedi imperiiänyñ işki ister ministrliginde tərjimeşi
bolyp isteitin jylpos naiman jigiti. Mahambet qonağynyñ atyna i̇emes,
syrtqy keipine köbirek köñil audardy. Özi bir qazymyr jan i̇eken, əlgi
ofitser, qyr ömirinen qaidağy joq əñgimeni qazbalap, köp sūrady. Ərbir
i̇estigen qazaq sözin buynğa bölşektep, i̇ejelep aitqyzyp, mağnasyn
tüsindirudi ötinedi. Orynborğa barmaq i̇eken, sodan da qazaqtardyñ ömir tūrmysymen kep əuestenetin körinedi, auyldarda Pugaçev turaly jūrttyñ
ne aitatynyn biluge qūştar.
Mahambet oğan əkesinen, dalanyñ aqyn-jyraularynan, «Jirenbet
orystyñ»11jasağynda qyzmet i̇etken Beriş pen Adai şaldarynan i̇estigen
əñgime - hikaialaryn tügeldei aityp berdi. Pugaçev qazaqşa sudai i̇eken,
añyz - i̇ertekteriñdi i̇espelep kep soqqanda köpti körgen köneköz
aqsaqaldaryñnyñ özi auzynyñ suy qūryp tyñdaidy i̇eken desetin dala
jūrty.
Qazaqtardyñ qalmaq - qytai şapqynşylarymen qyrğyny jaily da
Mahambet qonağyna bir keş boiy əñgime şertti.
— İe-i̇e, basqa töngen qater būlty sol bir şaqta Kişi jüzdiñ de, Orta
jüzdiñ de, Ūly jüzdiñ de barşa ruyn yntymaqtastyrdy da, bir jeñnen
qol, bir jağadan bas şyğaryp, biregei qimyldağan quatty da aibarly
qazaq halqy arysy sonau Aralğa deiin kirip ketken zūlym jaudy tuğan
jerden quyp şyqty, tuğan i̇eldiñ azattyğyn qorğap qaldy. Biraq aiqas
kezinde talai batyr jer jastandy ğoi...
— Al būğan deiin qazaq bas qosyp birigip körip pe i̇eken? —dep sūrady
ofitser.
— Ūly jüzdiñ Deşti - Qypşağynda sūltan bolğan qara qyldy qaq
jaratyn Jənibek bidiñ balasy — Qasym han tūsymda birikken körinedi
ğoi,— dedi Mahambet.— Al Qasymnyñ ūly Aqnazardyñ jürek jūtqan
batyrlyğy men i̇erligi jaily şyğarylğan talai öleñ-jyr bar. Onymen
İvan Groznyidyñ özi kelissöz jürgizipti desedi. Aqnazardyñ ataq - dañqy
qazaqtardy noğailarmen odaqtastyryp, moñğoldar men joñğarlarğa talai
jerde soqqy bergen soñ tipti dürildep ketipti. 1570 jyldary qazaqtarmen
barlyq halyq i̇eseptesetin boldy. Taqqa Aqnazardan keiin otyrğan Syğai
hannyñ sorlylyğy bolmağanda bizdiñ memleket bop nyğaiuymyz i̇erkek
tamamdalatyn ba i̇edi, qalai...
— Siz qaida oqyğansyz?
— Auyldyñ oqymystylarynan jəne joğary mərtebeli taqsyr Jəñgir
hannyñ ordasynda,— dedi Mahambet.
— Sizder jaqqa, Orynborğa aqiqat baramyn. Aman-i̇esen jolyğyp,
məslihat qūruğa yntyqpyn. Sol kezde men sizden han əuleti jaily i̇emes,
Syrym Datūly turaly sūrarmyn, yqsyr. Siz, tegi, sarai aqynysyz - au, ə?
Dala şonjarlarynyñ ata-tegin jaqsy biletiniñiz körinip tūr...
— Bizdiñ baitaq dalanyñ tūrğyndary handar men sūltandardyñ
ozbyrlyğyna qarsy ne zamannan beri küresip keledi ğoi, qūrmetti myrza.
İel olardy jaman atasa, istegen qylyqtaryna qarai aitady. Qazaq degeniñiz
i̇en dalada i̇erkin ösken örkökirek halyq. Siñiri şyqqan qara jaiauyna deiin
namysker, bas imes təkappar kelemiz. Mümkin, bizdiñ bağymyz da, sorymyz
da osynda şyğar. Biz batyrlardy tiri kezinde qasterlemei, ölgennen keiin
qaiğyramyz. İeñ jamany — ərkimniñ bir ruyn madaqtap qyryq pyşaq
bolatynynda, al i̇el bastaityn kösemder özara bilikke, şen-şekpenge
talasyp-aq qyr -qysyp bitedi. İel basyna kün tuğanda maidanğa batyrlar
şyğady. Biraq şyn bostandyq i̇elde de joq, i̇erde de joq. Tegi Sonyñ özi
bolyp pa i̇eken ömirde? Han i̇ekeş han da tağymnan tüsip qalam ba dep
qaltyrap otyrady. Al mağan kelsek, men sarai aqyny i̇emespin.
Men Syrym Datūly siiäqty dañqy jer jarğan batyrlary, i̇eñiregen
i̇erlerdi jyr i̇etip ötpekpin!..
İeger məslihattyñ bas kezinde Mahambet aldyndağy otyrğan kisini tek
patşa çinovnigi dep bilip, ədepten aspasa, i̇endi sūhbattasy sözben
şymşyp alğanda, öziniñ ədettegi üirenşikti qalpyna tüsti. Kömeiine
kelgen sözdi keri itermei, oi - pikirin aşyq aityp, aşyna söiledi.
Qonaq kisiniñ at jaqty aşañ öñi būrynğysynan da sopaia tüsip, özi de
Mahambettei qyzynyp alğan. Türine qarağanda əli de otyra tüsip, əñgimeni
sabaqtai beruge yntaly siiäqty i̇edi, işke hannyñ adiutanty kirdi de,
Mahambetti ūly mərtebeli Jəñgir han şaqyrtyp jatyr, dedi.
— Biz sizben əli qyrda kezdesermiz...— dep qonaq qoş aitysty.
Mahambet onyñ sopaiğan aşañ jüzin, i̇eñkişteu tūlğasyn jadynda saqtap
qaldy.
Han men onyñ nökerleri ornalasqan oñaşa sarai ortalyqtan şalğai
i̇edi. Han aqşany aiamady. Künde sauyq, künde toi. Bir toiy bir toiynan
ötedi. Patşa saraiynyñ töñiregindegi aqsüiekter de Jəñgirdiñ mol syiyna
şaş-i̇etekten keneldi de qaldy. Tiginşiler Fatimağa arnap köilek artynan
köilek tikti. Ər balğa, ər qabyldauğa ol jaña sən - səuletpen bardy.
Ol kezde Peterburg aqsüiekteriniñ qys közi qyrauda birden-bir köñil
köteretin jeri — baldar men qabyldaular bolatyn. Al ondai jiynda
qyrğyz-qaisaq hany men onyñ qylymsyğan qiyq köz kelinşeginiñ boluy
qabyldauğa i̇erekşe bir ekzotikalyq reñk beretin.
Kün artynan kün zyrlap, ai ötti, i̇eki ai boldy. Dürildegen oiyn-sauyq,
qabyldau keşterin Jəñgir de azaita qoimady: ol alystağy guberniiälardy
aralap ketip, qaityp oralmai jatqan imperatordyñ audientsiiäsyn kütuli
i̇edi.
Künderdiñ bir küninde bəri astan-kesten boldy. Keşke belgilengen
kezekti qabyldau ötpei qaldy. Peterburgke patşanyñ ölimi turaly habar
jetti. Qala üstin qoñyraulardyñ qaraly dañğyry jañğyryqtyrdy. Kep
ūzamai bəri de jym boldy. İendi jūrt jaña patşanyñ təj Kiiü saltanatyn
tosty. Jəñgir han da jaña aldiiäryna tartar syiyn əzirlei bastady.
...On törtinşi dekabr küni tüsten keiin Senat alañy jaqtan atylğan
köp zeñbirektiñ dümpuin i̇estip, Jəñgir han atyn aldyrdy da, janyna
küzetşi - jasauyldaryn i̇ertip, ortalyqqa qarai şaba jöneldi.
Qala köşeleri jypyrlağan halyqqa toly, alañdy qalyñ əsker qorşap
alypty. Jəñgir han Işki ister ministrligine qarai tartty. Sol jerde
Mahambet tağy da Luganskiidi kerdi. Luganskii myrza qatty abyrjuly
i̇eken, tipti amandasudy da ūmytyp ketti.
— Al, būğan ne deisiz, taqsyr? Qandai jandar, a? Jo - joq, bū
degeniñiz pugaçevşina i̇emes, būl basqa Rus... Pəli, siz meni ğafu i̇etiñiz. Siz,
əlbette, būl ofitserlerdi bilmeisiz, Tegi, olarda şaruañyz bola qūiar ma
i̇eken sizdiñ, Mahambet myrza?!
Dal-Luganskii sözin şort üzdi de, asyğys ketip qaldy.
«Olar» turaly Mahambet şynynda da i̇eşteme bilmeitin. Al sol küni
nendei oqiğa bolğanyn onyñ bilgisi - aq kelip i̇edi.
— İesuas būzaqylar bülik şyğarmaq bopty,— dedi Jəñgir han.
— Armiiä köterildi. Basşylyğynda i̇eñ tañdauly ofitserler tūrğan,—
dep sybyrlady i̇endi bireuler.
— Bülikşilerdiñ qūpiiä qoğamy əşkerelendi. Köterilis janyştaldy,—
dep jazdy gazetter.
Han öz adamdaryna köterilis jaily tis jarmauğa jarlyq qylyp, özi
jaña imperatorğa jolyğuğa daiyndaldy.
Üş apta ötken soñ Jəñgir han jaña patşa ağzamnyñ aldynda adal
qyzmet i̇etuge ant berdi. Sodan keiin saraida bal boldy. Mahambet
Qaiypğali sūltanmen birge aq mərmərdan qaşalğan tas diñgekterdiñ
tübinde tūrdy. Ol keñ zalğa, jarqyl-jūrqylğa, köñildi şuylğa toly
mynau şadyman tobyrğa tañdanbai da tamsanbastan, öz qara basynyñ
tükke tatymaityn bişaralyğyna degen jiırkenişti sezimmen qaraidy.
Patşağa qarsy bas köteruden qaimyqpağan ofitserler turaly oi basynan
keter i̇emes.
Sodan keiin balğa patşa ağzamnyñ özi keldi. Rossiiä imperatory zaldy
qaq jara ötip, iılip səlem qylğandarğa səl jymiiä jauap qaitardy. Han
tobynyñ janynan öte berip ol Fatimağa aialdady. Jəñgir han əielin
imperatorğa özi tanystyrdy. Patşa ony bige şaqyrdy. Fatima şet jūrt
i̇elşilerin i̇esten tandyryp, əsem de nəzik qimylmen döñgelene jöneldi...
Onyñ qūlağyna aitylğan patşa sözin jūrt bir-birine sybyrlap
taratyp jatty.
— Jarqynym-au, jabaiylardyñ arasynda qaitip qana jürsiz? — degen
i̇edi I Nikolai.
Aziiälyq əsem aru:
— Tuğan i̇eldiñ tütini aşy da bolsa jağady, aldiiär...— dep orys
öleñimen jauap qaitardy.
Qorjyn - qapşyğyn syi tartuğa, omyrauyn ordenge toltyryp, jaña
patşa Nikolaidan general şenin alğan Jəñgir han ordasyna qaityp
oraldy. 1826 jyldyñ köktemi bolatyn. İedilden Jaiyqqa deiingi ien
jazyqtyñ jon-jotasy, sai salasy, qūm - qopasy jasyl kilemdei jainap
jatqan. Jaz da kelip qalğan. Barlyq azuly sūltandar men starşyndardy
jiyp, oralu qūrmetine arnağan toidy ötkizgen soñ Jəñgir i̇endi
Narynqūmnyñ qaq ortasyndağy Jasqūs degen jerden capai soğuğa jarlyq
qyldy.
Jasqūsqa myñdağan jataqty aidap əkeldi. Ūzyn - salqar tüieli
keruender men at jekken arbalar qūrylysqa qajetti ağaş, mərmər
tartumen boldy. Qūrylysşylardy bes jüz töleñgit kirpik qaqpai küzetti.
Özin küzetetin, jūrttan mal, aqşa, astyq jiiätyn jaña jasaqty Jəñgir öz
qolymen qūrğan i̇edi... Ərbir otriadta general - gubernatordyñ kömegimen
liniiälyq qamaldardan alğan qazaq-orystar men soldattar bardy. Olardyñ
ornyna Jəñgir qyr jigitterin zorlap aidatyp jibergen...
Peterburgten patşanyñ atynan Ordadağy han saraiyn jabdyqtauğa
jəne taq qoiylatyn zaldy səndeuge dep otyz bes myñ som keldi. Fatima
sūludyñ bir kier saltanatty jasauy, gauhar tas ornatqan qazaqşa ūlttyq
kiımi ğana jüz i̇elu myñ som tūratynyn i̇eske alsaq, patşa ağzamnyñ būl
syiy raqymdylyq pen dos niettiñ belgisi retinde ğana berilgen kişkentai
tartu i̇edi.
Han əuletiniñ şatyrdan saraiğa köşu saltanaty būryn - soñdy bolyp
körmegen ūly toimen aiaqtaldy. Alaida būl dumannyñ qonaqtary arasynda
sūltan Qaiypğali İesimūly bolmady.
Ol Peterburgten Nikolai patşağa da, Jəñgir hanğa da riza bolmai,
əbden ökpelep qaitty. Öitkeni ol özin han tağyna kimmen de bolsa talasa
alatyn laiyqty bəsekeles sanaityn. Jəñgir hannyñ tobynda qatardağy
köp sūltannyñ biri bop jüre beru onyñ namysyn keltirdi. Onyñ üstine
Jəñgir de oğan köñil bölmeidi, tipti ağa sūltan degen ataq ta bermedi. Han
nökerin dalanyñ jas aqsüiekterinen jiyp, Orynbordan jiı-jiı qonaq
şaqyruğa qūştar. Solardyñ aldynda öziniñ til biletindigin körsetip,
i̇edəuir maqtanyp qalady. İvan Groznyi jöninde əñgime qozğap, Baraq
hannyñ Təşkende qanşama medrese, qanşama mazar saldyrğanyn əlsinəlsin, san qaitalap qoimaidy...
Öz qol astyndağy jerlerde Jəñgir orys patşasynyñ tərtibin ornatty.
Alym-salyq köbeie tüsti: han dastarqanyna dep soğym, soiys, jasaq
salyq, əsker men qonaq salyq; patşa generaldaryna, jasauyldar men
şabarmandarğa beriletin alym; sūltandar men dinbasylary üşin tölenetin
salyq. Han ordasynyñ mañaiyndağy on bes myñ tütinniñ ər qaisysy
Jəñgirge ai saiyn tartu əkep tūruy kerek. Kim de kim būl mindetti
oryndamaityn bolsa, şañyrağy ortasyna tüsip, aiyrlady, janyn beredi.
Al Jəñgirge jeti atasyn da bolsa azğantai jaqyndyğy barlar Jasqūsqa
qarai berdi de, ūzamai sarai tūrğan Ordanyñ ainalasy kişigirim qalağa
ainalyp ketti.
***
Bir jağynan dañq qūşağyna, i̇ekinşi jağynan Fatimanyñ qūşağyna
kirip, əbden i̇erke bop alğan Mahambet Peterburgten kelgen soñ da hannyñ
isterine den qoimai jüre berdi. Bir küni ordağa İsatai starşyn
şaqyryldy. Han oğan Darhan qağaz12, bermek bolyp i̇edi, biraq İsatai
almai qoidy.
Meniñ ruym — Beriş, Jəñgir han, sondyqtan da seniñ qağazyñ sen qara
qataryna jatqyzğan i̇elim men özimniñ arama qoiğan qalqandai boluyn
qalamaimyn.
Sen qağazdy almağannan i̇eşteñe özgere qoimas, İsatai ağa. Qonğan
baqtan qaşpas bolar, bergen qoldy qaqpas bolar,— dedi Mahambet
saraidan şyğa bergen İsataiğa.— Sen qağady alsañ da Beriş ruynyñ
basşysy bop qala beresiñ. Men de sol i̇eldiñ balasymyn.
Jön aitasyñ, Mahambet. Biraq söz men jöninde i̇emes. Sen qūldar
i̇esirgen baqşada tūrasyñ, hannyñ qara halyqtan tartyp alğan aqşasyna
kelgen şarapty işesiñ. Jəñgirdiñ darhan qağazyn ūstağan bailar,
sūltandar, biler men qoja - moldalar kedeilerdiñ örisin taryltty.
Auyldardy tügin qoimai tonap, adamdardy baspanasyz, jersiz qaldyrdy.
İedilden Jaiyqqa deiingi Atyrau jağasynyñ şüigin şöpti şūraily
qonysy kantsler Bezborodko men graf İusupovqa berildi. Voiskovoi
atamandar bizdiñ jerdi soiğan qoidyñ i̇etin ülegendei bölşektep jatyr: i̇eñ
semiz, şūraily müşelerin jandaraldar, ofitserler, sūltandar, qojamoldalar men han alady da halyq nesibesine mūjylğan süiekter qalady.
İegin jaidy, mal jaiylymdaryn da taryltyp tastady. Jəñgir qazaqty
aqsüiek pen qarağa böldi. Ötemistiñ ūly bolğanyñmen sen de köpten beri
sol aqsüiekter tobyndasyñ. Tarta ber solai, halqyñ qan jūtyp, kökiregi
qars aiyrylyp otyrğanda Jəñgirdi madaqtap jyrlai ber...
İsataidyñ ər sözi qamşydai tidi. Mahambet bir qyzaryp, quaryp tūr.
Mūndai sözdi ol i̇eşqaşan i̇estigen i̇emes. Jəne ol özi ədil de i̇erjürek batyr
dep jaqsy köretin, syrtynan dəiim tabynyp jüretin İsatai ğoi sögip
tūrğan.
İsataidyñ sözin bir top jasauyldarynyñ ortasynda tūrğan hannyñ
uəziri, Mahambettiñ ağasy — Bekmūhambet te i̇estigen i̇edi.
— Əi, İsatai, sen tym i̇erkinsip kettiñ, tiliñ de jylandai uly. Sen
bügin qonaqsyñ. Sondyqtan da bir jolğa keşemiz. Biraq hannyñ qūryğy
ūzyn, odan qaşyp qūtyla almaisyñ. İesiñde bolsyn osy. Qonaqtyğyñdy
paidalanyp, Mahambettiñ jüregin ulai berme. Al i̇endi sarai mañynan
taiyp tūr.
— Əmiriñdi i̇eki i̇etpen, Bekmūhambet. Biraq i̇ekeumiz maidanda kezdeser
kün qaraq bolar,— dedi İsatai. Sosyn Mahambetke būrylyp — Sağan
i̇eşkimniñ əmiri jürmeidi. Mynau baqşanyñ saialy i̇ekeni ras, alaida ara bal
jiğan jerde jylan da u jyiatyny tağy da şyn.—İsataidyñ sözi onyñ
degbirin qaşyryp, beimaza küige tüsirdi. Toi toilap, dastarqan basynda
otyrsa da, añğa şyğyp, saiat qūryp jürse de, i̇esinen ketpei qoidy. Ol i̇endi
būrynğysyndai raqatqa beiqam batyp jata almaityn boldy. Han aldynda
iılgen basty, qyzmetşi qūldardyñ əbden ūnjyrğasy tüsken jasqanşaq
keiipterin körgende jyny ūstaidy. Bordaqyğa bailağandai maiy syrtyna
şyqqan jasauyldarğa qarasa, qany basyna şapşyp, qalşyldap ketedi.
Tuğan auyldy sağynady. Bauyrlary da i̇elge şaqyryp qūiar i̇emes. Olar
əkesiniñ ony jastaiynan Maqpalğa atastyryp qoiğanyn i̇eske salyp, i̇endi
əke ösietin oryndaudy talap i̇etedi.
Peterburgten oralğandaryna üş ai ötkende, ol hanğa aitpastan,
jüzbasy Jantaspen birge auylyna jürip ketti. Mūsa olardy üilerinen
jiyrma şaqyrym jerden qarsy alyp, auylğa jetkenşe Mahambettiñ
kelgenin jūrtqa jaiyp, qonaq şaqyryp, aldarynda şapqylady da
otyrdy.
Sol küni-aq, Mahambet qarşadaiynan birge ösken Maqpaldy kerdi.
Auyldağy i̇eñ ədemi boijetken bopty. Keşinde altybaqan tübindegi
mazdağan ottyñ basynda, özi siiäqty bir top qyzdyñ ortasynda jetigen
tartyp otyrğanda tağy kerdi. Laulağan jalynnyñ jalpyldağan
jaryğynda ol i̇ertekte aitylatyn Künikei sūludai i̇eles beredi. İeki beti
albyrap, janarynda quanyş oty jarqyrap, qolañ şaşy qara altyndai
jaltyrap otyr. Dausy qandai deseñşi! Syñğyrlağan üninde sağynyş sazy
bar. Ənniñ özine arnalğanyn, qyzdyñ būny zaryğa kütkenin, i̇endi
quanyşyn ənge qosyp şyrqağanyn Mahambet bilip tūr.
Kelesi küni ol boijetkenniñ tūlpar minip, topqa tüskenin kerdi. Bir de
bir jigit quyp jetip, betinen süie almady.
Mahambetke dostary Maqpalda köp jigittiñ oiy baryn aitty. Bailar
qūdalyqqa kisi salğanmen zorlyq jasai qoimapty. Onyñ üstine Maqpal da
Mahambettiñ közine şöp salmaq i̇emes.
İeki jastyñ toiy jasaldy. Beriş auyldarynyñ bəri - bərinen qonaq
keldi, biraq aralarynda İsatai bolmady.
Qaida ketkenderi belgisiz, əiteuir köşip ketipti,— dep keldi jibergen
kisi.— Köl jağasyndağy toğai işinde me, əlde Narynqūmğa kirip ketti me,
kim bilsin...
Jeti künge sozylğan toi-duman tarqai bastağanda-aq hannyñ,
şabarmany keldi. Mahambet qaitsyn depti Jəñgir. Aqyn Jasqūsqa
Maqpaldy da ala bardy. Jəñgir sūltan men bilerdiñ saltanatty
məjilisinde Mahambetti han tağynyñ, mūrageri — balasy Zūlqarnaidyñ
aqylşy-ūstazy i̇etip tağaiyndady da, Orynborğa oquğa attanatyn
hanzadanyñ qasyna i̇eruge būiryq berdi. Maqpaldy qaitadan auylğa jiberip
qalağa jüruge tura keldi.
***
Mahambet Orynborda Fatima hanymnyñ əkesi Mūhametjan muftidiñ
üiinde tūrdy. Būl Bökei ölgennen keiin Jəñgir kəmeletke kelgenşe işki
ordanyñ bileuşisi bolğan Şyğai hanğa da, Jəñgirdiñ özine de kezinde köp
yqpal jasağan adam i̇edi. Osy kisiniñ aqyl-keñesi boiynşa Ordada qoja moldalarynyñ üstemdigi dəuirlep, keptegen meşitter salyndy, allanyñ
atyn jamylğan alym-salyq molaidy.
Bir kezde Mūhametjan orys armiiäsynyñ ofitseri—patşanyñ
Qabuldağy barlauşysy i̇edi, keiinnen Peterburgtegi tanystarynyñ
kömegimen Orynborğa köşip bardy da, gubernatormen dostasyp aldy.
Mūsylmandar ony dinniñ joqşysy dep qūrmetteitin, ūzamai ol Mekkege
qajylyqqa baryp qaitty da, özine-özi müfti atağyn berdi. Mūhametjan
būdan bir jyl būryn, Jəñgir patşağa barar aldynda dünie salğandy.
Söitse de onyñ ülken üii i̇eş özgeriske ūşyramady, qyzmetşi malailarynyñ sany da azaimady. Onyñ bəri Fatimanyñ arqasynda ğoi.
Būl üide Zūlqarnaidyñ aqyl - keñesşisi az i̇emes i̇eken. Sonan da
Mahambettiñ ūzaqty kün añğa ketuine nemese jigittermen birge soldattardy
üiretip jatqan alañğa baryp qarap tūruyna mümkindik tudy. Ofitserler
oğan hannyñ osyndağy közi dep kepe - körneu iba saqtap, jariiä
ədeptilikpen qaraityn. Qylyştasu kezinde körsetken i̇eptiligi men keremet
batyrlyğy onyñ abyroi-atağyn arttyra tüsti. Al myltyq atu kezinde
asqan mergendigimen kezge tüskennen keiin ofitserler ony öz ortasyna
şaqyrdy. Osy qauymnan birte-birte köñildes dostar tauyp aldy da, öz
şəkirtin janyna qaldyrdy.
— Hanzadañnyñ həli qalai? Əsker önerin üirenip jür me? — dep
sūrady odan bir küni basqalardan göri tonnyñ işki bauyndai jaqyndasyp
ketken poruçik Şustikov.
— Qazanşynyñ i̇erki bar — qaidan qūlaq şyğarsa,— dedi Mahambet.
— Būnyñ orystyñ «Kajdyi na svoi arşin meriäet»
ūqsas i̇eken, ə?

13deitin

məteline

— «Volnomu volia» 14degen dəlirek şyğar.
— Al, hanzadañ qaida kəzir?
—• Müftidiñ, üiinde pyryldap jatyr.
— Osy qaisaqtar Syrymnyñ asy 15degendi auyzdarynan tastamaidy.
Müftige de sondai as beredi i̇eken desedi, ras pa sol?
— Tap osy arada «Kajdyi na svoi arşin meriäet» degen söz dep soğar
i̇edi. Halyq Syrymdy qorğanyşym dep jaqsy körse, müftidi ittiñ i̇etinen
jek köretin. İeske alsa, ony qojalar men imamdar ğana i̇eske alatyn şyğar,
— dedi Mahambet.
— Ərkimniñ əulieligi öz basyna. Körgenmin men senderdiñ
müftileriñdi. Al onyñ i̇eñ jaqyn dosy kniaz Volkonskiidiñ qoljaulyğy
İermolaev degen bolatyn. Əi, qanişer i̇edi-au o da, qūddy hannyñ i̇eteginen
ūstağan müftidei bolatyn. Aqyry joly añğarylmai, əskeri sottyñ
jazasyna ūşyrady. Senderdiñ, müftileriñdi ğoi allanyñ özi alyp tyndy.
Qalai deseñ de düniede ədildik bar əli.
— Al Nikolai patşanyñ ofitserlerdi darğa asqany qalai, ol da
ədildik pe? — dedi Mahambet ədeii tükke tüsinbegen montany keiippen.
— Söziñde bülik bar-au, aqyn!—dep sekem alyp qaldy Şustikov.
Sosyn ol da quaqylana külimsirep:
— Bizdiñ būrynğy general - gubernatorymyz joğary mərtebeli kniaz
Grigorii Volkonskii: «Bəri de qūdaidyñ qūdiretinen»,— degen sözdi köp
aituşy i̇edi. Özi bir raqymy mol, meiirbandy kisi i̇edi. Kazarmalardy aralap
jürip, soldattardyñ «qarauylğa qarap» 16boi tüzeuin qadağalaityn.
Sondaida şpitsruten17 jegen i̇eşkim bolmasa, qatty - aq, renjitin
Joğary mərtebeli taqsyr soldattardy, öte-möte mūjyq balasy men
senderdiñ qyrğyz-qaisaq, tūqymdastaryñdy sap ortasynan ötkizip,
şompolmen18, şyqpyrtqandy aiyzy qana körsetetin. Özi i̇eşqaşan qol
jūmsamaityn, syrttan ğana baqylaityn.
Mahambet ün qatpady.
Al sen dekabrister turaly öleñdi i̇estidiñ be? — dep sūrady Şustikov
kenet.
Dekabristeriñ kim?
Əlginde öziñ aityp tūrğan ofitserler ğoi. Nikolai patşağa qarsy bas
kötergender. Öziñ de sol kezde Peterburgte bolğan joqpysyñ...
Men alañda bolğam joq. Tek zeñbirekterdiñ dümpuin ğana i̇estidim,— dedi
Mahambet.
Sol ofitserler öz polktarynda patşa ağzamnyñ ukazyna qaramastan
soldattardy şpitsrutenmen düreleuden bas tartty. Al seniñ dərejesi biık
Jəñgir hanyñ kəzir öziniñ töleñgitterin sol şpitsrutenmen soğatyn bopty
desedi. Ras pa sol?
— Bizde şompol joq!
— Şpitsruten ornyna qamşy jegen, şybyqqa qarağanda əldeqaida
qattyraq dürelengen jigitterdi öz közimmen kördim. Olardy osynda,
Orynbordyñ bazarynda satty,— dedi Şustikov.
— Kim satty?!
— Aldiiär hannyñ jasauyldary.
— Kimge?
— Bəri bir i̇emes pe? Kim alsa, soğan. Būğan arnalğan ukaz da bar.
Būl jöninde kniaz Grigorii Volkonskii 1806 jyldyñ " işinde-aq
rūqsat sūrap, Işki ister ministrliginiñ aldyna məsele qoiğan bolatyn. Al
graf Pototskiidiñ arqasynda pomeşikter men saudagerler özderi satyp
alğan qaisaqty jeke menşigindegi krepostnoilar siiäqty qūldanu
pravosyna ie boldy. Bylaişa aitqanda, ony, məselenki, itke
aiyrbastaimyn dese de öz i̇erkinde. Kerek deseñiz, Pototskii myrza
qaisaqtardyñ balasyn satyp alğandarğa aiyryqşa jağdai jasauyn talap
i̇etti ğoi.
— Qazaqtar öz balasyn satpaidy. Salsa, tūtqyndaryn ğana salady
saudağa!—dedi Mahambet. Biraq Şustikovtyñ sözinde şyndyq baryn
biledi. Poruçiktiñ sözi zərli mysqyldan göri mūñdas, qarailas köñilden
tuğandai. Jəñgirdiñ qatygezdigi men ozbyrlyğyn meñzep, kezeitin sekildi.
— Balasyn öz i̇erkimen kim sata qoisyn, Mahambet. Əke - şeşesiz qalğan
jetim balalar ğoi saudağa tüsetin. Dalada qañğyryp jürgen jerlerinen
ūstap alady, aştyqqa ūşyrağan auyldardan jinaidy. Būny men tizimnen
bilemin... Jersiz qalğan kedei baqtaşylar Jaiyqtan ötip, bizge barady.
qazaqtar bolsa olardy keri quady. Auyldar aştyqqa şydamai qyryla
bastaidy. Aman qalğandary jetim balalardy satyp küneltpek bolady,
qaitsyn, tūiyqtan şyğar odan özge jol joq bolsa bişaralarğa, büitkende
tiri qalary haq qoi, əiteuir...
Şustikov aiausyz aşyq aityp tūr. Mahambet ün qatpady. Būl arada
talasudyñ da, aşudyñ da orny joq. Ol özegin örtegen yzany şarapqa
jeñdirmek bolyp işe berdi, tyñdai berdi. Bir kezde qart aqynnyñ auzynan
i̇estigen Aqtamberdiniñ19 myna bir öleñi tüsti:
Küldir de küldir kisinetip,
Küreñdi miner me i̇ekenbiz,
Küderiden bau tağyp,
Aq kireuke kier me i̇ekemiz!
Jağasy altyn, jeñi jez,
Şyğyrşyğy torğai köz,
Sauyt kier me i̇ekemiz!..
Qoñyrauly naiza qolğa alyp,
Qoñyr salqyn töske alyp,
Qol töñkerer me i̇ekemiz!
Ol mas bolğan joq. Işken saiyn oiy da ūstaryp, ūştala tüskendei i̇edi.
İendi i̇esine İsataidan kelgen hat tüsti. «Aqyn degen—i̇el i̇erkesi. Biraq olar
halyq süiispenşiligi men halyq ümitin aqtamasa, qarğysqa ūşyraidy.
Dala dəstüri osyndai. Qaztuğan 20 da, Şalkiız ben Jiembet21, Tətiqara da,
Būqar jyrau 22da — osy aqyndardyñ i̇eşqaisysy da ömir boiy handy
jyrlap, handy madaqtap ömir keşken joq»— dep jazğan i̇edi İsatai. Būl
hat oğan qatty əser i̇etken, İsataimen soñğy kezdesui köz aldyna qaitaqaita oralyp, köpke deiin ketpei qoiğan...
Mahambettiñ oñaşa şyğyp, jalğyz qalğysy keldi...
Orynborğa kelgen ağa sūltandardyñ bireui ony müfti üiiniñ
syrtyndağy bau işinde otyrğan jerinen tauyp alyp,taq mūragerin
tərbieleuge onşa köñil bölmei, öz betimen ketkeni üşin hannyñ atynan
reniş bildirip, aşu şaqyrdy. Mahambet əlgi sūltandy nökerleriniñ
közinşe dauystap tūryp sybap aldy da, qaitadan Şustikovtyñ üiine ketip
qaldy. Būnda ol Jəñgir hannyñ dūşpany Qaiypğali İesimovtiñ bülik
şyğarğanyn i̇estidi. Būl habar general - gubernatordyñ keñsesine bügin
kelip tüsipti.
Müftidiñ üiine qaityp oralğan Mahambet jigitterine at i̇erttesuge
būiryq berdi.
Sol joly ordağa qaityp kele jatyp ol i̇endi ne isteitinin bilgen joq.
Tek bir nərseniñ basy aşyq — əbden öşiktirip bolğan han saraiyn i̇endi
məñgibaqi tastap ketetini haq.
Qyr joldarynda, büginde myna jatqan Jeiqūnnyñ boiyndağydai
küiki - jüdeu kedei keşter ūşyrasady. Bireuleri Jaiyqtyñ arğy betine,
bireuleri bergi betine ötpek. Jerden öris jaiylymnan jūrdai bolğan
auyldar qonys izdep alasapyran. Özen - köldiñ jağasy men būlaq sazdyñ
salasyndağy jaqsy jerler qoldarynda Darhan qağazdary bar bailardyñ
sūltandardyñ han tūqymynyñ, i̇enşisine berilgen, şenine juytpai aidap
şyğady. Jataqtardyñ astyndağy atyn, tüiesin, soñğy qoiyn tartyp
əketip jatyr. Han jasağyndağy töleñgitter, liniiälyq qamaldardağy
jasauyldar men qazaqtar bas köterer, pana bolar i̇estiiär i̇erkekterdi aidap
ketip, artynda qalğan qyz-kelinşekterin qorlaidy. Kedei auyldar
jazalauşylardyñ közine tüse bermeu üşin qonystaryn küre Joldardan
aulaq salyp, qūm işin boilai otyratyn boldy...
Mahambet jolşybai i̇eş jūrtqa toqtamady. İeşkimnen i̇eşnərse
sūramastan, öz oiyna tereñ şomyp, jüre berdi.
İeki kündik sapardan soñ Mahambet pen onyñ dostary Jaiyq
qamalynyñ jolauşylar aialdaityn üiine kelip jetti de, at auystyryp
minip, Ordağa tura baratyn jolğa tüsti. Orman işinde olar suatqa toqtağan
kişkentai şekti auylyna tap boldy. Salt attylardy körgende üsteri
jalba-jūlba, jalañaiaq, balalar arbalarğa qarai dürkirei qaşyp, əielder
dereu otyryp öşirip, ony-mūny zattaryn jinastyryp, tüielerin qomdai
bastady. İerkekteri bir jerge iırilip toptana qaldy.
— Qaidan kelesiñder, qaida barasyñdar? — dep sūrady Mahambet.
— Köktemnen beri köşumen kelemiz. Ata-babamyzdan beri jailap kele
jatqan jerimiz bir atamanğa ūnağan i̇eken, i̇endi qai aradan baryp oşaq
qazarymyzdy bir allanyñ özi ğana biledi, taqsyr,— dedi aryq şal,—
Arqandağan attai bolyp jürmiz ğoi şyr ainalyp. İedilge jetip i̇ek —
patşa jeri dep əri jibermedi. Jaiyqqa baryp i̇ek, odan da ötkizbedi — jer
özimizdiñ qazaqtiki bolğanmen qamal qūryp, bölşektep tastapty ğoi, tüge.
Şekaradan ötuge bolmaidy deidi. Toqtaiyq desek — türip şyğady, jer
öziñdiki bolmağan soñ... İendi bizge bir-aq jol qaldy — qūmğa baryp
panalau. Qolymyzda tügimiz joq: astan da, maldan da jūrdaimyz. İeki
şalymyz ben birneşe balany jolşybai kömdik, myrza. Qəzir sizge berer
laiyqty dəm de tappai qinalyp tūrğan jaiymyz bar. Rahym i̇etiñiz,
aiypqa būiyra körmeñiz...—Bir beti jaraqattan qisaiyp ketken aryq şal
— auyl aqsaqaly Mahambet atynyñ aldyna jer tizerlei qūlady. Balalar
jylap jiberdi.
Sūmdyq i̇edi būl. Jūrt tamaq bere almağan joqşylyğymyz üşin jazağa
ūşyraimyz ba dep qorqyp tūr. Məñgilik qorqynyş qūşağynda ğoi būl
pendeler. Kez kelgen salt atty kisi būlar üşin baqytsyzdyq belgisindei.
Sondyqtan da olar jol üstindegi kezdesuden şoşynary haq...
Mahambet i̇endi keş ataulyğa jolaudy qoiyp, olardy sonadaidan
ainalyp ötetin boldy.
Ordağa Orynbordan attanğandaryna birneşe kün bolğanda kelip jetti.
— Maidan dalasynan asyqqan şapqynşydai bolyp, tez - aq jettik-au,
— dedi Mahambettiñ bir dosy aldaryndağy qūm töbelerdiñ astynan
Jasqūs oipañy şyğa kelgende.— Osynşama ūzaq jol oñai i̇emes-au. Sonau
Jaiyqtan İedildiñ jağasyna deiin...
Oipañğa tüser aldyndağy biıkten aşylğan körinis tamaşa i̇eken.
Ainalasyn altyndai jaltyrağan qūm şağyldary qorşağan i̇erteginiñ
kilemindei keñ jasyl alqapta ireleñdei aqqan aina būlaqtar men şağyn
özender, sarğaiğan i̇egin men örttei qyzarğan tary i̇egistigi, şoqtana ösken
toğailar men jaiqalğan şabyndyqtar, bytyrai qonğan aq şağaladai
auyldar, jaiylğan mal körinedi... Biraq bərinen de jolauşylarğa i̇eñ
jaqyny qamal i̇edi. Barşa joldyñ tüiini soğan baryp tireledi.
Mahambettiñ auyldaryna aparatyn tar soqpaqtyñ basy da osy tüiinde
jatyr-au, tegi. Osynau oipañ bir öziniñ boiyna şel sağymy men dala
i̇elesiniñ barşa türin tügel jinap alğandai.
Qamal qabyrğalarynyñ tübinen qazylğan tereñ ör alystan
baiqalmaidy, onyñ üstine mük basqan qabyrğalar da alqaptağy jasyl
şalğynnan onşa ajyratarlyq i̇emes. Sarai ğana men mūndalap oqşau közge
tüsedi. Köşe jaqtağy qyzyl tüsti zor i̇esiktiñ aldyna aq mərmərdan alty
diñgek öripti. Sarai sən-saltanaty mol, i̇eñseli salynğan. Onyñ i̇eki
qaptalyn ala han tuystarynyñ üileri tūr. Olardy qausyra ornalasqan
qyzmetşiler men küzetşilerdiñ jatyn orny, odan ərirekte bau-baqşa,
tağy da qalyñ qabyrğa körinedi. Sol qabyrğanyñ arğy jağynda tastan
qalağan abaqty, tereñ zyndan, tūtqyndardyñ jylağan dausy da sol aradan
şyğady...
At tUiağy Jasqūstyñ jūmsaq şalğynyna tigen kezde taiaudağy şoq
qaiyñnyñ işinen bir top qūs ūşa jöneldi. Arttarynan qarşyğa quyp
barady.
Qap, qoramsağym bolğanda, şirkin! — dep ökindi atqosşy jas jigit.
Bolmağany mūndai jaqsy bolar ma, əitpese öler jeriñ sol ğoi. Sen
tartqan sadaqtan tüse qūiatyn qandai sūñqar ol?!—dep küldi i̇ekinşisi.
Qarşyğa degen bir qūs bar,
Qanaty aidyñ astynda,
uiasy onyñ saiada,
Qarağai, qaiyñ basynda.
Añqau ösken i̇er i̇edim,
Būla bolyp jasymda.
Būl qonysqa qondyrğan
Ata-babam oñbasyn,
Tañda — sirat 23basynda!..
Atqosşy bozbalanyñ üni aşyq ta aşy i̇eken. Mahambettiñ öleñderin
birinen soñ birin i̇eske tüsirip, şabyttana jatqa soğyp keledi. Onysyn
aqyn da ūnatyp qalğan.
Uah - hai! Bas, bas! Öleñdetip, əndetip kirelik Jasqūsqa!—desip
jigitter de dürkiredi. Astaryndağy attary da ūnamai belderi bosaitynyn
sezip, oqyranyp, auyzdyq süze bastady.
— Mahambet söilesin, jaña şyğarğan öleñderin aityp bersin!
Saparymyzdyñ aiaqtalu qūrmetine! — dep qūiar i̇emes dostary.
— İer jigit öz jolynyñ qai jerde aiaqtalatynyn bile me i̇eken, sirə?—
dep sūrady Mahambet. Dostaryna bir qarap alyp, közin Jasqūstyñ ūlanasyr jasyl jazyğyna qadady:
Ai astynda bir köl bar
At şaptyrsa jetkisiz...
Ortasynda alua, şeker bar
Tatqan qular ketkisiz.
Ol bir sət ünsiz qaldy da, oily jüzben jalğastyra berdi:
Qarada da qara bar,
Han ūly basyp ötkisiz,
Allanyñ bir küni bar,
Bir jarym ai jetkisiz.
Mūñdas i̇erler bolmasa,
Meniñ aitqan sözderim
Qūlqyña jaman jetkisiz...
Jigitter birine-biri qarasty. Aqyn jūmbaqtap söilep keledi. Osy sətte
olardyñ aldynan tym-tyraqai şapqylağan köp salt atty şyqty.
— Ne körindi? Jaqsylyqqa bolsa i̇edi mynalary? Öi, bū neğylğan
bəige? — dep dauystady Mahambet.
— Bəige de i̇erteñ, şarşy topqa jigit tüser at oiyn da i̇erteñ! —dedi
ūzyn boily bozbala tizginin tarta berip.— Armysyz, aqyn - ağa! Hoş
kelipsiz!
— Bar bol, inim, atyñ kim? — dedi Mahambet.
— Qūmar, Jappas batyry Narymbaidyñ balasymyn. Əkem jeme-jemge
kelgende talai jolbarysty jairatqan kisi. Özim Jantastyñ jüzdigindemin.
Jantas sizdi əbden sağyndy, kütuli. İerteñ bizdiñ jüzdik masqarlardyñ
jüzdigimen jarysqa tüsetin i̇edi, attarymyzdyñ terin ap jürmiz. Köpten
beri jügirmei, şəu bop qapty januarlar. Bügin tün tañ assa, i̇erteñ
əlekedei jalanyp şyğa keledi ğoi. Aiaqtary da jeñildeidi...
—• Al analar kim? — dedi Mahambet, qamaldan alystap bara jatqan
jüksiz keruendi nūsqap.
— Hanğa-—qaryzdaryñ bizge atşy, jalşy əkep berip, i̇endi qaityp
bara jatqan Şömekeidiñ alaiaqtary ğoi. Aqsaqaldary ketken joq, hanğa
aitar aryzdary bar körinedi. Han bolsa añ aulap jür.
Qabağyñ qatu ğoi, Mahambet. Orynborda ne boldy? Əlde tağy da
hanymnyñ qūşağyn sağynyp qaldyñ ba? Ondai bolsa, küzetinde tūruğa
men daiyn. Fatima da kütuli şyğar, dep qulana söiledi Jantas ony
şyğaryp salyp tūryp.
Qaşan da östip qyljaqtaisyñ da jüresiñ. Meniñ kelgenimdi hanym
i̇estimei-aq qoisyn...
Əldeqaşan bilip alğan bolar-au. Aldai almaisyñ ony. Sen nemene,
hannyñ rūqsatynsyz kelip pe i̇ediñ?
İə.
Al tūqymy qaida?
Orynborda.
- Onda sen mūnda nege keldiñ?
— Senimen qoştasaiyn dep...
— Nemene sonda, han ordasy jaqpağany ma sağan?
- Meniñ öz ordam bar ğoi.
— Onyñ nesi artyq?
— Basqasy bolmağanmen, bostandyğym artyq.
— Bostandyq degen — i̇erkin ömir ğoi. Bizdiñ aramyzda senen i̇erkin adam
joq. Aitqan söziñ sūltandardyñ da, jarly-jaqybaidyñ da auzynan
tüspeidi, bailar kelip bas iedi, əiel bitken ğaşyqtyqpen köz süzedi öziñe.
Osy sen Qaiypqali sūltannyñ jolyn quğaly jürgennen saumysyñ?
İesiñde bolsyn, biz ony ūstaiyq dep əsker jiyp jatyrmyz.
— Qoş bol! —dep Mahambet onyñ sözin böldi.
Jəñgir demalyp otyr. Añnan tünde qaitqan, i̇endi bügin tañdauly
jasauyldarynyñ önerin körmek. Anadaida birinen - biri oqşaulanyp on i̇eki
ata baiūlynyñ jas sūltandary men bailary tūr.
Būl küni Ordağa jinalğan belgili starşyndardyñ qasynda atağy jer
jarğan qos batyr da bar: Parijge şapqany üşin medal alğan, bir kezdegi
orys armiiäsynyñ soldaty Narynbai kəriiä, onyñ janynda jigit şağynda
jau jürek Əkim atanğan, Borodino şaiqasynda körsetken qaharmandyğy
üşin Kutuzovtyñ öz qolynan nagrad alğan, qazir alystağy Jideli
auylynda tūratyn Aldiiär aqsaqal. Narynbai men Aldiiärdy han
otstavkağa şyqqan kniaz Volkonskiidiñ ornyn basqan general Essenge
körseteiin dep şaqyrtqan bolatyn. Jaña general-gubernator hanğa
qonaqqa tek i̇erteñ kelmek. Al bügin jigitter daiyndyqtaryn aqtyq ret
baiqap köruge şyqty...
Jigitter kök maidanğa jinalyp jatyr. Tebeniñ i̇eteginde ainalalaryna
jaltaqtai qarap, biraq sonda da özderinin, osaldyqtaryn sezdirgisi
kelmegendei, i̇eñselerin köteriñki, tik ūstap Şömekeidiñ kedei
auyldarynan kelgen aqsaqaldar tūr.
—Anau aryz aitqyş janaşyr nemelerge baryp ait: auyldary ukaz
boiynşa tiesili qoi - jylqysyn aidap əkelgenşe osy aradan tyrp
i̇etpeidi! — dedi han jarşysyna.— Oğan deiin qamap tastañdar özderiñ!..
— Qylyştasudy bastauğa bolady, taqsyr! Töleñgitter daiyn tūr,—
dedi Jantas hanğa,— Sodan keiin bizdiñ jüzdik masqarlarmen jekpe-jekke
tüsedi...
Han ündemedi. Şatyrğa Mahambet taiap qalğan i̇edi. Jəñgir aqynnyñ
tym i̇erkinsip ketkendigine yzaly bolatyn. Mahambettiñ Orynbordan kelip,
i̇endi öz auylyna attanbaq bop jatqanyn bügin tañerteñ i̇estigen. Jolynan
toqtatyp, osynda əkeluge əmir qylğan. Basqalarğa qarağanda Mahambettiñ
jöni bölek, hannyñ onymen jüz şaiysqysy kelmeitin. Aqyndarmen
arazdasqannan abyroiyñ artpaidy. Biraq bügingi qylyğy bastan asyp
ketti. Mahambet qarşadai Zūlqarnaidy Orynborğa jalğyz tastap keldi.
Tym asqaqtap ketti-au, terezesin teñ sanai bastağany ma...
Aqyn töbeniñ i̇etegine kelip atynan tüsti. Şömekeidiñ şaldaryna
qūrmetpen bas iıp, səlem berdi.
— Qūlağym sende, Jəñgir! — dedi dauystap.
— Qasyñnan han tağynyñ mūrageri, jas myrzañdy köre almai tūrmyn
ğoi,— dedi han yzasyn işine tyğyp.
— Ol Orynborda qaldy.
— Al sen nege mūndasyñ? Əlde sen öziñdi mynau sūltannan myqty
sanaimysyñ? — Jəñgir ainalasyndağy jaisañ topty nūsqady.—
Mahambet, ornyñdy bil! Meniñ de raqymym şeksiz i̇emes. Qait Orynborğa!
Jəñgir hannyñ sağan aitar jarlyğy osyndai!
Handyğyñ da, jarlyğyñ da öziñe, Jəñgir! — Mahambettiñ üni temirdei
qatqyl i̇estildi.
Jūrt tyna qaldy. Fatima şatyrdan şyğyp, bosağağa toqtady. Kiımi
künge şağylysyp, jarq-jūrq i̇etedi. Jigitter sapy qybyr i̇etpei, sūltandar
ürke qarap, üdireiisip tūr. Jəñgir auzyn aşa almai, sileiip otyr.
Sen halyq qarğysyna ūşyradyñ, Jəñgir han! — Mahambettiñ zor üni
sai-salağa sañqyldap, kömeiine köpten beri tyğylyp jürgen sözderi ağyltegil aqtarylyp ketti.— Sen meni öziñniñ sūltandaryñmen salystyrdyñ
ğoi. Jauap ber i̇endeşe:
Altyn taqty handardyñ
Handyğynan ne paida?
Qaryp penen qaserge
Turalyq isi bolmasa? ...
Hannan qyryq tuğanşa
Qaradan bir-aq tusaişy,
Halyqtyñ kegin qusaişy...
Tart tiliñdi, tiliñ kesilgir! —dep aqyryp jiberdi i̇esin jiğan han.—
Qaidağy kek, kimdi aityp tūrsyñ?
Seni, Jəñgir!—dedi Mahambet. Sosyn şömekeilerdi nūsqap: —Han
i̇ekeniñ ras bolsa, bosat analardy. Qazaq araşa sūrai kelgen aqsaqaldarğa
būğalyq salmaidy.
Ras aitady. Bas kespek bolğanmen, til kespek joq. Ataly sözdi aiaqqa
baspaidy. Bosat şaldardy, aldiiär!..— dep küjildedi Narynbai.
Əi, jigitter! Aqsaqaldarğa at əkeñder! —dedi Mahambet, köñildi ünmen
atşylarğa būrylyp. Olar ne isterin bilmei sasyp qaldy. Oilamağan
jerden batyrlanyp alğan şömekeiler attarğa qarai tūra - tūra jügirdi.
Aldarynda dembelşe kelgen törtbaq şal barady. Ol bir atqa yrğyp minip
aldy.
Toqta! —dep aqyrdy Jəñgir ornynan tūra berip. Qolyndağy kişkentai
altyn şoqpary jarq i̇ete tüsti.
İei, Jəñgir!—dedi oğan şömekeilerdiñ basşysy.—Sabyr i̇et. Dəl qazir
menikin kesip tastasañ da, qūdaidyñ özi kuə, Mahambet dūrys aitady!
Əkim batyr, jüzidigiñ qaida! Bailañdar bərin! Soğyñdar düreni!—han
şoqparymen Mahambetti körsetti.
Mahambet atyn aspanğa sekirtip, şaldarğa aiğai saldy:
Əida, kettik aqsaqaldar!
Şömekeiler şaba jöneldi. Əkimniñ jüzdigi soñdarynan quyp berdi.
— Kettik, jigitter!—dep Jantas Mahambetti öz jüzdiginiñ ortasyna
aldy da, tartyp otyrdy. Mahambet sytylyp alğa şyqty da, jigitterdi
Əkim jasauyl bastağan soldattardyñ soñyna saldy. Soldattar
myltyqtaryna jarmasyp, at üstinde şürippelerin qaiyra bastady.
— Toqtat! Toqtat!—dep aiqailaidy, Jantas jigitteriniñ ortasyna
tüsken Əkim. Öz soldattaryn seldegen at nöpirinen əreñ-əreñ degende alyp
şyqty.
Şömekeidiñ şaldary qazğan or, aqqan aryqtan orğytyp ötip, bidai
i̇egisi men kök şabyndyqty artqa tastady da, aryndata şapqylap kete
berdi. Soñdarynan jazyq dalada andyzdai şauyp Mahambettiñ dostary
barady, qūm jotalardy betke ūstap...
***
Jəñgir terisine syimai aşulandy. Sol küni-aq general - gubernatordy
qarsy aluğa attandy da, kelesi küni tañerteñ səlemdesip bola bere Essenge
«ūry, satqyn, bülikşil» Mahambettiñ jüz jigitti janyna i̇ertip, qaşyp
ketkenin baiandady. Sol jerde tūryp generaldan qamal küzetin küşeitu
üşin qosymşa otriad sūrady.
Öz əskerleriniñ işinde bülik şyğuynan qoryqqan Jəñgir han qazaq
jüzdikterin liniiädağy orys qorğanystaryna jiberdi de, olardyñ ornyna
soldattar men qazaqtardan qūralğan jazalauşy otriadtar alyp, jañağy
jazalauşylar men töleñgitterden aralas jüzdikter qūrdy. Jeke
jasaqtaryn Jəñgir ağa sūltandarğa kömekke jiberdi.
Mahambet aqyn Jəñgirge aşyq qarsy şyğypty degen habar auylauylğa dürkirei taraldy. Bir auyldan soñ bir auyl sūltandar men han
biligine bağynudy qoiyp, bülikşilerdi küreske bastaityn kösem izdedi.
Olarğa əzderin patşa beketteri men qamaldarynyñ samsağan qalyñ
ortasynan Jaiyqtyñ arğy jağasyna, patşa jendetteri men Jəñgir han
zeketşileriniñ közinen tasalau, Saryarqanyñ köz jetkisiz keñ jazirasyna
alyp şyğyp, Kişi jüzdegi tuystaryna bastap aparatyn adam kerek i̇edi.
Sondai adam tabylğan da siiäqty bolatyn.
İesim balasy — Qaiypğali sūltan özin Jəñgirden jəbir körgenderdiñ
qorğanymyn, qaiyberen - qyryq şilten qūtqaruşysymyn dep jar saldy.
Ol artyna i̇ergen halyqty Şyğysqa, Jaiyqtyñ arğy betine bastap aparyp,
Kişi jüz ben Orta jüz handarynyñ kelisimi boiynşa ūşy-qiyrsyz
Saryarqa töskeiinde köş - qonysyna şek qoiylmaityn jaña handyq
qūruğa uəde qyldy.
Onyñ töñiregine Tana, Şerkeş, Şömekei, Şekti rularynyñ aşuly
starşyndary, Masqarlar men Ketelerdiñ japa şekken kedei auyldary,
jeti ru — Kerderi, Töleu, Jağalbaily, Tabyn, Tama jəne Kereidiñ quğyn
körgen qaşqyndary toptasa bastady. Biraq Bökei ordasyndağy basqa
rular, əsirese sūltandary men bailary Jəñgirmen jaqsy atalar, asyqpai
artyn kütip qaldy. Osydan az uaqyt būryn bülik şyğarğan Qaratai
sūltannyñ joryğyna qatysqan auyldar da qozğala qoimady. Būlar şaiqas
kezinde talai-talai bozdaqtarynan, mal-mülkinen aiyrylyp, azyp-tozyp,
patşa jandarmdary men han qaraqşylarynyñ qatañ baqylauynda
bolatyn.
Olar Qarataidyñ soñynan on bes jyldai i̇erdi. Sonyñ būiryğy
boiynşa Ündistannan, İrannan, Būhara men Auğanstannan Rossiiäğa
baratyn sauda keruenderiniñ jolyn kesip tastady. Daladağy barşa soqpaq
osylardyñ qolynda boldy. Patşa əskeri būlardy ūstai almai-aq qoidy.
Qarataidyñ sözine senip, olar jalañ qylyş, jaq sadaqpen zeñbirekke
qarsy şapty. Aqyrynda han tağyna jete almağan Qaratai būlardy
jendetterdiñ talauyna tastap ketti.
— Qarğadan qyran şyqpas, sūltannan jauyñ yqpas degen. Qaibala
aldymen qolynan ne keletinin körsetsin, sodan keiin soñynan i̇erer i̇ermesimizdi biz de şeşermiz,— desti olar.
Beriş auyldary da asyqpady. Olar kedei jūrttyñ joğyn joqtap,
kedei i̇eldiñ sözin söileimin dep, han būğalyğyn da kigen, aq patşanyñ
abaqtysyn da körgen, i̇eñ sabyrly, i̇eñ salauatty starşyn — İsataidyñ
sözin tosty. Biraq İsatai ündemedi.
Jəñgirdiñ qolynan sytylyp şyqqannan keiin Mahambet soğan
baraiyn dep i̇edi, biraq taba almady, İsatai öz auylyn qūm işine köşirip
əketipti. Hanmen üş dürkin jüz şaiysyp alğannan keiingi saqtyğy bolsa
kerek.
Mahambet qiyn sətte qol ūşyn bergen jigittermen qoştasty.
Şömekeidiñ şaldary da öz jönine ketti. Aqynnyñ janynda Jantas
bastağan on şaqty jigit qaldy.
Olar Mahambettiñ tuğan auylyna tartty. Qonaqtardy aqynnyñ ağainileri qūşaq jaia qarsy aldy. Maqpaldyñ janarynda quanyş oty
jarqyrady. Biraq qaşqyndy ūstap əkelsin dep arttarynan jasaq jiberipti
degen suyq habar degbirlerin ketirdi. Birge tuğan bauyrlar attaryn
jaratyp, qylyş - naizalaryn qairap, sauyt-saiman, bilteli myltyqtaryn
əzirledi. Mahambettiñ özi bolsa, qara basynan göri tuğan - tuysqandarynyñ
qamyn köbirek oilap, aqsaqaldardan auyldy qūmnyñ alys tükpirine
jasyryn alyp ketudi ötindi.
Tasqarañğy bir tünde aqynğa Qaiypğali sūltannyñ şabarmany keldi.
— Dūğai səlem bauyrğa,— dep bastapty hatyn Qaiypğali.— Seniñ
Jəñgir hanğa aitqan söziñ Kişi jüzdiñ barşa auylynyñ auzynda jür.
Meniñ de ata jauym, meniñ de semser silterim — sol Jəñgir. Qasymdağy
sūltandar men biler de osyny aitady. Meniñ şatyrymdy — öz
şatyryñdai, meniñ sarbazdarymdy—öz sarbazdaryñdai kör. Jeñistik
bermes aqyn, jürek jūtqan batyr i̇ekeniñ ras bolsa, əkel qolyñdy, Beriş
azamaty, aiaman senen kömegimdi... Jəñgir öziniñ kök töbeti Baimağambet
sūltanğa seni ūstap, şynjyrlap əkel dep būiyrypty. Baimağambettiñ
jasağy iziñe tüsti. Menen basqa panañ joq...
Mahambet jauap jazbady. Jigitterin jiyp, Baimağambettiñ aldynan
şyqty da, bir büiirinen ainalyp ötip, tañ şapağymen birge sūltannyñ
qosyna lap qoidy. Sarbazdar küzetşilerdiñ byt-şytyn şyğaryp,
töleñgitterdiñ qaru-jarağyn tartyp aldy da, sūltannyñ şatyryn
töñkerip tastady.
Baimağambet sūltan aqynnyñ aldynda iş kiımimen ğana tūr, tūla boiy
qorqynyştan qalş-qalş i̇etedi. Mahambet onyñ qolyndağy qylyşyn,
astyndağy tūlparyn tartyp aldy da, jasaqty tügel jaiau tastap, attaryn
aidap ketti.
Baimağambetke kömekke Qarauylqoja sūltannyñ jasağy attandy. Biraq
Mahambet qolğa tüspedi...
Ol auyl-auylğa kisi şaptyryp, būdan bylai kez kelgen sūltandy
şabamyn da, mal-mülkin kedei jataqtarğa bölip beremin, dep habar
taratty. Sūltan adamdarynyñ kisi öltirgen, i̇el tonağan bir de bir qylmysy
jazasyz qalmaidy dedi.
İel bileuşi sūltandar da, Jəñgir han, əsirese Orynbor ölkesiniñ əskeri
gubernatory general Essen de Mahambettiñ şapqynşylyğynan göri qara
halyqtyñ oi-sanasyn ūiatatyn bülikşil jyrynan qattyraq qorqyp,
aqyndy typ-tynyş qana şusyz qūrtuğa asyqty.
Onyñ üstine olar Mahambettiñ Qaiypğali sūltanğa qosylyp ketuinen
seskendi, öitse bülikşilerdiñ küş alyp ketui sözsiz ğoi. Sondyqtan da ru rudyñ biriguine jol bermei, qaita birine-birin aidap sap, qantögis
qyrğynğa, barymtağa, qūn aluğa aparyp soqtyratyn arazdyq alauyzdyqty örşite tüsu kerek boldy...
Mahambettiñ jasağyna satylğan Şekti jansyzdary jūmsalyp, Şekti
auyldaryna jaldamaly berişter jiberildi... Sonymen birge general Essen
qazaqtardyñ polkovnigi Donskovtyñ barlauşylary arqyly Jəñgirge
sezdirmei Qaiypqalimen kelissöz jürgizip jatty. İeger sūltan öz
töñiregine auyldardy tez toptastyryp, Oral özeninen ötip ketuge
ūmtylatyn bolsa, dep habarlady polkovnik bülikşilerdiñ basşysyna,
onda būl, polkovnik Donskov, azğantai para alyp, olardy kordonnan Kişi
jüzdiñ jerine ötkizip jiberer i̇edi...
Bərinen būryn şektilerdiñ kösemi, kəri batyr Dastan qolğa tüsti. Jas
kezinde ol myñ jigitten qūralğan jasağymen jauğa büiidei tiıp,
Rossiiämen sauda jasaityn Būhar saudagerlerine şektilerdiñ jerinen
ötkeni üşin alym töletetin.
Küzeti küşeitilgen Dastandy Jaiyq qamalyna jöneltip, Şynğali
sūltannyñ qaramağyna bes jüz qazaq jiberildi. Sol küni auyldan-auylğa
Dastandy ūstauğa berişter kömektesipti, al general Essen jibergen
soldattar ony han jendetteriniñ qolynan bosatyp alyp, batyrdyñ
būrynğy isterin tergeu üşin türmege aidapty, degen sybys taratyldy.
Mahambetti de tün işinde, jaqyn mañaida quğyn joqtyğyna senip,
jigitterin uaqytşa üidi-üiine jiberip, özi jataqtardyñ kişkentai kedei
auylynda tynyğyp jatqan jerinde kelip basty. Baimağambettiñ
jasauyldary ony sozğan qolyn qylyşyna jetkizbei bailap aldy. Kiız
üidiñ syrtyndağy şömelege şyğyp ūiyqtap jatqan Jantas Maqpaldyñ
aiğaiynan ūianyp ketti. Biraq ol Mahambetti bosata almady, Maqpal men
kişkentai Mūsany alyp keri şeginuge məjbür boldy.
Mahambetti Kalmykovo abaqtysyna alyp ketti de, i̇el işine ony
şektiler men adailar ūstap beripti degen habar taratyldy.
Jəñgir han əbden riza. Töleñgitteriniñ işip-jemi men liniiä
qamaldaryndağy atamandarğa syi beru üşin tölenetin alym-salyqty ösire
tüsti. Han Jəñgir men general Essen qoldaryn ysqylap quanyp jür.
Öitpegende şe, būlardan būrynğy əkimder bülikşil Qaratai sūltandy
baqandai on bes jylğa juyq tairañdatyp qoiyp, aqyrynda tartu-taralğy
berip, onyñ da keibir talaptaryn oryndauğa məjbür bolsa, būlar Işki
ordadağy barşa bylyqty osy küzde-aq tezge salmaqşy. İendi tek berişter
men şektilerdiñ bir-birin alqymnan alyp, Qaibala sūltannyñ artynan
i̇ergen bülikşil auyldardy Jaiyqqa qarai bastauyn kütu kerek.
Alaida han da qatelesti, general da qatelesti. Beriş ruy şektilerdi
şappady. Olardy qaitpas - qaisar İsatai starşyn ūstap qalğan i̇edi. Al
kəri batyr Dastan özin satqan berişter i̇emes i̇ekenin i̇ebin tauyp i̇eline
jetkizipti. Onyñ üstine Şektiniñ ataqty batyrlary Kötibar men Arystan,
Adai batyry Süiinqara bir auyzdan Jəñgir handy i̇elin satqan opasyz dep
jariiälap, ony han sanaudan bas tartty. İendi han qaitken künde de
şektilerdiñ Qaibala jasağymen tize qosuyna jol bermeuge tiıs boldy.
Söitip general Essenniñ polktary köterilis şyğarğan Şekti auyldaryna
lap qoidy.
Qylyşqa qarsy zeñbirek, kök naizağa — köp myltyq... Essenniñ
soldattary men qazaqtary myñ-myñ san, al jigitter azşylyq, tipti
sausaqpen sanardai. Olar tipti bir jeñnen qol, bir jağadan bas
şyğaratyndai baba tuynyñ astyna jinalyp ta ülgirmedi. Talaidy körgen
tanymal batyrlar Kötibar men Arystan köp būltalaqtap, izderin əbden
şatystyryp baryp, aman qalğan auyldardy qūm işine, qamys arasyna
aparyp jasyrdy. Al Kötibardyñ balasy İeset pen aty añyzğa ainalğan
Syrym batyrdyñ ūly Jüsip bastağan jaujürek jigitter bastaryn ölimge
bailap, i̇ekşelei quğan ölşeusiz jaumen arystandai alysty. Olar şağynşağyn toptarğa bölinip ap, Essenniñ əskerlerine birese ana jerden, birese
myna jerden atoilap tiıp, jūlma - jūlmasyn şyğara, aşyna tüigiştep
ötedi de, jan-jaqqa bytyrai jaiylyp joq bop ketedi. Taban astynda
jerden şyqqan jebireiildei bolyp basqa jigitter şyğa keledi de, i̇esterin
jiyp ülgirmegen soldattarğa tağy da qūiyndai tiedi. İesteri şyqqan
töleñgitter myltyqtaryn közdep te ülgire almaidy. Sarbazdar olardyñ
qarularyn at üstinen tartyp əketip jatyr...
Sūltandardyñ qosylyp şapqan jasaqtary andyzdağan şağyn
toptardy i̇eki dürkin qausyryp alyp, qūrtyp jibermek bop ūmtylyp i̇edi,
biraq i̇eki retinde de köterilisşiler olardy qaşa ūrys sap, baiqatpai
i̇eliktirip aparyp, birese saz batpaqqa, birese qalyñ qūmğa tyğyp ketti, i̇endi
birde özenniñ jarlauyt jağasyna qarai tyqsyryp, qatty sastyrdy.
Kömek sūrağan sūltandar şabarmandaryn hanğa şaptyrsa, han—
general Essenge şaptyrumen boldy. Doldanğan dūşpan bar kərin
auyldarğa tökti. Ərbir ölgen töleñgit nemese soldat üşin ondağan beikünə
jandy atyp-asyp, katorgağa aidady. Abyroilary tögilgen Şekti qyzdary
namysqa şydamai özderine - özderi qol jūmsady. Tūtqynğa tüskenderdiñ
işinen myqtylardyñ myqtysy ğana kök şybyqpen soğylğan bes jüz
düreden tiri qaldy. Olardyñ özine de kisen salyp, Sibirge aidady....
Kalmykovonyñ abaqtysynda otyrğan Mahambet mynadai habar i̇estidi:
özenniñ şyğys jaq betindegi Orta jüzdiñ jerine ötpek bop Jaiyqtyñ
jağasyna jiylğan qalyñ köşti ataman Donskov zeñbirek oğynyñ astyna
alğan. Özen arnasy ölikke tolğan. Al şyğys jağalaudağy baqytty ömirge
şaqyrğan Qaibala əreñ qaşyp qūtylypty...
Syrym men Kötibardyñ jas batyr ūldarynyñ i̇erlik isteri jaily
habardy da Mahambet osy abaqtyda otyryp i̇estidi.
Köterilisşilerdiñ jasağy kün sanap köbeie berdi. Kəri de, jas ta qai
ru, qai atanyñ balasy i̇ekenine qaramastan qosylyp jatyr. General
Essenniñ polktary, Baimağambet, Qarauylqoja, Şynğali siiäqty ağa
sūltandardyñ, Jəñgir hannyñ töleñgitteri keri şeginip, qamal - qamalğa
qaşyp tyğyluğa məjbür boldy.
Işki orda men Kişi jüzdiñ barlyq auyldary jas batyrlardyñ soñynan
bir kisidei bop i̇eretin kün tuğan tərizdi i̇edi. Biraq küzgi jañbyr bastalyp,
arty qarğa ainaldy da, ūzamai aiaz ūryp, dalany jūt jailady. Al köktem
tua auyldarda oba būrq i̇ete tüsti...
Oba Kalmykovoğa da jetti. Qazaqtarda i̇es joq. Bir küni tal tüste
soldattar men jandarmdar töbelesip qaldy da, Jantas bastağan jüz
şamaly jigit sony paidalanyp, qamalğa lap qoidy. Jarym - jartysy
oqqa ūşqanymen jigitter Mahambetti bosatyp əketti.
Mahambet köktem men jazdy Maqpalmen birge tuğan ölkesinde ötkizdi.
Aqynnyñ jaña öleñderi auyzdan-auyzğa taralyp, i̇el işin şarlady:
Hannyñ isi qataidy,
Azamat i̇erden baq taidy.
Qandy köbe kiınip,
Bir allağa siynyp,
Ūrandap jauğa tigende,
Kim jeñeri talai - dy,
Joldastarym, mūñaima!
Ol halyqty yntymaqqa, birlikke şaqyrdy, biraq aştyqtan azyp-tozğan
auyldar bailardyñ tiline i̇erip, tar qonysqa talasumen boldy. Şekti,
Şömekei jəne Jağalbaily rulary arasynda şataq būrq i̇ete tüsti. Üş
rudyñ üşeui de şöbi şüigin öristerinen aiyryldy: Jəñgir han būl
jaiylymdardy jomarttyq jasap, patşa ofitserleri men qazaqtarğa
ülestirip berdi.
Bir şaiqastyñ üstinde şektiler men jağalbailylardyñ arasyna tüsip,
tatulastyram dep jürip, ataqty Kötibar batyr qazağa ūşyrady. Keudesinde
kireukesi, qolynda qalqany men şoqpary da joq i̇eken. Üiinen jeideşeñ
jügirip şyqqan batyr atyna jaidaq mine salyp, birin-biri öltirip jatqan
ağaiyndy i̇eki i̇eldiñ şatasqan jigitterin ajyratamyn dep, şaiqastyñ
qalyñ ortasyna qoiyp ketipti. Qañğyğan jebe jürekten tiıp...
Jəñgir han qulyqqa basty. Ol aqyndy berişterdiñ basşysy i̇etip
tağaiyndaitynyn aityp səlem jiberip, Mahambetti özine Darhan qağaz
aluğa şaqyrtty. Biraq Mahambet hannyñ sasyq qulyğyn əşkerelep,
şabarmanyn mazaqtap quyp jiberdi. Han ordasynan kelgen alym-salyq
jinauşylardy qamşynyñ astyna aldy. Osydan keiin Jəñgir Mahambetti
öle-ölgenşe bitispes qas dūşpanym dep jariiälady.
Işki ordanyñ Jaiyqtan İedilge deiingi keñ jazirasyn bir sūmdyqtan
soñ bir sūmdyq jailai bastady. Jəñgir hannyñ jendetteri men general
Essenniñ jansyzdarynan jasyrynyp jürip, Mahambet tağy bir qysty
tuğan ölkesinde i̇etkizdi. İendi qala beruge bolmady: öz basyna, tuğantuysqandary men dostaryna töngen qauip-qater küşeie tüsti.
Tuğan auylynan ol jasyryn ketti. Maqpal ğana kuəsi boldy. İeseiip,
sabyrly, salauatty əiel sanatyna qosylğan Maqpal i̇erinin, basyna
qiynşylyq tüskende qolyna qylyş alyp, üstine sauyt kiıp, būrymyn
dulyğanyñ astyna jasyratyn da, has sarbazdai qasyna i̇erip, joryqqa birge
attanatyn.
Tañğy tūmandy jamylğan Mahambet pen Jantas Jaiyqtyñ arğy betine
attarymen jüzip şyqty da, qaq bölingen Kişi jüzdiñ şekarasyn kesip ötti.
Biraq olar būnda da tynyştyq tappady. Tegi, qazaq jeriniñ tynyp jatqan
kezi boldy ma i̇eken tarihta?
Ru tartysy, jer janjaly, mal men jesir dauy, barymta - qarymta,
qatar qonğan i̇eki auyldyñ, kikiljiñi, qatar jatqan i̇eki i̇eldiñ qyrqysy
siiäqty qyryq rudyñ qyryq pyşaq pəle-jalasy būl öñirdi i̇erte zamannan
beri i̇emin-i̇erkin jailap keledi ğoi. Jerlerine İran şahynyñ nemese
Joñğar jaugerşileriniñ jer qaiysqan jasağy jortuyl jasağanda ğana
bastary birigedi būlardyñ. Sonda qazaq almağan jau bolmady. Olar
Atyraudan Altaiğa deiingi ūlan-ğaiyr zor i̇elin alty ğasyr boiyna jauğa
bermei, ne düleidiñ aldynda da tize bükpei ūstady. Qazaqtardy öz
handarynyñ dañqqūmarlyğy men alty baqan, ala auyzdyğy qūrtty. Būl
halyqty tek aila - şarğymen ğana, birin-birine aidap salyp, handary men
sūltandaryn satyp alu arqyly ğana jeñuge bolatyn i̇edi.
Birde qūman, birde tatar, birde polovtsy, birde qyrğyz - qaisaq atanğan
dala perzentteri aila-qulyğyñdy, saiasat - sūmdyğyñdy bile bermeitin.
Şaiqas üstinde jaujürek, qaitpas - qaisar qaharman bolğanymen
tynyştyq kezinde añqyldağan aqköñil, ilanğyş Uiañ keluşi i̇edi.
Kişi jüz ben Orta jüzdiñ jerin, Saryarqanyñ töskeii men Aral
jağasyn, Türkistannan Əulieatağa deiingi aralyqty qaptağan jasauyldar,
jergilikti sūltandardyñ töleñgitteri men aq patşanyñ jazalauşy
jasaqtary şarq ūryp, kezip jür. Bəriniñ de iz kesip, añdyğan - baqqany —
bülikşiler, «tüz qaraqşylary» jəne de Tentek töreniñ basşylyğymen
Qoqan bekterin talqandap jeñip, sodan soñ şağyn toptarğa bölşektenip
ap, bailar men patşa jandarmdaryna qarsy qylyş kötergen on i̇eki myñ
jigittiñ əli tiri jürgen biren-saran qaldyqtary. Joq, qazaq jerinen
tynyş tükpir tabylmaityn būl tañda!
Mahambettiñ soñyna tüsudi Jaiyqtan alysqa, Orta jüzdiñ jerine
ketse de toqtatpady. Kişi jüzdegi siiäqty mūnda da öz handary bar. Mūnda
da bir rudy bir ruğa, bir köşti bir köşke öz sūltandary aidap salady. İeger
ru birligi, i̇el yntymağy aman kezde Orta jüz Hiua men Qoqanğa öz degenin
istetse, i̇endi öz basyna Hiuanyñ qaharly qylyşy töngen şaq. Bəlki,
sondyqtan da bolar, ūzaq uaqyt aryp-aşyp Aral boiyn aralağannan keiin
Mahambet sendelip Būharağa bardy, odan Samarqanğa ötti, sodan soñ auyr
sapardy artqa tastap, aqyrynda mynau qarğys atqan Hiuağa keldi. Mūnda
ol özine talai-talai senimdi dos tapty, al dūşpandarynyñ sany qūdiretine
qulyğy sai alpauyt - zymiiändardyñ i̇esebinen i̇eselep köbeie tüsti.
Būl bir jer betin tügeldei qara küş jailai bastağan şaq i̇edi. Jer
üstinde jamanşylyqtyñ jalaq qylyşy jalaqtap tūrğan...
Asyly, būl Mahambettiñ oiy i̇emes, Hiua aqyny əri mūrap Münis
aitqan söz. Onymen Mahambet Nūrbalğa kezdeserden būryn tanysqan.
Allaqūl būny saraida ötetin aqyndar məslihatyna alğaş ret şaqyrtqan
küni Münisti han baqşasynan körgen bolatyn. Sarai küzetşileri özin
qaumalap alyp ketip, işte han Qaiypğali sūltanmen söilesip jatqan kezde
de körgen.
Mahambettiñ Hiuağa kelerinen i̇eki jyl būryn Münis padişahynyñ
sarai aqyny i̇edi. Al osydan bir jyl būryn aqyndar aitysy kezinde ol
Būharanyñ külli aqynyn jeñip ketip, i̇erekşe közge tüsti. Dañqy jer jara
tüsken Hiuanyñ aldiiäry:
— Aitqanyñdy oryndaimyn, aqynym! Ait, ötinişiñdi — dedi.
— Ata-babam mūrap bolyp i̇etip i̇edi, ūly padişah, özim de sol mūrap bop
qalğym keledi...
— İendeşe sen büginnen bastap Hiuanyñ bas mūraby əm külli
Horezmniñ jyrşysysyñ!—dedi han. Sol künnen beri Hiuanyñ aqyndary
men ğūlama ğalymdary padişahynyñ bağyna ğana i̇emes, Münistiñ üiine de
jinalatyn boldy. Oğan Mahambet te jiı baryp tūratyn.
Mine, bügin de ötkeni jaily ūzaq oidan keiin, Amudariiä jağasynan
qaityp kele jatyp, Müniske kire şyğudy jön kerdi Mahambet...
***
Mahambet qyzba bolatyn, jūrtpen sezge kelmei jatyp - aq aitysyp
qala beretin. Osyndai tik minezi dostarynyñ janyna batyp, tek jalğyz özi
oñaşa qalğanda ğana i̇estigen - bilgenin salmaqtai alatyn. Oi soñynan i̇esine
ötkendegi bastan keşken jailar oralyp, soğan qosa tūla boiyn tuğan i̇elge
degen sağynyş sezimi bileitin. Reniş - ökpe, ötkenge ökiniş, yzamen
sağynyş toğysyp kep, jyr bop ağatyn.
Al bügin jyr tuar i̇emes — bügin janyn jegidei jegen sary uaiym men
syzdağan sağynyş qana bar. Tañerteñ hanğa jolyqqan soñ, odan bazardağy
oqiğadan keiin de syrt qarağandağy i̇er keude, ilikpes keipinen özgermep
i̇edi, i̇endi bar düniege selqos qarap, əbden qajyğan - talğan syñai
baiqatady. Onyñ bir künniñ işinde sonşalyq jüdep ketkeninen şoşynğan
Balabek:
— Basyñ auyrmai ma?—dep sūrady qala darbazasyna jaqyndağanda.—
Ystyqqa üirenbegendiki ğoi...
Alda, şañğa kömilip, bir tabyn siyr ketip barady. Otyn artqan arba
tarsyly i̇estiledi, birli-jarym jolauşy körinedi.
— At arysa auystyryp minemiz, al özimiz ölgennen keiin bir-aq
tynyğarmyz,— dedi Mahambet köñilsiz ünmen.— Dariiäğa beker barğan
i̇ekenbiz. Bū jaqtyñ özeni de Jaiyq siiäqty i̇emes, İedilge de ūqsamaidy.
Arabtar bostan-bos Jeiqūn atamağan - au. Suy lai, ağysy jylandai
zūlym, saiqal. Paluanğa baru kerek...
Paluan dep tūrğany Hiuanyñ qasietti iesi Mahmūd paluannyñ mazary.
Qatty bir qamyqqan kezde nemese şer tarqatyp, sabasyna tüskisi kelgende
Mahambet sonda baratyn. Qalağa qarağanda şuy az, tynyş bolğandyqtan
i̇emes. Onda külli Orta Aziiänyñ kedei-kepşigi jinalatyn. Jol şañyn
qağyp, qūdyq basynda dəret alğannan keiin jūrt qoiyndarynan taza
şalmalaryn şyğaryp, aiaq kiımderin mazar keregesinen anadaida
qaldyratyn da, dirildep - qaltyrap tabaldyryqtan attaityn.
Qaiyr-sadaqa tastaityn ydysqa tiyn-tebenderin tastap tūryp, jūrt
Mahmūd əulieniñ basynda qūdaiğa aqyryn ğana tilek aityp, qūlşylyq
i̇etedi. Jaqynda ğana tūrğyzylğanymen kieli jer atanyp ülgirgen mazardyñ
ədemi örnek - naqyşyna mərmərdan qaşalğan torköz keregelerine, qūpiiä
jazulary men köz jauyn alatyn kögildir būiauyna añyraia qarady.
Künəmdi keş dep allasyna jalbarynu üşin, jan jarasy men tən
azabyna tigizer bir şipasy bola ma dep, jolşybai tonalyp, kezdeisoq
qaterge ūşyrap qalatyndaryna qaramastan, alystağy auyldar men
jaqyndağy qystaqtardan zirat i̇etken san halyq osynda ağylady da
jatady. Orta Aziiäda i̇endi kieli üş oryn bar: bireui — qazaq jerinde,
Türkistandağy Ahmet aqynnyñ mazary, i̇ekinşisi — Samarqanda, Şah-izindağy qasietti qūdyq, al üşinşisi — mynau Hiuadağy imamdar Əli
paiğambardyñ öz balasy dep ataityn Mahmūdtyñ mazary. Şynynda ol
teri ileuşiniñ balasy i̇edi, Hiuanyñ i̇eski qaqpasynyñ tübinde 1247 jyly
düniege kelgen bolatyn.
Qajyğa kelgender mazar aldynda jatqan ülken tastyñ şūñqyr şūñqyryna tañğajaiyp tañyrqai qaraidy, öitkeni olar būny Mahmūd
əulieniñ sausaqtarynyñ izi dep oilaidy. Əulieligin bylai qoiğanda küşi
qandai i̇edi jaryqtyqtyñ desedi. Tasty balşyqtai ileidi i̇eken. Al bərinen
de jūrt mazardyñ türli-tüsti jaltyrauyq qyştan örgen kümbezindegi,
jasyl tastan qaşağan qūlpytasyndağy jəne mərmər keregesindegi neşe
türli oiu-örnek pen syr-būiaularğa, jazu-syzularğa tamsana üñiledi.
Dinbasylary, Türkistandağy qūl - aqynnyñ basyna i̇eki tüneu nemese Şahi-zindağy qasietti qūdyqqa üş ret qūlşylyq i̇etu Mekkege qajy bolyp
baryp qaitqanmen barabar dep qanşa ügittese de, i̇el osy jaña əuliege
köbirek keletin bop barady. Mazardağy jazular basqa kieli oryndardağy
siiäqty qūrannyñ süresinen i̇emes, Mahmūdtyñ parsy tildegi öz öleñderinen
alynğan sözder i̇ekenin ziratşy halyq bile bermeidi.
Öleñ mənin ūğatyndar azşylyq, biraq olardyñ i̇eşqaisysy da öz
bilgenin dauystap syrtqa şyğarmaidy. Öitkeni Mahmūd aqyn
aldiiärlardyñ aqymaqtyğy men jebirligin mazaqtaidy, qūdaiğa til tigizip,
onyñ jerdegi uəzirlerin külki qylady:
Barğanşa qajy əp - jylan i̇edi qojekeñ,
Aidahar bopty orala salyp sapardan,
dep tərjime i̇etti Münis bir öleñdi Mahambetke.
Aqymaqtyñ sözin tyñdap, otyrğanşa byljyrap,
Teñiz keşip, jūldyz sana odan - dağy qaljyrap...
— Kümbezdegi jazudyñ mağynasy osyndai i̇eken. Mahambet sodan beri
Mahmūdtyñ özine de, sözine de qyzyğatyn boldy.
— Ol jendetterdi külkisimen jer qyluşy i̇edi,— deitin Münis.— Közi
tirisinde ony Ğiratta da, Hiuada da talai ret kisendedi ğoi. Şah
jendetterinen qaşyp jürse de, Hiuada ony jyğa alatyn jan joq i̇edi.
Ündistanda i̇eñ küşti adam atansa, Ğiratta aqyndyğymen dañqy şyqty. Özi
köz jūmğaly beri ötken ğasyrlar ony əulie atandyrdy. Şahid - mazardy
24saldyrğan da sol. Hiuanyñ irgesindegi japan dalada tūrğan mazardy
kördiñ ğoi. İeli üşin ölgen i̇erler sonda qoiylğan. Halqynyñ süigen ūly
i̇edi-au, sabaz! Mūhammet Rahym padişah bekerden-beker onyñ əruağyna
syiynbasa kerek. «Əulie» aqynğa arnağan mazardy sonyñ būiryğy
boiynşa tūrğyza bastap i̇edi, Allaqūldyñ tūsynda əreñ bitirdi de.
Qaiyrşylar da, ziratşylar da, qoja-moldalar da — bəri de riza.
Mūsylman baiğūsqa qūlşylyq qylar jer kerek, al imamdar men
qojalarğa alym töler i̇el kerek. Añqau i̇elge — aramza molda degen osy da.
Mahambet pen Münis mazar artyndağy aulanyñ tükpirinde bitise ösken
biık şynarlardyñ köleñkesinde jiı-jiı jolyğyp tūratyn.
Şynardyñ dəl tübinde kök jaqūttai jarqyrağan salqyn suly qauyz
Aulağa da su şaşqan, mūntazdai taza. Mazardyñ qalyñ qabyrğalary
men biık dual köşe şuyn mūnda ötkizbeidi. Otağasy Mahambetti iılip
qarsy alatyn da, qauyzdyñ janyndağy aibanğa aparyp, astyna köpşik
tösep otyrğyzatyn. Tas töbeden jüzim şoqtary salbyrap tūrady. Typ tynyş, salqyn jerde məslihattary jarasyp, əñgime tuyndai beredi...
25bar.

Münistiñ keluin tosqan Mahambetke üi iesi ər kez iısi añqyğan horezm
qauynyn əkep tilip, aldyna şerbet pen şarap qūiatyn. Münis - mūraptyñ
Horezm jeri jaily əñgimesin, Münis - aqynnyñ Hafiz ben Atai jyrlary
turaly tolğauyn, Münis-tarihşynyñ Türkistandağy qazaqtardyñ
mazaratynda qanşama batyr men filosof jatqandyğy turaly hikaiasyn
Mahambet osy jerde i̇estigen. Adai jigitteriniñ Hiua handarymen ūzaq
soğysy jönindegi añyz-əñgimelerdi de ol Münisten bilgen...
Müpns pen Mahambet ūzaq sūhbattasatyn. Būl jerge Allaqūldyñ
alaiaqtary kelmeidi, kedergi bolar jan joq...
IIIapanyñdy
şañ
basyp,
atyñnyñ
işi
qabysyp
ketipti.
Şapqylağasyñdar - au tegi. Tynyştyq pa, əiteuir?—dep jyly şyraimen
qarsy aldy Münis Mahambet pen Balabekti.
Dariiä jağasynan kelemiz,— dedi Mahambet.
Ou, əlgi tūtqyn qyzdaryñ qaida?..
Mahambet tüsiniñkiremei, Müniske tañdana qarady.
Han bağyndağyşy — auğan qyzyn aitam. Tañerteñ i̇ekeuiñdi aldiiärdyñ
saraiynan şyğaryp salğan i̇edim ğoi,— dep küldi Münis. Sonda ğana
Mahambettiñ i̇esine Nūrbal tüsti.
— Tüu, kün qandai ūzaq i̇edi. Tausylmai qoidy ğoi, tegi!..
— İə, būl kün sağan jeñil bolmady, dosym. Qoi, sary uaiymğa
salynyp, bosqa nali bermelik. Jüriñder, jyr būlağyna baralyq,— dedi
Münis dostary susyndağan soñ.
...Balabek attardy Tökege alyp ketti. Mahambet pen Münis bişiler
tūratyn məhəllağa bet aldy.
— Jañylmasam, qazaqta: «Jebeñ jetpese, semseriñdi silteme» degen
maqal bolsa kerek,— dedi Münis tyrs i̇etken tiri jan joq tar köşege
şyqqan soñ, şalmasynyñ ūşyn arqasyna tastap. Keştiñ qyzyl araiy
qaityp, aspanda suyq yzğarly jūldyzdar jyltyrai bastapty. Küz kelip
qalğany ğoi.
Köşede arba syqyrlady. Arbakeş jigit aparyp tastamaq bolyp,
būlarğa būrylmaqşy i̇edi. Münis keregi joq degendei işarat jasady.
— Aita ber, Münis. Söziñdi aiaqtamadyñ ğoi,— dedi Mahambet.
— İenşalla, jebege de, qylyşqa da zəru bolar küniñ əli alda.
Sondyqtan öziñdi aşuğa jeñdire bermei, sabyr saqta, qaru saila.
— Aşu aqylğa əmse bağyna bermeidi,— dedi Mahambet, Münistiñ qūl
satatyn bazardağy əlgi bir jönsiz qaqtyğysty meñzep tūrğanyn i̇endi ğana
tüsinip.
— Sonda da aşudan aqyl artyq...
— Biraq şynaiy sezim adamğa bağynyşty i̇emes, al könbistikke qūldar
ğana üirengeni—dedi Mahambet.
— Bizdiñ bərimiz de qūlmyz,— dep basyn qamyğa şaiqady Münis.—
Bərimizdiñ de ömirimiz — azap. Ananyñ ğana bağy bar!—Münis sonadaida
üstindegi syldyrmaqtaryn syldyratyp, əlde bir aiatty əndete, arqasyn
dualğa üikelep tūrğan qañğybas dəruişti nūsqady. Sol tūrğan jerinde
örim - örimi şyqqan i̇eski-qūsqy birdeñelerdi jaiyp, jatuğa daiyndalğan
syñaiy bar.
— Biz i̇ekeumiz jyr būlağyna, şarap işip, bi köruge ketip baramyz, al
myna baiğūs sol şañğa aunağan küii qalady,— dedi Mahambet.
— Sonda da ol bizden göri baqytty. Qūdaidyñ qūdiretine kəmil senedi.
Köñili könşir tynyştyqty kezbelikten tapqan. Qara basy, qaida baram, ne
isteimin dese de, i̇erik özinde. Al senşi? Sen öz bostandyğyña senesiñ be?
Əitpese halqyña bostandyq əpere alamysyñ?.. Bū jalğannan Rudaki de,
haiiam da, Firdousi de ötken, biraq olardyñ i̇eşqaisysy da qolğa qylyş
ūstamağan... Qylyştyñ aty qylyş qoi. Bir qolda bir-aq qylyş bolady.
Al aldiiärlar qanşama? Olar myñ - myñ sam ğoi, dosym...
— Salystyram dep meni tym asyra maqtap jiberdiñ, Münis! Men
Rudaki de, Firdousi de i̇emespin, qyrdyñ kəduelgi kinaratsyz
qarağaşymyn. Qarağaş qyrdan ketpeidi. Suy joq şölmen, aiausyz künmen
taitalasyp öse beredi. Sondyqtan da ol su jağasyn jailaityn aqterektei
nəzik bolmaidy. Ömirim meniñ şaiqasta ötedi, ölimimdi de attan tüspei, i̇er
üstinde jürip qarsy alarmyn. Sondyqtan söziñdi bosqa şyğyndamai-aq
qoi...
— İə, men Hiuany, onyñ bau-baqşalaryn suğa qandyrudy añsağan
mūrap bolsam, sen basqany armandağan aqynsyn,. Seniñ jyryñ da rauşan
güliniñ jūpar iısinen ada. Öleñiñnen qaqtyğysqan qylyştyñ şyñyly,
köp tUiaqtyq düsiri i̇estiledi, jusan iısi i̇esedi. Ondai öleñ-jyr Şyğysqa
jat...
— Şyğys ülken ğoi, Münis. Al rauşan padişahylardyñ saraiynda
ğana güldeidi. Ony qūldar ösirse de, qyzyğyn basqalar köredi. Külli dala,
qūldar men batyrlardyñ, barşa joly jusan iısine bölengen. Sairam
üşin, Otyrar men Syğanaq üşin bolğan şaiqastan keiin jeñilis tapqan
naimandar men qypşaqtar26 seldirep qalğan. Şyñğys han tümenderiniñ
sapyna qosylyp, böten i̇el, böten jūrtqa attanğanda i̇er-toqymdarynyñ
oqpanyna rauşan i̇emes, jusan tyğyp jol tartqan. Onysy — jat jerde
tuğan dalanyñ jūpar iısin ūmytpaiyq degenderi ğoi.
Jə, aitysty doğaralyq,— dep Münis onyñ sözin böldi. Ökinişi mol
bolsa, i̇etkendi i̇eske alyp keregi ne. Daudy da qoialyq, senimsizdikti de
qūialyq! Kelip qaldyq...
Olar bişi qyzdar tūratyn köşege şyqqan i̇edi. Ər üidiñ
tabaldyryğyna şam qoiylğan. Sauda qatary tərizdi bəri de aşyq. Kündiz
būnda şynynda da saudagerler otyrady. Qazirdiñ özinde de
keibireulerinde buy būrqyrap palau basylyp jatyr, töselgen şi üsti
Hiuanyñ tətti-dəmdi tağamdaryna syqap tūr.
Köşe boiyndağy üilerdiñ i̇esikteri aşyq. Işterinen ülde men büldege
oranyp, jastyq şyntaqtağan nemese aiaqtaryn astyna jasyryp, şoqaiyp
otyrğan bişi qyzdar körinedi. Būryş-būryşta qonaq kütip qalğyğan ənşiküişiler.
Üileri qos qabat i̇eken. Odan da, būdan da, astynan da, üstinen de ən
i̇estiledi. Əredikte köşe boiymen tüngi küzet ötedi, kei jerlerde
qojalarynyñ atyn baqqan malailar körinedi...
Qap-qarañğy, ainalma, tar baspaldaqpen Münis Mahambetti i̇ekinşi
qabattağy nedəuir keñ bölmege i̇ertip şyqty.
Qabyrğa boilai jūmarlanğan jastyq qoiylypty, kilem jabylğan
i̇ensiz taqta tūr. Būlardy jūqa jibek dambal kigen sūlu qarsy aldy.
Janary jarqyrağan, botanyñ közindei balbūl janady.
Münis, keldiñ be əiteuir,— dep badam gülindei i̇ernin səndene sozyp,
jymiyp qoidy, biraq otyrğan ornynan tūrady.
— Sağan dosymdy i̇ertip keldim, Güljan,— dedi Münis.
— Otyryñdar, jigitter. Güljan, sen şarap qūi! — dep būiyrdy üi
iesi — sary qaryn bəibişe.
— Assalaumağaleiküm, Hiuanyñ qūrmetti saudagerleri!— dep səlem
berdi Münis. köpşikterge kölbei tüsip, şirenip jatqan asyl kiımdi qos
i̇erkekke. Bas jaqtarynda şarap qūiylğan qūmyra tūr, būrqyratyp huka
tartyp jatyr özderi.
— Əi, mūrap. Sözin bölip jiberdiñ. Kel tezirek, otyr, Güljannyñ
i̇ertegin tyñdaiyq!—dedi i̇egdeleui.
— Tanysyñdar, myna kisi Mahambet degen qazaq aqyny,— deidi Münis.
Saudagerler bastaryn əreñ izep jauap qaitardy.
Aqyndar jyr qūmar jandar ğoi, i̇ertegiñdi i̇erteñge deiin qūia tūr,
Güljanjan!—dedi de, jasyraq saudager qyzdyñ aldyna bir uys kümis
tastady.
Dañğyranyñ dabyldy üni dürildei jöneldi. Jan-tənimen berile
oinağan dañğyraşy jigit i̇eki közin tars jūmyp alypty. Dutar men çang
tyñqyldai bastady. Dañğyra i̇endi saiabyrlap, saz yrğağyna qarai qosyla
soğyp tūr. Hiua aspanynda syzylğan tūnyq əuen tamyljydy.
Güljan ornynan tūrdy. Ədeii jūrt qyzyqsyn dep, alla öz qolymen
müsindegendei ədemi i̇eken. Taban astynda jatqan tiyndardy jalañaiağymen
basyp kep, qūmyrany aldy da, jas şybyqtai iılip, Münis pen
Mahambettiñ, ydystaryn toltyryp qoidy. Sonan soñ aiağyna qoñyrauly
saqinalaryn saldy da, əsem qimylmen būrymdaryn arqasyna tastai berip,
döñgelene jöneldi...
— Uə-ə-h-ha!—dedi jas saudager şydai almai.
Süigenime jolyqqanşa oñaşa
Zuhradai janyp baram alaulap...
Qyz dausynyñ tazalyğy men ən sazynyñ ğajaptyğy Mahambettiñ i̇esin
alğandai, bərin de ūmytyp otyr.
Qoñyraulardyñ nəzik şyldyry çang dausyna ūlasady, çang pen dutar
üni Güljannyñ ənine qosyla şyğady. Myna bölme sol ənniñ tolqynyna
kömilgen. Mahambet közin bir nükteden audarmai, melşiıp otyr.
Qūmartasyñ qūpiiäğa, üñilesin, dünieniñ syryna,
Bilsem deisiñ, qansam deisiñ qyzyq - jūmbaq jyryna.
Tün ūiqyñdy tört bölmeşi sonyñ üşin, jan dosym,
Bastan ğalam sanaspapty, almapty ğoi qyryna.
Būny aitqan Münns i̇edi.
— Əi, aqylgöi, auzyñdy jap! Būlbül sairağanda qarğa qarqyldamas
bolar!— dedi kəri saudager.
— Ras aitasyñ, syily kisi. Sondyqtan da auzyñdy aşpa,— dedi Münis
sabyrmen.
— Aityla tüssin öleñ-jyr,— dedi Güljan bilep jürip...
Əulie dep atapsyñdar. Artyqtau - au solaryñ,
Ağaiyndar, qūdai kuə, dūrys i̇emes olaryñ.
Bolmaq tügil böten jūrtqa köripkel
Bile almadym özimniñ de qaida baryp qūlarym...
— Sen de ras aitasyñ, mūrap,— dep qarqyldai küldi jas saudager.—
Bar, jolyñnan qalma. Küşigen qanşa küşense de qyran bola almaidy, top
sūñqarğa tazqara i̇ere almaidy.
— Ou, alla, i̇estimisiñ?— dep Münis basyn ūstady,—Hauanyñ
saudagerleri haiiamdy jeñdi. Bügin qabirinde bir aunap tüser...
Jeñsek ne, ūly Omardy i̇emes, seni jeñdik,— dep qūiar i̇emes jas
saudager.
Al meniñ aitqanym sonyñ öleñi ğoi... Qu tülki,— dep saudager kilemge
teñge şaşty.— Mine, jeñisiñniñ aqysy. Moiyndaimyn jeñilgenimdi.
Tüsinikti i̇edi müləiimsi qaluy. Mūnysy — bərimiz de jūmğan
auzymyzdy aşpalyq degeni. Öitkeni haiiam men Hafizdyñ öleñderin
bilmeitin adam nadan dep i̇esepteledi de, Hiua bişileriniñ üiine bas sūğa
almaidy.
Būnda da Persiiädağy siiäqty qalağan jannyñ,— meili saqal-mūrty əli
tebindemegen bozbala bolsyn,— kimniñ de keluine bolady. Tek qai-
qaisysy bolsa da bir nərseni — mūnda ən jyr patşalyq qūratynyn biluge
tiıs. Öziñ öleñ şyğarmağan künde basqanyñ öleñ-jyryn biluiñ paryz.
Mūnda əielder pərənjesiz jüredi, taqpaqtar da tarañdyq körmeidi.
Şyğystyñ talai-talai ūly aqyndary men ənşi - bişileriniñ osyndai
məhəlləlardan bastalğan...
Poeziiä men əielder üstemdik qūrady būnda.
... Güljan tağy bir bidi qalyqtatyp əketti. Şarap qūiğan qūmyralar
birinen keiin biri bosap, masaiğan saudagerler bişi qyzdyñ alaqany tigen
saiyn bir teñgeden tölep otyr. Güljan ünsiz döñgelenip, syzyla bilep
jür...
Mahambet qylyşyn tastap, şekpeniniñ omyrauyn ağytty. Köz aldyna
birese ör keude, asau minez, nəpsiqūmar Fatima hanym, birese būrymyn
dulyğasynyñ astyna tüiip ap, sar jazyqta qatar jortqan Maqpal keledi...
Tamyljyğan ən men bylqyldağan Güljan da i̇esin alğandai:
Aq sūñqar, aspan gülin tūtqan sūñqar,
uiañdy saiğa salma — neler sūm bar!
Ne bolğan, otyrsyñ ğoi bylq i̇etpesten
Ysqyryp, şaqyrsa da aspanda iñkər?..
Mahambet şydai almai, ilip əketti:
Ğaşyqpyn, ğaşyqtarğa jalyn berem şyraqtan
Şyqqanğa qoryqpastan janym berem pyraqtai...
Güljan da qaita qosyla jöneldi:
Jaralanğan jan-jüregim ot pen suğa malynyp,
Qūsa boldym öştim-öldim, bir köruge zaryğyp, şyraqtai...
Būlardyñ aitysyna Münis i̇endi asyğys aralasty:
Körmei seni ötken künim tün-tünekten qarañğy,
Bittim janyp, boldym ğarip, qyzğanam dep qaraqty-ai!..
Mahambet baiyppen tesilip, Müniske köz jiberdi. Ədettegi
sabyrlylyğynan saitan da qalmapty. Öleñge özinin, barşa sezimin,
Güljanğa degen süiispenşiligi men yntyzarlyğyn qosyp otyrğan syñai
tanytady. Al qyzdyñ jaltyldağan jalyndy janary i̇eşkimge toqtar i̇emes,
ənge meilinşe i̇eltip, qyzynyp alğan. Jan-tənimen berilip, balqyp otyr...
Əbden silesi qatqan saudager:
— Ua-a-ah! —- dep i̇eñirep jiberdi, qatty riza i̇ekenin bildire, qyzdyñ
aiağyn qūşpaq bop qarmanyp. İegdeleui qoryldap ūiyqtap ketken bolatyn,
aşuly Münis onyñ betin jastyqpen jaba saldy. Üi iesi əiel jerde
şaşylyp jatqan teñgelerdi baiqatpai terip ala bastady. Öz önerlerine
özderi i̇eltigen küişiler Güljanmen birge ahlap-ühlep, kürsinip otyr.
Münis sönip qalğam hukany sormaq bolyp auzyna tarta berdi de, qaita
laqtyryp jiberdi. Temekisi tögilip qaldy.
... Saz tolastady. Güljan biın aiaqtai bere jerdegi soñğy teñgelerdi
terip aldy da, üi iesi əielge tastady. Özi būrynğy ornyna baryp otyrdy.
Jasaurağan, jabyrqauly janaryn aqyndarğa qamyğa qadap tynyp qaldy.
Mahambet dereu iyğynan şekpenin şeşip, qyzdyñ aiaq astyna aparyp
tösedi. Münis tyrsiğan bir dorba teñge tastady aldyna. Güljan
külimsirep qoidy da, jerdegi şekpeni alyp, Mahambettiñ iyğyna japty.
Teñge salğan dorbany Münistiñ özine qaiyryp berdi.
— Hiuanyñ saudagerleri qolda ğoi...— dep sañqyldai küldi Güljan.—
Aqyndar bizge bauyr bolady. Qazynañdy igi isterge saqtağyn. Münis,—
qyz i̇endi Mahambetke būryldy,— al sizdiñ şekpeniñiz, jigitim, mağan şaq
kele qoimas...
Münis ündemedi, sosyn dorbany jūlyp aldy da, terezeden syrtqa atyp
jiberdi. Üi iesi əiel şar i̇ete tüsti, küişiler dalağa qarai jügirdi.
Baspaldaq üsti opyr-topyr bolyp, əldekimniñ aiqaiy i̇estildi. Sonşa
bolmady — muzykantta qaita oralyp, soñdarynan mirşabtar qua kirdi.
— Aldiiärdyñ atymen! Oryndaryñnan qozğalmañdar Biz padişahynyñ
qaşqyn qūldaryn izdep jürmiz...— dep mirşabtar būlardy bastan-aiaq
qarap ötti de, kelesi bölmege auysty. Küişiler tağy da i̇esikke qarai
ūmtylyp i̇edi, i̇endi aldarynan Jantas kese köldeneñ kep qaldy.
— Tosa-tosa atyñnyñ beli taldy, Mahambet,—dedi ol ospaqtap jatpai,
tike ketip.
— Jüre ber, dosym. Men tañ atqanşa osynda bolam,- dedi Münis.
— Bizdi ūmytpañyz,— dep Güljan da qol būlğady.
— Balabek aitty: qalada toruyl bar deidi. Bir ūrylardy ūstamaq
körinedi,— dep tüsindirdi Jantas.— Al i̇erteñ seni Amudariiänyñ
jağasyndağy qamys işinde Süiinqara kütedi...
Jantastyñ qabağy qatu, əlde nege aşuly. Mahambet onyñ aldynda özin
künəkar sezinip, qysylyp qaldy.
— Bosqa əure bolğansyñ ğoi, Jantas.
Jigitterge oiyn-sauyq i̇emes, qimyl kerek, Mahambet! Aqyn ündemedi.
Jantastyñ sözi jön-aq.
... Atyn Tökege tastady da, i̇esikti jūlqi aşty. Auğan qyzy
tañerteñgidei basyna pərənji jamylğan qalpy, şyrağdan tübinde otyr
i̇eken. Sol betin aşpağan küii tamaq əkep berdi.
Pərənjisin jūlyp alyp i̇edi, şoşyğanynan şorşyp tüsip, būryşqa
baryp tyğyldy.
— Ağat kettim bilem, aiybyñ menen, ğafu i̇et, Nūrbal,— dep şekpenin
bylai tastady da, aulağa şyğyp, biraz jürdi. Sosyn qaityp kelip,
Nūrbaldy törgi bölmege kirgizdi de, özi kiız üide otyryp qaldy.
Tüni boiy kirpik ilgen joq. Birese bazardağy kəri ananyñ joqtauy i̇esine
tüsedi, birese köz aldyna Güljan men Nūrbal keledi... Tañ qylañ bergen
kezde ğana közi ilinip ketken i̇eken, əldekimniñ jūmsaq alaqanynan ūianyp
ketti. Közin aşsa, aldynda Nūrbal otyr i̇eken. San-sapalaq oqiğağa toly,
ūşyğy joqtai tausylmai qoiğan beimaza, ūzaqty künnen keiingi būl
i̇ekeuiniñ birigip ötkergen alğaşqy tüni osylai təmamdaldy.
***
... Mahambet i̇eki qolyn şalqalai jazyp jiberip, tüsinde əldenege
külimsirep, şalyqtağan jas baladai jymiyp jatqan Nūrbalğa qyzyğa
qarap köp otyrdy...
Sosyn qolyn Nūrbaldyñ basynyñ astynan i̇eptep suyryp aldy da,
aqyryn ornynan tūryp, qyz üstine şapan japty. Kenet oğan Nūrbaldyñ
ornynda Maqpal jatqandai körinip ketti. Beine öz qara şañyrağynan
şyqqan tütinniñ iısi mūrnyn jaryp, atyn atap şaqyrğan süikimdi tanys
dauys qūlağyna kelgendei boldy.
— Jigitterge oiyn - sauyq i̇emes, qimyl kerek!
Jantas osylai dedi - au. Ol i̇esikti qymtai jauyp, aulağa şyqty. Əli
i̇erte i̇eken, tañğy salqyn dene titirkendiredi. Aqjal at Mahambetti körip
oqyranyp qoidy. Töke əli tūrmağan siiäqty, aulada körinbeidi. Mahambet
keregede iluli tūrğan könekpen qūdyqtan su alyp, atqa apardy.
— Suğaruğa əli i̇erte, jem jei tūrsyn!— dedi sybysyn sezdirmei şyğa
kelgen Töke aiaq astynan.— Jigitter tūrğaly qaşan. Bəri de qannenqapersiz qaryn sipap jata beruden jalyqsa kerek, ūiqydan jarylar
boldyq, desedi.
Aqyn jasyryn jolmen körşi üidegi dostaryna bardy.
...Beluarlaryna deiin jalañaştanğan jigitter suyq suğa juynyp
bolyp, qoldaryna qalqan, qylyş aldy. Qatarlasa tūra qalysyp,
jattyğuğa kirisip te ketti.
Syrttan qarağan kisige būl aulada nağyz şaiqas bastalğandai köriner
i̇edi. Jalañ qylyş ūstağan jigitterdiñ birin-biri aiausyz soğatyny sondai
— qalqandary jañğyryğyp, almas jüzdi semserler jarq-jūrq ot şaşady.
Birese anasy, birese mynasy «dūşpan» tegeurinine şydamai, şeginşektep
baryp, qaitadan qapysyn tauyp, alğa qarai atylady.
Jigitterdiñ bireui qolyna ūzyn syrğauyl aldy. Ūşyndağy şeñberge
kön terini kerip tastağan i̇eken. Jigit qyryq adym ūzap baryp toqtady da,
syrğauyldy joğary köterip, ary-beri kölbeñdete bastady. Sadaqşylar da
mergen i̇eken. Qarauylğa qap jebe qadaldy.
Sodan keiin küres bastaldy. Betpe-bet sap tüzegen jigitter Balabek
belgi berisimen alysa ketti.
Birine-biri jai oğyndai jyldam qimylmen tap-tap berigi, i̇es jiğyzbai
jer qaptyryp jatyr. Kei-keide qarsylasy aldamşy qimylmen jalt
berip ketip, ūmtylğannyñ özin omaqastyrady.
Nūian özgelerden oqşau tūr. Būtynda kümis zermen örnektep, qūlyn
terisinen tikken jarğaq şalbary bar. Mahambet biledi, būl Jantastyñ
jiyn-toiğa, joryqqa şyğardağy bir kier düniesi. Jaisaq jigit būl kiımdi
Jəñgir hannyñ Jasqūstağy qamalynda ötkiziletin saltanatty şeruler men
bəigege kiıp şyğuşy i̇edi. İendi mine keşe ğana tūtqynnan bosatylğan
Nūianğa basy bütin bergen siiäqty. İekeui dostasyp ülgergen - au, tegi, qazir
de jūptaryn jazbai, qatar tūr.
— Əi, sen neğyp tūrsyñ? Qampaiğan qarnyña məzbisiñ?! Qoi onyñdy,
Nūian şyraq, kel beri. Körset mağan qolyñnan ne keletinin!—dedi Balabek
köñildi dauyspen.
Jūrt nazary jaña jigitke audy. Keşe bazardan əkelgende ol aryq ta
əlsiz köringen i̇edi. Al i̇endi ūiqysyn qandyryp, tynyğyp alğannan keiin
mülde basqaşa körinedi. Boiy biıktep, tūlğasy somdanyp, būlşyq i̇etteri
qataiyp ketken tərizdi.
— Kel i̇endi!— dep Balabek alaqanyn ysqylai tüsti. İeki iyğyna i̇eki kisi
mingendei, ülken - aq.
Jasy ülken i̇eken dep seskenbe, qos jauyrynyn qatar tigizip jerge.
Ökpelemeidi. Küş atasyn tanymas degen...
Nūian ün şyğarmastan i̇eki qolyn arbaita jaiyp jiberip, basyn
tūqyrtyp ap, Balabekke jaqyndai berdi. Qarsylasyna qadala qarap,
közimen işip-jep barady. Şiryğyp tūrğan Balabek oğan aiaq astynan
atylğanymen şyntağynan ūstai almai qaldy. Jalt berip sytylyp ketken
Nūian ə degenşe tu syrtyna şyqty da, Balabekti belinen köterip alyp, i̇es
jiğyzbastan laqtyryp jiberdi.
Abyroi bolğanda, Balabek jerge jauyrynymen tüspedi. Jyğylğan
küiinde basyp qalmaq bop ūmtylğan Nūiannan əreñ - əreñ bosanyp,
ornynan tūrdy. İeki közi qyp-qyzyl bop şatynap, qabağy qatulana tüiilip
qapty. İeki iıninen dem alyp, Nūiannyñ ər qimylyn bağyp tūr. Al anau
bolsa Balabekke beine bir aiumen qūian-qoltyq alysuğa şyqqan añşydai
bop jaqyndap keledi. İekeui de jora - joldastarynyñ qaljyñdasyp, dem
bergen dauystaryn i̇estir i̇emes...
Mynau oiynğa Mahambet te qyzyğa qarap tūr. Birese anau, birese
mynau jyğatyn siiäqty köringenimen şyntuaittap kelgende birine-biri
alğyzar i̇emes. Olardy ainala qorşap alğan jigitter gu-gu i̇etedi:
— Öi, sağan ne köringen, Balabek?! Jerge qaratpa bizdi!
— Nūian, taisalma!
Kürestiñ qyzyğyna tüsken jūrt i̇esik aldynda küzette tūrğan jigittiñ
qaqpany aşqanyn da, qasynda onşaqty sarany bar, özi qūla qasqa aiğyrğa
mingen Qaiypğali sūltannyñ aulağa kirgenin de baiqağan joq.
— Ua, küş molaisyn, jigitter!
Bəri de sūltanğa būryldy. Biraq i̇eşkim ün qatpady. — Səlem berudi
ūmytqannan saumysyñdar özderiñ?— dedi Qaiypğali.
— Nietiñ tüzik bosa, attan tüs, myrza, terlet,— dedi Jantas.
— Baiqaimyn, kisi syilau degendi mülde qoiğansyñdar au... Tuğan i̇eldi
köre almai, əbden toryğyp, jadap-jüdegen i̇ekensiñder, tüge. İe-i̇e, jat jer
jaily bolğan ba! Jat i̇elde sūltan bolğanşa öz i̇eliñde ūltan bolğanyñ
artyq degen ğoi.
Qaiypğali yrsyldap atynan tüsip, şylbyryn jasauyl jigitke ūstata
berdi de, Mahambetke qol ūsyndy. — Keşe Allaqūldyñ saraiynda söziñ
nyğyzyraq siiäqty i̇edi ğoi,— dedi aqyn onyñ səlemin alyp jatyp — Seni
mūnda sūltan i̇emes, han dep ataityn körinedi. Hannyñ tağdyr təlkegine
nazalanğany jaramas.
— Ol əueli Jaiyqta qyrylğan bozdaqtardyñ qany men jetim-jesirdiñ
tağdyry üşin jauap bersin,— dedi Jantas şydamai.— Qalyñ i̇eldi ataman
Donskovtyñ aldyna qoidai aidap aparyp, qyrğynğa ūşyratty da, özi
taiyp tūrdy. İendi kep Allaqūldyñ tabanyn jalap jürgeni mynau...
— Əi, jigit, osy sen Jəñgirde jüzbasy bolyp, qalyn, i̇eldi qan
qaqsatqanyñdy ūmytqanbysyñ? Jūrtymdy qūtqaryp, Sary arqanyñ keñ
jazirasyna ötkizbek bolğanym üşin kinəlai almaisyñ. Bū zamanda küştiñ
betin küş qaiyrmaq. Ataman Donskov bū joly qapymdy tauyp, aldap
soğyp, jer qaptyryp masqaralap ketkenin betime salyq i̇ete berme, tarta
söile qyrşañqy tiliñdi!— dep Qaiypğali jasy ülkendigin sezdirip,
syzdana söilep tūr Qolyndağy kümistegen qamşysynyñ sabymen saqtiiän
bylğarydan tigilgen saptama i̇etiginiñ qonyşyndağy şañdy qağyp,
iyğyndağy altynmen zerlegen kögildir şekpenin tüzep qoidy. —
Senderdiñ birbetkei örkökirektikterin, bolmağanda bügin Hiuada qañğyryp
jürmes i̇edik. Allaqūldyñ aldyna qara bastyñ qamyn oilap kelgenim joq.
Jibi joq ineden bez degen. Qolda qaru, soñda sarbaz bolmasa, bizden ne
paida. Batyl bolsa da batyr bola almas būzaqylar düniede tolyp jatyr.
Odan da is jaiyn oilastyralyq. Ülken joryqta albyrttyq pen
qyzbalyqtan keler paida şamaly... Men sağan keldim, Mahambet! Sözim
bar...
— Jigitter, dastarqan qamdañdar,— dedi de Mahambet sūltanmen birge
üige kirdi. Taza sypyrylğan jer i̇edende kerege jağalai üsterine jyrtyq
kiız jabylğan ağaş səkiler tūr. Bas jaqtarynda könetoz şapandar, kireuke
- sauyt, dulyğa, i̇er-toqym körinedi. Qanşa jigit jatatynyn i̇er-tūrman
sanyna qarap biluge bolatyn.
— Ybraibektiñ «saraiy» ğoi,— dedi Mahambet, sūltannyñ ünsiz
sūrağyna jauap qatyp.— Baibaqty ruynan, Syrym batyrdyñ jasağynda
bolğan, Hiuağa da batyrmen birge kelgen.
Mahambettiñ i̇esine i̇endi tüsti. Syrym batyr kezinde Qaiypğalidiñ əkesi
İesim handy öz qolymen öltirgen, al Qaratai sūltannyñ jansyzdary
Syrymdy osynda, Hiuada u berip qūrtqan i̇edi ğoi. Al Qaratai bolsa
Qaiypğalidiñ ağasy...
— İə, opasyzdar Syrymnyñ tübine osy jerde jetti. Ol da
Baibaqtydan i̇edi ğoi. Sonymen, Ibyraibek iesiz qaldyrmağan i̇eken ğoi
batyrdyñ isin. O, i̇erkeniñ i̇essin, kösegeñ kögergir azamat. Nar jolynda jük
qalmas degen osy-ay! Apyr-au, ru arasyndağy tartysta qanşama arysymyz
qūrban bolmady... Syrymnyñ əkemdi öltirgeni ras, biraq ol qalyñ qazaqqa
qandai qadirli bolsa, mağan da sondai. Jə, özim de i̇endi birge tuğan
bauyrym Jəñgirge qylyş köterip qarsy şyqqanym joq pa...— dep sūltan
Mahambettiñ oiyn sezip qoiğandai aqtala söiledi. — İesiñde me, i̇ekeumizdiñ
Petrborda bolğanymyz? Sonda patşağa qarsy semser siltegen orys
ofitserleri de qaradan şyqqandar i̇emes i̇edi ğoi... Aitsa da, Ybyraibek
nemen küneltedi i̇eken?— sūltan kenet əñgime törkinin basqağa audaryp
jiberdi.
— Alaqandai jeri, onşaqty tüiesi bar,— dedi Mahambet.— Küni
büginge deiin Syrymnyñ süiegin izdeidi i̇eken. Türkistandağy ūly
mazaratqa aparyp qoimaq körinedi.
— İenşalla, öziñ jar bola kör jalğyzğa, kömek berer adam
tabylatynyna senimim kəmil. Syrym süiegi qazaq üşin qasietti təbəriktei
ğoi. Ardaqty Əbilqaiyrdy da osynda, Hiuada ulap öltirgen bolatyn...—
dedi Qaiypğali.
-— İə, han əuleti az bolmağany haq.
— Ras aitasyñ, Mahambet. Han bolu i̇ekiniñ biriniñ qolynan kele
bermeidi. Basy bilikke jetse, köp jūrttyñ közin şel qaptap, keşegi künin
ūmyta bastaidy. İel basqaru i̇estiiär i̇erdiñ ğana qolynan kelmek. Meniñ
Jəñgirge qarsy şyğyp otyrğanym da sodan. Halqyma degen senimimniñ
qanşalyq pək i̇ekenine, halyq jarasy meniñ janyma qandai batatynyna bir
allanyñ özi kuə. Armanym — Jəñgirdi i̇esik aldyndağy qūlaq kesti qūlym
i̇etip, qazaqtyñ barşa ruynyñ basyn biriktiru, söitip öziñdei aqyn
azamattardyñ qanatyn qomdap...
— İedilden Altaiğa deiingi ien dalada aqyn atynyñ aiağyna tūsau
salğan kün bar ma i̇edi, təiiri,— dep Mahambet sūltannyñ sözin bölip
jiberdi.
Bölmege jigitter kirdi. İekeui işine şüpildetip qymyran qūiğan dəu
tegeneni köterip əkep qoidy. Töke men Ybyraibek te kelip otyrdy.
— Assalaumağaleiküm, Ybyrai ata! — dep Mahambet ornynan tūryp
səlem berdi,—Qaidan jürsiz? Tanysyp qoiyñyz: myna jigit İesim hannyñ
balasy Qaiypğali sūltan bolady.
— Körip otyrmyn. Osy üidiñ tabaldyryğyn attağan i̇eken, i̇endi qonaq
bolsyn,— dedi şal sabyr saqtap. Sūltan Mahambetke qarap qoidy.
— Aita ber,— dedi aqyn,— dostarymnan jasyrar syrym joq.
— Küieu balam, Allaqūl padişah, mağan bir jarym myñ jalan,
qylyş əsker berdi. Kelisseñder, senderdiñ ərqaisyñdy jeke-jeke sardar
i̇etemin solarğa.
— Sonda meni de sardar qylmaqpysyñ, sūltan?—dedi Ybyraibek
səkige jaiğasyp otyryp jatyp.
Nūian qolyna ūzyn sapty, jūmyr bas ojaudy alyp, qymrandy
aralastyryp sapyruğa kiristi. Ağaş aiaqtar əkelindi. Nūian şüpildetip
toltyra-toltyra qūidy.
— Al i̇endi Allaqūlğa nökerleri üşin ne bermek boldyñ? Küieu
balanyñ qaiyn ata retindegi syi - syipaty ma əlde? — dedi Ybyraibek
tamağyn kenep.
— Qyzymnyñ i̇estiiärlyğy keibir i̇esirik i̇erkekten artyn tüskenine
quanbasam renjimeimin. Hiuanyñ hanymen köñil qossa, hanym atanaiyn
dep i̇emes, Jəñgirge qarsy küreste tuğan i̇elge tigizgen paidam bolsyn, dep
bardy.— Sūltan ornynan tūrdy da, i̇esikke bettedi. Dastarqan şetinde
tūrğan şarany aqtaryp kete jazdady.— Uai, jigitter, jetti i̇emes pe osy
sandalğandaryn, da?! Qylyşqa jüginer kün tuğan joq pa əldeqaşan!
Kökirek kere bergen sağan jaraspaidy, Mahambet. Kimge kerek ondai
jalğan namys?! Bar, Allaqūldyñ aldyna, igin basyñdy, bergin antyñdy,
ainymaimyn de, sonda Bökei ordasyna, Jəñgirge qarsy joryğymyzdy
bastaimyz. Aitpağym osy i̇edi...
Sūltan şyğyp ketti. İeşkim ün qatpady, jym-jyrt tynyştyq.
Qaiypğalidiñ atyna minip, qasyna i̇ergen nökerlerimen birge auladan
attanyp ketken dybysy anyq i̇estildi.
Mahambette ün joq. Nūian ainalasyna sūrauly pişinmen jaltaq-jaltaq
qaraidy. Ol sūltandy bilmeitin, biraq Hiua hanynyñ mynau
Qaiypğalidiñ qasyna türikpen nökerlerin qosyp bergeninen seziktenip
otyr. Al i̇ekinşi jağynan, jañağy sūltan da, mynau öz dostary siiäqty
halyq qamyn əñgime i̇etip, Jəñgir hanmen soğys jəiin qozğady...
Ünsizdikti aqyrynda Mahambet būzdy:
— Qaitemiz, dostar, mümkin, şynynda da uaqyt jetken şyğar. Bərin,
de bossyñdar. Adal qyzmetteriñe myñ da bir rahmet. Qosylyñdar
Qaibalağa. Al men onyñ soñynan i̇ere almaimyn. Allaqūldyñ aldyna
basymdy iıp bara alman. Tūtqynyna tüsken analar men apa qaryndastardyñ azaly üni qūlağymnan ketpek i̇emes.
— Syrymnyñ soñynan i̇ergen jas kezimizde albyrttyq atty qyzbalyq
bizdi talai ret orğa jyğa jazdağan i̇edi,— dedi Ybyrai kəriiä kürsinip
qoiyp.— Asyqpağan abzal. Allaqūldan jiyrma myñ nöker alsa da,
Qaiypğali būl aradan sendersiz qiiä baspaidy. Qasyna sender i̇ermeseñder,
ony Kişi jüzdiñ bir ruy da, bir atasy da qoldamaidy. Halyq öz ümitin
İsatai siiäqty, öziñ siiäqty batyrlarğa artady, Mahambet aqyn... Bū
zamanda i̇el senimine ie bolu qiynnyñ qiyny, al odan aiyrylyp qalu
tipten oñai... Hiuanyñ qazaqtary men Toby tūqymy mūnda qanşa
bolsañdar da senderden i̇eşteñe aiamaidy. Bizdegi bardyñ əmbesi özderiñdiki.
Asyqpañdar, bola tūryñdar əli de. Jai-japsardy jaqsylap oilastyryp,
aqyl tarazysyna sap köriñder de, kelgen kesikten qaitpas bolyñdar.
Qanşama qandy şaiqasty Syrymmen qatar jürip ötkizip i̇edim, i̇endi men de
qartaidym, jigitter. Jaujürek sūltan Qarataidy da öz közimizben
körgenbiz, zūlymdyğynda şek joq i̇edi-au, şirkinniñ! Sonyñ jansyzdary
ğoi Syrymdy u berip öltirgen. Saq bolyñdar,— Ybyraibek biraz ünsiz
otyryp qaldy.— İendi bizde ne qaldy deisiñder, tūr mynau, tūrpat mynau.
Asarymyzdy asap, jasarymyzdy jasap degendei, i̇endi qoldan aqyl aitu
ğana keledi. Al ol aqyldan keler paida bar ma, joq pa, ol jağy...
— Sizge ökpemiz joq, Ybyrai ata, rahmet. Būndağy i̇el - jūrttyñ dəmtūzyna da rizamyz. Tek bügingi məseleni jigitterdiñ özderi şeşsin,— dedi
Mahambet.
— Şeşetin nesi bar?! Əlde sen bizden bölek ketpekpisiñ, Mahambet?
Jetegimiz bireu ğoi,— dep qabaq tüidi Jantas.— Synap kerelik sūltandy,
adailardan, qūdaiy Süiinqara ne aitar i̇eken onyñ sözin de tyñdaiyq,
sonan soñ kelermiz bir şeşimge! Tek İsataidyñ habaryn tosu kerek...
Əkeliñder ydystaryñdy. Mūndai şūbatty han saraiynan da işe
almaisyñdar. Ybyrai atanyñ özi aşytqan... Uəi, Balabek, sağan ne bolğan
- i̇ei? Mūñaiyp qapsyñ ğoi, sūltan sözi sai süiegiñdi syrqyratqan - au, tegi?
Jügir soñynan. Külli əskeri türikpenderden i̇eken ğoi, ket əri dei qoimas.
— Öz ruyndağy auyldardyñ qanşa jigiti Jəñgirge qyzmet qylyp jür?
— dep zeki sūrady Mahambet.— Əlde sen bizdiñ qoñyrattar jaily
əñgimemizdi ūmyttyq ba?
— Əi, solar da türikpen be? Qaidağy bir jaldamaly sūmdar ğoi,— dep
Balabek küñk i̇ete tüsti de, ornynan tūrdy.— Qoi, men attanaiyn.
— Zelilige baramysyñ? — dep i̇eleñ i̇etti Jantas.
— Alla būiyrtsa, bügin Zelilimen körisetin şyğarmyn,— dedi Balabek.
— Jolyñ bolsyn. Baiqa, saq bol, qalai-qalai i̇emes, qasyña i̇eki jigit
i̇ertip al. İesiñde bolsyn: kün tusa, Zelilini senimen birge bərimiz de
qorğaimyz! — dep şyğaryp saldy ony Mahambet.
Kün qaqty i̇erdiñ astynda
Köp jügiretin kölik bar.
Kön sadaqtyñ işinde
Köbe būzar jebe bar.
Qaraiğannyñ, jigitter,
Bərin kisi demeñiz,
Küpe-kündiz tairañdap
Tüzge şyqpas i̇erler bar...
Öleñ joldary öz-özinen tuyp jatqandai. Jas şağynda, Jasqūstyñ
jasyl şalğynynda Fatimany jasyryn tosqan kezdegidei nemese janyna
köp ündei qoimaityn, tal şybyqtai nəzik, biraq i̇er jürekti Maqpalyn
i̇ertip alyp, Narynqūmdy jaraly jolbarystai janūşyra jortqan
dabyldy künderdegidei. Söz nöseri qūiylyp kep, jyr jolynda qatarlasa
sap tüzep, qalyqtap jöneidi. Ol kezde öleñiniñ ər sözinde, ər jolynda
buyrqanğan küş jatuşy i̇edi. İendi jabyrqauly sağynyş sazy, mūñdy
saryn molaiaiyn degen be, qalai. Mahambet būl tañda öz öleñderin
dauystap aitpaityn bolğan. Biraq dəl bügin jyr əuezinen qanşa tyryssa
da qūtyla almai-aq keledi.
Nūrbal sözi kökeiinen keter i̇emes.
«Öziñe adal da taza küiimde qalsyn deseñ, sen meni öltirip ketesiñ...
Ondai ölim qasietti ğoi!.. Ündistannyñ radjpurlary men bizdiñ i̇eldiñ
i̇erkekteri bastaryn ölimge bailap, jağadan alğan jauğa qarsy aqtyq
aiqasqa attanar aldynda öz əielderin dūşpan qolyna tüspesin dep mert
qylady...»
Al i̇eger dəl qazir jasaqty jiyp jiberip, Allaqūldyñ saraiyna lap
qoisa, tūtqynğa tüsken dala qyzdaryn bosatsa, söitip narkeskenniñ almas
jüzin hannyñ qara qanyna būiasa qaiter i̇edi? Küpti bolyp küte bergenşe at
üstinde alysyp ölgen artyq qoi!
... Onyñ Nūrbalmen tanysyp, bazardağy adam saudasyn öz közimen
körgenine bir aidai boldy, azaly ananyñ joqtau aitqan aianyşty üni
qūlağynan əli de keter i̇emes. Qorqynyştan öñ-tüssiz qalşyldap tūrğan
qyzdar da köz aldyna qaita ainalyp kele beredi. İendi birde Orynbordy
oilaidy, general-gubernator Essenniñ astanasynda qazaq balalaryn
satady degen ofitser Şustikovtiñ sözin i̇esine alady. Aitpaqşy, Essen
i̇emes, Suhetlen i̇eken-au, Essenniñ ornyna Suhetlen keldi ğoi. İendi jūrt
Suhetlenniñ ornyna Gekke degen keledi əitpese Perovskii keledi desip
jür... İsatai da öz hatynda solai depti, Süiinqara da osyny aitqan.
Onymen Mahambet türikpen jigitteri özderiniñ aqyny Zelilini zyndannyñ
küzetşilerine u qosylğan şerbet pen qymyran berip qatyryp tastap
bosatqan tüni kezdesken bolatyn.
Jigitter Zelilimen birge qala köşelerin azan-qazan qylyp, ysqyryp qyşqyryp, şapqylap i̇etti. Qala qaqpasyn küzetken jasauyldardyñ
moinyna şalma tastap, taqymğa sap, tastaq jermen süiretip apardy da,
özderi qūm işine kirip joq boldy. Olar Allaqūldyñ Qaiypğali sūltanğa
satqan jüzdikterinen şyqqan türikpender i̇edi...
Zelilini jalğyz özi bosatpaq bolğan Balabektiñ əreketinen i̇eşteñe
şyqpady. Bar ailasy qūryğandai i̇edi. Zyndan küzetşileri tez auysyp
ketedi. Parany bireulerine beredi, berip ülgirmei, küzetke i̇ekinşileri
keledi. Zeliliniñ qaşyp ketkenim Balabek tek kelesi küni ğana, qaşqyndy
izdegen han mirşabtary qalany astan-kesten i̇etip tintu jürgizgende ğana
bildi. Zelilini bosatqan tüni Mahambetke ilesken Balabek pen Jantas
Süiinqarağa baryp jolyqqan bolatyn.
... Dembelşe boily, i̇emen ağaştyñ juan tamyrlarynan şauyp
jasağandai şombal deneli, süzegen būqadai alara qarağan bir adam Ybrai
aqsaqaldyñ aulasyna tosynnan keştetip kirdi. Kirdi de, i̇eş janğa səlem
bermesten, jan-jağyna būrylyp qaramastan, Mahambetke tura tartty.
— Ötemistiñ ūly Mahambet degen senbisiñ?
— Öziñ kimsiñ?
— Onda şaruañ bolmasyn! Atyñ qaida? Jür. Süiinqara tosyp otyr.
— Qaida?
— Onda şaruañ bolmasyn. İer soñymnan.
Astyndağy aty da özi siiäqty juan aiaq şombal i̇eken, iesi əlginiñ i̇eki
büiirin taqymymen nyğyz qysyp, myqty otyr. Jolauşynyñ astyñğy i̇erni
jyryq i̇eken, joryq kezinde tüsken jaraqat bolu kerek, byrtiğan juan
sausaqtary da ne körmegen — kön bolyp, jarylyp - jarylyp ketipti. Ol
atynyñ basyn ünsiz būrdy da, aiañdai berdi.
— Qarağym, qai balasyñ, i̇eñ bolmasa i̇esimiñdi aita ketseñşi? — dep i̇edi
Ybyrai kəriiä, biraq anau ün qatpady.
— Əi, öziñ bir ögiz siiäqty neme i̇ekensiñ? —- dep aiğailady soñynan
Nūian. Alaida anau i̇estimegendei bop kete bardy. Köşege şyqty da, qaqpağa
bet tüzedi. Mahambet te asyğys atyna mindi.
— Birge baryñdar,— dedi Ybyraibek jigitterge.— Myna «maqaudyñ»
qaida apararyn kim biledi. Qas qaraiyp keledi...
Jigitter attaryna qonyp, Mahambetke i̇erdi. Būny körgen jolauşy
tizginin tartty:
— Qaida barasyñdar, tüge? İekeuden artyq i̇ertpeimin,— dep belindegi
jalpaiğan qaiqy pyşağyn tüzep qoidy.
— Jə, qaityñdar, körip tūrsyñdar ğoi aşuyn,— dep Mahambet küldi
de qasyna Jantas pen Balabekti ğana alyp qaldy.
Qaladan jeti şaqyrymnan ūzap, əldekimderdiñ maqta i̇egistigi men bau-
baqşasyn aralağan sürleumen biraz şiyrlağan soñ ol būlardy qalyn,
qopağa əkep kirgizdi. Tas qarañğyda sipalağandai bolyp biraz jürdi de,
ainalasyn nu jynys qorşağan şoşalanyñ aldynda mazdai janğan oşaq
basynan bir-aq şyğardy.
— Tüsiñder attaryñnan. Keldik...
Şoşaladan ūzyn boily bireu şyqty, qarañğyda nağyz qara dəu
tərizdi. Jantastyñ aty osqyrynyp jalt berdi. Taiaudan, toğai işinen,
jylqy kisinedi. Qarañğylyq qūşağynan tağy da birneşe sarbaz şyğa
keldi.
Dəu ot basyna jaqyndady. «Maqau» atynan jas baladai jeñil
qimylmen qarğyp tüsip, əldeqaidan jolbarys terisin alyp keldi de, dəudiñ
aiaq astyna tastady. Anau böstekke otyrdy.
— İə, kim bolasyñdar, jön aita otyryñdar? — dedi ol.
— Meni şaqyrtqan kim, aldymen sonyñ jönin bilgim keledi?
— Kezdeskisi kelgendi şaqyrtatyn ədetim bolğanmen, kim köringenmen
qūşaqtasyp köriser ədetim joq. Aldyñda tūrğan adailardyñ qūdaiy
Süiinqaranyñ özi! Ruymdy Arystan deidi.
Belgili tuğan i̇er i̇edim,
Belime sadaq asynğan,
Birindep jaudy qaşyrğan
Men keleli qara būltpyn,
Kele jaumai aşylman.
Naizağai menen jasylmyn.
Jūrt aitady, osy öleñdi mağan arnap Berişten şyqqan Mahambet aqyn
şyğardy, deidi...
— Sol Mahambet — men!—dedi aqyn.— Qanşa tūzaq qūrsa da
Jəñgirdiñ qolyna tüspei zar qylğan da men. Al Jəñgirdiñ ağasy Aişuaq
han meniñ əkem Ötemistiñ qas dūşpany bolatyn...
Süiinqara ornynan tūrdy.
— Jigitter - au bizge Beriştiñ sūñqary qonaqqa kelip otyr ğoi, syi syipat qaida?!—dep Mahambet pen onyñ joldastaryn kezek-kezek
qūşaqtap şyqty.— Otyryñdar, ağaiyn!
«Maqau» būta arasynan jaraly kiıkti alyp keldi. Süiinqara arbaiğan
ülken alaqandaryn jaiyp, qonaq qūrmetine şalynatyn soiysqa bata
qyldy. Sodan soq «Maqau» januardy anadai jerge süirep aparyp, jyqty
da, jerge tizesimen basyp otyryp, qaiqiğan jalpaq pyşağymen tamağyn
oryp jiberdi. Jyltyrai aqqan jyly qan otqa baryp qūiyldy. İeki jigit
qazandyqty köterip, i̇etti jilikteuge kiristi...
— İə, Mahambet, mağan ne şaruamen keldiñ?—dedi Süiinqara nazaryn
asylyp qalğan qazannan audaryp əketip.
— İel auzyna ilikken ədildigiñ men küştiligiñe jügineiin dep keldim,
oğan qosa İsatai batyrdyñ dos nietti səlemin jetkizsem dep i̇edim,— dedi
Mahambet.
— Öziñmen jəne İsataimen dos bolu men üşin ülken abyroi,— dedi
Süiinqara.— Ata dəstüri ğoi, aldymen asqa otyralyq...
Aqyryn ğana jylqy oqyrandy. Köp ūzamai oşaq basyna salt atqa
mingen jas jigit kelip, qolyndağy qymyz qūiğan torsyğyn «Maqauğa»
ūstata berdi.
— Əi, İersary, neğyp tūrsyñ sileiip? Qymyz qUiatyn ydys əkel! — dep
dauystady Süiinqara, şoşalanyñ janynda tūrğan adamğa. Mahambet te,
Jantas pen Balabek te əlgini osy sətke deiin baiqamapty.
— Öi, senderge ne bolğan, tüge, kelisip qoiğandai?!— dep Süiinqara
«Maqau» jaqqa būryldy.— İei, Nūraly, men sağan aityp tūrmyn. İersary,
sen de tyñda. Mahambetpen birge tuğan i̇elge qaitpaq bolyp, jolyn tosuşy
i̇ediñder, i̇endi ortalaryña kelgende ündemeuleriñe jol bolsyn? Mineki,
Mahambetteriñ — Berişten şyqqan sūñqaryñ! Qolyna su qūiyñdar.
Aldyna bas tartyñdar. Al sen, Mahambet, bizdiñ sözimizdi tyñdama İeraly,
Nūraly bərimiz qūrdaspyz, sodan da qattyraq ketisip jatqanymyz ğoi.
Nūralynyñ türi anau, ne deseñ de bar aitary: «Onda şaruañ bolmasyn»,—
deidi de bedireiip tūra beredi,— dep Süiinqara tağy da qūrdasyna tigize
söiledi.— Sol ündemestigi üşin ony biz Bökeihan dep aitpaimyz.
Bökeihan Nūralydai ündemes bopty ğoi. Ol da bizdiñ Nūraly qūsap
qisyny kelse de, kelmese de: «Onda şaruañ bolmasyn»,— dep tūryp
alatyn körinedi. Al men bolğam, Bökeige Nūralydan göri öz nemeresi
Qaibala sūltan köbirek ūqsaidy dep oilaimyn da otyramyn. Ötirik pe? —
dep Süiinqara əñgime jelisin kürt özgertip, Mahambetke tiktei qarady.—
Sağan kelgende Qaibala sūltan dos peiil körsetedi, Mahambet, al Adai
balalaryn Allaqūlğa qospaq bop jantalasady. Sonymen qatar ol Atyrau
boiyndağy patşa qamaldaryna bekingen adamdarmen de astyrtyn
bailanys jasap tūrady. İeger Jəñgirdiñ tağyn tartyp aluğa
kömektesseñder, İsatai men Mahambetti öz qolymmen ūstap beremin degen
uədesi bar qazaq-orys atamandaryna...
Mahambet ləm demesten qolyndağy şarany töbesine bir - aq töñkerdi.
— Əi, İersary, Mahambetke körseter syilaryn, qaida?..— dep
dauystady Süiinqara.
— Əkeñder, jigitter, Qaibalanyñ tabaq jalağyş qūlyn! — degen
İersarynyñ baryldağan juan dausy i̇estildi nu arasynan. İegde sarbaz ot
basyna i̇eki qoly bailauly, üstinde beşpeti bar bir adamdy alyp keldi.
Tūtqynnyñ töbesindegi kişkentai taqiiäsy bir şekesine qisaiyp ketipti.
Jantas dereu tanydy — būl Qaiypğali sūltannyñ jaqyn keñesşi dosy
i̇edi.
— Aitqan söziñ ras qoi? — dedi Süiinqara oğan būrylyp.
— Bir allanyñ özi kuə...— dep tūtqyn jer tizerlep, betin japty.
— Sūra, Mahambet,— dedi Süiinqara, aqynğa qarap.— Osydan üş kün
būryn İersary jasyryn baryp, Qaibalanyñ qosynan bailap əkepti ğoi
myna tabaq jalağyş nemeni.
— Meniñ sūrağym joq.
— Ataman dar seniñ Qaiypğaliyña ne jauap aitty? — dep sūrady
Süiinqara tūtqynnan.
— Olar Jəñgir hannyñ jağynda i̇eken, taqsyr. Qaiypğalidiñ özi
moiynsūnyp kelsin, dep otyr.
— Bara ber,— dep əmir qyldy batyr — Jandaralğa bəri birdei:
Jəñgir de, Qaibala da. Tek əzirşe Jəñgir küştirek. «Qaibaladan qəupim
joq... Qazaq handary men sūltandary birin-biri müji bersin...» — deitin
körinedi graf Suhetlen...
Jūrt ünsiz kelip tamaqqa otyrdy.
— Handar men jandaraldar Syrymnyñ basyn üş myñ somğa bağalağan
bolatyn,— dep arydan orağytty Süiinqara.— Han əuleti İer-Tarğyndy da
tuğan jerden i̇eki ret masqaralap quğan ğoi. Sonau Qyrymğa ketse de i̇esil i̇er
i̇el basyna kün tuğanda qaita oralyp kelip, qol bastap jauğa şapqan. Seniñ
de tuğan auylyña oralyp, öz ruyñdy, öz halqyñdy qorğap qalatynyña
senimim kəmil... Tek saq bolğaisyñ, Mahambet. Qasqyrdy qanşa asyrasañ
da qanğa qūmartuyn qoimaidy. Qaibalağa köp sene berme, baiqas bol.
Syrymnyñ tübine jetken sol ilanğyştyğy ğoi.
Süiinqara i̇etti turap bolyp, kezdigin saptamasynyñ qony - şyny sürtti
de, qynyna salyp qoidy. Qasynda, jolbarys bösteginiñ üstinde qylyşy
men şoqpary jatqan. Jantas semserdiñ baldağyndağy örnekterge qyzyğa
qarap otyrğan.
— Köñiliñ qūlap-aq qalğan i̇eken, aiamas i̇edim, biraq bolmaidy, bireuden
syiğa alyp i̇edim,— dedi Süiinqara onyñ közqarasyn añdap qap.— Graf
Suhetlen jandaral ğoi. Mineki haty,— batyr qaltasynan sarğyş oramal
alyp, Mahambetke ūsyndy.
«... za dostavlennyh mne dvuh russkih plennyh posylaiu mam pri sem
otdelannuiu zelenym barhatom sabliu. Jelaiu, çtob veş siiä mogla vam
prigoditsia27,— dep oqyp şyqty aqyn. Hattyñ aiağyna Suhetlen qol
qoiyp, mör basypty.
— «Bizdiñ Reseige qastyğymyz joq jəne onyñ da bizge jauyqpauyn
qalaimyz»,-— dep jauap qaitardym hatyna. Al i̇endi seniñ as aldyndağy
sūrağyña jauap bereiin,— dedi Süiinqara.— «Atalastyñ aty ozğanşa,
auyldastyñ taiy ozsyn» deidi qazaq. Adaidan tuğanym ras bolsa, osy
Üstirtte öletinim de ras. Hiua hany qañğybas Şəbekti Adaiğa han qūiam
dep i̇emeksitken körinedi. Sorly Şəbek orystyñ bülikşil atamany Andrei
Strelşikovtyñ soiyl soğary bolyp apty.
Biraq Adaida han bolğan i̇emes, bolmaidy da. Būl Adai ūrpağynyñ sonau
atam zamannan beri perzent besigi men ata müddesi üstinde berer aqty. İeki
ūlymnyñ süiegi tuğan jerdiñ topyrağynda, al üşinşi ūlymdy Hiua hany
zyndanda şiritip öltirdi. Alystan şabynğan kəri bura qūsap Mañğystau
men Üstirtti kezip, mürdelerdi ainalsoqtap jürgen meniñ türim mynau.
Qiyp kete almai... dep Süiinqara tüñgi aspandağy jypyrlağan sansyz köp
jūldyzğa qarap, ūiysa ösken, qysqa, kök buryl saqalyn sipap qoidy.
— Tuğan jerim tūsau bop tūr aiaqqa. Közimniñ tirisinde, adai
jigitteriniñ i̇eñ bolmasa bireuiniñ közi tirisinde qolyna qylyş ūstağan qas
dūşpan üiimizge kirmek i̇emes, aulymyzdy almaq i̇emes...
Mineki, inim, bar sūraqqa jauap osy. İeger künderdiñ bir küninde iısi
qazaq Aqnazardyñ, Təuekeldiñ nemese ülken Qasymhannyñ tūsyndağydai
biriger bolsa, adailar da alys ketpeidi, sol köppen körer ūly toidy bir
kisidei köterip aluğa bar... Men bolsam kərtaidym, Mahambet, ūzaq
joryqqa şarşaimyn, sağan batamdy bereiin. Myna semserdi de al,— dep
Süiinqara altyn qynapty narkeskendi28 ūstata berdi.— İersary jüz jigitin
oilap otyr. Əzirge jol azyq əzirlep, attardy jaratyp, osynda bola
tūrsyn, Ybrai aqsaqal habar berisimen attanady ğoi. Jol ūzaq. İsataiğa
səlem de. Biraq osydan jüz jyl būrynğy Jañatai batyrdyñ
joñğarlarmen soğystağy hikaiasyn ūmytpa...
Qytai jerinen qaptap kele jatqan joñğar jaugerşileriniñ on myñ
qolyna bes jüz sarbazben qaimyqpai qarsy şauyp, qiiän-keski ūrys sap,
toqtatqan i̇eken dūşpandy. Handar men sūltandar özara kerildesip, bir ru
i̇ekinşi rumen şabysyp, qalyn, qazaq qyryq pyşaq bop jatqanda jer
qaiysqan qisapsyz jaudy jalğyz özi toqtatyp, tuğan jerdi taptatpaidy.
Üisinbai degen batyr dosy i̇ekeui basqynşylardy byt-şyt i̇etip, keri
quady. Saidyñ tasyndai bes jüz sarbazdan on jigit qalğanda i̇es jiğan
dūşpan dalaqtap qaşa berudi qoiyp, i̇esil i̇erlerdi qorşauğa alady...
Sol ūrysta Jañataidyñ jalğyz ūly Toqaştyñ mingen aty oqqa ūşyp,
batyrdyñ özi de qaza tabady. Jaralanğan Üisinbai batyr öz atyn jas
Toqaşqa tartyp:
— İelge şap, auyl-auyldy aralap bərine ait, qoisyn qazaq ala
auyzdyqty! — deidi.
Bala til almaidy, batyr şapalaqpen tartyp jiberedi. Anau bəribir miz
baqpaidy. Sonda batyr balanyñ aiağyna jyğylyp: «Bögelme, ainalaiyn,
şap! Öitkeni seni öltirse, artymyzda biz üşin kek alatyn jan qalmaidy!»
— degen i̇eken...
Sol aitqandai, Mahambet, qinalğan şaqta habarşyñ bizge şabatyn
bolsyn. Adailar ağaiyn basyna auyrtpalyq tüskende qarap qalğan i̇emes...
Biraq i̇esiñde bolsyn: bürkit bitken alğyr qyran bola bermeidi, qyrannyñ
da aqiyq alğyry bar. Bilesin, be:
Aqiyğynan airylğan Uiabasar Uiadağy jūmyrtqalaryn qys közi qyrauda
qaldyrady. Jūp -jūqa qabyq jel i̇eti men üskirik aiazğa şydamai jaryla
bastaidy. Köktemde Uiabasar Uiasyna qaita oralyp, qiyn synnan aman
qalğan jalğyz jūmyrtqany bauyryna basady da, əbden balapan şyqqanşa
ornynan tūrmai şaiqai beredi. Əlgi jalğyz şyqqan jas tülektiñ küşquaty da, alğyrlyğy da i̇erekşe ğajaiyp bolady. Azuy alty qarys kökjal
arlandy alatyn nağyz aqiyq qyran sodan şyğady... Adamdar da sondai,
Mahambet. Qiynnyñ qiiänynan ötip, şaiqasta şyñdalğan i̇er ğana qalyq
i̇eldi aiqasqa bastap şyğa almaq.
İet jelinip, qol juylğaly qaşan. Qymyz qūiylğan şarlar tağy da
qoldan-qolğa jügire bastady. Batyrdyñ əñgimesi ərkimdi de oiğa
qaldyrğandai, jūrt ünsiz otyr. Süiinqara ornynan tūrdy.
— Biyl küz i̇erte tüsip, salqyn bolatyn syñai tanytady,— dedi ol
tağy da jūldyzdarğa qarap.— Qoş bol, Mahambet...
***
Süiinqara batyrdyñ soñğy aitqany i̇esine tüsken Mahambet aspanğa köz
tastap, meşitterdiñ kümbezderi men mūnaralaryna ūzaq qarady. Bügin
Müniske tağy da jolyqqan bolatyn. Münis aitty, Allaqūl han Mahambet
jaily sūrapty.
— Allaqūl seni öz jağyna şyğarmaq bop jürgen körinedi,— dedi
Münis,— al i̇eger degenine könbeseñ, qol-aiağyñdy kisendep, Zeliliniñ
ornyna zyndanğa tastaidy, desedi jūrt. Sondyqtan saq bolğaisyñ. Zelili
qaşqan soñ qala jansyzdarğa tolyp ketti...
Işki qamaldyñ qabyrğalaryn irgelei ainalyp kele jatyp, aqyn,
Allaqūldy öltirip, tūtqyndardy bosatsam, degen tañerteñgi oiy i̇esine
tüsip, myrs i̇etip külip jiberdi. Bala bop ketken be, nemene. Soğysqa da
aqyl kerek. Közsiz batyrlyqtan tük şyqpaidy. Alyp kör mynadai qalyn,
qabyrğa men tereñ ordyñ arğy jağyndağy Hiua ömiriniñ saraiy men
garemin...
— Habar bar,— dedi Mahambetti i̇esik aldynda qarsy alğan Jantas.—
İsatai i̇elge jar sap, Jəñgirge qarsy qol jiyp jatqan körinedi. Bolar
bizge de...
— Boldy!—dedi Mahambet.— Tañerteñ attanyp ketuge qazir bolaiyq.
İersaryğa kisi şaptyr: ötkelde tosyp alsyn bizdi.
— Sağan Nūrbaldy mingizetin at kerek pe? — dep sūrady Jantas.
— İə, at kerek. Bireuin i̇ereuge alamyz. Qyzylbastardyñ kerueni jaily
ne sybys bar?
— Keruen kelipti. Ülken i̇eken. Osy tün Hiuadan Ğiratqa jürmek
körinedi.
— Neğyp tūrsyñ aitpai?! Nūrbaldy jolğa daiyndau kerek. Qoldağy
barymyzdy bereiik özine. Keruenbasymen kelisip qoiu kerek. Nūrbaldy
üiine deiin Töken, aparyp salsa bolar i̇edi. Bar, keruenşilerge jolyq,
ūmytpai ait: jük artatyn attaryn sailap qoisyn!
— Nūrbal bizben birge jürmei me?!—dep tañyrqady Jantas.
— Öz üiine qaitady!
— Nemene, Maqpalğa körsetuden Uialamysyñ?
— Qinağym kelmeidi baiğūsty. Narynqūm bizge öz üiimizdei, al oğan
böten ğoi...
***
Əbden qarañğy tüse Hiuanyñ bas qaqpasynan Auğan kerueni şyqty.
Tüngi salqynmen jüreiik dep ədeii keş şyqty.
Zyndandağy Zeliliden aiyrylyp qalğan mirşabtardyñ kesilgen
bastaryn qaqpağa ūp-ūzyn tot şegelermen, ağaş qazyqtarmen qağyp
tastapty. İeñ soñğy tüiege mingen Nūrbal betin qara perdemen bürkep
alyp, ünsiz jylap keledi. Qasynda jetegine qos at alğan ündemes Töke bar.
***
... Hiuanyñ azanşylary meşit mūnaralaryna şyqqan kezde şalğai
ötkeldiñ jağasyndağy sekseuili qalyq bir saida Mahambettiñ jigitteri
Süiinqara sarbazdaryn ūşyratty. Olardyñ arasynan Mahambet
astyndağy aty aq köbik bop terlegen Münisti kördi.
— Tañyrqama, Mahambet. Ketpenimdi semserge aiyrbastağam joq.
Mūraptyğym jaqsy. Seni şyğaryp salaiyn dep keldim,—- dedi Münis
dosynan būrynyraq söilep.— Jeiqūnnyñ arğy betine ötpei tūrğanyñda
i̇eziñdi Zelilige jolyqtyrğym keledi.
Qasynda bota tirsek arab arğymağyna mingen jinaqy, aryq adam
körinedi. Üstinde qymbat matadan tigilgen jeñil şapany bar, basyna qara
tory öñi men aşañ betin aiqyndan tüsken kümistei kök jyltyr qaraköl
tymaq kiıpti.
«Şamasy, abaqtynyñ azaby külkini de ūmyttyrğan - au..» — dep oilap
qoidy Mahambet.
— Bauyrlarym - au, ündemei qalğandaryn, qalai?—dedi Münis.
Aqyndar at üstinen jaqyndasty da, i̇eski tanystardai qūşaqtasyp
köristi.
— Jyrdy zyndanda ūstap tūra almaisyñ. Bostandyqqa şyqqanyña
quanyştymyn, Zelili,— dedi Mahambet.
— Biz i̇endi bospyz ba?! Onda mūnda nege tyğylyp tūrmyz?—: dedi
Zelili aşy kekesinmen.— Əkbar padişahty soğys önerine üiretken ūly
türikpen Bairamhan: «qūl qūmğa kirip ketse de qūldyqtan qūtyla almaidy»
deidi i̇eken...
— Əlemniñ barşa bailyğy qolynda tūrsa da, qūl bop qalatyndar bar.
Al qolda tük joq, tipti bas bostandyğym joq jağdaida da qūl
bolmaityndar bar! — dedi Mahambet.— Qolymyzda semser tūrğanda
bospyz!..
Qymyz toltyrğan ağaş aiaqty kötere ūstağan jas adai jauyngeri
batyrğa keldi.
— Aqyryn, bir tamşysy da jerge tambasyn! — dep baj i̇ete tüsti
Süiinqara. Sosyn qorjynynan bir külşe nan alyp, törtke böldi de, bir
japyrağyn Müniske, i̇ekinşisin — Mahambetke, üşinşisin — Zelilige
berdi...
— Jasy ülkenniñ sözin tyñdañdar: qolğa qūran alyp işken anttan, nan
ūstap bergen sert əldeqaida kieli de qattyraq bolady. «Qūrandy bassañ da
nandy baspa, aiaq astyna aq tamyzba» deidi qazaq. Qazir ərqaisymyz öz
jönimizge ketemiz. Hiuanyñ kedei-kepşigi Münisti kütedi, türikpen
auyldary Zelilisin köruge asyq, al seni, Mahambet, İsatai şaqyryp
jatyr! İendeşe mynau nan men mynau aq qanjyğağa bailağan qara
torsyqta şaiqalyp, əbden küşine i̇engen sary qymyz, bolaşaq şaiqas,
keler joryq aldynda bizge quat bersin!..
Süiinqara aiaqtan bir ūrttady da, Mahambetke ūsyndy. Ydys jigitten jigitke auysyp, jağalai berdi...
Ötkelge jetpei Mahambet atynan qarğyp tüsti de, bir tüp jusandy
tamyrymen jūlyp aldy. Sosyn qaitadan atyna i̇eskirip minip, Münistiñ
artynan tūra şapty. At dübirin i̇estip Münis te tizgin tartty.
— Mə, Münis! Myna jusandy rauşan gülderdiñ janyna aparyp i̇ek. Su
qūimai baiqap kör — qaisysy myqty şyğar i̇eken: rauşan ba, jusan ba!..
***
— İenşalla, i̇endi biz arğy betti jailaimyz,— dep İersary öziniñ talai
joryqta synnan ötken kəri tarlanyn tolqynğa qarsy saldy. Naizasynyñ
ūşynda bir uys jylqy qūiryğy men alqyzyl şüberek jelbirep barady.
İyğyna qonaqtap sūñqary jalp-jalp i̇etip qanat qağyp qūiady. Ol—
Süiinqaradan alğan tartuy.
Ündemes Nūraly, Jantas, Balabek jəne Nūian Mahambettiñ janynda
ketip barady.
İeKINŞI BÖLIM
Sağyrbaidyñ i̇eser ūly.
Tas ormannyñ əueni. Aqşolpan.
Aldiiär - atanyñ ölimi.
Dəruşi jūrtta qalğan joq.
Dala ystyqtan maujyrap jatyr. Şyqylyq qağyp, betege üstinde jer
bauyrlap jüitkip jürgen qūstar da zym-ziiä joğalypty. Şybyndağan bir
üiir bie alystağy suatqa ketip barady. Tyğyrşyqtai toq sarşūnaqtar
inderiniñ auzynda jündes tomarşadai qazdiyp qalypty. İmek tūmsyğyn
añqaita aşyp, üp - üşkir qyzyl tilin jalaqtatqan kəri bürkit japan
tüzdegi jartylai qūlağan jalğyz mazarğa baryp qondy. İekinşisi, mynadan
göri jastauy, əli ainalyp jür. Aptaptan tüsi oñğan şüberektei bozaryp
ketken şyrqau aspanda, sonau aqşa būlttyñ aiasyndağy salqyn samalda
qalyqtap jür.
Kəri bürkit bir tüp sarğyş şidiñ arasynan qyltiğan sarşūnaqty
şalyp qap, ūmtyla berip i̇edi, anau sol zamatta - aq inine süñgip ketti. Qyran
qanatyn qomdap, ainalasyna köz tastady.
Keñ jazyqta ap-alasa, düñkigen doğal bas jotalar kölbep jatyr. İen,
ülken qyrqanyñ i̇eteginde tereñ jyra qarauytady, onyñ arjağynda jol
bar. Bəri de baiağydan beri körip kele jatqan üirenşikti dünie.
Özi sonau şalğaidağy özenniñ arğy jağyndağy jaqpar tasty tauda
tülep i̇eskenimen qanaty qataiğaly beri osy aimaqta jem aulaidy. Jas
şağynda anau qalyn, qūmnyñ qaq ortasynda adamdar qyrğynyn da körgeni
bar.
Ölekse jeuge sonda qanşama qara qūs, qanşama qūman jinaldy
deseñşi. Jemtik degenin, jetkilikti i̇edi. Būryn-soñdy ondai yrğyn
molşylyqty öz basy körgen i̇emes...
Birde añnan oralsa, Uiabasary jartastyñ i̇eteginde jairap jatyr i̇eken.
uia qañyrap qapty. Qabyğyn arşyp tastağan aşa taiaq pen qara qyldan
toqyğan tordyñ jyrtyğy körinedi. Ainala şaşylğan qauyrsyn, mamyq
jün, jartastyñ bir jarğyşağyna qan siñgen şüberek ilip qalypty...
Ūzaqty kün tau-tastyñ üstin şyr ainala şañqyldap, ün basaryn,
balapandaryn şaqyrumen boldy. Tündi de jalğyz ötkerdi. Taq ata tağy da
kökke köterilip, şarq ūryp izdeuge kiristi. Biraq aştyq qysyp, dalağa
qaita keldi. Közine bezek qağyp, mañyrap jürgen appaq qoşaqan tüsti. Əlgi
i̇essiz sorly bir döñnen i̇ekinşi döñge şyğyp, ainalasyna jautañ-jautañ
qarap alady da, ilgeri jöneidi. Aş bürkit laqtyrğan tastai qūiylyp kep,
qozyny tUiağymen bürip tüsti de, töbesin üşkir tūmsyğymen tesip jiberdi.
Sosyn jemtigin ilgen boiy əuelep bardy da, Uiasynyñ joqtyğy,
balapandarynan aiyrylğany i̇esine tüsip, betegege qaita qondy.
Qoşaqannyñ jūp-jūmsaq jūqa terisin sūiaudai ötkir tyrnaqtarymen
tilgilep, i̇etin aq būira jünimen qosa jūlyp, qarbytyp jei bastady.
Joğarydan tanys suyl i̇estilgende tūiattap ta qalğan-dy. Jalt qarasa,
jas qyran i̇eken zulağan. Kəri bürkit tūmsyğyndağy bir japyraq qyzyldy
tastai berip, qarsy ūmtyldy. Biraq qaruly mūzbalaq ony alğaşqy
i̇ekpinimen - aq soğyp ötip, şalqasynan ūşyryp tüsirdi de, qoşaqannyñ
qaldyğyna baryp qondy. Būl kepe - kerneu basynğandyq i̇edi. Şəu
qyrannyñ Közi qanğa tolyp, jüni ürpiıp ketti. Bar quatyn boiyna jiyp,
tūmsyğyn yzalana aşyp, tUiaq - topşysyn tebuge sailap aldy da, jauyna
atyldy. Qos qyran şyrqap biıktegi būlttarğa jeñip, birinen-biri
aiyrylmai, qanattarymen sabalasa bastady. Bəri bürkit aianar i̇emes,
alysyp-aq jür. Samğap, biıktei tüser me i̇edi, şirkin, biraq jas qyran qūiar
i̇emes, bastyrmalatyp barady.
Tülki tūrmaq qasqyrdy da bir-aq şaiqaityn osy ölkeniñ əmirşisi — oi
qūsy aqyrynda jan sauğalauğa məjbür boldy. Ol taiqyp baryp, alystağy
jon-jotağa qarai ketti, al jeñiske jetken aqiyq qoşaqannyñ jemtigine
qaita baryp qondy.
Sodan bermen būl jazyqtyq i̇eki qojasy bar.
Jas qyrannyñ ötkir tUiağynan tüsken jaraqattary köpke deiin
jazylmady. Birte-birte kəri qūstyñ əli de ada bola berdi. İendi sarşūnaq,
tyşqan aulap küneltedi. Bū şaqta qūian i̇ekeş qūian da aldyrmaidy. Al anau
jürgen aqiyqtyñ aşqaraqtyğyn aita körmeñiz. dym tatyrmaidy. Özi
qyrğauyl ilip, .şau - mynau adasyp qalğan qozy-laqtardy añdyp jürip, bir
Közin kəri bürkitten almaidy. Ondağy oiy—mynanyñ birdeme ilgenin közi
şalsa, dereu tarpa bas salyp, tartyp alu.
Al bügin kəri bürkit toq i̇edi, sondyqtan jas bəsekelesine köñil audara
qoimaidy. Onyñ mazasyn alyp tūrğan basqa jait. Balapandarynan
airylğan soñ meken i̇etken mynau mazardyñ mañynan tağy da i̇eki aiaqty tağy
körindi. İeki qyrqanyñ arasyndağy saida qoi jaiylyp jür. Osy jerden
baiağyda altyn qyrğauyl ilgeni i̇esine tüsti. Köleñke quğan qoilar
ūilyğysyp, biriniñ bauyryna biri basyn tyğyp, toptasyp tūr. Olar osy
tūrysynda şağyn aral siiäqty, qūddy sonau şyrqau aspandağy jas qyran
ainala qalyqtap jürgen aqşa būlttan aumaidy.
Qoidy i̇eki adam bağyp jür.
Qūlağan mazardyñ qabyrğasyna qonaqtağan qūs osy bir tüsiniksiz, qos
aiaqty qūbyjyqtarğa saqtana qarap otyr. Tegi ömir boiy qorqa qarap
keledi olarğa.
Otyrğandardyñ bireui ornynan tūryp, otardy ainalyp şyqty. Qūs
ony tanydy. Osy adam birde dalağa bürkittiñ balapanyn alyp kelip,
ūşyryp qūia bergen bolatyn, sodan i̇esinde qalypty. Əlgi balapan keñ
jazyqty bir ainalyp şyqty da, kəri qyrannyñ jüregin şym i̇etkizip,
közden birjola ğaiyp boldy.
Mynau qoişy ūşyryp qūia bergen sol balapannyñ öz tülegi i̇ekenin
mazar iesi qaidan bilsin. Jartastyñ üstindegi būnyñ Uiasyn būzyp,
jyrtylğan toryn tastap ketken adamdardyñ özi aspanğa tūñğyş
köterilgenin de körgen Jideli auylynan i̇ekenin de bilmeitin...
Jideli keñ jaziranyñ i̇eñ şetine, onyñ Narynqūmmen janasqan jerine
ornalasqan.
Betegeli jazyq pen şağyl qūm tüiisken tūsta qorşai i̇esken qalyñ
sekseuil men şytyrman jyñğyl qūşağynda şöbi şüigin jasyl jailau
bar.. Şabyndyqtyñ qaq ortasyndağy jerkepelerde keñ dalanyn, jarlyjaqybaiy — jataqtar tūrady. Tütin basyna i̇eki tUiaq uaq mal men
yñyrşağy şyqqan jalğyz tüie ğana bar; bütkil auyldyñ qaujaityny —
alaqandai tary i̇egistigi. Bar bailyq osy.
Jataqtar özderin osydan qyryq jyl şamasy būryn aq patşa men han
əuletine qarsy köterilis bastağan ataqty Syrym Datūlynyñ
sarbazdarynan qalğan ūrpaqpyz dep i̇esepteitin. Būlardyñ arasynda
qazaqtar İedil jağasynan Jaiyqqa köşe qaşqanda ūly köşke ilese almai
qalyp qoiğandar da bar. Qazaq-orys otriadtary men han nökerlerinen
jyryla bosqan qalyñ i̇el maldan da, jannan da aiyrylyp, qalyñ qūmğa, qu
taqyrğa qamaldy ğoi. Jürip ötken jolynda kömusiz qalğan köp ölik —
saudyrağan qu süiek...
Azapty sapardyñ aiağyna bəri birdei şyğa almady. Alğa jyljyğan
saiyn jol boiyndağy süiek köbeie berdi. Keibireuler jazalauşy
jasaqtardyñ qolyna tüspeu üşin joldan būrylyp, qūmda qaqtalyp öldi.
Birneşe tütin osy Jidelige kelip jetti.
Auyl adamdary olardy jatsynyp syrtqa teppei, qolda bar qoilaryn,
qalğan-qūtqan tarysyn ağaiynşylyqpen bölisti. Kirmeler de qarap
qalmai, auyl jigitterine ūsta kəsibin üirete bastady. Beriş ruynyñ
jigitteri adai qyzdaryn, adailar — beriş sūlularyn aittyryp,
naimandar arğyndarmen qūda boldy. Bala-şağa köbeiip, Jideli jūrty
ösip-öne berdi. İt jügirtip, qūs saluşylar da şyqty... Sol baiağy Syrym
sarbazdary men İedil jağasynan kelgenderdiñ arasynan birli - jarymy əl
jiyp, tūrmys tüzedi. Jideli jamağaty özderiniñ, jergilikti
baişygeşteriniñ basşylyğymen jaqsyly - jaman kün keşip jatty.
Syrym joryğynyñ dümpui i̇esterinen kete qoimağan juandar da köp
digerlemeitin.
Būl auyldyñ öz jaisañdary da joq i̇emes-ti. Solardyñ işinde Alqa
degen symbatty, boişañ əieldiñ i̇esimi i̇el auzynda airyqşa atalatyn. Ol
özi köpti kergen könelerdei aqyldy, küş-qairaty paluan jigitterge bara bar jan. Jas kezinde osy ölkeniñ ataqty ənşisi bolatyn.
Qazir Alqanyñ jer üiinde airan da tapşy. Sonda da mal ūstap
dağdylanğan əiel syrt közge syr aldyrmaidy. Sonysyna orai jūrt ony
berekeli qatyn dep syilaidy. Küieui — Sağyrbai qoişynyñ qaşan
körseñ üsti bütin, mūntazdai tana. Anau qūraq jeideni de, kiız baipaqty
da, i̇eltiri tymaqta da Alqa öz qolymen tigip bergen. Osy jasqa kelgenşe
tūrmysqa nalyp, tiri pendege mūñyn şağyp kergen i̇emes. Qos ūly Qūrman
men Baiğazy bolsa anau, qūlyn-taidai tebisip birge ösip, i̇erjetip keledi.
Olarğa Sağyrbai men Alqa ne zekip, ne qol jūmsapty degendi auyl işi
i̇eşqaşan i̇estigen i̇emes. Kedei jataqtan tusa da, būl i̇ekeui maldy auyldyñ
mazağyn körmei, jəbir-japa şekpei, i̇erkin ösip keledi.
İel jiylyp, toi-tomalaq bolğan jerde Alqa küieuiniñ, şalbaryn kiıp,
şarşy topqa tüsetin. Ondaida būğan teñ keler küş iesi sirek tabylatyn.
Bir qartaiğan ūsta onymen küresemin dep masqara bolğany əli künge
jūrttyq i̇esinde. Əlgi baiğūs i̇eki dürkin jauyrynymen jer sürgen soñ Uiat
pen qorlyqqa şydamai Jideliden qaşyp ketti...
Al auyldağy nağyz atyşuly adam Alqanyñ ūly — Qūrmanğazy
bolatyn. Əkesi siiäqty ol da qarşadaiynan qoi baqty. Biraq əkesiniñ
qasynda, jalpy öz qūrdastarynyñ qasynda onyñ şopandyğy tükke
tatymaityn bos əure i̇edi. Bala kezinde aldyndağy bes qozyğa ne bola
almağan jan i̇eseigende qoi bağyp ne oñdyruşy i̇edi. Tipti keide şopan
i̇ekenin de ūmytyp ketedi. Ondaida mal i̇esine tüsisimen ainalasyna tinte köz
jiberip alady da, böri şapqandai bajyldai bastaidy. Onyñ kündei
kürkiregen küşti dauysynan şoşynğan qoilar betegeli jazyqpen ürke
josylyp kep, qoişy janynda ürpiısip biraz tūrady da, qaita tarap
ketedi. Ūzamai mal — baqtaşysyn, şopan — otaryp tağy ūmytady. Jas
qoişy adasqan qozy, bölinip qalğan qoi üşin mal iesinen talai ret qamşy
da jedi. Biraq jūrt i̇eşqaşan da onyñ jylağanyn körgen i̇emes. Qaşan da
bolsa oi qūşağynda tünerip jürgeni.
Jideli jūrty ony alğaşynda ylği «Sağyrbaidyñ qisyğy» nemese
«Alqanyñ aqymağy» dep ataityn. Onyñ da özindik sebebi bar. Balanyñ, ənküige qūmarlyğy orasan i̇edi. Dombyra bolsyn, qobyz bolsyn, sybyzğy
bolsyn — bərin de i̇elte tyñdap, şeşesi aitqan ənge de, i̇el aralağan
jahankezdiñ jyryna da qūlai qūlaq türetin. Ən şyrqalğan jerde qalyn,
būtanyñ arasyna kirip alyp, i̇erteden qara keşke deiin tyñdap jata
beruden jalyqpaityn. Əitpese tamaq işudi de ūmytyp, şidiñ arasynda
sairağan qūsqa i̇eliktep otyra beretin. İedildiñ jağasynan kelgen kəri
qoişylardyñ bireui berip ketken i̇eski qobyzğa auylda i̇estigen mūñdy
ənderdi salyp, bozdatatyn da kezderi bolady.
Kele-kele jūrtşylyq «Sağyrbaidyñ qisyğy», «Alqanyñ aqymağy»
degen sözderge basqaşa mağyna berip söileuge ainaldy. Kişkentai
Qūrmaş osy mañnyñ i̇eñ tañdauly küişilerimen taisalmai öner jarysyna
tüskende i̇el oğan əri tañyrqai, əri qyzyğa qaraityn boldy. İendi birde
onyñ öz qolymen jasap alğan, basqa dombyralardan əldeqaida ündi,
əldeqaida əuezdi aspabyn kergende köpşilik būrynğydan da tañyrqai
tüsti. Jetkinşek jaña dombyrasyn qolyna alyp, būdan būryn i̇eşkim
i̇eşqaşan i̇estimegen öziniñ tūñğyş küiin tarta jönelgende Jideli
qauymynyñ quanyşy arnasynan asyp tögip, körşiles jatqan köp auylğa
taralyp ketti.
Bireuler, Sağyrbaidyñ jetinşi atasy ūly küişi bolğan i̇eken,
Qūrmaşqa so jaryqtyqtyñ i̇eneri daryğan ğoi desti. İekinşileriniñ
aituynşa, Qūrmaştyñ dombyrasy da aina - qatesi joq «Farabidiñ qos
işekti dombyrasyndai» siqyrly bolsa kerek. Tipti, mümkin Qūrmaştyñ
özi de būdan neşe jüz jyl būryn Syrdyñ jağasynda ömir sürgen,
dombyrany oilap şyğarğan, qypşaqtardyñ ūly muzykanty Mūhammed əl
- Farabidiñ tike ürim-būtağy şyğar. «Dausy Farabidiñ qos işekti
dombyrasynyñ ünindei taza i̇eken» degen söz beker aitylmağan ğoi...
— Qalai deseñ, olai de, biraq myna balany jəi ğana dombyraşy deuge
bolmaidy. Şynynda da jyn-şaitan iektegen bolu kerek özin. Kəduelgi
balalarğa qai jeri ūqsaidy būnyñ?! —dep jağalaryn ūstasty üşinşiler.
— Au, ağaiyn, qyr tösinde ataqty küişi az ba i̇edi, kəzir de jetkilikti
i̇emes pe? Köz jasynan qaq tūrğan, jel ötinde köni keuip sualğan, kün
közinde jony janyp quarğan, basqynşylar talap - talap, tonalğan mynau
dalada az bon pa i̇edi ənşiler men küişiler?.. Al solardyñ qaisysy
Sağyrbaidyñ balasyndai qarşadaiynan qatpas - qaisar qisyq bolyp
kördi i̇eken?—deitin auyl aqsaqaly Aldiiär kəriiä, öz oiyn aşyq aityp.
Aldiiärdyñ aqylyna Jidelide i̇eşkim kümən keltirmeitin. Ülken de,
kişi de ony ədildigine orai Aldiiär bi dep ataityn. Jas kezinde japan
dalany jalpağynan basyp i̇etip, Orta jüz ben Ūly jüz jerinde bolyp
qaitqan, talai-talai qaqtyğysty bastan keşken adam. Ülken atasy
joñğarlarmen soğysta batyr atansa, özi frantsuzdarğa qarsy bolğan Otan
soğysynda orys patşasynan alğys alğan.
— Ənimizdiñ tynysy keñ, əuezi maida qoñyr bolğanymen, küiimizdiñ
kümbirlegen kömeiinde tögilmeli tüidek bar,— deitin Aldiiär mūñdy
ünmen sözin jalğap.— Jendetter bozdaqtarymyzdyñ basyn myñ mərte
şapty ğoi. Jalpaq i̇eldiñ i̇esin i̇ekeu, tüsin törteu i̇etip, byt-şyt qylyp
bostyryp, qyzyl qanğa böktirip, qorlady - au dūşpan, qorlady - au!
İerlerinen, i̇eldiginen aiyrylğan köpşilik öz bop qalğan. Bas qūraityn jan
tabylmady, qol jiiätyn jer tabylmady. Ər jüz, ər ru, ər ata öz aldyna
jan sauğalaumen jürmiz. Bügin bizde Əbilqaiyrdai han da joq, Bögenbai,
Tailaq, Sairyq syndy batyr da joq. Küni büginge deiin Syrymdy joqtap
jylaimyz. Qazağym i̇eñiregen i̇erlerinen ğana i̇emes, i̇eldiginen de aiyryldy,
tənimizge böten tañba tüsti. Osyndai i̇elge Qūrmaştai i̇eser dombyraşy
kerek pe? Küii kömeiiñe yza bop keptelip, jüregiñdi syzdatatyn, janyñdy
jai taptyrmai, ötken joryqtar jaily ūmyt bolğan sözderdi i̇esiñe
tüsiretin qyrsyq dombyraşy būl i̇elge nesine kerek?! Sağyrbaidyñ myna
balasy i̇el basyna tüsken qasiret -apattyñ barşa aza - mūñyn boiyna jiğan
zarly da şerli ənderimizdiñ qaraly arnasyna arqyrağan i̇ekpinmen kelip
qosylğandai...
Allanyñ arqasynda, Bögenbai bastağan batyrlar men üş jüzden
jinalğan myq san qol jer qaiystyrğan joñğar jaugerşilerinen
dalamyzdy tazartyp, i̇el namysyn qorğap qaldy. Biraq sodan beri öz
küşimiz de əlsiredi, i̇el işinde i̇er jigitter azaiyp, barlyq jüzdi qorqynyş
bilegen...
Syrymdy saqtai almadyq qoi. Arystannyñ auzynan şyqqan söz köp
jüregin Qūrmaştyñ küiindei tolqytuşy i̇edi. İerdi - au i̇el de soñynan!
Syrym batyr tikken tudyñ astyna qanşama jigit jinaldy. Qazaq qaita
tuğandai, küş-quat būrynğydai molaiyp, jigitterdiñ boiyna atababamyzdyñ jauynger ruhy qaita qonğandai bolyp i̇edi. Handardy
təubesine keltiremin, i̇elimdi jaqsy ömirge jetkizemin dep Syrym on jyl
şabysty. Jeñiske de az qalyp i̇edi, biraq alla-tağala tağy da jolymyzdy
oñğarmady. Jer betin jūt basty. Jol boiy şaşylğan süiek jəne köbeidi.
Ölimge moiyn ūsynğan ata-baba bizge: bərine de şydañdar, allanyñ
jazğanyn ün şyğarmai köterip alyñdar dep ösiet aitty..
Qūdai - tağala qūdiretti ğoi? Jer betindegi biz siiäqty qūldaryn ərbir
qisyq qylyğy üşin jazalap otyrady. Bülikşil pendeden, ör - batyl jyr
men i̇eser sözden aulaq bolyñdar degen būrynğylar. Qūrmaşqa abai
bolyñdar, saqtañdar ony, tek dombyrasy səl sabyrlyraq söilesin...
Aldiiär ədette būndai ūzaq söilemeitin. Sözge saran, kəriiä Qūrmaştyñ
darynyna qatty -aq qūlağan siiäqty.
Keide istep otyrğan şaruasyn tastap, aiañdap auyl aralap ketedi.
Ortalaryna Qūrmaşty alğan bozbalalardyñ janynan ülkenderge tən
salmaqty sabyrmen jailap ötip, jaqyn mañdağy kiız üige kiredi de,
otağasymen əñgimelese otyryp, Qūrmaş küiine qūlaq tosady. Bülk i̇etudi
bilmeitin bezireigen suyq jüzinen onyñ əlde dombyra tyñdap, əlde öz
oiyna berilip otyrğanyn añğaru qiyn...
Pa, şirkin, bū netken syiqyrly saz, mynau Qūrmaştyñ özi... Küi
tolğağan Sağyrbai balasynyñ dombyrasy da i̇emes, dirildegen qos işek te
i̇emes. Būl əuen keñ dalanyñ betegeli beşpetin tUiaqpen jyrtqan batyr
tūlparlarynyñ şabysyna qosylyp dabyl qaqqan qasietti qara jerdiñ
kümbiri ğoi. Sansyz sarbaz süren sap, dünieni dürliktirip barady, əne...
Ötken joryqtardyñ jyryn şertken Qūrmaş dombyrasynda dalanyñ
būğan deiingi ənderi men küilerine tən zaryqpaly jylauyq saryn joq. Ol
joryq jolyn i̇eske sap, jeñis dabylyn qağady. Aldiiär kəriiä būndai
sətterde şydap otyra almady? Jüregi qyz -qyz qainap, kömekeiine ne bir
ataly da aibarly sözder kelgende şekten şyğyp ketpes üşin tisin
şyqyrlatyp, özin-özi əreñ tejep qalady.
Aqsaqaldyñ būl dəstürin būzğan kezi de boldy. Ol oqiğany Jideli
tūrğyndary ūmytpaidy. Birde Aldiiär ədetinşe kiız üide otyrğan
bolatyn. Kerege basynda jarqyratyp tazalağan ūzyn myltyğy—
Jidelidegi jalğyz myltyq iluli tūr. ? Jas kezinde Aldiiär Astrahan i̇etip,
odan 1812 jyly orys patşasyna han jibergen qazaq jasağynyñ
qūramynda Moskva barğan. Sonda frantsuzdarmen şaiqasta körsetken
i̇erligi üşin būğan at mingizip, syiğa osy myltyqty bergen, omyrauyna
krest qadağan. Myltyqtyñ astyndağy kön terimen qaptağan tūğyrda
basynda tomağasy bar bala bürkit otyr. Şal anda-sanda qūsyna şiki i̇et
berip qūiady...
Qūs auğaly qaşan, biraq keşke deiin əli de üş qazan i̇et asar uaqyt bar
i̇edi. Bielerdi soñğy sauymğa aidap keledi, auada jylqy teri men airan iısi
şyğady. Körşi auyldyñ qyz -jigiti qūlyn bailaityn jeliniñ janyndağy
kögalğa jinalyp jatyr.
Qūrmaş oi qūşağynda. Mine, sausaqtary qos işekke janasty. Dombyra
syñar dauyspen tyñq - tyñq i̇etti de, ünsiz qaldy. Sosyn qos işekke qatar
til bitkendei asyğys byldyrlai jöneldi. Qaita üzildi. Kenet dombyra
bulyğa öksip, yñyrsi ün qatty. Aldiiärdyñ qolyndağy i̇et jerge tüsip ketti.
O, ğajap, bū ne, Qūrmaş aljyğan ba, qalai? Şertip otyrğany zarly aza,
qapaly şer ğoi!
Biraq şal qatelesken i̇eken, küi birte-birte tüzelip, küşeie tüsip, əbden
qataiyp aldy. Söitse Qūrmaş şejire şertken jyraulardai öz küiin i̇el
basyna tüsken qaiğy -qamyryqtan ədeii bastapty. Kenet ol ötken künniñ
barlyq küiinişin jüreginen jūlyp tastağandai bolyp, basyn köterip aldy
da, şanaqty şart qimylmen qağyp qaldy. Arqyrağan aryndy küi
aqtaryla jönedi. Lapyldağan dauylpaz ün taiau mañdağy üilerden de asyp,
auyl üstinde dabyldady.
Özin-özi qaitalar i̇emes bir sətke. Dombyrasyn tolğağan saiyn on
sausaqtan i̇estimegen jaña küi tuyndaidy. Jaiaular toqtap qalğan. Salt
attylar da tizgin tartyp, osylai būrylyp kelude.
Qūrmaştyñ öñi qūp-qu. Şaqyraita aşqan i̇eki kezin jiylğan jūrttyñ
basynan asyra, kiız üilerden əridegi sary belderge qadap, biraq i̇eşnərse
körmei otyr. Qanatyn qomdap, ūşuğa oqtalğan sūñqar syndy...
Dombyrasy tağy da şer tögip, zarlap, bezildei jöneldi. Tağy da
kündei kürkiregen quatty dübir i̇estildi. Myñ san tUiaq dala tesin dirildetip,
kisinegen jylqy ünin şaqyldağan semser dabysy basqandai. Köbesinen
küi tigilgen köp sausaqqa köz ileser i̇emes.
Bir sət qos işekti satyrlata qağyp-qağyp jibergende asqaq saryn
şapşyp aspanğa atylğandai boldy. Aldiiärdyñ jüregi alas ūryp, syzdap
ketti. Küi buyn - buynyna tüsip, dualap tastağandai. İeki közin Qūrmaştan
ajyrata alar i̇emes. Būryn küi tyñdağanda azdap teñselip otyruşy i̇edi,
kəzir qimylsyz qatyp qalypty. Keñ dalanyñ barşa sotqarlyğy men
şalqar şeksizdigi osy küidiñ boiyna jinalğandai. Japandy kezgen
jauynger qazaqtyñ, tüz perzentiniñ örşil ruhyn i̇eliktire tüskendei. Kəzir
Aldiiärdyñ qūlaq tübinde myñ san qypşaq qoly batyrlar jyryn şyrqap
tūrğan tərizdi...
Qart ornynan tūrdy. Kiız üidiñ işinde odan əri şydap otyra almady.
Tabaldyryqtan attady da, qūddy su qarañğy adam qūsap, aq taiağyn aldyna
soza ūstağan qalpy, dombyraşyğa qarai jyljydy. Bir basyp, i̇eki basyp,
tipti aqyryn keledi. Oğan mynau jaryq dünieni tügelimen dombyra
dabyly bilep alğandai, al baitaq dala sol sarynğa qosyla gulep terbelip
jatqandai seziledi...
Dombyraşy qolyn ürtis köterdi... Şart i̇etti de, meñireu tynyştyq
ornai qaldy. Farabidiñ küişanağy özi öz bolğaly beri dəl mūndai doly
qolğa tüsip körmegen şyğar.
Aldiiär toqtai alar i̇emes, qybyrlap əli jürip barady. Küi saryny
qūlağynda əli kümbirlep tūr.
— Tarta ber, Qūrmaş, Qūrmanğazy!— dep dauystap jiberdi kəriiä. Tūla
boiy qalş-qalş i̇etedi. Qūrmaşta ün joq. Aiaqtalmağan küiinen şyğa
almai, əli i̇esin jiiä almai tūr ol.
Jigitter kəriiäğa izet körsetip, oryndarynan tūrdy. Bireui Qūrmaşqa öz
dombyrasyn ūsynyp i̇edi, anau almady.
Būlardyñ köñilin alystan şyqqan tUiaq düsiri böldi. Jalt qarasa, bir
top salt atty auylğa qarai şauyp keledi i̇eken.
Qūlyn kisinedi. Jyra jaqtan tüie bozdady. Aldiiär qariiä qaitadan
öziniñ ədettegi təkappar qalpyna kelip, qasynda tūrğan bozbalağa būryldy.
— Baryp bürkitti alyp kel. Üide, bosağağa taiau tūğyrynda otyr.
Jeñseni ūmytpağyn...
Aldiiär jas qyrandy Qūrmaşqa berdi.
— Aldyñnan jarylqasyn, aqiyğym, samğai ber asqardan - asqarğa
mynau qyrandai! Būrynyraq bilmeppin, azat tuğan azamatym i̇ekensiñ. Sen
i̇endi jañğyz Sağyrbaidyñ ğana balasy i̇emessiñ, jalpaq i̇eldiñ maqtan tūtar
perzenti bolmaqsyñ. Dañqyñ assyn, Qūrmanğazy, jaqsy atty bol i̇eliñe!
Aumin.
Kelesi küni tañerteñ Qūrmaş auyldan ūzap baryp, bir jotanyñ basyna
şyqty da, Aldiiär bergen bala bürkitti bosatyp qūia berdi. Mazar üstindegi
kəri qūs anau tastülekke əbden kezden joğalğanşa tesile qarap otyrdy...
Keşe auyl üstin ainala ūşyp jürgende bürkittiñ közine köp attylar
şalyndy. Jəñgir hannyñ Jideli auylyn osy öñirdegi i̇eñ myqty bai
Dulatqa bergenin, Jidelige kelgen köp attylardyñ işinde bai balasy bar
i̇ekenin jəne Dulat myrzanyñ jasauyly jidelilikterge ağa sūltannyñ
əmirin jetkize kelgenin kəri qūs qaidan bilsin.
Jideli qonysy i̇ejelden-aq Dulat myrzanyñ menşiginde, depti ağa
sūltan, onysyn osy uaqqa deiin dabyraitudyñ qajeti bolmağasyn aitpai
kelipti. Al i̇endi büginnen bastap Dulat bai jidelilikterdi öz qanatynyñ
astyna alady. Birer künnen keiin nökerlerin i̇ertip, myrzanyñ özi de kep
qalar dedi jasauyl. Jideli o kisini tik tūryp, qūrmetpen qabyldauy kerek.
Sağyrbaidyñ balasy küi tartyp, qūlaq qūryşyn qandyratyn bolsyn. Al
Dulattyñ ūly Qūrmaştan osy dəp kəzir, taban astynda öner körsetuin
talap qyldy.
Jūrtta ün joq. Aldiiär da ünsiz. Qūrmaştyñ on, qolyndağy qalyn,
jeñsege qonaqtap bala bürkit otyr.
— Közderiñ joq pa, dombyrasynyñ işegi üzilip qaldy,— dedi bir şal.
— Basqa dombyra joq pa? Osynşa dombyraşy tūryp... Kəneki, ber
bireuiñ dombyrañdy!—dep zekidi Dulattyq balasy.
Qūrmaş oğan tesile qarady.
— Öi, mynanyñ özi şynynda da qūianşyq şyğar. Közin qaraşy,
qasqyrdyñ közindei...— dep qarqyldady bai balasy.
Bürkitti qasyndağy joldasyna ūstatty da, Qūrmaş şap berip,
şaujaidan almaq boldy. Bai balasy atynyñ basyn tartyp ap, qamşysyn
köterdi...
Qūrmaştyñ qasyndağy jigitter de arağa tüsip ülgerdi. Bireui siltegen
qamşydan küişini öz jonymen qorğap, qalğandary Dulattyñ mūragerin at
üstinen közdi aşyp-jūmğanşa jūlyp aldy.
Biraq qamşy üiirgen attyly top jaiaulardy tyqsyryp, öz myrzalaryn
qaitadan atqa qondyrdy.
Toqta! — dedi Aldiiär jigitter men Dulat nökerleriniñ arasyna tüsip.—
Toqta, tüge! Batyp bara jatqan künmen jarysyp ne boldy senderge?! Būl
degen zaual şaq, keşki namaz oqityn kieli mezgil. Əlde ata dəstürin
attaisyñdar ma? Qai qazaq kün batarda jauğa şauyp, ağaiynmen arazdasyp
körip i̇edi, aityñdar, i̇estigen - bilgenin, bar ma?
— Bopty. Körermiz i̇erteñ qalai sairar i̇ekensiñ...— dedi bai balasy
tistene söilep, kekesindi raimen.
— Qoryqpa, Qūrmaş, biz barmyz ğoi,—desti jigitter, bai
jylqysynyñ tüngi küzetine ketip bara jatyp. Biraq dauystarynda mazasyz
diril de bar i̇edi...
Jideli qonysynyn, Dulat menşigine i̇etip, jylqyşy jigitterdiñ bai
balasymen şekisip qalğandyğy jaily habar i̇eşkimdi quanta qoiğan joq.
... Keşki aspanda qalyqtap jürgen kəri bürkit jylqyşylardyñ
auyldan şyqqan soñ, sar jelgen at üstinde qoldaryna dombyralaryn
alyp, tarta bastağandaryn kördi. Olar Qūrmaş küiiniñ jalğasyn tartyp
bara jatqan. Dalany dürliktirgen joiqyn küi kəri bürkittiñ de jüregin
şymyrlatty.
Auylda ən aitylmaityn boldy. Şettegi kedei jataqtardyñ üileri
jaqtan jylağan bala dausy i̇estiledi. Auyl adamdary birli-jarym
qoilaryn asyğa aidap əkep, attaryn ūzap ketpesin dep üş aiaqtap örelep,
otty da ünsiz jağyp jatyr. Sağyrbaidyñ jertölesi mañynan qatyndardyñ
şañqyldağan dausy şyğady.
— Sor boldy ğoi seniñ balañ Jidelige. Dulat baidyñ balasyna qarsy
şyğatyndai kim i̇edi özi sonşalyq?.. Kimnen tapqasyñ bū nemeñdi? — dep
bajalaqtaidy qatyndar keşe ğana özderi maqtaityn Alqağa.— Ūşyratty
- au aqyry bəle - jalasyna, myna i̇eser nemeñ, taidyrdy - au bağymyzdy
basymyzdan!.
İerkekter əbden i̇ekilenip alğan qatyndaryn əreñ qoidyryp, üilerine
taratyp əketti. Alqa jalğyz özi qaldy. Qyzyl şoq bolyp öşe bastağan
ottyñ basynda ūzaq otyrdy. Balasyna i̇eşteñe demedi. Tek bürkitine bersin
dep bir japyraq qoi i̇etin qolyna ūstatty.
...Qas qaraiyp, i̇el orynğa otyrdy. İerine şögip, tün de keldi. İel köpke
deiin i̇elegizip, ūiqy qūşağyna əreñ şomdy. Ainala əbden tynşyğan kezde
birneşe tütin jükterin dybyssyz artyp, tuğan auyldy tastap tartyp
otyrdy. Pəleden aulaq degendei...
***
İertesinde tüske qarai Jidelige bai kerueni kelip jetti. Malailar
tüiege artqan jükti tüsirip, dem sağatta Dulattyñ aq ordasyn tigip te
boldy.
Aldiiärdan alğan jas qyrandy bostandyqqa qūia berip qaityp kele
jatqan Qūrmaş bai ordasyn sonadaidan baiqady. Qona sala - aq bie
sauyp, at bailauğa kerme tartyp, oşaqqa qazan köterisip, əbiger bop jatyr
i̇eken.
Qūrmaş baiqap keledi: qarsy kezikken auyldastary būnyñ betine tura
qaramai, közderin töñkerip əketedi. Ne sebepten i̇ekenin bilmedi.
Auylğa Dulat keşke qarai keledi i̇eken jəne būnda i̇eki-aq kün bolatyn
körinedi degen sybys tarağan. Malğa qaraityn baqtaşylaryn belgilep,
jaiylymdar men şabyndyq jerlerdi bölmek. Tündegi qaşqyndardyñ
soñynan quğynşy jiberipti, Qūrmaşqa düre soğatyn bolypty, i̇endi
Dulattyñ danyşpandyğy men jomarttyğyn jyrlamai körsin desedi
jūrt...
Dombyraşynyñ ösek-aiañğa köñil qoiyp jatuğa uaqyty bolmady. Aiaq
astynan əkesi syrqattanyp qaldy da, Qūrmaş qoi bağyp ketti. Alqa
küieuiniñ asty-üstine tüsip bəiek bolyp jür. Jyly qannyñ üstine qymtai
orap, oşaqqa jaqyn jatqyzdy da, bir jaqtan qymyz tauyp əkep berdi.
Sağyrbai tynşyp, közi ūiqyğa ilingen kezde syrtqa şyğyp, dala jaqqa
qarap ūzaq tūrdy...
... Kün kökjiekke jetip, ystyq qaitty. Şyrqau aspanda boztorğai
şyryldaidy. Ol birese kökke i̇erlep, birese tömen sorğalap əldebir qyzyq
qissany qūmarta jyrlağandai, uyljyğan jip-jiñişke ünmen sairap jür,
sairap jür. Kəri bürkittiñ betege üstimen syrğyğan köleñkesin körip
boztorğai jyryn kilt üzdi de, körinbei ketti.
Keşki arai ədemi - aq i̇edi. Jerge jetken jalqyn kün qyzyl jalynmen
alaulap tūr. Dala tesine sol jaqtan myñdağan altyn süñgip şaşylğandai.
Qūrmaşqa əlgi səuleler dyñyldap, küi şertip tūrğandai, sol sarynnyñ
əsem əuezi jalpaq jazirağa taralyp jatqandai bolyp kerindi. Ol iyğynan
dombyrasyn alyp, işegine qol tigize berip i̇edi, aiaq astyna alystağy döñniñ
köleñkesi kelip jetti de, küi ornyna mañyrağan qoi dauysyn i̇estidi.
Dulattyñ aq ordasyna qarap qoiyp, qoiyn auylğa qarai aidady.
... Tar bölmede, tulaq üstinde əkesi jatyr i̇eken, bürisip. Qasynda
şeşesi otyr. Kimeşeginen qobyrağan buryl şaşy mañdaiyn jauyp
ketipti.
— Qasyma kelşi, balam. Jaña aidy körer - körmesin bir allağa ğana
aian.— Əkesi üzdik-üzdik söilep jatyr.— Sen i̇endi jigit boldyñ. Aldyñnan
jarylqasyn, qūlynym. Keşe bai balasymen janjaldasyp qaldyñ ğoi.
Kimniñ kinəli i̇ekenin alla-tağalam özi biledi, biraq i̇endi sağan būnda kün
körsetpes. Jazmyştyñ degenine köngiñ kelmedi, i̇endi bizge qarailama. Jer
ūiyqty añsağan Asan qaiğydai öz baqytyñdy izde. Jolyñ, bolsyn,
jaryğym... Şeşen, de batasyn bersin...
Qūrmaş anasyna qarady. Ün joq, əke sezine qosylatynyn basyn izep
işaratpen bildirdi.
— Al i̇endi dombyrañdy al da küi tart,— dedi əkesi.
Qos işek qoñyr ünmen kümbirlei jöneldi. Üi işinde jaryq ta molaia
tüskendei. Anasynyñ da janary jylyp, meiirban jüzben qiyla qarap
otyr.
Qūrmaştyñ dombyra şertuge dəp kəzir zauqy joq-ty. Biraq əke köñilin
jūbatyp, ana şerin jeñildetu kerek.
Əkesi közin jūmdy, əlpetinde saliqaly sabyr, oilylyq bar. Şeşesi
ūlyna qimastyqpen mūñaia qarap otyr.
Əkesi ūiyqtağan soñ Qūrmaş dombyrasyn ūstai tysqa şyqty.
Auyl üstin jūldyzdy şatyr japqandai. Ai astynda bai ordasy
aiqyndalmai ağarañdap būlyñ beredi. Dulattyñ özi minip kelgen aqboz da
körinedi. Əldeqaida Börbasar töbet mañq, i̇etti, aqyryn ğana qozy
mañyrady.
Azğantai aialdady da, Qūrmaş qoñsy otyrğan Sarman jylqyşynyñ
qaraşa üiine keldi.
— Sarman, ūiyqtağan joqpysyñ?— dedi ol i̇esikti türe aşyp.
— Joq.
— Ne habar bar, Sarman?
— Bügin jylqyny Kökjaipaqqa jaiyp i̇edim, sonda körşi auyldyñ
jylqyşysyna jolyqtym. Seniñ Dulat balasymen kezikkeniñdi i̇estipti.
— Tağy ne deidi?
— Qyrğa Mahambet qaita kepti deidi, jaña jyrlaryn taqpaqtap aityp
berdi.
— Jattap aldyñ ba?
— Joq,— dedi Sarman.— Men Mahambettiñ jalpaq i̇elge jappai
tarağan sözin ğana bilem. Jəñgir hanmen arazdasyp ajyrasqanda aitypty
ğoi. Sen būl əñgimeni i̇estimep pe i̇eñ, Qūrmaş? Osydan jeti jyl būryn
Mahambet Şömekei ruynyñ kedei jataqtaryna ara tüsken i̇eken. Sonda
Jəñgir tūryp Mahambetke: «Sen nemene, meniñ ədildigime şek
keltiremisiñ?»—deidi. Mahambet tabanda bylai dep jauap qaitarady:
Han i̇emessiñ — qasqyrsyñ,
Has albasty basqyrsyñ,
Dostaryñ kelip tabalap,
Dūşpanyn, seniñ basqa ūrsyn!
Han i̇emessiñ — ylañsyñ,
Qara şūbar jylansyñ.
Han i̇emessiñ — aiansyñ,
Aiyr qūiryq şaiansyñ.
Sarman toqtap, tynyştyqqa i̇elegizip qūlaq tikti. Sosyn qonyşynan
jalpaq süiek şaqşasyn alyp, tiliniñ astyna nasybai saldy.
— Būl öleñdi mağan qaitalap aitqyzbai-aq qoi, Qūrmaş. Kim bilsin,
mümkin, jalğan söz şyğar, ūzyn qūlaq ne demeidi. Al Dulattyñ myna
juandyğy bekerden-beker i̇emes. Dəu de bolsa, osynyñ özi Jəñgir hannyñ
əmiri - au deimin... Aqynnyñ aiybyn külli Berişten alğysy keledi bilem.
Söz sadaqtyñ oğymen teñ. «Taiaq i̇etten, söz süiekten ötedi» dep qazaq beker
aitpağan ğoi..Aqyn aitaryn aitty da, taiyp tūrdy. Al aiybyn i̇eli
tartady. Solai, Qūrmaş. Sen de Dulattyñ ūlymen bosqa şatastyñ. Kinəli
bolmasañ da... Kim jeñerin uaqyt körseter... Köp sözdiñ toq i̇eteri mynau:
şyndyqty betke aitam deseñ, astyñda alys jolğa arymai şabatyn
arğymağyñ bolsyn... Al seniñ küileriñ şalğaiğa tarap ketti ğoi...
Jūldyzdar biıktep, aspan alystai tüskendei. Aqyn sözi i̇esine qaita
keldi. Kəduelgi, künde i̇estip jürgen, qarapaiym sözder. Aqynnyñ aitqany
Qūrmaştyñ da kökeiinde jürgen nərseler...
Tüngi samal denesin aimalady. İesine əke sözi tüsti. Ot basynan
alastağany i̇emes būl. Özi qūsyn bostandyqqa qalai jiberse, əke-şeşesi de
būny solai bosatyp otyr ğoi. Tek kişkentai Baiğazy ğana... Qaida jür
i̇eken özi? Bireulermen oinap qalğan bolar, tegi. Qūrmaş inisin i̇esine alğanda
aqyryn jymiyp qoidy. İendi Aqşolpandy körgisi keldi. Qyz üiin bir
ainalyp şyqty. Tym-tyrys. Aqşolpan ūiyqtap qalğan i̇eken.
... İeki jastyñ — Aqşolpan men Qūrmanğazynyñ qūpiiäsyn i̇eşkim
bilmeitin, keiin de bilgen tiri jan bolmady. Odan habardar bolsa, jalğyzaq dalanyn, kəri bürkiti ğana habardar şyğar. Kök aspanda būlardyñ üstin
kep ainalyp jürgeni bar. Al būlar oğan mamyr aiynda mazardyñ arğy
jağyndağy qalyn, şalğynda şalqalarynan qarap jatty. Būğan tūñğyş
kelip jolyqqanda Aqşolpannyñ üstinde köilek syrtynan jamylğan jūpjūqa, kök şalğyndai jasyl şapany bar i̇edi. Qyz beti örttei alaulap...
İekeuleri şöp sybdyryna, şegirtkeniñ şyrylyna, qoidyñ mañyrağan
ünine qūlaq salyp, aspanğa, köktegi kəri bürkitke qarap ūzaq jatty.
Sodan qaityp oñaşa jolyqqan i̇emes. Anda-sanda kezdeisoq betpe-bet
kep qalğanda qyz tura qaramaityn, əitpese syqylyqtap qaşyp ketetin...
Qūrmaş Aqşolpannyñ üiin tağy bir ainalyp şyqty. Üiden jaryq
körinbedi.
— Qoş bol, Aqşolpan,— dep sybyrlady Qūrmaş.
Ol jol tañdamai tüngi auyldy aralap keledi. Jer tarpyğan tUiaq dübiri
men attyñ pysqyrğan üni oiyn bölip jiberdi. Aq ordanyñ aldynda
tūrğanyn bir-aq baiqady. Bailauda Dulattyñ i̇eñ jüirik səigüligi körinedi..
At... «İer qanaty—at»,— dedi ol halyq mətelin tüsinde qaitalap
tūrğandai.
Jaña şabylğan jas şöptiñ, qymyz ben at tezeginiñ iısi seziledi. Aqboz
at basyn aqyrdan köterip, Qūrmaşty tanysyndai iıskelep qoidy. Bozbala
januardy moinynan qūşaqtap, jalyn sipady, sosyn şydamy tausylyp,
şylbyryn şeşti. Tamaqqa toiğan mañtöbet bir mañq, i̇etti. Qūrmaş atty
ürkitip almaiyn dep, tizgindi tejei ūstap tūrdy da, tyñ tyñdady.
Qoi qora jaqtan bireudiñ tyqyry i̇estildi. Jürisine, bükireigen
tūlğasyna qarap, Qūrmaş auyldağy sopa basty batyraq Jaqyp şaldy
tanydy. Jideli otarlarynyñ tüngi küzeti osy kisiniñ moinynda.
Qūrmaş atqa minip alyp, basyn būrdy.
— Men ğoi, ata,— dedi ol samarqau ünmen.— Men, Qūrmaşpyn,
Sağyrbaidyñ balasy.
Jaqyp toqtai qaldy. Bet-əlpeti Qūrmaşqa anyq körinbei tūr.
Şamasy, şal tañyrqauly bolsa kerek.
— Qūrmaş... Būnyñ qalai? Əke-şeşeñdi qaitesiñ?
At auyzdyğyn kemirip, tUiağymen jer tarpi bastady. Qūrmaş jauap
qatpady. Aqiqaty, əkesi men şeşesi batalaryn bergen. Tek dəl bügin jürip
keter dep oilamağan. Qūrmaştyñ özi de ondai oidan aulaq-ty, əitpese
Baiğazyny myqtap tūryp qūşyp, əke-şeşesin jūbatyp şyğar i̇edi ğoi...
— Qaida barasyñ?..— dedi Jaqyp bastyrmalatyp.— Jə, jaraidy,
alla jar bosyn, jolyñnan bögemeiin. Bir bəlege ilikpei tūrğanda jönel
tezirek. Jolyq bolsyn, i̇er azyğy men beri azyğy jolda degen. İendi neğyp
tūrsyñ? Qūdai jolyñdy oñğarsyn. Tart, oilanyp tūrar şaq i̇emes kəzir.
Solai, şyrağym, mağan senseñ...
— Myñ rahmet, ata!
Qūrmaş tizgindi bosatty. Biraz añdap bardy da, tasyrlatyp şaba
jöneldi.
Jaqyp qūlaq salyp tūryp-tūryp, jusap jatqan qoiğa qarai bettedi.
— O, qūdai, i̇esi ketken ūldaryña öziñ jar bola kör...
Zaulağan Qūrmaş köne mazardyñ janynan i̇etkende kəri bürkitti
şoşytyp ūiatyp ketti. Atynyn, basyn tüni boiy bir tartqan joq.
Qoltyğyna qanat bitip, asqaq əuenge terbetilgen ūşqyr qūstai, qyr üstinde
qalyqtap kele jatqandai sezinedi özin. Mana dostarynyñ ortasynda
bastap, Dulat baidyñ balasy bölip ketken sol əuen qūlağyna qaita
oralğan. İendi būrynğysynan da beter anyğyraq, küştirek i̇estiledi,
Qūrmaş ony aiağyna deiin bilip keledi. Myna küidiñ sarynynda i̇el mūñy,
halyq qamyryğy ğana i̇emes, kürkiregen kündei qūddy retti jauynger ūran,
i̇ekpindi atoi, Mahambet jyrynan tuğan joiqyn lep bar.
Qaida kele jatqanyn bilmeidi. Əiteuir Mahambetti izdeitini haq. Biraq
qaidan tabady ony? Bir auyldan bir auylğa jasyryn jylystap, i̇eldi hanğa
qarsy şyğuğa şaqyryp jürgen aqynnyñ jolyn anyqtap bolar ma? Jyrğa
qarap iz kesu mümkin be? Jyr degeniñ dala üstinde jeldei i̇esip jüredi,
olardyñ qaida tuyp, qalai taraityny belgisiz.
Qaida barmaq? Osyndai oilar uaiymyn köbeite berdi. Əbden şarşap,
qarny aşqan kezde Qūrmaştyñ i̇esine tuğan üii tağy da tüsti. Dulat i̇endigi
aqboz atyn izdep te jürgen şyğar...
Dulatbai, söz joq, būnyñ şeşesine baryp, aiğailap qorqytyp,
balasynyñ qaida ketkenin sūraidy. Əiteuir bir soiqannyñ bolary
dausyz...
Dəl osy kezde tuğan auylynda ne sūmdyqtyñ bolyp jatqanyn ol bəri
bir boljai almağan-dy.
***
... Dulattyñ töleñgitteri Sağyrbaidyñ üiin qorşap alğan.
— Balañ qaida?—dep Dulat tūr Sağyrbaidyñ basynda digerlep.
Būğan deiin būryşta ünsiz otyrğan əieli ornynan tūrdy.
— Ol auru. Tynyştyqpen jan tapsyrsyn, timeñder.
Nökerlerdiñ bireui əielge qamşy keterdi. Alqa ony qolynan şap berip
ūstai alyp, anadaiğa ūşyryp jiberdi.
— Əi, əketiñder myna mystandy!
Tört töleñgit tarpa bas salyp, qolyn artyna qaiyrdy da, dalağa alyp
şyqty.
— Bar ma i̇eken alla aspanda?! Bar ma i̇eken közi allanyñ? Bar bolsa nege
körmeidi?— dep zarlap keledi ana.
— Sabyr i̇et, qyzym,— degen Aldiiärdyñ dauysy i̇estildi top işinen.—
Kişkentai auylymyzdağy jalğyz i̇erkek basty əiel sen i̇ediñ ğoi...— Şaşy
jaiylyp ketken. Jalañbas tūr. Qaraly kün tuğanda, basqa pəle kelgende
analar osylaişa şaştaryn jaiyp, jalañbas qalady.
— Tabyñdar ūryny! — dep zirkildeidi bai.
... Dala terinde kün şyğyp keledi. Qūrmaştyñ tūla-boiy qaltyrap,
basy zyrq-zyrq i̇etedi. Anda-sanda ainaladağynyñ bərin ūmytyp, at üstinde
kezi ilinip ketedi. Bir qyrqağa şyğa kelgende alystan tütin körindi. Aty
kisinep jiberip, əlgi üige qarai tartty.
Qaraşa üiden būrymy tizesine tüsken qyz şyqty. Jüzi aşyq-jarqyn,
jaltyldağan keñ janarly, kirpigi qalyn, bitken jan i̇eken.
Qūrmaş qyzğa tañyrqai qarap tūr. Tüsinde körgendei. Biraq auyrğan
basy men talğan beli, denesindegi diril men kebirsigen i̇erni būnyñ tüs
i̇emestigin aiqyndağandai.
Qyz oida-joqta sap i̇ete tüsken jas jigitten sekem alyp qaldy.
Astyndağy aty qandai səigülik, al üstindegi kiımi netken jūpyny?
Bozbalanyñ qyzaryp ketken közine, arğymaqtyñ qabysyp qalğan işine
qarağanda būl i̇ekeuiniñ ūzaq ta qiyn joldy artqa tastağany aidan anyq.
— Susyn...— dep Qūrmaş at jalyn qūşa berdi.
— Sizge ne boldy?—dep qyz qasyna jügirip keldi.— Keşiriñiz, ağai,
sizge kömekteser i̇erkek joq kəzir būl üide. Keliñiz, özim - aq...
Qyz Qūrmaşty süiemeldep attan tüsirip, üige kirgizdi de, syrmaqqa
əkep jatqyzdy. Sodan keiin öreşedegi sabanyn, auzyn şeşip, kesege
qymyz qūidy da, bir qolymen Qūrmaştyñ basyn köterip, susyndy auzyna
tosty. Anau işip bolyp, közin jūmdy.
Qyz syrtqa şyğyp ketti. Ūzamai ağasy — jylqyşy Zarbai keldi.
— Bū kim?—dedi ol atty kerip.
— Atyn aitqan joq.
Ağasy aqboz atty ainala qarap şyqty.
— Dombyrasy bar ma?
Bügin tañerteñ Zarbai «Ataqty dombyraşy Qūrmanğazy Dulat baidyñ
i̇eñ jaqsy arğymağyn minip qaşypty, sodan əri qaraqşy, əri bülikşi
atanypty»— degen habar alğan bolatyn. Dulat jigitti ūstauğa būiryq
beripti.
— Özi qaida jür?—dedi ağasy.
— Üide, ūiyqtap jatyr. Nauqas bilem.
Zarbai aqboz attyñ qasyna baryp, moinynan şapalaqtap qoidy:
— Saqyş, kök özekke aparyp, arqandap qoişy!..
Saqyş qaityp kelgen soñ Zarbai jürginşi bir saudagerden satyp alyp
qalğan jazdyq qysqa şekpenin iluli tūrğan jerinen qolyna aldy.
— Saqytai, myna şekpendi qonaq balağa bersek qaitedi, a? Qaraşy,
üstinde lypasy joq qoi...
Jylqyşy sözin kilt üzdi. Irgeden tasyrlatyp kelip qalğan at dübiri
i̇estildi. Saqyş ağasyna üreilene qarady. Zarbai üiden şyqty.
Attary aq köbik bolğan top adam keldi.
— Jol bolsyn, jigitter!—dep səlemdesti Zarbai.
— Qaraqşy quyp kelemiz!— dedi jolauşylar.— Aqboz at mingen bir
əruei keziñe tüspedi me?
— Joq,— dedi Zarbai miz baqpastan.
Top basşysy jylqyşyğa bastan-aiaq qatulana kez tastady.
— Tünde qaida boldyñ?
— Men Dulattyñ senimdi jylqyşysymyn,— dedi üi iesi qaimyğa
qoimai.— İeger baidyñ aty közime tüsse, taban astynda jazbai tanyr i̇edim
ğoi...
***
Üşeui dastarqan basynda otyr. Ūiqysyn qandyryp, i̇et jep, qymyz
işkennen keiin Qūrmaş əldenip aldy. Tamaqty əldeqaşan işip bolsa da,
əñgimeleri qiysatyn i̇emes. Sözge joq Zarbai qonağyn qalai syilaryn
bilmei qinalady. Qūrmanğazy da ündemestiñ biri. Ol qolyna dombyrasyn
alyp, rizalyğyn küimen bildirmek oida.
Qos işek qartaiğan syrqat əke men aiauly ana jaiyn, bostandyq turaly
söilep ketti. Saqyştyñ köz aldyna taqtaidai jazyq ken, jazira keldi.
Sol dalada kelmei jatyp qyz köñilin baurağan mynau symbatty da
təkappar jigit ketip bara jatqandai...
Jo-joq, jalğyz özi i̇emes, qasynda Saqyş bar siiäqty. Jigit jyry
būnyñ jyry sekildi... Au, Qūrmaş nege būğap qaramaidy, nege küi tartyp
bermeidi? Ol basqa bir jaqqa qarauyl, ülken qara kezderin qyzğa salar
i̇emes, əldeqandai tereñ oiğa şomyp keledi.
Saqyştyñ Uiañ, jüzine qarap Qūrmaş ony Aqşolpanmen salystyrdy...
— Jüreiin. Rahmet sizderge...— dedi de Qūrmaş ornynan tūryp, üstine
Zarbai bergen şekpendi kidi. Saqyş oğan irimşik, qūrt jəne külşe salğan
qorjyn ūsyndy.
—- Saqytai, ağaqa atyn körsetip jiber,— dedi Zarbai.
— Rahmet, özim - aq tauyp alam ğoi. Sizder tek jön siltep jiberseñizder
boldy,— dedi ol, əbden riza ünmen. Biraq ystyq yqlastan tuğan jyly sözi
Saqyşqa bir türli salqyn i̇estildi.
Jyrağa tüsse, aty ölip qalypty. Būlaq jağasynda tört būty tört
jaqqa ketip, sereiip jatyr, anadaida tUiaq tiıp taptalğan jylan körinedi.
Jainağan jasyl adyrly Jideli jazyğy Jaiyqqa jete Narynqūmğa
jalğasady. Narynqūm degen batys qazaqtarynyñ ömirin sonau köne
zamannan beri körip kele jatqan tilsiz kuəger ğoi. Aş-jalañaş azapty
ömirdiñ qūrbandyğy bolğan köşpendi i̇eldiñ qanşama ūl-qyzy qalmady
mūnda. Sonymen qatar osynau tylsym şöldiñ töskeiinen i̇el kegin quğan
i̇erler de baspana tabady.
Handar men sūltandardyñ ozbyrlyğyna şydamai, Jaiyq pen İedilge
qarai qaşa köşken qalyñ i̇el talai ret özen jağasynda patşa əskerleri
men han jendetterine soqtyğysyp, tütegen oqtyñ astynda qalğanda
Narynqūmnyñ sūrqai bet: qyzyl qannan qoñyr tartyp jatatyn.
Meñireu qūm bezireiip ün qatpaidy. Tylsym dülei añyzaq pen aptapqa
jomart bolsa da, ylğal ataulyğa kelgende sarañ - aq. Zamana öter, ağaş
qurap, özen sualar, biraq qūm qūrymaidy.
Qūm betindegi közge körinbeitin jazuğa qarap, salqyn sudy qūdyqtyñ
qaida i̇ekenin, jelaiaq jüirik aqbökenniñ qaida jürgenin anyqtaityn
adamdar neken-saiaq. Al sol şağyn toptyñ işinde qartaiğan Ūzaq aqynğa
jeter iz keser mülde joq.
Bügin Ūzaq öziniñ Myñtöbede otyrğan auylyna asyğyp keledi.
Qūm işindegi ər tüp sekseuildi, ər töbeni ūzaq jaqsy biledi. Osy jasqa
kelgenşe körmegeni joq: kezinde han saraiynda da, qaraşa üilerde de
bolğan. İelmen birge i̇erjetip degendei, tyñdauşysy tabylsa, öleñ-jyry
tausylyp körgen i̇emes. Adam balasyn alalağan joq, bərin de birdei sanap,
bərine de aita beretin.
Senimdi aty jol jorğamen terbetip keledi. Qanjyğada qapqa salğan
dombyrasy. Basynda parsy jibegimen tystağan tülki tymağy, üstinde tüie
jüninen toqyğan biiäzy şekpeni bar. Belinde kümis beldik.
Atynyn, jaily jürisi ər nərseni i̇eske tüsirip, ötken-ketkendi oilap
keledi. Əmirin bosqa ötkermegeni belgili. Köp qinalmai ataq-abyroiğa
jetti de, sol dañqy būny öz qanatyna qondyryp alyp, Narynqūm üstimen,
külli dala töskeiimen zyrğytyp öte şyqty. Büginde ony bütkil orda
jūrty biledi. Biraq birazdan beri bir oi mazasyn alyp jür.
Bəri de özin Ūzaqtyñ şəkirtimin dep atağan əlgi dombyraşy bala
jaily habardy i̇estigennen bastaldy. Alaida jas küişi ūstaz jolyn
qumady, ol dombyrany bailar men sūltandardyñ qūlaq qūryşyn qandyru
üşin tartpady...
Auyl arasynda i̇el auzyna Ūzaqtan göri sonyñ aty köbirek alynatyn
boldy. Onyñ üstine ol şyğarğan ən-küiler de ədettegi dala əueziniñ
dəstürinen şyğandap ketetin. Sarynynda bülikşil əuen, örşil i̇ekpin bar.
Bala dombyraşy halyq barğan saiyn süisine tyñdaityn boldy.
Qūrmaştyñ jaña küilerin ər auyldyñ dombyraşylary asyğa kütip,
i̇estigen zamatta - aq qağyp əketedi. Özin jaisañdyğy üşin maqtasa,
küilerin jalyndağan qyzuyna bola madaqtaidy. Ūzaqty qanşa qūrmettese
de dəl Qūrmaştai i̇eşqaşan qasterlep körgen i̇emes i̇eşkim.
Bülikşildik qaşan da Mahambet siiäqty aqyndardyñ jyrynda
bolatynyn Ūzaq i̇ejelden biletin. Biraq ol halyqtyq küidi de jyrdai
tüsinip, jyrdai qabyldağanyn i̇eşqaşan i̇estip - körgen i̇emes. Juandar
əuleti osy uaqytqa deiin aqyndardan ğana qorqady, solardyñ ataqabyroiyn kündep, aitqan sözderinen ğana qaimyğady, al küi ataulyny
olar i̇erikkende i̇ezetin i̇ermek dep biledi.
Ən-küi degen, mən - mağynasy — sözi joq qūrğaq əuen, adam janyn
öleñ-jyrdai baurap, i̇eliktirip əketuge tiıs i̇emes. Ūzaq būğan qūdaidai
senetin... Al Qūrmanğazynyñ küileri i̇estilui mūñ i̇eken...
Ūzaq qanjyğasynan şeşip, qolyna dombyrasyn aldy. Atynyn, bir
qalypty maida jürisin küige qospaq boldy. Biraq basqa bir oilar kelip,
dombyrasyn ūmyta berdi.
Tylsym qūm tünerip, tymyraiyp jatyr. Ūzaqtyñ oiyna jağadağy ien
toğai tüsti. Ol jerler qazir qos graf Bezborodko men İusupovtiñ
menşiginde. Jataqtardy aidap şyğyp, san saraidy saldyryp tastady ğoi.
Sol mañaidy jailaityn jalşy qauym i̇endi şarq ūryp, qūm işin kezip,
qonys izdeude. Ol — ol ma, tipti öz jerleriniñ üstimen özderi köşip ötkeni
üşin əlgi Bezborodko men İusupovtarğa ot auyz, tUiaq aqy salyğyn töleuge
məjbür.
Mine, osynau jarly-jaqybailar men azap şekken kedei jūrtty
Mahambet jyrğa qossa, Qūrmanğazy da öz küilerin solarğa arnap şyğaryp
jür. Ras, olar jaily Ūzaq ta jyrlağan, biraq būl könbistikke ündep,
jazmyşqa qarsy şyqpai, moiynsyna beruge şaqyrğan...
Aqbas dombyraşynyñ i̇esine osy öñirdi būdan birneşe jyl būryn
jailağan jūt tüsti. Ondai jūtty Ūzaq öz ömirinde būryn-sondy körgen
i̇emes. Bailardan basqada tigerge tiri tUiaq qalmady. İedilden Jaiyqqa
deiingi keñ jazyq adam men maldyñ kömusiz qalğan öligine toldy.
Mynadai sūmdyqtan i̇esteri auyp, aştan būralğan qalyñ i̇el
Qarauylqoja sūltan men graf Bezborodkoğa qarai ağyldy. Kei-keide
sapar soñy qandy qyrğynmen bitetin. İendi mine tağy da solai bolaiyn dep
tūr...
Beriş ruynyñ starşyny İsatai Taimanov şabylğan jūrt, i̇ezilgen i̇el
kegin almaqqa attanypty degen sybys auyldan-auylğa tarai bastady.
Jəñgir hannyñ əmiri boiynşa ağa sūltandar Baimağambet pen Qarauyl
qoja i̇eki ret İsataidy ūstamaq bopty, qol-aiağyn kisendep, abaqtyğa
aidatuğa əreket jasap keripti.
İsatai hanğa: «İel öz menşigin özi ielengisi keledi... Al i̇eger būl
saualdyñ jauabyn almasaq, onda bizge əmirin jürgizer i̇eş basşy joq dep
i̇esepteimiz»,— dep jazypty degendi i̇estigende Ūzaq senbedi. Būl hattyñ
dörekiligi Syrym batyrdyñ orys patşasyna jazğan hatyndai i̇edi.
— Astağpyralla!—dedi Ūzaq jağasyn ūstap.— Dalada tağy da dauyl
tūrar. Əzireiildiñ ajal kürzisi köterilgen i̇eken. Nemen tynbaq būnyñ bəri?
O, alla qūldaryña qaharyñdy tekpe, saqtai gör qazağymdy!..
Köñilsiz oilardan serpilmek bolyp, atyn qamşymen tar¬typ jiberdi
de, Ūzaq jas kezindegidei bar dauyspen şyrqan jöneldi. Biraq dauysy
jarğyşaqtanyp, əreñ şyqty. Ol da bolsa köñilge medet...
Qūmnan şyqqan soñ Ūzaq jalğyz aiaq taqtaq sürleuge tüsip, alystan
közge şalynğan auylğa qarai aiañdady. Janary əli jasi qoimağan kəriiä
auyl üstindegi qūjynağan köp adamdy, jyğylğan üilerdi, qaptağan
arbalar men i̇ertteuli attardy sonadaidan baiqady;
«Bū neğylğan jiyn?—dep oilady ol.— Ne bop qaldy i̇eken?».
Jaqyndai kele baiqady: əuletti starşyn Aqbai men sonyñ
tuysqandary ğana üilerin əli jyqpapty. Auyldyñ qaq ortasyndağy
qalyn, top Aqbaidyñ qaruly nökerleri men soldattaryn qorşap alypty.
— Assalauməliküm, aqsaqal, jol bolsyn! Əbden der kezinde keldiñiz,—
dep quana qarsy aldy Ūzaqty Aqbai starşyn.— Aqylğa sabyr serik
desedi ğoi. Qazylyğyn öziñiz aityñyzşy, aqsaqal. Dombyrañyzdy
qolyñyzğa alyñyz da, mynau tilazar baqtaşylardy Baimağambet
sūltannyñ aitqanyna köndirip beriñiz... Əitpese būlar anau bülik
şyğarğan būzaqy İsataidyñ şabarmanyn bosatamyz dep əkireñdeuin qūiar
i̇emes...
Ūzaq nökerlerdiñ ortasynda tūrğan orta jastağy, qalyñ qara qasty,
symbatty jigitti kördi. Denesin qyl şylbyrmen şandyp tastapty. Jūrt
şu-şu i̇etedi. Tek Ūzaqty kergende ğana azdap tynşyp, aqynğa qaq
jarylyp jol berdi.
— Səlem berdik, ata,— dedi tūtqan basyn iıp.— Tūmsyğyn tesken
tüieni şyğyrşyq ötkizip, jip bailaidy da, ne su bermesten, ne
ottatpastan qūmda jetelep jürip üiretedi. Mağan da sany istedi, ata, tek
əzirge tūmsyğymdy tespei tūr... Aityñyzşy, aqsaqal, Jəñgir az adamdy
darğa asty ma, Aqbai i̇eldi az jylatty ma? Köp jasağan bilmeidi, köpti
kergen biledi deidi ğoi. Sizdiñ jasyñyz da ülken, körgen - bilgeniñiz de
köp...
— Aty-jöniñ kim bolady, balam, jauabyn sodan soñ i̇estirsiñ,— dedi
Ūzaq.
— Öz atym — Nūian. Ruym — Qaraqypşaq. Tuğan jerim Syr boiy,
būdan alysta, orta jüzde. Tuğan-tuysqan ataulydan jūrdaimyn kəzir.
Qazaq hany Arğynğazy men Hiua hany Allaqūl alys-jaqynymdy tügeldei
typ-tipyl ğyp, qu basymdy qañğytyp jiberdi... «Qara taudyñ basynan
köş keledi» — dep küñirenuden basqa i̇eşteñe qalmağandai körinip ketedi
keide... Öksikti nemen basarmyz, kekti qalai qaitararmyz, ata?!.
— Tausylma, balam, öksime öleñ-jyrdyñ qūstasyna — dedi Ūzaq.—
Qazaq əni qaşannan qaiğy-şerge toly!.. Biraq köz jasy köl bolsa da
septigi joq. Doly dauyl qanşa soqsa da jer betindegi ağaş ataulyny tüptamyrymen tügeldei qopara almaidy... Sol siiäqty jer üstinde
jamanşylyq atauly da qala beredi. O degen düniege adamnyñ özimen birge
keletin pəle ğoi.
Basyñdy saqta, janyñ aman bolsyn, şyrağym, əli-aq übirli-şübirli
bop ketersiñ...
— Ras aitasyz, aqsaqal. Alaida aryndy su tas būzady. Bizge de
Mahambettiñ aryndy ən-jyry men İsataidyñ jol bastar sözi kerek,—
dedi Nūian.
— Adam qylyğyna qazylyqty zamananyñ özi aitar, balam,— dedi Ūzaq
oilana söilep.— Bū ğalamda u men şipa, jaqsylyq pen jamandyq qatar
jüredi...
— Aqsaqaldiki jön. Nūiannyñ bizge istegen jamanşylyğy joq. İei,
Aqbaidyñ tabaqşylary! Qol-aiağyn şeşip, tabanda bosatyñdar, bolmasa
osy aradan bireuiñ tiri ketpeisiñ!— dep gu-gu i̇etedi top.
— İsatai batyr auyldardy aralap, jigit jiyp jür. Kek aludy
köksegender, handar men sūltandardyñ tepkisinde jürgisi kelmegenderdiñ
bəri de batyr qolyna sarbaz bolyp qosylyp jatyr. Biz öz
auyldastarymyzdy jağadağy ata qonysymyzğa qondyrğymyz keledi!—dep
dauystady Nūian.
— Aqsaqal - au, dombyrañdy nege almaisyñ qolyña? Myna
būzylğannyñ ünin öşirip, ana şulağan jūrtyña aqylyñdy aitpaimysyñ?
— dep jaqtyrmai qaldy Aqbai. Qolynan keler i̇eşteñe joq bolğan soñ
yzadan jarylyp kete jazdap şaq tūr. Nökerleriniñ azdyğy ğoi qolyn
bailağan.— Mümkin, sen de qantögiske qūmar şyğarsyñ?!
— Öleñ-jyr şyndyqqa qarsy kele almaidy!-— dep kesip aitty Ūzaq.
— Əlde qazaqşylyqtan ketip i̇eñ, «əlde sözge sot joq» degen ata mətelin
ūmytyppyn.
Mysy qūryğan Aqbai aşuğa qanşa tyğylsa da dala ğūrpyn attai
almai, Ūzaqty attan tüsip, üige kiruge şaqyrdy. Biraq Ūzaq ornynan
jyljymady. Ol Mahambettiñ öleñin aitqan Nūiandy tyñdady.
İei, taqsyr-au, i̇ei, taqsyr!
Boz ordany tiktim dep.
Boz ağaşty jyqtym dep.
Hanym, hanym degenge
Kötere berme būtyñdy,
Köptire berme ūrtyñdy... ...
Özderiñdei handardyñ,
Qarny juan bilerdiñ
Atandai dausyn aqyrtyp,
Lauazymyn kökke şaqyrtyp,
Basyn kessem dep i̇edim.
İedildiñ boiy ien toğai,
İel qondyrsam dep i̇edim!
Jağalai jatqan sol i̇elge
Mal toltyrsam dep i̇edim!..
Aqbai nökerlerine toptan şyğyñdar dep əmir qyldy. Biraq jiylğan
jūrt olardy jibermei, i̇eki jaq şart ta şūrt qaqtyğysyp qaldy.
— Qoiyñdar! Jiberiñder, barsyn, jəne de basqa qansorğyştaryna da
aita barsyn: qalyq i̇el qynaptan qylyş suyrdy. Keler sət, sonda öz hanyn
özi belgilep alar! — dep aiğai saldy bosanğan Nūian.
Jigitter oğan at əkep tartty.
— İsataiğa i̇ergisi keletinderiñ jolğa jinalyñdar!—dep jar saldy
anau i̇erge qarğyp minip.
Jūrt arbalaryna qarai jügirdi. Yğy-jyğy aralasty da ketti.
Syqyrlağan arba, baqyrğan tüie, adasyp qalğan qūlynşağyn izdep
kisinegen bie, mañyrağan qoi dauystary aralasyp azan-qazan boldy.
Auyldyñ jarym - jartysyna juyğy İsataidan kelgen beitanys jigittiñ
soñyna i̇erip tartyp otyrdy.
— Sazailaryñdy Jəñgir hannyñ öz qolynan alarsyñdar əli-aq!
Narynqūmda sel bop aqqan qandaryñnan qaq tūrar! İsatailaryñnyñ
jonyn qamşy tilgilep. Mahambet jyrynyñ ornyma kisen, şynjyrdyñ
şyldyryn i̇estirsiñder! — dep tepsine aqyryp Aqbai qaldy soñdarynda.
Yzadan tütigi qasyna jaqyndağan malailaryn oñdy-soldy şyqpyrta
sabap, aiaq astynda jatqan jez legendi teuip jiberdi. Nökerlerine ūrsyp
jürip ol auyl şetine kirgen jalañaiaq, qūr sülderi tūrğan Qūrmaşty
baiqamady. Arqasynda dorbasy, qolynda dombyrasy bar. Aqbai ony kiız
üige kirip bara jatyp körip qaldy.
— Uau degen, ūstap əkeñder ana qaiyrşyny. Ony da İsatai jibergen
şyğar!
Jas jigitti ūstap, dürelei bastady. Ūzaq kelip araşalamağanda nemen
tynary belgisiz i̇edi...
— Taqsyr - ai, ie jazyğym bar? — dedi qyzyl - ala qan bolğan
Qūrmaş.
— Jap auzyñdy, küşik! — dep zekidi Aqbai.— Tiri qalğanyña allaña
rahmetiñdi ait.
— Sağyrbaidyñ qaraqşy balasy Qūrmanğazy ğoi mynau. Dulattyñ
səigüligin minip qaşqan osy,— dedi nökerlerdiñ bireui, ony tanyp.
Jigittiñ atyn i̇estigende Ūzaq selk i̇ete tüsti.
— Bailañdar ittiñ balasyn!—dep būiyrdy Aqbai. Sosyn Qūrmaştyñ
dombyrasyn bir teuip, ortasynan qaq beldi.
— İendi osy dombyradan tuğan küilerdi de qūrtyp köriñiz, taqsyr!—
dedi Qūrmanğazy qalyñ qabağynyñ astynan alara qarap.
— Jap auzyñdy! Arğymaqty qyzyl mai ğyp öltirdiñ ğoi, i̇endi
zyndanda şiriteiin. Əzirge tūtqynda bola tūr. İerteñ būralqy ittei
sümeñdetip Ordanyñ türmesine aidatamyn...
Aqbai öz üiine kirip ketti. Ūzaq dombyra synyqtaryn jinap aldy.
As işilip bolğaly qaşan, şañyraq ieleri Ūzaqty jalğyz tastap, özderi
basqa üilerine ketti. Tündikten jyltyrağan jūldyz körinedi. Qaq
ortadağy temir oşaqtyñ astynda janğan ot ta öşuge ainalğan.
Qonaq kədesin būzyp, būny jalğyz tastağanda Aqbaidyñ kəri jyraudy
İsataiğa qarsy söz aitpadyñ dep közge şūqymaq bolğanyn, söitip öziniñ
būdan artyqtyğyn sezdiretinin Ūzaq bilip otyr. Sonda da şynymen-aq
qatty jalğyzsyrady. Öz ömirinde aqynnyñ nemese dombyraşynyñ ūzaqty
tündi oñaşa i̇etkizgenin kergen i̇emes.
İejelden kele jatqan dəstür boiynşa auyl adamdary keş saiyn
dombyraşynyñ nemese köpti körgen kene kəriiänyñ, i̇ertegişiniñ, tili ötkir
qaljyñbas jannyñ qasyna jinalyp, ən-küi, jyr-qissa, əñgime - i̇ertek
tyñdaidy...
Ūzaq ta öz ömirinde bügin tūñğyş ret qas qaraia jalğyz qalyp otyr.
Qolyna süiekten jasağan tasbiğyn alyp, iştei dūğasyn oqi otyryp,
auyldan ketken adamdar jaily, Aqbai turaly, kəzir qamauda otyrğan jas
dombyraşy jöninde oiğa şomdy.
Öziniñ barlyq jañsaq basqan qadamdary üşin allasyna jalbarynyp,
paiğambardan aqyl-keñes sūraidy, kömekke şaqyrady: tüsinuden qaldyq
qoi, bū dünie ne bop barady, Ordada ne bolyp jatyr? Auyr oidan arylar
ma i̇ekem dep, ainalasyna köz jiberdi...
Adaidyñ süiekşi - şeberleri əşekeilep jasağan ağaş kereuetke
tekemet - syrmaq, körpe-jastyqty qabattap jiyp tastapty. Kerege
basynda kümistegen i̇er-tūrman iluli tūr. Şamasy, ol Şerkeş şeberleriniñ
qolynan şyqqan - au. Būl Aqbai külli Naryn boiynyñ jylt i̇etip közge
tüser dünieligin aldyra alady. Anau uyqtan salbyrağan aluan örnekti
ədemi jelbau, basqūrlardy Adaidyñ önerpaz qyzdary toqyğan bolu kerek.
Al, əne bir i̇eskileu qaly kilemdi Aqbai bir üiir jylqyğa Hiuadan
aldyrğan şyğar şamasy.
Ortekelerdi körgende Ūzaqtyñ i̇esine Aqbaidyñ: «Arğymaqty qyzyl
mai ğyp öltirdiñ ğoi, i̇endi zyndanda şiritemin!» — dep Qūrmanğazyğa
aitqan sözi tüsti.
Birte-birte Ūzaqty yza bilei bastady. «Qūdaiym - au, kimdiki jön,
aitsañşy? Aqbai üiir-üiir jylqy aidap otyrsa da, bir at üşin adam
ömirin qūrbandyqqa şalmaq. Bir at üşin bütindei bir rudyñ balasymen —
Qūrmanğazy şyqqan Qyzylğūrttarmen jaulasuğa bar»...
— Aqylsyz aşu tūl! — dep sybyrlady ol qyzarğan şoqtarğa qarap
otyryp. Sausaqtary jailap baryp qos işekti sipady. Aitylmağan ökpe,
aqtarylmağan reniş, tosynnan abdyrap, sasyp qalğany — bəri-bəri
jinalyp kelip, kökiregine kepteldi. Qos işek qinala, kürsine dyñyldap,
şerli əuen bulyğa şyqty.
...Qūrmaş teri tulaqtyñ üstinde i̇eki qoly bailauly jatqan bolatyn.
Türuli irgeden ulei soqqan suyq jelden dir-dir i̇etip qaltyrasa da beitanys
küige i̇elen, i̇etip, qūlaq türdi. Būl küidi Syrym batyrğa arnap Ūzaqtyñ
baiağyda şyğarğanyn da, Ūzaqtyñ ony ədette qarapaiym jigitterdiñ
ortasynda otyrğanda tartatynyn da Qūrmanğazy bilmeitin. Saz
sarynynda aşu-yza atymen joq. Tek aianyş mūñ-şer, küiiniş qana bar.
Syrymnyñ jaularyn kəpir dep ataidy. Kəpirlerge i̇eliktep, qan töguge
bolmaidy, deidi... Syrym i̇eger hanğa qarsy qylyş kötermese, ūzaq ömir
sürer i̇edi. Adam qanşa batyl bolsa da allanyñ būiryğyna qarsy şyqpauy
kerek. Alla-tağala qūdiretti ğoi, al ömir degen — qasiret. Allanyñ
būiryğynsyz i̇eşteñe özgermeidi! Ūzaq öz jyryn osylai aiaqtaityn
əmanda.
Al kəzir Ūzaq «Syrymnyñ sağynyşyn» özi üşin tartyp, özimen-özi
sūhbattasyp otyr. Jūldyzdary jymyñdağan jaz tüninde jan düniesine
tosyn kelip, köñil-küiin əlem-tapyryq i̇etken auyr oilardan myna əuen az
da bolsa seiiltkendei...
Byldyrlağan maida qoñyr baiau küige qūlaq tosqan Qūrmanğazy onyñ
tüp - tereñinde əlde bir aduyn zildiñ jatqanyn sezip otyr. Talaidy bastan
keşirip, aşudy aqylğa jeñdiru təsiline əbden jetilgen kəriiänyñ sabyrly,
salqyn qandy salauaty ğana küişiniñ sezimin basyp, i̇elikken köñilin
sabasyna tüsire beredi. Sodan da saz syzdyqtap, jabyğyp, mūñaia tolğaidy.
Şirkin, qolyn bosatyp, dombyrasyn berse! Myna küidi ol özinşe tartar
i̇edi. Bet bürkegen jadau jamylğyşyn jūlyp alyp, boiyndağy otyn ürlep,
yzasyn qozdyryp, aşuynyñ arnasyn aşar i̇edi. Sonda joiqyn ün mynau
üñireigen aşyq irgeden tün tynyştyğyna laulağan jalyndai atyla
şyğyp, Aqbaidy jatqan jerinen jūlyp tūrğyzar i̇edi, qūmai tazylaryn
qorqynyştan qañsylatyp, janyn mūrnynyñ ūşyna keltirer i̇edi ğoi.. Əi,
Ūzaq ata, küiiñ qandai qaiğyly i̇edi. Şel tösindegi tereñ qūdyqtyñ
suyndai tynyş qoi. Ağyn da joq, tolqyn da joq, tylsym dünie...
Qūrmanğazy i̇eleñ i̇etti. İesiktegi qūlypty aşyp, işke küzetşi jigit kirdi.
Jasyryp tamaq alyp kelipti, Qūrmaştyñ qūlağyna bauyryñmyn men de
Qyzylğūrt balasymyn dep sybyrlady. Biraq bosatuğa dərmen joq,
artyndağy bala-şağasyn qimaidy. Aqbai jaña būğan attardy əzirlei ber,
tañerteñ tūtqyndy jandarm i̇ekeuin, Dulat baidyñ auylyna aparasyñdar,
dep əmir beripti...
***
Tañerteñgi tamaqtan keiin Ūzaq Aqbaiğa baryp, atyn ūsyndy.
— Anau Sağyrbaidyñ balasy zoryqtyryp öltirgen jüirigiñniñ
ornyna al. Jigitti bosat. Ondai dombyraşy külli' Kişi jüzde joq...
— Astyñyzdağy jalğyz atyñyzdy alğanym Uiat bolar, aqsaqal.
Qūdaiğa şükir, malğa kende i̇emespiz ğoi. Biraq mynau jomarttyğyñyz
qyzyq i̇eken! Qaitesiz sol qaraqşy nemeni? Aitsa da, sizdei aqynnyñ
oiynda ne baryn biz paqyr qaidan bilemiz,— dedi Aqbai kekesin
mysqylmen qolyn jaiyp.— Ol qañğybastyñ ne keregi bar sizge? Ol bolsa
— Qyzylğūrt, al siz ğoi, aqsaqal, qasietti Baiūlynyñ ūrpağysyz...
Aqbai i̇eki közin süzip, dürdigen astyñğy i̇ernin tistelei otyryp Ūzaqqa
tesildi. Tap osy sət Ūzaq ta özin əbden qausağan qauqarsyz şaldai sezindi.
Būrynğy qairat-küşi, aty -şuly batyldyğy qaida joğalğan? Joryqqa
şyqqan sarbazdai əbden synyp kiıngen Aqbaidyñ aldynda qūddy bala
siiäqty qipaqtap tūr. Bai qamqa beşpetiniñ üstinen köbe kiıp alypty,
nyğyna myltyq asynğan, bir büiirinde Būharda soğylğan salmaqty qysqa
semser, basynda — kümispen jūryndağan tülki tymaq, aiağynda — ūzyn,
keñ qonyşty süiir tūmsyq saptama i̇etik, qolynda — segiz örim dyrau
qamşy. Ol Ūzaqqa otyr degen de joq...
Ūzaq özine-özi kelip, i̇eñsesin köterdi de, baimen mañğazdana qoştasyp
bolyp, ūiqysyz i̇etken tünnen i̇eki kezi şüñireiip ketken Qūrmaşqa
dombyrasyn ūstatty.
— Myna dombyrany Naryn boiy tügel tanidy. Ony Qūrmanğazydan
tartyp alğan jan halyq qarğysyna ūşyraidy! — dedi.
Qūrmaş şermende Ūzaqty qimas közqaraspen şyğaryp saldy. Sosyn
janaryn jaltyr əşekeili dombyrağa audardy. Tünde küzette tūrğan
Qyzylğūrt qasyna keldi.
— Mağan senip tapsyryñyz. Öziñiz alyp jüre almassyz...
... Aqbai qalyn, nökeriniñ qorşauynda şapqylap kete bardy.
Arttarynan Qūrmanğazyny alyp jürdi.
Dala joly qyzyq qoi. Üiir-üiir jylqy: işinde şymqai qara, tobylğy
tory, mañdaiy töbel kökqasqa, şañqan bozdary da bar. Ər üiirde jügenqūryq timegen qūr aiğyr. Olardyñ qai-qaisysy da öz üiirin i̇erkin bilep,
mañailatpauğa tyrysady.
Keide basyn jerge salyp, jalyn jelbirete şapqylağan aiğyr
osqyryp basqa üiirge qarai jaqyndağan baitaldy tyrqyratyp quyp
beredi. Būltalaqtai qaşqan qu baital oinaqylana kisinep böten aiğyrğa
qarai jöneledi. Ondaida tütilgen jün aspanğa şaşylyp, tUiaqtardan ot
jarqyldaidy. Al baital bolsa, moinym aqqudai iıp, qūiryğyn tigip alady
da, birese ana üiirge, birese myna üiirge jaqyndap, ainala şapqylaidy.
Saqa bieler ony tistep - teuip şenderine juytpaidy. Baital bəribir
i̇eşteñeni i̇elemei, şyr ainalyp şapqylai beredi...
Onyñ syñğyrlağan nazdy kisineuine jelikken aiğyrlar birin-biri
aiausyz şainap, bitispes soğysqa kirisedi.
İendi jekpe-jekke tüsken januarlardyñ mañyna küilegen i̇erke-totai
ğana i̇emes, i̇eki jaqtan da saqa bieler toptalyp kelip, şūrqyrasyp jaqtasa
bastaidy...
Jeñilgen aiğyrdyñ janynda i̇eñ senimdi, ainymas bieler ğana qalady,
olar tipti üiir basşysy üşin şainasudan da taiynbaidy. Būlai bolğanşa,
is nasyrğa şapty dei beriñiz. Öitkeni būndaida üiirler aralasyp,
jylqyşylar qinalyp qana qoimaidy, sol jylqynyñ ieleri —
bailardyñ arasynda janjal tuyp ketui yqtimal.
Sondyqtan da jylqyşy jigitter aiğyrlar şainasqan jerge
qūryqtaryn köldeneñ ūstap, tez şapqylap keledi de, közderine qan tolyp,
qūtyryp ketkendei, doldana aiqasqan januarlardy ajyratuğa kirisedi.
Būndaida der kezinde qaşyp qūtylmasa, jyrtaqai da sazaiyn tartady.
— Bū kimniñ jylqysy? — dep sūraidy Qūrmanğazy öziniñ
qarauylşylarynan.
— Aqbaidiki.
— Dulattiki.
— Al myna üiirler — qazaq bailarynyñ graf Bezborodkoğa bergen
tartuy. Būl öñirdegi şöbi şüigin jaiylymdardyñ barşasy
Bezborodkonyñ menşiginde. Aqbai men Dulat öz jylqysyn būnda sonyñ
rūqsatymen jaiady. Jəñgir han əskeriniñ attary da osynda...
Jolai kezikken jylqyşylar jön sūrasyp bolğan soñ, jandarmğa
seziktene qarap tūryp, Qūrmanğazymen tanysa bastaidy. Qūrmanğazy
ūstalypty, aiaq-qoly kisendelipti - degen habar qostan - qosqa, auyldanauylğa taralyp, Qūrmaştyñ dostary — Sarman men Zarbaiğa da kelip
jetti.
Mine, jol qūmğa kep kirdi. Suy jyly özenşeden jaiau ötti. Qalyn,
sekseuildi artqa tastap, tağy da qūm şağyldaryna boilady...
Qūdyq basyndağy jalğyz mazardyñ kümbezine tüneuge tura keldi.
Attarğa jem berip, suğarğannan keiin Qyzylğūrt jigiti qasyndağy
joldasymen aqyldasty da, Qūrmanğazynyñ qolyndağy temir būğaudy
ağytty. Jandarm ündegen joq. Tamaq üstinde qasyndağy üşeuge tünere
qarap qoiyp otyrdy... Myna qurağan qūmnan tezirek qūtylyp, bai
auylyna jetse deseñşi. Odan əri myna i̇eki qaisaqty qasyna i̇ertpes i̇edi, ana
qaraqşymen nietteri bir şyğar mümkin, kim bilgen...
Qūrmaşqa dombyrasyn berdi.
— Horoşaia balalaika, bogataia! — dep qasaqana jyly lebizben maqtap
qoidy jandarm, əldeqalai bolady degen oimen.
Qūrmanğazy ötken tüni Ūzaqtan i̇estigen küidi salyp kördi de, tügel
tartpady. Qolyn kisen qajap tastapty. Küi tyñdamaq bop jailasa
otyrğan küzetşiler jerge qarasty. Qūrmanğazynyñ qos bilegindegi qypqyzyl tañba kimge de bolsa anyq körinetin i̇edi.
Ot öşirildi. Kümbez işin közge türtse körgisiz qarañğylyq basty.
Jandarm myltyğyn qūşaqtap törge baryp jatty. İesik aldyna küzetşi i̇eki
jigit ornalasty. Öşken ottyq janyna Qūrmanğazy jaiğasty. Mazar
syrtynda qūlaqtaryn qaişylap, boldyrğan attar tūr.
Törteui de köz ilmei jatyr. Tün qarañğylyğynda tobynan adasyp,
jalğyz qalğan kişkene qūstyñ aianyşty şiqylyna qūlaq türip, ər
qaisysy öz oiyna şomğan. Jarym tünde jel bastaldy. Ürikken attar
birine-biri tyğylyp, ürpiısip tūr. Öz tağdyryn özi iştei balağattap
jandarm jatyr.
Kenet Qūrmaştyñ qūlağyna ūlyğan jel dybysynan bötendeu bir
saryn kelgendei boldy. Birese küşeiip, birese talyp jetedi. Qalyñ
qūmnyñ qiyr şetinde, jer astynda zildei auyr, jüzdegen jez qoñyraular
küñirenip jatqan siiäqty.
Būl dañğyrdy Qūrmanğazydan basqa i̇eşkim əzirge jel guilinen ajyrata
qoiğan joq. Qūrmaşqa jerdiñ özi küñirene jañğyryğyp jatqandai bop
körindi. Osy bir qūdiretti zor dabyl, tereñnen şyqqan ğajaiyp guil onyñ
i̇esi-dertin bilep əketti.
— İestimisiñder!—dep sybyrlady ol küzetşilerge.
— Jeldiñ şuyly ğoi...— dedi olardyñ bireui.
İekinşi jigit türegep otyryp, qūlaq saldy. Sosyn qaitadan ornyna
jatty:
— Tas orman ğoi əndetken. Ondai jerler Narynqūmda köp...
— Çto? Çto sluçilos? Govori, kaisak!—dedi jandarm qolynan tüsip
qalğan myltyğyn asyğys köterip jatyp.
— Ağaş qoi ən salğan. Ən bilesin, be? — dedi qyzylğūrt jigit ony
tynyştandyryp.
— Tfu! Vsiak voi u vas pesnia! — dep jandarm dəudirlep i̇estirtpedi.
Qūrmanğazy ornynan tūryn, kisenin syldyratyp i̇esik aldyna bardy da,
qabyrğağa süiendi. Tas ormannyñ əuenine tesile qūlaq tigip, tyñdai tüsti.
Al orman əueni tolastar i̇emes.
Būtaqtardy terbegen qūmdy dauyl ony myñ jyldyq ūiqysynan
ūiatqandai, gulep tūr, gulep tūr. Būl guilde arqyrağan özenniñ, sairağan qūs
pen jügirgen añnyñ jyry, osy ormannyñ boiyn jailağan diqandar men
sarbazdardyñ əni bar...
Özenderi şulap, būlaqtary tartylyp, qalalary qirap, şöbi tügel
qurap, kanaldary qūmğa qaqalyp qalğaly qaşan būl öñirdiñ. Bir kezde osy
ormanda da qūs sairap, köleñkeli saiasynda jol şekken keruender
demaluşy i̇edi. Sodan beri jüzdegen, myñdağan jyldar ötipti...
Ainala typ-tipyl, bəri de qūmğa kömilip qalğan. Tek orman ğana bar.
Ol öz būtaqtaryndağy japyraqtardyñ qai zamanda kögergenin de, sudyñ
syldyry men būlbūldyñ sairağan ünin qaşan i̇esitkenin de ūmytqan. Ony
uaqyt taby tas qyp qatyrğan. Būl baqşadağy ər ağaştyñ diñgegi şoiyn
qazannyñ jalyn süiip jaltyratqan tübindei qap-qara, qap-qatty, jypjyltyr.
Şirkin, myna jyrdyñ sözderin, myna guildi tüsinetin, tüsinip qana
qoimai, notağa tüsiretin adam bolar ma i̇edi! Būl əuen i̇etkenge alyp keter
i̇edi. Ol osy ölkeniñ jazmyşy jaily jan türşiger əñgimeni öz qūlağymen
i̇estip, osy öñirdi mekendegen patşalyqtar men i̇elderdi körer i̇edi, onyñ köz
aldynda İeskendir Zūlqarnaiynnan jeñilmegen jauynger saqtardyñ
şatyrlary, torandardyñ, qūmandar men qypşaqtardyñ qūm astynda
qalğan qamaldary, parfiandar men sogdiler salğan sarailar tūrar i̇edi, ol
osy atyrapty bir kezde dür silkintken qalmaqtarmen noğailar ənin, aty
añyzğa ainalğan qūdiretti Sypyra jyraudyñ ünin i̇estir i̇edi. Sypyra
jyraudyñ būl jerde bolğandyğy i̇el i̇esinde əli saqtauly...
Uaqyt adam balasyn alauyzdyğy üşin, qaraulyğy men ataqqūmarlyğy
üşin, qyrqysqan qyryq pyşaq qaqtyğystary üşin qandai qatygezdikpen
sottaidy...
İendi qalyñ qūmnyñ şyñyrau tereñinen ğajaiyp küi ğana i̇esedi.
Qūrmaşqa būl düniedeginiñ bəri de — köne mazar da. qarañğylyq
qapasynan əlsiz jaryğyn əreñ jetkizip tūrğan jūldyzdar da, aiağyndağy
mynau kisen de — osynyñ əmbesi tügel Tas orman salğan jan tebirenter
qūdiretti əuenniñ dybystarynan qūralğandai bolyp körinedi.
... Tas ormannyñ tañğajaiyp əueni Qūrmaştyñ qūlağynan kepke deiin
ketpei qoidy. Kez aldynan küzetşiniñ arqasynan basqa i̇eşteñe kere almai
jürdi de otyrdy...
deseñşi. Odan əri myna i̇eki qaisaqty qasyna i̇ertpes i̇edi, ana
qaraqşymen nietteri bir şyğar mümkin, kim bilgen...
Qūrmaşqa dombyrasyn berdi.
— Horoşaia balalaika, bogataia! — dep qasaqana jyly lebizben maqtap
qoidy jandarm, əldeqalai bolady degen oimen.
Qūrmanğazy ötken tüni Ūzaqtan i̇estigen küidi salyp kördi de, tügel
tartpady. Qolyn kisen qajap tastapty. Küi tyñdamaq bop jailasa
otyrğan küzetşiler jerge qarasty. Qūrmanğazynyñ qos bilegindegi qypqyzyl tañba kimge de bolsa anyq körinetin i̇edi.
Ot öşirildi. Kümbez işin közge türtse kergisiz qarañğylyq basty.
Jandarm myltyğyn qūşaqtap terge baryp jatty. İesik aldyna küzetşi i̇eki
jigit ornalasty. Öşken ottyñ janyna Qūrmanğazy jaiğasty. Mazar
syrtynda qūlaqtaryn qaişylap, boldyrğan attar tūr.
Törteui de köz ilmei jatyr. Tün qarañğylyğynda tobynan adasyp,
jalğyz qalğan kişkene qūstyñ aianyşty şiqylyna qūlaq türip, ər
qaisysy öz oiyna şomğan. Jarym tünde jel bastaldy. Ürikken attar
birine-biri tyğylyp, ürpiısip tūr. Öz tağdyryn özi iştei balağattap
jandarm jatyr.
Kenet Qūrmaştyñ qūlağyna ūlyğan jel dybysynan bötendeu bir
saryn kelgendei boldy. Birese küşeiip, birese talyp jetedi. Qalyñ
qūmnyñ qiyr şetinde, jer astynda zildei auyr, jüzdegen jez qoñyraular
küñirenip jatqan siiäqty.
Būl dañğyrdy Qūrmanğazydan basqa i̇eşkim əzirge jel guilinen ajyrata
qoiğan joq. Qūrmaşqa jerdiñ özi küñirene jañğyryğyp jatqandai bop
körindi. Osy bir qūdiretti zor dabyl, tereñnen şyqqan ğajaiyp guil onyñ
i̇esi-dertin bilep əketti.
Būtaqtardy terbegen qūmdy dauyl ony myñ jyldyq ūiqysynan
ūiatqandai, gulep tūr, gulep tūr. Būl guilde arqyrağan özenniñ, sairağan qūs
pen jügirgen añnyñ jyry, osy ormannyñ boiyn jailağan diqandar men
sarbazdardyñ əni bar...
Özenderi şulap, būlaqtary tartylyp, qalalary qirap, şöbi tügel
qurap, kanaldary qūmğa qaqalyp qalğaly qaşan būl öñirdiñ. Bir kezde osy
ormanda da qūs sairap, köleñkeli saiasynda jol şekken keruender
demaluşy i̇edi. Sodan beri jüzdegen, myñdağan jyldar i̇etipti...
Ainala typ-tipyl, bəri de qūmğa kömilip qalğan. Tek orman ğana bar.
Ol öz būtaqtaryndağy japyraqtardyñ qai zamanda kögergenin de, sudyñ
syldyry men būlbūldyq sairağan ünin qaşan i̇esitkenin de ūmytqan. Ony
uaqyt taby tas qyp qatyrğan. Būl baqşadağy ər ağaştyñ diñgegi şoiyn
qazannyñ jalyn süiip jaltyratqan tübindei qap-qara, qap-qatty, jypjyltyr.
... Tas ormannyñ tañğajaiyp əueni Qūrmaştyñ qūlağynan köpke deiin
ketpei qoidy. Köz aldynan küzetşiniñ arqasynan basqa i̇eşteñe köre almai
jürdi de otyrdy...
Jandarm jaiau jürsin dep būiyrdy, Qyzylğūrt küzetşi aiağyndağy
kisenin ağytyp aldy. Jol şañyna qaqalyp ilgerilei berdi. Dulat kəzir
Jidelide i̇emes, auylynda. Köñiline osyny ğana medet tūtady. Öitkeni
Qūrmaşty dəl bir jetekke alğan ögizşe ne tüieşe arqanmen bailap-matap,
kisendep əkele jatqanyn jidelilikter körmeidi ğoi.
Tili auzyna syimai, şeldep, qolyndağy jarasy aşyp, qamşy osqan
arqasy men talğan beli şydatpai keledi. Sonda da Qūrmaş meñireu
ormannyñ guili men Ūzaqtyñ küiin ūmyta alatyn i̇emes. Tipti keide orman
əueni men Ūzaq küii bir sarynğa ūlasyp ketedi de, küñirene şyqqan
qūdiretti dabyldan basy dyñyldap auyra bastaidy...
***
Dulat üii qonys jañartty. Sauyn siyrlarğa oty mol Qarabūlaq
basyna kep otyrdy. Onyñ üstine būl ara Jəñgir hannyñ tūrağynan da
alys i̇emes. Əsker bolsa jaqyn, qauipsizdeu.
Dulattyñ i̇eski jūrtynda küzetşiler men öz jükterin jaña qonysqa
jetkizuge şamasy joq siñiri şyqqan kedei jataqtar ğana qaldy.
... Küzetşiler bai üiiniñ qalğan-qūtqan jügin siyrlarğa artyp jatqan
bolatyn. Anadaida üstinde orys soldaty otyrğan i̇eki aiaqty arba tūr.
Dulat pen Aqbai Sağyrbaidyñ balasyn Ordadağy abaqtyğa aparuğa
əmir i̇etken. Künge küiip totyqqan qoñyrqai öñdi, ədemilep şiratqan şağyn
mūrty bar jyly jüzdi soldat köñildi ūşqyn jylt-jylt i̇etken kökşil sūrqai közderin Qūrmaşqa qadady. Jyrtyq şekpen əreñ jauyp tūrğan zor
iyğyna, şyqşytty kelgen jalpaq beti men şañ basqan jalañ aiağyna
asyqpai, barlap qarap aldy da, taza qazaq tilinde:
— Al, jigitim, kel, jüreiik!— dep köñildi ünmen sañq i̇etti.
Qūrmaş jan-jağyna jaltaqtai qarap, tanys i̇eşkimdi köre almady da,
tartynşaqtağan qalpy qos döñgelekti arbağa jaqyndady. Jandarm atynan
qarğyp tüsti:
— Nadet na nego naruçniki i gnat peşim, kak prikazano!
Qanjyğasyndağy jipti şeşip əkeldi de, jandarm Qūrmaşty arbağa
qolyndağy būğalyqtan şalyp bailap qoidy.
Soldat jandarmğa mysqyldai qarap aldy da, teris ainalyp ketti.
— A ty idi pozadi. Neçego taraşitsia,— dedi jandarm Qūrmaştyñ
qolynan tartyp qalyp.— A nu, jivo! İ eti dvoe poidut riadom s telegoi.
— Özimen birge kelgen i̇eki küzetşini nūsqap qoidy.
Oryndarynan i̇endi jylji bergen kezde Qūrmaş özine qarai tura
jügirip kele jatqan şeşesin kördi. Şamasy, ol balasynyñ qolğa tüskenin,
ony tap osy aradan alyp ötetinin i̇estip, Dulattyñ i̇eski jūrtyna ədeii
kelgen bolu kerek. Qūrmanğazy anasyna qarai ūmtyla berip, ūşyp tüsti.
Qyl şylbyr qolyna batyp ketti. Soldat ta dereu atty toqtata qoidy.
Qūrmanğazy ornynan əreñ tūrdy.
— Qaida aparady, qūlynym - au! — dep anasy ony qūşaqtap, i̇egilip
tūr.
Qūrmaştyñ kökireginde birdeme üzilip ketkendei boldy da, öz-özinen
əlsirep, jylap jiberdi. Öz ömirinde tüñğyş ret dauystap, qatty öksip,
balaşa solqyldap tūryp jylady.
Şeşesi tyna qaldy. Balasynyñ basyn öz keudesinen alystatyp, betine
üñile qarady. Köz jasyn sürtip jatyp, şeşesi jandarmnyñ tyjyrynğan
türin körip qaldy.
— Qoi, balam, sabyr i̇et...— dedi ol.— Jauğa janyñdy berseñ de
syryñdy berme,— degen. Sezdirme naşarlyğyñdy jauyña!
Soldattyñ özine qadalğan suyq közqarasynan jandarm sekem alyp,
kirpidei jiyrylyp qaldy. Oğan anau i̇eki küzetşi de — Aqbaidyñ
malailary da tünere qarap tūr. Qūrmanğazy basyn keterdi:
— Mynany Ūzaq aqyn berdi,— dep arbadağy dombyrany alyp
şeşesine ūsyndy.— Qamyqpa, qorqaqtyqtan jylağanym joq. Kinəlimin
aldaryñda, i̇eşteñe aitpai ketip qaldym...
— Osy
saqtaimyn...

dombyramen

bağyñ

aşylsyn,

balam!

Şañ

juytpai

Qosaiaq arba ornynan qozğaldy. Şeşesi közin kimeşeginiñ ūşymen
sürtip, balasynyñ soñynan jürdi.
— Uə, jarandar, qarañdar! Qūrmaşymnyñ küileri Ūzaqtyñ özine de
ūnapty,— dep qūiady ol jinalğan kepke.— Kişi jüz ben Orta jüzdiñ
ataqty aqyny, top jarğan dombyraşysy öziniñ dombyrasyn Sağyrbai
balasyna bergenin i̇endi qalyñ i̇el tügel biledi.
— Ou, alla, ne jazyğym bar i̇edi aldyñda?! — dep tağy da i̇eñirei
jylady ana balasy ūzap ketken soñ.
***
Ymyrt jabyla Ordağa ketip bara jatqan qos döñgelekti arbağa birneşe
salt atty qarsy jolyqty. Aralarynda Zarbai bar bolatyn. Olar soldat
pen jandarmdy u-şusyz tarpa bas salyp, bailap tastady.
Qūrmanğazy boiyndağy soñğy quatyn jiyp, i̇erge qondy. Jylqyşylar
joldan şyğa şapqylap, tün qarañğylyğy qoiylğan meñireu dalağa siñip
joğaldy. Aqbai jibergen i̇eki Qyzylğūrt jigiti de solarmen birge ketti.
***
Küz küniniñ altyndai sary ala būiauyna malynğan jaiylym üstin tün
körpesi basty. Kümistei jaltyrağan özen iırimine keş qaitqan top üirek
top-top qonyp jatyr. Qoi küzetken qoişylardyñ dausy şyğady əredikte.
Özen jağalai tigilgen üilerdiñ aldynda laulai janğan ot körindi. Auada
tütin iısi seziledi.
Şopandar öz üileriniñ janynda kiız jabu, i̇er-toqym jastanyp köz
ilindirip jatyr. Keñ jazyq tynşyğan şaq. Keş tüse şybjyñdağan
jyrtaqai baitaldardyñ özi de birtoğa juasyp qalğandai.
Tek əldeqaida alysta ğana küni boiy şarşağan aruananyñ anda-sanda
barq i̇etken dausy men adasqan botanyñ bozdağan üni i̇estiledi... Bir üidiñ
janyna jylqyşylar jinalğan.
— İestidiñder me? Qyzylğūrttardy tağy da şauyp ketipti.
Qarauylqoja sūltannyñ soldattary allanyñ, būiryğymen tağy da i̇el
tonauğa şyğypty,— dedi i̇eski tülki tymağyn ken, mañdaiyna tüsire kigen
i̇egdeleu, aryq jylqyşy.
— Oñaşa jerde qolyma tüser me i̇edi sol qoja,— dep kijindi i̇ekinşi
jylqyşy, astyndağy tulaqty ilgeri - süirei tüsip.— İendigəri bögdeniñ
atyn i̇erttep mine almaityn bolar i̇edi!
Būl Zarbai bolatyn. Ol on, jağyna jambastap, öşeiin degen jalynğa
qarap jatyr.
— İsatai şaqyrdy ğoi...
— Oilanu kerek,— dedi i̇egde jylqyşy, biraz ünsizdikten keiin aqyryn
ğana.— Beriş ruymen talaidan beri jaulasyp kelemiz. İendi qaita baryp
tatulasamyz ba?.. Tüsten keiin mañyrağan aqsaq qoi bop jürmeiik. İeger biz
beriştermen birigetin bolsaq, onda sol i̇elge jau tigende attana şappai
otyra almaimyz...
— Olar da öz i̇elimiz. Nemene, əlde olar qazaq auyldary i̇emes pe?!—dep
aşulandy Zarbai. Sabasyna tüsu üşin ol ornynan tūryp, ot basyna bardy
da, qu tezekti uatyp, jalynğa tastai bastady...
Özen jaqtan küi i̇estildi. Zarbai qūlaq tikti.
— Bizdiñ Qūrmaş jürgen jerde ən-küi de jüredi...— dedi i̇egde
jylqyşy.
— Onyñ ruy Qyzylğūrt qoi,— dep myrs i̇etti Zarbai.— Sonda qalaişa
bizdiki bolmaq?..
Bəri du küldi.
— Əi, osy bizdiñ qazaq beişarada neşe ru, neşe ata bar i̇eken, a? —dep
qynjyla söiledi bir bozbala.
...Özennen salqyn lep i̇esedi. Anda-sanda suda şolp i̇etigi balyq sekiredi.
Jigitter küi yrğağyn būzyp almaiyq degendei kübirlep qana söilesip
otyr. Tüngi būlttaryñ sudağy ağarañdağan köleñkesine qarap Qūrmanğazy
oilana tüsedi. Oqta-tekte būlt astynan ai körinip qalady. Jyly tünde
jaima-şuaq syrşyl küi tuyndap jatyr.
Būl əuende jūldyzdyñ jymyñdağany, özen ağysynyñ syldyry, şöp
sybdyry, jaiylyp jürgen at tUiağynyñ düsiri, keñ jaziranyñ jūmbaq
dybystary, Saqyştyñ syñğyrağan aşyq dausy — bər-bəri kep bir
yrğaqqa toğysqandai. Dombyrasynyñ qūlağyn jaqsylap būrap alğan
Qūrmaş basqa tüsken auyrtpalyqtaryn aqtaryp, jeñileigisi kelgendei,
qos işekti baiau ğana şertip otyr. Jinalğandar dombyraşyğa jaqyndai
tüsip, qaumalap alğan.
— Aqyryn, Qūrmanğazy küi tartyp otyr...— degendei, jas qoişy
sausağyn i̇ernine aparyp, işarat jasaidy. Onyñ būl qimylyn baiqap
qalğan dombyraşy külimsirep basyn izeidi.
İə, ol küi tartuyn i̇endi qoimaidy. Biraq Ūzaq siiäqty i̇eski jaranyn,
auzyn tyrnap, tyñdauşysyn i̇egildirmeidi.
Qoldan kelse, halqyña batyrlar isin jyrlaityn, i̇eldi qaru alyp
joryqqa şyğuğa ündeitin Mahambet siiäqty jyrşy bolu kerek. Halyq öz
jyrşysyna senedi, odan əmse jaña da jarqyn jyrlar kütedi. Ən men küi
— i̇el qanaty. İeger künderdiñ küninde ən apatqa ūşyrap, küi kömeiine qūm
qūiylsa, şermende bolğan ker dala qūlazyp, tynysy bitedi. Jara jaily
oi tolğaityn şaq i̇emes...
Ol myna küiine öz darynynyñ barşa küşin, barşa i̇ekpini men barşa
qyzuyn aiamai qūiyp, dombyrasyn i̇ekilene sabalap tarta berdi, tarta berdi.
Būl küide tas ormandardyñ guili de, aryndy arğymaqtardyñ joiqyn
şabysy men qūlaq tūndyra kisinegeni de, batyrlardyñ bülikşil asqaq
ənderi de bar i̇edi.
Küi əbden qataiyp, şaryqtau şegine jetip, şyrqyrap biraz tūrdy da,
kilt üzildi. İeşkim ornynan qozğalmady. Jinalğan qauym bireu siqyrlap
tastağandai bolyp, küi tudyrğan oilardyñ şytyrman qūşağynan aryla
almai, ūzaq otyrdy.
Qūrmanğazy kiız üige qarai bettedi. Basqalar da ünsiz tarap ketti.
Jaiylğan attar men jusağan qoilardyñ janynan ötip, ərkim öz üiine
qarai tartty.
Qarañğylyq qūşağynan sybyssyz süñgip şyğa kelgennen bolğan törtbes jigitti Zarbai öz üiine kirgizdi. Ot basynda i̇egdeleu aryq jylqyşy
ğana qaldy. Ol ərbir bögde dybysqa i̇eleñdep qūlaq tosyp, saq otyr.
Qūrmanğazy da qosa kirdi Zarbaidikine. Üi-işi tastai qarañğy i̇eken,
dombyraşyğa i̇eşkim nazar audara qoimady. Zarbai şyraq jağyp, onysyn
töñkergen ağaş kelinin, tübine aparyp qoidy da, tündeletip jürgen
qonaqtarğa qarady.
— Assalaumağaləiküm! Aman-sau jettiñder me?
— Uağalaikumassalam, Zarbai! Özin, de amanbysyñ? Biz sybysymyzdy
sezdirmedik -au. Kördiñ be, küzetşi itteriñ de baiqamai qaldy. Atymyzdy
alysqa, qamys işine arqandap kettik...
Jolauşylardyñ bireui şyraqqa jaqyndap, otyra qaldy da, i̇etigin
şeşip, ūltarağynyñ astynan mūqiiät büktelgen şüberek aldy.
— Bū qağazdy İsatai jazğan. Adai men Beriş jigitteri būğan
barmaqtaryn basyp otyr. Kelissek, biz de qol qoiuymyz kerek. Būl hat
jandaraldyñ özine tabys i̇etiledi.
— «Bizdiñ əmirşimiz — Bökeidiñ ūly Jəñgir han şekten şyğyp
barady...—- dep jigit arabşa jazudy i̇ejelep oqi bastady.— Bizge qorğan
bolar i̇eşqandai zañ - zəkün joq, kim köringen basqa şyğyp, qyspaq körsete
beredi, i̇endi onyñ bəriniñ şydap otyra berer jaiymyz joq, öitkeni
sūltandar men bailardyñ özi de bizdi aş kenedei qosa soryp, malmülkimizdi talap alyp jatyr... qit i̇etseñ, qamşynyñ astyna alyp, sabap,
jaradar ğyp tastaidy...»
Barşa kez qağaz oqyp otyrğan, basynda kişkentai domalaq berki bar,
üstine tyrsyldağan tüie jün şapan kigen, iyqty, jalpaq bet jigitke
qadalyp qalypty. Jigit beline şağyndau auyr şoqpar qystyryp alypty.
Oqyp bolyp ainalasyndağy jylqyşylarğa qarady.
— Tüsinikti me? —dedi ol.
— İesin sūraisyñ? Oqi ber...
— İeger kelisetin bolsañdar, bas barmaqtaryña küie jağyñdar da,
ötiniştiñ astyna qoldaryñnyñ tañbasyn salypsyñdar.
Basqalarmen birge Qūrmanğazy da barmağyn basyp, şyğyp ketti.
Jylqy jusap, jylqyşylar ūiyqtap jatyr i̇eken. Qūrmanğazy Saqyştyñ
sağynyşty əni i̇estilgen özen jağasyna qarai jürdi.
***
Jaqyp qariiä qoi qamaityn qoranyñ aldynda tağy da tūr. Tuğan
auylyna Qūrmanğazy da qaityp oraldy. Dulattan qaimyqpai aşyq keldi.
Dulat dombyraşynyñ qaityp oralğanyn da, onyñ dala töskeiinde dosjarandary köbeigenin de biletin. İel de tanydy. İendi onymen tartysu oñai
i̇emes. Onyñ üstine auylğa jylqyşylar kelip, köpşilikti İsatai
sarbazdarymen tize qosuğa şaqyryp jür. Beine auyl bitken, külli dala
qūtyryp ketkendei...
Qūrmanğazyny keştim, zoryqtyryp öltirgen səigüligimniñ, qūnyn
daulamaimyn degen sybys taratyp jiberdi Dulat. Al özi aram nietin
işinde saqtap, pristavqa astyrtyn hat joldady.
Sarman da auylğa oraldy. Jaz boiy əjeptəuir i̇erjetip, ösip, künge
küiip totyğyp alypty. Myna tūrğan symbatty, boişañ jigitten, tiliniñ
astyna nasybaidy i̇erekşe tastağannan basqa, tük bilmeitin būrynğy jas
jylqyşyny tani qoiu qiyn i̇edi.
Sarmannyñ bağy bar i̇eken. Qūrmaş qaşqan soñ Aqbai ony auyl üstinen
ötip bara jatqan saudagerge tüieşi i̇etip berip jiberedi. Keruen toqtağan
jerde saudagerdiñ jas qyzmetşisi Sarmanğa hat üiretedi. Ər auylğa, ər
seloğa, ər qalağa aialdağan, sauda jasağan keruenşiler aiğa juyq jol
jürip Aq meşitke jetedi., Jolşybai Sarman öitip-büitip i̇ejiktep oqudy
meñgeredi. Öz auylyna qaita kelu üşin Sarman i̇endi ken, dalany kese
jortyp, Orynborğa jol şekken şağyn orys ekspeditsiiäsyna jol kezer
bolyp ornalasady.
Ekspeditsiiänyñ basşysy üstine ofitser formasyn kigen, biraq
ədettegidei iyğynda oqaly şeni joq, şoqşa saqaldy, Sarmannyñ
baiqauynşa, bir türli qyzyq, əpendeleu adam i̇edi. Būlardyñ jürisi de
önbeidi, sauda kerueninen de şaban.
Jol boiy Sarman qojaiynnyñ tüsiniksiz qylyqtaryna tañyrqaumen
bolady, biraq būl adamnyñ kəsibi ne i̇ekenin oilap taba almaidy.
Bastyq keide külli ekspeditsiiäny toqtatyp qoiyp, kezikken auyldağy
nauqasty i̇emdeidi əitpese köne mazardyñ betindegi oiu-örnekterdi köşiredi.
Əşekeili qūlpytas aldynda ūzaq otyryp, qausağan şaldardyñ myljyñ
sözderin jazudan da jalyqpaidy...
Būl qazaqtyñ ənderin, i̇ertegileri men qissalaryn kep biletin orys i̇edi,
biraq sonda da toimaityn. Nege? Onysy bir allanyñ özine ğana aian.
Sarman onyñ köp nərselerin tüsine bermeidi, biraq özin qatty ūnatady da,
aitqanyn i̇eki i̇etpei mūqiiät oryndauğa tyrysady. Būl kisi Sarmanğa əsirese
özinin,
jataq
balalaryna
degen
iltipatymen,
meiirimen,
qaiyrymdylyğymen qatty ūnaidy.
İesimi Vladimir İvanoviç i̇edi, al özi «orientalispin» deitin. Sarman
odan ömirdegi kep nərsege qanyqty. Tipti orys kitaptaryn da oqityn
dərejege jetti, ras, əli i̇ejiktep, buyn - buynğa bölip oqidy, degenmen
qaryp tañbasy i̇endi būl üşin tüsiniksiz jūmbaq i̇emes.
Joldağy auyldardyñ birinde ekspeditsiiä jasy otyzdar şamasyndağy
qazaqqa kezikti, üstindegi kiımi orystardikindei, aty Aqan i̇eken.
Söitse, Vladimir İvanoviç ony būrynnan biletin körinedi, sodan da
«Peterbordağy dosyna jolyğudyñ qūrmetine» arnap kişkentai toi
jasaldy. Əlgi Aqan ekspeditsiiäda üş kün birge bolsa da, Sarmanmen bir de
bir ret sözge kelmei, şirenip jürdi. Vladimir İvanoviç i̇ekeui i̇erteden qara
keşke deiin toqtausyz söilesip, habar aitysyp-aq otyrğany. Sarmannyñ
i̇esinde özi ekspeditsiiädan ketetin küngi əñgime öte-möte jaqsy saqtalyp
qalypty.
— Sūltan sarailarynda tūratyndardyñ ğana oquğa mümkindigi bar,—
dedi Vladimir İvanoviç.— Mektep - medrese de sonda, balalarğa
mūsylmanşa tərbie beretin molda da sonda. Solaiy jön de şyğar,
degenmen sūltandar, jalpy qazaqtyñ igi jaqsylary öz balalaryn oqytuğa
şyn mūğalimderdi aldyrtsa dūrys bolar i̇edi. Al i̇eger sol mūğalimder öz
mektepterinde kedei balalaryn da qatar oqytatyn bolsa, qandai ğanibet!
— Oqu degen tübi osydan birdeme şyğady - au deitin qabiletti
adamdardyñ isi. Al malşylarğa onyñ bas qatyrğannan basqa keltirer
paidasy joq, bos nərse,— dedi Aqan. Būnysy Sarmanğa ūnamady. Ol
şaruasyn tastap, jüktiñ janyna otyrdy da, əñgimeni əri qarai tyñdai
tüsti.
— Tüsinbedim, Aqan myrza, tüsinbedim seni, dep qyzarañdap qaldy
Vladimir İvanoviç.— Apyr-au, sep de osyndai ma i̇ediñ? Au, bū qalai?
Dala şirkin de döñgelenip barady ğoi bū tañda — qabileti bar, aqyldy
qazaq balasy oquğa tüsedi, orys arasynda tūryp, qyzmet qyla bastaidy,
keibir i̇evropalyq ədet-ğüryptardy üirenip, tipti işinara olardyñ
birsypyrasyn orystardan da artyğyraq meñgerip alady da, qaitadan
dalağa kelgen soq baiağydai tüz patşalary men bailardyñ malaiyna
ainalady tağy da. Al būl bailardyñ orys pomeşikterinen bar aiyrmasy
şoşqa ornyna qoi ösiretindiginde. Onda mynadai saual qoiuğa rūqsat
i̇etiñizşi, qūrmettim: i̇eger sizderdiñ oqymystylyqtaryñyz qozy jün
qalpaqtan, jyly keudeşeden, symbatty beşpetten, quyqtai tar balaq
pantalonnan, kerosin şam men jūmsaq tarantastan aspaityn bolsa, onda
sizderge oqu neme kerek? İeger özderiñizdiñ tüz jailağan halqyñyzdyñ
ruhani ömirine qosar i̇eş jañalyqtaryñyz bolmasa, onda oqudyñ tükke de
keregi joq qoi... Soñğy kezde dəuletti qazaqtardyñ i̇ermek izdep i̇erikken
balalary — i̇eñgezerdei, jap-jas oqyğan jandar «qasietti» Būharağa köp
baratyn bopty degen söz i̇estimin. Sonda baryp parsy, arab tilderin,
mūsylman zañdaryn oqityn körinedi, sosyn i̇eñ myqtağanda molda bolady.
Olar özderinin, bilimdarlyğyn salmaq i̇etip, qara halyqty qan jylatady,
al sūltandardyñ aldynda qūrdai jorğalaidy, desedi...
— Men basqa jağyn aityp otyrmyn,— dep qoimady Aqan.— Oqudyñ
kedei halyqqa berer paidasy joğyn aitamyn. Kerek deseñiz, oqu keide
bizdiñ aramyzdan — aqsüiekter arasynan şyqqandarğa da ziiänyn tigizedi.
İsatai starşyn men Mahambet aqynnyñ Jəñgir han jarlyğyn
oryndaudan bas tartyp, japan kezip, i̇eldi bülikke şaqyryp jürgenin
i̇estigen bolarsyz? Olar kedei i̇emes,- arabşany da, tatarşany da jaqsy
biledi, tipti orysşa da hat tanidy...
— O büliktiñ törkini sauattylyqta jatqan joq! — dep aiaq astynan
kiıp əketti Vladimir İvanoviç.— Orys mūjyğy da bülik sap jatyr. Bülik
bolğanda qandai deseñşi!.. Razin, Pugaçev... Senderde ğoi Syrym Datov,
i̇endi mine İsatai men Mahambet... Aitsa da, men Mahambetti bilemin,
onymen Peterburgte kezdesken bolatynmyn. Ūmytpasam, sol sapar oğan
halyqtardy şyñyrau qapastan aşa taiaq pen qamşy i̇emes, oqu-bilim
şyğarady degen bolatynmyn. Aqan myrza!..
Al orys intelligentsiiäsyna keletin bolsaq, olardyñ işindegi i̇eñ
tañdaulylary, bylaişa aitqanda, «būratana» atanatyn halyqtar üşin
qoldarynan kelgenin aiap jatqan joq. Bir ökinişti jeri — sizdiñ i̇elge degen
ynta-yqylasymyz əzirge Aziiä jönindegi i̇evropa ğalymynyñ papkasyndağy
olqylyqtardy toltyru men ūly mərtebeli imperatorymyzdyñ astyrtyn
diplomatiiäsynyñ jəne işki ister ministrliginiñ jasyryn derekter
jinağyn tolyqtyrudan əri aspai jatyr. Qazaq halqyn, əitpese, i̇el jazyp
jürgendei, qaisaq halqyn ūiatu qamynda ne istelip jatyr? Būğan bizdiñ
şamamyz keletin i̇emes əli. Ərkim öz zamanynyñ dekabrisi bola bermeidi
ğoi...
Əste, halyqtar ūiqysynan ūianar şaq tuatyn şyğar,— Vladimir
İvanoviç i̇endi Aqanğa qaramai, basqa jaqqa köz salyp söiledi.— Öitkeni
olardyñ işinde Mahambetter de, myna otyrğan zerdeli jigittei aqyldy
jandar da az i̇emes,— dep Sarmandy nūsqap qoidy.— Kördiñiz be, qandai
zeiin qoiyp tyñdap otyrğanyn, al aqiqatynda ol menimen qoştasaiyn dep
qana kelgen...
Jaraidy, tym myljyñdap kettim bilem. Amal qanşa, is tağdyryn söz
i̇emes, zeñbirek şeşken zaman ğoi būl!..
— Al myrzalar, alğysymyzdy aitalyq! — dedi Vladimir İvanoviç
serikterine Sarmandy nūsqap tūryp.— Seniñ auylyñ osy aradan i̇eki
künşilik jer degen söz ras pa?
— Ras,— dedi Sarman osynau ūzaq saparda əbden bauyr basyp ketken
orys ğalymynyñ qolyn qūşyrlana qysyp. Aqan oğan būrylyp ta qarağan
joq.
— Al, jaraidy, jolyñ bolsyn...
Aqannyñ ağa sūltan Baimağambettiñ inisi i̇ekenin Sarman attanar
aldynda ğana bildi.
Jailaudan qaitqan jylqyşylar men qoişylar, auylğa oralğan
Qūrmanğazy men Sarman jaz boiy kəri-qūrtañ men bala-şağanyñ ğana
tūrağy bop qalğan Jideli basyn jandandyryp, basqa tüsken bar
auyrtpalyqty ūmyttyrğandai i̇edi. Sarman özi jol közer bop i̇ertip jürgen
orystyñ ğūlama adamy jaily əñgimeni təptiştep aitady da otyrady.
Qūrmanğazy qolqa salğan jūrtqa jaña küilerin tartyp beredi. Zarbai
bolsa əzine basqa auyldardan bir-birlep keletin jylqyşy - qoişylarmen
keñesuin toqtatqan joq.
Jideli auylynyñ i̇eñ ülken aqsaqaly Aldiiär da üiinen jiırek
şyğatyn boldy. Ol aq taiağyna süienip, bir üiden i̇ekinşi üige baryp, ünsiz
ğana habar-oşar tyñdaidy, Qūrmanğazynyñ küilerin i̇estip quanady.
... Qūrmaş adamdardan pəlendei özgeris köre almady. Tek soñğy
ailarda şeşesiniñ şaşy būrynğysynan da appaq qudai bolyp ketti.
Ülken balasy kelgenimen i̇endi kenjesi Bai ğazynyñ jaiyn oilap
uaiymdaidy. Bağyp jürgen qozylary marqaiyp, otarğa qosylğaly qaşan,
Baiğazy əldeqaşan auylğa oraluy kerek i̇edi, biraq, nege i̇ekeni belgisiz, əli
qaitpai jatyr.
Jaqyp şaldyñ aituyna qarağanda, Dulat jailaudan keşip ülken
auylyna barysymen Baiğazy kelui kerek. Qazir ol Dulattyñ biesin
sauğyzuğa septesip, qūlyn qaraityn körinedi.
— Al Dulattyñ özi i̇endi bizdiñ auylğa kelmeidi. Jaqpai qalğan
körinemiz. İendi ülken auylynda otyryp şabarman arqyly basqarmaq. Men
bilem ğoi, tap osylai bolady. Osynysy tynyş qoi,— deitin Jaqyp bir
japyraq sirek saqalyn quaqylana sipap, kərtamyş közin syğyraita
jūmyp. Qorany tüiedei arbañdap ainala jürip, jaz boiy tübi qopsyp,
bosap qalğan diñgekterdi tüzetedi.— Jailauğa barğanyma bir jarym - aq
aidyñ jüzi, sonda da quarğan baidyñ qurağan mülki qūlaiyn dep qapty
ğoi. Bū Dulat jalğyz şege, üzik jip, dara qazyq jiberer deimisiñ. Bərin de
arabtyñ syiqyrşysy qūsap öziñ jasauyñ kerek, tüge! Qora jasaityn
ağaş tüsir, arqan i̇es, üi bütinde... Al Dulattyñ i̇esi-derti tüzde, öz üiiniñ
şaruasyn i̇emes, qyz quyp əure... Kəri bura... Qūdaidan da qoryqpaidy. Men
bilem ğoi, sondai...
Jaqyptyñ soñğy sezderi Qūrmanğazynyñ jüregine inedei qadaldy.
Aqşolpandy bir top qyzben qosa bai üiiniñ qymyzyn baptasyn dep Dulat
alyp ketkenin ol alğaş kelgen küni-aq i̇estigen. Jai-küiin Jaqyptan
sūraiyn dep jür i̇edi, i̇endi batpady. Şal qorany jöndep bolyp, qolyna
ketpenin aldy da, jyl boiy sartap bolyp taptalyp jatqan qoidyñ qiyn
oiuğa kirisip ketti.
— Qūrmaşjan, birer kün qol ūşyñdy berseñ qaitedi, otarğa qarai
tūrsañ. Əitpese şamam keler i̇emes,— dedi Jaqyp aiaq astynan qiyla
ötinip.— Qysqa otyn daiyndap alu kerek. Men bilem ğoi, solai...
Şal biraz ünsiz jürdi de, sözin qaitadan küñkildei jalğap ketti.
— Sağan ne, dombyra bolsa — boldy! Nemene? İesiñde me, qilai qaşyp
i̇ediñ? Astyñdağy at qandai i̇edi! Sondağy şyqqan şudy aitsaq... Jə, bəri de
sabasyna tüsti ğoi. Qūdai jolyñdy oñğardy: tiri qaldyq, Sibirge de
aidağan joq... Alaman29 qandai alardy dersiñ baiğa, sastyrdy ğoi
sabazyñdy. Onyñ üstine öziñ de bir kisini qorqytarlyq həliñ bar. Qarşy
əne, qandaisyñ. Qaimyqpai qaitsyn Dulat?! Men bilem ğoi solai...
Qūrmanğazy ony odan əri tyñdamady. Aqşolpannyñ bir jazğa
şydamai bir jağy jəpireiip qalğan jer üiine qarai aiañdady. Syğyraiğan
terezesine qoidyñ keptirgen qarnyn körip qoiğan i̇eken, onysy əbden qurap,
kei jeri şytynap jarylyp ketipti, töbesinde mūrja ornyna tübi joq
şelek töñkere sapty. İesik aldynda siyr japasy, jūlynğan jün, müjilgen
süiek körinedi. Üi iesiz qalğan, təkappar tülğaly köñildi Aqşolpan kezge
tüspeidi...
Ərine, basqa üilerdiñ de jetisip tūrğan i̇eşteñesi joq, biraq olardyñ
i̇esik aldy taza, əiteuir.
Al jalpy alğanda ainaladağynyñ bir-birinen onşa köp özgerisi
şamaly. Qai üidiñ aldynda da üiilgen tezek, tekşelep jiğan terisken
otyn körinedi — Jideli jūrty qys qamyna kirisken.
Köktemde jastar jiylatyn alañqaidyñ kögaly da aiaqpen taptalyp,
şañytyp, sarğaiyp qalypty. Külli dala, qyrqa - qyrqanyñ arasyndağy
keñ jazyq sonau şağyl qūmğa jetkenşe topyraq öñdi sūrqai reñge
būialğan. Bir kezde özi qyrda otyrğanda Aqşolpan jasyryn jolmen keletin
saidyñ şebi de şabylğan. İekeui tüñğyş kezikken alañ da dəl osyndai
tyqyr bolu kerek.
Sol şaqta būlardyñ üstinen ainala ūşyp, qūpiiälaryna kuə bolğan
bürkit qaida i̇eken qazir, ne küide i̇eken? Aspanda körinbeidi. Dəu de bolsañ,
ədetinşe mazar töbesinde qonaqtap otyrğan şyğarsyñ. Sonda Aqşolpan
külip i̇edi oğan. Işten qatty qysylsa da onysyn syrtqa sezdirgisi kelmei,
qūsqa qaral:
— Sen neğyp bizdi ainalsoqtap ūşa beresiñ, nege qarai beresiñ? Kördiñ
be, qandai i̇ekenimdi!—dep aiğailağan bolatyn.
Al Qūrmaş bolsa quanğanynan ba, qysylğanynan ba, əiteuir betin
salqyn şəpke tyğyp alyp: «Aqşolpan... Aqşolpan...»— dep qaitalai
bergen.
***
Aqşolpan Dulattyñ jailaudağy auylynan ketip qaldy. Jəi i̇emes,
qaşyp ketti. Əkesi alysta, bai tüielerin bağyp jürgen bolatyn. Auylda
bolsa da qyz namysyn aiaqqa taptamaq bolğan sūmyrai baiğa ne ister i̇edi o
baiğūs?
Üstindegi köileginiñ dalba - dūlbasy şyqqan Aqşolpan Dulattyq
qolynan əreñ qūtylyp, bai üiinen qaşa jöneldi. Dulat jeide dambalşañ qalpy, ysyldap-pysyldap, qoñyr - taiaq ile salğan i̇etigi
sartyldap, quyp berip i̇edi, aldynan jaz boiy Aqşolpannyñ qolynan
pisken i̇et jep üirengen, qasqyr soğatyn ülken töbet köldeneñ şyğyp,
yryldap tūryp aldy.
— Ket-i̇ei, oñbağan!—dep yşqyna aqyrdy Dulat, demin alqyna alyp.—
Toqtai tūr, qanşyq neme. İerteñ keş tüspei oñaşa otauğa qamatyp
qūiarmyn...
Söitti de ünsiz ğana üiine kirip ketti.
Qyz bai üiine qaityp oralmady. Jalğyz aiaq sürleuge tüsip, dala
qaidasyñ dep tartyp otyrdy. Tüni boiy toqtausyz jürip otyryp,
qoişylar men jylqyşylardyñ i̇ejelgi kompasy — Ürker tuğanda ğana
aialdady. Jūldyzğa qarap jön tabudy əkesinen üirengen bolatyn. Baiqasa,
Jidelige ūstağan bağyty dūrys i̇eken, köñili de ornyna tüsti. Kündiz
joldan būrylyp, qalyn, şöptiñ arasynan jua, jidek terip jedi. Sosyn
şölin qandyryp alyp, ilgeri jylji berdi. Biraq i̇eki şaqyrymdai jürgen
soñ tağy da şep arasyna jasyrynuyna tura keldi. Ūzyn köş əldeqaşan
ötip ketse de sol jerde keşke deiin jatty: bireu-mireu baiqap qalyp,
Dulatqa ūstap berer, əitpese körsetip qūiar dep qoryqty.
Ainalany tağy da tün basty. Aşyq aspan astynda, tün qūstarynyñ
jan türşiger ünderinen qorqyp jatyp, ol jūldyzdarğa qarap köne dūğany
oqumen boldy. Kökten tiler jalğyz-aq ötinişi bar: basymdy, arymdy aman
saqtap, i̇eki aiaqty jaular men it-qūstan qorğai ker, tuğan auylyma aman i̇esen jetkizip, Qūrmaşymdy bir köruge pūrsat ber, jasağan, dep
jalbarynady.
Tañ atty. Aqşolpan tan, Şolpanymen birge ornynan tūryp, şep
basyp ketken sürleumen tağy da ilgeri tartty.
Alystan qylañ i̇etken salt attyny körgende, tağy da joldan şyğyp,
şepke baryp tyğyldy. Attylydan da, jaiaudan da — tiri jannan tügel
qorqady. Keide sürleu taqyrğa, qūmait jerge, qalyñ i̇esken tobylğyğa
baryp tireledi de, qyz şyğar joldy izdep, şyrq ainalyp əurege tüsedi.
Mine, jol kişkentai özenşege kelip tireldi. Ol tereñirek jer tauyp
alyp, şomyla bastady. Salqyn su şarşağanyn basyp, küş qosqandai
boldy. Qyz köilegin juyp, airylyp ketken jerlerin jip-jiñişke qurağan
kendir şöppen lekerlep qoidy. Būl kele jatqan jalğyz aiaq sürleu özennen
şyqqan top, şyğysqa qarai kilt būrylyp, qyrqağa kirip körinbei ketedi
i̇eken. Aqşolpan biraz oilanyp tūrdy da, sosyn batyl adymdap ilgeri ketti.
Biraq būrylystan öte bere qarsy kele jatqan arbağa soğa jazdady. Üstinde
i̇eki orys otyr — jandarm men soldat.
Aqşolpan alğaşynda qatty sasyp qalğanymen dereu i̇esin jiyp, qaşa
jönelmek i̇edi: «Stoi!» degen öktem dauys şyqty da, qaruly i̇erkek qoly
şyntağynan joğaryraq şap i̇ete tüsti.
— Horoşa kaisaçka! — dep qarq-qarq küldi jandarm. Onyñ qoly jaña
ğana lekerlep qoiğan köilekke sozyldy. Aqşolpan soldat jaqqa
jalynyşpen qiyla qarady.
Jalañ aiağyn bir tüp şige tirep, bar küşin jiyp, būlqynyp kördi.
Biraq anau aiyrylatyn i̇emes.
— Ah, ty, dikarka! İa tebia seiças, seiças... —dep jandarm pyş-pyş
i̇etip jatyr.
— Vaşe blagorode, pustite i̇ee! Boitsia ona, ne hoçet...— dedi soldat.
— Marş vpered! A telegu ostav!—dep aqyrdy jandarm,
Aqşolpanmen alysyp jürip.— Ty ne tuji, slujivyi, i te¬be
dostanetsia... İdi, ostav nas malost.
Aqşolpan qybyn tauyp, jandarmnyñ qolyn qyrşyp aldy. Anau ökire
aiğailap, qyzdy jūdyryğymen betke salyp qaldy. Sonan soñ qūşaqtağan
qalpy tik köterip, şöp arasyna ala jöneldi.
— Apa-a-a!— dep aiğailap jiberdi. Aqşolpan. Kenet jandarmnyñ
qolynan əl ketip, özi bir jağyna qisaia berdi. İeki tizesin qolymen jauyp,
Aqşolpan soldatqa qarady. Anau jūmuly sausaqtaryn jazyp i̇edi, qan-qan
bolğan tas kesek jerge tüsti. Soldat süiretile basyp arbağa bardy da,
öziniñ i̇eski şinelin alyp, qyzğa tastady.
— Mə, qyzym, üstiñe jamyl da, arbağa otyr,— dedi ol taza qazaq
tilinde. Jandarmnyñ denesin iyğyna salyp, töbeniñ arğy jağyna alyp
ketti de, köpke deiin körinbedi.
Aqşolpan qorqynyştan bir uys bolyp bürisip, tisi - tisine timei
dirildep otyr. Şineldi jamylyp, qimylsyz qatyp qalğan. At qūiryğyn
jaiymen sipañdatyp, şybyndap tūr.
Soldat qaityp keldi. Közinde əbden şarşağan, tauany qaityp,
tausylğan adamnyñ keipi bar.
— Kettik...— dedi ol.
— Qaida kettik, ağa?— dedi qyz i̇estiler-i̇estilmes.
— Qaida bet alsaq, sonda baramyz, qyzym... Tek aldymen suğa baralyq.
Juynyp al...
***
Stepan auylğa tura barudan qoryqty. Onda būny Dulattyñ adamdary
körip, tanyp qoiulary mümkin. Al Dulat, söz joq, Ordağa kisi şaptyryp,
orys soldaty prisiagasyn 30būzyp, bülinip jürgen jylqyşylarğa
qosylyp ketti, degen habardy sotnikke31 jetkizeri haq.
Sondyqtan ol arbasyn bai attaryna qysqy pişen daiyndau üşin qazir
bir saida şöp şauyp jatqan jidelilik şalğyşylar otyrğan saiğa qarai
aidady.
Aqşolpan birtindep būrynğy qalpyna keldi, biraq sonda da anda-sanda
özin qūtqarğan kisige seziktene qarap qūiady. Ğajap, myna soldat osy
ölkedegi taulardyñ, sai-salalar mem auyldardyñ qazaqşa attaryn, būl
atyraptyñ barlyq belgili adamdaryn jatqa biledi i̇eken.
Stepan jol boiy söileuden bir tanbady, tegi aqtalyp otyrğany ma,
Aqşolpan siiäqty özinin, qaryndasy jaily da əñgime aityp berdi.
Əkelerimen birge Astrahan tübindegi', jarty jūrty qazaqy, şağyn seloda
tūrady i̇eken. Stepannyñ İesbol atty dosy bolypty. Horunjiidiñ
aulasyndağy batyrağy i̇eken. Özi aiudai küşti, i̇emendei myqty, ailaker
körinedi. Bai orystar köbine-köp qiyn da auyr jūmystaryn soğan istetedi.
Basqalarğa qarağanda tabysy da mol, kiımdi de sənimen kie biledi — səten
jeide, keñ balaqty keuleme şalbar, şekpen, qyzyl belbeu — onyñ üstine
özi de symbatty jigit. Stepan, onyñ qaryndasy Katia jəne İesbol üşeui
ünemi birge seruendeidi.
— Sen əlgi... öz jigitiñdi qalai jaqsy körseñ, Katia da İesboldy sondai
ūnatuşy i̇edi...— deidi Stepan.— Əkemiz i̇ekeumiz olarğa tiıspeitinbiz. Əkem
özi de batyraq bolğan, İesboldy qatty syilaityn. Al qazaqtyğyna kelse,
əkem ol jağyn müldem oilağan i̇emes.
Söz kezegi kelgende Aqşolpan azdap öz jaiyn da aita bastady.
— Toqta, qyzym!—dedi Stepan jūlyp alğandai.— Jigitiñniñ aty qalai
dediñ — Qūrmaş pa? Əlgi Sağyrbaidyñ, balasy ma, dombyraşy ma?
— Sol...— dedi Aqşolpan, būrynğysynan da qatty tañyrqap.
— So-la-ai, Qūrmaş de?
— Siz ony bilesiz be?— dedi Aqşolpan şydai almai.
— Bilmegende-şi. Ol qazirgi senin, ornyñda otyrğan bolatyn. Al
jandarm i̇ekeumiz konvoi bolatynbyz.
Aqşolpan oğan seskene qarady.
— Qaida aparyp tastadyñdar ony?
— Sabyr i̇et, qyzym. Qūrmaşyñ tiri, aman-sau. Öz adamdarynyñ
qasynda. Jigitter ony bosatyp aldy da, bizdi saban - sabap tastap ketti.
Qūdaiğa şükir, əiteuir öltirgen joq,— dep Stepan külip qoidy.—
Abdyrama.
Stepan qaryndasy men İesbol jaily əñgimesin jalğastyra tüsti. Toi
jasaityn kün de keledi. Bükil selo qūlaqtanady. Kəri qazaqtar baibalam
şyğaryp, horunjiidyñ üiine shodkağa32 jinalady da, qyzdyñ əkesinen
qyzyn şoqynbağan pūsyrmanğa tūrmysqa şyğarmaudy talap i̇etedi. Katia
əkesine, İesboldan basqa tiri pendege qosylmaimyn,— deidi.
İendi juandar samosud33 jasaudy ūiğarady. İesbol men Katiany
horunjiidiñ üiine şaqyrtady. Biraq olar mūnda da birin-biri süietininen
tanbaidy. İesbolğa düre soqpaq bolğan i̇eken, alaida ol nietterin oryndai
almaidy. Düiim jūrttyñ közinşe jazalau oñai ma, töbeles şyğyp ketui
mümkin ğoi.
Osy arada horunjii: Katiany i̇eñ körnekti, betke ūstar qazaq
qatyndarynyñ qolyna beru kerek, myna qarğa öz bilgenderin istesin, degen
kesim aitady. Doly qatyndar qarğadai ulap-şulap, Katiany tarpa bas
salady da, basyndağy oramalyn, aiaq kiımin sypyryp alyp, şirkeuge qarai
ala jöneledi...
Stepan delbeni tarta ūstady.
— Əkem jəne İesbol üşeumiz Katiany bosatpaq bolyp topqa tüsip i̇edik,
özimizdi taptap kete jazdady. Katiany şirkeuge kirgizip, i̇esigin işten ilip
aldy. İesbol jyndanyp kete jazdady. Bir jerden at tauyp minip, joldas
jigitterin i̇ertip keldi de, şirkeudiñ i̇esigindegi qūlypty jūlyp aldy.
Qatyndar əbden sabap, üsti - basyna qara küie jağyp, əlemettep tastağan
tyrdai jalañaş qalyñdyqty şirkeudiñ işinen jūrt aldyna tepkilep
iterip şyğardy...
— İei, qyzym, ne aitary bar... Orystyñ sorly mūjyğynyñ körgen küni
senderdiñ jataqtaryñdikinen de jaman. Sodan da ğoi kim köringen
basynatyny...
Stepan atty yzalana aidady. Qosaiaq arba oily-qyrly jerlermen
saldyrai jöneldi. Əñgimesin jolai aiaqtady...
... İesbol Katiany aldyna alyp, keñ jazirağa, öz adamdaryna ketedi
şapqylap. Arttarynan qumaq bolğan qazaqtardy jigitter jibermeidi.
Sodan selo qaq jarylyp, qazaqtar jükterin arbağa artady da, jigitterdiñ
qorğauymen, bauyr basqan üirenşikti jerlerin tastap, kete barady. Tün
tüse horunjiidiñ būiryğymen Stepannyñ üiine ot qoiylady. Töbeles
kezinde əkesin öltirip ketedi...
Stepan i̇endi tuyp-ösken selosynda qala almaidy. Qalağa baryp jūmys
isteidi, odan soldat bolady. İendigi kele jatqan türi mynau — qaida
bararyn özi de bilmeidi. Jylqyşylar qabyl alsa — solarmen birge
bolady. Jaqtyrmasa dala degen keñ ğoi, joly da köp...
***
Aqşolpannyñ habaryn alğannan keiin Qūrmanğazy yldidağy
şalğyşylarğa tartty. Süiiktisin qolyna ap, keudesin kernegen quanyş
jaily, baqyt jaily ken, dalağa jar salğysy kelse de, jinalyp tūrğan
jasy ülkenderdiñ közinşe ondai qimylğa bara almady. Işindegi alaitülei sezimdi syrtqa şyğarmauğa tyrysyp, Aqşolpannyñ üzik-üzik
jüiesiz əñgimesine qūlaq saldy. Qyz jiı-jiı kez jasyn sürtip, kinəli
jüzben külimsirep qūiady.
Stepannyñ əneu küngi jandarmmen birge özin aidağan soldat i̇ekenin
birden tanydy. Qūrmaşqa bir auyz jaman söz aitqan joqty jolşybai.
Jylqyşylar bas salğanda müldem qarsylyq ta körsetpegen. Qaita
kisenniñ kiltin tez tauyp bere qoiğan...
— Seniñ aldyñda köp nərsege qaryzdarmyz, orys ağaiyn. Qyzymyzdy
qyzyl köz pəleden araşalap qapsyñ. Biraq, joqtyq jomarttyñ qolyn
bailaidy, degen ğoi. Sağan syiğa berer jüirik atymyz da, jibek
şapanymyz da joq. Bar ūsynarymyz — ağaiyngerşilik, kel,
bauyrlasalyq. Al alda - jalda qarañdy öşirgiñ kelse, bai jylqysynan
i̇en, myqtysyn özin, tañdap min,— dedi şalğyşylardyñ işindegi jasy
ülkeni.
— Tūlpar minip qūtylmaspyn,— dedi Stepan.
***
Şöpşilerge arbamen kelgen balağa söilesti de, Qūrmanğazy dereu
Aqşolpandy öz auylyna jöneltti. Özi soñyra keldi. Stepan i̇ekeuin syily
qonaq dep kütip, mol qonaqasy bergendi.
Auyl şetine ilingen Qūrmanğazy altybaqan janynda ot şyğyp, ən
salyp otyrğan qyzdar men jigitterdiñ sañqyldağan dauystaryn i̇estigen de
joq. İesinen Aqşolpannyñ jandarm jaily əñgimesi şyğar i̇emes... Bar
aşuy, boiyn kernegen namys oty qūlağynda doly küidei dürildep keledi.
— Dala keñ ğoi, əli-aq kezdesermiz, Dulat!..
... Aqşolpan üiiniñ aldynan ötip bara jatyp jer kepesiniñ mañaiyn
tazartyp jürgen qyzdy kördi. Qyz yñğaisyzdanyp, qyzaryp ketti de,
moinynan jerge salbyrağan būrymyn arqasyna qarai serpe tastap, qolyn
būlğady.
— Baiağy jerde, mazardyñ janynda tosam,— dedi jigit atynyn, basyn
tejep.— Jaqyp atamnyñ ornyna qoi bağam. Özi ğoi sūrap qoimağan...
— Barşy əri, at üstinen digerlemei...— dep Aqşolpan jerde jatqan
kişkentai şybyqty alyp, jigitke qarai laqtyrdy. Sosyn tağy da
mañdaiyna tüsken şaşyn tüzep qoidy.— Əkem kelui kerek. Üi-işin
jiystyryp degendei...— Közindegi i̇ejelgi oinaqy ūşqyny jalt i̇ete
tüsti1, jigit atyn tebindi.
Zarbaidyñ üiinin, janynda qara terge tüsken i̇ertteuli at tūr i̇eken.
Qūrmaş dosynikine kire şyqpaq boldy.
— Kelgen kim?— dedi ol mosyğa qazan asyp jatqan Saqyşty körip.
— Qonaq,— dedi qyz būğan ökpelei qarap.— Basqa i̇eşkimde şaruañyz
joq pa i̇edi?
— Əzirge joq. Keregim bolsa, öziñ aitarsyñ,— dedi de ol üige kirdi...
«Ədemi bolğanymen Aqşolpandai i̇emes. Oñai könedi. Bödene siiäqty.
Bireu kep bas salğanşa būğady da otyrady. Bürkit pe, qūzğyn ba — būğan
bəri bir»...— dep oilap qoidy ol, qyzdyñ əne bir tüni su jağasynda opoñai köne salğanyn i̇eske tüsirip...
Zarbaidyn, qasynda jaña tebindegen qiiäq mūrtty, ötkir janarly jigit
tūr i̇eken. Aiağynda jiptiktei jarasymdy saptama i̇etigi bar, şolaq
şekpeniniñ belin kümis əşekeili jalpaq beldikpen buyp alypty, bir
büiirine bylğary qynğa salğan süiek sapty qysqa kezdik bailapty.
Qūrmaş əñgimeni būzğanyn seze qoidy.
— Qonağymyz jamanat jetkizip otyr,— dedi Zarbai, jigitti nūsqap.
— Pəli, siz Qūrmanğazy bolarsyz?—- dedi qonaq jyly şyraimen.—
Dombyrañyzdan tanydym. Ūzaq bergen i̇eken, siz ony janynan i̇eki i̇eli
tastamaidy i̇eken desedi ğoi...
— İə, jamanat bar, Qūrmaş. Anada bərimiz barmaq basyp, İsatai
jazğan ötinişti jandaral almai qoiypty. Aq patşa Jəñgir hanğa öziniñ
jandarmdary men zeñbirek süiretken soldattaryn kömekke jiberipti.
Jəñgir özine berilgen starşyndar men bailardyñ küzetime jüzdegen qazaq-
orys əskerleri men töleñgitterin attandyryp jatqan körinedi. Aqbai men
Dulatqa da küzet keledi. Dulat, tegi, jüzdigin osynda jiberer...
— Bir sözben aitqanda, baidyñ səigülikterin i̇erttep minip, süñgilerdi
qairau kerek,— dedi qonaq, Qūrmaş üzip jibergen əñgimesin odan əri
jalğastyrğan syñaimen.— Al öziñizge, Qūrmaş, iniñizdi i̇erte keldim. Jigit
bop qaldy. Tünde alyp kettim. Dulattyñ qolynda jalğyz qala ma, kim
biledi, biz anau-mynau...
— Sonda meni joryqqa i̇ezderiñmen birge şyqpaidy degiñiz kep tūr ma?
Sonda mağan senbeisiz be?—Qūrmanğazy qonaqqa tesile qarady.— Men
sizdi bilem. Ötken joly İsataidyñ hatyn əkelgen siz bolatynsyz... Birge
ketem sizdermen.
— Joq!— dedi Zarbai.— Qūrmanğazy küileri keñ dalağa i̇erkin taralyp
ketti. Ol i̇endi bizge ğana kerek i̇emes. Sondyqtan bizben birge artynan
joqtau aitar jaqyny joq jigitter ğana ketedi.
— Meniñ inim bolğanymen syñarym joq. Al şeşe degen ərkimde de bar
ğoi,— dedi Qūrmanğazy.
— Bərin de tarazylap, ölşeu kerek. Köterer jügimiz jeñil i̇emes,— dedi
qonaq dostaryna basu aityp.— Uaqyt bar əli, bərin de oilastyryp
şeşkenimiz jön... Aitpaqşy, Dulat qandy şeñgelin jidelige salmaq bop,
bir pəlege əzirlenip jatyr. Keşe tünde sizdiñ iniñizdi izdep jürip Dulattyñ
üii jaqqa bardym. Bala joq i̇eken, biraq bedege toiğan aiğyrdai bop,
köpşik üstinde teñkiıp jatqan Dulatty kördim. Aldynda bai balalaryna
qūran üiretip jüretin sary saqaldy molda otyr i̇eken. İekeuiniñ əñgimesin
i̇estidim.
— Jer şaiqalğan zaman tudy ğoi,— deidi molda.— Ainala bülik,
auyl-auyldy jyn jailağandai. Abai bolyñyz, baieke, saqtyqta qorlyq
joq degen. İel auzynan İsatai men qaşqyn aqyn Mahambettiñ i̇esimi
tüspeitin bolyp barady. İekeui de qūm işinde körinedi, oñailyqpen qolğa
tüse me... Osydan birneşe jyl būrynğydai, əlgi künəkarlar qara halyqty
tağy da qūdiretti Jəñgir hanğa qarsy bastamaq bop jür desedi...
— Bū joly laiyqty sybağalaryn alar. Qiyrşyq qūmnan jartas qūlai
ma, mañyrağan köp qoi Jəñgirdei arystandy talai ala ma?— dedi Dulat.—
Tek aş qasqyrlardy tügeldei qolğa tüsirgenşe tynyştyqtan
aiyrylatynymyzdy aitşy...
— Baieke, baiqa, mal-mülkiñ solardyñ qolynda ketip jürmesin. Öziñe
senimdi malailarğa, qoişylar men baqtaşylarğa, jataqtarğa azdap qaiyrsadaqa berip, qūlqyndaryn tyğyndap qoisaq, sen degende aianbaidy. Al bir
səti tüsken jer¬de arğyndardyñ Berişte ketken öşin i̇eske sala qoiğan
jön.
Molda osyny aitty.
— Qaidağy öş?—dep i̇eleñ i̇etti Dulat.
— Baieke-au, oilana berse, öş az ba? Qazaqtyñ jazba tarihy joq. Kim
biledi, mümkin, būdan jüz jyldai būryn Berişter bütkil arğyn ataulynyñ
qyz-qyrqynyn qorlap ket¬ken şyğar, ə?...— dedi molda jymiyp.
Dulat moldağa: «bir-i̇eki künnen keiin üş auyldyñ qoişylary men
jylqyşylaryn jinaimyn,— dedi,— al Jideli jūrtyn şaqyrmañdar.
Olarda meniñ öz i̇esebim bar...»
— Basqa i̇eşteñe i̇esti almadym. Üidiñ arğy jağyna Dulattyñ
şabarmandary kelip tüsip jatty, al men Baiğazyny izdeuim kerek boldy.
— Nūian-au, būny nege i̇erterek aitpadyñ?—dedi Zarbai.— Dulattyq
aramdyğyn barlyq auyldardyñ jylqyşylaryna jetkizu kerek. Sen
bögelme. Basqa jylqyşylarğa tezirek bar da, Mahambet pen İsataiğa kisi
şaptyryp, bar jaidy baianda. Nysanaly jerde jolyğarmyz. Jideliden
qaşan attanarymyzdy sağan habarlaidy...
Saqyş, şyrağym. qaida jürsiñ? Bizge qymyz ne şai berşi. Nūian
asyğyp otyr! — dep Zarbai aşyq qalğan i̇esikke dauystady.
***
— İerte şyğa almadym. Tünde əkem keldi. Tañ atqanşa şapanyn jamap
otyrdym. Būl joly əiteuir tüie jünin ala kelipti. İendi jyly jeide
toqyp berem... Al sen şe, tostyn; ba meni?— Aqşolpan i̇eki tizesin
qūşaqtap, bir nüktege qadala qarap otyr.
— Əkem bügin tünde malyn qūm işine aidaidy. Ūzaq bolamyz deidi.
Meni de əketedi. Bəri bir jalğyz özim mūnda ne bitirem? Dulat qaşan əketer
i̇eken dep otyrmaqpyn ba? Əlde anau qu mazardy küzetken kəri bürkit
siiäqtanyp üi qorimyn ba?
— Men şe? Meni qaida qūiasyñ? Öziñ beine men düniede joqtai
söileisiñ ğoi,— dep Qūrmanğazy ony aqyryn ğana qūşaqtady.
— Sen ne sonda?!—Aqşolpan onyñ qolynan op-oñai sytylyp şyğyp,
ornynan tūrdy. Moinyna salğan oramaly Qūrmanğazynyñ qolynda qaldy
da, qap-qara būrymy arqasyna tögildi.— Əiel aludan būryn qūda tüser
bolar. Al qūda tüserdiñ aldynda menen sūrau kerek: kelisem be, joq pa?
Men kelispeimin. Bildiñ be?
Ol tügine tüsinbei bajyraia qarady.
— Mümkin, Saqyş kelisetin şyğar?—Qyz közi külim qağyp, oinaqşyp
tūr, biraq tereñinde i̇ekpe de, qyzğanyş ta joq sekildi.— Sen ne, tiliñ
kürmelip qalğan ba? Qūrmaşai, sen tiliñdi küi tartqanda ğana bezeidi dep
beker aitpaidy i̇eken ğoi, tegi. Şertip jiberşi onda, sezdi dombyraña - aq
bereiik... Bilem Saqyştyñ sen degende qalai ah ūratynyn. Sen bolsañ, ol
turaly da, öziñ turaly da jūmğan auzyñdy aşpaisyñ...
Aqşolpan dombyrany qolyna aldy. Qūrmanğazy qyzdy ūstai almaq
bop i̇edi, biraq anau syp berip bosanyp ketti de, jusağan qoidy dür i̇etkizip
ürkite - mürkite jügire jöneldi.
Būlarğa bağanadan beri i̇eski mazardyñ üiindisinen barlai qarap otyrğan
kəri qyran qanatyn dalbaqtatyp, əreñ qağyp ūşyp ketti.
Qūrmanğazy ony qalyn, rauaştyñ, işine kirgende quyp jetti. İekeui
jalpaiğan sarğyş japyraqtarğa ūmar-jūmar qūlady. Qūrmanğazy
dombyrany tartyp alyp, bir būtağa süiei saldy.
— İessizim, i̇essizim meniñ! Seni i̇endi' qaityp körmeitin şyğarmyn dep
i̇em... Dulattan qaşqanda qasymda bolmai, qanşa joqtadym öziñdi! Əlgi
jandarm kezikkende de... Stepan seni kamboi34 bop aidadym degende
qoryqqanym - ai!..— Qyz közi şalğyşylarğa kelgendegisindei jasqa
tolyp ketti. Körsetpeiin dep aspanğa qarap i̇edi:—Qaraşy, ana bürkit bizdi
alğaş kezdesken kündegidei tağy da qoryp jür. Tegi, sodan beri
ajyraspağan siiäqtymyz - au, ə?
Aqşolpan şyrqau aspanda qalyqtap jürgen bürkitti nūsqap külip
qoidy.
— Qaraşy, onyñ üstiñgi jağynda jəne bir bürkit jür,— dedi
Qūrmanğazy.— Jastau i̇eken. Biıgirek ūşyp jür.
— Əiteuir, auzyñnan söz şyqty-au. Söile, söilei tüs... Əñgime aitşy,
dombyra turaly aitşy. Mağan bəri bir. Tek ünsizdigiñdi qoisañ boldy...
Aqşolpan betin Qūrmanğazynyñ keudesine basyp, sybyrlap jatyr.
Jigit qyzdy nəzik iyğynan ikemsiz qūşaqtap, özine tartty.
— Tañerteñ auyldan şyğa berip Aldiiär atağa jolyqtym,— dedi ol,
qyz söile dep qoimağan soñ. — Jaryqtyq, tereñ oida kele jatyp meni
baiqağan da joq. Səlem bergenimde ğana qolyndağy taiağymen qyrqalardy
nūsqap:
— Aitşy, balam, qaisysy biık?—dep sūrady.
— Anau mazarğa jaqyny,— dedim men.
— Narynqūmnyñ has batyry sonyñ astynda,— dedi ol.— Ər töbeniñ
asty bizdiñ batyrlardyñ mürdesi. Meniñ ağam da osynda qoiylğan. Özim de
sonyñ tuy astynda jauğa şapqam, kep ūzamai tağy da attandarmyz. Asyğu
kerek, balam. Dala qozğalyp, auyldar dürligip jatyr, jigitterdiñ auzynan
şyqqan söz seniñ küileriñ siiäqty jalyndap tūr. Qūrmaş. İendi jaraqatty
da, qandy da körgim kelmeidi, yñyrsyğan ün i̇estigim kelmeidi... İe, i̇e balam,
ne körmedi deisiñ bū şal: qarğa qatqan pyransozdy35 da, Jəñgirmen sözge
kelgen Mahambetti de, onyñ Şömekei şaldarymen birge qalai qaşqanyn
da körgenmin. Baimağambetti qalai jeñgenin öz qūlağymmen i̇estip, sodan
abaqtyğa aidalğanyn da, odan Kişi jüzge qaşyp, Orta jüzge ötkenin,
aqyry Buhara men Hiua ketkenin de bilemin. Sodan beri neşe jyl ötti?
İendi Mahambet pen İsatai tağy da qol jiyp jür. Tağy da adam qany sel
bop aqpaq. Men i̇endi qoidym... Düniede bir de bir batyr, tipti İertarğyn da
öz hanyn jeñgen i̇emes. Batyr degen tuğan i̇elin jat jerden kelgen jaudan
qorğağanda ğana küşti. Al han əuletiniñ i̇ekijüzdi zūlymdyğy, ailaker
qulyğy aldynda qolynan tük kelmeidi... O, alla, alsañşy alar bolsañ köp
qinamai!
Aldiiär ata tizerlep otyra qaldy da, tañğy namazyn oquğa kiristi. Kete
almai men tūrmyn...
— Qūrmanğazy, sen «Aqsaq qūlan» añyzyn i̇estip pe i̇ediñ, bilesiñ be
sonyñ küiin?—dedi' Aldiiär ata mağan namazyn oqyp bolğan soñ.— Onda
öziñ şyğarğan küilerdiñ küşi men qūdiretine şək keltirgen janğa əmse sol
küidi tartyp beretin bol...
Aqşolpan tizesin qūşaqtap otyr. İeki közin jūmyp, osylaişa qūlaq
tosyp otyra beru ūnaityn siiäqty özine.
— Bilem ol añyzdy. Biraq «Aqsaq qūlan» atty küidi i̇estigen i̇emespin,—
dedi aqyryn ğana Aqşolpan, dombyrany əperip jatyp.
Qūrmanğazy dombyrasyn tüzedi. Aldiiärdyñ tañerteñgi tüsiniksiz
qylyğyn i̇eske tüsirip, sözin oilanyp otyr. Sonda auyl syrtyna bar
bolğany qyrqalarğa köz tastap, namaz oqu üşin ğana şyqqany ma?..
Ədette salmaqpen, mañğaz basyp jüretin saliqaly Aldiiär aqsaqal
bügin əlde nege alañ bolyp abyrjuly i̇edi. Borodino şaiqasyna
qatynasqany üşin patşanyñ özinen medal alğan, jaudan qaityp körmegen
i̇erjürek batyr, batyl jauynger Aldiiär kəriiänyñ ajaldy i̇eske aluynda
bir gəp bar.
Ajal, ajal... Sol qolynyñ sausaqtary perne boilai jügirip, on, qoly
qos işekti osyp-osyp jiberdi. «Aqsaq qūlan» küii de əñgimesin ajaldan
bastaityny i̇esine tüsti...
Sonda aqylğöi ata Aldiiärdyñ būl küidi jiırek tart degeni — «ajal
ğana arymas» degeni me? Al, olai bolsa, men şyğarğan küilerdiñ küş qūdireti jaily söziñizge jol bolsyn, Aldiiär ata? Olardy nesin «laulağan
jalyndai» deisiz? Ot degen ömir i̇emes pe...
Aldiiär söziniñ qūdiretti qūşağynan şyğa almağan Qūrmanğazy dala
sazynyñ qalai tögilip ketkenin özi de baiqamai qaldy.
— Ajal küiin seniñ de tyñdağyñ, kelgen i̇eken ğoi, tyñda i̇endeşe!—dep
ornynan tūrdy da, aqsaq qūlan men qatygez qahan jaily köne küidi tarta
jöneldi. Aqşolpan ol añyzdy jatqa biletin.
... Būl i̇erte – i̇erte - i̇ertede bolğan i̇edi. Bir teñizden i̇ekinşi teñizge deiingi
jer əlem tügeldei jalğyz kezdi Şyñğystyñ biligine tüsken kez. Ūşyqiyrsyz qazaq dalasyn ol öziniñ mazasyz ülken ūly Joşyğa bergen.
Qartaiğan han ony özi jaulap alğan jer-dünieniñ bolaşaq mūrageri dep
i̇eseptep, basqa balalaryna qarağanda aiyryqşa jaqsy köretin.
Al Joşy bolsa, jolbarys soğyp, böken aulap, kiık pen qūlan quuğa
qūştar i̇edi. Saryarqanyñ jazyğynda, Kökşetaudyñ nu ormany men
Amudariiänyñ qopasynda ailap jürip alatyn...
Birde ol qasyndağy saqtauşy sarbazdarymen birge japan kezip jürip
bir üiir qūlanğa kezigedi de, tasyrlatyp quyp beredi...
Qos işek bezek qağady. Üiirdegi köp tUiaqtyq dübiri ūlğaiyp, jaqyndap
keledi. Qūlandardyñ terşigen sauyry da anyq körine bastady... Auany
suyldai kesip būğalyq tastaldy. Jas baitaldyñ şyñğyrğan aşy dausy
şyqty. Qyl şylbyr qylşa moiyndy qysyp, qylqyndyryp jiberdi.
Aspanğa şapşyğan asau tağy qyryldap baryp, kürs i̇etip qūlap tüsti...
Dombyraşynyñ qoly qimylsyz qatyp qalğan, tek sausaqtary ğana
şanaqty sabalap otyr. Üiirli qūlan betegeli jazyqpen bezip barady. Mine,
qūlannyñ aiğyry birte-birte üiirinen keiindep, keri būryldy da, baital
üstine semserin kötere tigen añşyğa qarai tura şapty.
Añşy oqy baiqamady. Kömekke kele jatqan jasauyldarynyñ
saqtandyrğan aiğaiyn da i̇estimedi.
Aryndap kelgen aiğyr Joşyny keudesimen soğyp, at-matymen anadai
jerge ūşyryp jiberdi. Bolat tUiaq - oq toly qoramsaqty talqandap, taptap,
semserin qoldan qağyp tüsirip ketti. Baital bostandyq aldy. Aiğyr omy
üiirine qarai qudy. Jeñgenine jar sap kisinep - kisinep jiberdi.
Joşy bir aiağyn sylti basqan aqsaq aiğyrdyñ artynan qarap tūr.
Mine, jas handy aqsaq aiğyr solai jeñgen.
Üiirdiñ soñynan quatty ün i̇estiledi. Dala tösin tağy da aduyndy asau
saryn kernedi. Tasyrlağan tUiaq dübiri. Aspandai ūşqan köp qyrannyñ
qanat şuyly...
Aqşolpan tastan qaşağandai qatyp qalypty. Añyzdy qanşa jaqsy
bilgenimen dombyra dəl osylai söilei alar dep oilağan i̇emes-ti...
Qūrmanğazy .men Aqşolpannyñ üstinde ainala ūşyp jürgen kəri
bürkit alystan auylğa qarai şauyp kele jatqan jasaqty kördi. Ūzyn
myltyqtary künge şağylysyp, jalañ qylyştary jarq-jūrq i̇etedi.
Aqşolpan men Qūrmanğazy deñ astynda jatyr, olarğa jasaq ta,
Jideli de körinbeidi.
... Aşuly añşy əzin jer qaptyryp ketken aqsaq aiğyrdyñ soñyna
tüsti. Al anau bolsa, jalyn jerge jetkize jaiyp jiberip, i̇eki kezi şatynap,
anda-sanda qūlaq jara kisinep qoiyp, üiirin tyrqyrata quyp barady. Biraq
jas hannyñ ūşqyr aty qūiatyn i̇emes. Jaqyndap qaldy, i̇endi bir ūmtylsa...
Aiğyr qūtylmasyn sezdi. Mine, tūlpardyñ demi men adam dausy tym
jaqynnan, dəl jelkesinen i̇estile bastady.
Üiirin aqtyq ret aşy dauyspen arqyrai aqyryp, aidap jiberdi de,
jalt būrylyp, kelip qalğan salt attyğa qarsy şapşyp, qos aiaqpen salyp
jiberdi. Anau jerge qalpaqtai ūşty, aiğyr ony basymen süzgilep,
domalatyp apardy da, bir teuip, bas süiegin qaq beldi. Sosyn artta qalğan
sarbazdardyñ sauyryna qadalğan kep oğyna qaramai üiiriniñ soñynan
jönep berdi. Bozañ tartqan betegeli dalada jaradan aqqan qyzyl qan jipjiñişke iz qaldyryp barady...
Qahannyñ şatyryna Joşynyñ quanyşty habarlaryn jetkizetin
şabarmandar apta saiyn kelip tūruşy i̇edi. Bir apta boldy, tyrs i̇etken
sybys joq. Jalğyz közdi qahan qaharyna mindi.
— Jamanat habar jetkizgen jannyñ basy alynady. Tüz zañy osyndai!
— deidi de ol balasyn izdeuge əsker attandyrady.
Joşynyñ nöker sarbazdary hannyñ aldyna baruğa batyldary jetpei,
joq izdegen jauyngerlerdi japan dalada qarsy alady da, tizerlep otyryp,
öz keudelerine özderi qanjar salyp i̇ele beredi. Əskerler Şyñğystyñ
aldyna kireuke - sauyttaryn şeşip, betterin dala-dala ğyp jyrtyp keledi
de, taqtyñ aldyna köldenen, tüsip, ünsiz jatady, al qahan olardyñ
bastaryn öz qolymen şabady.
Aldiiär aldyndağy ünsizdik ajal sebedi. Qazaq jeri qan sasidy.
Qazaq jigitteri birinen soñ biri qyryla beredi. Qahan oiyn-külkiden
qalyp, əbden qanyna qaraiady. Jer betin qasiret jailap, qyrşynynan
ketken bozdaqtardy joqtağan zarly əuen bir tynbai, i̇el basyna qaraly kün,
şerli tün-tünek ornaidy. Söitip otyrğanda Şyñğys hanğa Naiman
işindegi Bolatşy degen kişkentai jauynger rudan şyqqan bir kəri
dombyraşy, i̇el kezgen jyrşy keledi. Aty Ket i̇eken, köz ornynda üñireigen
tesik qana bar.
— Ne şaruamen keldiñ, ker soqyr?
Ket ündemeidi. Dombyrasyn alyp, qos işekti qağyp-qağyp jiberedi.
Sonda dombyra i̇en dalada i̇erkin jaiylğan qūlandar jaily, köz jetkisiz keñ
jazira turaly, öz üiirin aianbai qorğaityn aşuly aqsaq aiğyr jöninde,
tiri pendege ziiänyn tigizbei tynyş jaiylyp jürgen juas üiirdiñ
şyrqyn būzğan adam jaiynda, adam men aiğyr arasynda bolğan aiqas
turaly syr şertedi. Dombyra bərin de jasyrmai baiandaidy.
— Toqta! Bū ne tantyğany?!—dep şart üzedi aşuly qahan küi
sarynyn.— Ajal dei me?!
— Ūlyñ öldi deidi. Öziñ de ūzamai i̇elesiñ deidi!— dep jauap
qaitarypty Ket.
— Alyñdar basyn soqyrdyñ!— dep aqyrady Şyñğys tağyndağy
tireudiñ altyn baldağyn şeñgeldep.
— Aldiiär, ajal jaily jamanatty men i̇emes, dombyra aitty. Tüz
dəstürin būzuğa bolmaidy. Atam zamannan beri jamanat jetkizgen
şabarman jazağa kesiledi. Men Joşy hannyñ şabarmany i̇emespin,
küişimin, jyrşymyn. Ajal jaiyn sağan aldymen dombyra aitty da,
özin, birinşi bolyp qaitaladyñ. Sonda jendet meniñ basymdy aluy kerek
pe, əlde meniñ dombyramnyñ moinyn üzui kerek pe?
— İendeşe, dombyranyñ kömeiine qorğasyn qūiyñdar!— dep
aiğailaidy sözden jyğylğan qahan şatyr işinde zyr jügirip, ahlap
jürip.
Jendetter «Aqsaq qūlan» küii tūñğyş tartylğan dombyranyñ
kömeiine balqyğan qorğasyn qUiady...
Qazaq dalasynyñ köptegen jigitterin ajal auzynan alyp qalğan ajal
küii aiaqtaldy. Onyñ soñğy yrğaqtary auağa siñip ketkendei i̇edi.
— Osy küi üşin han dombyrany jazağa tartty... İestimisiñ...— dep
Qūrmanğazy dombyrasyn joğary keterdi de, silkip qaldy. Işinde əlde
qandai bir salmaqty zat saldyr-saldyr i̇etti.— Būl da qorğasyn Sol
zamannan bermen qarai ər dombyranyñ işine qorğasyn tamyzady. Ajaldy
jeñgen küi i̇esten ketpesin deidi!— Qūrmanğazy aiğailap söilep tūr.—
İestimisiñ, Aqşolpan, ajaldyñ arymaqtyğy i̇emes Aldiiär atanyn, aitqany.
Ol küi qūdireti, küidiñ küşi jaily aitady. Öziñ aitşy, kenet barşa küi
tynyp, barlyq ən üzilip qalsa, qaiter i̇edi? Aldiiär ata dūrys aitady. Ony
tüsinbegen men aqymaq. Ən-küidi ajal jeñe almaidy... Beri qara, ən men
küi anau qyrandar qūsap qyr üstinde qanat qağady!
— Sen jañağy küidi mağan tarttyñ ba?
Aqşolpan odan jauap kütip, tesile qarap tūr.
— Sağan, Aqşolpanym, sağan!—dep Qūrmaş ony qūşaqtai alyp i̇edi,
mūrnyna qyz şaşynyñ köñil qytyqtar iısi keldi. Qyr gülderi men
jusannyñ jūpar iısi. Ol boiyn kernegen quanyş pen kene küidiñ dübirine
i̇eligip, kün qyzuy men qyz alauyna şarpylğandai boldy.
... İeski mazardyñ qojasy — kəri bürkitti de, jas qyrandy da
alğaşynda Qūrmanğazynyñ dabyldy küii qorqytyp, mazasyzdandyrğandai
i̇edi. İendi olar tüpsiz kök aspanda qalyqtap jürip, közderin auyl jaqtan
alar i̇emes.
Salt attylar auyl adamdaryn kiız üiler men jer kepelerden
qamşynyñ astyna alyp quyp şyğyp, Jideliniñ ortasyna, qoi qamaityn
qora janyndağy kögalğa jinap jatyr.
Birneşe kisi kelimsekterdiñ kezin ala berip, jaidaq attarğa mine qaşpaq
bolyp i̇edi, sol zamatta - aq ūstap alyp, qorşalap anda apardy. Attylardyñ
soñynda arsyldağan töbetter ilesip jür. Bir kiız üi audarylyp qalypty,
balalar əke - şeşeleriniñ i̇etegine jarmasyp azan-qazan. Biraq mazar tübine
būl dybystar jetpeidi...
Soidiğan şöp sabaqtarynyñ ūzyn köleñkesi Aqşolpannyñ betine
tüsip tūr. Ol özi i̇eki şyntağyn qūianşöpke köme jatyr.
— Tüh, mende de Uiat joq i̇eken, al sen nağyz i̇esersiñ!..
Qūrmanğazy ündemedi. Şarşap qalypty. Aqşolpandy tyñdap,
qyrandarğa qarap jatyp, köñili de sabasyna tüsken, raqat - aq.
— Biz i̇endi ajyramaimyz,— dedi ol qyzğa būrylyp.
— Joq!—: dedi qyz.— Sen anau jas qyran siiäqty dəiim jalğyz
bolasyñ. Kördiñ be, ol bizge tağy da qarap barady. İekeumizdiñ syrymyzdy
biledi.
— Əlde sen meni jaqsy körmeisiñ be?
— Jaqsy körgende qandai, basqa i̇eş bir qyz da seni mendei jaqsy
körmes!—dep kürsindi Aqşolpan omyrauyn tüimelep jatyp.— Sen
biraqta sezimniñ qūlysyñ, al sezim degen közdi aşyp - jūmğanşa. Sol sətiñ
ötse boldy, basqa adam bop şyğa kelesiñ... Men de senen basqa i̇eşkimdi
ūnata qoimaspyn... Jarar, mem qaitaiyn... Qoiyñdy jiyp al.
Aqşolpan jügire jöneldi. Auylğa aparatyn tereñ jyrağa tüsti de,
körinbei ketti.
Qūrmaş qūla tüzde jüregin jylytar jyludai saqtap, özi qaityp
kelgen künnen beri ədeii soğan dep daiyndap jürgen nebir asyl, nəzik te
aiauly sözderin süigenine aita almai qaldy...
Ol tereñ oidyñ, qūşağynda, sai qualai bytyrap ketken qoilaryn
jinap alaiyn dep keledi.
Oiyn gürs i̇etken myltyq dausy bölip jiberdi.
Myltyq auyl jaqtan atyldy.
Ol taiaudağy töbeniñ basyna jügirip şyqty.
...Tura Qūrmanğazyğa qarai börkin būlğap bir salt atty şauyp keledi.
Birdeñe dep aiğai salady, biraq sözin adam ūğyp bolar i̇emes. Qūrmanğazy
auyl jaqqa qarap tūr. Bir üi örtenip jatyr, qoiu şañ men kök tütinniñ
işinde ary-beri şapqylağan adamdar. Qūrmanğazyğa əldekimniñ jylağan
üni, itterdiñ ürgeni i̇estildi. Qaru asynğan adamdardy körip, myltyqtyñ
sol mañaidan atylğanyn tüsine qoidy.
Attyly kisi jaqyndai tüsti. Añdap qarasa, Jaqyp i̇eken. Qūrmanğazy
töbeden tömen qarai tūra jügirdi.
— Bol, Qūrmaşjan, myna atqa min de, tezirek qarañdy öşir. Auylda
Dulattyñ nökerleri men soldattary qaptap jür. Jylqyşylardy tügel
aidap əketpek. Bülik salmaq bolğany üşin bərin de abaqtyğa jabamyz
deidi. Jigitterdiñ bərin ūstap aldy. Şeşeñ kelip qūtqar dedi seni,
oilağanymdai - aq osynda i̇ekensiñ ğoi. Qaida barsañ, onda bar, əiteuir
alysyraq ket. Seni izdep jür. Men bilem ğoi, solai...— dep kərilikten
kürkildep, demin i̇entige alğan Jaqyp atynan tüsip, Qūrmanğazyny mingizdi.
Qūrmanğazy tyqyrşyğan tūlpardyñ basyn Narynqūm jaqqa būryp,
i̇erkine jibermei, tizginin tarta ūstap tūrdy da, auyl jaqqa köz tastady.
— Bol deimin! Bir pəlege ūrynarsyñ,— dedi Jaqyp aşulanyp.
Qūrmanğazy kenet auyldyñ janyndağy jyradan jügire şyqqan
kögildir köilekti qyzdy kördi. Aqşolpan ğoi. Əkesine asyğyp barady.
Atynyñ basyn auylğa būryp ap, şaba jöneldi.
— Oibai-au, qaida barasyñ?! Qait keiin...— dep sasqalaqtai aiğailap
Jaqyp qaldy.— Oi, alla - ai, osylai bolaryn bilip i̇edim ğoi!..
Qūrmanğazy atynyñ basyn örtke tirep bir-aq tartty. Aqşolpan
əkesiniñ qasynda tūr. Örtenip jatqan Zarbaidyñ üii i̇eken. Zarbaidyñ özin
alañqaidyñ arğy betindegi at bailaityn diñgekke tañyp tastapty. Jol
üstinde Zarbaidyñ şala - jansar jaraly aty jatyr. Auyl jigitteri
tügeldei qora janynda, jasauyldar men töleñgitterdiñ qorşauynda tūr.
Jeideleri dalba-dūlba, betteri men kökirekteri aiğyz-aiğyz qan. Balalar
jylap, qatyndar şulap, qaraqşylar boqtyq aityp zekirip, it bitken
şabalana ürip — u da şu...
Qūrmaş osynşama şudyñ işinen Aqşolpannyñ:
— Tezdet i̇endi. Qūtqar Zarbaidy!— degen sözin i̇estidi.
Töleñgitter i̇esterin jiyp ülgirgenşe ol dosynyñ qasyna jetip baryp,
atynan qarğyp tüsti de, arqandy qiyp jiberdi.
— Mynau Sağyrbaidyñ balasy! Ūsta!— dep aiğai saldy bir nöker.—
Myrza, kerdiñiz be! Mūnda, mūnda keliñiz...
— Atqa mini— dep Qūrmaş Zarbaidy iterip qaldy da, özi soiyldy ala
salyp, Zarbaiğa ūmtylğan bir nökerdi qalpaqtai tüsirdi, sonan soñ tağy da
i̇eki nökerdi i̇eki jaqqa ūşyryp jiberip, üşinşisin bas saldy.
Jaldamaly jasauyldarmen jağalasyp jürip i̇endi ğana baiqady. Zarbai
anadai jerde Dulattyñ balasyna jete almai jür i̇eken. Oğan ūmtyluynyñ
sebebi — sol jerde bailauly Saqyş jatyr. Biraq töleñgitter ony
ötkizbedi. Üşeui birdei jabylyp bailai bastady. Qamşymen de,
myltyqtyñ dümimen de soğyp - soğyp jiberdi. Jylqynyñ tu qūiryğynan
i̇esken qyl arqan Qūrmanğazynyñ denesin şandydy.
Işterinde Saqyş pen Qūrmaştyñ şeşesi bar, şal-şauqanyn, qatynqalaştan qūralğan top būlardy bosatpaq bop şuyldasyp ūmtylğanmen aq
naiza, kök süñgige tirelip toqtady.
Qaidan kelgeni belgisiz, əiteuir qoranyñ bir būryşynan jügirip
şyqqan Baiğazy köketailap Qūrmanğazyğa tūra ūmtyldy. Biraq Dulattyñ
öñkigen bir ūr da jyğy jelkesinen şap berip, arqadan qamşymen tartyp
jiberdi de, bir teuip topqa qaita qosty.
— Tart qolyñdy baladan!—dep Qūrmaş qalş-qalş i̇etedi. Bosanbaq
bolyp jūlqynğan saiyn qyl arqan denesine bata tüsedi. — Əi, jarymes,
küşenip kör tağy da, mümkin üzip ketersiñ şylbyrdy!..— dep
qarqyldasady töleñgitter.
Jidelige osynau beiuaqta qaidan tap bolğany belgisiz, qañğybas duana
jol üstine toqtady. Ol japa şekkenderge de, zəbir körsetuşilerge de
bağynyşty momaqan jüzben qarap qoiyp, aldyna jyrtyq şekpenin tösedi
de, i̇eki alaqanyn aspanğa jaia, bar dauysyna sala aiğailap, maqamdap dūğa
oqi bastady.
— Bismillə, il-la il-rahma-an...
Onyñ qasyna qara mūrtty töleñgit jetip bardy da, myltyğynyñ
süñgisimen qorjynyn ilip alyp, laqtyryp jiberdi. Duana oğan müldem
nazar audarmai dūğasyn oqi berdi.
— Əi, saitan, joğalt köziñdi! Ūlyma bū jerde,— dep bireu ony
myltyqtyñ dümimen türtip qaldy. Duana bet-auzymen şañ qaba qūlady.
— Astapyralla! Būndai da sūmdyq bolady i̇eken-au?! — desip şaldar
jağalaryn ūstady.
— Jap auyzdaryñdy!
Jasauyl dauysynyñ qorqynyşty da öktem i̇estilgeni sondai — tipti
bala i̇ekeş balalar da jym boldy.
Soldattar men Dulattyñ jaldamaly jigitteri auyldyñ özderi tonağan
közge tüser jyltyrağandaryn qorjyn - qapşyqtaryna toltyra bastady.
Qūrmanğazynyñ qasyna Dulattyñ balasy Myñbai keldi.
— Hal neşik, qaraqşy? İendi bərine de jauap beresiñ. Atqa da. Əli
jyndanğan joqpysyñ? Türiñe qarağanda qūianşyq siiäqtysyñ. Ha-ha...—
dep ol jūqa i̇ernin jymyryp, közin syğyraita küldi.— Küiiñdi mağan bügin
keşke tartatyn bolasyñ. Özen jağasyna üi tiktirip, qyzoinaq jasaimyn,
mine, sonda tartyp beresiñ,— Ol jalt būrylyp Zarbaiğa qarady.—- Al
qyzoinaqqa seniñ qaryndasyñ barady! Qūmarymdy bir qandyraiyn. Bizdiñ
osynda keluimizge de, būnda soldattarymdy əkeluge de, əkemniñ
tynyştyğyn būzuğa da sebepker bolğan sen i̇emespisiñ! Sol qylyqtaryñ
üşin qaryndasyn, mauqymdy basady. Menen keiin nökerlerdiñ de qūmaryn
qandyrady!.. Qalai qaraisyn, būğan? Sağyrbaidyñ balasy i̇ekeuiñdi irgege
bailattyryp qūiam. Sonda tūryp meniñ Saqyşpen aradağy əñgime nazymdy tyñdaityn bolasyñdar. Al Sağyrbaidyñ i̇esuas ūly qūlaq
qūryşymyzdy küimen qandyrady...
— Haiuan!— dep qyryldady Zarbai.— Odan da i̇eltir meni. Time
qyzğa!
— Tüu, zəremdi ūşyrdyñ ğoi,— dep keketti Dulattyñ balasy.
— Aidañdar bərin qosqa! Al myna i̇ekeuin bölek arqandap, qūrmetpen ap
jüriñder,— dep būiyrdy ol Zarbai men Qūrmanğazyny körsetip.
... Zarbaidyñ üii janyp bituge taiau, ainalağa qoiu da aşy tütin
taratqan kiızderi ğana byqsyp jatyr. Şaşylğan şüberekterdi timiskilep
duana jür.
Borodino tübindegi şaiqasta körsetken i̇erligi üşin syiğa alğan ūzyn
myltyğyna süienip, anadaida tūrğan Aldiiär kəriiäny baiqady
Qūrmanğazy. Zarbaidyñ aty öleiin dep jantalasyp jatyr. Januardy
qinalmasyn əri aram ölmesin dep, şal kezdigin aldy da, bauyzdap jiberdi.
Sosyn pyşağyn şöpke sürtip, qaitadan qynyna sap qoidy. İeşkimge
būrylmastan auyldyñ şetine qarai aiañdai jürip ketti. Jendetter
Aldiiärğa alaqtap qarap qūiady, biraq būiryq bolmağan soñ i̇eşqaisysy
özdiginen bata almai tūr.
— Patşany öz közimen körgen adam. Odan krest pen myltyq alğan,—
dep tüsindirdi jasauyl töleñgitterge.—- Jəñgir hannyñ özi de būğan syiqūrmetpen qaraidy.
— Myrza, jolğa bəri de daiar,— dedi ol Myñbaiğa. Balalarymen
qoştasqan qatyn-qalaş şulap qūia berdi.
— Tartyñdar. Ana sūludy özim ap jürem. Kəne, əperip jiberiñder!
Bir nöker Saqyşty köterip əkep, Myñbaidyñ aldyna köldeneñ öñgerte
berdi.
— Keşke jolyğarmyz,— dedi Myñbai Qūrmaşqa, əbden əlsirep qalğan
Saqyşty özine qarai qos qoldap tartqylap jatyp. Qyzda dauys şyğaryp
jylauğa da şama joq i̇edi.
— Aldiiär ata, qūtqaryñyz Saqyşty!— dep aiğailap jiberdi Zarbai.
Qūrmanğazy i̇ekeuin ūzyn arqannyñ bir ūşyna bailap, dedektetip atpen
süirep bara jatqan bolatyn.
Aldiiär toqtap, artyna būryldy. Zarbaidyñ dausy ony kireli-şyğaly
i̇eseñgiregen həlden ūiatyp jibergendei boldy. Jideli jūrtynyñ
jendetterge jaudyrğan qarğysyn i̇estidi. Qūrmanğazyny kerdi, sosyn
közqarasyn Myñbaiğa audardy.
— Toqta! — dedi Aldiiär aiğailamai, biraq zildi de öktem ünmen.—
Şeş Qūrmanğazyny, bosat Zarbaidy qaryndasy men i̇ekeuin. Öş alğyñ
kelse, qorlama, maidanğa şyq. Tiiüşi bolma qyz balağa. İerkek üşin apaqaryndasty qūian jürek qorqaq qana jazğyrmaq...
— Aqsaqal, öz biligiñiz öziñizge, mağan keregi joq. Barymtany oilap
tapqan men i̇emes, özderiñ, şaldar. Qyz meniki. Bir tün ne istesem de özim
bilem. İerteñ qūia beremin...
— Time deimin oğan...— dep Aldiiär zildene qaitalady. Biraq Myñbai
onyñ sözine qūlaq aspady. Toqtamai kete berdi. Aldiiär selt i̇etpesten
soñynan tünere qarap biraz tūrdy. Sosyn myltyğyn jailap köterip,
şaqpağyn tekserip aldy da, serippeni basyp qaldy...
Osymen Jidelide bügin myltyq i̇ekinşi ret atyldy. Soldat atqan
birinşi oq qaşpaq bolğan Zarbaidyñ astyndağy atyn öltirdi.
İekinşi oq Myñbaiğa tidi.
Aldiiär tütini būrqyrağan myltyğyn aspai-saspai tömen tüsirdi.
Töleñgitter ədepkide sasyp qaldy. U-şu men jylağan ünder de tyiyldy.
Ainala kenet qūlaqqa ūrğan tanadai tynşi qaldy. Dulattyñ balasy i̇erden
köterilip, būlğaqtai şalqalap bardy da, yñq i̇etip, şañdaq jolğa jalp i̇ete
tüsti. Saqyş öñgeruli qalpy i̇er üstinde qaldy. Nökerler topyrlasyp
myrzalarynyñ denesine qarai jügirdi.
— Şap, şap!— dep aiğai saldy, i̇esin jiğan jasauyl Aldiiärdy
körsetip.
—• Oğan timeñder degen. Moinyndağy i̇erligi üşin patşadan alğan
nagradyn körmeimisiñ!-— dedi bir töleñgit.
— Kerseteiin men oğan nagradtyñ kökesin! — dep jasa¬uyl qylyşyn
jalañdatyp suyryp aldy.
— Öi, aqymaq, qūia tūr, töleñgitter - aq!..— dep i̇ekinşi jasauyl oğan
toqtau aitty.
Myñbaidyñ ölgenine közderi jetken soñ nökerler qanjarlaryn
qyndarynan suyryp -suyryp, Aldiiärdy qausyryp qorşai bastady. Būğan
deiin ünsiz tūrğan auyl aqsaqaldary kömekke ūmtyldy.
Baidyñ jaldamaly jendetteri men Jideli tūrğyndary betpe - bet
maidandasty. Jaldamaly jasaqtyñ töleñgitteri tūtqyn jigitterdi
qorşaudan şyğarmai, ūrysqa syrttan ünsiz ğana köz salyp tūr.
— Öi, töleñgit bolmai ketkir öñşeñ i̇ezder,— dep bas jasauyl tisiniñ
arasynan ysyldap, yzalana söileidi.— Qausağan şaldardan qaimyğyp...
Özderin temir sümbemen şyqpyrtar ma i̇edi, şirkin!..
Nökerler şaldarğa ūrandap tiıp, jan-jaqqa bytyrlatyp qua bastady.
Osy kezde Baiğazy baiqausyz, Qūrmanğazy men Zarbaidyñ janyna jügirip
baryp, qyl arqandy qiyp jiberdi. Zarbaidyñ zor dausy sañq i̇etti.
— Jigitter, soğyñdar, qarularyn tartyp ap tiıñder!
Kenet saqyldağan aşy külki i̇estildi. Söitse duana i̇eken. İeki közi qypqyzyl bop, ainalyp ketken. Myñbaidyñ öligin şyr ainala sekeñ qağyp,
aiğailap jür:
— Dulatqa būl syi i̇eken, Dulatqa būl syi i̇eken!..
Būdan əri ony i̇eşkim tyñdamady... Zarbaidyñ ūranyn i̇estigen
tūtqyndağy jigitter küzetşilerine tap berdi. Betaldy bytyrlap myltyq
atyldy. Ainala oq ysqyryp, azynağan attar aspanğa şapşydy...
Jendetterdiñ bireui Aldiiärğa tönip-aq qalyp i̇edi, biraq myltyğyn
auzynan ūstap alğan qart anany dümimen ūryp ūşyryp jiberdi. Sol sətteaq bir jauyz ony tu syrtynan semsermen osyp ötti.
Töleñgittiñ semserin tartyp alğan Zarbai jendetterdiñ qalyn, tobyna
qoiyp ketti.
Aqşolpannyñ əkesi — qolynyñ i̇ebi joq, alpamsadai qara küş iesi
Janpeiis tüieşi Aldiiärdy jaralağan sūmdy ūstap alyp, qolyn būrap
qalyp i̇edi, ananyñ i̇eki közinen jas parlap, qolynan qylyşy tüsip ketti.
Janpeiis ony tik köterdi de, anadai jerge atyp jiberdi. Sosyn qylyşty
tizesine salyp, byt-şytyn şyğaryp şöpke laqtyrdy. Jaraly Aldiiärdy
bylaiyraq alyp şyğyp, əielderdiñ qolyna berdi de, Janpeiis qyzyna
qarai jügirdi. Aqşolpan at üstindegi Saqyştyñ qolyn şeşip, i̇endi i̇ekeui
birigip bir tasağa qarai qaşyp barady i̇eken. Soñdaryna tüsken i̇eki nökerdi
Qūrmanğazy soiylymen jasqap, jolatpai jür. Janpeiis aiaq astynda
jatqan bir tərteni jūlyp aldy da, qos nökerdi jauyrynnan qabattai ūryp,
jalp i̇etkizdi. Saqyşty Qūrmaştyñ şeşesi qūşağyna ala berdi.
Aman qalğan töleñgitter qaita sap tüzep, alğa ūmtyldy. Jigitter keiin
şegindi. Aiqas bolğan jerde jaralylar men ölikter qaldy. Jan dausy
şyqqan qañğybas duana qylyş jüzinen būltalaqtai qaşyp jür.
— Oqta myltyqty!—dep zekirdi ağa jasauyl. Aldiiär men Saqyşty
qoltyqtarynan demegen Jideli auylynyñ ülken-kişisi ürkerdei
şoğyrlanyp oryndarynan tūrdy.
Biraq «at» degen əmirdiñ ornyna basqa aiğai i̇estildi:
— Ua, bol! Tezdet! Oibai-au, kep qaldy analar! Tura osynda kele
jatyr!
Taiau töbelerdiñ artynan qoldarynda kezene ūstağan naizalary, qaiqy
qylyştary men semserleri, şoqparlary bar bir top jylqyşy: «Əruaq!
Əruaq!» dep ūran salyp, qarabarqyndap qaptap keledi i̇eken. Birtalaiy at
üstinen qoramsaqqa qol salyp, sadaqtaryn kötere bastapty. İeñ aldynda
qūla qasqa aiğyrğa mingen kireukeli jigit ūşyryp keledi. Ol Nūian i̇edi,
Sarman men Stepan da körinedi. Zarbai men Qūrmanğazy olardy birden
tanydy.
Töleñgitter jol boiynda tym-tyraqai qaşyp barady. Jalañ aiaq duana
aspanğa jūdyryğyn tüiip, soñdarynan qarqyldai küledi.
— Uə, alla, Əzireiil qaşyp barady. Ha-ha-ha!
Anadaida oqşau top bolyp, attarynan airylğan, qaru-jaraqsyz on
töleñgit bailauly tūr.
— Sender i̇elge jasağan qorlyqtaryñ men zorlyq-zombylyqtaryñ üşin
tap osy arada darğa asylasyñdar! — dedi Nūian jendetterge, aşuyn əreñ
basyp.— Joq! Toqtai tūryñdar. Aldiiär atağa jügineiik, töreligin özi
aitsyn. Senderge bügin ükimdi sol kisi şyğarady...
... Aldiiär aq kiızdiñ üstinde qansyrap jatqan. Şaldar men jigitter
kiızdi aqyryn ğana süiretip, qabat-qabat şi tösegen keregeniñ üstine saldy
da, Aldiiärdyñ basyna özderiniñ şekpenderi men tymaqtaryn jastap,
iyqtaryna salyp, alyp jürdi. Janpeiis pen Zarbai kəriiänyñ basy men
keudesin aqyryn süiemeldep keledi.
Nūian Aldiiärdyñ aldyna jügine qalyp:
— Ata, analar sizdiñ kesimiñizdi kütip tūr,— dedi ol jendetterdi
nūsqap. Ülken kisiler men əielder közderine jas aldy. Jigitterde oñ sol
joq, qanyn işterine tartyp, sūp-sūr bop tūr.
Aldiiär kezergen i̇ernin jalady da, Nūiannyñ betine tesile qarap jatyp,
i̇estiler-i̇estilmes ünmen:
— Atyñ kim, batyrym? —dep sūrady.
— Nūian.
Aldiiär atanyñ əli ada bolyp barady. Janpeiis auzyna bir jūtym
qymyz tamyzğan boldy. Qart közimen qymyzyñdy tart dep işarat bildirdi
de, auzyna syimai, köntiıp isip ketken tilimen kebirsigen i̇ernin tağy bir
jalap qoidy.
-— Jaqsy i̇eken, şyrağym... Jiber olardy... Aumin.
-— Stepan, şeş qoldaryn. Jigitter attaryn qaityp beriñder.
Oryndaiyq Aldiiär atanyñ, aitqanyn,— dedi Nūian.
Aldiiär bolar-bolmas qana külimsirep qoidy, jüzinde baisaldy salauat
bar. Tağy da birdeme degisi kelip i̇edi, biraq ülgirmedi. Moiny bosap, kezi
aşyq küiinde jürip ketti. Janpeiis kürektei alaqanymen aqyryn ğana
sipap, janaryn japty. Aldiiärdyñ öñi quqyldanyp, saqaly siiäqty kökşil
sūrqai tüske i̇endi.
— Qoş bol, ardager! —dep solq-solq jylady Jaqyp.— İe-i̇e, ömir
degen osy da. Bilem, bilem, solai...
Aldiiär atanyñ denesine aq şapan jauyp, üstin kögildir jeleñmen
bürkep tastady. Jigitter omy sol qalpynda iyqtaryna salyp, öz üiine
alyp keldi. Borodino myltyğy qasynda jatyr. Aldiiär ony bireuge arnap
ūstata almai ketti, mümkin, laiyqty jigit tappağan şyğar. Sondyqtan da
qazağa ūşyrağan batyrdyñ būl qaruy molada da qasynda jatuy kerek.
Basqa i̇eşkim jylamady, dauys salmady. İeñ aiağy jarymes duana da
tynyş otyr. Aldiiär bostandyq əperip, Stepan qolyn şeşse de, ne öz
tobyna, ne auyl adamdaryna qosylmai, anadai oqşau tūrğan i̇eki nökerdiñ
janynda otyr duana. İeşkim olarğa qatu söz aitqan joq, ses qylğan joq.
Birneşe töleñgit ketip qalğan, basqalary əli tūr.
— Toqtai tūryñdar, satqyndyqtaryñnyñ sazaiyn tartarsyñdar əli-aq!
— dep kijinip ketti əlgiler.
Baiğazy aiaq astynda şaşylyp qalğan jebelerdi terip jür. Dulattyñ
jigitterine odyraia qarap qūiady.
— Nege ketpeisiñder? Dulattan qorqasyñdar ma? — dep sūrady Sarman
tūtqyndardan. Jauap qaitpady.
— Bizben birge qalğysy keletinder i̇el qorğauğa tiıs. Pəlen ru, tügen ata
dep bölispei, bir jeñnen qol, bir jağadan bas şyğaryp, Dulat pen
Aqbaiğa, hannyñ özine qarsy şabuy kerek,— dedi Sarman.— Kelisseñder,
qarap tūrmañdar. Jol qamyna kömektesiñder mynau jūrtqa.
Töleñgitter jigittermen birge tüie qomdauğa ünsiz kirisip ketti. Duana
attyñ öligine qonbaq bolğan qarğalardy qua jöneldi.
Būl tüni Jideli auyly ūiyqtağan joq. Aldiiärdy qoiyp, adal ūldaryn
qara jerge bergennen keiin köşuge daiyndaldy.
Tan, atqanşa ot jağyldy. Jolğa dep i̇et asyldy, mesterge su, airan,
qymyz toltyryldy. Sandyq tübinen tot basqan kireukeler, qanjar semserler şyğarylyp, ūsta dükenderinde naiza i̇egeldi. Əielder köz
jastaryn jūta otyryp, i̇erkekterdiñ kiımin jamady. Nūiannyñ jigitteri
tüni boiy attan tüspei, qarularyn tastamai, auyl küzetti.
Tün süttei appaq i̇edi. İt timegen qalpy qatyp qalğan qandy qaqtarğa
tolyq ai jarqyrai tüsip, şağylysyp tūr. Mañ töbetter qūiryqtaryn
būlğamaidy, süiek sūrap jylmañdamai, tūmsyqtaryn aiaqtaryna tirep,
dürdiıp jatyr. Kündiz olar töleñgitterdiñ attaryn tirsekterinen tistep,
arsyldap ürkitip, ielerimen birge qan maidanğa qatysqan bolatyn. İendi
qazir auylğa töngen qater būltyn aldyn ala sezgendei, tūmsyqtaryn tüngi
aspanğa köterip, aqyryn ğana yñyrsi qyñsylap qūiady Auyl jaqtan
şyqqan qannyñ isin alystan sezse de, jaqyndauğa bata almağan
şiebörilerdiñ şulağan üni əlde qaida qūm arasynan talyp jetedi...
Nūian men Zarbai Sarmannyñ qaraşa üiinde İsatai men Mahambetke
aparatyn jol tañdap, daulasyp otyr. Qūm basyp ötu kerek. Sondyqtan
Zarbai qūdyq qualai jüretin i̇eski. keruen jolmen ketelik deidi. Aqyry
Nūiandy Sarman qostady da, i̇ekeuiniñ sözi ötip ketti: sudy osy aradan,
Jideliden jetkilikti ğyp qūiyp alyp, jolsyzben tura tartqan jön.
Bar jaidy kelisip, tynyştyq ornağan soñ jūrttyñ bəri de i̇erteñgi
joryq jaily, tuyp-ösken oşaqtan aiyrylatyndyqtaryn oilap mūñğa
batty. Nūian qaitkende auyr oidy seiiltip kep köñilin köteru üşin İsatai
men Mahambet sarbazdarynyñ köktemde Qarauylqoja sūltandy qalai
şapqanyn baiandap otyr. Qazir sūltannyñ barlyq jeri kedei auyldarğa
berilgen...
Alqa bastağan bir top əiel jañadan mes, şanaş tigip, olardy tazalap
juyp, ürlep kerip, būlaq suymen toltyruğa kiristi. Aqşolpan özi siiäqty
qyzdarmen birge moinynan iın ağaşy tüspei, su tasyp jür.
Tün jarymynda ğana jūmys azdap saiabyr tartyp, Qūrmanğazynyñ
dombyrasyna ün bitti.
Küni boiğy körip - bilgeni — alğaşqy mahabbat alauy, armanda ketken
bozdaqtar azasy, tūñğyş jeñistiñ şeksiz quanyşy, Aldiiär marqūmnyñ
aitqandary — osynau qym-qiğaş, şytyrman, asqaq əserlerdiñ əmbesi
jiylyp kep jaña küige saiğandai. Mañtöbetter de mañqyldap ürgenin
qoiyp, tynyş jatyr. Tün qarañğylyğynyñ qūşağynan köleñkedei
köleñdegen dybyssyz duana şyğyp, ot basyna, Qūrmanğazynyñ aiaq
jağyna kelip otyrdy. Jidelilikter jağyna şyqqan Dulattyñ nökerleri
de otqa jaqyndady. Duana əlgilerdi asasymen türtip qap, saq-saq külip ala
jöneldi.
— Tynyş otyrşy - i̇ei, allanyñ qūly, tynyş! — dedi oğan Janpeiis
zili joq, juan dauyspen.
— Men duana i̇emes, dəruişpin Ğirattan kele jatyrmyn jəne de būndai
küidi būryn-soñdy i̇estisem būiyrmasyn,— dedi jalañaiaq jahankez. Osy
aradan i̇etip bara jatqan Nūian dəruiştiñ betine üñile qarady. Osy adamdy
bir jerde körgen siiäqty ma, qalai? Biraq şal teris qarap ketti.
«Qaraqypşaq Nūiannyñ özi. Qūdaiğa şükir»,— dep sybyr i̇ete tüsti de,
duana qaitadan sylqyldap küle bastady. Nūian biraz tūrdy da, būl duanany
tanymaidy i̇ekem dep, tüie qomdap jatqan jigitter jaqqa qarai ketti.
Jalyn laulai tüsti. Qarañğylyq ta ottan alysyraq ketkendei.
Köpşilik Qūrmanğazynyñ küiin ūiyp tyñdap qalypty.
Jideli tūrğyndary Qūrmanğazynyñ jaña küiin, azattyq jolyndağy
küreske bastaityn jaña serpin — «Serper» dep atady...
Tañ qylañ bere şaldar tañğy namazğa jinaldy. Olar şeiit bolğan
bozdaqtardyñ, mynau köp tebeniñ astynda qalyp bara jatqan atababalarynyñ əruaqtaryn i̇eske alyp, tuyp-ösken Jidelimen, onyñ bal būlaq, sai-salasymen qoştasty, aldağy ūzaq ta qiyn jolda, bolaşaq
aiqastarda alladan demeu sūrap jalbaryndy.
...Şyqqan kündi Jideli kerueni şalğaidağy qūm işinde qarsy aldy.
Alda, jandaryna alpamsadai Janpeiisti i̇ertken Zarbai men Nūian ketip
barady. Artta, keş soñynda, top jigitpen Sarman, Qūrmanğazy men Stepan
keledi. Būlar Jideli tūrğyndaryn i̇elsiz şölmen ainaldyryp, qūm
şağyldaryn kese i̇etip, İsataiğa bastap barady. Janpeiis atadan qalğan
i̇eski qūdyqtardy jaqsy biledi.
Əielderdiñ sūñqyldağan joqtauyna terbelip, qalyñ qūmnyñ qūlazyğan
qūba tösine boilai kirgen būl keruen ūzyn - aq. İel basyna tüsken azaly
künderde de, tuysqannan aiyrylğan qaraly künderde de qazaqtardyñ
qasynan i̇eki i̇eli qalmaityn zarly joqtau siiäqty şerli ənniñ yrğağy da
tüie adymyndai aqyryn, baiau. Būl jyrda tuğan jermen qoştasu ğana
i̇emes, jan,a joryqtyñ ūrany jatqandai.
Qa-ra tau-dyñ ba-sy-na-an
Köş ke-le-di -a-a-a-a-o-o-o,
Keş-ken sai-yn bir tai-la-aq
Bos ke-le-di -a-a-a-a-o-o-o
İe-lim-ai, i̇e-lim-a-a-ai!..
Ai-ryl-ğan tu-ğan jer-de-i̇en
Qiyn i̇e-ken a-a-o-o-o
Möl-til-dep qa-ra köz-ge-i̇e-i̇e-i̇e
Jas ke-le-di-a-a-o-o-o
İelim-a-ai, i̇e-lim-a-a-ai!..
Əuei jel ən əuenin qağyp alyp, jürek syzdatar, aiauly da asyl
sezderin, şalqar dariiädai keñ tynysty sarynyn qūm üstinde qalyqtata
ūşyrady, köz jetkisiz darqan dalağa damylsyz şaşady. Aldiiär atanyñ
atyn jetelegen qañğybas dəuriş te sol ənniñ qaiğyly da qansar mūñyn
anau özi ketip bara jatqan köne sürleude alys saparyna birge arqalağandai
i̇edi. Ol Atyrau boiyna tura tartty da, Jideli köşinen qiystap bölinip
ketti.
Al Jideli jazyğynyñ qojalary — qos qyran i̇ertesinde tañ bozara
ūianyp i̇edi, auyldy köre almady. Mazardai qañyrağan üiler ğana qalypty.
Tek sonau alystan köp adamnyñ qosylyp jylağan qaiğyly üni i̇estiledi.
Əlgi şermende dybys Tas ormannyñ tañğajaiyp küiindei qūdiretti guilge
ūlasyp barady...
ÜŞINŞI BÖLIM
Han ordasynda. Qiğaştağy jeñis.
Şustikovpen kezdesu. İsatai asyqpady.
Qūrmanğazy men Şerniiäz.
Tökeniñ ölimi. Satqyndyq. Tastöbe qyrğyny.
Işki ordanyñ tört qūbylasyn teñ jailağan köp rudyñ, batys pen
şyğystağy, tüstik pen teristiktegi taipalar men ūlystardyñ sūltan,
bileri qamal qaqpasynan top-top bolyp kirip jatyr. Bəriniñ de attary
qara terge tüsken, qastarynda mūzdai qarulanğan saqtağyş sarbazdary
bar. Köterilisşilerdiñ kekti qylyşynan auyldaryn da, mal-mülkin de
tastap qaşqan üreili, abyrjuly bailar da qorğan izdep osynda keledi. Han
ordasyna jetisimen olar aldiiärdyñ aldynda jəne general-gubernator
Perovskiidiñ liniiälyq bekinisterden osynda Jəñgirmen söilesu üşin
jibergen ofitserleriniñ aldynda qūraq ūşyp, qūrdai jorğalaidy.
Qai-qaisysy da hannan senimdi küzet sūrap alsam deidi.
Jasqūsqa aidalğan qoi men jylqyda da i̇esep joq. Bailar qaru-jaraq
pen küzetti qalaida molyraq aluğa tyrysyp, būl üşin maldy da, aqşany
da aiar i̇emes.
Qamaldy qorşağan biık qorğannyñ syrtyndağy tereñ ordan ərirekte
aşa ağaştardan kedergiler qadalyp, han qonysynyñ ainalasynda küzet
küşeitildi.
Han saraiynyñ artynda jük tüsirilip jatyr. Üi-üidiñ arasynan jaña
ğana tigilgen şatyrlar men jappalar körinedi, kögal - kögaldarda ağa
sūltandardyñ i̇eñseli aq üileri boi kögerip qalypty. Ūzynnan-ūzaq taqtai
kazarmalar men jerkepeler jaldamaly töleñgitterge toly.
Orda būrynğy sən-saltanaty men təkappar tynyştyğynan aiyrylğan.
Kəzir ol aranyn, Uiasy siiäqty gu-gu i̇etedi. Bailar alğaşynda şatyrlaryn
qaida tigerin bilmei, özara kerildese berse, i̇endi ərqaisysy öz ruynyñ
osyndağy ökili —- uəzir - bilerdiñ töñiregine toptasa bastady.
Şerkeş ruynyñ i̇en, kəri biı Mūfattyñ ainalasyna külli Şerkeştiñ
igi jaqsylary, malynyñ köptigimen dañqy şyqqan noğaily ruynyñ
keñesşisi — Şombal bidiñ baqşasyna noğaily juandary, Beriştiñ
aqsüiekteri — Balqy Qūdaibergenovtiñ janyna, baibaqtylar —
Qūnajannyñ alaştar — Baitoqtyñ, qyzylğūrttar — Tataidyñ mañyna,
tobylar, tamalar, keteler men kerderiler Kendibai bidiñ töñiregine
toptasty...
İısi būrqyrağan küzdiñ qoiu sary qymyzy sabadan tegenelerge, odan
keselerge qūiylyp jatyr. Dalanyñ jese toiğysyz barşa dəmi — qazy
men jaia, jent pen bauyrsaq, dəmdi qūrt, tətti irimşik, qūs i̇etinen, balyq
pen qoi i̇etinen istegen türli tağam, jemis-jidek, tətti - şeker tügeldei
ordağa qarai keruen - keruenimen tartyluda. Bailardyñ bəri de syqiyp
əskerşe kiınip alypty. Jambastarynda kümistegen, asyl taspen
əşekeilegen almas qylyş, ūzyn moiyn tapanşa. Sony azsynğandai qaitaqaita Jəñgirdiñ tañdauly jasağyna baryp, soğys qūraldary men qarusaimandaryna qyzyğa köz jiberedi. Taiaudağy patşa bekinisterinen hanğa
kömekke kelgen töleñgitter men qazaqtardyñ qaruy köterilisşilerdiñ
qolyndağy şoqpar - naiza, semser siiäqty jūpyny jaraqtan əldeqaida
aibarly da qorqynyşty i̇edi. Sondyqtan olardyñ özderi de aiaqtaryn
alşañ basyp, senimdi jür...
Degenmen han əskeriniñ jüzbasylary da, ağa sūltandar da əldenege
qobaljuly. Ordağa sarbaz keginen qaşyp, pana izdep kelgen qauymdy būl
da üreilendiredi.
Asylynda, būl mazasyzdyq bai auyldaryn sonau köktem künderinde-aq,
İsatai men Mahambet hannyñ qaiyn atasy, aldiiärdyñ üş əieliniñ bireui
— Sūlübübiştiñ əkesi qūdiretti ağa sūltan Qarauylqojanyñ əskerin
talqandağan kezde-aq jailağan bolatyn.
Kedei auyldyñ şabarmandary Qarauylqojanyñ jeñilgendigi jaily
habardy bir üiden i̇ekinşi üige i̇ekilene şapqylap jürip jariiälady.
Qaptağan alaman w quanyştan jyndanyp keterdei bolyp naiza men
soiylğa jarmasty. İel auzynan Mahambettiñ jalyndy jyrlary tüspeitin
boldy. Aqyn bitken qiiäly Qiğaştağy şaiqas pen İsatai batyrdyñ jeñisi
jaily jyr tolğady.
Keibir janpezer jarşylar tipti han ordasyna keluden de
qaimyqpaidy. Olar aldiiärdyñ qaramağyndağy ken, alqaptyq o jer, bū
jerinen bir jylt i̇etip, han malailarynyñ, qara halyqtyñ arasynda
sarbazdardyñ jeñisti joryğy jaily habar taratady. Solardyñ bireui osy
keşe ğana ainalasyna bir top adamdy jiyp alyp, Mahambettiñ öleñin
aityp tūrğan jerinen ūstaldy.
... Aq kiıktiñ orğytyp.
Jügirmegi maidandy,
Batyr bolmaq oidan - dy.
Aiğailasyp jauğa ti,
Təñirim biler, jigitter,
Ajalymyz qaidan - dy?!
Būdan soñ əñgime arqauy Qarauylqojanyñ İsataidan masqara bop
jeñilgen jaiyn aityp ketedi i̇eken.
... Ata qonystarynan sūltandar aidap şyqqan kedei auyldyñ jigitteri
İsataidyñ qol astyna nauryzdyñ bas kezinde - aq jinala bastağan
bolatyn. Mahambettiñ keñesi boiynşa batyr öz jigitterin alysty jaqyndy auyldarğa şaptyryp, qonys -jaiylymdardy bailarğa
bermeñder dep jar saldy.
Al nauryzdyñ aiağyna taman İsatai qol astyna pana sūrap köşip
kelgen i̇eñ kedei auyldardy Qiiäly Qiğaştyñ jağasyna qondyrmaq boldy.
Qiğaş özeni İedilden bölinip şyqqan soñ kəri Kaspiidiñ uysyna
tüspeiin degendei būltalaqtai būrañdap, qyrğa qarai, Narynqūmğa qarai
qaşady, Teñiz - köl dep atalatyn bölşek-bölşek ūsaq kölderge qarai
tartady. Tegi, bytyrap jatqan myna kölşikter de, atyna qarağanda bir
kezde ülken teñizben jalğas bolyp, keiinirek bölinip qalğan tərizdi...
İsataidyñ əlgi oiynan habar alğan Qarauylqoja sūltan Qiğaş sonyñ
jerinen ağady, köterilisşilerge tosynnan tiısip, talqanyn şyğarmaq
bolady, söitip bülikşil auyldardy qūm işine türip tastap, basşylaryn
hanğa ūstap berudi maqsat qylady. Qarauylqojanyñ būğan küməni joq i̇edi.
Öitkeni Jəñgir han oğan bes qaruy saima-sai töleñgitterin kömekke
jibergen bolatyn. Būl arada sūltannyñ oiy han müddesimen ğana i̇emes,
general-gubernator Perovskiidiñ köksegen armanymen de dep tüsken-di.
Sūltan jasağy Qiiäly-Qiğaşqa jetisimen qorğanysqa sailanğan
auyldy kördi. Barar joldyn, bəri de jabyq. Ötkeldiñ, arğy betinde i̇eki jüz
atty sarbaz tūr. Segiz jüzge — i̇eki jüz. Olardyñ arğy jağy —
qūmyrsqanyñ ileuindei jypyrlai qonğan kep üi, İsatai men Mahambetke
pana izdep kelgender. Saidyñ tasyndai iriktelgen myna i̇eki jüz jigit
bolmasa anau üilerdiñ şañyrağyn bir demde - aq ortalaryna tüsirip, örtep
jiberuge bolar i̇edi. Sarbazdar mūzdai temir qūrsanğan bolat batyrlardai
sūsty - aq. Kireukeleri men qalqandary jalt - jūlt i̇etip, at üstinde
oinaqşyp jür...
...İsataidyñ arystandaryn körgende sūltanda zəre-qūty qalmady,—
dep qissa jyrlağandai jeldirmelete soğady jarşy.
... Izdegen jauy biz bolyp,
Jau qarasy körindi,
Jiylğan əsker bilindi...
İsataidyñ sol künde
Aqtaban aty astynda,
Dulyğasy basynda,
Zyğyrdany qainaidy...
Būl sözderdi i̇estigende Jəñgir han qūldarynyñ, közderi jainap şyğa
keldi.
— Ua-a-ah degen! Batyr-ai, ə!
— Aita ber, ait!..
— Öi, sodan keiin ne bolğanyn tyñdasañdarşy.
Sūltan batyrlardy qamauda qūrtpaq bolyp, əskerine qosty ainala
qorşauğa būiryq beredi. Segiz jüz soldat pen töleñgit İsatai qosynan
şyğar joldyñ bərin bitep tastaidy.
— Qaqpanğa tüsken tyşqandai bop qyrylady būlar,— deidi
sūltannyñ ūly horunjii Kökbolsyn.— Sonda Qiiäly- Qiğaştyñ suyn
qyzyl qanğa būiaimyz...
Sol keşte kün qyzaryp batty,
Qūstar ünsiz sazaryp qapty.
Sūltan qosy köp ot jaqty...
Köterilisşiler qosy tynyştyq qūşağynda. Aily tün. Salqyn - aq.
Alystan qorqau qasqyrlardyñ ūlyğan üni keledi, şamasy, qyrğyn
bolaryn sezedi - au sūmdar!..
Aq şatyrda i̇eki iyğyna polkovniktiñ altyn zerli epoletin qadağan
sūltan otyr. Horunjii Kökbolsyn, Baibaqty ruynyñ starşyny Jünis
üşeui jaña soiğan qūlynnyñ jūp - jūmsaq jas i̇etin jəukemdeuge kirisken.
Əskerlerge qymyz da mol jetkizildi.
— Kütip qaitemiz. Tañerteñ özderi berilmese, tüske jaqyn tize
büktiremiz! — dep küiinip otyr Kökbolsyn.— Qūdai aqyna, əke, bir jolğa
seniñizşi bizge, i̇erteñ tüske taman jaularyñyzdyñ basy aiağyñyzdyñ
astynda jatady, al Mahambettiñ tilin öz qolyñyzben kesetin bolasyz!
— Jaraidy, bilgeniñdi iste. Biraq qalğan basşylaryn tügeldei tiri
əkelesiñ mağan,— dedi sūltan, bolaşaq jeñisine aldyn ala masaiyp.
Töleñgitter de köñildi, dumandatyp jatyr, tün de olarğa jaryq siiäqty.
Al köterilisşiler qosyn qūlaqqa ūrğan tanadai tylsym tynyştyq basqan,
jyltyratyp birli-jarym ottary da meñireu tünniñ qapas qarañğylyğymen
jaryp öte alar i̇emes. İtter de aqyryn-aqyryn qyñsylap qūiady.
Besikterinde böleuli jatqan balalar da közderi baqyraiyp ünsiz jatyr...
Sūltannyñ qalyñ qoly tañ qylañ berip, şyğys jaq araiğa malyna
bastağan kezde ğana tynyştaldy.
Tap osy sətte,— dep jyrlaidy jarşy,—• qara jer silkinip qūia berdi.
Sūltan şatyry selk i̇etip, dauyl ūrğandai qaltyrai jöneldi...
İesteri şyqqan töleñgitter birin-biri soğyp attaryna jügirdi. İeşkim de
myltyqqa oq-dəri salyp ülgirmedi.
Ötkelden zaulai ötken sarbazdar töleñgitterdiñ qaq ortasynan kep tidi.
İeki jüz i̇erdiñ i̇ekpini sūltanğa myñ san qoldyñ dümpuindei körindi!
Qorğauşy nökerleri ony atyna əreñ mingizdi. Jünis jasauyl börikken
qoidai byt-şyty şyqqan töleñgitterin qaita toptastyryp, anau
jaujürek jigitterdi qorşap almaq bolyp jür, kes-kestep aldarynan şyğa
beredi... Alaida, jol kespese de, qaşaiyn degen jigit joq, ūiqysyz i̇etken
tünnen, aşu-yzadan i̇eki kezderi qyp-qyzyl bop qantalap ketken jigitter
ünsiz şabysyp, aspai-saspai aiausyz alysyp jür. Türleri jan
türşigerliktei sūsty...
İsataidyñ astyndağy i̇esik pen tördei aqtaban at anda - sanda basymdy
qūia berşi degendei aspanğa şapşidy. Kökbolsyn tapanşasyn köterip,
batyrdy közdedi. Biraq ol serippeni basqan kezde İsataimen i̇eki arağa bir
jigit tüsip te ülgirdi. Horunjige tūra ūmtylğan üş sarbazdy töleñgitter
toqtata almady. Tapanşasy qolynan tüsip ketken Kökbolsyn qylyşyn
suyrmaq bolyp i̇edi, qarsy aldynan şyğa kelgen Mahambettiñ qap-qara bop
tütigip ketken aibarly jüzin körip, dereu jal qūşyp jata qaldy da,
atynyñ basyn tez būryp ala jöneldi. Mahambet siltegen semser i̇ekeuiniñ
arasyna tüsken töleñgitke baryp tidi.
Töleñgitter aqyryp-baqyryp, kijine aiğailap Mahambettiñ mañynan
keter i̇emes. Biraq batyr jaltaryp ketip, denesine darytpai qoidy. Jauyna
qūiyndai tigende bir özinde i̇ekeu i̇emes, on qoly bardai — oñdy-soldy
qoğadai japyryp, qoidai qyryp jür. Bir töleñgit qana qol tigize aldy
oğan. Sonyñ özinde atynyn, qūlağyn şauyp tüsirgennen basqa zaqymy joq.
Mahambetke qylyş ta jetpedi, oq ta timedi. Mynadai qūian-qoltyq
aralasyp ketken aiqastyñ işinde myltyqtyñ paidasy da şamaly bolatyn.
Töñiregine myqty degen i̇elu şaqty nökerin toptap alyp, Kökbolsyn
tağy da Mahambetke ūmtyldy.
— Şap, şap, ittiñ balasyn! Aqtar qarnyn naizamen! — dep
aitaqtaidy töleñgitterin. Kökbolsynnyñ köz aldynda — tek Mahambet
qana, qūlağynda sonyñ arpalysqan demi, ysqyrğan qylyşy. Qorşau
taryla tüsti.
— Jantas! Mahambetke kömektes! — dedi kündei kürkiregen dauyspen
türikpen jigiti Balabek.
Sarbazdar töleñgitterdi naizanyñ küşimen keri tyqsyryp, İsatai men
Mahambetti qorğap jür. Özderi de azaiyp qaldy. Jiyrma-otyz ğana. Odan
köp i̇emes. Biraq bəri de qūryştan qūiğandai, qūlamai beriler türleri joq.
Qarauylqoja sūltan ūrysty töbe basynan baqylap tūr. Bir jüzdikten
soñ i̇ekinşi jüzdikti öz qolynan kömekke attandyrady.
Əne — osy sətti kütkeli qaşan! —İsataidyñ tuy şaiqalyp ketkenin
öz közimen kerdi. Şaiqalyp baryp, qaita köterildi. İendi ol İersary
alyptyñ qolynda, būrynğysynan da biıkte jelbireidi.
— Audaryñdar attarynan! İsatai men Mahambetke būğalyq tastañdar!
Öşiriñder ünderin itterdiñ! — Sūltannyñ üni qarlyğa şyqty. Jüzdikteri
de kep şetinegen kez i̇edi. Töleñgitter küşpen bolmasa da, köptigin
paidalanyp, sarbazdardy əreñ dep özenge qarai tyqsyrdy.
Tek qorqynyş degenniñ ne i̇ekenin bilmeitin Qaldybai, i̇erjürek özbek
İersary, bū düniede būny atynan audararlyqtai küş joq siiäqty körinetin
ündemes Nūraly, synaptan būltyldağan qağylez Jantas qana
töleñgitterdiñ qalyñ ortasynda qaimyqpai soğysyp jür...
— Uau, aqtaryp tasta işek-qarnyn! — dep quana aiğailady Kökbolsyn.
İersary batyrdyñ arğymağy mūrttai ūşty, bezireigen Nūraly «düleidiñ»
aty da sürinip ketti. Biraq olar sol sətte-aq arqa tiresip tūra qalyp,
töleñgitterdiñ attaryn semserimen jaryp qūlata berdi.
Töleñgitter tyqsyra tüsti. İsataidyñ tuy tağy da şaiqaldy...
Joldastarynyñ jau qolynda qalğan denelerin almaq bolğan
köterilisşiler jaraly arystandai aibar şegip, tağy da jantalasa alğa
ūmtyldy...
Sūltan körip tūr: jan alqymğa tyğylğan qaterli şaq keldi,
sarbazdardyñ küşi sarqylğan. İendi ūrysty körer közge aibyndyraq i̇etip
aiaqtau ğana qaldy. Sol nietin oryndamaqqa sūltan qiiän-keski aiqasqa özi
at qoidy.
Alaida, osy arada kütpegen jağdai boldy. Töleñgitter toqtap qaldy,
aldyñğylar at basyn būryp alyp, keiingilerdi basa-köktei qaita
aralasty... İensiz ötkelden sarbazdarğa qarai asyqqan kömekti körgende
töleñgitterde zəre qalmady. Atqa mingen, tüiege qonğan qalyñ qol
attandasyp atoi sap, sūltan əskerlerine qarai qaptap keledi. Apyr-au,
jaña jasaq bularğa qaidan kep qaldy, dep tañyrqağan sūltan i̇eşteñege
tüsinbei, asyğys keri buryldy.
Sūltan əskeri börikken qoidai byt-şyt bolyp qula tüzge qaşty.
Olardyñ i̇eşqaisysy da sarbazdarğa kömekke ūmtylğan köp əskerdiñ,
jigitterden i̇emes, şaldardan, qatyndar men qyz-kelinşekterden qūralğan
top i̇ekenin jəne de būl topty qan maidanğa İsatai men Mahambettiñ
əielderi bastap kelgenin baiqağan joq-ty. Būrymdaryn töbelerine tüiip,
tumaq kigen, köilekterin şalbarlanyp alğan jaujürek qatyndar men
semser naiza, qara pyşaqpen qarulanğan şaldar, qyzdar jigitterge der
kezinde kömekke kelgen i̇edi.
Perovskiidiñ jarlyğy boiynşa Qarauylqoja sūltanğa kömekke
polkovnik Gekke jibergen üş jüz soldat köterilisşilerdiñ köşken jūrtyn
ğana sipap qaldy, Jalğyz-aq kejuilge şyqqan Nūraly qolğa tüsip ketti.
— Biz orys patşasy i̇emes, Jəñgir hanmen soğysyp jürmiz,— dedi ol
jauap bergen kezde. Gekke oğan İsataidyñ jaña qonysyn körset dep
būiyryp i̇edi. Nūraly olardy adastyryp aparyp qūmğa saldy.
— Nege aldaisyñ, bizdi? —dep sūrady odan Gekke.
— Onda şaruañ bolmasyn. Mağan bir qūdaidyñ özi ğana töreşi!— dedi
Nūraly.
Sol Nūraly temir sümbemen soqqan bes jüz dürege şydady, sosyn ony
tañerteñ darğa asamyz dep jer üige qamap tastady. Biraq ol tün jamylyp
qaşyp ketti,— deidi jarşy əñgimesin odan əri jalğastyra tüsip.— Bir
ofitserdiñ atyna minedi de, şala-jansar qalpynda sarbazdarğa jetip
jyğylady.
İesin bir jetiden keiin bir-aq jiiädy. İersary odan:
— Qaida boldyñ,? Bizge aitpai ketip qalğanyñ ne?—dep sūraidy.
— Onda şaruañ bolmasyn. Auyrsa — öz arqam... Jə, tən jarasyn
qoişy! Ana Qarauylqojany aitsañşy: qatyndardan qorqyp...
Jarşynyñ sözi du külkige kömiledi. Qiğaştağy qyrğynnyñ i̇egjeitegjeiin tyñdaudan i̇eşkim jalyğar i̇emes.
Sūltannyñ masqara bop qaşqanyn ūzynqūlaq Ordanyñ barşa auylyna
əldeqaşan taratyp ülgergen. Köterilisşilerdiñ jeñisi Narynqūmnyñ
tükpir-tükpirine quanyş əkeldi, i̇el - jūrt sol jeñisti i̇esti beruge əbden
yntyzar bop, qūnyğyp alğan. Olar şaiqas jaiyn qaita-qaita qazbalan
sūrap, Mahambettiñ jaña öleñderin yntyğa tyñdaidy.
Atadan tuğan aruaqty i̇er,
Jaudy körse, japyrar,
Üdei soqqan dauyldai.
Jamandarğa qarasañ,
Malyn körer janyndai,
Jüirik attyñ belgisi
Turady qūiryq – jalynda - ai!
Aityp, aitpai nemene,
Halyq qozğalsa, tūra almaidy han tağynda - ai!..
Biraq jyr kilt üzildi. Han küzetşileri qalyñ topty qorşap aldy da,
qaq ortada tūrğan jarşyny ūstap, i̇eki künnen beri tağynan tüspei, keñes
qūryp otyrğan Jəñgirge habarlady.
— Basyn alyñdar būzylğannyñ!— dedi de Jəñgir, özin basqağa
alañdatpauğa jarlyq qyldy.
Han ordasyna barlyq biler, uəzirler men ağa sūltandar keñeske
jinalyp otyrğan bolatyn.
Bökei ordasy əmirşisiniñ i̇eki jağyn ala, i̇eñ qūrmetti oryndarda patşa
əskeriniñ polkovnik formasyn kigen Qarauylqoja men Baimağambet,
olarğa janas jasynyn, ülkendigine qarai ūly uəzir atanğan noğaily
Şombal, sosyn Şyñqa, Aspandiiär jəne Şynğali sūltandar, alaş
ruynyñ ülkeni Altai Dosmūhambetūly otyr. Būdan keiingi oryndarda—
sūltandar: şerkeş Meñdigerei, kete Toğūm, baibaqty IIIöke. Tek aibarly
Aidaly jəne Quanyş sūltandar ğana körinbeidi. Olardy köterilisşiler
ūstap alyp, kedei auyldardyñ aqsa qaldarynan qūrylğan sot i̇ekeuin de
ölim jazasyna kesken bolatyn...
Qarauylqojanyñ artyndağy sufada qylyşynyñ sabyn qysa ūstap,
ainalasyna tūnjyrai qarağan horunjii Kökbolsyn otyr. Qiğaşta tüsken
jarasy əli jazyla qoimağan.
Kökbolsyn qaida bolsyn dəiim əkesinen i̇eki i̇eli qalmaidy. Biraq
ordanyñ kileñ igi-jaqsy, betke ūstar aqsüiekteri jiylğan mynau han
saraiynda ülkender aldynda ədep saqtap, şetkerirek otyruğa məjbür
boldy. Osy toptyñ işinde basqalarmen birge i̇eki adamnyñ — qaradan
şyqqan qos Beriştiñ qatar otyruy ğana onyñ qytyğyna tiıp, jynyn
qozdyrady. Beriş ruynyñ būl i̇eki starşyny Qiiäly-Qiğaştağy ūrys
kezinde İsatai jasağynda boldy. Biraq, tüptep kelgende būlar han
jağynda. İsataidyñ sarbazdary i̇eki jüzden artpaitynyn aitqan da
osylar. Biraq ūrys bəribir masqara bop aiaqtaldy. Qarauylqoja sūltan da,
Kökbolsynnyñ özi de düiim i̇eldiñ aldynda külkige ūşyrady. Kim biledi,
horunjii Kökbolsynnyñ myna i̇ekeui de işterinen kületin şyğar?
Ənşeiinde būlardy qasietti saraidyñ bosağasynan da. syğalatpas i̇edi. Al
kəzir qos Beriş sūltandarmen qatar otyr. Tipti hannyñ özi olarğa qarap,
iltipat bildirip qūiady.
Būlar Jasqūsqa jasyryn kelgen, i̇endi yğai men syğaidyñ qaq
ortasynda, qūrmetti orynda şirenip otyrğandary anau. Kökbol terisine
syimai otyr.
Zaman baiağydai bolsa, i̇ekeuin de aiyzyn qandyra sabap alar i̇edi, şirkin.
Anau ülkeni İeske de, kişisi Nədir de kez kelgen sətte bülikşiler jağyna
şyğyp ketui əbden yqtimal. Būndailarğa senuge bolmaidy. Bir japyraq
i̇et, bir uys kümis üşin kimdi de bolsa satyp jiberuden taiynbaidy būlar.
İe-i̇e, zaman, şynynda da, bülingen i̇eken. Əitpese būlardy aldiiärdyñ özi
jūmsap, myna otyrğan sūltandar men osy Kökbol olardy İsatai men
Mahambettiñ qosyna jasyryn ötkizuge tyryspas i̇edi ğoi! Kökbol
qadirmendi köp sūltannyñ arasynda otyrğan Mahambettiñ ağasy—
Bekmūhambetti de jek keredi. Būl Jəñgirdiñ han atanğan i̇en, alğaşqy
küninen bastap ainymas aqylgöii, keñesşi - uəziri...
— Tau-qyrqasyz jer joq, han - patşasyz i̇el joq. Kösemsiz ru tūl,
şūrqyrağan qu tobyr. Añ i̇ekeş añ da serkesiz mañbas...— dep jötkirinip
alyp, alystan orağytyp, taqpaqtap, maqamdai jöneldi Baimağambet
sūltan.— İesuas Mahambettiñ sözine i̇ergen İsatai aldiiärğa qarap ürdi, ata babasynyñ qasietti aruağyna syiynyp, qardai taza qanyna senip, özimiz
han kötergen əmirşige qol köterdi. Onysyna osyğan deiin tözimdilik
körsetip kelgen aldiiärymyzdyñ keñdigi men kemeñgerligi qandai!
İə, ol İsataidy köp keşirdi. Aldiiär - hanymyzdyñ jaqsylyğyn
bilmegen sol i̇eserge Hiua i̇elşisin Petrbordağy aq patşağa i̇ertip barudy,
keiinirek general Gensti orda işin aralatudy senip tapsyrğanyn i̇eşqaisyñ
ūmyta qoimağan şyğarsyñ. Qaradan şyqqan qatardağy starşynğa
osynşama syi-siiäpat körsetildi. Teksizden tekti tumaidy, jabydan tūlpar
şyqpaidy, degen ğoi. İsatai kösem - batyr bolam dep öz bağyn özi
bailady.
Keşirimdiliktiñ de şegi bar! Aiuğa namaz üiretken taiaq, deidi
būrynğylar. İsataidyñ qyzuy zyndanda ğana basylyp, Mahambettiñ üni
öşpek...
Mahambetti starşyn tağaiyndau jönindegi qağazğa aldiiär - taqsyr
öziniñ qasietti taqbasyn salğan joq pa?! Oğan bergen mal men jer az ba
i̇eken?! Öi, ynsapsyz kezbeler! Qasqyrdy qanşa asyrasañ da qoiğa
qarağanyn qoimaidy, dep tegi ras aitady i̇eken ğoi. Asu kerek darğa!
Bülikşilerdiñ
auyldaryn
örtep,
özderin
patşa
ağzamnyñ
jazalauşylaryna ūstap beru kerek! Meniñ aitpağym osy!— dep toqtady
Baimağambet.
— Üiretu kerek, üiretu! Əbden azaptap öltiru kerek!— dep jamyrai
şuyldasty sūltandar men biler, aşu yzadan aşyna söilep. Aldiiärdyñ
altyn taiaqşasy tağyna tars-tars soğyldy. Jəñgir şulağandaryn
jaqtyrmai qaldy. Qaitadan tynyştyq ornady.— İeger qaraqşylarğa
jalğyz şauyp şama kelmese,— dedi ər sözin i̇ejelei salmaqtap, yñyrana
sozyp söilegen Baimağambet sūltan, tüksigen qalyñ qabağynyñ astynan
Qarauylqojağa kerenau qarap qoiyp,— onda barşamyzğa batañdy ber,
aldiiär. Küşimizge küş qosyp, qolymyzğa almas kürziñdi ūstat. İesten
airylğan bülikşilerdiñ jazasyn beruge meniñ jigitterim saqadai sai otyr!
— Ərqaisysyn temir sümbemen jeke-jeke dürelep, İsatai men
Mahambetti bir arqanmen asu kerek,— dedi Noğailynyñ kəri sultany
Şombal. Sosyn Jəñgir hannyñ taiaqşasyn tağy kötergenin kere qoidy da,
dereu sezin toqtatyp, basyn iıp otyra qaldy.
— Aşynğan top aldy-artyna qaramas, biraq qara da bir, mal da bir.
Onyñ birbetkei topastyğyn qylyştyñ jüzimen ğana i̇emes, aqyldyñ
küşimen de jeñuge bolar...— dep Jəñgir han ainalasyndağy biler men
sūltandarğa qarap qoidy,— Basy kesilse — dene qūlaidy. İsatai men
Mahambetti toptan bölip tastap, qūdaidy ūmytqan müttəiimderge qaharly
kürziniñ küş - qūdiretin körsetse kerek!
— Dat, taqsyr! Adalyn aittyñ, aqylmen aittyñ, aldiiärym!— dep
tirilip sala berdi Qarauylqoja.— Olardyñ bar küşi — birliginde. Birligin
būzbai aldyra qoimas kəzir. İısi qara qūtyryp ketti bū künde. Şyndap
yzalansa, əlgi aidağany bes i̇eşki, ysqyryğy jer jaratyn böspe siiäqty
tili men jağyna süiengen, sözge bar da iske joq kök i̇ezu pysyqtardy qyñ
demei-aq qylği salady.— Qarauylqoja da Baimağambetke joğarydan
menmensi köz tastap qoidy.— Əlde Baimağambet myrza, osydan jeti-segiz
jyl būryn Mahambettiñ jüz qaraqşy i̇ertip kep, töleñgitterin byqpyrt
tigendei ğyp sabap, aq ordasyn töñkerip ketkenin ūmytyp qalğan ba?
Jelikken jylqyşylardy sol kezde tezge salu əldeqaida oñai bolatyn.
Öitkeni olardyñ soñyna kəzirgidei kep auyl i̇ere qoiğan joq-ty.
— Əi, qoja, İsataimen qaqtyğystan keiin öziñde qanşa i̇eşki, qanşa
süiem jer qaldy?!—dedi yzadan qyp-qyzyl bolğan Baimağambet.
— Sen ne, meniñ bailyğymnyñ i̇esebin almaqpysyñ?— dep şart syndy
Qarauylqoja da.— Bilip qoi, meniñ dəuletim seni mal mülkiñmen qosa
satyp alyp, işek - qarnyñmen qosa satyp jiberuge jetedi!
— Tart tiliñdi!— Baimağambet qamşysyna jarmasty. Ol Aişuaq
hannyñ balasy, onymen Jəñgirdiñ özi de būlai söilese almasa kerek.
— Japtyr auzyn mynau qoqilanğan qojanyñ!—dep şañq i̇ete tüsti,
Baimağambettiñ artynda otyrğan Aqan.
Hannyñ tüsi būzylyp, qolyndağy jiñişke altyn taiaqşasymen taqtai
i̇edendi tars i̇etkizdi.
Tynyştyq ornady.
— Sabyr i̇etiñder, mərtebeli sūltandarym, sabyr,— dedi kəri bi, ūly
uəzir Şombal, əmirli ünmen.— Qasqyrdan aiyrylyp qap, özara
yryldasqan töbet qūsamañdar, tüge! Yrys aldy—yntymaq. Istiñ səti—
birlikte. Aidaly sūltan men Quanyş sūltan senderdiñ qai - qaisyñnan da
qorqaq i̇emesti. Bülikşilerdi ərqaisy özim basam dep jeke şyğyp i̇edi, ne
boldy, əne? Atadan qalğan söz bar: aila men aqyl—i̇egiz deidi. Jylyjyly söilese, jylan da innen şyğady deidi. Ailasyn tapqan aidahardyñ
auzynan da qūtylady deidi. İsatai ūly hanğa hat joldapty. Ötinişi
teksiz, sūrağany şeksiz, talaptary i̇essiz i̇eken naisaptyñ. Qadirmendi
Baimağambet pen Qarauylqojany qaranyñ sotyna berip, olardyñ malmülki men jer-suyn kedeilerge ülestirudi talap i̇etedi, inabatty
sūltandardy qanişer qorqau, qatygez jauyz dep ataidy...
Sondyqtan aldiiär han ony osynda şaqyryp hat joldap otyr. Būnda ol
qasyna bülikşileri men ūry-qarylaryn i̇ertpei, jalğyz kelui kerek. İeger
İsatai kelse, biz ony qalai qabyldaudy bilemiz, al i̇eger kelmese...
— Onda öz obaly özine, biz qalai qimyldasaq ta i̇erikti bolamyz,— dep
aiaqtady Şombaldyñ oiyn aldiiärdyñ özi. Mərtebesi zor general
Perovskii Orynbordan soldat jiberuge daiyn otyr. Zeñbirekter jolda
kele jatyr. Qajet bolsa, Astrahannan podpolkovnik Aliev basqarğan üş
jüz soldat keledi, liniiälyq bekinisterdegi Bizenov, Merkulov, Trofimov,
İstomin siiäqty polkovnikter men qazaq-orys atamandarynyñ jasaqtary
kömekke attanuğa əzir...
— Ordadağy bülik ataulyny üzildi-kesildi tyiuğa kerek!— dep han
taiaqşasymen i̇edendi tağy da salyp qaldy.— Boldy, Mahambetti osy
tyñdağanym da jeter!— Han aşuyna i̇erik berdi. Taiaqşasyn sufanyñ
üstine tastap, qolyna şaiqalmas bilik pen küş-quattyñ belgisi —
şoqparyn aldy. Sol qolymen taqtyñ tireuişindegi altyn arystandy
şeñgeldei ūstap otyr.
— Mahambet seniñ aşuyñnan sadağa ketsin, qasietti əmirşim,— dep
jalpañdady ysqaiaq Şombal, sosyn sūltandarğa būrylyp.— Ua, jar
salyñdar, tüge: qasietiñnen ainalaiyn Bökei jaryqtyqtyñ asyl ūrpağy,
Jaiyqtan İedilge deiingi keñ jazyqty i̇erkin jailağan Işki ordanyñ əmiri
Jəñgir han aldyna İsataidy tiridei ne ölidei əkep salğan adamğa
altyndai bes jüz teñge beredi! Bülikşiniñ külli mal-mülkin de sol
iemdenedi...— Şombal sözin aiaqtap ülgirmedi. İesik añqaia aşylyp,
küzetşiler qaq jarylyp jol berdi. Saltanatty saraiğa han
jansyzdarynyñ basşysy kirdi de, taqtyñ aldyna kelip, tizerlei qūlady.
— Bülikşiler ordağa şappaq. İsatai men Mahambet basta p keledi!
Sūltandar öre türegeldi. Kəri Şombal men Baimağambet qana
oryndarynan qozğalğan joq.
— Qai tūsta keledi?—dep ys i̇ete tüsti Jəñgir.
— Jüz şaqyrymdai bolar, taqsyr.
— Joğalt köziñdi! Basqa i̇eşkimdi kirgizbeñder! — dep būiyrdy han.
Onyñ degbiri qaşqanyn sūltandar da baiqap qaldy. Qyzmetşiler ün
şyğarmai qymyz tartty. Bəri de tyrs i̇etpei oryn-ornyna kep otyrdy.
— Alla-tağalam özi kömekke kep otyr,— dedi Şombal tynyştyqty
būzyp.—İendi İsataidyñ talap-tilegi oryndalady.
Sūltandar ülken uəzirge tañyrqasa qarap, közderin hanğa audardy. Han
da olardan kem ğajap qalyp otyrmağan i̇eken.
— Onyñ talap-tilegi oryndalady, özi sūrağan han jarlyğyn alyp
tynady... Tek on künnen keiin. Al kəzir bögeluge bolmaidy, aldiiär.
Aldarynan i̇elşige adam jiberip, toqtata tūru kerek . Orynbordağy general
Perovskiige patşanyñ atamandaryna da, qazaq-orystarğa da, İedil men
Jaiyqtağy barlyq orys bekinisterine de dereu kisi şaptyryp, onynşy
kün degende bülikşilerdiñ tübine jetetindei bolu kerek. Al əzirşe olar
han jarlyğyn küte tūrsyn. Qadirmendi starşyndar İeske men Nədirge
aitar ötinişimiz: bügin tün olar İsatai qosyna oralyp, asau batyrmen
söilessin, oğan aldiiärdyñ Saryqamysköl boiyndağy keñ jailaudy
beretinin aitsyn jəne de İsatai qosyndağy bar jağdaidy bizge senimdi
adamdar arqyly jetkizip tūratyn bolsyn...
Han ünsiz ğana şoqparyn keterdi. Şombaldyñ sözi közdegen jerinen
döp şyqty. Han suyq jymiyp ornynan tūrdy. Sūltandar da işip otyrğan
qymyzdaryn tastap, japyrlai körilip, qaq jarylyp jol berdi.
Jəñgir şyğyp ketti. Ol Zūlqarnai men Fatima hanymnyñ qasynda
būnyñ keluin kütip qalğan general - gubernatordyñ jeke şabarmany
polkovnik Gekkege jolyğuğa asyqqan i̇edi...
***
...Anda-sanda iesiz itter qyñsylap, auyq-auyq ūlyp qūiady. Tağy da
tynyştyq. Tas qarañğy. Küzdiñ aisyz tünderi adamnan basqağa da oñai
i̇emes. Būl şaqta jylqynyñ özi de bir türli ürkek bolyp ketedi.
Aiğyrlardyñ arqyrağan aptyqpaly üni de, bie - baitaldyñ bazynaly
kisineui de i̇estilmeidi. Attar qarañğydan şyqqan bolymsyz tyqyrğa
osqyryna qūlaq tigip, qorqynyştan jer tarpi bastaidy. Tek tüieler ğana
qaşanğy qalyptarynan bylq i̇etpeidi. Meili köktemde bolsyn, meili küzde
bolsyn, kez kelgen kidiristi, kez kelgen qysqa demalysty olar əmanda
birtoğa kerenaulyqpen qarsy alady. Kəzir de tastan qūiğan alyptardai
bolyp şögip jatyr. Ne qozğalmaidy, ne oryndarynan tūrmaidy, ne joldy
bosatpaidy. Teginde, kögildir səule şaşyp jyltyrağan közderi bolmasa,
əitpese küiis qaiyrğan dybystaryn i̇estimese, Mahambet olardy baiqamas
ta i̇edi.
Ai joq. Jūldyz da būlt qūşağynda. Auada salqyn syz bar. Aspan da,
jer de tüpsiz şyñyrauğa tüsip ketkendei. Tek köp adamnyñ birkelki gulep
şyqqan dybysy men ken, jazyqtyñ boiynda, anau qyrqada janğan qalyñ
ot qana daladağy tirşilik tynysyn sezdirgendei, ainalany tütinge bölep,
alda aiyryqşa bir ğalamat kütuli i̇ekenin jariiälağandai.
Mahambet jaña ğana İsataidyñ şatyrynan şyqqan. Qanşa aitsa da,—
osymen neşe mərte — batyrdy han ordasyna toqtausyz şabuyl jasauğa
köndire almai-aq qoidy. İsatai Jəñgirdiñ jauabyn kütuli.
— Han oilanuğa on kün pūrsat sūrady. Men kütuge uəde qyldym, sol
sözimdi būzban,— dedi İsatai Mahambetke.
Beker kütedi İsatai: aiqassyz qaidan berilsin Jəñgir...
Mahambettiñ Jəñgirmen Jasqūstyñ kök jazyğynda janjaldasyp
qalyp, Jantaspen birge Şömekeidiñ kedei şaldaryn araşalap
qaşqanynan beri jeti jyl ötipti. Osyndai közge türtse körgisiz
tasqarañğy tünderdiñ birinde Hiuadan şyğyp, küzgi suyq jañbyrğa
qaramastan, i̇elsiz-künsiz qu taqyrlar men qūmdardy basyp, ūzaq jol
şekken soñ Jaiyq jağasyndağy tuğan jerge jetkenine de bir jyl.
Olar özennen tün jamylyp, ūrlyq qylğandai, jasyrynyp i̇etken.
Būrynyraq Bökeihannyñ, odan soñ onyñ balasy Jəñgirdiñ jəne orys
patşalarynyñ asa ūlağatty jarlyqtary boiynşa Işki ordany Rossiiädan
ğana i̇emes, sonymen qatar öz i̇eli — irgeles jatqan Kişi jüz ben Orta
jüzdiñ jerin qūryş qūrsaumen bölgendei qorşap jatqan liniiälyq
bekinisterdegi qazaq-orys jasaqtarymen kezdesip qalarmyz dep qoryqqandy. Ündemes Tökeni qaita jolyqtyrğanyna da bir ai bolğan. Hiuany,
mūrap - aqyn Münisti, nəzik te momyn Nūrbaldy i̇esine tüsirdi ğoi ol...
Hiuada jürgende ol tuğan i̇elin, qoñyr salqyn toğai men torañğynyñ
iısin, Narynqūmdy, Jaiyqty sağynatyn, İedildiñ, i̇erke ağysyn, süiikti
Maqpalyn bir körudi armandaityn, İsataiğa jetuge, Jəñgir hanmen
aiqasuğa asyğatyn. Sol şaiqasqa jyldar boiy zaryğyp, handy jeñuge
jyldar boiy yntyzar bolyp kelse, dəl bügingi tün oğan aiaq astynan
jeñistiñ auyly alys siiäqty, ötkenniñ bəri — auyr tüs, bolaşağy —
būldyr sağym sekildi körinip ketti. Bū ne? Aruaqtar aian berip tūr ma? Əlde
şarşağandiki me? İe bolsa da meili i̇endi. Aşuyna minip, han əuletine tağy
da qaimyqpai qarsy şyqqan, Jəñgirden jauap tosqan myna halyqty jeñu
oñai bolmas. Han Qarauylqoja men Baimağambet sūltandardy i̇eldiñ
qolyna berip, qatygez isteri üşin jazalauy kerek, sosyn tartyp alğan
jerlerin halyqqa qaitaruy tiıs...
Mahambet i̇erteñgi kündi oilamauğa, sabasyna tüsip, tynyğyp aluğa
tyrysty.
Nūrbaldyñ aianyşty tağdyryna nalyp, Münisti sağynyşpen i̇esine
tüsirdi.
Dəl osy sətte oğan Münisten artyq i̇eşqandai aqylgöi seriktiñ qajeti
joq-ty. Biraq Müniske şaiqas - maiqasyñnyñ qajeti şamaly. Onyñ
albyrttyq ataulydan müldem ada, tym salqyn sanatty jan i̇ekenin
Mahambet Hiuada kezdeskende anyq baiqağan. Onyñ i̇esesine tarihqa
kelgende Münistiñ bilmeitini şamaly. Dünieden qanşa batyr, qanşa han
ötkenin, üş jüz jyldan bermen qarai olardyñ qai-qaisysy qazaqtardyñ
İassadağy ataqty adamdar ziratyna, jyrşy Qoja Ahmet İassauidiñ
mazaryna qoiylyp kele jatqanyn, Hiua tağyna būryn-soñdy qandaiqandai sūltandar otyrğanyn sausaqpen sanağandai aityp bere alady.
Alaşa hannyñ tūsynda ūly uəzir qyzmetin atqarğan Əuez bidiñ ūrpağy
bolğandyqtan ba, kim bilsin, əiteuir Münis Hiuany qazaq handary Nūraly,
Būlaqai jəne Əbilğazy bilep tūrğan dəuir jaily aitqanda öte-möte
əserlep söileitin. Tarihpen ainalysam dep jürip, ol öleñ-jyrğa den
qoimaityn. Hiuanyñ bas mūraby degen ataqtyñ özin de atasy Ədine
Mūhambettiñ əruağy üşin ğana saqtap qalğan. Būl qūrmetti ataqty onyñ
ülken əkesine Əbilğazy han bergen ğoi. Qalai degenmende Münis kəzir
alysta...
Hiuadan ketkennen keiin Mahambet ony osydan bir aidai būryn,
kapitan Şustikovpen jolyqqanda alğaş ret i̇esine tüsirdi.
Şyny kerek, kapitan Müniske şendei almaidy. Biraq ol da Münistei
aşyq i̇eken. Öziniñ ötkirligi men turaşyldyğy keide adamnyñ jymyn
keltiredi.
— Men soldatpyn, būiryqtyñ qūlymyn,— degen i̇edi Şustikov
Mahambetke sol bir qiyn sətte qaiyrym sūramai. Mahambet būlardy
Qisyq töreniñ auylynda jeñip, tūtqynğa alğan bolatyn, osy arada Tökeni
jolyqtyryp, i̇endi ğana auyl şetine şyğa bergen betteri i̇edi.— Meni
öltirseñ de, bosatyp jiberseñ de öziñ bilesiñ. Aiağyña bas ūryp,
jalynbaimyn. Tek bilip qoi: handy bəri bir jeñe almaisyñdar. İsatai
i̇ekeuiñ i̇eldi bekerge qyrasyñdar. Pugaçtiñ orys patşasyn jeñe almağanyn
bilesiñ ğoi, sender de söitesiñder. Onyñ üstine Jəñgir handy Nikolai
patşa qoldaidy, sondyqtan orys qaruy da senderge qarsy jūmsalady.
İesiñde me, Orynborda men sağan bizdiñ generaldyñ senderdiñ
müftileriñmen dostyğy jaily aityp i̇em ğoi...
— Qorqytqyñ keledi-au...— dep külgen Mahambet.
— Nelikten? Men bolsam seniñ qolyñdamyn. Ömirdiñ özi qorqynyşty
ğoi, i̇elimnen qaimyqpaitynym da sodan. Men de sen siiäqty Volga
boiynanmyn. Tek men arğy bettemin, sen ber jaqtikisiñ. Sender İedil
deisiñder, biz Volga deimiz. Jolymyz qaşannan birge ğoi. Sen i̇ekeumizsiz
de qyrylğan i̇el az i̇emes, bizsiz de jendet jetkilikti...
— Men sūltandar men handarğa şabatyn jendetpin. Tyñdaitynym —
tek i̇el ükimi. Aq sadaqtan atqan oqty jau kebesin üzgenşe nemese nysanağa
timei ketip, aidalağa lağyp joğalğanşa toqtata almaisyñ. Al mergendik
— küş-quatqa, adamnyñ öz isine senimdiligine jəne jasymas jigerine
bailanysty,— degen Mahambet onyñ sözin bölip.
— Al i̇eger jauyñ ailaker zalym, sarqylmas. quatty, i̇eren qatygez
bolsa şe, atqan oğyn, badanasyn būzyp öte almasa şe?
— Halyq qaharyna mindi, i̇endi qainağan kegin aiqasta tarqatpai
qaitpaidy. Qūldar bostandyqty şaiqasqa şyqqanda ğana sezedi. Jeñsek
te, jer jastansaq ta — bəri bir: bizdiñ ar-namysymyzdy i̇eşkim de aiağyna
taptai almaidy,—dep qaitaryp tastağan Mahambet.— Sen Qobylandy
batyrdy i̇estip pe i̇eñ? Ol osydan myñ jyl būryn ömir sürgen, han ataulyğa
bağynyp kermegen adam, bizge de sonysyn ösiet i̇etip qaldyrğan... Qyr
kədesi boiynşa i̇elin syilağandy i̇eli de syilaidy: meili ol qara bolsyn,
meili ol han bolsyn. Ömirdiñ təttiligin soğysta ğana bilesiñ deidi i̇eken
Abylai. Al sen ömirdi qorqynyşty deisiñ. Onda bar da şabys, bizben
i̇emes, sol qorqynyşty ömirmen şabys. Ana soldattaryñdy al da, bizben
i̇ekinşi ret maidan üstinde betpe-bet keltire kerme, dep qūdaiyña
jalbaryn.
Mahambet söitti de, Şustikovty qaida barsañ onda bar dep bosatyp
qūia berdi.
Qoştasyp tūryp, kapitan Mahambet jaily Dal-Luganskii myrzanyñ
sūrau salyp jürgenin aitty. Onyñ özi Peterburg jazuşysy körinedi,
Orynborğa ne sebeppen kelgeni belgisiz, kəzir general-gubernatordyñ
aiyryqşa tapsyrmalaryn atqaratyn kömekşisi i̇eken. Əsirese Beriş
ruynan şyqqan aqyndyqtyñ i̇egjei-tegjeiin sūraityn körinedi.
— Ol i̇ekeuiñniñ Peterburgte jolyqqandaryñdy da aitty,— dedi
Şustikov.
Mahambet özin Peterburgte kim biletinin kepke deiin oilanyp jürdi.
Aqyry Luganskiimen qalai kezdeskenin, onymen ne söileskenin i̇esine
tüsirdi de, bar jaidy İsataiğa aityp berdi.
Keiinirek, sarbazdar general-gubernatorğa hat jazyp, odan Jəñgirdiñ
Işki ordağa han bolu iaki bolmau məselesine aralaspauyn, būl sūraqty
şeşuge qaru jūmsamauyn ötingen kezde jidelilik Sarman da «Orynborda
Vladimir İvanoviç i̇esimdi öte bir ədiletti Dal degen myrza bar» i̇ekenin
i̇eske tüsirgem.
Sodan «myna qağazdy jandaralğa tapsyrsyn» dep səlem aityp,
Sarmandy, qolyna paket berip, Luganskiige jiberdi.
İekinşi hat Jəñgir hanğa joldandy.
Mahambet i̇eki hattyñ i̇ekeuine de qol qoimady.
— Jaudy şappağannyñ özi şabylady! Kütken saiyn semser suyp,
süñgi maiyryla beredi! Bir orynnan qozğalmai jata bergenimiz jauyngerge
jaraspaidy!— dep Mahambet tūñğyş ret İsataiğa tigize söiledi.
— Qyzbalyq jasama, Mahambet,— dedi İsatai.—Bir jeti boldy. İendi
üş-aq kün qaldy. Qazaq qyrqyna şydasañ, birine de şyda deidi...
Keñeske jiylğan starşyndar İsataidy qostady. Biraq ol būğan köp
den qoimağan siiäqty. Starşyndardyñ qoldauy ony ne quantqan joq, ne
renjitken joq. Keregeni közimen tesip, əldeqaida alysqa oilana qarap
otyryp:
— Meniñ de aiqasqym keledi, Mahambet,— dedi aqyryn ğana.
— İseke, aqynğa — qyzbalyq tən, batyrdyñ kemeñgerligi — onyñ
sabyrlylyğynda, aşuyn aqylğa jeñdire biletininde,— dep məimöñkeledi
Beriş starşyny Nədir.
— Əi, Nədir! Aittym ğoi: kütemiz dep! Əlde sen aitqan sözdi
i̇estimeuşi me i̇ediñ?!—dedi İsatai aşuly ünmen.
Mahambet sezip otyr. İsatai öz qorşauyna senbeitin siiäqty, əsirese
Qiiäly-Qiğaşta Qarauylqoja sūltandy jeñgennen keiin ğana kelip
qosylğan starşyndarğa senimsizdikpen qaraidy. Basqalardan būryn əldi
ru — Alaştyñ starşyndary köbirek mazasyn alatyn tərizdi. Solai bola
tūrsa da olardyñ tilin alatyny nesi? Tyñdap qana qoimaidy, olardyñ
aitqanyn isteitini qalai?..
İeger būl İsatai i̇emes, basqa bireu bolsa, Mahambet oğan qoldy
əldeqaşan bir-aq siltep, jigitterdi Jasqūstağy han ordasyna bastap
jöneler i̇edi ğoi. Jəñgirdiñ qamalyn talqandap şauyp, özin at qūiryğyna
bailap qoiyp, auyl-auyldy aralatar i̇edi — kegi ketkender öz qolymen
öşin alsyn...
Dəp kəzir Jəñgirdiñ saraiynda ne bolyp jatqanyn biler me i̇edi? Han
qosy qol sozym jerde ğana tūr ğoi.
Kelisim jasauğa ketken jigitter de qaitpady. Töke de joq. Sol
ketkennen mol ketti. Əlde baiğūs şaldy ūstap alyp, oiyna kelgenin istep
jatyr ma i̇eken Jəñgir?
«Joq, Teke qolğa tüspeidi. Qaityp keledi,— dep oilady Mahambet.—
Al han mamyq töseginde Fatima sūludyñ qasynda jatqan şyğar...
Joq, Jəñgirdiñ kəzir oğan uaqyty joq. Onyñ üstine Fatima da būny,
Mahambetti oilamauy mümkin i̇emes.
Kəzir Jasqūs qorqynyş qūşağynda. Mümkin onda i̇endigi general
Perovskiidiñ əskerleri kelip ornalasqan da şyğar...»
Osydan bir jeti būryn Tastöbede ötken ūly qūralda sarbazdar İsatai
batyrdy özderinin, sardary i̇etip belgilegennen keiin jaña basşylarynyñ
jarlyğy boiynşa Jəñgirge öz talaptaryn jetkizbekke, üi iş, balaşağalaryn tastap, Jasqūsqa attanğanda olardyñ aldynan han uəzirleriniñ
bireui — Altai Dosmağambet ūly şyqty. Özi de, qasyndağy töleñgitteri
de bop-boz bolyp ketipti.
— Men, Dosmağambet balasy Altai sūltan, arystandai aibatyñnyñ
aldynda basymdy iem, batyr,— dedi ol İsataidyñ qalyn, qolyna qarap
tūryp.— Ətuerli aldiiär han səlem aitty sağan. Batyrdyñ aldynan şyq
dep jiberdi meni. Men senimen, İsatai, aldiiär hannyñ atynan söilesemin.
Toqtat sarbazdaryñdy, qasietti taqty qanğa būiama. Meni ədeii seniñ
talap-tilekteriñdi tyñdap, bilip kel dep jiberdi Jəñgir han han senen on
kün pūrsat sūraidy. On künniñ işinde talaptaryñdy tügeldei qarap
şyğady da, jauabyn özi osynda kelip aitady. Qylyşyña aqylyñ
araşaşy bolsyn...
İsatai oilanyp qaldy. Starşyndar hannyñ ötinişin oryndau kerek
dedi.
Jauap kütip Altai sūltan tūr.
— Attar alğa süireidi, auyzdyğyn tarta bermeseñ, batyr...—degen i̇edi
Mahambet sonda İsataiğa, kömekteseiin, qoldaiyn degen nietpen aqyrym
ğana sybyrlağan.
— At basyn jiberse, qylyş ta qynabynan suyrylady, tağy da qan
tögiledi. Qaqtyğysta qanşama hannyñ basy kesilmedi?! Bizdiñ aldymyzda
ömirden ūly Syrym ötti. İesim hannyñ basyn öz qolymen alyp i̇edi, biraq ne
özgerdi? — dedi İsatai. Söitti de Altaiğa būrylyp, nyq dauyspen:
— Biz kelistik. Al i̇eger aitqanymyzdy oryndamasa, onynşy kün
degende tañ ata mynau bügingi mejeden attaimyz da, sözdi semserge
beremiz!..
Jetinşi tün Netken qarañğy i̇edi! Əlde būlai boluynyñ sebebi būrynğy
tünder būltsyz aşyq bolyp, jer betindegi sarbazdar jaqqan köp ot
aspandağy jypyrlağan sansyz jūldyzdyñ tömennen şağylysqan
jarqyly tərizdi köringendikten be i̇eken? Al bügin ai da joq, jūldyz da
joq, jağylğan ot ta az, onyñ üstine olar bolar-bolmas jyltyrap, əreñ
körinedi.
Tas qarañğy tün-tünek. Meñireigen qapas. Tylsym tynyştyq.
Mahambet oiy bölinip, i̇eriksizden qūlaq türdi: qarañğylyq qūşağynan
myñ san auyzdyñ sybyrlai söilegen kübiri i̇estiledi. Jūrt əli
ūiyqtamapty. Öşe bastağan ottardy qorşalai tüsip, qimylsyz otyr.
Əudem jerdegi əne bir būlaq basynda ğana dombyra tartylyp, əlde kim
jūrtty dürliktirip, öleñ - jyr aityp jatyr, biraq jel ol dauysty
Mahambetke tolyq jetkizbei, basqa jaqqa alyp kete beredi.
Alğaşqy üş kün jigitter at oinatyp, i̇ener körsetip, yrdu-dyrdumen
baiqausyz tez ötip ketti de, soñyra sauyq - sairan basylyp, sarbazdardy
əlde qandai mazasyzdyq, senimsizdik pen qam köñildilik jailai bastady.
Aiqasty añsağan köterilisşilerge tipti küzgi mezgildiñ ədettegi qypqysqa künderi de ūzaryp ketkendei, jyljymai, tabandap tūryp alatyndai
körinedi.
Osydan bir apta būryn sarbazdar kez kelgen sətte ūrysqa qoiyp ketuge
əzir i̇edi. Yzaly kek alğa süirep, sūltandar men handardyñ barşa şatyryn
bir-aq soğyp taptap ötuge, söitip birer mezet bolsa da öz küşterin körip, öz
jeñisterine rahattanuğa qatty - aq qūştar i̇edi olar. Bar armandary osy-aq
bolatyn.
Al i̇endi alty kün boiy qybyr i̇etpei sarsylğan soñ bastapqy jalyn
azaiyp, adamdar da zil qara batpan küz tünindegi anau əreñ jyltyrağan
əlsiz ottar siiäqty küiki - jüdeu halge i̇enip, i̇eñseleri tüsip, jetimsirep
qalğandai.
Əlde ala jazdai bel şeşpei, jortuylda jürgen jauyngerler
şarşady ma i̇eken? Əlde qos basyndağy jym-jyrt tynyştyq jigitter
jyr jarysynda, küres pen at jarysynda küş synasyp jeñimpazdardy
anyqtağannan keiin ornady ma? İeñ myqty dombyraşy — Jideliden
kelgen Qūrmanğazy i̇ekeninde, köterilisşi jigitterdiñ işindegi i̇eñ jüirik
aqyn Şepniiäz i̇ekeninde, al qara küşke kelgende İsataidyñ i̇eski dosy
Qaldybai deuge i̇eşkim qarsy şyğa almaitynyna, Nūiannan ötken mergen
joq i̇ekeninde i̇endi i̇eşkimniñ dauy joq...
İe-i̇e, Mahambet bügin sarbazdardy aqtau üşin de, öz qara basynyn, mūñşerin basu üşin de qanşa syltauğa jüginbedi deseñşi. Qasaqana kelgendei,
i̇esine Peterburg tüsti. Köteriliske şyqqan ofitserlerdiñ Senat
alañyndağy bedireigen ünsiz sapy men bülikşilerdiñ jeñilgenin jariiä
i̇etken zeñbirek dümpui. İsataidyñ Syrym batyr turaly aitqan sözi de
oiyna keldi...
Orys ofitserleri patşağa qarsy halyqty kötere almady. Al Syrym
batyr būdan qyryq jyl būryn kəzirgi İsatai men Mahambet tərizdi hanğa
qarsy şyqty. İesim handy öltirip, tağyn talqandady. İesim handy
qatygezdigi üşin jazağa tartyp, i̇eñiregen i̇el kegin qaitardy. Biraq sonysy
halyqqa ne jeñildik əkeldi? İeldi kek alu üşin ğana köteruge bola ma?
Syrym ölgennen keiin sūltandar men handar būrynğysynan da
qūtyryp ketti. Tūiyqtan şyğar jol qaida? Mahambettiñ öleñ-jyrynyñ,
barşa küresiniñ şynymen-aq bosqa ketkeni me?
Əlde mūny Hiuada jürgen kezde-aq oilanuy kerek pe i̇edi? Nūrbaldy
qasyna i̇ertip, əitpese Maqpaldy sonda aldyryp, ötkendegi batyrlar
jaily, ömirdiñ aşy - tūşy jağdaiattary turaly tolğaular şertip,
Saryarqanyñ bir tükpirinde jüre bergeni jön be i̇edi?..
Basyna kelgen osy bir jabyrqau oilardan serpilu üşin Mahambet
öleñ-jyr aitylyp, dombyra üni şyqqan jaqqa qarai aiañdady. Bir üidi
ainala berip, öşken ottyñ janynda jatqan Zarbai jüzdiginiñ
sadaqşylaryna tap boldy.
...— Han aitqanymyzdy oryndaidy, əitpese sazaiyn tarttyramyz,—
deidi bir jas sarbaz,— sonan soñ auylymyz Jaiyq boiyndağy toğaiğa
köşip, ata qonysyn qaita jailaidy...
Mahambet aiağyn i̇eptep basyp, qūlaq tosty.
— İe-i̇e, balam, sen de əlgi qolynda joq bieniñ qūlynyn ülkeigende
jorğa ğyp minbek bolğan qorbañ kedei qūsadyñ ğoi...— dep mosqal sarbaz
myrs-myrs küldi.— Odan da jataiyq. Ūiqydan artyq baq bolmas. Aiqas
pen ūiqyğa kirgende ğana bostandyq alasyn,, qalğan uaqyt bağy zamannan
beri qiyn ğoi. Əsirese biyl. Aldyñğy jyly jūt jailady, al biyl qiiänkeski qaqtyğystan köz aşylar i̇emes, Atyrau men Naryn boiy qyzyl qanğa
būialdy, İedil men Jaiyq suy köz jasynan keri..i̇ek tatydy, ünimiz qūdaiğa
jetetin türi joq, i̇endi ne pəlesin daiyndap jatqanyn kim bilsin. Köremiz de
jazmyştyñ jazğanyn: tañerteñ aq qardan aiazdy körpe jamylyp, jer
jastanyp qalamyz ba, əlde aş qasqyrdai jalaqtap, aqtütek borannyñ
aldyna tüsip kete baramyz ba — kim bilgen. Mümkin aiqasta armanymyzdan
şyğyp, ystyq qanymyzğa şaşalyp ölermiz. Bəri bir i̇emes pe — bū
jalğanda ölmeitin i̇eşkim joq. Quanğan da, qaiğyrğan da birdei. Külseñ —
köñiliñ könşidi, jylasañ — şerin, tarqaidy. Biraq bərinen de ūiqy
artyq. Keliñder, köz şyrymyn alalyq, tek otqa tezek pen torañğynyñ
tamyryn tastap qoiyñdar...
— Torañğy tamyry az qapty, tañerteñge saqtaiyq,— dep i̇esinei
söiledi jas jauynger şapanyn qymtana tüsip. Lap i̇etken jalynnyñ
jaryğy onyñ betine tüsti. Əli saqal-mūrty şyqpağan, Şerniiäz siiäqty
uyljyğan jas i̇eken. Mahambet dybysyn şyğarmai i̇eppen basyp, qostyñ
ana şetindegi ən i̇estilgen ottarğa qarai jürdi. Dəl kəzir būl jerden şalğai
alysta, Terektiköl basynda bir uys bop bük tüsip, balalarynyñ janynda
jatqan Maqpal keldi oiyna. Mahambetke qosylğaly beri mahabbat ləzzaty
tūrmaq, kündelikti tynyştyq pen kədimgi quanyşqa da zar bolyp jür-au!..
Oiğa şomğa aqyn qasyna kelgen Jantasty baiqamai qalğan i̇eken, selk
i̇ete tüsti.
— Bügin küzette kimder tūr, Jantas?
— Biz jaq qaptalda Balabektiñ jigitteri,— dedi Jantas,— İsatai
jaqta Qaldybaidyñ jüzdigi. Tynyş qoi. Təke keldi me?
— Joq əli,— dedi Mahambet,— Qūrmanğazy men Şerniiäz qaida?
— Olar seniñ şatyryñda. Şerniiäz sarbazdarğa arnap öleñ
şyğarypty, sağan aityp berem dep kütip otyr. Qūrmanğazynyñ
dombyraşylary i̇erteñ jigitterge aiqas jaily birigip küi tartpaq.
Sarbazdardy silkindirip alğan jön ğoi. Əitpese ölik şyğarğandai tym
ūnjyrğamyz tüsip ketti,— dep qaljyñdağansydy Jantas.— Men
Qūrmanğazyny da, Şerniiäzdy da tyñdadym. Jyn siiäqty - au özderi!
Qūlaq salsañ boldy — tūla boiyñ şymyrlap, qolyñ öz-özinen semserge
sozylady. Qaşan şabamyz Jasqūsty?
— Kütu kerek! Küt dedi ğoi İsatai,— dep aşulana qaiyrdy da,
Mahambet aldyndağy qarauytqan bir nərseni qamşysymen salyp qaldy.
İt i̇eken — əri qañsylap, əri arsyldap tura şapşyp i̇edi, Jantas ony bir
büiirinen qağyp tüsirdi. Attar osqyrynyp, Mahambet şatyrynyñ
janynda jatqan nar da ornynan atyp tūrdy.
— Əi, bū qaisyñ!?—dep şatyrdan Mahambettiñ i̇eki inisi — İsa men
Mūsa şyqty. Qyzyl şoq bop öşuge ainalğan otqa əldekim qurağan şybyq
- şöpşek tastady. Lap i̇etken jalyn sarbazdardyñ jüzderin anyğyraq
körsetti, işten Qūrmanğazy men Şerniiäz da şyqty.
— Qarai gör özderiniñ saq qūlağyn! Əlde qoryqqandaryñnan jügire jügire şyqtyñdar ma? Nege ūiyqtamaisyñdar?—dedi Jantas.
— Qaidağy ūiqy!.. İendi qanşa kütemiz, Mahambet ağa? — dep sūrady
Şerniiäz.
Arğy jağynda kinəraty bar būndai sūraqtar Mahambettiñ janyna
qanşa batqanymen, batyr būl joly da syr aldyrmai, sabyr saqtap qaldy.
— Asyğystyq pen qyzbalyq əmse paida keltire bermeidi, inim,— dedi
ol.
— Demek, jauap ta joq, şeşim de joq i̇eken ğoi əli,— dedi Qūrmanğazy.
— Men de bir, aşyqqan qabylan da bir. Dombyra ornyna qolğa qylyş
ūstağym keledi.
— İsatai bügin üşinşi ret Jəñgir han men polkovnik Gekkeniñ
şabarmandarymen kezdesuge baryp qaitty. Kelisimdi merzim bitken kezde
jaulap alasyñdar deidi şabarmandar. İendi üş kün qaldy.
Ot basyna İersary men Nūian keldi. Olardan soñ Zarbai men Stepan
körindi. Qasynda köterilisşilerge anau Astrahan tübinen kelip qosylğan
bir top orys jigiti bar Mahambettiñ ainalasyna osy mañdağy jappalardan
şatyrlar men qaraşa üilerden şyqqan adamdar jinala bastady. İeşkim
de ūiyqtamağan i̇eken.
— Irenjiseñ de aitaiyn, Mahambet, osy mağan mynau tosynbaq
oiyndaryñ ūnap tūrğan joq,— dedi İersary.— İendi üş künnen soñ han:
«Joğalt közderiñdi!»—dese, ne isteimiz?
— Sözdi semserge beremiz onda,— dedi Şerniiäz köñildi dauyspen.
İersary Şerniiäzğa külimsirei qarap qoidy.
— Balam, sen aqynsyn, ğoi. Onyñ üstine jassyñ. Semser men şoqpar
seniñ qolyña tym auyrlau boluy yqtimal nərse. İeliñe seniñ qylyş
şapqannan göri jaulardy sözben atqanyñ artyq. Biz ölgende
joqtauymyzdy da sen aitasyñ. Al qan maidanğa myna biz, Mahambet
i̇ekeumiz şyğamyz.
— Ökpeleme, Şerniiäz,— dedi Mahambet te İersaryny qostap,—
tañerteñ Terektige attanasyñ, bizdi sonan küt. Sonda qalğan qarttar mem
balalarğa kömektes. Ataly söz ben ədemi jyr adamdarğa ərqaşan kerek.
Kei-keide meniñ özim de attyñ i̇erin alyp, dulyğany qalyñ şöpke laqtyryp
jiberip, mal jaiylğan kök dalada kerilip tūryp jatsam, aspan əueni men
jer əuezin, taulardyñ tolğauy men şöptiñ sybdyryn tyñdasam dep
armandaimyn...
İeşkimde ün joq. Jym-jyrt.
— İersary ağa,— dedi Şerniiäz.—Siz meni jassyn, dediñiz ğoi. Al han
əuletiniñ böltirikterin on jasynda taqqa otyrğyzady i̇emes pe. Men
jiyrmağa şyqtym, osy jerde kimmen bolsa da küş synasyp köruden
qaitpan. Jas jolbarysty mysyq demes, qūnandy qūlyn demes bolar...—
Jas aqynnyñ dauysynda əlde ökpe saryny, əlde yza qyjyly bar siiäqty.
Mahambet oğan süisine köz tastady. Ot basyndağylar tügel derlik bir sət
serpilip qalğandai i̇edi. Şerniiäz bərine de ūnağan tərizdi. Aşañ i̇endi, syrt
keipi əlsizdeu körinetin Şerniiäz kəzir mynau jalpyldağan jalyn
jaryğynda bir türli zoraiyp, biıktep ketkendei...
İersary Şerniiäzğa jauap qaitaryp ülgirmedi. Tosynnan, jazyqtyñ ana
basynan, alystağy qūm şağyldarynyñ arğy jağynan jan türşiktirer
aşy aiğai i̇estildi. Osynda kelip qos tikken küni-aq jasalyp qoiğan jepjeñil küzet mūnaralarynyñ basyndağy qu şep lap i̇ete tüsti.
— Attan! Attan!— deidi tün jarğan dauys. Ana jerde de, myna jerde
de ūzyn syrğauyldyñ basyna bailanğan qu şepter laulap janyp, əlde
qaidan yrğağyn da, i̇ekpinin de saqtamai, asyğys qağylğan aptyqpaly
dabyl üni düñgirlei şyqty. Jylqy kisinep, baqyldağan tüieler jyly
oryndarynan köterildi. Tüngi qos tügelimen üdere tūryp, yğy-jyğy bop
ketti. Jazyq beti jarqyrağan otqa toldy...
Aspan bozğyl tartyp, tañğy suyq jel i̇esin jaña jiğandai, yzyldai
jönelgen kezde köterilisşilerdiñ köp əskeri şart tüiinip, jyğylğan
şatyrlar men üiler tügeldei tüielerge artylyp ta bolğan i̇edi.
Jylqyny tüngi öriske aidap ketken jigitter de qaityp oraldy.
Sarbazdar attaryn i̇erttep, öz oryndaryna tūryp jatyr. Bəri de küte - küte
şarşağan siiäqty, bəri de mazasyzdyq qūşağynda.
Sapqa tūrğan naizagerler men sadaqşylardyñ qatary tyğyz - aq, tañğy
qyzyl arai olardyñ dulyğalaryna, qalqandary men kireuke - sauyttaryna
tüsip, jaltyrai şağylysady. Sereigen bilteli myltyqtar men üñireigen
mauzapamdar ūstağan top öz aldyna jeke sap qūrapty. Olarğa taiau
i̇erlikterinde şek joq, qulyq-sūmdyqty bilmeitin, añqyldağan aqköñil
Adai jigitteriniñ jüzdigi körinedi. Oğan jalğas — Stepan bastağan
orystardyñ jüzdigi. Būlar añ aulaityn qysqa myltyqtarmen, özderi
köşpeli dükende soğyp alğan qaiqy qylyştarmen, selolar men
derevnialardan ala şyqqan aibaltalarmen qarulanypty. Basym köpşiligi
kantsler Bezborodko men graf İusupovtiñ pomestelerinen qaşqan
krepostnoi şarualar, aralarynda Stepannyñ özi siiäqty qaşqyn
soldattar da, Kaspiidegi balyqşylar tobynan şyqqandar da barşylyq.
Sarbazdar İsataidy kütip tūr. Biraq i̇endi būlardy i̇eşkim de, tipti
İsataidyñ özi de, attan tüsire almaityndai i̇edi. Būlar İsatai men
Mahambetke i̇erip, ot pen suğa tüsuden taiynbaidy, biraq i̇endi tağy da küte
bermek i̇emes, küzdiñ mynau syzdy - suyq tüninde toñyp jata bermek i̇emes.
Sarbazdar əbden tomyryğyp alğan.
— İsatai nege şyqpaidy? Tünde aiqailağan kim? Jūrtty aiağynan tik
tūrğyzğan kim? Dabyl nege qağylmai qaldy? — İel közi İsataidyñ
şatyryna tigilgen. Onyñ aldynda ülken top körinedi. Batyrlardyñ əlde
nege kerildesken dauystary i̇estiledi. Nege aitysady olar?
Sarbazdar bar tağatynan aiyrylyp, i̇endi jarylardai bolyp tūrğan
kezde sol jaq qaptaldan, sonau şalğaidan tağy da bir aşy dauys i̇estildi.
Əlgi söz köpşilikti betten şapalaqpen tartyp jibergendei boldy.
— Opasyzdar!
— Satyp ketti! Opasyzdyq jasaldy!—degen suyq söz sañqyldai
şyqty.— Beriştiñ starşyndary Qisyq pen Nədir opasyzdyq jasady!
Özderimen birge üş jüz jigitti i̇ertip ketti. Küzette tūrğan şerkeşterdi
öltirip ketipti. Beriş bizge opasyzdyq jasady!
— Ua, sarbazdar, Tama men Adai, Şapyraşty men Kerderi jigitteri!
Aidañdar Beriştiñ sūmdaryn öz jüzdikteriñnen — jauğa şapqanda
arqalaryña solar atqan jebeler qadaluy mümkin! Beriş starşyndary
satyp ketti bizdi! Olar Jəñgir hanğa ketipti! — dep ainala şu-şu i̇etedi.
Sadaqşylar sapy, odan soñ naizagerler qatary būzylyp ketti.
Jüzbasylar tolqyğan sarbazdaryna ne bola almai qaldy.
Şerkeş jigitteri özgelerden oqşau bölinip şyqty.
— Qanğa— qan! Berişterge qyrşynynan qiylğan bauyrlarymyzdyñ
ölimin keşe almaspyz!
Taiaudağy töbeden tabaqtai tUiağymen qūm-topyraqty qopara şapqan
İsataidyñ aqtaban aty körindi. Batyrdyñ qasynda qandai qiyn sətterde
de i̇eki i̇eli qalmaityn jan joldasy Mahambet bar, soñdarynda — i̇ekeuiniñ
i̇eñ jaqyn dos-jarandary. Sarbazdar azdap sabalaryna tüsti.
— Men Beriş balasymyn! Jazalaryñdy aluğa daiynmyn!— dedi
İsatai kündei kürkirep. Batyrdyñ aty əsker aldynda aspanğa şapşyp,
artqy i̇eki aiağyna tūrdy.
— Bū da Beriş balasy,— dep İsatai şoqparymen Mahambetti nūsqady.
— Qaldybai — Adaidan, al İersary bolsa — sart! Bərimiz de aldaryñda
tūrmyz. Jazalağylaryñ keledi i̇eken — jazalaimyz Nədirdi. Ol berişterdi
ğana i̇ertip ketken joq. Biraq bas künəkar meniñ özimmin!.. Meni sardar
sailadyñdar. Men senderdi joryqqa bastap şyqqam. Men daiynmyn.
Aityñdar ükimderiñdi!—Attardyñ özi auyzdyqpen alysuyn qoiyp,
oinaqtamai tynşi qaldy. Degenmen tynyştyq ūzaqqa sozylmady. Sonyñ
özine de talai uaqyt ötken dei i̇edi.
«Juastan juan şyğady» deidi qazaqtar. Al myna jerde bireu i̇emes,
bütindei myñ san qol juas qalğandai ünsiz tūr. Būlardyñ bəri de küni
keşe ğana İsataidyñ üni men Mahambettiñ jyryn i̇estise, aldy-artyna
qaramastan qainağan ot - jalynnyñ qaq ortasyna oilanbai qoiyp ketetin
jandar ğoi.
Tağy da birer sət ötti. İeşkim ün qatqan joq. Bireudiñ aty kisinedi, i̇endi
bireudiñ qalqany jerge tüsip ketip, sony naizasynyñ ūşymen ilip almaq
bolyp əurelenip tūr. Jel batyrlardyñ dulyğasyna qadalğan ükimen
oinap, ru - rudyñ jiñişke jalaularyna tağylğan jylqy qūiryğyn
jelbiretedi.
Alğa İsatai tobynan bir jauynger şyqty. Būl Taşkentti bilegen
Baraq batyrdyñ ūrpağy — kəri batyr Asau i̇edi. Asau külli ömirin at
üstinde ötkergen adam jəne öz basyna jeke üi tikpegenin, sarai
saldyrmağanyn, əieli de, balasy da bolmağanyn maqtan i̇etetin. Jalğyz
basty jahangezdei nemese Qydyr əuliedei dalany kezetin de jüretin. Añ
aulaidy, şerkeş ruynyñ dau-şaryna bilik aitady, özine mūra bop qalğan
qol astyndağy auyldardan alym-salyq jinaidy. Biraq bailyqqa, düniege
qyzyqpaityn, ataq-dañqyn i̇erlik isterimen şyğaruğa jəne özine
bağynyşty adamdarğa jomarttyq körsetuge tyrysatyn. Asau Jəñgir
hannyñ dosy i̇edi, ana bir jyldary Mahambetti ūstap, jazalamaq ta
bolğany bar, alaida sarbazdardyñ Qiiäly - Qiğaştağy jeñisinen keiin
soñynan i̇eki jüz jigit i̇ertip kelip İsataiğa qosylğan.
— Men jauyngermin, sondyqtan myna soğysta i̇eldiñ joğyn joqtağym
keledi,— degen bolatyn ol sonda.
İsatai da, Mahambet te onyñ i̇etkendegi isterin tergegen joq. Onyñ han
tūqymynan i̇ekenin de i̇eşkim auyzğa alğan joq. Sarbazdar oğan qūrmetpen
qaraityn.
— Batyr,— dedi ol İsataiğa.— Bizdiñ bərimizdiñ de tübimiz bir, bərimiz
de qūdaidyñ qarğysyna ūşyrağan, qurağan qazaq jerinde tuğanbyz. Kəzir
birimizge - birimiz sot qūryp jatatyn uaqyt i̇emes. İelde senim bolmasa,
i̇eşkimniñ de soñynan öz-özinen i̇erip jüre bermeidi. Biz sağan sengen i̇edik.
İendi bügin sol senimimiz şaiqalyp ketti. Mahambet sağan: «Jaudy
şappağannyñ özi şabylady!»—degen bolatyn. Biz osynda kelgeli bügin
jetinşi kün. Bügin bizdi jau şaba bastady. Men öz jigitterimdi əketemin!..
Əi, Şerkeş pen Tama jigitteri, menimen birge kelgender, bərin, de, şyq
bylai tügel! Özim bastap əkeldim, özim bastap əketemin. İsatai da, Jəñgir
de bizdiñ auyldarymyzğa tie almaidy!
Asau batyr atyn tebinip qaldy. Oñ qaptalda tūrğan sarbazdar onyñ
soñynan tartty. Aiaq asty dür i̇ete tüsti. Oryndarynda qalğandardyñ
attary auyzdyqtarymen alysyp, tyqyrşyp tūr. Tarta jönelgen
jüzdikterdiñ dübiri men mūnda qalğan sarbazdardyñ qiquy ūlasyp, gulep
ketti.
Mahambettiñ keudesinde birdeme üzilip ketkendei bolyp, jüregi syzdap,
yzağa bulyğyp qaldy. Biraq ləm dep auzyn aşqan joq.
— İsatai ağa, basta bizdi! — degen Şerniiäzdyñ dausy sañq i̇ete tüsti
kenet. İsataidyñ tüsi būzylyp közinde aşuly ot jarq i̇etkenin Mahambet
baiqap qaldy.
— Biz bügin qylyşymyzdy opasyz satqyndardyñ qanymen juamyz!
Aldymyzda Jasqūs bar, i̇esitelik i̇endeşe sodan ökirgen han men baqyrğan
bilerdiñ dauystaryn!—İsataidyñ üni būl joly temirdei şyñyldap,
aiyryqşa şyqty.
— Dat, dat, batyr! Şaiqas aldynda bata oqyp aluğa pūrsat ber,— dedi
ündemes Nūraly.— Qūdai ūryp, tañğy namazdan qalyp qoidyq, i̇endi so
qylmysymyzdy juyp -şaimasaq... Satqyndar men bizdi qiyn şaqta tastai
qaşqan opasyzdardy qarğys atsyn, qūdaidan jetsin olarğa! Aumin!
Nūraly özi bastap attan tüsti. Basqalar da söitti. Attaryn jetektegen
qalpy añğarğa şaşyrai tarap ketti. Ərqaisysy da yñğaily jer tauyp
alyp, aldyna şekpenin nemese toqym töseidi de, qūbylağa qarap şoqaiyp
otyra ketedi.
— Ou, alla, osylai bolaryn bilip i̇em ğoi,— dep basqalardyñ qataryna
Jaqyp şal da qosyldy.
Mahambet añğar men qyrda qaptap otyrğan qalyñ qolğa qarap tūr.
Qanşasy opasyzdarğa ilesip ketken? Qanşasy Asauğa i̇ergen? Qanşasy
osynda qalğan? Bes jüz be? Joq, köbirek. Mynau tar añğar beine meşit
bop ketken tərizdi. Jə, jalpaq dalanyñ özi de meşit siiäqty ğoi. Qūdaidan
baq tileitin, jar süietin, ajal qūşağyna i̇enetin meşit. Būl meşitti
jalañdağan jūt nemese han men patşa jendetteriniñ şapqynşylyğy köl
bop aqqan kez jasy men ölikke toltyratyn jyldar da bolady...
Zaman da keldi qyrynan,
Qamyñdy je būrynnan...
Şalqyğan zaman bar i̇edi,
Izdegeniñ tabylğan.
Maldan i̇eken bergen soñ,
Şyr ainalyp jürgen soñ,
Auzy ala alaşym
Sol künderdi sağynğan.
Şerniiäz i̇eriniñ qasyna köldeneñ salğan semseriniñ jüzin qolymen
baiqap körip, öleñin jalğastyra berdi.
— Mağan adaidyñ ataqty batyrlary turaly jyr şyğaryp berşi,
dombyrağa salaiyn,— dep onyñ qasyna Qūrmanğazy keldi.— Adailar men
Qypşaqtardyñ jüzdigine baram. Ūrysta da köñildi jüretin jigitter.
— Men de senimen birge baram, Qūrmanğazy. İsatai ağa rūqsat i̇eter.
Jür, sūranaiyq...
— Töke əli joq. Nədirdiñ soñynan quyp ketken Nūiannyñ jüzdigi qazir
qaityp oralady,— dedi İsatai Mahambetke.— Seniñ aitqanyñ dūrys i̇eken.
Sūñqar ğana tosqan saiyn tolysyp, batyldana tüspek. Al adamdardyñ
kümən-küdigi köbeietin körinedi...
Qaldybai öz jigitterimen İsataidyñ şatyryn jyğyp jatyr. Zarbai
bastağan jidelilikter jebeleriniñ i̇esebin alyp, myltyqtarynyñ biltesin
jöndep jatyr, öz jüzdiginiñ daiyndyğyn tekserip Stepan jür.
Sarbazdar bata oqyp bolyp, attaryna mindi. Qatarlasyp, sap tüzedi, ər
jüzdik öz aldyna bölinip, anyğyraq körindi.
Mahambet pen İsatai biık töbeniñ basynda alystağy aidauğa,
Jasqūstyñ bau-baqşasy men jasyl şalğynyna, Jəñgir hannyñ saraiy
men bekinisi jaqqa köz jiberip tūr.
— Jüreiik!—deidi Mahambet İsataidy asyqtyryp.
İsatai bolsa ony i̇estir i̇emes. Özi iri bolğanymen basy jūmsaq
tūlparynyñ tizginin tarta ūstap, əldeqandai köñilsiz oilarğa şomyp
ketipti.
— Töke qaida? Sarman qaida? Hatymyz general-gubernatorğa jetti me
i̇eken?— deidi İsatai oiyn syrtqa şyğaryp.
— Sarmandy tosu beker. Patşa da, general da, han da öz jauabyn berdi
ğoi: keñirdekke — kök naiza, kökirekke — köp dop 36,-— dedi Mahambet
aşulanyp.
— Biz ajalmen betpe-bet aiqasamyz, Mahambet. Sen i̇ekeumiz mynau i̇eldi
dozaqtyñ otyna bastap aparamyz... Qūtylar jol joq. Jəñgir bizden
ailasyn asyryp ketti. Ol küş jiyp, bekinip ülgerdi,— dedi İsatai
aqyryn ğana.— Qūrmanğazy men Şerniiäzdy qasyña i̇ertip, öz jüzdigiñdi
bölip al da, baryp anau qart analardy, qatyn-balalardy qorğa, əket
olardy Jəñgirdiñ körinen alysyraq, Jaiyqtyñ arğy betine, Kişi jüz ben
Orta jüzdegi ağaiyndarğa əket. Biraq i̇esiñde bolsyn — onda da tynyştyq
joq. Ūly jüzdiñ jerinde Kenesary han maidan aşyp jatqan körinedi.
Qazir qazaq jerinde tynyş jatqan tükpir bolmas...
— Meniñ keri qaitar jolym joq. Jetken jerim osy. Kezi kelgende jyr
da öledi, jəne de kez kelgen məñgi baqi ömir süre almaidy, biraq aqtyq demi
bitkenşe öz jyryn aiaqtap ölgenge ne jetsin!
— Men i̇eki aitqan i̇emespin. Apar dedim ğoi jüzdigiñdi qatyn-balany
qorğauğa. Olardyñ amandyğy senin, moinynda, jaqsylap qara,— dep
İsatai dauysyn kötere söiledi. Tipti Mahambetke auyz aşqyzbai qoidy.
Sosyn atynyñ basyn türtis keiin būryp, saptyñ aldyna şyqty da,
şoqparyn keterdi.
— Qasietti ata-babamyzdyñ aruağy qoldap - jebesin bizdi bügingi
joryqta! Biz i̇endi...— İsatai sözin aiaqtamady.
— Sūmdyq! Zūlymdyq, jigitter! — degen dauyspen qatar i̇eñ şetki
küzet mūnarasy jaqtan biriniñ artynan biri şapqylağan Nūiannyñ jigitteri
körindi. Nūiannyñ özi i̇en, alda kele jatyr. Ol atynyn, basyn İsataiğa
tirep bir-aq tartty. Öñi qūp-qu.
— Keşe keşke taman polkovnik Merkulovtyñ soldattary men qazaq
əskerleri Terekti kölge tartty... Töke şəit boldy. Asyp öltiripti. Barlyq
liniiälyq bekinisterden, Orynbor men Astrahannan bizge qarai köp əsker
qaptap keledi. Jasqūstyñ ainalasy zeñbirekten körinbeidi, qamaldyñ
işinde generaldyñ bir polk əskeri tūr,— Nūian aqyryn söilese de ər sözi
auyzdan-auyzğa taralyp, sarbazdar sapyn lezde aralap şyqty.
-—• O, qūdai, apa-qaryndasty aman saqtai gör! Köktiñ kərine ūşyra,
Jəñgir han, qorqau qasqyrlarğa jem bolyñdar, sūltandar! Bala-şağany oq
pen doptan aman qyla gör!— dedi əldekim.
Kep dulyğa, kök süñgi jarq-jūrq i̇etip, sarbazdar at basyn būryp aldy.
Oilanyp jatar uaqyt joq, onyñ üstine Jəñgir — hannyñ zūlymdyğy men
qatygezdigine aşynğan myna adamdardy toqtatu mümkin be qazir?
— Jigitter, han men polkovnik Gekke bizdiñ i̇elşilerimizdi öltirdi!
Qanğa — qan! Olardyñ i̇elşileri bizdiñ qolymyzda. Asu kerek solardy.
Jiberu kerek ölikterin hanğa tartu i̇etip!..
İsataidyñ aty iesiniñ aşuyn sezip, ala jöneldi.
— Tart Terekti kölge!— Aqtaban aiğyr sarbazdar sapyn qaq jaryp,
alğa şyqty. Odan Mahambettiñ synyq qūlaq səigüligi de qalysar i̇emes.
Būlarğa ilese İersary, Qaldybai, Nūian, Stepandar keledi...
Birinen-biri ozğyndağan sarbazdar ken, dalada andyzdai şauyp, zulatyp
keledi. On-on bes şaqyrymnan soñ ğana İsa¬tai men Mahambet birtindep
alğa şyğyp, sapty tüzedi.
Köterilisşiler əskeri i̇endi kirpidei tikireigen kep naizaly üşkil
synağa ūqsaidy. Qūm şağyldardy, qalyn, torañğyly toğailardy qaq jara,
betegeli jazyqty basa-köktep alğa qarai zaulap barady.
Mahambetti i̇eşteñe de tañyrqatqan joq — İsataidyñ joryqty qoiyp,
auylğa attan degen sözi de, Asau batyrdyñ bölinui de, Beriş
starşyndarynyñ opasyzdyğy da, būlarğa barlyq bekinisterden qarsy
attanğan patşa əskerleri jaily habar da. Osylardyñ bərinen de Tökeniñ
ölimi turaly jamanat oğan qatty batyp, i̇eseñgiretip ketti. Mahambetke bar
pəleniñ ūşyğy Tökeniñ öliminde jatqan siiäqty körindi. Ol tiri qalyp,
köterilisşilerge der kezinde qaityp oralsa, bəri de basqaşa bolar i̇edi ğoi.
Ol opasyzdyqqa jol bermes i̇edi, öitkeni Nədirdiñ satqyn i̇ekenin biledi ğoi.
Asau batyr da ketpes i̇edi. İə, bəri de basqaşa bolar i̇edi dep oilaidy
Mahambet.
Hiuada da, būnda da Tökeniñ qalqaiyp tiri jürgeniniñ özi köñilge toq,
əjeptəuir demeu bolatyn. Osydan i̇eki aidai būryn Tökeni oida joqta
jolyqtyrğanda qandai quanyp i̇edi Mahambet.
Sonda ol Tökeniñ özi aitqan saran, əñgimesinen Ğiratqa qalai baryp
qaitqanyn, sosyn Jideliden Mahambetke qalai jetkenin köz aldyna
i̇elestetip i̇edi.
Sarbazdardyñ köşkindei syrğyğan qalyñ nöpirine tüsken Mahambet
köp tUiaqtyñ astynda yñyrsyp jatqan qara jerdiñ göi-göiin i̇estir i̇emes.
Synyq qūlaq ta onyñ oiyn bölmeiin degendei, bülk i̇etkizbei terbetip
keledi.
Mahambettiñ oiynan Töke ketpeidi. Kəzir de Jideliden Aldiiär
atanyn, jorğasyna minip jylystağan dəruişti kez aldyna aiqyn
i̇elestetedi...
Töke i̇endi Jidelidegi i̇esinen aiyrylğan qañğybas qaiyrşyğa mülde
ūqsamaidy. Ün-tünsiz, tereñ oiğa batyp, özen būlaq boilarynda, oidymoidym kögaldarda ğana demalady, at şaldyryp, su işkizedi. Tüzde jalğyz
jortqan jolauşyğa tən sergektikpen tün balasy saq ūiyqtap, kişkentai
kezdigin qolynan şyğarmai ūstap jatady.
Aty alys ketpeitinin baiqağan soñ tünde arqandamai bos jiberetin
boldy. Keş bata jaqqan ottyñ qyzyl şoğyn bir jağyna syryp tastaidy
da, jel jağyna i̇er-tūrmanyn qoiyp, qalqadağy qyzuy basylmağan jyly
jerge jatady.
Jolşybai auyl kezikse, būrynğydai dəruiş keipine i̇enip, kiız üilerge
tura tartady. Jəñgir hannyñ jazalauşy əskerleri jaqyndap qalğanyn,
köterilisşilerdiñ ana jer, myna jerde sūltandar mem han töleñgitterimen
qaqtyğysyp qalğanyn i̇esti jüredi...
Mal baqqan jalğyz-jarym jalşylardyñ jappasynda küzgi qymyzdyñ
qalğan-qūtqan sarqytyn işip, ot basynda jaña tuğan küiler men
jyrlardy tyñdaidy da, tün jamylyp, Aldiiärdyñ kəri jorğasyna minip
ğaiyp bolady.
Baqtaşylar men jylqyşylardan ol köterilisşilerdiñ jüz - jüzge
bölinip, külli Atyrau boiyn bilei bastağany jaily, Qarauylqoja
sūltandy talqandap şauyp, kantsler Bezborodkonyñ da qonystaryn tartyp
alğandyqtary turaly jəne İsatai men Mahambet tipti jaqynda, osy
mañaida jür degendi i̇estidi...
Qalyñ jyñğyl ösken bir töbeniñ basyna şyğa kelgende dəruiş
aldyndağy auyldan i̇ertteuli tūrğan köp atty körip, quanğanynan aiqailap
jiberdi.
— İenşalla, közdegen jerge jetken şyğarmyn,—dep atynyñ basyn
auylğa būrdy. Tizginni bosağanyn sezgen januar da tasyrlatyp jorğalai
jöneldi.
Auylğa jaqyndai bere dəruiş adamdardyñ kiımine qarap olardyñ
İsatai sarbazdary i̇emes, ūzyn myltyqty töleñgitter i̇ekenin añğardy da,
tizginin tartyp, aiañğa auysty. Dəruişti i̇eki kisi qarsy alyp, sūltandarşa
kiıngen bireuge i̇ertip apardy. Qasyna i̇ergender auyzdaryn da aşyp
ülgirmedi, dəruiş at üstinen domalai tüsip, betin şañğa köme tağzym i̇etip,
dūğasyn sarnai jöneldi. Sosyn qorjynynan kişkentai dañğyra men ūstai
- ūstai əbden jyltyr bop ketken qozy jauyrynyn şyğaryp, jyn
soqqandai şyr köbelek ainalyp bige ketti.
— İe-i̇e, i̇el kezgen baqsy i̇eken ğoi, qūdaidyñ qūly,— dedi sūltannyñ
janyna kelgen aqsaqal,— jiber baiğūsty.
— Baqsylar mynadai at minbeidi,— dep asyl kiımdi adam dəruişke
tesile qarady.— Mümkin, ailasy şyğar, mümkin būl İsatai men
Mahambettiñ, jansyzy şyğar...
— Qūdaidyñ qūly ğoi. Būndai üisiz-küisiz bişaralarğa meiirimdi
bolyp, sauabyn alu kerek. İel degen jomart qoi, astyna tūlpar mingizip,
aldyna aruana aidatuy da mümkin,— dedi aqsaqal nyq ünmen.
«Myna i̇ekeui ne de bolsa baqtalas i̇eken»,— dep oilap qoidy işinen
dəruiş, qūtyrynğan biın toqtatpai.
— Tarañdar! Jüzdik kelip jetkenşe auyldan şyğarmañdar būny!—
dedi de töre öziniñ köşpeli şatyryna qarai jürdi. Aqsaqal da artynan
i̇erdi.
Biın aiaqtap, üstindegi jalba-jūlba kiıminiñ şañyn qaqqan soñ dəruiş
aldyndağy tas oşaqta ot janyp jatqan şetki qaraşa üige keldi. Qazanda
süt pisip tūr i̇eken. Künge qaqtağandai qap-qara bop qatyp qalğan i̇eki şal
arqalaryn irgege tirep, aqyryn ğana əñgimelesip otyr.
— Üige kir, qūdaidyñ pendesi, qadamyñ qūtty bolsyn, tabaldyryğyn
attağan üiiñe qydyr qonsyn. Kel, üige kir,— dedi olardyñ bireui qonaqqa.
Kempir ony üige kirgizdi. Dastarqan jaidy. Aldyna bir kese tary
qoidy. Dastarqan üstine maiy şyqqan sary irimşik, tüiir - tüiir qūrt
tastady.
— Bismillə,— dep dəruiş tamaqqa kiristi.
— Jideliniñ baiğūstaryn qūrtady - au, qūrtady. Jigitterin ne
öltiredi, ne abaqtyğa aidatady. O, qūdai, öziñ jar bola kör,— deidi üi
syrtyndağy i̇eki şaldyñ bireui.
— Qoldan keler kömek joq...— deidi i̇ekinşisi.— Aqbai da, Dulat ta,
bizdiñ Qisyq töre de — bəri bir jaq.
— Kelgende qalai kömektesesiñ? Qaida i̇ekenin bilsek, sonda birdeñe
i̇etuge bolar. Əitpese mynalardyñ jansyzdary
Sonda ol Tökeniñ özi aitqan saran, əñgimesinen Ğiratqa qalai baryp
qaitqanyn, sosyn Jideliden Mahambetke qalai jetkenin köz aldyna
i̇elestetip i̇edi.
***
Sarbazdardyñ köşkindei syrğyğan qalyñ nöpirine tüsken Mahambet
köp tUiaqtyñ astynda yñyrsyp jatqan qara jerdiñ göi-göiin i̇estir i̇emes.
Synyq qūlaq ta onyñ oiyn bölmeiin degendei, bülk i̇etkizbei terbetip
keledi.
Mahambettiñ oiynan Töke ketpeidi. Kəzir de Jidelide.n Aldiiär
atanyñ jorğasyna minip jylystağan dəruişti köz aldyna aiqyn
i̇elestetedi...
Töke i̇endi Jidelidegi i̇esinen aiyrylğan qañğybas qaiyrşyğa mülde
ūqsamaidy. Ün-tünsiz, tereñ oiğa batyp, özen - būlaq boilarynda, oidymoidym kögaldarda ğana demalady, at şaldyryp, su işkizedi. Tüzde jalğyz
jortqan jolauşyğa tən sergektikpen tün balasy saq ūiyqtap, kişkentai
kezdigin qolynan şyğarmai ūstap jatady.
Aty alys ketpeitinin baiqağan soñ tünde arqandamai bos jiberetin
boldy. Keş bata jaqqan ottyñ qyzyl şoğyn bir jağyna syryp tastaidy
da, jel jağyna i̇er-tūrmanyn qoiyp, qalqadağy qyzuy basylmağan jyly
jerge jatady.
Jolşybai auyl kezikse, būrynğydai dəruiş keipine i̇enip, kiız üilerge
tura tartady. Jəñgir hannyñ jazalauşy əskerleri jaqyndap qalğanyn,
köterilisşilerdiñ ana jer, myna jerde sūltandar men han töleñgitterimen
qaqtyğysyp qalğanyn i̇esti jüredi...
Mal baqqan jalğyz-jarym jalşylardyñ jappasynda küzgi qymyzdyñ
qalğan-qūtqan sarqytyn işip, ot basynda jaña tuğan küiler men
jyrlardy tyñdaidy da, tün jamylyp, Aldiiärdyñ kəri jorğasyna minip
ğaiyp bolady.
Baqtaşylar men jylqyşylardan ol köterilisşilerdiñ jüz - jüzge
bölinip, külli Atyrau boiyn bilei bastağany jaily, Qarauylqoja
sūltandy talqandap şauyp, kantsler Bezborodkonyñ da qonystaryn tartyp
alğandyqtary turaly jəne İsatai men Mahambet tipti jaqynda, osy
mañaida jür degendi i̇estidi...
Qalyñ jyñğyl ösken bir töbeniñ basyna şyğa kelgende dəruiş
aldyndağy auyldan i̇ertteuli tūrğan kep atty körip, quanğanynan aiqailap
jiberdi.
-— İenşalla, közdegen jerge jetken şyğarmyn,—dep atynyñ basym
auylğa būrdy. Tizgini bosağanyn sezgen januar da tasyrlatyp jorğalai
jöneldi.
Auylğa jaqyndai bere dəruiş adamdardyñ kiımine qarap olardyñ
İsatai sarbazdary i̇emes, ūzyn myltyqty töleñgitter i̇ekenin añğardy da,
tizginin tartyp, aiañğa auysty. Dəruişti i̇eki kisi qarsy alyp. sūltandarşa
kiıngen bireuge i̇ertip apardy. Qasyna i̇ergender auyzdaryn da aşyp
ülgirmedi, dəruiş at üstinen domalai tüsip, betin şañğa köme tağzym i̇etip,
dūğasyn sarnai jöneldi. Sosyn qorjynynan kişkentai dañğyra men ūstai
- ūstai əbden jyltyr bop ketken qozy jauyrynyn şyğaryp, jyn
soqqandai şyr köbelek ainalyp bige ketti.
— İe-i̇e, i̇el kezgen baqsy i̇eken ğoi, qūdaidyñ qūly,— dedi sūltannyñ
janyna kelgen aqsaqal,— jiber baiğūsty.
— Baqsylar mynadai at minbeidi,— dep asyl kiımdi adam dəruişke
tesile qarady.— Mümkin, ailasy şyğar, mümkin būl İsatai men
Mahambettiñ jansyzy şyğar...
— Qūdaidyñ qūly ğoi. Būndai üisiz-küisiz bişaralarğa meiirimdi
bolyp, sauabyn alu kerek. İel degen jomart k.oi, astyna tūlpar mingizip,
aldyna aruana aidatuy da mümkin,— dedi aqsaqal nyq ünmen.
«Myna i̇ekeui ne de bolsa baqtalas i̇eken»,— dep oilap qoidy işinen
dəruiş, qūtyrynğan biın toqtatpai.
— Tarañdar! Jüzdik kelip jetkenşe auyldan şyğarmañdar būny!—
dedi de töre öziniñ köşpeli şatyryna qarai jürdi. Aqsaqal da artynan
i̇erdi.
Biın aiaqtap, üstindegi jalba-jūlba kiıminiñ şañyn qaqqan soñ dəruiş
aldyndağy tas oşaqta ot janyp jatqan şetki qaraşa üige keldi. Qazanda
süt pisip tūr i̇eken. Künge qaqtağandai qap-qara bop qatyp qalğan i̇eki şal
arqalaryn irgege tirep, aqyryn ğana əñgimelesip otyr.
— Üige kir, qūdaidyñ pendesi, qadamyñ qūtty bolsyn, tabaldyryğyn
attağan üiiñe qydyr qonsyn. Kel, üige kir,— dedi olardyñ bireui qonaqqa.
Kempir ony üige kirgizdi. Dastarqan jaidy. Aldyna bir kese tary
qoidy. Dastarqan üstine maiy şyqqan sary irimşik, tüiir - tüiir qūrt
tastady.
— Bismillə, — dep dəruiş tamaqqa kiristi.
— Jideliniñ baiğūstaryn qūrtady - au, qūrtady. Jigitterin ne
öltiredi, ne abaqtyğa aidatady. O, qūdai, öziñ jar bola ker,— deidi üi
syrtyndağy i̇eki şaldyñ bireui.
— Qoldan keler kömek joq...— deidi i̇ekinşisi.— Aqbai da, Dulat ta,
bizdiñ Qisyq töre de — bəri bir jaq.
— Kelgende qalai kömektesesiñ? Qaida i̇ekenin bilsek, sonda birdeñe
i̇etuge bolar. Əitpese mynalardyñ jansyzdary qaityp oralady da, bəri
jabylyp jidelilerdi qorşauğa attanady. Bizdiñ auyldan i̇eşkimdi de attap
bastyrmas, atyp tastaidy antūrğandar. Al keterlerinde tügimizdi qoimai
tonap, bar malymyzdy aidap keter...
— Balalardyñ İsataiğa qosylğanyn bū mūndarlar keşe qoimas bizge.
Mahambettiñ jigitteri Qosşağylğa jetipti desedi. Osydan qyryq - aq
şaqyrym ğoi. Habar berse — jidelilerge de, bizge de qol ūştaryn sozar
i̇edi-au...
— Körermiz, alda tün bar, al dəl qazir sabyr kerek, sabyr,— dep
şaldar əñgimelerin aiaqtady. Dəruiş kempirdiñ dəmine raqmet aityp, üiden
şyqty.
— Atyñnyñ i̇erin al, i̇erkin jürip jaiylsyn,—dedi şal.— Biraq alysqa
jiberme — aiyrylyp qalasyñ. Töleñgitterge sendei qūdai jolyn quğan
da bir, ūry-qary da bir, qaramaidy. Öziñ bizdikine tüs, jol soğyp
şarşağan şyğarsyñ.
Dəruiş jauap qatpady, birdeñeni mūrnynan söilep, miñgirlep jürip,
atyn ūstady da, i̇erin alyp, auyl şetindegi, būlaq jağasyndağy kögalğa
qarai jeteledi. Küzette tūrğan töleñgitter oğan būlaqtan ötuge bolmaidy
dep aqyryp qaldy. Onyñ öteiin degen oiy da joq i̇edi. Atyn otqa qoiyp,
özi kök şöpke aunai ketti. Bir töleñgit büiirinen myltyqtyñ dümimen
türtip qaldy. Dəruiş şar i̇etip domalai jöneldi.
— Timeñder oğan, qūdaidyñ qaharyna ūşyrağylaryñ kelmese!— dep
aiğai saldy su alğaly kelgen qatyndar.
— Öi, töbeleriñnen jai tüskirler!—dep bir kempir taiağyn ala
ūmtyldy. Töleñgitter keiin şeginuge məjbür boldy. Onyñ üstine baqsy
jarlyqty da būzğan joq, būlaqtan attağan joq qoi. İendeşe, ūnaidy i̇eken,
jata bersin.
Birte-birte ainalada tüsten keiingi tylsym tynyştyq ornady. Toiyp
işken tüski astan keiin əskeri ne, şopany ne bəri bir — kimniñ de bolsa
ūiqysy keledi, əsirese japan dalada, mynadai şyjyğan ystyqta, aptap
qūmnyñ işinde köz şyrymyn almai bolmaidy.
Dəruiş Qosşağyl jaqtan keletin jolğa qarap qoidy. İeşkim
körinbeidi, tek əne bir alasa jonnan bertindegi saiğa tailağyn i̇ertken tüie
tüsip keledi...
Būlaq jağasyndağy qarauyldar aiaqtaryn şeşip, salqyn suğa juyp
otyr. Jym-jyrt. Töleñgitter şatyr janyndağy lapastyñ astynda
demalyp jatyr. İertteuli attar ūzyn aqyrdyñ i̇eki jağynda iın tirese
qūiryqtaryn sermei şybyndap, anda-sanda pysqyrynyp qoiyp, sūly
jep tūr.
Dəruiş te ornynan tūryp, būlaqqa baryp, aiağyn jua bastady. Sosyn
būlaq jağasyna jorğasyn jetelep əkeldi de, qos alaqanymen sudy
şalpyldatyp atyna jəne özine şaşuğa kiristi. Qarauyldar onyñ būl isine
alğaşynda küldi de, artynan köñil audarmady. Beluarlaryna deiin
juynğan olar töñkeiip - töñkeiip jata ketip, közderin jūmdy.
Osy bir meilinşe beiqam sətti paidalanyp, dəruiş i̇endi ğana atyna
qonaiyn dep ūmtyla berip i̇edi, tu syrtynan dauyl soqqandai dür i̇etken köp
tUiaqtyñ düsiri men aiqailağan quatty ūran i̇estildi:
— Airai!...
Əlginde tailaqty tüie köringen jonnan qarabarqyndai şapqan atty
əsker qaptap keledi i̇eken. Tosynnan abdyrap, sasqalaqtap qalğan
qarauyldar ə degende zaulap kele jatqan sarbazdarğa dəruiş tərizdi añyraia
qarap biraz tūrdy da, artynşa jalma-jan myltyqtary men i̇etikterin alyp,
asyğysta attary men qaru-jaraqtaryn əli sailap ülgirmei sapyrylysyp
jatqan töleñgitterge qarai jügirdi.
— Atyñdar analardy, atyñdar myltyqpen!—dep aqyrdy tere. Biraq
keş qalğan i̇edi.
— Miniñder attaryña!— dep baqyrdy töre.
— Aira-a-ai!—degen jigitterdiñ ūrany qūlaq jaryn barady. Olardyñ
qara jerdi qoiu şañğa kömgen qalyn, nöpiri jaqyndap-aq qaldy.
Jigitterdiñ qolyna tüsuden qaşqan töre jasağy basqa jolğa būra tartyp
i̇edi, būl jaqtan da aldarynan at oinatqan sarbazdar şyğa keldi.
— Arua-a-aq! Aru-a-aq!— dep jaryla şapqan jigitter auyldy i̇eki
jağynan qausyryp əketti. Betaldy, kezdemei atylğan oq olardy bögei
almady, darymai dalağa ketip jatyr. Sarbazdar at jalyna jabysyp alyp,
qoldaryndağy qaiqy qylyştaryn jalañdatyp, sūsty naizalaryn kezene
ūstap ūşyrtyp keledi. Auyl tūrğyndary — şaldar men qatyndar
töleñgitterdi bas salyp, attarynan, arqan tastap, audaryp alyp jatyr.
Ne bolğanyna əli de tüsinbei būlaq basynda tūrğan dəruiştiñ qasynan
sarbazdar biriniñ soñynan biri şapqylap ötip ketti. Dəruiştiñ üstinde i̇er-
türmany joq jorğasy da tUiaq dübirine i̇eligip tūra almai, solarmen birge
ketti...
Azdan soñ atys ta toqtady. Töleñgitter men töreniñ özi töñkerilip
qalğan şatyrdyñ janynda qolğa tüsti.
— Alaqai, Mahambet pen İsataidyñ sarbaz dary keldi!— dep aiqailap
jür üi -üiden şyqqan balalar men qatyndar.
— Ua, jasağan! Mahambet sūñqardyñ özi qonaqqa keldi bizge!— dep
üstindegi kiımi örim-örim bir jigit sarbazdarğa qarai jügirdi.
— İenşalla, meniñ de saparym aiaqtaldy,— dep kürsinip qoidy da,
dəruiş i̇er-tūrmanyn tastağan üige qarai aiañdady.
Qorjynyn şeşip alyp, iyğyna saldy. Sosyn iesiz üige kirip,
keregedegi ojaumen şelektegi mūzdai būlaq suynan işti de, jeñilgenderge
sot qūryp jatqan jeñimpazdar tobyna qarai aiañdady.
Ol jigitterge barlai qarap keledi. Bəri de saliqaly, sabyrly jür.
Qymyz ben airan qūiğan keselerdi şaldar men kempirlerdiñ qolynan
izetpen bas iıp alsa, al qyzdardyñ qolynan külim qağyp, qaljyñ aityp
qabyldaidy. Auyl aqsaqaldary jomarttyqtyñ jarysyna tüskendei bop
qūraq ūşyp jür: sarbazdarğa qonağasyğa dep atap soiğan aiğyrdyñ i̇etin
asu üşin bir top kisi əlde qaidan taiqazan alyp keledi. Balalar
sarbazdardan dulyğalaryn seskenbei sūrap alyp, jigitterdi qarqyldatyp
kiıp körip jür. İendi bir jigit dombyrany tüzep alyp, bir qaqpai
jeldirmeni saldyrata tartyp kördi de, dalanyñ ynsap - toiymy joq
juandaryn uytty sezbep aiausyz tüirep, öltire şeneitin ataqty Sypyra
jyraudyñ ūstaradai ötkir tolğauyn soqtyrta jöneldi.
— Uah-hai!—dep i̇eliktire tüsedi ənşini dostary. Sarbazdar jinala
bastady. Dombyra qoldan-qolğa ötip, ən de jalğasa berdi.
— Əi, dombyraşylar,
Tartyñdarşy!..

Qūrmanğazynyñ

küiin

kim

biledi?

İeresek jauyngerler i̇er-tūrmandaryn jöndep, kükirtpen atylatyn
myltyqtaryn tazalap, bir japyraq kiızben nemese bir uys şöppen
attardyñ arqasyn, şoqtyğyn sürtip qūrğatyp jür.
Ystyq əli qaita qoimağan. Keibireuler kireukelerin şeşip tastapty,
i̇endi bireuler jeñil qalqandaryn naizalarynyñ ūşyna ilip, bastaryna
köleñke tüsirip tūr.
Ilgerilegen saiyn attar da, adamdar da köbeiip, jer taryla berdi.
Dəruiş qysylyp-qymtyrylyp top ortasyna da jetti. Kögi adam
qaumalağan ülken alañda jeñilgen jaudyñ jeñimpazdardyñ aiaq astyna
tastağan qaru-jaraqtary jatyr. Tūtqyndar toby birine-biri syğylysyp
alañnyñ arğy şetinde tūr.
Dəl qarsy aldynan, salt atty sarbazdardyñ qaq ortasynan Mahambetti
körip, dəruiş toqtai qaldy.
— Boldy... Alla riza bolsyn, jettim - au əiteuir...— Ol aqynnan közin
almai, kürsinip qoidy da, belin jazdy. Mahambettiñ janynda Jantas bar.
Basqalaryn dəruiş tanymaidy. Əiteuir aqynnyñ qasynda tūrğandardyñ
bəri de şetinen symbatty, jauyryndary qaqpaqtai, aspai-saspai
salmaqpen qimyldaityn öñşeñ jas jigitter i̇eken. Mahambettiñ özi de
Hiuadağy qalpyna mülde ūqsamaidy. Kelbetinde kelisimdi təkapparlyq
pen ūstamdy aibyndylyq bar, dauysy da köñildi, aşyq.
Mahambettiñ aldynda bir kier şekpeni qaq aiyrylğan töre tizerlep
otyr.
— Būnyñ mağan keregi joq. İsataiğa aparalyq. At soñynan jügirsin de
otyrsyn. Nūreke, öziñ ie bol,— dedi aqyn i̇ebedeisiz şombal sarbazğa
qarap. Töke de tani ketti. Süiinqara batyrdyñ dosy Nūraly ğoi.
— Moinyna it qūsatyp qarğy tağyp, jipke bailap, jetele de otyr,
aitsyn jolşybai qanşa bozdaqty jer jastandyrğanyn,— dedi Jantas.
— Onda şaruañ bolmasyn. Özim bilem,— dep düñk i̇ete tüsti de, Nūraly
bozaryp ketken törege qarai jürdi.
— Ana qaraşy, Mahambet!— dedi Jantas köñildi ünmen.— Balabek
əlgi şolğynşylardy aqyry ūstap tynypty!—Jon jaqtan bir top sarbaz
körindi. Qoldary bailauly soldattardy aldaryna salyp aidap keledi. İekiüş attyñ üstinde i̇erge köldeneñ öñgergen ölikteri bar.
— Şeş qoldaryn!— dep əmir berdi Mahambet Balabekke soldattardy
qastaryna aidap əkelgende. Aralarynda ofitser bar i̇eken.
— Al kapitan, bizge ne aitasyñ? — dedi Mahambet.— Şu azdap
basylaiyn dedi.— Senderdi general Perovskii bizdiñ jaqqa ne üşin
jiberdi?
— Seniñ qaraqşylyq isteriñe köz jetkizu üşin, Mahambet!— dedi
ofitser.
— Arqan taqta bas taqymğa! Jendetterdi qyrda qalai jazalaitynyn
bilsin!—dep şu i̇ete tüsti top.
— Dauysyn, tanys qoi öziñniñ! Kimsiñ?— dedi Mahambet tūtqynnyñ
betine üñile qarap.
— Kapitan Şustikovpyn,— dedi ofitser.
— Būrynğy poruçiksiñ ğoi!—dep kesip aitty Mahambet.— Mağan
qazaq balalarynyñ saudağa tüsetindigin aitqan sensin, ğoi, orys grafy men
qazaq hanynyñ qarau isteri jaily da aitqan sensiñ. Al i̇endi bügin general
Perovskiidiñ jarlyğy boiynşa sūltanğa kömektespek bop kelgen i̇ekensiñ
ğoi?.. Bilip al onda: sūltannyñ əskerleri əldeqaşan talqandalğan, jeri
men malyn tüpki ielerine bölip bergenbiz. Qarauylqojanyñ özi Qiraştağy
qyrğynnan əreñ qaşyp şyqty,— qazir auylynda bolar əitpese küieu
balasy Jəñgir hanğa baryp panalağan şyğar. Biz soğyssaq, general
Perovskiimen i̇emes, öz sūltandarymyzben jəne hanmen soğysyp jürmiz.
Mümkin, generalğa bizdiñ joryqtarymyz ūnamaityn şyğar, Bökeidiñ
böltirigi Jəñgir han Beriş, Şemekei, Şapyraşty, Adai, Şerkeş
kedeileriniñ qalğan-qūtqan qonystaryn tartyp alyp, senderge bermek qoi,
generaldyñ bizge öşigetin sebebi de sol şyğar?!
— Men soldatpyn, Mahambet. Soldat bolğandyqtan
generalymnyñ būiryğyn oryndaimyn,— dedi Şustikov.

da

öz

— Bas taqymğa! Būl jerde söz i̇emes. arqan kerek,— dep i̇eki sarbaz
Şustikovty şyrq ainaldy Dəl tastalğan būğalyq ofitserdiñ moinyma
orala ketti.— Al-i̇ei, jol ber! Jigitter, qonaqqa jol beriñder!— Bir sarbaz
arqannyñ ūşyn taqymyna basty.
— Toqta, sabyr saqtañdar!—dep aiğai saldy Mahambet.— Əi, jigit,
tart atyñ basyn!
— Tasta arqandy!
— Qaisyñnyñ bauyryn, aiqasta ölmei, myna soldattardyñ qolynan
ölip i̇edi?— dedi Mahambet.
— Būlar əli ülgire qoiğan joq...— dep baryp ündemei qūia qoidy
əldekim. İentelegen i̇el qaq jarylyp jol berdi. Jigitter ölikterdi iyqqa
salyp alyp ötti.
Mahambet atynan tüsip, tize bükti. Qalqan - qylyştary saldyrap,
barlyq jauyngerler, ofitser men onyñ soldattarynan basqa, barşa i̇erkek
jüginip otyra qaldy. Basyna səlde orağan şal sarbazdardy aralap ötip,
ölikterdiñ bas jağyna baryp otyrdy da, alaqanyn aspanğa jaiyp, qūran
oqi bastady.
— Antūrğandar, bizdiñ adamymyzdy da özderinşe şoqyndyryp
jatyr...— dedi tistene söilep bir'soldat. Dəruiş jaña ğana baiqady, qaza
bolğan sarbazdar men töleñgitterdiñ arasynda orys soldatynyñ da denesi
bar i̇eken. Kəriiä dūğasyn barşasyna bir-aq bağyştap otyr.
Şustikov soldatqa yzalana qarady. Anau jym boldy. Qazaqtardyñ
bəri i̇eki alaqandaryn aldyna jaia ūstap, şaldyñ sözin qaitalap otyr.
Aqyry ofitser de şydai almady: böten i̇eldiñ ğūrpyn syilap, tizesin
bükti, ony körgen soldattar da tizerledi.
— Jatqan jerleri jaily bolsyn, topyrağy torqa bolsyn!
— Bügingi şyğynymyz neşeu?
— On,— dedi Jantas Mahambetke.— Beseui jaradar.
-— Biz qanşasyn qūrttyq?
— On üş töleñgitti...
— Bizden i̇eki adam şyğyn bar, özimiz bir soldatty o düniege
attandyrdyq,— dedi Balabek.
—- Soldattyñ süiegin joldastaryna beriñder. Öz salttarymen qoisyn,
— dedi Mahambet.
Səldeli şal şəit bolğandardy jerleitin jotağa qarai aiañdady.
Jotanyñ dal töbesinde jaña qazylğan qabyrlardyñ auyzdary apandai bop
üñireiip körinedi. Şaldyñ soñynda attaryn jetelegen jauynger,
sarbazdar ketip barady...
— Basymyzğa tüsken bar pəleni əkelgen əzireiil — mynau! Jendetterdi
bastap kelgen de osy, Jideli köşin izdegen de osy! Töleñgitterge bizdi
aiama degen de osy. Bügingi ūrysta qyrşynynan qiylğan bozdaqtardyñ
qany Alaşanyñ osy töresiniñ moinynda,— dep auyldyñ şal-şauqany
Qisyq törege tap berip i̇edi, Nūraly jolatpai, taratyp jiberdi.
— Onda şarualaryn, bolmasyn. Özim bilem, tek İsataidyñ sözin
kütelik. Mahambettiñ şeşimin i̇estidiñder ğoi?
— Balabek, qylyşyn qaiyryp ber,— dep Mahambet Şustikovty
körsetti de, qasyna İersary, Jantas jəne Balabek üşeuin i̇ertip, qaza tapqan
sarbazdardy qasterlep kömisu üşin jotağa qarai jürdi.
Marqūmdardyñ dulyğasyna qarap joqtau aitqandarğa jailap qosylyp,
köz jastaryn sürtkiştegen auyl əielderi būlaq jağasyna ülken dastarqan
jaiyp, asqa daiyndalyp jatyr. Ot jağylyp, asylğan i̇et būrq-būrq
qainauda.
Ölgenderdiñ denesi qara jerdiñ qūşağyna berilgen soñ Jantas
bastağan i̇elu jigit auyldan şyğyp, qūm keşken Jideli köşin qarsy aluğa
Nūiannyñ aldynan şapty.
Mahambet əlginde bata oqyğan osy auyldyñ aqsaqalyñ üiine səlem
beruge ketti. Qolynda əbden qurap, jarylaiyn dep tūrğan kişkentai
dañğyrasy bar, üstine şaq basqan i̇eski -qūsqy birdemelerdi ilip alğan, ūzaq
joldan, şyjyğan künnen aryp-aşyp, qap-qara bop qatyp qalğan dəruiş te
soñynan ilese keldi.
— Jöniñdi aitşy, qūdaidyñ qūly? Tabaldyryğymdy jaqsylyq
habarmen attasañ i̇etti?!— dedi üi iesi.
— Myñ jasa, aqsaqal! Öreskeldik jasasar — keşirim i̇et, men
Mahambetke keldim.
Aqyn jalt qarady. Dəruiş qoinyn sipalap az tūrdy da, jip-jiñişke,
nəzik naqyş, örnegi bar kümis bilezik aldy. Būndai bilezikterdi Orta jüz
ben Ūly jüzdiñ i̇eñ şeber zergerleri ğana jasaidy.
Aqyn bilezikten köz ala almai tūr. Jyly ūşyrap, bir türli tanys
körinedi. Qaida körip i̇edi?
Hiuada ma? Onda Nūrbal... İə, būl Nūrbaldyñ bilezigi! Mahambettiñ özi
əpergen bolatyn Hiuada, İeki közi badyraiyp, dəruişke būrynğydan da
tañyrqai qarady. Anau taqiiäsyn şeşti. Sosyn üi işindegilerdi tañ
qaldyra tamsandyryp, ter men kirden satpaqtana keptelip qalğan
basyndağy bet qabyn jūlyp aldy. Töbesinde bir tal şaşy joq jaltyr
i̇eken...
— Töke, Töke,— dep Mahambet bilezikti qolynan tüsirip ala jazdap
dəruişke ūmtyldy. Üi işindegiler, tañ-tamaşa. sileiip otyr.
— Sabyr, Mahambet. Ras, men quanyşty, jaqsy habar əkep tūrğanym
joq. Al sen Jideli köşiniñ aldynan jigitterdi şaptyryp öte dūrys
istediñ. Men sol auyldan kelemin, Dulattyñ nökerlerimen qaqtyğystaryn
öz közimmen kerdim. Sonda Qūrmanğazynyñ küiin tyñdap, Nūiandy kördim.
Biraq Nūian meni tanymady. Men keruen jolymen keldim, al olardyñ köşi
qūm arqyly ketti.
— Al mynauyñ ne?— dep Mahambet bet qapty közdedi. Nūiannyñ
aldynda nege şeşpediñ mūnyñdy?
— Qūdai bilsin! Būl bolmasa, meniñ sağan jeter - jetpesin i̇eki talai i̇edi
ğoi. Öziñ bilesiñ, qatyn-bala degennen jūrdaimyn, Nūrbal tuğan qyzym
siiäqty bop ketip i̇edi, aqtyq, ötinişin qalai oryndamaiyn. Ğiratqa jetkizip
sal degeniñde seniñ söziñdi de jerge tastamap i̇em ğoi. Bərin de öziñ
aitqandai ğyp istedim. Nūrbaldy üiine aparyp saldym. Əkesi marqūmdy
köre almadyq, sodan taudağy tuysqandaryna alyp bardym... Biraq olar
Nūrbaldy bezek qağyp jolatpady, işinde i̇endi-i̇endi tuaiyn dep jürgen
balasy bartūğyn. İekeumiz bir şatqalda künelttik, men bolsam, añ
aulaimyn, ol oşaq basynda. Bir küni suğa ketti de, sodan oralmady.
Jartastyq tübinde jatqan jerinen tauyp aldym. Şamasy, tolğağy kep
qalğan soñ bireu-mireudi şaqyraiyn dep jartastyñ basyna şyğyp, sodan
abaisyzda ūşyp ketken bolu kerek. Dəl qalai bolğany bir qūdaidyñ özine
ğana aian... Sonda mağan osy bilezikti berip: «Mahambetti qaitseñ de izdep
tap, myna bilezikti qolyñnan tapsyr, kezine şop salğan joqpyn, aita bar,
naq süierim bir özi i̇edi»,— dedi de, jürip ketti...
Mahambet auyr kürsinip kiızge otyrdy. Al syrtta as berile bastady.
Barşy paluandardyñ jekpe-jekke şyqqanyn jariiälap, at oiynyna
qatynasatyn jigitterdiñ sailanyp daiyn tūruy kerektigin habarlady...
Biraq Mahambet jarşynyñ jer jarğan dausyn da, şyrqalğan əndi de,
sarbazdardyñ aiqaiyn da i̇estir i̇emes...
Mine qazir de ol astyndağy synyq qūlaqtyñ jeldei i̇esken jorğasyn
sezer i̇emes, dürildegen jer dübirin, aryndai şapqan atty əskerdiñ dübirin
de i̇estir i̇emes. Ündemes Tökeni, Būqara men Hiua saparyndağy ainymas jan
joldasyn oilap keledi.
«Töke han ordasyna barğan şolğynşylyqtan aman oralğanda Beriş
starşyndarynyñ opasyzdyğyna da, Asau batyrdyñ taiquyna da jol
bermes i̇edi-au»,— dep qaitalai beredi işinen. Jolsyz jazyqtyñ bir
tūsynan sarbazdarğa azğantai top qosylyp, İsataimen ilesip şaba
bergenin baiqağan da joq. Olar Terekti köldegi auyldardyñ qonystarynan
tik köterilip, ysqaiaq jol közerlerdiñ bastauymen Narynqūmğa siñip
ketkenin, al aldağy joldyñ bəri liniiälyq bekinisterden kelgen orys
soldattarynyñ qolynda i̇ekenin aitty... Terekti kölge baratyn joldy
Baimağambet sūltannyñ töleñgitteri men polkovnik Merkulovtyñ qazaqorys əskerleri basyp alypty. Olardyñ qolynda jəne i̇eki auyl qalğan.
Merkulovtyñ ştabynda Zūlqarnai da bar körinedi. Osy habardy jetkizgen
jigitterdiñ işinde İsataidyñ balasy Jaqiiä bar i̇edi.
Kün biyl ədetten ūzaq ystyq boldy. Qoñyr küz de köpke sozyldy.
Qaraşa tusa da ne jañbyr, ne qar jaumady.
Bügin de aspan şaidai aşyq, tek batys jaqta ğana jūlym - jūlym būlt
körinedi.
— Qūdai bizdi şynynda da qoldaidy i̇eken.— Balabek mingen at synyq
qūlaqtan bir taban qalmai keldi.—- Suyq ta jiberer i̇emes, jañbyr da
jauğyzar i̇emes. Aspan jağy jaqsy bolğanymen myna özimizdiñ qara jerdiñ
üsti jetispei tūr-au...
— Qoişy zarlamai, būl jer sağan Hiua i̇emes,— dedi Jantas, onyñ
sözin bölip. Būl Balabekke ilese, Mahambettiñ inileri — İsa men Mūsanyñ
aldynda keledi.
— Hiuanyñ nesi bar i̇eken? Onda qazir tipti jyly.
— Meniñ sözim ol jaily i̇emes. Sağan onda ər būryştan jan alğyş
jendet nemese jansyz syğalap tūrğandai körinuşi i̇edi ğoi...
— Mağan deisiñ be? Öi, nağyz qūian jürek özin, i̇ediñ ğoi. Bügin tipti
batyrsynyp ketken i̇ekensiñ. Körermiz küşiñdi şaiqasta...
— Senimen şaiqasqa deiin-aq küş synasuğa bolady. Azdan soñ at
şaldyramyz. Daiyndal jekpe-jekke. Ūstasqan jerde - aq alyp ūryp,
astyma baspasam, töbemnen jai tüssin...
Köp kütip qalarmyz. Jai köktemde ğana oinaidy i̇endi,—- dep qarq-qarq
küldi Balabek.— Odan da Şerniiäz senin, böspeligiñdi öleñge qossyn...
Şerniiäz ben Qūrmanğazyny körmek bolyp, Mahambet üzeñgisine tūryp,
sarbazdarğa köz jiberdi. Atty əsker keñ jazyqqa bytyrai jaiylyp, birer
şaqyrymdai aumaqqa şūbatyla jortyp keledi. Ər jüzdiktiñ aldynda jük
artqan attar men azyq - tüliktiñ artyğyn tiegen nar tüieler tairañdap
barady. Talailardyñ jeteginde töl attary bar. Gulep kele jatqan osynau
zor nöpirdiñ işinen bir jüzdikti i̇ekinşi jüzdikten ajyratyp alu qiyn i̇edi.
Qūrmanğazy men Şerniiäz Nūiannyñ basqaruyndağy adailar men
qypşaqtardyñ aralas jüzdiginde keledi. Nūiannyñ qaşanğy ədeti ğoi —
būlar basqalardan ozyñqyrap, alda barady. İsatai da sol aldyñğy topta.
Əneki tuy.
Mahambet synyq qūlaqty tebinip qaldy da, bir jigitten soñ i̇ekinşi
jigitti basyp ozyp, alğa qarai ağyza jöneldi...
Birte-birte sarbazdardyñ sapy syğylysyp, qatar tarylaiyn dedi. Jol
da jiñişkerip i̇eki büiirden alasa qyrlar qysa bastağan saiğa tüsti.
Mahambet te İsataiğa jaqyndai tüsti. Saurannyñ dəu tUiaqtarymen
topyraqty aspanğa ata zulağan birkelki jorğasyn da körip keledi.
Köterilisşiler şūbatyla sozylyp, josyla syrğyp kep, tar añğarğa
qūiyla bastady.
Tu ūstağan İersary alğa şyğyp, Nūiannyñ jüzdigimen birge şatqalğa
kire bergeni de sol i̇edi, kütpegen jerden qaq mañdaidan jasyryn qalqadan
zeñbirekter gürs i̇ete tüsti.
Doppen atty. Bir i̇emes, i̇ekinşi dürkin tağy da oq boratty. Ile joldyñ
i̇eki jağyndağy qyrqa - qyrqanyñ jalynan atqa mingen soldattar men
qazaqtar körindi.
Zeñbirek ünin i̇estimegen dala səigülikteri jyn soqqandai boldy.
Aspanğa şapşyp, şyñğyra kisinep, basyna ie bermei ala qaşyp jür. Bir
sət bəri yğy-jyğy aralasyp, sapyrylysty da ketti. Arttağylar
aldyñğylarğa kep soqtyqty. Jük artqan attar men tüieler jap sauğalap,
betaldy qaşyp, sarbazdardy taptap kete jazdady. Ainala qoiu şaq men
oq-dəri tütininen körinbei ketti.
— Qaldybai! — dep sarbazdardyñ dausy men attardyñ kisinegen üninen
asyra aiqai saldy İsatai.— Zarbai men Stepanğa qarai būzyp ötiñder!
Şyğaryñdar jüzdikteriñdi, oñ qaptal men sol qaptaldy qorğañdar!
Jaralylar men ölgenderdi tastamañdar! Ua, bögelme!.. Şyrqalardan
ötken soñ jol boiynda toğysalyq!
İsatai üzeñgisin tirep, at üstinde tik tūrdy, üstinde bolat semseri jarq
i̇etti.
— Nūian! İə sət! Bite zeñbirekterdiñ öñeşin! — Sardardyñ zor üni
sarbazdarğa qamşy boldy. Semserlerin suyryp, qatarlarym toptal aldy
da, İsataidyñ soñynan seldei ağyp qaptai jöneldi. Jol jürip kelgen
attarğa da qanat bitkendei. Aldyñğy jüzdiktiñ jauğa aryndai atylğany
sonşalyq, dūşpan batareiäsy üşinşi dürkin oq şyğaruğa ülgirmedi...
Sarbazdardy qorşap alyp, qatarlaryn bölşektep tastamaq bolğan
soldattar men qazaqtar qyrqalardan qaptai ūmtylyp, i̇eki büiirden tap
berdi. Biraq olardyñ jolynda kütpegen bögeu paida boldy. Nūraly,
Jaqyp jəne Jantas bastağan jigitter jük artylğan tüieler men attardy
i̇eki qaptalğa aidap salyp, myqty qorğan jasady. Soldattar men qazaqtar
əlgi «jandy» qamalğa kelip tirelip, bir sət kidirip qaldy. Alaida qiyn
sətten qūtylyp ketuge osynyn, özi de jetkilikti boldy. Zarbaidyñ
jigitteri men Stepannyñ jüzdigi dūşpanğa tu syrtynan kep tidi...
Qaq mañdaidağy töbeniñ tasasyna jasyrynğan batareiäny basa-köktei
ötken sarbazdarğa Baimağambet sūltannyñ qaltarysta tūrğan atty əskeri
şabuyl jasady...
Mahambet töleñgitterdiñ qorşauynan sytylyp şyğa berip, anadai
şarşy topta şaiqasyp jürgen Şerniiäzdy körip qaldy. Əi, balalyq! Əi,
aqymaq - ai! Külip jür. Jalañbas. Dulyğasy tüsip qalğan. Dostarynyñ
saqtandyrğan aiqaiyna qūlaq salmai, ūrysqa i̇eligip, töleñgitterdiñ qalyñ,
ortasyna qarai kirip barady...
— Qait, Şerniiäz! Biz kettik! — dep dauystady Mahambet i̇entelei
ūmtylğan bir töleñgitti qaiyryla soğyp. Qasynda bir top jürek jūtqan
jigitteri bar Qūrmanğazy qaptağan naiza men qylyşqa qaramai dosyna
kömekke ūmtyldy. Sūltan jendetteri olardy da myqtap qorşap aldy.
Mahambettiñ jolyn qazaqtar bögep, ötkizbei qoidy...
İsatai sarbazdaryn qyrqalardan asyryp, keñ jazyqqa qarai şyğa
berdi. Jigitter dostarynyñ i̇elikterin at üstinen ilip alyp, jaraly
joldastaryn da demep, İsataidyñ soñynan tartty.
— Mahambet, saqtan!—degen sarbazdyñ közi şarasynan şyğa
baqyraiyp ketipti. Mahambet qalqanyn köterip ülgerdi. Semserdiñ zildei
soqqysynan i̇erinen auyp tüse jazdady. Sol zamatta - aq Mahambetke aiğai
salğan jigit jañağy qylyş siltegen jauğa naizasyn salyp jiberdi.
Mahambet būdan keiin Şerniiäzdy da, Qūrmanğazyny da köre almady.
Maidannan josyla şyqqan soñğy jüzdikpen birge soqtyryp kete bardy.
Synyq qūlaqtyñ basyn tejei köterilip, i̇eki inisi İsa men Mūsany izdep
i̇edi,— qūdaiğa şükir! — aman-i̇esen, oñ jaqta keledi i̇eken. Olardy
töleñgitterdiñ qorşauynan Stepannyñ jüzdigi bosatqan bolu kerek.
Dulyğasy joq, mañdaiyna qan ūiysqan Stepan i̇edəuir sirep qalğan
jasağynyñ aldynda kele jatyr.
Tağy da zeñbirek gürs i̇etti. Stepannyñ astyndağy aty oqqa ūşty.
Dostary kömek körsetpek bolyp tūra şauyp i̇edi, olardy qūiyndai tigen
qazaqtar serpip tastady. Oñ qanattan Stepanğa on şaqty sarbazy men
Zarbai jetti. Bireui jetektegi atyn köldeneñ tarta berdi. Biraq jyğylğan
aty Stepannyñ aiağyn basyp qalğan i̇eken.
Jau əskerleri qaitadan i̇es jiıp, qatarlaryn tüzep ap, Zarbaidyñ
jigitterin qorşady. Zarbaidyñ özi tozaqtyñ işinen əreñ dep sytylyp
şyğyp, şegingen sarbazdarğa kelip qosyldy.
Birazdan soñ quğyn qalyp qoidy. İelsiz jazyqty, qūm men toğaidy
köktei ötken sarbazdar kütpegen jerde jağasy jarlauyt kelgen kişkentai
özenşege jetti de, arğy betine ötip, qalyn, ağaşqa kirip joq boldy.
Yñğaily jer tauyp alyp, senimdi küzet qoidy da, jauyngerler sauytsaimandaryn şeşpesten şöp üstine qūlai - qūlai ketti. Əl-quattan ada
bola qoimağan qaruly jigitter ğana ūrysta qaza tapqandarğa kör qazyp,
tamaq daiyndauğa kiristi.
Kün tüsi suyq sūrqyl būlttardyñ qūşağyna i̇enip, yzğyryq jel gulei
bastağan kezde İsatai barlyq jüzbasylardy əskeri keñeske şaqyrdy.
Mahambet osy jerde ğana, tūnjyrağan suyq aspan astynda, özen jağasyna
jinalğan jerde ğana, jau qolynda i̇eluden astam jigit qalğanyn,
Qūrmanğazy men Şerniiäz da solardyñ işinde i̇ekenin i̇estidi: bərinen de
Stepannyñ jüzdigi kep şyğynğa ūşyrapty — soldattar men qazaqtar
olarğa din men patşany satqandar dep aiyryqşa öşikken körinedi: jau
zeñbirekterine aldymen jetken adailar, qypşaqtar i̇eken, olar basqa
sarbazdardy patşa əskerleriniñ qaltarysta jol tosqan qalyñ qolynan az
şyğynmen alyp ötipti.
Jol boiyndağy kütpegen şaiqas sarbazdardy serpiltip tastady Azdap
ūiyqtap alğannan keiin olar qaitadan əl jiyp, köñildenip, aldağy
bolaşaq aiqasty aita bastady. «Öler bolsaq, jigit ölimimen qan maidanda
ölgen artyq!»
Köpşiligi dereu qos attaryna auysyp minip, Merkulovyñ soldattary
basyp alğan auyldardy qorğauğa attanaiyq desedi. İsataimen aqyldasqan
soñ Mahambet qasyna adailar men qypşaqtardyñ jüzdigin i̇ertip, qostan
attanyp ketti...
Keş qap-qarañğy, suyq boldy. Tereñ jyranyñ işinde su qainatylyp,
kənigi təuipter jaralylardyñ jarasyn juyp, qaita bailauğa kiristi.
Ūiqyğa moiymaityn kəri jauyngerler azdap suynğannan keiin ağaş
arasynda otqa qoiylğan attardy küzetip otyr.
Otty ainala qorşap, semserleri men selebelerin qysa ūstağan
sarbazdar ysqyra soqqan jelge i̇eleñdei qūlaq tosady.
Tün bola attardy şatyr janyna əkelip, qazyqqa kerilgen arqanğa
aiqastyryp bailap tastady. Qysqa tirsek, küşi mol dala jylqylary
bastaryna ilgen sūlyğa qūnyğa kiristi.
İsataida ün joq. Ol asyğys tigilgen qaraşa üide otyr. Əlginde qas
qaraia bastağan şaqta, küzette tūrğan sarbaz¬dar oğan i̇eski tülki tymaq
kigen bir adamdy alyp kelgen. Aş i̇eken. Astyndağy aty da işin soğyp,
əreñ tūr.
— Meni Qaiypğali sūltan jiberdi. Qasynda bes jüz nökeri
Allaqūldan alğan köp qaru-jarağy bar. Sağan səlem aitty. Jeñiske jetu
üşin bar küşti bir jūdyryqqa jinau kerek deidi. Mineki, haty,— dep
şabarman tymağyn sögip, sūltannyñ İsataiğa joldağan səlem hatyn alyp
berdi.
— Bügin jeñistiñ auyly bizden qai kezdegiden de alys tūr-au,— dedi,
İsatai oily jüzben, türuli i̇esikten syrtta tūrğan aqtaban atyna qarap
otyryp.
Sarbazdar qūla aiğyrdy sauran deitin. Būl söz olarğa osydan
myñdağan jyl būrynğy ata-babalarynan mūra bop jetken i̇edi. Aziiä
skifteri arqasynda jalynan qūiryğyna deiin sozylğan qara jolağy bar
aqsary tüsti jüirik attardy sauran dep ataityn bolğan. Añyz boiynşa,
saurandar jabaiy arğymaqtardan tusa kerek jəne de özderi i̇eren jüirik,
şydamdy da sezimtal bolsa kerek. Olar jaudy iısinen sezedi desedi...
— Sūltan jauap kütip otyr, al mağan basqa at kerek. Öz atym qaitar
jolğa şydamaidy,— dedi şabarman.
— Jauapty bir künnen keiin, Mahambet kelgen soñ alasyñ. Astyna at
beriñder, Qaibala sūltanğa barar - barmasymyzdy şeşip alğanşa bizben
birge bola tūrsyn,— dedi İsatai jigitterine.
Sarbazdardyñ ūiqysy ūzaq bolmady. Tan, qūlan şektenip, aspan əlemi
būlttan tazarğan şaqta toğaidyñ arğy şetinen şyrqyrağan aşy ysqyryq
i̇estildi. Sauran oqyranyp, attar i̇eleñdedi. Sarbazdar oryndarynan tūryp,
tez-tez attaryn i̇erttedi.
— Kettik, jigitter! — dep İsatai sauranğa yrğyp mindi. Qaldybai
keldi. Qolynda İsataidyñ tuy bar — jelbiregen kök - ala jibekke attyñ
ūzyn qūiryğy men kişkentai jez qoñyraudy qosyp bailapty. Onyñ
janynda betine ögiz terisin körgen dəu tegene tərizdi dabyl ūstağan jigit
tūr.
— Sanymyz neşeu? — dep sūrady İsatai Qaldybaidan sapqa tizilgen
jigitterge köz jiberip.
— Bes jüz jiyrma.
— Qys jaqyndap qalmasa, būdan köbirek bolar i̇edik,— dep külip qoidy
İsatai.
— Qys jol taryltady ğoi, dalada jüru qiyndai bereri haq — qaida
barsaq ta izimiz sairap jatady. Al jaz bolsa, patşa əskerine jan-jaqtan
jasyryn kep soqtyğyp, bölşektep, bytyrata quyp qoimas i̇edik. Kəri
aqyndar: ata-babamyz İeskendir Zūlqarnaiyndy solai jeñgen, özimiz de
joñğarlardy solai quğamyz, desedi ğoi...
— Biraq ol kezde jau qolynda zeñbirek pen myltyq bolğan joq qoi,
Qaldybai,— dedi de İsatai ilgeri ketti.
Qapyda ötken dünie-ai!
Halqymnyñ körgen qorlyğy,
Handardyñ i̇etken zorlyğy...—
dep Qaldybai auyr kürsinip qoidy.— Tauyp aitasyñ - au, Mahambet
sūñqarym!..
Sarbazdar toğaidy tastap, aşyq dalağa şyqty. Tas töbege qarap
keledi. Aldarynda jylmañdağan jansyzdar baryn, sūltan jasaqtary,
Jəñgir hannyñ töleñgitteri, patşanyñ soldattary men qazaqtary qaptap
tosyp tūrğanyn, solardyñ bəri būlarğa ajaldan basqa i̇eşnərse
tilemeitinin bilse de ilgeri tarta berdi...
***
Mahambettiñ üş şolğynşysy özenniñ joğarğy sağasynda otyrğan
şağyn auylğa keldi. Şynynda, auyl degen aty ğana. Jer üiler men
laşyqtar qañyrap bos tūr. Kiız üilerdiñ ornynda örtengen uyq keregeniñ küli ğana qalypty. Barlyq i̇erkek kindiktini tūtqynğa alyp,
maldy tügel aidap ketipti. Jyltyratyp şyraq jaqqan analar qorlanğan
qyzdarynyñ janynda jylap otyr.'Birneşe kəri şal men qatyndar jetim
qalğan balalardy jinap, kiızge orap, arbalarğa jatqyzyp jür. Auylda
nebary i̇eki-üş jaman tüie ğana qalypty. Şaldar auyl adamdaryn qūm
işine, būl jerden alysyraqqa alyp ketpek.
— Patşa jendetteri, hannyñ jasauyldary men töleñgitteri auylauyldy aralap oiran sap jür,— dedi şaldar.— Keşe keşke taman bizdi
şauyp ketti. İsatai men Mahambettiñ tuysqandaryn, sarbazdardyñ əke şeşeleri men əielderin ai¬dap ketti. Ainalamyz qaptağan pəle. Jer-kök
tügel jabylğandai bizge. Bū qūdaidyñ közi şyqqan ba, nege körmeidi
mynany...
Tūtqyndardy aidağan jazalauşylardyñ qai jolmen ketkenin bilip
alğan soñ şolğynşylar Mahambetke qaityp keldi.
— Alys kete qoiğan joq. Tün qarañğy ğoi. Təuekel! — dedi Nūian
Mahambetke.
— Basqalaryn, qalai qaraisyñ? — dedi Mahambet aqyryn.
— Bizdiñ aramyzda su jürekter joq,— dedi bir jigit.
Qarañğyda Mahambet onyñ tüsin ajyrata almady.— Qosalqyğa at
tüsiremiz, azyq-tülik oljalaimyz, al dūşpannyñ jük köligin qūmğa ketetin
auyldarğa beremiz.
... Nūian, Balabek, Jantas üşeui jüzdiktiñ aldynda kele jatqan.
Ottardy aldymen Jantas körip, Mahambetke aitty. Jigitter at üstinde
qalği bastady. Jarty sağattai ma, əlde tolyq bir sağattai ma — əiteuir
birqauym uaqyt ötti, jigitterge tañ da atatyn siiäqty köringen i̇edi. Ainala
qara maidai qarañğy tün, suyldağan şi sybdyry men pysqyrynğan
attardyñ üninen basqa dybys joq. Jau qosy jaqtan oqta-tekte
küzetşilerdiñ aiğaiy i̇estiledi. Suyq jel qoiyn-qonyşty qualap,
toñdyraiyn dedi.
— Ūiqy tətti me, jigitter? —dep sūrady Mahambet aqyryn.
— İer üstindegi ūiqy qysqa bolady, biraq mamyqqa jatyp
ūiyqtağannan göri köbirek küş qosady adamğa,— dedi qarañğydan
Jaqyptyñ dausy.
— Senen sūrağan joq qoi, jigitterdiñ özi aitsyn,— dedi oğan Nūraly.
Sarbazdar külip jiberdi. Bəri de jaqsy kerip syilaityn i̇eki kəri
jauyngerdiñ birin-biri qağytuy jigitterdiñ əmse köñilin köterip tastaityn.
— Aqsaqaldar,— dedi Mahambet,— qastaryña bes jigit alyñdar da,
qostyñ tu syrtynan şyğyñdar. Sonda jol bar. Jendetter sonymen
qaşady. Biz qosqa şapqan kezde joldyn, i̇eki jağyndağy qalyñ qurai men
şige ot qoiyñdar da, özderiñ özen jağasyndağy toğaiğa baryp, bizdi sonda
tosyñdar.
...Mahambettiñ jasağy jau qosyna sybyssyz janap keldi de,
qatarlaryn tüzep ap, «Adailap!» ūran salyp, tosynnan lap qoidy.
Tūtqyndardyñ küzetin basqaratyn onbasylar oiyn-sauyq qūryp otyrğan
kiız üidiñ mañynda ğana qysqa qaqtyğys boldy. Qazaqtar men töleñgitter
auyldy tastai qaşty. Biraq aldarynan laulağan qyzyl örtti körgende köp
əskerdiñ qorşauyna tüsken i̇ekenbiz dep keri tartyp i̇edi, osy arada olardy
jigitter tosyp alyp, semserlerin siltedi - ai deisiñ! Mahambet jau
əskerleriniñ basyndağy ağa jasauyldy izdep jür. Biraq qarañğyda anyq
ajyrata almaidy. Kenet laulai janğan bir jalynnyñ jaryğymen
jasauyldy baiqap qalyp, tūra ūmtylyp i̇edi, anau qolyndağy myltyğyn
kezep, atyp jiberdi. Aqynnyñ astyndağy synyq qūlaq januar moinyn
būlğañ i̇etkizip, şyñğyryp jiberdi de, gürs i̇etip qūlap tüsti. Mahambet
i̇erden ūşyp ketti. Jasauyl da tün jamylyp, ğaiyp boldy.
...Tūtqynnan bosatylğan jigitter, şaldar, qatyndar men balalar —
İsatai
men
Mahambet
sarbazdarynyñ
tuğan-tuysqandary
jazalauşylardan qalğan attardy ūstap, i̇erttep minip aldy. Qolğa tüsken
qaru-jaraq arbalarğa tieldi.
Mahambettiñ jigitteri şağyn toptarğa bölinip, tüngi keruendi aldy artynan, i̇eki jağynan qorşalap aldy da, tūtqynnan bosatylğan şaldar
men qatyn-qalaşty tañ ata Sazsu özeniniñ arğy jağasyna ötkizdi. Odan
əride qalyñ toğai, qūba jon, qūm dala.
Jaqyp,

Janpeiis,

Nūraly

üşeui

Mahambetpen,

jauynger
joldastarymen qoş aitysyp, köşti Narynqūmğa qarai bastap jürdi.
— Biz auyldardy ot pen suy mol adam bilmes qiiänğa əketemiz. Jeñispen
oralyñdar, qaraqtarym. Jeñetinderiñe senem,— dedi qoştasarda Jaqyp
kəriiä, Qūrmanğazynyñ sandyraqtap jatqan şeşesiniñ qasynda küibeñdep
jürip. Alqany tūtqynnan bosatqanda bişaranyñ qūr sülderi ğana qalğan
i̇eken.
— Aqyl aitar jaiymyz joq, Mahambet, biraq Süiinqaranyñ sözin
ūmytpa,— dedi Nūraly,— Adai jigitteri qasynda. Al men bolsam —
mynau, törinen köri jaqyn janmyn...— Şaldyñ iyğy selkildep ketkenin
baiqağan Mahambet teris ainaldy.
Janpeiis öz atyn Aqşolpanğa berdi de, özi qūdiretti jel maiağa minip,
qūm işine qarai tartyp otyrdy.
Osydan bir jyl būryn Dulat baidyñ töleñgitterimen soğysqan küzgi
qyrğynnan keiin tuyp-ösken Jideliden ketigi bara jatqanda aitqan i̇eski
əuendi tağy da jailap sala bastady. Būl ən qazaq jerinde būdan jüz jyl
būryn tuğan ğoi. Sonda joñğarlarmen bolğan qantögis qyrğyndardan keiin
jəne əlemet jūttan soñ jalpaq dala küñirengen ziaratqa ainalğan i̇edi...
Keruen neğūrlym alystap, ūzai tüsken saiyn ən de sozylyp, jürekti
syzdata tüsedi:
...Ai-ryl-ğan tu-ğan jerden
Qiyn i̇e-ken-a-o-o-o...
Möltildep qa-ra köz-ge
Jas ke-le-di-a-o-o-o...
İelim-a-ai, i̇elim-a-a-ai!..
Keruen qūmğa jetpei toqtady. Qūrmanğazynyñ şeşesi dünie salğan
i̇edi. Jan tapsyrar aldynda ol i̇esin jidy, qasyna kelgem Jaqyp şaldy
tanyp, at üstindegi Aqşolpandy kördi, sosyn aqyryn ğana:
— Qūrmaşym qaida, Baiğazy qaida? — dep sūrady.
— Sabyr i̇et. Qazir Jidelidegi auylğa baramyz,— dedi Jaqyp tamağyna
tyğylğan qaiğy tirelip, özgergen dauyspen.— Baiğazy Qūrmaştyñ
qasynda. Olar jeñip şyqty. Artta kele jatyr...
Ana bolar-bolmas jymiyp qoidy, sosyn köz qarasyn Aqşolpanğa
audardy. Qyz köz jasyna ie bola almai, betin japty da, at üstinde i̇eñkeie
berdi. Ana basyn köterip, köştiñ soñyna qarady da, qu daladan basqa tuk
köre almady.
— Qaida olar?! —Auzynan şyqqan soñğy söz osy bolady. Syrqattan,
oğan qosa qarysqan jelden, töleñgitterdiñ qamşysynan tartqan azap
qorlyğy men balalarynyñ Qamyn oilap qamyqqan qaiğy-mūñy əlin ada
qylyp tauysqan i̇eken. Ötken tün tañ atqanşa sandyraqtap şyqty. «Adai!»
— degen ūrandy da i̇estigen joq, Mahambetiniñ jüzdigi būlardy bosatqanyn
da bilgen joq. Kenjesi Baiğazyny qazaqtardyñ keskilep öltirgenin de,
ülken ūly Qūrmanğazy Baimağambet sūltannyñ qolyna tüskenin de bilmei
ketti...
Sebelep jañbyr jauyp ötti. Aiaq asty batpaq taiğanaq boldy.
İsataidyñ qolğa tüsken sarbazdary kisenderi şyldyrap, aiaqtaryn əreñ
köterip, jandarmdardyñ baqylauynda Sibirge aidalyp barady.
Qūrmanğazy men Stepan birin-biri süiep, top basynda qatar keledi.
Susağannan öñeşteri kön bop keuip qalğan, bastary zyrq-zyrq i̇etedi,
deneleri örttei janyp, alaulap tūr.
Būlardy Baimağambet sūltannyñ ordasynda - aq myqtap tūryp
dürelegen bolatyn. Jüz, i̇eki jüz, bes jüz düreden soqty. İesterinen
aiyryla qūtyrynğan jendetter sannan jañylyp qalady da, su şaşyp
jandandyryp alyp, qaitadan sūia bastaidy. Aqyry qimylsyz qalğan
jansyz deneni tūtqyndardyñ özderi qazğan orğa itere salady. Osynşama
adam aitqysyz auyr jazadan ölmei aman qalğandar kəzir katorgağa ketip
barady.
Orynborğa, odan Sibirge jetu üşin tūtqyndar əueli Jasqūstağy han
ordasyna baryp, Jəñgir hannyñ aldynda tağy da bir ret jazalauşy
saptan i̇etuge tiıs i̇edi.
Qolğa tüsken sarbazdardyñ işinen jalğyz Şerniiäz ğana ağa sūltan
Baimağambettiñ auylynda qaldyryldy.
...Tūtqyndardy auylğa aidap əkelgende sūltan Şerniiäzdy basqalardan
bölip alyp, öz üiiniñ janyndağy lapastyñ astyna bailap qoiuğa əmir
berdi.
— Özin Mahambettiñ mūñy bir mūñdas, jany bir jandas, ruhani
inisimin dep i̇esepteitin dalanyñ jaña jyrşysy tüni boiy qalai
qyñsylap, qalai jalynar i̇eken — sony körgim keledi. Tañerteñ ol mağan
ūiqy aşar öleñ şyğaryp beretin bolsyn,— dedi sūltan.— Öz basym
aqynnyñ azap şekken yñqylyn i̇estisem, jaqsy ūiyqtaimyn.
Tünde sūltannyñ auylyna qasyndağy qazaqtarymen şapqylap
polkovnik Merkulov keldi. Sūltan üiinde asyğys keñes şaqyryldy.
Janyna on şaqty töleñgit i̇ertken şabarman jazalauşy əskerlerdiñ osy
mañdağy bas ştabyna qarai qaita şapty. Ūiqydağy soldattar men
töleñgitter aiaqtarynan tik tūrğyzyldy. Qarauyldy küşeitip, auyl
syrtyndağy şolğynşylardy köbeitti, tūtqyndarğa qoiylğan küzetti i̇eki
i̇esedei ūlğaitty.
Tañerteñ Qūrmanğazy auyl janynan şeru tartyp bara jatqan Jəñgir
hannyñ atty əskerlerin, qazaq-orys polktary men liniiälyq bekinisterdiñ
soldattaryn kördi. Döñkigen iri attar zeñbirek süirep barady. Osy bir
sətte Qūrmanğazynyñ mynau şynjyr - kisennen bosanyp, qūstai ūşyp
İsataiğa baryp, tönip qalğan qaterden dostaryn saqtandyrğysy kelip
ketti. Solarmen birge aiqasta bolsam dep armandady. Bostandyq üşin mert
bolğan dala perzentteri az i̇emes qoi. Solardan artyq pa?!
Küzetşisi joldastarynan bölip, Asannyñ üiine qarai alyp jürgende
qaşuğa degen ümiti köbeigendei boldy. Üstine jamylğan i̇eski tondy bylai
serpip tastap, ornynan tūrdy da, kisenin şyldyratyp i̇esikke bettedi.
Kisendi alar dep oilağan i̇edi.
— Osy jerde toqtai tūr,— dedi Asan.— Əi, jüzbasy, şyğar mynau
qaraqşylardy qoradan, jinalsyn ana jerge. Kəzir ataqty küişini
tyñdaimyz. Ol bizge bülikşilerdiñ jeñilgen küiin tartyp beredi.
Tūtqyndardy alañqaiğa jinady. Üsteri jūlym-jūlym, saqalşaştary ösip ketken, tünergen, ünsiz sarbazdar Qūrmanğazynyñ qasyna
toptana tūrdy. Jau tartyp alğan kireu - kesauyttary, dulyğalary men
qaru-jaraqtary anadai jerde, arbanyñ astynda üiüli jatyr.
— Bir-bir aiaq qymyz beriñder. Bilsin dala jamağaty Baimağambet
sūltannyñ jauğa degen jomarttyğyn, körsin öz közimen sūltekemniñ küzgi
torsyğyn basqamen de bölip-jaryp işetinin! — dedi Asan.
Küzetşi Şerniiäzdy da tūtqyndarğa taiau alyp keldi, biraq oqşau tūr
dep būiyrdy. Jas aqyn suyqtan qalş-qalş i̇etedi. Özi onysyn sezdirgisi
kelmeidi. Stepan toptan bölinip şyqty da, aqynnyñ iyğyna qysqa
şapanyn japty. Qūrmanğazy Stepanğa köz qarasymen rizalyq bildirdi.
Asan şatyrynyñ janyna jalşylar bylğarymen qaptağan kreslo əkep
qoidy. Qasynda saqtauşy nökerleri bar Baimağambet keldi. İyğyndağy
polkovnik epoletiniñ üstinen susar işik jamylypty. Kresloğa solq i̇etip
otyrdy da, tūtqyndardy, qaqaiyp tūrğan töleñgitterdi bir şolyp ötti,
közin aspanğa keterdi.
— Kün jaqsy bolady i̇eken. İsataidyñ soñğy sūmyrailary jer
qūşuyn allanyñ özi kütip tūr. Sonda jer betin olardyñ aram qanynan
tazartyp, aq kebindei aq qarmen oraidy. Patşa ağzam men aldiiär hannyñ,
dañqy artsyn!
— Artsyn! -—dep qaitalady nökerleri.
Sūltan kişkentai şoqşa saqalyn sipap qoiyp, Asanğa qarap söiledi.
— Sen osy qazaq jüzderiniñ i̇eñ myqty dombyraşysy küi tartady
dediñ, ə? Jə, onda patşa men handy madaqtap küi şyğarsyn. Söitip ol öz
jazasyn da jeñildetsin.
— Dombyra əkel! — dep aiğailady Asan malailaryna.
— Əi, Baimağambet! Tomağasy alynbağan qūstyñ qyrandai
qalyqtamaitynyn, şideri şeşilmegen attyq tūlpardai şappaitynyn sen
bilmeuşi me i̇ediñ?! Myna aiaq -qolymdağy şynjyr - kisendi aldyr, sodan
keiin men sağan ömiri i̇estimegen küi tartyp bereiin,— dedi Qūrmanğazy
qarlyqqan ünmen.— Əlde sen torğa tüsken būlbūldan da qorqasyñ ba?—
Qūrmanğazy Şerniiäzğa qarady.— Jas aqynnyñ da kisenin aldyr.
Sağyrbaidyñ balasy sūltannyñ aldynda i̇eki aiağyn alşaita tirep,
qaqpaqtai jauyrynyn kere, tünerip tūr.
Közin syğyraita qysyp, saqalyn sipalağan sūltan Qūrmanğazyğa
tesile qarap qaldy.
— Jə, seniñ degenin, bolsyn. Alyñdar kisenderin!
Būğalyqtan bosanğan Şerniiäz şarşauly keiippen şöp üstine otyra
ketti. Jalañaiaq. İetigin töleñgitter şeşip alğan. Anda-sanda sūltanğa
qarap qoiyp, Şerniiäz aiağyn şüberekpen orai bastady. Qūrmanğazy körip
tūr: aqynnyñ jüzinde qorqynyş köleñkesi joq, tek suyqtan dirdektep
otyr. Ruhy qaitpağan, tauy şağylmağan.
Malai dombyra əkeldi. Qūrmanğazy dombyranyñ şimai - əşekeiine
köz jiberip aldy da, qūlağyn būrap, tyñqyldata tartyp, qūlaq tosty.
Sodan soñ:
— Dombyrañ tamaqqa toimağan küşiktei şəuildep qalğan birdeme i̇eken,
Baimağambet. Aldyrt özimniñ dombyramdy, seniñ töleñgitteriñ tartyp ap
qoiğan,— dep sūltannyñ dombyrasyn laqtyryp jiberip i̇edi, qyzmetşi
jigit əreñ qağyp aldy.
Baimağambettiñ beti bülk i̇etken joq.
Tūtqyn jigitter onyñ būl
Qūrmanğazyğa alara qarap tūr.

qylyğyna

müldem

tüsine

almai

— Sarbaz dostarym - au, nege tūnjyraisyñdar? Keter bastaryñdy,
qarañdar alğa! Əlde men sūltanğa basqaşa söilep tūrmyn ba? —
Qūrmanğazy qolyna öz dombyrasyn aldy.
Aitsa dağy ainyman
Köldeneñniñ sözine.
Əşkere bolğan isim bar,
Jaiylğan jūrttyñ bərine.
Ketkenim joq olja üşin:
Ketip i̇edim i̇elimnen,
Ataña nəlet Jəñgirdiñ
Qan jylatqan zañy üşin,
Badanamdy basa bökterip,
Qasyma jattan joldas i̇ertip,
Kün, tün qatyp jürgenim —
Ana Narynda jatqan
Jas balanyñ qamy üşin!..
— Köter bastaryñdy dostarym, jyrym da, küiim de senderge
arnalady!
Qūrmanğazy qatulanyp aldy: qoiu qastary qosylyp ketti, köz qarasy
būrynğysynan da tikireiip, tesile qadaldy.
Qos işekti salyp qaldy. Bir qaqty... İeki qaqty...
Dombyra kümbirlei jöneldi. Aryndap, aduyndap bastaldy jaña küi.
Qūrmanğazy basyn aspanğa köterip alğan, al on sausağy dombyrada
özdiginen oinap jürgendei...
Sonau şyrqau aspanda jalğyz qūmai qalyqtap jür. Jerden qarağanda
ol tuyp-ösken Jideli üstinde şaryqtağan əlgi kəri qyranğa ūqsaidy. Kəri
bürkit Qūrmanğazy men Aqşolpannyñ rauaş arasyndağy soñğy kezdesuin
körgen. Sonda olar aqsaq qūlan men qatygez qahan jaily añyzdy i̇eske
alğan bolatyn. Qahandy jeñgen ğajap küşti ol öz küiimen jyrlağan
bolatyn.
Aqşolpanmen kezdesudi, mahabbat jyryn han jendetteri üzip,
Qūrmanğazy qolyna dombyra ornyna semser ūstady.
Joq, Qūrmanğazy ajaldan qoryqpaidy, qūldyqtan qorqady. Dala
bostandyqty süiedi, küşti jandy süiedi, dalada aiqas dübiri bir tynyp
kergen i̇emes, dala perzentin i̇eşkim i̇eşqaşan da küşpen tize büktirip
körseñ...
Sonau i̇erte zamanda Maraqandy soğyssyz alğan İeskendir Zūlqarnaiyn
körşiles jatqan dala patşalyğyn da basyp almaq bolğanda qazaqtardyñ
arğy atasy — aziiälyq skifter İeskendirdiñ qolbasylaryna bylai degen
i̇eken:
— İeger senderde tek bir-aq adam, patşalaryñ Zūlqarnaiyn ğana
jeñiludi bilmese, bizdiñ barlyq əskerimiz, ərbir jauyngerimiz jeñiludi
bilmeidi!
Qazaqtardyñ arğy atalary Kirdiñ de, Daranyñ da, Nədir şahynyñ da
betin qaitaryp, toq moiyn joñğarlardy türip şyqty. Biraq ru tartysy
bastalyp, bauyrlastar birin - biri bauyzdauğa kiristi. İen dala üşke bölindi:
Ūly jüz, Orta jüz, Kişi jüz. Jüz degen — bet qoi. Bülingen i̇el, bet - jüzi
üşke bölingen i̇el ne oñsyn! Handar taqqa, sūltandar baqqa talasty. Mal da
bölindi, qūl da bölindi. İel küşten airyldy. Böten jūrttyñ neler batyry
būlardy birese qūman, birese tūran, birese polovtsy, birese qaisaq dep
jasqana atap, qorqa qaraityn zaman kelmeske ketti. Rular me.ç taipalardy
qulyq-sūmdyqpen arazdastyryp, özara şağystyryp, birine - birin aidap
salğanda ğana qazaqtardy jeñuge bolatynyn jaular jaqsy tüsindi. Al
jalpaq dalada bytyrağan rulardyñ basyn qūrap, qaita biriktiretin a dam
tabylmady. Əi, sormañdai beibaq qūldar! Ua, öz jerin, öz i̇elin aş
qasqyrdai jūlmalağan han-sūltandar, qarğys atsyn senderdi!..
Jasañdar sender, sarbazdar! Sender tuğan dalada jüitki jürip baba
küşin, aruaq qūdiretin, bostandyq ruhyn qaita tudyrdyñdar... Sender
mingen tūlparlardyñ tUiağy qara jerdi dürliktirip barady, būl aduyndy,
senderdiñ būl aduyn aryndaryñdy begei alar küş joq...
Qūrmanğazy jaqqa küiine boiyndağy bar jigerin, bar şabytyn qūiğan.
Dürildegen kekke toly qyzu serpin sūltan jüreginiñ dep birin alyp,
sarbazdardyñ delebesin qozdyryp barady. Olarğa osy taiau mañda dostary
jönkile qaptap kele jatqan siiäqty körinedi. Tasyrlağan tUiaq dübirinen
jürek jarylyp kete jazdap tūr. Jigitterdiñ i̇eñsesi köterilip, qolaiaqtaryndağy kisendi ūmytqan, jüzderi jaidarylanyp, kezderinde
öşpendilik ūşqyny oinaidy...
Küi şart üzildi, dübir de tyna qaldy. Ile dombyra qaitadan bezek qağa
jöneldi. Sarbazdar at basyn būryp alyp, keiin qarai, tura osynda şauyp
kele jatqandai. TUiaq düsiri de ūlğaiyp, qūlaq tūndyra satyrlai bastady.
Sarbazdar i̇endigi sətte,— mine, mine! — auylğa lap qoiyp, jeksūryn
sūltannyñ aq ordasyn audaryp tastaidy...
— Bizdiñ jigitterdiñ i̇ekpini ğoi! Adaidyñ aruağy ğoi mynau!
Qūrmanğazy Adai ata turaly küi şyğardy! Uə, tyñdañdar, aiqasqa
bastaityn aduyndy asqaq küidi! — Tūtqyndar qoldaryndağy kisendi de,
bastaryna töngen ajaldy kürzini de ūmytqan; qan maidanda jürgendei
aiğailap, qiqulap tūr. Töleñgitter myltyqtary men qylyştaryn sailap,
sūltannyñ töñiregine toptasty. Tūtqyndardyñ qiquynan jasqanatyn
siiäqty, küişiniñ türi de qorqynyşty i̇edi. Şaşy arystannyñ jalyndai
küdireiip, i̇eki közine qan tolyp ketken.
— Toqta!—dep aqyryp qaldy sūltan.— Būnyñ ne küi?
— Aq ordañdy aunatyp, atandai dausyñdy aqyrtatyn İsataidyñ
jaujürek sarbazdary turaly küi!
— Men i̇emes, aş küşiktei özin, qyñsylaisyñ kəzir! Soğyñdar temir
sümbemen i̇eki jüz düreni! — dep būiyrdy Baimağambet.— Ary ketti
degende i̇endi bir aptada senderdiñ İsatailaryñ sauğa sūrap, aiağymdy
qūşatyn bolady!
Auylğa polkovnik Gekkeniñ şabarman - ofitseri keldi. Baimağambet
ony öz üiine i̇ertip ketti. Jasauyldar tūtqyndardy mal qorağa qamady.
Qora syrtynda jüzbasylar sümbe, ūstağan soldattar men töleñgitterdi
sapqa tūrğyza bastady.
Aulada Şerniiäz ğana qaldy.
Alpamsadai üş töleñgit Qūrmanğazynyñ i̇eki qolyn myltyqtyñ dümine
tañdy da jeidesin sypyryp tastap, saptan birinşi ğyp süirep ötkizdi.
Komanda boiynşa oñynan da, solynan da şyqpyrtyp soğa bastady.
Bir... i̇eki... üş... Bireui süirete ūrady, i̇ekinşisi qaq bölip tastardai
qūşyrlana siltep kep, dəl tier sətinde sümbesin tejep qalyp, jūmsarta
soğady...
Qūrmanğazynyñ artynan Stepandy alyp jürdi. İekeui de tistenip alğan,
ün şyğarar i̇emes. Sümbe alğa quğanmen, myltyq düre keudeden iteredi.
Jendetter jylağandy da, jalynğandy da sezbeidi.
Joq, Qūrmanğazynyñ janyna düre batqan joq, dūşpannyñ Şerniiäzdy
būlarmen qatar jürgizip, öz dostarynyñ azabym körsetkenine şydai almai
keledi.
Būryn būndai sūmdyqty körmegen, ğaşyqtyq pen batyrlyqty
armandağan albyrt aqyn mynau zūlymdyqqa şydai alatyn i̇emes,
dostarynyñ arqasynan sorğalağan qandy, şart -şart tigen sümbeni kere
alatyn i̇emes. Ol soldattardyñ betine tükirip, dostaryna qarai jūlqynyp,
aiqailap keledi:
— Meni de! Meni de düreleñder olarmen birge,— deidi i̇eñirep.
Būnysyna Qūrmanğazy da şydai almady:
— Öşir üniñdi, bala qūsamai! — dep zekip tastady. Būnysy bir ğana
aqyn i̇emes, saptan ötetinderdiñ barşasyna berilgen būiryqtai boldy.
Tūtqynğa tüsken sarbazdardyñ i̇eşqaisysy da jaudan cayğa sūrap
jalynğan joq. Jeteui jazağa şydai almady...
Qūrmanğazy kisen - şynjyrdyñ şyldyry men bir aidauşynyñ
miñgirlei salğan ənine qūlaq tosqan qalpy düreden ölgen joldastaryn,
Şerniiäzdy oilap keledi.
Būlar auyldan ketkennen keiin Şerniiäzdyñ tastai suyq qoi qorağa
tünep şyqqanyn Qūrmanğazy bilmeitin i̇edi. Joldastaryna jetpek bolyp,
töleñgitterdiñ qolynan jūlqynyp jürgende üstindegi kiıminiñ dal - dūly
şyğyp, tügi qalmağan i̇eken, sodan da saban jamyluğa məjbür boldy
Şerniiäz.
Kelesi küni i̇ertemen ony tağy da sūltan üiiniñ aldyna ai¬dap əkeldi.
Ol Baimağambettiñ i̇esiginiñ aldynda suyqtan kökpeñbek bolyp, qatyp
qalğan qoldaryn qoinyna tyğyp, sekeñ qağyp dirdektep tūr.
Qarauyl aqyndy büiirinen qamşysynyñ sabymen türtip qaldy:
— İei, bişara neme, sen kəzir aldiiär Bəiekeñe öleñmen səlem beruin,
kerek. Dauystap, i̇estirtip ait. Sūltannyñ aitqanyn neğūrlym tez
oryndasañ, tamaq pen kiımdi de soğūrlym tez alasyñ.
— Assalaumağaleiküm, aldiiärym, han ūrpağy!.. — dep bastady
Şerniiäz.
İejelden şynjyr balaq, şūbar tös i̇eñ...
Jalañaş i̇elden şyqqan bir sorlymyn,
Jalğyz-aq ümittimin raqymyñnan.
Basymdy alar bolsañ jyldam alşy,
Yzğyryq ötip barady tabanymnan...
Baimağambet ün qatpady. «Qattyraq ait!» — dep būiyrdy qarauyl.
... Bəieke, künim qaida baiağydai,
Bailardyñ şetke şyqtym saiağyndai.
Basyma pəle jauyp tūr osy kün
Qūdirettiñ kökten tüsken taiağyndai.
Basymdy alar bolsañ, şapşañ alşy,
Barady üsip ketip aiağym - ai!..
— Bū qaisyñ? -— dep aiğai saldy sūltan üiinen şyqpai.
... Arjaqta dümbirlegen Arğynqazy,
Jailağan arğyn, naiman Ötensazy.
İen qonys, toqty qozdap, tai qūlyndap,
Biri myñ bop, i̇el lyqsyp qysy-jazy.
Sol jazdyñ dəuletinde sūñqyldağan
Beibaq i̇em i̇el i̇erkesi, qoqyr qazy.
Bəieke, tanymasañ tanytaiyn,
Men i̇edim İsataidyñ Şerniiäzy!..
dep jasqanbai jauap berdi jas aqyn.
— Qylyşym daiyn tūr. Kel, tabaldyryğymnan attasañ boldy,
ötinişiñdi oryndaimyn, basyñdy dopşa domalatyp qağyp tüsiremin,—
dedi sūltan.
— Men seni qahan siiäqty ğoi dep i̇edim. Söitsem ata dəstürin bilmeitin
topas i̇ekesiñ ğoi. Men qūl i̇emespin. Jalañaiaq, jalañaş küiimde üiiñe
kirmeimin, hanymyñnyñ közine tüspeimin,— dedi Şerniiäz.
-— Aittym ğoi — kir dep! — Baimağambetti aşu qysty.
Bū şeriñ ə degende attai salar,
Jügirse, jüirik közi ottai janar.
Ordaña osy küide kirip bolmas,
Jaqtyrmas hanymyñ da qany qaşar.
Ordaña osy küide kirip barsam,
Tepkilep quyp şyğar hanyşalar...
— Mə! Jap auzyñdy! — dep Baimağambet oğan iyğyndağy susar işigin
tastady.— Kel beri, öler aldynda qaityp berersiñ!
— Bəieke, aqylyña raqmet. Tüie aunağan jerde tük qalady deidi ğoi.
Sūltanbysyñ öziñ, əlde suyrmysyñ? On tyşqannyñ terisinen tikken
işigiñdi bermei jatyp qaityp alam deisiñ. Mə, ala ber! Ajalymdy osy
arada-aq tostym,— dep Şerniiäz jyryn jalğastyra berdi. Sūltan üiiniñ
ainalasyna onyñ dausyn i̇estigen i̇el jinala bastady.
— Jeter, o düniege birge əketseñ de berdim basymen, mə! Üige kir
tezirek!
Şerniiäz tabaldyryqtap öleñmen attady. Sūltannyñ qyzdaryn
madaqtap kele jatyr.
— Toqtai tūr,— dedi Baimağambet.— Meniñ alty qyzym bar. Bəri
birdei i̇emes, jaqsysy da bar, jamany da bar. Solardyñ ərqaisysyna arnap
öleñ şyğarşy.— Sūltan i̇esik aldyna jiylğan topty körip, tyjyrynyp
qaldy.— Mümkin sen meniñ özimdi de jamandap jyrğa qosarsyñ, a?
— Qos deseñ qosam!
— Ait onda!
Şerniiäz öz jyryna daryn - qabiletiniñ barşa küşin, halyq basyna
tüsken qaiğy-qasiret pen dostarynyñ azaby üşin sūltanda ketken barşa
öşin qosyp aitty. Būl Baimağambettiñ qatygezdigi jaily sūmdyq jyr i̇edi.
Yzağa bulyqqan sūltan, qynabynan altyn baldaqty qylyşyn suyryp
alyp, jas aqynğa tap berdi. Susar işikke oranğan Şerniiäz qaimyqpai
qasqaia qarağan qalpy öleñin toqtatpai, aita berdi. Onyñ ər sözi aşyq
i̇esiktiñ arğy jağynda tūrğan qalyñ topqa anyq i̇estilude.
— Dat, taqsyr, dat! — dep şu i̇ete tüsti top.— Bəieke, qasietti dəstürdi
būzba! Aitsyn aqyn aqtyq sözin!
— Jap auyzdaryñdy!—Ağa sūltan aşudan qalşyldap ketkenimen, ata
dəstürin būzuğa dəti barmady.
— Ait aqtyq söziñdi! Sodan soñ İsatai, Mahambetiñe qosyp dozaqtyñ
otyna attandyramyn!—dep Baimağambet Şerniziadyñ iyğynan işikti
jūlyp alyp, qylyşyn köterdi.
Şerniiäz qaitar i̇emes, külip tūr. Jyny ūstağan duanadai sūltannyñ
betine qarqyldap külip, üstindegi jalba-jūlba jyrtyqtaryn jūlmalaidy.
Aldiiärdyñ qanypezer qattylyğy, i̇ekijüzdi i̇eptiligi, sujürek i̇ezdigi jaily
tolğap, onyñ sarañdyğyn, aiankes, aiarlyğyn da jyrğa qosty.
— Jamanda degen öziñ. Əlde men ötirik aityp tūrmyn ba? Öz söziñe
öziñ qoja bola almasañ, seniñ sūltandyğyñnan ne paida, öziñ tegi
qazaqşylyqtan da jūrdai bolğan i̇ekensiñ ğoi?!—dedi Şerniiäz.— Sen
öziñdi öleñge qos dediñ, men qostym. Şyndyqty ait dediñ aittym...
— Dūrys aityp tūr, sūltan. Söz tapqanğa — qolqa joq, sezge sot
jürmeidi, deidi qazaq. Jas i̇eken, qyrşynynan qima. Bir jolğa tiri qaldyr,
— dep auyl aqsaqaldary araşa tüsti.
— Şerniiäzdy aiağanyñ aidynyñdy asyra tüsedi, aldiiär. Şekten tys
qataldyq i̇elge jaqpaidy,— dedi sūltannyñ keñesşileri top tarağan soñ.—
Basynan sipap, bauyryña basty jyly-jyly söilese, jylan da ininen
şyğady degen ğoi...
***
Baimağambet polkovnik Gekkeniñ bülikşilerdi tübegeili talqandau
üşin joryqqa şyq degen jarlyğyn aldy. «Tastöbege barar jolda sizge
soñynan tört jüz adam orda əskeri men qyryq qazaq i̇ertken Qarauylqoja
sūltan qosylady,— delingen i̇eken səlem hatta.— Polkovnikter Merkulov,
İstomin, Trofimov üşeui jolda... Astrahannan şyqqan podpolkovnik
Aliev üş jüz soldat pen artilleriiäsyn süiretip birer künnen soñ
Tastöbege jetedi, bülikşilerdiñ, Oralğa barar jolyn polkovnik Bizenov
bögeidi, al meniñ janymda sūltan Şynğali Ormanov bar, onyñ alty jüz
ordaşyl baskeseri meniñ segiz jüz soldatymnyñ aldynda ketip barady...»
Omyrauyna medaldaryn taqqan polkovnik Baimağambet qasyna Asan
bastağan köp nökerin i̇ertip, auyldan i̇eki şaqyrymdai jerdegi oipañda şeru
tartqan qolyn köruge attandy. Jas sūltandai ülde men büldege oranğan
Şerniiäz jol şetinde bir top şaldyñ ortasynda tūr. İeki töleñgit odan köz
almai baqylauda. Aqynnyñ janarynda mūñdy sağynyş bar, jūqa i̇erni dirdir i̇etedi.
Ol Mahambettiñ öleñin sybyrlap tūr:
Arğymaqqa oq tidi —
Qyl myqynnyñ tübinen.
İer jigitke oq tidi,—
Auyz omyrtqanyñ, tübinen.
Jantaiyp jatyp köp iştim
Jazdyqtyñ şalşyq kölinen,
Qaiteiin i̇endi dünie-ai!
Jağdaisyz ketip baramyn
Qasymda kömektiñ keminen...
Işki ordanyñ şartarabynan, İedil men Jaiyq jağasynan, Gurevten,
Astrahan men Orynbordan, külli şekara bekinisteri men beketterinen
şūbai şyqqan jazalauşylar şerui İsatai qolyn ainala qorşauğa kiristi.
Şombal baidyñ jarlyğy boiynşa bütkil Noğaily ruy jazalauşylardy
jaqtap, olardyñ sultany Şynğali Ormanov Gekkeniñ i̇eñ birinşi
aqylşysyna ainaldy. Al Şöke, Qarauylqoja jəne Baimağambet
sūltandar qaru-jaraq pen oq-dərini mol ğyp alyp ap, sarbazdardyñ izine
basqalardan i̇erterek tüsti. Öitkeni būlardyñ ərqaisysynyñ da İsataida
ketken öz kegi bar, sonyñ öşin tezirek aluğa asyqty...
Suyq jelden qaqaiyp qatyp qalğan qara jer Şerniiäzdyñ köñilin
qamyqtyra tüsti. Soñğy soldattar auyldan ketti, toqyldağan tUiaq tasyr da
basylyp, ainala qūlazyp qaldy.
Keudesi de qañyrap bos qalğandai. Yza da joq, jyr da joq. Mūñ-şer
ğana bar.
Tura soqqan yzğyryq jel közdi jasauratady. Şerniiäz auylğa bet aldy.
İeki töleñgit te qalmai keledi. Anadaida aiañdağan aqsaqaldar bastaryn
şaiqap: «Qandai aqyn torğa tüsken!»—dep kürsinip qūiady. Şerniiäzdyñ
keşe Baimağambet sūltanğa şyğarğan öleñin bügin ūzynqūlaq jai oğyndai
jyldamdyqpen külli dalağa taratyp jatqanyn olar biledi. Aqsaqaldar būl
öleñniñ Şerniiäzdyñ atyn şyğaratynyn da, sonymen qatar, mümkin,
Şerniiäzdyñ tübine jetetinin de biledi. Torğa tüsken būlbūl sairamaidy,
əsirese seriginen airylsa...
— Oi-bo-oi, sūltannyñ zūlymdyğy men qataldyğyna kez kelgen aqyn
şydai bermes! Şaiqassa onymen Mahambet qana şaiqasa alar,— deidi
aqsaqaldar bastaryn şaiqap.—
Sarbazdarğa köp qol, kerim kep qol qarsy attamdy - au...
***
«... General-maior Pokotilov keterde bolğandai, onsyz da i̇edireñdegen
i̇eser tobyrdyñ i̇esirigi men i̇eptiligin örşite tüsetin jartykeş
şarasymaqtar kermes üşin özimdi Gorskaia qamalynda kütip otyrğan 200
qazaq tez atqa qonyp, osynda kelip jetsin degen qatañ jarlyqty
liniiälarğa tez jöneltken jön şyğar dep tüidim. Al Merkulovqa meniñ
keluimdi kütpesten tört jüz adamnyñ otriadpen Kulagine men Zelenyidan
şyğyp, Terektiqūm qonysyna jetkiziñiz de, İsatai Taimanov pen onyñ
jaqtastarynyñ auyldaryn basyp alyñyz, dep būiyrdym...
Gorskaiadağy otriad kelgen soñ basym köpşiligi özgelerden nedəuir
aiyrmasy bar Noğaily ruynyñ qazaqtarynan qūralğan tört jüzdei
ordalyqtardyñ kömegimen Taimanovtyñ tobyryna qarsy attanyp, özderin
tu-talaqaiyn şyğaryp quyp jiberuge jəne de basşylaryn qolğa tüsiruge
tyrysyp kermekpin... Han Jəñgir olardy qatty qorğanatyn şyğar dep
topşylaidy,»— dep jazdy polkovnik Gekke öziniñ 1837 jylğy 5 nūiabrde
general Perovskiige joldağan raportynda.
Nūiabrdiñ 9-y. «...Men qazaqtardy jəne 400 ordalyqty i̇ertip Gorskaia
qamalynan kele jatqan otriadpen qosyluğa attandym... Biraq Kulagino men
Zelenyidan şyqqan otriadtar qazaqtardyñ, qorşauyna tüsip qalyp, keri
qaituğa məjbür bolypty degen habar aldym... Zeñbirekter dereu dalağa
jiberilsin dep būiyrdym... Būdan soñ sol būrynğy ornymda tūrğan jerde
Merkulovtyñ otriady bizden 35 şaqyrym jerde i̇eken degen habar
jetkizildi. Men sol zamatta - aq ony jaqyndatuğa jarlyq jasadym. Keşke
qarai i̇eki otriad qosyldy».
Nūiabrdiñ 12-i. «Istiñ səti tüskende artilleriiä jetkizilsin dep būiryq
berilgen sol on i̇ekinşi küni şapqylap kelgen şabarman, osydan 35
şaqyrym jerde orys komandasy körinedi jəne olar zeñbirek əkele jatyr,
dep habarlady. Men olardyñ aldynan 500 qazaq jəne 100 nogai jiberdim,
sodan 12-künniñ tünine bükil otriad aman-i̇esen bir jerde qosyldy».
Nūiabrdiñ 13-i. «...Biz attandyq, Terektiqūmdy betke ūstap baramyz...»
Nūiabrdiñ 14-i. «... tañerteñ Terektiqūmnan şyqqan otriad
Jamanqūmnan köktei ötip, Beketaiqūmğa bet aldy da, i̇elu şaqyrym jer
jürip, keşki sağat altyda sonda kelip jetti.
Qonağa osynda toqtaimyz ğoi dep oilap i̇ek. Marş kezinde alystan - aq
Jamanqūm men Beketai aralyğyndağy qaşa köşken İsatai ot qoiyp
ketken şöptiñ örti köringen bolatyn. Sol qaşyqtyqtan biz köz salğan
jasaqtar da kerindi. Men alğa, 6 şaqyrymdai jerge i̇esaul İeganov bastağan
i̇eki jüzdik komandany jəne otriadtyñ janyndağy bir top noğaidy jiberdim,
biraq olar dūşpanğa jete almady... İsatai Beketai qūmnan 25 şaqyrym
jerdegi Tastöbege toqtamaq boldy. Sony i̇estigennen keiin men Beketaiğa
qonu jönindegi nietimdi özgerttim de, attar jaqsylap tynyğyp, adamdar
tamaqqa toiyp alğan soñ tüngi sağat i̇ekige auğanda joryqqa attandym...»
Nūiabrdiñ 15-i. «...Tan, ata biz Tastöbege taiandyq..- Otriad İsataidyñ
şaiqasy, şamamen bes jüzdei qaraqşy tūrğan deñge jaqyndap keldi.
Olardyñ türlerine qarağanda qaşatyn syqai körsetpedi, qaita, kerisinşe
samdağai sañlaqtary myna batyrlary top aldyna şyğyp, at oinatyp, qyr
körsete bastady... Men otriadqa sapqa tūru jöninde jarlyq qyldym da,
əueli zeñbirekterdi qorğaityn əskerlerdi sailap alyp, alğaşqy zalptan
keiin atakağa lap qoidyq...»
İsatai Tastöbeniñ qarsysyndağy sonau jotada zeñbirek ornatyp
jatqan Gekkeniñ soldattary jaqqa köz tigip tūr. Attardyñ zeñbirekterdi
jotanyñ üstine qalai süirep şyqqanyn, soldattardyñ olardy qalai
asyğys ornata bastağanym İsatai anyq kördi. Sodan soñ soldattar
kürekterin alyp, zeñbirekterdiñ aldyna topyraq üiüge kiristi. Ūzamai
soraiğan moiny, qalqany men qyltiğan döñgelekteri ğana qaldy.
— Qalai oilaisyñ, neşeu özderi?— dep sūrady sardar qasynda tūrğan
Qaldybaidan.
— Kep,— dedi Qaldybai.
— Bəri bir i̇emes pe, batyr ağa - au? — dedi Jantaspen birge at oinatyp
alda tūrğan Nūian köñildi ünmen,— Handar, olar bizdi jan-jaqtan qaumalap
keldi. Oñai bolmas bizge. Biraq «jyğylsañ nardan jyğyl» degen ğoi. Aqyr
soğysqan soñ dūşpannyñ soiymen soğysqan jön. Jandaral Perovskii
men Jəñgirdiñ külli əskeri tügel jinalğan - au, şamasy, töleñgitterin
i̇ertken sultandardyñ da töbesi tügel körinedi. Nesi bar, köreiik şekisip!..
— Şekisermiz!.. Ərqaisymyzğa onnan keledi,— dep myrs i̇etti
Qaldybai.
— İə, bar jasağy tügel i̇eken,— dedi Sarman. Ol sarbazdarğa
köterilisşilerdiñ basşylary Beketaiqūmdağy kəri qabylanşy Sadyqtyñ
ağaş üiine soğys keñesine jinalğan kez¬de kelip jetken bolatyn. Sarman
özimen birge on jigit i̇ertip keldi.
— Sizdiñ səlemdemeñizdi Vladimir İvanoviçtiñ öz qolyna berdim. Men
oğan biz orystarmen soğyspaimyz, generaldarğa i̇emes, Jəñgir hanğa qarsy
soğysqa şyqtyq degenimde, ol mağan:
«Al sonda general men han birine-biri dūşpan ba i̇eken, myrza?
Jəñgirdiñ, iyğynda da Perovskiidiki siiäqty general epolet! bar...»—
dedi.
Şustikovty jolyqtyra almadym. Orynborda qyrdan kelgenderdiñ
bərin de bas sap ūstap jatyr. Jandaraldyñ keñsesindegi tilmaşqa kirip
i̇edim, ittiñ balasy, sol aityp qoiyp, əreñ qaşyp qūtyldym. Onyñ üstine
tezirek ketu kerek boldy...
Aitpaqşy, men Orynborğa baryp jetken küni,— dep qosyp qoidy
Sarman,— sonan zeñbirek süiretken jasaq şyqty. Mağan İsataidy
qūrtqaly bara jatyr dedi. Mynalar sondağy zeñbirekter bolu kerek, tegi...
— Pau degen, körermiz əli kimniñ kimdi qūrtaryn?— dedi Balabek.—
Kün qandai tamaşa! Şaidai aşyq aspan, qūrğaq jel, aiaz. Attar da
şydamai tyqyrşyp tūr.
— İestidiñder me? Üstirtte jürgen Süiinqara tağy da Allaqūl hannyñ
zeketşiler jüzdigin tu-talaqai i̇etipti. Hanğa alyp bara jatqan keruenderin
orta jolda toqtatyp, bar düniesin öz auyldaryna taratyp beripti,— dedi
Sarmanğa ilesip kelgen jigitterdiñ bireui.
— Allaqūl özinin, bes jüz nökeri men qaru-jarağyn Qaibalağa beripti,
qaitsyn - ai baiğūs, qaiyn atam Jəñgirdiñ ornyna taqqa otyryp, qazaq
jerin Hiua handyğyna beredi dep ümittenetin şyğar,— dep qosyp qoidy
tağy bireu.
İsatai men Mahambet birine-biri qarady. Qaibalanyñ səlemi jəili
sardar keşe - aq aitqan bolatyn.
— Meniñ moinymda zor künə bar, Mahambet. Men bir ret, Jasqūstyñ
janyndağy şatyrda otyrğanda, seniñ tiliñdi almadym. Söitsem seniki jön
i̇eken ğoi, biz sonda Jasqūsty şauyp, Jəñgirdiñ tağyn talqandap
ketuimizge, sodan keiin ğana ary qarai ne isteitinimizdi aqyldasuymyzğa
əbden bolğandai i̇eken. Men senin, aldyñda ğana i̇emes, külli jigitterdiñ
aldynda künəlimin... İendigi söz seniki. Qaibalağa barar - barmasymyzdy
öziñ şeş. Sodan soñ, Süiinqaradan şabarman keldi. Kömek kerek bolsa,
jigitterimdi jiberemin depti batyr...
— Joq! Keş,— dedi Mahambet.
Armany bar ma jigittiñ—
Qapylysta tap bergen
Taitalassa jauymen
Tuyp ösken jeri üşin?!.
Jau toqtatyp aiqasta
Qūrban bolsa i̇eli üşin?!
dep sezin taqpaqtai jalğastyrdy.—Biz halyqty zorlap, qorqytyp
nemese aldap kötergenimiz joq. Sarbazdar neden bolsa da taiynbaidy.
Aiqastan aman-sau şyqsaq, qalğanyn sodan keiin şeşermiz.
— Mümkin, Qaibala Jəñgirdiñ tağymen qosa Fatimasyn da tartyp
alar,— dep küldi bir jigit.
— Joq, ony bizdiñ Nūianğa alyp beru kerek. Baiğūs əli künge deiin
boidaq jür ğoi, büite berse bas keşer dünieden!—dep ilip əketti i̇ekinşisi.
— Sağan ne joq i̇ei?—dedi Nūian Balabekke qarap.-—Seniñ menen qai
jeriñ artyq! Əlgi türikpennen almaq sūluyñdy bir ret te süiip kergen
joqsyñ ğoi. Əli i̇esimnen ketpeidi, Hiuada bir pərənjige telmirip jür i̇ediñ,
artynan onyñ tisi joq kempir bop şyqqany qaida!..
— Daiyn boldyñdar ma? — dedi İsatai bala bölengen besikterdi i̇eñ
jüirik attarğa əieldermen birge teñdesip jürgen jigitterge qarap. Jaraly
sarbazdar men balalardy qorşaudan i̇eñ aldymen şyğaru kerek degen
şeşim qabyldanğan bolatyn. Alaida jaraqattar jarlyqty tyñdamai,
sapqa qaita tūrdy.
İsatai dūşpannyñ aldyñğy jasağyna kelip jetken ken arbany kördi.
— Daiynbyz! Daiynbyz!—dep jüzbasylar birinen soñ biri kelip
baiandap jatyr.
— Dūşpanğa habarlañdar! Biz şabamyz!— dep əmir berdi İsatai jau
tobyn nūsqap.
Bir top jigit myltyqtaryn köterip, qabattasa gürs i̇etkizdi. Gekke men
onyñ ofitserleri būndai belgini ədepsiz de şekten şyqqan öjettik dep
qabyldady.
Bes jüz sarbaz patşa men hannyñ üş myñ adamdyq qolyn osylai
basyndy.
Gekkeniñ aldyn ala daiyndap qoiğan ultimatumy jöninde i̇endi söz
boluy da mümkin i̇emes. Būdan bir sağattai būryn polkovnik köterilisşiler
mümkin qarularyn tastap, basşylaryn ūstap berer degen ümitte bolsa,
i̇endi Jəñgir han men Şynğali sūltannyñ sözi ras i̇ekenine kəmil sendi. Ol
i̇ekeui İsatai qolynyñ aqtyq demderi bitkenşe keskilesetini, ölispei
berispeitini jaily, olardy tek asqan qataldyqpen ğana tize büktiruge
bolatyndyğy turaly aitqan-dy.
— Atakağa daiyndal!— dep Gekke atyna qondy.
... Tastöbeniñ töbesinen tike tömen yldilai şapqan salt atty sarbazdar
polkovniktiñ alğy saptağy jüzdikterine qarai, tura zeñbirekterdi betke
ūstap josylyp keledi. Alasa boily attarynyñ jelbiregen jaldary qanat
siiäqty bolyp ūşyp keledi.
Aralary jaqyndai tüsti. Sarbazdar köşkindei bop tūtasa syrğidy.
Özderi köp i̇emes, jüz şamaly ğana. Qalğandary tebe üstinen qarap tūr.
Jüzi bütindei armiiäğa qarsy, jüzdegen qazaqtar men töleñgitterge qarsy?.
Olardyñ qiqulap salğan ūrany, mynau suyq küzdiñ būlyñğyr şağynda
aiyryqşa jarqyrai tuğan şañqan künge şağylysqan dulyğalary,
qalqandary men naizalary, qaiqiğan almas qylyştary — solardyñ bəri
de sarbazdardyñ, i̇eren öjettigin, qajymas qaharmandyğyn jariiä i̇etkendei.
Gekke tañ-tamaşa. İesine Peterburgtegi osobniaginde iluli tūrğan flamand
suretşisiniñ qoltumasy tüsti. Onda ajalynan qaimyqpai, aqtyq küşin
jiyp, i̇egizdei jolbarysqa ölermendikpen atylğan jaraly tazy
beinelengen i̇edi...
Qylyştaryn jalañ ūstağan i̇eki jüz qazaq pen üş jüz töleñgit
polkovnik qolyn sermese boldy, sarbazdarğa qarsy tura ūmtylaiyn dep,
saqadai sai tūr. Alaida söz aldymen artilleriiäğa berilmek. Jamyrai
şapqan jüzdi segiz zeñbirek pen üş jüz mergen zalp berip qarsy alady da,
sodan soñ qazaqtar turap tastamaq.
Gekke İsataidy kördi. Jigitteriniñ aldynda keledi. Qūdaidyñ bergeni
ğoi, qolğa özi tüseiin dep keledi. Būdan artyq ne kerek! Mine olar taiai
tüsti...
— Atamandaryn tiridei, ne ölidei qolğa tüsiriñder!—dep būiyrdy
Gekke, atty əskerin basqaryp jürgen ofitserlerge.
— Pli37 — Jüzdegen myltyq üni men zeñbirekterdiñ gürsili
sarbazdardyñ qiquyn kömip ketti. Biraq ainala şañ men tütin qūşağyna
oranardan səl ğana, birer sət būryn Gekke qarabarqyndap qaptap kele
jatqan sarbazdar tobynyñ kenet qatarlaryn bytyratyp, andyz-andyz
bölşektene şapqanyn kördi.
Zeñbirektiñ doby da, myltyqtyñ oğy da nysanağa timedi. Qazaqtar men
töleñgitter «uraa!», «ūr, ūr!»—— dep aiqai - süren salyp alğa ūmtyldy.
Bir minut ötti, i̇ekeu, üşeu... Tütin tarady. Tap sol sətte Gekke öziniñ
jauyngerşilik ömirindegi i̇en, bir masqara körinistiñ kuəsi boldy. Jüz
sarbaz qaptağan qazaqtar men töleñgitterdi byqpyrt tigendei ğyp
Tastöbege qarai quyp barady i̇eken. İes jiğyzatyn i̇emes: būlt-būlt i̇etip
qaşa soğysyp, ana büiirden de, myna büiirden de tüigiştep, qazaqtar men
töleñgitterdi i̇er üstinen i̇ekilene jūlyp tüsirip, attaryn kök süñgimen
jaryp ketip jür. Al Tastöbeniñ basynan bir jüzdik tağy at qoidy. Birer
sətten soñ ol da qazaqtar men töleñgitterdiñ qyry synğan qataryna maiğa
salğan pyşaqtai şanşyla kirip ketti.
Artilleriiä da ünsiz, atqyştar da ünsiz. İendi atsa öz oqtary jaudan
göri öz əskerin şyğynğa ūşyratar i̇edi. Ofitserler Gekkege bajyraia qarap
qalypty. Dūrysynda Gekkeniñ armiiäsy tünimen joryqta bolyp, ūrysqa
daiyndalyp ülgirmegendi. Al Gekkeniñ özi bolsa, öz küşiniñ
artyqşylyğyna senip, «şaikağa» jaqyndasam boldy, qyryq ru tobyr byt
- şyty şyğyp tūra qaşady əitpese kelip beriledi dep oilağan.
Sondyqtan i̇eñ bastysy — bülikşilerdi qorşauğa tüsiru dep topşylağan.
İendi ğoi dereu kontratakağa şyqpasa bolmaidy. Ofitserler saidyq
tasyndai iriktelgen üş jüz qazaqtar men töleñgitterdi sapqa tūrğyzdy.
İeñ bir masqara jeri — Gekke ūrys bastalmastan köp būryn Orynborğa
jeñis habaryn jetkizetin kisi şaptyryp jibergen bolatyn. Şabarman oğan
qosa özinin, aqyl -keñesterimen Gekkege kep kömek berip, qajetti adamdardy
tez tauyp, İsataidyñ soñynan köp keşikpei bastap jönelgen sūltan
Şynğali Ormanovtyñ aiyryqşa i̇eñbegin maqtap aityp beruge tiıs i̇edi.
— Jabaiylardyñ jarymestigi ğoi, myrzalar,— dedi samai şaşyn
jağyna tüsire ösirgen jas rotmistr top ofitserdiñ ortasynda at oinatyp
tūryp.— Añsağandary — ajal. Öz ğūmyrlarynan nege bezindi i̇eken būlar?
— Demek, bezinetindei is bolğan ğoi,— dedi kapitan Şustikov
rotmistrge qaramai.— Au, bizge ne joq deisiñ bū şaiqasta? Jeñermiz,
biraq ataq ta joq, abyroi da joq...—Alaida onyñ sözine i̇eşkim qūlaq
salmady.
Tastöbeniñ biıginen taudan domalağan tas nöpirdei bolyp jəne bir
jüzdik tögildi. Olar şegine bastağan öz jigitterine dem berip, ūrysqa jaña
ğana kirgen töleñgitter men qazaqtarğa oida joqta ürtis tidi de,
sasqalaqtatyp, qaltarysta otyrğan atqyştarğa qarai tyrqyratyp qua
jöneldi.
Jaldamalylar men qazaqtar qaşqaqtap kelip öz soldattarynyñ qalyñ
ortasyna kire berdi. Olardy ökşelei quğan jigitter dəl zeñbirekter tūrğan
jerge deiin soğys salyp keldi de, attarynyñ basyn jalt būryp, Tastöbege
qarai tartyp otyrdy. Soñdarynan keşeuildep baryp atylğan zeñbirekter
men myltyqtardyñ oğy olarğa darymady...
İsataidyñ sol jeñi dal-dūl. Saurannyñ sauyrynda qap körinedi:
qalyn, i̇etine oq tūryp qalypty, biraq jaraqaty onşa ülken i̇emes, tipti
tükke tūrmaidy dese de bolady. Būndai jaraqat qaita januardyñ
tynysyn jeñildetui kerek. Keide ūzaq bəige kezinde səigülik i̇erkin
tynystai almai, demigip, auyr jügirse, şabandozdar attyñ şoqtyğyna
bəki tyğyp alady. Kişkene jaradan qandy köbik şyğady da, attyñ tynysy
keñeiedi. Tek süiekke jetpese bolğany.
Oq saurannyñ süiegine timegen i̇edi, iağni januar būrynğysynan da
jaqsy jügirip, būrynğysynan da jyldam, ūşqyr bolady degen söz, al
jaraqatyn əbden suyğannan keiin ğana auyr synady.
— Qūdaidyñ özi kuə, arystandai aiqastyñdar, bauyrlarym,— dedi kəri
añşy Sadyq. Ol alyp küşti atan tüieler men nən narlardy jetegine
alyp, öñkigen ülken qara burağa minip alypty. Jetegindegi ər jūptyñ qos
büiirine tūmsyqtary pistigen ūp-ūzyn i̇emen istikterdi teñdep tastapty.
Şaiqasqa kirmegen i̇eki jüz sarbaz Gekkeniñ qarsy şabuylynyñ betin
qaitaruğa daiyndala bastady.
— İendigi kezek bizdiki!—desip, olar attarynyñ basyn tarta ūstap,
İsataidyñ būiryğyn tosyp tūr. Al İsatai bolsa, Qaldybai jəne
Mahambetpen birge özderi jan,a ğana tastap şyqqan maidan dalasyna köz
jiberude. Qaptağan ölik. İelerinen aiyrylyp, arly - berli kisinei şauyp,
ūilyğysyp jürgen attar. Kisinegen ünderi sai-süiekten ötkendei.
Dūşpan tağy da şabuyldamaq. Tu syrttaryna sūltandardyñ atty
əskeri şyğa bastapty. Gekke köterilisşilerdi i̇eki jaqtan qausyryp əkep,
bir-aq qūrtpaq.
Aspandy tügeldei būlt torlap, jel küşeie tüsti.
-— Ərbir əniniñ aiağy bar,— dedi Qaldybai.
— Būzyp ötemiz! Jigitter auyl-auyldaryna tarap, jendetterdiñ
qolyna tüsirmei, köşirip əketsin de, bizdi köktem tua tosatyn bolsyn...—
dep Mahambet jüzbasylardyñ Beketaidağy keñesiniñ şeşimin i̇eske saldy.
Yzğyryq jel əuede qalbalaqtağan qar tüiirşikterin betke ūra bastady.
— Ūrystan qaşqandy halyq ta, qatyn da keşpeidi. Bizdi i̇eşkim de
jeñildi dei almaidy. Köktemge deiin qoştasalyq. Al i̇endi bizdiñ
şeginisimizge şep
sarbazdaryna.

bolatyndar,

alğa

şyğyn,-

dar!—

dedi

sardar

Jüz batyr alğa şyqty. Işterinde Qaldybai, Nūian, İersary, Jantas
pen Balabek bar. Mahambettiñ qos inisi — İsa men Mūsa da osynda.
Əielder men balalardy jau şebinen birinşi bolyp ötetin jigitter
ortasyna aldy. Olardyñ arasynda İsataidyñ balasy Jaqiiä da bar. Jasy
on altyğa jaña ğana tolğan, sodan da sardardyñ dostary ony şaiqasqa
jibermeidi. Mine, Jaqiiä at üstinen i̇eñkeiip, besiginde qannen qapersiz
ūiyqtap jatqan inisiniñ betinen süidi de, alğa şyğyp, jüz batyrdyñ
sapyna, Mūsanyñ qasyna baryp tūrdy. İekeui de büldirşindei jap - jas,
əp-ədemi. Bireui — əkesine, i̇ekinşisi — aqyn ağasyna külimsirei qaraidy.
Sardar da, Mahambet te söz qatpady. Tek əielderi ğana parlağan köz
jastaryn ünsiz sürte berdi.
... Tastöbege jazalauşylar jasağy jan-jaqtan qaptai bastady. İsatai
saurandy tebinip qalyp, aspanğa şapşytty.
— Alğa, bauyrlarym!
Şynğali sūltan bastağan Jəñgir hannyñ qalyñ qoly tebenin, i̇etegine
taiap qalğan bolatyn, olardyñ artynda i̇eki jüz sajyndai jerde jeke-jeke
otriad bolyp qazaqtar keledi. Qos qanatta — Baimağambet pen Qarauyl
qojanyñ töleñgitteri.
Sarbazdar tömen qarai, jaudyñ saidyñ tasyndai degen i̇eñ myqty
jasaqtaryna qarsy örttei lap qoidy. Küşeiip alğan qatty jel de ilgeri
qarai itermelei tüsedi. Al Gekkeniñ otriadtary jelge qarsy keledi, qaq
mañdaidan qarly boran sabalap, bet qaratpaidy.
Gekkeniñ ofitserleri yldiğa qarai aqtaryla jöñkilip kele jatqan
nöpirdiñ alğy sapyna jüksiz tüieler men jaidaq attar şyqqanyn
baiqamai qaldy. Sarbazdardyñ süñgisinen tulap qaşqan atandar men
narlar tömen qaran qūstai ūşty. Olarğa jigitterdiñ attary əreñ ilesedi.
Töleñgitterge i̇eki-üş jüz qadamdai qalğanda yşqynğan januarlar
sarbazdardan jyrylyp ilgeri şyqty. Tūmsyqtarynan asa sereigen i̇emen
istikteri keudelerin qorğaidy. Töleñgitter qorqynyşty tasqynnyñ
jolynda tūrmai, at basyn būryp, tausoğar alyptardan jan sauğalap qaşa
bastady. Būl kezde olardy tu syrtynan qazaqtar kelip qyspaqqa aldy.
Öitkeni būlarğa Noğaily jigitteri at basyn būra qaşatyndai bolsa, aiamai
qimyldauğa būiryq berilgen bolatyn.
Qūzar biıkten domalağan dəu tastardai jöñkilgen dülei tüieler
dūşpan atty əskeriniñ alğy sapyn japyra soğyp, qazaqtardyñ qataryn qaq
jaryp ötti. Qarsy kelgenderdi at üstinen qalpaqtai ūşyryp,
jylqylardyñ işek-qarnyn istikterimen aqtaryp barady. Qūtyrğan
tüieler jaudyñ qalyn, qolyn qaq aiyryp ötti de, sol joiqyn
qarqyndarymen aryndağan qalpy qazylğan orlardan orği asyp, Gekkeniñ
şatyryn taptai - maptai keñ jazyqqa tairañdap ketti...
Tüieler köterilisşilerge jol arşyp berdi. Jüz batyr tize qosyp
ūrysqa kiristi. Olar üzikti jağalai qylyştasyp, joldastaryn ötkize
bastady.
Qorşaudyñ üziginen birinşi bolyp buranyñ qos örkeşiniñ arasyna
jabysa jatyp alğan Sadyq qart ötti. Odan soñ jigitterdiñ qorğauyndağy
əielder men bala-şağa şyqty. İsatai men Mahambet basqalardy qūtqaru
üşin öz bastaryn ölimge tikken jüz batyrmen birge soğysyp jür.
— Ua, ketiñder qūdai üşin! Əitpese bərimiz birdei qyrylamyz, tüge!—
dep aiğai saldy Qaldybai olarğa ūrystyñ u-şuynan asyra aiğailap.
Mahambet ūrystyñ qyzyğyna tüsken sarbazdardyñ qorşauda qalyp
qoiğanyn añğardy.
— Jazyqqa, jazyqqa şyğyñdar, bauyrlarym!—dep aiğailady
Mahambet İsataidyñ qasynda şaiqasyp jürip.
Batyr ūiqydan ūianğandai bolyp:
— Alğa!— dedi. Sarbazdardy i̇ertip, qaptağan jau qorşauyn būzyp
şyğa bergeni de sol i̇edi, top zeñbirek gürs i̇etkizip zalp berdi. Sauran sürinip
baryp, qūlap tüsti. İsatai atynyñ basynan asyp, anadaiğa ūşyp ketti.
— Qoş bol, serigim!—dedi sardar jaularmen soğysyp jürip. Qūlaştap
sermegen jalpaq semseri bir dūşpandy, odan soñ i̇ekinşisin jūlyndai
tüsirdi, jūp-jūqa tüie jün şekpenin jel kernep, buryl şaşy jelbirep
ketken.
— Ūstañdar tiridei!— degen
töleñgitterdiñ qalyñ tobynan.

jarlyq

i̇estildi

qazaqtar

men

— İsatai kəpirlerdiñ işinde jalğyz qaldy!— degen Qaldybaidyñ
dausy şyqty.
Sarbazdar kömekke ūmtylyp, jaudy tyqsyryp tastady da, sardaryna
jetti.
— Ketiñder bəriñ de!— dep bar dausymen aiğai saldy İsatai. Ūitqyp
soqqan aq qūiyn onyñ soñğy sözin barlyq jigitterge jetkizdi.
Dalanyñ aq tütek borany bastaldy. Şarşap-şaldyqqan, aşyqqan
attardyñ moiny qatyp qalğan, tipti yryqqa köner i̇emes, tegi töleñgitter
men qazaqtardyñ özderi de közderine qan tolyp, alasūra arpalysqan
sarbazdardyñ semser - süñgisinen aulağyraq ketuge tyrysqandai...
Jigitterdiñ i̇eşqaisysy da maidannan şyğuğa asyğatyn i̇emes, kerisinşe
ərbireui köbirek bolyp, joldastaryn qūtqaruğa tyrysyp jür. Olarğa
İsataidyñ būiryğy ğana əser i̇etti. Söitip jau qorşauyn bes adam, on
adamnan būzyp şyğyp, jan-jaqqa tarai bastady. Quğynşylar ana
toptyñ, soñynan da, myna toptyñ soñynan da dalaqtap baryp, ūlyğan aq
tütekte köz jazyp qalyp qūiady. Nağyz jaujürek jigitter İsatai men
Mahambetti art jaqtarynan qorğaştap keledi.
Qantögistiñ qas qyrğynynan şyğyp bara jatyp Mahambet anadaida
Balabektiñ qūlap tüskenin, sol zamatta - aq onyñ denesiniñ üstinde on
şaqty qylyştyñ aiqasa qalğanyn kərdi. Mahambet şydai almai, atynyn,
basyn keri būryp i̇edi:
— Aqsaqal, əketiñiz olardy! Bərimiz birdei ölsek, kegimizdi kim alady?
—dep Qaldybaiğa aiğailağan Jantastyñ dausyn i̇estidi.
Semserin oñdy-soldy sermep jür özi. Qaldybai bastağan jigitter qaşa
ūrys salyp, İsatai men Mahambetti bylai bölip əketti de, maidanğa qaita
kiruge mümkindik bermedi. Aqtütektiñ işinen on şaqty sarbaz şyğa keldi.
Aralarynda Mūsa bar. Əlginde qorşaudy būzyp şyqqandar qaitadan
kömekke kelipti.
— İsatai tiri me?—Ūlyğan boran men sartyldağan, şaqyldağan,
yrsyldağan, şyñyldağan ūrys dybystarynan olardyñ aiğaiy talyp
i̇estiledi.— İsatai qaida?..
— Sen bərimizdi qūrtasyñ!— dep, Qaldybai añdyp tūryp, İsataidyñ
atyn sulyğynan şap berip ūstai aldy da, süirelei jöneldi. Sardar
sarbazdarynyñ būny tastap kete almai jürgenin tüsingendei boldy...
Biraq tağy da soldattar jol bögedi.
— Men mūndamyn, qalmañdar!— dep aiğai saldy İsatai. Dostary ony
qylyş pen oqtan qorğamaq bolyp tūra ūmtyldy. Mahambet qasynda
keledi. Jantas, Nūian, İersary bastağan jigitter alğa ozyp, joldy
keskendermen keskilesip ketti. Nūian jaralanyp qūlap tüsti. Jantas,
Qaldybai, İersarylar jantalasa şaiqasyp, Nūianğa jetpek bolyp jür.
Töleñgitter men qazaqtardyñ tar qyspağyna tağy da birneşe sarbaz tüsti.
Solarmen birge İsataidyñ balasy Jaqiiä men Mahambettiñ inisi qaldy.
İsatai men Mahambet oñ jaq qanattan, kapitan Şustikovtyñ jüzdigi
tūrğan tūstan sytylyp şyqty.
— Jaqyndatyp alyp, myltyqpen jairatyñdar,— dep əmir berdi
kapitan. Biraq sarbazdar qarly borannyñ qūşağyna kirip ğaiyp boldy.
Kapitan soñdarynan i̇eki şaqyrymdai quyp bardy da, keri qaitty.
Qyzyl ala qan bolğan, üsti-basyn qar basqan Nūian semserin əli de
tastar i̇emes. Jan talasa arpalysqan arystandai bolyp, birese qūlap
qalady, birese i̇esin jiiär-jimastan joldastaryna kömekke ūmtylady.
Jantas, Sarman jəne tary da üş-tört jigit at üstinde. Bireudiñ qylyşy
İersarynyñ sol iyğyn alyp tüsti...
Qorşauda qalğan on bes sarbaz tize qosyp, iyq tiresip alyp, aiausyz
keskilesip jatyr.
— Attaryn qūlatyñdar!—dep būiyrdy Merkulov.
On bes sarbaz jau qorşauynda betpe-bet qaldy. Qalqandary
qaqyrağan, kiımderi dalba-dūlba, üsteri qyzyl ala qan. Sonda da qarsy
kelgendi jairatyp saluğa sai tūr özderi. İeñ aldynda əbden qansyrağan
İersary, Qaldybai, Baibaqtydan şyqqan Jünis batyr jəne Stepan
jüzdiginiñ jigitteri «kez - kez qabylan» dep atap ketken soñğy jigiti tūr.
— Tastañdar qarularyñdy!— dep aqyrdy Şynğali sūltan betin jel
men qardan kölegeilep. Biraq jigitterdiñ i̇eşqaisysy da semserin
tastamady. Nūian bir adym alğa attady da, qūlap tüsip, sol küii tūrmai
qaldy.
— Qarularyn sypyryp alyp, özderin bailap tastañdar!—dep əmir i̇etti
öz nökerlerine Baimağambet. Töleñgitter sanap basyp alğa jyljydy,
alaida sarbazdarda beriletin syñai joq.
— Mynalar jyndanğan ğoi...— dep üreilene söileidi töleñgitter.—
Tiridei berile qoimas...
— Ömir sürgileri kelmese, atyp öltiriñder...— degen jarlyq berdi
Gekke.
Köp myltyq gürs i̇etti...
Boran küşeiip, jel būrynğysynan da doldana ūlydy...
... İersary menen Qaldybai
İeki arystan teñ öldi.
Jetim-jesir köp qaldy,
Han əskeri keledi...
***
Sadyq kəriiä əielder men balalardy bes sarbazben birge
Törtşağyldağy nu toğaidyñ işine tyğylğan añşylardyñ jer üiine alyp
bardy. Üsterine qaru-jaraq, azyq-tülik artylğan tört tüieni, birneşe atty
da ala keldi...
Besikter şeşildi. Ot jağyldy. Aş balalarğa tamaq berildi. Su
ysytyp, jaralylardy tañdy. Qar bolsa, qorqynyş pen uaiymdy
ūlğaityp, toqtamai jaua berdi, jaua berdi...
Sadyq Maqpalğa jaralylardy juyndyryp, tañysuğa kömektesti.
Kişkentai jaraqattarğa aldymen kül sebedi, al ülken de qauiptilerine
küidirgen kiız basyp, şöp japsyrady da, sodan keiin tañyp tastaidy. Bir
jigittiñ on, qolynyñ būlşyq i̇etteri jūlym - jūlymy şyğyp denesi küp
bop isip ketipti. Bir jylqyny soiyp, terisine orauğa tura keldi. Ərine, qoi
ne i̇eşki terisi yñğailyraq bolar i̇edi, onyñ üstine əlde qaida tezirek
şipasyn tigizip, isigin qaitarar i̇edi, biraq qaidan tabarsyñ kəzir?..
Jigit əreñ degende tynşyp, ūiqyğa ketti.
Yñyrsyğan dybys i̇estilmeidi. Bəri de ünsiz jatyr. Ūiqy qūşağynda
nemese oiğa şomğan bolu kerek. Keide bireudiñ aqyryn ğana kürsingeni
i̇estiledi de, artynşa qaitadan tynyştyq basady.
Əbden qaljyrağan, dala jelinin, ötinde jürip qaraiyp ketken, uaqyt
i̇esebinen jañylğan Maqpal ūly böleuli jatqan besikke süiendi de, közin
jūmyp, qalği bastady. Jer üide jym-jyrt tynyştyq ornady.
Jyltyrai janğan mai şam anda-sanda byjyldap qūiady, syrttağy ūlyğan
jel de basylaiyn depti...
İesik aldyndağy qardy tazalap bolğannan keiin bir qūşaq otyn
kötergen Sadyq soñynan bir qap aiazdy şualtyp üige kirgen kezde Maqpal
tastai qatyp ūiyqtap ta qalğan i̇edi.
Şal otyndy i̇edenge tüsirip, tonyn şeşti de, jañqalardy otqa tastai
bastady. Alaulağan jalynğa qarap otyryp Sadyq oiğa ketti. Jazda Jəñgir
handy jolbarys soğuğa i̇ertip barğanyn i̇esine tüsirdi.
Han şatyryn qalyn, qopadan i̇eki-üş şaqyrym jerdegi biık töbege
tiktirdi. Hanğa i̇eru bop şyqqan Bekmūhambet uəzir iz kesip qaituğa rūqsat
sūrady. Jəñgir rūqsatyn berdi. Sadyq Bekmūhambetti jemtik tastalğan
jerge i̇ertip bardy. Qastarynda alty jasaqşy bartūğyn. Olar nu toğaiğa
kirdi.
— Siz osynda tūra tūryñyz, al men üş jigitti alyp, jemtikti şolyp
qaitaiyn, jolbarys qonaqqa kelgen joq pa i̇eken,— dedi Sadyq.
Bekmūhambet ünsiz kelisimin bildirdi.
Sadyqtyñ bir baiqağany — uəzir əlde nege oilanyp, tūnjyrap jür,
i̇eşkimmen söilespeidi. «Birge tuğan bauyryñ, aldiiär taqsyryñ men öziñe
qarsy soğys aşyp jürgende hanğa qyzmet i̇etu oñai bolsyn ba?»— dep
oilady qart añşy qalyñdy aralap kele jatyp.
Kişkentai alañğa tastap ketken közi soqyr, aqsaq at jarylyp qalypty,
qyzyl ala qan bolyp jatyr.
Sadyq aqyryn ğana sybyrlap, Bekmūhambetke būl aradan tezirek keiin
ketu kerek i̇ekenin, jemtigin jeuin osy jaña ğana toqtatqan jolbarystyñ
osy mañaidan ūzamağanyn, onyñ dəl qazir qamys arasynan būlarğa qarap
tūruy da mümkin i̇ekenin aitty. Jyrtqyşpen jolyğysatyn yñğaily jer
tabu kerek, sodan soñ jigitterdi jiberip, arğy jağynan beri qarai
ainaldyra qudyryp, ūly uəzirdiñ daq aldyna aidap şyqqan jön.
— Seni de jürek jūtqan jolbarys soqqyş deidi-au, i̇ei, qūian jürek
qorqaq neme, bizdi keiin qaşyrğanyñ bylai tūrsyn, əueli öziñ söilei
almai qalşyldap tūrsyñ ğoi! Basta ilgeri!— dedi tünergen Bekmūhambet.
— Men būndai auyr sözdi tüñğyş ret i̇estip turmyn, qadirmendi bieke!
— dedi Sadyq dauystai söilep, közin uəzirge tura qadap.— İekeu baralyq.
Jigitteriñizdi osynda tastañyz. Bərimiz birdei tUiaqqa tüsetindei i̇eşteñe
joq.
— Aitqanyñ bolsyn!— dep Bekmūhambet jasaqşynyñ qolynan
polkovnik Gekke özine uəzir retinde ūly tartu i̇etken jaña qosauyzyn alyp,
qūlağyn qaiyrdy da, alañğa qarai jöneldi.
Būlar attyñ öligine jetken kezde yryldağan dybys i̇estildi.
Alañqaidyñ arğy şetinen jolbarys körindi. Ol jailap basyp qalyñnan
şyqty, toqtady, tisin aqsita yryldap, qūiryğymen i̇ersili-qarsyly
sabalai bastady. Sadyq öziniñ qoldan jasalğan qosauyz qysqa berdeñkesin
köterdi. Jyrtqyş on bes-jiyrma adymdai jerde tūr.
Bekmūhambet qolyn siltep, Sadyqqa bylai ket degen işarat jasady da,
özi syñar tizesimen otyra qalyp, közdei bastady. Hannyñ mynau biık
mərtebeli keñesşisi tirşilikke tym selqos qaraityndai, tipti myna
kezdesuge bir i̇esepten quanyp tūrğandai körinip ketti Sadyqqa.
Jolbarys jailap uəzirge qarai jyljydy. Mineki, ol jer bauyrlap
jata qalyp, denesi şiyrşyq atyp, sekiruge daiyndaldy, Bekmūhambet i̇eki
şürippeni birdei basyp qaldy. Jolbarys ars i̇etip, sol jağyna yrşyp
tüsti. Oq dəl timei, tek jaraqattap ketipti. İendigi sətte jolbarystyñ
qaita sekireri haq. Osy arada Sadyq Bekmūhambettiñ myltyğyn tömen
qaratyp qozğalyssyz tūrğanyn kördi. Kütip tūrğan siiäqty... Neni?.. İerni
jybyrlap, imamyn aityp jatqandai. Jolbarys qarğymaq bolyp köterile
berip i̇edi, sol sətte Sadyq ta gürs i̇etkizip atyp jiberdi. Jyrtqyş jöndi
sekire almai, han keñesşisiniñ aiaq astyna jalp i̇etip qūlady da, dir-dir i̇etip
jan tapsyra berdi. Oq qaq jürekten tiıpti.
— Mynau seniñ qai qylğanyn,? ! —dep aşyna söiledi Bekmūhambet.—
Öz ruynyñ qarğysyna ūşyrap, birge tuğan bauyrlarynan bezgen jannyñ
adam qūsap öluine de jol joq pa sonda?! Uəzirdiñ öñi qūp-qu, i̇eki qoly dirdir i̇etedi. Sadyq onyñ būndai türin tūñğyş ret körip tūr.
Qamys arasynan han jigitteri quana dauystap şyğa-şyğa kelisti.
Bekmūhambet tağy da tūnjyrap, təkappar keipine i̇endi. Sadyq tañyrqap
tūr.
— Mağan neğyp ajyraiyp tūrsyñ kəri bura? Bar, anau sabazdy han
şatyryna aparuğa kömektes jigitterge!—dep jarlyq qyldy da, uəzir
malaiy jetelep əkelgen atyna qarğyp mindi.
— Aldiiär taqsyr, myna jolbarystyñ iesi öziñizsiz,— dedi
Bekmūhambet jyrtqyşty şatyrğa əkelgende.— Al han iem sağan kömegiñ
üşin at-şapan syilyq berdi, Sadyq...
Keiinirek Sadyqpen qoştasyp tūryp uəzir bylai dedi: «Tuğan, auylyn,
öz üiin tastap, tynyş ölgisi kelgen adam aldymen üi işiniñ, qatyn-balasy
men bauyrlarynyñ jaiyn oilauy kerek. Mahambetke osylai de. Bilem, sen
oğan jolyğasyñ. Bauyrlarynyñ tübine jetken i̇essiz dep aitty de!..»
... Uəzirdiñ sözi i̇esine tüsken Sadyq Maqpalğa qarady. Besikke süienip
ūiyqtap otyr. Şaldyñ közqarasynan tüisindi me, əlde tüsinde yñyrsyğan
jaraly sarbazdyñ dauysynan ūianyp ketti me, əiteuir Maqpal közin aşty
da, oramalyn jöndei berip:
— Birdeme isteu kerek pe, ata?—dep sūrady.
— Joq, qyzym, joq-joq. Tek Bekmūhambet öziñ men
kişkentaiyñdy oilap, köp uaiymdamaitynyn aitaiyn dep i̇edim...

anau

— İesiñiz dūrys pa, otağasy? Onyñ kömeginsiz-aq künimizdi kerermiz.
Kəri me, jas pa, bərimizdiñ de barar jerimiz bireu ğoi əiteuir. Meni qoişy,
öz janymdy Mahambetpen birge bir şüberekke əldeqaşan tüigenmin. Tek
qos sūñqarymdy oilağanda qabyrğam qaiysady. Tiri me i̇eken,
ainalaiyndar?..
Toiymyzdy jasağanda Mahambet mağan, Jəñgir hannyñ saraiyna
aparam, i̇endi sonda tūratyn bolamyz, degen i̇edi,— dep Maqpal aqyryn ğana
jymiyp qoidy. Soñğy künderi onyñ jüzi jylyğany osy.
Sözin əri jalğady:
— Men külip jiberdim. Jəi ənşeiin. «Seniñ saraiyñnyñ mağan ne
keregi bar?»—dep sūradym. Ol da küldi.— Maqpal ündemei qaldy.
— Bizge sarai ne kerek?—dep qaitalady ol.— Tiri qalsaq bolar.
Kişkentai qaraşa üiimiz bolsa, jetedi. Adam balasynan alysyraq, aza qazadan, aiqas ataulydan qaşyğyraq ketsek. Men üşin i̇endi adam qanyn
köruden göri japan qamys arasynda, jyrtqyş jolbarystarmen birge ömir
sürgen oñaiyraq. Būrynğydai Mahambetpen qatar jürip, jortuyl köşer
jaiym joq. Myna kişkene küşik, künədan pək səbi meni i̇endi əkesinen
ajyratyp, özine qarai tartady...— Ol közine kelip qalğan jasty toqtata
almady da, ne de bolsa körsetkisi kelmei, ūiyqtap jatqan balany aimalai
berdi.
— Bəri de jönge keler, qyzym,— dedi kəri añşy senimsizdeu ünmen.
İeñseni ünsizdik basty tağy da.
— Boran basyldy, qūdaiğa şükir, köp ūzamai bizdiñ sūñqarlar da kelip
qalar...— dedi Sadyq kürk-kürk jötelip.
— Tiri me i̇eken özderi? Tiri me i̇eken Mahambet?—dedi kenet Maqpal
basyn jūlyp alyp, Sadyqqa jalbaryna qarap. Sadyq qapelimde sasyp
qaldy. Ötirik jötelip, kürkildegen bolyp, ornynan tūrdy. Tonyn aldy.
— Sabyr i̇et, balam, sabyr. Mahambettiñ qoly qaruly, soqqysynan
qūtqarmaidy, sözi de bolat jebedei... Bəri de oidağydai bolady ..— dedi
de, ol jaña sūraqtar qoimasyn dep syrtqa şyğyp ketti...
Kelesi küni tañ saz bere qastarynda tiri qalğan qyryq jigiti bar İsatai
men Mahambet quğynşylaryn izderinen adastyryp tastap, japandağy jer
üige kelip jetti.
Qaljyrağan sarbazdar kele ūiqyğa qūlady.
Sadyq byltyrdan qalğan jarym - jartysy şirigen bir üimek şep
tauyp, attardy sonda aparyp qoidy. Qorjyndar men teñderden tapqan bar
sūlyny da aldaryna tökti.
Jigitter küni boiy ūiyqtady. Boran da basylmady. Kün üş təulikten
keiin ğana aşyldy.
İsatai ainalağa şolğynşy şaptyrdy. Sarbazdar jer üiden bes
şaqyrymdai jerden quğynşylardyñ otyn köripti.
Jer üiden tezirek attanyp, Jaiyqqa qarai bet tüzedi būlar. Ras,
jağada on i̇eki şekaralyq bekinis bar, olar ər ötkeldi kirpik qaqpai
küzetedi. Alaida oilanyp - tolğanyp jatatyn uaqyt joq. Sadyq Baqsaidan
tüstikteu, Jamanqala qamalynan səl teriskei jermen ötetin i̇eki aradağy
joldy tañdady. Bağyttaryn Temirqazyqqa qarap tüzep tünimen jürdi.
Arttarynda sairağan iz...
... Şağyn toğaiğa kep toqtady. Sadyq bastağan bir top jigit jağağa
qarai ketti.
Tan, ağaryp keledi. Birneşe şaqyrym tömennen aspanğa köterilgen
tütin körindi. Onda Jamanqala bekinisi bar.
Kəriiä ötkeldi tez tapty. Jağa jaidaq bolğanymen typ - tyqyr i̇eken,
ainala alystan alaqandağydai anyq körinip tūr. Biraq tañdap jatatyn jəi
joq. Tuğan jer tebingidei boldy degen osy da! Arttağy quğynşylar da,
alaulai tuğan kün de asyqtyra tüsti...
Sarbazdardyñ şağyn toby toğaidan şyğyp, özenge jetken kezde
bekinis jaqtan bir eskadron atty əsker körindi.
Köterilisşiler Jaiyqtyñ salqyn suyn keşe berdi. Alda jaralylardy
süiemeldegen Mahambet pen İsatai jaldap barady. Maqpal İsataidyñ
əieline kömektesip keledi, olardyñ artynda — Mūsa dosynan aiyrylğan
jas Jaqiiä. Jigitter juan būtaqtardan bailanğan saldarğa salğan jaraly
dostaryn jaldatyp keledi.
İeñ soñdarynda Sadyq. Ol sudan şyğa qaşpaq bolğan toñmoiyn
tüielerdi quyp əure.
Aqyry İsataidyñ aty künşyğys jağağa şyqty-au. Işki ordanyñ jeri
artta qaldy. Sadyq əli de öziniñ atandaryn türtpektep, jağağa jete almai
jür. Baimağambettiñ əskerleri de ötkelge jaqyndap, atqylai bastady.
Jigitter şalğa kömekke ūmtylyp i̇edi, biraq ülgermedi. Oq tigen qart
sūltanğa soñğy qarğysyn jaudyrdy da, tüielerdiñ teñkigen deneleriniñ
arasyndağy tūñğiyqqa batyp ketti.
Jaraly joldastaryn atqa mingizip alyp, sarbazdar Kişi jüzdiñ jerine
boilai i̇enip şaba jöneldi. Mahambet kidire berdi. Arğymağynyñ basyn
qaita-qaita keri būryp, arğy betke qarai beredi Onda Baimağambettiñ
qasyna kelgen Merkulov kerindi...
Mahambet joldastaryn quyp jetip: «Toqtausyz Aralğa qarai tarta
beriñder,— dedi.— Mağan qarailamañdar, arttaryñnan baram. Kəzir
analardyñ şekaradan ötken - ötpegenin bilu kerek...»
Köterilisşiler Kişi jüzdiñ jaqyn mañdağy auyldarynan şyqqan
añşylarğa kezikkende kün batuğa taianğan i̇edi.
Mahambet arttarynda, alysta qalğan bolatyn. Jüzi tym jabyrqauly,
oi qūşağynda. Quğynşylar qalyp qoiğan. Aty da ilbip keledi. Kenet
anadai jerde qar üstinde jatqan qoramsaqty kerdi.
Aqyn toqtap, qoramsaqty qolyna aldy. Işindegi jalğyz jebeniñ
masağy ūstaradai ötkir i̇eken.
— Jyr siiäqty küşeiip jata tūrsyn,— dedi de jebeni ornyna salyp,
qoramsaqty beldigine ilip aldy. Ūiyp qalğan aiaqtaryn jazyp, ary-beri
jürdi de, bir uys qarmen betin ysqylady. Qolyn qorjynğa sürtip jatyp,
aşyqqan atynyñ aiaq astyndağy qardy tarpyp, talşyq izdegenin kördi.
Arğymaqtyñ tUiağy astynan bir uys küzgi şöp pen kişkentai ğana
tüinegi bar bir tüp jasyl ösimdik körindi. Mahambet atyn iterip, üñile
qarady.
Būl qar astynda qalsa da soludy bilmeitin ğajaiyp gül. Aq qar, kök
mūzyñdy, ulegen jeliñdi, küz ben köktemniñ köl - kösir köp suyn būiym
qūrly körmei, kökpeñbek küiinde artqa tastaidy da, jazğa salym şeşek
atatyn, sodan talaiğa deiin güldep tūratyn kök solmas...
— Süiinqara aitqan tastülek siiäqty i̇eken,— dep külip qoidy
Mahambet, adailardyñ batyry Hiua tübinde aitqan əñgimeni i̇eske tüsirip.
Aqiyğynan aiyrylğan Uiabasar öziniñ Uiasyn qysy boiy tastap ketedi de,
köktemde qaityp kelip, sary aiazdan aman qalğan jalğyz jūmyrtqasyn
şaiqaidy degen bolatyn Süiinqara. Qabyğynan şyqpai jatyp-aq
dünieniñ bar sotanağyn tartyp körgen balapan ğana top jarğan alğyr
qyran bolady. Qūrmanğazy men Şerniiäz sondai qyrandy jyrğa
qospaqşy i̇edi. Al bala Mūsa añdar men qūstardyñ patşasy turaly
i̇ertegilerdi jalyqpai tyñdaityn...
Oiğa şomğan aqyn sarbazdarynyñ Kişi jüz jigitterimen qalai
kezdeskenin de, qasyna kelgen əielin de baiqamady.
— Jür.
Suyqtan tüsi qaraiyp, azadan şaşy ağaryp ketken Maqpal qasynda
tūr.
— Jür. Naimandar auylyna şaqyryp jatyr. İsatai seni tosyp tūr...
EPİLOG
1837 jyldyñ 17 nūiabrinde general Perovskiidiñ atyna joldağan
raportynda Gekke köterilisşilerdiñ «...mingen attary i̇eren myqty boldy»
jəne de «...olardyñ özderi de naizamen soğysa biletindikterin körsetti»
dep jazdy.
«Ordalyqtardyñ zeñbirekke qarsy şapqanyn men būryn - soñdy
körgen de, i̇estigen de i̇emespin...—dep aqtaldy Gekke İsatai men Mahambetti
ūstau jönindegi Perovskiidiñ jarlyğy ne sebepti oryndalmağanyn
tüsindire kelip.— Dəl de ədil suretteuden İsataidyñ şaiqasy qandai
jankeştilik jasağanyn baiqauğa rahymyñyz jetedi dep senem, biık
mərtebeli taqsyr».
Sūltandardyñ töleñgitteri men Gekkeniñ soldattary Tastöbe
qyrğynynan keiin şağyn -şağyn jasaqtarğa bölinip, dala joldaryn köp
şarlady. Jazalauşylar köteriliske qatysty nemese ony jaqtady
degenderdiñ bərin de qamauğa aldy. Jüzdegen auyl örtendi.
26 nūiabrde tūtqyndardy Nijne-Uralsk bekinisindegi polkovnik
Bizenovqa jiberip tūryp Gekke bylai dep jazdy:
«... Özderin temir kisenmen būğalyqtap, Uralskii ostrogyna"
aidattym. İeñ soñğy mümkinşilikteri bitkenşe İsataidyñ qasynan
ketpegen būl adamdarğa i̇eşqandai aiauşylyq jasalmasyn, būlarğa əbden
jerine jetkize sabağanda şydamaityn şybyrtqynyñ özi de jetkiliksiz...»
Ofitserlerdi tūtqyndardyñ ruhani ūstamdylyğy, öjet örligi men bas
imes beriktigi qairan qaldyrdy.
İsataidyñ jaqyn dostarynyñ biri Qabylanbai jaralanyp,
şalğaidağy bir qystauda jasyrynyp jüredi. Ony ūstap alyp, 500
adamnyñ sapynan üş dürkin ötkizedi. Şpitsrutenmen 1500 ret düreleidi!
Sonda da ol üsti-basy qyp-qyzyl ala qan, denesi kökala tañba, bet-auzy
kentigen isik bolsa da tizesin bükpeidi, basyn imeidi.
«Özi jigit - aq, i̇erjürek,— dep moiyndaidy Gekke,— jaltaryp jasqanudy bilmeidi, raiynan qaitar i̇emes, qaisar - aq».
Gekke Qabylanbaidyñ aiağyn əreñ-əreñ basyp tūrğanyna qaramastan,
seskenedi. Ol batyrdy Uralskii ostrogqa 39 qazaqqa aidattyrğan!
«Būnda temir bolmağandyqtan jəne de Qabylanbai siiäqty qasqyrğa
jip jetkiliksiz bolar dep oilap, men ony büginnen qaldyrmai Uralskige
jibergen jöndep taptym, būl üşin qağaz jetkizgen 10 adamdy jəne 28
kisini böldim, sondai-aq olarğa Horunjii İeremindi qosyp, bərin birge
attandyryp otyrmyn»,— dep jazğan Gekkeniñ özi.
1838 jylğy ianvar aiynyn, aiağyna deiin auyl-auylda «bağyndyru
jūmystary» jürgizildi. Jol boiy, orman-toğai men qūm işi üisiz-küisiz
qañğyğan qarttarğa, əielder men balarğa tolyp ketti... «Ürei bilep
üilerinen bezgen jūrt, qaida bararyn özderi de bilmeidi»,— deidi Gekke
saspai.
Üskirik aiaz, kürtik qar, ysqyrğan aq boran. Aiqastan əbden aryp-aşqan
auyldardy qūdaidyñ özi jer betinen joiyp jibergisi kelgendei. Qūm
işinde, batpaqty jerler men jol boiynda bosyp jürgen qaşqyndar suyq
pen aştyqqa şydamai qyryla bastady...
Al köktem tua əbden amaly qūryp, aşynğan halyq tağy da İsataidyñ
tuy astyna jinaldy.
1838 jylğy maidyñ aiaq kezinde olardyñ sany i̇eki myñdai boldy.
1838 jylğy iiüldiñ bas kezinde sarbazdar Işki ordanyñ şekarasyna
qaitadan kirdi. Olarğa 4-oral polky qarsy attandy. Orynbordan 150 qazaq
pen general Perovskiidiñ jeke rezervinen bir batalon atqyştar şyqty...
Sūltandar men hannyñ birikken qoly üş myñnan astam i̇edi. Bərin de
ötken jazdağydai polkovnik Gekke basqaratyn boldy.
Köterilisşiler üş top bolyp keledi degen habar jetkizdi barlauşylar.
İeñ aldynda — birinen-biri alşaqta İsatai men Mahambet. İsataidyñ üş
jüz sarbazy bar, Mahambettiki səl azdau körinedi. Basqalary İsataidyñ
şabarmanyn kütip, Jaiyq boiynda qalypty.
Gekkeniñ əskeri Aqbūlaq degen özenniñ janyndağy keñ jazyqta jyra jyra men toğailarda tyğylyp jatty.
1838 jylğy 12 kiulde tañerteñ Gekkeniñ būiryğy boiynşa
Baimağambet bir otriad töleñgitterin i̇ertip İsataidyñ aldynan şyqty.
Midai jazyq dalada jolyqty olar. Baimağambet maidandaspai,
būryla qaşty. Sarbazdar tūra qudy. Gekkeniñ qulyğy jüzege asty.
Töleñgitter köterilisşilerdi qaqpanğa əkep tüsirdi. Jazalauşylardyñ
qalyn, qoly İsataidyñ jasağyn ainala qorşap aldy. Alğaşqy sözdi
zeñbirekter aitty.
Töleñgitterdi quğan kezde sarbazdar bytyrap bölşektenip ketken i̇edi.
Būl da Gekkeniñ mindetin jeñildete tüsti.
İsatai borağan oqtyñ ortasynda jigitteriniñ basyn biriktirip,
qorşaudan sañlau tappaq bolyp alasūryp şapqylap jür. Birer sağattan
keiin ğana on şaqty sarbaz qorşaudy būzyp şyqty. Al İsataidyñ özi
aiqastyñ qalyñ ortasynda qaldy.
— Qaşa - qaşa qajydym. Bizge i̇endi keri qaitar jol joq. Jan-jağyn,
laulağan jalyn! Naimandar men qypşaqtar Şyñğyshanmen şaiqasta
qandai öjet ölimmen ölse, biz de solai öleiik!— İsataidyñ sarbazdarğa
aitqan soñğy sözi osy i̇edi.
«Qazaq Leontii Levşin İsataidyñ atyn jaralady. Aty kibirtiktep
baryp qūlap tüsti. İsatai jaiau soğysty... Töleñgitter Jappar Ylaqbaev,
Sətbai Baijigitov, Köbiş Sybulin ony art jağynan kep ūstai aldy, al
uriadnik Bogatyrev batyrdyñ qolynan tüsken qylyşyn ala sala, basyn
qaq böldi, i̇endi bir soldat ony keudesinen atyp jiberdi»,— dep baiandady
Gekke keiinirek.
Mahambet Aqbūlaqqa aspan əlemin qan qyzyl arai jauyp,
sarbazdardyñ öligin kezqūiryqtar ainala ūşyp jürgen kezde ğana kelip
jetti. Atynan qarğyp tüsip, dulyğasyn laqtyryp jiberip, şekpeniniñ
öñirin qaq aiyrdy. Öñi qaşyp, sūp-sūr bolyp ketken. Semseriniñ baldağyn
qysa ūstap, bir ölikten i̇ekinşi ölikke üñilip, dosynyñ süiegin tappai köp
jürdi...
«Şekten şyqqan közsiz bülikşiniñ jügensiz isterin tiiüymyzğa
mümkinşilik tuğyzğam kezdeisoqtyqtardy bağalamauğa bolmaidy»,— dep
quana raport berdi Gekke Peterburgke.
Jazalauşylar auyl-auyldy tağy da qylyştyñ jüzi, naizanyñ
ūşymen «bağyndyruğa» şyqty.
Şybyn jandy şüberekke tüigen jüz jigitimen Mahambet suyq küz
tüskenşe Baimağambet jəne Qarauylqoja sūltandardyñ əskerlerine
tūtqiyldan tiısip, toqpaqtap jürdi de, suyq tüsken soñ joldastarymen
qoştasyp, Atyrau jağasyndağy auyldarğa siñip ketti;
Abailamai airyldym
Ar jaqtağy ölimnen —
Anau Naryn degen jerimnen,
Tiri kettik demeimin,
Kem bolmady ölimnen.
Teñim ülgi almady
Auzymdağy jelimnen.
Istegen isim ketti dalağa,
Qaşan ötip şyğam dep,
Qaiğyramyn men-dağy
Jaiyqtan arğy dalağa!
Basqa qysym tüsken soñ
Qairylmastai kün boldy
Qatyn menen balağa.
Barsañ səlem aita bar
Ata menen anağa...
Öleñ aityp tolğadym,
Kökiregimdi basarğa...
Mahambettei mūñdyğa
İendi keler kün qaida
Hanğa qūrğan şatyrdy
Süñgimenen türtip aşarğa?!.
Aqynnyñ otty sözderi auyldan-auylğa ūşqyr jebedei samğai ūşyp,
i̇en dalany tağy da lau i̇etkizer ūşqyndai taralyp jatty.
Baimağambet jibergen, qaramağynda qazaqtar jüzdigi bar Mūrtazağali
sūltan 1841 jyldyñ 5 -şi martynda tañerteñ Atyrau jağasyndağy qalyñ
qūmda otyrğan aqynnyñ qystauyna kelip jetti.
Qastarynda üş töleñgit bar uriadnik Golikov jəne Hohlov, Vedernikov
deitin qazaqtar üige kirip kelgende Mahambet ūiyqtap jatqan bolatyn.
Aqyn i̇ekeuin laqtyryp jiberdi, üşinşisin kezdikpen jaralady. Biraq
küştiñ basyn küş alady ğoi, Mahambet te kisendeldi.
1841 jylğy 20 iiülde Orynborda Mahambetke əskeri sot boldy.
— Biz şyndyq pen ədildik üşin, jauyzdyqqa qarsy soğystyq,— dedi
aqyn sotta.— Biz Jəñgir hanğa qarsy soğystyq. Sondyqtan biz özimizdi
Reseidiñ aldynda kinəli dei almaimyz. Biz senderdi ordağa da, soğysqa da
şaqyrğan joqpyz. Al özderiñ kelip bizge tigende biz de qarap
qalmağanymyz ras...
Kapitan Vasilii Şustikov köterilisşilerdiñ qolğa tüsken soldattar
men qazaqtarğa küş körsetpegenin, İsatai men Mahambettiñ tūtqyndalğan
orys soldattaryn aiqas aiaqtalysymen bosatyp otyrğanyn sotqa rastap
berdi...
Sūltandar da, Jəñgir han da, general Perovskii de sotqa qatynasqan
joq, sondyqtan istiñ şeşimine yqpal jasai almady.
Sot ūzaqqa sozyldy. Ol Bökei ordasyndağy qazaq auyldarynyñ ğana
i̇emes, Orynbordağy orys intelligentsiiäsynyñ da köñilin alañ qyldy.
Aqyndy ölim jazasyna kesu ordada jaña tolqular tuğyzuy mümkin i̇edi.
Perovskiidiñ jarlyğy kütildi.
... Tünniñ bir uağynda Mahambettiñ kamerasyna qolynda şamy bar
ofitser kirdi. Üñile qarağan aqyn Vasilii Şustikovty tanydy.
— İə, ne deisiñ, kapitan? Anada Qisyq töreniñ auylynda bastalğan
aitysymyzdy aiaqtaiyn dep keldiñ be? Seniki jön i̇eken. Naiza zeñbirekke
şydamaidy i̇eken. Küştiñ aty küş i̇eken, bilik te küştiniki i̇eken. Nege
keldiñ sen?! Ükimdi habarlauğa ma? Keregi joq. Men ölimge daiarmyn.
Moldanyñ da, poptyñ da keregi joq...
— İer soñyma!— dedi kapitan qatqyl ünmen.
İekeui dəlizge şyqty. Şustikov şamdy öşirdi...
Kapitan tynyştyqqa ūmsyna qūlaq tosyp, biık dualdy boilap jürip
keledi. Artynda — ünsiz aqyn. Əlde kim kişkentai i̇esikti aşty. Sodan
şyğyp, joldan bylai būryldy da, būlar bir baqşadan ötip, aulağa kelip
kirdi.
— Əne jerde, qoranyñ syrtynda atyñ tūr: Kişi bol,— dedi Şustikov.
Mahambet ornynan qozğalmady. Ol kapitanğa qanşa tesilip qarasa da
jüzin köre almai tūr.
— Sen soldattar saltanatty antyn būzbaidy deuşi i̇ediñ ğoi. Men sağan
senbeimin, kapitan. Jelkemnen oq jūtqanşa qarsy qarap ölgenim artyq,—
dedi Mahambet nyq ünmen.
— Ol özinin, boryşyn ötep tūr, myrza, — degen dauys i̇estildi kenet üi
jaqtan. Ai səulesi tüsken alañğa tağy da bir ofitser şyqty.
— Siz kimsiz? Dauysyñyz tanys siiäqty,— dedi aqyn.
— Biz sizben Peterburgte, Senat alañynda bolğan köterilis künderinde
kezdeskenbiz,— dedi beitanys adam.
— Osynda da, sotta da keziktik qoi! Siz Dal-Luganskii myrzasyz ğoi,
— dedi Mahambet.
— Bögelmeñiz, dostaryñyz kütip tūr.
— Dəl osy sətte meniñ qasymda tūrğan adamdardan jaqyn dostarym
joq,— dedi aqyn.— Jəne olarmen qoştasuym kerek...
— Bū qaisyñ? — dep sūrady Mahambet qoranyñ syrtynda bos atty
ūstap tūrğan i̇eki attylyny körgende.
— Qūdai-au, keldi ğoi, keldi!— dep quana söiledi jigit.— Men, Abbas,
jəne Laubai ğoi, i̇ekeuimiz de İsataidyñ jüzdiginenbiz. Bol, Mahambet,
tezirek...
Aqyn i̇erdiñ qasynan ūstap, atqa yrğyp mindi.
Sol tüni-aq, türme küzetşileri dabyl qaqty. Mahambet kamerasynyñ
i̇esigi jabyq, qūlpy ornynda, tek terezesindegi tory byt-şyt. Aqyn qaşyp
ketipti.
Orynborğa kelesi küni kelgen general Perovskii türme bastyğyn
ornynan alyp tastady.
Mahambetti atu jönindegi ükimdi qol qoidyruğa əkelgende general daldal ğyp aiyryp, laqtyryp jiberdi.
— Kimdi at deisizder, myrzalar?! Qai qyrğyzdy?! Būdan ötken masqara
bolmas... Qyrğyz tūtqynnan qaşty degen ne sūmdyq! Masqara - ai!—dep
zekidi aşuly general.
Əz adamdarynyñ byljyrlyğy men Mahambettiñ qaşqanyn qūpiiä
qaldyru üşin jəne de osyndai səti tüsip tūrğanda özderiniñ
«meiirbandylyğyn» körsetip qalu üşin əskeri sot düiim jūrtqa bylai
dep jar saldy: «sottaluşy Ötemisov... liniiänyñ arjağyna ötkizilip, oğan
būnda qaityp jaqyndauğa tyiym salyndy. İeger ol būl tyiymdy Būzuğa
baryp, işki jaqqa attap basatyn bolsa, qatañ jazağa tartylady».
***
Mahambet tuğan ölkesinen alysta, Kişi jüzdiñ jerinde tört jyl
qañğyrdy...
1845 jyldyñ fevralinde ol ordağa qaita keldi. Aqyn halyqty tağy da
köteriliske ündedi... General Perovskii «tüzelmeitin» qaisar aqyndy
ūstap, atyp jiberuge jarlyq berdi...
1845 jyldyñ 11 avgusynda aiaq astynan Jəñgir han ölip qaldy.
Nikolai bylai dep jazdy: «Şyn berilgen, öte kerekti adam i̇edi, aianyşty,
aianyşty». General Perovskii Fatima hanymğa: «Bizge osynşama
ūlağatty syn jibergen jaratqanğa syiyna otyryp, men sizben birge köz
jasymdy tögemin»,— dep köñil aita kelip, marqūmnyñ aqtyq tilekterin
tügeldei oryndauğa sert qyldy. Al özi dereu taqtyñ barlyq mūragerlerin
qūrtyp, ordadağy barşa bilikti general-gubernator i̇esebinde öz qolyna
aldy.
Auyldardağy jaña büliktiñ örşuinen seskengen general qyrğa
horunjii Yqylas Töleevti jiberdi. Jarlyq kelte qairyldy: Mahambetti
qūrtu kerek. Baimağambet sūltanğa jazğan hatynda general horunjii
Yqylasqa mynadai minezdeme bergen: «Būl bizge meilinşe qiyn isterdiñ
bərinde de jəne öte-möte oryndaluy aiyryqşa i̇eptilikti talap i̇etetin
tapsyrmalardy jüzege asyruda taptyrmaityn adam».
Yqylaspen birge sūltan auylynan beriş ruynyñ biı Jañabergen
Bozdaqov, tobyqty Törejan Tūrūmov, beriş jigitteri Mūsa Nūralin men
Jüsip Öteulin —- barlyğy jiyrma adam qosa attanady. Olar
Mahambetpen «kelissöz jürgizedi i̇eken» degen sybys tarady i̇el işine.
Mahambet olardy basqa auyldardyñ oñaşaraq köşip, jeke otyrğan öz
üiinde qarsy aldy.
— Biz sağan jau i̇emespiz, dos nietpen keldik. Janymdağylar beriş
jigitteri, Mahambet. Jəñgir han dünie salğaly biraz boldy, sūltandar seni
keşti,— dedi Jañabergen bi.
Mahambet qonaqtaryn üiine şaqyrdy. Işke törteui — Jañabergen,
Yqylas, Mūsa, Törejan kirdi de, basqalary syrtta qaldy.
Maqpal dastarqan jaidy. Əñgime bastalğan kezde kişkentai Nūrsūltan
üiden şyqty. Qonaqtar qarularyn kezene ūstap, kiız üidi ainala qorşap
alğan i̇eken. Bala əkesine aitpaq bop i̇edi, ony bireui şap berip ūstap alyp,
auzyn basa qoidy. Dəp sol sətte Yqylas ta qanjaryn suyryp alyp
Mahambetke ūmtyldy. Aqyn onyñ qanjaryn qağyp tüsirip, özin ūşyryp
jiberdi. Biraq qalğan üşeui tarpa bassaldy. Aqyn horunjiidi ökşesimen
jerge janyştap, bel omyrtqasyn üzip jibere jazdady. «Tiridei
aldyrmaspyn!»—dep aiğai salyp, üşeuin de laqtyryp tastamaq boldy.
Bireui omaqata qūlağanymen i̇ekeui i̇eki qolyn jibermedi. Küieuine
kömektespek bolyp ūmtylğan Maqpaldy bireui işten teuip jalp i̇etkizdi.
Üige qolynda qanjary bar Jüsip Öteulin jügirip kirip, jelke tūstan
salyp qaldy. Qyzyl qanğa būialğan Mahambet qūlai berdi. Ornynan tūrğan
Yqylas qylyşymen i̇eki ret şauyp, aqynnyñ basyn kesip aldy...
İeki közi Uiasynan şyğa alaiyp, bedireiip qalğan Maqpal üiden
qanişerlerge ilese şyqty da, tabaldyryqta ünsiz tūryp qaldy. Aiağynyñ
astynda üreii ūşyp, tili bailanyp qalğan balasy jatyr.
Kenet adam aitqysyz, sūmdyq, dene titirkenetin, qorqynyşty külki
i̇estildi. Jip-jiñişke, şiqyldağan aşy dauys japandy jañğyryqtyryp,
jürekti mūzdatyp jiberdi. Qanypezerlerdiñ astyndağy attary ürkip,
aspanğa şapşi osqyrynyp, basymen ala jöneldi...
Jüsip atynan ūşyp tüsti. Külki kilt tyiyla qaldy. Maqpal Jüsipke
tesile qarap, keregege süieuli tūrğan naizağa qolyn sozdy.
Qorqynyştan qalş-qalş i̇etken Jüsip əreñ dep ornynan tūryp, öz
joldastaryna qarai oibailap qaşa jöneldi. Maqpal süñgini siltep
qaldy... Myltyq atyldy.
Maqpaldyñ kökiregi qyzyl qanğa būialdy. Qan aq köileginiñ
omyrauynan tömen qarai sorğalai aqty. Al Maqpal bolsa öler aldynda
tyrjiyp ketken Jüsipke qarap tūr, qylpyldağan kök süñginiñ ūşy onyñ
qos jauyrynynyñ qaq ortasynan qadalypty. Maqpaldy atqan horunjii
Yqylas naizany Jüsiptiñ jotasynan suyryp almaq bolyp jür.
— Bəriñdi... bəriñdi de qarğys atsyn... Sender ony özderiñ... özderiñ
öltirdiñder... kəpirler i̇emes,— dedi Maqpal i̇erni əreñ qybyrlap. Qansyrap,
əlsirep qalypty. Jusannan ūstap tyrmysyp, süiretile jyljyp, üiine
əreñ jetti.— Qaşannan beri özderiñdi... özderiñ öltirip kelesiñder... O,
qūdai, Mahambetim dūrys aitady, dūrys!.- İel bolmai ketkir özderi - ai!..
Qūtylmassyñ qūldyqtan...
Maqpal küieuiniñ bassyz qalğan denesine jete almai, tabaldyryqta
öldi...
***
1846 jyldyñ 4-nūiabri küni tañerteñ qasynda Şerniiäz otyrğan
Baimağambet sūltannyñ şatyryna janynda üş töleñgiti bar horunjii
Yqylas kelip kirdi. Qolynda alma ağaşynyñ tübirinen oiyp jasağan
jalpaq qyzyl astau, betin qyzyl barqytpen juyp qoiypty.
Horunjii sūltannyñ aldyna bir tizerlep otyra qaldy.
— Əkelgeniñ qandai syi?—dedi de sūltan bolat qanjarynyñ ūşymen
qyzyl barqytty aşyp tastady. Astauda Mahambettiñ basy jatyr i̇eken.
Öñinde sabyrlylyq, oilylyq nyşany bar.
Şerniiäz Mahambetke ūzaq qarap otyrdy. Sosyn ainalasyndağylarğa
jağalai köz tastap şyqty da, i̇eki qolymen basyn ūstap, aiğai salyp
şatyrdan syrtqa ata jöneldi...
Aqyn öltirilgennen keiin Baimağambet sūltan Peterburgte boldy.
Patşa ony aialap -qolpaştap, syi-siiäpat körsetti, general şenin berdi.
Biraq sūltan üiine qaityp oralmady.
Abbas pen Laubai bastağan jigitter ony Qiiäly-Qiğaştan öterde,
İsatai men Mahambet özderiniñ tūñğyş jeñisterine jetken jerde, suğa
ağyzyp öltirdi.
Kek qaitarğandardyñ işinde Şerniiäz da bolypty degen sybys bar.
Sodan keiin ol aty añyzğa ainalğan Kötibar batyrdyñ balasy -— İeset
bastağan şektiniñ köterilisşilerine baryp qosyldy. Būl kezde Sibirge
aidalğan katorgadan qaşqan Qūrmanğazy öziniñ otty küileriniñ yzaly da
aduyndy arynymen jalpaq dalany dabyldatyp, Kökşetau men Jetisu,
Saryarqa men Türkistan jerin basa-köktei, İesetke qarai asyğyp kele
jatqan bolatyn...
1857 jyldyñ ianvarynda sūltandar men general-maior Fotingoftyñ
birikken qoly şektilermen şaiqasqa tüsti, biraq jeñe almady. Sol şamada
Aqmeşitke qarai jyljyğan general Perovskii Syr boiyndağy qazaq
jasaqtarymen soğysyp jatty.
Aral teñizine qarai ūmtylğan polkovnikter Kuzmin men Deryşevtiñ,
maior Mihailovtyñ jüzdikteri jol boiyndağy Işki orda men Kişi jüzdiñ
auyldaryna ört salyp, tütinge tūnşyqtyrdy...
«...Köne zamannyñ soğystarynan keiin nemese monğol
basqynşylyğynan bermen qarai polkovnik Kuzmin men maior
Deryşevtiñ şapqynşylyğyndai i̇eşbir jeksūryn meiirimsizdik bolyp
körgen joq. Būl qanişerlikti (Perovskiidiñ tūsynda - aq) öz keñsesinde
otyryp, Liprandidiñ būrynğy kömekşisi — Grigorev basqardy. Būl
qandy uaqiğa əli i̇eş jerde surettelgen i̇emes»,— dep dabyl qaqty
Gertsenniñ «Kolokoly» alystağy Londonnan.
Özderi salğan i̇egindi qorğağan üş myñ şarua qoldaryna aibalta men
naiza, qoldan jasalğan bilteli myltyq ūstap, Perovskiidiñ atty əskerine
qarsy tūrdy...
Torğaida, Arys pen Jetisuda halyq patşa otarşylary men öz
alpauyttaryna qarsy köteriliske şyqty...
Men halyqtyñ köptegen ğasyrlar boiyna jat jerlik basqynşylarğa
qarsy, öz azattyğy men teñdigi üşin jürgizgen küresiniñ bir ğana oqiğasyn
baian i̇ettim...
Soñy