Senim

BIRINŞI BÖLIM
Ğirat qızı. Hiua ömiri.
Zeliliniñ qaşuı. Mahambet, Balabek,
Jantas, Noyan jəne adaylardıñ
«qudayı» — Süyinqara.
— Eliñe qaytamısıñ?— dedi qız.
— İə,— dedi ol.
— Meni birge əketemisiñ?
— Joq.
— Osında tastap ketesiñ be?
— Joq.
— Padişahqa qayırıp beresiñ be?
— Joq, joq, deymin, joq!..
— Keşir, mırzam,— dedi qız.— Aldıña aşıq kelip, qımsınbay
söylesuge üyretken öziñsiñ. Mağan, sen kün, emessiñ deuşi ediñ ğoy. Men
degende esigiñdi aşıq ustadıñ, qısım - qaqpay körgenim joq. Əyeldi ərine
qarap qana bağalauğa bolmaydı, bizdiñ auıldıñ qızdarı betterin jappay,
aşıq jüredi, egesse—erkekten kem emes deytinsiñ. Qalğım kelmeydi
senen... Urğaşınıñ Uyañdığı er jigitke jük bolmas. Əyeliñ əmirşim
bolsın, aytqanıñ eki etpespin...
Ol qız aldında tur. Dulığası tar terezeden tüsken kün səulesimen
şağılısıp jaltıraydı. Üstine kigen aq sauıttı, basındağı ükili
dulığanı əbden jarqırata tazalap bergen de mına qız. Tek qanjarı men
semserin ğana qız qolına eşqaşan senip tapsırğan emes-ti.
Qız biledi — jigit jol qamında.
Munı endi tastap ketetini haq. Biraq qaşan? Bügin be, erteñ be ne birer
aptadan soñ, ba — onısın əli ayta qoyğan joq. Biraq qoştasar səttiñ
tayağanın qız sezip tur.
— Sonda bir allanıñ özine tabıstap ketpeksiñ be?
— Joq!..— som temirdey salmaqtı jigit qolı qız moynına artıldı.
Köz jasın körsetkisi kelmegen qız betin salqın kireukege basqan qalpı
jigit quşağına kire tüsti.
— Seni tabaldırıqtan attap şıqpay jatıp-aq, ustap ap qayta satıp
jiberui mümkin nemese qoldan-qolğa jügirtip, nəpsige qurban eter...— dedi
jigit qolañ şaştı sipap turıp.— Bu qalada jañğız - jarım qalu sen
turmaq, jaujürek jigitke de qorqınıştı.
— Bildim,— dedi qız asığa söylep,— bildim, mırzam! Osı uaqıtqa
deyin qalayşa tüsinbegenmin?.. Sen meni öltiresiñ. Süyetiniñ ras bolsa,
öltirip ketesiñ! Baqıt degen osı ğoy, mırzam. Rizamın buğan da... sağan
duşar etip, mahabbatına bölegen allağa da şükir. Jumaqtıñ törinde qayta
kezdesu üşin, basqanıñ qorlıq-zorlığın körsetpey, abıroyımdı aq
saqtau üşin sen meni öltirip ketesiñ... Seniñ qolıñnan jan tapsırsam,
armanım joq. Qaşpaymın odan. Ündistannıñ, radjpurları men bizdiñ
eldiñ erkekteri bastarın ölimge baylap, jağadan alğan jauğa qarsı aqtıq
ayqasqa attanar aldında öz əyelderin duşpan qolına tüspesin dep mert
qıladı... Onday ölim qasietti ğoy! Ğaşıqtardıñ jan-jüregin o düniede
köktegi iemniñ özi jalğastıradı...— dep, şığıp kele jatqan künge qarap
jalbarınıp turğan qızğa sözin bitirtpey şort üzdi, İığınan şeñgeldey
ustap, tartıp qalıp edi, temirdey sausaqtarı tım qattı batıp ketti bilem,
qız şalqalay berdi. Tizesi dirildep, jigit qolına asılıp tur. Batır qalşqalş etedi:
— Sen, urğaşı, ne tantıp kettiñ?!
— Aşulanba, mırzam, men baqıttımın... Tek əkeme duğay səlemimdi
jetkizseñ boldı,— dedi qız iığınıñ auırğanın sezdirmey. İnabattı
jüzinde ölimge bekem bel buğan şeşim bar. Jəne de sol şeşimine riza
pişinmen sabır saqtap, ğaşığınan qoştasar səttiñ soñğı ləzzatın
kütetindey sıqay tanıtadı.
Al jigitte ün joq. Tütikken aşu men meyirban janaşırlıq qatar kep,
añtarılıp tur. Aqırı ne derin bilmey, qızdı burıştağı özderi tünep
şıqqan tösekke tastay saldı da:
— Səlemiñdi əkeñe öz auzıñmen aytarsıñ. O, zulmat dünie!— deni
esikti teuip aşıp, sırtqa ata jöneldi. Şığıp bara jatqanda qılışı
bosağağa soğılıp sañğır etti.
— At qayda? Töke, əkel beri Aqjaldı! Noyanğa ayt—keruendi küzetuge
eki jigit jibersin. Qızılbastar körinisimen mağan habar bersin.— Ayağı
üzeñgige iliner - ilinbesten atına lıp etip minip aldı. Qasına torı
ayğırın oyqastatıp? Jantas ilese ketti.
— Bizdi bügin tospañdar!
Ekeui qaqpadan şığa bere-aq şaba jöneldi.
Qojasınıñ ne dep ketkenin mülde uqpağan qız tösektiñ bas jağındağı
jastıq ornına qoyılğan törge betin tösey quladı.
Tegi, Hayuanğa kelgeli dəl qazirgisindey qorqıp körgen joq-tı. Eger
buğan deyin özin allanıñ quzırına tapsırıp, kez kelgen kisiniñ soñınan
qıñ demey ere berer bolsa, endi mine, jüreginde mahabbat otın tutatıp,
tal boyındağı küñge tən tömenşik, buyığı, jasıq minezderin joyğan
jannan qalayşa ajırap qaların bilmey dal bop otır.
***
... Auğanstannan Hiuağa kelgende olar on bes edi.
Məhəllağa1 kirisimen bau işindegi salqın kölşikke şomıldı
şüpirlesip. Sırttarınan bulardı osında satuğa zorlap kelgen saudager —
keruen basınıñ özi bağıp jürdi.
Sudan şıqqan soñ ol qızdardı bəyterek köleñkesindegi kerege sındas
qaptay ösken anar butalarınıñ tübine qaz - qatar turğızıp qoyıp, aspaysaspay qaray bastadı. Əsirese Ğirat qızına qızığa qarap, qasında uzaq
turdı. Sonan soñ jağınan sipap, terşigen alaqanımen qız keudesin bir
basıp ötti de:
— Öziñ beyiştiñ bağındağı periştedey ekensiñ,— dedi.
Ətek jigit qızdardıñ su jağasında şaşılıp jatqan eski köylekterin
jinap aldı da, jaña kiim taratıp berdi. Saudager de dən riza.
— Senderge köz toymastay körik bergen jaratqan ieme quldıq.
Hiuanıñ erkekteri sululıqtı bağalay biledi. Baqtarıñ aşılsın,— dedi
de Ğirat qızına qayta burıldı:— Atıñ kim edi?
— Nurbal,— dep sıbırladı qız, saudagerdiñ betine tura qaray almay.
— Enşalla, hanğa tartar sıyımnıñ asıl alqası sen bolarıñ haq...
Tek unay bil, jağına bil, Ğirattan uşqan kepterim, Şirazdan julğan
rauşanım, kerdeñ basqan kiigim, ləzzatı eren biigim, dep tamsanar bolsın
öziñe. Allanıñ rahımı jausın... Əy, qul! Ora mına qızdı ülde men
büldege.
Basqa qızdar buğan əri qızğana, əri jabırqay qarap, ün qatqan joq.
— Han jüregin jumsartıp, köñilinen şığa bil, ayanba, ayala, sonda ol
bizge de oñ közimen qaraydı,— dep saudager sarayğa aparar aldında da
ügittep qoyar emes.
Sarayğa əkelerde ülbiregen kögildir bet perdesiniñ üstinen qara
jelbegey bürkedi. Taq qoyılğan keñ bölmege kirgizer aldında bürkenşigin
alıp tastadı.
Sən-saltanat, jım-jırt tınıştıq. Qız aynalasına, taqqa, onıñ
üstinde otırğan qudireti küşti əmirşige köz tastağısı kep tur, biraq
basın köterip, bet perdesin aşuğa batılı barmadı.
Saudager aldımen hanğa inju-marjan, qamqa, doqaba - jibek, aluaşeker, baldağına gauhar tas ornatqan qanjar, öñirine altın oqa ustağan
şekpen siyäqtı asıl zattardı tartu etti. Sosın qızdı əkeldi jetelep.
Ülbiregen bet perdeden üy işi qara köleñkelenip, ayqındalmay bulıñ
körinedi. Saudager sezin üzbesten qızdı aqırın ğana alğa iterdi. Taqtıñ
aldında turğanın sezdi de, tez tizerlep, büktetile qaldı.
— O patşa ağzam, arğısı arab eli, bergisi parsı jeri auzıña qarağan,
zor mərtebeli taqsır! Jəmşidtey qızmetşi qulı, Keserdey qaqpaşı
qolı bar qudiretti padişah, allanıñ sülderi jəne jerdegi uəziri,
Jeyqunnıñ 2, Ürgeniş pen Horezmniñ əmir iesi! Auğannıñ möldir
bulağınan şırın jiğan mınau balşeker güldi tartu ettim öziñe.
Baqşañda şeşek atıp, jaynay bersin...
Saudagerdiñ taramıs sausaqtarı qızdıñ iığına kep jarmastı. Jepjeñil jelbegey susıp jerge tüsti. Qız kirpidey jiırılıp, qimılsız
qatıp qaldı.
— Kiiktiñ lağınday süykimdi eken...
— Beyiş bağınıñ məuesi ğoy...
Hiuanıñ han sarayına jinalğan ığay men sığayları —- bekzadalar,
saudagerler men baylar Nurbalğa oñınan da, solınan da jutına qarap,
közderimen işip-jep baradı. Qız aşqaraq közqarastarğa şıday almay,
qattı qısıldı.
Ə dep işke kirgende ol qorqınışın basa almay, birazğa deyin
jüreksinip turdı. Birte-birte, sultandar men sardarlardıñ sözin tıñday
kele, olardıñ özine qızığıp turğanın tüsinip, külimsirep qoydı. Allanıñ
özi qua, emeksigen erkekti qay urğaşı jek körsin. Nurbal da boy toqtatıp,
basın səl köterdi de, aldiyärğa qarağısı keldi. Biraq köre almadı. Köz
aldın aq mərmərdan qaşalğan keregeköz şarbaq kölegeylep tur eken.
Naqışında nəzik şeberliktiñ tabı bar: sabağınan üzilgeli turğan jüzim
şoğı da, rauşan jəne lala gülderiniñ beynesi de sonşalıq bir
əsemdigimen közdiñ jauın aladı. Jasıl japıraqqa jaña tüsken qar
siyäqtı appaq mərmərdiñ arğı jağınan ayaq astına töselgen, qabırğağa
ustalğan qızıldı - jasıl qulpırğan Horasan kilemderi körinedi...
Qız basın odan əri kötere tüsip edi, közqarası oqalı perdeginiñ barıp
tireldi. Endi tüsindi: şarbaqtıñ arğı jağındağı han tağı edennen
əjeptəuir köteriñki sufağa qoyılıptı da, üstine tu tigilip, şəyi - jibekten
istelgen şımıldıq jabılıptı. Hannıñ özin köru üşin bügilgen beldi
jazıp, t.s köterilu qajet. Alayda buğan qızdıñ batılı barmadı. Bılq
etpesten əmir kütip jata berdi. Mərmər şarbaqtıñ tor közinen bir kezde
barıp öziniñ tap qarsısında eki qolın tizesine salıp, maldas qurıp
otırğan aldiyärdı kerdi.
— Türegel,— dedi han sabırlı, öktem ünmen.
Qız bel jazıp, ornınan turdı da, basın köterdi. Qolañ şaşı susi
tögilip jalañaş arqasın japtı. Aldında eki urtı sualğan, şikil sarı
öñdi, köz ornına muz ornatıp alğanday suıq janarlı adam otır eken.
Türine qarap jasın ajıratıp bolar emes. Jambasında — köpşik, üstinde
—ülbiregen jeñil kiim, asıl tas ornatıp, altınnan soqqan əşekeyleri
jarq-jurq etedi. Qız denesin kezben tintip, işip-jep baradı. Jurt bir
sətke tınşi qaldı. Artınşa əmirşiniñ jüzi jılıp, qızğa qarap külim
qaqtı. Jinalğandar da qaytadan jamırap qoya berdi.
— Körkine köz toymastay hasa sulu...
— Talşıbıqtay buraluın şirkinniñ!..
— Ləyla da özi, Şırın da özi...
— Aqındar qayda?! Öleñge qosar müsin ğoy. Jırlau kerek jaqsılap.
Jaynatsın aldiyärdıñ gül - baqşasın,— dedi kögildir barqıttan tikken,
kümis əşekeyli şoşaq börikti kisi. Özi taqtıñ oñ jağında otır, qolında
— pil süyeginen jasalğan taspiq.
Han bolsa, aşqaraq közin auğan qızınıñ əli tolısa qoymağan balañ
tösinen audarar emes. Qız da qorqınışın bılay qoyıp, aldındağı suıq
janarlı sarı kisige taysaqtamay tura qaradı. Endigi tağdırı osınıñ
qolında ekenin biledi.
Taqtıñ qasında qara saqaldı bireu şirenip tur. Aynalasına sabırlı
keyippen sızday qaraydı. Nazarınan eş nərse qaltqı qalatın emes.
Jiılğan jurttı bastan-ayaq eşkimge bayqatpay tinte qarap, əlsin-əli
kögildir şalma salğan şalğa kez tastap qoyadı.
«Uəzir - au»,— dep oyladı Nurbal.
— Berişterdiñ aqını keldi, taqsır, qabıldauıñdı kütuli. Onıñ
Bökey ordasındağı dañqı Mahmut paluannıñ Horezmdegi dañqınan bir de
kem emes... Mınau totıñız sol jigitke layıqtı sıy bolar edi,— dep
sıbırladı uəzir səl eñkeyip, közimen auğan qızın nusqap.— Sizdiñ
jomarttığıñız jaylı habar Jayıqtıñ arjağındağı jalpaq dalağa
jayıları haq. Alla buyırtsa, ülesine üyir-üyir jılqı alasız olardan.
Jəñgir töbetke qarsı şıqqan Mahambet pen Qayıpğali sultandı
jetektiñ eki jağına qatar jegip alasız da, Edil men Jayıq arasındağı
jaziranı basa-köktep, josıltıp ötesiz. Işki ordanıñ jauınger qazaqtarı
tügeldey qolıñızğa qaraydı. Edilden Ğiratqa deyingi barlıq jol
alaqanıñızda boladı... Hiuanı kəpirlerden qazaq qorğaydı.
Onıñ sözin hannan basqa eşkim estigen joq. Jurt nazarı tügeldey
auğan qızına auıp ketken eken.
— Ey, alıñdar tartudı! Auğan saudagerine fərmen3 beriñder. Satsın
jaynatıp, əkelgen jihaz - düniesin Hiua bazarında. Mırzanıñ tilegin
orındap, qasına küzetşi jasaq qosıñdar. Horezm jerinen qorıqpay ötip,
qaytarında Məskeuden asıl añ terilerin əkeletin bolsın. Aumin!—dep
han oñ qolınıñ sausağın şoşayttı.
— Ulı mərtebeli şahinşah, qasietti Hiua men Horezmniñ əmir iesi,
jomarttığın, şeksiz - au,— dedi saudager təjim etip. Seniñ quldığıñda
jürip, qızmetiñdi öteuge men dayın.
Han bolar-bolmas qana basın izep, jımiıp qoydı da, qolın köterip
qaldı.
Saudager qolınıñ uşın mañdayı men kökiregine basıp, təjim etti de,
iilgen qalpı şeginşektep barıp şığıp ketti.
— Beriş ruınıñ aqının kirgiziñder,— dep buyırdı han.
Til qatpaytın düley jasauıldar qaq jarılıp jol berdi, esik aşıldı.
Beline baylağan semserin bir qolımen jambasına qısa ustağan jas sarbaz
qabırğa jağalay otırğan Hiuanıñ qasqa - jaysandarın: baylardı,
imamdardı, saudagerler men sardarlardı tez şolıp şıqtı da, jeñil
qimılmen batıl adımdap kep taq aldına toqtadı. Basın da imesten,
aldiyär hanğa layıq sıy-qurmet lebiz bildirmesten, qızdan anaday barıp
turdı, tipti oğan köz de tastamadı. Izalı kübir köbeyip, otırğandar gu ete
tüsti. Han tastay tüyilip, sup-sur bop ketipti.
Nurbal köz qiığın aqınğa saldı. Qısqa qoyğan qara murtı bar, beti
jalpaq bitken, qara torı öñdi, iegi səl şığıñqı. Basında töbesi üşkir
dulığa, oñ jaq büyirine əşekeyli şolaq qanjar taqqan, sol jambasında —
semser.
— Jeyqunnıñ jebeuşisi, Horezmdegi barşa şahardıñ əmiri, Hiuanıñ
qojası, Muhambet payğambardıñ ümbeti, qudiretti şahinşah sağan öz
bağımıñ səni bolğan lala gülin sıy etip usınadı. Auzınan şıqqan öleñi
ot oranğan söz zergeri bolğanın, üşin tartadı... Ua, qazaq aqını, sen
Beriş pen Adaydıñ süyiktisi bolsañ janın dinsizderge satqan imansız
Jəñgir töbettiñ tepkisine tüsken külli qazaq rularınıñ maqtanışı
bolsañ auğan taularınan kelgen mınau aru sendik boladı. Dəp endi
əmirlerdiñ əmir iesi seni əz qanatınıñ astına aladı — sen onıñ küş qudiretin jırlaysıñ... Kemeñgerdiñ kemeñgeri, patşalardıñ patşası
tüygen toqtam da osı, raqım da osı. Aumin!
Uəzir bul sezderdi töske tüsken temirdey taptap, maqamdap sozıp,
saltanatpen aytıp şıqtı.
— Rahmet sağan, Allaqul han. Aytpağım—öz jayım emes. Jigit
namısın basqanıñ qorğağanı Jeyqundağı balıqqa salğan aumen teñ.
Bərinen de azattıq pen bostandıq artıq. Sıy - sıyapatıña rahmet,
taqsır, biraq sağan jırşı bola alman. Şırını şeker güliñdi alayın
dep te kelgenim joq sağan!— dedi aqın.
— Sen öz dostarıñmen birge Hiuanıñ, bazarlarında qaru-jaraq jiıp
jürgen körinesiñ. Sol üşin mağan Jəñgirdiñ basın əkep beretin bolasıñ,
— dep sızdadı han.
— El atınan elşilikke kep otırğan joqpın aldıña, jauınger esepti
kep otırmın. Öz handarına qazılıqtı halqımnıñ özi aytadı...
— Halqıñda alınbağan qunım bar. Arğınğazı degen sultandarıñ
meniñ qol astımdağı jerlerge basa köktep kiruden jasqanbadı. Umıtqan
ekensiñ ğoy onı?!—dedi Allaqul dausın köterip.
— Sultan — halıq emes. Qoqan men Hiuanıñ quşbegileri qazaq
auıldarın şapsa, qazaq sultandarı Hiua qıstaqtarına qırğiday tigen.
Sol üşin halıq kinəli me eken?! İə, Arğınğazı öz nökeriñ edi, asıñdı
işip, ayağıñdı tepti. Jılqıñdı üyir - üyirimen quıp, jer qaptırıp,
masqaralap ketti. Al sen bolsañ odan ala almağan kegiñdi qaymana jurttan
alıp, kəriñdi Sır boyındağı qazaqtıñ kedey auıldarına töktiñ, jüzdegen
qazaq qızdarın kündikke sattıq... Mına sıyıñ solardıñ öteui me,
qalay?...— dep aqın Nurbaldı nusqadı.
Iza qısqan han ornınan köterildi. Hiuanıñ namısqoy sardarları
qoldarın selebelerine sozdı. Aq oyulı, sereygen şoşaq töbeli qalpaq
kigen kisi ornınan atıp turdı.
— Jap auzıñdı, Mahambet! Beybastaqtığıñ şekten şığıp ketti.
Qızıl tiliñ—qas jauıñ. Sorğalap tur uı. Keşirim sura! Neğıp sileyip
tursıñ?! Jığıl ayağına!...— dep zekidi ol.
— Aptıqpa, Qaybala, 4senimen söylesip turğanım joq,— dedi aqın
sabırlı ünmen. Umıtsañ, esiñe tüsireyin, qulaq sal. Qazaq maqalı:
«Jalğızdıñ...» dep kele jatır edi, han sözin ayaqtatpay, ağa mirşabqa 5 ,
aqındı sırtqa alıp ketiñder, dep işarat jasadı. Jasauıldar
Mahambetke tap berip, qolın qayırıp edi, aqın bir-aq silkinip, bosanıp
aldı da, bas imesten şığıp ketti.
Şikil sarı Allaqul han onıñ soñınan ernin burtitıp, tistene qarap
qala berdi.
— Qurmetti sultan, söz tüyinin öziñ aytasıñ. Şairmen əñgimemiz tım
sozılıp ketti,— dedi uəzir meymandarğa bir qarap qoyıp. Anau qolındağı
qum sağattı töñkerip jiberip edi, sızdıqtağan jılğa ıdıstıñ, bir
jağınan ekinşi jağına sorğalap quyıla bastadı.— Elşiler qabıldau
kütip tur. Han bastapqı keypine qayta enip tağı da bedireye qaldı.
Patşa men aqınnıñ jüz şayısqanına özin kinəli sanağan auğan qızı
endigi küyi neşik boların bile almay, əri Uyat qısıp, əri qorqınış bilep,
əri jalañaş denesi toñazıp, bas kötermesten melşiip tur.
— Söyle, Qayıpğali sultan,— dedi uəzir.
Qayıpğali da sabasına tüsken eken, özine özi senimdi ünmen eselep
söyley jöneldi:
— Qara halıqtıñ qarañğı - qaraulığı qalğan ba? Mahambet degen sol
qaranıñ aqını ğoy, taqsır. Qumğa qaqtalıp ösken jan asqar taudıñ
asqaqtığın bilmeydi. Kezbe kisi keñ dualdı tarsınar. Qara halıq
jumaqtıñ jaqsılığın tüsinbeydi, jaqsı añşı qumaydı qıran dep
uşırmaydı. Mahambettiñ Hiuada ölgeni qauipti. Qara qazaq onıñ esimin tu
ğıp köteredi. Sen üşin onıñ baq işinde seruen qurğanınan göri, dala kezip
jürgeni paydalı. Jəñgirdey duşpan tiri turğanda ol mağan da kerek.
Rahımıñ mol, jomarttığıñ şeksiz ğoy. Tek ədil şeşim qabıldağaysıñ,
qasietti taqsır...
Aqılgöy uəzir tağı da hanğa eñkeydi.
— Qırda tağı da bir Tentek töre 6payda bolsa, sizdiñ, aqıl-oyıñızdıñ
arqasında onı Jəñgir hanğa qarsı aydap bolar edi. Böriler birin-biri
talay bersin—qoydıñ köbi arıstannıñ ülesine qaladı,— dep sıbırladı
ol hanğa.
Allaqul han uəzirdi ünsiz tıñdadı. Hiuanıñ əskerbasıları qazaq
şairınıñ əlgindegi qılığına ızalanıp, özara küñkildesip otır. Allaqul
qolın köterip, Nurbaldı əketiñder dep əmir qıldı.
Aqınğa aparıp beriñder. Mahambet aqındı bosatıñdar — bizdiñ
jarlıq osı...— dedi han dausın köterip, sosın Qaybalağa burıldı.—
Söziñ ras, sultanım,—dep barıp, qayta tüzelgendey raymen,—Kişi
ordanıñ hanı Qayıpğali mırza—dep toqtadı.
- Ua, aytqanıñ kelsin, ulı mərtebeli padişah!
— Alla buyırtsa... Aumin!—dedi kögildir şalma baylağan şal,
jumbaqtay külimsirep, qolındağı təspiğın tartıp otırıp. Bul Hiua
musılmandarınıñ basşısı.
Şığıp bara jatıp Nurbal qarapayım ğana kiingen erkekpen betpe-bet
kelip qaldı da, qabırğağa qaray ığısıp, qol berdi. Bul kelgen Hiuanıñ
bas murabı bolıp isteytin Munis aqın ekenin ol bilgen joq...
***
... Saray qaqpası aldında Mahambetti eki dosı — türikpen jigiti men
bozbala qazaq kütip turğan.
— Sonşa keşikkeniñ ne?—desti olar qosarlanıp.
— Ümit aqtalmadı. Attı əkel, Jantas!
Bozbala bota tirsek, aqjal səygülikti köldeneñ tarta berdi.
— Allaqul meni mına bir tartuın bermekke şaqırtıptı,— dedi
Mahambet, köñildi ünmen Nurbal jaqqa iek qağıp.
— Qaru ornına qatın sıylağanı jaman ırım eken,— dep qabaq tüydi
türikpen jigiti.— Kim özi?
— Auğan qızı.
— Keşe Allaqul seni jırıñdı tıñdamaqqa şaqırtıp edi. Bügin sıy sipat jasap qılmiyä qaptı. Erteñ kisen salıp, şınjırlap jürmese
neğılsın. Zelilini7 de söytken. Bayqa, Mahambet, qapı qalıp jürme.
Auğannıñ suluına senuge bola ma? Qızılbastar keyde satıp kete beredi.
— Öleñ-jırdı keşe men hanğa aytqan joqpın, Munis aqınğa ayttım.
Al auğan qızına kelsek, bu bayğustıñ ne kinəsi bar? Han munı saudagerden
sıylıqqa aptı.
— Aldı da sağan berdi ğoy. Jaman emes. Zelilige de ayna qatesi joq
osılay istegen,— dep qoymadı Balabek.
— Zelili qayda eken, bildiñ be? — dedi aqın.
— Tünde üş qabat küzet qoyadı eken, al kündiz qaqpa aldında ğana
qarauıl bar. Bir uıs teñge berip erteñ tüste kiretin boldım. Kəzir Zelilige
şerbet, külşe nan, qauın aparıp berem.
— Külşe işinde hat, qauınğa tıqqan egeu bar,— dep qosıp qoydı
Jantas.
— Jalğız öziñdi kirgize me? — dep suradı aqın.
— İə, jalğız özimdi. Aqşanı küzetşilerdiñ bastığı aladı...
— Süyinqaradan ne habar bar, Jantas?
— Əli eşkim qatınamadı ğoy.
— Jaqındap qaptı degen sıbıs bar. Tegi, köp uzamay kezdesetin
şığarmız. Hiuanı qaltıratqan adaylardıñ «qudayın» öz közimizben
körermiz sonda...
— Soñıra aytarsıñ, Balabek,— dep Jantas onıñ sözin bölip jiberdi.
— Hannıñ qaqpasına deyin qulağı bar estitin. Anau küzetşilerdiñ bizge
köz tiguin kerdiñ be. Seniñ türikpenderiñ ğoy. Soñımızğa jansızın sap
qoyıp jürmesin.
Mahambet atına qarğıp mindi.
—- Qarındas, qolıñdı əkel!
Səygülik qızdı şır aynalıp şiırşıq attı. Aqın Nurbaldı jerden
ilip ap, aldına otırğızdı.
***
... Su tolı mesterge tağılğan kişkentay qoñıraulardıñ şıldırı, su
tasuşılardıñ
şañ-şuñı,
ersili-qarsılı
ötip
jatqan
arba
doñğalaqtarınıñ şiqılı, qayırşılardıñ jalınıştı üni men Hiuanıñ
tar köşelerinde top-tobımen şapqılap, oñay olja, jalğız-jarım jemtik
izdep timiskilep jürgen qala küzetindegi jasauıldardıñ döreki ayğayı
barqırağan tüye dausına ulasıp, köşe boyın adam aytqısız dañğaza şuğa
kömip jiberipti. Qarsı kelgen buharlıqtar kerueni kötergen qoyu şañnan
tük körinbey ketti. Mahambet atınıñ basın tarttı.
Soñğı tüyeni ötkizip jiberip jigitter bazar köşesine tüsti. Köşe
boyınıñ qabırğa quısındağı orındarınan jarısa sarnap usaq
saudagerler otır. Bazarğa jaqındağan sayın qalıñ nöpir köbeye berdi.
Müsəpir mügedekter men dəruişter, asqa qosatın qalampır, burış
tərizdi şöp-şalam satuşılar men esek quğış lauşılar, qasapşılar men
naubayşılar; köşe boyında palauın pisirip, sorpasın qaynatıp jatqan
aspazdar, özbek, qazaq» qaraqalpaq, türikpen auıldarınan şıqqan ünsiz
kezbeler, aldındağı qalıñ tobırdı qızmetşi -jasauıldarınıñ küşimen
qaq jarıp ötetin baylar; jahangez - jauıngerler, əytpese layıqtı basşı
nemese qoja izdep jürgen kəduilgi jol torığış qaraqşılar; quıs quıstı qoymay jılmañ qaqqan jeñgetay - deldaldar; alıpsatarlar,
təuipter, aqısın berseñ neden de bolsa tartınbaytın adamdar — kieli
qudığı, qırıq medresesi, qırıq meşiti, sansız munarası, sansız mazarı
bar qasietti Jeyqun qalası atanğan Hiuanıñ bas köşesinde kim kezikpeydi
deysiz.
İran men Ündistannan, auğandar men adaylardan, Tibet pen Monğol
jerinen, Edil boyınıñ noğaylarınan, Samarqand pen Qoqannıñ
saudagerlerinen, qazaqtıñ Kişi jəne Ülken ordalarınan kelgen köp keruen
qalanıñ ülken köşesine tüskende arnalı özendey bop ağadı. Birinen-biri
qalısqısı kelmegen ismer ustalar men közeşiler osı köşe boyında
turıp-aq temir ilep, qış küydirip, neler ədemi buyımdardı jasap
jatadı. Azan şaqırğanday ayqaylay da jamıray söylegen jarşı balalar
attılınıñ da, jayaudıñ da ayağına oralğı bop jürgizbeydi. Əyelder ğana
ünsizdik saqtap, ürpiisip jür. Pərenjilerin bürkey tüsip, qayırşığa da,
bekzadağa da, jendetke de, dəruişke de ığısıp jol beredi. Mine, Hiuanıñ
eñ bastı köşesi osı, qaladağı jiırma məhəllanıñ eñ bayı da osı.
Nurbal basına japqan jup-juqa jaulıqtıñ arasınan aynalasına
qızığa qarap keledi: mınau köşeler qanşalıq, las, qanşalıq şañğa
kömilgen bolsa, uşar bastarın təkapparlana kökke kötergen meşit
munaraları men kümbezder sonşalıq taza, sonşalıq sımbattı. Tüye
örkeşinde ötkergen uzaq sapardan keyin, asu-asu belder men qulazığan
şölderden keyin, jol boyı soqqan səndi rabattardan, şağın qıstaqtar
men ülken auıldardan soñ mınau qala da oğan Ğirat tərizdi şetsiz de
şeksiz, tüsiniksiz bop körinedi. Ol Ğirattı da keruen üstinen körgen-di.
Qız pərenji jamılğan əyelderge şuqşiyä üñiledi,— jas pa eken, kəri
me eken? Öziniñ jaña qojasına da qorqa qarap, onıñ qolı denesine tigen
sayın dir ete tüsedi. Erkektiñ aldına miñgesken de ıqğaysız ğoy. Bərinen
de jaña iesiniñ ün qatpauınan üreylenedi.
Hiuağa jetkenşe jol boyı keruen küzetşileri men tüye
aydauşılardıñ əñgimesine aldanıp, uzaq sapardı uyqımen ötkizgendey
edi. Keruen basınıñ döreki qaljıñı men ayqay - uyqayına onşama köñil
bölmey, qalğıp otıra beretin. Bul keruenniñ özi bir esepten tuğan eldiñ
soñğı silemindey dese de bolatın. Endi, mine, saudager onı Hiuanıñ
hanına sıyladı, al han mınau qupiyä janğa qostı da jiberdi. Tuğan elmen
jalğastırıp turğan soñğı jip üzildi. Jat qolına tüsti degen osı ğoy.
Jaña iesi jılı şıray körsete qoymadı, auzın da aşar emes.
Soñdarınan ilesip kele jatqan joldastarı da ündemeydi. Bulardıñ kim
ekenin qız bilmeydi, olar da budan kimsiñ dep jön surağan joq. İesiniñ jau
quğan batır, jır şertken aqın ekenin Nurbal aldiyär tağınıñ janında
turğanda estidi. Sonda ne artıq — han gareminde bolğan ba, əlde aqın
üyindegi tirlik pe?..
Tegi, qinalıp ne kerek? Bəri bir emes pe? Zatı bolsa urğaşı. Aqın
quşağında otırğanı mınau. Tizgindi bosıraq usta degendey auızdığımen
alısıp kele jatqan aq jal qula -jirenge qalıñ top qaq jarılıp jol
beredi. Januar birese arındap ala jönelmek bop, birese şiırşıq atıp
oyqastap keledi...
Aldarındağı jayau tutqındarğa at üstinen qamşı üyirgen han
jendetteri qarsı jolıqtı. Tutqındar jalañayaq, kiimderi jalba-julba,
ezulerine qan qatqan, özderin kök ala qoyday etip sabağan, bas-közderi
könektey bop isip ketken, qoldarın qayırıp baylap tastaptı.
Aqın tizginin tarttı.
— Qaraqalpaqtar ğoy, qoñırat ruınan şıqqan Aydostıñ8 sarbazdarı,
— dedi Balabek Mahambetke jaqındap.
Jantas kürsine söyledi:
— Qatal bolğanımen qara qıldı qaq jarğan ədil bi desedi ğoy.
Jeyqunnıñ bas jağındağı qum işin panalaytın körinedi. Öz eline sıya
almay, tuğan şañırağın tastay qaşqan jannıñ biri osı. Qaraqalpaq
ruları da özara qırıq pışaq, bastarı birikpeydi...
— Ey, tart qolıñdı!— dep zığırdanı qaynap ayqay saldı Balabek,
jendetterdiñ biri qamşı kötergenin kerip qalıp.— Qolı baylaulı adamğa
əliñ jetedi eken ğoy, ə? Jekpe - jekke qalaysıñ? Kəne, şıqşı bılay
öziñ!
Aqau da buğan alara qarap, nayzasına jarmastı. Qalşıldağan ızadan
basındağı malaqayı uşıp kete jazdadı. Balabek semserin suırıp alıp,
jemine atılğan barıstay umtılıp edi, Jantas şap berip atınıñ
şaujayınan ala tüsti.
— Söziñde min joq. Biraq öneriñdi munda emes, urıs üstinde
körsetkeysiñ — dedi Mahambet tutqındar ötip ketken soñ.
Əlde Balabekke aytqanıñ əlde özine arnağanın anıq añğartpaydı.
Jüz tüyindi semseriñmen bir-aq urıp şeşpek ekensiñ ğoy. Onday is
allanıñ da qolınan kelmes, Balabek,— dedi Jamtas.
Jüz degen on emes.
Balabek mırs etti. Jantastıñ neni meñzep turğanı esine tüsti. Ol
küngi oqiğa jadınan keter me.
...Allaquldıñ zeketşileri bulardıñ dariyä jağasında tiguli turğan
jalğız üyine şabuıl jasap, tonap ketkende özi jolda jürgen bolatın.
Əkesin öltiripti. Üyine jetken Balabek jau soñınan umtıldı. Uzatpay
quıp jetip, qılış - qalqansız, qolındağı jalğız soyılmen ayqasa ketti.
Joldastarımen Mahambet kezdespegende Balabektiñ süyegi dalada kömusiz
qaları sözsiz edi. Olar Hiuağa ketip bara jatıp, mınau qaskünemdikke
kezdeysoq kuə boldı. Şıdap tura almay, Balabekke bolıstı.
Han şapqınşıların keskilep öltirdi de, Mahambet nökerlerimen
ülken joldan şığıp, qum işine siñip ketti. Olarğa Balabek te ilesti...
Olar Hiuağa basqa jaqtan orağıtıp, izderin əbden şatıstırıp barıp
keldi. Sodan beri birinen-biri ajırağan emes...
— Ölekse añdığan köp küşigen böri alatın bir bürkitke qarsı tura
almaydı,— dedi Balabek keş te bolsa öziniñ anadağı közsiz təuekelin
aqtağanday raymen.
— Qoñırattan şıqqan Aydos dediñ. Jantas - au, seniñ de tegiñ qoñırat
emes pe?— dep Mahambet olardıñ sözin böldi.
— Men qazaq qoñıratınanmın...
— Estip turmısıñ, Balabek? Tegi bireu — qoñırat, söyte tura qazaq,
özbek, qaraqalpaq, türikpen bop qırıq, bölinedi. Hiuanıñ hanı Allaqul
da qoñırat. Jendeti de, qulı da bir rudıñ işinde. Al sen bolsaq
qaraqalpaqtardıñ bası birikpeydi dep renjisiñ, Jantas. So birligiñ bizdiñ
qazaqta bar ma osı?!..—dedi Mahambet keyisti ünmen, tizgindi ustauğa
kedergi jasağan Nurbaldıñ qolın bılay sırıp tastap.
— Bılay qara, Mahambet, bul Şerğazınıñ medresesi. bizdiñ Fragi
jırlağan türikpen əuletiniñ kieli ornı. Əkem aytatın — Fragidiñ özi de
osında oqığan dep. Men onıñ öleñderin bilem.
— Kəne, aytıp jiberşi, Balabek,— dep Mahambet eleñ etti.
... İomud pen goklen şeru tartqan anau top,
Alğa umtılsa arqırap, jol - soqpağı qalay köp!
Taudı buzıp, tas jarıp, taymay soqsa ekpindep,
Qarqını onıñ basılmas, eşqaşan da tanaurap!..
Mahambettiñ öleñ joldarın işinen qaytalap turğanın Nurbaldıñ
qulağı şaldı. Balabek jırdı ayaqtap, ünsiz ğana oylanıp qaldı da,
artınşa ər sözin salmaqtay söylep:
— Sonda bizde de birlik bolıptı - au, ə, iomudtar men goklender tize
qosıp qimıldağan ğoy. Ol qay kezde boldı eken? Qazir söytse, şirkin.
Allaquldıñ tağın titiretip, Zelilini buğaudan bosatar edik - au. Aytıpaytpay ne kerek, türikpenniñ qaq jartısı Allaquldıñ quldığında
jürgende ıntımaq bolsın ba. Anada əkemdi öltirip ketkender özim siyäqtı
türikpender emes pe...
— Aqırın - ey, mundağı ərbir esek tıñşı. Kördiñ be, əne, bazardıñ
darbazası aldında qanşama jıbısqının, jürgenin!— dedi ərkez saq
jüretin qırağı Jantas onıñ sözin bölip. Sosın qaqpanıñ tap qasındağı
temir sırıqtarğa şanşıp qoyğan adam bastarın körip kilt toqtadı.
Kütpegen jerden Balabek atın tebinip qap, oqşaulana alğa şıqtı, bar
dauısımen ayqay saldı:
— Ua, jol beriñder sultan mırzağa!
Qaqpa aldında qarauılda turğan jasauıldar jarıla jol berip,
Mahambetke tağzım etip qala berdi.
Bazarğa kirisimen Nurbal özn Hiuadan alıp kelgen auğan saudageriniñ
kökala şatırın birden köre qoydı. Jihazdarın jayıp tastaptı: düriyä
jibek, künge şağılısıp jarq-jurq etken altın-kümis buyımdar, oqalı
şekpen, közdiñ jauın alatın kəşmir mataları. Kilem tösegen taqtada
keruenbası otır, onıñ aldında keruenmen birge kelgen on tört qız
türegep tur, bəri de betterin bürkep aptı. Bay-manaptar men əsker basılar
auğan qızdarınıñ bet perdelerin kezekpe - kezek kötere qarap, sulularğa
bastan-ayaq köz jiberedi. Eki kisi bir qızğa talasıp tur. Bişaranı birese
anau, birese mınau, kezek-kezek qolınan tartadı. Murtınan külip saudager
otır — sauda qızğan sayın bağa da öse tüseri haq. Nurbal işinen,
mınalarğa qarağanda bağım bar eken-au, dep şükirşilik etti. Tipti kerek
deseñiz, mınaday jap-jas sulu aqınğa miñgesip kele jatqanına bir
esepten quanıp ta otır...
Topıraqtan soqqan qalıñ dualmen qorşalğan alañda ine şanşar orın
joq. Bas qaqpanıñ aldındağı eki jaqqa qatar - qatar tigilgen şatırlarda
jihaz - dünielikterin jayıp tastap, alıstan kelgen jat jerlik
saudagerler otır. Qastarına qızmetşileri men quldarın ertken dəuletti
alarmandar sauda qatarların ersili-qarsılı mañğazdana aralap jür.
Jol bögegen halıq nöpirinen qutılu üşin Mahambet atınıñ, basın
sol jaqqa burdı. Qalıñ tobır dereu sirep sala berdi. Şañ, üstinde
ayaqtarın astına basıp qatar-qatar otırğan hatşılar men jarşılar
körinedi. Bular qurannıñ kez - kelgen süresin, Köruğlı jaylı qissanı
nemese «Şahnama» dastanınıñ tarauların jatqa soğatın, qajeti bolsa
hannıñ atına ötinişti de, qazığa aytar şağımdı da taban astında jazıp
bere qoyatın jandar. Olardıñ sırtın ala, dualğa taqau, qoldan jasağan
qağazdarın saudalap ismerler jayğasıptı.
... Küş emes jetkizetin ulılıqqa,
Küş emes tastap keter jer qılıp ta.
Jahanda qurmet, qasiret — barlığı da
Pendelikten ekenin sen de umıtpa...
dep basına kir basqan şalma orağan, uzın aq saqaldı ündis
şiñkildegen əlsiz dauıspen qasietti «Pançetantadan» üzindi oqıp otır.
Onıñ arğı jağında dañğaranıñ dabıldatqan dübirine ilese qimıl jasap,
qıtay sıyqırşısı öner körsetip jür.
Attar qalıñ jurttı qaq jarıp keledi. Ayaq astında qayır tilegen
kemtar - mügedekter zarlaydı...
Sandal ağaşınıñ jupar iisi, qolqanı qabatın şañ men qolañsa
sasığan ter, añdığan jemis-jidek, şıjğırğan ettiñ tütini, şırqağan ən
sazı, jılağan dauıs suñqılı, dabıl» dıñ, düñkili, sarnağam
jarşılardıñ, baqırğan tüyeler men aqırğan esekterdiñ qulaq jarar aşı
üni birimen-biri ulasıp ketken tolassız şuıl — osınıñ bəri Nurbaldıñ
basın aynaldırıp jiberdi. Aldağı tirligi ne boların bilmey sarıla
kütken əne bir auır künderde qaljırağanı jəne bar. Buın - buınınan
müldem əl ketip, qulap qalmas üşin erdiñ qasınan mıqtap turıp ustadı
da, Mahambettiñ keudesine arqa süyep, jabısıñqıray otırdı...
Jigitter bolsa Şam şaharında soğılğan almas qılıştardı,
kümistegen er-turman, qalqan men kireuke - sauıt, bilteli mıltıq, bolat
qanjar köremiz dep kep bögeldi...
Aqırında olar bazardıñ şetine de şıqtı. Munda alıstağı elder men
jaqındağı jerlerde qolğa tüsken, özbek qıstaqtarınan, qazaq, türikpen
auıldarınan, orıs selolarınan aydalğan tutqındardı tiridey satadı
eken. Aralarında sonau Astrahan tübinen aydap əkelgen qauğa saqal
balıqşılar da bar. Bulardı Aday ruınıñ ataqtı qaraqşısı Şəbek pen
soldattan qaşqan jaujürek ataman Andrey Strelşikov əkep satadı.
Hiua hanınıñ jarlığı boyınşa Andrey de, Şəbek te öz
sıbaylastarımen birge Kaspiy teñizinde qaraqşılıq etetin. Hiuadan
kelgen deldaldar tutqındardı solardan satıp ap, osı bazarğa əkelip
saudağa saladı. Adam saudası Horezm əmiriniñ qazınasına köp payda
tüsiretin. Bunıñ özi təj ben taq qoñırat əuletiniñ qolına köşken on
segizinşi ğasırdıñ jartısınan bermen qaray dəstürge endi. Al taqqa
Allaqul otırğannan keyin qul satudan tüsetin payda eki ese arttı.
Mahambet tobı jarşılardıñ, jamırağan sözin
tutqındarğa köz toqtatpastan, aqırındap şettey berdi.

tıñdamay,
— Ağayındar-au, qay elsiñder?— dedi Jantas, qoldarı baylanğan eki
qazaq jigitin kergende şıday almay.
Ülkeni basın köterdi, bet-auzı soqqıdan könektey bop isip ketipti,
biraq ündegen joq.
—- Jeyqunnıñ sağasındağı qara qıpşaqtar ğoy. Maldarın aydap
əketken aldiyärdıñ sarbazdarımen şekisip qaptı,— dedi top işinde turğan
egde jastağı hiualıq, qazaq tutqındar üşin jauap qaytarıp.
— Al öziñiz Qayıpğali sultannıñ nökerinen emessiz be, mırza?
— Joq!— dep kesip ayttı Mahambet.— Qanşa suraysıñ mınalardıñ
qunına?—Saudagerge öktem ün qatıp, atağan bağasın estidi de, bir dorba
teñgeni ayağınıñ astına laqtırıp tastadı. Jantas qos jigitti matastırğan
arqandı qılışımen qiıp jiberdi. Jas tutqın Mahambettiñ aldına
tizerley jığıldı.
— Qoldarına bos degen qağaz be!—dedi Mahambet tepsinip.
— Qanday qağaz? Onıñ ne keregi bar?—dep saudager alaqanın jaydı.
— Qul degenniñ quldıqtan qutılmasın şairlardıñ bilmegeni...
— Sender endi bossıñdar. Budan bılay öz erikteriñ öz qoldarıñda,—
dedi Mahambet tutqındarğa. Jiılğan jurt oğan tesile köz tigip tur:
bireuleri riza bolıp qızığa, ekinşileri atarğa oğı joq, sızdana qaraydı.
— Qazaq, aqını Hiuada sulu tañdap şapqılap jür! — dedi əldekim.—
Qayıpğali sultan ekeuiniñ nieti bir. Allaquldıñ auıldardı şabuına
bolıspaqqa kepti...
Izadan qap-qara bop tütigip ketken Mahambet atın ışqınta tebinip,
ata jönelgende beyqam otırğan Nurbal auıp qala jazdadı. ? Qurt ünsiz
qaq jarılıp, jol berdi.
— Ua, toqtañdar!—dep qırılday ayğayladı egde tutqın.
— İə, ne aytpaqsıñ?— dep Jantas onıñ jolın bögedi.
Mırzaña ayta bar: mağan satqınnıñ aqşasına alınğan bostandıqtıñ
keregi joq!—Tutqın entige söylep tur, eki közi qantalap ketipti.
— Jap auzıñdı, aqımaq!— dep Jantas onı jotadan qamşısımen
tartıp jiberdi. Balabek Jantasqa jarmastı.
— Qarusızğa qamşı jumsamas bolar!
— Tantığandı tezge saladı!— Jantas qamşısın Balabektiñ qolınan
julıp aldı.
— Qutqarğıştar...— tutqın tisin şıqırlattı.— Qazaq aqını.
Jırlağanda qıran köringenimen is - turpatı qarğaday ğoy. Sauğa surap
Hiuağa kepti. Sırım batırdıñ, tübine jetken Hiuağa... Ua, öz eliñ qayda
seniñ? Meni bosatıp jaqsı atıñdı şığarmaqsıñ ğoy! Kim senedi meni azat
degenge? Qara, əni! Apa-qarındastarımızdı, ayaulı analarımızdı satıp
jatır tobımen! Satıp al solardı! Qatın et...
Esinen ayırılğanday sileyip qalğan Mahambet aşınğan jigitke
tikireye qarap tur. Izadan qalş-qalş etedi. Bulşıq, etteriniñ bult-bult
oynap, bolat serippedey şiratıla qalğanın Nurbal da sezdi. Kenet ol
qızdı aldınan audarıp astadı da, jılağan əyelder jaqqa qaray şauıp
ala jöneldi. Qazaq əyelderi — joqtau aytıp turğan.
...Qaru-jaraq asınğan hiualıqtardıñ qorşauında betteri aşıq,
qızdar tur. Bul qalada, jalpı külli Orta Aziyäda tek qazaq, əyelderi ğana
perde, ne pərənji salmay, jurt közine körine aladı. Qızdardıñ appaq
quday öñderinen basqa eşteñeni körmey, olardıñ solqıldap jılağan
dausınan basqa eşteñeni estimey, Mahambet keledi top jarıp. Arular
dalba - julbası şıqqan köylekterin de, jayılğan şaştarın da jinay
almay, qorqınıştan, Uyat pen örtengen namıstan jerge kirip kete jazdap,
qua - qua silesi qatqan kiiktey bop, bir-birine şağılısıp tur. Olardıñ ayaq
astında eki betin josaday ğıp jırtıp tastağan kempir joqtau aytıp
jatır:
... Qorğan qayda, el qayda, erler qayda?
Jalınğanmen jauıña, kelmes payda.
Erkek kindik qazaq ta qurığan ba,
Tu tübinde tabısar joldas qayda?!
Ou, alla, öziñ jar bol jetimderge,
Bizge endi elim artıq ömirden de —
Hiuanıñ qorqauları qan jutqızıp
Əñgir tayaq oynatar kərip elge...
Ou, alla, azabıñdı mağan - aq ber,
Ara tüs mınau turğan jetimderge!..
Batır aqılın aşuğa jeñdirip, qolın qaruına sozdı. Mahambet sart
etkizip qılışın qınaptan suırıp-aq aldı. Biraq qızdardı küzetip
turğan jauıngerlerdiñ nayzaları Mahambettiñ keudesine tireldi. Temir
şıqırladı. Balabek pen Jantas aqınğa kömekke kelip ülgerip, siltengen
qarulardı qağıp-qağıp jiberdi. Mahambettiñ, atı aspanğa şapşıdı.
— Aldiyärdıñ atımen əmir qılam, tınıştıq pen tərtip saqtañdar!—
degen dauıs sañq, ete tüsti. Bop-boz bolıp ketken Jantas tağı da
Balabektiñ qasına kelip, iıq tirep tura qaldı.
— Kimsiñ öziñ? Türiñe qarağanda sultansıñ, is-qimılıñ qaraqşıday!
Ayt, janıñ barda, əytpese işek - qarnıñdı şañğa aqtarıp tastaymın!—
dep aqırdı əsem kiingen jauınger. Özi jerdiñ astınan şıqqanday lezde
payda boldı. Janında hannıñ senimdi jendetteri — mirşabtar bar.
Mahambet dostarımen birge qorşauda qaldı.
Mirşabtardıñ bastığı da keldi. Ol Mahambetke tesile qarap biraz
turdı da, sosın aqındı han sarayınan körgeni esine tüsip, jaydarı
jüzben külimsirep qoya berdi.
— Ömir - jasıñ uzaq bolsın, ulı padişahınıñ meymanı!
Ol aqınğa neşe dürkin iilip təjim etti de, baqırauıq jauıngerdi
dañğoysıñ dep, jerden alıp, jerge salıp balağattap tastadı...
— Siz bossız, mırza. Mınanı sizge ulağattı aldiyär öziñizge degen zor
raqımı men iltipatınıñ belgisi retinde tartu etedi!
Mirşabtardıñ bastığı Mahambetke jiñişke ay bederi salınğan kümis
tabaqşanı berdi. Bul Hiua handığınıñ jerinde eşkim timesin deytin
belgi...
Qızdardıñ ayaq astında jatqan kempir tağı da zarlap jöneldi.
Keskilesken şayqas köruge jinalğan jurttıñ ümiti aqtalmay, top ta
birtindep taray bastadı. Osı arada ğana Mahambet aynala qaptağan qaraqurım halıqtıñ tügeldey qaru-jaraq asınıp alğanın bayqadı. Teginde,
adamnıñ qadır-qasieti iığına asınğan qarulardıñ sanı men sapasına
qarap bağalanatın siyäqtı. Söz semserge berilgen şaq.
Bazar işi tağı da dañ-duñğa tolıp ketti. Qarızın tölemegeni üşin
qulağın kesip tastağan bir bişaranıñ esirik aşı külkisi adam janın
azınata, ayazday qarıp ötti. Betke urğan aptap pen ökpeni qısqan
qapırıqtan, oylamağan jerde jağağa jarmasqan pəle-jaladan bas
aynalıp, eki şekesi solqılday bastadı. Jeyqunnıñ suınday neşe türli
kir-qoqıs, laysañğa tolı mınau teñizdey tolqığan köpşilikten tezirek
qutılğanşa tağat tappay keledi Mahambet. Atınıñ soñınan ayağına
oralğan uzın jelbegeyine şalınıp jığıla jazdap, üreyi uşqan Nurbal
keledi dedektep jügirip.
Ol qalıp qoyam dep qorqadı. Qalıp qoysa, bas salıp ustap qaladı da,
anau turğan qazaq qızdarınıñ kebin kigizip satıp jiberedi dep qorqadı.
Közin tars jumıp alğan. Mahambetke jalbarına qol sozıp, üzeñgisine
jarmasadı, ayağın quşadı. Əlginde Mahambet bosatqan jas jigit te
juasıp qalıptı, Jantas mingen attıñ soñınan ünsiz jelip keledi.
— Əket mınalardı, Jantas! Əket deymin ayaqqa oralğı etpey, apar
Tökege,— dep aqırıp qaldı Mahambet, alğa oza berip.
— Öziñ qayda barasıñ?
— Bəri bir emes pe qolınan tük kelmeytin sorlığa!
Mahambet taqımın qısıp qaldı artına burılıp ta qarağan joq.
Balabek te ilese ketti. Aynaldıra biik qamal soğıp, tereñ örmen qorşap
tastağan han sarayı turğan töbeni orağıta şauıp ötti de, qalanıñ kişi
qaqpasına qaray quyındata jöneldi. Üstine oqalı aq şekpen kigen sustı
jauıngerdi toqtatuğa küzetşilerdiñ batılı barmadı.
Mahambet pen Balabek qamal sırtına şığıp körinbey ketti. Nurbal
tutqınnan bosatılğan jigit ekeui Jantasqa ilesip, qazaq məhəllalarına
qaray ayañdadı.
Qıbır etken tiri jan joq, tar köşelerdi şarlap ötip, olar osı
məhəlladağı birinen-biri aumaytın kişkentay köp qaqpanıñ bireuine keldi.
Jantas taqıldattı. Işten şaşın taqırlap aldırğan, üstinde keñ
jeydesi, butında qabığan şalbarı, ayağında könetoz aqjem etigi bar, arıq
deneli adam şıqtı. Beline qayqiğan şolaq pışaq asıp alıptı.
— Töke, mına qızdı üyge apar. Tınıqsın, qanşa jol keşkenin kim
bilgen bayğustıñ... Mahambet jiberdi,— dedi de, Tökeniñ əli de tüsinbey
turğanın bayqap:— Zatı auğan ğoy. Mahambetke hannıñ özi ayttırıp
qoyıptı... Al mına jigitti sırt közge tüsirmey, jasırın jolmen özimizdiñ
bir üyge jetkiziñder. So jerden öziniñ qaraqıpşaqtarın tauıp aladı.
Kiim-keşek, qaru-jaraq bersin. At tauıp beremiz. Atıñ kim, jigit?
— Noyan.
— Tım jas emespisiñ öziñ?
— Jiırma bestemin.
Töke qonaqtardı aulağa kirgizdi. Sosın Jantastı bölek şığardı da,
qulağına:
— Süyinqara batırdan habar keldi,— dep sıbırladı.— Juma küni
qamıs arasında kütpek. Tüye ötkeldiñ tusında...
— Mahambet Dariyäğa ketti. Sabasına tüssin, özim qarsı alamın ğoy.
Jantas bir kese qımız işti de, attanıp ketti. Töke men Noyan aulanıñ
tükpirindegi at qoranıñ sırtında esken şağın baqqa kirip joq boldı.
Əldeqaydan bir bala keldi de, qabırğağa taqay qoyılğan eski taqtağa
jayğasıp alıp, Nurbaldı alara qarap baqtı da otırdı. Teke qaytadan
kelip, qızdı qaraköleñke salqın bölmege aparıp kirgizgenşe əreñ
şıdadı. Sodan keyin ol su, külşe nan, jüzim əkep berip, qızdı oñaşa
qaldırdı.
Nurbal üreyi uşıp, burışqa barıp tığıldı da, talayğa deyin esikten
köz almadı, biraq işke eşkim kirmedi. Aqırı aştıqtan özegi taldı bilem,
nan men jüzimdi apıl-ğupıl jep aldı. Sosın ıdıs-ayaqtı jinastırıp,
qaytadan burışqa barıp otırdı. Jüregi ornına tüsip, tınıştalayın
dedi. Közi uyqığa ketip bara jatıp, Ğirattıñ arjağındağı tauda qalğan
kişkentay jerkepeni, erteden qara keşke bel jazbay beynettenetin kəri
əkesin esine tüsirdi. O bayğus kölemi mına esiktiñ arjağındağı şağın
auladan eki ese kişi, baydan jalğa alğan, alaqanday jerge atburşaq,
künjit, apiın, biday egip tınım tappaytın. Atızdı aynaldıra jügeri,
anar, şabdalı ösiretin. Əkesi mıqtı - aq diqan edi, jılına eki önim
jinaytın. Sonda da qarızın ötey almaytın, quldıñ atı qul ğoy. Bərin de
qojası iemdenip ketedi, Nurbal da sonıñ menşiginde. Bunı saudagerge
jibek şekpen men bir jılqığa satıp jibergen de sol ğoy. Əkesi bergisi
kelmep edi, qol-ayağın baylap, sabap - sabap, anar ağaşınıñ tübine tastap
ketti. Tiri me eken sorlı?..
Uyqılı-oyau jatıp Nurbal qırqa - qırqa belester men miday
jazıqtan asqan uzaq joldı, apşını quırğan ıstıqtan qızarıp körinetin
tastaq sürleudi esine aldı. Sonda alaulağan aptaptı neşe kün keşti,
qanşa kru9 jer jürdi eken? Köz aldına tar oyıqtarı üñireygen oq
rabattarı, olardıñ meñireygen düley küzetşileri keledi. Tar bölmedegi
balşıqpen sılanğan edenge jaya salğan alaşanıñ nemese jöke töseniştiñ
üstine özi siyäqtı kün, qızdarmen birge qulay ketip, köz şırımın alatın.
Tipti tüsinde de tüyeniñ örkeşinde jüretin: attağan sayın işi-bauırı
solqıldap, kökiregi sızdaydı... Keyde jol boyındağı qum qatqaq sür
qarday közge şağılısadı, keyde ayaq astı jol emes, dal - dulı şıqqan
qañıltır siyäqtı körinedi...
Qız keş oyandı. Kün səulesi tar terezeden ketkeli qaşan. Esik aşıp edi,
ımırt üyirilip qalğan eken.
Aulada böten eşkim körinbeydi. Bala lapastıñ astındağı Tökege bul
uyıqtap jatqanda şauıp əkelgen jas şöpti aqırğa saluğa kömektesip jür.
Üp-ülken töbet balanıñ ayağına süykenip tur.
Esik sıqırın estip, Töke jalt qaradı. Qız esikti dereu jaba qoydı da,
ornına barıp otırdı.
Töke may şam əkep jaqtı. Odan keyin bala ıstıq palau əkep berdi.
Edendegi kişkentay tereñ şuñqırğa şoq tastap, üstine şəugim qoydı.
Munda jatıp uyıqtauıña boladı degendey, Teke ekinşi keñirek bölmege
aparatın oyulı esikti aşıp qoydı.
Tağı da jalğız qaldı. Aqın tek tañ ata keldi: özi aşulı, şarşağan.
Ləm demesten keşki tamağın işe bastadı. Cosın juınbaq bolıp, qumanğa
qol sozdı. Qız ornınan atıp turıp, qolına su quydı. Juınıp bolğan
soñ qımız işti de, kenet qızğa burıldı:—-Tasta mına bürkenşigiñdi.
Bizdiñ qızdar bet japqandı bilmeydi!—dep jamılğısın julıp aldı.
Qız ırşıp ketti...
***
Aptalar artta qaldı. Nurbal Hiuağa kelgen tüni munaralardıñ üstinen
əlemge ajıraya qarap, tabaqtay bop battiıp turğan tolıq ay endi
tausılayın depti, onıñ ornın oraqtay jiñişke jaña ay alıptı. Bul
şaqta Nurbal da Mahambetke boy üyretken.
Mahambet onımen az söylesedi. Keyde qattı ketip, dörekilikke basıp,
tauın şağıp tastaydı, keyde bunı müldem umıtıp, öziniñ tuñğiıq oyına
batıp, qamığıp otırıp qaladı. Endi birde ol buğan əziniñ tuıp - ösken
dalası jaylı, qazaqtar turalı aytadı, qızdıñ otanı jöninde suraq
qoyadı. Biraq qız Ğirat turalı eşteñe de bilmeydi, oğan əkesiniñ şap şağın aulası men alaqanday baqşasınan basqa jarıtıp əñgime ayta
almaydı. Şınında ne aytsın, öz üyiniñ tabaldırığınan eki eli attap
şığuğa haqısı bolmasa ne biluşi edi?..
Nurbal əñgime-dükenge joq. Mahambetke dostarı qonaqqa kelgende ol
Tökemen birge dastarqan jayıp, pialalarğa qımız qUyadı da, meymandardı
oñaşa tastap şığıp ketedi. Töke bunı öz qızınday köredi.
Qojasınıñ jay ğana aqın emes ekenin ol birden bayqadı: jurt
terezesi teñ otırıp söyleskenimen onıñ sözin özgeşe iltipatpen
tıñdaydı. Soñğı künderi qonaq basıp ketti, qırdan Beriş ruınıñ
şabarmanı keldi. Soğıs boladı degen sıbıs bar, deydi ol, əldeqanday
Jəñgir han, İsatay batır degenderdi aytadı... Mahambet Hiuadan attanbaq
boldı.
Nurbal tağı da tağatınan ayırıldı. Aqın munı özimen birge əkete me,
əlde tastap kete me?
Qazaqtar əyel zatın ayqasqa salmaydı. Al onıñ tuğan elinde erkekter
soğısta jeñilis tabatınday bolsa, ata namısı, el abıroyı bılğanbasın
dep əyelderin, anaları men aruların öltirip ketedi. Biraq bulay etetin tek
auğan erkekteri men Ündistannıñ radjpurları ğana ğoy, al Nurbaldıñ
qazirgi iesiniñ tegi de, dini de onday emes. Öytse ol bunı öltirmeydi ğoy...
Sonda qaytpek? Aqın onıñ əkesin ayttı - au: «Səlemiñdi əkeñe öz
auzıñmen aytarsıñ!»—dedi emes pe! Sonda əkesine qalay kezdesedi? O
düniege barğanda ma?..
***
Tastay bop qatıp qalğan sortañdı tañ jarığınan beri ketpenmen
toqpaqtap uatıp, şığırmen su tartıp quyıp jatqan diqandar
jumıstarın tastay bere, Jeyqunğa baratın jolda quyğıtıp kele jatqan
qos attığa mazaları ketip, seziktene qarap tur. Kim bilipti, netken jandar?
Mümkin, Allaquldıñ şabarmandarı şığar. Sonda olar qıstaqtarğa ne
habar taratıp jür eken? Bəlki, soñdarında hannıñ zeketşileri bar bolar.
Biraq salt attılar eşkimge nazar audarmastan, qıstaqtarğa burılmastan
ünsiz ağızıp keledi.
Mahambettiñ köz aldınan qazaq boyjetkenderi, olardıñ jasqa tolı
janarları keter emes. Qart ananıñ azalı dausı da qulağında turıp
qalğanday. Betin qarsıdan soqqan eskek jelge tösep, soñına ökşeley
ergen Balabekti bayqamastan, Mahambet, auır oydıñ qorğasın quşağınan
arıla almay, şapqılap keledi, şapqılap keledi...
Böten jurttan qorğan izdegen qaşaqpın ba? Qara basıñdı saqtap
qalğannan ne opa? Küni keşe ğana atan dausıñ japan dalanı jañğırtqan
sen emespisiñ? Edil men Jayıq arasın, Aral men Sırdıñ jağasın
jaylağan qazaq jigitteri seniñ öleñderiñdi aytıp jür emes pe?..
Arğımaqtıñ balası
Az ottar da, köp jusar,
Talaudan tatqan dəni bar.
Azamat erdiñ balası
Az uyıqtar da köp jortar,
Duşpanğa ketken arı men
Barımtağa tüsken malı bar.
Ua, Mahambet, erligiñ qayda ejelgi? Şıdamıñ qayda? Əlde ol quatıñ
Kalmıkovodağı türmede tügesilip pe edi, əlde almas jüziñ jer kezip jürip
jasıdı ma? Joq, batıldığın ayrılıp, boldıq ba qorqaq, mayırılıp?
Namıstan göri tirligiñdi təttirek köre bastadıñ ba?.. Qobılandı batır
qissasındağı: «Qasqır ekeş qasqır da joldasın jolğa tastamas»,—
degen söz esine tüsti. Oyı san qubılıp, birden - birge ketedi, tayaudağı
oqiğalardı köz aldına əkeledi... Tağı da joqtau aytqan azalı ana:
Erkek kindik qazaqta qurığan ba,
Qatın bolıp qaşqan ba tereñ sayğa?
Qaşaqtay sırğaqtap nege keldi Hiuağa? Qara bastıñ qamın jegen
qorqaqqa tuğan elden artıq ne bar — qay auıl da quşaq jaya qarsı alıp,
jasıradı ğoy jaulardan. Kömek suray kelip pe edi? Kimnen? Hiuanıñ
hanınan ba? Əste bir qorqau ekinşi qorqaudı talap öltiruge bolıssa,
jemtigi tügeldey özime qalsın degen nietpen ğana kömektesetini ayan ğoy.
Əlde sen munda Esim hannıñ böltirigi Qayıpğali sultandı qoldap kelip
pe ediñ? Au, ol Jəñgir hannıñ tağın alu üşin ğana jür ğoy...
Qayıpğalidiñ əkesi Esim handı kezinde Sırım batır öltirgen bolatın.
Al sen ğoy, Mahambet, özi han.bolğısı kep jürgen sultanğa qızmet
etpeksiñ... Ua, Mahambet, sonda sen Jəñgir hanmen nege öştestiñ?.. Əlde
Qayıpğali Jəñgirge qarağanda raqımdı boladı, patşa graftarına,
atamandarğa, sultandar men baylarğa ülestirgen jerlerdi halıqtıñ özine
qayta taratıp beredi dep oylaysıñ ba?.. Joq!..
Birte-birte soñğı jıldarı körgen qiınşılıqtardı esine tüsirdi.
Astındağı atı şabıstan jeliske auıstı da, azdan soñ iesiniñ basın
erkine jiberip, buğan köñil qoyman otırğanın sezip, ayañğa keşti. Balabek
te quıp jetip, qatarlasa jürdi. Oy qursauınan kenet oyanğan Mahambet
oğan tañırqay qarap aldı da, aqtalğan raymen:
— Özen jağasına barayıqşı,— dedi.— Jayıqtı da, Sırdariyänı da
körmegenime köp boldı ğoy, Jeyqun solardı eske tüsirer...
Aldarınan bir bala jolıqtı. Qolında tüyinşegi bar eken. Jer aydap
jürgen əkesine tamaq alıp baradı - au, şaması. Mahambet külimsirep
qoydı. Mına bala inisi Musağa uqsaydı...
...Beriştiñ ataqtı jılqışısı Ötemistiñ on ulı bar edi. Ötemis
olardı at jalın tartıp mingennen - aq er üstinde tərbielep esirdi. Əkesi
kezinde öz auılın Ayşuaq hannıñ jendetterine qarsı kötergenin
Mahambet bala şağınan biledi. Jürek jutqan jigitterin jauğa bastap
şapqanda qarsı turu qiın edi-au olarğa. Tuğan auılın talay-talay qiın qıstaudan alıp ötip, qol jetkisiz qiırlarğa bastap jönelgende han
jasağı da, qazaq-orıs atamandarınıñ jazalauşı otryadtarı da soñınan
ilesuge batpay qala beretin. Qırdı jañğırıqtıra zeñbirek atıp,
Oraldağı ayırbas sarayında Ayşuaqtıñ balası Jantöreni han
kötergende jəne ol özin külli Kişi jüz qazaqtarınıñ əmir - iesimin dep
jariyälağanda,— Ötemis ilikken joq.
Mahambettiñ əkesi arı taza, ədil de batıl jan edi. Ol öz balaların
balapanın baulığan qıranday tərbieledi. Ayağan emes, müsirkegen emes,
qarşaday kezderinen - aq asau atqa mingizip, sadaq tartudı, qılış şabu
men nayza ustaudı üyretti.
Balaları batıl bop östi. Eñ ülkeni Bekmuhambettiñ basqalarınan göri
aqıl-parasatı moldau edi. Al kenjesi — jañağı balanı kergende
Mahambettiñ esine tüsken — Musa, qoy auzınan şöp almaytın Uyañ,
eşkimmen juğısa qoymaytın ündemes, buyığı bolatın.
On altı jasında Mahambet Beriş ruınıñ jez tañday aqını atandı.
Kez kelgen auıl onı qoşemettep qarsı alatın boldı. Ədette köp maqtau
aytpaytın, sözge sarañ aqsaqaldar bul degende sayrap qoya beretindi
şığardı. Auızğa ilingen talay-talay tanımal aqındardı op-oñay jeñip,
berişterdiñ aybının asırdı. Bul kelgende starşındar da, batırlar da
qol qusırıp, esik aşatın boldı. Onıñ dañqı bütkil Kişi jüzdiñ
auıldarın şarlap ötip, Edil boyındağı noğaylılarğa, Qarataudı
jaylağan şektilerge, odan asıp, qaptağan qalıñ qıpşaqqa, Arqadağı
Arğın men Naymanğa jetti. Şekti ruınıñ malı joq kedey batırları
Kötibar men Arıstan oğan jortuıl üstinde tüsirgen arğımaqtarın sıyğa
tarttı. Al berişterdiñ eñ sıylı adamı — starşın İsatay onı eñ jaqın
dosım, eñ jaqsı köretin bauırım dep jar saldı.
Mahambettiñ jası on toğızğa tolğanda jalpaq jaziradağı biik
töbelerdiñ birinde iisi qazaq bas qosqan ulı qurıltay boldı. Kişi jüzden
bes mıñ starşın, bi, sultan jəne qojalar jinaldı. Olar Jəñgir
sultandı aq kiizge orap, bütkil jüz basına han köterdi. Orıs patşasınıñ
şeşimi men qırdağı sultan əuletiniñ uyğarımı osınday edi. Jəñgir
Bökey balası bolatın. Özi sultan bop turğan kezde 1801 jılı I Pavel
patşadan Edil men Jayıq arasındağı jerlerdi Kişi jüzden bölip alıp,
jaña handıq quruğa ruqsat surağan Bökeydiñ balası - tuğın.
İmperatordıñ kantselyariyäsı oğan kömekti mıqtap körsetu kerek dep
uyğardı. Söytip 1812 jıldıñ qarsañında Kişi jüz ekige bölindi. Edil men
Jayıq arasındağı keñ jazıq işki orda atandı da, qopalaqtağan
qazaqtardıñ pısın basıp, buqtırıp ustau üşin patşa ağzam qırğa
qaptağan qamaldar men beketterdi ornatıp tastadı. Bökey işki ordanıñ
hanı boldı — Bökey degenine jetti. Jəñgir bolsa, han tağına muragerlik
saltı boyınşa kelip otırdı.
Jaña hannıñ qurmetine arnalğan saltanattı qoşamet bastalğan kezde
ulağattı qurıltay Mahambetti Kişi jüzdiñ eñ mıqtı aqını dep
jariyäladı. Jas han sol zamatında - aq düyim jurttıñ közinşe Mahambetti
qasına şaqırıp aldı da, astına at mingizip, üstine oqalı şekpen jauıp,
qolına ükili nayza, qurış qalqan jəne kümis qınaptı almas qılış ,
ustatıp turıp, onı öziniñ dosı əm Kişi jüzdiñ bas aqını dep jar saldı.
Han Ötemistiñ ülken ulı — Bekmuhambetti de qanatınıñ astına alıp, köp
uəziriniñ biri etip tağayındadı.
Mahambet bes jılday hanmen birge turdı. Saray dañqın asırğan,
saray sıyın jırlağan aqın-jırau, ənşi - küyşilerdiñ işinde onıñ jöni
bölek boldı. Toy-tomalaq pen sauıq sayranda da, it jügirtip, qus salğan, at şauıp, bəyge alğan jiın jarısta da ol aqsüyekter men bay tuqımınan aldına jan salmadı...
Əu degende, Mahambettiñ kiiz üyi Atırau jağasındağı qoynaulardı
qualay qonğan Jəñgir hannıñ biik te səndi şatırları men abajaday aq
üyleriniñ janına qatar tigiluşi edi. Aq patşanıñ, Buhar əmiriniñ, Hiua
hanınıñ elşileri, Orta jüz ben Ulı jüzden kelgen şabarmandar hanğa
qalay jağınsa, aqınnıñ sıy-qurmetine jetuge de sonday tabınatın.
Mahambet ol kezde beyne beyiştiñ törinde jürgendey bolatın. Jəñgirdiñ
basqa qatındarın bir şıbıqpen aydaytın, jır dese işken asın jerge
qoyatın Fatima hanımnıñ bul degende üzilip turatın ottı közqarası da
janına mayday jağadı. Han şabarmandarı auıl-auıldı aralap, jañadan
alınatın alım-salıq jayın habarlap jürgeninde, səndi şatırlarda toytomalaq köbeyip, dastarqandar molayğan sayın kedey auıldardıñ hal aqualı müşkildene tüsetininde de Mahambettiñ şaruası bolğan joq. Ol
tek Fatimağa tabınatın, frantsuz, nemis, orıs jəne parsı tilderin
küyeuinen kem bilmeytinin, erkin ösken əri şoljıñ, əri nəzik, əri zımiyän
— əyteuir qırıq qubılğan qızıq minezderin körgende tamsana beretin...
Qum şağıldarı köktem ayınıñ kümis səulesine şomılğan bir tamaşa
tünde Mahambet hanımnıñ, şatırına kirdi. Jəñgir añ aulap ketken
bolatın, Mahambet te jiırmanıñ birine şıqqan. Hanım onı qabıl aldı.
Endi birer jıldan soñ Mahambet Jəñgirmen birge Peterburg attandı.
Işinde marqum Esim hannıñ balası — Qayıpğali sultan bar, han
jasağımen birge sol qıstı orıstardıñ astanasında etkizdi.
...Birde Mahambetti sol jerde ofitser - emşimen tanıstırdı.
— Dal-Luganskiy mırza sizben qazaq aqını retinde audientsiyä10
jasağısı keledi,— dedi imperiyänıñ işki ister ministrliginde tərjimeşi
bolıp isteytin jılpos nayman jigiti. Mahambet qonağınıñ atına emes,
sırtqı keypine köbirek köñil audardı. Özi bir qazımır jan eken, əlgi
ofitser, qır ömirinen qaydağı joq əñgimeni qazbalap, köp suradı. Ərbir
estigen qazaq sözin buınğa bölşektep, ejelep aytqızıp, mağnasın
tüsindirudi ötinedi. Orınborğa barmaq eken, sodan da qazaqtardıñ ömir turmısımen kep əuestenetin körinedi, auıldarda Pugaçev turalı jurttıñ
ne aytatının biluge quştar.
Mahambet oğan əkesinen, dalanıñ aqın-jıraularınan, «Jirenbet
orıstıñ»11jasağında qızmet etken Beriş pen Aday şaldarınan estigen
əñgime - hikayaların tügeldey aytıp berdi. Pugaçev qazaqşa suday eken,
añız - ertekteriñdi espelep kep soqqanda köpti körgen köneköz
aqsaqaldarıñnıñ özi auzınıñ suı qurıp tıñdaydı eken desetin dala
jurtı.
Qazaqtardıñ qalmaq - qıtay şapqınşılarımen qırğını jaylı da
Mahambet qonağına bir keş boyı əñgime şertti.
— E-e, basqa töngen qater bultı sol bir şaqta Kişi jüzdiñ de, Orta
jüzdiñ de, Ulı jüzdiñ de barşa ruın ıntımaqtastırdı da, bir jeñnen
qol, bir jağadan bas şığarıp, biregey qimıldağan quattı da aybarlı
qazaq halqı arısı sonau Aralğa deyin kirip ketken zulım jaudı tuğan
jerden quıp şıqtı, tuğan eldiñ azattığın qorğap qaldı. Biraq ayqas
kezinde talay batır jer jastandı ğoy...
— Al buğan deyin qazaq bas qosıp birigip körip pe eken? —dep suradı
ofitser.
— Ulı jüzdiñ Deşti - Qıpşağında sultan bolğan qara qıldı qaq
jaratın Jənibek bidiñ balası — Qasım han tusımda birikken körinedi
ğoy,— dedi Mahambet.— Al Qasımnıñ ulı Aqnazardıñ jürek jutqan
batırlığı men erligi jaylı şığarılğan talay öleñ-jır bar. Onımen
İvan Groznıydıñ özi kelissöz jürgizipti desedi. Aqnazardıñ ataq - dañqı
qazaqtardı noğaylarmen odaqtastırıp, moñğoldar men joñğarlarğa talay
jerde soqqı bergen soñ tipti dürildep ketipti. 1570 jıldarı qazaqtarmen
barlıq halıq eseptesetin boldı. Taqqa Aqnazardan keyin otırğan Sığay
hannıñ sorlılığı bolmağanda bizdiñ memleket bop nığayuımız erkek
tamamdalatın ba edi, qalay...
— Siz qayda oqığansız?
— Auıldıñ oqımıstılarınan jəne joğarı mərtebeli taqsır Jəñgir
hannıñ ordasında,— dedi Mahambet.
— Sizder jaqqa, Orınborğa aqiqat baramın. Aman-esen jolığıp,
məslihat quruğa ıntıqpın. Sol kezde men sizden han əuleti jaylı emes,
Sırım Datulı turalı surarmın, ıqsır. Siz, tegi, saray aqınısız - au, ə?
Dala şonjarlarınıñ ata-tegin jaqsı biletiniñiz körinip tur...
— Bizdiñ baytaq dalanıñ turğındarı handar men sultandardıñ
ozbırlığına qarsı ne zamannan beri küresip keledi ğoy, qurmetti mırza.
El olardı jaman atasa, istegen qılıqtarına qaray aytadı. Qazaq degeniñiz
en dalada erkin ösken örkökirek halıq. Siñiri şıqqan qara jayauına deyin
namısker, bas imes təkappar kelemiz. Mümkin, bizdiñ bağımız da, sorımız
da osında şığar. Biz batırlardı tiri kezinde qasterlemey, ölgennen keyin
qayğıramız. Eñ jamanı — ərkimniñ bir ruın madaqtap qırıq pışaq
bolatınında, al el bastaytın kösemder özara bilikke, şen-şekpenge
talasıp-aq qır -qısıp bitedi. El basına kün tuğanda maydanğa batırlar
şığadı. Biraq şın bostandıq elde de joq, erde de joq. Tegi Sonıñ özi
bolıp pa eken ömirde? Han ekeş han da tağımnan tüsip qalam ba dep
qaltırap otıradı. Al mağan kelsek, men saray aqını emespin.
Men Sırım Datulı siyäqtı dañqı jer jarğan batırları, eñiregen
erlerdi jır etip ötpekpin!..
Eger məslihattıñ bas kezinde Mahambet aldındağı otırğan kisini tek
patşa çinovnigi dep bilip, ədepten aspasa, endi suhbattası sözben
şımşıp alğanda, öziniñ ədettegi üyrenşikti qalpına tüsti. Kömeyine
kelgen sözdi keri itermey, oy - pikirin aşıq aytıp, aşına söyledi.
Qonaq kisiniñ at jaqtı aşañ öñi burınğısınan da sopaya tüsip, özi de
Mahambettey qızınıp alğan. Türine qarağanda əli de otıra tüsip, əñgimeni
sabaqtay beruge ıntalı siyäqtı edi, işke hannıñ adyutantı kirdi de,
Mahambetti ulı mərtebeli Jəñgir han şaqırtıp jatır, dedi.
— Biz sizben əli qırda kezdesermiz...— dep qonaq qoş aytıstı.
Mahambet onıñ sopayğan aşañ jüzin, eñkişteu tulğasın jadında saqtap
qaldı.
Han men onıñ nökerleri ornalasqan oñaşa saray ortalıqtan şalğay
edi. Han aqşanı ayamadı. Künde sauıq, künde toy. Bir toyı bir toyınan
ötedi. Patşa sarayınıñ töñiregindegi aqsüyekter de Jəñgirdiñ mol sıyına
şaş-etekten keneldi de qaldı. Tiginşiler Fatimağa arnap köylek artınan
köylek tikti. Ər balğa, ər qabıldauğa ol jaña sən - səuletpen bardı.
Ol kezde Peterburg aqsüyekteriniñ qıs közi qırauda birden-bir köñil
köteretin jeri — baldar men qabıldaular bolatın. Al onday jiında
qırğız-qaysaq hanı men onıñ qılımsığan qiıq köz kelinşeginiñ boluı
qabıldauğa erekşe bir ekzotikalıq reñk beretin.
Kün artınan kün zırlap, ay ötti, eki ay boldı. Dürildegen oyın-sauıq,
qabıldau keşterin Jəñgir de azayta qoymadı: ol alıstağı guberniyälardı
aralap ketip, qaytıp oralmay jatqan imperatordıñ audientsiyäsın kütuli
edi.
Künderdiñ bir küninde bəri astan-kesten boldı. Keşke belgilengen
kezekti qabıldau ötpey qaldı. Peterburgke patşanıñ ölimi turalı habar
jetti. Qala üstin qoñıraulardıñ qaralı dañğırı jañğırıqtırdı. Kep
uzamay bəri de jım boldı. Endi jurt jaña patşanıñ təj Kiyü saltanatın
tostı. Jəñgir han da jaña aldiyärına tartar sıyın əzirley bastadı.
...On törtinşi dekabr küni tüsten keyin Senat alañı jaqtan atılğan
köp zeñbirektiñ dümpuin estip, Jəñgir han atın aldırdı da, janına
küzetşi - jasauıldarın ertip, ortalıqqa qaray şaba jöneldi.
Qala köşeleri jıpırlağan halıqqa tolı, alañdı qalıñ əsker qorşap
alıptı. Jəñgir han Işki ister ministrligine qaray tarttı. Sol jerde
Mahambet tağı da Luganskiydi kerdi. Luganskiy mırza qattı abırjulı
eken, tipti amandasudı da umıtıp ketti.
— Al, buğan ne deysiz, taqsır? Qanday jandar, a? Jo - joq, bu
degeniñiz pugaçevşina emes, bul basqa Rus... Pəli, siz meni ğafu etiñiz. Siz,
əlbette, bul ofitserlerdi bilmeysiz, Tegi, olarda şaruañız bola qoyar ma
eken sizdiñ, Mahambet mırza?!
Dal-Luganskiy sözin şort üzdi de, asığıs ketip qaldı.
«Olar» turalı Mahambet şınında da eşteme bilmeytin. Al sol küni
nendey oqiğa bolğanın onıñ bilgisi - aq kelip edi.
— Esuas buzaqılar bülik şığarmaq boptı,— dedi Jəñgir han.
— Armiyä köterildi. Basşılığında eñ tañdaulı ofitserler turğan,—
dep sıbırladı endi bireuler.
— Bülikşilerdiñ qupiyä qoğamı əşkerelendi. Köterilis janıştaldı,—
dep jazdı gazetter.
Han öz adamdarına köterilis jaylı tis jarmauğa jarlıq qılıp, özi
jaña imperatorğa jolığuğa dayındaldı.
Üş apta ötken soñ Jəñgir han jaña patşa ağzamnıñ aldında adal
qızmet etuge ant berdi. Sodan keyin sarayda bal boldı. Mahambet
Qayıpğali sultanmen birge aq mərmərdan qaşalğan tas diñgekterdiñ
tübinde turdı. Ol keñ zalğa, jarqıl-jurqılğa, köñildi şuılğa tolı
mınau şadıman tobırğa tañdanbay da tamsanbastan, öz qara basınıñ
tükke tatımaytın bişaralığına degen jiirkenişti sezimmen qaraydı.
Patşağa qarsı bas köteruden qaymıqpağan ofitserler turalı oy basınan
keter emes.
Sodan keyin balğa patşa ağzamnıñ özi keldi. Rossiyä imperatorı zaldı
qaq jara ötip, iilip səlem qılğandarğa səl jımiyä jauap qaytardı. Han
tobınıñ janınan öte berip ol Fatimağa ayaldadı. Jəñgir han əyelin
imperatorğa özi tanıstırdı. Patşa onı bige şaqırdı. Fatima şet jurt
elşilerin esten tandırıp, əsem de nəzik qimılmen döñgelene jöneldi...
Onıñ qulağına aytılğan patşa sözin jurt bir-birine sıbırlap
taratıp jattı.
— Jarqınım-au, jabayılardıñ arasında qaytip qana jürsiz? — degen
edi I Nikolay.
Aziyälıq əsem aru:
— Tuğan eldiñ tütini aşı da bolsa jağadı, aldiyär...— dep orıs
öleñimen jauap qaytardı.
Qorjın - qapşığın sıy tartuğa, omırauın ordenge toltırıp, jaña
patşa Nikolaydan general şenin alğan Jəñgir han ordasına qaytıp
oraldı. 1826 jıldıñ köktemi bolatın. Edilden Jayıqqa deyingi yen
jazıqtıñ jon-jotası, say salası, qum - qopası jasıl kilemdey jaynap
jatqan. Jaz da kelip qalğan. Barlıq azulı sultandar men starşındardı
jiıp, oralu qurmetine arnağan toydı ötkizgen soñ Jəñgir endi
Narınqumnıñ qaq ortasındağı Jasqus degen jerden capay soğuğa jarlıq
qıldı.
Jasqusqa mıñdağan jataqtı aydap əkeldi. Uzın - salqar tüyeli
keruender men at jekken arbalar qurılısqa qajetti ağaş, mərmər
tartumen boldı. Qurılısşılardı bes jüz töleñgit kirpik qaqpay küzetti.
Özin küzetetin, jurttan mal, aqşa, astıq jiyätın jaña jasaqtı Jəñgir öz
qolımen qurğan edi... Ərbir otryadta general - gubernatordıñ kömegimen
liniyälıq qamaldardan alğan qazaq-orıstar men soldattar bardı. Olardıñ
ornına Jəñgir qır jigitterin zorlap aydatıp jibergen...
Peterburgten patşanıñ atınan Ordadağı han sarayın jabdıqtauğa
jəne taq qoyılatın zaldı səndeuge dep otız bes mıñ som keldi. Fatima
suludıñ bir kier saltanattı jasauı, gauhar tas ornatqan qazaqşa ulttıq
kiimi ğana jüz elu mıñ som turatının eske alsaq, patşa ağzamnıñ bul
sıyı raqımdılıq pen dos niettiñ belgisi retinde ğana berilgen kişkentay
tartu edi.
Han əuletiniñ şatırdan sarayğa köşu saltanatı burın - soñdı bolıp
körmegen ulı toymen ayaqtaldı. Alayda bul dumannıñ qonaqtarı arasında
sultan Qayıpğali Esimulı bolmadı.
Ol Peterburgten Nikolay patşağa da, Jəñgir hanğa da riza bolmay,
əbden ökpelep qayttı. Öytkeni ol özin han tağına kimmen de bolsa talasa
alatın layıqtı bəsekeles sanaytın. Jəñgir hannıñ tobında qatardağı
köp sultannıñ biri bop jüre beru onıñ namısın keltirdi. Onıñ üstine
Jəñgir de oğan köñil bölmeydi, tipti ağa sultan degen ataq ta bermedi. Han
nökerin dalanıñ jas aqsüyekterinen jiıp, Orınbordan jii-jii qonaq
şaqıruğa quştar. Solardıñ aldında öziniñ til biletindigin körsetip,
edəuir maqtanıp qaladı. İvan Groznıy jöninde əñgime qozğap, Baraq
hannıñ Təşkende qanşama medrese, qanşama mazar saldırğanın əlsinəlsin, san qaytalap qoymaydı...
Öz qol astındağı jerlerde Jəñgir orıs patşasınıñ tərtibin ornattı.
Alım-salıq köbeye tüsti: han dastarqanına dep soğım, soyıs, jasaq
salıq, əsker men qonaq salıq; patşa generaldarına, jasauıldar men
şabarmandarğa beriletin alım; sultandar men dinbasıları üşin tölenetin
salıq. Han ordasınıñ mañayındağı on bes mıñ tütinniñ ər qaysısı
Jəñgirge ay sayın tartu əkep turuı kerek. Kim de kim bul mindetti
orındamaytın bolsa, şañırağı ortasına tüsip, ayırladı, janın beredi.
Al Jəñgirge jeti atasın da bolsa azğantay jaqındığı barlar Jasqusqa
qaray berdi de, uzamay saray turğan Ordanıñ aynalası kişigirim qalağa
aynalıp ketti.
***
Bir jağınan dañq quşağına, ekinşi jağınan Fatimanıñ quşağına
kirip, əbden erke bop alğan Mahambet Peterburgten kelgen soñ da hannıñ
isterine den qoymay jüre berdi. Bir küni ordağa İsatay starşın
şaqırıldı. Han oğan Darhan qağaz12, bermek bolıp edi, biraq İsatay
almay qoydı.
Meniñ ruım — Beriş, Jəñgir han, sondıqtan da seniñ qağazıñ sen qara
qatarına jatqızğan elim men özimniñ arama qoyğan qalqanday boluın
qalamaymın.
Sen qağazdı almağannan eşteñe özgere qoymas, İsatay ağa. Qonğan
baqtan qaşpas bolar, bergen qoldı qaqpas bolar,— dedi Mahambet
saraydan şığa bergen İsatayğa.— Sen qağadı alsañ da Beriş ruınıñ
basşısı bop qala beresiñ. Men de sol eldiñ balasımın.
Jön aytasıñ, Mahambet. Biraq söz men jöninde emes. Sen quldar
esirgen baqşada turasıñ, hannıñ qara halıqtan tartıp alğan aqşasına
kelgen şaraptı işesiñ. Jəñgirdiñ darhan qağazın ustağan baylar,
sultandar, biler men qoja - moldalar kedeylerdiñ örisin tarılttı.
Auıldardı tügin qoymay tonap, adamdardı baspanasız, jersiz qaldırdı.
Edilden Jayıqqa deyingi Atırau jağasınıñ şüygin şöpti şuraylı
qonısı kantsler Bezborodko men graf Yusupovqa berildi. Voyskovoy
atamandar bizdiñ jerdi soyğan qoydıñ etin ülegendey bölşektep jatır: eñ
semiz, şuraylı müşelerin jandaraldar, ofitserler, sultandar, qojamoldalar men han aladı da halıq nesibesine mujılğan süyekter qaladı.
Egin jaydı, mal jayılımdarın da tarıltıp tastadı. Jəñgir qazaqtı
aqsüyek pen qarağa böldi. Ötemistiñ ulı bolğanıñmen sen de köpten beri
sol aqsüyekter tobındasıñ. Tarta ber solay, halqıñ qan jutıp, kökiregi
qars ayırılıp otırğanda Jəñgirdi madaqtap jırlay ber...
İsataydıñ ər sözi qamşıday tidi. Mahambet bir qızarıp, quarıp tur.
Munday sözdi ol eşqaşan estigen emes. Jəne ol özi ədil de erjürek batır
dep jaqsı köretin, sırtınan dəyim tabınıp jüretin İsatay ğoy sögip
turğan.
İsataydıñ sözin bir top jasauıldarınıñ ortasında turğan hannıñ
uəziri, Mahambettiñ ağası — Bekmuhambet te estigen edi.
— Əy, İsatay, sen tım erkinsip kettiñ, tiliñ de jılanday ulı. Sen
bügin qonaqsıñ. Sondıqtan da bir jolğa keşemiz. Biraq hannıñ qurığı
uzın, odan qaşıp qutıla almaysıñ. Esiñde bolsın osı. Qonaqtığıñdı
paydalanıp, Mahambettiñ jüregin ulay berme. Al endi saray mañınan
tayıp tur.
— Əmiriñdi eki etpen, Bekmuhambet. Biraq ekeumiz maydanda kezdeser
kün qaraq bolar,— dedi İsatay. Sosın Mahambetke burılıp — Sağan
eşkimniñ əmiri jürmeydi. Mınau baqşanıñ sayalı ekeni ras, alayda ara bal
jiğan jerde jılan da u jıyatını tağı da şın.—İsataydıñ sözi onıñ
degbirin qaşırıp, beymaza küyge tüsirdi. Toy toylap, dastarqan basında
otırsa da, añğa şığıp, sayat qurıp jürse de, esinen ketpey qoydı. Ol endi
burınğısınday raqatqa beyqam batıp jata almaytın boldı. Han aldında
iilgen bastı, qızmetşi quldardıñ əbden unjırğası tüsken jasqanşaq
keyipterin körgende jını ustaydı. Bordaqığa baylağanday mayı sırtına
şıqqan jasauıldarğa qarasa, qanı basına şapşıp, qalşıldap ketedi.
Tuğan auıldı sağınadı. Bauırları da elge şaqırıp qoyar emes. Olar
əkesiniñ onı jastayınan Maqpalğa atastırıp qoyğanın eske salıp, endi
əke ösietin orındaudı talap etedi.
Peterburgten oralğandarına üş ay ötkende, ol hanğa aytpastan,
jüzbası Jantaspen birge auılına jürip ketti. Musa olardı üylerinen
jiırma şaqırım jerden qarsı alıp, auılğa jetkenşe Mahambettiñ
kelgenin jurtqa jayıp, qonaq şaqırıp, aldarında şapqıladı da
otırdı.
Sol küni-aq, Mahambet qarşadayınan birge ösken Maqpaldı kerdi.
Auıldağı eñ ədemi boyjetken boptı. Keşinde altıbaqan tübindegi
mazdağan ottıñ basında, özi siyäqtı bir top qızdıñ ortasında jetigen
tartıp otırğanda tağı kerdi. Laulağan jalınnıñ jalpıldağan
jarığında ol ertekte aytılatın Künikey suluday eles beredi. Eki beti
albırap, janarında quanış otı jarqırap, qolañ şaşı qara altınday
jaltırap otır. Dausı qanday deseñşi! Sıñğırlağan üninde sağınış sazı
bar. Ənniñ özine arnalğanın, qızdıñ bunı zarığa kütkenin, endi
quanışın ənge qosıp şırqağanın Mahambet bilip tur.
Kelesi küni ol boyjetkenniñ tulpar minip, topqa tüskenin kerdi. Bir de
bir jigit quıp jetip, betinen süye almadı.
Mahambetke dostarı Maqpalda köp jigittiñ oyı barın ayttı. Baylar
qudalıqqa kisi salğanmen zorlıq jasay qoymaptı. Onıñ üstine Maqpal da
Mahambettiñ közine şöp salmaq emes.
Eki jastıñ toyı jasaldı. Beriş auıldarınıñ bəri - bərinen qonaq
keldi, biraq aralarında İsatay bolmadı.
Qayda ketkenderi belgisiz, əyteuir köşip ketipti,— dep keldi jibergen
kisi.— Köl jağasındağı toğay işinde me, əlde Narınqumğa kirip ketti me,
kim bilsin...
Jeti künge sozılğan toy-duman tarqay bastağanda-aq hannıñ,
şabarmanı keldi. Mahambet qaytsın depti Jəñgir. Aqın Jasqusqa
Maqpaldı da ala bardı. Jəñgir sultan men bilerdiñ saltanattı
məjilisinde Mahambetti han tağınıñ, murageri — balası Zulqarnaydıñ
aqılşı-ustazı etip tağayındadı da, Orınborğa oquğa attanatın
hanzadanıñ qasına eruge buyrıq berdi. Maqpaldı qaytadan auılğa jiberip
qalağa jüruge tura keldi.
***
Mahambet Orınborda Fatima hanımnıñ əkesi Muhametjan muftidiñ
üyinde turdı. Bul Bökey ölgennen keyin Jəñgir kəmeletke kelgenşe işki
ordanıñ bileuşisi bolğan Şığay hanğa da, Jəñgirdiñ özine de kezinde köp
ıqpal jasağan adam edi. Osı kisiniñ aqıl-keñesi boyınşa Ordada qoja moldalarınıñ üstemdigi dəuirlep, keptegen meşitter salındı, allanıñ
atın jamılğan alım-salıq molaydı.
Bir kezde Muhametjan orıs armiyäsınıñ ofitseri—patşanıñ
Qabuldağı barlauşısı edi, keyinnen Peterburgtegi tanıstarınıñ
kömegimen Orınborğa köşip bardı da, gubernatormen dostasıp aldı.
Musılmandar onı dinniñ joqşısı dep qurmetteytin, uzamay ol Mekkege
qajılıqqa barıp qayttı da, özine-özi müfti atağın berdi. Muhametjan
budan bir jıl burın, Jəñgir patşağa barar aldında dünie salğandı.
Söytse de onıñ ülken üyi eş özgeriske uşıramadı, qızmetşi malaylarınıñ sanı da azaymadı. Onıñ bəri Fatimanıñ arqasında ğoy.
Bul üyde Zulqarnaydıñ aqıl - keñesşisi az emes eken. Sonan da
Mahambettiñ uzaqtı kün añğa ketuine nemese jigittermen birge soldattardı
üyretip jatqan alañğa barıp qarap turuına mümkindik tudı. Ofitserler
oğan hannıñ osındağı közi dep kepe - körneu iba saqtap, jariyä
ədeptilikpen qaraytın. Qılıştasu kezinde körsetken eptiligi men keremet
batırlığı onıñ abıroy-atağın arttıra tüsti. Al mıltıq atu kezinde
asqan mergendigimen kezge tüskennen keyin ofitserler onı öz ortasına
şaqırdı. Osı qauımnan birte-birte köñildes dostar tauıp aldı da, öz
şəkirtin janına qaldırdı.
— Hanzadañnıñ həli qalay? Əsker önerin üyrenip jür me? — dep
suradı odan bir küni basqalardan göri tonnıñ işki bauınday jaqındasıp
ketken poruçik Şustikov.
— Qazanşınıñ erki bar — qaydan qulaq şığarsa,— dedi Mahambet.
— Bunıñ orıstıñ «Kajdıy na svoy arşin meryäet»
uqsas eken, ə?

13deytin

məteline

— «Volnomu volya» 14degen dəlirek şığar.
— Al, hanzadañ qayda kəzir?
—• Müftidiñ, üyinde pırıldap jatır.
— Osı qaysaqtar Sırımnıñ ası 15degendi auızdarınan tastamaydı.
Müftige de sonday as beredi eken desedi, ras pa sol?
— Tap osı arada «Kajdıy na svoy arşin meryäet» degen söz dep soğar
edi. Halıq Sırımdı qorğanışım dep jaqsı körse, müftidi ittiñ etinen
jek köretin. Eske alsa, onı qojalar men imamdar ğana eske alatın şığar,
— dedi Mahambet.
— Ərkimniñ əulieligi öz basına. Körgenmin men senderdiñ
müftileriñdi. Al onıñ eñ jaqın dosı knyaz Volkonskiydiñ qoljaulığı
Ermolaev degen bolatın. Əy, qanişer edi-au o da, quddı hannıñ eteginen
ustağan müftidey bolatın. Aqırı jolı añğarılmay, əskeri sottıñ
jazasına uşıradı. Senderdiñ, müftileriñdi ğoy allanıñ özi alıp tındı.
Qalay deseñ de düniede ədildik bar əli.
— Al Nikolay patşanıñ ofitserlerdi darğa asqanı qalay, ol da
ədildik pe? — dedi Mahambet ədeyi tükke tüsinbegen montanı keyippen.
— Söziñde bülik bar-au, aqın!—dep sekem alıp qaldı Şustikov.
Sosın ol da quaqılana külimsirep:
— Bizdiñ burınğı general - gubernatorımız joğarı mərtebeli knyaz
Grigoriy Volkonskiy: «Bəri de qudaydıñ qudiretinen»,— degen sözdi köp
aytuşı edi. Özi bir raqımı mol, meyirbandı kisi edi. Kazarmalardı aralap
jürip, soldattardıñ «qarauılğa qarap» 16boy tüzeuin qadağalaytın.
Sondayda şpitsruten17 jegen eşkim bolmasa, qattı - aq, renjitin
Joğarı mərtebeli taqsır soldattardı, öte-möte mujıq balası men
senderdiñ qırğız-qaysaq, tuqımdastarıñdı sap ortasınan ötkizip,
şompolmen18, şıqpırtqandı ayızı qana körsetetin. Özi eşqaşan qol
jumsamaytın, sırttan ğana baqılaytın.
Mahambet ün qatpadı.
Al sen dekabrister turalı öleñdi estidiñ be? — dep suradı Şustikov
kenet.
Dekabristeriñ kim?
Əlginde öziñ aytıp turğan ofitserler ğoy. Nikolay patşağa qarsı bas
kötergender. Öziñ de sol kezde Peterburgte bolğan joqpısıñ...
Men alañda bolğam joq. Tek zeñbirekterdiñ dümpuin ğana estidim,— dedi
Mahambet.
Sol ofitserler öz polktarında patşa ağzamnıñ ukazına qaramastan
soldattardı şpitsrutenmen düreleuden bas tarttı. Al seniñ dərejesi biik
Jəñgir hanıñ kəzir öziniñ töleñgitterin sol şpitsrutenmen soğatın boptı
desedi. Ras pa sol?
— Bizde şompol joq!
— Şpitsruten ornına qamşı jegen, şıbıqqa qarağanda əldeqayda
qattıraq dürelengen jigitterdi öz közimmen kördim. Olardı osında,
Orınbordıñ bazarında sattı,— dedi Şustikov.
— Kim sattı?!
— Aldiyär hannıñ jasauıldarı.
— Kimge?
— Bəri bir emes pe? Kim alsa, soğan. Buğan arnalğan ukaz da bar.
Bul jöninde knyaz Grigoriy Volkonskiy 1806 jıldıñ " işinde-aq
ruqsat surap, Işki ister ministrliginiñ aldına məsele qoyğan bolatın. Al
graf Pototskiydiñ arqasında pomeşikter men saudagerler özderi satıp
alğan qaysaqtı jeke menşigindegi krepostnoylar siyäqtı quldanu
pravosına ie boldı. Bılayşa aytqanda, onı, məselenki, itke
ayırbastaymın dese de öz erkinde. Kerek deseñiz, Pototskiy mırza
qaysaqtardıñ balasın satıp alğandarğa ayırıqşa jağday jasauın talap
etti ğoy.
— Qazaqtar öz balasın satpaydı. Salsa, tutqındarın ğana saladı
saudağa!—dedi Mahambet. Biraq Şustikovtıñ sözinde şındıq barın
biledi. Poruçiktiñ sözi zərli mısqıldan göri muñdas, qaraylas köñilden
tuğanday. Jəñgirdiñ qatıgezdigi men ozbırlığın meñzep, kezeytin sekildi.
— Balasın öz erkimen kim sata qoysın, Mahambet. Əke - şeşesiz qalğan
jetim balalar ğoy saudağa tüsetin. Dalada qañğırıp jürgen jerlerinen
ustap aladı, aştıqqa uşırağan auıldardan jinaydı. Bunı men tizimnen
bilemin... Jersiz qalğan kedey baqtaşılar Jayıqtan ötip, bizge baradı.
qazaqtar bolsa olardı keri quadı. Auıldar aştıqqa şıdamay qırıla
bastaydı. Aman qalğandarı jetim balalardı satıp küneltpek boladı,
qaytsın, tuyıqtan şığar odan özge jol joq bolsa bişaralarğa, büytkende
tiri qaları haq qoy, əyteuir...
Şustikov ayausız aşıq aytıp tur. Mahambet ün qatpadı. Bul arada
talasudıñ da, aşudıñ da ornı joq. Ol özegin örtegen ızanı şarapqa
jeñdirmek bolıp işe berdi, tıñday berdi. Bir kezde qart aqınnıñ auzınan
estigen Aqtamberdiniñ19 mına bir öleñi tüsti:
Küldir de küldir kisinetip,
Küreñdi miner me ekenbiz,
Küderiden bau tağıp,
Aq kireuke kier me ekemiz!
Jağası altın, jeñi jez,
Şığırşığı torğay köz,
Sauıt kier me ekemiz!..
Qoñıraulı nayza qolğa alıp,
Qoñır salqın töske alıp,
Qol töñkerer me ekemiz!
Ol mas bolğan joq. Işken sayın oyı da ustarıp, uştala tüskendey edi.
Endi esine İsataydan kelgen hat tüsti. «Aqın degen—el erkesi. Biraq olar
halıq süyispenşiligi men halıq ümitin aqtamasa, qarğısqa uşıraydı.
Dala dəstüri osınday. Qaztuğan 20 da, Şalkiiz ben Jiembet21, Tətiqara da,
Buqar jırau 22da — osı aqındardıñ eşqaysısı da ömir boyı handı
jırlap, handı madaqtap ömir keşken joq»— dep jazğan edi İsatay. Bul
hat oğan qattı əser etken, İsataymen soñğı kezdesui köz aldına qaytaqayta oralıp, köpke deyin ketpey qoyğan...
Mahambettiñ oñaşa şığıp, jalğız qalğısı keldi...
Orınborğa kelgen ağa sultandardıñ bireui onı müfti üyiniñ
sırtındağı bau işinde otırğan jerinen tauıp alıp,taq muragerin
tərbieleuge onşa köñil bölmey, öz betimen ketkeni üşin hannıñ atınan
reniş bildirip, aşu şaqırdı. Mahambet əlgi sultandı nökerleriniñ
közinşe dauıstap turıp sıbap aldı da, qaytadan Şustikovtıñ üyine ketip
qaldı. Bunda ol Jəñgir hannıñ duşpanı Qayıpğali Esimovtiñ bülik
şığarğanın estidi. Bul habar general - gubernatordıñ keñsesine bügin
kelip tüsipti.
Müftidiñ üyine qaytıp oralğan Mahambet jigitterine at erttesuge
buyrıq berdi.
Sol jolı ordağa qaytıp kele jatıp ol endi ne isteytinin bilgen joq.
Tek bir nərseniñ bası aşıq — əbden öşiktirip bolğan han sarayın endi
məñgibaqi tastap ketetini haq.
Qır joldarında, büginde mına jatqan Jeyqunnıñ boyındağıday
küyki - jüdeu kedey keşter uşırasadı. Bireuleri Jayıqtıñ arğı betine,
bireuleri bergi betine ötpek. Jerden öris jayılımnan jurday bolğan
auıldar qonıs izdep alasapıran. Özen - köldiñ jağası men bulaq sazdıñ
salasındağı jaqsı jerler qoldarında Darhan qağazdarı bar baylardıñ
sultandardıñ han tuqımınıñ, enşisine berilgen, şenine juıtpay aydap
şığadı. Jataqtardıñ astındağı atın, tüyesin, soñğı qoyın tartıp
əketip jatır. Han jasağındağı töleñgitter, liniyälıq qamaldardağı
jasauıldar men qazaqtar bas köterer, pana bolar estiyär erkekterdi aydap
ketip, artında qalğan qız-kelinşekterin qorlaydı. Kedey auıldar
jazalauşılardıñ közine tüse bermeu üşin qonıstarın küre Joldardan
aulaq salıp, qum işin boylay otıratın boldı...
Mahambet jolşıbay eş jurtqa toqtamadı. Eşkimnen eşnərse
suramastan, öz oyına tereñ şomıp, jüre berdi.
Eki kündik sapardan soñ Mahambet pen onıñ dostarı Jayıq
qamalınıñ jolauşılar ayaldaytın üyine kelip jetti de, at auıstırıp
minip, Ordağa tura baratın jolğa tüsti. Orman işinde olar suatqa toqtağan
kişkentay şekti auılına tap boldı. Salt attılardı körgende üsteri
jalba-julba, jalañayaq, balalar arbalarğa qaray dürkirey qaşıp, əyelder
dereu otırıp öşirip, onı-munı zattarın jinastırıp, tüyelerin qomday
bastadı. Erkekteri bir jerge iirilip toptana qaldı.
— Qaydan kelesiñder, qayda barasıñdar? — dep suradı Mahambet.
— Köktemnen beri köşumen kelemiz. Ata-babamızdan beri jaylap kele
jatqan jerimiz bir atamanğa unağan eken, endi qay aradan barıp oşaq
qazarımızdı bir allanıñ özi ğana biledi, taqsır,— dedi arıq şal,—
Arqandağan attay bolıp jürmiz ğoy şır aynalıp. Edilge jetip ek —
patşa jeri dep əri jibermedi. Jayıqqa barıp ek, odan da ötkizbedi — jer
özimizdiñ qazaqtiki bolğanmen qamal qurıp, bölşektep tastaptı ğoy, tüge.
Şekaradan ötuge bolmaydı deydi. Toqtayıq desek — türip şığadı, jer
öziñdiki bolmağan soñ... Endi bizge bir-aq jol qaldı — qumğa barıp
panalau. Qolımızda tügimiz joq: astan da, maldan da jurdaymız. Eki
şalımız ben birneşe balanı jolşıbay kömdik, mırza. Qəzir sizge berer
layıqtı dəm de tappay qinalıp turğan jayımız bar. Rahım etiñiz,
ayıpqa buyıra körmeñiz...—Bir beti jaraqattan qisayıp ketken arıq şal
— auıl aqsaqalı Mahambet atınıñ aldına jer tizerley quladı. Balalar
jılap jiberdi.
Sumdıq edi bul. Jurt tamaq bere almağan joqşılığımız üşin jazağa
uşıraymız ba dep qorqıp tur. Məñgilik qorqınış quşağında ğoy bul
pendeler. Kez kelgen salt attı kisi bular üşin baqıtsızdıq belgisindey.
Sondıqtan da olar jol üstindegi kezdesuden şoşınarı haq...
Mahambet endi keş ataulığa jolaudı qoyıp, olardı sonadaydan
aynalıp ötetin boldı.
Ordağa Orınbordan attanğandarına birneşe kün bolğanda kelip jetti.
— Maydan dalasınan asıqqan şapqınşıday bolıp, tez - aq jettik-au,
— dedi Mahambettiñ bir dosı aldarındağı qum töbelerdiñ astınan
Jasqus oypañı şığa kelgende.— Osınşama uzaq jol oñay emes-au. Sonau
Jayıqtan Edildiñ jağasına deyin...
Oypañğa tüser aldındağı biikten aşılğan körinis tamaşa eken.
Aynalasın altınday jaltırağan qum şağıldarı qorşağan erteginiñ
kilemindey keñ jasıl alqapta ireleñdey aqqan ayna bulaqtar men şağın
özender, sarğayğan egin men örttey qızarğan tarı egistigi, şoqtana ösken
toğaylar men jayqalğan şabındıqtar, bıtıray qonğan aq şağaladay
auıldar, jayılğan mal körinedi... Biraq bərinen de jolauşılarğa eñ
jaqını qamal edi. Barşa joldıñ tüyini soğan barıp tireledi.
Mahambettiñ auıldarına aparatın tar soqpaqtıñ bası da osı tüyinde
jatır-au, tegi. Osınau oypañ bir öziniñ boyına şel sağımı men dala
elesiniñ barşa türin tügel jinap alğanday.
Qamal qabırğalarınıñ tübinen qazılğan tereñ ör alıstan
bayqalmaydı, onıñ üstine mük basqan qabırğalar da alqaptağı jasıl
şalğınnan onşa ajıratarlıq emes. Saray ğana men mundalap oqşau közge
tüsedi. Köşe jaqtağı qızıl tüsti zor esiktiñ aldına aq mərmərdan altı
diñgek öripti. Saray sən-saltanatı mol, eñseli salınğan. Onıñ eki
qaptalın ala han tuıstarınıñ üyleri tur. Olardı qausıra ornalasqan
qızmetşiler men küzetşilerdiñ jatın ornı, odan ərirekte bau-baqşa,
tağı da qalıñ qabırğa körinedi. Sol qabırğanıñ arğı jağında tastan
qalağan abaqtı, tereñ zından, tutqındardıñ jılağan dausı da sol aradan
şığadı...
At tUyağı Jasqustıñ jumsaq şalğınına tigen kezde tayaudağı şoq
qayıñnıñ işinen bir top qus uşa jöneldi. Arttarınan qarşığa quıp
baradı.
Qap, qoramsağım bolğanda, şirkin! — dep ökindi atqosşı jas jigit.
Bolmağanı munday jaqsı bolar ma, əytpese öler jeriñ sol ğoy. Sen
tartqan sadaqtan tüse qoyatın qanday suñqar ol?!—dep küldi ekinşisi.
Qarşığa degen bir qus bar,
Qanatı aydıñ astında,
uyası onıñ sayada,
Qarağay, qayıñ basında.
Añqau ösken er edim,
Bula bolıp jasımda.
Bul qonısqa qondırğan
Ata-babam oñbasın,
Tañda — sirat 23basında!..
Atqosşı bozbalanıñ üni aşıq ta aşı eken. Mahambettiñ öleñderin
birinen soñ birin eske tüsirip, şabıttana jatqa soğıp keledi. Onısın
aqın da unatıp qalğan.
Uah - hay! Bas, bas! Öleñdetip, əndetip kirelik Jasqusqa!—desip
jigitter de dürkiredi. Astarındağı attarı da unamay belderi bosaytının
sezip, oqıranıp, auızdıq süze bastadı.
— Mahambet söylesin, jaña şığarğan öleñderin aytıp bersin!
Saparımızdıñ ayaqtalu qurmetine! — dep qoyar emes dostarı.
— Er jigit öz jolınıñ qay jerde ayaqtalatının bile me eken, sirə?—
dep suradı Mahambet. Dostarına bir qarap alıp, közin Jasqustıñ ulanasır jasıl jazığına qadadı:
Ay astında bir köl bar
At şaptırsa jetkisiz...
Ortasında alua, şeker bar
Tatqan qular ketkisiz.
Ol bir sət ünsiz qaldı da, oylı jüzben jalğastıra berdi:
Qarada da qara bar,
Han ulı basıp ötkisiz,
Allanıñ bir küni bar,
Bir jarım ay jetkisiz.
Muñdas erler bolmasa,
Meniñ aytqan sözderim
Qulqıña jaman jetkisiz...
Jigitter birine-biri qarastı. Aqın jumbaqtap söylep keledi. Osı sətte
olardıñ aldınan tım-tıraqay şapqılağan köp salt attı şıqtı.
— Ne körindi? Jaqsılıqqa bolsa edi mınaları? Öy, bu neğılğan
bəyge? — dep dauıstadı Mahambet.
— Bəyge de erteñ, şarşı topqa jigit tüser at oyın da erteñ! —dedi
uzın boylı bozbala tizginin tarta berip.— Armısız, aqın - ağa! Hoş
kelipsiz!
— Bar bol, inim, atıñ kim? — dedi Mahambet.
— Qumar, Jappas batırı Narımbaydıñ balasımın. Əkem jeme-jemge
kelgende talay jolbarıstı jayratqan kisi. Özim Jantastıñ jüzdigindemin.
Jantas sizdi əbden sağındı, kütuli. Erteñ bizdiñ jüzdik masqarlardıñ
jüzdigimen jarısqa tüsetin edi, attarımızdıñ terin ap jürmiz. Köpten
beri jügirmey, şəu bop qaptı januarlar. Bügin tün tañ assa, erteñ
əlekedey jalanıp şığa keledi ğoy. Ayaqtarı da jeñildeydi...
—• Al analar kim? — dedi Mahambet, qamaldan alıstap bara jatqan
jüksiz keruendi nusqap.
— Hanğa-—qarızdarıñ bizge atşı, jalşı əkep berip, endi qaytıp
bara jatqan Şömekeydiñ alayaqtarı ğoy. Aqsaqaldarı ketken joq, hanğa
aytar arızdarı bar körinedi. Han bolsa añ aulap jür.
Qabağıñ qatu ğoy, Mahambet. Orınborda ne boldı? Əlde tağı da
hanımnıñ quşağın sağınıp qaldıñ ba? Onday bolsa, küzetinde turuğa
men dayın. Fatima da kütuli şığar, dep qulana söyledi Jantas onı
şığarıp salıp turıp.
Qaşan da östip qıljaqtaysıñ da jüresiñ. Meniñ kelgenimdi hanım
estimey-aq qoysın...
Əldeqaşan bilip alğan bolar-au. Alday almaysıñ onı. Sen nemene,
hannıñ ruqsatınsız kelip pe ediñ?
İə.
Al tuqımı qayda?
Orınborda.
- Onda sen munda nege keldiñ?
— Senimen qoştasayın dep...
— Nemene sonda, han ordası jaqpağanı ma sağan?
- Meniñ öz ordam bar ğoy.
— Onıñ nesi artıq?
— Basqası bolmağanmen, bostandığım artıq.
— Bostandıq degen — erkin ömir ğoy. Bizdiñ aramızda senen erkin adam
joq. Aytqan söziñ sultandardıñ da, jarlı-jaqıbaydıñ da auzınan
tüspeydi, baylar kelip bas iedi, əyel bitken ğaşıqtıqpen köz süzedi öziñe.
Osı sen Qayıpqali sultannıñ jolın quğalı jürgennen saumısıñ?
Esiñde bolsın, biz onı ustayıq dep əsker jiıp jatırmız.
— Qoş bol! —dep Mahambet onıñ sözin böldi.
Jəñgir demalıp otır. Añnan tünde qaytqan, endi bügin tañdaulı
jasauıldarınıñ önerin körmek. Anadayda birinen - biri oqşaulanıp on eki
ata bayulınıñ jas sultandarı men bayları tur.
Bul küni Ordağa jinalğan belgili starşındardıñ qasında atağı jer
jarğan qos batır da bar: Parijge şapqanı üşin medal alğan, bir kezdegi
orıs armiyäsınıñ soldatı Narınbay kəriyä, onıñ janında jigit şağında
jau jürek Əkim atanğan, Borodino şayqasında körsetken qaharmandığı
üşin Kutuzovtıñ öz qolınan nagrad alğan, qazir alıstağı Jideli
auılında turatın Aldiyär aqsaqal. Narınbay men Aldiyärdı han
otstavkağa şıqqan knyaz Volkonskiydiñ ornın basqan general Essenge
körseteyin dep şaqırtqan bolatın. Jaña general-gubernator hanğa
qonaqqa tek erteñ kelmek. Al bügin jigitter dayındıqtarın aqtıq ret
bayqap köruge şıqtı...
Jigitter kök maydanğa jinalıp jatır. Tebeniñ eteginde aynalalarına
jaltaqtay qarap, biraq sonda da özderinin, osaldıqtarın sezdirgisi
kelmegendey, eñselerin köteriñki, tik ustap Şömekeydiñ kedey
auıldarınan kelgen aqsaqaldar tur.
—Anau arız aytqış janaşır nemelerge barıp ayt: auıldarı ukaz
boyınşa tiesili qoy - jılqısın aydap əkelgenşe osı aradan tırp
etpeydi! — dedi han jarşısına.— Oğan deyin qamap tastañdar özderiñ!..
— Qılıştasudı bastauğa boladı, taqsır! Töleñgitter dayın tur,—
dedi Jantas hanğa,— Sodan keyin bizdiñ jüzdik masqarlarmen jekpe-jekke
tüsedi...
Han ündemedi. Şatırğa Mahambet tayap qalğan edi. Jəñgir aqınnıñ
tım erkinsip ketkendigine ızalı bolatın. Mahambettiñ Orınbordan kelip,
endi öz auılına attanbaq bop jatqanın bügin tañerteñ estigen. Jolınan
toqtatıp, osında əkeluge əmir qılğan. Basqalarğa qarağanda Mahambettiñ
jöni bölek, hannıñ onımen jüz şayısqısı kelmeytin. Aqındarmen
arazdasqannan abıroyıñ artpaydı. Biraq bügingi qılığı bastan asıp
ketti. Mahambet qarşaday Zulqarnaydı Orınborğa jalğız tastap keldi.
Tım asqaqtap ketti-au, terezesin teñ sanay bastağanı ma...
Aqın töbeniñ etegine kelip atınan tüsti. Şömekeydiñ şaldarına
qurmetpen bas iip, səlem berdi.
— Qulağım sende, Jəñgir! — dedi dauıstap.
— Qasıñnan han tağınıñ murageri, jas mırzañdı köre almay turmın
ğoy,— dedi han ızasın işine tığıp.
— Ol Orınborda qaldı.
— Al sen nege mundasıñ? Əlde sen öziñdi mınau sultannan mıqtı
sanaymısıñ? — Jəñgir aynalasındağı jaysañ toptı nusqadı.—
Mahambet, ornıñdı bil! Meniñ de raqımım şeksiz emes. Qayt Orınborğa!
Jəñgir hannıñ sağan aytar jarlığı osınday!
Handığıñ da, jarlığıñ da öziñe, Jəñgir! — Mahambettiñ üni temirdey
qatqıl estildi.
Jurt tına qaldı. Fatima şatırdan şığıp, bosağağa toqtadı. Kiimi
künge şağılısıp, jarq-jurq etedi. Jigitter sapı qıbır etpey, sultandar
ürke qarap, üdireyisip tur. Jəñgir auzın aşa almay, sileyip otır.
Sen halıq qarğısına uşıradıñ, Jəñgir han! — Mahambettiñ zor üni
say-salağa sañqıldap, kömeyine köpten beri tığılıp jürgen sözderi ağıltegil aqtarılıp ketti.— Sen meni öziñniñ sultandarıñmen salıstırdıñ
ğoy. Jauap ber endeşe:
Altın taqtı handardıñ
Handığınan ne payda?
Qarıp penen qaserge
Turalıq isi bolmasa? ...
Hannan qırıq tuğanşa
Qaradan bir-aq tusayşı,
Halıqtıñ kegin qusayşı...
Tart tiliñdi, tiliñ kesilgir! —dep aqırıp jiberdi esin jiğan han.—
Qaydağı kek, kimdi aytıp tursıñ?
Seni, Jəñgir!—dedi Mahambet. Sosın şömekeylerdi nusqap: —Han
ekeniñ ras bolsa, bosat analardı. Qazaq araşa suray kelgen aqsaqaldarğa
buğalıq salmaydı.
Ras aytadı. Bas kespek bolğanmen, til kespek joq. Atalı sözdi ayaqqa
baspaydı. Bosat şaldardı, aldiyär!..— dep küjildedi Narınbay.
Əy, jigitter! Aqsaqaldarğa at əkeñder! —dedi Mahambet, köñildi ünmen
atşılarğa burılıp. Olar ne isterin bilmey sasıp qaldı. Oylamağan
jerden batırlanıp alğan şömekeyler attarğa qaray tura - tura jügirdi.
Aldarında dembelşe kelgen törtbaq şal baradı. Ol bir atqa ırğıp minip
aldı.
Toqta! —dep aqırdı Jəñgir ornınan tura berip. Qolındağı kişkentay
altın şoqparı jarq ete tüsti.
Ey, Jəñgir!—dedi oğan şömekeylerdiñ basşısı.—Sabır et. Dəl qazir
menikin kesip tastasañ da, qudaydıñ özi kuə, Mahambet durıs aytadı!
Əkim batır, jüzidigiñ qayda! Baylañdar bərin! Soğıñdar düreni!—han
şoqparımen Mahambetti körsetti.
Mahambet atın aspanğa sekirtip, şaldarğa ayğay saldı:
Əyda, kettik aqsaqaldar!
Şömekeyler şaba jöneldi. Əkimniñ jüzdigi soñdarınan quıp berdi.
— Kettik, jigitter!—dep Jantas Mahambetti öz jüzdiginiñ ortasına
aldı da, tartıp otırdı. Mahambet sıtılıp alğa şıqtı da, jigitterdi
Əkim jasauıl bastağan soldattardıñ soñına saldı. Soldattar
mıltıqtarına jarmasıp, at üstinde şürippelerin qayıra bastadı.
— Toqtat! Toqtat!—dep ayqaylaydı, Jantas jigitteriniñ ortasına
tüsken Əkim. Öz soldattarın seldegen at nöpirinen əreñ-əreñ degende alıp
şıqtı.
Şömekeydiñ şaldarı qazğan or, aqqan arıqtan orğıtıp ötip, biday
egisi men kök şabındıqtı artqa tastadı da, arındata şapqılap kete
berdi. Soñdarınan jazıq dalada andızday şauıp Mahambettiñ dostarı
baradı, qum jotalardı betke ustap...
***
Jəñgir terisine sıymay aşulandı. Sol küni-aq general - gubernatordı
qarsı aluğa attandı da, kelesi küni tañerteñ səlemdesip bola bere Essenge
«urı, satqın, bülikşil» Mahambettiñ jüz jigitti janına ertip, qaşıp
ketkenin bayandadı. Sol jerde turıp generaldan qamal küzetin küşeytu
üşin qosımşa otryad suradı.
Öz əskerleriniñ işinde bülik şığuınan qorıqqan Jəñgir han qazaq
jüzdikterin liniyädağı orıs qorğanıstarına jiberdi de, olardıñ ornına
soldattar men qazaqtardan quralğan jazalauşı otryadtar alıp, jañağı
jazalauşılar men töleñgitterden aralas jüzdikter qurdı. Jeke
jasaqtarın Jəñgir ağa sultandarğa kömekke jiberdi.
Mahambet aqın Jəñgirge aşıq qarsı şığıptı degen habar auılauılğa dürkirey taraldı. Bir auıldan soñ bir auıl sultandar men han
biligine bağınudı qoyıp, bülikşilerdi küreske bastaytın kösem izdedi.
Olarğa əzderin patşa beketteri men qamaldarınıñ samsağan qalıñ
ortasınan Jayıqtıñ arğı jağasına, patşa jendetteri men Jəñgir han
zeketşileriniñ közinen tasalau, Sarıarqanıñ köz jetkisiz keñ jazirasına
alıp şığıp, Kişi jüzdegi tuıstarına bastap aparatın adam kerek edi.
Sonday adam tabılğan da siyäqtı bolatın.
Esim balası — Qayıpğali sultan özin Jəñgirden jəbir körgenderdiñ
qorğanımın, qayıberen - qırıq şilten qutqaruşısımın dep jar saldı.
Ol artına ergen halıqtı Şığısqa, Jayıqtıñ arğı betine bastap aparıp,
Kişi jüz ben Orta jüz handarınıñ kelisimi boyınşa uşı-qiırsız
Sarıarqa töskeyinde köş - qonısına şek qoyılmaytın jaña handıq
quruğa uəde qıldı.
Onıñ töñiregine Tana, Şerkeş, Şömekey, Şekti rularınıñ aşulı
starşındarı, Masqarlar men Ketelerdiñ japa şekken kedey auıldarı,
jeti ru — Kerderi, Töleu, Jağalbaylı, Tabın, Tama jəne Kereydiñ quğın
körgen qaşqındarı toptasa bastadı. Biraq Bökey ordasındağı basqa
rular, əsirese sultandarı men bayları Jəñgirmen jaqsı atalar, asıqpay
artın kütip qaldı. Osıdan az uaqıt burın bülik şığarğan Qaratay
sultannıñ jorığına qatısqan auıldar da qozğala qoymadı. Bular şayqas
kezinde talay-talay bozdaqtarınan, mal-mülkinen ayırılıp, azıp-tozıp,
patşa jandarmdarı men han qaraqşılarınıñ qatañ baqılauında
bolatın.
Olar Qarataydıñ soñınan on bes jılday erdi. Sonıñ buyrığı
boyınşa Ündistannan, İrannan, Buhara men Auğanstannan Rossiyäğa
baratın sauda keruenderiniñ jolın kesip tastadı. Daladağı barşa soqpaq
osılardıñ qolında boldı. Patşa əskeri bulardı ustay almay-aq qoydı.
Qarataydıñ sözine senip, olar jalañ qılış, jaq sadaqpen zeñbirekke
qarsı şaptı. Aqırında han tağına jete almağan Qaratay bulardı
jendetterdiñ talauına tastap ketti.
— Qarğadan qıran şıqpas, sultannan jauıñ ıqpas degen. Qaybala
aldımen qolınan ne keletinin körsetsin, sodan keyin soñınan erer ermesimizdi biz de şeşermiz,— desti olar.
Beriş auıldarı da asıqpadı. Olar kedey jurttıñ joğın joqtap,
kedey eldiñ sözin söyleymin dep, han buğalığın da kigen, aq patşanıñ
abaqtısın da körgen, eñ sabırlı, eñ salauattı starşın — İsataydıñ
sözin tostı. Biraq İsatay ündemedi.
Jəñgirdiñ qolınan sıtılıp şıqqannan keyin Mahambet soğan
barayın dep edi, biraq taba almadı, İsatay öz auılın qum işine köşirip
əketipti. Hanmen üş dürkin jüz şayısıp alğannan keyingi saqtığı bolsa
kerek.
Mahambet qiın sətte qol uşın bergen jigittermen qoştastı.
Şömekeydiñ şaldarı da öz jönine ketti. Aqınnıñ janında Jantas
bastağan on şaqtı jigit qaldı.
Olar Mahambettiñ tuğan auılına tarttı. Qonaqtardı aqınnıñ ağainileri quşaq jaya qarsı aldı. Maqpaldıñ janarında quanış otı
jarqıradı. Biraq qaşqındı ustap əkelsin dep arttarınan jasaq jiberipti
degen suıq habar degbirlerin ketirdi. Birge tuğan bauırlar attarın
jaratıp, qılış - nayzaların qayrap, sauıt-sayman, bilteli mıltıqtarın
əzirledi. Mahambettiñ özi bolsa, qara basınan göri tuğan - tuısqandarınıñ
qamın köbirek oylap, aqsaqaldardan auıldı qumnıñ alıs tükpirine
jasırın alıp ketudi ötindi.
Tasqarañğı bir tünde aqınğa Qayıpğali sultannıñ şabarmanı keldi.
— Duğay səlem bauırğa,— dep bastaptı hatın Qayıpğali.— Seniñ
Jəñgir hanğa aytqan söziñ Kişi jüzdiñ barşa auılınıñ auzında jür.
Meniñ de ata jauım, meniñ de semser silterim — sol Jəñgir. Qasımdağı
sultandar men biler de osını aytadı. Meniñ şatırımdı — öz
şatırıñday, meniñ sarbazdarımdı—öz sarbazdarıñday kör. Jeñistik
bermes aqın, jürek jutqan batır ekeniñ ras bolsa, əkel qolıñdı, Beriş
azamatı, ayaman senen kömegimdi... Jəñgir öziniñ kök töbeti Baymağambet
sultanğa seni ustap, şınjırlap əkel dep buyırıptı. Baymağambettiñ
jasağı iziñe tüsti. Menen basqa panañ joq...
Mahambet jauap jazbadı. Jigitterin jiıp, Baymağambettiñ aldınan
şıqtı da, bir büyirinen aynalıp ötip, tañ şapağımen birge sultannıñ
qosına lap qoydı. Sarbazdar küzetşilerdiñ bıt-şıtın şığarıp,
töleñgitterdiñ qaru-jarağın tartıp aldı da, sultannıñ şatırın
töñkerip tastadı.
Baymağambet sultan aqınnıñ aldında iş kiimimen ğana tur, tula boyı
qorqınıştan qalş-qalş etedi. Mahambet onıñ qolındağı qılışın,
astındağı tulparın tartıp aldı da, jasaqtı tügel jayau tastap, attarın
aydap ketti.
Baymağambetke kömekke Qarauılqoja sultannıñ jasağı attandı. Biraq
Mahambet qolğa tüspedi...
Ol auıl-auılğa kisi şaptırıp, budan bılay kez kelgen sultandı
şabamın da, mal-mülkin kedey jataqtarğa bölip beremin, dep habar
tarattı. Sultan adamdarınıñ kisi öltirgen, el tonağan bir de bir qılmısı
jazasız qalmaydı dedi.
El bileuşi sultandar da, Jəñgir han, əsirese Orınbor ölkesiniñ əskeri
gubernatorı general Essen de Mahambettiñ şapqınşılığınan göri qara
halıqtıñ oy-sanasın oyatatın bülikşil jırınan qattıraq qorqıp,
aqındı tıp-tınış qana şusız qurtuğa asıqtı.
Onıñ üstine olar Mahambettiñ Qayıpğali sultanğa qosılıp ketuinen
seskendi, öytse bülikşilerdiñ küş alıp ketui sözsiz ğoy. Sondıqtan da ru rudıñ biriguine jol bermey, qayta birine-birin aydap sap, qantögis
qırğınğa, barımtağa, qun aluğa aparıp soqtıratın arazdıq alauızdıqtı örşite tüsu kerek boldı...
Mahambettiñ jasağına satılğan Şekti jansızdarı jumsalıp, Şekti
auıldarına jaldamalı berişter jiberildi... Sonımen birge general Essen
qazaqtardıñ polkovnigi Donskovtıñ barlauşıları arqılı Jəñgirge
sezdirmey Qayıpqalimen kelissöz jürgizip jattı. Eger sultan öz
töñiregine auıldardı tez toptastırıp, Oral özeninen ötip ketuge
umtılatın bolsa, dep habarladı polkovnik bülikşilerdiñ basşısına,
onda bul, polkovnik Donskov, azğantay para alıp, olardı kordonnan Kişi
jüzdiñ jerine ötkizip jiberer edi...
Bərinen burın şektilerdiñ kösemi, kəri batır Dastan qolğa tüsti. Jas
kezinde ol mıñ jigitten quralğan jasağımen jauğa büyidey tiip,
Rossiyämen sauda jasaytın Buhar saudagerlerine şektilerdiñ jerinen
ötkeni üşin alım töletetin.
Küzeti küşeytilgen Dastandı Jayıq qamalına jöneltip, Şınğali
sultannıñ qaramağına bes jüz qazaq jiberildi. Sol küni auıldan-auılğa
Dastandı ustauğa berişter kömektesipti, al general Essen jibergen
soldattar onı han jendetteriniñ qolınan bosatıp alıp, batırdıñ
burınğı isterin tergeu üşin türmege aydaptı, degen sıbıs taratıldı.
Mahambetti de tün işinde, jaqın mañayda quğın joqtığına senip,
jigitterin uaqıtşa üydi-üyine jiberip, özi jataqtardıñ kişkentay kedey
auılında tınığıp jatqan jerinde kelip bastı. Baymağambettiñ
jasauıldarı onı sozğan qolın qılışına jetkizbey baylap aldı. Kiiz
üydiñ sırtındağı şömelege şığıp uyıqtap jatqan Jantas Maqpaldıñ
ayğayınan oyanıp ketti. Biraq ol Mahambetti bosata almadı, Maqpal men
kişkentay Musanı alıp keri şeginuge məjbür boldı.
Mahambetti Kalmıkovo abaqtısına alıp ketti de, el işine onı
şektiler men adaylar ustap beripti degen habar taratıldı.
Jəñgir han əbden riza. Töleñgitteriniñ işip-jemi men liniyä
qamaldarındağı atamandarğa sıy beru üşin tölenetin alım-salıqtı ösire
tüsti. Han Jəñgir men general Essen qoldarın ısqılap quanıp jür.
Öytpegende şe, bulardan burınğı əkimder bülikşil Qaratay sultandı
baqanday on bes jılğa juıq tayrañdatıp qoyıp, aqırında tartu-taralğı
berip, onıñ da keybir talaptarın orındauğa məjbür bolsa, bular Işki
ordadağı barşa bılıqtı osı küzde-aq tezge salmaqşı. Endi tek berişter
men şektilerdiñ bir-birin alqımnan alıp, Qaybala sultannıñ artınan
ergen bülikşil auıldardı Jayıqqa qaray bastauın kütu kerek.
Alayda han da qatelesti, general da qatelesti. Beriş ruı şektilerdi
şappadı. Olardı qaytpas - qaysar İsatay starşın ustap qalğan edi. Al
kəri batır Dastan özin satqan berişter emes ekenin ebin tauıp eline
jetkizipti. Onıñ üstine Şektiniñ ataqtı batırları Kötibar men Arıstan,
Aday batırı Süyinqara bir auızdan Jəñgir handı elin satqan opasız dep
jariyälap, onı han sanaudan bas tarttı. Endi han qaytken künde de
şektilerdiñ Qaybala jasağımen tize qosuına jol bermeuge tiis boldı.
Söytip general Essenniñ polktarı köterilis şığarğan Şekti auıldarına
lap qoydı.
Qılışqa qarsı zeñbirek, kök nayzağa — köp mıltıq... Essenniñ
soldattarı men qazaqtarı mıñ-mıñ san, al jigitter azşılıq, tipti
sausaqpen sanarday. Olar tipti bir jeñnen qol, bir jağadan bas
şığaratınday baba tuınıñ astına jinalıp ta ülgirmedi. Talaydı körgen
tanımal batırlar Kötibar men Arıstan köp bultalaqtap, izderin əbden
şatıstırıp barıp, aman qalğan auıldardı qum işine, qamıs arasına
aparıp jasırdı. Al Kötibardıñ balası Eset pen atı añızğa aynalğan
Sırım batırdıñ ulı Jüsip bastağan jaujürek jigitter bastarın ölimge
baylap, ekşeley quğan ölşeusiz jaumen arıstanday alıstı. Olar şağınşağın toptarğa bölinip ap, Essenniñ əskerlerine birese ana jerden, birese
mına jerden atoylap tiip, julma - julmasın şığara, aşına tüygiştep
ötedi de, jan-jaqqa bıtıray jayılıp joq bop ketedi. Taban astında
jerden şıqqan jebireyildey bolıp basqa jigitter şığa keledi de, esterin
jiıp ülgirmegen soldattarğa tağı da quyınday tiedi. Esteri şıqqan
töleñgitter mıltıqtarın közdep te ülgire almaydı. Sarbazdar olardıñ
qaruların at üstinen tartıp əketip jatır...
Sultandardıñ qosılıp şapqan jasaqtarı andızdağan şağın
toptardı eki dürkin qausırıp alıp, qurtıp jibermek bop umtılıp edi,
biraq eki retinde de köterilisşiler olardı qaşa urıs sap, bayqatpay
eliktirip aparıp, birese saz batpaqqa, birese qalıñ qumğa tığıp ketti, endi
birde özenniñ jarlauıt jağasına qaray tıqsırıp, qattı sastırdı.
Kömek surağan sultandar şabarmandarın hanğa şaptırsa, han—
general Essenge şaptırumen boldı. Doldanğan duşpan bar kərin
auıldarğa tökti. Ərbir ölgen töleñgit nemese soldat üşin ondağan beykünə
jandı atıp-asıp, katorgağa aydadı. Abıroyları tögilgen Şekti qızdarı
namısqa şıdamay özderine - özderi qol jumsadı. Tutqınğa tüskenderdiñ
işinen mıqtılardıñ mıqtısı ğana kök şıbıqpen soğılğan bes jüz
düreden tiri qaldı. Olardıñ özine de kisen salıp, Sibirge aydadı....
Kalmıkovonıñ abaqtısında otırğan Mahambet mınaday habar estidi:
özenniñ şığıs jaq betindegi Orta jüzdiñ jerine ötpek bop Jayıqtıñ
jağasına jiılğan qalıñ köşti ataman Donskov zeñbirek oğınıñ astına
alğan. Özen arnası ölikke tolğan. Al şığıs jağalaudağı baqıttı ömirge
şaqırğan Qaybala əreñ qaşıp qutılıptı...
Sırım men Kötibardıñ jas batır uldarınıñ erlik isteri jaylı
habardı da Mahambet osı abaqtıda otırıp estidi.
Köterilisşilerdiñ jasağı kün sanap köbeye berdi. Kəri de, jas ta qay
ru, qay atanıñ balası ekenine qaramastan qosılıp jatır. General
Essenniñ polktarı, Baymağambet, Qarauılqoja, Şınğali siyäqtı ağa
sultandardıñ, Jəñgir hannıñ töleñgitteri keri şeginip, qamal - qamalğa
qaşıp tığıluğa məjbür boldı.
Işki orda men Kişi jüzdiñ barlıq auıldarı jas batırlardıñ soñınan
bir kisidey bop eretin kün tuğan tərizdi edi. Biraq küzgi jañbır bastalıp,
artı qarğa aynaldı da, uzamay ayaz urıp, dalanı jut jayladı. Al köktem
tua auıldarda oba burq ete tüsti...
Oba Kalmıkovoğa da jetti. Qazaqtarda es joq. Bir küni tal tüste
soldattar men jandarmdar töbelesip qaldı da, Jantas bastağan jüz
şamalı jigit sonı paydalanıp, qamalğa lap qoydı. Jarım - jartısı
oqqa uşqanımen jigitter Mahambetti bosatıp əketti.
Mahambet köktem men jazdı Maqpalmen birge tuğan ölkesinde ötkizdi.
Aqınnıñ jaña öleñderi auızdan-auızğa taralıp, el işin şarladı:
Hannıñ isi qataydı,
Azamat erden baq taydı.
Qandı köbe kiinip,
Bir allağa siınıp,
Urandap jauğa tigende,
Kim jeñeri talay - dı,
Joldastarım, muñayma!
Ol halıqtı ıntımaqqa, birlikke şaqırdı, biraq aştıqtan azıp-tozğan
auıldar baylardıñ tiline erip, tar qonısqa talasumen boldı. Şekti,
Şömekey jəne Jağalbaylı ruları arasında şataq burq ete tüsti. Üş
rudıñ üşeui de şöbi şüygin öristerinen ayırıldı: Jəñgir han bul
jayılımdardı jomarttıq jasap, patşa ofitserleri men qazaqtarğa
ülestirip berdi.
Bir şayqastıñ üstinde şektiler men jağalbaylılardıñ arasına tüsip,
tatulastıram dep jürip, ataqtı Kötibar batır qazağa uşıradı. Keudesinde
kireukesi, qolında qalqanı men şoqparı da joq eken. Üyinen jeydeşeñ
jügirip şıqqan batır atına jaydaq mine salıp, birin-biri öltirip jatqan
ağayındı eki eldiñ şatasqan jigitterin ajıratamın dep, şayqastıñ
qalıñ ortasına qoyıp ketipti. Qañğığan jebe jürekten tiip...
Jəñgir han qulıqqa bastı. Ol aqındı berişterdiñ basşısı etip
tağayındaytının aytıp səlem jiberip, Mahambetti özine Darhan qağaz
aluğa şaqırttı. Biraq Mahambet hannıñ sasıq qulığın əşkerelep,
şabarmanın mazaqtap quıp jiberdi. Han ordasınan kelgen alım-salıq
jinauşılardı qamşınıñ astına aldı. Osıdan keyin Jəñgir Mahambetti
öle-ölgenşe bitispes qas duşpanım dep jariyäladı.
Işki ordanıñ Jayıqtan Edilge deyingi keñ jazirasın bir sumdıqtan
soñ bir sumdıq jaylay bastadı. Jəñgir hannıñ jendetteri men general
Essenniñ jansızdarınan jasırınıp jürip, Mahambet tağı bir qıstı
tuğan ölkesinde etkizdi. Endi qala beruge bolmadı: öz basına, tuğantuısqandarı men dostarına töngen qauip-qater küşeye tüsti.
Tuğan auılınan ol jasırın ketti. Maqpal ğana kuəsi boldı. Eseyip,
sabırlı, salauattı əyel sanatına qosılğan Maqpal erinin, basına
qiınşılıq tüskende qolına qılış alıp, üstine sauıt kiip, burımın
dulığanıñ astına jasıratın da, has sarbazday qasına erip, jorıqqa birge
attanatın.
Tañğı tumandı jamılğan Mahambet pen Jantas Jayıqtıñ arğı betine
attarımen jüzip şıqtı da, qaq bölingen Kişi jüzdiñ şekarasın kesip ötti.
Biraq olar bunda da tınıştıq tappadı. Tegi, qazaq jeriniñ tınıp jatqan
kezi boldı ma eken tarihta?
Ru tartısı, jer janjalı, mal men jesir dauı, barımta - qarımta,
qatar qonğan eki auıldıñ, kikiljiñi, qatar jatqan eki eldiñ qırqısı
siyäqtı qırıq rudıñ qırıq pışaq pəle-jalası bul öñirdi erte zamannan
beri emin-erkin jaylap keledi ğoy. Jerlerine İran şahınıñ nemese
Joñğar jaugerşileriniñ jer qayısqan jasağı jortuıl jasağanda ğana
bastarı birigedi bulardıñ. Sonda qazaq almağan jau bolmadı. Olar
Atıraudan Altayğa deyingi ulan-ğayır zor elin altı ğasır boyına jauğa
bermey, ne düleydiñ aldında da tize bükpey ustadı. Qazaqtardı öz
handarınıñ dañqqumarlığı men altı baqan, ala auızdığı qurttı. Bul
halıqtı tek ayla - şarğımen ğana, birin-birine aydap salıp, handarı men
sultandarın satıp alu arqılı ğana jeñuge bolatın edi.
Birde quman, birde tatar, birde polovtsı, birde qırğız - qaysaq atanğan
dala perzentteri ayla-qulığıñdı, sayasat - sumdığıñdı bile bermeytin.
Şayqas üstinde jaujürek, qaytpas - qaysar qaharman bolğanımen
tınıştıq kezinde añqıldağan aqköñil, ilanğış Uyañ keluşi edi.
Kişi jüz ben Orta jüzdiñ jerin, Sarıarqanıñ töskeyi men Aral
jağasın, Türkistannan Əulieatağa deyingi aralıqtı qaptağan jasauıldar,
jergilikti sultandardıñ töleñgitteri men aq patşanıñ jazalauşı
jasaqtarı şarq urıp, kezip jür. Bəriniñ de iz kesip, añdığan - baqqanı —
bülikşiler, «tüz qaraqşıları» jəne de Tentek töreniñ basşılığımen
Qoqan bekterin talqandap jeñip, sodan soñ şağın toptarğa bölşektenip
ap, baylar men patşa jandarmdarına qarsı qılış kötergen on eki mıñ
jigittiñ əli tiri jürgen biren-saran qaldıqtarı. Joq, qazaq jerinen
tınış tükpir tabılmaytın bul tañda!
Mahambettiñ soñına tüsudi Jayıqtan alısqa, Orta jüzdiñ jerine
ketse de toqtatpadı. Kişi jüzdegi siyäqtı munda da öz handarı bar. Munda
da bir rudı bir ruğa, bir köşti bir köşke öz sultandarı aydap saladı. Eger
ru birligi, el ıntımağı aman kezde Orta jüz Hiua men Qoqanğa öz degenin
istetse, endi öz basına Hiuanıñ qaharlı qılışı töngen şaq. Bəlki,
sondıqtan da bolar, uzaq uaqıt arıp-aşıp Aral boyın aralağannan keyin
Mahambet sendelip Buharağa bardı, odan Samarqanğa ötti, sodan soñ auır
sapardı artqa tastap, aqırında mınau qarğıs atqan Hiuağa keldi. Munda
ol özine talay-talay senimdi dos taptı, al duşpandarınıñ sanı qudiretine
qulığı say alpauıt - zımiyändardıñ esebinen eselep köbeye tüsti.
Bul bir jer betin tügeldey qara küş jaylay bastağan şaq edi. Jer
üstinde jamanşılıqtıñ jalaq qılışı jalaqtap turğan...
Asılı, bul Mahambettiñ oyı emes, Hiua aqını əri murap Münis
aytqan söz. Onımen Mahambet Nurbalğa kezdeserden burın tanısqan.
Allaqul bunı sarayda ötetin aqındar məslihatına alğaş ret şaqırtqan
küni Münisti han baqşasınan körgen bolatın. Saray küzetşileri özin
qaumalap alıp ketip, işte han Qayıpğali sultanmen söylesip jatqan kezde
de körgen.
Mahambettiñ Hiuağa kelerinen eki jıl burın Münis padişahınıñ
saray aqını edi. Al osıdan bir jıl burın aqındar aytısı kezinde ol
Buharanıñ külli aqının jeñip ketip, erekşe közge tüsti. Dañqı jer jara
tüsken Hiuanıñ aldiyärı:
— Aytqanıñdı orındaymın, aqınım! Ayt, ötinişiñdi — dedi.
— Ata-babam murap bolıp etip edi, ulı padişah, özim de sol murap bop
qalğım keledi...
— Endeşe sen büginnen bastap Hiuanıñ bas murabı əm külli
Horezmniñ jırşısısıñ!—dedi han. Sol künnen beri Hiuanıñ aqındarı
men ğulama ğalımdarı padişahınıñ bağına ğana emes, Münistiñ üyine de
jinalatın boldı. Oğan Mahambet te jii barıp turatın.
Mine, bügin de ötkeni jaylı uzaq oydan keyin, Amudariyä jağasınan
qaytıp kele jatıp, Müniske kire şığudı jön kerdi Mahambet...
***
Mahambet qızba bolatın, jurtpen sezge kelmey jatıp - aq aytısıp
qala beretin. Osınday tik minezi dostarınıñ janına batıp, tek jalğız özi
oñaşa qalğanda ğana estigen - bilgenin salmaqtay alatın. Oy soñınan esine
ötkendegi bastan keşken jaylar oralıp, soğan qosa tula boyın tuğan elge
degen sağınış sezimi bileytin. Reniş - ökpe, ötkenge ökiniş, ızamen
sağınış toğısıp kep, jır bop ağatın.
Al bügin jır tuar emes — bügin janın jegidey jegen sarı uayım men
sızdağan sağınış qana bar. Tañerteñ hanğa jolıqqan soñ, odan bazardağı
oqiğadan keyin de sırt qarağandağı er keude, ilikpes keypinen özgermep
edi, endi bar düniege selqos qarap, əbden qajığan - talğan sıñay
bayqatadı. Onıñ bir künniñ işinde sonşalıq jüdep ketkeninen şoşınğan
Balabek:
— Basıñ auırmay ma?—dep suradı qala darbazasına jaqındağanda.—
Istıqqa üyrenbegendiki ğoy...
Alda, şañğa kömilip, bir tabın siır ketip baradı. Otın artqan arba
tarsılı estiledi, birli-jarım jolauşı körinedi.
— At arısa auıstırıp minemiz, al özimiz ölgennen keyin bir-aq
tınığarmız,— dedi Mahambet köñilsiz ünmen.— Dariyäğa beker barğan
ekenbiz. Bu jaqtıñ özeni de Jayıq siyäqtı emes, Edilge de uqsamaydı.
Arabtar bostan-bos Jeyqun atamağan - au. Suı lay, ağısı jılanday
zulım, sayqal. Paluanğa baru kerek...
Paluan dep turğanı Hiuanıñ qasietti iesi Mahmud paluannıñ mazarı.
Qattı bir qamıqqan kezde nemese şer tarqatıp, sabasına tüskisi kelgende
Mahambet sonda baratın. Qalağa qarağanda şuı az, tınış bolğandıqtan
emes. Onda külli Orta Aziyänıñ kedey-kepşigi jinalatın. Jol şañın
qağıp, qudıq basında dəret alğannan keyin jurt qoyındarınan taza
şalmaların şığarıp, ayaq kiimderin mazar keregesinen anadayda
qaldıratın da, dirildep - qaltırap tabaldırıqtan attaytın.
Qayır-sadaqa tastaytın ıdısqa tiın-tebenderin tastap turıp, jurt
Mahmud əulieniñ basında qudayğa aqırın ğana tilek aytıp, qulşılıq
etedi. Jaqında ğana turğızılğanımen kieli jer atanıp ülgirgen mazardıñ
ədemi örnek - naqışına mərmərdan qaşalğan torköz keregelerine, qupiyä
jazuları men köz jauın alatın kögildir boyauına añıraya qaradı.
Künəmdi keş dep allasına jalbarınu üşin, jan jarası men tən
azabına tigizer bir şipası bola ma dep, jolşıbay tonalıp, kezdeysoq
qaterge uşırap qalatındarına qaramastan, alıstağı auıldar men
jaqındağı qıstaqtardan zirat etken san halıq osında ağıladı da
jatadı. Orta Aziyäda endi kieli üş orın bar: bireui — qazaq jerinde,
Türkistandağı Ahmet aqınnıñ mazarı, ekinşisi — Samarqanda, Şah-izindağı qasietti qudıq, al üşinşisi — mınau Hiuadağı imamdar Əli
payğambardıñ öz balası dep ataytın Mahmudtıñ mazarı. Şınında ol
teri ileuşiniñ balası edi, Hiuanıñ eski qaqpasınıñ tübinde 1247 jılı
düniege kelgen bolatın.
Qajığa kelgender mazar aldında jatqan ülken tastıñ şuñqır şuñqırına tañğajayıp tañırqay qaraydı, öytkeni olar bunı Mahmud
əulieniñ sausaqtarınıñ izi dep oylaydı. Əulieligin bılay qoyğanda küşi
qanday edi jarıqtıqtıñ desedi. Tastı balşıqtay ileydi eken. Al bərinen
de jurt mazardıñ türli-tüsti jaltırauıq qıştan örgen kümbezindegi,
jasıl tastan qaşağan qulpıtasındağı jəne mərmər keregesindegi neşe
türli oyu-örnek pen sır-boyaularğa, jazu-sızularğa tamsana üñiledi.
Dinbasıları, Türkistandağı qul - aqınnıñ basına eki tüneu nemese Şahi-zindağı qasietti qudıqqa üş ret qulşılıq etu Mekkege qajı bolıp
barıp qaytqanmen barabar dep qanşa ügittese de, el osı jaña əuliege
köbirek keletin bop baradı. Mazardağı jazular basqa kieli orındardağı
siyäqtı qurannıñ süresinen emes, Mahmudtıñ parsı tildegi öz öleñderinen
alınğan sözder ekenin ziratşı halıq bile bermeydi.
Öleñ mənin uğatındar azşılıq, biraq olardıñ eşqaysısı da öz
bilgenin dauıstap sırtqa şığarmaydı. Öytkeni Mahmud aqın
aldiyärlardıñ aqımaqtığı men jebirligin mazaqtaydı, qudayğa til tigizip,
onıñ jerdegi uəzirlerin külki qıladı:
Barğanşa qajı əp - jılan edi qojekeñ,
Aydahar boptı orala salıp sapardan,
dep tərjime etti Münis bir öleñdi Mahambetke.
Aqımaqtıñ sözin tıñdap, otırğanşa bıljırap,
Teñiz keşip, juldız sana odan - dağı qaljırap...
— Kümbezdegi jazudıñ mağınası osınday eken. Mahambet sodan beri
Mahmudtıñ özine de, sözine de qızığatın boldı.
— Ol jendetterdi külkisimen jer qıluşı edi,— deytin Münis.— Közi
tirisinde onı Ğiratta da, Hiuada da talay ret kisendedi ğoy. Şah
jendetterinen qaşıp jürse de, Hiuada onı jığa alatın jan joq edi.
Ündistanda eñ küşti adam atansa, Ğiratta aqındığımen dañqı şıqtı. Özi
köz jumğalı beri ötken ğasırlar onı əulie atandırdı. Şahid - mazardı
24saldırğan da sol. Hiuanıñ irgesindegi japan dalada turğan mazardı
kördiñ ğoy. Eli üşin ölgen erler sonda qoyılğan. Halqınıñ süygen ulı
edi-au, sabaz! Muhammet Rahım padişah bekerden-beker onıñ əruağına
sıyınbasa kerek. «Əulie» aqınğa arnağan mazardı sonıñ buyrığı
boyınşa turğıza bastap edi, Allaquldıñ tusında əreñ bitirdi de.
Qayırşılar da, ziratşılar da, qoja-moldalar da — bəri de riza.
Musılman bayğusqa qulşılıq qılar jer kerek, al imamdar men
qojalarğa alım töler el kerek. Añqau elge — aramza molda degen osı da.
Mahambet pen Münis mazar artındağı aulanıñ tükpirinde bitise ösken
biik şınarlardıñ köleñkesinde jii-jii jolığıp turatın.
Şınardıñ dəl tübinde kök jaquttay jarqırağan salqın sulı qauız
Aulağa da su şaşqan, muntazday taza. Mazardıñ qalıñ qabırğaları
men biik dual köşe şuın munda ötkizbeydi. Otağası Mahambetti iilip
qarsı alatın da, qauızdıñ janındağı aybanğa aparıp, astına köpşik
tösep otırğızatın. Tas töbeden jüzim şoqtarı salbırap turadı. Tıp tınış, salqın jerde məslihattarı jarasıp, əñgime tuınday beredi...
25bar.

Münistiñ keluin tosqan Mahambetke üy iesi ər kez iisi añqığan horezm
qauının əkep tilip, aldına şerbet pen şarap qoyatın. Münis - muraptıñ
Horezm jeri jaylı əñgimesin, Münis - aqınnıñ Hafiz ben Atai jırları
turalı tolğauın, Münis-tarihşınıñ Türkistandağı qazaqtardıñ
mazaratında qanşama batır men filosof jatqandığı turalı hikayasın
Mahambet osı jerde estigen. Aday jigitteriniñ Hiua handarımen uzaq
soğısı jönindegi añız-əñgimelerdi de ol Münisten bilgen...
Müpns pen Mahambet uzaq suhbattasatın. Bul jerge Allaquldıñ
alayaqtarı kelmeydi, kedergi bolar jan joq...
IIIapanıñdı
şañ
basıp,
atıñnıñ
işi
qabısıp
ketipti.
Şapqılağasıñdar - au tegi. Tınıştıq pa, əyteuir?—dep jılı şıraymen
qarsı aldı Münis Mahambet pen Balabekti.
Dariyä jağasınan kelemiz,— dedi Mahambet.
Ou, əlgi tutqın qızdarıñ qayda?..
Mahambet tüsiniñkiremey, Müniske tañdana qaradı.
Han bağındağışı — auğan qızın aytam. Tañerteñ ekeuiñdi aldiyärdıñ
sarayınan şığarıp salğan edim ğoy,— dep küldi Münis. Sonda ğana
Mahambettiñ esine Nurbal tüsti.
— Tüu, kün qanday uzaq edi. Tausılmay qoydı ğoy, tegi!..
— İə, bul kün sağan jeñil bolmadı, dosım. Qoy, sarı uayımğa
salınıp, bosqa nali bermelik. Jüriñder, jır bulağına baralıq,— dedi
Münis dostarı susındağan soñ.
...Balabek attardı Tökege alıp ketti. Mahambet pen Münis bişiler
turatın məhəllağa bet aldı.
— Jañılmasam, qazaqta: «Jebeñ jetpese, semseriñdi silteme» degen
maqal bolsa kerek,— dedi Münis tırs etken tiri jan joq tar köşege
şıqqan soñ, şalmasınıñ uşın arqasına tastap. Keştiñ qızıl arayı
qaytıp, aspanda suıq ızğarlı juldızdar jıltıray bastaptı. Küz kelip
qalğanı ğoy.
Köşede arba sıqırladı. Arbakeş jigit aparıp tastamaq bolıp,
bularğa burılmaqşı edi. Münis keregi joq degendey işarat jasadı.
— Ayta ber, Münis. Söziñdi ayaqtamadıñ ğoy,— dedi Mahambet.
— Enşalla, jebege de, qılışqa da zəru bolar küniñ əli alda.
Sondıqtan öziñdi aşuğa jeñdire bermey, sabır saqta, qaru sayla.
— Aşu aqılğa əmse bağına bermeydi,— dedi Mahambet, Münistiñ qul
satatın bazardağı əlgi bir jönsiz qaqtığıstı meñzep turğanın endi ğana
tüsinip.
— Sonda da aşudan aqıl artıq...
— Biraq şınayı sezim adamğa bağınıştı emes, al könbistikke quldar
ğana üyrengeni—dedi Mahambet.
— Bizdiñ bərimiz de qulmız,— dep basın qamığa şayqadı Münis.—
Bərimizdiñ de ömirimiz — azap. Ananıñ ğana bağı bar!—Münis sonadayda
üstindegi sıldırmaqtarın sıldıratıp, əlde bir ayattı əndete, arqasın
dualğa üykelep turğan qañğıbas dəruişti nusqadı. Sol turğan jerinde
örim - örimi şıqqan eski-qusqı birdeñelerdi jayıp, jatuğa dayındalğan
sıñayı bar.
— Biz ekeumiz jır bulağına, şarap işip, bi köruge ketip baramız, al
mına bayğus sol şañğa aunağan küyi qaladı,— dedi Mahambet.
— Sonda da ol bizden göri baqıttı. Qudaydıñ qudiretine kəmil senedi.
Köñili könşir tınıştıqtı kezbelikten tapqan. Qara bası, qayda baram, ne
isteymin dese de, erik özinde. Al senşi? Sen öz bostandığıña senesiñ be?
Əytpese halqıña bostandıq əpere alamısıñ?.. Bu jalğannan Rudaki de,
hayyam da, Firdousi de ötken, biraq olardıñ eşqaysısı da qolğa qılış
ustamağan... Qılıştıñ atı qılış qoy. Bir qolda bir-aq qılış boladı.
Al aldiyärlar qanşama? Olar mıñ - mıñ sam ğoy, dosım...
— Salıstıram dep meni tım asıra maqtap jiberdiñ, Münis! Men
Rudaki de, Firdousi de emespin, qırdıñ kəduelgi kinaratsız
qarağaşımın. Qarağaş qırdan ketpeydi. Suı joq şölmen, ayausız künmen
taytalasıp öse beredi. Sondıqtan da ol su jağasın jaylaytın aqterektey
nəzik bolmaydı. Ömirim meniñ şayqasta ötedi, ölimimdi de attan tüspey, er
üstinde jürip qarsı alarmın. Sondıqtan söziñdi bosqa şığındamay-aq
qoy...
— İə, men Hiuanı, onıñ bau-baqşaların suğa qandırudı añsağan
murap bolsam, sen basqanı armandağan aqınsın,. Seniñ jırıñ da rauşan
güliniñ jupar iisinen ada. Öleñiñnen qaqtığısqan qılıştıñ şıñılı,
köp tUyaqtıq düsiri estiledi, jusan iisi esedi. Onday öleñ-jır Şığısqa
jat...
— Şığıs ülken ğoy, Münis. Al rauşan padişahılardıñ sarayında
ğana güldeydi. Onı quldar ösirse de, qızığın basqalar köredi. Külli dala,
quldar men batırlardıñ, barşa jolı jusan iisine bölengen. Sayram
üşin, Otırar men Sığanaq üşin bolğan şayqastan keyin jeñilis tapqan
naymandar men qıpşaqtar26 seldirep qalğan. Şıñğıs han tümenderiniñ
sapına qosılıp, böten el, böten jurtqa attanğanda er-toqımdarınıñ
oqpanına rauşan emes, jusan tığıp jol tartqan. Onısı — jat jerde
tuğan dalanıñ jupar iisin umıtpayıq degenderi ğoy.
Jə, aytıstı doğaralıq,— dep Münis onıñ sözin böldi. Ökinişi mol
bolsa, etkendi eske alıp keregi ne. Daudı da qoyalıq, senimsizdikti de
qoyalıq! Kelip qaldıq...
Olar bişi qızdar turatın köşege şıqqan edi. Ər üydiñ
tabaldırığına şam qoyılğan. Sauda qatarı tərizdi bəri de aşıq. Kündiz
bunda şınında da saudagerler otıradı. Qazirdiñ özinde de
keybireulerinde buı burqırap palau basılıp jatır, töselgen şi üsti
Hiuanıñ tətti-dəmdi tağamdarına sıqap tur.
Köşe boyındağı üylerdiñ esikteri aşıq. Işterinen ülde men büldege
oranıp, jastıq şıntaqtağan nemese ayaqtarın astına jasırıp, şoqayıp
otırğan bişi qızdar körinedi. Burış-burışta qonaq kütip qalğığan ənşiküyşiler.
Üyleri qos qabat eken. Odan da, budan da, astınan da, üstinen de ən
estiledi. Əredikte köşe boyımen tüngi küzet ötedi, key jerlerde
qojalarınıñ atın baqqan malaylar körinedi...
Qap-qarañğı, aynalma, tar baspaldaqpen Münis Mahambetti ekinşi
qabattağı nedəuir keñ bölmege ertip şıqtı.
Qabırğa boylay jumarlanğan jastıq qoyılıptı, kilem jabılğan
ensiz taqta tur. Bulardı juqa jibek dambal kigen sulu qarsı aldı.
Janarı jarqırağan, botanıñ közindey balbul janadı.
Münis, keldiñ be əyteuir,— dep badam gülindey ernin səndene sozıp,
jımiıp qoydı, biraq otırğan ornınan turadı.
— Sağan dosımdı ertip keldim, Güljan,— dedi Münis.
— Otırıñdar, jigitter. Güljan, sen şarap quy! — dep buyırdı üy
iesi — sarı qarın bəybişe.
— Assalaumağaleyküm, Hiuanıñ qurmetti saudagerleri!— dep səlem
berdi Münis. köpşikterge kölbey tüsip, şirenip jatqan asıl kiimdi qos
erkekke. Bas jaqtarında şarap quyılğan qumıra tur, burqıratıp huka
tartıp jatır özderi.
— Əy, murap. Sözin bölip jiberdiñ. Kel tezirek, otır, Güljannıñ
ertegin tıñdayıq!—dedi egdeleui.
— Tanısıñdar, mına kisi Mahambet degen qazaq aqını,— deydi Münis.
Saudagerler bastarın əreñ izep jauap qaytardı.
Aqındar jır qumar jandar ğoy, ertegiñdi erteñge deyin qoya tur,
Güljanjan!—dedi de, jasıraq saudager qızdıñ aldına bir uıs kümis
tastadı.
Dañğıranıñ dabıldı üni dürildey jöneldi. Jan-tənimen berile
oynağan dañğıraşı jigit eki közin tars jumıp alıptı. Dutar men çang
tıñqılday bastadı. Dañğıra endi sayabırlap, saz ırğağına qaray qosıla
soğıp tur. Hiua aspanında sızılğan tunıq əuen tamıljıdı.
Güljan ornınan turdı. Ədeyi jurt qızıqsın dep, alla öz qolımen
müsindegendey ədemi eken. Taban astında jatqan tiındardı jalañayağımen
basıp kep, qumıranı aldı da, jas şıbıqtay iilip, Münis pen
Mahambettiñ, ıdıstarın toltırıp qoydı. Sonan soñ ayağına qoñıraulı
saqinaların saldı da, əsem qimılmen burımdarın arqasına tastay berip,
döñgelene jöneldi...
— Uə-ə-h-ha!—dedi jas saudager şıday almay.
Süygenime jolıqqanşa oñaşa
Zuhraday janıp baram alaulap...
Qız dausınıñ tazalığı men ən sazınıñ ğajaptığı Mahambettiñ esin
alğanday, bərin de umıtıp otır.
Qoñıraulardıñ nəzik şıldırı çang dausına ulasadı, çang pen dutar
üni Güljannıñ ənine qosıla şığadı. Mına bölme sol ənniñ tolqınına
kömilgen. Mahambet közin bir nükteden audarmay, melşiip otır.
Qumartasıñ qupiyäğa, üñilesin, dünieniñ sırına,
Bilsem deysiñ, qansam deysiñ qızıq - jumbaq jırına.
Tün uyqıñdı tört bölmeşi sonıñ üşin, jan dosım,
Bastan ğalam sanaspaptı, almaptı ğoy qırına.
Bunı aytqan Münns edi.
— Əy, aqılgöy, auzıñdı jap! Bulbül sayrağanda qarğa qarqıldamas
bolar!— dedi kəri saudager.
— Ras aytasıñ, sıylı kisi. Sondıqtan da auzıñdı aşpa,— dedi Münis
sabırmen.
— Aytıla tüssin öleñ-jır,— dedi Güljan bilep jürip...
Əulie dep atapsıñdar. Artıqtau - au solarıñ,
Ağayındar, quday kuə, durıs emes olarıñ.
Bolmaq tügil böten jurtqa köripkel
Bile almadım özimniñ de qayda barıp qularım...
— Sen de ras aytasıñ, murap,— dep qarqılday küldi jas saudager.—
Bar, jolıñnan qalma. Küşigen qanşa küşense de qıran bola almaydı, top
suñqarğa tazqara ere almaydı.
— Ou, alla, estimisiñ?— dep Münis basın ustadı,—Hauanıñ
saudagerleri hayyamdı jeñdi. Bügin qabirinde bir aunap tüser...
Jeñsek ne, ulı Omardı emes, seni jeñdik,— dep qoyar emes jas
saudager.
Al meniñ aytqanım sonıñ öleñi ğoy... Qu tülki,— dep saudager kilemge
teñge şaştı.— Mine, jeñisiñniñ aqısı. Moyındaymın jeñilgenimdi.
Tüsinikti edi müləyimsi qaluı. Munısı — bərimiz de jumğan
auzımızdı aşpalıq degeni. Öytkeni hayyam men Hafizdıñ öleñderin
bilmeytin adam nadan dep esepteledi de, Hiua bişileriniñ üyine bas suğa
almaydı.
Bunda da Persiyädağı siyäqtı qalağan jannıñ,— meyli saqal-murtı əli
tebindemegen bozbala bolsın,— kimniñ de keluine boladı. Tek qay-
qaysısı bolsa da bir nərseni — munda ən jır patşalıq quratının biluge
tiis. Öziñ öleñ şığarmağan künde basqanıñ öleñ-jırın biluiñ parız.
Munda əyelder pərənjesiz jüredi, taqpaqtar da tarañdıq körmeydi.
Şığıstıñ talay-talay ulı aqındarı men ənşi - bişileriniñ osınday
məhəlləlardan bastalğan...
Poeziyä men əyelder üstemdik quradı bunda.
... Güljan tağı bir bidi qalıqtatıp əketti. Şarap quyğan qumıralar
birinen keyin biri bosap, masayğan saudagerler bişi qızdıñ alaqanı tigen
sayın bir teñgeden tölep otır. Güljan ünsiz döñgelenip, sızıla bilep
jür...
Mahambet qılışın tastap, şekpeniniñ omırauın ağıttı. Köz aldına
birese ör keude, asau minez, nəpsiqumar Fatima hanım, birese burımın
dulığasınıñ astına tüyip ap, sar jazıqta qatar jortqan Maqpal keledi...
Tamıljığan ən men bılqıldağan Güljan da esin alğanday:
Aq suñqar, aspan gülin tutqan suñqar,
uyañdı sayğa salma — neler sum bar!
Ne bolğan, otırsıñ ğoy bılq etpesten
Isqırıp, şaqırsa da aspanda iñkər?..
Mahambet şıday almay, ilip əketti:
Ğaşıqpın, ğaşıqtarğa jalın berem şıraqtan
Şıqqanğa qorıqpastan janım berem pıraqtay...
Güljan da qayta qosıla jöneldi:
Jaralanğan jan-jüregim ot pen suğa malınıp,
Qusa boldım öştim-öldim, bir köruge zarığıp, şıraqtay...
Bulardıñ aytısına Münis endi asığıs aralastı:
Körmey seni ötken künim tün-tünekten qarañğı,
Bittim janıp, boldım ğarip, qızğanam dep qaraqtı-ay!..
Mahambet bayıppen tesilip, Müniske köz jiberdi. Ədettegi
sabırlılığınan saytan da qalmaptı. Öleñge özinin, barşa sezimin,
Güljanğa degen süyispenşiligi men ıntızarlığın qosıp otırğan sıñay
tanıtadı. Al qızdıñ jaltıldağan jalındı janarı eşkimge toqtar emes,
ənge meylinşe eltip, qızınıp alğan. Jan-tənimen berilip, balqıp otır...
Əbden silesi qatqan saudager:
— Ua-a-ah! —- dep eñirep jiberdi, qattı riza ekenin bildire, qızdıñ
ayağın quşpaq bop qarmanıp. Egdeleui qorıldap uyıqtap ketken bolatın,
aşulı Münis onıñ betin jastıqpen jaba saldı. Üy iesi əyel jerde
şaşılıp jatqan teñgelerdi bayqatpay terip ala bastadı. Öz önerlerine
özderi eltigen küyşiler Güljanmen birge ahlap-ühlep, kürsinip otır.
Münis sönip qalğam hukanı sormaq bolıp auzına tarta berdi de, qayta
laqtırıp jiberdi. Temekisi tögilip qaldı.
... Saz tolastadı. Güljan biin ayaqtay bere jerdegi soñğı teñgelerdi
terip aldı da, üy iesi əyelge tastadı. Özi burınğı ornına barıp otırdı.
Jasaurağan, jabırqaulı janarın aqındarğa qamığa qadap tınıp qaldı.
Mahambet dereu iığınan şekpenin şeşip, qızdıñ ayaq astına aparıp
tösedi. Münis tırsiğan bir dorba teñge tastadı aldına. Güljan
külimsirep qoydı da, jerdegi şekpeni alıp, Mahambettiñ iığına japtı.
Teñge salğan dorbanı Münistiñ özine qayırıp berdi.
— Hiuanıñ saudagerleri qolda ğoy...— dep sañqılday küldi Güljan.—
Aqındar bizge bauır boladı. Qazınañdı igi isterge saqtağın. Münis,—
qız endi Mahambetke burıldı,— al sizdiñ şekpeniñiz, jigitim, mağan şaq
kele qoymas...
Münis ündemedi, sosın dorbanı julıp aldı da, terezeden sırtqa atıp
jiberdi. Üy iesi əyel şar ete tüsti, küyşiler dalağa qaray jügirdi.
Baspaldaq üsti opır-topır bolıp, əldekimniñ ayqayı estildi. Sonşa
bolmadı — muzıkantta qayta oralıp, soñdarınan mirşabtar qua kirdi.
— Aldiyärdıñ atımen! Orındarıñnan qozğalmañdar Biz padişahınıñ
qaşqın quldarın izdep jürmiz...— dep mirşabtar bulardı bastan-ayaq
qarap ötti de, kelesi bölmege auıstı. Küyşiler tağı da esikke qaray
umtılıp edi, endi aldarınan Jantas kese köldeneñ kep qaldı.
— Tosa-tosa atıñnıñ beli taldı, Mahambet,—dedi ol ospaqtap jatpay,
tike ketip.
— Jüre ber, dosım. Men tañ atqanşa osında bolam,- dedi Münis.
— Bizdi umıtpañız,— dep Güljan da qol bulğadı.
— Balabek ayttı: qalada toruıl bar deydi. Bir urılardı ustamaq
körinedi,— dep tüsindirdi Jantas.— Al erteñ seni Amudariyänıñ
jağasındağı qamıs işinde Süyinqara kütedi...
Jantastıñ qabağı qatu, əlde nege aşulı. Mahambet onıñ aldında özin
künəkar sezinip, qısılıp qaldı.
— Bosqa əure bolğansıñ ğoy, Jantas.
Jigitterge oyın-sauıq emes, qimıl kerek, Mahambet! Aqın ündemedi.
Jantastıñ sözi jön-aq.
... Atın Tökege tastadı da, esikti julqi aştı. Auğan qızı
tañerteñgidey basına pərənji jamılğan qalpı, şırağdan tübinde otır
eken. Sol betin aşpağan küyi tamaq əkep berdi.
Pərənjisin julıp alıp edi, şoşığanınan şorşıp tüsip, burışqa
barıp tığıldı.
— Ağat kettim bilem, ayıbıñ menen, ğafu et, Nurbal,— dep şekpenin
bılay tastadı da, aulağa şığıp, biraz jürdi. Sosın qaytıp kelip,
Nurbaldı törgi bölmege kirgizdi de, özi kiiz üyde otırıp qaldı.
Tüni boyı kirpik ilgen joq. Birese bazardağı kəri ananıñ joqtauı esine
tüsedi, birese köz aldına Güljan men Nurbal keledi... Tañ qılañ bergen
kezde ğana közi ilinip ketken eken, əldekimniñ jumsaq alaqanınan oyanıp
ketti. Közin aşsa, aldında Nurbal otır eken. San-sapalaq oqiğağa tolı,
uşığı joqtay tausılmay qoyğan beymaza, uzaqtı künnen keyingi bul
ekeuiniñ birigip ötkergen alğaşqı tüni osılay təmamdaldı.
***
... Mahambet eki qolın şalqalay jazıp jiberip, tüsinde əldenege
külimsirep, şalıqtağan jas baladay jımiıp jatqan Nurbalğa qızığa
qarap köp otırdı...
Sosın qolın Nurbaldıñ basınıñ astınan eptep suırıp aldı da,
aqırın ornınan turıp, qız üstine şapan japtı. Kenet oğan Nurbaldıñ
ornında Maqpal jatqanday körinip ketti. Beyne öz qara şañırağınan
şıqqan tütinniñ iisi murnın jarıp, atın atap şaqırğan süykimdi tanıs
dauıs qulağına kelgendey boldı.
— Jigitterge oyın - sauıq emes, qimıl kerek!
Jantas osılay dedi - au. Ol esikti qımtay jauıp, aulağa şıqtı. Əli
erte eken, tañğı salqın dene titirkendiredi. Aqjal at Mahambetti körip
oqıranıp qoydı. Töke əli turmağan siyäqtı, aulada körinbeydi. Mahambet
keregede iluli turğan könekpen qudıqtan su alıp, atqa apardı.
— Suğaruğa əli erte, jem jey tursın!— dedi sıbısın sezdirmey şığa
kelgen Töke ayaq astınan.— Jigitter turğalı qaşan. Bəri de qannenqapersiz qarın sipap jata beruden jalıqsa kerek, uyqıdan jarılar
boldıq, desedi.
Aqın jasırın jolmen körşi üydegi dostarına bardı.
...Beluarlarına deyin jalañaştanğan jigitter suıq suğa juınıp
bolıp, qoldarına qalqan, qılış aldı. Qatarlasa tura qalısıp,
jattığuğa kirisip te ketti.
Sırttan qarağan kisige bul aulada nağız şayqas bastalğanday köriner
edi. Jalañ qılış ustağan jigitterdiñ birin-biri ayausız soğatını sonday
— qalqandarı jañğırığıp, almas jüzdi semserler jarq-jurq ot şaşadı.
Birese anası, birese mınası «duşpan» tegeurinine şıdamay, şeginşektep
barıp, qaytadan qapısın tauıp, alğa qaray atıladı.
Jigitterdiñ bireui qolına uzın sırğauıl aldı. Uşındağı şeñberge
kön terini kerip tastağan eken. Jigit qırıq adım uzap barıp toqtadı da,
sırğauıldı joğarı köterip, arı-beri kölbeñdete bastadı. Sadaqşılar da
mergen eken. Qarauılğa qap jebe qadaldı.
Sodan keyin küres bastaldı. Betpe-bet sap tüzegen jigitter Balabek
belgi berisimen alısa ketti.
Birine-biri jay oğınday jıldam qimılmen tap-tap berigi, es jiğızbay
jer qaptırıp jatır. Key-keyde qarsılası aldamşı qimılmen jalt
berip ketip, umtılğannıñ özin omaqastıradı.
Noyan özgelerden oqşau tur. Butında kümis zermen örnektep, qulın
terisinen tikken jarğaq şalbarı bar. Mahambet biledi, bul Jantastıñ
jiın-toyğa, jorıqqa şığardağı bir kier düniesi. Jaysaq jigit bul kiimdi
Jəñgir hannıñ Jasqustağı qamalında ötkiziletin saltanattı şeruler men
bəygege kiip şığuşı edi. Endi mine keşe ğana tutqınnan bosatılğan
Noyanğa bası bütin bergen siyäqtı. Ekeui dostasıp ülgergen - au, tegi, qazir
de juptarın jazbay, qatar tur.
— Əy, sen neğıp tursıñ? Qampayğan qarnıña məzbisiñ?! Qoy onıñdı,
Noyan şıraq, kel beri. Körset mağan qolıñnan ne keletinin!—dedi Balabek
köñildi dauıspen.
Jurt nazarı jaña jigitke audı. Keşe bazardan əkelgende ol arıq ta
əlsiz köringen edi. Al endi uyqısın qandırıp, tınığıp alğannan keyin
mülde basqaşa körinedi. Boyı biiktep, tulğası somdanıp, bulşıq etteri
qatayıp ketken tərizdi.
— Kel endi!— dep Balabek alaqanın ısqılay tüsti. Eki iığına eki kisi
mingendey, ülken - aq.
Jası ülken eken dep seskenbe, qos jauırının qatar tigizip jerge.
Ökpelemeydi. Küş atasın tanımas degen...
Noyan ün şığarmastan eki qolın arbayta jayıp jiberip, basın
tuqırtıp ap, Balabekke jaqınday berdi. Qarsılasına qadala qarap,
közimen işip-jep baradı. Şirığıp turğan Balabek oğan ayaq astınan
atılğanımen şıntağınan ustay almay qaldı. Jalt berip sıtılıp ketken
Noyan ə degenşe tu sırtına şıqtı da, Balabekti belinen köterip alıp, es
jiğızbastan laqtırıp jiberdi.
Abıroy bolğanda, Balabek jerge jauırınımen tüspedi. Jığılğan
küyinde basıp qalmaq bop umtılğan Noyannan əreñ - əreñ bosanıp,
ornınan turdı. Eki közi qıp-qızıl bop şatınap, qabağı qatulana tüyilip
qaptı. Eki iininen dem alıp, Noyannıñ ər qimılın bağıp tur. Al anau
bolsa Balabekke beyne bir ayumen qoyan-qoltıq alısuğa şıqqan añşıday
bop jaqındap keledi. Ekeui de jora - joldastarınıñ qaljıñdasıp, dem
bergen dauıstarın estir emes...
Mınau oyınğa Mahambet te qızığa qarap tur. Birese anau, birese
mınau jığatın siyäqtı köringenimen şıntuayttap kelgende birine-biri
alğızar emes. Olardı aynala qorşap alğan jigitter gu-gu etedi:
— Öy, sağan ne köringen, Balabek?! Jerge qaratpa bizdi!
— Noyan, taysalma!
Kürestiñ qızığına tüsken jurt esik aldında küzette turğan jigittiñ
qaqpanı aşqanın da, qasında onşaqtı saranı bar, özi qula qasqa ayğırğa
mingen Qayıpğali sultannıñ aulağa kirgenin de bayqağan joq.
— Ua, küş molaysın, jigitter!
Bəri de sultanğa burıldı. Biraq eşkim ün qatpadı. — Səlem berudi
umıtqannan saumısıñdar özderiñ?— dedi Qayıpğali.
— Nietiñ tüzik bosa, attan tüs, mırza, terlet,— dedi Jantas.
— Bayqaymın, kisi sıylau degendi mülde qoyğansıñdar au... Tuğan eldi
köre almay, əbden torığıp, jadap-jüdegen ekensiñder, tüge. E-e, jat jer
jaylı bolğan ba! Jat elde sultan bolğanşa öz eliñde ultan bolğanıñ
artıq degen ğoy.
Qayıpğali ırsıldap atınan tüsip, şılbırın jasauıl jigitke ustata
berdi de, Mahambetke qol usındı. — Keşe Allaquldıñ sarayında söziñ
nığızıraq siyäqtı edi ğoy,— dedi aqın onıñ səlemin alıp jatıp — Seni
munda sultan emes, han dep ataytın körinedi. Hannıñ tağdır təlkegine
nazalanğanı jaramas.
— Ol əueli Jayıqta qırılğan bozdaqtardıñ qanı men jetim-jesirdiñ
tağdırı üşin jauap bersin,— dedi Jantas şıdamay.— Qalıñ eldi ataman
Donskovtıñ aldına qoyday aydap aparıp, qırğınğa uşırattı da, özi
tayıp turdı. Endi kep Allaquldıñ tabanın jalap jürgeni mınau...
— Əy, jigit, osı sen Jəñgirde jüzbası bolıp, qalın, eldi qan
qaqsatqanıñdı umıtqanbısıñ? Jurtımdı qutqarıp, Sarı arqanıñ keñ
jazirasına ötkizbek bolğanım üşin kinəlay almaysıñ. Bu zamanda küştiñ
betin küş qayırmaq. Ataman Donskov bu jolı qapımdı tauıp, aldap
soğıp, jer qaptırıp masqaralap ketkenin betime salıq ete berme, tarta
söyle qırşañqı tiliñdi!— dep Qayıpğali jası ülkendigin sezdirip,
sızdana söylep tur Qolındağı kümistegen qamşısınıñ sabımen saqtiyän
bılğarıdan tigilgen saptama etiginiñ qonışındağı şañdı qağıp,
iığındağı altınmen zerlegen kögildir şekpenin tüzep qoydı. —
Senderdiñ birbetkey örkökirektikterin, bolmağanda bügin Hiuada qañğırıp
jürmes edik. Allaquldıñ aldına qara bastıñ qamın oylap kelgenim joq.
Jibi joq ineden bez degen. Qolda qaru, soñda sarbaz bolmasa, bizden ne
payda. Batıl bolsa da batır bola almas buzaqılar düniede tolıp jatır.
Odan da is jayın oylastıralıq. Ülken jorıqta albırttıq pen
qızbalıqtan keler payda şamalı... Men sağan keldim, Mahambet! Sözim
bar...
— Jigitter, dastarqan qamdañdar,— dedi de Mahambet sultanmen birge
üyge kirdi. Taza sıpırılğan jer edende kerege jağalay üsterine jırtıq
kiiz jabılğan ağaş səkiler tur. Bas jaqtarında könetoz şapandar, kireuke
- sauıt, dulığa, er-toqım körinedi. Qanşa jigit jatatının er-turman
sanına qarap biluge bolatın.
— Ibraybektiñ «sarayı» ğoy,— dedi Mahambet, sultannıñ ünsiz
surağına jauap qatıp.— Baybaqtı ruınan, Sırım batırdıñ jasağında
bolğan, Hiuağa da batırmen birge kelgen.
Mahambettiñ esine endi tüsti. Sırım batır kezinde Qayıpğalidiñ əkesi
Esim handı öz qolımen öltirgen, al Qaratay sultannıñ jansızdarı
Sırımdı osında, Hiuada u berip qurtqan edi ğoy. Al Qaratay bolsa
Qayıpğalidiñ ağası...
— İə, opasızdar Sırımnıñ tübine osı jerde jetti. Ol da
Baybaqtıdan edi ğoy. Sonımen, Ibıraybek iesiz qaldırmağan eken ğoy
batırdıñ isin. O, erkeniñ essin, kösegeñ kögergir azamat. Nar jolında jük
qalmas degen osı-ay! Apır-au, ru arasındağı tartısta qanşama arısımız
qurban bolmadı... Sırımnıñ əkemdi öltirgeni ras, biraq ol qalıñ qazaqqa
qanday qadirli bolsa, mağan da sonday. Jə, özim de endi birge tuğan
bauırım Jəñgirge qılış köterip qarsı şıqqanım joq pa...— dep sultan
Mahambettiñ oyın sezip qoyğanday aqtala söyledi. — Esiñde me, ekeumizdiñ
Petrborda bolğanımız? Sonda patşağa qarsı semser siltegen orıs
ofitserleri de qaradan şıqqandar emes edi ğoy... Aytsa da, Ibıraybek
nemen küneltedi eken?— sultan kenet əñgime törkinin basqağa audarıp
jiberdi.
— Alaqanday jeri, onşaqtı tüyesi bar,— dedi Mahambet.— Küni
büginge deyin Sırımnıñ süyegin izdeydi eken. Türkistandağı ulı
mazaratqa aparıp qoymaq körinedi.
— Enşalla, öziñ jar bola kör jalğızğa, kömek berer adam
tabılatınına senimim kəmil. Sırım süyegi qazaq üşin qasietti təbəriktey
ğoy. Ardaqtı Əbilqayırdı da osında, Hiuada ulap öltirgen bolatın...—
dedi Qayıpğali.
-— İə, han əuleti az bolmağanı haq.
— Ras aytasıñ, Mahambet. Han bolu ekiniñ biriniñ qolınan kele
bermeydi. Bası bilikke jetse, köp jurttıñ közin şel qaptap, keşegi künin
umıta bastaydı. El basqaru estiyär erdiñ ğana qolınan kelmek. Meniñ
Jəñgirge qarsı şığıp otırğanım da sodan. Halqıma degen senimimniñ
qanşalıq pək ekenine, halıq jarası meniñ janıma qanday batatınına bir
allanıñ özi kuə. Armanım — Jəñgirdi esik aldındağı qulaq kesti qulım
etip, qazaqtıñ barşa ruınıñ basın biriktiru, söytip öziñdey aqın
azamattardıñ qanatın qomdap...
— Edilden Altayğa deyingi ien dalada aqın atınıñ ayağına tusau
salğan kün bar ma edi, təyiri,— dep Mahambet sultannıñ sözin bölip
jiberdi.
Bölmege jigitter kirdi. Ekeui işine şüpildetip qımıran quyğan dəu
tegeneni köterip əkep qoydı. Töke men Ibıraybek te kelip otırdı.
— Assalaumağaleyküm, Ibıray ata! — dep Mahambet ornınan turıp
səlem berdi,—Qaydan jürsiz? Tanısıp qoyıñız: mına jigit Esim hannıñ
balası Qayıpğali sultan boladı.
— Körip otırmın. Osı üydiñ tabaldırığın attağan eken, endi qonaq
bolsın,— dedi şal sabır saqtap. Sultan Mahambetke qarap qoydı.
— Ayta ber,— dedi aqın,— dostarımnan jasırar sırım joq.
— Küyeu balam, Allaqul padişah, mağan bir jarım mıñ jalan,
qılış əsker berdi. Kelisseñder, senderdiñ ərqaysıñdı jeke-jeke sardar
etemin solarğa.
— Sonda meni de sardar qılmaqpısıñ, sultan?—dedi Ibıraybek
səkige jayğasıp otırıp jatıp.
Noyan qolına uzın saptı, jumır bas ojaudı alıp, qımrandı
aralastırıp sapıruğa kiristi. Ağaş ayaqtar əkelindi. Noyan şüpildetip
toltıra-toltıra quydı.
— Al endi Allaqulğa nökerleri üşin ne bermek boldıñ? Küyeu
balanıñ qayın ata retindegi sıy - sıypatı ma əlde? — dedi Ibıraybek
tamağın kenep.
— Qızımnıñ estiyärlığı keybir esirik erkekten artın tüskenine
quanbasam renjimeymin. Hiuanıñ hanımen köñil qossa, hanım atanayın
dep emes, Jəñgirge qarsı küreste tuğan elge tigizgen paydam bolsın, dep
bardı.— Sultan ornınan turdı da, esikke bettedi. Dastarqan şetinde
turğan şaranı aqtarıp kete jazdadı.— Uay, jigitter, jetti emes pe osı
sandalğandarın, da?! Qılışqa jüginer kün tuğan joq pa əldeqaşan!
Kökirek kere bergen sağan jaraspaydı, Mahambet. Kimge kerek onday
jalğan namıs?! Bar, Allaquldıñ aldına, igin basıñdı, bergin antıñdı,
aynımaymın de, sonda Bökey ordasına, Jəñgirge qarsı jorığımızdı
bastaymız. Aytpağım osı edi...
Sultan şığıp ketti. Eşkim ün qatpadı, jım-jırt tınıştıq.
Qayıpğalidiñ atına minip, qasına ergen nökerlerimen birge auladan
attanıp ketken dıbısı anıq estildi.
Mahambette ün joq. Noyan aynalasına suraulı pişinmen jaltaq-jaltaq
qaraydı. Ol sultandı bilmeytin, biraq Hiua hanınıñ mınau
Qayıpğalidiñ qasına türikpen nökerlerin qosıp bergeninen seziktenip
otır. Al ekinşi jağınan, jañağı sultan da, mınau öz dostarı siyäqtı
halıq qamın əñgime etip, Jəñgir hanmen soğıs jəyin qozğadı...
Ünsizdikti aqırında Mahambet buzdı:
— Qaytemiz, dostar, mümkin, şınında da uaqıt jetken şığar. Bərin,
de bossıñdar. Adal qızmetteriñe mıñ da bir rahmet. Qosılıñdar
Qaybalağa. Al men onıñ soñınan ere almaymın. Allaquldıñ aldına
basımdı iip bara alman. Tutqınına tüsken analar men apa qarındastardıñ azalı üni qulağımnan ketpek emes.
— Sırımnıñ soñınan ergen jas kezimizde albırttıq attı qızbalıq
bizdi talay ret orğa jığa jazdağan edi,— dedi Ibıray kəriyä kürsinip
qoyıp.— Asıqpağan abzal. Allaquldan jiırma mıñ nöker alsa da,
Qayıpğali bul aradan sendersiz qiyä baspaydı. Qasına sender ermeseñder,
onı Kişi jüzdiñ bir ruı da, bir atası da qoldamaydı. Halıq öz ümitin
İsatay siyäqtı, öziñ siyäqtı batırlarğa artadı, Mahambet aqın... Bu
zamanda el senimine ie bolu qiınnıñ qiını, al odan ayırılıp qalu
tipten oñay... Hiuanıñ qazaqtarı men Tobı tuqımı munda qanşa
bolsañdar da senderden eşteñe ayamaydı. Bizdegi bardıñ əmbesi özderiñdiki.
Asıqpañdar, bola turıñdar əli de. Jay-japsardı jaqsılap oylastırıp,
aqıl tarazısına sap köriñder de, kelgen kesikten qaytpas bolıñdar.
Qanşama qandı şayqastı Sırımmen qatar jürip ötkizip edim, endi men de
qartaydım, jigitter. Jaujürek sultan Qarataydı da öz közimizben
körgenbiz, zulımdığında şek joq edi-au, şirkinniñ! Sonıñ jansızdarı
ğoy Sırımdı u berip öltirgen. Saq bolıñdar,— Ibıraybek biraz ünsiz
otırıp qaldı.— Endi bizde ne qaldı deysiñder, tur mınau, turpat mınau.
Asarımızdı asap, jasarımızdı jasap degendey, endi qoldan aqıl aytu
ğana keledi. Al ol aqıldan keler payda bar ma, joq pa, ol jağı...
— Sizge ökpemiz joq, Ibıray ata, rahmet. Bundağı el - jurttıñ dəmtuzına da rizamız. Tek bügingi məseleni jigitterdiñ özderi şeşsin,— dedi
Mahambet.
— Şeşetin nesi bar?! Əlde sen bizden bölek ketpekpisiñ, Mahambet?
Jetegimiz bireu ğoy,— dep qabaq tüydi Jantas.— Sınap kerelik sultandı,
adaylardan, qudayı Süyinqara ne aytar eken onıñ sözin de tıñdayıq,
sonan soñ kelermiz bir şeşimge! Tek İsataydıñ habarın tosu kerek...
Əkeliñder ıdıstarıñdı. Munday şubattı han sarayınan da işe
almaysıñdar. Ibıray atanıñ özi aşıtqan... Uəy, Balabek, sağan ne bolğan
- ey? Muñayıp qapsıñ ğoy, sultan sözi say süyegiñdi sırqıratqan - au, tegi?
Jügir soñınan. Külli əskeri türikpenderden eken ğoy, ket əri dey qoymas.
— Öz ruındağı auıldardıñ qanşa jigiti Jəñgirge qızmet qılıp jür?
— dep zeki suradı Mahambet.— Əlde sen bizdiñ qoñırattar jaylı
əñgimemizdi umıttıq ba?
— Əy, solar da türikpen be? Qaydağı bir jaldamalı sumdar ğoy,— dep
Balabek küñk ete tüsti de, ornınan turdı.— Qoy, men attanayın.
— Zelilige baramısıñ? — dep eleñ etti Jantas.
— Alla buyırtsa, bügin Zelilimen körisetin şığarmın,— dedi Balabek.
— Jolıñ bolsın. Bayqa, saq bol, qalay-qalay emes, qasıña eki jigit
ertip al. Esiñde bolsın: kün tusa, Zelilini senimen birge bərimiz de
qorğaymız! — dep şığarıp saldı onı Mahambet.
Kün qaqtı erdiñ astında
Köp jügiretin kölik bar.
Kön sadaqtıñ işinde
Köbe buzar jebe bar.
Qarayğannıñ, jigitter,
Bərin kisi demeñiz,
Küpe-kündiz tayrañdap
Tüzge şıqpas erler bar...
Öleñ joldarı öz-özinen tuıp jatqanday. Jas şağında, Jasqustıñ
jasıl şalğınında Fatimanı jasırın tosqan kezdegidey nemese janına
köp ündey qoymaytın, tal şıbıqtay nəzik, biraq er jürekti Maqpalın
ertip alıp, Narınqumdı jaralı jolbarıstay januşıra jortqan
dabıldı künderdegidey. Söz nöseri quyılıp kep, jır jolında qatarlasa
sap tüzep, qalıqtap jöneydi. Ol kezde öleñiniñ ər sözinde, ər jolında
buırqanğan küş jatuşı edi. Endi jabırqaulı sağınış sazı, muñdı
sarın molayayın degen be, qalay. Mahambet bul tañda öz öleñderin
dauıstap aytpaytın bolğan. Biraq dəl bügin jır əuezinen qanşa tırıssa
da qutıla almay-aq keledi.
Nurbal sözi kökeyinen keter emes.
«Öziñe adal da taza küyimde qalsın deseñ, sen meni öltirip ketesiñ...
Onday ölim qasietti ğoy!.. Ündistannıñ radjpurları men bizdiñ eldiñ
erkekteri bastarın ölimge baylap, jağadan alğan jauğa qarsı aqtıq
ayqasqa attanar aldında öz əyelderin duşpan qolına tüspesin dep mert
qıladı...»
Al eger dəl qazir jasaqtı jiıp jiberip, Allaquldıñ sarayına lap
qoysa, tutqınğa tüsken dala qızdarın bosatsa, söytip narkeskenniñ almas
jüzin hannıñ qara qanına boyasa qayter edi? Küpti bolıp küte bergenşe at
üstinde alısıp ölgen artıq qoy!
... Onıñ Nurbalmen tanısıp, bazardağı adam saudasın öz közimen
körgenine bir ayday boldı, azalı ananıñ joqtau aytqan ayanıştı üni
qulağınan əli de keter emes. Qorqınıştan öñ-tüssiz qalşıldap turğan
qızdar da köz aldına qayta aynalıp kele beredi. Endi birde Orınbordı
oylaydı, general-gubernator Essenniñ astanasında qazaq balaların
satadı degen ofitser Şustikovtiñ sözin esine aladı. Aytpaqşı, Essen
emes, Suhetlen eken-au, Essenniñ ornına Suhetlen keldi ğoy. Endi jurt
Suhetlenniñ ornına Gekke degen keledi əytpese Perovskiy keledi desip
jür... İsatay da öz hatında solay depti, Süyinqara da osını aytqan.
Onımen Mahambet türikpen jigitteri özderiniñ aqını Zelilini zındannıñ
küzetşilerine u qosılğan şerbet pen qımıran berip qatırıp tastap
bosatqan tüni kezdesken bolatın.
Jigitter Zelilimen birge qala köşelerin azan-qazan qılıp, ısqırıp qışqırıp, şapqılap etti. Qala qaqpasın küzetken jasauıldardıñ
moynına şalma tastap, taqımğa sap, tastaq jermen süyretip apardı da,
özderi qum işine kirip joq boldı. Olar Allaquldıñ Qayıpğali sultanğa
satqan jüzdikterinen şıqqan türikpender edi...
Zelilini jalğız özi bosatpaq bolğan Balabektiñ əreketinen eşteñe
şıqpadı. Bar aylası qurığanday edi. Zından küzetşileri tez auısıp
ketedi. Paranı bireulerine beredi, berip ülgirmey, küzetke ekinşileri
keledi. Zeliliniñ qaşıp ketkenim Balabek tek kelesi küni ğana, qaşqındı
izdegen han mirşabtarı qalanı astan-kesten etip tintu jürgizgende ğana
bildi. Zelilini bosatqan tüni Mahambetke ilesken Balabek pen Jantas
Süyinqarağa barıp jolıqqan bolatın.
... Dembelşe boylı, emen ağaştıñ juan tamırlarınan şauıp
jasağanday şombal deneli, süzegen buqaday alara qarağan bir adam Ibray
aqsaqaldıñ aulasına tosınnan keştetip kirdi. Kirdi de, eş janğa səlem
bermesten, jan-jağına burılıp qaramastan, Mahambetke tura tarttı.
— Ötemistiñ ulı Mahambet degen senbisiñ?
— Öziñ kimsiñ?
— Onda şaruañ bolmasın! Atıñ qayda? Jür. Süyinqara tosıp otır.
— Qayda?
— Onda şaruañ bolmasın. Er soñımnan.
Astındağı atı da özi siyäqtı juan ayaq şombal eken, iesi əlginiñ eki
büyirin taqımımen nığız qısıp, mıqtı otır. Jolauşınıñ astıñğı erni
jırıq eken, jorıq kezinde tüsken jaraqat bolu kerek, bırtiğan juan
sausaqtarı da ne körmegen — kön bolıp, jarılıp - jarılıp ketipti. Ol
atınıñ basın ünsiz burdı da, ayañday berdi.
— Qarağım, qay balasıñ, eñ bolmasa esimiñdi ayta ketseñşi? — dep edi
Ibıray kəriyä, biraq anau ün qatpadı.
— Əy, öziñ bir ögiz siyäqtı neme ekensiñ? —- dep ayğayladı soñınan
Noyan. Alayda anau estimegendey bop kete bardı. Köşege şıqtı da, qaqpağa
bet tüzedi. Mahambet te asığıs atına mindi.
— Birge barıñdar,— dedi Ibıraybek jigitterge.— Mına «maqaudıñ»
qayda apararın kim biledi. Qas qarayıp keledi...
Jigitter attarına qonıp, Mahambetke erdi. Bunı körgen jolauşı
tizginin tarttı:
— Qayda barasıñdar, tüge? Ekeuden artıq ertpeymin,— dep belindegi
jalpayğan qayqı pışağın tüzep qoydı.
— Jə, qaytıñdar, körip tursıñdar ğoy aşuın,— dep Mahambet küldi
de qasına Jantas pen Balabekti ğana alıp qaldı.
Qaladan jeti şaqırımnan uzap, əldekimderdiñ maqta egistigi men bau-
baqşasın aralağan sürleumen biraz şiırlağan soñ ol bulardı qalın,
qopağa əkep kirgizdi. Tas qarañğıda sipalağanday bolıp biraz jürdi de,
aynalasın nu jınıs qorşağan şoşalanıñ aldında mazday janğan oşaq
basınan bir-aq şığardı.
— Tüsiñder attarıñnan. Keldik...
Şoşaladan uzın boylı bireu şıqtı, qarañğıda nağız qara dəu
tərizdi. Jantastıñ atı osqırınıp jalt berdi. Tayaudan, toğay işinen,
jılqı kisinedi. Qarañğılıq quşağınan tağı da birneşe sarbaz şığa
keldi.
Dəu ot basına jaqındadı. «Maqau» atınan jas baladay jeñil
qimılmen qarğıp tüsip, əldeqaydan jolbarıs terisin alıp keldi de, dəudiñ
ayaq astına tastadı. Anau böstekke otırdı.
— İə, kim bolasıñdar, jön ayta otırıñdar? — dedi ol.
— Meni şaqırtqan kim, aldımen sonıñ jönin bilgim keledi?
— Kezdeskisi kelgendi şaqırtatın ədetim bolğanmen, kim köringenmen
quşaqtasıp köriser ədetim joq. Aldıñda turğan adaylardıñ qudayı
Süyinqaranıñ özi! Ruımdı Arıstan deydi.
Belgili tuğan er edim,
Belime sadaq asınğan,
Birindep jaudı qaşırğan
Men keleli qara bultpın,
Kele jaumay aşılman.
Nayzağay menen jasılmın.
Jurt aytadı, osı öleñdi mağan arnap Berişten şıqqan Mahambet aqın
şığardı, deydi...
— Sol Mahambet — men!—dedi aqın.— Qanşa tuzaq qursa da
Jəñgirdiñ qolına tüspey zar qılğan da men. Al Jəñgirdiñ ağası Ayşuaq
han meniñ əkem Ötemistiñ qas duşpanı bolatın...
Süyinqara ornınan turdı.
— Jigitter - au bizge Beriştiñ suñqarı qonaqqa kelip otır ğoy, sıy sıypat qayda?!—dep Mahambet pen onıñ joldastarın kezek-kezek
quşaqtap şıqtı.— Otırıñdar, ağayın!
«Maqau» buta arasınan jaralı kiikti alıp keldi. Süyinqara arbayğan
ülken alaqandarın jayıp, qonaq qurmetine şalınatın soyısqa bata
qıldı. Sodan soq «Maqau» januardı anaday jerge süyrep aparıp, jıqtı
da, jerge tizesimen basıp otırıp, qayqiğan jalpaq pışağımen tamağın
orıp jiberdi. Jıltıray aqqan jılı qan otqa barıp quyıldı. Eki jigit
qazandıqtı köterip, etti jilikteuge kiristi...
— İə, Mahambet, mağan ne şaruamen keldiñ?—dedi Süyinqara nazarın
asılıp qalğan qazannan audarıp əketip.
— El auzına ilikken ədildigiñ men küştiligiñe jügineyin dep keldim,
oğan qosa İsatay batırdıñ dos nietti səlemin jetkizsem dep edim,— dedi
Mahambet.
— Öziñmen jəne İsataymen dos bolu men üşin ülken abıroy,— dedi
Süyinqara.— Ata dəstüri ğoy, aldımen asqa otıralıq...
Aqırın ğana jılqı oqırandı. Köp uzamay oşaq basına salt atqa
mingen jas jigit kelip, qolındağı qımız quyğan torsığın «Maqauğa»
ustata berdi.
— Əy, Ersarı, neğıp tursıñ sileyip? Qımız qUyatın ıdıs əkel! — dep
dauıstadı Süyinqara, şoşalanıñ janında turğan adamğa. Mahambet te,
Jantas pen Balabek te əlgini osı sətke deyin bayqamaptı.
— Öy, senderge ne bolğan, tüge, kelisip qoyğanday?!— dep Süyinqara
«Maqau» jaqqa burıldı.— Ey, Nuralı, men sağan aytıp turmın. Ersarı,
sen de tıñda. Mahambetpen birge tuğan elge qaytpaq bolıp, jolın tosuşı
ediñder, endi ortalarıña kelgende ündemeuleriñe jol bolsın? Mineki,
Mahambetteriñ — Berişten şıqqan suñqarıñ! Qolına su quyıñdar.
Aldına bas tartıñdar. Al sen, Mahambet, bizdiñ sözimizdi tıñdama Eralı,
Nuralı bərimiz qurdaspız, sodan da qattıraq ketisip jatqanımız ğoy.
Nuralınıñ türi anau, ne deseñ de bar aytarı: «Onda şaruañ bolmasın»,—
deydi de bedireyip tura beredi,— dep Süyinqara tağı da qurdasına tigize
söyledi.— Sol ündemestigi üşin onı biz Bökeyhan dep aytpaymız.
Bökeyhan Nuralıday ündemes boptı ğoy. Ol da bizdiñ Nuralı qusap
qisını kelse de, kelmese de: «Onda şaruañ bolmasın»,— dep turıp
alatın körinedi. Al men bolğam, Bökeyge Nuralıdan göri öz nemeresi
Qaybala sultan köbirek uqsaydı dep oylaymın da otıramın. Ötirik pe? —
dep Süyinqara əñgime jelisin kürt özgertip, Mahambetke tiktey qaradı.—
Sağan kelgende Qaybala sultan dos peyil körsetedi, Mahambet, al Aday
balaların Allaqulğa qospaq bop jantalasadı. Sonımen qatar ol Atırau
boyındağı patşa qamaldarına bekingen adamdarmen de astırtın
baylanıs jasap turadı. Eger Jəñgirdiñ tağın tartıp aluğa
kömektesseñder, İsatay men Mahambetti öz qolımmen ustap beremin degen
uədesi bar qazaq-orıs atamandarına...
Mahambet ləm demesten qolındağı şaranı töbesine bir - aq töñkerdi.
— Əy, Ersarı, Mahambetke körseter sıyların, qayda?..— dep
dauıstadı Süyinqara.
— Əkeñder, jigitter, Qaybalanıñ tabaq jalağış qulın! — degen
Ersarınıñ barıldağan juan dausı estildi nu arasınan. Egde sarbaz ot
basına eki qolı baylaulı, üstinde beşpeti bar bir adamdı alıp keldi.
Tutqınnıñ töbesindegi kişkentay taqiyäsı bir şekesine qisayıp ketipti.
Jantas dereu tanıdı — bul Qayıpğali sultannıñ jaqın keñesşi dosı
edi.
— Aytqan söziñ ras qoy? — dedi Süyinqara oğan burılıp.
— Bir allanıñ özi kuə...— dep tutqın jer tizerlep, betin japtı.
— Sura, Mahambet,— dedi Süyinqara, aqınğa qarap.— Osıdan üş kün
burın Ersarı jasırın barıp, Qaybalanıñ qosınan baylap əkepti ğoy
mına tabaq jalağış nemeni.
— Meniñ surağım joq.
— Ataman dar seniñ Qayıpğaliıña ne jauap ayttı? — dep suradı
Süyinqara tutqınnan.
— Olar Jəñgir hannıñ jağında eken, taqsır. Qayıpğalidiñ özi
moyınsunıp kelsin, dep otır.
— Bara ber,— dep əmir qıldı batır — Jandaralğa bəri birdey:
Jəñgir de, Qaybala da. Tek əzirşe Jəñgir küştirek. «Qaybaladan qəupim
joq... Qazaq handarı men sultandarı birin-biri müji bersin...» — deytin
körinedi graf Suhetlen...
Jurt ünsiz kelip tamaqqa otırdı.
— Handar men jandaraldar Sırımnıñ basın üş mıñ somğa bağalağan
bolatın,— dep arıdan orağıttı Süyinqara.— Han əuleti Er-Tarğındı da
tuğan jerden eki ret masqaralap quğan ğoy. Sonau Qırımğa ketse de esil er
el basına kün tuğanda qayta oralıp kelip, qol bastap jauğa şapqan. Seniñ
de tuğan auılıña oralıp, öz ruıñdı, öz halqıñdı qorğap qalatınıña
senimim kəmil... Tek saq bolğaysıñ, Mahambet. Qasqırdı qanşa asırasañ
da qanğa qumartuın qoymaydı. Qaybalağa köp sene berme, bayqas bol.
Sırımnıñ tübine jetken sol ilanğıştığı ğoy.
Süyinqara etti turap bolıp, kezdigin saptamasınıñ qonı - şını sürtti
de, qınına salıp qoydı. Qasında, jolbarıs bösteginiñ üstinde qılışı
men şoqparı jatqan. Jantas semserdiñ baldağındağı örnekterge qızığa
qarap otırğan.
— Köñiliñ qulap-aq qalğan eken, ayamas edim, biraq bolmaydı, bireuden
sıyğa alıp edim,— dedi Süyinqara onıñ közqarasın añdap qap.— Graf
Suhetlen jandaral ğoy. Mineki hatı,— batır qaltasınan sarğış oramal
alıp, Mahambetke usındı.
«... za dostavlennıh mne dvuh russkih plennıh posılayu mam pri sem
otdelannuyu zelenım barhatom sablyu. Jelayu, çtob veş siyä mogla vam
prigoditsya27,— dep oqıp şıqtı aqın. Hattıñ ayağına Suhetlen qol
qoyıp, mör basıptı.
— «Bizdiñ Reseyge qastığımız joq jəne onıñ da bizge jauıqpauın
qalaymız»,-— dep jauap qaytardım hatına. Al endi seniñ as aldındağı
surağıña jauap bereyin,— dedi Süyinqara.— «Atalastıñ atı ozğanşa,
auıldastıñ tayı ozsın» deydi qazaq. Adaydan tuğanım ras bolsa, osı
Üstirtte öletinim de ras. Hiua hanı qañğıbas Şəbekti Adayğa han qoyam
dep emeksitken körinedi. Sorlı Şəbek orıstıñ bülikşil atamanı Andrey
Strelşikovtıñ soyıl soğarı bolıp aptı.
Biraq Adayda han bolğan emes, bolmaydı da. Bul Aday urpağınıñ sonau
atam zamannan beri perzent besigi men ata müddesi üstinde berer aqtı. Eki
ulımnıñ süyegi tuğan jerdiñ topırağında, al üşinşi ulımdı Hiua hanı
zındanda şiritip öltirdi. Alıstan şabınğan kəri bura qusap Mañğıstau
men Üstirtti kezip, mürdelerdi aynalsoqtap jürgen meniñ türim mınau.
Qiıp kete almay... dep Süyinqara tüñgi aspandağı jıpırlağan sansız köp
juldızğa qarap, uyısa ösken, qısqa, kök burıl saqalın sipap qoydı.
— Tuğan jerim tusau bop tur ayaqqa. Közimniñ tirisinde, aday
jigitteriniñ eñ bolmasa bireuiniñ közi tirisinde qolına qılış ustağan qas
duşpan üyimizge kirmek emes, aulımızdı almaq emes...
Mineki, inim, bar suraqqa jauap osı. Eger künderdiñ bir küninde iisi
qazaq Aqnazardıñ, Təuekeldiñ nemese ülken Qasımhannıñ tusındağıday
biriger bolsa, adaylar da alıs ketpeydi, sol köppen körer ulı toydı bir
kisidey köterip aluğa bar... Men bolsam kərtaydım, Mahambet, uzaq
jorıqqa şarşaymın, sağan batamdı bereyin. Mına semserdi de al,— dep
Süyinqara altın qınaptı narkeskendi28 ustata berdi.— Ersarı jüz jigitin
oylap otır. Əzirge jol azıq əzirlep, attardı jaratıp, osında bola
tursın, Ibray aqsaqal habar berisimen attanadı ğoy. Jol uzaq. İsatayğa
səlem de. Biraq osıdan jüz jıl burınğı Jañatay batırdıñ
joñğarlarmen soğıstağı hikayasın umıtpa...
Qıtay jerinen qaptap kele jatqan joñğar jaugerşileriniñ on mıñ
qolına bes jüz sarbazben qaymıqpay qarsı şauıp, qiyän-keski urıs sap,
toqtatqan eken duşpandı. Handar men sultandar özara kerildesip, bir ru
ekinşi rumen şabısıp, qalın, qazaq qırıq pışaq bop jatqanda jer
qayısqan qisapsız jaudı jalğız özi toqtatıp, tuğan jerdi taptatpaydı.
Üysinbay degen batır dosı ekeui basqınşılardı bıt-şıt etip, keri
quadı. Saydıñ tasınday bes jüz sarbazdan on jigit qalğanda es jiğan
duşpan dalaqtap qaşa berudi qoyıp, esil erlerdi qorşauğa aladı...
Sol urısta Jañataydıñ jalğız ulı Toqaştıñ mingen atı oqqa uşıp,
batırdıñ özi de qaza tabadı. Jaralanğan Üysinbay batır öz atın jas
Toqaşqa tartıp:
— Elge şap, auıl-auıldı aralap bərine ayt, qoysın qazaq ala
auızdıqtı! — deydi.
Bala til almaydı, batır şapalaqpen tartıp jiberedi. Anau bəribir miz
baqpaydı. Sonda batır balanıñ ayağına jığılıp: «Bögelme, aynalayın,
şap! Öytkeni seni öltirse, artımızda biz üşin kek alatın jan qalmaydı!»
— degen eken...
Sol aytqanday, Mahambet, qinalğan şaqta habarşıñ bizge şabatın
bolsın. Adaylar ağayın basına auırtpalıq tüskende qarap qalğan emes...
Biraq esiñde bolsın: bürkit bitken alğır qıran bola bermeydi, qırannıñ
da aqiıq alğırı bar. Bilesin, be:
Aqiığınan ayrılğan Uyabasar Uyadağı jumırtqaların qıs közi qırauda
qaldıradı. Jup -juqa qabıq jel eti men üskirik ayazğa şıdamay jarıla
bastaydı. Köktemde Uyabasar Uyasına qayta oralıp, qiın sınnan aman
qalğan jalğız jumırtqanı bauırına basadı da, əbden balapan şıqqanşa
ornınan turmay şayqay beredi. Əlgi jalğız şıqqan jas tülektiñ küşquatı da, alğırlığı da erekşe ğajayıp boladı. Azuı altı qarıs kökjal
arlandı alatın nağız aqiıq qıran sodan şığadı... Adamdar da sonday,
Mahambet. Qiınnıñ qiyänınan ötip, şayqasta şıñdalğan er ğana qalıq
eldi ayqasqa bastap şığa almaq.
Et jelinip, qol juılğalı qaşan. Qımız quyılğan şarlar tağı da
qoldan-qolğa jügire bastadı. Batırdıñ əñgimesi ərkimdi de oyğa
qaldırğanday, jurt ünsiz otır. Süyinqara ornınan turdı.
— Biıl küz erte tüsip, salqın bolatın sıñay tanıtadı,— dedi ol
tağı da juldızdarğa qarap.— Qoş bol, Mahambet...
***
Süyinqara batırdıñ soñğı aytqanı esine tüsken Mahambet aspanğa köz
tastap, meşitterdiñ kümbezderi men munaralarına uzaq qaradı. Bügin
Müniske tağı da jolıqqan bolatın. Münis ayttı, Allaqul han Mahambet
jaylı suraptı.
— Allaqul seni öz jağına şığarmaq bop jürgen körinedi,— dedi
Münis,— al eger degenine könbeseñ, qol-ayağıñdı kisendep, Zeliliniñ
ornına zındanğa tastaydı, desedi jurt. Sondıqtan saq bolğaysıñ. Zelili
qaşqan soñ qala jansızdarğa tolıp ketti...
Işki qamaldıñ qabırğaların irgeley aynalıp kele jatıp, aqın,
Allaquldı öltirip, tutqındardı bosatsam, degen tañerteñgi oyı esine
tüsip, mırs etip külip jiberdi. Bala bop ketken be, nemene. Soğısqa da
aqıl kerek. Közsiz batırlıqtan tük şıqpaydı. Alıp kör mınaday qalın,
qabırğa men tereñ ordıñ arğı jağındağı Hiua ömiriniñ sarayı men
garemin...
— Habar bar,— dedi Mahambetti esik aldında qarsı alğan Jantas.—
İsatay elge jar sap, Jəñgirge qarsı qol jiıp jatqan körinedi. Bolar
bizge de...
— Boldı!—dedi Mahambet.— Tañerteñ attanıp ketuge qazir bolayıq.
Ersarığa kisi şaptır: ötkelde tosıp alsın bizdi.
— Sağan Nurbaldı mingizetin at kerek pe? — dep suradı Jantas.
— İə, at kerek. Bireuin ereuge alamız. Qızılbastardıñ kerueni jaylı
ne sıbıs bar?
— Keruen kelipti. Ülken eken. Osı tün Hiuadan Ğiratqa jürmek
körinedi.
— Neğıp tursıñ aytpay?! Nurbaldı jolğa dayındau kerek. Qoldağı
barımızdı bereyik özine. Keruenbasımen kelisip qoyu kerek. Nurbaldı
üyine deyin Töken, aparıp salsa bolar edi. Bar, keruenşilerge jolıq,
umıtpay ayt: jük artatın attarın saylap qoysın!
— Nurbal bizben birge jürmey me?!—dep tañırqadı Jantas.
— Öz üyine qaytadı!
— Nemene, Maqpalğa körsetuden Uyalamısıñ?
— Qinağım kelmeydi bayğustı. Narınqum bizge öz üyimizdey, al oğan
böten ğoy...
***
Əbden qarañğı tüse Hiuanıñ bas qaqpasınan Auğan kerueni şıqtı.
Tüngi salqınmen jüreyik dep ədeyi keş şıqtı.
Zındandağı Zeliliden ayırılıp qalğan mirşabtardıñ kesilgen
bastarın qaqpağa up-uzın tot şegelermen, ağaş qazıqtarmen qağıp
tastaptı. Eñ soñğı tüyege mingen Nurbal betin qara perdemen bürkep
alıp, ünsiz jılap keledi. Qasında jetegine qos at alğan ündemes Töke bar.
***
... Hiuanıñ azanşıları meşit munaralarına şıqqan kezde şalğay
ötkeldiñ jağasındağı sekseuili qalıq bir sayda Mahambettiñ jigitteri
Süyinqara sarbazdarın uşırattı. Olardıñ arasınan Mahambet
astındağı atı aq köbik bop terlegen Münisti kördi.
— Tañırqama, Mahambet. Ketpenimdi semserge ayırbastağam joq.
Muraptığım jaqsı. Seni şığarıp salayın dep keldim,—- dedi Münis
dosınan burınıraq söylep.— Jeyqunnıñ arğı betine ötpey turğanıñda
eziñdi Zelilige jolıqtırğım keledi.
Qasında bota tirsek arab arğımağına mingen jinaqı, arıq adam
körinedi. Üstinde qımbat matadan tigilgen jeñil şapanı bar, basına qara
torı öñi men aşañ betin ayqından tüsken kümistey kök jıltır qaraköl
tımaq kiipti.
«Şaması, abaqtınıñ azabı külkini de umıttırğan - au..» — dep oylap
qoydı Mahambet.
— Bauırlarım - au, ündemey qalğandarın, qalay?—dedi Münis.
Aqındar at üstinen jaqındastı da, eski tanıstarday quşaqtasıp
köristi.
— Jırdı zındanda ustap tura almaysıñ. Bostandıqqa şıqqanıña
quanıştımın, Zelili,— dedi Mahambet.
— Biz endi bospız ba?! Onda munda nege tığılıp turmız?—: dedi
Zelili aşı kekesinmen.— Əkbar padişahtı soğıs önerine üyretken ulı
türikpen Bayramhan: «qul qumğa kirip ketse de quldıqtan qutıla almaydı»
deydi eken...
— Əlemniñ barşa baylığı qolında tursa da, qul bop qalatındar bar.
Al qolda tük joq, tipti bas bostandığım joq jağdayda da qul
bolmaytındar bar! — dedi Mahambet.— Qolımızda semser turğanda
bospız!..
Qımız toltırğan ağaş ayaqtı kötere ustağan jas aday jauıngeri
batırğa keldi.
— Aqırın, bir tamşısı da jerge tambasın! — dep baj ete tüsti
Süyinqara. Sosın qorjınınan bir külşe nan alıp, törtke böldi de, bir
japırağın Müniske, ekinşisin — Mahambetke, üşinşisin — Zelilige
berdi...
— Jası ülkenniñ sözin tıñdañdar: qolğa quran alıp işken anttan, nan
ustap bergen sert əldeqayda kieli de qattıraq boladı. «Qurandı bassañ da
nandı baspa, ayaq astına aq tamızba» deydi qazaq. Qazir ərqaysımız öz
jönimizge ketemiz. Hiuanıñ kedey-kepşigi Münisti kütedi, türikpen
auıldarı Zelilisin köruge asıq, al seni, Mahambet, İsatay şaqırıp
jatır! Endeşe mınau nan men mınau aq qanjığağa baylağan qara
torsıqta şayqalıp, əbden küşine engen sarı qımız, bolaşaq şayqas,
keler jorıq aldında bizge quat bersin!..
Süyinqara ayaqtan bir urttadı da, Mahambetke usındı. Idıs jigitten jigitke auısıp, jağalay berdi...
Ötkelge jetpey Mahambet atınan qarğıp tüsti de, bir tüp jusandı
tamırımen julıp aldı. Sosın qaytadan atına eskirip minip, Münistiñ
artınan tura şaptı. At dübirin estip Münis te tizgin tarttı.
— Mə, Münis! Mına jusandı rauşan gülderdiñ janına aparıp ek. Su
quymay bayqap kör — qaysısı mıqtı şığar eken: rauşan ba, jusan ba!..
***
— Enşalla, endi biz arğı betti jaylaymız,— dep Ersarı öziniñ talay
jorıqta sınnan ötken kəri tarlanın tolqınğa qarsı saldı. Nayzasınıñ
uşında bir uıs jılqı quyrığı men alqızıl şüberek jelbirep baradı.
İığına qonaqtap suñqarı jalp-jalp etip qanat qağıp qoyadı. Ol—
Süyinqaradan alğan tartuı.
Ündemes Nuralı, Jantas, Balabek jəne Noyan Mahambettiñ janında
ketip baradı.
EKINŞI BÖLIM
Sağırbaydıñ eser ulı.
Tas ormannıñ əueni. Aqşolpan.
Aldiyär - atanıñ ölimi.
Dəruşi jurtta qalğan joq.
Dala ıstıqtan maujırap jatır. Şıqılıq qağıp, betege üstinde jer
bauırlap jüytkip jürgen qustar da zım-ziyä joğalıptı. Şıbındağan bir
üyir bie alıstağı suatqa ketip baradı. Tığırşıqtay toq sarşunaqtar
inderiniñ auzında jündes tomarşaday qazdiıp qalıptı. İmek tumsığın
añqayta aşıp, üp - üşkir qızıl tilin jalaqtatqan kəri bürkit japan
tüzdegi jartılay qulağan jalğız mazarğa barıp qondı. Ekinşisi, mınadan
göri jastauı, əli aynalıp jür. Aptaptan tüsi oñğan şüberektey bozarıp
ketken şırqau aspanda, sonau aqşa bulttıñ ayasındağı salqın samalda
qalıqtap jür.
Kəri bürkit bir tüp sarğış şidiñ arasınan qıltiğan sarşunaqtı
şalıp qap, umtıla berip edi, anau sol zamatta - aq inine süñgip ketti. Qıran
qanatın qomdap, aynalasına köz tastadı.
Keñ jazıqta ap-alasa, düñkigen doğal bas jotalar kölbep jatır. En,
ülken qırqanıñ eteginde tereñ jıra qarauıtadı, onıñ arjağında jol
bar. Bəri de bayağıdan beri körip kele jatqan üyrenşikti dünie.
Özi sonau şalğaydağı özenniñ arğı jağındağı jaqpar tastı tauda
tülep eskenimen qanatı qatayğalı beri osı aymaqta jem aulaydı. Jas
şağında anau qalın, qumnıñ qaq ortasında adamdar qırğının da körgeni
bar.
Ölekse jeuge sonda qanşama qara qus, qanşama quman jinaldı
deseñşi. Jemtik degenin, jetkilikti edi. Burın-soñdı onday ırğın
molşılıqtı öz bası körgen emes...
Birde añnan oralsa, Uyabasarı jartastıñ eteginde jayrap jatır eken.
uya qañırap qaptı. Qabığın arşıp tastağan aşa tayaq pen qara qıldan
toqığan tordıñ jırtığı körinedi. Aynala şaşılğan qauırsın, mamıq
jün, jartastıñ bir jarğışağına qan siñgen şüberek ilip qalıptı...
Uzaqtı kün tau-tastıñ üstin şır aynala şañqıldap, ün basarın,
balapandarın şaqırumen boldı. Tündi de jalğız ötkerdi. Taq ata tağı da
kökke köterilip, şarq urıp izdeuge kiristi. Biraq aştıq qısıp, dalağa
qayta keldi. Közine bezek qağıp, mañırap jürgen appaq qoşaqan tüsti. Əlgi
essiz sorlı bir döñnen ekinşi döñge şığıp, aynalasına jautañ-jautañ
qarap aladı da, ilgeri jöneydi. Aş bürkit laqtırğan tastay quyılıp kep,
qozını tUyağımen bürip tüsti de, töbesin üşkir tumsığımen tesip jiberdi.
Sosın jemtigin ilgen boyı əuelep bardı da, Uyasınıñ joqtığı,
balapandarınan ayırılğanı esine tüsip, betegege qayta qondı.
Qoşaqannıñ jup-jumsaq juqa terisin soyauday ötkir tırnaqtarımen
tilgilep, etin aq buyra jünimen qosa julıp, qarbıtıp jey bastadı.
Joğarıdan tanıs suıl estilgende toyattap ta qalğan-dı. Jalt qarasa,
jas qıran eken zulağan. Kəri bürkit tumsığındağı bir japıraq qızıldı
tastay berip, qarsı umtıldı. Biraq qarulı muzbalaq onı alğaşqı
ekpinimen - aq soğıp ötip, şalqasınan uşırıp tüsirdi de, qoşaqannıñ
qaldığına barıp qondı. Bul kepe - kerneu basınğandıq edi. Şəu
qırannıñ Közi qanğa tolıp, jüni ürpiip ketti. Bar quatın boyına jiıp,
tumsığın ızalana aşıp, tUyaq - topşısın tebuge saylap aldı da, jauına
atıldı. Qos qıran şırqap biiktegi bulttarğa jeñip, birinen-biri
ayırılmay, qanattarımen sabalasa bastadı. Bəri bürkit ayanar emes,
alısıp-aq jür. Samğap, biiktey tüser me edi, şirkin, biraq jas qıran qoyar
emes, bastırmalatıp baradı.
Tülki turmaq qasqırdı da bir-aq şayqaytın osı ölkeniñ əmirşisi — oy
qusı aqırında jan sauğalauğa məjbür boldı. Ol tayqıp barıp, alıstağı
jon-jotağa qaray ketti, al jeñiske jetken aqiıq qoşaqannıñ jemtigine
qayta barıp qondı.
Sodan bermen bul jazıqtıq eki qojası bar.
Jas qırannıñ ötkir tUyağınan tüsken jaraqattarı köpke deyin
jazılmadı. Birte-birte kəri qustıñ əli de ada bola berdi. Endi sarşunaq,
tışqan aulap küneltedi. Bu şaqta qoyan ekeş qoyan da aldırmaydı. Al anau
jürgen aqiıqtıñ aşqaraqtığın ayta körmeñiz. dım tatırmaydı. Özi
qırğauıl ilip, .şau - mınau adasıp qalğan qozı-laqtardı añdıp jürip, bir
Közin kəri bürkitten almaydı. Ondağı oyı—mınanıñ birdeme ilgenin közi
şalsa, dereu tarpa bas salıp, tartıp alu.
Al bügin kəri bürkit toq edi, sondıqtan jas bəsekelesine köñil audara
qoymaydı. Onıñ mazasın alıp turğan basqa jayt. Balapandarınan
ayrılğan soñ meken etken mınau mazardıñ mañınan tağı da eki ayaqtı tağı
körindi. Eki qırqanıñ arasındağı sayda qoy jayılıp jür. Osı jerden
bayağıda altın qırğauıl ilgeni esine tüsti. Köleñke quğan qoylar
uylığısıp, biriniñ bauırına biri basın tığıp, toptasıp tur. Olar osı
turısında şağın aral siyäqtı, quddı sonau şırqau aspandağı jas qıran
aynala qalıqtap jürgen aqşa bulttan aumaydı.
Qoydı eki adam bağıp jür.
Qulağan mazardıñ qabırğasına qonaqtağan qus osı bir tüsiniksiz, qos
ayaqtı qubıjıqtarğa saqtana qarap otır. Tegi ömir boyı qorqa qarap
keledi olarğa.
Otırğandardıñ bireui ornınan turıp, otardı aynalıp şıqtı. Qus
onı tanıdı. Osı adam birde dalağa bürkittiñ balapanın alıp kelip,
uşırıp qoya bergen bolatın, sodan esinde qalıptı. Əlgi balapan keñ
jazıqtı bir aynalıp şıqtı da, kəri qırannıñ jüregin şım etkizip,
közden birjola ğayıp boldı.
Mınau qoyşı uşırıp qoya bergen sol balapannıñ öz tülegi ekenin
mazar iesi qaydan bilsin. Jartastıñ üstindegi bunıñ Uyasın buzıp,
jırtılğan torın tastap ketken adamdardıñ özi aspanğa tuñğış
köterilgenin de körgen Jideli auılınan ekenin de bilmeytin...
Jideli keñ jaziranıñ eñ şetine, onıñ Narınqummen janasqan jerine
ornalasqan.
Betegeli jazıq pen şağıl qum tüyisken tusta qorşay esken qalıñ
sekseuil men şıtırman jıñğıl quşağında şöbi şüygin jasıl jaylau
bar.. Şabındıqtıñ qaq ortasındağı jerkepelerde keñ dalanın, jarlıjaqıbayı — jataqtar turadı. Tütin basına eki tUyaq uaq mal men
ıñırşağı şıqqan jalğız tüye ğana bar; bütkil auıldıñ qaujaytını —
alaqanday tarı egistigi. Bar baylıq osı.
Jataqtar özderin osıdan qırıq jıl şaması burın aq patşa men han
əuletine qarsı köterilis bastağan ataqtı Sırım Datulınıñ
sarbazdarınan qalğan urpaqpız dep esepteytin. Bulardıñ arasında
qazaqtar Edil jağasınan Jayıqqa köşe qaşqanda ulı köşke ilese almay
qalıp qoyğandar da bar. Qazaq-orıs otryadtarı men han nökerlerinen
jırıla bosqan qalıñ el maldan da, jannan da ayırılıp, qalıñ qumğa, qu
taqırğa qamaldı ğoy. Jürip ötken jolında kömusiz qalğan köp ölik —
saudırağan qu süyek...
Azaptı sapardıñ ayağına bəri birdey şığa almadı. Alğa jıljığan
sayın jol boyındağı süyek köbeye berdi. Keybireuler jazalauşı
jasaqtardıñ qolına tüspeu üşin joldan burılıp, qumda qaqtalıp öldi.
Birneşe tütin osı Jidelige kelip jetti.
Auıl adamdarı olardı jatsınıp sırtqa teppey, qolda bar qoyların,
qalğan-qutqan tarısın ağayınşılıqpen bölisti. Kirmeler de qarap
qalmay, auıl jigitterine usta kəsibin üyrete bastadı. Beriş ruınıñ
jigitteri aday qızdarın, adaylar — beriş suluların ayttırıp,
naymandar arğındarmen quda boldı. Bala-şağa köbeyip, Jideli jurtı
ösip-öne berdi. İt jügirtip, qus saluşılar da şıqtı... Sol bayağı Sırım
sarbazdarı men Edil jağasınan kelgenderdiñ arasınan birli - jarımı əl
jiıp, turmıs tüzedi. Jideli jamağatı özderiniñ, jergilikti
bayşıgeşteriniñ basşılığımen jaqsılı - jaman kün keşip jattı.
Sırım jorığınıñ dümpui esterinen kete qoymağan juandar da köp
digerlemeytin.
Bul auıldıñ öz jaysañdarı da joq emes-ti. Solardıñ işinde Alqa
degen sımbattı, boyşañ əyeldiñ esimi el auzında ayrıqşa atalatın. Ol
özi köpti kergen könelerdey aqıldı, küş-qayratı paluan jigitterge bara bar jan. Jas kezinde osı ölkeniñ ataqtı ənşisi bolatın.
Qazir Alqanıñ jer üyinde ayran da tapşı. Sonda da mal ustap
dağdılanğan əyel sırt közge sır aldırmaydı. Sonısına oray jurt onı
berekeli qatın dep sıylaydı. Küyeui — Sağırbay qoyşınıñ qaşan
körseñ üsti bütin, muntazday tana. Anau quraq jeydeni de, kiiz baypaqtı
da, eltiri tımaqta da Alqa öz qolımen tigip bergen. Osı jasqa kelgenşe
turmısqa nalıp, tiri pendege muñın şağıp kergen emes. Qos ulı Qurman
men Bayğazı bolsa anau, qulın-tayday tebisip birge ösip, erjetip keledi.
Olarğa Sağırbay men Alqa ne zekip, ne qol jumsaptı degendi auıl işi
eşqaşan estigen emes. Kedey jataqtan tusa da, bul ekeui maldı auıldıñ
mazağın körmey, jəbir-japa şekpey, erkin ösip keledi.
El jiılıp, toy-tomalaq bolğan jerde Alqa küyeuiniñ, şalbarın kiip,
şarşı topqa tüsetin. Ondayda buğan teñ keler küş iesi sirek tabılatın.
Bir qartayğan usta onımen küresemin dep masqara bolğanı əli künge
jurttıq esinde. Əlgi bayğus eki dürkin jauırınımen jer sürgen soñ Uyat
pen qorlıqqa şıdamay Jideliden qaşıp ketti...
Al auıldağı nağız atışulı adam Alqanıñ ulı — Qurmanğazı
bolatın. Əkesi siyäqtı ol da qarşadayınan qoy baqtı. Biraq əkesiniñ
qasında, jalpı öz qurdastarınıñ qasında onıñ şopandığı tükke
tatımaytın bos əure edi. Bala kezinde aldındağı bes qozığa ne bola
almağan jan eseygende qoy bağıp ne oñdıruşı edi. Tipti keyde şopan
ekenin de umıtıp ketedi. Ondayda mal esine tüsisimen aynalasına tinte köz
jiberip aladı da, böri şapqanday bajılday bastaydı. Onıñ kündey
kürkiregen küşti dauısınan şoşınğan qoylar betegeli jazıqpen ürke
josılıp kep, qoyşı janında ürpiisip biraz turadı da, qayta tarap
ketedi. Uzamay mal — baqtaşısın, şopan — otarıp tağı umıtadı. Jas
qoyşı adasqan qozı, bölinip qalğan qoy üşin mal iesinen talay ret qamşı
da jedi. Biraq jurt eşqaşan da onıñ jılağanın körgen emes. Qaşan da
bolsa oy quşağında tünerip jürgeni.
Jideli jurtı onı alğaşında ılği «Sağırbaydıñ qisığı» nemese
«Alqanıñ aqımağı» dep ataytın. Onıñ da özindik sebebi bar. Balanıñ, ənküyge qumarlığı orasan edi. Dombıra bolsın, qobız bolsın, sıbızğı
bolsın — bərin de elte tıñdap, şeşesi aytqan ənge de, el aralağan
jahankezdiñ jırına da qulay qulaq türetin. Ən şırqalğan jerde qalın,
butanıñ arasına kirip alıp, erteden qara keşke deyin tıñdap jata
beruden jalıqpaytın. Əytpese tamaq işudi de umıtıp, şidiñ arasında
sayrağan qusqa eliktep otıra beretin. Edildiñ jağasınan kelgen kəri
qoyşılardıñ bireui berip ketken eski qobızğa auılda estigen muñdı
ənderdi salıp, bozdatatın da kezderi boladı.
Kele-kele jurtşılıq «Sağırbaydıñ qisığı», «Alqanıñ aqımağı»
degen sözderge basqaşa mağına berip söyleuge aynaldı. Kişkentay
Qurmaş osı mañnıñ eñ tañdaulı küyşilerimen taysalmay öner jarısına
tüskende el oğan əri tañırqay, əri qızığa qaraytın boldı. Endi birde
onıñ öz qolımen jasap alğan, basqa dombıralardan əldeqayda ündi,
əldeqayda əuezdi aspabın kergende köpşilik burınğıdan da tañırqay
tüsti. Jetkinşek jaña dombırasın qolına alıp, budan burın eşkim
eşqaşan estimegen öziniñ tuñğış küyin tarta jönelgende Jideli
qauımınıñ quanışı arnasınan asıp tögip, körşiles jatqan köp auılğa
taralıp ketti.
Bireuler, Sağırbaydıñ jetinşi atası ulı küyşi bolğan eken,
Qurmaşqa so jarıqtıqtıñ eneri darığan ğoy desti. Ekinşileriniñ
aytuınşa, Qurmaştıñ dombırası da ayna - qatesi joq «Farabidiñ qos
işekti dombırasınday» siqırlı bolsa kerek. Tipti, mümkin Qurmaştıñ
özi de budan neşe jüz jıl burın Sırdıñ jağasında ömir sürgen,
dombıranı oylap şığarğan, qıpşaqtardıñ ulı muzıkantı Muhammed əl
- Farabidiñ tike ürim-butağı şığar. «Dausı Farabidiñ qos işekti
dombırasınıñ ünindey taza eken» degen söz beker aytılmağan ğoy...
— Qalay deseñ, olay de, biraq mına balanı jəy ğana dombıraşı deuge
bolmaydı. Şınında da jın-şaytan iektegen bolu kerek özin. Kəduelgi
balalarğa qay jeri uqsaydı bunıñ?! —dep jağaların ustastı üşinşiler.
— Au, ağayın, qır tösinde ataqtı küyşi az ba edi, kəzir de jetkilikti
emes pe? Köz jasınan qaq turğan, jel ötinde köni keuip sualğan, kün
közinde jonı janıp quarğan, basqınşılar talap - talap, tonalğan mınau
dalada az bon pa edi ənşiler men küyşiler?.. Al solardıñ qaysısı
Sağırbaydıñ balasınday qarşadayınan qatpas - qaysar qisıq bolıp
kördi eken?—deytin auıl aqsaqalı Aldiyär kəriyä, öz oyın aşıq aytıp.
Aldiyärdıñ aqılına Jidelide eşkim kümən keltirmeytin. Ülken de,
kişi de onı ədildigine oray Aldiyär bi dep ataytın. Jas kezinde japan
dalanı jalpağınan basıp etip, Orta jüz ben Ulı jüz jerinde bolıp
qaytqan, talay-talay qaqtığıstı bastan keşken adam. Ülken atası
joñğarlarmen soğısta batır atansa, özi frantsuzdarğa qarsı bolğan Otan
soğısında orıs patşasınan alğıs alğan.
— Ənimizdiñ tınısı keñ, əuezi mayda qoñır bolğanımen, küyimizdiñ
kümbirlegen kömeyinde tögilmeli tüydek bar,— deytin Aldiyär muñdı
ünmen sözin jalğap.— Jendetter bozdaqtarımızdıñ basın mıñ mərte
şaptı ğoy. Jalpaq eldiñ esin ekeu, tüsin törteu etip, bıt-şıt qılıp
bostırıp, qızıl qanğa böktirip, qorladı - au duşpan, qorladı - au!
Erlerinen, eldiginen ayırılğan köpşilik öz bop qalğan. Bas quraytın jan
tabılmadı, qol jiyätın jer tabılmadı. Ər jüz, ər ru, ər ata öz aldına
jan sauğalaumen jürmiz. Bügin bizde Əbilqayırday han da joq, Bögenbay,
Taylaq, Sayrıq sındı batır da joq. Küni büginge deyin Sırımdı joqtap
jılaymız. Qazağım eñiregen erlerinen ğana emes, eldiginen de ayırıldı,
tənimizge böten tañba tüsti. Osınday elge Qurmaştay eser dombıraşı
kerek pe? Küyi kömeyiñe ıza bop keptelip, jüregiñdi sızdatatın, janıñdı
jay taptırmay, ötken jorıqtar jaylı umıt bolğan sözderdi esiñe
tüsiretin qırsıq dombıraşı bul elge nesine kerek?! Sağırbaydıñ mına
balası el basına tüsken qasiret -apattıñ barşa aza - muñın boyına jiğan
zarlı da şerli ənderimizdiñ qaralı arnasına arqırağan ekpinmen kelip
qosılğanday...
Allanıñ arqasında, Bögenbay bastağan batırlar men üş jüzden
jinalğan mıq san qol jer qayıstırğan joñğar jaugerşilerinen
dalamızdı tazartıp, el namısın qorğap qaldı. Biraq sodan beri öz
küşimiz de əlsiredi, el işinde er jigitter azayıp, barlıq jüzdi qorqınış
bilegen...
Sırımdı saqtay almadıq qoy. Arıstannıñ auzınan şıqqan söz köp
jüregin Qurmaştıñ küyindey tolqıtuşı edi. Erdi - au el de soñınan!
Sırım batır tikken tudıñ astına qanşama jigit jinaldı. Qazaq qayta
tuğanday, küş-quat burınğıday molayıp, jigitterdiñ boyına atababamızdıñ jauınger ruhı qayta qonğanday bolıp edi. Handardı
təubesine keltiremin, elimdi jaqsı ömirge jetkizemin dep Sırım on jıl
şabıstı. Jeñiske de az qalıp edi, biraq alla-tağala tağı da jolımızdı
oñğarmadı. Jer betin jut bastı. Jol boyı şaşılğan süyek jəne köbeydi.
Ölimge moyın usınğan ata-baba bizge: bərine de şıdañdar, allanıñ
jazğanın ün şığarmay köterip alıñdar dep ösiet ayttı..
Quday - tağala qudiretti ğoy? Jer betindegi biz siyäqtı quldarın ərbir
qisıq qılığı üşin jazalap otıradı. Bülikşil pendeden, ör - batıl jır
men eser sözden aulaq bolıñdar degen burınğılar. Qurmaşqa abay
bolıñdar, saqtañdar onı, tek dombırası səl sabırlıraq söylesin...
Aldiyär ədette bunday uzaq söylemeytin. Sözge saran, kəriyä Qurmaştıñ
darınına qattı -aq qulağan siyäqtı.
Keyde istep otırğan şaruasın tastap, ayañdap auıl aralap ketedi.
Ortalarına Qurmaştı alğan bozbalalardıñ janınan ülkenderge tən
salmaqtı sabırmen jaylap ötip, jaqın mañdağı kiiz üyge kiredi de,
otağasımen əñgimelese otırıp, Qurmaş küyine qulaq tosadı. Bülk etudi
bilmeytin bezireygen suıq jüzinen onıñ əlde dombıra tıñdap, əlde öz
oyına berilip otırğanın añğaru qiın...
Pa, şirkin, bu netken sıyqırlı saz, mınau Qurmaştıñ özi... Küy
tolğağan Sağırbay balasınıñ dombırası da emes, dirildegen qos işek te
emes. Bul əuen keñ dalanıñ betegeli beşpetin tUyaqpen jırtqan batır
tulparlarınıñ şabısına qosılıp dabıl qaqqan qasietti qara jerdiñ
kümbiri ğoy. Sansız sarbaz süren sap, dünieni dürliktirip baradı, əne...
Ötken jorıqtardıñ jırın şertken Qurmaş dombırasında dalanıñ
buğan deyingi ənderi men küylerine tən zarıqpalı jılauıq sarın joq. Ol
jorıq jolın eske sap, jeñis dabılın qağadı. Aldiyär kəriyä bunday
sətterde şıdap otıra almadı? Jüregi qız -qız qaynap, kömekeyine ne bir
atalı da aybarlı sözder kelgende şekten şığıp ketpes üşin tisin
şıqırlatıp, özin-özi əreñ tejep qaladı.
Aqsaqaldıñ bul dəstürin buzğan kezi de boldı. Ol oqiğanı Jideli
turğındarı umıtpaydı. Birde Aldiyär ədetinşe kiiz üyde otırğan
bolatın. Kerege basında jarqıratıp tazalağan uzın mıltığı—
Jidelidegi jalğız mıltıq iluli tur. ? Jas kezinde Aldiyär Astrahan etip,
odan 1812 jılı orıs patşasına han jibergen qazaq jasağınıñ
quramında Moskva barğan. Sonda frantsuzdarmen şayqasta körsetken
erligi üşin buğan at mingizip, sıyğa osı mıltıqtı bergen, omırauına
krest qadağan. Mıltıqtıñ astındağı kön terimen qaptağan tuğırda
basında tomağası bar bala bürkit otır. Şal anda-sanda qusına şiki et
berip qoyadı...
Qus auğalı qaşan, biraq keşke deyin əli de üş qazan et asar uaqıt bar
edi. Bielerdi soñğı sauımğa aydap keledi, auada jılqı teri men ayran iisi
şığadı. Körşi auıldıñ qız -jigiti qulın baylaytın jeliniñ janındağı
kögalğa jinalıp jatır.
Qurmaş oy quşağında. Mine, sausaqtarı qos işekke janastı. Dombıra
sıñar dauıspen tıñq - tıñq etti de, ünsiz qaldı. Sosın qos işekke qatar
til bitkendey asığıs bıldırlay jöneldi. Qayta üzildi. Kenet dombıra
bulığa öksip, ıñırsi ün qattı. Aldiyärdıñ qolındağı et jerge tüsip ketti.
O, ğajap, bu ne, Qurmaş aljığan ba, qalay? Şertip otırğanı zarlı aza,
qapalı şer ğoy!
Biraq şal qatelesken eken, küy birte-birte tüzelip, küşeye tüsip, əbden
qatayıp aldı. Söytse Qurmaş şejire şertken jıraularday öz küyin el
basına tüsken qayğı -qamırıqtan ədeyi bastaptı. Kenet ol ötken künniñ
barlıq küyinişin jüreginen julıp tastağanday bolıp, basın köterip aldı
da, şanaqtı şart qimılmen qağıp qaldı. Arqırağan arındı küy
aqtarıla jönedi. Lapıldağan dauılpaz ün tayau mañdağı üylerden de asıp,
auıl üstinde dabıldadı.
Özin-özi qaytalar emes bir sətke. Dombırasın tolğağan sayın on
sausaqtan estimegen jaña küy tuındaydı. Jayaular toqtap qalğan. Salt
attılar da tizgin tartıp, osılay burılıp kelude.
Qurmaştıñ öñi qup-qu. Şaqırayta aşqan eki kezin jiılğan jurttıñ
basınan asıra, kiiz üylerden əridegi sarı belderge qadap, biraq eşnərse
körmey otır. Qanatın qomdap, uşuğa oqtalğan suñqar sındı...
Dombırası tağı da şer tögip, zarlap, bezildey jöneldi. Tağı da
kündey kürkiregen quattı dübir estildi. Mıñ san tUyaq dala tesin dirildetip,
kisinegen jılqı ünin şaqıldağan semser dabısı basqanday. Köbesinen
küy tigilgen köp sausaqqa köz ileser emes.
Bir sət qos işekti satırlata qağıp-qağıp jibergende asqaq sarın
şapşıp aspanğa atılğanday boldı. Aldiyärdıñ jüregi alas urıp, sızdap
ketti. Küy buın - buınına tüsip, dualap tastağanday. Eki közin Qurmaştan
ajırata alar emes. Burın küy tıñdağanda azdap teñselip otıruşı edi,
kəzir qimılsız qatıp qalıptı. Keñ dalanıñ barşa sotqarlığı men
şalqar şeksizdigi osı küydiñ boyına jinalğanday. Japandı kezgen
jauınger qazaqtıñ, tüz perzentiniñ örşil ruhın eliktire tüskendey. Kəzir
Aldiyärdıñ qulaq tübinde mıñ san qıpşaq qolı batırlar jırın şırqap
turğan tərizdi...
Qart ornınan turdı. Kiiz üydiñ işinde odan əri şıdap otıra almadı.
Tabaldırıqtan attadı da, quddı su qarañğı adam qusap, aq tayağın aldına
soza ustağan qalpı, dombıraşığa qaray jıljıdı. Bir basıp, eki basıp,
tipti aqırın keledi. Oğan mınau jarıq dünieni tügelimen dombıra
dabılı bilep alğanday, al baytaq dala sol sarınğa qosıla gulep terbelip
jatqanday seziledi...
Dombıraşı qolın ürtis köterdi... Şart etti de, meñireu tınıştıq
ornay qaldı. Farabidiñ küyşanağı özi öz bolğalı beri dəl munday dolı
qolğa tüsip körmegen şığar.
Aldiyär toqtay alar emes, qıbırlap əli jürip baradı. Küy sarını
qulağında əli kümbirlep tur.
— Tarta ber, Qurmaş, Qurmanğazı!— dep dauıstap jiberdi kəriyä. Tula
boyı qalş-qalş etedi. Qurmaşta ün joq. Ayaqtalmağan küyinen şığa
almay, əli esin jiyä almay tur ol.
Jigitter kəriyäğa izet körsetip, orındarınan turdı. Bireui Qurmaşqa öz
dombırasın usınıp edi, anau almadı.
Bulardıñ köñilin alıstan şıqqan tUyaq düsiri böldi. Jalt qarasa, bir
top salt attı auılğa qaray şauıp keledi eken.
Qulın kisinedi. Jıra jaqtan tüye bozdadı. Aldiyär qariyä qaytadan
öziniñ ədettegi təkappar qalpına kelip, qasında turğan bozbalağa burıldı.
— Barıp bürkitti alıp kel. Üyde, bosağağa tayau tuğırında otır.
Jeñseni umıtpağın...
Aldiyär jas qırandı Qurmaşqa berdi.
— Aldıñnan jarılqasın, aqiığım, samğay ber asqardan - asqarğa
mınau qıranday! Burınıraq bilmeppin, azat tuğan azamatım ekensiñ. Sen
endi jañğız Sağırbaydıñ ğana balası emessiñ, jalpaq eldiñ maqtan tutar
perzenti bolmaqsıñ. Dañqıñ assın, Qurmanğazı, jaqsı attı bol eliñe!
Aumin.
Kelesi küni tañerteñ Qurmaş auıldan uzap barıp, bir jotanıñ basına
şıqtı da, Aldiyär bergen bala bürkitti bosatıp qoya berdi. Mazar üstindegi
kəri qus anau tastülekke əbden kezden joğalğanşa tesile qarap otırdı...
Keşe auıl üstin aynala uşıp jürgende bürkittiñ közine köp attılar
şalındı. Jəñgir hannıñ Jideli auılın osı öñirdegi eñ mıqtı bay
Dulatqa bergenin, Jidelige kelgen köp attılardıñ işinde bay balası bar
ekenin jəne Dulat mırzanıñ jasauılı jidelilikterge ağa sultannıñ
əmirin jetkize kelgenin kəri qus qaydan bilsin.
Jideli qonısı ejelden-aq Dulat mırzanıñ menşiginde, depti ağa
sultan, onısın osı uaqqa deyin dabıraytudıñ qajeti bolmağasın aytpay
kelipti. Al endi büginnen bastap Dulat bay jidelilikterdi öz qanatınıñ
astına aladı. Birer künnen keyin nökerlerin ertip, mırzanıñ özi de kep
qalar dedi jasauıl. Jideli o kisini tik turıp, qurmetpen qabıldauı kerek.
Sağırbaydıñ balası küy tartıp, qulaq qurışın qandıratın bolsın. Al
Dulattıñ ulı Qurmaştan osı dəp kəzir, taban astında öner körsetuin
talap qıldı.
Jurtta ün joq. Aldiyär da ünsiz. Qurmaştıñ on, qolındağı qalın,
jeñsege qonaqtap bala bürkit otır.
— Közderiñ joq pa, dombırasınıñ işegi üzilip qaldı,— dedi bir şal.
— Basqa dombıra joq pa? Osınşa dombıraşı turıp... Kəneki, ber
bireuiñ dombırañdı!—dep zekidi Dulattıq balası.
Qurmaş oğan tesile qaradı.
— Öy, mınanıñ özi şınında da qoyanşıq şığar. Közin qaraşı,
qasqırdıñ közindey...— dep qarqıldadı bay balası.
Bürkitti qasındağı joldasına ustattı da, Qurmaş şap berip,
şaujaydan almaq boldı. Bay balası atınıñ basın tartıp ap, qamşısın
köterdi...
Qurmaştıñ qasındağı jigitter de arağa tüsip ülgerdi. Bireui siltegen
qamşıdan küyşini öz jonımen qorğap, qalğandarı Dulattıñ muragerin at
üstinen közdi aşıp-jumğanşa julıp aldı.
Biraq qamşı üyirgen attılı top jayaulardı tıqsırıp, öz mırzaların
qaytadan atqa qondırdı.
Toqta! — dedi Aldiyär jigitter men Dulat nökerleriniñ arasına tüsip.—
Toqta, tüge! Batıp bara jatqan künmen jarısıp ne boldı senderge?! Bul
degen zaual şaq, keşki namaz oqitın kieli mezgil. Əlde ata dəstürin
attaysıñdar ma? Qay qazaq kün batarda jauğa şauıp, ağayınmen arazdasıp
körip edi, aytıñdar, estigen - bilgenin, bar ma?
— Boptı. Körermiz erteñ qalay sayrar ekensiñ...— dedi bay balası
tistene söylep, kekesindi raymen.
— Qorıqpa, Qurmaş, biz barmız ğoy,—desti jigitter, bay
jılqısınıñ tüngi küzetine ketip bara jatıp. Biraq dauıstarında mazasız
diril de bar edi...
Jideli qonısının, Dulat menşigine etip, jılqışı jigitterdiñ bay
balasımen şekisip qalğandığı jaylı habar eşkimdi quanta qoyğan joq.
... Keşki aspanda qalıqtap jürgen kəri bürkit jılqışılardıñ
auıldan şıqqan soñ, sar jelgen at üstinde qoldarına dombıraların
alıp, tarta bastağandarın kördi. Olar Qurmaş küyiniñ jalğasın tartıp
bara jatqan. Dalanı dürliktirgen joyqın küy kəri bürkittiñ de jüregin
şımırlattı.
Auılda ən aytılmaytın boldı. Şettegi kedey jataqtardıñ üyleri
jaqtan jılağan bala dausı estiledi. Auıl adamdarı birli-jarım
qoyların asığa aydap əkep, attarın uzap ketpesin dep üş ayaqtap örelep,
ottı da ünsiz jağıp jatır. Sağırbaydıñ jertölesi mañınan qatındardıñ
şañqıldağan dausı şığadı.
— Sor boldı ğoy seniñ balañ Jidelige. Dulat baydıñ balasına qarsı
şığatınday kim edi özi sonşalıq?.. Kimnen tapqasıñ bu nemeñdi? — dep
bajalaqtaydı qatındar keşe ğana özderi maqtaytın Alqağa.— Uşırattı
- au aqırı bəle - jalasına, mına eser nemeñ, taydırdı - au bağımızdı
basımızdan!.
Erkekter əbden ekilenip alğan qatındarın əreñ qoydırıp, üylerine
taratıp əketti. Alqa jalğız özi qaldı. Qızıl şoq bolıp öşe bastağan
ottıñ basında uzaq otırdı. Balasına eşteñe demedi. Tek bürkitine bersin
dep bir japıraq qoy etin qolına ustattı.
...Qas qarayıp, el orınğa otırdı. Erine şögip, tün de keldi. El köpke
deyin elegizip, uyqı quşağına əreñ şomdı. Aynala əbden tınşığan kezde
birneşe tütin jükterin dıbıssız artıp, tuğan auıldı tastap tartıp
otırdı. Pəleden aulaq degendey...
***
Ertesinde tüske qaray Jidelige bay kerueni kelip jetti. Malaylar
tüyege artqan jükti tüsirip, dem sağatta Dulattıñ aq ordasın tigip te
boldı.
Aldiyärdan alğan jas qırandı bostandıqqa qoya berip qaytıp kele
jatqan Qurmaş bay ordasın sonadaydan bayqadı. Qona sala - aq bie
sauıp, at baylauğa kerme tartıp, oşaqqa qazan köterisip, əbiger bop jatır
eken.
Qurmaş bayqap keledi: qarsı kezikken auıldastarı bunıñ betine tura
qaramay, közderin töñkerip əketedi. Ne sebepten ekenin bilmedi.
Auılğa Dulat keşke qaray keledi eken jəne bunda eki-aq kün bolatın
körinedi degen sıbıs tarağan. Malğa qaraytın baqtaşıların belgilep,
jayılımdar men şabındıq jerlerdi bölmek. Tündegi qaşqındardıñ
soñınan quğınşı jiberipti, Qurmaşqa düre soğatın bolıptı, endi
Dulattıñ danışpandığı men jomarttığın jırlamay körsin desedi
jurt...
Dombıraşınıñ ösek-ayañğa köñil qoyıp jatuğa uaqıtı bolmadı. Ayaq
astınan əkesi sırqattanıp qaldı da, Qurmaş qoy bağıp ketti. Alqa
küyeuiniñ astı-üstine tüsip bəyek bolıp jür. Jılı qannıñ üstine qımtay
orap, oşaqqa jaqın jatqızdı da, bir jaqtan qımız tauıp əkep berdi.
Sağırbay tınşıp, közi uyqığa ilingen kezde sırtqa şığıp, dala jaqqa
qarap uzaq turdı...
... Kün kökjiekke jetip, ıstıq qayttı. Şırqau aspanda boztorğay
şırıldaydı. Ol birese kökke erlep, birese tömen sorğalap əldebir qızıq
qissanı qumarta jırlağanday, uıljığan jip-jiñişke ünmen sayrap jür,
sayrap jür. Kəri bürkittiñ betege üstimen sırğığan köleñkesin körip
boztorğay jırın kilt üzdi de, körinbey ketti.
Keşki aray ədemi - aq edi. Jerge jetken jalqın kün qızıl jalınmen
alaulap tur. Dala tesine sol jaqtan mıñdağan altın süñgip şaşılğanday.
Qurmaşqa əlgi səuleler dıñıldap, küy şertip turğanday, sol sarınnıñ
əsem əuezi jalpaq jazirağa taralıp jatqanday bolıp kerindi. Ol iığınan
dombırasın alıp, işegine qol tigize berip edi, ayaq astına alıstağı döñniñ
köleñkesi kelip jetti de, küy ornına mañırağan qoy dauısın estidi.
Dulattıñ aq ordasına qarap qoyıp, qoyın auılğa qaray aydadı.
... Tar bölmede, tulaq üstinde əkesi jatır eken, bürisip. Qasında
şeşesi otır. Kimeşeginen qobırağan burıl şaşı mañdayın jauıp
ketipti.
— Qasıma kelşi, balam. Jaña aydı körer - körmesin bir allağa ğana
ayan.— Əkesi üzdik-üzdik söylep jatır.— Sen endi jigit boldıñ. Aldıñnan
jarılqasın, qulınım. Keşe bay balasımen janjaldasıp qaldıñ ğoy.
Kimniñ kinəli ekenin alla-tağalam özi biledi, biraq endi sağan bunda kün
körsetpes. Jazmıştıñ degenine köngiñ kelmedi, endi bizge qaraylama. Jer
uyıqtı añsağan Asan qayğıday öz baqıtıñdı izde. Jolıñ, bolsın,
jarığım... Şeşen, de batasın bersin...
Qurmaş anasına qaradı. Ün joq, əke sezine qosılatının basın izep
işaratpen bildirdi.
— Al endi dombırañdı al da küy tart,— dedi əkesi.
Qos işek qoñır ünmen kümbirley jöneldi. Üy işinde jarıq ta molaya
tüskendey. Anasınıñ da janarı jılıp, meyirban jüzben qiıla qarap
otır.
Qurmaştıñ dombıra şertuge dəp kəzir zauqı joq-tı. Biraq əke köñilin
jubatıp, ana şerin jeñildetu kerek.
Əkesi közin jumdı, əlpetinde saliqalı sabır, oylılıq bar. Şeşesi
ulına qimastıqpen muñaya qarap otır.
Əkesi uyıqtağan soñ Qurmaş dombırasın ustay tısqa şıqtı.
Auıl üstin juldızdı şatır japqanday. Ay astında bay ordası
ayqındalmay ağarañdap bulıñ beredi. Dulattıñ özi minip kelgen aqboz da
körinedi. Əldeqayda Börbasar töbet mañq, etti, aqırın ğana qozı
mañıradı.
Azğantay ayaldadı da, Qurmaş qoñsı otırğan Sarman jılqışınıñ
qaraşa üyine keldi.
— Sarman, uyıqtağan joqpısıñ?— dedi ol esikti türe aşıp.
— Joq.
— Ne habar bar, Sarman?
— Bügin jılqını Kökjaypaqqa jayıp edim, sonda körşi auıldıñ
jılqışısına jolıqtım. Seniñ Dulat balasımen kezikkeniñdi estipti.
— Tağı ne deydi?
— Qırğa Mahambet qayta kepti deydi, jaña jırların taqpaqtap aytıp
berdi.
— Jattap aldıñ ba?
— Joq,— dedi Sarman.— Men Mahambettiñ jalpaq elge jappay
tarağan sözin ğana bilem. Jəñgir hanmen arazdasıp ajırasqanda aytıptı
ğoy. Sen bul əñgimeni estimep pe eñ, Qurmaş? Osıdan jeti jıl burın
Mahambet Şömekey ruınıñ kedey jataqtarına ara tüsken eken. Sonda
Jəñgir turıp Mahambetke: «Sen nemene, meniñ ədildigime şek
keltiremisiñ?»—deydi. Mahambet tabanda bılay dep jauap qaytaradı:
Han emessiñ — qasqırsıñ,
Has albastı basqırsıñ,
Dostarıñ kelip tabalap,
Duşpanın, seniñ basqa ursın!
Han emessiñ — ılañsıñ,
Qara şubar jılansıñ.
Han emessiñ — ayansıñ,
Ayır quyrıq şayansıñ.
Sarman toqtap, tınıştıqqa elegizip qulaq tikti. Sosın qonışınan
jalpaq süyek şaqşasın alıp, tiliniñ astına nasıbay saldı.
— Bul öleñdi mağan qaytalap aytqızbay-aq qoy, Qurmaş. Kim bilsin,
mümkin, jalğan söz şığar, uzın qulaq ne demeydi. Al Dulattıñ mına
juandığı bekerden-beker emes. Dəu de bolsa, osınıñ özi Jəñgir hannıñ
əmiri - au deymin... Aqınnıñ ayıbın külli Berişten alğısı keledi bilem.
Söz sadaqtıñ oğımen teñ. «Tayaq etten, söz süyekten ötedi» dep qazaq beker
aytpağan ğoy..Aqın aytarın ayttı da, tayıp turdı. Al ayıbın eli
tartadı. Solay, Qurmaş. Sen de Dulattıñ ulımen bosqa şatastıñ. Kinəli
bolmasañ da... Kim jeñerin uaqıt körseter... Köp sözdiñ toq eteri mınau:
şındıqtı betke aytam deseñ, astıñda alıs jolğa arımay şabatın
arğımağıñ bolsın... Al seniñ küyleriñ şalğayğa tarap ketti ğoy...
Juldızdar biiktep, aspan alıstay tüskendey. Aqın sözi esine qayta
keldi. Kəduelgi, künde estip jürgen, qarapayım sözder. Aqınnıñ aytqanı
Qurmaştıñ da kökeyinde jürgen nərseler...
Tüngi samal denesin aymaladı. Esine əke sözi tüsti. Ot basınan
alastağanı emes bul. Özi qusın bostandıqqa qalay jiberse, əke-şeşesi de
bunı solay bosatıp otır ğoy. Tek kişkentay Bayğazı ğana... Qayda jür
eken özi? Bireulermen oynap qalğan bolar, tegi. Qurmaş inisin esine alğanda
aqırın jımiıp qoydı. Endi Aqşolpandı körgisi keldi. Qız üyin bir
aynalıp şıqtı. Tım-tırıs. Aqşolpan uyıqtap qalğan eken.
... Eki jastıñ — Aqşolpan men Qurmanğazınıñ qupiyäsın eşkim
bilmeytin, keyin de bilgen tiri jan bolmadı. Odan habardar bolsa, jalğızaq dalanın, kəri bürkiti ğana habardar şığar. Kök aspanda bulardıñ üstin
kep aynalıp jürgeni bar. Al bular oğan mamır ayında mazardıñ arğı
jağındağı qalın, şalğında şalqalarınan qarap jattı. Buğan tuñğış
kelip jolıqqanda Aqşolpannıñ üstinde köylek sırtınan jamılğan jupjuqa, kök şalğınday jasıl şapanı bar edi. Qız beti örttey alaulap...
Ekeuleri şöp sıbdırına, şegirtkeniñ şırılına, qoydıñ mañırağan
ünine qulaq salıp, aspanğa, köktegi kəri bürkitke qarap uzaq jattı.
Sodan qaytıp oñaşa jolıqqan emes. Anda-sanda kezdeysoq betpe-bet
kep qalğanda qız tura qaramaytın, əytpese sıqılıqtap qaşıp ketetin...
Qurmaş Aqşolpannıñ üyin tağı bir aynalıp şıqtı. Üyden jarıq
körinbedi.
— Qoş bol, Aqşolpan,— dep sıbırladı Qurmaş.
Ol jol tañdamay tüngi auıldı aralap keledi. Jer tarpığan tUyaq dübiri
men attıñ pısqırğan üni oyın bölip jiberdi. Aq ordanıñ aldında
turğanın bir-aq bayqadı. Baylauda Dulattıñ eñ jüyrik səygüligi körinedi..
At... «Er qanatı—at»,— dedi ol halıq mətelin tüsinde qaytalap
turğanday.
Jaña şabılğan jas şöptiñ, qımız ben at tezeginiñ iisi seziledi. Aqboz
at basın aqırdan köterip, Qurmaştı tanısınday iiskelep qoydı. Bozbala
januardı moynınan quşaqtap, jalın sipadı, sosın şıdamı tausılıp,
şılbırın şeşti. Tamaqqa toyğan mañtöbet bir mañq, etti. Qurmaş attı
ürkitip almayın dep, tizgindi tejey ustap turdı da, tıñ tıñdadı.
Qoy qora jaqtan bireudiñ tıqırı estildi. Jürisine, bükireygen
tulğasına qarap, Qurmaş auıldağı sopa bastı batıraq Jaqıp şaldı
tanıdı. Jideli otarlarınıñ tüngi küzeti osı kisiniñ moynında.
Qurmaş atqa minip alıp, basın burdı.
— Men ğoy, ata,— dedi ol samarqau ünmen.— Men, Qurmaşpın,
Sağırbaydıñ balası.
Jaqıp toqtay qaldı. Bet-əlpeti Qurmaşqa anıq körinbey tur.
Şaması, şal tañırqaulı bolsa kerek.
— Qurmaş... Bunıñ qalay? Əke-şeşeñdi qaytesiñ?
At auızdığın kemirip, tUyağımen jer tarpi bastadı. Qurmaş jauap
qatpadı. Aqiqatı, əkesi men şeşesi bataların bergen. Tek dəl bügin jürip
keter dep oylamağan. Qurmaştıñ özi de onday oydan aulaq-tı, əytpese
Bayğazını mıqtap turıp quşıp, əke-şeşesin jubatıp şığar edi ğoy...
— Qayda barasıñ?..— dedi Jaqıp bastırmalatıp.— Jə, jaraydı,
alla jar bosın, jolıñnan bögemeyin. Bir bəlege ilikpey turğanda jönel
tezirek. Jolıq bolsın, er azığı men beri azığı jolda degen. Endi neğıp
tursıñ? Quday jolıñdı oñğarsın. Tart, oylanıp turar şaq emes kəzir.
Solay, şırağım, mağan senseñ...
— Mıñ rahmet, ata!
Qurmaş tizgindi bosattı. Biraz añdap bardı da, tasırlatıp şaba
jöneldi.
Jaqıp qulaq salıp turıp-turıp, jusap jatqan qoyğa qaray bettedi.
— O, quday, esi ketken uldarıña öziñ jar bola kör...
Zaulağan Qurmaş köne mazardıñ janınan etkende kəri bürkitti
şoşıtıp oyatıp ketti. Atının, basın tüni boyı bir tartqan joq.
Qoltığına qanat bitip, asqaq əuenge terbetilgen uşqır qustay, qır üstinde
qalıqtap kele jatqanday sezinedi özin. Mana dostarınıñ ortasında
bastap, Dulat baydıñ balası bölip ketken sol əuen qulağına qayta
oralğan. Endi burınğısınan da beter anığıraq, küştirek estiledi,
Qurmaş onı ayağına deyin bilip keledi. Mına küydiñ sarınında el muñı,
halıq qamırığı ğana emes, kürkiregen kündey quddı retti jauınger uran,
ekpindi atoy, Mahambet jırınan tuğan joyqın lep bar.
Qayda kele jatqanın bilmeydi. Əyteuir Mahambetti izdeytini haq. Biraq
qaydan tabadı onı? Bir auıldan bir auılğa jasırın jılıstap, eldi hanğa
qarsı şığuğa şaqırıp jürgen aqınnıñ jolın anıqtap bolar ma? Jırğa
qarap iz kesu mümkin be? Jır degeniñ dala üstinde jeldey esip jüredi,
olardıñ qayda tuıp, qalay taraytını belgisiz.
Qayda barmaq? Osınday oylar uayımın köbeyte berdi. Əbden şarşap,
qarnı aşqan kezde Qurmaştıñ esine tuğan üyi tağı da tüsti. Dulat endigi
aqboz atın izdep te jürgen şığar...
Dulatbay, söz joq, bunıñ şeşesine barıp, ayğaylap qorqıtıp,
balasınıñ qayda ketkenin suraydı. Əyteuir bir soyqannıñ boları
dausız...
Dəl osı kezde tuğan auılında ne sumdıqtıñ bolıp jatqanın ol bəri
bir boljay almağan-dı.
***
... Dulattıñ töleñgitteri Sağırbaydıñ üyin qorşap alğan.
— Balañ qayda?—dep Dulat tur Sağırbaydıñ basında digerlep.
Buğan deyin burışta ünsiz otırğan əyeli ornınan turdı.
— Ol auru. Tınıştıqpen jan tapsırsın, timeñder.
Nökerlerdiñ bireui əyelge qamşı keterdi. Alqa onı qolınan şap berip
ustay alıp, anadayğa uşırıp jiberdi.
— Əy, əketiñder mına mıstandı!
Tört töleñgit tarpa bas salıp, qolın artına qayırdı da, dalağa alıp
şıqtı.
— Bar ma eken alla aspanda?! Bar ma eken közi allanıñ? Bar bolsa nege
körmeydi?— dep zarlap keledi ana.
— Sabır et, qızım,— degen Aldiyärdıñ dauısı estildi top işinen.—
Kişkentay auılımızdağı jalğız erkek bastı əyel sen ediñ ğoy...— Şaşı
jayılıp ketken. Jalañbas tur. Qaralı kün tuğanda, basqa pəle kelgende
analar osılayşa şaştarın jayıp, jalañbas qaladı.
— Tabıñdar urını! — dep zirkildeydi bay.
... Dala terinde kün şığıp keledi. Qurmaştıñ tula-boyı qaltırap,
bası zırq-zırq etedi. Anda-sanda aynaladağınıñ bərin umıtıp, at üstinde
kezi ilinip ketedi. Bir qırqağa şığa kelgende alıstan tütin körindi. Atı
kisinep jiberip, əlgi üyge qaray tarttı.
Qaraşa üyden burımı tizesine tüsken qız şıqtı. Jüzi aşıq-jarqın,
jaltıldağan keñ janarlı, kirpigi qalın, bitken jan eken.
Qurmaş qızğa tañırqay qarap tur. Tüsinde körgendey. Biraq auırğan
bası men talğan beli, denesindegi diril men kebirsigen erni bunıñ tüs
emestigin ayqındağanday.
Qız oyda-joqta sap ete tüsken jas jigitten sekem alıp qaldı.
Astındağı atı qanday səygülik, al üstindegi kiimi netken jupını?
Bozbalanıñ qızarıp ketken közine, arğımaqtıñ qabısıp qalğan işine
qarağanda bul ekeuiniñ uzaq ta qiın joldı artqa tastağanı aydan anıq.
— Susın...— dep Qurmaş at jalın quşa berdi.
— Sizge ne boldı?—dep qız qasına jügirip keldi.— Keşiriñiz, ağay,
sizge kömekteser erkek joq kəzir bul üyde. Keliñiz, özim - aq...
Qız Qurmaştı süyemeldep attan tüsirip, üyge kirgizdi de, sırmaqqa
əkep jatqızdı. Sodan keyin öreşedegi sabanın, auzın şeşip, kesege
qımız quydı da, bir qolımen Qurmaştıñ basın köterip, susındı auzına
tostı. Anau işip bolıp, közin jumdı.
Qız sırtqa şığıp ketti. Uzamay ağası — jılqışı Zarbay keldi.
— Bu kim?—dedi ol attı kerip.
— Atın aytqan joq.
Ağası aqboz attı aynala qarap şıqtı.
— Dombırası bar ma?
Bügin tañerteñ Zarbay «Ataqtı dombıraşı Qurmanğazı Dulat baydıñ
eñ jaqsı arğımağın minip qaşıptı, sodan əri qaraqşı, əri bülikşi
atanıptı»— degen habar alğan bolatın. Dulat jigitti ustauğa buyrıq
beripti.
— Özi qayda jür?—dedi ağası.
— Üyde, uyıqtap jatır. Nauqas bilem.
Zarbay aqboz attıñ qasına barıp, moynınan şapalaqtap qoydı:
— Saqış, kök özekke aparıp, arqandap qoyşı!..
Saqış qaytıp kelgen soñ Zarbay jürginşi bir saudagerden satıp alıp
qalğan jazdıq qısqa şekpenin iluli turğan jerinen qolına aldı.
— Saqıtay, mına şekpendi qonaq balağa bersek qaytedi, a? Qaraşı,
üstinde lıpası joq qoy...
Jılqışı sözin kilt üzdi. Irgeden tasırlatıp kelip qalğan at dübiri
estildi. Saqış ağasına üreylene qaradı. Zarbay üyden şıqtı.
Attarı aq köbik bolğan top adam keldi.
— Jol bolsın, jigitter!—dep səlemdesti Zarbay.
— Qaraqşı quıp kelemiz!— dedi jolauşılar.— Aqboz at mingen bir
əruey keziñe tüspedi me?
— Joq,— dedi Zarbay miz baqpastan.
Top basşısı jılqışığa bastan-ayaq qatulana kez tastadı.
— Tünde qayda boldıñ?
— Men Dulattıñ senimdi jılqışısımın,— dedi üy iesi qaymığa
qoymay.— Eger baydıñ atı közime tüsse, taban astında jazbay tanır edim
ğoy...
***
Üşeui dastarqan basında otır. Uyqısın qandırıp, et jep, qımız
işkennen keyin Qurmaş əldenip aldı. Tamaqtı əldeqaşan işip bolsa da,
əñgimeleri qiısatın emes. Sözge joq Zarbay qonağın qalay sıyların
bilmey qinaladı. Qurmanğazı da ündemestiñ biri. Ol qolına dombırasın
alıp, rizalığın küymen bildirmek oyda.
Qos işek qartayğan sırqat əke men ayaulı ana jayın, bostandıq turalı
söylep ketti. Saqıştıñ köz aldına taqtayday jazıq ken, jazira keldi.
Sol dalada kelmey jatıp qız köñilin baurağan mınau sımbattı da
təkappar jigit ketip bara jatqanday...
Jo-joq, jalğız özi emes, qasında Saqış bar siyäqtı. Jigit jırı
bunıñ jırı sekildi... Au, Qurmaş nege buğap qaramaydı, nege küy tartıp
bermeydi? Ol basqa bir jaqqa qarauıl, ülken qara kezderin qızğa salar
emes, əldeqanday tereñ oyğa şomıp keledi.
Saqıştıñ Uyañ, jüzine qarap Qurmaş onı Aqşolpanmen salıstırdı...
— Jüreyin. Rahmet sizderge...— dedi de Qurmaş ornınan turıp, üstine
Zarbay bergen şekpendi kidi. Saqış oğan irimşik, qurt jəne külşe salğan
qorjın usındı.
—- Saqıtay, ağaqa atın körsetip jiber,— dedi Zarbay.
— Rahmet, özim - aq tauıp alam ğoy. Sizder tek jön siltep jiberseñizder
boldı,— dedi ol, əbden riza ünmen. Biraq ıstıq ıqlastan tuğan jılı sözi
Saqışqa bir türli salqın estildi.
Jırağa tüsse, atı ölip qalıptı. Bulaq jağasında tört butı tört
jaqqa ketip, sereyip jatır, anadayda tUyaq tiip taptalğan jılan körinedi.
Jaynağan jasıl adırlı Jideli jazığı Jayıqqa jete Narınqumğa
jalğasadı. Narınqum degen batıs qazaqtarınıñ ömirin sonau köne
zamannan beri körip kele jatqan tilsiz kuəger ğoy. Aş-jalañaş azaptı
ömirdiñ qurbandığı bolğan köşpendi eldiñ qanşama ul-qızı qalmadı
munda. Sonımen qatar osınau tılsım şöldiñ töskeyinen el kegin quğan
erler de baspana tabadı.
Handar men sultandardıñ ozbırlığına şıdamay, Jayıq pen Edilge
qaray qaşa köşken qalıñ el talay ret özen jağasında patşa əskerleri
men han jendetterine soqtığısıp, tütegen oqtıñ astında qalğanda
Narınqumnıñ surqay bet: qızıl qannan qoñır tartıp jatatın.
Meñireu qum bezireyip ün qatpaydı. Tılsım düley añızaq pen aptapqa
jomart bolsa da, ılğal ataulığa kelgende sarañ - aq. Zamana öter, ağaş
qurap, özen sualar, biraq qum qurımaydı.
Qum betindegi közge körinbeytin jazuğa qarap, salqın sudı qudıqtıñ
qayda ekenin, jelayaq jüyrik aqbökenniñ qayda jürgenin anıqtaytın
adamdar neken-sayaq. Al sol şağın toptıñ işinde qartayğan Uzaq aqınğa
jeter iz keser mülde joq.
Bügin Uzaq öziniñ Mıñtöbede otırğan auılına asığıp keledi.
Qum işindegi ər tüp sekseuildi, ər töbeni uzaq jaqsı biledi. Osı jasqa
kelgenşe körmegeni joq: kezinde han sarayında da, qaraşa üylerde de
bolğan. Elmen birge erjetip degendey, tıñdauşısı tabılsa, öleñ-jırı
tausılıp körgen emes. Adam balasın alalağan joq, bərin de birdey sanap,
bərine de ayta beretin.
Senimdi atı jol jorğamen terbetip keledi. Qanjığada qapqa salğan
dombırası. Basında parsı jibegimen tıstağan tülki tımağı, üstinde tüye
jüninen toqığan biyäzı şekpeni bar. Belinde kümis beldik.
Atının, jaylı jürisi ər nərseni eske tüsirip, ötken-ketkendi oylap
keledi. Əmirin bosqa ötkermegeni belgili. Köp qinalmay ataq-abıroyğa
jetti de, sol dañqı bunı öz qanatına qondırıp alıp, Narınqum üstimen,
külli dala töskeyimen zırğıtıp öte şıqtı. Büginde onı bütkil orda
jurtı biledi. Biraq birazdan beri bir oy mazasın alıp jür.
Bəri de özin Uzaqtıñ şəkirtimin dep atağan əlgi dombıraşı bala
jaylı habardı estigennen bastaldı. Alayda jas küyşi ustaz jolın
qumadı, ol dombıranı baylar men sultandardıñ qulaq qurışın qandıru
üşin tartpadı...
Auıl arasında el auzına Uzaqtan göri sonıñ atı köbirek alınatın
boldı. Onıñ üstine ol şığarğan ən-küyler de ədettegi dala əueziniñ
dəstürinen şığandap ketetin. Sarınında bülikşil əuen, örşil ekpin bar.
Bala dombıraşı halıq barğan sayın süysine tıñdaytın boldı.
Qurmaştıñ jaña küylerin ər auıldıñ dombıraşıları asığa kütip,
estigen zamatta - aq qağıp əketedi. Özin jaysañdığı üşin maqtasa,
küylerin jalındağan qızuına bola madaqtaydı. Uzaqtı qanşa qurmettese
de dəl Qurmaştay eşqaşan qasterlep körgen emes eşkim.
Bülikşildik qaşan da Mahambet siyäqtı aqındardıñ jırında
bolatının Uzaq ejelden biletin. Biraq ol halıqtıq küydi de jırday
tüsinip, jırday qabıldağanın eşqaşan estip - körgen emes. Juandar
əuleti osı uaqıtqa deyin aqındardan ğana qorqadı, solardıñ ataqabıroyın kündep, aytqan sözderinen ğana qaymığadı, al küy ataulını
olar erikkende ezetin ermek dep biledi.
Ən-küy degen, mən - mağınası — sözi joq qurğaq əuen, adam janın
öleñ-jırday baurap, eliktirip əketuge tiis emes. Uzaq buğan qudayday
senetin... Al Qurmanğazınıñ küyleri estilui muñ eken...
Uzaq qanjığasınan şeşip, qolına dombırasın aldı. Atının, bir
qalıptı mayda jürisin küyge qospaq boldı. Biraq basqa bir oylar kelip,
dombırasın umıta berdi.
Tılsım qum tünerip, tımırayıp jatır. Uzaqtıñ oyına jağadağı yen
toğay tüsti. Ol jerler qazir qos graf Bezborodko men Yusupovtiñ
menşiginde. Jataqtardı aydap şığıp, san saraydı saldırıp tastadı ğoy.
Sol mañaydı jaylaytın jalşı qauım endi şarq urıp, qum işin kezip,
qonıs izdeude. Ol — ol ma, tipti öz jerleriniñ üstimen özderi köşip ötkeni
üşin əlgi Bezborodko men Yusupovtarğa ot auız, tUyaq aqı salığın töleuge
məjbür.
Mine, osınau jarlı-jaqıbaylar men azap şekken kedey jurttı
Mahambet jırğa qossa, Qurmanğazı da öz küylerin solarğa arnap şığarıp
jür. Ras, olar jaylı Uzaq ta jırlağan, biraq bul könbistikke ündep,
jazmışqa qarsı şıqpay, moyınsına beruge şaqırğan...
Aqbas dombıraşınıñ esine osı öñirdi budan birneşe jıl burın
jaylağan jut tüsti. Onday juttı Uzaq öz ömirinde burın-sondı körgen
emes. Baylardan basqada tigerge tiri tUyaq qalmadı. Edilden Jayıqqa
deyingi keñ jazıq adam men maldıñ kömusiz qalğan öligine toldı.
Mınaday sumdıqtan esteri auıp, aştan buralğan qalıñ el
Qarauılqoja sultan men graf Bezborodkoğa qaray ağıldı. Key-keyde
sapar soñı qandı qırğınmen bitetin. Endi mine tağı da solay bolayın dep
tur...
Beriş ruınıñ starşını İsatay Taymanov şabılğan jurt, ezilgen el
kegin almaqqa attanıptı degen sıbıs auıldan-auılğa taray bastadı.
Jəñgir hannıñ əmiri boyınşa ağa sultandar Baymağambet pen Qarauıl
qoja eki ret İsataydı ustamaq boptı, qol-ayağın kisendep, abaqtığa
aydatuğa əreket jasap keripti.
İsatay hanğa: «El öz menşigin özi ielengisi keledi... Al eger bul
saualdıñ jauabın almasaq, onda bizge əmirin jürgizer eş basşı joq dep
esepteymiz»,— dep jazıptı degendi estigende Uzaq senbedi. Bul hattıñ
dörekiligi Sırım batırdıñ orıs patşasına jazğan hatınday edi.
— Astağpıralla!—dedi Uzaq jağasın ustap.— Dalada tağı da dauıl
turar. Əzireyildiñ ajal kürzisi köterilgen eken. Nemen tınbaq bunıñ bəri?
O, alla quldarıña qaharıñdı tekpe, saqtay gör qazağımdı!..
Köñilsiz oylardan serpilmek bolıp, atın qamşımen tar¬tıp jiberdi
de, Uzaq jas kezindegidey bar dauıspen şırqan jöneldi. Biraq dauısı
jarğışaqtanıp, əreñ şıqtı. Ol da bolsa köñilge medet...
Qumnan şıqqan soñ Uzaq jalğız ayaq taqtaq sürleuge tüsip, alıstan
közge şalınğan auılğa qaray ayañdadı. Janarı əli jasi qoymağan kəriyä
auıl üstindegi qujınağan köp adamdı, jığılğan üylerdi, qaptağan
arbalar men ertteuli attardı sonadaydan bayqadı;
«Bu neğılğan jiın?—dep oyladı ol.— Ne bop qaldı eken?».
Jaqınday kele bayqadı: əuletti starşın Aqbay men sonıñ
tuısqandarı ğana üylerin əli jıqpaptı. Auıldıñ qaq ortasındağı
qalın, top Aqbaydıñ qarulı nökerleri men soldattarın qorşap alıptı.
— Assalauməliküm, aqsaqal, jol bolsın! Əbden der kezinde keldiñiz,—
dep quana qarsı aldı Uzaqtı Aqbay starşın.— Aqılğa sabır serik
desedi ğoy. Qazılığın öziñiz aytıñızşı, aqsaqal. Dombırañızdı
qolıñızğa alıñız da, mınau tilazar baqtaşılardı Baymağambet
sultannıñ aytqanına köndirip beriñiz... Əytpese bular anau bülik
şığarğan buzaqı İsataydıñ şabarmanın bosatamız dep əkireñdeuin qoyar
emes...
Uzaq nökerlerdiñ ortasında turğan orta jastağı, qalıñ qara qastı,
sımbattı jigitti kördi. Denesin qıl şılbırmen şandıp tastaptı. Jurt
şu-şu etedi. Tek Uzaqtı kergende ğana azdap tınşıp, aqınğa qaq
jarılıp jol berdi.
— Səlem berdik, ata,— dedi tutqan basın iip.— Tumsığın tesken
tüyeni şığırşıq ötkizip, jip baylaydı da, ne su bermesten, ne
ottatpastan qumda jetelep jürip üyretedi. Mağan da sanı istedi, ata, tek
əzirge tumsığımdı tespey tur... Aytıñızşı, aqsaqal, Jəñgir az adamdı
darğa astı ma, Aqbay eldi az jılattı ma? Köp jasağan bilmeydi, köpti
kergen biledi deydi ğoy. Sizdiñ jasıñız da ülken, körgen - bilgeniñiz de
köp...
— Atı-jöniñ kim boladı, balam, jauabın sodan soñ estirsiñ,— dedi
Uzaq.
— Öz atım — Noyan. Ruım — Qaraqıpşaq. Tuğan jerim Sır boyı,
budan alısta, orta jüzde. Tuğan-tuısqan ataulıdan jurdaymın kəzir.
Qazaq hanı Arğınğazı men Hiua hanı Allaqul alıs-jaqınımdı tügeldey
tıp-tipıl ğıp, qu basımdı qañğıtıp jiberdi... «Qara taudıñ basınan
köş keledi» — dep küñirenuden basqa eşteñe qalmağanday körinip ketedi
keyde... Öksikti nemen basarmız, kekti qalay qaytararmız, ata?!.
— Tausılma, balam, öksime öleñ-jırdıñ qustasına — dedi Uzaq.—
Qazaq əni qaşannan qayğı-şerge tolı!.. Biraq köz jası köl bolsa da
septigi joq. Dolı dauıl qanşa soqsa da jer betindegi ağaş ataulını tüptamırımen tügeldey qopara almaydı... Sol siyäqtı jer üstinde
jamanşılıq ataulı da qala beredi. O degen düniege adamnıñ özimen birge
keletin pəle ğoy.
Basıñdı saqta, janıñ aman bolsın, şırağım, əli-aq übirli-şübirli
bop ketersiñ...
— Ras aytasız, aqsaqal. Alayda arındı su tas buzadı. Bizge de
Mahambettiñ arındı ən-jırı men İsataydıñ jol bastar sözi kerek,—
dedi Noyan.
— Adam qılığına qazılıqtı zamananıñ özi aytar, balam,— dedi Uzaq
oylana söylep.— Bu ğalamda u men şipa, jaqsılıq pen jamandıq qatar
jüredi...
— Aqsaqaldiki jön. Noyannıñ bizge istegen jamanşılığı joq. Ey,
Aqbaydıñ tabaqşıları! Qol-ayağın şeşip, tabanda bosatıñdar, bolmasa
osı aradan bireuiñ tiri ketpeysiñ!— dep gu-gu etedi top.
— İsatay batır auıldardı aralap, jigit jiıp jür. Kek aludı
köksegender, handar men sultandardıñ tepkisinde jürgisi kelmegenderdiñ
bəri de batır qolına sarbaz bolıp qosılıp jatır. Biz öz
auıldastarımızdı jağadağı ata qonısımızğa qondırğımız keledi!—dep
dauıstadı Noyan.
— Aqsaqal - au, dombırañdı nege almaysıñ qolıña? Mına
buzılğannıñ ünin öşirip, ana şulağan jurtıña aqılıñdı aytpaymısıñ?
— dep jaqtırmay qaldı Aqbay. Qolınan keler eşteñe joq bolğan soñ
ızadan jarılıp kete jazdap şaq tur. Nökerleriniñ azdığı ğoy qolın
baylağan.— Mümkin, sen de qantögiske qumar şığarsıñ?!
— Öleñ-jır şındıqqa qarsı kele almaydı!-— dep kesip ayttı Uzaq.
— Əlde qazaqşılıqtan ketip eñ, «əlde sözge sot joq» degen ata mətelin
umıtıppın.
Mısı qurığan Aqbay aşuğa qanşa tığılsa da dala ğurpın attay
almay, Uzaqtı attan tüsip, üyge kiruge şaqırdı. Biraq Uzaq ornınan
jıljımadı. Ol Mahambettiñ öleñin aytqan Noyandı tıñdadı.
Ey, taqsır-au, ey, taqsır!
Boz ordanı tiktim dep.
Boz ağaştı jıqtım dep.
Hanım, hanım degenge
Kötere berme butıñdı,
Köptire berme urtıñdı... ...
Özderiñdey handardıñ,
Qarnı juan bilerdiñ
Atanday dausın aqırtıp,
Lauazımın kökke şaqırtıp,
Basın kessem dep edim.
Edildiñ boyı yen toğay,
El qondırsam dep edim!
Jağalay jatqan sol elge
Mal toltırsam dep edim!..
Aqbay nökerlerine toptan şığıñdar dep əmir qıldı. Biraq jiılğan
jurt olardı jibermey, eki jaq şart ta şurt qaqtığısıp qaldı.
— Qoyıñdar! Jiberiñder, barsın, jəne de basqa qansorğıştarına da
ayta barsın: qalıq el qınaptan qılış suırdı. Keler sət, sonda öz hanın
özi belgilep alar! — dep ayğay saldı bosanğan Noyan.
Jigitter oğan at əkep tarttı.
— İsatayğa ergisi keletinderiñ jolğa jinalıñdar!—dep jar saldı
anau erge qarğıp minip.
Jurt arbalarına qaray jügirdi. Iğı-jığı aralastı da ketti.
Sıqırlağan arba, baqırğan tüye, adasıp qalğan qulınşağın izdep
kisinegen bie, mañırağan qoy dauıstarı aralasıp azan-qazan boldı.
Auıldıñ jarım - jartısına juığı İsataydan kelgen beytanıs jigittiñ
soñına erip tartıp otırdı.
— Sazaylarıñdı Jəñgir hannıñ öz qolınan alarsıñdar əli-aq!
Narınqumda sel bop aqqan qandarıñnan qaq turar! İsataylarıñnıñ
jonın qamşı tilgilep. Mahambet jırınıñ ornıma kisen, şınjırdıñ
şıldırın estirsiñder! — dep tepsine aqırıp Aqbay qaldı soñdarında.
Izadan tütigi qasına jaqındağan malayların oñdı-soldı şıqpırta
sabap, ayaq astında jatqan jez legendi teuip jiberdi. Nökerlerine ursıp
jürip ol auıl şetine kirgen jalañayaq, qur sülderi turğan Qurmaştı
bayqamadı. Arqasında dorbası, qolında dombırası bar. Aqbay onı kiiz
üyge kirip bara jatıp körip qaldı.
— Uau degen, ustap əkeñder ana qayırşını. Onı da İsatay jibergen
şığar!
Jas jigitti ustap, düreley bastadı. Uzaq kelip araşalamağanda nemen
tınarı belgisiz edi...
— Taqsır - ay, ie jazığım bar? — dedi qızıl - ala qan bolğan
Qurmaş.
— Jap auzıñdı, küşik! — dep zekidi Aqbay.— Tiri qalğanıña allaña
rahmetiñdi ayt.
— Sağırbaydıñ qaraqşı balası Qurmanğazı ğoy mınau. Dulattıñ
səygüligin minip qaşqan osı,— dedi nökerlerdiñ bireui, onı tanıp.
Jigittiñ atın estigende Uzaq selk ete tüsti.
— Baylañdar ittiñ balasın!—dep buyırdı Aqbay. Sosın Qurmaştıñ
dombırasın bir teuip, ortasınan qaq beldi.
— Endi osı dombıradan tuğan küylerdi de qurtıp köriñiz, taqsır!—
dedi Qurmanğazı qalıñ qabağınıñ astınan alara qarap.
— Jap auzıñdı! Arğımaqtı qızıl may ğıp öltirdiñ ğoy, endi
zındanda şiriteyin. Əzirge tutqında bola tur. Erteñ buralqı ittey
sümeñdetip Ordanıñ türmesine aydatamın...
Aqbay öz üyine kirip ketti. Uzaq dombıra sınıqtarın jinap aldı.
As işilip bolğalı qaşan, şañıraq ieleri Uzaqtı jalğız tastap, özderi
basqa üylerine ketti. Tündikten jıltırağan juldız körinedi. Qaq
ortadağı temir oşaqtıñ astında janğan ot ta öşuge aynalğan.
Qonaq kədesin buzıp, bunı jalğız tastağanda Aqbaydıñ kəri jıraudı
İsatayğa qarsı söz aytpadıñ dep közge şuqımaq bolğanın, söytip öziniñ
budan artıqtığın sezdiretinin Uzaq bilip otır. Sonda da şınımen-aq
qattı jalğızsıradı. Öz ömirinde aqınnıñ nemese dombıraşınıñ uzaqtı
tündi oñaşa etkizgenin kergen emes.
Ejelden kele jatqan dəstür boyınşa auıl adamdarı keş sayın
dombıraşınıñ nemese köpti körgen kene kəriyänıñ, ertegişiniñ, tili ötkir
qaljıñbas jannıñ qasına jinalıp, ən-küy, jır-qissa, əñgime - ertek
tıñdaydı...
Uzaq ta öz ömirinde bügin tuñğış ret qas qaraya jalğız qalıp otır.
Qolına süyekten jasağan tasbiğın alıp, iştey duğasın oqi otırıp,
auıldan ketken adamdar jaylı, Aqbay turalı, kəzir qamauda otırğan jas
dombıraşı jöninde oyğa şomdı.
Öziniñ barlıq jañsaq basqan qadamdarı üşin allasına jalbarınıp,
payğambardan aqıl-keñes suraydı, kömekke şaqıradı: tüsinuden qaldıq
qoy, bu dünie ne bop baradı, Ordada ne bolıp jatır? Auır oydan arılar
ma ekem dep, aynalasına köz jiberdi...
Adaydıñ süyekşi - şeberleri əşekeylep jasağan ağaş kereuetke
tekemet - sırmaq, körpe-jastıqtı qabattap jiıp tastaptı. Kerege
basında kümistegen er-turman iluli tur. Şaması, ol Şerkeş şeberleriniñ
qolınan şıqqan - au. Bul Aqbay külli Narın boyınıñ jılt etip közge
tüser dünieligin aldıra aladı. Anau uıqtan salbırağan aluan örnekti
ədemi jelbau, basqurlardı Adaydıñ önerpaz qızdarı toqığan bolu kerek.
Al, əne bir eskileu qalı kilemdi Aqbay bir üyir jılqığa Hiuadan
aldırğan şığar şaması.
Ortekelerdi körgende Uzaqtıñ esine Aqbaydıñ: «Arğımaqtı qızıl
may ğıp öltirdiñ ğoy, endi zındanda şiritemin!» — dep Qurmanğazığa
aytqan sözi tüsti.
Birte-birte Uzaqtı ıza biley bastadı. «Qudayım - au, kimdiki jön,
aytsañşı? Aqbay üyir-üyir jılqı aydap otırsa da, bir at üşin adam
ömirin qurbandıqqa şalmaq. Bir at üşin bütindey bir rudıñ balasımen —
Qurmanğazı şıqqan Qızılğurttarmen jaulasuğa bar»...
— Aqılsız aşu tul! — dep sıbırladı ol qızarğan şoqtarğa qarap
otırıp. Sausaqtarı jaylap barıp qos işekti sipadı. Aytılmağan ökpe,
aqtarılmağan reniş, tosınnan abdırap, sasıp qalğanı — bəri-bəri
jinalıp kelip, kökiregine kepteldi. Qos işek qinala, kürsine dıñıldap,
şerli əuen bulığa şıqtı.
...Qurmaş teri tulaqtıñ üstinde eki qolı baylaulı jatqan bolatın.
Türuli irgeden uley soqqan suıq jelden dir-dir etip qaltırasa da beytanıs
küyge elen, etip, qulaq türdi. Bul küydi Sırım batırğa arnap Uzaqtıñ
bayağıda şığarğanın da, Uzaqtıñ onı ədette qarapayım jigitterdiñ
ortasında otırğanda tartatının da Qurmanğazı bilmeytin. Saz
sarınında aşu-ıza atımen joq. Tek ayanış muñ-şer, küyiniş qana bar.
Sırımnıñ jauların kəpir dep ataydı. Kəpirlerge eliktep, qan töguge
bolmaydı, deydi... Sırım eger hanğa qarsı qılış kötermese, uzaq ömir
sürer edi. Adam qanşa batıl bolsa da allanıñ buyrığına qarsı şıqpauı
kerek. Alla-tağala qudiretti ğoy, al ömir degen — qasiret. Allanıñ
buyrığınsız eşteñe özgermeydi! Uzaq öz jırın osılay ayaqtaytın
əmanda.
Al kəzir Uzaq «Sırımnıñ sağınışın» özi üşin tartıp, özimen-özi
suhbattasıp otır. Juldızdarı jımıñdağan jaz tüninde jan düniesine
tosın kelip, köñil-küyin əlem-tapırıq etken auır oylardan mına əuen az
da bolsa seyiltkendey...
Bıldırlağan mayda qoñır bayau küyge qulaq tosqan Qurmanğazı onıñ
tüp - tereñinde əlde bir aduın zildiñ jatqanın sezip otır. Talaydı bastan
keşirip, aşudı aqılğa jeñdiru təsiline əbden jetilgen kəriyänıñ sabırlı,
salqın qandı salauatı ğana küyşiniñ sezimin basıp, elikken köñilin
sabasına tüsire beredi. Sodan da saz sızdıqtap, jabığıp, muñaya tolğaydı.
Şirkin, qolın bosatıp, dombırasın berse! Mına küydi ol özinşe tartar
edi. Bet bürkegen jadau jamılğışın julıp alıp, boyındağı otın ürlep,
ızasın qozdırıp, aşuınıñ arnasın aşar edi. Sonda joyqın ün mınau
üñireygen aşıq irgeden tün tınıştığına laulağan jalınday atıla
şığıp, Aqbaydı jatqan jerinen julıp turğızar edi, qumay tazıların
qorqınıştan qañsılatıp, janın murnınıñ uşına keltirer edi ğoy.. Əy,
Uzaq ata, küyiñ qanday qayğılı edi. Şel tösindegi tereñ qudıqtıñ
suınday tınış qoy. Ağın da joq, tolqın da joq, tılsım dünie...
Qurmanğazı eleñ etti. Esiktegi qulıptı aşıp, işke küzetşi jigit kirdi.
Jasırıp tamaq alıp kelipti, Qurmaştıñ qulağına bauırıñmın men de
Qızılğurt balasımın dep sıbırladı. Biraq bosatuğa dərmen joq,
artındağı bala-şağasın qimaydı. Aqbay jaña buğan attardı əzirley ber,
tañerteñ tutqındı jandarm ekeuin, Dulat baydıñ auılına aparasıñdar,
dep əmir beripti...
***
Tañerteñgi tamaqtan keyin Uzaq Aqbayğa barıp, atın usındı.
— Anau Sağırbaydıñ balası zorıqtırıp öltirgen jüyrigiñniñ
ornına al. Jigitti bosat. Onday dombıraşı külli' Kişi jüzde joq...
— Astıñızdağı jalğız atıñızdı alğanım Uyat bolar, aqsaqal.
Qudayğa şükir, malğa kende emespiz ğoy. Biraq mınau jomarttığıñız
qızıq eken! Qaytesiz sol qaraqşı nemeni? Aytsa da, sizdey aqınnıñ
oyında ne barın biz paqır qaydan bilemiz,— dedi Aqbay kekesin
mısqılmen qolın jayıp.— Ol qañğıbastıñ ne keregi bar sizge? Ol bolsa
— Qızılğurt, al siz ğoy, aqsaqal, qasietti Bayulınıñ urpağısız...
Aqbay eki közin süzip, dürdigen astıñğı ernin tisteley otırıp Uzaqqa
tesildi. Tap osı sət Uzaq ta özin əbden qausağan qauqarsız şalday sezindi.
Burınğı qayrat-küşi, atı -şulı batıldığı qayda joğalğan? Jorıqqa
şıqqan sarbazday əbden sınıp kiingen Aqbaydıñ aldında quddı bala
siyäqtı qipaqtap tur. Bay qamqa beşpetiniñ üstinen köbe kiip alıptı,
nığına mıltıq asınğan, bir büyirinde Buharda soğılğan salmaqtı qısqa
semser, basında — kümispen jurındağan tülki tımaq, ayağında — uzın,
keñ qonıştı süyir tumsıq saptama etik, qolında — segiz örim dırau
qamşı. Ol Uzaqqa otır degen de joq...
Uzaq özine-özi kelip, eñsesin köterdi de, baymen mañğazdana qoştasıp
bolıp, uyqısız etken tünnen eki kezi şüñireyip ketken Qurmaşqa
dombırasın ustattı.
— Mına dombıranı Narın boyı tügel tanidı. Onı Qurmanğazıdan
tartıp alğan jan halıq qarğısına uşıraydı! — dedi.
Qurmaş şermende Uzaqtı qimas közqaraspen şığarıp saldı. Sosın
janarın jaltır əşekeyli dombırağa audardı. Tünde küzette turğan
Qızılğurt qasına keldi.
— Mağan senip tapsırıñız. Öziñiz alıp jüre almassız...
... Aqbay qalın, nökeriniñ qorşauında şapqılap kete bardı.
Arttarınan Qurmanğazını alıp jürdi.
Dala jolı qızıq qoy. Üyir-üyir jılqı: işinde şımqay qara, tobılğı
torı, mañdayı töbel kökqasqa, şañqan bozdarı da bar. Ər üyirde jügenqurıq timegen qur ayğır. Olardıñ qay-qaysısı da öz üyirin erkin bilep,
mañaylatpauğa tırısadı.
Keyde basın jerge salıp, jalın jelbirete şapqılağan ayğır
osqırıp basqa üyirge qaray jaqındağan baytaldı tırqıratıp quıp
beredi. Bultalaqtay qaşqan qu baytal oynaqılana kisinep böten ayğırğa
qaray jöneledi. Ondayda tütilgen jün aspanğa şaşılıp, tUyaqtardan ot
jarqıldaydı. Al baytal bolsa, moynım aqquday iip, quyrığın tigip aladı
da, birese ana üyirge, birese mına üyirge jaqındap, aynala şapqılaydı.
Saqa bieler onı tistep - teuip şenderine juıtpaydı. Baytal bəribir
eşteñeni elemey, şır aynalıp şapqılay beredi...
Onıñ sıñğırlağan nazdı kisineuine jelikken ayğırlar birin-biri
ayausız şaynap, bitispes soğısqa kirisedi.
Endi jekpe-jekke tüsken januarlardıñ mañına küylegen erke-totay
ğana emes, eki jaqtan da saqa bieler toptalıp kelip, şurqırasıp jaqtasa
bastaydı...
Jeñilgen ayğırdıñ janında eñ senimdi, aynımas bieler ğana qaladı,
olar tipti üyir basşısı üşin şaynasudan da tayınbaydı. Bulay bolğanşa,
is nasırğa şaptı dey beriñiz. Öytkeni bundayda üyirler aralasıp,
jılqışılar qinalıp qana qoymaydı, sol jılqınıñ ieleri —
baylardıñ arasında janjal tuıp ketui ıqtimal.
Sondıqtan da jılqışı jigitter ayğırlar şaynasqan jerge
qurıqtarın köldeneñ ustap, tez şapqılap keledi de, közderine qan tolıp,
qutırıp ketkendey, doldana ayqasqan januarlardı ajıratuğa kirisedi.
Bundayda der kezinde qaşıp qutılmasa, jırtaqay da sazayın tartadı.
— Bu kimniñ jılqısı? — dep suraydı Qurmanğazı öziniñ
qarauılşılarınan.
— Aqbaydiki.
— Dulattiki.
— Al mına üyirler — qazaq baylarınıñ graf Bezborodkoğa bergen
tartuı. Bul öñirdegi şöbi şüygin jayılımdardıñ barşası
Bezborodkonıñ menşiginde. Aqbay men Dulat öz jılqısın bunda sonıñ
ruqsatımen jayadı. Jəñgir han əskeriniñ attarı da osında...
Jolay kezikken jılqışılar jön surasıp bolğan soñ, jandarmğa
seziktene qarap turıp, Qurmanğazımen tanısa bastaydı. Qurmanğazı
ustalıptı, ayaq-qolı kisendelipti - degen habar qostan - qosqa, auıldanauılğa taralıp, Qurmaştıñ dostarı — Sarman men Zarbayğa da kelip
jetti.
Mine, jol qumğa kep kirdi. Suı jılı özenşeden jayau ötti. Qalın,
sekseuildi artqa tastap, tağı da qum şağıldarına boyladı...
Qudıq basındağı jalğız mazardıñ kümbezine tüneuge tura keldi.
Attarğa jem berip, suğarğannan keyin Qızılğurt jigiti qasındağı
joldasımen aqıldastı da, Qurmanğazınıñ qolındağı temir buğaudı
ağıttı. Jandarm ündegen joq. Tamaq üstinde qasındağı üşeuge tünere
qarap qoyıp otırdı... Mına qurağan qumnan tezirek qutılıp, bay
auılına jetse deseñşi. Odan əri mına eki qaysaqtı qasına ertpes edi, ana
qaraqşımen nietteri bir şığar mümkin, kim bilgen...
Qurmaşqa dombırasın berdi.
— Horoşaya balalayka, bogataya! — dep qasaqana jılı lebizben maqtap
qoydı jandarm, əldeqalay boladı degen oymen.
Qurmanğazı ötken tüni Uzaqtan estigen küydi salıp kördi de, tügel
tartpadı. Qolın kisen qajap tastaptı. Küy tıñdamaq bop jaylasa
otırğan küzetşiler jerge qarastı. Qurmanğazınıñ qos bilegindegi qıpqızıl tañba kimge de bolsa anıq körinetin edi.
Ot öşirildi. Kümbez işin közge türtse körgisiz qarañğılıq bastı.
Jandarm mıltığın quşaqtap törge barıp jattı. Esik aldına küzetşi eki
jigit ornalastı. Öşken ottıq janına Qurmanğazı jayğastı. Mazar
sırtında qulaqtarın qayşılap, boldırğan attar tur.
Törteui de köz ilmey jatır. Tün qarañğılığında tobınan adasıp,
jalğız qalğan kişkene qustıñ ayanıştı şiqılına qulaq türip, ər
qaysısı öz oyına şomğan. Jarım tünde jel bastaldı. Ürikken attar
birine-biri tığılıp, ürpiisip tur. Öz tağdırın özi iştey balağattap
jandarm jatır.
Kenet Qurmaştıñ qulağına ulığan jel dıbısınan bötendeu bir
sarın kelgendey boldı. Birese küşeyip, birese talıp jetedi. Qalıñ
qumnıñ qiır şetinde, jer astında zildey auır, jüzdegen jez qoñıraular
küñirenip jatqan siyäqtı.
Bul dañğırdı Qurmanğazıdan basqa eşkim əzirge jel guilinen ajırata
qoyğan joq. Qurmaşqa jerdiñ özi küñirene jañğırığıp jatqanday bop
körindi. Osı bir qudiretti zor dabıl, tereñnen şıqqan ğajayıp guil onıñ
esi-dertin bilep əketti.
— Estimisiñder!—dep sıbırladı ol küzetşilerge.
— Jeldiñ şuılı ğoy...— dedi olardıñ bireui.
Ekinşi jigit türegep otırıp, qulaq saldı. Sosın qaytadan ornına
jattı:
— Tas orman ğoy əndetken. Onday jerler Narınqumda köp...
— Çto? Çto sluçilos? Govori, kaysak!—dedi jandarm qolınan tüsip
qalğan mıltığın asığıs köterip jatıp.
— Ağaş qoy ən salğan. Ən bilesin, be? — dedi qızılğurt jigit onı
tınıştandırıp.
— Tfu! Vsyak voy u vas pesnya! — dep jandarm dəudirlep estirtpedi.
Qurmanğazı ornınan turın, kisenin sıldıratıp esik aldına bardı da,
qabırğağa süyendi. Tas ormannıñ əuenine tesile qulaq tigip, tıñday tüsti.
Al orman əueni tolastar emes.
Butaqtardı terbegen qumdı dauıl onı mıñ jıldıq uyqısınan
oyatqanday, gulep tur, gulep tur. Bul guilde arqırağan özenniñ, sayrağan qus
pen jügirgen añnıñ jırı, osı ormannıñ boyın jaylağan diqandar men
sarbazdardıñ əni bar...
Özenderi şulap, bulaqtarı tartılıp, qalaları qirap, şöbi tügel
qurap, kanaldarı qumğa qaqalıp qalğalı qaşan bul öñirdiñ. Bir kezde osı
ormanda da qus sayrap, köleñkeli sayasında jol şekken keruender
demaluşı edi. Sodan beri jüzdegen, mıñdağan jıldar ötipti...
Aynala tıp-tipıl, bəri de qumğa kömilip qalğan. Tek orman ğana bar.
Ol öz butaqtarındağı japıraqtardıñ qay zamanda kögergenin de, sudıñ
sıldırı men bulbuldıñ sayrağan ünin qaşan esitkenin de umıtqan. Onı
uaqıt tabı tas qıp qatırğan. Bul baqşadağı ər ağaştıñ diñgegi şoyın
qazannıñ jalın süyip jaltıratqan tübindey qap-qara, qap-qattı, jıpjıltır.
Şirkin, mına jırdıñ sözderin, mına guildi tüsinetin, tüsinip qana
qoymay, notağa tüsiretin adam bolar ma edi! Bul əuen etkenge alıp keter
edi. Ol osı ölkeniñ jazmışı jaylı jan türşiger əñgimeni öz qulağımen
estip, osı öñirdi mekendegen patşalıqtar men elderdi körer edi, onıñ köz
aldında Eskendir Zulqarnayınnan jeñilmegen jauınger saqtardıñ
şatırları, torandardıñ, qumandar men qıpşaqtardıñ qum astında
qalğan qamaldarı, parfyandar men sogdiler salğan saraylar turar edi, ol
osı atıraptı bir kezde dür silkintken qalmaqtarmen noğaylar ənin, atı
añızğa aynalğan qudiretti Sıpıra jıraudıñ ünin estir edi. Sıpıra
jıraudıñ bul jerde bolğandığı el esinde əli saqtaulı...
Uaqıt adam balasın alauızdığı üşin, qaraulığı men ataqqumarlığı
üşin, qırqısqan qırıq pışaq qaqtığıstarı üşin qanday qatıgezdikpen
sottaydı...
Endi qalıñ qumnıñ şıñırau tereñinen ğajayıp küy ğana esedi.
Qurmaşqa bul düniedeginiñ bəri de — köne mazar da. qarañğılıq
qapasınan əlsiz jarığın əreñ jetkizip turğan juldızdar da, ayağındağı
mınau kisen de — osınıñ əmbesi tügel Tas orman salğan jan tebirenter
qudiretti əuenniñ dıbıstarınan quralğanday bolıp körinedi.
... Tas ormannıñ tañğajayıp əueni Qurmaştıñ qulağınan kepke deyin
ketpey qoydı. Kez aldınan küzetşiniñ arqasınan basqa eşteñe kere almay
jürdi de otırdı...
deseñşi. Odan əri mına eki qaysaqtı qasına ertpes edi, ana
qaraqşımen nietteri bir şığar mümkin, kim bilgen...
Qurmaşqa dombırasın berdi.
— Horoşaya balalayka, bogataya! — dep qasaqana jılı lebizben maqtap
qoydı jandarm, əldeqalay boladı degen oymen.
Qurmanğazı ötken tüni Uzaqtan estigen küydi salıp kördi de, tügel
tartpadı. Qolın kisen qajap tastaptı. Küy tıñdamaq bop jaylasa
otırğan küzetşiler jerge qarastı. Qurmanğazınıñ qos bilegindegi qıpqızıl tañba kimge de bolsa anıq körinetin edi.
Ot öşirildi. Kümbez işin közge türtse kergisiz qarañğılıq bastı.
Jandarm mıltığın quşaqtap terge barıp jattı. Esik aldına küzetşi eki
jigit ornalastı. Öşken ottıñ janına Qurmanğazı jayğastı. Mazar
sırtında qulaqtarın qayşılap, boldırğan attar tur.
Törteui de köz ilmey jatır. Tün qarañğılığında tobınan adasıp,
jalğız qalğan kişkene qustıñ ayanıştı şiqılına qulaq türip, ər
qaysısı öz oyına şomğan. Jarım tünde jel bastaldı. Ürikken attar
birine-biri tığılıp, ürpiisip tur. Öz tağdırın özi iştey balağattap
jandarm jatır.
Kenet Qurmaştıñ qulağına ulığan jel dıbısınan bötendeu bir
sarın kelgendey boldı. Birese küşeyip, birese talıp jetedi. Qalıñ
qumnıñ qiır şetinde, jer astında zildey auır, jüzdegen jez qoñıraular
küñirenip jatqan siyäqtı.
Bul dañğırdı Qurmanğazıdan basqa eşkim əzirge jel guilinen ajırata
qoyğan joq. Qurmaşqa jerdiñ özi küñirene jañğırığıp jatqanday bop
körindi. Osı bir qudiretti zor dabıl, tereñnen şıqqan ğajayıp guil onıñ
esi-dertin bilep əketti.
Butaqtardı terbegen qumdı dauıl onı mıñ jıldıq uyqısınan
oyatqanday, gulep tur, gulep tur. Bul guilde arqırağan özenniñ, sayrağan qus
pen jügirgen añnıñ jırı, osı ormannıñ boyın jaylağan diqandar men
sarbazdardıñ əni bar...
Özenderi şulap, bulaqtarı tartılıp, qalaları qirap, şöbi tügel
qurap, kanaldarı qumğa qaqalıp qalğalı qaşan bul öñirdiñ. Bir kezde osı
ormanda da qus sayrap, köleñkeli sayasında jol şekken keruender
demaluşı edi. Sodan beri jüzdegen, mıñdağan jıldar etipti...
Aynala tıp-tipıl, bəri de qumğa kömilip qalğan. Tek orman ğana bar.
Ol öz butaqtarındağı japıraqtardıñ qay zamanda kögergenin de, sudıñ
sıldırı men bulbuldıq sayrağan ünin qaşan esitkenin de umıtqan. Onı
uaqıt tabı tas qıp qatırğan. Bul baqşadağı ər ağaştıñ diñgegi şoyın
qazannıñ jalın süyip jaltıratqan tübindey qap-qara, qap-qattı, jıpjıltır.
... Tas ormannıñ tañğajayıp əueni Qurmaştıñ qulağınan köpke deyin
ketpey qoydı. Köz aldınan küzetşiniñ arqasınan basqa eşteñe köre almay
jürdi de otırdı...
Jandarm jayau jürsin dep buyırdı, Qızılğurt küzetşi ayağındağı
kisenin ağıtıp aldı. Jol şañına qaqalıp ilgeriley berdi. Dulat kəzir
Jidelide emes, auılında. Köñiline osını ğana medet tutadı. Öytkeni
Qurmaştı dəl bir jetekke alğan ögizşe ne tüyeşe arqanmen baylap-matap,
kisendep əkele jatqanın jidelilikter körmeydi ğoy.
Tili auzına sıymay, şeldep, qolındağı jarası aşıp, qamşı osqan
arqası men talğan beli şıdatpay keledi. Sonda da Qurmaş meñireu
ormannıñ guili men Uzaqtıñ küyin umıta alatın emes. Tipti keyde orman
əueni men Uzaq küyi bir sarınğa ulasıp ketedi de, küñirene şıqqan
qudiretti dabıldan bası dıñıldap auıra bastaydı...
***
Dulat üyi qonıs jañarttı. Sauın siırlarğa otı mol Qarabulaq
basına kep otırdı. Onıñ üstine bul ara Jəñgir hannıñ turağınan da
alıs emes. Əsker bolsa jaqın, qauipsizdeu.
Dulattıñ eski jurtında küzetşiler men öz jükterin jaña qonısqa
jetkizuge şaması joq siñiri şıqqan kedey jataqtar ğana qaldı.
... Küzetşiler bay üyiniñ qalğan-qutqan jügin siırlarğa artıp jatqan
bolatın. Anadayda üstinde orıs soldatı otırğan eki ayaqtı arba tur.
Dulat pen Aqbay Sağırbaydıñ balasın Ordadağı abaqtığa aparuğa
əmir etken. Künge küyip totıqqan qoñırqay öñdi, ədemilep şiratqan şağın
murtı bar jılı jüzdi soldat köñildi uşqın jılt-jılt etken kökşil surqay közderin Qurmaşqa qadadı. Jırtıq şekpen əreñ jauıp turğan zor
iığına, şıqşıttı kelgen jalpaq beti men şañ basqan jalañ ayağına
asıqpay, barlap qarap aldı da, taza qazaq tilinde:
— Al, jigitim, kel, jüreyik!— dep köñildi ünmen sañq etti.
Qurmaş jan-jağına jaltaqtay qarap, tanıs eşkimdi köre almadı da,
tartınşaqtağan qalpı qos döñgelekti arbağa jaqındadı. Jandarm atınan
qarğıp tüsti:
— Nadet na nego naruçniki i gnat peşim, kak prikazano!
Qanjığasındağı jipti şeşip əkeldi de, jandarm Qurmaştı arbağa
qolındağı buğalıqtan şalıp baylap qoydı.
Soldat jandarmğa mısqılday qarap aldı da, teris aynalıp ketti.
— A tı idi pozadi. Neçego taraşitsya,— dedi jandarm Qurmaştıñ
qolınan tartıp qalıp.— A nu, jivo! İ eti dvoe poydut ryadom s telegoy.
— Özimen birge kelgen eki küzetşini nusqap qoydı.
Orındarınan endi jılji bergen kezde Qurmaş özine qaray tura
jügirip kele jatqan şeşesin kördi. Şaması, ol balasınıñ qolğa tüskenin,
onı tap osı aradan alıp ötetinin estip, Dulattıñ eski jurtına ədeyi
kelgen bolu kerek. Qurmanğazı anasına qaray umtıla berip, uşıp tüsti.
Qıl şılbır qolına batıp ketti. Soldat ta dereu attı toqtata qoydı.
Qurmanğazı ornınan əreñ turdı.
— Qayda aparadı, qulınım - au! — dep anası onı quşaqtap, egilip
tur.
Qurmaştıñ kökireginde birdeme üzilip ketkendey boldı da, öz-özinen
əlsirep, jılap jiberdi. Öz ömirinde tüñğış ret dauıstap, qattı öksip,
balaşa solqıldap turıp jıladı.
Şeşesi tına qaldı. Balasınıñ basın öz keudesinen alıstatıp, betine
üñile qaradı. Köz jasın sürtip jatıp, şeşesi jandarmnıñ tıjırınğan
türin körip qaldı.
— Qoy, balam, sabır et...— dedi ol.— Jauğa janıñdı berseñ de
sırıñdı berme,— degen. Sezdirme naşarlığıñdı jauıña!
Soldattıñ özine qadalğan suıq közqarasınan jandarm sekem alıp,
kirpidey jiırılıp qaldı. Oğan anau eki küzetşi de — Aqbaydıñ
malayları da tünere qarap tur. Qurmanğazı basın keterdi:
— Mınanı Uzaq aqın berdi,— dep arbadağı dombıranı alıp
şeşesine usındı.— Qamıqpa, qorqaqtıqtan jılağanım joq. Kinəlimin
aldarıñda, eşteñe aytpay ketip qaldım...
— Osı
saqtaymın...

dombıramen

bağıñ

aşılsın,

balam!

Şañ

juıtpay

Qosayaq arba ornınan qozğaldı. Şeşesi közin kimeşeginiñ uşımen
sürtip, balasınıñ soñınan jürdi.
— Uə, jarandar, qarañdar! Qurmaşımnıñ küyleri Uzaqtıñ özine de
unaptı,— dep qoyadı ol jinalğan kepke.— Kişi jüz ben Orta jüzdiñ
ataqtı aqını, top jarğan dombıraşısı öziniñ dombırasın Sağırbay
balasına bergenin endi qalıñ el tügel biledi.
— Ou, alla, ne jazığım bar edi aldıñda?! — dep tağı da eñirey
jıladı ana balası uzap ketken soñ.
***
Imırt jabıla Ordağa ketip bara jatqan qos döñgelekti arbağa birneşe
salt attı qarsı jolıqtı. Aralarında Zarbay bar bolatın. Olar soldat
pen jandarmdı u-şusız tarpa bas salıp, baylap tastadı.
Qurmanğazı boyındağı soñğı quatın jiıp, erge qondı. Jılqışılar
joldan şığa şapqılap, tün qarañğılığı qoyılğan meñireu dalağa siñip
joğaldı. Aqbay jibergen eki Qızılğurt jigiti de solarmen birge ketti.
***
Küz küniniñ altınday sarı ala boyauına malınğan jayılım üstin tün
körpesi bastı. Kümistey jaltırağan özen iirimine keş qaytqan top üyrek
top-top qonıp jatır. Qoy küzetken qoyşılardıñ dausı şığadı əredikte.
Özen jağalay tigilgen üylerdiñ aldında laulay janğan ot körindi. Auada
tütin iisi seziledi.
Şopandar öz üyleriniñ janında kiiz jabu, er-toqım jastanıp köz
ilindirip jatır. Keñ jazıq tınşığan şaq. Keş tüse şıbjıñdağan
jırtaqay baytaldardıñ özi de birtoğa juasıp qalğanday.
Tek əldeqayda alısta ğana küni boyı şarşağan aruananıñ anda-sanda
barq etken dausı men adasqan botanıñ bozdağan üni estiledi... Bir üydiñ
janına jılqışılar jinalğan.
— Estidiñder me? Qızılğurttardı tağı da şauıp ketipti.
Qarauılqoja sultannıñ soldattarı allanıñ, buyrığımen tağı da el
tonauğa şığıptı,— dedi eski tülki tımağın ken, mañdayına tüsire kigen
egdeleu, arıq jılqışı.
— Oñaşa jerde qolıma tüser me edi sol qoja,— dep kijindi ekinşi
jılqışı, astındağı tulaqtı ilgeri - süyrey tüsip.— Endigəri bögdeniñ
atın erttep mine almaytın bolar edi!
Bul Zarbay bolatın. Ol on, jağına jambastap, öşeyin degen jalınğa
qarap jatır.
— İsatay şaqırdı ğoy...
— Oylanu kerek,— dedi egde jılqışı, biraz ünsizdikten keyin aqırın
ğana.— Beriş ruımen talaydan beri jaulasıp kelemiz. Endi qayta barıp
tatulasamız ba?.. Tüsten keyin mañırağan aqsaq qoy bop jürmeyik. Eger biz
beriştermen birigetin bolsaq, onda sol elge jau tigende attana şappay
otıra almaymız...
— Olar da öz elimiz. Nemene, əlde olar qazaq auıldarı emes pe?!—dep
aşulandı Zarbay. Sabasına tüsu üşin ol ornınan turıp, ot basına bardı
da, qu tezekti uatıp, jalınğa tastay bastadı...
Özen jaqtan küy estildi. Zarbay qulaq tikti.
— Bizdiñ Qurmaş jürgen jerde ən-küy de jüredi...— dedi egde
jılqışı.
— Onıñ ruı Qızılğurt qoy,— dep mırs etti Zarbay.— Sonda qalayşa
bizdiki bolmaq?..
Bəri du küldi.
— Əy, osı bizdiñ qazaq beyşarada neşe ru, neşe ata bar eken, a? —dep
qınjıla söyledi bir bozbala.
...Özennen salqın lep esedi. Anda-sanda suda şolp etigi balıq sekiredi.
Jigitter küy ırğağın buzıp almayıq degendey kübirlep qana söylesip
otır. Tüngi bulttarıñ sudağı ağarañdağan köleñkesine qarap Qurmanğazı
oylana tüsedi. Oqta-tekte bult astınan ay körinip qaladı. Jılı tünde
jayma-şuaq sırşıl küy tuındap jatır.
Bul əuende juldızdıñ jımıñdağanı, özen ağısınıñ sıldırı, şöp
sıbdırı, jayılıp jürgen at tUyağınıñ düsiri, keñ jaziranıñ jumbaq
dıbıstarı, Saqıştıñ sıñğırağan aşıq dausı — bər-bəri kep bir
ırğaqqa toğısqanday. Dombırasınıñ qulağın jaqsılap burap alğan
Qurmaş basqa tüsken auırtpalıqtarın aqtarıp, jeñileygisi kelgendey,
qos işekti bayau ğana şertip otır. Jinalğandar dombıraşığa jaqınday
tüsip, qaumalap alğan.
— Aqırın, Qurmanğazı küy tartıp otır...— degendey, jas qoyşı
sausağın ernine aparıp, işarat jasaydı. Onıñ bul qimılın bayqap
qalğan dombıraşı külimsirep basın izeydi.
İə, ol küy tartuın endi qoymaydı. Biraq Uzaq siyäqtı eski jaranın,
auzın tırnap, tıñdauşısın egildirmeydi.
Qoldan kelse, halqıña batırlar isin jırlaytın, eldi qaru alıp
jorıqqa şığuğa ündeytin Mahambet siyäqtı jırşı bolu kerek. Halıq öz
jırşısına senedi, odan əmse jaña da jarqın jırlar kütedi. Ən men küy
— el qanatı. Eger künderdiñ küninde ən apatqa uşırap, küy kömeyine qum
quyılsa, şermende bolğan ker dala qulazıp, tınısı bitedi. Jara jaylı
oy tolğaytın şaq emes...
Ol mına küyine öz darınınıñ barşa küşin, barşa ekpini men barşa
qızuın ayamay quyıp, dombırasın ekilene sabalap tarta berdi, tarta berdi.
Bul küyde tas ormandardıñ guili de, arındı arğımaqtardıñ joyqın
şabısı men qulaq tundıra kisinegeni de, batırlardıñ bülikşil asqaq
ənderi de bar edi.
Küy əbden qatayıp, şarıqtau şegine jetip, şırqırap biraz turdı da,
kilt üzildi. Eşkim ornınan qozğalmadı. Jinalğan qauım bireu siqırlap
tastağanday bolıp, küy tudırğan oylardıñ şıtırman quşağınan arıla
almay, uzaq otırdı.
Qurmanğazı kiiz üyge qaray bettedi. Basqalar da ünsiz tarap ketti.
Jayılğan attar men jusağan qoylardıñ janınan ötip, ərkim öz üyine
qaray tarttı.
Qarañğılıq quşağınan sıbıssız süñgip şığa kelgennen bolğan törtbes jigitti Zarbay öz üyine kirgizdi. Ot basında egdeleu arıq jılqışı
ğana qaldı. Ol ərbir bögde dıbısqa eleñdep qulaq tosıp, saq otır.
Qurmanğazı da qosa kirdi Zarbaydikine. Üy-işi tastay qarañğı eken,
dombıraşığa eşkim nazar audara qoymadı. Zarbay şıraq jağıp, onısın
töñkergen ağaş kelinin, tübine aparıp qoydı da, tündeletip jürgen
qonaqtarğa qaradı.
— Assalaumağaləyküm! Aman-sau jettiñder me?
— Uağalaykumassalam, Zarbay! Özin, de amanbısıñ? Biz sıbısımızdı
sezdirmedik -au. Kördiñ be, küzetşi itteriñ de bayqamay qaldı. Atımızdı
alısqa, qamıs işine arqandap kettik...
Jolauşılardıñ bireui şıraqqa jaqındap, otıra qaldı da, etigin
şeşip, ultarağınıñ astınan muqiyät büktelgen şüberek aldı.
— Bu qağazdı İsatay jazğan. Aday men Beriş jigitteri buğan
barmaqtarın basıp otır. Kelissek, biz de qol qoyuımız kerek. Bul hat
jandaraldıñ özine tabıs etiledi.
— «Bizdiñ əmirşimiz — Bökeydiñ ulı Jəñgir han şekten şığıp
baradı...—- dep jigit arabşa jazudı ejelep oqi bastadı.— Bizge qorğan
bolar eşqanday zañ - zəkün joq, kim köringen basqa şığıp, qıspaq körsete
beredi, endi onıñ bəriniñ şıdap otıra berer jayımız joq, öytkeni
sultandar men baylardıñ özi de bizdi aş kenedey qosa sorıp, malmülkimizdi talap alıp jatır... qit etseñ, qamşınıñ astına alıp, sabap,
jaradar ğıp tastaydı...»
Barşa kez qağaz oqıp otırğan, basında kişkentay domalaq berki bar,
üstine tırsıldağan tüye jün şapan kigen, iıqtı, jalpaq bet jigitke
qadalıp qalıptı. Jigit beline şağındau auır şoqpar qıstırıp alıptı.
Oqıp bolıp aynalasındağı jılqışılarğa qaradı.
— Tüsinikti me? —dedi ol.
— İesin suraysıñ? Oqi ber...
— Eger kelisetin bolsañdar, bas barmaqtarıña küye jağıñdar da,
ötiniştiñ astına qoldarıñnıñ tañbasın salıpsıñdar.
Basqalarmen birge Qurmanğazı da barmağın basıp, şığıp ketti.
Jılqı jusap, jılqışılar uyıqtap jatır eken. Qurmanğazı Saqıştıñ
sağınıştı əni estilgen özen jağasına qaray jürdi.
***
Jaqıp qariyä qoy qamaytın qoranıñ aldında tağı da tur. Tuğan
auılına Qurmanğazı da qaytıp oraldı. Dulattan qaymıqpay aşıq keldi.
Dulat dombıraşınıñ qaytıp oralğanın da, onıñ dala töskeyinde dosjarandarı köbeygenin de biletin. El de tanıdı. Endi onımen tartısu oñay
emes. Onıñ üstine auılğa jılqışılar kelip, köpşilikti İsatay
sarbazdarımen tize qosuğa şaqırıp jür. Beyne auıl bitken, külli dala
qutırıp ketkendey...
Qurmanğazını keştim, zorıqtırıp öltirgen səygüligimniñ, qunın
daulamaymın degen sıbıs taratıp jiberdi Dulat. Al özi aram nietin
işinde saqtap, pristavqa astırtın hat joldadı.
Sarman da auılğa oraldı. Jaz boyı əjeptəuir erjetip, ösip, künge
küyip totığıp alıptı. Mına turğan sımbattı, boyşañ jigitten, tiliniñ
astına nasıbaydı erekşe tastağannan basqa, tük bilmeytin burınğı jas
jılqışını tani qoyu qiın edi.
Sarmannıñ bağı bar eken. Qurmaş qaşqan soñ Aqbay onı auıl üstinen
ötip bara jatqan saudagerge tüyeşi etip berip jiberedi. Keruen toqtağan
jerde saudagerdiñ jas qızmetşisi Sarmanğa hat üyretedi. Ər auılğa, ər
seloğa, ər qalağa ayaldağan, sauda jasağan keruenşiler ayğa juıq jol
jürip Aq meşitke jetedi., Jolşıbay Sarman öytip-büytip ejiktep oqudı
meñgeredi. Öz auılına qayta kelu üşin Sarman endi ken, dalanı kese
jortıp, Orınborğa jol şekken şağın orıs ekspeditsiyäsına jol kezer
bolıp ornalasadı.
Ekspeditsiyänıñ basşısı üstine ofitser formasın kigen, biraq
ədettegidey iığında oqalı şeni joq, şoqşa saqaldı, Sarmannıñ
bayqauınşa, bir türli qızıq, əpendeleu adam edi. Bulardıñ jürisi de
önbeydi, sauda kerueninen de şaban.
Jol boyı Sarman qojayınnıñ tüsiniksiz qılıqtarına tañırqaumen
boladı, biraq bul adamnıñ kəsibi ne ekenin oylap taba almaydı.
Bastıq keyde külli ekspeditsiyänı toqtatıp qoyıp, kezikken auıldağı
nauqastı emdeydi əytpese köne mazardıñ betindegi oyu-örnekterdi köşiredi.
Əşekeyli qulpıtas aldında uzaq otırıp, qausağan şaldardıñ mıljıñ
sözderin jazudan da jalıqpaydı...
Bul qazaqtıñ ənderin, ertegileri men qissaların kep biletin orıs edi,
biraq sonda da toymaytın. Nege? Onısı bir allanıñ özine ğana ayan.
Sarman onıñ köp nərselerin tüsine bermeydi, biraq özin qattı unatadı da,
aytqanın eki etpey muqiyät orındauğa tırısadı. Bul kisi Sarmanğa əsirese
özinin,
jataq
balalarına
degen
iltipatımen,
meyirimen,
qayırımdılığımen qattı unaydı.
Esimi Vladimir İvanoviç edi, al özi «orientalispin» deytin. Sarman
odan ömirdegi kep nərsege qanıqtı. Tipti orıs kitaptarın da oqitın
dərejege jetti, ras, əli ejiktep, buın - buınğa bölip oqidı, degenmen
qarıp tañbası endi bul üşin tüsiniksiz jumbaq emes.
Joldağı auıldardıñ birinde ekspeditsiyä jası otızdar şamasındağı
qazaqqa kezikti, üstindegi kiimi orıstardikindey, atı Aqan eken.
Söytse, Vladimir İvanoviç onı burınnan biletin körinedi, sodan da
«Peterbordağı dosına jolığudıñ qurmetine» arnap kişkentay toy
jasaldı. Əlgi Aqan ekspeditsiyäda üş kün birge bolsa da, Sarmanmen bir de
bir ret sözge kelmey, şirenip jürdi. Vladimir İvanoviç ekeui erteden qara
keşke deyin toqtausız söylesip, habar aytısıp-aq otırğanı. Sarmannıñ
esinde özi ekspeditsiyädan ketetin küngi əñgime öte-möte jaqsı saqtalıp
qalıptı.
— Sultan saraylarında turatındardıñ ğana oquğa mümkindigi bar,—
dedi Vladimir İvanoviç.— Mektep - medrese de sonda, balalarğa
musılmanşa tərbie beretin molda da sonda. Solayı jön de şığar,
degenmen sultandar, jalpı qazaqtıñ igi jaqsıları öz balaların oqıtuğa
şın muğalimderdi aldırtsa durıs bolar edi. Al eger sol muğalimder öz
mektepterinde kedey balaların da qatar oqıtatın bolsa, qanday ğanibet!
— Oqu degen tübi osıdan birdeme şığadı - au deytin qabiletti
adamdardıñ isi. Al malşılarğa onıñ bas qatırğannan basqa keltirer
paydası joq, bos nərse,— dedi Aqan. Bunısı Sarmanğa unamadı. Ol
şaruasın tastap, jüktiñ janına otırdı da, əñgimeni əri qaray tıñday
tüsti.
— Tüsinbedim, Aqan mırza, tüsinbedim seni, dep qızarañdap qaldı
Vladimir İvanoviç.— Apır-au, sep de osınday ma ediñ? Au, bu qalay?
Dala şirkin de döñgelenip baradı ğoy bu tañda — qabileti bar, aqıldı
qazaq balası oquğa tüsedi, orıs arasında turıp, qızmet qıla bastaydı,
keybir evropalıq ədet-ğürıptardı üyrenip, tipti işinara olardıñ
birsıpırasın orıstardan da artığıraq meñgerip aladı da, qaytadan
dalağa kelgen soq bayağıday tüz patşaları men baylardıñ malayına
aynaladı tağı da. Al bul baylardıñ orıs pomeşikterinen bar ayırması
şoşqa ornına qoy ösiretindiginde. Onda mınaday saual qoyuğa ruqsat
etiñizşi, qurmettim: eger sizderdiñ oqımıstılıqtarıñız qozı jün
qalpaqtan, jılı keudeşeden, sımbattı beşpetten, quıqtay tar balaq
pantalonnan, kerosin şam men jumsaq tarantastan aspaytın bolsa, onda
sizderge oqu neme kerek? Eger özderiñizdiñ tüz jaylağan halqıñızdıñ
ruhani ömirine qosar eş jañalıqtarıñız bolmasa, onda oqudıñ tükke de
keregi joq qoy... Soñğı kezde dəuletti qazaqtardıñ ermek izdep erikken
balaları — eñgezerdey, jap-jas oqığan jandar «qasietti» Buharağa köp
baratın boptı degen söz estimin. Sonda barıp parsı, arab tilderin,
musılman zañdarın oqitın körinedi, sosın eñ mıqtağanda molda boladı.
Olar özderinin, bilimdarlığın salmaq etip, qara halıqtı qan jılatadı,
al sultandardıñ aldında qurday jorğalaydı, desedi...
— Men basqa jağın aytıp otırmın,— dep qoymadı Aqan.— Oqudıñ
kedey halıqqa berer paydası joğın aytamın. Kerek deseñiz, oqu keyde
bizdiñ aramızdan — aqsüyekter arasınan şıqqandarğa da ziyänın tigizedi.
İsatay starşın men Mahambet aqınnıñ Jəñgir han jarlığın
orındaudan bas tartıp, japan kezip, eldi bülikke şaqırıp jürgenin
estigen bolarsız? Olar kedey emes,- arabşanı da, tatarşanı da jaqsı
biledi, tipti orısşa da hat tanidı...
— O büliktiñ törkini sauattılıqta jatqan joq! — dep ayaq astınan
kiip əketti Vladimir İvanoviç.— Orıs mujığı da bülik sap jatır. Bülik
bolğanda qanday deseñşi!.. Razin, Pugaçev... Senderde ğoy Sırım Datov,
endi mine İsatay men Mahambet... Aytsa da, men Mahambetti bilemin,
onımen Peterburgte kezdesken bolatınmın. Umıtpasam, sol sapar oğan
halıqtardı şıñırau qapastan aşa tayaq pen qamşı emes, oqu-bilim
şığaradı degen bolatınmın. Aqan mırza!..
Al orıs intelligentsiyäsına keletin bolsaq, olardıñ işindegi eñ
tañdaulıları, bılayşa aytqanda, «buratana» atanatın halıqtar üşin
qoldarınan kelgenin ayap jatqan joq. Bir ökinişti jeri — sizdiñ elge degen
ınta-ıqılasımız əzirge Aziyä jönindegi evropa ğalımınıñ papkasındağı
olqılıqtardı toltıru men ulı mərtebeli imperatorımızdıñ astırtın
diplomatiyäsınıñ jəne işki ister ministrliginiñ jasırın derekter
jinağın tolıqtırudan əri aspay jatır. Qazaq halqın, əytpese, el jazıp
jürgendey, qaysaq halqın oyatu qamında ne istelip jatır? Buğan bizdiñ
şamamız keletin emes əli. Ərkim öz zamanınıñ dekabrisi bola bermeydi
ğoy...
Əste, halıqtar uyqısınan oyanar şaq tuatın şığar,— Vladimir
İvanoviç endi Aqanğa qaramay, basqa jaqqa köz salıp söyledi.— Öytkeni
olardıñ işinde Mahambetter de, mına otırğan zerdeli jigittey aqıldı
jandar da az emes,— dep Sarmandı nusqap qoydı.— Kördiñiz be, qanday
zeyin qoyıp tıñdap otırğanın, al aqiqatında ol menimen qoştasayın dep
qana kelgen...
Jaraydı, tım mıljıñdap kettim bilem. Amal qanşa, is tağdırın söz
emes, zeñbirek şeşken zaman ğoy bul!..
— Al mırzalar, alğısımızdı aytalıq! — dedi Vladimir İvanoviç
serikterine Sarmandı nusqap turıp.— Seniñ auılıñ osı aradan eki
künşilik jer degen söz ras pa?
— Ras,— dedi Sarman osınau uzaq saparda əbden bauır basıp ketken
orıs ğalımınıñ qolın quşırlana qısıp. Aqan oğan burılıp ta qarağan
joq.
— Al, jaraydı, jolıñ bolsın...
Aqannıñ ağa sultan Baymağambettiñ inisi ekenin Sarman attanar
aldında ğana bildi.
Jaylaudan qaytqan jılqışılar men qoyşılar, auılğa oralğan
Qurmanğazı men Sarman jaz boyı kəri-qurtañ men bala-şağanıñ ğana
turağı bop qalğan Jideli basın jandandırıp, basqa tüsken bar
auırtpalıqtı umıttırğanday edi. Sarman özi jol közer bop ertip jürgen
orıstıñ ğulama adamı jaylı əñgimeni təptiştep aytadı da otıradı.
Qurmanğazı qolqa salğan jurtqa jaña küylerin tartıp beredi. Zarbay
bolsa əzine basqa auıldardan bir-birlep keletin jılqışı - qoyşılarmen
keñesuin toqtatqan joq.
Jideli auılınıñ eñ ülken aqsaqalı Aldiyär da üyinen jiirek
şığatın boldı. Ol aq tayağına süyenip, bir üyden ekinşi üyge barıp, ünsiz
ğana habar-oşar tıñdaydı, Qurmanğazınıñ küylerin estip quanadı.
... Qurmaş adamdardan pəlendey özgeris köre almadı. Tek soñğı
aylarda şeşesiniñ şaşı burınğısınan da appaq quday bolıp ketti.
Ülken balası kelgenimen endi kenjesi Bay ğazınıñ jayın oylap
uayımdaydı. Bağıp jürgen qozıları marqayıp, otarğa qosılğalı qaşan,
Bayğazı əldeqaşan auılğa oraluı kerek edi, biraq, nege ekeni belgisiz, əli
qaytpay jatır.
Jaqıp şaldıñ aytuına qarağanda, Dulat jaylaudan keşip ülken
auılına barısımen Bayğazı kelui kerek. Qazir ol Dulattıñ biesin
sauğızuğa septesip, qulın qaraytın körinedi.
— Al Dulattıñ özi endi bizdiñ auılğa kelmeydi. Jaqpay qalğan
körinemiz. Endi ülken auılında otırıp şabarman arqılı basqarmaq. Men
bilem ğoy, tap osılay boladı. Osınısı tınış qoy,— deytin Jaqıp bir
japıraq sirek saqalın quaqılana sipap, kərtamış közin sığırayta
jumıp. Qoranı tüyedey arbañdap aynala jürip, jaz boyı tübi qopsıp,
bosap qalğan diñgekterdi tüzetedi.— Jaylauğa barğanıma bir jarım - aq
aydıñ jüzi, sonda da quarğan baydıñ qurağan mülki qulayın dep qaptı
ğoy. Bu Dulat jalğız şege, üzik jip, dara qazıq jiberer deymisiñ. Bərin de
arabtıñ sıyqırşısı qusap öziñ jasauıñ kerek, tüge! Qora jasaytın
ağaş tüsir, arqan es, üy bütinde... Al Dulattıñ esi-derti tüzde, öz üyiniñ
şaruasın emes, qız quıp əure... Kəri bura... Qudaydan da qorıqpaydı. Men
bilem ğoy, sonday...
Jaqıptıñ soñğı sezderi Qurmanğazınıñ jüregine inedey qadaldı.
Aqşolpandı bir top qızben qosa bay üyiniñ qımızın baptasın dep Dulat
alıp ketkenin ol alğaş kelgen küni-aq estigen. Jay-küyin Jaqıptan
surayın dep jür edi, endi batpadı. Şal qoranı jöndep bolıp, qolına
ketpenin aldı da, jıl boyı sartap bolıp taptalıp jatqan qoydıñ qiın
oyuğa kirisip ketti.
— Qurmaşjan, birer kün qol uşıñdı berseñ qaytedi, otarğa qaray
tursañ. Əytpese şamam keler emes,— dedi Jaqıp ayaq astınan qiıla
ötinip.— Qısqa otın dayındap alu kerek. Men bilem ğoy, solay...
Şal biraz ünsiz jürdi de, sözin qaytadan küñkildey jalğap ketti.
— Sağan ne, dombıra bolsa — boldı! Nemene? Esiñde me, qilay qaşıp
ediñ? Astıñdağı at qanday edi! Sondağı şıqqan şudı aytsaq... Jə, bəri de
sabasına tüsti ğoy. Quday jolıñdı oñğardı: tiri qaldıq, Sibirge de
aydağan joq... Alaman29 qanday alardı dersiñ bayğa, sastırdı ğoy
sabazıñdı. Onıñ üstine öziñ de bir kisini qorqıtarlıq həliñ bar. Qarşı
əne, qandaysıñ. Qaymıqpay qaytsın Dulat?! Men bilem ğoy solay...
Qurmanğazı onı odan əri tıñdamadı. Aqşolpannıñ bir jazğa
şıdamay bir jağı jəpireyip qalğan jer üyine qaray ayañdadı. Sığırayğan
terezesine qoydıñ keptirgen qarnın körip qoyğan eken, onısı əbden qurap,
key jeri şıtınap jarılıp ketipti, töbesinde murja ornına tübi joq
şelek töñkere saptı. Esik aldında siır japası, julınğan jün, müjilgen
süyek körinedi. Üy iesiz qalğan, təkappar tülğalı köñildi Aqşolpan kezge
tüspeydi...
Ərine, basqa üylerdiñ de jetisip turğan eşteñesi joq, biraq olardıñ
esik aldı taza, əyteuir.
Al jalpı alğanda aynaladağınıñ bir-birinen onşa köp özgerisi
şamalı. Qay üydiñ aldında da üyilgen tezek, tekşelep jiğan terisken
otın körinedi — Jideli jurtı qıs qamına kirisken.
Köktemde jastar jiılatın alañqaydıñ kögalı da ayaqpen taptalıp,
şañıtıp, sarğayıp qalıptı. Külli dala, qırqa - qırqanıñ arasındağı
keñ jazıq sonau şağıl qumğa jetkenşe topıraq öñdi surqay reñge
boyalğan. Bir kezde özi qırda otırğanda Aqşolpan jasırın jolmen keletin
saydıñ şebi de şabılğan. Ekeui tüñğış kezikken alañ da dəl osınday
tıqır bolu kerek.
Sol şaqta bulardıñ üstinen aynala uşıp, qupiyälarına kuə bolğan
bürkit qayda eken qazir, ne küyde eken? Aspanda körinbeydi. Dəu de bolsañ,
ədetinşe mazar töbesinde qonaqtap otırğan şığarsıñ. Sonda Aqşolpan
külip edi oğan. Işten qattı qısılsa da onısın sırtqa sezdirgisi kelmey,
qusqa qaral:
— Sen neğıp bizdi aynalsoqtap uşa beresiñ, nege qaray beresiñ? Kördiñ
be, qanday ekenimdi!—dep ayğaylağan bolatın.
Al Qurmaş bolsa quanğanınan ba, qısılğanınan ba, əyteuir betin
salqın şəpke tığıp alıp: «Aqşolpan... Aqşolpan...»— dep qaytalay
bergen.
***
Aqşolpan Dulattıñ jaylaudağı auılınan ketip qaldı. Jəy emes,
qaşıp ketti. Əkesi alısta, bay tüyelerin bağıp jürgen bolatın. Auılda
bolsa da qız namısın ayaqqa taptamaq bolğan sumıray bayğa ne ister edi o
bayğus?
Üstindegi köyleginiñ dalba - dulbası şıqqan Aqşolpan Dulattıq
qolınan əreñ qutılıp, bay üyinen qaşa jöneldi. Dulat jeyde dambalşañ qalpı, ısıldap-pısıldap, qoñır - tayaq ile salğan etigi
sartıldap, quıp berip edi, aldınan jaz boyı Aqşolpannıñ qolınan
pisken et jep üyrengen, qasqır soğatın ülken töbet köldeneñ şığıp,
ırıldap turıp aldı.
— Ket-ey, oñbağan!—dep ışqına aqırdı Dulat, demin alqına alıp.—
Toqtay tur, qanşıq neme. Erteñ keş tüspey oñaşa otauğa qamatıp
qoyarmın...
Söytti de ünsiz ğana üyine kirip ketti.
Qız bay üyine qaytıp oralmadı. Jalğız ayaq sürleuge tüsip, dala
qaydasıñ dep tartıp otırdı. Tüni boyı toqtausız jürip otırıp,
qoyşılar men jılqışılardıñ ejelgi kompası — Ürker tuğanda ğana
ayaldadı. Juldızğa qarap jön tabudı əkesinen üyrengen bolatın. Bayqasa,
Jidelige ustağan bağıtı durıs eken, köñili de ornına tüsti. Kündiz
joldan burılıp, qalın, şöptiñ arasınan jua, jidek terip jedi. Sosın
şölin qandırıp alıp, ilgeri jılji berdi. Biraq eki şaqırımday jürgen
soñ tağı da şep arasına jasırınuına tura keldi. Uzın köş əldeqaşan
ötip ketse de sol jerde keşke deyin jattı: bireu-mireu bayqap qalıp,
Dulatqa ustap berer, əytpese körsetip qoyar dep qorıqtı.
Aynalanı tağı da tün bastı. Aşıq aspan astında, tün qustarınıñ
jan türşiger ünderinen qorqıp jatıp, ol juldızdarğa qarap köne duğanı
oqumen boldı. Kökten tiler jalğız-aq ötinişi bar: basımdı, arımdı aman
saqtap, eki ayaqtı jaular men it-qustan qorğay ker, tuğan auılıma aman esen jetkizip, Qurmaşımdı bir köruge pursat ber, jasağan, dep
jalbarınadı.
Tañ attı. Aqşolpan tan, Şolpanımen birge ornınan turıp, şep
basıp ketken sürleumen tağı da ilgeri tarttı.
Alıstan qılañ etken salt attını körgende, tağı da joldan şığıp,
şepke barıp tığıldı. Attılıdan da, jayaudan da — tiri jannan tügel
qorqadı. Keyde sürleu taqırğa, qumayt jerge, qalıñ esken tobılğığa
barıp tireledi de, qız şığar joldı izdep, şırq aynalıp əurege tüsedi.
Mine, jol kişkentay özenşege kelip tireldi. Ol tereñirek jer tauıp
alıp, şomıla bastadı. Salqın su şarşağanın basıp, küş qosqanday
boldı. Qız köylegin juıp, ayrılıp ketken jerlerin jip-jiñişke qurağan
kendir şöppen lekerlep qoydı. Bul kele jatqan jalğız ayaq sürleu özennen
şıqqan top, şığısqa qaray kilt burılıp, qırqağa kirip körinbey ketedi
eken. Aqşolpan biraz oylanıp turdı da, sosın batıl adımdap ilgeri ketti.
Biraq burılıstan öte bere qarsı kele jatqan arbağa soğa jazdadı. Üstinde
eki orıs otır — jandarm men soldat.
Aqşolpan alğaşında qattı sasıp qalğanımen dereu esin jiıp, qaşa
jönelmek edi: «Stoy!» degen öktem dauıs şıqtı da, qarulı erkek qolı
şıntağınan joğarıraq şap ete tüsti.
— Horoşa kaysaçka! — dep qarq-qarq küldi jandarm. Onıñ qolı jaña
ğana lekerlep qoyğan köylekke sozıldı. Aqşolpan soldat jaqqa
jalınışpen qiıla qaradı.
Jalañ ayağın bir tüp şige tirep, bar küşin jiıp, bulqınıp kördi.
Biraq anau ayırılatın emes.
— Ah, tı, dikarka! Ya tebya seyças, seyças... —dep jandarm pış-pış
etip jatır.
— Vaşe blagorode, pustite ee! Boitsya ona, ne hoçet...— dedi soldat.
— Marş vpered! A telegu ostav!—dep aqırdı jandarm,
Aqşolpanmen alısıp jürip.— Tı ne tuji, slujivıy, i te¬be
dostanetsya... İdi, ostav nas malost.
Aqşolpan qıbın tauıp, jandarmnıñ qolın qırşıp aldı. Anau ökire
ayğaylap, qızdı judırığımen betke salıp qaldı. Sonan soñ quşaqtağan
qalpı tik köterip, şöp arasına ala jöneldi.
— Apa-a-a!— dep ayğaylap jiberdi. Aqşolpan. Kenet jandarmnıñ
qolınan əl ketip, özi bir jağına qisaya berdi. Eki tizesin qolımen jauıp,
Aqşolpan soldatqa qaradı. Anau jumulı sausaqtarın jazıp edi, qan-qan
bolğan tas kesek jerge tüsti. Soldat süyretile basıp arbağa bardı da,
öziniñ eski şinelin alıp, qızğa tastadı.
— Mə, qızım, üstiñe jamıl da, arbağa otır,— dedi ol taza qazaq
tilinde. Jandarmnıñ denesin iığına salıp, töbeniñ arğı jağına alıp
ketti de, köpke deyin körinbedi.
Aqşolpan qorqınıştan bir uıs bolıp bürisip, tisi - tisine timey
dirildep otır. Şineldi jamılıp, qimılsız qatıp qalğan. At quyrığın
jayımen sipañdatıp, şıbındap tur.
Soldat qaytıp keldi. Közinde əbden şarşağan, tauanı qaytıp,
tausılğan adamnıñ keypi bar.
— Kettik...— dedi ol.
— Qayda kettik, ağa?— dedi qız estiler-estilmes.
— Qayda bet alsaq, sonda baramız, qızım... Tek aldımen suğa baralıq.
Juınıp al...
***
Stepan auılğa tura barudan qorıqtı. Onda bunı Dulattıñ adamdarı
körip, tanıp qoyuları mümkin. Al Dulat, söz joq, Ordağa kisi şaptırıp,
orıs soldatı prisyagasın 30buzıp, bülinip jürgen jılqışılarğa
qosılıp ketti, degen habardı sotnikke31 jetkizeri haq.
Sondıqtan ol arbasın bay attarına qısqı pişen dayındau üşin qazir
bir sayda şöp şauıp jatqan jidelilik şalğışılar otırğan sayğa qaray
aydadı.
Aqşolpan birtindep burınğı qalpına keldi, biraq sonda da anda-sanda
özin qutqarğan kisige seziktene qarap qoyadı. Ğajap, mına soldat osı
ölkedegi taulardıñ, say-salalar mem auıldardıñ qazaqşa attarın, bul
atıraptıñ barlıq belgili adamdarın jatqa biledi eken.
Stepan jol boyı söyleuden bir tanbadı, tegi aqtalıp otırğanı ma,
Aqşolpan siyäqtı özinin, qarındası jaylı da əñgime aytıp berdi.
Əkelerimen birge Astrahan tübindegi', jartı jurtı qazaqı, şağın seloda
turadı eken. Stepannıñ Esbol attı dosı bolıptı. Horunjiydiñ
aulasındağı batırağı eken. Özi ayuday küşti, emendey mıqtı, aylaker
körinedi. Bay orıstar köbine-köp qiın da auır jumıstarın soğan istetedi.
Basqalarğa qarağanda tabısı da mol, kiimdi de sənimen kie biledi — səten
jeyde, keñ balaqtı keuleme şalbar, şekpen, qızıl belbeu — onıñ üstine
özi de sımbattı jigit. Stepan, onıñ qarındası Katya jəne Esbol üşeui
ünemi birge seruendeydi.
— Sen əlgi... öz jigitiñdi qalay jaqsı körseñ, Katya da Esboldı sonday
unatuşı edi...— deydi Stepan.— Əkemiz ekeumiz olarğa tiispeytinbiz. Əkem
özi de batıraq bolğan, Esboldı qattı sıylaytın. Al qazaqtığına kelse,
əkem ol jağın müldem oylağan emes.
Söz kezegi kelgende Aqşolpan azdap öz jayın da ayta bastadı.
— Toqta, qızım!—dedi Stepan julıp alğanday.— Jigitiñniñ atı qalay
dediñ — Qurmaş pa? Əlgi Sağırbaydıñ, balası ma, dombıraşı ma?
— Sol...— dedi Aqşolpan, burınğısınan da qattı tañırqap.
— So-la-ay, Qurmaş de?
— Siz onı bilesiz be?— dedi Aqşolpan şıday almay.
— Bilmegende-şi. Ol qazirgi senin, ornıñda otırğan bolatın. Al
jandarm ekeumiz konvoy bolatınbız.
Aqşolpan oğan seskene qaradı.
— Qayda aparıp tastadıñdar onı?
— Sabır et, qızım. Qurmaşıñ tiri, aman-sau. Öz adamdarınıñ
qasında. Jigitter onı bosatıp aldı da, bizdi saban - sabap tastap ketti.
Qudayğa şükir, əyteuir öltirgen joq,— dep Stepan külip qoydı.—
Abdırama.
Stepan qarındası men Esbol jaylı əñgimesin jalğastıra tüsti. Toy
jasaytın kün de keledi. Bükil selo qulaqtanadı. Kəri qazaqtar baybalam
şığarıp, horunjiydıñ üyine shodkağa32 jinaladı da, qızdıñ əkesinen
qızın şoqınbağan pusırmanğa turmısqa şığarmaudı talap etedi. Katya
əkesine, Esboldan basqa tiri pendege qosılmaymın,— deydi.
Endi juandar samosud33 jasaudı uyğaradı. Esbol men Katyanı
horunjiydiñ üyine şaqırtadı. Biraq olar munda da birin-biri süyetininen
tanbaydı. Esbolğa düre soqpaq bolğan eken, alayda ol nietterin orınday
almaydı. Düyim jurttıñ közinşe jazalau oñay ma, töbeles şığıp ketui
mümkin ğoy.
Osı arada horunjiy: Katyanı eñ körnekti, betke ustar qazaq
qatındarınıñ qolına beru kerek, mına qarğa öz bilgenderin istesin, degen
kesim aytadı. Dolı qatındar qarğaday ulap-şulap, Katyanı tarpa bas
saladı da, basındağı oramalın, ayaq kiimin sıpırıp alıp, şirkeuge qaray
ala jöneledi...
Stepan delbeni tarta ustadı.
— Əkem jəne Esbol üşeumiz Katyanı bosatpaq bolıp topqa tüsip edik,
özimizdi taptap kete jazdadı. Katyanı şirkeuge kirgizip, esigin işten ilip
aldı. Esbol jındanıp kete jazdadı. Bir jerden at tauıp minip, joldas
jigitterin ertip keldi de, şirkeudiñ esigindegi qulıptı julıp aldı.
Qatındar əbden sabap, üsti - basına qara küye jağıp, əlemettep tastağan
tırday jalañaş qalıñdıqtı şirkeudiñ işinen jurt aldına tepkilep
iterip şığardı...
— Ey, qızım, ne aytarı bar... Orıstıñ sorlı mujığınıñ körgen küni
senderdiñ jataqtarıñdikinen de jaman. Sodan da ğoy kim köringen
basınatını...
Stepan attı ızalana aydadı. Qosayaq arba oylı-qırlı jerlermen
saldıray jöneldi. Əñgimesin jolay ayaqtadı...
... Esbol Katyanı aldına alıp, keñ jazirağa, öz adamdarına ketedi
şapqılap. Arttarınan qumaq bolğan qazaqtardı jigitter jibermeydi.
Sodan selo qaq jarılıp, qazaqtar jükterin arbağa artadı da, jigitterdiñ
qorğauımen, bauır basqan üyrenşikti jerlerin tastap, kete baradı. Tün
tüse horunjiydiñ buyrığımen Stepannıñ üyine ot qoyıladı. Töbeles
kezinde əkesin öltirip ketedi...
Stepan endi tuıp-ösken selosında qala almaydı. Qalağa barıp jumıs
isteydi, odan soldat boladı. Endigi kele jatqan türi mınau — qayda
bararın özi de bilmeydi. Jılqışılar qabıl alsa — solarmen birge
boladı. Jaqtırmasa dala degen keñ ğoy, jolı da köp...
***
Aqşolpannıñ habarın alğannan keyin Qurmanğazı ıldidağı
şalğışılarğa tarttı. Süyiktisin qolına ap, keudesin kernegen quanış
jaylı, baqıt jaylı ken, dalağa jar salğısı kelse de, jinalıp turğan
jası ülkenderdiñ közinşe onday qimılğa bara almadı. Işindegi alaytüley sezimdi sırtqa şığarmauğa tırısıp, Aqşolpannıñ üzik-üzik
jüyesiz əñgimesine qulaq saldı. Qız jii-jii kez jasın sürtip, kinəli
jüzben külimsirep qoyadı.
Stepannıñ əneu küngi jandarmmen birge özin aydağan soldat ekenin
birden tanıdı. Qurmaşqa bir auız jaman söz aytqan joqtı jolşıbay.
Jılqışılar bas salğanda müldem qarsılıq ta körsetpegen. Qayta
kisenniñ kiltin tez tauıp bere qoyğan...
— Seniñ aldıñda köp nərsege qarızdarmız, orıs ağayın. Qızımızdı
qızıl köz pəleden araşalap qapsıñ. Biraq, joqtıq jomarttıñ qolın
baylaydı, degen ğoy. Sağan sıyğa berer jüyrik atımız da, jibek
şapanımız da joq. Bar usınarımız — ağayıngerşilik, kel,
bauırlasalıq. Al alda - jalda qarañdı öşirgiñ kelse, bay jılqısınan
en, mıqtısın özin, tañdap min,— dedi şalğışılardıñ işindegi jası
ülkeni.
— Tulpar minip qutılmaspın,— dedi Stepan.
***
Şöpşilerge arbamen kelgen balağa söylesti de, Qurmanğazı dereu
Aqşolpandı öz auılına jöneltti. Özi soñıra keldi. Stepan ekeuin sıylı
qonaq dep kütip, mol qonaqası bergendi.
Auıl şetine ilingen Qurmanğazı altıbaqan janında ot şığıp, ən
salıp otırğan qızdar men jigitterdiñ sañqıldağan dauıstarın estigen de
joq. Esinen Aqşolpannıñ jandarm jaylı əñgimesi şığar emes... Bar
aşuı, boyın kernegen namıs otı qulağında dolı küydey dürildep keledi.
— Dala keñ ğoy, əli-aq kezdesermiz, Dulat!..
... Aqşolpan üyiniñ aldınan ötip bara jatıp jer kepesiniñ mañayın
tazartıp jürgen qızdı kördi. Qız ıñğaysızdanıp, qızarıp ketti de,
moynınan jerge salbırağan burımın arqasına qaray serpe tastap, qolın
bulğadı.
— Bayağı jerde, mazardıñ janında tosam,— dedi jigit atının, basın
tejep.— Jaqıp atamnıñ ornına qoy bağam. Özi ğoy surap qoymağan...
— Barşı əri, at üstinen digerlemey...— dep Aqşolpan jerde jatqan
kişkentay şıbıqtı alıp, jigitke qaray laqtırdı. Sosın tağı da
mañdayına tüsken şaşın tüzep qoydı.— Əkem kelui kerek. Üy-işin
jiıstırıp degendey...— Közindegi ejelgi oynaqı uşqını jalt ete
tüsti1, jigit atın tebindi.
Zarbaydıñ üyinin, janında qara terge tüsken ertteuli at tur eken.
Qurmaş dosınikine kire şıqpaq boldı.
— Kelgen kim?— dedi ol mosığa qazan asıp jatqan Saqıştı körip.
— Qonaq,— dedi qız buğan ökpeley qarap.— Basqa eşkimde şaruañız
joq pa edi?
— Əzirge joq. Keregim bolsa, öziñ aytarsıñ,— dedi de ol üyge kirdi...
«Ədemi bolğanımen Aqşolpanday emes. Oñay könedi. Bödene siyäqtı.
Bireu kep bas salğanşa buğadı da otıradı. Bürkit pe, quzğın ba — buğan
bəri bir»...— dep oylap qoydı ol, qızdıñ əne bir tüni su jağasında opoñay köne salğanın eske tüsirip...
Zarbaydın, qasında jaña tebindegen qiyäq murttı, ötkir janarlı jigit
tur eken. Ayağında jiptiktey jarasımdı saptama etigi bar, şolaq
şekpeniniñ belin kümis əşekeyli jalpaq beldikpen buıp alıptı, bir
büyirine bılğarı qınğa salğan süyek saptı qısqa kezdik baylaptı.
Qurmaş əñgimeni buzğanın seze qoydı.
— Qonağımız jamanat jetkizip otır,— dedi Zarbay, jigitti nusqap.
— Pəli, siz Qurmanğazı bolarsız?—- dedi qonaq jılı şıraymen.—
Dombırañızdan tanıdım. Uzaq bergen eken, siz onı janınan eki eli
tastamaydı eken desedi ğoy...
— İə, jamanat bar, Qurmaş. Anada bərimiz barmaq basıp, İsatay
jazğan ötinişti jandaral almay qoyıptı. Aq patşa Jəñgir hanğa öziniñ
jandarmdarı men zeñbirek süyretken soldattarın kömekke jiberipti.
Jəñgir özine berilgen starşındar men baylardıñ küzetime jüzdegen qazaq-
orıs əskerleri men töleñgitterin attandırıp jatqan körinedi. Aqbay men
Dulatqa da küzet keledi. Dulat, tegi, jüzdigin osında jiberer...
— Bir sözben aytqanda, baydıñ səygülikterin erttep minip, süñgilerdi
qayrau kerek,— dedi qonaq, Qurmaş üzip jibergen əñgimesin odan əri
jalğastırğan sıñaymen.— Al öziñizge, Qurmaş, iniñizdi erte keldim. Jigit
bop qaldı. Tünde alıp kettim. Dulattıñ qolında jalğız qala ma, kim
biledi, biz anau-mınau...
— Sonda meni jorıqqa ezderiñmen birge şıqpaydı degiñiz kep tur ma?
Sonda mağan senbeysiz be?—Qurmanğazı qonaqqa tesile qaradı.— Men
sizdi bilem. Ötken jolı İsataydıñ hatın əkelgen siz bolatınsız... Birge
ketem sizdermen.
— Joq!— dedi Zarbay.— Qurmanğazı küyleri keñ dalağa erkin taralıp
ketti. Ol endi bizge ğana kerek emes. Sondıqtan bizben birge artınan
joqtau aytar jaqını joq jigitter ğana ketedi.
— Meniñ inim bolğanımen sıñarım joq. Al şeşe degen ərkimde de bar
ğoy,— dedi Qurmanğazı.
— Bərin de tarazılap, ölşeu kerek. Köterer jügimiz jeñil emes,— dedi
qonaq dostarına basu aytıp.— Uaqıt bar əli, bərin de oylastırıp
şeşkenimiz jön... Aytpaqşı, Dulat qandı şeñgelin jidelige salmaq bop,
bir pəlege əzirlenip jatır. Keşe tünde sizdiñ iniñizdi izdep jürip Dulattıñ
üyi jaqqa bardım. Bala joq eken, biraq bedege toyğan ayğırday bop,
köpşik üstinde teñkiip jatqan Dulattı kördim. Aldında bay balalarına
quran üyretip jüretin sarı saqaldı molda otır eken. Ekeuiniñ əñgimesin
estidim.
— Jer şayqalğan zaman tudı ğoy,— deydi molda.— Aynala bülik,
auıl-auıldı jın jaylağanday. Abay bolıñız, bayeke, saqtıqta qorlıq
joq degen. El auzınan İsatay men qaşqın aqın Mahambettiñ esimi
tüspeytin bolıp baradı. Ekeui de qum işinde körinedi, oñaylıqpen qolğa
tüse me... Osıdan birneşe jıl burınğıday, əlgi künəkarlar qara halıqtı
tağı da qudiretti Jəñgir hanğa qarsı bastamaq bop jür desedi...
— Bu jolı layıqtı sıbağaların alar. Qiırşıq qumnan jartas qulay
ma, mañırağan köp qoy Jəñgirdey arıstandı talay ala ma?— dedi Dulat.—
Tek aş qasqırlardı tügeldey qolğa tüsirgenşe tınıştıqtan
ayırılatınımızdı aytşı...
— Bayeke, bayqa, mal-mülkiñ solardıñ qolında ketip jürmesin. Öziñe
senimdi malaylarğa, qoyşılar men baqtaşılarğa, jataqtarğa azdap qayırsadaqa berip, qulqındarın tığındap qoysaq, sen degende ayanbaydı. Al bir
səti tüsken jer¬de arğındardıñ Berişte ketken öşin eske sala qoyğan
jön.
Molda osını ayttı.
— Qaydağı öş?—dep eleñ etti Dulat.
— Bayeke-au, oylana berse, öş az ba? Qazaqtıñ jazba tarihı joq. Kim
biledi, mümkin, budan jüz jılday burın Berişter bütkil arğın ataulınıñ
qız-qırqının qorlap ket¬ken şığar, ə?...— dedi molda jımiıp.
Dulat moldağa: «bir-eki künnen keyin üş auıldıñ qoyşıları men
jılqışıların jinaymın,— dedi,— al Jideli jurtın şaqırmañdar.
Olarda meniñ öz esebim bar...»
— Basqa eşteñe esti almadım. Üydiñ arğı jağına Dulattıñ
şabarmandarı kelip tüsip jattı, al men Bayğazını izdeuim kerek boldı.
— Noyan-au, bunı nege erterek aytpadıñ?—dedi Zarbay.— Dulattıq
aramdığın barlıq auıldardıñ jılqışılarına jetkizu kerek. Sen
bögelme. Basqa jılqışılarğa tezirek bar da, Mahambet pen İsatayğa kisi
şaptırıp, bar jaydı bayanda. Nısanalı jerde jolığarmız. Jideliden
qaşan attanarımızdı sağan habarlaydı...
Saqış, şırağım. qayda jürsiñ? Bizge qımız ne şay berşi. Noyan
asığıp otır! — dep Zarbay aşıq qalğan esikke dauıstadı.
***
— Erte şığa almadım. Tünde əkem keldi. Tañ atqanşa şapanın jamap
otırdım. Bul jolı əyteuir tüye jünin ala kelipti. Endi jılı jeyde
toqıp berem... Al sen şe, tostın; ba meni?— Aqşolpan eki tizesin
quşaqtap, bir nüktege qadala qarap otır.
— Əkem bügin tünde malın qum işine aydaydı. Uzaq bolamız deydi.
Meni de əketedi. Bəri bir jalğız özim munda ne bitirem? Dulat qaşan əketer
eken dep otırmaqpın ba? Əlde anau qu mazardı küzetken kəri bürkit
siyäqtanıp üy qorimın ba?
— Men şe? Meni qayda qoyasıñ? Öziñ beyne men düniede joqtay
söyleysiñ ğoy,— dep Qurmanğazı onı aqırın ğana quşaqtadı.
— Sen ne sonda?!—Aqşolpan onıñ qolınan op-oñay sıtılıp şığıp,
ornınan turdı. Moynına salğan oramalı Qurmanğazınıñ qolında qaldı
da, qap-qara burımı arqasına tögildi.— Əyel aludan burın quda tüser
bolar. Al quda tüserdiñ aldında menen surau kerek: kelisem be, joq pa?
Men kelispeymin. Bildiñ be?
Ol tügine tüsinbey bajıraya qaradı.
— Mümkin, Saqış kelisetin şığar?—Qız közi külim qağıp, oynaqşıp
tur, biraq tereñinde ekpe de, qızğanış ta joq sekildi.— Sen ne, tiliñ
kürmelip qalğan ba? Qurmaşay, sen tiliñdi küy tartqanda ğana bezeydi dep
beker aytpaydı eken ğoy, tegi. Şertip jiberşi onda, sezdi dombıraña - aq
bereyik... Bilem Saqıştıñ sen degende qalay ah uratının. Sen bolsañ, ol
turalı da, öziñ turalı da jumğan auzıñdı aşpaysıñ...
Aqşolpan dombıranı qolına aldı. Qurmanğazı qızdı ustay almaq
bop edi, biraq anau sıp berip bosanıp ketti de, jusağan qoydı dür etkizip
ürkite - mürkite jügire jöneldi.
Bularğa bağanadan beri eski mazardıñ üyindisinen barlay qarap otırğan
kəri qıran qanatın dalbaqtatıp, əreñ qağıp uşıp ketti.
Qurmanğazı onı qalın, rauaştıñ, işine kirgende quıp jetti. Ekeui
jalpayğan sarğış japıraqtarğa umar-jumar quladı. Qurmanğazı
dombıranı tartıp alıp, bir butağa süyey saldı.
— Essizim, essizim meniñ! Seni endi' qaytıp körmeytin şığarmın dep
em... Dulattan qaşqanda qasımda bolmay, qanşa joqtadım öziñdi! Əlgi
jandarm kezikkende de... Stepan seni kamboy34 bop aydadım degende
qorıqqanım - ay!..— Qız közi şalğışılarğa kelgendegisindey jasqa
tolıp ketti. Körsetpeyin dep aspanğa qarap edi:—Qaraşı, ana bürkit bizdi
alğaş kezdesken kündegidey tağı da qorıp jür. Tegi, sodan beri
ajıraspağan siyäqtımız - au, ə?
Aqşolpan şırqau aspanda qalıqtap jürgen bürkitti nusqap külip
qoydı.
— Qaraşı, onıñ üstiñgi jağında jəne bir bürkit jür,— dedi
Qurmanğazı.— Jastau eken. Biigirek uşıp jür.
— Əyteuir, auzıñnan söz şıqtı-au. Söyle, söyley tüs... Əñgime aytşı,
dombıra turalı aytşı. Mağan bəri bir. Tek ünsizdigiñdi qoysañ boldı...
Aqşolpan betin Qurmanğazınıñ keudesine basıp, sıbırlap jatır.
Jigit qızdı nəzik iığınan ikemsiz quşaqtap, özine tarttı.
— Tañerteñ auıldan şığa berip Aldiyär atağa jolıqtım,— dedi ol,
qız söyle dep qoymağan soñ. — Jarıqtıq, tereñ oyda kele jatıp meni
bayqağan da joq. Səlem bergenimde ğana qolındağı tayağımen qırqalardı
nusqap:
— Aytşı, balam, qaysısı biik?—dep suradı.
— Anau mazarğa jaqını,— dedim men.
— Narınqumnıñ has batırı sonıñ astında,— dedi ol.— Ər töbeniñ
astı bizdiñ batırlardıñ mürdesi. Meniñ ağam da osında qoyılğan. Özim de
sonıñ tuı astında jauğa şapqam, kep uzamay tağı da attandarmız. Asığu
kerek, balam. Dala qozğalıp, auıldar dürligip jatır, jigitterdiñ auzınan
şıqqan söz seniñ küyleriñ siyäqtı jalındap tur. Qurmaş. Endi jaraqattı
da, qandı da körgim kelmeydi, ıñırsığan ün estigim kelmeydi... E, e balam,
ne körmedi deysiñ bu şal: qarğa qatqan pıransozdı35 da, Jəñgirmen sözge
kelgen Mahambetti de, onıñ Şömekey şaldarımen birge qalay qaşqanın
da körgenmin. Baymağambetti qalay jeñgenin öz qulağımmen estip, sodan
abaqtığa aydalğanın da, odan Kişi jüzge qaşıp, Orta jüzge ötkenin,
aqırı Buhara men Hiua ketkenin de bilemin. Sodan beri neşe jıl ötti?
Endi Mahambet pen İsatay tağı da qol jiıp jür. Tağı da adam qanı sel
bop aqpaq. Men endi qoydım... Düniede bir de bir batır, tipti Ertarğın da
öz hanın jeñgen emes. Batır degen tuğan elin jat jerden kelgen jaudan
qorğağanda ğana küşti. Al han əuletiniñ ekijüzdi zulımdığı, aylaker
qulığı aldında qolınan tük kelmeydi... O, alla, alsañşı alar bolsañ köp
qinamay!
Aldiyär ata tizerlep otıra qaldı da, tañğı namazın oquğa kiristi. Kete
almay men turmın...
— Qurmanğazı, sen «Aqsaq qulan» añızın estip pe ediñ, bilesiñ be
sonıñ küyin?—dedi' Aldiyär ata mağan namazın oqıp bolğan soñ.— Onda
öziñ şığarğan küylerdiñ küşi men qudiretine şək keltirgen janğa əmse sol
küydi tartıp beretin bol...
Aqşolpan tizesin quşaqtap otır. Eki közin jumıp, osılayşa qulaq
tosıp otıra beru unaytın siyäqtı özine.
— Bilem ol añızdı. Biraq «Aqsaq qulan» attı küydi estigen emespin,—
dedi aqırın ğana Aqşolpan, dombıranı əperip jatıp.
Qurmanğazı dombırasın tüzedi. Aldiyärdıñ tañerteñgi tüsiniksiz
qılığın eske tüsirip, sözin oylanıp otır. Sonda auıl sırtına bar
bolğanı qırqalarğa köz tastap, namaz oqu üşin ğana şıqqanı ma?..
Ədette salmaqpen, mañğaz basıp jüretin saliqalı Aldiyär aqsaqal
bügin əlde nege alañ bolıp abırjulı edi. Borodino şayqasına
qatınasqanı üşin patşanıñ özinen medal alğan, jaudan qaytıp körmegen
erjürek batır, batıl jauınger Aldiyär kəriyänıñ ajaldı eske aluında
bir gəp bar.
Ajal, ajal... Sol qolınıñ sausaqtarı perne boylay jügirip, on, qolı
qos işekti osıp-osıp jiberdi. «Aqsaq qulan» küyi de əñgimesin ajaldan
bastaytını esine tüsti...
Sonda aqılğöy ata Aldiyärdıñ bul küydi jiirek tart degeni — «ajal
ğana arımas» degeni me? Al, olay bolsa, men şığarğan küylerdiñ küş qudireti jaylı söziñizge jol bolsın, Aldiyär ata? Olardı nesin «laulağan
jalınday» deysiz? Ot degen ömir emes pe...
Aldiyär söziniñ qudiretti quşağınan şığa almağan Qurmanğazı dala
sazınıñ qalay tögilip ketkenin özi de bayqamay qaldı.
— Ajal küyin seniñ de tıñdağıñ, kelgen eken ğoy, tıñda endeşe!—dep
ornınan turdı da, aqsaq qulan men qatıgez qahan jaylı köne küydi tarta
jöneldi. Aqşolpan ol añızdı jatqa biletin.
... Bul erte – erte - ertede bolğan edi. Bir teñizden ekinşi teñizge deyingi
jer əlem tügeldey jalğız kezdi Şıñğıstıñ biligine tüsken kez. Uşıqiırsız qazaq dalasın ol öziniñ mazasız ülken ulı Joşığa bergen.
Qartayğan han onı özi jaulap alğan jer-dünieniñ bolaşaq murageri dep
eseptep, basqa balalarına qarağanda ayırıqşa jaqsı köretin.
Al Joşı bolsa, jolbarıs soğıp, böken aulap, kiik pen qulan quuğa
quştar edi. Sarıarqanıñ jazığında, Kökşetaudıñ nu ormanı men
Amudariyänıñ qopasında aylap jürip alatın...
Birde ol qasındağı saqtauşı sarbazdarımen birge japan kezip jürip
bir üyir qulanğa kezigedi de, tasırlatıp quıp beredi...
Qos işek bezek qağadı. Üyirdegi köp tUyaqtıq dübiri ulğayıp, jaqındap
keledi. Qulandardıñ terşigen sauırı da anıq körine bastadı... Auanı
suılday kesip buğalıq tastaldı. Jas baytaldıñ şıñğırğan aşı dausı
şıqtı. Qıl şılbır qılşa moyındı qısıp, qılqındırıp jiberdi.
Aspanğa şapşığan asau tağı qırıldap barıp, kürs etip qulap tüsti...
Dombıraşınıñ qolı qimılsız qatıp qalğan, tek sausaqtarı ğana
şanaqtı sabalap otır. Üyirli qulan betegeli jazıqpen bezip baradı. Mine,
qulannıñ ayğırı birte-birte üyirinen keyindep, keri burıldı da, baytal
üstine semserin kötere tigen añşığa qaray tura şaptı.
Añşı oqı bayqamadı. Kömekke kele jatqan jasauıldarınıñ
saqtandırğan ayğayın da estimedi.
Arındap kelgen ayğır Joşını keudesimen soğıp, at-matımen anaday
jerge uşırıp jiberdi. Bolat tUyaq - oq tolı qoramsaqtı talqandap, taptap,
semserin qoldan qağıp tüsirip ketti. Baytal bostandıq aldı. Ayğır omı
üyirine qaray qudı. Jeñgenine jar sap kisinep - kisinep jiberdi.
Joşı bir ayağın sılti basqan aqsaq ayğırdıñ artınan qarap tur.
Mine, jas handı aqsaq ayğır solay jeñgen.
Üyirdiñ soñınan quattı ün estiledi. Dala tösin tağı da aduındı asau
sarın kernedi. Tasırlağan tUyaq dübiri. Aspanday uşqan köp qırannıñ
qanat şuılı...
Aqşolpan tastan qaşağanday qatıp qalıptı. Añızdı qanşa jaqsı
bilgenimen dombıra dəl osılay söyley alar dep oylağan emes-ti...
Qurmanğazı .men Aqşolpannıñ üstinde aynala uşıp jürgen kəri
bürkit alıstan auılğa qaray şauıp kele jatqan jasaqtı kördi. Uzın
mıltıqtarı künge şağılısıp, jalañ qılıştarı jarq-jurq etedi.
Aqşolpan men Qurmanğazı deñ astında jatır, olarğa jasaq ta,
Jideli de körinbeydi.
... Aşulı añşı əzin jer qaptırıp ketken aqsaq ayğırdıñ soñına
tüsti. Al anau bolsa, jalın jerge jetkize jayıp jiberip, eki kezi şatınap,
anda-sanda qulaq jara kisinep qoyıp, üyirin tırqırata quıp baradı. Biraq
jas hannıñ uşqır atı qoyatın emes. Jaqındap qaldı, endi bir umtılsa...
Ayğır qutılmasın sezdi. Mine, tulpardıñ demi men adam dausı tım
jaqınnan, dəl jelkesinen estile bastadı.
Üyirin aqtıq ret aşı dauıspen arqıray aqırıp, aydap jiberdi de,
jalt burılıp, kelip qalğan salt attığa qarsı şapşıp, qos ayaqpen salıp
jiberdi. Anau jerge qalpaqtay uştı, ayğır onı basımen süzgilep,
domalatıp apardı da, bir teuip, bas süyegin qaq beldi. Sosın artta qalğan
sarbazdardıñ sauırına qadalğan kep oğına qaramay üyiriniñ soñınan
jönep berdi. Bozañ tartqan betegeli dalada jaradan aqqan qızıl qan jipjiñişke iz qaldırıp baradı...
Qahannıñ şatırına Joşınıñ quanıştı habarların jetkizetin
şabarmandar apta sayın kelip turuşı edi. Bir apta boldı, tırs etken
sıbıs joq. Jalğız közdi qahan qaharına mindi.
— Jamanat habar jetkizgen jannıñ bası alınadı. Tüz zañı osınday!
— deydi de ol balasın izdeuge əsker attandıradı.
Joşınıñ nöker sarbazdarı hannıñ aldına baruğa batıldarı jetpey,
joq izdegen jauıngerlerdi japan dalada qarsı aladı da, tizerlep otırıp,
öz keudelerine özderi qanjar salıp ele beredi. Əskerler Şıñğıstıñ
aldına kireuke - sauıttarın şeşip, betterin dala-dala ğıp jırtıp keledi
de, taqtıñ aldına köldenen, tüsip, ünsiz jatadı, al qahan olardıñ
bastarın öz qolımen şabadı.
Aldiyär aldındağı ünsizdik ajal sebedi. Qazaq jeri qan sasidı.
Qazaq jigitteri birinen soñ biri qırıla beredi. Qahan oyın-külkiden
qalıp, əbden qanına qarayadı. Jer betin qasiret jaylap, qırşınınan
ketken bozdaqtardı joqtağan zarlı əuen bir tınbay, el basına qaralı kün,
şerli tün-tünek ornaydı. Söytip otırğanda Şıñğıs hanğa Nayman
işindegi Bolatşı degen kişkentay jauınger rudan şıqqan bir kəri
dombıraşı, el kezgen jırşı keledi. Atı Ket eken, köz ornında üñireygen
tesik qana bar.
— Ne şaruamen keldiñ, ker soqır?
Ket ündemeydi. Dombırasın alıp, qos işekti qağıp-qağıp jiberedi.
Sonda dombıra en dalada erkin jayılğan qulandar jaylı, köz jetkisiz keñ
jazira turalı, öz üyirin ayanbay qorğaytın aşulı aqsaq ayğır jöninde,
tiri pendege ziyänın tigizbey tınış jayılıp jürgen juas üyirdiñ
şırqın buzğan adam jayında, adam men ayğır arasında bolğan ayqas
turalı sır şertedi. Dombıra bərin de jasırmay bayandaydı.
— Toqta! Bu ne tantığanı?!—dep şart üzedi aşulı qahan küy
sarının.— Ajal dey me?!
— Ulıñ öldi deydi. Öziñ de uzamay elesiñ deydi!— dep jauap
qaytarıptı Ket.
— Alıñdar basın soqırdıñ!— dep aqıradı Şıñğıs tağındağı
tireudiñ altın baldağın şeñgeldep.
— Aldiyär, ajal jaylı jamanattı men emes, dombıra ayttı. Tüz
dəstürin buzuğa bolmaydı. Atam zamannan beri jamanat jetkizgen
şabarman jazağa kesiledi. Men Joşı hannıñ şabarmanı emespin,
küyşimin, jırşımın. Ajal jayın sağan aldımen dombıra ayttı da,
özin, birinşi bolıp qaytaladıñ. Sonda jendet meniñ basımdı aluı kerek
pe, əlde meniñ dombıramnıñ moynın üzui kerek pe?
— Endeşe, dombıranıñ kömeyine qorğasın quyıñdar!— dep
ayğaylaydı sözden jığılğan qahan şatır işinde zır jügirip, ahlap
jürip.
Jendetter «Aqsaq qulan» küyi tuñğış tartılğan dombıranıñ
kömeyine balqığan qorğasın qUyadı...
Qazaq dalasınıñ köptegen jigitterin ajal auzınan alıp qalğan ajal
küyi ayaqtaldı. Onıñ soñğı ırğaqtarı auağa siñip ketkendey edi.
— Osı küy üşin han dombıranı jazağa tarttı... Estimisiñ...— dep
Qurmanğazı dombırasın joğarı keterdi de, silkip qaldı. Işinde əlde
qanday bir salmaqtı zat saldır-saldır etti.— Bul da qorğasın Sol
zamannan bermen qaray ər dombıranıñ işine qorğasın tamızadı. Ajaldı
jeñgen küy esten ketpesin deydi!— Qurmanğazı ayğaylap söylep tur.—
Estimisiñ, Aqşolpan, ajaldıñ arımaqtığı emes Aldiyär atanın, aytqanı.
Ol küy qudireti, küydiñ küşi jaylı aytadı. Öziñ aytşı, kenet barşa küy
tınıp, barlıq ən üzilip qalsa, qayter edi? Aldiyär ata durıs aytadı. Onı
tüsinbegen men aqımaq. Ən-küydi ajal jeñe almaydı... Beri qara, ən men
küy anau qırandar qusap qır üstinde qanat qağadı!
— Sen jañağı küydi mağan tarttıñ ba?
Aqşolpan odan jauap kütip, tesile qarap tur.
— Sağan, Aqşolpanım, sağan!—dep Qurmaş onı quşaqtay alıp edi,
murnına qız şaşınıñ köñil qıtıqtar iisi keldi. Qır gülderi men
jusannıñ jupar iisi. Ol boyın kernegen quanış pen kene küydiñ dübirine
eligip, kün qızuı men qız alauına şarpılğanday boldı.
... Eski mazardıñ qojası — kəri bürkitti de, jas qırandı da
alğaşında Qurmanğazınıñ dabıldı küyi qorqıtıp, mazasızdandırğanday
edi. Endi olar tüpsiz kök aspanda qalıqtap jürip, közderin auıl jaqtan
alar emes.
Salt attılar auıl adamdarın kiiz üyler men jer kepelerden
qamşınıñ astına alıp quıp şığıp, Jideliniñ ortasına, qoy qamaytın
qora janındağı kögalğa jinap jatır.
Birneşe kisi kelimsekterdiñ kezin ala berip, jaydaq attarğa mine qaşpaq
bolıp edi, sol zamatta - aq ustap alıp, qorşalap anda apardı. Attılardıñ
soñında arsıldağan töbetter ilesip jür. Bir kiiz üy audarılıp qalıptı,
balalar əke - şeşeleriniñ etegine jarmasıp azan-qazan. Biraq mazar tübine
bul dıbıstar jetpeydi...
Soydiğan şöp sabaqtarınıñ uzın köleñkesi Aqşolpannıñ betine
tüsip tur. Ol özi eki şıntağın qoyanşöpke köme jatır.
— Tüh, mende de Uyat joq eken, al sen nağız esersiñ!..
Qurmanğazı ündemedi. Şarşap qalıptı. Aqşolpandı tıñdap,
qırandarğa qarap jatıp, köñili de sabasına tüsken, raqat - aq.
— Biz endi ajıramaymız,— dedi ol qızğa burılıp.
— Joq!—: dedi qız.— Sen anau jas qıran siyäqtı dəyim jalğız
bolasıñ. Kördiñ be, ol bizge tağı da qarap baradı. Ekeumizdiñ sırımızdı
biledi.
— Əlde sen meni jaqsı körmeysiñ be?
— Jaqsı körgende qanday, basqa eş bir qız da seni mendey jaqsı
körmes!—dep kürsindi Aqşolpan omırauın tüymelep jatıp.— Sen
biraqta sezimniñ qulısıñ, al sezim degen közdi aşıp - jumğanşa. Sol sətiñ
ötse boldı, basqa adam bop şığa kelesiñ... Men de senen basqa eşkimdi
unata qoymaspın... Jarar, mem qaytayın... Qoyıñdı jiıp al.
Aqşolpan jügire jöneldi. Auılğa aparatın tereñ jırağa tüsti de,
körinbey ketti.
Qurmaş qula tüzde jüregin jılıtar jıluday saqtap, özi qaytıp
kelgen künnen beri ədeyi soğan dep dayındap jürgen nebir asıl, nəzik te
ayaulı sözderin süygenine ayta almay qaldı...
Ol tereñ oydıñ, quşağında, say qualay bıtırap ketken qoyların
jinap alayın dep keledi.
Oyın gürs etken mıltıq dausı bölip jiberdi.
Mıltıq auıl jaqtan atıldı.
Ol tayaudağı töbeniñ basına jügirip şıqtı.
...Tura Qurmanğazığa qaray börkin bulğap bir salt attı şauıp keledi.
Birdeñe dep ayğay saladı, biraq sözin adam uğıp bolar emes. Qurmanğazı
auıl jaqqa qarap tur. Bir üy örtenip jatır, qoyu şañ men kök tütinniñ
işinde arı-beri şapqılağan adamdar. Qurmanğazığa əldekimniñ jılağan
üni, itterdiñ ürgeni estildi. Qaru asınğan adamdardı körip, mıltıqtıñ
sol mañaydan atılğanın tüsine qoydı.
Attılı kisi jaqınday tüsti. Añdap qarasa, Jaqıp eken. Qurmanğazı
töbeden tömen qaray tura jügirdi.
— Bol, Qurmaşjan, mına atqa min de, tezirek qarañdı öşir. Auılda
Dulattıñ nökerleri men soldattarı qaptap jür. Jılqışılardı tügel
aydap əketpek. Bülik salmaq bolğanı üşin bərin de abaqtığa jabamız
deydi. Jigitterdiñ bərin ustap aldı. Şeşeñ kelip qutqar dedi seni,
oylağanımday - aq osında ekensiñ ğoy. Qayda barsañ, onda bar, əyteuir
alısıraq ket. Seni izdep jür. Men bilem ğoy, solay...— dep kərilikten
kürkildep, demin entige alğan Jaqıp atınan tüsip, Qurmanğazını mingizdi.
Qurmanğazı tıqırşığan tulpardıñ basın Narınqum jaqqa burıp,
erkine jibermey, tizginin tarta ustap turdı da, auıl jaqqa köz tastadı.
— Bol deymin! Bir pəlege urınarsıñ,— dedi Jaqıp aşulanıp.
Qurmanğazı kenet auıldıñ janındağı jıradan jügire şıqqan
kögildir köylekti qızdı kördi. Aqşolpan ğoy. Əkesine asığıp baradı.
Atınıñ basın auılğa burıp ap, şaba jöneldi.
— Oybay-au, qayda barasıñ?! Qayt keyin...— dep sasqalaqtay ayğaylap
Jaqıp qaldı.— Oy, alla - ay, osılay boların bilip edim ğoy!..
Qurmanğazı atınıñ basın örtke tirep bir-aq tarttı. Aqşolpan
əkesiniñ qasında tur. Örtenip jatqan Zarbaydıñ üyi eken. Zarbaydıñ özin
alañqaydıñ arğı betindegi at baylaytın diñgekke tañıp tastaptı. Jol
üstinde Zarbaydıñ şala - jansar jaralı atı jatır. Auıl jigitteri
tügeldey qora janında, jasauıldar men töleñgitterdiñ qorşauında tur.
Jeydeleri dalba-dulba, betteri men kökirekteri ayğız-ayğız qan. Balalar
jılap, qatındar şulap, qaraqşılar boqtıq aytıp zekirip, it bitken
şabalana ürip — u da şu...
Qurmaş osınşama şudıñ işinen Aqşolpannıñ:
— Tezdet endi. Qutqar Zarbaydı!— degen sözin estidi.
Töleñgitter esterin jiıp ülgirgenşe ol dosınıñ qasına jetip barıp,
atınan qarğıp tüsti de, arqandı qiıp jiberdi.
— Mınau Sağırbaydıñ balası! Usta!— dep ayğay saldı bir nöker.—
Mırza, kerdiñiz be! Munda, munda keliñiz...
— Atqa mini— dep Qurmaş Zarbaydı iterip qaldı da, özi soyıldı ala
salıp, Zarbayğa umtılğan bir nökerdi qalpaqtay tüsirdi, sonan soñ tağı da
eki nökerdi eki jaqqa uşırıp jiberip, üşinşisin bas saldı.
Jaldamalı jasauıldarmen jağalasıp jürip endi ğana bayqadı. Zarbay
anaday jerde Dulattıñ balasına jete almay jür eken. Oğan umtıluınıñ
sebebi — sol jerde baylaulı Saqış jatır. Biraq töleñgitter onı
ötkizbedi. Üşeui birdey jabılıp baylay bastadı. Qamşımen de,
mıltıqtıñ dümimen de soğıp - soğıp jiberdi. Jılqınıñ tu quyrığınan
esken qıl arqan Qurmanğazınıñ denesin şandıdı.
Işterinde Saqış pen Qurmaştıñ şeşesi bar, şal-şauqanın, qatınqalaştan quralğan top bulardı bosatpaq bop şuıldasıp umtılğanmen aq
nayza, kök süñgige tirelip toqtadı.
Qaydan kelgeni belgisiz, əyteuir qoranıñ bir burışınan jügirip
şıqqan Bayğazı köketaylap Qurmanğazığa tura umtıldı. Biraq Dulattıñ
öñkigen bir ur da jığı jelkesinen şap berip, arqadan qamşımen tartıp
jiberdi de, bir teuip topqa qayta qostı.
— Tart qolıñdı baladan!—dep Qurmaş qalş-qalş etedi. Bosanbaq
bolıp julqınğan sayın qıl arqan denesine bata tüsedi. — Əy, jarımes,
küşenip kör tağı da, mümkin üzip ketersiñ şılbırdı!..— dep
qarqıldasadı töleñgitter.
Jidelige osınau beyuaqta qaydan tap bolğanı belgisiz, qañğıbas duana
jol üstine toqtadı. Ol japa şekkenderge de, zəbir körsetuşilerge de
bağınıştı momaqan jüzben qarap qoyıp, aldına jırtıq şekpenin tösedi
de, eki alaqanın aspanğa jaya, bar dauısına sala ayğaylap, maqamdap duğa
oqi bastadı.
— Bismillə, il-la il-rahma-an...
Onıñ qasına qara murttı töleñgit jetip bardı da, mıltığınıñ
süñgisimen qorjının ilip alıp, laqtırıp jiberdi. Duana oğan müldem
nazar audarmay duğasın oqi berdi.
— Əy, saytan, joğalt köziñdi! Ulıma bu jerde,— dep bireu onı
mıltıqtıñ dümimen türtip qaldı. Duana bet-auzımen şañ qaba quladı.
— Astapıralla! Bunday da sumdıq boladı eken-au?! — desip şaldar
jağaların ustadı.
— Jap auızdarıñdı!
Jasauıl dauısınıñ qorqınıştı da öktem estilgeni sonday — tipti
bala ekeş balalar da jım boldı.
Soldattar men Dulattıñ jaldamalı jigitteri auıldıñ özderi tonağan
közge tüser jıltırağandarın qorjın - qapşıqtarına toltıra bastadı.
Qurmanğazınıñ qasına Dulattıñ balası Mıñbay keldi.
— Hal neşik, qaraqşı? Endi bərine de jauap beresiñ. Atqa da. Əli
jındanğan joqpısıñ? Türiñe qarağanda qoyanşıq siyäqtısıñ. Ha-ha...—
dep ol juqa ernin jımırıp, közin sığırayta küldi.— Küyiñdi mağan bügin
keşke tartatın bolasıñ. Özen jağasına üy tiktirip, qızoynaq jasaymın,
mine, sonda tartıp beresiñ,— Ol jalt burılıp Zarbayğa qaradı.—- Al
qızoynaqqa seniñ qarındasıñ baradı! Qumarımdı bir qandırayın. Bizdiñ
osında keluimizge de, bunda soldattarımdı əkeluge de, əkemniñ
tınıştığın buzuğa da sebepker bolğan sen emespisiñ! Sol qılıqtarıñ
üşin qarındasın, mauqımdı basadı. Menen keyin nökerlerdiñ de qumarın
qandıradı!.. Qalay qaraysın, buğan? Sağırbaydıñ balası ekeuiñdi irgege
baylattırıp qoyam. Sonda turıp meniñ Saqışpen aradağı əñgime nazımdı tıñdaytın bolasıñdar. Al Sağırbaydıñ esuas ulı qulaq
qurışımızdı küymen qandıradı...
— Hayuan!— dep qırıldadı Zarbay.— Odan da eltir meni. Time
qızğa!
— Tüu, zəremdi uşırdıñ ğoy,— dep keketti Dulattıñ balası.
— Aydañdar bərin qosqa! Al mına ekeuin bölek arqandap, qurmetpen ap
jüriñder,— dep buyırdı ol Zarbay men Qurmanğazını körsetip.
... Zarbaydıñ üyi janıp bituge tayau, aynalağa qoyu da aşı tütin
taratqan kiizderi ğana bıqsıp jatır. Şaşılğan şüberekterdi timiskilep
duana jür.
Borodino tübindegi şayqasta körsetken erligi üşin sıyğa alğan uzın
mıltığına süyenip, anadayda turğan Aldiyär kəriyänı bayqadı
Qurmanğazı. Zarbaydıñ atı öleyin dep jantalasıp jatır. Januardı
qinalmasın əri aram ölmesin dep, şal kezdigin aldı da, bauızdap jiberdi.
Sosın pışağın şöpke sürtip, qaytadan qınına sap qoydı. Eşkimge
burılmastan auıldıñ şetine qaray ayañday jürip ketti. Jendetter
Aldiyärğa alaqtap qarap qoyadı, biraq buyrıq bolmağan soñ eşqaysısı
özdiginen bata almay tur.
— Patşanı öz közimen körgen adam. Odan krest pen mıltıq alğan,—
dep tüsindirdi jasauıl töleñgitterge.—- Jəñgir hannıñ özi de buğan sıyqurmetpen qaraydı.
— Mırza, jolğa bəri de dayar,— dedi ol Mıñbayğa. Balalarımen
qoştasqan qatın-qalaş şulap qoya berdi.
— Tartıñdar. Ana suludı özim ap jürem. Kəne, əperip jiberiñder!
Bir nöker Saqıştı köterip əkep, Mıñbaydıñ aldına köldeneñ öñgerte
berdi.
— Keşke jolığarmız,— dedi Mıñbay Qurmaşqa, əbden əlsirep qalğan
Saqıştı özine qaray qos qoldap tartqılap jatıp. Qızda dauıs şığarıp
jılauğa da şama joq edi.
— Aldiyär ata, qutqarıñız Saqıştı!— dep ayğaylap jiberdi Zarbay.
Qurmanğazı ekeuin uzın arqannıñ bir uşına baylap, dedektetip atpen
süyrep bara jatqan bolatın.
Aldiyär toqtap, artına burıldı. Zarbaydıñ dausı onı kireli-şığalı
eseñgiregen həlden oyatıp jibergendey boldı. Jideli jurtınıñ
jendetterge jaudırğan qarğısın estidi. Qurmanğazını kerdi, sosın
közqarasın Mıñbayğa audardı.
— Toqta! — dedi Aldiyär ayğaylamay, biraq zildi de öktem ünmen.—
Şeş Qurmanğazını, bosat Zarbaydı qarındası men ekeuin. Öş alğıñ
kelse, qorlama, maydanğa şıq. Tiyüşi bolma qız balağa. Erkek üşin apaqarındastı qoyan jürek qorqaq qana jazğırmaq...
— Aqsaqal, öz biligiñiz öziñizge, mağan keregi joq. Barımtanı oylap
tapqan men emes, özderiñ, şaldar. Qız meniki. Bir tün ne istesem de özim
bilem. Erteñ qoya beremin...
— Time deymin oğan...— dep Aldiyär zildene qaytaladı. Biraq Mıñbay
onıñ sözine qulaq aspadı. Toqtamay kete berdi. Aldiyär selt etpesten
soñınan tünere qarap biraz turdı. Sosın mıltığın jaylap köterip,
şaqpağın tekserip aldı da, serippeni basıp qaldı...
Osımen Jidelide bügin mıltıq ekinşi ret atıldı. Soldat atqan
birinşi oq qaşpaq bolğan Zarbaydıñ astındağı atın öltirdi.
Ekinşi oq Mıñbayğa tidi.
Aldiyär tütini burqırağan mıltığın aspay-saspay tömen tüsirdi.
Töleñgitter ədepkide sasıp qaldı. U-şu men jılağan ünder de tıyıldı.
Aynala kenet qulaqqa urğan tanaday tınşi qaldı. Dulattıñ balası erden
köterilip, bulğaqtay şalqalap bardı da, ıñq etip, şañdaq jolğa jalp ete
tüsti. Saqış öñgeruli qalpı er üstinde qaldı. Nökerler topırlasıp
mırzalarınıñ denesine qaray jügirdi.
— Şap, şap!— dep ayğay saldı, esin jiğan jasauıl Aldiyärdı
körsetip.
—• Oğan timeñder degen. Moynındağı erligi üşin patşadan alğan
nagradın körmeymisiñ!-— dedi bir töleñgit.
— Kerseteyin men oğan nagradtıñ kökesin! — dep jasa¬uıl qılışın
jalañdatıp suırıp aldı.
— Öy, aqımaq, qoya tur, töleñgitter - aq!..— dep ekinşi jasauıl oğan
toqtau ayttı.
Mıñbaydıñ ölgenine közderi jetken soñ nökerler qanjarların
qındarınan suırıp -suırıp, Aldiyärdı qausırıp qorşay bastadı. Buğan
deyin ünsiz turğan auıl aqsaqaldarı kömekke umtıldı.
Baydıñ jaldamalı jendetteri men Jideli turğındarı betpe - bet
maydandastı. Jaldamalı jasaqtıñ töleñgitteri tutqın jigitterdi
qorşaudan şığarmay, urısqa sırttan ünsiz ğana köz salıp tur.
— Öy, töleñgit bolmay ketkir öñşeñ ezder,— dep bas jasauıl tisiniñ
arasınan ısıldap, ızalana söyleydi.— Qausağan şaldardan qaymığıp...
Özderin temir sümbemen şıqpırtar ma edi, şirkin!..
Nökerler şaldarğa urandap tiip, jan-jaqqa bıtırlatıp qua bastadı.
Osı kezde Bayğazı bayqausız, Qurmanğazı men Zarbaydıñ janına jügirip
barıp, qıl arqandı qiıp jiberdi. Zarbaydıñ zor dausı sañq etti.
— Jigitter, soğıñdar, qaruların tartıp ap tiiñder!
Kenet saqıldağan aşı külki estildi. Söytse duana eken. Eki közi qıpqızıl bop, aynalıp ketken. Mıñbaydıñ öligin şır aynala sekeñ qağıp,
ayğaylap jür:
— Dulatqa bul sıy eken, Dulatqa bul sıy eken!..
Budan əri onı eşkim tıñdamadı... Zarbaydıñ uranın estigen
tutqındağı jigitter küzetşilerine tap berdi. Betaldı bıtırlap mıltıq
atıldı. Aynala oq ısqırıp, azınağan attar aspanğa şapşıdı...
Jendetterdiñ bireui Aldiyärğa tönip-aq qalıp edi, biraq mıltığın
auzınan ustap alğan qart ananı dümimen urıp uşırıp jiberdi. Sol sətteaq bir jauız onı tu sırtınan semsermen osıp ötti.
Töleñgittiñ semserin tartıp alğan Zarbay jendetterdiñ qalın, tobına
qoyıp ketti.
Aqşolpannıñ əkesi — qolınıñ ebi joq, alpamsaday qara küş iesi
Janpeyis tüyeşi Aldiyärdı jaralağan sumdı ustap alıp, qolın burap
qalıp edi, ananıñ eki közinen jas parlap, qolınan qılışı tüsip ketti.
Janpeyis onı tik köterdi de, anaday jerge atıp jiberdi. Sosın qılıştı
tizesine salıp, bıt-şıtın şığarıp şöpke laqtırdı. Jaralı Aldiyärdı
bılayıraq alıp şığıp, əyelderdiñ qolına berdi de, Janpeyis qızına
qaray jügirdi. Aqşolpan at üstindegi Saqıştıñ qolın şeşip, endi ekeui
birigip bir tasağa qaray qaşıp baradı eken. Soñdarına tüsken eki nökerdi
Qurmanğazı soyılımen jasqap, jolatpay jür. Janpeyis ayaq astında
jatqan bir tərteni julıp aldı da, qos nökerdi jauırınnan qabattay urıp,
jalp etkizdi. Saqıştı Qurmaştıñ şeşesi quşağına ala berdi.
Aman qalğan töleñgitter qayta sap tüzep, alğa umtıldı. Jigitter keyin
şegindi. Ayqas bolğan jerde jaralılar men ölikter qaldı. Jan dausı
şıqqan qañğıbas duana qılış jüzinen bultalaqtay qaşıp jür.
— Oqta mıltıqtı!—dep zekirdi ağa jasauıl. Aldiyär men Saqıştı
qoltıqtarınan demegen Jideli auılınıñ ülken-kişisi ürkerdey
şoğırlanıp orındarınan turdı.
Biraq «at» degen əmirdiñ ornına basqa ayğay estildi:
— Ua, bol! Tezdet! Oybay-au, kep qaldı analar! Tura osında kele
jatır!
Tayau töbelerdiñ artınan qoldarında kezene ustağan nayzaları, qayqı
qılıştarı men semserleri, şoqparları bar bir top jılqışı: «Əruaq!
Əruaq!» dep uran salıp, qarabarqındap qaptap keledi eken. Birtalayı at
üstinen qoramsaqqa qol salıp, sadaqtarın kötere bastaptı. Eñ aldında
qula qasqa ayğırğa mingen kireukeli jigit uşırıp keledi. Ol Noyan edi,
Sarman men Stepan da körinedi. Zarbay men Qurmanğazı olardı birden
tanıdı.
Töleñgitter jol boyında tım-tıraqay qaşıp baradı. Jalañ ayaq duana
aspanğa judırığın tüyip, soñdarınan qarqılday küledi.
— Uə, alla, Əzireyil qaşıp baradı. Ha-ha-ha!
Anadayda oqşau top bolıp, attarınan ayrılğan, qaru-jaraqsız on
töleñgit baylaulı tur.
— Sender elge jasağan qorlıqtarıñ men zorlıq-zombılıqtarıñ üşin
tap osı arada darğa asılasıñdar! — dedi Noyan jendetterge, aşuın əreñ
basıp.— Joq! Toqtay turıñdar. Aldiyär atağa jügineyik, töreligin özi
aytsın. Senderge bügin ükimdi sol kisi şığaradı...
... Aldiyär aq kiizdiñ üstinde qansırap jatqan. Şaldar men jigitter
kiizdi aqırın ğana süyretip, qabat-qabat şi tösegen keregeniñ üstine saldı
da, Aldiyärdıñ basına özderiniñ şekpenderi men tımaqtarın jastap,
iıqtarına salıp, alıp jürdi. Janpeyis pen Zarbay kəriyänıñ bası men
keudesin aqırın süyemeldep keledi.
Noyan Aldiyärdıñ aldına jügine qalıp:
— Ata, analar sizdiñ kesimiñizdi kütip tur,— dedi ol jendetterdi
nusqap. Ülken kisiler men əyelder közderine jas aldı. Jigitterde oñ sol
joq, qanın işterine tartıp, sup-sur bop tur.
Aldiyär kezergen ernin jaladı da, Noyannıñ betine tesile qarap jatıp,
estiler-estilmes ünmen:
— Atıñ kim, batırım? —dep suradı.
— Noyan.
Aldiyär atanıñ əli ada bolıp baradı. Janpeyis auzına bir jutım
qımız tamızğan boldı. Qart közimen qımızıñdı tart dep işarat bildirdi
de, auzına sıymay, köntiip isip ketken tilimen kebirsigen ernin tağı bir
jalap qoydı.
-— Jaqsı eken, şırağım... Jiber olardı... Aumin.
-— Stepan, şeş qoldarın. Jigitter attarın qaytıp beriñder.
Orındayıq Aldiyär atanıñ, aytqanın,— dedi Noyan.
Aldiyär bolar-bolmas qana külimsirep qoydı, jüzinde baysaldı salauat
bar. Tağı da birdeme degisi kelip edi, biraq ülgirmedi. Moynı bosap, kezi
aşıq küyinde jürip ketti. Janpeyis kürektey alaqanımen aqırın ğana
sipap, janarın japtı. Aldiyärdıñ öñi quqıldanıp, saqalı siyäqtı kökşil
surqay tüske endi.
— Qoş bol, ardager! —dep solq-solq jıladı Jaqıp.— E-e, ömir
degen osı da. Bilem, bilem, solay...
Aldiyär atanıñ denesine aq şapan jauıp, üstin kögildir jeleñmen
bürkep tastadı. Jigitter omı sol qalpında iıqtarına salıp, öz üyine
alıp keldi. Borodino mıltığı qasında jatır. Aldiyär onı bireuge arnap
ustata almay ketti, mümkin, layıqtı jigit tappağan şığar. Sondıqtan da
qazağa uşırağan batırdıñ bul qaruı molada da qasında jatuı kerek.
Basqa eşkim jılamadı, dauıs salmadı. Eñ ayağı jarımes duana da
tınış otır. Aldiyär bostandıq əperip, Stepan qolın şeşse de, ne öz
tobına, ne auıl adamdarına qosılmay, anaday oqşau turğan eki nökerdiñ
janında otır duana. Eşkim olarğa qatu söz aytqan joq, ses qılğan joq.
Birneşe töleñgit ketip qalğan, basqaları əli tur.
— Toqtay turıñdar, satqındıqtarıñnıñ sazayın tartarsıñdar əli-aq!
— dep kijinip ketti əlgiler.
Bayğazı ayaq astında şaşılıp qalğan jebelerdi terip jür. Dulattıñ
jigitterine odıraya qarap qoyadı.
— Nege ketpeysiñder? Dulattan qorqasıñdar ma? — dep suradı Sarman
tutqındardan. Jauap qaytpadı.
— Bizben birge qalğısı keletinder el qorğauğa tiis. Pəlen ru, tügen ata
dep bölispey, bir jeñnen qol, bir jağadan bas şığarıp, Dulat pen
Aqbayğa, hannıñ özine qarsı şabuı kerek,— dedi Sarman.— Kelisseñder,
qarap turmañdar. Jol qamına kömektesiñder mınau jurtqa.
Töleñgitter jigittermen birge tüye qomdauğa ünsiz kirisip ketti. Duana
attıñ öligine qonbaq bolğan qarğalardı qua jöneldi.
Bul tüni Jideli auılı uyıqtağan joq. Aldiyärdı qoyıp, adal uldarın
qara jerge bergennen keyin köşuge dayındaldı.
Tan, atqanşa ot jağıldı. Jolğa dep et asıldı, mesterge su, ayran,
qımız toltırıldı. Sandıq tübinen tot basqan kireukeler, qanjar semserler şığarılıp, usta dükenderinde nayza egeldi. Əyelder köz
jastarın juta otırıp, erkekterdiñ kiimin jamadı. Noyannıñ jigitteri
tüni boyı attan tüspey, qaruların tastamay, auıl küzetti.
Tün süttey appaq edi. İt timegen qalpı qatıp qalğan qandı qaqtarğa
tolıq ay jarqıray tüsip, şağılısıp tur. Mañ töbetter quyrıqtarın
bulğamaydı, süyek surap jılmañdamay, tumsıqtarın ayaqtarına tirep,
dürdiip jatır. Kündiz olar töleñgitterdiñ attarın tirsekterinen tistep,
arsıldap ürkitip, ielerimen birge qan maydanğa qatısqan bolatın. Endi
qazir auılğa töngen qater bultın aldın ala sezgendey, tumsıqtarın tüngi
aspanğa köterip, aqırın ğana ıñırsi qıñsılap qoyadı Auıl jaqtan
şıqqan qannıñ isin alıstan sezse de, jaqındauğa bata almağan
şiebörilerdiñ şulağan üni əlde qayda qum arasınan talıp jetedi...
Noyan men Zarbay Sarmannıñ qaraşa üyinde İsatay men Mahambetke
aparatın jol tañdap, daulasıp otır. Qum basıp ötu kerek. Sondıqtan
Zarbay qudıq qualay jüretin eski. keruen jolmen ketelik deydi. Aqırı
Noyandı Sarman qostadı da, ekeuiniñ sözi ötip ketti: sudı osı aradan,
Jideliden jetkilikti ğıp quyıp alıp, jolsızben tura tartqan jön.
Bar jaydı kelisip, tınıştıq ornağan soñ jurttıñ bəri de erteñgi
jorıq jaylı, tuıp-ösken oşaqtan ayırılatındıqtarın oylap muñğa
battı. Noyan qaytkende auır oydı seyiltip kep köñilin köteru üşin İsatay
men Mahambet sarbazdarınıñ köktemde Qarauılqoja sultandı qalay
şapqanın bayandap otır. Qazir sultannıñ barlıq jeri kedey auıldarğa
berilgen...
Alqa bastağan bir top əyel jañadan mes, şanaş tigip, olardı tazalap
juıp, ürlep kerip, bulaq suımen toltıruğa kiristi. Aqşolpan özi siyäqtı
qızdarmen birge moynınan iin ağaşı tüspey, su tasıp jür.
Tün jarımında ğana jumıs azdap sayabır tartıp, Qurmanğazınıñ
dombırasına ün bitti.
Küni boyğı körip - bilgeni — alğaşqı mahabbat alauı, armanda ketken
bozdaqtar azası, tuñğış jeñistiñ şeksiz quanışı, Aldiyär marqumnıñ
aytqandarı — osınau qım-qiğaş, şıtırman, asqaq əserlerdiñ əmbesi
jiılıp kep jaña küyge sayğanday. Mañtöbetter de mañqıldap ürgenin
qoyıp, tınış jatır. Tün qarañğılığınıñ quşağınan köleñkedey
köleñdegen dıbıssız duana şığıp, ot basına, Qurmanğazınıñ ayaq
jağına kelip otırdı. Jidelilikter jağına şıqqan Dulattıñ nökerleri
de otqa jaqındadı. Duana əlgilerdi asasımen türtip qap, saq-saq külip ala
jöneldi.
— Tınış otırşı - ey, allanıñ qulı, tınış! — dedi oğan Janpeyis
zili joq, juan dauıspen.
— Men duana emes, dəruişpin Ğirattan kele jatırmın jəne de bunday
küydi burın-soñdı estisem buyırmasın,— dedi jalañayaq jahankez. Osı
aradan etip bara jatqan Noyan dəruiştiñ betine üñile qaradı. Osı adamdı
bir jerde körgen siyäqtı ma, qalay? Biraq şal teris qarap ketti.
«Qaraqıpşaq Noyannıñ özi. Qudayğa şükir»,— dep sıbır ete tüsti de,
duana qaytadan sılqıldap küle bastadı. Noyan biraz turdı da, bul duananı
tanımaydı ekem dep, tüye qomdap jatqan jigitter jaqqa qaray ketti.
Jalın laulay tüsti. Qarañğılıq ta ottan alısıraq ketkendey.
Köpşilik Qurmanğazınıñ küyin uyıp tıñdap qalıptı.
Jideli turğındarı Qurmanğazınıñ jaña küyin, azattıq jolındağı
küreske bastaytın jaña serpin — «Serper» dep atadı...
Tañ qılañ bere şaldar tañğı namazğa jinaldı. Olar şeyit bolğan
bozdaqtardıñ, mınau köp tebeniñ astında qalıp bara jatqan atababalarınıñ əruaqtarın eske alıp, tuıp-ösken Jidelimen, onıñ bal bulaq, say-salasımen qoştastı, aldağı uzaq ta qiın jolda, bolaşaq
ayqastarda alladan demeu surap jalbarındı.
...Şıqqan kündi Jideli kerueni şalğaydağı qum işinde qarsı aldı.
Alda, jandarına alpamsaday Janpeyisti ertken Zarbay men Noyan ketip
baradı. Artta, keş soñında, top jigitpen Sarman, Qurmanğazı men Stepan
keledi. Bular Jideli turğındarın elsiz şölmen aynaldırıp, qum
şağıldarın kese etip, İsatayğa bastap baradı. Janpeyis atadan qalğan
eski qudıqtardı jaqsı biledi.
Əyelderdiñ suñqıldağan joqtauına terbelip, qalıñ qumnıñ qulazığan
quba tösine boylay kirgen bul keruen uzın - aq. El basına tüsken azalı
künderde de, tuısqannan ayırılğan qaralı künderde de qazaqtardıñ
qasınan eki eli qalmaytın zarlı joqtau siyäqtı şerli ənniñ ırğağı da
tüye adımınday aqırın, bayau. Bul jırda tuğan jermen qoştasu ğana
emes, jan,a jorıqtıñ uranı jatqanday.
Qa-ra tau-dıñ ba-sı-na-an
Köş ke-le-di -a-a-a-a-o-o-o,
Keş-ken say-ın bir tay-la-aq
Bos ke-le-di -a-a-a-a-o-o-o
E-lim-ay, e-lim-a-a-ay!..
Ay-rıl-ğan tu-ğan jer-de-en
Qiın e-ken a-a-o-o-o
Möl-til-dep qa-ra köz-ge-e-e-e
Jas ke-le-di-a-a-o-o-o
Elim-a-ay, e-lim-a-a-ay!..
Əuey jel ən əuenin qağıp alıp, jürek sızdatar, ayaulı da asıl
sezderin, şalqar dariyäday keñ tınıstı sarının qum üstinde qalıqtata
uşıradı, köz jetkisiz darqan dalağa damılsız şaşadı. Aldiyär atanıñ
atın jetelegen qañğıbas dəuriş te sol ənniñ qayğılı da qansar muñın
anau özi ketip bara jatqan köne sürleude alıs saparına birge arqalağanday
edi. Ol Atırau boyına tura tarttı da, Jideli köşinen qiıstap bölinip
ketti.
Al Jideli jazığınıñ qojaları — qos qıran ertesinde tañ bozara
oyanıp edi, auıldı köre almadı. Mazarday qañırağan üyler ğana qalıptı.
Tek sonau alıstan köp adamnıñ qosılıp jılağan qayğılı üni estiledi.
Əlgi şermende dıbıs Tas ormannıñ tañğajayıp küyindey qudiretti guilge
ulasıp baradı...
ÜŞINŞI BÖLIM
Han ordasında. Qiğaştağı jeñis.
Şustikovpen kezdesu. İsatay asıqpadı.
Qurmanğazı men Şerniyäz.
Tökeniñ ölimi. Satqındıq. Tastöbe qırğını.
Işki ordanıñ tört qubılasın teñ jaylağan köp rudıñ, batıs pen
şığıstağı, tüstik pen teristiktegi taypalar men ulıstardıñ sultan,
bileri qamal qaqpasınan top-top bolıp kirip jatır. Bəriniñ de attarı
qara terge tüsken, qastarında muzday qarulanğan saqtağış sarbazdarı
bar. Köterilisşilerdiñ kekti qılışınan auıldarın da, mal-mülkin de
tastap qaşqan üreyli, abırjulı baylar da qorğan izdep osında keledi. Han
ordasına jetisimen olar aldiyärdıñ aldında jəne general-gubernator
Perovskiydiñ liniyälıq bekinisterden osında Jəñgirmen söylesu üşin
jibergen ofitserleriniñ aldında quraq uşıp, qurday jorğalaydı.
Qay-qaysısı da hannan senimdi küzet surap alsam deydi.
Jasqusqa aydalğan qoy men jılqıda da esep joq. Baylar qaru-jaraq
pen küzetti qalayda molıraq aluğa tırısıp, bul üşin maldı da, aqşanı
da ayar emes.
Qamaldı qorşağan biik qorğannıñ sırtındağı tereñ ordan ərirekte
aşa ağaştardan kedergiler qadalıp, han qonısınıñ aynalasında küzet
küşeytildi.
Han sarayınıñ artında jük tüsirilip jatır. Üy-üydiñ arasınan jaña
ğana tigilgen şatırlar men jappalar körinedi, kögal - kögaldarda ağa
sultandardıñ eñseli aq üyleri boy kögerip qalıptı. Uzınnan-uzaq taqtay
kazarmalar men jerkepeler jaldamalı töleñgitterge tolı.
Orda burınğı sən-saltanatı men təkappar tınıştığınan ayırılğan.
Kəzir ol aranın, Uyası siyäqtı gu-gu etedi. Baylar alğaşında şatırların
qayda tigerin bilmey, özara kerildese berse, endi ərqaysısı öz ruınıñ
osındağı ökili —- uəzir - bilerdiñ töñiregine toptasa bastadı.
Şerkeş ruınıñ en, kəri bii Mufattıñ aynalasına külli Şerkeştiñ
igi jaqsıları, malınıñ köptigimen dañqı şıqqan noğaylı ruınıñ
keñesşisi — Şombal bidiñ baqşasına noğaylı juandarı, Beriştiñ
aqsüyekteri — Balqı Qudaybergenovtiñ janına, baybaqtılar —
Qunajannıñ alaştar — Baytoqtıñ, qızılğurttar — Tataydıñ mañına,
tobılar, tamalar, keteler men kerderiler Kendibay bidiñ töñiregine
toptastı...
İisi burqırağan küzdiñ qoyu sarı qımızı sabadan tegenelerge, odan
keselerge quyılıp jatır. Dalanıñ jese toyğısız barşa dəmi — qazı
men jaya, jent pen bauırsaq, dəmdi qurt, tətti irimşik, qus etinen, balıq
pen qoy etinen istegen türli tağam, jemis-jidek, tətti - şeker tügeldey
ordağa qaray keruen - keruenimen tartıluda. Baylardıñ bəri de sıqiıp
əskerşe kiinip alıptı. Jambastarında kümistegen, asıl taspen
əşekeylegen almas qılış, uzın moyın tapanşa. Sonı azsınğanday qaytaqayta Jəñgirdiñ tañdaulı jasağına barıp, soğıs quraldarı men qarusaymandarına qızığa köz jiberedi. Tayaudağı patşa bekinisterinen hanğa
kömekke kelgen töleñgitter men qazaqtardıñ qaruı köterilisşilerdiñ
qolındağı şoqpar - nayza, semser siyäqtı jupını jaraqtan əldeqayda
aybarlı da qorqınıştı edi. Sondıqtan olardıñ özderi de ayaqtarın
alşañ basıp, senimdi jür...
Degenmen han əskeriniñ jüzbasıları da, ağa sultandar da əldenege
qobaljulı. Ordağa sarbaz keginen qaşıp, pana izdep kelgen qauımdı bul
da üreylendiredi.
Asılında, bul mazasızdıq bay auıldarın sonau köktem künderinde-aq,
İsatay men Mahambet hannıñ qayın atası, aldiyärdıñ üş əyeliniñ bireui
— Sulübübiştiñ əkesi qudiretti ağa sultan Qarauılqojanıñ əskerin
talqandağan kezde-aq jaylağan bolatın.
Kedey auıldıñ şabarmandarı Qarauılqojanıñ jeñilgendigi jaylı
habardı bir üyden ekinşi üyge ekilene şapqılap jürip jariyäladı.
Qaptağan alaman w quanıştan jındanıp keterdey bolıp nayza men
soyılğa jarmastı. El auzınan Mahambettiñ jalındı jırları tüspeytin
boldı. Aqın bitken qiyälı Qiğaştağı şayqas pen İsatay batırdıñ jeñisi
jaylı jır tolğadı.
Keybir janpezer jarşılar tipti han ordasına keluden de
qaymıqpaydı. Olar aldiyärdıñ qaramağındağı ken, alqaptıq o jer, bu
jerinen bir jılt etip, han malaylarınıñ, qara halıqtıñ arasında
sarbazdardıñ jeñisti jorığı jaylı habar taratadı. Solardıñ bireui osı
keşe ğana aynalasına bir top adamdı jiıp alıp, Mahambettiñ öleñin
aytıp turğan jerinen ustaldı.
... Aq kiiktiñ orğıtıp.
Jügirmegi maydandı,
Batır bolmaq oydan - dı.
Ayğaylasıp jauğa ti,
Təñirim biler, jigitter,
Ajalımız qaydan - dı?!
Budan soñ əñgime arqauı Qarauılqojanıñ İsataydan masqara bop
jeñilgen jayın aytıp ketedi eken.
... Ata qonıstarınan sultandar aydap şıqqan kedey auıldıñ jigitteri
İsataydıñ qol astına naurızdıñ bas kezinde - aq jinala bastağan
bolatın. Mahambettiñ keñesi boyınşa batır öz jigitterin alıstı jaqındı auıldarğa şaptırıp, qonıs -jayılımdardı baylarğa
bermeñder dep jar saldı.
Al naurızdıñ ayağına taman İsatay qol astına pana surap köşip
kelgen eñ kedey auıldardı Qiyälı Qiğaştıñ jağasına qondırmaq boldı.
Qiğaş özeni Edilden bölinip şıqqan soñ kəri Kaspiydiñ uısına
tüspeyin degendey bultalaqtay burañdap, qırğa qaray, Narınqumğa qaray
qaşadı, Teñiz - köl dep atalatın bölşek-bölşek usaq kölderge qaray
tartadı. Tegi, bıtırap jatqan mına kölşikter de, atına qarağanda bir
kezde ülken teñizben jalğas bolıp, keyinirek bölinip qalğan tərizdi...
İsataydıñ əlgi oyınan habar alğan Qarauılqoja sultan Qiğaş sonıñ
jerinen ağadı, köterilisşilerge tosınnan tiisip, talqanın şığarmaq
boladı, söytip bülikşil auıldardı qum işine türip tastap, basşıların
hanğa ustap berudi maqsat qıladı. Qarauılqojanıñ buğan küməni joq edi.
Öytkeni Jəñgir han oğan bes qaruı sayma-say töleñgitterin kömekke
jibergen bolatın. Bul arada sultannıñ oyı han müddesimen ğana emes,
general-gubernator Perovskiydiñ köksegen armanımen de dep tüsken-di.
Sultan jasağı Qiyälı-Qiğaşqa jetisimen qorğanısqa saylanğan
auıldı kördi. Barar joldın, bəri de jabıq. Ötkeldiñ, arğı betinde eki jüz
attı sarbaz tur. Segiz jüzge — eki jüz. Olardıñ arğı jağı —
qumırsqanıñ ileuindey jıpırlay qonğan kep üy, İsatay men Mahambetke
pana izdep kelgender. Saydıñ tasınday iriktelgen mına eki jüz jigit
bolmasa anau üylerdiñ şañırağın bir demde - aq ortalarına tüsirip, örtep
jiberuge bolar edi. Sarbazdar muzday temir qursanğan bolat batırlarday
sustı - aq. Kireukeleri men qalqandarı jalt - jult etip, at üstinde
oynaqşıp jür...
...İsataydıñ arıstandarın körgende sultanda zəre-qutı qalmadı,—
dep qissa jırlağanday jeldirmelete soğadı jarşı.
... Izdegen jauı biz bolıp,
Jau qarası körindi,
Jiılğan əsker bilindi...
İsataydıñ sol künde
Aqtaban atı astında,
Dulığası basında,
Zığırdanı qaynaydı...
Bul sözderdi estigende Jəñgir han quldarınıñ, közderi jaynap şığa
keldi.
— Ua-a-ah degen! Batır-ay, ə!
— Ayta ber, ayt!..
— Öy, sodan keyin ne bolğanın tıñdasañdarşı.
Sultan batırlardı qamauda qurtpaq bolıp, əskerine qostı aynala
qorşauğa buyrıq beredi. Segiz jüz soldat pen töleñgit İsatay qosınan
şığar joldıñ bərin bitep tastaydı.
— Qaqpanğa tüsken tışqanday bop qırıladı bular,— deydi
sultannıñ ulı horunjiy Kökbolsın.— Sonda Qiyälı- Qiğaştıñ suın
qızıl qanğa boyaymız...
Sol keşte kün qızarıp battı,
Qustar ünsiz sazarıp qaptı.
Sultan qosı köp ot jaqtı...
Köterilisşiler qosı tınıştıq quşağında. Aylı tün. Salqın - aq.
Alıstan qorqau qasqırlardıñ ulığan üni keledi, şaması, qırğın
boların sezedi - au sumdar!..
Aq şatırda eki iığına polkovniktiñ altın zerli epoletin qadağan
sultan otır. Horunjiy Kökbolsın, Baybaqtı ruınıñ starşını Jünis
üşeui jaña soyğan qulınnıñ jup - jumsaq jas etin jəukemdeuge kirisken.
Əskerlerge qımız da mol jetkizildi.
— Kütip qaytemiz. Tañerteñ özderi berilmese, tüske jaqın tize
büktiremiz! — dep küyinip otır Kökbolsın.— Quday aqına, əke, bir jolğa
seniñizşi bizge, erteñ tüske taman jaularıñızdıñ bası ayağıñızdıñ
astında jatadı, al Mahambettiñ tilin öz qolıñızben kesetin bolasız!
— Jaraydı, bilgeniñdi iste. Biraq qalğan basşıların tügeldey tiri
əkelesiñ mağan,— dedi sultan, bolaşaq jeñisine aldın ala masayıp.
Töleñgitter de köñildi, dumandatıp jatır, tün de olarğa jarıq siyäqtı.
Al köterilisşiler qosın qulaqqa urğan tanaday tılsım tınıştıq basqan,
jıltıratıp birli-jarım ottarı da meñireu tünniñ qapas qarañğılığımen
jarıp öte alar emes. İtter de aqırın-aqırın qıñsılap qoyadı.
Besikterinde böleuli jatqan balalar da közderi baqırayıp ünsiz jatır...
Sultannıñ qalıñ qolı tañ qılañ berip, şığıs jaq arayğa malına
bastağan kezde ğana tınıştaldı.
Tap osı sətte,— dep jırlaydı jarşı,—• qara jer silkinip qoya berdi.
Sultan şatırı selk etip, dauıl urğanday qaltıray jöneldi...
Esteri şıqqan töleñgitter birin-biri soğıp attarına jügirdi. Eşkim de
mıltıqqa oq-dəri salıp ülgirmedi.
Ötkelden zaulay ötken sarbazdar töleñgitterdiñ qaq ortasınan kep tidi.
Eki jüz erdiñ ekpini sultanğa mıñ san qoldıñ dümpuindey körindi!
Qorğauşı nökerleri onı atına əreñ mingizdi. Jünis jasauıl börikken
qoyday bıt-şıtı şıqqan töleñgitterin qayta toptastırıp, anau
jaujürek jigitterdi qorşap almaq bolıp jür, kes-kestep aldarınan şığa
beredi... Alayda, jol kespese de, qaşayın degen jigit joq, uyqısız etken
tünnen, aşu-ızadan eki kezderi qıp-qızıl bop qantalap ketken jigitter
ünsiz şabısıp, aspay-saspay ayausız alısıp jür. Türleri jan
türşigerliktey sustı...
İsataydıñ astındağı esik pen tördey aqtaban at anda - sanda basımdı
qoya berşi degendey aspanğa şapşidı. Kökbolsın tapanşasın köterip,
batırdı közdedi. Biraq ol serippeni basqan kezde İsataymen eki arağa bir
jigit tüsip te ülgirdi. Horunjige tura umtılğan üş sarbazdı töleñgitter
toqtata almadı. Tapanşası qolınan tüsip ketken Kökbolsın qılışın
suırmaq bolıp edi, qarsı aldınan şığa kelgen Mahambettiñ qap-qara bop
tütigip ketken aybarlı jüzin körip, dereu jal quşıp jata qaldı da,
atınıñ basın tez burıp ala jöneldi. Mahambet siltegen semser ekeuiniñ
arasına tüsken töleñgitke barıp tidi.
Töleñgitter aqırıp-baqırıp, kijine ayğaylap Mahambettiñ mañınan
keter emes. Biraq batır jaltarıp ketip, denesine darıtpay qoydı. Jauına
quyınday tigende bir özinde ekeu emes, on qolı barday — oñdı-soldı
qoğaday japırıp, qoyday qırıp jür. Bir töleñgit qana qol tigize aldı
oğan. Sonıñ özinde atının, qulağın şauıp tüsirgennen basqa zaqımı joq.
Mahambetke qılış ta jetpedi, oq ta timedi. Mınaday qoyan-qoltıq
aralasıp ketken ayqastıñ işinde mıltıqtıñ paydası da şamalı bolatın.
Töñiregine mıqtı degen elu şaqtı nökerin toptap alıp, Kökbolsın
tağı da Mahambetke umtıldı.
— Şap, şap, ittiñ balasın! Aqtar qarnın nayzamen! — dep
aytaqtaydı töleñgitterin. Kökbolsınnıñ köz aldında — tek Mahambet
qana, qulağında sonıñ arpalısqan demi, ısqırğan qılışı. Qorşau
tarıla tüsti.
— Jantas! Mahambetke kömektes! — dedi kündey kürkiregen dauıspen
türikpen jigiti Balabek.
Sarbazdar töleñgitterdi nayzanıñ küşimen keri tıqsırıp, İsatay men
Mahambetti qorğap jür. Özderi de azayıp qaldı. Jiırma-otız ğana. Odan
köp emes. Biraq bəri de qurıştan quyğanday, qulamay beriler türleri joq.
Qarauılqoja sultan urıstı töbe basınan baqılap tur. Bir jüzdikten
soñ ekinşi jüzdikti öz qolınan kömekke attandıradı.
Əne — osı sətti kütkeli qaşan! —İsataydıñ tuı şayqalıp ketkenin
öz közimen kerdi. Şayqalıp barıp, qayta köterildi. Endi ol Ersarı
alıptıñ qolında, burınğısınan da biikte jelbireydi.
— Audarıñdar attarınan! İsatay men Mahambetke buğalıq tastañdar!
Öşiriñder ünderin itterdiñ! — Sultannıñ üni qarlığa şıqtı. Jüzdikteri
de kep şetinegen kez edi. Töleñgitter küşpen bolmasa da, köptigin
paydalanıp, sarbazdardı əreñ dep özenge qaray tıqsırdı.
Tek qorqınış degenniñ ne ekenin bilmeytin Qaldıbay, erjürek özbek
Ersarı, bu düniede bunı atınan audararlıqtay küş joq siyäqtı körinetin
ündemes Nuralı, sınaptan bultıldağan qağılez Jantas qana
töleñgitterdiñ qalıñ ortasında qaymıqpay soğısıp jür...
— Uau, aqtarıp tasta işek-qarnın! — dep quana ayğayladı Kökbolsın.
Ersarı batırdıñ arğımağı murttay uştı, bezireygen Nuralı «düleydiñ»
atı da sürinip ketti. Biraq olar sol sətte-aq arqa tiresip tura qalıp,
töleñgitterdiñ attarın semserimen jarıp qulata berdi.
Töleñgitter tıqsıra tüsti. İsataydıñ tuı tağı da şayqaldı...
Joldastarınıñ jau qolında qalğan denelerin almaq bolğan
köterilisşiler jaralı arıstanday aybar şegip, tağı da jantalasa alğa
umtıldı...
Sultan körip tur: jan alqımğa tığılğan qaterli şaq keldi,
sarbazdardıñ küşi sarqılğan. Endi urıstı körer közge aybındıraq etip
ayaqtau ğana qaldı. Sol nietin orındamaqqa sultan qiyän-keski ayqasqa özi
at qoydı.
Alayda, osı arada kütpegen jağday boldı. Töleñgitter toqtap qaldı,
aldıñğılar at basın burıp alıp, keyingilerdi basa-köktey qayta
aralastı... Ensiz ötkelden sarbazdarğa qaray asıqqan kömekti körgende
töleñgitterde zəre qalmadı. Atqa mingen, tüyege qonğan qalıñ qol
attandasıp atoy sap, sultan əskerlerine qaray qaptap keledi. Apır-au,
jaña jasaq bularğa qaydan kep qaldı, dep tañırqağan sultan eşteñege
tüsinbey, asığıs keri burıldı.
Sultan əskeri börikken qoyday bıt-şıt bolıp qula tüzge qaştı.
Olardıñ eşqaysısı da sarbazdarğa kömekke umtılğan köp əskerdiñ,
jigitterden emes, şaldardan, qatındar men qız-kelinşekterden quralğan
top ekenin jəne de bul toptı qan maydanğa İsatay men Mahambettiñ
əyelderi bastap kelgenin bayqağan joq-tı. Burımdarın töbelerine tüyip,
tumaq kigen, köylekterin şalbarlanıp alğan jaujürek qatındar men
semser nayza, qara pışaqpen qarulanğan şaldar, qızdar jigitterge der
kezinde kömekke kelgen edi.
Perovskiydiñ jarlığı boyınşa Qarauılqoja sultanğa kömekke
polkovnik Gekke jibergen üş jüz soldat köterilisşilerdiñ köşken jurtın
ğana sipap qaldı, Jalğız-aq kejuilge şıqqan Nuralı qolğa tüsip ketti.
— Biz orıs patşası emes, Jəñgir hanmen soğısıp jürmiz,— dedi ol
jauap bergen kezde. Gekke oğan İsataydıñ jaña qonısın körset dep
buyırıp edi. Nuralı olardı adastırıp aparıp qumğa saldı.
— Nege aldaysıñ, bizdi? —dep suradı odan Gekke.
— Onda şaruañ bolmasın. Mağan bir qudaydıñ özi ğana töreşi!— dedi
Nuralı.
Sol Nuralı temir sümbemen soqqan bes jüz dürege şıdadı, sosın onı
tañerteñ darğa asamız dep jer üyge qamap tastadı. Biraq ol tün jamılıp
qaşıp ketti,— deydi jarşı əñgimesin odan əri jalğastıra tüsip.— Bir
ofitserdiñ atına minedi de, şala-jansar qalpında sarbazdarğa jetip
jığıladı.
Esin bir jetiden keyin bir-aq jiyädı. Ersarı odan:
— Qayda boldıñ,? Bizge aytpay ketip qalğanıñ ne?—dep suraydı.
— Onda şaruañ bolmasın. Auırsa — öz arqam... Jə, tən jarasın
qoyşı! Ana Qarauılqojanı aytsañşı: qatındardan qorqıp...
Jarşınıñ sözi du külkige kömiledi. Qiğaştağı qırğınnıñ egjeytegjeyin tıñdaudan eşkim jalığar emes.
Sultannıñ masqara bop qaşqanın uzınqulaq Ordanıñ barşa auılına
əldeqaşan taratıp ülgergen. Köterilisşilerdiñ jeñisi Narınqumnıñ
tükpir-tükpirine quanış əkeldi, el - jurt sol jeñisti esti beruge əbden
ıntızar bop, qunığıp alğan. Olar şayqas jayın qayta-qayta qazbalan
surap, Mahambettiñ jaña öleñderin ıntığa tıñdaydı.
Atadan tuğan aruaqtı er,
Jaudı körse, japırar,
Üdey soqqan dauılday.
Jamandarğa qarasañ,
Malın körer janınday,
Jüyrik attıñ belgisi
Turadı quyrıq – jalında - ay!
Aytıp, aytpay nemene,
Halıq qozğalsa, tura almaydı han tağında - ay!..
Biraq jır kilt üzildi. Han küzetşileri qalıñ toptı qorşap aldı da,
qaq ortada turğan jarşını ustap, eki künnen beri tağınan tüspey, keñes
qurıp otırğan Jəñgirge habarladı.
— Basın alıñdar buzılğannıñ!— dedi de Jəñgir, özin basqağa
alañdatpauğa jarlıq qıldı.
Han ordasına barlıq biler, uəzirler men ağa sultandar keñeske
jinalıp otırğan bolatın.
Bökey ordası əmirşisiniñ eki jağın ala, eñ qurmetti orındarda patşa
əskeriniñ polkovnik formasın kigen Qarauılqoja men Baymağambet,
olarğa janas jasının, ülkendigine qaray ulı uəzir atanğan noğaylı
Şombal, sosın Şıñqa, Aspandiyär jəne Şınğali sultandar, alaş
ruınıñ ülkeni Altay Dosmuhambetulı otır. Budan keyingi orındarda—
sultandar: şerkeş Meñdigerey, kete Toğum, baybaqtı IIIöke. Tek aybarlı
Aydalı jəne Quanış sultandar ğana körinbeydi. Olardı köterilisşiler
ustap alıp, kedey auıldardıñ aqsa qaldarınan qurılğan sot ekeuin de
ölim jazasına kesken bolatın...
Qarauılqojanıñ artındağı sufada qılışınıñ sabın qısa ustap,
aynalasına tunjıray qarağan horunjiy Kökbolsın otır. Qiğaşta tüsken
jarası əli jazıla qoymağan.
Kökbolsın qayda bolsın dəyim əkesinen eki eli qalmaydı. Biraq
ordanıñ kileñ igi-jaqsı, betke ustar aqsüyekteri jiılğan mınau han
sarayında ülkender aldında ədep saqtap, şetkerirek otıruğa məjbür
boldı. Osı toptıñ işinde basqalarmen birge eki adamnıñ — qaradan
şıqqan qos Beriştiñ qatar otıruı ğana onıñ qıtığına tiip, jının
qozdıradı. Beriş ruınıñ bul eki starşını Qiyälı-Qiğaştağı urıs
kezinde İsatay jasağında boldı. Biraq, tüptep kelgende bular han
jağında. İsataydıñ sarbazdarı eki jüzden artpaytının aytqan da
osılar. Biraq urıs bəribir masqara bop ayaqtaldı. Qarauılqoja sultan da,
Kökbolsınnıñ özi de düyim eldiñ aldında külkige uşıradı. Kim biledi,
horunjiy Kökbolsınnıñ mına ekeui de işterinen kületin şığar?
Ənşeyinde bulardı qasietti saraydıñ bosağasınan da. sığalatpas edi. Al
kəzir qos Beriş sultandarmen qatar otır. Tipti hannıñ özi olarğa qarap,
iltipat bildirip qoyadı.
Bular Jasqusqa jasırın kelgen, endi ığay men sığaydıñ qaq
ortasında, qurmetti orında şirenip otırğandarı anau. Kökbol terisine
sıymay otır.
Zaman bayağıday bolsa, ekeuin de ayızın qandıra sabap alar edi, şirkin.
Anau ülkeni Eske de, kişisi Nədir de kez kelgen sətte bülikşiler jağına
şığıp ketui əbden ıqtimal. Bundaylarğa senuge bolmaydı. Bir japıraq
et, bir uıs kümis üşin kimdi de bolsa satıp jiberuden tayınbaydı bular.
E-e, zaman, şınında da, bülingen eken. Əytpese bulardı aldiyärdıñ özi
jumsap, mına otırğan sultandar men osı Kökbol olardı İsatay men
Mahambettiñ qosına jasırın ötkizuge tırıspas edi ğoy! Kökbol
qadirmendi köp sultannıñ arasında otırğan Mahambettiñ ağası—
Bekmuhambetti de jek keredi. Bul Jəñgirdiñ han atanğan en, alğaşqı
küninen bastap aynımas aqılgöyi, keñesşi - uəziri...
— Tau-qırqasız jer joq, han - patşasız el joq. Kösemsiz ru tul,
şurqırağan qu tobır. Añ ekeş añ da serkesiz mañbas...— dep jötkirinip
alıp, alıstan orağıtıp, taqpaqtap, maqamday jöneldi Baymağambet
sultan.— Esuas Mahambettiñ sözine ergen İsatay aldiyärğa qarap ürdi, ata babasınıñ qasietti aruağına sıyınıp, qarday taza qanına senip, özimiz
han kötergen əmirşige qol köterdi. Onısına osığan deyin tözimdilik
körsetip kelgen aldiyärımızdıñ keñdigi men kemeñgerligi qanday!
İə, ol İsataydı köp keşirdi. Aldiyär - hanımızdıñ jaqsılığın
bilmegen sol eserge Hiua elşisin Petrbordağı aq patşağa ertip barudı,
keyinirek general Gensti orda işin aralatudı senip tapsırğanın eşqaysıñ
umıta qoymağan şığarsıñ. Qaradan şıqqan qatardağı starşınğa
osınşama sıy-siyäpat körsetildi. Teksizden tekti tumaydı, jabıdan tulpar
şıqpaydı, degen ğoy. İsatay kösem - batır bolam dep öz bağın özi
bayladı.
Keşirimdiliktiñ de şegi bar! Ayuğa namaz üyretken tayaq, deydi
burınğılar. İsataydıñ qızuı zındanda ğana basılıp, Mahambettiñ üni
öşpek...
Mahambetti starşın tağayındau jönindegi qağazğa aldiyär - taqsır
öziniñ qasietti taqbasın salğan joq pa?! Oğan bergen mal men jer az ba
eken?! Öy, ınsapsız kezbeler! Qasqırdı qanşa asırasañ da qoyğa
qarağanın qoymaydı, dep tegi ras aytadı eken ğoy. Asu kerek darğa!
Bülikşilerdiñ
auıldarın
örtep,
özderin
patşa
ağzamnıñ
jazalauşılarına ustap beru kerek! Meniñ aytpağım osı!— dep toqtadı
Baymağambet.
— Üyretu kerek, üyretu! Əbden azaptap öltiru kerek!— dep jamıray
şuıldastı sultandar men biler, aşu ızadan aşına söylep. Aldiyärdıñ
altın tayaqşası tağına tars-tars soğıldı. Jəñgir şulağandarın
jaqtırmay qaldı. Qaytadan tınıştıq ornadı.— Eger qaraqşılarğa
jalğız şauıp şama kelmese,— dedi ər sözin ejeley salmaqtap, ıñırana
sozıp söylegen Baymağambet sultan, tüksigen qalıñ qabağınıñ astınan
Qarauılqojağa kerenau qarap qoyıp,— onda barşamızğa batañdı ber,
aldiyär. Küşimizge küş qosıp, qolımızğa almas kürziñdi ustat. Esten
ayrılğan bülikşilerdiñ jazasın beruge meniñ jigitterim saqaday say otır!
— Ərqaysısın temir sümbemen jeke-jeke dürelep, İsatay men
Mahambetti bir arqanmen asu kerek,— dedi Noğaylınıñ kəri sultanı
Şombal. Sosın Jəñgir hannıñ tayaqşasın tağı kötergenin kere qoydı da,
dereu sezin toqtatıp, basın iip otıra qaldı.
— Aşınğan top aldı-artına qaramas, biraq qara da bir, mal da bir.
Onıñ birbetkey topastığın qılıştıñ jüzimen ğana emes, aqıldıñ
küşimen de jeñuge bolar...— dep Jəñgir han aynalasındağı biler men
sultandarğa qarap qoydı,— Bası kesilse — dene qulaydı. İsatay men
Mahambetti toptan bölip tastap, qudaydı umıtqan müttəyimderge qaharlı
kürziniñ küş - qudiretin körsetse kerek!
— Dat, taqsır! Adalın ayttıñ, aqılmen ayttıñ, aldiyärım!— dep
tirilip sala berdi Qarauılqoja.— Olardıñ bar küşi — birliginde. Birligin
buzbay aldıra qoymas kəzir. İisi qara qutırıp ketti bu künde. Şındap
ızalansa, əlgi aydağanı bes eşki, ısqırığı jer jaratın böspe siyäqtı
tili men jağına süyengen, sözge bar da iske joq kök ezu pısıqtardı qıñ
demey-aq qılği saladı.— Qarauılqoja da Baymağambetke joğarıdan
menmensi köz tastap qoydı.— Əlde Baymağambet mırza, osıdan jeti-segiz
jıl burın Mahambettiñ jüz qaraqşı ertip kep, töleñgitterin bıqpırt
tigendey ğıp sabap, aq ordasın töñkerip ketkenin umıtıp qalğan ba?
Jelikken jılqışılardı sol kezde tezge salu əldeqayda oñay bolatın.
Öytkeni olardıñ soñına kəzirgidey kep auıl ere qoyğan joq-tı.
— Əy, qoja, İsataymen qaqtığıstan keyin öziñde qanşa eşki, qanşa
süyem jer qaldı?!—dedi ızadan qıp-qızıl bolğan Baymağambet.
— Sen ne, meniñ baylığımnıñ esebin almaqpısıñ?— dep şart sındı
Qarauılqoja da.— Bilip qoy, meniñ dəuletim seni mal mülkiñmen qosa
satıp alıp, işek - qarnıñmen qosa satıp jiberuge jetedi!
— Tart tiliñdi!— Baymağambet qamşısına jarmastı. Ol Ayşuaq
hannıñ balası, onımen Jəñgirdiñ özi de bulay söylese almasa kerek.
— Japtır auzın mınau qoqilanğan qojanıñ!—dep şañq ete tüsti,
Baymağambettiñ artında otırğan Aqan.
Hannıñ tüsi buzılıp, qolındağı jiñişke altın tayaqşasımen taqtay
edendi tars etkizdi.
Tınıştıq ornadı.
— Sabır etiñder, mərtebeli sultandarım, sabır,— dedi kəri bi, ulı
uəzir Şombal, əmirli ünmen.— Qasqırdan ayırılıp qap, özara
ırıldasqan töbet qusamañdar, tüge! Irıs aldı—ıntımaq. Istiñ səti—
birlikte. Aydalı sultan men Quanış sultan senderdiñ qay - qaysıñnan da
qorqaq emesti. Bülikşilerdi ərqaysı özim basam dep jeke şığıp edi, ne
boldı, əne? Atadan qalğan söz bar: ayla men aqıl—egiz deydi. Jılıjılı söylese, jılan da innen şığadı deydi. Aylasın tapqan aydahardıñ
auzınan da qutıladı deydi. İsatay ulı hanğa hat joldaptı. Ötinişi
teksiz, surağanı şeksiz, talaptarı essiz eken naysaptıñ. Qadirmendi
Baymağambet pen Qarauılqojanı qaranıñ sotına berip, olardıñ malmülki men jer-suın kedeylerge ülestirudi talap etedi, inabattı
sultandardı qanişer qorqau, qatıgez jauız dep ataydı...
Sondıqtan aldiyär han onı osında şaqırıp hat joldap otır. Bunda ol
qasına bülikşileri men urı-qarıların ertpey, jalğız kelui kerek. Eger
İsatay kelse, biz onı qalay qabıldaudı bilemiz, al eger kelmese...
— Onda öz obalı özine, biz qalay qimıldasaq ta erikti bolamız,— dep
ayaqtadı Şombaldıñ oyın aldiyärdıñ özi. Mərtebesi zor general
Perovskiy Orınbordan soldat jiberuge dayın otır. Zeñbirekter jolda
kele jatır. Qajet bolsa, Astrahannan podpolkovnik Aliev basqarğan üş
jüz soldat keledi, liniyälıq bekinisterdegi Bizenov, Merkulov, Trofimov,
İstomin siyäqtı polkovnikter men qazaq-orıs atamandarınıñ jasaqtarı
kömekke attanuğa əzir...
— Ordadağı bülik ataulını üzildi-kesildi tıyuğa kerek!— dep han
tayaqşasımen edendi tağı da salıp qaldı.— Boldı, Mahambetti osı
tıñdağanım da jeter!— Han aşuına erik berdi. Tayaqşasın sufanıñ
üstine tastap, qolına şayqalmas bilik pen küş-quattıñ belgisi —
şoqparın aldı. Sol qolımen taqtıñ tireuişindegi altın arıstandı
şeñgeldey ustap otır.
— Mahambet seniñ aşuıñnan sadağa ketsin, qasietti əmirşim,— dep
jalpañdadı ısqayaq Şombal, sosın sultandarğa burılıp.— Ua, jar
salıñdar, tüge: qasietiñnen aynalayın Bökey jarıqtıqtıñ asıl urpağı,
Jayıqtan Edilge deyingi keñ jazıqtı erkin jaylağan Işki ordanıñ əmiri
Jəñgir han aldına İsataydı tiridey ne ölidey əkep salğan adamğa
altınday bes jüz teñge beredi! Bülikşiniñ külli mal-mülkin de sol
iemdenedi...— Şombal sözin ayaqtap ülgirmedi. Esik añqaya aşılıp,
küzetşiler qaq jarılıp jol berdi. Saltanattı sarayğa han
jansızdarınıñ basşısı kirdi de, taqtıñ aldına kelip, tizerley quladı.
— Bülikşiler ordağa şappaq. İsatay men Mahambet basta p keledi!
Sultandar öre türegeldi. Kəri Şombal men Baymağambet qana
orındarınan qozğalğan joq.
— Qay tusta keledi?—dep ıs ete tüsti Jəñgir.
— Jüz şaqırımday bolar, taqsır.
— Joğalt köziñdi! Basqa eşkimdi kirgizbeñder! — dep buyırdı han.
Onıñ degbiri qaşqanın sultandar da bayqap qaldı. Qızmetşiler ün
şığarmay qımız tarttı. Bəri de tırs etpey orın-ornına kep otırdı.
— Alla-tağalam özi kömekke kep otır,— dedi Şombal tınıştıqtı
buzıp.—Endi İsataydıñ talap-tilegi orındaladı.
Sultandar ülken uəzirge tañırqasa qarap, közderin hanğa audardı. Han
da olardan kem ğajap qalıp otırmağan eken.
— Onıñ talap-tilegi orındaladı, özi surağan han jarlığın alıp
tınadı... Tek on künnen keyin. Al kəzir bögeluge bolmaydı, aldiyär.
Aldarınan elşige adam jiberip, toqtata turu kerek . Orınbordağı general
Perovskiyge patşanıñ atamandarına da, qazaq-orıstarğa da, Edil men
Jayıqtağı barlıq orıs bekinisterine de dereu kisi şaptırıp, onınşı
kün degende bülikşilerdiñ tübine jetetindey bolu kerek. Al əzirşe olar
han jarlığın küte tursın. Qadirmendi starşındar Eske men Nədirge
aytar ötinişimiz: bügin tün olar İsatay qosına oralıp, asau batırmen
söylessin, oğan aldiyärdıñ Sarıqamısköl boyındağı keñ jaylaudı
beretinin aytsın jəne de İsatay qosındağı bar jağdaydı bizge senimdi
adamdar arqılı jetkizip turatın bolsın...
Han ünsiz ğana şoqparın keterdi. Şombaldıñ sözi közdegen jerinen
döp şıqtı. Han suıq jımiıp ornınan turdı. Sultandar da işip otırğan
qımızdarın tastap, japırlay körilip, qaq jarılıp jol berdi.
Jəñgir şığıp ketti. Ol Zulqarnay men Fatima hanımnıñ qasında
bunıñ keluin kütip qalğan general - gubernatordıñ jeke şabarmanı
polkovnik Gekkege jolığuğa asıqqan edi...
***
...Anda-sanda iesiz itter qıñsılap, auıq-auıq ulıp qoyadı. Tağı da
tınıştıq. Tas qarañğı. Küzdiñ aysız tünderi adamnan basqağa da oñay
emes. Bul şaqta jılqınıñ özi de bir türli ürkek bolıp ketedi.
Ayğırlardıñ arqırağan aptıqpalı üni de, bie - baytaldıñ bazınalı
kisineui de estilmeydi. Attar qarañğıdan şıqqan bolımsız tıqırğa
osqırına qulaq tigip, qorqınıştan jer tarpi bastaydı. Tek tüyeler ğana
qaşanğı qalıptarınan bılq etpeydi. Meyli köktemde bolsın, meyli küzde
bolsın, kez kelgen kidiristi, kez kelgen qısqa demalıstı olar əmanda
birtoğa kerenaulıqpen qarsı aladı. Kəzir de tastan quyğan alıptarday
bolıp şögip jatır. Ne qozğalmaydı, ne orındarınan turmaydı, ne joldı
bosatpaydı. Teginde, kögildir səule şaşıp jıltırağan közderi bolmasa,
əytpese küyis qayırğan dıbıstarın estimese, Mahambet olardı bayqamas
ta edi.
Ay joq. Juldız da bult quşağında. Auada salqın sız bar. Aspan da,
jer de tüpsiz şıñırauğa tüsip ketkendey. Tek köp adamnıñ birkelki gulep
şıqqan dıbısı men ken, jazıqtıñ boyında, anau qırqada janğan qalıñ
ot qana daladağı tirşilik tınısın sezdirgendey, aynalanı tütinge bölep,
alda ayırıqşa bir ğalamat kütuli ekenin jariyälağanday.
Mahambet jaña ğana İsataydıñ şatırınan şıqqan. Qanşa aytsa da,—
osımen neşe mərte — batırdı han ordasına toqtausız şabuıl jasauğa
köndire almay-aq qoydı. İsatay Jəñgirdiñ jauabın kütuli.
— Han oylanuğa on kün pursat suradı. Men kütuge uəde qıldım, sol
sözimdi buzban,— dedi İsatay Mahambetke.
Beker kütedi İsatay: ayqassız qaydan berilsin Jəñgir...
Mahambettiñ Jəñgirmen Jasqustıñ kök jazığında janjaldasıp
qalıp, Jantaspen birge Şömekeydiñ kedey şaldarın araşalap
qaşqanınan beri jeti jıl ötipti. Osınday közge türtse körgisiz
tasqarañğı tünderdiñ birinde Hiuadan şığıp, küzgi suıq jañbırğa
qaramastan, elsiz-künsiz qu taqırlar men qumdardı basıp, uzaq jol
şekken soñ Jayıq jağasındağı tuğan jerge jetkenine de bir jıl.
Olar özennen tün jamılıp, urlıq qılğanday, jasırınıp etken.
Burınıraq Bökeyhannıñ, odan soñ onıñ balası Jəñgirdiñ jəne orıs
patşalarınıñ asa ulağattı jarlıqtarı boyınşa Işki ordanı Rossiyädan
ğana emes, sonımen qatar öz eli — irgeles jatqan Kişi jüz ben Orta
jüzdiñ jerin qurış qursaumen bölgendey qorşap jatqan liniyälıq
bekinisterdegi qazaq-orıs jasaqtarımen kezdesip qalarmız dep qorıqqandı. Ündemes Tökeni qayta jolıqtırğanına da bir ay bolğan. Hiuanı,
murap - aqın Münisti, nəzik te momın Nurbaldı esine tüsirdi ğoy ol...
Hiuada jürgende ol tuğan elin, qoñır salqın toğay men torañğınıñ
iisin, Narınqumdı, Jayıqtı sağınatın, Edildiñ, erke ağısın, süyikti
Maqpalın bir körudi armandaytın, İsatayğa jetuge, Jəñgir hanmen
ayqasuğa asığatın. Sol şayqasqa jıldar boyı zarığıp, handı jeñuge
jıldar boyı ıntızar bolıp kelse, dəl bügingi tün oğan ayaq astınan
jeñistiñ auılı alıs siyäqtı, ötkenniñ bəri — auır tüs, bolaşağı —
buldır sağım sekildi körinip ketti. Bu ne? Aruaqtar ayan berip tur ma? Əlde
şarşağandiki me? İe bolsa da meyli endi. Aşuına minip, han əuletine tağı
da qaymıqpay qarsı şıqqan, Jəñgirden jauap tosqan mına halıqtı jeñu
oñay bolmas. Han Qarauılqoja men Baymağambet sultandardı eldiñ
qolına berip, qatıgez isteri üşin jazalauı kerek, sosın tartıp alğan
jerlerin halıqqa qaytaruı tiis...
Mahambet erteñgi kündi oylamauğa, sabasına tüsip, tınığıp aluğa
tırıstı.
Nurbaldıñ ayanıştı tağdırına nalıp, Münisti sağınışpen esine
tüsirdi.
Dəl osı sətte oğan Münisten artıq eşqanday aqılgöy seriktiñ qajeti
joq-tı. Biraq Müniske şayqas - mayqasıñnıñ qajeti şamalı. Onıñ
albırttıq ataulıdan müldem ada, tım salqın sanattı jan ekenin
Mahambet Hiuada kezdeskende anıq bayqağan. Onıñ esesine tarihqa
kelgende Münistiñ bilmeytini şamalı. Dünieden qanşa batır, qanşa han
ötkenin, üş jüz jıldan bermen qaray olardıñ qay-qaysısı qazaqtardıñ
Yassadağı ataqtı adamdar ziratına, jırşı Qoja Ahmet Yassauidiñ
mazarına qoyılıp kele jatqanın, Hiua tağına burın-soñdı qandayqanday sultandar otırğanın sausaqpen sanağanday aytıp bere aladı.
Alaşa hannıñ tusında ulı uəzir qızmetin atqarğan Əuez bidiñ urpağı
bolğandıqtan ba, kim bilsin, əyteuir Münis Hiuanı qazaq handarı Nuralı,
Bulaqay jəne Əbilğazı bilep turğan dəuir jaylı aytqanda öte-möte
əserlep söyleytin. Tarihpen aynalısam dep jürip, ol öleñ-jırğa den
qoymaytın. Hiuanıñ bas murabı degen ataqtıñ özin de atası Ədine
Muhambettiñ əruağı üşin ğana saqtap qalğan. Bul qurmetti ataqtı onıñ
ülken əkesine Əbilğazı han bergen ğoy. Qalay degenmende Münis kəzir
alısta...
Hiuadan ketkennen keyin Mahambet onı osıdan bir ayday burın,
kapitan Şustikovpen jolıqqanda alğaş ret esine tüsirdi.
Şını kerek, kapitan Müniske şendey almaydı. Biraq ol da Münistey
aşıq eken. Öziniñ ötkirligi men turaşıldığı keyde adamnıñ jımın
keltiredi.
— Men soldatpın, buyrıqtıñ qulımın,— degen edi Şustikov
Mahambetke sol bir qiın sətte qayırım suramay. Mahambet bulardı
Qisıq töreniñ auılında jeñip, tutqınğa alğan bolatın, osı arada Tökeni
jolıqtırıp, endi ğana auıl şetine şığa bergen betteri edi.— Meni
öltirseñ de, bosatıp jiberseñ de öziñ bilesiñ. Ayağıña bas urıp,
jalınbaymın. Tek bilip qoy: handı bəri bir jeñe almaysıñdar. İsatay
ekeuiñ eldi bekerge qırasıñdar. Pugaçtiñ orıs patşasın jeñe almağanın
bilesiñ ğoy, sender de söytesiñder. Onıñ üstine Jəñgir handı Nikolay
patşa qoldaydı, sondıqtan orıs qaruı da senderge qarsı jumsaladı.
Esiñde me, Orınborda men sağan bizdiñ generaldıñ senderdiñ
müftileriñmen dostığı jaylı aytıp em ğoy...
— Qorqıtqıñ keledi-au...— dep külgen Mahambet.
— Nelikten? Men bolsam seniñ qolıñdamın. Ömirdiñ özi qorqınıştı
ğoy, elimnen qaymıqpaytınım da sodan. Men de sen siyäqtı Volga
boyınanmın. Tek men arğı bettemin, sen ber jaqtikisiñ. Sender Edil
deysiñder, biz Volga deymiz. Jolımız qaşannan birge ğoy. Sen ekeumizsiz
de qırılğan el az emes, bizsiz de jendet jetkilikti...
— Men sultandar men handarğa şabatın jendetpin. Tıñdaytınım —
tek el ükimi. Aq sadaqtan atqan oqtı jau kebesin üzgenşe nemese nısanağa
timey ketip, aydalağa lağıp joğalğanşa toqtata almaysıñ. Al mergendik
— küş-quatqa, adamnıñ öz isine senimdiligine jəne jasımas jigerine
baylanıstı,— degen Mahambet onıñ sözin bölip.
— Al eger jauıñ aylaker zalım, sarqılmas. quattı, eren qatıgez
bolsa şe, atqan oğın, badanasın buzıp öte almasa şe?
— Halıq qaharına mindi, endi qaynağan kegin ayqasta tarqatpay
qaytpaydı. Quldar bostandıqtı şayqasqa şıqqanda ğana sezedi. Jeñsek
te, jer jastansaq ta — bəri bir: bizdiñ ar-namısımızdı eşkim de ayağına
taptay almaydı,—dep qaytarıp tastağan Mahambet.— Sen Qobılandı
batırdı estip pe eñ? Ol osıdan mıñ jıl burın ömir sürgen, han ataulığa
bağınıp kermegen adam, bizge de sonısın ösiet etip qaldırğan... Qır
kədesi boyınşa elin sıylağandı eli de sıylaydı: meyli ol qara bolsın,
meyli ol han bolsın. Ömirdiñ təttiligin soğısta ğana bilesiñ deydi eken
Abılay. Al sen ömirdi qorqınıştı deysiñ. Onda bar da şabıs, bizben
emes, sol qorqınıştı ömirmen şabıs. Ana soldattarıñdı al da, bizben
ekinşi ret maydan üstinde betpe-bet keltire kerme, dep qudayıña
jalbarın.
Mahambet söytti de, Şustikovtı qayda barsañ onda bar dep bosatıp
qoya berdi.
Qoştasıp turıp, kapitan Mahambet jaylı Dal-Luganskiy mırzanıñ
surau salıp jürgenin ayttı. Onıñ özi Peterburg jazuşısı körinedi,
Orınborğa ne sebeppen kelgeni belgisiz, kəzir general-gubernatordıñ
ayırıqşa tapsırmaların atqaratın kömekşisi eken. Əsirese Beriş
ruınan şıqqan aqındıqtıñ egjey-tegjeyin suraytın körinedi.
— Ol ekeuiñniñ Peterburgte jolıqqandarıñdı da ayttı,— dedi
Şustikov.
Mahambet özin Peterburgte kim biletinin kepke deyin oylanıp jürdi.
Aqırı Luganskiymen qalay kezdeskenin, onımen ne söyleskenin esine
tüsirdi de, bar jaydı İsatayğa aytıp berdi.
Keyinirek, sarbazdar general-gubernatorğa hat jazıp, odan Jəñgirdiñ
Işki ordağa han bolu yaki bolmau məselesine aralaspauın, bul suraqtı
şeşuge qaru jumsamauın ötingen kezde jidelilik Sarman da «Orınborda
Vladimir İvanoviç esimdi öte bir ədiletti Dal degen mırza bar» ekenin
eske tüsirgem.
Sodan «mına qağazdı jandaralğa tapsırsın» dep səlem aytıp,
Sarmandı, qolına paket berip, Luganskiyge jiberdi.
Ekinşi hat Jəñgir hanğa joldandı.
Mahambet eki hattıñ ekeuine de qol qoymadı.
— Jaudı şappağannıñ özi şabıladı! Kütken sayın semser suıp,
süñgi mayırıla beredi! Bir orınnan qozğalmay jata bergenimiz jauıngerge
jaraspaydı!— dep Mahambet tuñğış ret İsatayğa tigize söyledi.
— Qızbalıq jasama, Mahambet,— dedi İsatay.—Bir jeti boldı. Endi
üş-aq kün qaldı. Qazaq qırqına şıdasañ, birine de şıda deydi...
Keñeske jiılğan starşındar İsataydı qostadı. Biraq ol buğan köp
den qoymağan siyäqtı. Starşındardıñ qoldauı onı ne quantqan joq, ne
renjitken joq. Keregeni közimen tesip, əldeqayda alısqa oylana qarap
otırıp:
— Meniñ de ayqasqım keledi, Mahambet,— dedi aqırın ğana.
— İseke, aqınğa — qızbalıq tən, batırdıñ kemeñgerligi — onıñ
sabırlılığında, aşuın aqılğa jeñdire biletininde,— dep məymöñkeledi
Beriş starşını Nədir.
— Əy, Nədir! Ayttım ğoy: kütemiz dep! Əlde sen aytqan sözdi
estimeuşi me ediñ?!—dedi İsatay aşulı ünmen.
Mahambet sezip otır. İsatay öz qorşauına senbeytin siyäqtı, əsirese
Qiyälı-Qiğaşta Qarauılqoja sultandı jeñgennen keyin ğana kelip
qosılğan starşındarğa senimsizdikpen qaraydı. Basqalardan burın əldi
ru — Alaştıñ starşındarı köbirek mazasın alatın tərizdi. Solay bola
tursa da olardıñ tilin alatını nesi? Tıñdap qana qoymaydı, olardıñ
aytqanın isteytini qalay?..
Eger bul İsatay emes, basqa bireu bolsa, Mahambet oğan qoldı
əldeqaşan bir-aq siltep, jigitterdi Jasqustağı han ordasına bastap
jöneler edi ğoy. Jəñgirdiñ qamalın talqandap şauıp, özin at quyrığına
baylap qoyıp, auıl-auıldı aralatar edi — kegi ketkender öz qolımen
öşin alsın...
Dəp kəzir Jəñgirdiñ sarayında ne bolıp jatqanın biler me edi? Han
qosı qol sozım jerde ğana tur ğoy.
Kelisim jasauğa ketken jigitter de qaytpadı. Töke de joq. Sol
ketkennen mol ketti. Əlde bayğus şaldı ustap alıp, oyına kelgenin istep
jatır ma eken Jəñgir?
«Joq, Teke qolğa tüspeydi. Qaytıp keledi,— dep oyladı Mahambet.—
Al han mamıq töseginde Fatima suludıñ qasında jatqan şığar...
Joq, Jəñgirdiñ kəzir oğan uaqıtı joq. Onıñ üstine Fatima da bunı,
Mahambetti oylamauı mümkin emes.
Kəzir Jasqus qorqınış quşağında. Mümkin onda endigi general
Perovskiydiñ əskerleri kelip ornalasqan da şığar...»
Osıdan bir jeti burın Tastöbede ötken ulı quralda sarbazdar İsatay
batırdı özderinin, sardarı etip belgilegennen keyin jaña basşılarınıñ
jarlığı boyınşa Jəñgirge öz talaptarın jetkizbekke, üy iş, balaşağaların tastap, Jasqusqa attanğanda olardıñ aldınan han uəzirleriniñ
bireui — Altay Dosmağambet ulı şıqtı. Özi de, qasındağı töleñgitteri
de bop-boz bolıp ketipti.
— Men, Dosmağambet balası Altay sultan, arıstanday aybatıñnıñ
aldında basımdı iem, batır,— dedi ol İsataydıñ qalın, qolına qarap
turıp.— Ətuerli aldiyär han səlem ayttı sağan. Batırdıñ aldınan şıq
dep jiberdi meni. Men senimen, İsatay, aldiyär hannıñ atınan söylesemin.
Toqtat sarbazdarıñdı, qasietti taqtı qanğa boyama. Meni ədeyi seniñ
talap-tilekteriñdi tıñdap, bilip kel dep jiberdi Jəñgir han han senen on
kün pursat suraydı. On künniñ işinde talaptarıñdı tügeldey qarap
şığadı da, jauabın özi osında kelip aytadı. Qılışıña aqılıñ
araşaşı bolsın...
İsatay oylanıp qaldı. Starşındar hannıñ ötinişin orındau kerek
dedi.
Jauap kütip Altay sultan tur.
— Attar alğa süyreydi, auızdığın tarta bermeseñ, batır...—degen edi
Mahambet sonda İsatayğa, kömekteseyin, qoldayın degen nietpen aqırım
ğana sıbırlağan.
— At basın jiberse, qılış ta qınabınan suırıladı, tağı da qan
tögiledi. Qaqtığısta qanşama hannıñ bası kesilmedi?! Bizdiñ aldımızda
ömirden ulı Sırım ötti. Esim hannıñ basın öz qolımen alıp edi, biraq ne
özgerdi? — dedi İsatay. Söytti de Altayğa burılıp, nıq dauıspen:
— Biz kelistik. Al eger aytqanımızdı orındamasa, onınşı kün
degende tañ ata mınau bügingi mejeden attaymız da, sözdi semserge
beremiz!..
Jetinşi tün Netken qarañğı edi! Əlde bulay boluınıñ sebebi burınğı
tünder bultsız aşıq bolıp, jer betindegi sarbazdar jaqqan köp ot
aspandağı jıpırlağan sansız juldızdıñ tömennen şağılısqan
jarqılı tərizdi köringendikten be eken? Al bügin ay da joq, juldız da
joq, jağılğan ot ta az, onıñ üstine olar bolar-bolmas jıltırap, əreñ
körinedi.
Tas qarañğı tün-tünek. Meñireygen qapas. Tılsım tınıştıq.
Mahambet oyı bölinip, eriksizden qulaq türdi: qarañğılıq quşağınan
mıñ san auızdıñ sıbırlay söylegen kübiri estiledi. Jurt əli
uyıqtamaptı. Öşe bastağan ottardı qorşalay tüsip, qimılsız otır.
Əudem jerdegi əne bir bulaq basında ğana dombıra tartılıp, əlde kim
jurttı dürliktirip, öleñ - jır aytıp jatır, biraq jel ol dauıstı
Mahambetke tolıq jetkizbey, basqa jaqqa alıp kete beredi.
Alğaşqı üş kün jigitter at oynatıp, ener körsetip, ırdu-dırdumen
bayqausız tez ötip ketti de, soñıra sauıq - sayran basılıp, sarbazdardı
əlde qanday mazasızdıq, senimsizdik pen qam köñildilik jaylay bastadı.
Ayqastı añsağan köterilisşilerge tipti küzgi mezgildiñ ədettegi qıpqısqa künderi de uzarıp ketkendey, jıljımay, tabandap turıp alatınday
körinedi.
Osıdan bir apta burın sarbazdar kez kelgen sətte urısqa qoyıp ketuge
əzir edi. Izalı kek alğa süyrep, sultandar men handardıñ barşa şatırın
bir-aq soğıp taptap ötuge, söytip birer mezet bolsa da öz küşterin körip, öz
jeñisterine rahattanuğa qattı - aq quştar edi olar. Bar armandarı osı-aq
bolatın.
Al endi altı kün boyı qıbır etpey sarsılğan soñ bastapqı jalın
azayıp, adamdar da zil qara batpan küz tünindegi anau əreñ jıltırağan
əlsiz ottar siyäqtı küyki - jüdeu halge enip, eñseleri tüsip, jetimsirep
qalğanday.
Əlde ala jazday bel şeşpey, jortuılda jürgen jauıngerler
şarşadı ma eken? Əlde qos basındağı jım-jırt tınıştıq jigitter
jır jarısında, küres pen at jarısında küş sınasıp jeñimpazdardı
anıqtağannan keyin ornadı ma? Eñ mıqtı dombıraşı — Jideliden
kelgen Qurmanğazı ekeninde, köterilisşi jigitterdiñ işindegi eñ jüyrik
aqın Şepniyäz ekeninde, al qara küşke kelgende İsataydıñ eski dosı
Qaldıbay deuge eşkim qarsı şığa almaytınına, Noyannan ötken mergen
joq ekeninde endi eşkimniñ dauı joq...
E-e, Mahambet bügin sarbazdardı aqtau üşin de, öz qara basının, muñşerin basu üşin de qanşa sıltauğa jüginbedi deseñşi. Qasaqana kelgendey,
esine Peterburg tüsti. Köteriliske şıqqan ofitserlerdiñ Senat
alañındağı bedireygen ünsiz sapı men bülikşilerdiñ jeñilgenin jariyä
etken zeñbirek dümpui. İsataydıñ Sırım batır turalı aytqan sözi de
oyına keldi...
Orıs ofitserleri patşağa qarsı halıqtı kötere almadı. Al Sırım
batır budan qırıq jıl burın kəzirgi İsatay men Mahambet tərizdi hanğa
qarsı şıqtı. Esim handı öltirip, tağın talqandadı. Esim handı
qatıgezdigi üşin jazağa tartıp, eñiregen el kegin qaytardı. Biraq sonısı
halıqqa ne jeñildik əkeldi? Eldi kek alu üşin ğana köteruge bola ma?
Sırım ölgennen keyin sultandar men handar burınğısınan da
qutırıp ketti. Tuyıqtan şığar jol qayda? Mahambettiñ öleñ-jırınıñ,
barşa küresiniñ şınımen-aq bosqa ketkeni me?
Əlde munı Hiuada jürgen kezde-aq oylanuı kerek pe edi? Nurbaldı
qasına ertip, əytpese Maqpaldı sonda aldırıp, ötkendegi batırlar
jaylı, ömirdiñ aşı - tuşı jağdayattarı turalı tolğaular şertip,
Sarıarqanıñ bir tükpirinde jüre bergeni jön be edi?..
Basına kelgen osı bir jabırqau oylardan serpilu üşin Mahambet
öleñ-jır aytılıp, dombıra üni şıqqan jaqqa qaray ayañdadı. Bir üydi
aynala berip, öşken ottıñ janında jatqan Zarbay jüzdiginiñ
sadaqşılarına tap boldı.
...— Han aytqanımızdı orındaydı, əytpese sazayın tarttıramız,—
deydi bir jas sarbaz,— sonan soñ auılımız Jayıq boyındağı toğayğa
köşip, ata qonısın qayta jaylaydı...
Mahambet ayağın eptep basıp, qulaq tostı.
— E-e, balam, sen de əlgi qolında joq bieniñ qulının ülkeygende
jorğa ğıp minbek bolğan qorbañ kedey qusadıñ ğoy...— dep mosqal sarbaz
mırs-mırs küldi.— Odan da jatayıq. Uyqıdan artıq baq bolmas. Ayqas
pen uyqığa kirgende ğana bostandıq alasın,, qalğan uaqıt bağı zamannan
beri qiın ğoy. Əsirese biıl. Aldıñğı jılı jut jayladı, al biıl qiyänkeski qaqtığıstan köz aşılar emes, Atırau men Narın boyı qızıl qanğa
boyaldı, Edil men Jayıq suı köz jasınan keri..ek tatıdı, ünimiz qudayğa
jetetin türi joq, endi ne pəlesin dayındap jatqanın kim bilsin. Köremiz de
jazmıştıñ jazğanın: tañerteñ aq qardan ayazdı körpe jamılıp, jer
jastanıp qalamız ba, əlde aş qasqırday jalaqtap, aqtütek borannıñ
aldına tüsip kete baramız ba — kim bilgen. Mümkin ayqasta armanımızdan
şığıp, ıstıq qanımızğa şaşalıp ölermiz. Bəri bir emes pe — bu
jalğanda ölmeytin eşkim joq. Quanğan da, qayğırğan da birdey. Külseñ —
köñiliñ könşidi, jılasañ — şerin, tarqaydı. Biraq bərinen de uyqı
artıq. Keliñder, köz şırımın alalıq, tek otqa tezek pen torañğınıñ
tamırın tastap qoyıñdar...
— Torañğı tamırı az qaptı, tañerteñge saqtayıq,— dep esiney
söyledi jas jauınger şapanın qımtana tüsip. Lap etken jalınnıñ
jarığı onıñ betine tüsti. Əli saqal-murtı şıqpağan, Şerniyäz siyäqtı
uıljığan jas eken. Mahambet dıbısın şığarmay eppen basıp, qostıñ
ana şetindegi ən estilgen ottarğa qaray jürdi. Dəl kəzir bul jerden şalğay
alısta, Terektiköl basında bir uıs bop bük tüsip, balalarınıñ janında
jatqan Maqpal keldi oyına. Mahambetke qosılğalı beri mahabbat ləzzatı
turmaq, kündelikti tınıştıq pen kədimgi quanışqa da zar bolıp jür-au!..
Oyğa şomğa aqın qasına kelgen Jantastı bayqamay qalğan eken, selk
ete tüsti.
— Bügin küzette kimder tur, Jantas?
— Biz jaq qaptalda Balabektiñ jigitteri,— dedi Jantas,— İsatay
jaqta Qaldıbaydıñ jüzdigi. Tınış qoy. Təke keldi me?
— Joq əli,— dedi Mahambet,— Qurmanğazı men Şerniyäz qayda?
— Olar seniñ şatırıñda. Şerniyäz sarbazdarğa arnap öleñ
şığarıptı, sağan aytıp berem dep kütip otır. Qurmanğazınıñ
dombıraşıları erteñ jigitterge ayqas jaylı birigip küy tartpaq.
Sarbazdardı silkindirip alğan jön ğoy. Əytpese ölik şığarğanday tım
unjırğamız tüsip ketti,— dep qaljıñdağansıdı Jantas.— Men
Qurmanğazını da, Şerniyäzdı da tıñdadım. Jın siyäqtı - au özderi!
Qulaq salsañ boldı — tula boyıñ şımırlap, qolıñ öz-özinen semserge
sozıladı. Qaşan şabamız Jasqustı?
— Kütu kerek! Küt dedi ğoy İsatay,— dep aşulana qayırdı da,
Mahambet aldındağı qarauıtqan bir nərseni qamşısımen salıp qaldı.
İt eken — əri qañsılap, əri arsıldap tura şapşıp edi, Jantas onı bir
büyirinen qağıp tüsirdi. Attar osqırınıp, Mahambet şatırınıñ
janında jatqan nar da ornınan atıp turdı.
— Əy, bu qaysıñ!?—dep şatırdan Mahambettiñ eki inisi — İsa men
Musa şıqtı. Qızıl şoq bop öşuge aynalğan otqa əldekim qurağan şıbıq
- şöpşek tastadı. Lap etken jalın sarbazdardıñ jüzderin anığıraq
körsetti, işten Qurmanğazı men Şerniyäz da şıqtı.
— Qaray gör özderiniñ saq qulağın! Əlde qorıqqandarıñnan jügire jügire şıqtıñdar ma? Nege uyıqtamaysıñdar?—dedi Jantas.
— Qaydağı uyqı!.. Endi qanşa kütemiz, Mahambet ağa? — dep suradı
Şerniyäz.
Arğı jağında kinəratı bar bunday suraqtar Mahambettiñ janına
qanşa batqanımen, batır bul jolı da sır aldırmay, sabır saqtap qaldı.
— Asığıstıq pen qızbalıq əmse payda keltire bermeydi, inim,— dedi
ol.
— Demek, jauap ta joq, şeşim de joq eken ğoy əli,— dedi Qurmanğazı.
— Men de bir, aşıqqan qabılan da bir. Dombıra ornına qolğa qılış
ustağım keledi.
— İsatay bügin üşinşi ret Jəñgir han men polkovnik Gekkeniñ
şabarmandarımen kezdesuge barıp qayttı. Kelisimdi merzim bitken kezde
jaulap alasıñdar deydi şabarmandar. Endi üş kün qaldı.
Ot basına Ersarı men Noyan keldi. Olardan soñ Zarbay men Stepan
körindi. Qasında köterilisşilerge anau Astrahan tübinen kelip qosılğan
bir top orıs jigiti bar Mahambettiñ aynalasına osı mañdağı jappalardan
şatırlar men qaraşa üylerden şıqqan adamdar jinala bastadı. Eşkim
de uyıqtamağan eken.
— Irenjiseñ de aytayın, Mahambet, osı mağan mınau tosınbaq
oyındarıñ unap turğan joq,— dedi Ersarı.— Endi üş künnen soñ han:
«Joğalt közderiñdi!»—dese, ne isteymiz?
— Sözdi semserge beremiz onda,— dedi Şerniyäz köñildi dauıspen.
Ersarı Şerniyäzğa külimsirey qarap qoydı.
— Balam, sen aqınsın, ğoy. Onıñ üstine jassıñ. Semser men şoqpar
seniñ qolıña tım auırlau boluı ıqtimal nərse. Eliñe seniñ qılış
şapqannan göri jaulardı sözben atqanıñ artıq. Biz ölgende
joqtauımızdı da sen aytasıñ. Al qan maydanğa mına biz, Mahambet
ekeumiz şığamız.
— Ökpeleme, Şerniyäz,— dedi Mahambet te Ersarını qostap,—
tañerteñ Terektige attanasıñ, bizdi sonan küt. Sonda qalğan qarttar mem
balalarğa kömektes. Atalı söz ben ədemi jır adamdarğa ərqaşan kerek.
Key-keyde meniñ özim de attıñ erin alıp, dulığanı qalıñ şöpke laqtırıp
jiberip, mal jayılğan kök dalada kerilip turıp jatsam, aspan əueni men
jer əuezin, taulardıñ tolğauı men şöptiñ sıbdırın tıñdasam dep
armandaymın...
Eşkimde ün joq. Jım-jırt.
— Ersarı ağa,— dedi Şerniyäz.—Siz meni jassın, dediñiz ğoy. Al han
əuletiniñ böltirikterin on jasında taqqa otırğızadı emes pe. Men
jiırmağa şıqtım, osı jerde kimmen bolsa da küş sınasıp köruden
qaytpan. Jas jolbarıstı mısıq demes, qunandı qulın demes bolar...—
Jas aqınnıñ dauısında əlde ökpe sarını, əlde ıza qıjılı bar siyäqtı.
Mahambet oğan süysine köz tastadı. Ot basındağılar tügel derlik bir sət
serpilip qalğanday edi. Şerniyäz bərine de unağan tərizdi. Aşañ endi, sırt
keypi əlsizdeu körinetin Şerniyäz kəzir mınau jalpıldağan jalın
jarığında bir türli zorayıp, biiktep ketkendey...
Ersarı Şerniyäzğa jauap qaytarıp ülgirmedi. Tosınnan, jazıqtıñ ana
basınan, alıstağı qum şağıldarınıñ arğı jağınan jan türşiktirer
aşı ayğay estildi. Osında kelip qos tikken küni-aq jasalıp qoyğan jepjeñil küzet munaralarınıñ basındağı qu şep lap ete tüsti.
— Attan! Attan!— deydi tün jarğan dauıs. Ana jerde de, mına jerde
de uzın sırğauıldıñ basına baylanğan qu şepter laulap janıp, əlde
qaydan ırğağın da, ekpinin de saqtamay, asığıs qağılğan aptıqpalı
dabıl üni düñgirley şıqtı. Jılqı kisinep, baqıldağan tüyeler jılı
orındarınan köterildi. Tüngi qos tügelimen üdere turıp, ığı-jığı bop
ketti. Jazıq beti jarqırağan otqa toldı...
Aspan bozğıl tartıp, tañğı suıq jel esin jaña jiğanday, ızılday
jönelgen kezde köterilisşilerdiñ köp əskeri şart tüyinip, jığılğan
şatırlar men üyler tügeldey tüyelerge artılıp ta bolğan edi.
Jılqını tüngi öriske aydap ketken jigitter de qaytıp oraldı.
Sarbazdar attarın erttep, öz orındarına turıp jatır. Bəri de küte - küte
şarşağan siyäqtı, bəri de mazasızdıq quşağında.
Sapqa turğan nayzagerler men sadaqşılardıñ qatarı tığız - aq, tañğı
qızıl aray olardıñ dulığalarına, qalqandarı men kireuke - sauıttarına
tüsip, jaltıray şağılısadı. Sereygen bilteli mıltıqtar men üñireygen
mauzapamdar ustağan top öz aldına jeke sap quraptı. Olarğa tayau
erlikterinde şek joq, qulıq-sumdıqtı bilmeytin, añqıldağan aqköñil
Aday jigitteriniñ jüzdigi körinedi. Oğan jalğas — Stepan bastağan
orıstardıñ jüzdigi. Bular añ aulaytın qısqa mıltıqtarmen, özderi
köşpeli dükende soğıp alğan qayqı qılıştarmen, selolar men
derevnyalardan ala şıqqan aybaltalarmen qarulanıptı. Basım köpşiligi
kantsler Bezborodko men graf Yusupovtiñ pomestelerinen qaşqan
krepostnoy şarualar, aralarında Stepannıñ özi siyäqtı qaşqın
soldattar da, Kaspiydegi balıqşılar tobınan şıqqandar da barşılıq.
Sarbazdar İsataydı kütip tur. Biraq endi bulardı eşkim de, tipti
İsataydıñ özi de, attan tüsire almaytınday edi. Bular İsatay men
Mahambetke erip, ot pen suğa tüsuden tayınbaydı, biraq endi tağı da küte
bermek emes, küzdiñ mınau sızdı - suıq tüninde toñıp jata bermek emes.
Sarbazdar əbden tomırığıp alğan.
— İsatay nege şıqpaydı? Tünde ayqaylağan kim? Jurttı ayağınan tik
turğızğan kim? Dabıl nege qağılmay qaldı? — El közi İsataydıñ
şatırına tigilgen. Onıñ aldında ülken top körinedi. Batırlardıñ əlde
nege kerildesken dauıstarı estiledi. Nege aytısadı olar?
Sarbazdar bar tağatınan ayırılıp, endi jarılarday bolıp turğan
kezde sol jaq qaptaldan, sonau şalğaydan tağı da bir aşı dauıs estildi.
Əlgi söz köpşilikti betten şapalaqpen tartıp jibergendey boldı.
— Opasızdar!
— Satıp ketti! Opasızdıq jasaldı!—degen suıq söz sañqılday
şıqtı.— Beriştiñ starşındarı Qisıq pen Nədir opasızdıq jasadı!
Özderimen birge üş jüz jigitti ertip ketti. Küzette turğan şerkeşterdi
öltirip ketipti. Beriş bizge opasızdıq jasadı!
— Ua, sarbazdar, Tama men Aday, Şapıraştı men Kerderi jigitteri!
Aydañdar Beriştiñ sumdarın öz jüzdikteriñnen — jauğa şapqanda
arqalarıña solar atqan jebeler qadaluı mümkin! Beriş starşındarı
satıp ketti bizdi! Olar Jəñgir hanğa ketipti! — dep aynala şu-şu etedi.
Sadaqşılar sapı, odan soñ nayzagerler qatarı buzılıp ketti.
Jüzbasılar tolqığan sarbazdarına ne bola almay qaldı.
Şerkeş jigitteri özgelerden oqşau bölinip şıqtı.
— Qanğa— qan! Berişterge qırşınınan qiılğan bauırlarımızdıñ
ölimin keşe almaspız!
Tayaudağı töbeden tabaqtay tUyağımen qum-topıraqtı qopara şapqan
İsataydıñ aqtaban atı körindi. Batırdıñ qasında qanday qiın sətterde
de eki eli qalmaytın jan joldası Mahambet bar, soñdarında — ekeuiniñ
eñ jaqın dos-jarandarı. Sarbazdar azdap sabalarına tüsti.
— Men Beriş balasımın! Jazalarıñdı aluğa dayınmın!— dedi
İsatay kündey kürkirep. Batırdıñ atı əsker aldında aspanğa şapşıp,
artqı eki ayağına turdı.
— Bu da Beriş balası,— dep İsatay şoqparımen Mahambetti nusqadı.
— Qaldıbay — Adaydan, al Ersarı bolsa — sart! Bərimiz de aldarıñda
turmız. Jazalağılarıñ keledi eken — jazalaymız Nədirdi. Ol berişterdi
ğana ertip ketken joq. Biraq bas künəkar meniñ özimmin!.. Meni sardar
sayladıñdar. Men senderdi jorıqqa bastap şıqqam. Men dayınmın.
Aytıñdar ükimderiñdi!—Attardıñ özi auızdıqpen alısuın qoyıp,
oynaqtamay tınşi qaldı. Degenmen tınıştıq uzaqqa sozılmadı. Sonıñ
özine de talay uaqıt ötken dey edi.
«Juastan juan şığadı» deydi qazaqtar. Al mına jerde bireu emes,
bütindey mıñ san qol juas qalğanday ünsiz tur. Bulardıñ bəri de küni
keşe ğana İsataydıñ üni men Mahambettiñ jırın estise, aldı-artına
qaramastan qaynağan ot - jalınnıñ qaq ortasına oylanbay qoyıp ketetin
jandar ğoy.
Tağı da birer sət ötti. Eşkim ün qatqan joq. Bireudiñ atı kisinedi, endi
bireudiñ qalqanı jerge tüsip ketip, sonı nayzasınıñ uşımen ilip almaq
bolıp əurelenip tur. Jel batırlardıñ dulığasına qadalğan ükimen
oynap, ru - rudıñ jiñişke jalaularına tağılğan jılqı quyrığın
jelbiretedi.
Alğa İsatay tobınan bir jauınger şıqtı. Bul Taşkentti bilegen
Baraq batırdıñ urpağı — kəri batır Asau edi. Asau külli ömirin at
üstinde ötkergen adam jəne öz basına jeke üy tikpegenin, saray
saldırmağanın, əyeli de, balası da bolmağanın maqtan etetin. Jalğız
bastı jahangezdey nemese Qıdır əuliedey dalanı kezetin de jüretin. Añ
aulaydı, şerkeş ruınıñ dau-şarına bilik aytadı, özine mura bop qalğan
qol astındağı auıldardan alım-salıq jinaydı. Biraq baylıqqa, düniege
qızıqpaytın, ataq-dañqın erlik isterimen şığaruğa jəne özine
bağınıştı adamdarğa jomarttıq körsetuge tırısatın. Asau Jəñgir
hannıñ dosı edi, ana bir jıldarı Mahambetti ustap, jazalamaq ta
bolğanı bar, alayda sarbazdardıñ Qiyälı - Qiğaştağı jeñisinen keyin
soñınan eki jüz jigit ertip kelip İsatayğa qosılğan.
— Men jauıngermin, sondıqtan mına soğısta eldiñ joğın joqtağım
keledi,— degen bolatın ol sonda.
İsatay da, Mahambet te onıñ etkendegi isterin tergegen joq. Onıñ han
tuqımınan ekenin de eşkim auızğa alğan joq. Sarbazdar oğan qurmetpen
qaraytın.
— Batır,— dedi ol İsatayğa.— Bizdiñ bərimizdiñ de tübimiz bir, bərimiz
de qudaydıñ qarğısına uşırağan, qurağan qazaq jerinde tuğanbız. Kəzir
birimizge - birimiz sot qurıp jatatın uaqıt emes. Elde senim bolmasa,
eşkimniñ de soñınan öz-özinen erip jüre bermeydi. Biz sağan sengen edik.
Endi bügin sol senimimiz şayqalıp ketti. Mahambet sağan: «Jaudı
şappağannıñ özi şabıladı!»—degen bolatın. Biz osında kelgeli bügin
jetinşi kün. Bügin bizdi jau şaba bastadı. Men öz jigitterimdi əketemin!..
Əy, Şerkeş pen Tama jigitteri, menimen birge kelgender, bərin, de, şıq
bılay tügel! Özim bastap əkeldim, özim bastap əketemin. İsatay da, Jəñgir
de bizdiñ auıldarımızğa tie almaydı!
Asau batır atın tebinip qaldı. Oñ qaptalda turğan sarbazdar onıñ
soñınan tarttı. Ayaq astı dür ete tüsti. Orındarında qalğandardıñ
attarı auızdıqtarımen alısıp, tıqırşıp tur. Tarta jönelgen
jüzdikterdiñ dübiri men munda qalğan sarbazdardıñ qiquı ulasıp, gulep
ketti.
Mahambettiñ keudesinde birdeme üzilip ketkendey bolıp, jüregi sızdap,
ızağa bulığıp qaldı. Biraq ləm dep auzın aşqan joq.
— İsatay ağa, basta bizdi! — degen Şerniyäzdıñ dausı sañq ete tüsti
kenet. İsataydıñ tüsi buzılıp közinde aşulı ot jarq etkenin Mahambet
bayqap qaldı.
— Biz bügin qılışımızdı opasız satqındardıñ qanımen juamız!
Aldımızda Jasqus bar, esitelik endeşe sodan ökirgen han men baqırğan
bilerdiñ dauıstarın!—İsataydıñ üni bul jolı temirdey şıñıldap,
ayırıqşa şıqtı.
— Dat, dat, batır! Şayqas aldında bata oqıp aluğa pursat ber,— dedi
ündemes Nuralı.— Quday urıp, tañğı namazdan qalıp qoydıq, endi so
qılmısımızdı juıp -şaymasaq... Satqındar men bizdi qiın şaqta tastay
qaşqan opasızdardı qarğıs atsın, qudaydan jetsin olarğa! Aumin!
Nuralı özi bastap attan tüsti. Basqalar da söytti. Attarın jetektegen
qalpı añğarğa şaşıray tarap ketti. Ərqaysısı da ıñğaylı jer tauıp
alıp, aldına şekpenin nemese toqım töseydi de, qubılağa qarap şoqayıp
otıra ketedi.
— Ou, alla, osılay boların bilip em ğoy,— dep basqalardıñ qatarına
Jaqıp şal da qosıldı.
Mahambet añğar men qırda qaptap otırğan qalıñ qolğa qarap tur.
Qanşası opasızdarğa ilesip ketken? Qanşası Asauğa ergen? Qanşası
osında qalğan? Bes jüz be? Joq, köbirek. Mınau tar añğar beyne meşit
bop ketken tərizdi. Jə, jalpaq dalanıñ özi de meşit siyäqtı ğoy. Qudaydan
baq tileytin, jar süyetin, ajal quşağına enetin meşit. Bul meşitti
jalañdağan jut nemese han men patşa jendetteriniñ şapqınşılığı köl
bop aqqan kez jası men ölikke toltıratın jıldar da boladı...
Zaman da keldi qırınan,
Qamıñdı je burınnan...
Şalqığan zaman bar edi,
Izdegeniñ tabılğan.
Maldan eken bergen soñ,
Şır aynalıp jürgen soñ,
Auzı ala alaşım
Sol künderdi sağınğan.
Şerniyäz eriniñ qasına köldeneñ salğan semseriniñ jüzin qolımen
bayqap körip, öleñin jalğastıra berdi.
— Mağan adaydıñ ataqtı batırları turalı jır şığarıp berşi,
dombırağa salayın,— dep onıñ qasına Qurmanğazı keldi.— Adaylar men
Qıpşaqtardıñ jüzdigine baram. Urısta da köñildi jüretin jigitter.
— Men de senimen birge baram, Qurmanğazı. İsatay ağa ruqsat eter.
Jür, suranayıq...
— Töke əli joq. Nədirdiñ soñınan quıp ketken Noyannıñ jüzdigi qazir
qaytıp oraladı,— dedi İsatay Mahambetke.— Seniñ aytqanıñ durıs eken.
Suñqar ğana tosqan sayın tolısıp, batıldana tüspek. Al adamdardıñ
kümən-küdigi köbeyetin körinedi...
Qaldıbay öz jigitterimen İsataydıñ şatırın jığıp jatır. Zarbay
bastağan jidelilikter jebeleriniñ esebin alıp, mıltıqtarınıñ biltesin
jöndep jatır, öz jüzdiginiñ dayındığın tekserip Stepan jür.
Sarbazdar bata oqıp bolıp, attarına mindi. Qatarlasıp, sap tüzedi, ər
jüzdik öz aldına bölinip, anığıraq körindi.
Mahambet pen İsatay biik töbeniñ basında alıstağı aydauğa,
Jasqustıñ bau-baqşası men jasıl şalğınına, Jəñgir hannıñ sarayı
men bekinisi jaqqa köz jiberip tur.
— Jüreyik!—deydi Mahambet İsataydı asıqtırıp.
İsatay bolsa onı estir emes. Özi iri bolğanımen bası jumsaq
tulparınıñ tizginin tarta ustap, əldeqanday köñilsiz oylarğa şomıp
ketipti.
— Töke qayda? Sarman qayda? Hatımız general-gubernatorğa jetti me
eken?— deydi İsatay oyın sırtqa şığarıp.
— Sarmandı tosu beker. Patşa da, general da, han da öz jauabın berdi
ğoy: keñirdekke — kök nayza, kökirekke — köp dop 36,-— dedi Mahambet
aşulanıp.
— Biz ajalmen betpe-bet ayqasamız, Mahambet. Sen ekeumiz mınau eldi
dozaqtıñ otına bastap aparamız... Qutılar jol joq. Jəñgir bizden
aylasın asırıp ketti. Ol küş jiıp, bekinip ülgerdi,— dedi İsatay
aqırın ğana.— Qurmanğazı men Şerniyäzdı qasıña ertip, öz jüzdigiñdi
bölip al da, barıp anau qart analardı, qatın-balalardı qorğa, əket
olardı Jəñgirdiñ körinen alısıraq, Jayıqtıñ arğı betine, Kişi jüz ben
Orta jüzdegi ağayındarğa əket. Biraq esiñde bolsın — onda da tınıştıq
joq. Ulı jüzdiñ jerinde Kenesarı han maydan aşıp jatqan körinedi.
Qazir qazaq jerinde tınış jatqan tükpir bolmas...
— Meniñ keri qaytar jolım joq. Jetken jerim osı. Kezi kelgende jır
da öledi, jəne de kez kelgen məñgi baqi ömir süre almaydı, biraq aqtıq demi
bitkenşe öz jırın ayaqtap ölgenge ne jetsin!
— Men eki aytqan emespin. Apar dedim ğoy jüzdigiñdi qatın-balanı
qorğauğa. Olardıñ amandığı senin, moynında, jaqsılap qara,— dep
İsatay dauısın kötere söyledi. Tipti Mahambetke auız aşqızbay qoydı.
Sosın atınıñ basın türtis keyin burıp, saptıñ aldına şıqtı da,
şoqparın keterdi.
— Qasietti ata-babamızdıñ aruağı qoldap - jebesin bizdi bügingi
jorıqta! Biz endi...— İsatay sözin ayaqtamadı.
— Sumdıq! Zulımdıq, jigitter! — degen dauıspen qatar eñ şetki
küzet munarası jaqtan biriniñ artınan biri şapqılağan Noyannıñ jigitteri
körindi. Noyannıñ özi en, alda kele jatır. Ol atının, basın İsatayğa
tirep bir-aq tarttı. Öñi qup-qu.
— Keşe keşke taman polkovnik Merkulovtıñ soldattarı men qazaq
əskerleri Terekti kölge tarttı... Töke şəyt boldı. Asıp öltiripti. Barlıq
liniyälıq bekinisterden, Orınbor men Astrahannan bizge qaray köp əsker
qaptap keledi. Jasqustıñ aynalası zeñbirekten körinbeydi, qamaldıñ
işinde generaldıñ bir polk əskeri tur,— Noyan aqırın söylese de ər sözi
auızdan-auızğa taralıp, sarbazdar sapın lezde aralap şıqtı.
-—• O, quday, apa-qarındastı aman saqtay gör! Köktiñ kərine uşıra,
Jəñgir han, qorqau qasqırlarğa jem bolıñdar, sultandar! Bala-şağanı oq
pen doptan aman qıla gör!— dedi əldekim.
Kep dulığa, kök süñgi jarq-jurq etip, sarbazdar at basın burıp aldı.
Oylanıp jatar uaqıt joq, onıñ üstine Jəñgir — hannıñ zulımdığı men
qatıgezdigine aşınğan mına adamdardı toqtatu mümkin be qazir?
— Jigitter, han men polkovnik Gekke bizdiñ elşilerimizdi öltirdi!
Qanğa — qan! Olardıñ elşileri bizdiñ qolımızda. Asu kerek solardı.
Jiberu kerek ölikterin hanğa tartu etip!..
İsataydıñ atı iesiniñ aşuın sezip, ala jöneldi.
— Tart Terekti kölge!— Aqtaban ayğır sarbazdar sapın qaq jarıp,
alğa şıqtı. Odan Mahambettiñ sınıq qulaq səygüligi de qalısar emes.
Bularğa ilese Ersarı, Qaldıbay, Noyan, Stepandar keledi...
Birinen-biri ozğındağan sarbazdar ken, dalada andızday şauıp, zulatıp
keledi. On-on bes şaqırımnan soñ ğana İsa¬tay men Mahambet birtindep
alğa şığıp, saptı tüzedi.
Köterilisşiler əskeri endi kirpidey tikireygen kep nayzalı üşkil
sınağa uqsaydı. Qum şağıldardı, qalın, torañğılı toğaylardı qaq jara,
betegeli jazıqtı basa-köktep alğa qaray zaulap baradı.
Mahambetti eşteñe de tañırqatqan joq — İsataydıñ jorıqtı qoyıp,
auılğa attan degen sözi de, Asau batırdıñ bölinui de, Beriş
starşındarınıñ opasızdığı da, bularğa barlıq bekinisterden qarsı
attanğan patşa əskerleri jaylı habar da. Osılardıñ bərinen de Tökeniñ
ölimi turalı jamanat oğan qattı batıp, eseñgiretip ketti. Mahambetke bar
pəleniñ uşığı Tökeniñ öliminde jatqan siyäqtı körindi. Ol tiri qalıp,
köterilisşilerge der kezinde qaytıp oralsa, bəri de basqaşa bolar edi ğoy.
Ol opasızdıqqa jol bermes edi, öytkeni Nədirdiñ satqın ekenin biledi ğoy.
Asau batır da ketpes edi. İə, bəri de basqaşa bolar edi dep oylaydı
Mahambet.
Hiuada da, bunda da Tökeniñ qalqayıp tiri jürgeniniñ özi köñilge toq,
əjeptəuir demeu bolatın. Osıdan eki ayday burın Tökeni oyda joqta
jolıqtırğanda qanday quanıp edi Mahambet.
Sonda ol Tökeniñ özi aytqan saran, əñgimesinen Ğiratqa qalay barıp
qaytqanın, sosın Jideliden Mahambetke qalay jetkenin köz aldına
elestetip edi.
Sarbazdardıñ köşkindey sırğığan qalıñ nöpirine tüsken Mahambet
köp tUyaqtıñ astında ıñırsıp jatqan qara jerdiñ göy-göyin estir emes.
Sınıq qulaq ta onıñ oyın bölmeyin degendey, bülk etkizbey terbetip
keledi.
Mahambettiñ oyınan Töke ketpeydi. Kəzir de Jideliden Aldiyär
atanın, jorğasına minip jılıstağan dəruişti kez aldına ayqın
elestetedi...
Töke endi Jidelidegi esinen ayırılğan qañğıbas qayırşığa mülde
uqsamaydı. Ün-tünsiz, tereñ oyğa batıp, özen bulaq boylarında, oydımoydım kögaldarda ğana demaladı, at şaldırıp, su işkizedi. Tüzde jalğız
jortqan jolauşığa tən sergektikpen tün balası saq uyıqtap, kişkentay
kezdigin qolınan şığarmay ustap jatadı.
Atı alıs ketpeytinin bayqağan soñ tünde arqandamay bos jiberetin
boldı. Keş bata jaqqan ottıñ qızıl şoğın bir jağına sırıp tastaydı
da, jel jağına er-turmanın qoyıp, qalqadağı qızuı basılmağan jılı
jerge jatadı.
Jolşıbay auıl kezikse, burınğıday dəruiş keypine enip, kiiz üylerge
tura tartadı. Jəñgir hannıñ jazalauşı əskerleri jaqındap qalğanın,
köterilisşilerdiñ ana jer, mına jerde sultandar mem han töleñgitterimen
qaqtığısıp qalğanın esti jüredi...
Mal baqqan jalğız-jarım jalşılardıñ jappasında küzgi qımızdıñ
qalğan-qutqan sarqıtın işip, ot basında jaña tuğan küyler men
jırlardı tıñdaydı da, tün jamılıp, Aldiyärdıñ kəri jorğasına minip
ğayıp boladı.
Baqtaşılar men jılqışılardan ol köterilisşilerdiñ jüz - jüzge
bölinip, külli Atırau boyın biley bastağanı jaylı, Qarauılqoja
sultandı talqandap şauıp, kantsler Bezborodkonıñ da qonıstarın tartıp
alğandıqtarı turalı jəne İsatay men Mahambet tipti jaqında, osı
mañayda jür degendi estidi...
Qalıñ jıñğıl ösken bir töbeniñ basına şığa kelgende dəruiş
aldındağı auıldan ertteuli turğan köp attı körip, quanğanınan ayqaylap
jiberdi.
— Enşalla, közdegen jerge jetken şığarmın,—dep atınıñ basın
auılğa burdı. Tizginni bosağanın sezgen januar da tasırlatıp jorğalay
jöneldi.
Auılğa jaqınday bere dəruiş adamdardıñ kiimine qarap olardıñ
İsatay sarbazdarı emes, uzın mıltıqtı töleñgitter ekenin añğardı da,
tizginin tartıp, ayañğa auıstı. Dəruişti eki kisi qarsı alıp, sultandarşa
kiingen bireuge ertip apardı. Qasına ergender auızdarın da aşıp
ülgirmedi, dəruiş at üstinen domalay tüsip, betin şañğa köme tağzım etip,
duğasın sarnay jöneldi. Sosın qorjınınan kişkentay dañğıra men ustay
- ustay əbden jıltır bop ketken qozı jauırının şığarıp, jın
soqqanday şır köbelek aynalıp bige ketti.
— E-e, el kezgen baqsı eken ğoy, qudaydıñ qulı,— dedi sultannıñ
janına kelgen aqsaqal,— jiber bayğustı.
— Baqsılar mınaday at minbeydi,— dep asıl kiimdi adam dəruişke
tesile qaradı.— Mümkin, aylası şığar, mümkin bul İsatay men
Mahambettiñ, jansızı şığar...
— Qudaydıñ qulı ğoy. Bunday üysiz-küysiz bişaralarğa meyirimdi
bolıp, sauabın alu kerek. El degen jomart qoy, astına tulpar mingizip,
aldına aruana aydatuı da mümkin,— dedi aqsaqal nıq ünmen.
«Mına ekeui ne de bolsa baqtalas eken»,— dep oylap qoydı işinen
dəruiş, qutırınğan biin toqtatpay.
— Tarañdar! Jüzdik kelip jetkenşe auıldan şığarmañdar bunı!—
dedi de töre öziniñ köşpeli şatırına qaray jürdi. Aqsaqal da artınan
erdi.
Biin ayaqtap, üstindegi jalba-julba kiiminiñ şañın qaqqan soñ dəruiş
aldındağı tas oşaqta ot janıp jatqan şetki qaraşa üyge keldi. Qazanda
süt pisip tur eken. Künge qaqtağanday qap-qara bop qatıp qalğan eki şal
arqaların irgege tirep, aqırın ğana əñgimelesip otır.
— Üyge kir, qudaydıñ pendesi, qadamıñ quttı bolsın, tabaldırığın
attağan üyiñe qıdır qonsın. Kel, üyge kir,— dedi olardıñ bireui qonaqqa.
Kempir onı üyge kirgizdi. Dastarqan jaydı. Aldına bir kese tarı
qoydı. Dastarqan üstine mayı şıqqan sarı irimşik, tüyir - tüyir qurt
tastadı.
— Bismillə,— dep dəruiş tamaqqa kiristi.
— Jideliniñ bayğustarın qurtadı - au, qurtadı. Jigitterin ne
öltiredi, ne abaqtığa aydatadı. O, quday, öziñ jar bola kör,— deydi üy
sırtındağı eki şaldıñ bireui.
— Qoldan keler kömek joq...— deydi ekinşisi.— Aqbay da, Dulat ta,
bizdiñ Qisıq töre de — bəri bir jaq.
— Kelgende qalay kömektesesiñ? Qayda ekenin bilsek, sonda birdeñe
etuge bolar. Əytpese mınalardıñ jansızdarı
Sonda ol Tökeniñ özi aytqan saran, əñgimesinen Ğiratqa qalay barıp
qaytqanın, sosın Jideliden Mahambetke qalay jetkenin köz aldına
elestetip edi.
***
Sarbazdardıñ köşkindey sırğığan qalıñ nöpirine tüsken Mahambet
köp tUyaqtıñ astında ıñırsıp jatqan qara jerdiñ göy-göyin estir emes.
Sınıq qulaq ta onıñ oyın bölmeyin degendey, bülk etkizbey terbetip
keledi.
Mahambettiñ oyınan Töke ketpeydi. Kəzir de Jidelide.n Aldiyär
atanıñ jorğasına minip jılıstağan dəruişti köz aldına ayqın
elestetedi...
Töke endi Jidelidegi esinen ayırılğan qañğıbas qayırşığa mülde
uqsamaydı. Ün-tünsiz, tereñ oyğa batıp, özen - bulaq boylarında, oydımoydım kögaldarda ğana demaladı, at şaldırıp, su işkizedi. Tüzde jalğız
jortqan jolauşığa tən sergektikpen tün balası saq uyıqtap, kişkentay
kezdigin qolınan şığarmay ustap jatadı.
Atı alıs ketpeytinin bayqağan soñ tünde arqandamay bos jiberetin
boldı. Keş bata jaqqan ottıñ qızıl şoğın bir jağına sırıp tastaydı
da, jel jağına er-turmanın qoyıp, qalqadağı qızuı basılmağan jılı
jerge jatadı.
Jolşıbay auıl kezikse, burınğıday dəruiş keypine enip, kiiz üylerge
tura tartadı. Jəñgir hannıñ jazalauşı əskerleri jaqındap qalğanın,
köterilisşilerdiñ ana jer, mına jerde sultandar men han töleñgitterimen
qaqtığısıp qalğanın esti jüredi...
Mal baqqan jalğız-jarım jalşılardıñ jappasında küzgi qımızdıñ
qalğan-qutqan sarqıtın işip, ot basında jaña tuğan küyler men
jırlardı tıñdaydı da, tün jamılıp, Aldiyärdıñ kəri jorğasına minip
ğayıp boladı.
Baqtaşılar men jılqışılardan ol köterilisşilerdiñ jüz - jüzge
bölinip, külli Atırau boyın biley bastağanı jaylı, Qarauılqoja
sultandı talqandap şauıp, kantsler Bezborodkonıñ da qonıstarın tartıp
alğandıqtarı turalı jəne İsatay men Mahambet tipti jaqında, osı
mañayda jür degendi estidi...
Qalıñ jıñğıl ösken bir töbeniñ basına şığa kelgende dəruiş
aldındağı auıldan ertteuli turğan kep attı körip, quanğanınan ayqaylap
jiberdi.
-— Enşalla, közdegen jerge jetken şığarmın,—dep atınıñ basım
auılğa burdı. Tizgini bosağanın sezgen januar da tasırlatıp jorğalay
jöneldi.
Auılğa jaqınday bere dəruiş adamdardıñ kiimine qarap olardıñ
İsatay sarbazdarı emes, uzın mıltıqtı töleñgitter ekenin añğardı da,
tizginin tartıp, ayañğa auıstı. Dəruişti eki kisi qarsı alıp. sultandarşa
kiingen bireuge ertip apardı. Qasına ergender auızdarın da aşıp
ülgirmedi, dəruiş at üstinen domalay tüsip, betin şañğa köme tağzım etip,
duğasın sarnay jöneldi. Sosın qorjınınan kişkentay dañğıra men ustay
- ustay əbden jıltır bop ketken qozı jauırının şığarıp, jın
soqqanday şır köbelek aynalıp bige ketti.
— E-e, el kezgen baqsı eken ğoy, qudaydıñ qulı,— dedi sultannıñ
janına kelgen aqsaqal,— jiber bayğustı.
— Baqsılar mınaday at minbeydi,— dep asıl kiimdi adam dəruişke
tesile qaradı.— Mümkin, aylası şığar, mümkin bul İsatay men
Mahambettiñ jansızı şığar...
— Qudaydıñ qulı ğoy. Bunday üysiz-küysiz bişaralarğa meyirimdi
bolıp, sauabın alu kerek. El degen jomart k.oy, astına tulpar mingizip,
aldına aruana aydatuı da mümkin,— dedi aqsaqal nıq ünmen.
«Mına ekeui ne de bolsa baqtalas eken»,— dep oylap qoydı işinen
dəruiş, qutırınğan biin toqtatpay.
— Tarañdar! Jüzdik kelip jetkenşe auıldan şığarmañdar bunı!—
dedi de töre öziniñ köşpeli şatırına qaray jürdi. Aqsaqal da artınan
erdi.
Biin ayaqtap, üstindegi jalba-julba kiiminiñ şañın qaqqan soñ dəruiş
aldındağı tas oşaqta ot janıp jatqan şetki qaraşa üyge keldi. Qazanda
süt pisip tur eken. Künge qaqtağanday qap-qara bop qatıp qalğan eki şal
arqaların irgege tirep, aqırın ğana əñgimelesip otır.
— Üyge kir, qudaydıñ pendesi, qadamıñ quttı bolsın, tabaldırığın
attağan üyiñe qıdır qonsın. Kel, üyge kir,— dedi olardıñ bireui qonaqqa.
Kempir onı üyge kirgizdi. Dastarqan jaydı. Aldına bir kese tarı
qoydı. Dastarqan üstine mayı şıqqan sarı irimşik, tüyir - tüyir qurt
tastadı.
— Bismillə, — dep dəruiş tamaqqa kiristi.
— Jideliniñ bayğustarın qurtadı - au, qurtadı. Jigitterin ne
öltiredi, ne abaqtığa aydatadı. O, quday, öziñ jar bola ker,— deydi üy
sırtındağı eki şaldıñ bireui.
— Qoldan keler kömek joq...— deydi ekinşisi.— Aqbay da, Dulat ta,
bizdiñ Qisıq töre de — bəri bir jaq.
— Kelgende qalay kömektesesiñ? Qayda ekenin bilsek, sonda birdeñe
etuge bolar. Əytpese mınalardıñ jansızdarı qaytıp oraladı da, bəri
jabılıp jidelilerdi qorşauğa attanadı. Bizdiñ auıldan eşkimdi de attap
bastırmas, atıp tastaydı anturğandar. Al keterlerinde tügimizdi qoymay
tonap, bar malımızdı aydap keter...
— Balalardıñ İsatayğa qosılğanın bu mundarlar keşe qoymas bizge.
Mahambettiñ jigitteri Qosşağılğa jetipti desedi. Osıdan qırıq - aq
şaqırım ğoy. Habar berse — jidelilerge de, bizge de qol uştarın sozar
edi-au...
— Körermiz, alda tün bar, al dəl qazir sabır kerek, sabır,— dep
şaldar əñgimelerin ayaqtadı. Dəruiş kempirdiñ dəmine raqmet aytıp, üyden
şıqtı.
— Atıñnıñ erin al, erkin jürip jayılsın,—dedi şal.— Biraq alısqa
jiberme — ayırılıp qalasıñ. Töleñgitterge sendey quday jolın quğan
da bir, urı-qarı da bir, qaramaydı. Öziñ bizdikine tüs, jol soğıp
şarşağan şığarsıñ.
Dəruiş jauap qatpadı, birdeñeni murnınan söylep, miñgirlep jürip,
atın ustadı da, erin alıp, auıl şetindegi, bulaq jağasındağı kögalğa
qaray jeteledi. Küzette turğan töleñgitter oğan bulaqtan ötuge bolmaydı
dep aqırıp qaldı. Onıñ öteyin degen oyı da joq edi. Atın otqa qoyıp,
özi kök şöpke aunay ketti. Bir töleñgit büyirinen mıltıqtıñ dümimen
türtip qaldı. Dəruiş şar etip domalay jöneldi.
— Timeñder oğan, qudaydıñ qaharına uşırağılarıñ kelmese!— dep
ayğay saldı su alğalı kelgen qatındar.
— Öy, töbeleriñnen jay tüskirler!—dep bir kempir tayağın ala
umtıldı. Töleñgitter keyin şeginuge məjbür boldı. Onıñ üstine baqsı
jarlıqtı da buzğan joq, bulaqtan attağan joq qoy. Endeşe, unaydı eken,
jata bersin.
Birte-birte aynalada tüsten keyingi tılsım tınıştıq ornadı. Toyıp
işken tüski astan keyin əskeri ne, şopanı ne bəri bir — kimniñ de bolsa
uyqısı keledi, əsirese japan dalada, mınaday şıjığan ıstıqta, aptap
qumnıñ işinde köz şırımın almay bolmaydı.
Dəruiş Qosşağıl jaqtan keletin jolğa qarap qoydı. Eşkim
körinbeydi, tek əne bir alasa jonnan bertindegi sayğa taylağın ertken tüye
tüsip keledi...
Bulaq jağasındağı qarauıldar ayaqtarın şeşip, salqın suğa juıp
otır. Jım-jırt. Töleñgitter şatır janındağı lapastıñ astında
demalıp jatır. Ertteuli attar uzın aqırdıñ eki jağında iin tirese
quyrıqtarın sermey şıbındap, anda-sanda pısqırınıp qoyıp, sulı
jep tur.
Dəruiş te ornınan turıp, bulaqqa barıp, ayağın jua bastadı. Sosın
bulaq jağasına jorğasın jetelep əkeldi de, qos alaqanımen sudı
şalpıldatıp atına jəne özine şaşuğa kiristi. Qarauıldar onıñ bul isine
alğaşında küldi de, artınan köñil audarmadı. Beluarlarına deyin
juınğan olar töñkeyip - töñkeyip jata ketip, közderin jumdı.
Osı bir meylinşe beyqam sətti paydalanıp, dəruiş endi ğana atına
qonayın dep umtıla berip edi, tu sırtınan dauıl soqqanday dür etken köp
tUyaqtıñ düsiri men ayqaylağan quattı uran estildi:
— Ayray!...
Əlginde taylaqtı tüye köringen jonnan qarabarqınday şapqan attı
əsker qaptap keledi eken. Tosınnan abdırap, sasqalaqtap qalğan
qarauıldar ə degende zaulap kele jatqan sarbazdarğa dəruiş tərizdi añıraya
qarap biraz turdı da, artınşa jalma-jan mıltıqtarı men etikterin alıp,
asığısta attarı men qaru-jaraqtarın əli saylap ülgirmey sapırılısıp
jatqan töleñgitterge qaray jügirdi.
— Atıñdar analardı, atıñdar mıltıqpen!—dep aqırdı tere. Biraq
keş qalğan edi.
— Miniñder attarıña!— dep baqırdı töre.
— Ayra-a-ay!—degen jigitterdiñ uranı qulaq jarın baradı. Olardıñ
qara jerdi qoyu şañğa kömgen qalın, nöpiri jaqındap-aq qaldı.
Jigitterdiñ qolına tüsuden qaşqan töre jasağı basqa jolğa bura tartıp
edi, bul jaqtan da aldarınan at oynatqan sarbazdar şığa keldi.
— Arua-a-aq! Aru-a-aq!— dep jarıla şapqan jigitter auıldı eki
jağınan qausırıp əketti. Betaldı, kezdemey atılğan oq olardı bögey
almadı, darımay dalağa ketip jatır. Sarbazdar at jalına jabısıp alıp,
qoldarındağı qayqı qılıştarın jalañdatıp, sustı nayzaların kezene
ustap uşırtıp keledi. Auıl turğındarı — şaldar men qatındar
töleñgitterdi bas salıp, attarınan, arqan tastap, audarıp alıp jatır.
Ne bolğanına əli de tüsinbey bulaq basında turğan dəruiştiñ qasınan
sarbazdar biriniñ soñınan biri şapqılap ötip ketti. Dəruiştiñ üstinde er-
türmanı joq jorğası da tUyaq dübirine eligip tura almay, solarmen birge
ketti...
Azdan soñ atıs ta toqtadı. Töleñgitter men töreniñ özi töñkerilip
qalğan şatırdıñ janında qolğa tüsti.
— Alaqay, Mahambet pen İsataydıñ sarbaz darı keldi!— dep ayqaylap
jür üy -üyden şıqqan balalar men qatındar.
— Ua, jasağan! Mahambet suñqardıñ özi qonaqqa keldi bizge!— dep
üstindegi kiimi örim-örim bir jigit sarbazdarğa qaray jügirdi.
— Enşalla, meniñ de saparım ayaqtaldı,— dep kürsinip qoydı da,
dəruiş er-turmanın tastağan üyge qaray ayañdadı.
Qorjının şeşip alıp, iığına saldı. Sosın iesiz üyge kirip,
keregedegi ojaumen şelektegi muzday bulaq suınan işti de, jeñilgenderge
sot qurıp jatqan jeñimpazdar tobına qaray ayañdadı.
Ol jigitterge barlay qarap keledi. Bəri de saliqalı, sabırlı jür.
Qımız ben ayran quyğan keselerdi şaldar men kempirlerdiñ qolınan
izetpen bas iip alsa, al qızdardıñ qolınan külim qağıp, qaljıñ aytıp
qabıldaydı. Auıl aqsaqaldarı jomarttıqtıñ jarısına tüskendey bop
quraq uşıp jür: sarbazdarğa qonağasığa dep atap soyğan ayğırdıñ etin
asu üşin bir top kisi əlde qaydan tayqazan alıp keledi. Balalar
sarbazdardan dulığaların seskenbey surap alıp, jigitterdi qarqıldatıp
kiip körip jür. Endi bir jigit dombıranı tüzep alıp, bir qaqpay
jeldirmeni saldırata tartıp kördi de, dalanıñ ınsap - toyımı joq
juandarın uıttı sezbep ayausız tüyrep, öltire şeneytin ataqtı Sıpıra
jıraudıñ ustaraday ötkir tolğauın soqtırta jöneldi.
— Uah-hay!—dep eliktire tüsedi ənşini dostarı. Sarbazdar jinala
bastadı. Dombıra qoldan-qolğa ötip, ən de jalğasa berdi.
— Əy, dombıraşılar,
Tartıñdarşı!..

Qurmanğazınıñ

küyin

kim

biledi?

Eresek jauıngerler er-turmandarın jöndep, kükirtpen atılatın
mıltıqtarın tazalap, bir japıraq kiizben nemese bir uıs şöppen
attardıñ arqasın, şoqtığın sürtip qurğatıp jür.
Istıq əli qayta qoymağan. Keybireuler kireukelerin şeşip tastaptı,
endi bireuler jeñil qalqandarın nayzalarınıñ uşına ilip, bastarına
köleñke tüsirip tur.
Ilgerilegen sayın attar da, adamdar da köbeyip, jer tarıla berdi.
Dəruiş qısılıp-qımtırılıp top ortasına da jetti. Kögi adam
qaumalağan ülken alañda jeñilgen jaudıñ jeñimpazdardıñ ayaq astına
tastağan qaru-jaraqtarı jatır. Tutqındar tobı birine-biri sığılısıp
alañnıñ arğı şetinde tur.
Dəl qarsı aldınan, salt attı sarbazdardıñ qaq ortasınan Mahambetti
körip, dəruiş toqtay qaldı.
— Boldı... Alla riza bolsın, jettim - au əyteuir...— Ol aqınnan közin
almay, kürsinip qoydı da, belin jazdı. Mahambettiñ janında Jantas bar.
Basqaların dəruiş tanımaydı. Əyteuir aqınnıñ qasında turğandardıñ
bəri de şetinen sımbattı, jauırındarı qaqpaqtay, aspay-saspay
salmaqpen qimıldaytın öñşeñ jas jigitter eken. Mahambettiñ özi de
Hiuadağı qalpına mülde uqsamaydı. Kelbetinde kelisimdi təkapparlıq
pen ustamdı aybındılıq bar, dauısı da köñildi, aşıq.
Mahambettiñ aldında bir kier şekpeni qaq ayırılğan töre tizerlep
otır.
— Bunıñ mağan keregi joq. İsatayğa aparalıq. At soñınan jügirsin de
otırsın. Nureke, öziñ ie bol,— dedi aqın ebedeysiz şombal sarbazğa
qarap. Töke de tani ketti. Süyinqara batırdıñ dosı Nuralı ğoy.
— Moynına it qusatıp qarğı tağıp, jipke baylap, jetele de otır,
aytsın jolşıbay qanşa bozdaqtı jer jastandırğanın,— dedi Jantas.
— Onda şaruañ bolmasın. Özim bilem,— dep düñk ete tüsti de, Nuralı
bozarıp ketken törege qaray jürdi.
— Ana qaraşı, Mahambet!— dedi Jantas köñildi ünmen.— Balabek
əlgi şolğınşılardı aqırı ustap tınıptı!—Jon jaqtan bir top sarbaz
körindi. Qoldarı baylaulı soldattardı aldarına salıp aydap keledi. Ekiüş attıñ üstinde erge köldeneñ öñgergen ölikteri bar.
— Şeş qoldarın!— dep əmir berdi Mahambet Balabekke soldattardı
qastarına aydap əkelgende. Aralarında ofitser bar eken.
— Al kapitan, bizge ne aytasıñ? — dedi Mahambet.— Şu azdap
basılayın dedi.— Senderdi general Perovskiy bizdiñ jaqqa ne üşin
jiberdi?
— Seniñ qaraqşılıq isteriñe köz jetkizu üşin, Mahambet!— dedi
ofitser.
— Arqan taqta bas taqımğa! Jendetterdi qırda qalay jazalaytının
bilsin!—dep şu ete tüsti top.
— Dauısın, tanıs qoy öziñniñ! Kimsiñ?— dedi Mahambet tutqınnıñ
betine üñile qarap.
— Kapitan Şustikovpın,— dedi ofitser.
— Burınğı poruçiksiñ ğoy!—dep kesip ayttı Mahambet.— Mağan
qazaq balalarınıñ saudağa tüsetindigin aytqan sensin, ğoy, orıs grafı men
qazaq hanınıñ qarau isteri jaylı da aytqan sensiñ. Al endi bügin general
Perovskiydiñ jarlığı boyınşa sultanğa kömektespek bop kelgen ekensiñ
ğoy?.. Bilip al onda: sultannıñ əskerleri əldeqaşan talqandalğan, jeri
men malın tüpki ielerine bölip bergenbiz. Qarauılqojanıñ özi Qiraştağı
qırğınnan əreñ qaşıp şıqtı,— qazir auılında bolar əytpese küyeu
balası Jəñgir hanğa barıp panalağan şığar. Biz soğıssaq, general
Perovskiymen emes, öz sultandarımızben jəne hanmen soğısıp jürmiz.
Mümkin, generalğa bizdiñ jorıqtarımız unamaytın şığar, Bökeydiñ
böltirigi Jəñgir han Beriş, Şemekey, Şapıraştı, Aday, Şerkeş
kedeyleriniñ qalğan-qutqan qonıstarın tartıp alıp, senderge bermek qoy,
generaldıñ bizge öşigetin sebebi de sol şığar?!
— Men soldatpın, Mahambet. Soldat bolğandıqtan
generalımnıñ buyrığın orındaymın,— dedi Şustikov.

da

öz

— Bas taqımğa! Bul jerde söz emes. arqan kerek,— dep eki sarbaz
Şustikovtı şırq aynaldı Dəl tastalğan buğalıq ofitserdiñ moynıma
orala ketti.— Al-ey, jol ber! Jigitter, qonaqqa jol beriñder!— Bir sarbaz
arqannıñ uşın taqımına bastı.
— Toqta, sabır saqtañdar!—dep ayğay saldı Mahambet.— Əy, jigit,
tart atıñ basın!
— Tasta arqandı!
— Qaysıñnıñ bauırın, ayqasta ölmey, mına soldattardıñ qolınan
ölip edi?— dedi Mahambet.
— Bular əli ülgire qoyğan joq...— dep barıp ündemey qoya qoydı
əldekim. Entelegen el qaq jarılıp jol berdi. Jigitter ölikterdi iıqqa
salıp alıp ötti.
Mahambet atınan tüsip, tize bükti. Qalqan - qılıştarı saldırap,
barlıq jauıngerler, ofitser men onıñ soldattarınan basqa, barşa erkek
jüginip otıra qaldı. Basına səlde orağan şal sarbazdardı aralap ötip,
ölikterdiñ bas jağına barıp otırdı da, alaqanın aspanğa jayıp, quran
oqi bastadı.
— Anturğandar, bizdiñ adamımızdı da özderinşe şoqındırıp
jatır...— dedi tistene söylep bir'soldat. Dəruiş jaña ğana bayqadı, qaza
bolğan sarbazdar men töleñgitterdiñ arasında orıs soldatınıñ da denesi
bar eken. Kəriyä duğasın barşasına bir-aq bağıştap otır.
Şustikov soldatqa ızalana qaradı. Anau jım boldı. Qazaqtardıñ
bəri eki alaqandarın aldına jaya ustap, şaldıñ sözin qaytalap otır.
Aqırı ofitser de şıday almadı: böten eldiñ ğurpın sıylap, tizesin
bükti, onı körgen soldattar da tizerledi.
— Jatqan jerleri jaylı bolsın, topırağı torqa bolsın!
— Bügingi şığınımız neşeu?
— On,— dedi Jantas Mahambetke.— Beseui jaradar.
-— Biz qanşasın qurttıq?
— On üş töleñgitti...
— Bizden eki adam şığın bar, özimiz bir soldattı o düniege
attandırdıq,— dedi Balabek.
—- Soldattıñ süyegin joldastarına beriñder. Öz salttarımen qoysın,
— dedi Mahambet.
Səldeli şal şəyt bolğandardı jerleytin jotağa qaray ayañdadı.
Jotanıñ dal töbesinde jaña qazılğan qabırlardıñ auızdarı apanday bop
üñireyip körinedi. Şaldıñ soñında attarın jetelegen jauınger,
sarbazdar ketip baradı...
— Basımızğa tüsken bar pəleni əkelgen əzireyil — mınau! Jendetterdi
bastap kelgen de osı, Jideli köşin izdegen de osı! Töleñgitterge bizdi
ayama degen de osı. Bügingi urısta qırşınınan qiılğan bozdaqtardıñ
qanı Alaşanıñ osı töresiniñ moynında,— dep auıldıñ şal-şauqanı
Qisıq törege tap berip edi, Nuralı jolatpay, taratıp jiberdi.
— Onda şaruaların, bolmasın. Özim bilem, tek İsataydıñ sözin
kütelik. Mahambettiñ şeşimin estidiñder ğoy?
— Balabek, qılışın qayırıp ber,— dep Mahambet Şustikovtı
körsetti de, qasına Ersarı, Jantas jəne Balabek üşeuin ertip, qaza tapqan
sarbazdardı qasterlep kömisu üşin jotağa qaray jürdi.
Marqumdardıñ dulığasına qarap joqtau aytqandarğa jaylap qosılıp,
köz jastarın sürtkiştegen auıl əyelderi bulaq jağasına ülken dastarqan
jayıp, asqa dayındalıp jatır. Ot jağılıp, asılğan et burq-burq
qaynauda.
Ölgenderdiñ denesi qara jerdiñ quşağına berilgen soñ Jantas
bastağan elu jigit auıldan şığıp, qum keşken Jideli köşin qarsı aluğa
Noyannıñ aldınan şaptı.
Mahambet əlginde bata oqığan osı auıldıñ aqsaqalıñ üyine səlem
beruge ketti. Qolında əbden qurap, jarılayın dep turğan kişkentay
dañğırası bar, üstine şaq basqan eski -qusqı birdemelerdi ilip alğan, uzaq
joldan, şıjığan künnen arıp-aşıp, qap-qara bop qatıp qalğan dəruiş te
soñınan ilese keldi.
— Jöniñdi aytşı, qudaydıñ qulı? Tabaldırığımdı jaqsılıq
habarmen attasañ etti?!— dedi üy iesi.
— Mıñ jasa, aqsaqal! Öreskeldik jasasar — keşirim et, men
Mahambetke keldim.
Aqın jalt qaradı. Dəruiş qoynın sipalap az turdı da, jip-jiñişke,
nəzik naqış, örnegi bar kümis bilezik aldı. Bunday bilezikterdi Orta jüz
ben Ulı jüzdiñ eñ şeber zergerleri ğana jasaydı.
Aqın bilezikten köz ala almay tur. Jılı uşırap, bir türli tanıs
körinedi. Qayda körip edi?
Hiuada ma? Onda Nurbal... İə, bul Nurbaldıñ bilezigi! Mahambettiñ özi
əpergen bolatın Hiuada, Eki közi badırayıp, dəruişke burınğıdan da
tañırqay qaradı. Anau taqiyäsın şeşti. Sosın üy işindegilerdi tañ
qaldıra tamsandırıp, ter men kirden satpaqtana keptelip qalğan
basındağı bet qabın julıp aldı. Töbesinde bir tal şaşı joq jaltır
eken...
— Töke, Töke,— dep Mahambet bilezikti qolınan tüsirip ala jazdap
dəruişke umtıldı. Üy işindegiler, tañ-tamaşa. sileyip otır.
— Sabır, Mahambet. Ras, men quanıştı, jaqsı habar əkep turğanım
joq. Al sen Jideli köşiniñ aldınan jigitterdi şaptırıp öte durıs
istediñ. Men sol auıldan kelemin, Dulattıñ nökerlerimen qaqtığıstarın
öz közimmen kerdim. Sonda Qurmanğazınıñ küyin tıñdap, Noyandı kördim.
Biraq Noyan meni tanımadı. Men keruen jolımen keldim, al olardıñ köşi
qum arqılı ketti.
— Al mınauıñ ne?— dep Mahambet bet qaptı közdedi. Noyannıñ
aldında nege şeşpediñ munıñdı?
— Quday bilsin! Bul bolmasa, meniñ sağan jeter - jetpesin eki talay edi
ğoy. Öziñ bilesiñ, qatın-bala degennen jurdaymın, Nurbal tuğan qızım
siyäqtı bop ketip edi, aqtıq, ötinişin qalay orındamayın. Ğiratqa jetkizip
sal degeniñde seniñ söziñdi de jerge tastamap em ğoy. Bərin de öziñ
aytqanday ğıp istedim. Nurbaldı üyine aparıp saldım. Əkesi marqumdı
köre almadıq, sodan taudağı tuısqandarına alıp bardım... Biraq olar
Nurbaldı bezek qağıp jolatpadı, işinde endi-endi tuayın dep jürgen
balası bartuğın. Ekeumiz bir şatqalda künelttik, men bolsam, añ
aulaymın, ol oşaq basında. Bir küni suğa ketti de, sodan oralmadı.
Jartastıq tübinde jatqan jerinen tauıp aldım. Şaması, tolğağı kep
qalğan soñ bireu-mireudi şaqırayın dep jartastıñ basına şığıp, sodan
abaysızda uşıp ketken bolu kerek. Dəl qalay bolğanı bir qudaydıñ özine
ğana ayan... Sonda mağan osı bilezikti berip: «Mahambetti qaytseñ de izdep
tap, mına bilezikti qolıñnan tapsır, kezine şop salğan joqpın, ayta bar,
naq süyerim bir özi edi»,— dedi de, jürip ketti...
Mahambet auır kürsinip kiizge otırdı. Al sırtta as berile bastadı.
Barşı paluandardıñ jekpe-jekke şıqqanın jariyälap, at oyınına
qatınasatın jigitterdiñ saylanıp dayın turuı kerektigin habarladı...
Biraq Mahambet jarşınıñ jer jarğan dausın da, şırqalğan əndi de,
sarbazdardıñ ayqayın da estir emes...
Mine qazir de ol astındağı sınıq qulaqtıñ jeldey esken jorğasın
sezer emes, dürildegen jer dübirin, arınday şapqan attı əskerdiñ dübirin
de estir emes. Ündemes Tökeni, Buqara men Hiua saparındağı aynımas jan
joldasın oylap keledi.
«Töke han ordasına barğan şolğınşılıqtan aman oralğanda Beriş
starşındarınıñ opasızdığına da, Asau batırdıñ tayquına da jol
bermes edi-au»,— dep qaytalay beredi işinen. Jolsız jazıqtıñ bir
tusınan sarbazdarğa azğantay top qosılıp, İsataymen ilesip şaba
bergenin bayqağan da joq. Olar Terekti köldegi auıldardıñ qonıstarınan
tik köterilip, ısqayaq jol közerlerdiñ bastauımen Narınqumğa siñip
ketkenin, al aldağı joldıñ bəri liniyälıq bekinisterden kelgen orıs
soldattarınıñ qolında ekenin ayttı... Terekti kölge baratın joldı
Baymağambet sultannıñ töleñgitteri men polkovnik Merkulovtıñ qazaqorıs əskerleri basıp alıptı. Olardıñ qolında jəne eki auıl qalğan.
Merkulovtıñ ştabında Zulqarnay da bar körinedi. Osı habardı jetkizgen
jigitterdiñ işinde İsataydıñ balası Jaqiyä bar edi.
Kün biıl ədetten uzaq ıstıq boldı. Qoñır küz de köpke sozıldı.
Qaraşa tusa da ne jañbır, ne qar jaumadı.
Bügin de aspan şayday aşıq, tek batıs jaqta ğana julım - julım bult
körinedi.
— Quday bizdi şınında da qoldaydı eken.— Balabek mingen at sınıq
qulaqtan bir taban qalmay keldi.—- Suıq ta jiberer emes, jañbır da
jauğızar emes. Aspan jağı jaqsı bolğanımen mına özimizdiñ qara jerdiñ
üsti jetispey tur-au...
— Qoyşı zarlamay, bul jer sağan Hiua emes,— dedi Jantas, onıñ
sözin bölip. Bul Balabekke ilese, Mahambettiñ inileri — İsa men Musanıñ
aldında keledi.
— Hiuanıñ nesi bar eken? Onda qazir tipti jılı.
— Meniñ sözim ol jaylı emes. Sağan onda ər burıştan jan alğış
jendet nemese jansız sığalap turğanday körinuşi edi ğoy...
— Mağan deysiñ be? Öy, nağız qoyan jürek özin, ediñ ğoy. Bügin tipti
batırsınıp ketken ekensiñ. Körermiz küşiñdi şayqasta...
— Senimen şayqasqa deyin-aq küş sınasuğa boladı. Azdan soñ at
şaldıramız. Dayındal jekpe-jekke. Ustasqan jerde - aq alıp urıp,
astıma baspasam, töbemnen jay tüssin...
Köp kütip qalarmız. Jay köktemde ğana oynaydı endi,—- dep qarq-qarq
küldi Balabek.— Odan da Şerniyäz senin, böspeligiñdi öleñge qossın...
Şerniyäz ben Qurmanğazını körmek bolıp, Mahambet üzeñgisine turıp,
sarbazdarğa köz jiberdi. Attı əsker keñ jazıqqa bıtıray jayılıp, birer
şaqırımday aumaqqa şubatıla jortıp keledi. Ər jüzdiktiñ aldında jük
artqan attar men azıq - tüliktiñ artığın tiegen nar tüyeler tayrañdap
baradı. Talaylardıñ jeteginde töl attarı bar. Gulep kele jatqan osınau
zor nöpirdiñ işinen bir jüzdikti ekinşi jüzdikten ajıratıp alu qiın edi.
Qurmanğazı men Şerniyäz Noyannıñ basqaruındağı adaylar men
qıpşaqtardıñ aralas jüzdiginde keledi. Noyannıñ qaşanğı ədeti ğoy —
bular basqalardan ozıñqırap, alda baradı. İsatay da sol aldıñğı topta.
Əneki tuı.
Mahambet sınıq qulaqtı tebinip qaldı da, bir jigitten soñ ekinşi
jigitti basıp ozıp, alğa qaray ağıza jöneldi...
Birte-birte sarbazdardıñ sapı sığılısıp, qatar tarılayın dedi. Jol
da jiñişkerip eki büyirden alasa qırlar qısa bastağan sayğa tüsti.
Mahambet te İsatayğa jaqınday tüsti. Saurannıñ dəu tUyaqtarımen
topıraqtı aspanğa ata zulağan birkelki jorğasın da körip keledi.
Köterilisşiler şubatıla sozılıp, josıla sırğıp kep, tar añğarğa
quyıla bastadı.
Tu ustağan Ersarı alğa şığıp, Noyannıñ jüzdigimen birge şatqalğa
kire bergeni de sol edi, kütpegen jerden qaq mañdaydan jasırın qalqadan
zeñbirekter gürs ete tüsti.
Doppen attı. Bir emes, ekinşi dürkin tağı da oq borattı. Ile joldıñ
eki jağındağı qırqa - qırqanıñ jalınan atqa mingen soldattar men
qazaqtar körindi.
Zeñbirek ünin estimegen dala səygülikteri jın soqqanday boldı.
Aspanğa şapşıp, şıñğıra kisinep, basına ie bermey ala qaşıp jür. Bir
sət bəri ığı-jığı aralasıp, sapırılıstı da ketti. Arttağılar
aldıñğılarğa kep soqtıqtı. Jük artqan attar men tüyeler jap sauğalap,
betaldı qaşıp, sarbazdardı taptap kete jazdadı. Aynala qoyu şaq men
oq-dəri tütininen körinbey ketti.
— Qaldıbay! — dep sarbazdardıñ dausı men attardıñ kisinegen üninen
asıra ayqay saldı İsatay.— Zarbay men Stepanğa qaray buzıp ötiñder!
Şığarıñdar jüzdikteriñdi, oñ qaptal men sol qaptaldı qorğañdar!
Jaralılar men ölgenderdi tastamañdar! Ua, bögelme!.. Şırqalardan
ötken soñ jol boyında toğısalıq!
İsatay üzeñgisin tirep, at üstinde tik turdı, üstinde bolat semseri jarq
etti.
— Noyan! İə sət! Bite zeñbirekterdiñ öñeşin! — Sardardıñ zor üni
sarbazdarğa qamşı boldı. Semserlerin suırıp, qatarlarım toptal aldı
da, İsataydıñ soñınan seldey ağıp qaptay jöneldi. Jol jürip kelgen
attarğa da qanat bitkendey. Aldıñğı jüzdiktiñ jauğa arınday atılğanı
sonşalıq, duşpan batareyäsı üşinşi dürkin oq şığaruğa ülgirmedi...
Sarbazdardı qorşap alıp, qatarların bölşektep tastamaq bolğan
soldattar men qazaqtar qırqalardan qaptay umtılıp, eki büyirden tap
berdi. Biraq olardıñ jolında kütpegen bögeu payda boldı. Nuralı,
Jaqıp jəne Jantas bastağan jigitter jük artılğan tüyeler men attardı
eki qaptalğa aydap salıp, mıqtı qorğan jasadı. Soldattar men qazaqtar
əlgi «jandı» qamalğa kelip tirelip, bir sət kidirip qaldı. Alayda qiın
sətten qutılıp ketuge osının, özi de jetkilikti boldı. Zarbaydıñ
jigitteri men Stepannıñ jüzdigi duşpanğa tu sırtınan kep tidi...
Qaq mañdaydağı töbeniñ tasasına jasırınğan batareyänı basa-köktey
ötken sarbazdarğa Baymağambet sultannıñ qaltarısta turğan attı əskeri
şabuıl jasadı...
Mahambet töleñgitterdiñ qorşauınan sıtılıp şığa berip, anaday
şarşı topta şayqasıp jürgen Şerniyäzdı körip qaldı. Əy, balalıq! Əy,
aqımaq - ay! Külip jür. Jalañbas. Dulığası tüsip qalğan. Dostarınıñ
saqtandırğan ayqayına qulaq salmay, urısqa eligip, töleñgitterdiñ qalıñ,
ortasına qaray kirip baradı...
— Qayt, Şerniyäz! Biz kettik! — dep dauıstadı Mahambet enteley
umtılğan bir töleñgitti qayırıla soğıp. Qasında bir top jürek jutqan
jigitteri bar Qurmanğazı qaptağan nayza men qılışqa qaramay dosına
kömekke umtıldı. Sultan jendetteri olardı da mıqtap qorşap aldı.
Mahambettiñ jolın qazaqtar bögep, ötkizbey qoydı...
İsatay sarbazdarın qırqalardan asırıp, keñ jazıqqa qaray şığa
berdi. Jigitter dostarınıñ elikterin at üstinen ilip alıp, jaralı
joldastarın da demep, İsataydıñ soñınan tarttı.
— Mahambet, saqtan!—degen sarbazdıñ közi şarasınan şığa
baqırayıp ketipti. Mahambet qalqanın köterip ülgerdi. Semserdiñ zildey
soqqısınan erinen auıp tüse jazdadı. Sol zamatta - aq Mahambetke ayğay
salğan jigit jañağı qılış siltegen jauğa nayzasın salıp jiberdi.
Mahambet budan keyin Şerniyäzdı da, Qurmanğazını da köre almadı.
Maydannan josıla şıqqan soñğı jüzdikpen birge soqtırıp kete bardı.
Sınıq qulaqtıñ basın tejey köterilip, eki inisi İsa men Musanı izdep
edi,— qudayğa şükir! — aman-esen, oñ jaqta keledi eken. Olardı
töleñgitterdiñ qorşauınan Stepannıñ jüzdigi bosatqan bolu kerek.
Dulığası joq, mañdayına qan uyısqan Stepan edəuir sirep qalğan
jasağınıñ aldında kele jatır.
Tağı da zeñbirek gürs etti. Stepannıñ astındağı atı oqqa uştı.
Dostarı kömek körsetpek bolıp tura şauıp edi, olardı quyınday tigen
qazaqtar serpip tastadı. Oñ qanattan Stepanğa on şaqtı sarbazı men
Zarbay jetti. Bireui jetektegi atın köldeneñ tarta berdi. Biraq jığılğan
atı Stepannıñ ayağın basıp qalğan eken.
Jau əskerleri qaytadan es jiip, qatarların tüzep ap, Zarbaydıñ
jigitterin qorşadı. Zarbaydıñ özi tozaqtıñ işinen əreñ dep sıtılıp
şığıp, şegingen sarbazdarğa kelip qosıldı.
Birazdan soñ quğın qalıp qoydı. Elsiz jazıqtı, qum men toğaydı
köktey ötken sarbazdar kütpegen jerde jağası jarlauıt kelgen kişkentay
özenşege jetti de, arğı betine ötip, qalın, ağaşqa kirip joq boldı.
Iñğaylı jer tauıp alıp, senimdi küzet qoydı da, jauıngerler sauıtsaymandarın şeşpesten şöp üstine qulay - qulay ketti. Əl-quattan ada
bola qoymağan qarulı jigitter ğana urısta qaza tapqandarğa kör qazıp,
tamaq dayındauğa kiristi.
Kün tüsi suıq surqıl bulttardıñ quşağına enip, ızğırıq jel guley
bastağan kezde İsatay barlıq jüzbasılardı əskeri keñeske şaqırdı.
Mahambet osı jerde ğana, tunjırağan suıq aspan astında, özen jağasına
jinalğan jerde ğana, jau qolında eluden astam jigit qalğanın,
Qurmanğazı men Şerniyäz da solardıñ işinde ekenin estidi: bərinen de
Stepannıñ jüzdigi kep şığınğa uşıraptı — soldattar men qazaqtar
olarğa din men patşanı satqandar dep ayırıqşa öşikken körinedi: jau
zeñbirekterine aldımen jetken adaylar, qıpşaqtar eken, olar basqa
sarbazdardı patşa əskerleriniñ qaltarısta jol tosqan qalıñ qolınan az
şığınmen alıp ötipti.
Jol boyındağı kütpegen şayqas sarbazdardı serpiltip tastadı Azdap
uyıqtap alğannan keyin olar qaytadan əl jiıp, köñildenip, aldağı
bolaşaq ayqastı ayta bastadı. «Öler bolsaq, jigit ölimimen qan maydanda
ölgen artıq!»
Köpşiligi dereu qos attarına auısıp minip, Merkulovıñ soldattarı
basıp alğan auıldardı qorğauğa attanayıq desedi. İsataymen aqıldasqan
soñ Mahambet qasına adaylar men qıpşaqtardıñ jüzdigin ertip, qostan
attanıp ketti...
Keş qap-qarañğı, suıq boldı. Tereñ jıranıñ işinde su qaynatılıp,
kənigi təuipter jaralılardıñ jarasın juıp, qayta baylauğa kiristi.
Uyqığa moyımaytın kəri jauıngerler azdap suınğannan keyin ağaş
arasında otqa qoyılğan attardı küzetip otır.
Ottı aynala qorşap, semserleri men selebelerin qısa ustağan
sarbazdar ısqıra soqqan jelge eleñdey qulaq tosadı.
Tün bola attardı şatır janına əkelip, qazıqqa kerilgen arqanğa
ayqastırıp baylap tastadı. Qısqa tirsek, küşi mol dala jılqıları
bastarına ilgen sulığa qunığa kiristi.
İsatayda ün joq. Ol asığıs tigilgen qaraşa üyde otır. Əlginde qas
qaraya bastağan şaqta, küzette turğan sarbaz¬dar oğan eski tülki tımaq
kigen bir adamdı alıp kelgen. Aş eken. Astındağı atı da işin soğıp,
əreñ tur.
— Meni Qayıpğali sultan jiberdi. Qasında bes jüz nökeri
Allaquldan alğan köp qaru-jarağı bar. Sağan səlem ayttı. Jeñiske jetu
üşin bar küşti bir judırıqqa jinau kerek deydi. Mineki, hatı,— dep
şabarman tımağın sögip, sultannıñ İsatayğa joldağan səlem hatın alıp
berdi.
— Bügin jeñistiñ auılı bizden qay kezdegiden de alıs tur-au,— dedi,
İsatay oylı jüzben, türuli esikten sırtta turğan aqtaban atına qarap
otırıp.
Sarbazdar qula ayğırdı sauran deytin. Bul söz olarğa osıdan
mıñdağan jıl burınğı ata-babalarınan mura bop jetken edi. Aziyä
skifteri arqasında jalınan quyrığına deyin sozılğan qara jolağı bar
aqsarı tüsti jüyrik attardı sauran dep ataytın bolğan. Añız boyınşa,
saurandar jabayı arğımaqtardan tusa kerek jəne de özderi eren jüyrik,
şıdamdı da sezimtal bolsa kerek. Olar jaudı iisinen sezedi desedi...
— Sultan jauap kütip otır, al mağan basqa at kerek. Öz atım qaytar
jolğa şıdamaydı,— dedi şabarman.
— Jauaptı bir künnen keyin, Mahambet kelgen soñ alasıñ. Astına at
beriñder, Qaybala sultanğa barar - barmasımızdı şeşip alğanşa bizben
birge bola tursın,— dedi İsatay jigitterine.
Sarbazdardıñ uyqısı uzaq bolmadı. Tan, qulan şektenip, aspan əlemi
bulttan tazarğan şaqta toğaydıñ arğı şetinen şırqırağan aşı ısqırıq
estildi. Sauran oqıranıp, attar eleñdedi. Sarbazdar orındarınan turıp,
tez-tez attarın erttedi.
— Kettik, jigitter! — dep İsatay sauranğa ırğıp mindi. Qaldıbay
keldi. Qolında İsataydıñ tuı bar — jelbiregen kök - ala jibekke attıñ
uzın quyrığı men kişkentay jez qoñıraudı qosıp baylaptı. Onıñ
janında betine ögiz terisin körgen dəu tegene tərizdi dabıl ustağan jigit
tur.
— Sanımız neşeu? — dep suradı İsatay Qaldıbaydan sapqa tizilgen
jigitterge köz jiberip.
— Bes jüz jiırma.
— Qıs jaqındap qalmasa, budan köbirek bolar edik,— dep külip qoydı
İsatay.
— Qıs jol tarıltadı ğoy, dalada jüru qiınday bereri haq — qayda
barsaq ta izimiz sayrap jatadı. Al jaz bolsa, patşa əskerine jan-jaqtan
jasırın kep soqtığıp, bölşektep, bıtırata quıp qoymas edik. Kəri
aqındar: ata-babamız Eskendir Zulqarnayındı solay jeñgen, özimiz de
joñğarlardı solay quğamız, desedi ğoy...
— Biraq ol kezde jau qolında zeñbirek pen mıltıq bolğan joq qoy,
Qaldıbay,— dedi de İsatay ilgeri ketti.
Qapıda ötken dünie-ay!
Halqımnıñ körgen qorlığı,
Handardıñ etken zorlığı...—
dep Qaldıbay auır kürsinip qoydı.— Tauıp aytasıñ - au, Mahambet
suñqarım!..
Sarbazdar toğaydı tastap, aşıq dalağa şıqtı. Tas töbege qarap
keledi. Aldarında jılmañdağan jansızdar barın, sultan jasaqtarı,
Jəñgir hannıñ töleñgitteri, patşanıñ soldattarı men qazaqtarı qaptap
tosıp turğanın, solardıñ bəri bularğa ajaldan basqa eşnərse
tilemeytinin bilse de ilgeri tarta berdi...
***
Mahambettiñ üş şolğınşısı özenniñ joğarğı sağasında otırğan
şağın auılğa keldi. Şınında, auıl degen atı ğana. Jer üyler men
laşıqtar qañırap bos tur. Kiiz üylerdiñ ornında örtengen uıq keregeniñ küli ğana qalıptı. Barlıq erkek kindiktini tutqınğa alıp,
maldı tügel aydap ketipti. Jıltıratıp şıraq jaqqan analar qorlanğan
qızdarınıñ janında jılap otır.'Birneşe kəri şal men qatındar jetim
qalğan balalardı jinap, kiizge orap, arbalarğa jatqızıp jür. Auılda
nebarı eki-üş jaman tüye ğana qalıptı. Şaldar auıl adamdarın qum
işine, bul jerden alısıraqqa alıp ketpek.
— Patşa jendetteri, hannıñ jasauıldarı men töleñgitteri auılauıldı aralap oyran sap jür,— dedi şaldar.— Keşe keşke taman bizdi
şauıp ketti. İsatay men Mahambettiñ tuısqandarın, sarbazdardıñ əke şeşeleri men əyelderin ay¬dap ketti. Aynalamız qaptağan pəle. Jer-kök
tügel jabılğanday bizge. Bu qudaydıñ közi şıqqan ba, nege körmeydi
mınanı...
Tutqındardı aydağan jazalauşılardıñ qay jolmen ketkenin bilip
alğan soñ şolğınşılar Mahambetke qaytıp keldi.
— Alıs kete qoyğan joq. Tün qarañğı ğoy. Təuekel! — dedi Noyan
Mahambetke.
— Basqaların, qalay qaraysıñ? — dedi Mahambet aqırın.
— Bizdiñ aramızda su jürekter joq,— dedi bir jigit.
Qarañğıda Mahambet onıñ tüsin ajırata almadı.— Qosalqığa at
tüsiremiz, azıq-tülik oljalaymız, al duşpannıñ jük köligin qumğa ketetin
auıldarğa beremiz.
... Noyan, Balabek, Jantas üşeui jüzdiktiñ aldında kele jatqan.
Ottardı aldımen Jantas körip, Mahambetke ayttı. Jigitter at üstinde
qalği bastadı. Jartı sağattay ma, əlde tolıq bir sağattay ma — əyteuir
birqauım uaqıt ötti, jigitterge tañ da atatın siyäqtı köringen edi. Aynala
qara mayday qarañğı tün, suıldağan şi sıbdırı men pısqırınğan
attardıñ üninen basqa dıbıs joq. Jau qosı jaqtan oqta-tekte
küzetşilerdiñ ayğayı estiledi. Suıq jel qoyın-qonıştı qualap,
toñdırayın dedi.
— Uyqı tətti me, jigitter? —dep suradı Mahambet aqırın.
— Er üstindegi uyqı qısqa boladı, biraq mamıqqa jatıp
uyıqtağannan göri köbirek küş qosadı adamğa,— dedi qarañğıdan
Jaqıptıñ dausı.
— Senen surağan joq qoy, jigitterdiñ özi aytsın,— dedi oğan Nuralı.
Sarbazdar külip jiberdi. Bəri de jaqsı kerip sıylaytın eki kəri
jauıngerdiñ birin-biri qağıtuı jigitterdiñ əmse köñilin köterip tastaytın.
— Aqsaqaldar,— dedi Mahambet,— qastarıña bes jigit alıñdar da,
qostıñ tu sırtınan şığıñdar. Sonda jol bar. Jendetter sonımen
qaşadı. Biz qosqa şapqan kezde joldın, eki jağındağı qalıñ quray men
şige ot qoyıñdar da, özderiñ özen jağasındağı toğayğa barıp, bizdi sonda
tosıñdar.
...Mahambettiñ jasağı jau qosına sıbıssız janap keldi de,
qatarların tüzep ap, «Adaylap!» uran salıp, tosınnan lap qoydı.
Tutqındardıñ küzetin basqaratın onbasılar oyın-sauıq qurıp otırğan
kiiz üydiñ mañında ğana qısqa qaqtığıs boldı. Qazaqtar men töleñgitter
auıldı tastay qaştı. Biraq aldarınan laulağan qızıl örtti körgende köp
əskerdiñ qorşauına tüsken ekenbiz dep keri tartıp edi, osı arada olardı
jigitter tosıp alıp, semserlerin siltedi - ay deysiñ! Mahambet jau
əskerleriniñ basındağı ağa jasauıldı izdep jür. Biraq qarañğıda anıq
ajırata almaydı. Kenet laulay janğan bir jalınnıñ jarığımen
jasauıldı bayqap qalıp, tura umtılıp edi, anau qolındağı mıltığın
kezep, atıp jiberdi. Aqınnıñ astındağı sınıq qulaq januar moynın
bulğañ etkizip, şıñğırıp jiberdi de, gürs etip qulap tüsti. Mahambet
erden uşıp ketti. Jasauıl da tün jamılıp, ğayıp boldı.
...Tutqınnan bosatılğan jigitter, şaldar, qatındar men balalar —
İsatay
men
Mahambet
sarbazdarınıñ
tuğan-tuısqandarı
jazalauşılardan qalğan attardı ustap, erttep minip aldı. Qolğa tüsken
qaru-jaraq arbalarğa tieldi.
Mahambettiñ jigitteri şağın toptarğa bölinip, tüngi keruendi aldı artınan, eki jağınan qorşalap aldı da, tutqınnan bosatılğan şaldar
men qatın-qalaştı tañ ata Sazsu özeniniñ arğı jağasına ötkizdi. Odan
əride qalıñ toğay, quba jon, qum dala.
Jaqıp,

Janpeyis,

Nuralı

üşeui

Mahambetpen,

jauınger
joldastarımen qoş aytısıp, köşti Narınqumğa qaray bastap jürdi.
— Biz auıldardı ot pen suı mol adam bilmes qiyänğa əketemiz. Jeñispen
oralıñdar, qaraqtarım. Jeñetinderiñe senem,— dedi qoştasarda Jaqıp
kəriyä, Qurmanğazınıñ sandıraqtap jatqan şeşesiniñ qasında küybeñdep
jürip. Alqanı tutqınnan bosatqanda bişaranıñ qur sülderi ğana qalğan
eken.
— Aqıl aytar jayımız joq, Mahambet, biraq Süyinqaranıñ sözin
umıtpa,— dedi Nuralı,— Aday jigitteri qasında. Al men bolsam —
mınau, törinen köri jaqın janmın...— Şaldıñ iığı selkildep ketkenin
bayqağan Mahambet teris aynaldı.
Janpeyis öz atın Aqşolpanğa berdi de, özi qudiretti jel mayağa minip,
qum işine qaray tartıp otırdı.
Osıdan bir jıl burın Dulat baydıñ töleñgitterimen soğısqan küzgi
qırğınnan keyin tuıp-ösken Jideliden ketigi bara jatqanda aytqan eski
əuendi tağı da jaylap sala bastadı. Bul ən qazaq jerinde budan jüz jıl
burın tuğan ğoy. Sonda joñğarlarmen bolğan qantögis qırğındardan keyin
jəne əlemet juttan soñ jalpaq dala küñirengen ziaratqa aynalğan edi...
Keruen neğurlım alıstap, uzay tüsken sayın ən de sozılıp, jürekti
sızdata tüsedi:
...Ay-rıl-ğan tu-ğan jerden
Qiın e-ken-a-o-o-o...
Möltildep qa-ra köz-ge
Jas ke-le-di-a-o-o-o...
Elim-a-ay, elim-a-a-ay!..
Keruen qumğa jetpey toqtadı. Qurmanğazınıñ şeşesi dünie salğan
edi. Jan tapsırar aldında ol esin jidı, qasına kelgem Jaqıp şaldı
tanıp, at üstindegi Aqşolpandı kördi, sosın aqırın ğana:
— Qurmaşım qayda, Bayğazı qayda? — dep suradı.
— Sabır et. Qazir Jidelidegi auılğa baramız,— dedi Jaqıp tamağına
tığılğan qayğı tirelip, özgergen dauıspen.— Bayğazı Qurmaştıñ
qasında. Olar jeñip şıqtı. Artta kele jatır...
Ana bolar-bolmas jımiıp qoydı, sosın köz qarasın Aqşolpanğa
audardı. Qız köz jasına ie bola almay, betin japtı da, at üstinde eñkeye
berdi. Ana basın köterip, köştiñ soñına qaradı da, qu daladan basqa tuk
köre almadı.
— Qayda olar?! —Auzınan şıqqan soñğı söz osı boladı. Sırqattan,
oğan qosa qarısqan jelden, töleñgitterdiñ qamşısınan tartqan azap
qorlığı men balalarınıñ Qamın oylap qamıqqan qayğı-muñı əlin ada
qılıp tauısqan eken. Ötken tün tañ atqanşa sandıraqtap şıqtı. «Aday!»
— degen urandı da estigen joq, Mahambetiniñ jüzdigi bulardı bosatqanın
da bilgen joq. Kenjesi Bayğazını qazaqtardıñ keskilep öltirgenin de,
ülken ulı Qurmanğazı Baymağambet sultannıñ qolına tüskenin de bilmey
ketti...
Sebelep jañbır jauıp ötti. Ayaq astı batpaq tayğanaq boldı.
İsataydıñ qolğa tüsken sarbazdarı kisenderi şıldırap, ayaqtarın əreñ
köterip, jandarmdardıñ baqılauında Sibirge aydalıp baradı.
Qurmanğazı men Stepan birin-biri süyep, top basında qatar keledi.
Susağannan öñeşteri kön bop keuip qalğan, bastarı zırq-zırq etedi,
deneleri örttey janıp, alaulap tur.
Bulardı Baymağambet sultannıñ ordasında - aq mıqtap turıp
dürelegen bolatın. Jüz, eki jüz, bes jüz düreden soqtı. Esterinen
ayırıla qutırınğan jendetter sannan jañılıp qaladı da, su şaşıp
jandandırıp alıp, qaytadan soya bastaydı. Aqırı qimılsız qalğan
jansız deneni tutqındardıñ özderi qazğan orğa itere saladı. Osınşama
adam aytqısız auır jazadan ölmey aman qalğandar kəzir katorgağa ketip
baradı.
Orınborğa, odan Sibirge jetu üşin tutqındar əueli Jasqustağı han
ordasına barıp, Jəñgir hannıñ aldında tağı da bir ret jazalauşı
saptan etuge tiis edi.
Qolğa tüsken sarbazdardıñ işinen jalğız Şerniyäz ğana ağa sultan
Baymağambettiñ auılında qaldırıldı.
...Tutqındardı auılğa aydap əkelgende sultan Şerniyäzdı basqalardan
bölip alıp, öz üyiniñ janındağı lapastıñ astına baylap qoyuğa əmir
berdi.
— Özin Mahambettiñ muñı bir muñdas, janı bir jandas, ruhani
inisimin dep esepteytin dalanıñ jaña jırşısı tüni boyı qalay
qıñsılap, qalay jalınar eken — sonı körgim keledi. Tañerteñ ol mağan
uyqı aşar öleñ şığarıp beretin bolsın,— dedi sultan.— Öz basım
aqınnıñ azap şekken ıñqılın estisem, jaqsı uyıqtaymın.
Tünde sultannıñ auılına qasındağı qazaqtarımen şapqılap
polkovnik Merkulov keldi. Sultan üyinde asığıs keñes şaqırıldı.
Janına on şaqtı töleñgit ertken şabarman jazalauşı əskerlerdiñ osı
mañdağı bas ştabına qaray qayta şaptı. Uyqıdağı soldattar men
töleñgitter ayaqtarınan tik turğızıldı. Qarauıldı küşeytip, auıl
sırtındağı şolğınşılardı köbeytti, tutqındarğa qoyılğan küzetti eki
esedey ulğayttı.
Tañerteñ Qurmanğazı auıl janınan şeru tartıp bara jatqan Jəñgir
hannıñ attı əskerlerin, qazaq-orıs polktarı men liniyälıq bekinisterdiñ
soldattarın kördi. Döñkigen iri attar zeñbirek süyrep baradı. Osı bir
sətte Qurmanğazınıñ mınau şınjır - kisennen bosanıp, qustay uşıp
İsatayğa barıp, tönip qalğan qaterden dostarın saqtandırğısı kelip
ketti. Solarmen birge ayqasta bolsam dep armandadı. Bostandıq üşin mert
bolğan dala perzentteri az emes qoy. Solardan artıq pa?!
Küzetşisi joldastarınan bölip, Asannıñ üyine qaray alıp jürgende
qaşuğa degen ümiti köbeygendey boldı. Üstine jamılğan eski tondı bılay
serpip tastap, ornınan turdı da, kisenin şıldıratıp esikke bettedi.
Kisendi alar dep oylağan edi.
— Osı jerde toqtay tur,— dedi Asan.— Əy, jüzbası, şığar mınau
qaraqşılardı qoradan, jinalsın ana jerge. Kəzir ataqtı küyşini
tıñdaymız. Ol bizge bülikşilerdiñ jeñilgen küyin tartıp beredi.
Tutqındardı alañqayğa jinadı. Üsteri julım-julım, saqalşaştarı ösip ketken, tünergen, ünsiz sarbazdar Qurmanğazınıñ qasına
toptana turdı. Jau tartıp alğan kireu - kesauıttarı, dulığaları men
qaru-jaraqtarı anaday jerde, arbanıñ astında üyüli jatır.
— Bir-bir ayaq qımız beriñder. Bilsin dala jamağatı Baymağambet
sultannıñ jauğa degen jomarttığın, körsin öz közimen sultekemniñ küzgi
torsığın basqamen de bölip-jarıp işetinin! — dedi Asan.
Küzetşi Şerniyäzdı da tutqındarğa tayau alıp keldi, biraq oqşau tur
dep buyırdı. Jas aqın suıqtan qalş-qalş etedi. Özi onısın sezdirgisi
kelmeydi. Stepan toptan bölinip şıqtı da, aqınnıñ iığına qısqa
şapanın japtı. Qurmanğazı Stepanğa köz qarasımen rizalıq bildirdi.
Asan şatırınıñ janına jalşılar bılğarımen qaptağan kreslo əkep
qoydı. Qasında saqtauşı nökerleri bar Baymağambet keldi. İığındağı
polkovnik epoletiniñ üstinen susar işik jamılıptı. Kresloğa solq etip
otırdı da, tutqındardı, qaqayıp turğan töleñgitterdi bir şolıp ötti,
közin aspanğa keterdi.
— Kün jaqsı boladı eken. İsataydıñ soñğı sumırayları jer
quşuın allanıñ özi kütip tur. Sonda jer betin olardıñ aram qanınan
tazartıp, aq kebindey aq qarmen oraydı. Patşa ağzam men aldiyär hannıñ,
dañqı artsın!
— Artsın! -—dep qaytaladı nökerleri.
Sultan kişkentay şoqşa saqalın sipap qoyıp, Asanğa qarap söyledi.
— Sen osı qazaq jüzderiniñ eñ mıqtı dombıraşısı küy tartadı
dediñ, ə? Jə, onda patşa men handı madaqtap küy şığarsın. Söytip ol öz
jazasın da jeñildetsin.
— Dombıra əkel! — dep ayğayladı Asan malaylarına.
— Əy, Baymağambet! Tomağası alınbağan qustıñ qıranday
qalıqtamaytının, şideri şeşilmegen attıq tulparday şappaytının sen
bilmeuşi me ediñ?! Mına ayaq -qolımdağı şınjır - kisendi aldır, sodan
keyin men sağan ömiri estimegen küy tartıp bereyin,— dedi Qurmanğazı
qarlıqqan ünmen.— Əlde sen torğa tüsken bulbuldan da qorqasıñ ba?—
Qurmanğazı Şerniyäzğa qaradı.— Jas aqınnıñ da kisenin aldır.
Sağırbaydıñ balası sultannıñ aldında eki ayağın alşayta tirep,
qaqpaqtay jauırının kere, tünerip tur.
Közin sığırayta qısıp, saqalın sipalağan sultan Qurmanğazığa
tesile qarap qaldı.
— Jə, seniñ degenin, bolsın. Alıñdar kisenderin!
Buğalıqtan bosanğan Şerniyäz şarşaulı keyippen şöp üstine otıra
ketti. Jalañayaq. Etigin töleñgitter şeşip alğan. Anda-sanda sultanğa
qarap qoyıp, Şerniyäz ayağın şüberekpen oray bastadı. Qurmanğazı körip
tur: aqınnıñ jüzinde qorqınış köleñkesi joq, tek suıqtan dirdektep
otır. Ruhı qaytpağan, tauı şağılmağan.
Malay dombıra əkeldi. Qurmanğazı dombıranıñ şimay - əşekeyine
köz jiberip aldı da, qulağın burap, tıñqıldata tartıp, qulaq tostı.
Sodan soñ:
— Dombırañ tamaqqa toymağan küşiktey şəuildep qalğan birdeme eken,
Baymağambet. Aldırt özimniñ dombıramdı, seniñ töleñgitteriñ tartıp ap
qoyğan,— dep sultannıñ dombırasın laqtırıp jiberip edi, qızmetşi
jigit əreñ qağıp aldı.
Baymağambettiñ beti bülk etken joq.
Tutqın jigitter onıñ bul
Qurmanğazığa alara qarap tur.

qılığına

müldem

tüsine

almay

— Sarbaz dostarım - au, nege tunjıraysıñdar? Keter bastarıñdı,
qarañdar alğa! Əlde men sultanğa basqaşa söylep turmın ba? —
Qurmanğazı qolına öz dombırasın aldı.
Aytsa dağı aynıman
Köldeneñniñ sözine.
Əşkere bolğan isim bar,
Jayılğan jurttıñ bərine.
Ketkenim joq olja üşin:
Ketip edim elimnen,
Ataña nəlet Jəñgirdiñ
Qan jılatqan zañı üşin,
Badanamdı basa bökterip,
Qasıma jattan joldas ertip,
Kün, tün qatıp jürgenim —
Ana Narında jatqan
Jas balanıñ qamı üşin!..
— Köter bastarıñdı dostarım, jırım da, küyim de senderge
arnaladı!
Qurmanğazı qatulanıp aldı: qoyu qastarı qosılıp ketti, köz qarası
burınğısınan da tikireyip, tesile qadaldı.
Qos işekti salıp qaldı. Bir qaqtı... Eki qaqtı...
Dombıra kümbirley jöneldi. Arındap, aduındap bastaldı jaña küy.
Qurmanğazı basın aspanğa köterip alğan, al on sausağı dombırada
özdiginen oynap jürgendey...
Sonau şırqau aspanda jalğız qumay qalıqtap jür. Jerden qarağanda
ol tuıp-ösken Jideli üstinde şarıqtağan əlgi kəri qıranğa uqsaydı. Kəri
bürkit Qurmanğazı men Aqşolpannıñ rauaş arasındağı soñğı kezdesuin
körgen. Sonda olar aqsaq qulan men qatıgez qahan jaylı añızdı eske
alğan bolatın. Qahandı jeñgen ğajap küşti ol öz küyimen jırlağan
bolatın.
Aqşolpanmen kezdesudi, mahabbat jırın han jendetteri üzip,
Qurmanğazı qolına dombıra ornına semser ustadı.
Joq, Qurmanğazı ajaldan qorıqpaydı, quldıqtan qorqadı. Dala
bostandıqtı süyedi, küşti jandı süyedi, dalada ayqas dübiri bir tınıp
kergen emes, dala perzentin eşkim eşqaşan da küşpen tize büktirip
körseñ...
Sonau erte zamanda Maraqandı soğıssız alğan Eskendir Zulqarnayın
körşiles jatqan dala patşalığın da basıp almaq bolğanda qazaqtardıñ
arğı atası — aziyälıq skifter Eskendirdiñ qolbasılarına bılay degen
eken:
— Eger senderde tek bir-aq adam, patşalarıñ Zulqarnayın ğana
jeñiludi bilmese, bizdiñ barlıq əskerimiz, ərbir jauıngerimiz jeñiludi
bilmeydi!
Qazaqtardıñ arğı ataları Kirdiñ de, Daranıñ da, Nədir şahınıñ da
betin qaytarıp, toq moyın joñğarlardı türip şıqtı. Biraq ru tartısı
bastalıp, bauırlastar birin - biri bauızdauğa kiristi. En dala üşke bölindi:
Ulı jüz, Orta jüz, Kişi jüz. Jüz degen — bet qoy. Bülingen el, bet - jüzi
üşke bölingen el ne oñsın! Handar taqqa, sultandar baqqa talastı. Mal da
bölindi, qul da bölindi. El küşten ayrıldı. Böten jurttıñ neler batırı
bulardı birese quman, birese turan, birese polovtsı, birese qaysaq dep
jasqana atap, qorqa qaraytın zaman kelmeske ketti. Rular me.ç taypalardı
qulıq-sumdıqpen arazdastırıp, özara şağıstırıp, birine - birin aydap
salğanda ğana qazaqtardı jeñuge bolatının jaular jaqsı tüsindi. Al
jalpaq dalada bıtırağan rulardıñ basın qurap, qayta biriktiretin a dam
tabılmadı. Əy, sormañday beybaq quldar! Ua, öz jerin, öz elin aş
qasqırday julmalağan han-sultandar, qarğıs atsın senderdi!..
Jasañdar sender, sarbazdar! Sender tuğan dalada jüytki jürip baba
küşin, aruaq qudiretin, bostandıq ruhın qayta tudırdıñdar... Sender
mingen tulparlardıñ tUyağı qara jerdi dürliktirip baradı, bul aduındı,
senderdiñ bul aduın arındarıñdı begey alar küş joq...
Qurmanğazı jaqqa küyine boyındağı bar jigerin, bar şabıtın quyğan.
Dürildegen kekke tolı qızu serpin sultan jüreginiñ dep birin alıp,
sarbazdardıñ delebesin qozdırıp baradı. Olarğa osı tayau mañda dostarı
jönkile qaptap kele jatqan siyäqtı körinedi. Tasırlağan tUyaq dübirinen
jürek jarılıp kete jazdap tur. Jigitterdiñ eñsesi köterilip, qolayaqtarındağı kisendi umıtqan, jüzderi jaydarılanıp, kezderinde
öşpendilik uşqını oynaydı...
Küy şart üzildi, dübir de tına qaldı. Ile dombıra qaytadan bezek qağa
jöneldi. Sarbazdar at basın burıp alıp, keyin qaray, tura osında şauıp
kele jatqanday. TUyaq düsiri de ulğayıp, qulaq tundıra satırlay bastadı.
Sarbazdar endigi sətte,— mine, mine! — auılğa lap qoyıp, jeksurın
sultannıñ aq ordasın audarıp tastaydı...
— Bizdiñ jigitterdiñ ekpini ğoy! Adaydıñ aruağı ğoy mınau!
Qurmanğazı Aday ata turalı küy şığardı! Uə, tıñdañdar, ayqasqa
bastaytın aduındı asqaq küydi! — Tutqındar qoldarındağı kisendi de,
bastarına töngen ajaldı kürzini de umıtqan; qan maydanda jürgendey
ayğaylap, qiqulap tur. Töleñgitter mıltıqtarı men qılıştarın saylap,
sultannıñ töñiregine toptastı. Tutqındardıñ qiquınan jasqanatın
siyäqtı, küyşiniñ türi de qorqınıştı edi. Şaşı arıstannıñ jalınday
küdireyip, eki közine qan tolıp ketken.
— Toqta!—dep aqırıp qaldı sultan.— Bunıñ ne küy?
— Aq ordañdı aunatıp, atanday dausıñdı aqırtatın İsataydıñ
jaujürek sarbazdarı turalı küy!
— Men emes, aş küşiktey özin, qıñsılaysıñ kəzir! Soğıñdar temir
sümbemen eki jüz düreni! — dep buyırdı Baymağambet.— Arı ketti
degende endi bir aptada senderdiñ İsataylarıñ sauğa surap, ayağımdı
quşatın boladı!
Auılğa polkovnik Gekkeniñ şabarman - ofitseri keldi. Baymağambet
onı öz üyine ertip ketti. Jasauıldar tutqındardı mal qorağa qamadı.
Qora sırtında jüzbasılar sümbe, ustağan soldattar men töleñgitterdi
sapqa turğıza bastadı.
Aulada Şerniyäz ğana qaldı.
Alpamsaday üş töleñgit Qurmanğazınıñ eki qolın mıltıqtıñ dümine
tañdı da jeydesin sıpırıp tastap, saptan birinşi ğıp süyrep ötkizdi.
Komanda boyınşa oñınan da, solınan da şıqpırtıp soğa bastadı.
Bir... eki... üş... Bireui süyrete uradı, ekinşisi qaq bölip tastarday
quşırlana siltep kep, dəl tier sətinde sümbesin tejep qalıp, jumsarta
soğadı...
Qurmanğazınıñ artınan Stepandı alıp jürdi. Ekeui de tistenip alğan,
ün şığarar emes. Sümbe alğa quğanmen, mıltıq düre keudeden iteredi.
Jendetter jılağandı da, jalınğandı da sezbeydi.
Joq, Qurmanğazınıñ janına düre batqan joq, duşpannıñ Şerniyäzdı
bularmen qatar jürgizip, öz dostarınıñ azabım körsetkenine şıday almay
keledi.
Burın bunday sumdıqtı körmegen, ğaşıqtıq pen batırlıqtı
armandağan albırt aqın mınau zulımdıqqa şıday alatın emes,
dostarınıñ arqasınan sorğalağan qandı, şart -şart tigen sümbeni kere
alatın emes. Ol soldattardıñ betine tükirip, dostarına qaray julqınıp,
ayqaylap keledi:
— Meni de! Meni de düreleñder olarmen birge,— deydi eñirep.
Bunısına Qurmanğazı da şıday almadı:
— Öşir üniñdi, bala qusamay! — dep zekip tastadı. Bunısı bir ğana
aqın emes, saptan ötetinderdiñ barşasına berilgen buyrıqtay boldı.
Tutqınğa tüsken sarbazdardıñ eşqaysısı da jaudan cayğa surap
jalınğan joq. Jeteui jazağa şıday almadı...
Qurmanğazı kisen - şınjırdıñ şıldırı men bir aydauşınıñ
miñgirley salğan ənine qulaq tosqan qalpı düreden ölgen joldastarın,
Şerniyäzdı oylap keledi.
Bular auıldan ketkennen keyin Şerniyäzdıñ tastay suıq qoy qorağa
tünep şıqqanın Qurmanğazı bilmeytin edi. Joldastarına jetpek bolıp,
töleñgitterdiñ qolınan julqınıp jürgende üstindegi kiiminiñ dal - dulı
şığıp, tügi qalmağan eken, sodan da saban jamıluğa məjbür boldı
Şerniyäz.
Kelesi küni ertemen onı tağı da sultan üyiniñ aldına ay¬dap əkeldi.
Ol Baymağambettiñ esiginiñ aldında suıqtan kökpeñbek bolıp, qatıp
qalğan qoldarın qoynına tığıp, sekeñ qağıp dirdektep tur.
Qarauıl aqındı büyirinen qamşısınıñ sabımen türtip qaldı:
— Ey, bişara neme, sen kəzir aldiyär Bəyekeñe öleñmen səlem beruin,
kerek. Dauıstap, estirtip ayt. Sultannıñ aytqanın neğurlım tez
orındasañ, tamaq pen kiimdi de soğurlım tez alasıñ.
— Assalaumağaleyküm, aldiyärım, han urpağı!.. — dep bastadı
Şerniyäz.
Ejelden şınjır balaq, şubar tös eñ...
Jalañaş elden şıqqan bir sorlımın,
Jalğız-aq ümittimin raqımıñnan.
Basımdı alar bolsañ jıldam alşı,
Izğırıq ötip baradı tabanımnan...
Baymağambet ün qatpadı. «Qattıraq ayt!» — dep buyırdı qarauıl.
... Bəyeke, künim qayda bayağıday,
Baylardıñ şetke şıqtım sayağınday.
Basıma pəle jauıp tur osı kün
Qudirettiñ kökten tüsken tayağınday.
Basımdı alar bolsañ, şapşañ alşı,
Baradı üsip ketip ayağım - ay!..
— Bu qaysıñ? -— dep ayğay saldı sultan üyinen şıqpay.
... Arjaqta dümbirlegen Arğınqazı,
Jaylağan arğın, nayman Ötensazı.
En qonıs, toqtı qozdap, tay qulındap,
Biri mıñ bop, el lıqsıp qısı-jazı.
Sol jazdıñ dəuletinde suñqıldağan
Beybaq em el erkesi, qoqır qazı.
Bəyeke, tanımasañ tanıtayın,
Men edim İsataydıñ Şerniyäzı!..
dep jasqanbay jauap berdi jas aqın.
— Qılışım dayın tur. Kel, tabaldırığımnan attasañ boldı,
ötinişiñdi orındaymın, basıñdı dopşa domalatıp qağıp tüsiremin,—
dedi sultan.
— Men seni qahan siyäqtı ğoy dep edim. Söytsem ata dəstürin bilmeytin
topas ekesiñ ğoy. Men qul emespin. Jalañayaq, jalañaş küyimde üyiñe
kirmeymin, hanımıñnıñ közine tüspeymin,— dedi Şerniyäz.
-— Ayttım ğoy — kir dep! — Baymağambetti aşu qıstı.
Bu şeriñ ə degende attay salar,
Jügirse, jüyrik közi ottay janar.
Ordaña osı küyde kirip bolmas,
Jaqtırmas hanımıñ da qanı qaşar.
Ordaña osı küyde kirip barsam,
Tepkilep quıp şığar hanışalar...
— Mə! Jap auzıñdı! — dep Baymağambet oğan iığındağı susar işigin
tastadı.— Kel beri, öler aldında qaytıp berersiñ!
— Bəyeke, aqılıña raqmet. Tüye aunağan jerde tük qaladı deydi ğoy.
Sultanbısıñ öziñ, əlde suırmısıñ? On tışqannıñ terisinen tikken
işigiñdi bermey jatıp qaytıp alam deysiñ. Mə, ala ber! Ajalımdı osı
arada-aq tostım,— dep Şerniyäz jırın jalğastıra berdi. Sultan üyiniñ
aynalasına onıñ dausın estigen el jinala bastadı.
— Jeter, o düniege birge əketseñ de berdim basımen, mə! Üyge kir
tezirek!
Şerniyäz tabaldırıqtap öleñmen attadı. Sultannıñ qızdarın
madaqtap kele jatır.
— Toqtay tur,— dedi Baymağambet.— Meniñ altı qızım bar. Bəri
birdey emes, jaqsısı da bar, jamanı da bar. Solardıñ ərqaysısına arnap
öleñ şığarşı.— Sultan esik aldına jiılğan toptı körip, tıjırınıp
qaldı.— Mümkin sen meniñ özimdi de jamandap jırğa qosarsıñ, a?
— Qos deseñ qosam!
— Ayt onda!
Şerniyäz öz jırına darın - qabiletiniñ barşa küşin, halıq basına
tüsken qayğı-qasiret pen dostarınıñ azabı üşin sultanda ketken barşa
öşin qosıp ayttı. Bul Baymağambettiñ qatıgezdigi jaylı sumdıq jır edi.
Izağa bulıqqan sultan, qınabınan altın baldaqtı qılışın suırıp
alıp, jas aqınğa tap berdi. Susar işikke oranğan Şerniyäz qaymıqpay
qasqaya qarağan qalpı öleñin toqtatpay, ayta berdi. Onıñ ər sözi aşıq
esiktiñ arğı jağında turğan qalıñ topqa anıq estilude.
— Dat, taqsır, dat! — dep şu ete tüsti top.— Bəyeke, qasietti dəstürdi
buzba! Aytsın aqın aqtıq sözin!
— Jap auızdarıñdı!—Ağa sultan aşudan qalşıldap ketkenimen, ata
dəstürin buzuğa dəti barmadı.
— Ayt aqtıq söziñdi! Sodan soñ İsatay, Mahambetiñe qosıp dozaqtıñ
otına attandıramın!—dep Baymağambet Şernizyadıñ iığınan işikti
julıp alıp, qılışın köterdi.
Şerniyäz qaytar emes, külip tur. Jını ustağan duanaday sultannıñ
betine qarqıldap külip, üstindegi jalba-julba jırtıqtarın julmalaydı.
Aldiyärdıñ qanıpezer qattılığı, ekijüzdi eptiligi, sujürek ezdigi jaylı
tolğap, onıñ sarañdığın, ayankes, ayarlığın da jırğa qostı.
— Jamanda degen öziñ. Əlde men ötirik aytıp turmın ba? Öz söziñe
öziñ qoja bola almasañ, seniñ sultandığıñnan ne payda, öziñ tegi
qazaqşılıqtan da jurday bolğan ekensiñ ğoy?!—dedi Şerniyäz.— Sen
öziñdi öleñge qos dediñ, men qostım. Şındıqtı ayt dediñ ayttım...
— Durıs aytıp tur, sultan. Söz tapqanğa — qolqa joq, sezge sot
jürmeydi, deydi qazaq. Jas eken, qırşınınan qima. Bir jolğa tiri qaldır,
— dep auıl aqsaqaldarı araşa tüsti.
— Şerniyäzdı ayağanıñ aydınıñdı asıra tüsedi, aldiyär. Şekten tıs
qataldıq elge jaqpaydı,— dedi sultannıñ keñesşileri top tarağan soñ.—
Basınan sipap, bauırıña bastı jılı-jılı söylese, jılan da ininen
şığadı degen ğoy...
***
Baymağambet polkovnik Gekkeniñ bülikşilerdi tübegeyli talqandau
üşin jorıqqa şıq degen jarlığın aldı. «Tastöbege barar jolda sizge
soñınan tört jüz adam orda əskeri men qırıq qazaq ertken Qarauılqoja
sultan qosıladı,— delingen eken səlem hatta.— Polkovnikter Merkulov,
İstomin, Trofimov üşeui jolda... Astrahannan şıqqan podpolkovnik
Aliev üş jüz soldat pen artilleriyäsın süyretip birer künnen soñ
Tastöbege jetedi, bülikşilerdiñ, Oralğa barar jolın polkovnik Bizenov
bögeydi, al meniñ janımda sultan Şınğali Ormanov bar, onıñ altı jüz
ordaşıl baskeseri meniñ segiz jüz soldatımnıñ aldında ketip baradı...»
Omırauına medaldarın taqqan polkovnik Baymağambet qasına Asan
bastağan köp nökerin ertip, auıldan eki şaqırımday jerdegi oypañda şeru
tartqan qolın köruge attandı. Jas sultanday ülde men büldege oranğan
Şerniyäz jol şetinde bir top şaldıñ ortasında tur. Eki töleñgit odan köz
almay baqılauda. Aqınnıñ janarında muñdı sağınış bar, juqa erni dirdir etedi.
Ol Mahambettiñ öleñin sıbırlap tur:
Arğımaqqa oq tidi —
Qıl mıqınnıñ tübinen.
Er jigitke oq tidi,—
Auız omırtqanıñ, tübinen.
Jantayıp jatıp köp iştim
Jazdıqtıñ şalşıq kölinen,
Qayteyin endi dünie-ay!
Jağdaysız ketip baramın
Qasımda kömektiñ keminen...
Işki ordanıñ şartarabınan, Edil men Jayıq jağasınan, Gurevten,
Astrahan men Orınbordan, külli şekara bekinisteri men beketterinen
şubay şıqqan jazalauşılar şerui İsatay qolın aynala qorşauğa kiristi.
Şombal baydıñ jarlığı boyınşa bütkil Noğaylı ruı jazalauşılardı
jaqtap, olardıñ sultanı Şınğali Ormanov Gekkeniñ eñ birinşi
aqılşısına aynaldı. Al Şöke, Qarauılqoja jəne Baymağambet
sultandar qaru-jaraq pen oq-dərini mol ğıp alıp ap, sarbazdardıñ izine
basqalardan erterek tüsti. Öytkeni bulardıñ ərqaysısınıñ da İsatayda
ketken öz kegi bar, sonıñ öşin tezirek aluğa asıqtı...
Suıq jelden qaqayıp qatıp qalğan qara jer Şerniyäzdıñ köñilin
qamıqtıra tüsti. Soñğı soldattar auıldan ketti, toqıldağan tUyaq tasır da
basılıp, aynala qulazıp qaldı.
Keudesi de qañırap bos qalğanday. Iza da joq, jır da joq. Muñ-şer
ğana bar.
Tura soqqan ızğırıq jel közdi jasauratadı. Şerniyäz auılğa bet aldı.
Eki töleñgit te qalmay keledi. Anadayda ayañdağan aqsaqaldar bastarın
şayqap: «Qanday aqın torğa tüsken!»—dep kürsinip qoyadı. Şerniyäzdıñ
keşe Baymağambet sultanğa şığarğan öleñin bügin uzınqulaq jay oğınday
jıldamdıqpen külli dalağa taratıp jatqanın olar biledi. Aqsaqaldar bul
öleñniñ Şerniyäzdıñ atın şığaratının da, sonımen qatar, mümkin,
Şerniyäzdıñ tübine jetetinin de biledi. Torğa tüsken bulbul sayramaydı,
əsirese seriginen ayrılsa...
— Oy-bo-oy, sultannıñ zulımdığı men qataldığına kez kelgen aqın
şıday bermes! Şayqassa onımen Mahambet qana şayqasa alar,— deydi
aqsaqaldar bastarın şayqap.—
Sarbazdarğa köp qol, kerim kep qol qarsı attamdı - au...
***
«... General-mayor Pokotilov keterde bolğanday, onsız da edireñdegen
eser tobırdıñ esirigi men eptiligin örşite tüsetin jartıkeş
şarasımaqtar kermes üşin özimdi Gorskaya qamalında kütip otırğan 200
qazaq tez atqa qonıp, osında kelip jetsin degen qatañ jarlıqtı
liniyälarğa tez jöneltken jön şığar dep tüydim. Al Merkulovqa meniñ
keluimdi kütpesten tört jüz adamnıñ otryadpen Kulagine men Zelenıydan
şığıp, Terektiqum qonısına jetkiziñiz de, İsatay Taymanov pen onıñ
jaqtastarınıñ auıldarın basıp alıñız, dep buyırdım...
Gorskayadağı otryad kelgen soñ basım köpşiligi özgelerden nedəuir
ayırması bar Noğaylı ruınıñ qazaqtarınan quralğan tört jüzdey
ordalıqtardıñ kömegimen Taymanovtıñ tobırına qarsı attanıp, özderin
tu-talaqayın şığarıp quıp jiberuge jəne de basşıların qolğa tüsiruge
tırısıp kermekpin... Han Jəñgir olardı qattı qorğanatın şığar dep
topşılaydı,»— dep jazdı polkovnik Gekke öziniñ 1837 jılğı 5 noyabrde
general Perovskiyge joldağan raportında.
Noyabrdiñ 9-ı. «...Men qazaqtardı jəne 400 ordalıqtı ertip Gorskaya
qamalınan kele jatqan otryadpen qosıluğa attandım... Biraq Kulagino men
Zelenıydan şıqqan otryadtar qazaqtardıñ, qorşauına tüsip qalıp, keri
qaytuğa məjbür bolıptı degen habar aldım... Zeñbirekter dereu dalağa
jiberilsin dep buyırdım... Budan soñ sol burınğı ornımda turğan jerde
Merkulovtıñ otryadı bizden 35 şaqırım jerde eken degen habar
jetkizildi. Men sol zamatta - aq onı jaqındatuğa jarlıq jasadım. Keşke
qaray eki otryad qosıldı».
Noyabrdiñ 12-i. «Istiñ səti tüskende artilleriyä jetkizilsin dep buyrıq
berilgen sol on ekinşi küni şapqılap kelgen şabarman, osıdan 35
şaqırım jerde orıs komandası körinedi jəne olar zeñbirek əkele jatır,
dep habarladı. Men olardıñ aldınan 500 qazaq jəne 100 nogay jiberdim,
sodan 12-künniñ tünine bükil otryad aman-esen bir jerde qosıldı».
Noyabrdiñ 13-i. «...Biz attandıq, Terektiqumdı betke ustap baramız...»
Noyabrdiñ 14-i. «... tañerteñ Terektiqumnan şıqqan otryad
Jamanqumnan köktey ötip, Beketayqumğa bet aldı da, elu şaqırım jer
jürip, keşki sağat altıda sonda kelip jetti.
Qonağa osında toqtaymız ğoy dep oylap ek. Marş kezinde alıstan - aq
Jamanqum men Beketay aralığındağı qaşa köşken İsatay ot qoyıp
ketken şöptiñ örti köringen bolatın. Sol qaşıqtıqtan biz köz salğan
jasaqtar da kerindi. Men alğa, 6 şaqırımday jerge esaul Eganov bastağan
eki jüzdik komandanı jəne otryadtıñ janındağı bir top noğaydı jiberdim,
biraq olar duşpanğa jete almadı... İsatay Beketay qumnan 25 şaqırım
jerdegi Tastöbege toqtamaq boldı. Sonı estigennen keyin men Beketayğa
qonu jönindegi nietimdi özgerttim de, attar jaqsılap tınığıp, adamdar
tamaqqa toyıp alğan soñ tüngi sağat ekige auğanda jorıqqa attandım...»
Noyabrdiñ 15-i. «...Tan, ata biz Tastöbege tayandıq..- Otryad İsataydıñ
şayqası, şamamen bes jüzdey qaraqşı turğan deñge jaqındap keldi.
Olardıñ türlerine qarağanda qaşatın sıqay körsetpedi, qayta, kerisinşe
samdağay sañlaqtarı mına batırları top aldına şığıp, at oynatıp, qır
körsete bastadı... Men otryadqa sapqa turu jöninde jarlıq qıldım da,
əueli zeñbirekterdi qorğaytın əskerlerdi saylap alıp, alğaşqı zalptan
keyin atakağa lap qoydıq...»
İsatay Tastöbeniñ qarsısındağı sonau jotada zeñbirek ornatıp
jatqan Gekkeniñ soldattarı jaqqa köz tigip tur. Attardıñ zeñbirekterdi
jotanıñ üstine qalay süyrep şıqqanın, soldattardıñ olardı qalay
asığıs ornata bastağanım İsatay anıq kördi. Sodan soñ soldattar
kürekterin alıp, zeñbirekterdiñ aldına topıraq üyüge kiristi. Uzamay
sorayğan moynı, qalqanı men qıltiğan döñgelekteri ğana qaldı.
— Qalay oylaysıñ, neşeu özderi?— dep suradı sardar qasında turğan
Qaldıbaydan.
— Kep,— dedi Qaldıbay.
— Bəri bir emes pe, batır ağa - au? — dedi Jantaspen birge at oynatıp
alda turğan Noyan köñildi ünmen,— Handar, olar bizdi jan-jaqtan qaumalap
keldi. Oñay bolmas bizge. Biraq «jığılsañ nardan jığıl» degen ğoy. Aqır
soğısqan soñ duşpannıñ soyımen soğısqan jön. Jandaral Perovskiy
men Jəñgirdiñ külli əskeri tügel jinalğan - au, şaması, töleñgitterin
ertken sultandardıñ da töbesi tügel körinedi. Nesi bar, köreyik şekisip!..
— Şekisermiz!.. Ərqaysımızğa onnan keledi,— dep mırs etti
Qaldıbay.
— İə, bar jasağı tügel eken,— dedi Sarman. Ol sarbazdarğa
köterilisşilerdiñ basşıları Beketayqumdağı kəri qabılanşı Sadıqtıñ
ağaş üyine soğıs keñesine jinalğan kez¬de kelip jetken bolatın. Sarman
özimen birge on jigit ertip keldi.
— Sizdiñ səlemdemeñizdi Vladimir İvanoviçtiñ öz qolına berdim. Men
oğan biz orıstarmen soğıspaymız, generaldarğa emes, Jəñgir hanğa qarsı
soğısqa şıqtıq degenimde, ol mağan:
«Al sonda general men han birine-biri duşpan ba eken, mırza?
Jəñgirdiñ, iığında da Perovskiydiki siyäqtı general epolet! bar...»—
dedi.
Şustikovtı jolıqtıra almadım. Orınborda qırdan kelgenderdiñ
bərin de bas sap ustap jatır. Jandaraldıñ keñsesindegi tilmaşqa kirip
edim, ittiñ balası, sol aytıp qoyıp, əreñ qaşıp qutıldım. Onıñ üstine
tezirek ketu kerek boldı...
Aytpaqşı, men Orınborğa barıp jetken küni,— dep qosıp qoydı
Sarman,— sonan zeñbirek süyretken jasaq şıqtı. Mağan İsataydı
qurtqalı bara jatır dedi. Mınalar sondağı zeñbirekter bolu kerek, tegi...
— Pau degen, körermiz əli kimniñ kimdi qurtarın?— dedi Balabek.—
Kün qanday tamaşa! Şayday aşıq aspan, qurğaq jel, ayaz. Attar da
şıdamay tıqırşıp tur.
— Estidiñder me? Üstirtte jürgen Süyinqara tağı da Allaqul hannıñ
zeketşiler jüzdigin tu-talaqay etipti. Hanğa alıp bara jatqan keruenderin
orta jolda toqtatıp, bar düniesin öz auıldarına taratıp beripti,— dedi
Sarmanğa ilesip kelgen jigitterdiñ bireui.
— Allaqul özinin, bes jüz nökeri men qaru-jarağın Qaybalağa beripti,
qaytsın - ay bayğus, qayın atam Jəñgirdiñ ornına taqqa otırıp, qazaq
jerin Hiua handığına beredi dep ümittenetin şığar,— dep qosıp qoydı
tağı bireu.
İsatay men Mahambet birine-biri qaradı. Qaybalanıñ səlemi jəyli
sardar keşe - aq aytqan bolatın.
— Meniñ moynımda zor künə bar, Mahambet. Men bir ret, Jasqustıñ
janındağı şatırda otırğanda, seniñ tiliñdi almadım. Söytsem seniki jön
eken ğoy, biz sonda Jasqustı şauıp, Jəñgirdiñ tağın talqandap
ketuimizge, sodan keyin ğana arı qaray ne isteytinimizdi aqıldasuımızğa
əbden bolğanday eken. Men senin, aldıñda ğana emes, külli jigitterdiñ
aldında künəlimin... Endigi söz seniki. Qaybalağa barar - barmasımızdı
öziñ şeş. Sodan soñ, Süyinqaradan şabarman keldi. Kömek kerek bolsa,
jigitterimdi jiberemin depti batır...
— Joq! Keş,— dedi Mahambet.
Armanı bar ma jigittiñ—
Qapılısta tap bergen
Taytalassa jauımen
Tuıp ösken jeri üşin?!.
Jau toqtatıp ayqasta
Qurban bolsa eli üşin?!
dep sezin taqpaqtay jalğastırdı.—Biz halıqtı zorlap, qorqıtıp
nemese aldap kötergenimiz joq. Sarbazdar neden bolsa da tayınbaydı.
Ayqastan aman-sau şıqsaq, qalğanın sodan keyin şeşermiz.
— Mümkin, Qaybala Jəñgirdiñ tağımen qosa Fatimasın da tartıp
alar,— dep küldi bir jigit.
— Joq, onı bizdiñ Noyanğa alıp beru kerek. Bayğus əli künge deyin
boydaq jür ğoy, büyte berse bas keşer dünieden!—dep ilip əketti ekinşisi.
— Sağan ne joq ey?—dedi Noyan Balabekke qarap.-—Seniñ menen qay
jeriñ artıq! Əlgi türikpennen almaq suluıñdı bir ret te süyip kergen
joqsıñ ğoy. Əli esimnen ketpeydi, Hiuada bir pərənjige telmirip jür ediñ,
artınan onıñ tisi joq kempir bop şıqqanı qayda!..
— Dayın boldıñdar ma? — dedi İsatay bala bölengen besikterdi eñ
jüyrik attarğa əyeldermen birge teñdesip jürgen jigitterge qarap. Jaralı
sarbazdar men balalardı qorşaudan eñ aldımen şığaru kerek degen
şeşim qabıldanğan bolatın. Alayda jaraqattar jarlıqtı tıñdamay,
sapqa qayta turdı.
İsatay duşpannıñ aldıñğı jasağına kelip jetken ken arbanı kördi.
— Dayınbız! Dayınbız!—dep jüzbasılar birinen soñ biri kelip
bayandap jatır.
— Duşpanğa habarlañdar! Biz şabamız!— dep əmir berdi İsatay jau
tobın nusqap.
Bir top jigit mıltıqtarın köterip, qabattasa gürs etkizdi. Gekke men
onıñ ofitserleri bunday belgini ədepsiz de şekten şıqqan öjettik dep
qabıldadı.
Bes jüz sarbaz patşa men hannıñ üş mıñ adamdıq qolın osılay
basındı.
Gekkeniñ aldın ala dayındap qoyğan ultimatumı jöninde endi söz
boluı da mümkin emes. Budan bir sağattay burın polkovnik köterilisşiler
mümkin qaruların tastap, basşıların ustap berer degen ümitte bolsa,
endi Jəñgir han men Şınğali sultannıñ sözi ras ekenine kəmil sendi. Ol
ekeui İsatay qolınıñ aqtıq demderi bitkenşe keskilesetini, ölispey
berispeytini jaylı, olardı tek asqan qataldıqpen ğana tize büktiruge
bolatındığı turalı aytqan-dı.
— Atakağa dayındal!— dep Gekke atına qondı.
... Tastöbeniñ töbesinen tike tömen ıldilay şapqan salt attı sarbazdar
polkovniktiñ alğı saptağı jüzdikterine qaray, tura zeñbirekterdi betke
ustap josılıp keledi. Alasa boylı attarınıñ jelbiregen jaldarı qanat
siyäqtı bolıp uşıp keledi.
Araları jaqınday tüsti. Sarbazdar köşkindey bop tutasa sırğidı.
Özderi köp emes, jüz şamalı ğana. Qalğandarı tebe üstinen qarap tur.
Jüzi bütindey armiyäğa qarsı, jüzdegen qazaqtar men töleñgitterge qarsı?.
Olardıñ qiqulap salğan uranı, mınau suıq küzdiñ bulıñğır şağında
ayırıqşa jarqıray tuğan şañqan künge şağılısqan dulığaları,
qalqandarı men nayzaları, qayqiğan almas qılıştarı — solardıñ bəri
de sarbazdardıñ, eren öjettigin, qajımas qaharmandığın jariyä etkendey.
Gekke tañ-tamaşa. Esine Peterburgtegi osobnyaginde iluli turğan flamand
suretşisiniñ qoltuması tüsti. Onda ajalınan qaymıqpay, aqtıq küşin
jiıp, egizdey jolbarısqa ölermendikpen atılğan jaralı tazı
beynelengen edi...
Qılıştarın jalañ ustağan eki jüz qazaq pen üş jüz töleñgit
polkovnik qolın sermese boldı, sarbazdarğa qarsı tura umtılayın dep,
saqaday say tur. Alayda söz aldımen artilleriyäğa berilmek. Jamıray
şapqan jüzdi segiz zeñbirek pen üş jüz mergen zalp berip qarsı aladı da,
sodan soñ qazaqtar turap tastamaq.
Gekke İsataydı kördi. Jigitteriniñ aldında keledi. Qudaydıñ bergeni
ğoy, qolğa özi tüseyin dep keledi. Budan artıq ne kerek! Mine olar tayay
tüsti...
— Atamandarın tiridey, ne ölidey qolğa tüsiriñder!—dep buyırdı
Gekke, attı əskerin basqarıp jürgen ofitserlerge.
— Pli37 — Jüzdegen mıltıq üni men zeñbirekterdiñ gürsili
sarbazdardıñ qiquın kömip ketti. Biraq aynala şañ men tütin quşağına
oranardan səl ğana, birer sət burın Gekke qarabarqındap qaptap kele
jatqan sarbazdar tobınıñ kenet qatarların bıtıratıp, andız-andız
bölşektene şapqanın kördi.
Zeñbirektiñ dobı da, mıltıqtıñ oğı da nısanağa timedi. Qazaqtar men
töleñgitter «uraa!», «ur, ur!»—— dep ayqay - süren salıp alğa umtıldı.
Bir minut ötti, ekeu, üşeu... Tütin taradı. Tap sol sətte Gekke öziniñ
jauıngerşilik ömirindegi en, bir masqara körinistiñ kuəsi boldı. Jüz
sarbaz qaptağan qazaqtar men töleñgitterdi bıqpırt tigendey ğıp
Tastöbege qaray quıp baradı eken. Es jiğızatın emes: bult-bult etip
qaşa soğısıp, ana büyirden de, mına büyirden de tüygiştep, qazaqtar men
töleñgitterdi er üstinen ekilene julıp tüsirip, attarın kök süñgimen
jarıp ketip jür. Al Tastöbeniñ basınan bir jüzdik tağı at qoydı. Birer
sətten soñ ol da qazaqtar men töleñgitterdiñ qırı sınğan qatarına mayğa
salğan pışaqtay şanşıla kirip ketti.
Artilleriyä da ünsiz, atqıştar da ünsiz. Endi atsa öz oqtarı jaudan
göri öz əskerin şığınğa uşıratar edi. Ofitserler Gekkege bajıraya qarap
qalıptı. Durısında Gekkeniñ armiyäsı tünimen jorıqta bolıp, urısqa
dayındalıp ülgirmegendi. Al Gekkeniñ özi bolsa, öz küşiniñ
artıqşılığına senip, «şaykağa» jaqındasam boldı, qırıq ru tobır bıt
- şıtı şığıp tura qaşadı əytpese kelip beriledi dep oylağan.
Sondıqtan eñ bastısı — bülikşilerdi qorşauğa tüsiru dep topşılağan.
Endi ğoy dereu kontratakağa şıqpasa bolmaydı. Ofitserler saydıq
tasınday iriktelgen üş jüz qazaqtar men töleñgitterdi sapqa turğızdı.
Eñ bir masqara jeri — Gekke urıs bastalmastan köp burın Orınborğa
jeñis habarın jetkizetin kisi şaptırıp jibergen bolatın. Şabarman oğan
qosa özinin, aqıl -keñesterimen Gekkege kep kömek berip, qajetti adamdardı
tez tauıp, İsataydıñ soñınan köp keşikpey bastap jönelgen sultan
Şınğali Ormanovtıñ ayırıqşa eñbegin maqtap aytıp beruge tiis edi.
— Jabayılardıñ jarımestigi ğoy, mırzalar,— dedi samay şaşın
jağına tüsire ösirgen jas rotmistr top ofitserdiñ ortasında at oynatıp
turıp.— Añsağandarı — ajal. Öz ğumırlarınan nege bezindi eken bular?
— Demek, bezinetindey is bolğan ğoy,— dedi kapitan Şustikov
rotmistrge qaramay.— Au, bizge ne joq deysiñ bu şayqasta? Jeñermiz,
biraq ataq ta joq, abıroy da joq...—Alayda onıñ sözine eşkim qulaq
salmadı.
Tastöbeniñ biiginen taudan domalağan tas nöpirdey bolıp jəne bir
jüzdik tögildi. Olar şegine bastağan öz jigitterine dem berip, urısqa jaña
ğana kirgen töleñgitter men qazaqtarğa oyda joqta ürtis tidi de,
sasqalaqtatıp, qaltarısta otırğan atqıştarğa qaray tırqıratıp qua
jöneldi.
Jaldamalılar men qazaqtar qaşqaqtap kelip öz soldattarınıñ qalıñ
ortasına kire berdi. Olardı ökşeley quğan jigitter dəl zeñbirekter turğan
jerge deyin soğıs salıp keldi de, attarınıñ basın jalt burıp, Tastöbege
qaray tartıp otırdı. Soñdarınan keşeuildep barıp atılğan zeñbirekter
men mıltıqtardıñ oğı olarğa darımadı...
İsataydıñ sol jeñi dal-dul. Saurannıñ sauırında qap körinedi:
qalın, etine oq turıp qalıptı, biraq jaraqatı onşa ülken emes, tipti
tükke turmaydı dese de boladı. Bunday jaraqat qayta januardıñ
tınısın jeñildetui kerek. Keyde uzaq bəyge kezinde səygülik erkin
tınıstay almay, demigip, auır jügirse, şabandozdar attıñ şoqtığına
bəki tığıp aladı. Kişkene jaradan qandı köbik şığadı da, attıñ tınısı
keñeyedi. Tek süyekke jetpese bolğanı.
Oq saurannıñ süyegine timegen edi, yağni januar burınğısınan da
jaqsı jügirip, burınğısınan da jıldam, uşqır boladı degen söz, al
jaraqatın əbden suığannan keyin ğana auır sınadı.
— Qudaydıñ özi kuə, arıstanday ayqastıñdar, bauırlarım,— dedi kəri
añşı Sadıq. Ol alıp küşti atan tüyeler men nən narlardı jetegine
alıp, öñkigen ülken qara burağa minip alıptı. Jetegindegi ər juptıñ qos
büyirine tumsıqtarı pistigen up-uzın emen istikterdi teñdep tastaptı.
Şayqasqa kirmegen eki jüz sarbaz Gekkeniñ qarsı şabuılınıñ betin
qaytaruğa dayındala bastadı.
— Endigi kezek bizdiki!—desip, olar attarınıñ basın tarta ustap,
İsataydıñ buyrığın tosıp tur. Al İsatay bolsa, Qaldıbay jəne
Mahambetpen birge özderi jan,a ğana tastap şıqqan maydan dalasına köz
jiberude. Qaptağan ölik. İelerinen ayırılıp, arlı - berli kisiney şauıp,
uylığısıp jürgen attar. Kisinegen ünderi say-süyekten ötkendey.
Duşpan tağı da şabuıldamaq. Tu sırttarına sultandardıñ attı
əskeri şığa bastaptı. Gekke köterilisşilerdi eki jaqtan qausırıp əkep,
bir-aq qurtpaq.
Aspandı tügeldey bult torlap, jel küşeye tüsti.
-— Ərbir əniniñ ayağı bar,— dedi Qaldıbay.
— Buzıp ötemiz! Jigitter auıl-auıldarına tarap, jendetterdiñ
qolına tüsirmey, köşirip əketsin de, bizdi köktem tua tosatın bolsın...—
dep Mahambet jüzbasılardıñ Beketaydağı keñesiniñ şeşimin eske saldı.
Izğırıq jel əuede qalbalaqtağan qar tüyirşikterin betke ura bastadı.
— Urıstan qaşqandı halıq ta, qatın da keşpeydi. Bizdi eşkim de
jeñildi dey almaydı. Köktemge deyin qoştasalıq. Al endi bizdiñ
şeginisimizge şep
sarbazdarına.

bolatındar,

alğa

şığın,-

dar!—

dedi

sardar

Jüz batır alğa şıqtı. Işterinde Qaldıbay, Noyan, Ersarı, Jantas
pen Balabek bar. Mahambettiñ qos inisi — İsa men Musa da osında.
Əyelder men balalardı jau şebinen birinşi bolıp ötetin jigitter
ortasına aldı. Olardıñ arasında İsataydıñ balası Jaqiyä da bar. Jası
on altığa jaña ğana tolğan, sodan da sardardıñ dostarı onı şayqasqa
jibermeydi. Mine, Jaqiyä at üstinen eñkeyip, besiginde qannen qapersiz
uyıqtap jatqan inisiniñ betinen süydi de, alğa şığıp, jüz batırdıñ
sapına, Musanıñ qasına barıp turdı. Ekeui de büldirşindey jap - jas,
əp-ədemi. Bireui — əkesine, ekinşisi — aqın ağasına külimsirey qaraydı.
Sardar da, Mahambet te söz qatpadı. Tek əyelderi ğana parlağan köz
jastarın ünsiz sürte berdi.
... Tastöbege jazalauşılar jasağı jan-jaqtan qaptay bastadı. İsatay
saurandı tebinip qalıp, aspanğa şapşıttı.
— Alğa, bauırlarım!
Şınğali sultan bastağan Jəñgir hannıñ qalıñ qolı tebenin, etegine
tayap qalğan bolatın, olardıñ artında eki jüz sajınday jerde jeke-jeke
otryad bolıp qazaqtar keledi. Qos qanatta — Baymağambet pen Qarauıl
qojanıñ töleñgitteri.
Sarbazdar tömen qaray, jaudıñ saydıñ tasınday degen eñ mıqtı
jasaqtarına qarsı örttey lap qoydı. Küşeyip alğan qattı jel de ilgeri
qaray itermeley tüsedi. Al Gekkeniñ otryadtarı jelge qarsı keledi, qaq
mañdaydan qarlı boran sabalap, bet qaratpaydı.
Gekkeniñ ofitserleri ıldiğa qaray aqtarıla jöñkilip kele jatqan
nöpirdiñ alğı sapına jüksiz tüyeler men jaydaq attar şıqqanın
bayqamay qaldı. Sarbazdardıñ süñgisinen tulap qaşqan atandar men
narlar tömen qaran qustay uştı. Olarğa jigitterdiñ attarı əreñ ilesedi.
Töleñgitterge eki-üş jüz qadamday qalğanda ışqınğan januarlar
sarbazdardan jırılıp ilgeri şıqtı. Tumsıqtarınan asa sereygen emen
istikteri keudelerin qorğaydı. Töleñgitter qorqınıştı tasqınnıñ
jolında turmay, at basın burıp, tausoğar alıptardan jan sauğalap qaşa
bastadı. Bul kezde olardı tu sırtınan qazaqtar kelip qıspaqqa aldı.
Öytkeni bularğa Noğaylı jigitteri at basın bura qaşatınday bolsa, ayamay
qimıldauğa buyrıq berilgen bolatın.
Quzar biikten domalağan dəu tastarday jöñkilgen düley tüyeler
duşpan attı əskeriniñ alğı sapın japıra soğıp, qazaqtardıñ qatarın qaq
jarıp ötti. Qarsı kelgenderdi at üstinen qalpaqtay uşırıp,
jılqılardıñ işek-qarnın istikterimen aqtarıp baradı. Qutırğan
tüyeler jaudıñ qalın, qolın qaq ayırıp ötti de, sol joyqın
qarqındarımen arındağan qalpı qazılğan orlardan orği asıp, Gekkeniñ
şatırın taptay - maptay keñ jazıqqa tayrañdap ketti...
Tüyeler köterilisşilerge jol arşıp berdi. Jüz batır tize qosıp
urısqa kiristi. Olar üzikti jağalay qılıştasıp, joldastarın ötkize
bastadı.
Qorşaudıñ üziginen birinşi bolıp buranıñ qos örkeşiniñ arasına
jabısa jatıp alğan Sadıq qart ötti. Odan soñ jigitterdiñ qorğauındağı
əyelder men bala-şağa şıqtı. İsatay men Mahambet basqalardı qutqaru
üşin öz bastarın ölimge tikken jüz batırmen birge soğısıp jür.
— Ua, ketiñder quday üşin! Əytpese bərimiz birdey qırılamız, tüge!—
dep ayğay saldı Qaldıbay olarğa urıstıñ u-şuınan asıra ayğaylap.
Mahambet urıstıñ qızığına tüsken sarbazdardıñ qorşauda qalıp
qoyğanın añğardı.
— Jazıqqa, jazıqqa şığıñdar, bauırlarım!—dep ayğayladı
Mahambet İsataydıñ qasında şayqasıp jürip.
Batır uyqıdan oyanğanday bolıp:
— Alğa!— dedi. Sarbazdardı ertip, qaptağan jau qorşauın buzıp
şığa bergeni de sol edi, top zeñbirek gürs etkizip zalp berdi. Sauran sürinip
barıp, qulap tüsti. İsatay atınıñ basınan asıp, anadayğa uşıp ketti.
— Qoş bol, serigim!—dedi sardar jaularmen soğısıp jürip. Qulaştap
sermegen jalpaq semseri bir duşpandı, odan soñ ekinşisin julınday
tüsirdi, jup-juqa tüye jün şekpenin jel kernep, burıl şaşı jelbirep
ketken.
— Ustañdar tiridey!— degen
töleñgitterdiñ qalıñ tobınan.

jarlıq

estildi

qazaqtar

men

— İsatay kəpirlerdiñ işinde jalğız qaldı!— degen Qaldıbaydıñ
dausı şıqtı.
Sarbazdar kömekke umtılıp, jaudı tıqsırıp tastadı da, sardarına
jetti.
— Ketiñder bəriñ de!— dep bar dausımen ayğay saldı İsatay. Uytqıp
soqqan aq quyın onıñ soñğı sözin barlıq jigitterge jetkizdi.
Dalanıñ aq tütek boranı bastaldı. Şarşap-şaldıqqan, aşıqqan
attardıñ moynı qatıp qalğan, tipti ırıqqa köner emes, tegi töleñgitter
men qazaqtardıñ özderi de közderine qan tolıp, alasura arpalısqan
sarbazdardıñ semser - süñgisinen aulağıraq ketuge tırısqanday...
Jigitterdiñ eşqaysısı da maydannan şığuğa asığatın emes, kerisinşe
ərbireui köbirek bolıp, joldastarın qutqaruğa tırısıp jür. Olarğa
İsataydıñ buyrığı ğana əser etti. Söytip jau qorşauın bes adam, on
adamnan buzıp şığıp, jan-jaqqa taray bastadı. Quğınşılar ana
toptıñ, soñınan da, mına toptıñ soñınan da dalaqtap barıp, ulığan aq
tütekte köz jazıp qalıp qoyadı. Nağız jaujürek jigitter İsatay men
Mahambetti art jaqtarınan qorğaştap keledi.
Qantögistiñ qas qırğınınan şığıp bara jatıp Mahambet anadayda
Balabektiñ qulap tüskenin, sol zamatta - aq onıñ denesiniñ üstinde on
şaqtı qılıştıñ ayqasa qalğanın kərdi. Mahambet şıday almay, atının,
basın keri burıp edi:
— Aqsaqal, əketiñiz olardı! Bərimiz birdey ölsek, kegimizdi kim aladı?
—dep Qaldıbayğa ayğaylağan Jantastıñ dausın estidi.
Semserin oñdı-soldı sermep jür özi. Qaldıbay bastağan jigitter qaşa
urıs salıp, İsatay men Mahambetti bılay bölip əketti de, maydanğa qayta
kiruge mümkindik bermedi. Aqtütektiñ işinen on şaqtı sarbaz şığa keldi.
Aralarında Musa bar. Əlginde qorşaudı buzıp şıqqandar qaytadan
kömekke kelipti.
— İsatay tiri me?—Ulığan boran men sartıldağan, şaqıldağan,
ırsıldağan, şıñıldağan urıs dıbıstarınan olardıñ ayğayı talıp
estiledi.— İsatay qayda?..
— Sen bərimizdi qurtasıñ!— dep, Qaldıbay añdıp turıp, İsataydıñ
atın sulığınan şap berip ustay aldı da, süyreley jöneldi. Sardar
sarbazdarınıñ bunı tastap kete almay jürgenin tüsingendey boldı...
Biraq tağı da soldattar jol bögedi.
— Men mundamın, qalmañdar!— dep ayğay saldı İsatay. Dostarı onı
qılış pen oqtan qorğamaq bolıp tura umtıldı. Mahambet qasında
keledi. Jantas, Noyan, Ersarı bastağan jigitter alğa ozıp, joldı
keskendermen keskilesip ketti. Noyan jaralanıp qulap tüsti. Jantas,
Qaldıbay, Ersarılar jantalasa şayqasıp, Noyanğa jetpek bolıp jür.
Töleñgitter men qazaqtardıñ tar qıspağına tağı da birneşe sarbaz tüsti.
Solarmen birge İsataydıñ balası Jaqiyä men Mahambettiñ inisi qaldı.
İsatay men Mahambet oñ jaq qanattan, kapitan Şustikovtıñ jüzdigi
turğan tustan sıtılıp şıqtı.
— Jaqındatıp alıp, mıltıqpen jayratıñdar,— dep əmir berdi
kapitan. Biraq sarbazdar qarlı borannıñ quşağına kirip ğayıp boldı.
Kapitan soñdarınan eki şaqırımday quıp bardı da, keri qayttı.
Qızıl ala qan bolğan, üsti-basın qar basqan Noyan semserin əli de
tastar emes. Jan talasa arpalısqan arıstanday bolıp, birese qulap
qaladı, birese esin jiyär-jimastan joldastarına kömekke umtıladı.
Jantas, Sarman jəne tarı da üş-tört jigit at üstinde. Bireudiñ qılışı
Ersarınıñ sol iığın alıp tüsti...
Qorşauda qalğan on bes sarbaz tize qosıp, iıq tiresip alıp, ayausız
keskilesip jatır.
— Attarın qulatıñdar!—dep buyırdı Merkulov.
On bes sarbaz jau qorşauında betpe-bet qaldı. Qalqandarı
qaqırağan, kiimderi dalba-dulba, üsteri qızıl ala qan. Sonda da qarsı
kelgendi jayratıp saluğa say tur özderi. Eñ aldında əbden qansırağan
Ersarı, Qaldıbay, Baybaqtıdan şıqqan Jünis batır jəne Stepan
jüzdiginiñ jigitteri «kez - kez qabılan» dep atap ketken soñğı jigiti tur.
— Tastañdar qarularıñdı!— dep aqırdı Şınğali sultan betin jel
men qardan kölegeylep. Biraq jigitterdiñ eşqaysısı da semserin
tastamadı. Noyan bir adım alğa attadı da, qulap tüsip, sol küyi turmay
qaldı.
— Qaruların sıpırıp alıp, özderin baylap tastañdar!—dep əmir etti
öz nökerlerine Baymağambet. Töleñgitter sanap basıp alğa jıljıdı,
alayda sarbazdarda beriletin sıñay joq.
— Mınalar jındanğan ğoy...— dep üreylene söyleydi töleñgitter.—
Tiridey berile qoymas...
— Ömir sürgileri kelmese, atıp öltiriñder...— degen jarlıq berdi
Gekke.
Köp mıltıq gürs etti...
Boran küşeyip, jel burınğısınan da doldana ulıdı...
... Ersarı menen Qaldıbay
Eki arıstan teñ öldi.
Jetim-jesir köp qaldı,
Han əskeri keledi...
***
Sadıq kəriyä əyelder men balalardı bes sarbazben birge
Törtşağıldağı nu toğaydıñ işine tığılğan añşılardıñ jer üyine alıp
bardı. Üsterine qaru-jaraq, azıq-tülik artılğan tört tüyeni, birneşe attı
da ala keldi...
Besikter şeşildi. Ot jağıldı. Aş balalarğa tamaq berildi. Su
ısıtıp, jaralılardı tañdı. Qar bolsa, qorqınış pen uayımdı
ulğaytıp, toqtamay jaua berdi, jaua berdi...
Sadıq Maqpalğa jaralılardı juındırıp, tañısuğa kömektesti.
Kişkentay jaraqattarğa aldımen kül sebedi, al ülken de qauiptilerine
küydirgen kiiz basıp, şöp japsıradı da, sodan keyin tañıp tastaydı. Bir
jigittiñ on, qolınıñ bulşıq etteri julım - julımı şığıp denesi küp
bop isip ketipti. Bir jılqını soyıp, terisine orauğa tura keldi. Ərine, qoy
ne eşki terisi ıñğaylıraq bolar edi, onıñ üstine əlde qayda tezirek
şipasın tigizip, isigin qaytarar edi, biraq qaydan tabarsıñ kəzir?..
Jigit əreñ degende tınşıp, uyqığa ketti.
Iñırsığan dıbıs estilmeydi. Bəri de ünsiz jatır. Uyqı quşağında
nemese oyğa şomğan bolu kerek. Keyde bireudiñ aqırın ğana kürsingeni
estiledi de, artınşa qaytadan tınıştıq basadı.
Əbden qaljırağan, dala jelinin, ötinde jürip qarayıp ketken, uaqıt
esebinen jañılğan Maqpal ulı böleuli jatqan besikke süyendi de, közin
jumıp, qalği bastadı. Jer üyde jım-jırt tınıştıq ornadı.
Jıltıray janğan may şam anda-sanda bıjıldap qoyadı, sırttağı ulığan
jel de basılayın depti...
Esik aldındağı qardı tazalap bolğannan keyin bir quşaq otın
kötergen Sadıq soñınan bir qap ayazdı şualtıp üyge kirgen kezde Maqpal
tastay qatıp uyıqtap ta qalğan edi.
Şal otındı edenge tüsirip, tonın şeşti de, jañqalardı otqa tastay
bastadı. Alaulağan jalınğa qarap otırıp Sadıq oyğa ketti. Jazda Jəñgir
handı jolbarıs soğuğa ertip barğanın esine tüsirdi.
Han şatırın qalın, qopadan eki-üş şaqırım jerdegi biik töbege
tiktirdi. Hanğa eru bop şıqqan Bekmuhambet uəzir iz kesip qaytuğa ruqsat
suradı. Jəñgir ruqsatın berdi. Sadıq Bekmuhambetti jemtik tastalğan
jerge ertip bardı. Qastarında altı jasaqşı bartuğın. Olar nu toğayğa
kirdi.
— Siz osında tura turıñız, al men üş jigitti alıp, jemtikti şolıp
qaytayın, jolbarıs qonaqqa kelgen joq pa eken,— dedi Sadıq.
Bekmuhambet ünsiz kelisimin bildirdi.
Sadıqtıñ bir bayqağanı — uəzir əlde nege oylanıp, tunjırap jür,
eşkimmen söylespeydi. «Birge tuğan bauırıñ, aldiyär taqsırıñ men öziñe
qarsı soğıs aşıp jürgende hanğa qızmet etu oñay bolsın ba?»— dep
oyladı qart añşı qalıñdı aralap kele jatıp.
Kişkentay alañğa tastap ketken közi soqır, aqsaq at jarılıp qalıptı,
qızıl ala qan bolıp jatır.
Sadıq aqırın ğana sıbırlap, Bekmuhambetke bul aradan tezirek keyin
ketu kerek ekenin, jemtigin jeuin osı jaña ğana toqtatqan jolbarıstıñ
osı mañaydan uzamağanın, onıñ dəl qazir qamıs arasınan bularğa qarap
turuı da mümkin ekenin ayttı. Jırtqışpen jolığısatın ıñğaylı jer
tabu kerek, sodan soñ jigitterdi jiberip, arğı jağınan beri qaray
aynaldıra qudırıp, ulı uəzirdiñ daq aldına aydap şıqqan jön.
— Seni de jürek jutqan jolbarıs soqqış deydi-au, ey, qoyan jürek
qorqaq neme, bizdi keyin qaşırğanıñ bılay tursın, əueli öziñ söyley
almay qalşıldap tursıñ ğoy! Basta ilgeri!— dedi tünergen Bekmuhambet.
— Men bunday auır sözdi tüñğış ret estip turmın, qadirmendi bieke!
— dedi Sadıq dauıstay söylep, közin uəzirge tura qadap.— Ekeu baralıq.
Jigitteriñizdi osında tastañız. Bərimiz birdey tUyaqqa tüsetindey eşteñe
joq.
— Aytqanıñ bolsın!— dep Bekmuhambet jasaqşınıñ qolınan
polkovnik Gekke özine uəzir retinde ulı tartu etken jaña qosauızın alıp,
qulağın qayırdı da, alañğa qaray jöneldi.
Bular attıñ öligine jetken kezde ırıldağan dıbıs estildi.
Alañqaydıñ arğı şetinen jolbarıs körindi. Ol jaylap basıp qalıñnan
şıqtı, toqtadı, tisin aqsita ırıldap, quyrığımen ersili-qarsılı
sabalay bastadı. Sadıq öziniñ qoldan jasalğan qosauız qısqa berdeñkesin
köterdi. Jırtqış on bes-jiırma adımday jerde tur.
Bekmuhambet qolın siltep, Sadıqqa bılay ket degen işarat jasadı da,
özi sıñar tizesimen otıra qalıp, közdey bastadı. Hannıñ mınau biik
mərtebeli keñesşisi tirşilikke tım selqos qaraytınday, tipti mına
kezdesuge bir esepten quanıp turğanday körinip ketti Sadıqqa.
Jolbarıs jaylap uəzirge qaray jıljıdı. Mineki, ol jer bauırlap
jata qalıp, denesi şiırşıq atıp, sekiruge dayındaldı, Bekmuhambet eki
şürippeni birdey basıp qaldı. Jolbarıs ars etip, sol jağına ırşıp
tüsti. Oq dəl timey, tek jaraqattap ketipti. Endigi sətte jolbarıstıñ
qayta sekireri haq. Osı arada Sadıq Bekmuhambettiñ mıltığın tömen
qaratıp qozğalıssız turğanın kördi. Kütip turğan siyäqtı... Neni?.. Erni
jıbırlap, imamın aytıp jatqanday. Jolbarıs qarğımaq bolıp köterile
berip edi, sol sətte Sadıq ta gürs etkizip atıp jiberdi. Jırtqış jöndi
sekire almay, han keñesşisiniñ ayaq astına jalp etip quladı da, dir-dir etip
jan tapsıra berdi. Oq qaq jürekten tiipti.
— Mınau seniñ qay qılğanın,? ! —dep aşına söyledi Bekmuhambet.—
Öz ruınıñ qarğısına uşırap, birge tuğan bauırlarınan bezgen jannıñ
adam qusap öluine de jol joq pa sonda?! Uəzirdiñ öñi qup-qu, eki qolı dirdir etedi. Sadıq onıñ bunday türin tuñğış ret körip tur.
Qamıs arasınan han jigitteri quana dauıstap şığa-şığa kelisti.
Bekmuhambet tağı da tunjırap, təkappar keypine endi. Sadıq tañırqap
tur.
— Mağan neğıp ajırayıp tursıñ kəri bura? Bar, anau sabazdı han
şatırına aparuğa kömektes jigitterge!—dep jarlıq qıldı da, uəzir
malayı jetelep əkelgen atına qarğıp mindi.
— Aldiyär taqsır, mına jolbarıstıñ iesi öziñizsiz,— dedi
Bekmuhambet jırtqıştı şatırğa əkelgende.— Al han iem sağan kömegiñ
üşin at-şapan sıylıq berdi, Sadıq...
Keyinirek Sadıqpen qoştasıp turıp uəzir bılay dedi: «Tuğan, auılın,
öz üyin tastap, tınış ölgisi kelgen adam aldımen üy işiniñ, qatın-balası
men bauırlarınıñ jayın oylauı kerek. Mahambetke osılay de. Bilem, sen
oğan jolığasıñ. Bauırlarınıñ tübine jetken essiz dep ayttı de!..»
... Uəzirdiñ sözi esine tüsken Sadıq Maqpalğa qaradı. Besikke süyenip
uyıqtap otır. Şaldıñ közqarasınan tüysindi me, əlde tüsinde ıñırsığan
jaralı sarbazdıñ dauısınan oyanıp ketti me, əyteuir Maqpal közin aştı
da, oramalın jöndey berip:
— Birdeme isteu kerek pe, ata?—dep suradı.
— Joq, qızım, joq-joq. Tek Bekmuhambet öziñ men
kişkentayıñdı oylap, köp uayımdamaytının aytayın dep edim...

anau

— Esiñiz durıs pa, otağası? Onıñ kömeginsiz-aq künimizdi kerermiz.
Kəri me, jas pa, bərimizdiñ de barar jerimiz bireu ğoy əyteuir. Meni qoyşı,
öz janımdı Mahambetpen birge bir şüberekke əldeqaşan tüygenmin. Tek
qos suñqarımdı oylağanda qabırğam qayısadı. Tiri me eken,
aynalayındar?..
Toyımızdı jasağanda Mahambet mağan, Jəñgir hannıñ sarayına
aparam, endi sonda turatın bolamız, degen edi,— dep Maqpal aqırın ğana
jımiıp qoydı. Soñğı künderi onıñ jüzi jılığanı osı.
Sözin əri jalğadı:
— Men külip jiberdim. Jəy ənşeyin. «Seniñ sarayıñnıñ mağan ne
keregi bar?»—dep suradım. Ol da küldi.— Maqpal ündemey qaldı.
— Bizge saray ne kerek?—dep qaytaladı ol.— Tiri qalsaq bolar.
Kişkentay qaraşa üyimiz bolsa, jetedi. Adam balasınan alısıraq, aza qazadan, ayqas ataulıdan qaşığıraq ketsek. Men üşin endi adam qanın
köruden göri japan qamıs arasında, jırtqış jolbarıstarmen birge ömir
sürgen oñayıraq. Burınğıday Mahambetpen qatar jürip, jortuıl köşer
jayım joq. Mına kişkene küşik, künədan pək səbi meni endi əkesinen
ajıratıp, özine qaray tartadı...— Ol közine kelip qalğan jastı toqtata
almadı da, ne de bolsa körsetkisi kelmey, uyıqtap jatqan balanı aymalay
berdi.
— Bəri de jönge keler, qızım,— dedi kəri añşı senimsizdeu ünmen.
Eñseni ünsizdik bastı tağı da.
— Boran basıldı, qudayğa şükir, köp uzamay bizdiñ suñqarlar da kelip
qalar...— dedi Sadıq kürk-kürk jötelip.
— Tiri me eken özderi? Tiri me eken Mahambet?—dedi kenet Maqpal
basın julıp alıp, Sadıqqa jalbarına qarap. Sadıq qapelimde sasıp
qaldı. Ötirik jötelip, kürkildegen bolıp, ornınan turdı. Tonın aldı.
— Sabır et, balam, sabır. Mahambettiñ qolı qarulı, soqqısınan
qutqarmaydı, sözi de bolat jebedey... Bəri de oydağıday boladı ..— dedi
de, ol jaña suraqtar qoymasın dep sırtqa şığıp ketti...
Kelesi küni tañ saz bere qastarında tiri qalğan qırıq jigiti bar İsatay
men Mahambet quğınşıların izderinen adastırıp tastap, japandağı jer
üyge kelip jetti.
Qaljırağan sarbazdar kele uyqığa quladı.
Sadıq bıltırdan qalğan jarım - jartısı şirigen bir üymek şep
tauıp, attardı sonda aparıp qoydı. Qorjındar men teñderden tapqan bar
sulını da aldarına tökti.
Jigitter küni boyı uyıqtadı. Boran da basılmadı. Kün üş təulikten
keyin ğana aşıldı.
İsatay aynalağa şolğınşı şaptırdı. Sarbazdar jer üyden bes
şaqırımday jerden quğınşılardıñ otın köripti.
Jer üyden tezirek attanıp, Jayıqqa qaray bet tüzedi bular. Ras,
jağada on eki şekaralıq bekinis bar, olar ər ötkeldi kirpik qaqpay
küzetedi. Alayda oylanıp - tolğanıp jatatın uaqıt joq. Sadıq Baqsaydan
tüstikteu, Jamanqala qamalınan səl teriskey jermen ötetin eki aradağı
joldı tañdadı. Bağıttarın Temirqazıqqa qarap tüzep tünimen jürdi.
Arttarında sayrağan iz...
... Şağın toğayğa kep toqtadı. Sadıq bastağan bir top jigit jağağa
qaray ketti.
Tan, ağarıp keledi. Birneşe şaqırım tömennen aspanğa köterilgen
tütin körindi. Onda Jamanqala bekinisi bar.
Kəriyä ötkeldi tez taptı. Jağa jaydaq bolğanımen tıp - tıqır eken,
aynala alıstan alaqandağıday anıq körinip tur. Biraq tañdap jatatın jəy
joq. Tuğan jer tebingidey boldı degen osı da! Arttağı quğınşılar da,
alaulay tuğan kün de asıqtıra tüsti...
Sarbazdardıñ şağın tobı toğaydan şığıp, özenge jetken kezde
bekinis jaqtan bir eskadron attı əsker körindi.
Köterilisşiler Jayıqtıñ salqın suın keşe berdi. Alda jaralılardı
süyemeldegen Mahambet pen İsatay jaldap baradı. Maqpal İsataydıñ
əyeline kömektesip keledi, olardıñ artında — Musa dosınan ayırılğan
jas Jaqiyä. Jigitter juan butaqtardan baylanğan saldarğa salğan jaralı
dostarın jaldatıp keledi.
Eñ soñdarında Sadıq. Ol sudan şığa qaşpaq bolğan toñmoyın
tüyelerdi quıp əure.
Aqırı İsataydıñ atı künşığıs jağağa şıqtı-au. Işki ordanıñ jeri
artta qaldı. Sadıq əli de öziniñ atandarın türtpektep, jağağa jete almay
jür. Baymağambettiñ əskerleri de ötkelge jaqındap, atqılay bastadı.
Jigitter şalğa kömekke umtılıp edi, biraq ülgermedi. Oq tigen qart
sultanğa soñğı qarğısın jaudırdı da, tüyelerdiñ teñkigen deneleriniñ
arasındağı tuñğiıqqa batıp ketti.
Jaralı joldastarın atqa mingizip alıp, sarbazdar Kişi jüzdiñ jerine
boylay enip şaba jöneldi. Mahambet kidire berdi. Arğımağınıñ basın
qayta-qayta keri burıp, arğı betke qaray beredi Onda Baymağambettiñ
qasına kelgen Merkulov kerindi...
Mahambet joldastarın quıp jetip: «Toqtausız Aralğa qaray tarta
beriñder,— dedi.— Mağan qaraylamañdar, arttarıñnan baram. Kəzir
analardıñ şekaradan ötken - ötpegenin bilu kerek...»
Köterilisşiler Kişi jüzdiñ jaqın mañdağı auıldarınan şıqqan
añşılarğa kezikkende kün batuğa tayanğan edi.
Mahambet arttarında, alısta qalğan bolatın. Jüzi tım jabırqaulı,
oy quşağında. Quğınşılar qalıp qoyğan. Atı da ilbip keledi. Kenet
anaday jerde qar üstinde jatqan qoramsaqtı kerdi.
Aqın toqtap, qoramsaqtı qolına aldı. Işindegi jalğız jebeniñ
masağı ustaraday ötkir eken.
— Jır siyäqtı küşeyip jata tursın,— dedi de jebeni ornına salıp,
qoramsaqtı beldigine ilip aldı. Uyıp qalğan ayaqtarın jazıp, arı-beri
jürdi de, bir uıs qarmen betin ısqıladı. Qolın qorjınğa sürtip jatıp,
aşıqqan atınıñ ayaq astındağı qardı tarpıp, talşıq izdegenin kördi.
Arğımaqtıñ tUyağı astınan bir uıs küzgi şöp pen kişkentay ğana
tüynegi bar bir tüp jasıl ösimdik körindi. Mahambet atın iterip, üñile
qaradı.
Bul qar astında qalsa da soludı bilmeytin ğajayıp gül. Aq qar, kök
muzıñdı, ulegen jeliñdi, küz ben köktemniñ köl - kösir köp suın buyım
qurlı körmey, kökpeñbek küyinde artqa tastaydı da, jazğa salım şeşek
atatın, sodan talayğa deyin güldep turatın kök solmas...
— Süyinqara aytqan tastülek siyäqtı eken,— dep külip qoydı
Mahambet, adaylardıñ batırı Hiua tübinde aytqan əñgimeni eske tüsirip.
Aqiığınan ayırılğan Uyabasar öziniñ Uyasın qısı boyı tastap ketedi de,
köktemde qaytıp kelip, sarı ayazdan aman qalğan jalğız jumırtqasın
şayqaydı degen bolatın Süyinqara. Qabığınan şıqpay jatıp-aq
dünieniñ bar sotanağın tartıp körgen balapan ğana top jarğan alğır
qıran boladı. Qurmanğazı men Şerniyäz sonday qırandı jırğa
qospaqşı edi. Al bala Musa añdar men qustardıñ patşası turalı
ertegilerdi jalıqpay tıñdaytın...
Oyğa şomğan aqın sarbazdarınıñ Kişi jüz jigitterimen qalay
kezdeskenin de, qasına kelgen əyelin de bayqamadı.
— Jür.
Suıqtan tüsi qarayıp, azadan şaşı ağarıp ketken Maqpal qasında
tur.
— Jür. Naymandar auılına şaqırıp jatır. İsatay seni tosıp tur...
EPİLOG
1837 jıldıñ 17 noyabrinde general Perovskiydiñ atına joldağan
raportında Gekke köterilisşilerdiñ «...mingen attarı eren mıqtı boldı»
jəne de «...olardıñ özderi de nayzamen soğısa biletindikterin körsetti»
dep jazdı.
«Ordalıqtardıñ zeñbirekke qarsı şapqanın men burın - soñdı
körgen de, estigen de emespin...—dep aqtaldı Gekke İsatay men Mahambetti
ustau jönindegi Perovskiydiñ jarlığı ne sebepti orındalmağanın
tüsindire kelip.— Dəl de ədil suretteuden İsataydıñ şayqası qanday
jankeştilik jasağanın bayqauğa rahımıñız jetedi dep senem, biik
mərtebeli taqsır».
Sultandardıñ töleñgitteri men Gekkeniñ soldattarı Tastöbe
qırğınınan keyin şağın -şağın jasaqtarğa bölinip, dala joldarın köp
şarladı. Jazalauşılar köteriliske qatıstı nemese onı jaqtadı
degenderdiñ bərin de qamauğa aldı. Jüzdegen auıl örtendi.
26 noyabrde tutqındardı Nijne-Uralsk bekinisindegi polkovnik
Bizenovqa jiberip turıp Gekke bılay dep jazdı:
«... Özderin temir kisenmen buğalıqtap, Uralskiy ostrogına"
aydattım. Eñ soñğı mümkinşilikteri bitkenşe İsataydıñ qasınan
ketpegen bul adamdarğa eşqanday ayauşılıq jasalmasın, bularğa əbden
jerine jetkize sabağanda şıdamaytın şıbırtqınıñ özi de jetkiliksiz...»
Ofitserlerdi tutqındardıñ ruhani ustamdılığı, öjet örligi men bas
imes beriktigi qayran qaldırdı.
İsataydıñ jaqın dostarınıñ biri Qabılanbay jaralanıp,
şalğaydağı bir qıstauda jasırınıp jüredi. Onı ustap alıp, 500
adamnıñ sapınan üş dürkin ötkizedi. Şpitsrutenmen 1500 ret düreleydi!
Sonda da ol üsti-bası qıp-qızıl ala qan, denesi kökala tañba, bet-auzı
kentigen isik bolsa da tizesin bükpeydi, basın imeydi.
«Özi jigit - aq, erjürek,— dep moyındaydı Gekke,— jaltarıp jasqanudı bilmeydi, rayınan qaytar emes, qaysar - aq».
Gekke Qabılanbaydıñ ayağın əreñ-əreñ basıp turğanına qaramastan,
seskenedi. Ol batırdı Uralskiy ostrogqa 39 qazaqqa aydattırğan!
«Bunda temir bolmağandıqtan jəne de Qabılanbay siyäqtı qasqırğa
jip jetkiliksiz bolar dep oylap, men onı büginnen qaldırmay Uralskige
jibergen jöndep taptım, bul üşin qağaz jetkizgen 10 adamdı jəne 28
kisini böldim, sonday-aq olarğa Horunjiy Eremindi qosıp, bərin birge
attandırıp otırmın»,— dep jazğan Gekkeniñ özi.
1838 jılğı yanvar ayının, ayağına deyin auıl-auılda «bağındıru
jumıstarı» jürgizildi. Jol boyı, orman-toğay men qum işi üysiz-küysiz
qañğığan qarttarğa, əyelder men balarğa tolıp ketti... «Ürey bilep
üylerinen bezgen jurt, qayda bararın özderi de bilmeydi»,— deydi Gekke
saspay.
Üskirik ayaz, kürtik qar, ısqırğan aq boran. Ayqastan əbden arıp-aşqan
auıldardı qudaydıñ özi jer betinen joyıp jibergisi kelgendey. Qum
işinde, batpaqtı jerler men jol boyında bosıp jürgen qaşqındar suıq
pen aştıqqa şıdamay qırıla bastadı...
Al köktem tua əbden amalı qurıp, aşınğan halıq tağı da İsataydıñ
tuı astına jinaldı.
1838 jılğı maydıñ ayaq kezinde olardıñ sanı eki mıñday boldı.
1838 jılğı iyüldiñ bas kezinde sarbazdar Işki ordanıñ şekarasına
qaytadan kirdi. Olarğa 4-oral polkı qarsı attandı. Orınbordan 150 qazaq
pen general Perovskiydiñ jeke rezervinen bir batalon atqıştar şıqtı...
Sultandar men hannıñ birikken qolı üş mıñnan astam edi. Bərin de
ötken jazdağıday polkovnik Gekke basqaratın boldı.
Köterilisşiler üş top bolıp keledi degen habar jetkizdi barlauşılar.
Eñ aldında — birinen-biri alşaqta İsatay men Mahambet. İsataydıñ üş
jüz sarbazı bar, Mahambettiki səl azdau körinedi. Basqaları İsataydıñ
şabarmanın kütip, Jayıq boyında qalıptı.
Gekkeniñ əskeri Aqbulaq degen özenniñ janındağı keñ jazıqta jıra jıra men toğaylarda tığılıp jattı.
1838 jılğı 12 kyulde tañerteñ Gekkeniñ buyrığı boyınşa
Baymağambet bir otryad töleñgitterin ertip İsataydıñ aldınan şıqtı.
Miday jazıq dalada jolıqtı olar. Baymağambet maydandaspay,
burıla qaştı. Sarbazdar tura qudı. Gekkeniñ qulığı jüzege astı.
Töleñgitter köterilisşilerdi qaqpanğa əkep tüsirdi. Jazalauşılardıñ
qalın, qolı İsataydıñ jasağın aynala qorşap aldı. Alğaşqı sözdi
zeñbirekter ayttı.
Töleñgitterdi quğan kezde sarbazdar bıtırap bölşektenip ketken edi.
Bul da Gekkeniñ mindetin jeñildete tüsti.
İsatay borağan oqtıñ ortasında jigitteriniñ basın biriktirip,
qorşaudan sañlau tappaq bolıp alasurıp şapqılap jür. Birer sağattan
keyin ğana on şaqtı sarbaz qorşaudı buzıp şıqtı. Al İsataydıñ özi
ayqastıñ qalıñ ortasında qaldı.
— Qaşa - qaşa qajıdım. Bizge endi keri qaytar jol joq. Jan-jağın,
laulağan jalın! Naymandar men qıpşaqtar Şıñğıshanmen şayqasta
qanday öjet ölimmen ölse, biz de solay öleyik!— İsataydıñ sarbazdarğa
aytqan soñğı sözi osı edi.
«Qazaq Leontiy Levşin İsataydıñ atın jaraladı. Atı kibirtiktep
barıp qulap tüsti. İsatay jayau soğıstı... Töleñgitter Jappar Ilaqbaev,
Sətbay Bayjigitov, Köbiş Sıbulin onı art jağınan kep ustay aldı, al
uryadnik Bogatırev batırdıñ qolınan tüsken qılışın ala sala, basın
qaq böldi, endi bir soldat onı keudesinen atıp jiberdi»,— dep bayandadı
Gekke keyinirek.
Mahambet Aqbulaqqa aspan əlemin qan qızıl aray jauıp,
sarbazdardıñ öligin kezquyrıqtar aynala uşıp jürgen kezde ğana kelip
jetti. Atınan qarğıp tüsip, dulığasın laqtırıp jiberip, şekpeniniñ
öñirin qaq ayırdı. Öñi qaşıp, sup-sur bolıp ketken. Semseriniñ baldağın
qısa ustap, bir ölikten ekinşi ölikke üñilip, dosınıñ süyegin tappay köp
jürdi...
«Şekten şıqqan közsiz bülikşiniñ jügensiz isterin tiyüımızğa
mümkinşilik tuğızğam kezdeysoqtıqtardı bağalamauğa bolmaydı»,— dep
quana raport berdi Gekke Peterburgke.
Jazalauşılar auıl-auıldı tağı da qılıştıñ jüzi, nayzanıñ
uşımen «bağındıruğa» şıqtı.
Şıbın jandı şüberekke tüygen jüz jigitimen Mahambet suıq küz
tüskenşe Baymağambet jəne Qarauılqoja sultandardıñ əskerlerine
tutqiıldan tiisip, toqpaqtap jürdi de, suıq tüsken soñ joldastarımen
qoştasıp, Atırau jağasındağı auıldarğa siñip ketti;
Abaylamay ayrıldım
Ar jaqtağı ölimnen —
Anau Narın degen jerimnen,
Tiri kettik demeymin,
Kem bolmadı ölimnen.
Teñim ülgi almadı
Auzımdağı jelimnen.
Istegen isim ketti dalağa,
Qaşan ötip şığam dep,
Qayğıramın men-dağı
Jayıqtan arğı dalağa!
Basqa qısım tüsken soñ
Qayrılmastay kün boldı
Qatın menen balağa.
Barsañ səlem ayta bar
Ata menen anağa...
Öleñ aytıp tolğadım,
Kökiregimdi basarğa...
Mahambettey muñdığa
Endi keler kün qayda
Hanğa qurğan şatırdı
Süñgimenen türtip aşarğa?!.
Aqınnıñ ottı sözderi auıldan-auılğa uşqır jebedey samğay uşıp,
en dalanı tağı da lau etkizer uşqınday taralıp jattı.
Baymağambet jibergen, qaramağında qazaqtar jüzdigi bar Murtazağali
sultan 1841 jıldıñ 5 -şi martında tañerteñ Atırau jağasındağı qalıñ
qumda otırğan aqınnıñ qıstauına kelip jetti.
Qastarında üş töleñgit bar uryadnik Golikov jəne Hohlov, Vedernikov
deytin qazaqtar üyge kirip kelgende Mahambet uyıqtap jatqan bolatın.
Aqın ekeuin laqtırıp jiberdi, üşinşisin kezdikpen jaraladı. Biraq
küştiñ basın küş aladı ğoy, Mahambet te kisendeldi.
1841 jılğı 20 iyülde Orınborda Mahambetke əskeri sot boldı.
— Biz şındıq pen ədildik üşin, jauızdıqqa qarsı soğıstıq,— dedi
aqın sotta.— Biz Jəñgir hanğa qarsı soğıstıq. Sondıqtan biz özimizdi
Reseydiñ aldında kinəli dey almaymız. Biz senderdi ordağa da, soğısqa da
şaqırğan joqpız. Al özderiñ kelip bizge tigende biz de qarap
qalmağanımız ras...
Kapitan Vasiliy Şustikov köterilisşilerdiñ qolğa tüsken soldattar
men qazaqtarğa küş körsetpegenin, İsatay men Mahambettiñ tutqındalğan
orıs soldattarın ayqas ayaqtalısımen bosatıp otırğanın sotqa rastap
berdi...
Sultandar da, Jəñgir han da, general Perovskiy de sotqa qatınasqan
joq, sondıqtan istiñ şeşimine ıqpal jasay almadı.
Sot uzaqqa sozıldı. Ol Bökey ordasındağı qazaq auıldarınıñ ğana
emes, Orınbordağı orıs intelligentsiyäsınıñ da köñilin alañ qıldı.
Aqındı ölim jazasına kesu ordada jaña tolqular tuğızuı mümkin edi.
Perovskiydiñ jarlığı kütildi.
... Tünniñ bir uağında Mahambettiñ kamerasına qolında şamı bar
ofitser kirdi. Üñile qarağan aqın Vasiliy Şustikovtı tanıdı.
— İə, ne deysiñ, kapitan? Anada Qisıq töreniñ auılında bastalğan
aytısımızdı ayaqtayın dep keldiñ be? Seniki jön eken. Nayza zeñbirekke
şıdamaydı eken. Küştiñ atı küş eken, bilik te küştiniki eken. Nege
keldiñ sen?! Ükimdi habarlauğa ma? Keregi joq. Men ölimge dayarmın.
Moldanıñ da, poptıñ da keregi joq...
— Er soñıma!— dedi kapitan qatqıl ünmen.
Ekeui dəlizge şıqtı. Şustikov şamdı öşirdi...
Kapitan tınıştıqqa umsına qulaq tosıp, biik dualdı boylap jürip
keledi. Artında — ünsiz aqın. Əlde kim kişkentay esikti aştı. Sodan
şığıp, joldan bılay burıldı da, bular bir baqşadan ötip, aulağa kelip
kirdi.
— Əne jerde, qoranıñ sırtında atıñ tur: Kişi bol,— dedi Şustikov.
Mahambet ornınan qozğalmadı. Ol kapitanğa qanşa tesilip qarasa da
jüzin köre almay tur.
— Sen soldattar saltanattı antın buzbaydı deuşi ediñ ğoy. Men sağan
senbeymin, kapitan. Jelkemnen oq jutqanşa qarsı qarap ölgenim artıq,—
dedi Mahambet nıq ünmen.
— Ol özinin, borışın ötep tur, mırza, — degen dauıs estildi kenet üy
jaqtan. Ay səulesi tüsken alañğa tağı da bir ofitser şıqtı.
— Siz kimsiz? Dauısıñız tanıs siyäqtı,— dedi aqın.
— Biz sizben Peterburgte, Senat alañında bolğan köterilis künderinde
kezdeskenbiz,— dedi beytanıs adam.
— Osında da, sotta da keziktik qoy! Siz Dal-Luganskiy mırzasız ğoy,
— dedi Mahambet.
— Bögelmeñiz, dostarıñız kütip tur.
— Dəl osı sətte meniñ qasımda turğan adamdardan jaqın dostarım
joq,— dedi aqın.— Jəne olarmen qoştasuım kerek...
— Bu qaysıñ? — dep suradı Mahambet qoranıñ sırtında bos attı
ustap turğan eki attılını körgende.
— Quday-au, keldi ğoy, keldi!— dep quana söyledi jigit.— Men, Abbas,
jəne Laubay ğoy, ekeuimiz de İsataydıñ jüzdiginenbiz. Bol, Mahambet,
tezirek...
Aqın erdiñ qasınan ustap, atqa ırğıp mindi.
Sol tüni-aq, türme küzetşileri dabıl qaqtı. Mahambet kamerasınıñ
esigi jabıq, qulpı ornında, tek terezesindegi torı bıt-şıt. Aqın qaşıp
ketipti.
Orınborğa kelesi küni kelgen general Perovskiy türme bastığın
ornınan alıp tastadı.
Mahambetti atu jönindegi ükimdi qol qoydıruğa əkelgende general daldal ğıp ayırıp, laqtırıp jiberdi.
— Kimdi at deysizder, mırzalar?! Qay qırğızdı?! Budan ötken masqara
bolmas... Qırğız tutqınnan qaştı degen ne sumdıq! Masqara - ay!—dep
zekidi aşulı general.
Əz adamdarınıñ bıljırlığı men Mahambettiñ qaşqanın qupiyä
qaldıru üşin jəne de osınday səti tüsip turğanda özderiniñ
«meyirbandılığın» körsetip qalu üşin əskeri sot düyim jurtqa bılay
dep jar saldı: «sottaluşı Ötemisov... liniyänıñ arjağına ötkizilip, oğan
bunda qaytıp jaqındauğa tıyım salındı. Eger ol bul tıyımdı Buzuğa
barıp, işki jaqqa attap basatın bolsa, qatañ jazağa tartıladı».
***
Mahambet tuğan ölkesinen alısta, Kişi jüzdiñ jerinde tört jıl
qañğırdı...
1845 jıldıñ fevralinde ol ordağa qayta keldi. Aqın halıqtı tağı da
köteriliske ündedi... General Perovskiy «tüzelmeytin» qaysar aqındı
ustap, atıp jiberuge jarlıq berdi...
1845 jıldıñ 11 avgusında ayaq astınan Jəñgir han ölip qaldı.
Nikolay bılay dep jazdı: «Şın berilgen, öte kerekti adam edi, ayanıştı,
ayanıştı». General Perovskiy Fatima hanımğa: «Bizge osınşama
ulağattı sın jibergen jaratqanğa sıyına otırıp, men sizben birge köz
jasımdı tögemin»,— dep köñil ayta kelip, marqumnıñ aqtıq tilekterin
tügeldey orındauğa sert qıldı. Al özi dereu taqtıñ barlıq muragerlerin
qurtıp, ordadağı barşa bilikti general-gubernator esebinde öz qolına
aldı.
Auıldardağı jaña büliktiñ örşuinen seskengen general qırğa
horunjiy Iqılas Töleevti jiberdi. Jarlıq kelte qayrıldı: Mahambetti
qurtu kerek. Baymağambet sultanğa jazğan hatında general horunjiy
Iqılasqa mınaday minezdeme bergen: «Bul bizge meylinşe qiın isterdiñ
bərinde de jəne öte-möte orındaluı ayırıqşa eptilikti talap etetin
tapsırmalardı jüzege asıruda taptırmaytın adam».
Iqılaspen birge sultan auılınan beriş ruınıñ bii Jañabergen
Bozdaqov, tobıqtı Törejan Turumov, beriş jigitteri Musa Nuralin men
Jüsip Öteulin —- barlığı jiırma adam qosa attanadı. Olar
Mahambetpen «kelissöz jürgizedi eken» degen sıbıs taradı el işine.
Mahambet olardı basqa auıldardıñ oñaşaraq köşip, jeke otırğan öz
üyinde qarsı aldı.
— Biz sağan jau emespiz, dos nietpen keldik. Janımdağılar beriş
jigitteri, Mahambet. Jəñgir han dünie salğalı biraz boldı, sultandar seni
keşti,— dedi Jañabergen bi.
Mahambet qonaqtarın üyine şaqırdı. Işke törteui — Jañabergen,
Iqılas, Musa, Törejan kirdi de, basqaları sırtta qaldı.
Maqpal dastarqan jaydı. Əñgime bastalğan kezde kişkentay Nursultan
üyden şıqtı. Qonaqtar qaruların kezene ustap, kiiz üydi aynala qorşap
alğan eken. Bala əkesine aytpaq bop edi, onı bireui şap berip ustap alıp,
auzın basa qoydı. Dəp sol sətte Iqılas ta qanjarın suırıp alıp
Mahambetke umtıldı. Aqın onıñ qanjarın qağıp tüsirip, özin uşırıp
jiberdi. Biraq qalğan üşeui tarpa bassaldı. Aqın horunjiydi ökşesimen
jerge janıştap, bel omırtqasın üzip jibere jazdadı. «Tiridey
aldırmaspın!»—dep ayğay salıp, üşeuin de laqtırıp tastamaq boldı.
Bireui omaqata qulağanımen ekeui eki qolın jibermedi. Küyeuine
kömektespek bolıp umtılğan Maqpaldı bireui işten teuip jalp etkizdi.
Üyge qolında qanjarı bar Jüsip Öteulin jügirip kirip, jelke tustan
salıp qaldı. Qızıl qanğa boyalğan Mahambet qulay berdi. Ornınan turğan
Iqılas qılışımen eki ret şauıp, aqınnıñ basın kesip aldı...
Eki közi Uyasınan şığa alayıp, bedireyip qalğan Maqpal üyden
qanişerlerge ilese şıqtı da, tabaldırıqta ünsiz turıp qaldı. Ayağınıñ
astında üreyi uşıp, tili baylanıp qalğan balası jatır.
Kenet adam aytqısız, sumdıq, dene titirkenetin, qorqınıştı külki
estildi. Jip-jiñişke, şiqıldağan aşı dauıs japandı jañğırıqtırıp,
jürekti muzdatıp jiberdi. Qanıpezerlerdiñ astındağı attarı ürkip,
aspanğa şapşi osqırınıp, basımen ala jöneldi...
Jüsip atınan uşıp tüsti. Külki kilt tıyıla qaldı. Maqpal Jüsipke
tesile qarap, keregege süyeuli turğan nayzağa qolın sozdı.
Qorqınıştan qalş-qalş etken Jüsip əreñ dep ornınan turıp, öz
joldastarına qaray oybaylap qaşa jöneldi. Maqpal süñgini siltep
qaldı... Mıltıq atıldı.
Maqpaldıñ kökiregi qızıl qanğa boyaldı. Qan aq köyleginiñ
omırauınan tömen qaray sorğalay aqtı. Al Maqpal bolsa öler aldında
tırjiıp ketken Jüsipke qarap tur, qılpıldağan kök süñginiñ uşı onıñ
qos jauırınınıñ qaq ortasınan qadalıptı. Maqpaldı atqan horunjiy
Iqılas nayzanı Jüsiptiñ jotasınan suırıp almaq bolıp jür.
— Bəriñdi... bəriñdi de qarğıs atsın... Sender onı özderiñ... özderiñ
öltirdiñder... kəpirler emes,— dedi Maqpal erni əreñ qıbırlap. Qansırap,
əlsirep qalıptı. Jusannan ustap tırmısıp, süyretile jıljıp, üyine
əreñ jetti.— Qaşannan beri özderiñdi... özderiñ öltirip kelesiñder... O,
quday, Mahambetim durıs aytadı, durıs!.- El bolmay ketkir özderi - ay!..
Qutılmassıñ quldıqtan...
Maqpal küyeuiniñ bassız qalğan denesine jete almay, tabaldırıqta
öldi...
***
1846 jıldıñ 4-noyabri küni tañerteñ qasında Şerniyäz otırğan
Baymağambet sultannıñ şatırına janında üş töleñgiti bar horunjiy
Iqılas kelip kirdi. Qolında alma ağaşınıñ tübirinen oyıp jasağan
jalpaq qızıl astau, betin qızıl barqıtpen juıp qoyıptı.
Horunjiy sultannıñ aldına bir tizerlep otıra qaldı.
— Əkelgeniñ qanday sıy?—dedi de sultan bolat qanjarınıñ uşımen
qızıl barqıttı aşıp tastadı. Astauda Mahambettiñ bası jatır eken.
Öñinde sabırlılıq, oylılıq nışanı bar.
Şerniyäz Mahambetke uzaq qarap otırdı. Sosın aynalasındağılarğa
jağalay köz tastap şıqtı da, eki qolımen basın ustap, ayğay salıp
şatırdan sırtqa ata jöneldi...
Aqın öltirilgennen keyin Baymağambet sultan Peterburgte boldı.
Patşa onı ayalap -qolpaştap, sıy-siyäpat körsetti, general şenin berdi.
Biraq sultan üyine qaytıp oralmadı.
Abbas pen Laubay bastağan jigitter onı Qiyälı-Qiğaştan öterde,
İsatay men Mahambet özderiniñ tuñğış jeñisterine jetken jerde, suğa
ağızıp öltirdi.
Kek qaytarğandardıñ işinde Şerniyäz da bolıptı degen sıbıs bar.
Sodan keyin ol atı añızğa aynalğan Kötibar batırdıñ balası -— Eset
bastağan şektiniñ köterilisşilerine barıp qosıldı. Bul kezde Sibirge
aydalğan katorgadan qaşqan Qurmanğazı öziniñ ottı küyleriniñ ızalı da
aduındı arınımen jalpaq dalanı dabıldatıp, Kökşetau men Jetisu,
Sarıarqa men Türkistan jerin basa-köktey, Esetke qaray asığıp kele
jatqan bolatın...
1857 jıldıñ yanvarında sultandar men general-mayor Fotingoftıñ
birikken qolı şektilermen şayqasqa tüsti, biraq jeñe almadı. Sol şamada
Aqmeşitke qaray jıljığan general Perovskiy Sır boyındağı qazaq
jasaqtarımen soğısıp jattı.
Aral teñizine qaray umtılğan polkovnikter Kuzmin men Derışevtiñ,
mayor Mihaylovtıñ jüzdikteri jol boyındağı Işki orda men Kişi jüzdiñ
auıldarına ört salıp, tütinge tunşıqtırdı...
«...Köne zamannıñ soğıstarınan keyin nemese monğol
basqınşılığınan bermen qaray polkovnik Kuzmin men mayor
Derışevtiñ şapqınşılığınday eşbir jeksurın meyirimsizdik bolıp
körgen joq. Bul qanişerlikti (Perovskiydiñ tusında - aq) öz keñsesinde
otırıp, Liprandidiñ burınğı kömekşisi — Grigorev basqardı. Bul
qandı uaqiğa əli eş jerde surettelgen emes»,— dep dabıl qaqtı
Gertsenniñ «Kolokolı» alıstağı Londonnan.
Özderi salğan egindi qorğağan üş mıñ şarua qoldarına aybalta men
nayza, qoldan jasalğan bilteli mıltıq ustap, Perovskiydiñ attı əskerine
qarsı turdı...
Torğayda, Arıs pen Jetisuda halıq patşa otarşıları men öz
alpauıttarına qarsı köteriliske şıqtı...
Men halıqtıñ köptegen ğasırlar boyına jat jerlik basqınşılarğa
qarsı, öz azattığı men teñdigi üşin jürgizgen küresiniñ bir ğana oqiğasın
bayan ettim...
Soñı