Robinzon Kruzo

Daniel Defo

Adam baspağan iesiz aralda qalğan Robinzon Kruzo adamzat örkenietiniŋ bükil jürip ötken jolyn qaita ötkerip, öz tirşiligin qalpyna keltiredi. İeriksiz jalğyz ğūmyr keşuge mäjbür bolğan talaisyz qaharman oilanuğa mūrsat alyp, basyna tüsken qiyndyqtyŋ sebebine üŋilu arqyly täubasyna kelip, qūdai jolyna tüsedi. Jüregine iman ornap, jany tynyştyq tapqan Kruzo qauipti de almağaiyp jalğyzilikti ğūmyrynda peşenesine jazylğan adam tözgisiz qiyndyqtardyŋ bärine tötep beredi. Adamnyŋ aqyl-parasaty men i̇erik-jigeriniŋ synğa tüsip, şar bolattai şyŋdaluynyŋ ädebi-körkem baianynyŋ üzdik ülgisin aldymyzğa jaiyp salady.

ROBİNZON KRUZO

ROMAN

Men 1632 jyly İork qalasynda şyğu tegi şeteldik auqatty otbasynda düniege kelippin. Äkemniŋ tuğan jeri – Bremen qalasy. Alğaşqy kezde ol Gull qalasyn mekendep, saudany käsip qylypty. Tūrmysy qalpyna kelgen soŋ saudany tastap, İorkke qonys audarğan, kelgen boida sol jerdegi köne tek – Robinzondar dep atalatyn äuletten şyqqan meniŋ şeşeme üilengen. Osyğan bailanysty meni de Robinzon dep atağan. Äkemniŋ familiiäsy Kreitsner, ağylşyndardyŋ şet tilderdi būrmalap alatyn dağdysymen bizge Kruzo dep at qoiğan. İendi bizdiŋ özimiz de tegimizdi osylaişa atap, osylai jazamyz; meniŋ tanystarym da meni ünemi osylaişa ataityn.
Meniŋ i̇eki ağam bar-dy. Ağamnyŋ biri Flandriiäda, kezinde ataqty polkovnik Lokgart basqarğan ağylşyn jaiau äsker polkinde qyzmet i̇etti. Onyŋ podpolkovnik şenine deiin qyzmeti ösedi. Biraq Diunkirhen tübinde ispandarğa qarsy jürgizilgen şaiqasta köz jūmğan. Ata-anamnyŋ däl qazir meniŋ de ömirimnen beihabar bolğany sekildi, i̇ekinşi ağamnyŋ qaida i̇ekenin bilmeimin, habar-oşarsyz ketken. Otbasynda düniege kelgen üşinşi ūl bolğandyqtan da, ata-anam mağan i̇eşbir qolöner üiretpedi jäne meniŋ basym ärtürli qiiäli närselerge toly boldy. Äbden qartaiğan äkem üi tärbiesinde bola tūra, qala mektebine baryp aluğa bolatyn bilim auqymynda mağan äjeptäuir bilim berdi. Äkem zaŋ qyzmetkeri bolğanymdy qalady, biraq men teŋiz saiahattary turaly armandadym jäne basqa i̇eşnärse turaly i̇estigim kelmedi. Teŋizge aŋsarymnyŋ auğany sondai, men äkemniŋ i̇erkine bağynbadym – tipti äkemniŋ tikelei tyiymyna da qarsy şyqtym jäne şeşemniŋ jalynyp-jalbarynğany da, dostarymnyŋ aqyl-keŋesteri de alğan betimnen qaitara almady; peşeneme jazylğan qasiretti ömirge itermelegen būl tabiği äuestigimde baqytsyz tağdyrdyŋ belgisi tūrğandai bop körindi.
Äkem parasaty mol, paiymy joğary jan i̇edi, meniŋ osy oimen äues bolyp jürgenimdi sezip, qataŋ häm däiekti türde i̇eskertu de aitty. Buyn-buyny syrqyrap tösekke taŋylğan äkem, bir küni taŋerteŋ meni öz bölmesine şaqyryp alyp, jerden alyp jerge salyp söge bastady. Ol menen: qaŋğybastyqqa beiimdilikten basqa, adamdarmen i̇erkin aralasyp, tūrmysyŋdy güldendirip, şattyqqa bölenip, rahat ömir keşer tuğan i̇eliŋ men berekeniŋ besigi – öz üiiŋnen bezuge basqalai qandai sebepter bar dep sūrady.
Qalypty tirşilik şeŋberinen şyğyp, artynda alaŋdary, izdeuşisi joq jandar, bailyq pen baq quyp alaökpe bolyp, sonyŋ soŋynan jügirgender ğana öz i̇elinen alystap ketedi, olar öz isteriniŋ jemisin körip, daŋqqa bölengileri keledi, biraq mūndai qadamğa baru meniŋ qolymnan kelmeidi. Men ortaşa tūrmysty qalaimyn. Adamzat tarihy orta tūrmystağy adamdardyŋ baqytty ömir süretinin däleldep bergen. Ol adamdy däulettilerdiŋ maŋdaiyna jazylatyn sän-saltanat pen maqtansüigiştikten, menmendik pen künşildikten, kedeilerdiŋ ğana sybağasy bolyp tabylatyn auyr qara jūmys pen joqşylyqtan, mūqtajdyqtyq pen qaiğy-qasiretten birdei qūtqarady. Būl tūrmystyŋ sonşalyqty janğa jailylyğy turaly, dedi ol, men mynağan qarap-aq aita alamyn: basqa jağdaida ömir süretinderdiŋ barlyğy oğan qyzyğa da qyzğanyşpen qaraidy, – tipti korolderdiŋ özderi ūly ister üşin jaralğan adamdardyŋ aşy tağdyryna şağym aityp, tağdyr olardy ūlylyq pen küikiliktiŋ ortasyna qoimağanyna ökiniş bildiretin kezderi de az i̇emes jäne danyşpannyŋ özi şyn baqyttyŋ ölşemi retinde ortany taŋdap, qūdaidan özine kedeilikti de, bailyqty da jibermeuin sūraidy i̇emes pe? Köz jügirtip qarasam, tūrmys tauqymeti joğary tap pen tömengi taptyŋ arasynda ğana bölingen siiäqty, dedi äkem, al orta tūrmystağylar qalypty ömir süredi, olar jaqsylar men qara būqarağa qarağanda tağdyrdan kelgen zūlymdyqtarğa az ūşyraidy; tipti, olardyŋ ömir sūru ürdisiniŋ tabiği saldarlary bolyp tabylatyn, bir jağynan, kemistikterdiŋ, sän men saltanattyŋ jäne ärtürli basy artyq närselerdiŋ, i̇ekinşi jağynan, auyr i̇eŋbek pen mūqtajdyqtyŋ, naşar jäne jetkiliksiz tamaqtanudyŋ äserinen paida bolatyn tän men jannyŋ keselderinen de ortaşa ömir süretinder köbirek qorğalady. Ortaşa ahual – barlyq kisilik ataulynyŋ bür jaryp güldenuine, bolmystyŋ barlyq quanyştaryna igi äserin tigizedi; molşylyq pen beibitşilik – onyŋ qyzmetşileri; ynsap, ūstamdylyq, densaulyq, ruh tynyştyğy, aşyqtyq, ärtürli jağymdy köŋil köteruler, aluan türli rahat oğan i̇ere jürip, batasyn beredi. Ortaşa ahual adamy özin auyr qara jūmyspen de, miğa salmaq tüsirer auyr oi i̇eŋbegimen de asa qinamai ömirin jaily da tynyş ötkizedi. Ol tändi ūiqydan, jandy tynyştaqtan qaldyratyn bir tilim nan üşin qūldyqqa da satylmai-aq, tyğyryqqa tirelip, şyğar jolyn taba almai qinalmai-aq, künşildiktiŋ qūrty kökeiin tespei-aq, ataqqūmarlyqtyŋ jalynyna qūpiiä türde şarpylmai-aq ömir süredi. Rizaşylyq sezimine bölengen ol kermek dämsiz ömir balyn tatyp, özin baqytty sezinedi jäne kündelikti tirşilik barysynda mūny tereŋirek äri aiqynyraq tüisinip, jeŋil de baiqausyz körge qarai jyljidy.
Būdan keiin äkem mağan: balalyq qylma, bostan-bosqa adaspa, öz basyŋa öziŋ qiynşylyq pen joqşylyqtyŋ azapty jolyn tileme, – dep, jäne būlardan meniŋ tuysyma bailanysty qoğamdağy alar ornymdy saqtap qalatyndai qylyp körsetip, tabandylyqpen jäne sondai bir jyly jüzben ötine bastady. Nan tabu üşin qinalyp jürgen joqsyŋ, seniŋ qamyŋdy oilaimyn, tura jolmen jürse i̇eken deimin, i̇eger baqytsyz bolsaŋ, ömirde jolyŋ bolmasa, onda qateliktiŋ bäri öziŋnen, ne zūlym tağdyrdan dedi äkem. Meniŋ basyma tek baqytsyzdyq qana äkeletin qadamnan saqtandyra otyryp, öz boryşyn oryndaitynyn jäne barlyq jauapkerşilikti öz moinynan alyp tastaitynyn bildirdi: qysqasyn aitqanda, i̇eger men äkemniŋ sözin tyŋdap üide qalar bolsam jäne äkemniŋ qalauymen ömir sürsem, ol mağan būrynğydai jaqsy äke bolatynyn, i̇eger men üiden keter bolsam, onda ol meniŋ qazama da qaiyrylmaitynyn aitty. Söziniŋ soŋynda äkem niderland soğysyna qatyspa dep, tabandy türde közin jetkizuge tyryssa da, bar i̇eŋbegi zaia ketip, arman jeteginde üiden qaşyp şyğyp, soğysta opat bolğan ağam turaly ülgi retinde aita ketudi de ūmytpady. Qandai jağdaida da (ol osylai öz sözin aiaqtady) seniŋ tileuiŋdi tileumen bolamyn dei kele, ol mağan i̇eger alğan betiŋnen qaitpasaŋ, qūdaidyŋ rahmetinen şet qalasyŋ dep turasyn aitty. Äli sondai kez keler, meniŋ keŋesimdi i̇elemegeniŋe ökinetin bolasyŋ, biraq onda, seniŋ istegen jamandyğyŋdy tüzetuge kömekteser maŋaiyŋda tiri jan bolmai qaluy da mümkin dedi.
Söziniŋ soŋynda (äkem ony özi sezbese de, ol şyn mäninde de äulielik i̇edi), äsirese qaitys bolğan ağam turaly aitqanda, qarttyŋ köz jasy betin juyp ketti; al seniŋ de ökinetin keziŋ keler, biraq ol kezde sağan kömek qolyn sozar i̇eşkim bolmaidy degende, sözin aiaqtai almai bulyğyp qalyp, jüregi tolyp ketkeni sondai, i̇endi bir söz aituğa de därmeni jetpeitinin aitty.
Äkemniŋ sözi jan düniemdi i̇eljiretip jiberdi de (mūndai söz kimdi bolsa da tebirentedi ğoi) şet jerge ketu turaly oiymnan üzildi-kesildi bas tartyp, äkemniŋ qalağanyndai tuğan jerde qalamyn dep şeştim. Biraq, ättegen-ai! – birneşe kün ötken soŋ-aq meniŋ şeşimim tübegeili özgerdi: qysqasy, äkemniŋ jaŋa nasihattaryn tyŋdamau üşin, äkemmen arada bolğan äŋgimeden keiin birneşe apta ötken soŋ üiden jasyryn qaşu turaly şeşimge keldim. Biraq men şydamsyzdyğymdy sabyrğa jeŋdirip, asyqpai qimyldadym: anamnyŋ ädettegiden köŋildi-au degen kezin aŋdap jürip, ony bir oŋaşa jerge apardym da: meniŋ şet jerlerdi köruge degen yntyqtyğym bar aqyl-oiymdy bilep alğany sondai, men i̇eger bir jūmysqa tūrğannyŋ özinde, ony soŋyna jetkizuge bäribir şydamym jetpeidi, sondyqtan äkem meni öz yqtiiärymen jibersin, äitpese men onyŋ rūhsatynsyz-aq ketuge mäjbür bolamyn dedim. Meniŋ jasym on segizge keldi, i̇endi mağan qolöner üiretu de, menen zaŋ qyzmetkerin daiyndau da keş. İegerde men tipti zaŋ baqylauşysyna hatşy bolyp ornalasqannyŋ özinde, synaq merzimine deiin de şydauğa şydamym jetpei, qamqorşymnan qaşyp teŋizge ketip qalatynymdy bilemin; jai ğana täjiribe retinde saiahat jasauym üşin äkemdi köndiriŋiz, i̇eger ondağy tūrmys ūnamasa, üige qaita oralamyn, odan keiin i̇eşqaida ketpeitin bolamyn, joğaltqan uaqytymdy i̇eselep qaitaramyn, – dedim.
Meniŋ sözderime anamnyŋ qatty yzasy keldi. Būl jöninde äkeŋmen söz qozğaudyŋ i̇eş reti joq, öitkeni ol sağan ne paidaly i̇ekenin tym jaqsy biledi, sondyqtan seniŋ ötinişiŋmen kelispeidi dedi. Bar meiirimin tögip, alğan betimnen qaitarğan äkemmen bolğan äŋgimeden keiingi meniŋ tosyn minezim anamdy taŋğaldyrdy. İeger sen öz basyŋdy joiğyŋ kelse, i̇endi būl bälege toqtau joq, biraq i̇esiŋde bolsyn, äkeŋ de, men de seniŋ būl isiŋe i̇eşqaşan kelisimimizdi bere almaimyz; al özime keler bolsam, seniŋ ölimiŋe i̇eş sebepker bolğym kelmeidi, sondyqtan seniŋ, äkem qarsy bolğanda şeşem qoldap i̇edi dep aituğa i̇eşqaşan haqyŋ bolmaidy degen syŋaida söz aitty.
Keiin bilgenimdei, anam men üşin äkemdi köndiruge niettenbese de aramyzda bolğan äŋgimeni sözbe söz jetkizipti. Äkem meniŋ öz oiymnan ainyğanymdy sezip, qapalanyp: “Bala tuğan jerde bolsa, uaiymsyz, baqytty ğūmyr keşer i̇edi, al i̇endi şet jerge ketemin dese, onyŋ i̇eş bolaşağy joq, jer betindegi i̇eŋ beişara, i̇eŋ baqytsyz tirşilik iesi bolady. Joq, men mūndaiğa jol bere almaimyn” dep kürsine jauap beripti.
Būl oqiğadan keiin jylğa jaqyn uaqyt ötken soŋ ğana men i̇erkin ömirge qol jetkizdim. Osy uaqyt işinde i̇eşbir iske aralaspadym, janym qalağan iske üzildi-kesildi qarsylyq bildirgeni üşin äkem men anamdy jiı kinäladym. Bir küni jolym tüsip Gull qalasyna keldim, biraq mende qaşu turaly oi tipti bolğan joq. Bir tanysym äkesiniŋ kemesimen Londonğa saparğa şyqqaly jatyr i̇eken. Ol meni köre salyp, teŋizşilerdiŋ ädettegi qulyğyna basyp: jolğa da i̇eşbir şyğyn şyqpaidy, birge attanaiyq dep ügittei bastady. Äkemniŋ iaki şeşemniŋ rūqsatynsyz, olarğa bir auyz sözben de i̇eskertpesten, özderi äiteuir bile jatar degen jürdim-bardym nietpen, ata-anamnyŋ da, qūdaidyŋ da batasyn almai būl sapardyŋ soŋy qalai bolaryn da oiğa almai, sätsiz – qūdai körip tūr! – sağatta, 1651 jyldyŋ qyrküiek aiynyŋ 1-i küni Londonğa bet alğan dosymnyŋ kemesine otyryp kete bardym. Jas jihankezderdiŋ birde-biriniŋ basynan keşirgenderi tap menikindei i̇erte bastalyp jäne öte ūzaq bolmağan şyğar dep oilaimyn.
Gumber sağasynan jyljyp şyğar-şyqpastan qatty jel tūryp, doldanğan tolqyn bizdiŋ kememizdi qatty şaiqady. Teŋiz tirşiligin būryn-soŋdy körmegen meniŋ jan düniemniŋ üreiin sözben jetkizu mümkin i̇emes. Ata-anamnan bezip, perzenttik paryzymdy ötemei, olardyŋ arman-tilegin oryndamağanym üşin qūdaidyŋ özi jibergen zūlmat i̇ekenin i̇endi tüsindim. Äke-şeşemniŋ şyn tilegi, äkemniŋ köz jasy, şeşemniŋ jalynyp-jalbarynğany i̇esime tüsti, äke-şeşe ümitin üzip, äke senimin aqtamağanyŋ üşin sen qūdai aldynda künäkarsyŋ degendei ar-Uiatym da meni qatty azaptady.
Jel küşeie tüsti de, teŋiz köbigin şaşyp, biık-biık tolqyndar qaptap, joiqyn jel aranyn aşty, biraq būl men keiinnen köretin, tipti i̇eki-üş künnen keiin ūşyrasatyn tolqynmen salystyrğanda jai äşeiin närse i̇edi. Biraq būryn mūndaidy körmegen, teŋiz iısi mūrnyna barmaityn men siiäqty jaŋadan kelgen adamğa osynyŋ özi jetkilikti i̇edi. Asau tolqyn jardy kelip soqqanda, teŋizdiŋ aibarly öksigi küşeiip, bizdi jūtyp jibererdei körindi. Al keme tolqynnyŋ i̇ekpinimen yrğyp tömen tüsse, su tübine ketip, qaityp joğary şyqpastai körindi. Doldanğan teŋiz ben doly dauyldyŋ kimge qalai äser i̇etkenin bilmedim, özim üşin öte üreili boldy. İeger jaratqanym jarylqap, raqymy tüsip, osy saparda şybyn janymdy keudemde qaldyrsa, aiağymnyŋ ūşy qara jerge tier kün bolsa, i̇eşqaida bet būrmai, üige oraluğa, äke sözin qalt jibermeuge, özimdi-özim i̇endi qaityp azapty jolğa bastamasqa iştei ant i̇ettim.
Äkemniŋ altyn orta turaly aitqan oilarynyŋ dūrystyğyna i̇endi ğana köz jetkizdim. Äkem i̇eşqaşan teŋizdegi dauylğa, jağadağy maşaqatqa ūrynbai, öz ömirin beibit te jaily ötkizgenin tüsindim. Men täubama kelip, tuğan üiime şyn mäninde adasqan ūldai qaita oraluğa bekindim.
Dauyl basylğanşa, basylğannan keiin de biraz uaqyt men osy sanaly oi, sau aqyldyŋ qūşağynda boldym. Biraq kelesi küni i̇ertemen jel saiabyrsyp, tolqyn baiaulaiyn dedi, meniŋ de teŋizge boiym üirene bastady. Küni boiy üige oralamyn degen oimen jürdim (biraq teŋiz dertinen äli aiyqqan joqpyn). Keşke qarai aspan şaidai aşylyp, jelikken jel demin işine tartyp, kün qyzaryp Uiasyna batty, i̇erteŋine de kün aşyq, tep-tegis teŋiz beti kün säulesimen şağylysyp keremet köriniste boldy, tabiğattyŋ mūndai sūlu beinesine alğaş kuä boldym.
Taŋerteŋ ūiqym qanyp, boiym sergip ūiandym, teŋiz dertinen aiyqqandaimyn. Köŋilim jadyrap, teŋizge qaita-qaita qarai beremin. Keşe ğana doldanyp, alasūryp, aq köbigin şaşyp jatqan teŋizdiŋ jaibaraqat qalpyna taŋyrqai qaradym. Osy sätte meni saparğa i̇ertip şyqqan tanysym oiymdy bilgisi kelgendei qasyma kelip, arqamnan qağyp: “Qalaisyŋ, Bob? Keşegiden keiingi köŋil küiiŋ qalai? Qatty qoryqtyŋ-au, şynyŋdy aitşy!” – dedi. “Keşegi dauyl… iä, sūrapyl dauyl. Men mūndai qorqynyşty dauyl bolady dep oilamappyn!”– dedim. “E-e-e, mūny da dauyl dep tūrmysyŋ? Dalbasa! Bizge myqty keme, aidyndy keŋistik ber, biz būndai dauylsymaqty közge de ilmeitin bolamyz. Sen äli täjiribeli teŋizşi i̇emessiŋ ğoi, Bob! Äida, jür, punş daiyndaiyq ta bärin ūmytaiyq.
Qaraşy, kün qandai keremet!” – dedi tanysym. Äŋgimemniŋ köŋilsiz tūstaryn qysqartyp, būdan äri ne bolğanyn sizderge tötesinen baiandap bereiin. Kädimgi qarapaiym teŋizşiler ömirindei: punş qainattyq, men mas boldym, ökiniştiŋ bäri artta qaldy, maqtauğa tūrarlyq ädetterimdi, bolaşaqta jasar igi isterimdi – bärin ūmyttym. Dauyldan keiingi teŋizdei sözben dünieniŋ bärin tegistegendei boldyq, üreiim de basyldy, qorqynyşym da seiildi, oilarym da jülgelenip, qauip-qaterli sättegi aitqan uäde, bergen sert jaiyna qaldy. İeger şynyn aitsam, meniŋ sanamda äli de üige oralamyn degen säuleli oilar saltanat qūryp tūr i̇edi, biraq aurumen küresken adamdai, men de ol oilardy quumen boldym, mastyqtyŋ jäne köŋildi ortanyŋ äserimen ony da öşirdim, masaŋ küide bes-alty kün özimniŋ ar-Uiatymnyŋ aldynda jeŋiske jetkendei boldym. Biraq meni aldymda tağy bir synaq kütip tūrdy: jazmyş osyndai jağdaidağy i̇ejelgi ädetimen meniŋ soŋğy aqtalar taianyşymdy tartyp alğysy keldi; şynynda da, i̇eger men osy joly onyŋ meni qūtqaryp qalğanyn tüsinbesem de, kelesi synaqtyŋ küştilgi sondai, tipti bizdiŋ ekipajdağy i̇eŋ oŋbağan jeksūrynnyŋ özi qauip-qaterdi sezinip, odan ğajaiyppen ğana aman qalğanymyzdy moiyndamauğa i̇eş amaly bolmas i̇edi. Teŋizge şyqqanymyzğa altynşy kün degende İarmut reidine keldik. Dauyldan keiin jel qarsy aldymyzdan tūryp, keme jai jürdi. İarmutta kemeniŋ zäkirin tüsirip, jeti-segiz kündei tūryp qaldyq, sebebi jel aumastan aldymyzdan soqty da tūrdy. Sol jeti-segiz künniŋ işinde biz aialdağan jerge Niukastilden de köptegen kemeler kelip toqtady (İarmut reidi – kemelerdiŋ kelip toqtaityn orny, sebebi būl jerde kemeler Temzağa ötu üşin jeldiŋ art jaqtan
soqqanyn kütip tūrady).
Eger salqyn jel soğyp, bes künnen keiin ol tipti üdei tüspegende, biz su köterilsimen-aq özenge tüsip keter i̇edik. İarmut reidi – ailaq syqyldy keme aialdauğa qolaily orynnyŋ biri, bizdiŋ kememizdiŋ zäkiri men zäkir arqandary myqty i̇edi, biz qauiptene qoiğan joqpyz, qauip bar-au dep oilağan da joqpyz, kädimgi teŋizşilerdiŋ dağdysy boiynşa oiyn-külkimen uaqytymyzdy ötkizdik. Jetinşi künnen ötip, segizinşi künge jetkende jel odan saiyn salqyndai tüsti, kemeniŋ ornyqtylyğyn qamtamasyz i̇etu maqsatynda stengalardy alyp tastap, qajetti närselerdiŋ bärin tyğyz bekitu üşin jūmys küşi kerek boldy. Tüske taiau tolqyn i̇ekpindei tüsip, keme qozğalyp – oinaqşyp qatty teŋsele bastady, keme birneşe ret olai-būlai şaiqalyp i̇edi, zäkir jūlynyp ketkendei boldy, sol kezde kapitan ailaqqa bailanğan arqandy şeşiŋder dep būiyrdy, biz zäkirdiŋ i̇ekeuin de suğa tastap, arqandaryn barynşa tartyp, jelge qarsy tūrdyq.
Däl sol sätte dauyl qūiyndatyp qatty soqty. Tipti teŋizşilerdiŋ jüzinen i̇endi abyrju men ürei körinip tūrdy. Kaiutasynan şyğyp, meniŋ janymnan öte bergende kapitannyŋ: “Qūdaiym, öziŋ saqta, qyrylatyn boldyq-au, däm-tūzymyz tausylğany ma?” degen sözin äldeneşe ret i̇estidim, biraq ol soğan qaramastan kemeni qūtqaryp qalu jūmystaryn baqylaudağy qyrağylyğynan taimady. Bastapqy kezdegi aiqai-şudan i̇eki qūlağym tas bolyp bitip, i̇eseŋgirep qaldym, qozğalmastan satynyŋ astyndağy kaiutamda jattym, tipti qandai sezimdi basymnan keşirgenimdi özim de anyq bilmedim. Ony aşyqtan aşyq i̇elemei jäne batyl türde jermen jeksen qylğan soŋ, mağan būrynğy täubama qaityp oralu qiyn boldy: men ölim qorqynyşy mäŋgilikke seiildi, būl dauyl da tük bitere almai,
«birinşi» siiäqty aiaqtalady dep oiladym. Kapitannyŋ tura janymnan ötip bara jatyp, “qyrylatyn boldyq qoi” degen sözin i̇estigende tūla boiym türşigip ketti. Kaiutadan palubağa atyp şyqtym, aspan asty astan-kesteŋ, teŋiz doldanyp, būrqyrap, aq köbigin atyp jatyr i̇eken, mūndai sūrapyldy körgen i̇emespin, sät saiyn taudai tolqyndar tulap, töŋkerilip töbemizden qūlaidy. Özime-özim quat berip, küş jiyp, jan-jağyma qaradym, ainalam alai-dülei dauyl, adam balasyna aityp kelmeitin apattyŋ qandai bolaryna közim jetti. Bizge qarsy tūrğan auyr jük tiegen i̇eki keme salmağy kemisin degendei kemelerdiŋ maçtalaryn şauyp tastady. Bizdiŋ teŋizşilerdiŋ bireuiniŋ keme batyp barady degen janaiqaiyn i̇estidim. Tağy da i̇eki kemeniŋ zäkirleri jūlynyp, aşyq teŋizge qarai şyğyp ketipti, qaida baryp, qaida toqtaryn kim bilsin.
Ūsaq kemeler basqalarmen salystyrğanda ornyqty tūrdy, biraq asau tolqyn olardyŋ da bir-ekeuin yğystyryp, aşyq teŋizge quyp ketti, älgi i̇eki keme qūiryğyndağy kliverden basqa barlyq jelkenderin jyğyp tastap, bizdiŋ kememizdiŋ janynan tier-times bolyp öte şyqty.
Keşke qarai keme şturmany men botsman fok-maçtany ağytyp jiberuge rūqsat i̇etiŋiz dep kapitanğa ötiniş aitty. Kapitan bastapqyda būğan köniŋkiremese de soŋynan rūqsat i̇etti, fok-maçtany ağytyp jibergende, grot-maçta şaiqalyp, keme de tepe-teŋdigin saqtai almai, teŋsele bastady, paluba suğa tolyp, ony tazartuğa tura keldi.
Özderiŋiz oilaŋyzdarşy, būryn-soŋdy teŋiz betin körmegen, osynyŋ aldynda ğana bolmaşy tolqudan zäresi kete qoryqqan men i̇endi qandai sezimdi basymnan keşiruim mümkin i̇edi? Köp jyl ötip ketse de, i̇eger men jadymnan jaŋylmasam, mağan ol kezde ölim qorqynyşty i̇emes i̇edi: kinämdi moiyndap, äkemniŋ aldyna baryp keşirim sūrau turaly şeşimimdi özgertip, būrynğy qarğys atqan qiiäli armandaryma qaita oralğanym turaly oilar jüz i̇ese azapqa salyp, i̇eŋsemdi i̇ezip, dauyl qorqynyşymen astasyp, meni adam aitqysyz hälge tüsirdi. Biraq bäle-jalanyŋ kökesi äli alda i̇eken: dauyl küşeigen üstine küşeie tüsti, teŋizşilerdiŋ aituyna qarağanda, mūndai dauyldy olar da būryn-soŋdy körmese kerek. Bizdiŋ kememiz myqty i̇edi, biraq jüginiŋ auyrlyğynan beluarynan suğa batyp, teŋselip tūrdy. “Jauyp ketedi, qisaiyp bara jatyr” degen dauystar sät saiyn şyğyp jatty. Būl sözderdiŋ mänisin sūrap alğanymşa, tüsinbegenimniŋ özi mağan belgili bir deŋgeide ülken artyqşylyqtar berdi. Biraq, dauyl doldanyp küşeigenniŋ üstine küşeie tüsti, men, – al mūndaidy körudiŋ säti ünemi tüse bermeidi, – kapitan men botsmannyŋ jäne basqalardikine qarağanda sezimi mūqala qoimağan birneşe adamnyŋ kemeniŋ su tübine keterin sät saiyn kütip tilek tilep, jalbarynğanyn kördim. Tün ortasy aua triumdegi sudy baiqau üşin tömenge tüsken bireu: “Kemege su kirdi” dep habar berdi, i̇ekinşi bireu: “Su tört fut joğary köterildi” dep onyŋ sözin jalğady. Däl sol sätte “bäriŋ de pompağa jinalyŋdar” degen pärmen keldi, būl söz qūlağyma jetken boida jüregim bir sätke toqtap qalğandai bolyp, otyrğan kereuetime şalqamnan qūlai kettim. Biraq teŋizşiler osy kezge deiin i̇eş järdemiŋ tigen joq, i̇endi bir kisidei qol ūşyn bere alasyŋ dep i̇erkime qoimai jūlqylap tūrğyzyp aldy. Tältirektep tūrdym da, jügire basyp pompağa keldim, kele bar küşimdi salyp men de jürgize bastadym. Osy kezde birneşe jük tiegen ūsaq kemeler jelge qarsy tūra almai, zäkirlerin bos qūia berip, aşyq teŋizge şyqty. Kemeler janymyzdan jyljyp öte bergende, kapitan bizdiŋ apatqa ūşyrap jatqanymyzdy bildiru üşin zeŋbirek atyŋdar dep būiryq berdi. Zeŋbirektiŋ ne sebepti atylğanyna tüsinbegen men, kemeniŋ bir jeri zaqymdalğan, bolmasa odan da zor bir päle keldi i̇eken dep oilap, i̇esimnen tanyp qūlap qalyppyn. Ärkim öz basymen älek, meniŋ ne küide bolğanyma köŋil bölip, män berip jatqan i̇eşkim joq. Meniŋ mürdem ketkenime äbden közi jetken bir teŋizşi meni aiağymen iterip jibirip, sol qalpymda qaldyrdy da, pompadağy meniŋ ornyma tūryp aldy; men i̇esimdi jiğanşa i̇edäuir uaqyt ötti.
Biz jūmysymyzdy jalğastyra berdik, biraq triumdegi su köterilgenniŋ üstine köterile berdi. Kemeniŋ batatyny aidan anyq i̇edi, dauyl birtindep tynşi bastasa da, biz ailaqqa kirgenşe kemeniŋ su betinde qaluy i̇ekitalai bolatyn, sondyqtan kapitan kömek sūrap zeŋbirekten atqylauyn jalğastyra berdi. Öldim-taldym degende äiteuir aldymyzda tūrğan ūsaq kemelerdiŋ biri bizge järdem beruge täuekel i̇etip, qaiyq jiberdi. Orasan zor qauippen qaiyq bizge jaqyndai tüsti, biraq qaiyqtağylar bizdi qūtqaryp qalu üşin jandaryn şüberekke tüiip qanşa jantalasa i̇esse de, qaiyq kemege, al biz qaiyqqa maŋailai almai-aq qoidyq. Bizdiŋ matrostar öte ūzyn qylyp alyp olarğa basynda qaltqy belgisi bar arqan laqtyrdy. Laqtyrğan arqan da oŋailyqpen olardyŋ qolyna tüspedi, birtalai beinettengennen keiin ğana arqannyŋ ūşy bireuiniŋ qolyna tidi. Biz olardy kememizdiŋ qūiryğyna taman tartyp äkeldik te birimiz qalmai olardyŋ qaiyğyna tüstik. Onymen olardyŋ kemesine jetudi oilaudyŋ özi jönsiz i̇edi: biz bir auyzdan jeldiŋ yğyna qarai i̇ese beremiz dep şeştik, tek mümkindiginşe jağağa qarai jaqyndai beru ūiğaryldy. Bizdiŋ kapitan böten matrostarğa olardyŋ qaiyğyna qandai da bir zalal kelse, jağağa jetkesin qaiyqtyŋ iesine aqşa beretinin aitty. Söitip jartylai i̇eskekpen i̇esip, jartylai tolqynnyŋ i̇ekpinimen soltüstikke, Vinterton-Nessa bağytyna būrylyp, birte-birte jerge qarai bağytymyzdy tüzei bastadyq.
Biz kemeden aulaqtağan sätten şirek sağatqa jeter-jetpes uaqyt ötpei-aq keme bizdiŋ köz aldymyzda bata bastady. Men osy jerde birinşi ret “jauyp ketediniŋ” mağynasyn tüsindim. Şynymdy aitsam, keme batyp bara jatyr degen matrostardyŋ aiğaiyn i̇estigen kezde, kemege qarauğa da şamam bolğan joq dep te aituğa bolady, öitkeni men qaiyqqa aiaq basqan nemese, dūrysy, meni qaiyqqa salğan sätten bastap-aq birazy qorqynyştan, birazy meni alda kütip tūrğan bäle-jalalardan işki jan-düniem ölip qalğandai i̇edi.
Qaiyqty jağağa qarai būrğylary kelip adamdar i̇eskekti jandaryn sala i̇esken saiyn biz (öitkeni, qaiyqty tolqyn joğary laqtyrğan saiyn jağa körinip qalatyn) jağalauda jinalyp qalğan adamdardyŋ ülken şoğyryn kördik: olar äbigerge tüsip biz jaqyndağan kezde kömek qolyn sozuğa daiyndalyp jügirip jürdi. Biraq bizdiŋ qaiyq öte baiau jyljyp keledi, Vinterton men Kromerdiŋ arasynda jağalau syzyğy batysqa qarai iıle tüsip, şyğyŋqy müiis jeldiŋ küşin älsiretip, “Vinterton” maiaginen ötkennen keiin ğana jağalauğa jettik. Osy jerde biz jağalauğa tireldik te, äreŋ-äreŋ, biraq äiteuir aman-esen qūrlyqqa şyqtyq ta, İarmutqa jaiaulap jürip kettik. Apatqa ūşyrağanymyz üşin bizderdi İarmut halqy rahymdylyqpen qarsy aldy, bölek üi-jaiğa ornalastyrdy, jai adamdar men köpester, keme qojalary öz i̇erkimizge salyp Londonğa nemese Gullge jetetindei i̇etip qarajat jinap berdi. Şirkin, meniŋ basyma sol kezde Gulldegi tuğan üiime oralu turaly oi nege kelmedi i̇eken! Men sözsiz baqytqa keneler i̇edim! Äkem tura injilde aitylatyn tämsildegidei meniŋ aman-sau kelgenime quanyp bir semiz būzau sūiar i̇edi, öitkeni ol meniŋ aman qalğanymdy köp uaqyt ötkennen soŋ, men Gullden mingen kemeniŋ İarmut reidinde opat bolğanyn
estigen kezde ğana bildi.
Biraq qytymyr tağdyr meni apatty jolğa qarsylasuğa bolmaityndai tabandylyqpen itere tüsti; biraq keide meniŋ jan-düniemde birneşe märte meni üige qaituğa şaqyrğan sau aqyldyŋ dausy i̇estilse de, oğan qūlaq asuğa meniŋ küş-quatym, äl-därmenim jetpedi. Adam balasyn öz ajalyna nendei küş asyqtyratynyn qalai tüsinerimdi bilmedim, tüsinuge talpynbadym da. Keide tüisigimizben seze tūra, özimiz jazmyşqa qarsy kelip, tağdyr tauqymetin arqalaitynymyz qalai, ūzaq saparda i̇eki ret ajaldyŋ tür-tüsin körgendei betpe-bet kelip, tosyn oqiğalarmen ūşyrassam da, qanşa qaşsam da qūtqarmas qatal tağdyrym, jüregimniŋ qalauy men parasatty oiyma qarsy keluge mäjbürledi.
Meni osy saparğa attanuğa ügittegen keme qojaiynynyŋ ūly, meniŋ tanysym, İarmutta alğaş ret menimen söileskendegidei i̇emes, dausy özgeripti. Ol abyrjyp, basyn şaiqap, meniŋ köŋil küiimdi sūrady. Sonsoŋ meniŋ kim i̇ekenimdi, osy joly tek täjiribe retinde saparğa şyqqanymdy, būdan keiin de meniŋ älemdi şarlağym keletinin äkesine aityp berdi. Sol kezde äkesi mağan būryldy da: “Jas jigit, sağan būdan bylai teŋizge şyğuğa bolmaidy, basymyzdan keşken oqiğalar seniŋ jolyŋ teŋizde i̇emes degendi meŋzeidi”, – dedi. “Ser, nege būlai deisiz? Mūnan bylai siz de teŋizge bettemeimisiz?” – dep men de qasarysa qaldym. “Mende jūmysyŋ bolmasyn, būl – meniŋ i̇ejelgi käsibim jäne mindetim. Al siz teŋizge täjiribe retinde şyqtyŋyz, öz şeşimimdi özgertpeimin dep qasarysatyn bolsaŋyz, qūdai sizdi aldağy künderde ne kütip tūrğanyn taŋdaiyŋyzğa tatqyzyp tūr. Mümkin, bizge sizdiŋ kesiriŋizden apat kelgen şyğar. Mümkin, siz bizdiŋ kemedegi İona şyğarsyz. Qarağym, mağan dūrystap tüsindirip berşi, seni osy saparğa şyğuğa ne mäjbürledi?” dedi. Men özim turaly az-kem aityp berdim. Äŋgimemdi aiaqtai bergenimde, ol aşuly dauyspen: “Men ne istegenmin, myna azğyn meniŋ kememe qaidan kelgen, i̇endi myŋ funt berse de i̇eşqaşan sizben bir kemede jüzbespin”, – dedi. Būl sözderdi ol zildene aitty, aşu qysyp ketken soŋ nebir aşuly sözderdi jäne tökti. Būdan keiin ol raiynan qaityp: “Būl – tağdyrdyŋ salğan isi, i̇endi tezdetip äkeŋe qait, bolğan oqiğalardy jaratuşynyŋ i̇eskerusiz qaldyrmağany dep oilaimyn, i̇e, jas jigit, i̇eger siz üiiŋizge qaitpasaŋyz, äkeŋizdiŋ tilin almasaŋyz, meniŋ sözime seniŋiz, – qai jerden tabylsaŋyz da sizdiŋ soŋyŋyzdan baqytsyzdyq pen sätsizdik ökşeleitin bolady”, – dedi sözin aiaqtai kelip.
Mūnan keiin biz i̇eki jaqqa bölinip kettik, men ony odan qaitip körmedim. İarmuttan qaida ketkenin de bilmeimin, mende qarajat jağy tapşy bolğan soŋ Londonğa qūrlyqpen tarttym. Jol boiy ömirdiŋ qai soqpağymen jüremin dep oilaumen boldym: üige oralsam ba, älde qaitadan teŋizge bet būram ba?
Üige qai betimmen baramyn, äkem-şeşem bylai tūrsyn, ağaiyn-tuğanğa, körşi-kölemge qalai körinemin, bärine keleke, mazaq bolyp jürermin degen oi da jylt i̇etti. Sol kezden men adam balasynyŋ, äsirese onyŋ jas kezindegi tabiğatynyŋ sonşalyqty qisynsyz bolatynyn tüsindim; osyğan ūqsas jağdailarda adamdar aqyldy basşylyqqa alğannyŋ ornyna ony teristep, künäsi üşin i̇emes, täubağa kelgenine Uialady, olardy aqymaq dep i̇esepteuge bolatyn i̇essiz qylyqtary üşin i̇emes, öz qatelikterin moiyndap, tüzetuge ūmtylğan, olardy aqyldylylardyŋ sanatyna i̇engizuge tūrarlyq qylyqtary üşin Uialady.
Ne isteuim kerek, ömirdiŋ qai soqpağyn taŋdasam i̇eken degen äure-sarsaŋ oimen biraz uaqyt jürip aldym. Üige qaitsem degen oidy jeŋe almai-aq qoidym, biraq äzirge keiinge şegere berdim, teŋizdegi basyma töngen bäle-jalalar turaly i̇estelikter kömeskilegen saiyn, äkeme oraluğa şaqyrğan onsyz da älsiz aqyldyŋ üni älsirei berdi, aqyry men oralu turaly kez kelgen oidy bylai qoiyp, jaŋa saiahattar turaly armandai bastadym.
Äli sol bir zūlym küş – meniŋ üiden qaşuyma türtki bolğan, älemdi şarlap baiysam degen i̇essiz de oi i̇eleginen ötkizilmegen i̇esirik oiğa sebepşi bolğan jäne būl oilarmen, meniŋ basymdy arbap tastağany sondai, men barlyq janaşyr keŋesterge, aitqan nasihatqa, tipti, äkemniŋ tyiym salğanyna da kereŋ bop qaldym, – mine, osy küş der i̇edim men, onyŋ qandai i̇ekendigine qaramastan, adamnyŋ oiyna kelui mümkin-au degen i̇eŋ talaisyz iske meni iterip jiberdi: men Afrika jağalaularyna, bizdiŋ teŋizşilerdiŋ tilimen aitqanda, – Gvineiäğa attanğaly tūrğan kemege otyrdym da tağy da jahandy keze bastadym.
Meniŋ i̇eŋ ülken baqytsyzdyğym – osy oqiğalardyŋ barlyğynda qarapaiym matros bolyp jaldanbadym; ärine, mağan özim ädettengennen de köbirek jūmys isteuime tura keler i̇edi, i̇esesine men teŋizşiniŋ mindeti men jūmysyn meŋgerip, uaqyt öte kele şturman, ne kapitannyŋ kömekşisi, tipti kapitannyŋ özi bolar i̇edim. Biraq meniŋ peşeneme jazylğany sol i̇eken – barlyq joldardyŋ işindegi i̇eŋ naşaryn taŋdadym. Osy joly da men osylai isdedim: meniŋ ämiiänymda aqşa boldy, üstimde jaqsy kiım: men kemege ünemi nağyz myrzanyŋ özi bolyp keluşi i̇edim, – sondyqtan onda i̇eşteŋe istemedim de, i̇eşteŋe üirenbedim de.
Londonğa kelgen boida jaqsy ortağa tap boldym, men sekildi betimen ketken, jolynan adasqan bozbala üşin tağdyrdyŋ mūndai syiy adam balasyna būiyra bermeitin şyğar, bolmasa, jyn-şaitan tūzağyna şyrmalyp keter me i̇edim. Mūndai ömirden qūdaidyŋ özi qağys qylğan şyğar. Men bir kapitanmen tanystym, onyŋ taiauda ğana Gvineiänyŋ jağalauyna baryp kelgeni mälim boldy, osy sapary özine qolaily bolyp, tağy da sol jaqqa attanğaly jatyr i̇eken. Oğan meniŋ äŋgimelerim ūnap qaldy, älemge saiahat jasağym keledi degen sözimdi i̇estigen soŋ, özimen birge baruğa ūsynys jasady. Äri i̇ekeumiz dos bolamyz, aqşaŋ bolsa, azdap tauar ala jür, bar paidasyn öziŋ köresiŋ degendi aitty.
Men būl ūsynysty oŋ kördim, i̇ekeumiz dos bolyp aldyq, aqköŋil, taza jürek adammen birge az ğana tauar alyp saparğa şyqtym. Tauarlarymdy ötkizip paida taptym, ärine, būl adal dosymnyŋ keŋesi i̇edi. Tauardy äke-şeşem jibergen aqşağa satyp aldym. Mūnyŋ aldynda i̇eldegi tuysqandaryma hat jazyp, aqşa sūrağanmyn, olar meniŋ būl ötinişimdi aityp, äkemdi köndiripti, rasyn aitsam, şyryldap aqşany jöneltken de şeşem bolar.
Osy saparym öte qolaily boldy. Adal dosymnyŋ köŋiliniŋ keŋdiginiŋ arqasynda köp närseden habardar boldym. Baqylau jürgizu, keme jurnalyn tirkeu isin üirendim, qysqasy, teŋizşilerge ne bilu kerek, sonyŋ bärimen tanys boldym. Kapitan bar bilgenin üiretti, men de üirenuden jalyqpadym. Osy saparda äri teŋizşi, äri köpes boldym, aparğan tauarlarymdy bes funt toğyz untsiiä qūm altynğa aiyrbastap, Londonğa kelgen soŋ olar üşin az da i̇emes, kem de i̇emes baqandai üş jüz funt sterling aldym. Būl sättiliktiŋ buyna mas bolyp, kökiregimdi ataqty, daŋqty bolsam degen armandar kernedi, biraq keiinnen osylar aqyry tübime jetip tyndy. Degenmen būl saiahat ta meniŋ basyma biraz auyrtpaşy-lyqtar äkeldi, i̇eŋ bastysy – men ünemi dimkäs jağdaida bolyp, öte qatty tropikalyq bezgek auruyna şaldyqtym. Bezgek aua raiynyŋ özgerui sebepti bolady. Būl jaqta kün öte ystyq bolğan soŋ, mūndai aurumen köbine suyq jaqtan kelgen adamdar, iağni i̇europalyqtar auyrady i̇eken. Bizdiŋ sauda jasap baryp qaitqan jerimiz köbine soltüstik i̇endiktiŋ on bes gradusy men ekvatordyŋ aralyğynda jatty. Bezgek auruy qatty qysqanda adam tüsiniksiz küige tüsip, qyzuy köterilip, közi qarauytyp, denesi qalşyldap, del-sal küige tüsedi. Tūla boiyn meŋdegen älsizdik i̇eşnärse oilatpaidy da, teŋiz beti kökpeŋbek, jap-jasyl dala qūsap körinip, nauqastar keide
sol dalağa ūmtylğandai, teŋizge batyp öledi i̇eken.
Mine, men osylai Gvineiämen sauda jürgizetin kädimgi köpes boldym. Londonğa kelgen soŋ kapitan köp keşikpei dünieden ötti, men i̇endi Gvineiäğa öz betimmen qaita barmaqşy boldym, sol kememen Londonnan şyğyp jürip te kettim; i̇endi kemeni marqūm kapitannyŋ kömekşisi basqardy. Būl öte auyr sapar boldy, i̇eki jüz funt sterlingti marqūm kapitannyŋ äieline saqtauğa berdim, ol ony tyŋğylyqty türde ornalastyrdy, al men jol pūlyma jiğan aqşadan tipti jüz funt sterling te almadym; biraq i̇esesine men jolda adam aitqysyz auyr bälelerge ūşyradym. Bir küni taŋsäride bizdiŋ keme Kanar araldaryna qarai, dälirek aitqanda, Kanar araldary men Afrika qūrlyğyna bet alyp bara jatyr i̇edi. Saleh jaqtan kele jatqan türik qaraqşylary tüni boiy toryğan boluy kerek, jelkenderin köterip, bizdiŋ soŋymyzğa tüsti. Olar jelkenderin barynşa köterip alğan soŋ, keşikpei quyp jetetinderine közimiz jetip, biz de qorğanu şarasyna kiristik (bizde on i̇eki zeŋbirek, olarda on segiz zeŋbirek bar i̇eken). Tüsten keiin, sağat üşterdiŋ şamasynda olar bizdi quyp jetti, qatelesip ketti me, ia solai ūiğardy ma, büiirden kelip soqty, segiz zeŋbirekti qatar qoiyp atyp i̇ek, şeginiŋkirep baryp, olar da oq jaudyrdy, özderiniŋ myltyqtary da köp i̇eken, qarşa boratty, adam sany da i̇eki jüz şamasynda. Degenmen biz tobymyzdy jazbastan qarsylasa berdik. Bärimiz din amanbyz. Biraz uaqyt ötkennen keiin, teŋiz qaraqşylary jaŋa şabuylğa daiyndaldy, al biz jaŋaşa qorğanuğa köştik, jau kemesi i̇ekinşi jağymyzdan kelip tidi, atys küşeidi, teŋiz beti kökala tūman boldy. İeki jaqtyŋ da kemesi bir-birine janasyp, atys būrynğydan da küşeie tüsti. Bir kezde qaraqşylar kememizdi qorşap alyp, är jerden ilmek temir tastap, bizdiŋ kememizdi özderine qarai qisaityp tartty da, alpysqa juyq qaraqşy jantalasyp bizdiŋ kemege köterildi, kememizdi basyp alyp, arqan jipterin qiyp, diŋgekterin qūlata bastady. Biz olardy myltyqpen de oq jaudyryp, naizamen jäne qol granatalarymen qarsy alyp, i̇eki ret palubadan türe aidap şyqtyq. Biraq, solai bola tūra, kememiz jaramsyz bolyp qalğandyqtan da jäne üş adamymyz ölip, segiz adamymyz jaralanğandyqtan aqyr soŋynda (men äŋgimemniŋ būl qaiğyly bölimin qysqartyp otyrmyn) biz beriluge mäjbür boldyq, söitip bizdi tūtqyn retinde Salehqa, mavrlarğa tiesili teŋiz portyna aparyp tastady.
Meni qaldyryp, basqa tūtqyndardy sūltannyŋ saraiyna alyp ketti. Qaraqşylar kemesiniŋ kapitany meni qasyna aldy, jas bolğan soŋ jūmsauğa qolaily dep oilasa kerek. Qatal tağdyr meni köpestikten qūlğa ainaldyrdy. Basyŋa qaiğy tüsse, i̇eşkim kelmeidi jäne i̇eşkim jūbatpaidy degen äulie äkemniŋ sözderi oiğa oraldy. Būl da qūdaidyŋ bir qarğysy şyğar, meni birjola öltirgeni şyğar dedim iştei. Joq, olai i̇emes i̇eken, būl qatal synaqtyŋ tek solğyn köleŋkesi ğana, sybağaly qaiğy-qasiret äli alda i̇eken, äri qarai ne bolğanyn äŋgimemniŋ jalğasynan köresizder.
Jaŋa qojaiynym, mümkin, myrzam bolatyn şyğar, meni öz üiine aldy. Aldağy saparlarda meni özimen birge ala şyğar dep ümittengen i̇edim. İerte me, keş pe, ony da ispandardyŋ ia portugaldardyŋ kemesi tonaidy, sonda meniŋ basyma bostandyq ornaidy degen senimde boldym. Ümit jibi üzildi, ol meni üiinde qaldyryp, qūldar isteitin qara jūmysqa saldy, kele sala küzetu üşin kemede bol dep būiryq berdi.
Sol künnen bastap tübinde būl jerden qaşyp şyğamyn degen oi sanamdy jaulady, biraq onyŋ i̇eş amalyn taba almadym. Mūndai jağdaida jeŋiske jetemin deudiŋ özi dalbasalyq şyğar, i̇eşkimge sene almadym, i̇eşkimnen kömek kütpedim. Ağylşyn bolsyn, şotlandyq bolsyn – janyma jaqyn i̇eşkim bolğan joq – süreŋsiz, jalğyzdyqqa toly künderim ötip jatty. Jüregime jaqyn tūtar i̇eşkimim joq, jalğyzdyqtyŋ azabyn tartyp i̇eki jyldy artqa tastadym (osy jyldar işinde tek qana bostandyq turaly armandadym). Al qaşamyn dep oiğa alğan josparymdy jüzege asyrudyŋ köleŋkesin de körmedim.
Osy i̇eki jyl işinde qaşyp ketuge qolaily bir ğana mümkindik boldy. Meniŋ qojaiynym kemesimen teŋizge şyqpai, üide ädettegiden köp otyryp qaldy (meniŋ i̇estuimşe, aqşa joqtyğynan siiäqty). Osy kezde ol aptasyna bir-eki ret bizdi qasyna alyp, teŋizden balyq aulap qaityp jürdi. İeskekşi i̇esebinde meni jäne bir jas mavr balany i̇ertip alatyn, älimiz kelgenşe köŋilinen şyğuğa tyrysamyz, i̇ekinşiden, meniŋ balyq aulağanym oğan qatty ūnady, kei-keide qasymyzğa öziniŋ bir jaqyn inisi Marekony qosyp jiberetin.
Bir küni üşeumiz taŋğy tynyştyqta balyq aulauğa attandyq. Biz şyğysymen-aq teŋizdiŋ betin qap-qara tūman basyp, jağalau bir jarym mildei jerde bolsa da, köz jazyp qaldyq, şamalap betaldy jüre berdik: sol küni künimen, tünimen teŋiz betinde jüzdik. Taŋ ata jağalaudan alty mildei teŋiz ortasyna qarai oiysyp ketkenimizdi baiqadyq. Köp mehnat şegip, üige äreŋ jettik, azannan salqyn jel soğyp tūrğasyn ba, qarnymyz da aşyp qalypty.
Būl oqiğadan oi tüigen qojaiyn: “Endi balyq aulau üşin teŋizge azyq-tüliksiz, qūbylnamasyz i̇eşkim şyqpaidy”, – dedi. Bizdiŋ kememizdi tonağanda bir barkasty özine qaldyrğan-tyn, keme jasauşyny şaqyryp aldy da, ol şeber, tūtqynda jürgen ağylşyn i̇edi, barkastyŋ ortasyn oiyp, i̇eki kisi jatyp ūiyqtaityndai kaiuta jasa, art jağynan bir adamdyq oryn qaldyr, sebebi ol adam qaiyqtyŋ qūiryğyn ūstap otyratyn bolady, aldyŋğy jağyna i̇eki adamdyq oryn jasa, olar jelkendi tartyp otyratyn bolady, al jelkenderdiŋ kliveri kaiutanyŋ üstine döp kelsin dedi. Kaiutanyŋ işinen azyq-tülik salyp qūiatyn şkaf jasa dep būiyra söiledi. Qojaiynnyŋ sözin i̇eki i̇etpei oryndadyq. Kaiuta öte qolaily, işi keŋ, äri yŋğaily bolyp üş adamğa yŋğailastyryp jasaldy, kişkene üstel, azyq-tülik salatyn kişkentai söre de qoiuğa bolady: sörege meniŋ qojaiynym küriş, kofe jäne saparda jürgende özi işetin birneşe bötelke işimdikter qūiatyn.
Osy barkaspen äldeneşe ret balyq aulauğa şyqtyq, balyq aulauğa kädimgidei maşyqtanyp aldym, sondyqtan qojaiynym meni qasynan tastamai i̇ertip jüretin boldy. Bir küni qojaiynym i̇eki-üş mavrdy i̇ertip (balyq aulağysy keldi me, älde tek seruendegisi keldi me) bilmeimin, saparğa şyğatyn boldy, azyq-tülikti molynan aldy, bärin de küni būryn barkasqa aparyp qoidyq. Meni şaqyryp alyp, üş myltyq, jetkilikti i̇etip oq-däri aluğa būiyrdy.
Aitqanyn i̇eki i̇etpedim. Kelesi küni i̇ertemen qonaqtardy küttik, jalauşamyzdy köterip, tazalanğan, juylğan barkastyŋ işinde otyrdyq. Biraq qojaiynymyz jalğyz keldi, qonaqtarynyŋ tyğyz şaruasy bolyp qalğanyn, bügin teŋizge şyğa almaitynyn aitty. Sodan keiin: “Üşeuiŋ balyq aulap keliŋder, bügin dostarym keşki tamaqty meniŋ üiimnen işedi, oljalaryŋdy mağan äkelip beriŋder”, –dedi de ketip qaldy. Men maqūldağan bolyp, basymdy izep qala berdim. Tap sol kezde sanamda bostandyq turaly oi tağy da jylt i̇ete qaldy. Qazir şağyn kemem bar, qojaiynym joq, nağyz qolaily sät dep men de jolğa qamdana bastadym. Ärine, balyq aulauğa i̇emes, ūzaq saparğa attanğaly tūrsam da, qalai jürudi, qaida bağyt ūstaudy oiyma da alğanym joq, joldyŋ alys-jaqyny, jaqsy-jamany da i̇esep i̇emes, qalai qarai bet
alsam da, tek i̇erkindikte bolsam bolğany dep tüidim.
Qulyğymdy işke bügip, mavrdyŋ qasyna keldim de, qojaiynnyŋ azyğyna tiıspei, özimizge bölek azyq-tülik alu kerek degendi aittym. Mavr sözge kelmei, bir ülken sebetpen kepken nan, işerge üş qūmyra su alyp keldi. Qojaiynnyŋ şarap salğan jäşiginiŋ qai jerde tūratynyn biletinmin (ol būl şarapty ağylşyn kemeleriniŋ birinen alğan, ağylşyn kemesinen alğandyğy bötelkeler japsyrmalarynan körinip tūr), mavr jağağa ketken kezde şarapty barkasqa tasyp äkeldim de, qojaiyn üşin küni būryn daiyndalyp qoiğan i̇eken dep oilasyn dep şkaftyŋ işine saldym. Balta, balğa, ara, arqan, jip jäne balauyz alyp keldim. Mavrdyŋ aŋqaulyğyn paidalanyp tağy bir qulyqty iske asyrdym. Onyŋ aty Ysmail bolatyn, jūrt ony Moli ne Muli dep atauşy i̇edi. Men oğan: “Moli, qaiyqta qojaiynnyŋ myltyğy bar, şamaly oq-däri alsaq qaitedi? Qūs atyp jeimiz äri köŋil köteremiz, qojaiynnyŋ oq-därisi kemede bolady”, – dedim. Ol “Jaraidy” dedi de, jügirip baryp bir qalta oq-däri, bes-alty qadaqtai bytyra jäne köptegen oq alyp keldi. Bärin jiyp alyp qaiyqqa saldyq. Qojaiynnyŋ kaiutadağy jäşiginiŋ tübinde az ğana däri jatyr i̇eken, ony audaryp bir ülken bötelkege saldym. Qajetti kerek-jaraqty äzirlep alyp, ailaqtan balyq aulauğa attandyq. Ailaq kireberisindegi qarauyl mūnarasynda tūrğandar bizdiŋ kim i̇ekenimizdi bilse de, bizdiŋ kememizge köŋil audarmady. Jağadan bir mildei alystağan soŋ jelkendi bosatyp, balyq aulau qamyna kiristik. Meniŋ josparym iske aspaityn boldy, sebebi jel soltüstik pen şyğys aralyğynan soqty, i̇eger jel oŋtüstikten bolsa – meniŋ jolymnyŋ bolğany, onda men İspaniiä tūsyndağy jağağa jaqyn keluime, i̇eŋ bolmasa Kadiske deiin baryp, jol tauyp ketuime bolatyn i̇edi, jel qai jaqtan soqsa da, i̇esebin tauyp būl maŋaidan alystap ketsem boldy, aldağy künderimde basqa salğanyn köremin degen oi keldi.
Arada biraz uaqyt ötse de qarmağymyzğa i̇eşnärse qappady, mavrdyŋ közine tüspesin dep men ädeii qarmaqty sudan şyğarmadym, tipti ilingen balyqty da tartpadym. Men: “Būl qalai, birde-bir balyq tüspedi, üige qai betimizben baramyz, qojaiynnan söz i̇estimiz-au, alysyraq baryŋqyraiyq”, dedim. Mavr meniŋ aram oiymdy qaidan bilsin, maqūldady, ol qaiyqtyŋ aldyŋğy tūmsyq jağynda otyrdy. Jelkendi köterdim de, rulge otyrdym, qaiyq tağy üş mildei jürip teŋizdiŋ ortasyna qarai bet alğanda, balyq aulağan adamdai qaiyqty toqattym da, ruldi balağa berip, bir närse izdegen adamdai mavrdyŋ art jağyna keldim de, belinen qapsyra köterip alyp, suğa laqtyrdym. Bir süŋgip şyqty da, qaiyqqa qarai qaita jüzdi. Meni tastama, dünieniŋ tört būryşyn aralasaŋ da qasyŋnan qaldyrma dep jalyna bastady. Jüzgiştigi sondai, bötelkeniŋ tyğynynşa qalqidy; qaiyqtyŋ soŋynan i̇erip qalmaidy, meni jyldam quyp jetetin türi bar, al mağan aldan soqqan jel boi bermei, qaiyqty şapşaŋ jürgize almai kelemin. Ol artymyzdan jüzip qalmağasyn kaiutadağy myltyqty aldym da kezep tūryp: “Osy arada qalatyn bolsaŋ, sağan i̇eşqandai qastandyq jasamaimyn, öziŋ jüzgiş i̇ekensiŋ, jel de tynyq, dūrysy, jağağa qarai jüzseŋ, qazir-aq baryp jetesiŋ, i̇eger aitqan tilimdi almasaŋ, jairatyp salamyn, men basyma bostandyq izdep bara jatqan adammyn”, dedim, ol būryldy da, keiin qarai jüze jöneldi, aman-sau jağağa jetken bolar, özi de bir jüzgiş adam i̇eken.
Teŋizge balany tastap, mavrdy özimmen birge alyp ketuge bolar i̇edi, biraq oğan senim bar ma? Mavr i̇edäuir jer ūzap ketken soŋ būrylyp balağa qaradym (balanyŋ aty Ksuri i̇edi). “Ksuri! – dedim, – i̇eger sen mağan senseŋ, seni adam qylamyn, i̇eger opasyzdyq jasasaŋ (paiğambar atymen ant bermeseŋ), seni osy jerde suğa batyryp ketemin”, – dedim. Bala mağan qarap jymidy da, sendikpin, qaida barsaŋ da qasyŋda bolaiyn dep ant berdi. Balanyŋ şynaiylyğy albyrt jüzinen-aq körinip tūrdy.
Teŋizdiŋ ortasyna qarai tura tarttym, Mavrdyŋ qarasy da körinbei qaldy. Būl nietim Gibraltar būğazyna qarai ketti dep oilasyn degenim i̇edi (ärbir i̇esi bütin adam osylai ister i̇edi). Rasymen de basqa jaqqa jol tartudyŋ tipti jöni joq. Sebebi oŋtüstikke qarai būrylyp, jağağa jaqyndau öte qauipti, jağa tolğan zäŋgiler, qolyna tüsseŋ öltiredi, jyrtqyş aŋdar da qaptap jürgen bolar.
Jağadan tym alystap ketpes üşin, ymyrt jabylyp, qaraŋğylyq qymtağan kezde bağytty oŋtüstikke būrdym,bizdiŋ baqytymyzğa orai jel tūrmady, tolqyn da baiau, bir qalypty jüzip otyrdyq, kelesi küni kündizgi sağat üş mezgilinde jağalau körindi, Marokko sūltanynyŋ jäne basqa sol jerdegi üstemdik i̇etuşilerden jüz i̇elu mildei qaşyqtyqta i̇ekenbiz; biraq közimizge jan balasy körinbedi. Mavrdyŋ qolyna qaita tüsip qalamyn ba dep qatty qoryqtym, aua raiynyŋ qolaily sätin paidalanyp, jağamen jyljyp otyryp, toqtamastan bes kün boiy jüzdik. Bes künnen keiin jel oŋtüstikke audy, artymyzdan quğynşy şyqsa, quyp jetetin uaqyt boldy, biraq i̇eşkim körinbeidi, ne de bolsa tynyğyp alaiyq dep jağağa keldik te, bir özenniŋ sağasyna zäkirdi tüsirip toqtadyq. Būl qandai özen, qai jaqtan bastau alady, qai i̇elderdi basyp ötedi – beihabarmyn. Jağada jan balasy körinbeidi, körgim kelip tūrğany da şamaly, işerge tūşy su tauyp, qūtymyzğa qūiyp alsaq bolğany. Keşke jaqyn özenniŋ sağasyna kelip jettik, qaraŋğy tüse jağağa jüzip şyğyp, qandai mekenge kelgenimizge köz jetkizgimiz keldi. Biraq qaraŋğy tüse bizge jağalaudan aŋdardyŋ aqyrğan, ürgen, ūlyğan aşy dauystary i̇estildi. Qasymdağy bala qoryqqanynan qaida tyğylaryn bilmedi. “Jağağa qazir i̇emes, kündiz baraiyqşy”, – dep jalyna bastady. “Jaqsy, Ksuri, qalauyŋ bolsyn, biraq kündiz adamdarğa tap bolamyz, olar arystan men jolbarystan qauipti ğoi”, – dedim. “Meili, tap bolsa, myltyqpen ürkitemiz, sonan soŋ özderi de qaşady”, – dep Ksuri küldi (Ksuri tūtqyndağy ağylşyndardan azdap ağylşynşa üirengen i̇eken). Balanyŋ köŋildengenine quanyp, qojaiyn qorjynynan bir staqan qyzyl şarap qūiyp berdim. Şynynda, onyŋ söziniŋ jany bar, onyŋ aitqanyna köndim. Zäkirdi tüsirip, tünimen jasyrynyp tūrdyq, jasyrynyp deitin sebebim: taŋ atqanşa közimiz ilinbedi. Zäkirdi tüsirgenimizge i̇eki-üş sağat ötkende jağağa abajadai maqūlyqtar keldi. Jağağa keldi de, keudelep suğa qoiyp ketti, jağağa qaita şyğyp, ärli-berli jatyp aunady, sudy şalpyldatyp aspanğa atylyp pyryldady, pysqyrdy, bir kezde sudan şyğyp, moiyndaryn tömen salyp i̇ersili-qarsyly jürdi de, tūra qalyp, adam jany türşigerdei aşy
dauyspen ökirdi. Ksuri qatty qorqyp ketti, rasyn aitsam, özim de qatty qoryqtym. Bir kezde jaŋağy maqūlyqtyŋ biri suğa kümp i̇etip, bizge qarai jüze bastady. Jüzip kele jatqan maqūlyqtyŋ ne i̇ekenin ajyratyp bolmadyq, tek pyryldap-qyryldağan dybysyn ğana i̇estip tūrmyz. Ne de bolsa qaharly alyp birdeŋe. “Būl arystan (şynynda da arystan boluy mümkin ğoi), tez zäkirdi kötereiik te zytaiyq, äitpese ölemiz”, – dedi Ksuri. “Zäkirdi köterudiŋ qajeti joq, arqandy şamalap tartaiyq ta, jyljyp keiin şegineiik, bizdi quyp jeter deimisiŋ”, – dedim. Ksurige aityp auzymdy jiyp bolğanşa, qaiyğymyzdan i̇eki i̇ese ülken maqūlyq tura janymyzğa jetip keldi. Şynymdy aitsam, asyğystyq jasap jantalasyp kaiutadağy myltyqty alyp, şürippesin basyp jiberdim, älgi maqūlyq būryldy da, jağağa qarai tura jüzip ketti.
Myltyq atylğan kezdegi jağadağy jäne sol qūrlyqta jürgen aŋdardyŋ ulap-şulağanyn, ökirgenin, ūlyğanyn, ürgenin sözben jetkizu mümkin i̇emes, ol dauystar köpke deiin basylmady. Soğan qarağanda, būl jerdegi aŋdar myltyq dausyn ömiri i̇estimegen-au dep topşyladym, şynynda da, solai bolsa kerek. Men tünde jağağa şyğu turaly oiymnan ainyp qaldym, kündiz baru – būnyŋ da şeşimin tappadym, sebebi bir jabaiynyŋ qolyna tüsseŋ, arystan men jolbarystyŋ tyrnağyna ilikkennen de jaman ğoi – meni qinağany osy oi boldy. Degenmen jağağa şyqpai bolmaityn i̇edi, taŋdaiğa tamyzar tamşy su joq. Qalai bolğanda da jağağa baruğa tura keldi, biraq qai jerden jäne qalai tüsemiz? Ksuri qūmyrany beriŋiz de meni jiberiŋiz, su toltyryp äkeleiin dedi. “Sen qaiyqta qalyp, men barsam qaitedi” degenimde, “Joq, men sizdiŋ basybaily adamyŋyzbyn, jabaiylar kelse meni talaidy, siz tiri qalasyz”, – dedi. “Joq, Ksuri, barsaq, i̇ekeumiz de baraiyq, jabaiylar seni de, meni de talamaidy, myltyğymyz bar, atyp tastaimyz”, – dedim. Balağa qojaiynnyŋ qūtysynan bir jūtym şarap berdim, sodan keiin jağağa jaqyn keldik, qarğyp tüsip, sudy keşip jağağa şyqtyq, i̇eki qūmyra men myltyqtan basqa i̇eşnärse alğanymyz joq. Qaiyqty közimnen tasa qylğym kelmei jağadan köp ūzap ketpedim. Alystap ketsem, jabaiylar qaiyqqa bas sala ma dep qoryqtym. Jiekten bir mildei şamada jyra ma, sai ma, äiteuir bir oipaŋdau jer közimizge tüsti, Ksuri qolyna qūmyrasyn alyp solai qarai ketip i̇edi, az uaqyt ötpei Ksuri mağan qarai i̇entige jügirip keledi, būl aŋnan qorqyp keledi ia jabaiylardan qaşyp keledi degen oiğa qaldym da, Ksuridi qūtqarmaq bolyp men de qarsy jügirdim, jaqyndap kelsem, iyğyna salyp birnärseni köterip keledi i̇eken. Qūian syqyldy, aiaqtary ūp-ūzyn. Būl oljamyzğa i̇ekeumiz de qatty quandyq, ölgen aŋ bolsa da i̇eti dämdi i̇eken, Ksuridiŋ mağan qarsy jügirip quanyp kele jatqany – tūşy su tauyp alypty, jabaiylardyŋ da közine tüspegen i̇eken.
Su izdep tekke älek bolyppyz, sol aialdağan tūsymyzda, kişkene joğaryraq köterilsek, tūşy su bar i̇eken. Bar ydysymyzdy suğa toltyrdyq. Būl mekennen jan balasynyŋ izin körmei, saiahatymyzdy äri qarai jalğastyrğaly otyrmyz. İerterekte, jolauşylap jürgen bir kezderde osy maŋda bir ret bolğanmyn, meniŋ oiymşa, Kanar araly men Jasyl müiis araly qūrlyqtan qaşyq bolmauy kerek, qai jerde tūrğanymyzdy boljaityn qolymyzda qūral da joq, būl araldyŋ qai jerde tūrğany da belgisiz, qalai qarai jol tartudy bilmei aŋtarylyp tūrdym. Bar sengenim – osy betimmen teŋizdi jağalap jüre bersem, äiteuir bir i̇eldiŋ şetine iligermin nemese ağylşyn köpesteriniŋ kemesine jolyğarmyn degen oi, öitkeni ağylşyn kemeleri būl jerlerde jüre beretin. Meniŋ boljauymşa, būl aimaq Marokko sūltany men zäŋgiler aumağynyŋ aralyğy boluy mümkin. Būl jer şöleitti meken bolğandyqtan jan-januardan basqa tirşilik iesi joq, maŋ dala, i̇erterekte zäŋgilerdiŋ jeri bolğanymen, olar mavrlardan qorqyp oŋtüstikke qarai bosyp ketken, al mavrlar zäŋgilerden tartyp alğanymen, qonysqa qolaisyz, topyrağy qūnarsyz bolğandyqtan būl jerdi tūraq qylmağan. Būl i̇eki i̇eldiŋ adamdary arystan, jolbarys siiäqty jyrtqyş aŋdar üiir-üiirimen tirşilik i̇etkesin, būl maŋnan bezip ketken şyğar. Mavrlar būl ölkege myŋdağan, jüzdegen adamdarymen kelip aŋ aulaidy i̇eken. Sondyqtan jüz mildei jürsek te qūlazyğan şöl daladan köz aşpadyq, al tünde jabaiy aŋdardyŋ ökirgeninen basqa i̇eşnärse i̇estimedik.
Kündiz mūnarlanyp Tenerif tauy köringendei boldy, būl Kanar aralyndağy i̇eŋ biık taudyŋ biri, tauğa tura tartuğa qaiyqtyŋ basyn i̇eki ret būryp i̇em, jel qarsy aldymyzdan soğyp, tulağan tolqyndar boi bermei, ağysqa qarsy jüze almadyq. Qalai bolğanda da, bastapqy jobam boiynşa jüreiin dep jağany boilap jylji berdim.
Qolymyzdağy bosağan qūtylarymyzğa işer su qūiyp alu üşin älgi jerden şyqqannan keiin de jağağa taiau jürip, birneşe ret toqtauğa tura keldi. Künderdiŋ birinde taŋsäride bir biık müiistiŋ tübine kelip aialdadyq, sol jerden sudyŋ tasyğanyn kütip, jağağa jetpekşi boldyq.
Bir kezde Ksuri – közi menikinen qyrağylau bolsa kerek, “jağadan alysyraq ketelik, äne bir jatqan aŋdy kördiŋiz be, qandai qorqynyşty, ūiyqtap jatyr-au” dedi aqyryn ğana. Ol körsetken jaqqa köz salsam, şynymen de qorqynyşty bir närse közime tüsti. Būl qūzdardyŋ köleŋkesinde jatqan ülken arystan i̇eken. Ksurige: “Bar da, öltir”, – dep i̇em, ol mağan üreili jüzben qarady da, “Men ony qalai öltiremin, auzyn bir aşsa, kömeiinde tūramyn ğoi”, – dep qaşqaqtady. Qaiyryp i̇eşteŋe aitqanym joq, “qozğalmai jat” dedim, myltyqty aldym da bytyrany molyraq salyp, ülken i̇eki qorğasyn oqpen oqtadym, i̇ekinşi myltyqqa ülken-ülken i̇eki oq saldym, üşinşi myltyqqa (bizde üş myltyq bolatyn) kişileu bes oq saldym da ülken myltyqty qolyma alyp, basynan közdep tūryp şürippeni basyp qaldym. Biraq atylğan oq basynan i̇emes, aiağynan tigendei. Aŋ ökirip, ornynan atyp tūryp, qaita jatty, men ömirimde i̇estip körmegen zor dauyspen tağy da ökirip, üş aiaqtap qaldy. Men basynan i̇emes, aiağynan tigizgenime taŋ qaldym. Ile-şala i̇ekinşi myltyqty alyp, aŋdy tağy da attym, būl joly maqsatyma jetsem kerek, aŋ tältirektep baryp qūlady, tüsiniksiz dauys şyğaryp ölimmen arpalysyp jatty. Ksuri batyrsynyp, jağağa jiberuimdi ötindi. “Barsaŋ bar”, – dedim. Sekirip suğa tüsti de, bir qolymen myltyğyn kötere jüzip jağağa jetti, qasyna bardy da, myltyqtyŋ auzyn qūlağyna taqap tağy atty, arystan öldi.
Atyp alğanymyz aŋdar patşasy bolsa da, odan ne paida, i̇etin jei almaimyz, “üş oq bosqa şyğyn boldy-au” dedim. Qaiyqqa qaita kelip Ksuri menen balta sūrady. “Ony qaitesiŋ?” – dep sūrap i̇em, “basyn kesip alaiyn dep i̇edim”, – dedi. Biraq basyn kesip aluğa äli kelmedi, tek bir aiağyn kesip äkeldi, aiağynyŋ özi ülken, adam taŋğalarlyq.
Mūnysy paidağa asar degen oi kelip, terisin sypyra bastadyq. Ksurimen i̇ekeulep iske kiriskenimizben, terini qalai sypyru kerek i̇ekenin bilmeidi i̇ekenmin. Küni boiy osy şaruamen ainalystyq. Terini kerip qaiyqtyŋ üstine tösep qoidyq. İeki künnen keiin teri keuip, astyma salar töseniş boldy.
Aialdağan jerimizden oŋtüstikke qarai on kün jürdik, azyq-tülikti ünemdeumen kelemiz, auyz su üşin bolmasa, jağağa şyqpaimyz. Gambanyŋ nemese Senegaldyŋ müiisine jaqyndasaq, aialdaityn bir jerge jetsek, osy jerden i̇europalyq bir qaiyq kezdeser dep ümittendim, qūrlyq izdep tappasaq bolmaidy, äitpese zäŋgilerdiŋ qolynda öluge tura keledi. İeuropalyq kemeler qaida jol tartsa da, Gvineiäğa, Braziliiä ma, Ost-İndiiä ma, Jasyl müiistiŋ nemese älgi aitqan araldardyŋ maŋynan jüretini belgili, sondyqtan men i̇europalyq kemelerge kezdesermin, däm jazbasa, osy jerde ölermin dep şeştim.
Alaŋ köŋilim sabasyna tüspei, on kündei jol jürdim. Būl maŋda tirşilik bar i̇eken, i̇eki-üş jerden jağada jürgen adamdardy kördik, olar da bizge qarap tūr i̇eken. Biz olardyŋ kömirdei qap-qara jäne tyrdai jalaŋaş i̇ekenin baiqadyq. Bir kezde jağağa barğym kelip ketti, biraq aqyldy keŋesşim Ksuri “Barma, barma” dep mağan qarsylyq bildirdi. Degenmen olarmen tildesu üşin jağağa jaqyndadym. Olar meniŋ oiymdy sezgen bolulary kerek, jiekti jağalap soŋymyzdan jügirip otyrdy. Baiqaimyn, qoldarynda qūraldary joq, tek bireuiniŋ qolynda ğana ūzyn jiŋişke taiağy bar. Ksuri onyŋ taiaq i̇emes, sadaq i̇ekenin, jabaiylar sadaqpen atuğa öte mergen i̇ekenin aityp tüsindirdi. Mūny i̇estigen soŋ, azyraq şegindim de, älgilerge qarap ymdap, bilgenimşe birdeme tüsindirgen boldym, azyq i̇eter bir närse bar ma dep sūradym, körseter qandai järdemderiŋ bar degendi ymmen sezdirdim. Qaiyğyŋdy toqtat, jeitin tamaq bereiik dedi olar da ymdap. Qaiyqty toqtatyp, jelkendi tüsirgenimde, i̇ekeui äri qarai jügirip ketti, jarty sağat ötti me, ötpedi me, i̇eki bölek i̇et, qos uys dän alyp keldi. Biz onyŋ neniŋ i̇eti i̇ekenin, neniŋ däni i̇ekenin ajyrata almadyq, biraq aluğa niet bildirdik. Qaiyqtan tüsip jaqyndai almadyq, sebebi olardan qoryqtyq, özderi bizden beter qorqyp tūr. Jatyrqai qarap tūrğan olar i̇eki jaqqa da qauipsiz jol tapty: i̇et pen dändi jiekke qoidy da, özderi i̇edäuir jer ūzap ketti, biz azyq-tülikti qaiyqqa alyp kelgenşe, oryndarynan tapjylmady.
Basymyzdy izep olarğa alğys aitqan boldyq, basqalai rizaşylyğymyzdy qalai bildiremiz. Tap osy kezde olarğa bizdiŋ de kömegimiz kerek boldy. Jağadan jyljyğanymyz sol i̇edi, tau jaqtan bir-eki aŋ bezip kelip, suğa kümp i̇ete tüsti. Bizge birin-biri quyp kele jatqandai körindi: ūrğaşysyn i̇erkegi quyp kele me, ia jarysyp oinap kele me, ia talasyp, jeŋilgeni qaşyp kele me, ol jağyn bile almadyq, keldi de birden suğa kümp i̇etti, būl jerdegi aŋdardyŋ üirenşikti ädeti me, bolmasa kezdeisoq kezdesip qaldy ma, būl jağy tağy belgisiz. Biraq jyrtqyş aŋdar neken-saiaq bolmasa, kündiz közge tüspeidi, al i̇endi kündegisi osy şyğar deiin desem, jağada tūrğan adamdar zäreleri ūşqannan janyn qaida qūiarğa bilmedi, äsirese äielder jağy qatty qoryqty. Qolyna sadaq ūstap tūrğan adamnan basqalary aldy-artyna qaramai, tym-tyraqai bet-betine beze jöneldi. Biraq aŋdardyŋ zäŋgilermen isi bolğan joq, maqsaty tek suğa tüsu siiäqty, jüzdi de jürdi. Bir kezde bireui aiaq astynan qaiyqqa qarai jüze jönelsin, tipti būlai bolady dep oilamappyn; bir myltyqty oqtadym da, Ksurige i̇ekinşisin oqtai ber dep būiyryp, qas dūşpanymdy qarsy aluğa kiristim. Myltyq oğy jeter jerge jüzip kele bergende şürippeni basyp qaldym, oq qaq maŋdaidan tidi: suğa birden batyp ketti, qaita şyqty da jağağa qarai zytty, jantalassa kerek, jağağa jetkenşe bir batyp, bir şyğumen boldy, jağağa jaqyndağanda jüzuge äli kelmei qalqyp tūrdy, su betin qan qaptap ketti.
Beişara jabaiylardyŋ myltyq dausynan qoryqqandaryn aityp jetkizu mümkin i̇emes: keibireuleri sasqalaqtap jerge qūlady. Biraq aŋnyŋ ölgenin körip quanyp, meniŋ bermen keliŋder degen işarama tüsinip, quanyp ketti. Men suğa tüstim de, aŋnyŋ artqy aiağyna arqan bailap, bir ūşyn zäŋgilerge laqtyrdym, olar ölikti tartyp jağağa şyğardy. Öltirgenim sirek kezdesetin qabylan i̇eken, tym iri, ädemi, jüni qūlpyryp tūr. Zäŋgiler nemen öltirgenimdi bilmei aŋ-taŋ boldy.
Ekinşi aŋ myltyq dausy şyqqan boida zytty, qaşyp tauğa baryp kirdi, onyŋ qandai aŋ i̇ekenin ara qaşyq bolğan soŋ boljai almadym. Zäŋgiler ölgen qabylannyŋ i̇etin jegisi kelip tūrğanyn sezdim de, alyŋdar dep ymdadym, aituym mūŋ i̇eken, jabyla bas saldy, bastaryn izep alğys aityp jatyr. Birden soiuğa kiristi, pyşaqtary joq, sonda da qyry ötkir ağaşty pyşaq ornyna jūmsap, tez äri şapşaŋ terisin sypyryp aldy, biz pyşaqpen de tap būlai sūia almas i̇edik. Terisin sypyryp bolğan soŋ, i̇eti kerek pe dep işarat qyldy, joq tek terisin berseŋizder bolğany dedim, olar aitqanymdy qyldy. Tağy da azyq-tülik äkelip berdi, ötkende bergenderinen molyraq, ne i̇ekenin bilmesem de aldym. Būdan keiin su sūradym, bos qūmyralardy töŋkerip tübin körsettim. Küidirgen balşyqtan jasağan bir ülken ydyspen i̇eki äiel su alyp keldi (künge küidirgen bolu kerek). Ksuridi jiberip, qūmyranyŋ üşeuin de tūşy suğa toltyryp aldym. İerkekteri siiäqty su alyp kelgen äielder de tyrdai jalaŋaş.
Birtalai azyq-tülik jäne auyz su alyp, qonaqjai zäŋgilermen qoştasyp, bağytymyz boiynşa jağağa jaqyndamai on bir kün boiy jüzdik. Äiteuir on bes mildei qalğanda irektelgen bir jerdiŋ jolağy körindi-au. Kün tynyq i̇edi, qaiyqtyŋ basyn būrdym da köringen jolaqqa qarai tarttym. Qataryna jaqyn kelgen şamada tağy bir jerdiŋ jolağy körindi, sol jerde i̇esime tüse qaldy, mynau jolaqtanyp köringen Jasyl müiis, ana köringen araldar da osylai atalady. Biraq biz tūrğan jerden öte alys, juyq maŋda jete almasymyz belgili, i̇eger jel tūrsa, ne aralğa, ne müiiske jete almasymyz belgili, ne isterimdi bilmei biraz aŋtaryldym.
Bir şeşimge kele almai basym qatty, ruldi Ksurige berip, kaiutada biraz otyrdym, sol kezde Ksuridiŋ: “Qojaiyn! Qojaiyn! Jelkendi keme!” – dep aiqailağan dausy i̇estildi. Bizdi quyp kele jatqan mavrdyŋ kemesi i̇eken dep baiğūs bala zäresi ūşyp, qatty qorqypty, kemeniŋ mavrdiki i̇emes i̇ekeni özime aian, öitkeni biz mavrdan köp jer ūzap kettik, sondyqtan odan kelip-keter qauip-qaterdiŋ joqtyğyn bildim. Sekirip tüsip syrtqa şyqsam, köz ūşynda būldyrap keme ketip barady, zäŋgilerge bara jatqan portugal kemesi i̇ekenin birden aŋğardym. Aŋdap qarasam, keme basqa jaqqa bet alyp barady, aralğa būrylatyn türi körinbeidi. Olarmen jolyğysudy niet qylyp, men i̇endi jelkenimdi köterip, aşyq teŋizge qarai bet aldym. Bar qarqynymyzben jürsek te ony quyp jete almaitynymyzdy, biz belgi bergenşe onyŋ köp jer ūzap ketetinin bildim, naq sol kezde, sirä, dürbimen qarasa kerek, olar da kemesiniŋ jelkenin jiberip, jürisin bäseŋdeteiin dedi jäne bizdi apatqa ūşyrağan i̇europalyq kemeniŋ qaiyğy i̇eken dep oilasa kerek. Būğan qatty quandym. Bizdiŋ qaiyğymyzda qojaiynnyŋ kemesinen qalğan jalau bar i̇edi, sony aldym da, biz apatqa ūşyrağandarmyz degendei belgi berip, jalaudy būlğai berdim jäne myltyq attym. Olar myltyqtyŋ tütinin jäne jalaudy körip kemeni toqtatty,
toqtağannan keiin, üş sağattai jürip kemege jettik.
Kimsiŋ, qaidan jürgen adamsyŋ dep frantsuz, portugal, ispan tilderinde sūrap jatyr, biraq būl tilderdiŋ birin de bilmeidi i̇ekenmin, äiteuir bir şotland teŋizşisi menimen ağylşynşa söilesti, men oğan özimniŋ ağylşyn i̇ekenimdi, Salehtağy mavrdyŋ tūtqynynan bosap, qaşyp kele jatqanymdy tüsindirdim. Būdan keiin meni jäne meniŋ jolserigimdi qoşemet körsetip şaqyrdy, biz kelip kemege mindik. Quğyn-sürgin körip, ümit üzildi-au degen kezde bostandyqqa jettim degen oi meniŋ jüregimdi jadyratty. Kemeniŋ kapitanyna keldim de, meni qūtqarğany üşin qoldağy dünieniŋ bärin beretinimdi aittym. Biraq ol keŋdik tanytyp: “Eşnärseŋizdiŋ de keregi joq. Braziliiäğa barğan soŋ bärin qaitaryp alasyz, men sizdi ölimnen qūtqardym, i̇eger men sizdiŋ ornyŋyzda bolsam, özim de osylai quanğan bolar i̇edim. Al mūndai oqiğa ärkimniŋ basynda bolady. Qazir seniŋ dünieŋdi alsam, Braziliiäğa barğan soŋ aştan ölesiŋ, ol jerde tiynyŋ joq bolsa kün köre almaisyŋ, i̇eger bäribir öletin bolsaŋyz, qazir sizdi nege qūtqaramyn, ağylşyn myrza, Braziliiäğa jetkizgenim üşin i̇eşnärse almaimyn, Braziliiäğa jetken soŋ satyp, jol-pūlyŋyzdy şyğararsyz, i̇elge qaituğa da qarajat kerek qoi”, – dep jauap berdi.
Kapitan tek söz jüzinde ğana keŋpeiil adam i̇emes i̇eken, is jüzinde de aitqanyn būljytpai oryndady. Meniŋ bar mülkimdi, i̇eŋ aqyr aiağy üş qūmyrama deiin tizimge jazyp, öziniŋ qarauyna aldy, bireudiŋ mülkine qol sūğuşy bolmaŋdar dep teŋizşilerge äbden tapsyrdy, jasağan tizimin meniŋ qolyma berdi de: “Barğan jerde osy tizim boiynşa tügendep al”, – dedi. Kapitan qaiyğymnyŋ jaqsy i̇ekenin körip: “Eger, satsaŋyz alaiyn, bağasyna ne sūraisyz?”, – dedi. “Siz mağan köp jaqsylyq körsettiŋiz, sondyqtan qaiyqqa bağa qoimaimyn, bergeniŋizdi alamyn”, – dedim. “Olai deitin bolsaŋ, qaiyqtyŋ bäsi seksen piastr bolsyn, biraq Braziliiäğa barğan soŋ meniŋ bergenimnen artyq töleuşiler tabylsa, men de sony bereiin”, – dedi. “Kelistik, solai bolsyn”, – dedim. Ksuridi altynğa aiyrbasta dedi. “Meniŋ altyn alğym keledi, balany sizge amanattaudan da qoryqpaimyn, biraq qiyn-qystau kezde qasymda bolğan adamnyŋ bostandyğyn altynğa qalaişa aiyrbastaimyn?” – dep qinaldym. Kapitan meniŋ halimdi tüsindi, biraq mağan ūsynysymnan bas tartpa dedi, i̇eger bala hristian dinin qabyldasa, on jyldan keiin basyna bostandyq beremin dedi. Būl oiyŋyz dūrys i̇eken dedim. Ksuridiŋ özi de kapitannyŋ qasynda qalğysy keletinin aitty, men de rizaşylyqta i̇ekenimdi bildirdim. Braziliiäğa deiin saparymyz oŋ boldy, jiyrma i̇eki kün degende Todos los Santosqa, iağni Külli Äulieler qoinauyna kelip kirdik. Sonymen, men adam balasy ğana ūşyraityn azaptan qūtylyp, i̇endi ne isteu kerek i̇ekenin oilastyrdym. Portugal kemesi kapitanynyŋ keŋpeiildiligin, mağan körsetken jaqsylyğyn mäŋgi ūmytpaspyn. Alyp kelgeni üşin tiyn-teben de alğan joq. Bar düniemdi – arystan terisin, jäşik şarapty, i̇eki myltyqty, tağy da basqa özimniŋ satqym kelgen närselerdi aldy. Turasyn aitsam, osylardyŋ bärinen i̇eki jüz jiyrma
somdai altyn aqşa qūrastyryp, Braziliiäğa kelip jettim.
Kapitan meni bir tanysynyŋ üiine i̇ertip keldi, ol da özi sekildi meiirimdi, adal jan bolyp şyqty. Qant plantatsiiäsy men qant zauytynyŋ qojasy i̇eken. Men onyŋ üiinde ūzaq uaqyt tūrdym, sondyqtan barlyq öndiristerdi araladym jäne qant plantatsiiäsymen tanystym. Qant öndirisi adamnyŋ tūrmysyna qolaily, onymen ainalysqan adamnyŋ tez baiitynyna közim jetti. Men de osy jerden tūraq tauyp, osy ispen ainalysamyn dep şeştim. Londondağy qarajattarymdy aldyryp, ony qandai da bir iske jūmsau turaly oiladym. Būl jerge bas sūğyp alğan soŋ, bolaşaq plantatsiiä men usadba salu üşin qolymdağy bar aqşağa öŋdelmegen jer satyp alu turaly jospar qūra bastadym.
Meniŋ lissabondyq ağylşyn, tegi Uelz degen bir portugal körşim bolğan. Onyŋ da jağdaiy tura menikindei i̇edi. Ony körşi deitinim, onyŋ plantatsiiäsy meniŋ plantatsiiämmen şektesip jatyr, i̇ekeumizdiŋ qarym-qatynasymyz öte jaqsy; i̇ekeumizdiŋ ainalymdağy aqşamyz da onşa köp i̇emes i̇edi; bastapqy i̇eki jylda i̇ekeumiz de plantatsiiä tüsiminen tek işip-jegenimizdi ğana aqtar halde boldyq. Biraq jerimiz öŋdelgen saiyn biz baii tüstik, üşinşi jyly bölek bir jerge temeki i̇ektik, i̇endi bir jerdi aldağy jylğa qant ösiruge daiyndap qoidyq, biraq i̇ekeumizde de jūmys küşi jetispedi, Ksuridi bekerge tastap ketkenimdi sonda ğana tüsindim.
Biraq amal neşik! İeşqaşan da aqyldylyqpen közge tüsken jerim joq i̇edi, sondyqtan būl joly da mült ketkenime taŋqalarlyq i̇eşteŋe joq dep oilaimyn. İendi mağan bastağan isimdi tura osy jolmen jalğastyra beruden basqa i̇eşteŋe de qalmap i̇edi. Būl men armandağannan mülde basqaşa ömir i̇edi: älemdi şarlaimyn dep qiiäldap, äke-şeşemdi tyŋdamai, tuğan jerimnen bezip jürip, tabiğatyma janaspaityn osyndai iske moiyn būrğanyma özim de taŋqaldym. Ony aitasyz, kezinde äkem mağan nasihat qyp aitqan qarapaiym tirşiliktiŋ i̇eŋ joğarğy satysy altyn ortağa men öz betimmen jetip i̇edim, sonda deimin-au, i̇eger izdegenim osy bolsa, oğan men i̇el-jūrttan bezip, jaryq älemdi kezbei-aq tuğan üi, qara orman otanymda jürip-aq jetuşi i̇edim ğoi dep te oilaimyn. Men turaly az-kem bolsa da biletin jer şarynyŋ bir böligin i̇eşqandai habardyŋ da deregi jetpeitin, tuğan jerimnen bes myŋ mil qaşyqtyqta ornalasqan osynau jatjerlikter men tağylardyŋ jabaiy i̇eline tyğylmai, dostarymnyŋ arasynda külip-oinap jürip-aq qazirgi jetistigime Angliiäda tūryp ta qol jetkizuime boluşy i̇edi ğoi deimin jiı-jiı özime-özim.
Mine, men Braziliiäda jatyp öz tağdyrym turaly osyndai qamyryqty oilarğa beriluşi i̇edim. Mende körşi plantatordan basqa būl jerde til qatysatyn da adam joq, barlyq isti öz qolymmen jasauğa tura keldi. Ainalamda tiri jan joq, beine bir i̇elsiz-künsiz aralda ömir sürip jatqandaimyn dep, söilesetin tiri jannyŋ joqtyğyna şağymdanatynmyn. Biraq keiin şyn mäninde jan balasy joq aralğa tastağanda tağdyr meni qalai ädil jazalady deseŋizşi! Sondyqtan da bizdiŋ bärimizge bir sät bügingi tirşiligimizdi būdan da jaman kündermen salystyra qarau qalai paidaly bolar i̇edi dep oilaimyn, öitkeni tağdyr äpsätte bärin aiyrbastap, būrynğy ömirimizde qandai baqytty bolğanymyzdy közimizge körsetip qoiuy da mümkin ğoi! İä, qaitalap aitamyn, osy ömirimdi i̇elsiz aralmen salystyryp tağdyrğa näumez bop jürgende, şyn mäninde i̇elsiz aralğa tastap tağdyr meni ädil jazalady; al öitpei, bastağan isimdi jalğastyra bergende men şynynda da mümkin baqyt pen bailyqqa jeter i̇edim…
Meni apattan qūtqarğan kapitan i̇eline qaitqanğa deiin meniŋ qant plantatsiiäsy turaly jobamnyŋ bağyty belgili boldy (qaita jük tiep alğanşa, onyŋ kemesi Braziliiäda üş aidai tūrdy). Londonda jinaqtalğan aqşam bar i̇ekeni turaly oğan aitqanymda, ol mağan şyn yqylasymen dostyq keŋes berdi: “Ağylşyn myrza (ol meni är uaqytta osylai dep ataityn), mağan senim qağaz jazyp ber de, aqşaŋdy amanattağan kisiŋe hat jaz, aqşağa ötimdi tauar alyp, men aitqan mekenjaiğa, Lissabonğa jibersin, i̇eger qūdai sätin salyp aman-sau keler bolsam, öz qolyŋa tügelimen tapsyramyn. Adamnyŋ ömirinde aiaqasty är türli jağdai bola beredi i̇eken, sondyqtan aqşaŋdy tügeldei aldyrtpa, jüz funt sterling iaki aqşaŋnyŋ jartysyn ğana aldyrarsyŋ. Bastapqyda täuekel i̇etu kerek. İeger aqşa ainalymmen kelse, onda qalğan aqşany da ainalymğa jiberu kerek, al i̇eger aqşa orta joldan joğalyp ketse, äiteuir öziŋde az bolsa da qarajat qalar i̇edi”, – dedi. Oryndy, dostyq keŋes, mağan tek maqūldauğa tura keldi.
Sondyqtan köp oilanbai senimhatty qolyna ūstattym, aqşamdy amanattap ketken ağylşyn kapitanynyŋ äieline hat jazdym.
Hatta bastan keşken oqiğalarymdy, qalai tūtqynğa tüskenimdi, qalai qaşqanymdy, teŋizde portugal kemesi kezigip, aman qalğanymdy jäne kapitannyŋ körsetken jaqsylyğyn, türli basymnan keşken oqiğalarymdy tügel baiandadym. Hattyŋ soŋynda bügingi jaiymdy, qandai ispen şūğyldanyp jatqanymdy jäne özime qajetti degen tauarlardy jiberu turaly aittym. Kapitan Lissabonğa kelisimen ağylşyn köpesteri arqyly Londonda tūratyn bir köpeske hat jazyp, tauar turaly tapsyrys berip, meniŋ bastan keşken oqiğalarymdy bastan-aiaq baiandağan. London köpesi i̇eki hatty da keşiktirmei kapitannyŋ äieline bergen, kapitannyŋ äieli ūsynystarymdy oryndap, mağan körsetken jaqsylyğy üşin portugal kapitanyna syilyq retinde biraz aqşa joldapty.
London köpesi meniŋ jüz funtyma ağylşyn tauarlaryn satyp alyp, Lissabonğa jibergen, al portugal kapitany būl zattardyŋ bärin tügel meniŋ qolyma tapsyrdy. Kapitan men aitpasam da älgi tauarlarmen birge jer öŋdeitin biraz qūral-saiman jäne üi-işine kerekti zattar äkeldi. Būlar plantatsiiä jūmysyna öte qajetti zattar i̇edi, bäri de paidama jarady. Meniŋ tauarlarym kelip jetkende quanğanym sondai, aldağy künderime aq jol aşyldy dep oiladym. Qamqorşy kapitanym bir qyzmetkerdi alty jylğa jaldamaly jūmysker i̇esebinde alyp keldi. Būl maqsatqa ol meniŋ tanysym, kapitannyŋ jesiri bergen bes funt sterling jūmsağan. Men körsetken syidyŋ birin de qabyl almağan soŋ, i̇eŋ bolmasa özimniŋ şaruaşylyğymnyŋ jemisi retinde bir qapşyq temeki alyŋyz dep ötindim.
Meniŋ tauarlarymnyŋ deni – ağylşyn matasynan istelgen kenep, baiki, mäuiti, şūğa syqyldy qymbat tauarlar. Mūndai zattar osy i̇elde ötimdi tauarlar, būlardy birin qaldyrmai satyp, mol paida kördim, sodan keiin qarajatym būrynğysynan tört i̇ese köbeidi. Belsendiligimniŋ nätijesinde plantatsiiä jūmystarynda körşimmen salystyrğanda äldeqaida joğary tabysqa jettim, Lissabonnan kapitan i̇ertip kelgen i̇europalyq qyzmetşiden basqa bir zäŋgi qūl jaldau i̇endigi oiym i̇edi.
Qolyŋdağy bar aqşany oraily istiŋ yŋğaiyna qarai jūmsamasaŋ, tauqymetin tartasyŋ. Men de osyny basymnan ötkerdim. Kelesi jyly men plantatsiiämnan mol önim alyp, özim kütken nätijeden artyq i̇elu qapşyq temeki önimine ie boldym. Osy i̇elu qapşyq, iağni salmağy boiynşa jüz funttan artyq önimdi keptirip, Lissabonnan keletin kemege tieu üşin äzirlep qoidym. Jūmysym köbeidi, baiyğan saiyn köz aldyma nebir türli josparlar men jobalardyŋ qisyny keldi, meniŋ oiymdağy aqşamen būl isti jüzege asyru mümkin i̇emes, qysqasyn aitqanda, būl men tügil, isker degen adamnyŋ özin tyğyryqqa tirer i̇edi.
Men özim qalağan ömir jolymen jürgende, typ-tynyş, qara basymdy ğana küittep, äkem aitqan ortaşa tūrmysta şalqyp ömir sürgen bolar i̇edim. Biraq tağdyrdyŋ mağan daiyndağan sybağasy basqalai i̇eken: baqytsyzdyğym üşin ädettegidei özim kinäli bolyp şyqtym. Öz kinämdi arttyryp, tağdyrymdy kürdelendire tüseiin degendei, beimälim bolaşağym turaly tolğanatyn mende bos uaqyt ta bolğan joq. Meniŋ albyrttyqpen ūşyrağan sätsizdikterimniŋ bäri – älemdi şarlap kezemin degen qūştarlyğymnan boldy, bir kezdegi aldymnan külip şyqqan jarqyn bolaşağym men şat ömirimniŋ jalğasyn tauyp, qaiyrymdy qūdaidyŋ bergen sol qarapaiym tūrmys igiligine qanağat tūtuym kerek i̇edi.
Bir kezde tuğan üiime syimai qaşyp şyqqanym sekildi, men i̇endi bügingi künime de qanağattanbadym. Mümkin, meniŋ jaqsy tūrmysqa jetemin degen ümitten nemese däuletti tūrmystan bas tartqanym, bügingi jağdaiymmen sanaspai, tez baiyp ketkim kelgendigimnen bolar.
Men öz-özimdi qiyndyqtyŋ tūzağyna tüsirdim, aman-sau qalaryŋ i̇ekitalai mūndai jan jüdeter qiyndyqqa birde-bir adam ūşyrap körmegen bolar.
Basymnan keşkenderimdi i̇egjei-tegjei sizderge baiandap bereiin. Braziliiäda tört jyl tūryp, tūrmysym tüzelip, jergilikti halyqtyŋ tilin üirenip alğanym öz aldyna, men körşiles plantatorlarmen jäne bizge jaqyn qala San-Salvadordan kelgen köpestermen de tanysyp aldym. Olarmen jolyqqan saiyn baiağy Gvineiäğa i̇eki ret barğan saparym turaly, zäŋgilerdi altyn men pildiŋ süiegi tügil, alqa, pyşaq, qaişy, balta, şyny siiäqty tükke tūrmaityn närselerge aiyrbastap, Braziliiäğa äkelip, qara jūmysqa saluğa bolatyny turaly äŋgimelep beruşi i̇edim.
Olar meniŋ äŋgimemdi yqylas qūia tyŋdaityn, äsirese zäŋgilerdi satyp aluğa bolady degendi äŋgimelegenimde i̇erekşe zeiin qūiatyn. Biraq ol kezde zäŋgilerdi satyp aluğa şek qoiylatyn, olardy satyp alu üşin ispan nemese portugal korolderinen rūqsat kerek i̇edi, sondyqtan qūldar kez kelgen jerden tabyla bermeitin, qūny da qymbat bolatyn.
Künderdiŋ küninde top adam bas qostyq, joğaryda aitylğan mäsele töŋireginde meniŋ tanys plantatorlarym men köpester qyzu äŋgimege köşti. Keşegi äŋgimeden keiin oilanğan üşeui i̇erteŋine mağan qūpiiä ūsynyspen kelgenderin aitty. Sodan keiin aitylğan söz osy arada qalsyn dedi de, äri qarai özderiniŋ men siiäqty plantatsiiäğa ielik i̇etetinderin, olarğa da qūl, jūmysşy küşi kerek i̇ekenin tilge tiek i̇etti. Sol sebepti Gvineiädan zäŋgiler satyp aluğa attanu üşin keme daiyndaityndaryn aitty. Qūldardy satyp alu qiyndyq tuğyzady jäne olardy Braziliiäğa alyp kelgen soŋ aşyq satuğa tyiym bolğandyqtan, olar tek bir ret qana sol maqsatpen jol jürip, qūldardy jasyryn tiep äkelip, sodan soŋ ğana ärqaisysy öz plantatsiiälaryna bölip alğylary keledi i̇eken. Men būl saparda keme prikazçigi qyzmetin atqaramyn ba, Gvineiäda zäŋgilerdi satyp alu jauapkerşiliginde bolamyn ba, – mäsele soğan tireldi. Qūl satyp aluğa qarabaqyryŋ da ketpeidi, bizben birdei bölisesiŋ dedi olar.
Eger būl ūsynys jekemenşik plantatsiiäsy joq bireuge aitylsa, qyzyğarlyq närse deuge bolar i̇edi. Biraq jeke plantatsiiäğa ielik i̇etetin men üşin būl ūsynys qolaily i̇emes-ti: bastağan isim üş-tört jyl jalğasyn tapsa, onyŋ üstine Angliiädağy alaşaq aqşağa ie bolsam, oğan üsteme az ğana qarajat qosylsa, onda mendegi qarajat tört-bes myŋ funt sterlingke jetip jäne äri qarai da ösimin tabar i̇edi; sondyqtan aldağy sapar turaly oilau men sekildi adam üşin ağattyq bolary aidan anyq bolatyn.
Adam balasy bükil ğūmyrynda keşuge tiısti qiynşylyq taqsyreti äu bastan meniŋ maŋdaiyma jazylyp qoiğandai. Äkemniŋ aitqanyna könbei, öz üiimnen qaşqanda mänsiz närselerge qalai üiirsek bolsam, būl joly da osy ūsynysqa däl solai qarsy kele almadym. Men plantatorlarğa “Gvineiäğa quana baramyn, biraq men kelgenşe plantatsiiäma köz bolsaŋdar, i̇eger men oralmai qalsam, meniŋ qazirgi aitqan ötinişim boiynşa ielik i̇etseŋder” dep jauap berdim. Olar mağan birauyzdan uäde berdi, jazbaşa kelisimşart jasaldy, men de öz tarapymnan i̇eger qaza bolyp ketsem, plantatsiiä men mülkim qysylğanda qol ūşyn bergen portugal kapitanyna tapsyrylsyn, biraq meniŋ mülkimniŋ teŋ jartysy ğana bölip berilip, qalğany Angliiäğa jöneltilsin degen i̇eskertpesi bar ösiet qağaz jazdym.
Qysqasy, mülkim men plantatsiiämnyŋ saqtaluy üşin söz jüzindegi barlyq mümkindikti qarastyrdym. Öz paidam üşin aqylğa salyp, aldy-artymdy oilasam, neni isteuim jäne istemeuim kerek i̇ekenin bilsem, özim bastağan isti nätijesiz qaldyrmağan bolar i̇edim, köp qiyndyqty basymnan ötkere tūryp, teŋizge qaita tüspegen bolar i̇edim.
Biraq meni ünemi bir tosyn küş i̇eliktirdi de tūrdy, sondyqtan aqyldyŋ i̇emes, qiiäldyŋ jetegine i̇ere berippin. Mine, keme de daiyn boldy, kerekti tauarlar tieldi jäne osynyŋ bäri de sapar şeguşilerdiŋ özara rizaşylyğymen boldy. 1659 jyly qyrküiek aiynyŋ biri küni, jaisyz uaqytta kelip kemege mindim. Segiz jyl būryn ata-anamnan qaşyp Gullge kelgen kündei – ata-anama qarsy kelip, öz tağdyrymdy özim aqymaqtyqpen şeşken kündei, – būl da men üşin sätsiz kün boldy.
Bizdiŋ keme jüz jiyrma tonna şamasynda jük köteruge arnalğan. Kemede kapitandy, meni jäne iungany i̇eseptemegende, alty zeŋbirek pen ekipajdyŋ on tört adamy bolatyn. Özimizben birge auyr jük bolğan joq, köbinese zäŋgilermen aiyrbas jasau üşin qaişy, pyşaq, balta, aina, şyny, alqa basqa da ūsaq, arzan zattar tiep aldyq.
Qyrküiektiŋ biri küni kemege mindim dep aityp i̇edim, däl sol küni jürip te kettik. Soltüstik i̇endiktiŋ 10 nemese 12 gradusyna jetken kezde Afrika qūrlyğyna qarai būrylu üşin, äueli Braziliiäny jağalap, soltüstikke qarai jol tarttyq, öitkeni ol kezde kemelerdiŋ jürer joly da osy bağytta bolatyn. Äulie Avgustin müiisine jetkenşe, künniŋ ystyğy bolmasa, aua raiy öte qolaily boldy. Äulie Avgustin müiisine jetken soŋ jağany tastap, aşyq teŋizge qarai būryldyq. Köp uaqyt ötpei-aq qūrlyqtan ūzap kettik. Kele jatqan bağytymyz Fernando de Noronha araly, iağni oŋtüstik pen şyğystyŋ aralyğy. Fernando araly oŋ jağymyzda qaldy. On i̇eki kün jürgennen keiin ekvatordan ötip 7°22, soltüstik i̇endikke şyqtyq, osy arada sūrapyl dauyl soqty. Būl dauyl i̇emes, qūiyn i̇edi, artymyzdan da, aldymyzdan da ainala soğyp, äbden i̇esten tandyrdy. Jel äueli soltüstik pen şyğystan, mūnan keiin oŋtüstik pen şyğystan soqty, bağyttap jüruge i̇erik bermedi, on i̇eki kün boiy jelge qarsy jüre almadyq. Osy on i̇eki kün boiy sağat saiyn, minöt saiyn ajal keldi dep oiladym, biraq bizdiŋ aramyzda tiri qalamyn degen oi bir adamda da bolğan joq. Bizdiŋ qorqynyşymyz dauyl ğana bolğan joq: bir teŋizşi bezgekten, i̇eki teŋizşi palubany su şaiyp teŋizge ketip öldi. On i̇eki kün degende dauyl bäseŋdep, kapitan tūrğan jerimizdi baiqastai bastady, soltüstik i̇endikten 12 gradus şamasynda tūr i̇ekenbiz, biraq bizdi Äulie Avgustin müiisinen batysqa qarai
22 gradus yqtyryp alyp ketkenin bildik. Tūrğan jerimiz Braziliiänyŋ soltüstik jağalauynan qaşyq i̇emes jäne sol ölkelerge belgili Orinoko özenine taiaumyz. “Endi qai bağytqa jol tartamyz?”– dep kapitan menen keŋes sūrady. Kemege su kire bastady, alys jol jüruge kelmeidi, i̇endi keiin qarai, Braziliiä jağalauyna jyljyğanymyz jön bolar degendi aitty. Būl pikirdi men qoldamadym. Amerika jağalaularynyŋ kartasyn qarağannan keiin bylai dep şeştim: Karib aralyna jetkenşe aldymyzda i̇el joq i̇eken, olai bolsa kömek küter de jer joq, sondyqtan bağytty Barbadosqa qarai būru kerek, bizdiŋ i̇esebimizşe ol jerge i̇eki jetide jetuge bolady. Meksika şyğanağynyŋ ağysyna tüspes üşin tura joldan bağytty az ğana būru kerek. Afrika jağalauyna qarai jüzu turaly söz qozğap ta kerek i̇emes, öitkeni aialdap, kemeni
jöndep, qūramdy jasaqtap almai bolmaidy.
Sodan keiin batysqa, soltüstik pen batystyŋ aralyğyna qarai būryldyq. Sebebi ağylşyndarğa qaraityn araldardyŋ birine jetip kömek sūramaqpyz. Biraq tağdyrdyŋ qalauy basqaşa boldy. Soltüstik i̇endiktiŋ 12°18, taman jaqyndağanda tağy da sūrapyl dauylğa tap boldyq. Būl da sol bastapqy dauyldai batysqa qarai yğystyryp alyp ketti, bet alğan bağytymyz qiiän şette qaldy, sauda jolynan alystap kettik, i̇endi dauyldan aman qalsaq ta, i̇elge oralamyz degen ümitimiz üzildi, öitkeni būl jerde jabaiylarğa jem bolamyz dep oiladyq.
Künderdiŋ birinde taŋerteŋ dauyldyŋ beti äli qaitpağan alapatty şaqta bir teŋizşi:“Jer!”– dep aiqailady, kaiutadan atyp şyğyp ülgergenimizşe bolmady, keme qaiyrlap qaldy. Kemeniŋ kenet toqtağandyğynan palubany su basty, biz i̇endi ölim auzyndamyz dep, şaşyrandy su men köpirşikterden qaşyp, jalma-jan kemeniŋ astyŋğy jabylatyn qabatyna tyğyldyq. Mūndaidy basynan keşirmegen adamğa bizdiŋ halimizdi tüsinudiŋ özi auyrlau. Qaida tūrğanymyzdy, qai jerge jetkenimizdi, būl jerdiŋ aral i̇ekenin ia i̇elsiz meken i̇ekenin aŋğara almadyq. Dauyl bäseŋdese de, qūdirettiŋ küşimen jel basylmasa, keme qiramai aman tūrady degen ümit bizde bolğan joq. Ärbir sät saiyn ölim kütip, birimizge birimiz jaltaqtaumen boldyq. Jalğyz-aq jūbanyşymyz – keme bütin jäne kapitannyŋ “Baiqaisyŋdar ma, jel bäseŋdeiin dedi” degen sözi. Jel bäseŋdegenimen, odan qaiyr joq, keme qaiyrlap qūmğa batty, ony qozğaltuğa küş kerek, ondai küş bizde joq, i̇endi qalğany – bas qamy, qaitsek te ajaldan aman qalu. İeki qaiyğymyz bar i̇edi, bireui kemeniŋ qūiryq jağynda iluli tūratyn, dauyl kezinde ony tolqyn süirep teŋizge alyp ketken. İekinşi qaiyğymyz ornynda, biraq ony suğa qalai tüsirmekpiz? Mine, mäsele osynda boldy. Köp oilanuğa uaqyt ta joq, sebebi kemeniŋ qirauy mümkin jäne
keibireuler keme qirauğa jaqyn tūr degendi aitty.
Beibereket alasapyran oidy bastan keşip tūrğanymyzda, kapitannyŋ kömekşisi keldi de, basqalardyŋ kömegimen qaiyqty jyljytyp suğa tüsirdi; on bir adambyz, bärimiz de jabyla qaiyqqa mindik, tağdyrymyzdy bir qūdaiğa amanattap, tulağan tolqynnyŋ qoinynda qaldyq: jel bäseŋdegenimen, jiekke oqtyn-oqtyn biık jäne üreili tolqyndar soğyp jatty, gollandtyqtardyŋ “jabaiy teŋiz” dep atauy tegin i̇emes i̇eken. Jağdai naşarlady, qaiyqtyŋ mūndai tolqynğa tötep bere almaitynyna, özimizdiŋ suğa ketetinimizge közimiz jetti. Jelken köteruge tağy bolmady, sebebi köteretin jelken de joq, bolğan künniŋ özinde de odan keler bizge i̇endi i̇eş paida joq i̇edi. Ölim jazasyna kesilgen adamdai janūşyra qaiyqty jiekke qarai jantalasa i̇esip kelemiz. Jiekke jaqyndağanda tulap soqqan tolqynnyŋ qaiyqtyŋ kül-talqanyn
şyğaratynyn bärimiz de sezip kelemiz.
Aldymyzdağy şyğa beris jağanyŋ batpaq nemese qūmdaq i̇ekenin, tik jar nemese tegis i̇ekenin bilgenimiz joq. Qandaida bolsa bir kişkene şyğanaqqa nemese bir özenniŋ sağasyna jetsek, jel basylsa, jardy yqtap jağağa jeter i̇edik dep sendik, biraq köringen jer būlardyŋ bireuine de ūqsamaidy, neğūrlym jağağa jaqyndağan saiyn, soğūrlym üreili körindi, qorqynyştylyğy teŋiz qoinynan da beter boldy.
Keme şökken jerden tört mildei qaşyqtağan soŋ, būl meniŋ i̇esebim boiynşa, qaşyqtağan soŋ i̇emes, jel aidap äketkennen keiin, biıktigi taudai tolqyn şybyn jandaryŋdy alaiyn degendei artymyzdan quyp jetip qaiyqqa soğyldy. “Qūdai-ai” deuge şamamyz da kelgen joq, qaiyq töŋkerilip, bärimiz audarylyp, bet-betimizge şaşylyp, bir-birimizden ajyrap kettik.
Suğa batyp bara jatqandağy qysyltaiaŋ sättegi halimdi aityp jetkizu mümkin i̇emes. Negizi suda jaqsy jüzuşi i̇edim, biraq birden jüzip ketuge şamam kelmei, tūnşyğyp ölip kete jazdadym. Tolqyn syrğanatyp otyryp i̇edäuir jer aparyp jağağa jaqyndatyp tastady, tolqyn tarağanşa su betine şyğuğa mümkindik bermedi, qaita-qaita tūnşyqtyryp, älsirep qaldym. Tolqyn basylğan kezde öz-özime kelgendei boldym. Jantalasqanym sondai, jiekke jaqyn qalğanymdy kördim de, asau tolqyn lyqsyp kelip qaita töbemnen qūlağanşa, jağağa jetu üşin sudyŋ astymen balyqşa jüzdim. Biraq qaşyp qūtyla almadym, asau tolqyn quyp jetti, qūtylmasyma közim jetken soŋ, demimdi işime tartyp, tolqynnyŋ yğyna qarai jüze berdim. Meniŋ qatty qoryqqanym – art jağymnan soqqan tolqyn jağağa jaqyndatyp äkelgenimen, i̇ekpinimen meni qaita teŋizge laqtyrmasa igi dep oiladym.
Soŋymnan quyp jetken tolqyn su tübine batyryp jiberip, tağy da birtalai jerge alyp keldi. Demimdi işime tartqan boiy qūlaştap jüze berdim. Äbden dymym qūrydy, bir kezde joğary köterilgendei boldym; basym men qolym su betine şyqty, şyqqanymmen ūzaq şydar halim joq. Közdi aşyp, jaryq dünieni körgen soŋ boiyma quat kirdi. Tolqyn kelip tağy töbemnen basty, biraq men būl joly su astynda ūzaq tūra almadym. Joğarylap baryp töbemnen qūlağan tolqynnyŋ i̇ekpinimen aiağym jerge bir-aq tidi. Su betine qaita şyğyp demimdi alyp, azyraq küş jiyp jiekke qarai jüzdim, qanşa jantalassam da jağağa jete almadym, tolqynğa tağy da i̇eki ret kömildim, i̇ekeuinde de ysyryp ilgeri apardy.
Soŋğy tolqyn ülken qauip töndirdi: lyqsyp kelip qatty soqqanda i̇edäuir jerge laqtyryp jiberdi, onyŋ i̇ekpinimen ūşyp baryp jarğa soğyldym. Ökpem qysylyp, demimdi ala almai, i̇esimnen tanyp, qimyldauğa şamamdy keltirmei i̇eseŋgiretip tastady, i̇eger tolqyn üstimnen tağy töngende, sözsiz öler i̇edim. İesimdi tez jiyp, basymdy köterdim de, tolqyn tarqağanşa jarğa jabysyp tūrdym. Tolqyn keiin qarai tartylğanda ilgeri qarai jüre berdim, i̇endi jağa jaqyn qaldy, tağy bir tolqyn kelip üstimnen basty, biraq i̇ekpinimen teŋizge qaita alyp kete almady. Şamaly jer jürgennen keiin qūrlyqqa şyqtym, quanyşym qoinyma syimady, jiektegi jartaspen jüre otyryp jerge tüsip, şöptiŋ üstine qūlai kettim.
Būl jerde mağan qauip-qater joq, doly tolqyndar i̇endi meni quyp jete almaidy dep oiladym.
Jerge tabanym tigen boida kökke qarap, amandyğym üşin qūdaiğa alğys jaudyrdym, dūğa qyldym, mūnan az ğana sät būryn tiri qalam degen oi da bolmap i̇edi. Meniŋ oiymşa, qabirden jaryq düniege qaita şyqqan adamnyŋ quanyş sezimin jetkilikti türde aiqyn jetkize alatyn söz bolmaidy, meniŋ tağy bir taŋ qalmaityn närsem, – ölim jazasyna kesilgen aiypkerdi dar tübine aparyp asqaly tūrğanda keşirim berip, i̇erkindik jariiälağanda qasynda mindetti türde däriger bolyp, onyŋ qanyn jiberedi, – iä, tağy qaitalap aitamyn, būğan i̇eş taŋ qaluğa bolmaidy, öitpeiinşe kenetten bolğan quanyş rahym i̇etilgen jandy qatty tolqynysqa ūşyratyp, onyŋ jüregin toqtatyp tastaidy i̇eken.
Qatty quanu da qaiğy sekildi, adamdy aqylynan adastyrady.
Qolymdy kökke jaiyp, teŋizdi jağalap jürdim de qoidym, birese sekirdim, birese otyrdym, birese tūrdym, neşe türli qimyldar jasadym, biraq sol kezdegi

quanyşymdy jetkize alar söz de joq i̇edi. Aman-esendigime şükirşilik i̇etumen boldym. Suğa batyp ketken joldastarym turaly oiladym, özimnen basqa tiri jan qalğan joq, olardyŋ birin de körmedim, üş şliapa, bir furajka, i̇eki türli başmaqtan basqa jağağa i̇eşnärse qalqyp şyqpady.
Qaiyrlap qalğan kememiz būldyrlap köz ūşynda körinedi, tolqyndar tulap anyq körsetpedi: “Qūdaiym-ai, sonau qiyrdan jağalauğa qalai jetkenmin” dep özime-özim taŋğaldym.
Qara tünek oilarymnan serpilip, i̇esendigime myŋ märte şükirşilik i̇etip, qai jerde tūrğanymdy bilmek nietpen, i̇endi qandai qadamğa baru kerek i̇ekenin oilap, ainalama qaradym. Quanyşym su sepkendei basyldy: ölim auzynan aman qalsam da, i̇endi meni odan da zor sūmdyqtar men qaiğyly künder ğana kütip tūrğanyn tüsindim. Üsti-basym su, kierge kiım, işerge bir jūtym su da joq. Aştan ölu ia jyrtqyş aŋdarğa jem boludan basqa jol joq siiäqty. Qūstardy atyp qorek qylar, jabaiy aŋdardan qorğanar myltyq ta joq. Meniŋ qolymdağy bar qūraldarym – pyşaq, temeki, temekiniŋ sauyty. Şarasyz halim i̇esime tüskende aqyldan adasqan adamdai teŋizdi jağalai jügire berdim. Būl aralda jyrtqyş aŋdar köp bolsa, ymyrt jabylyp, iŋir qaraŋğylyğy tüskende ne istemekpin, olar jemtigin tünde izdeuşi i̇edi ğoi dep qoryqqanymnan özime-özim til qattym.
Meniŋ basyma jalğyz-aq oi keldi: közime tüsken ülken bir ağaş bar i̇edi, tüni boiy sol ağaştyŋ basyna şyğyp otyru, alda ömirim bar ma, joq pa, taŋ atqan soŋ köremin, sebebi būl jerde tūryp äri qarai ömir süremin dep oiğa aludyŋ özi qorqynyşty. Su izdep, araldy boilap şirek mildei jürdim, onşa köp ūzamai-aq, meniŋ bağyma qarai bir būlaq tap boldy. Sudy äbden qanyp işip, aştyğymdy basaiyn dep auzyma temeki salyp, qaityp älgi ağaşqa keldim, örmelep basyna şyğyp, közim ilinip ketse, qūlap ketpeuim üşin yŋğaily otyrdym. Sonan soŋ saqtyq üşin bir būtaqty kesip aldym da, kese-köldeneŋ ūstap, ornyma qaita jaiğastym, şarşağannan qatty ūiyqtap ketippin. İekiniŋ biri mūndai jerde men siiäqty ūiyqtai almas
edi, kädimgidei tynyğyp, sergip ūiandym. Közimdi aşqanymda taŋ atyp, tirşilik bastalypty. Kün aşylğan, jel tynyp, teŋiz beti tynyştyq tauypty. Keme ornynan jyljyp, keşe tolqyn meni laqtyrğan qūzdyŋ tübine kelip jetkenin körgende, köŋilim qatty qūlazyp ketti, tünde su syrğytyp jağağa jyljytqan siiäqty. Ol men tünep şyqqan ağaş tübinen tura bir mildei jerde i̇eken. İendigi nietim kemege jüzip baryp, işindegi azyq-tülik pen kerekti zattardy alu i̇edi. Ağaştan tömen tüse salyp, jan-jağyma qaradym, i̇eŋ äueli közime tüskeni – i̇eki mildei jerdegi keşegi özimiz mingen qaiyq, ony da oŋ jaqqa jyljytyp tastapty. Qaiyqqa barsam qaitedi dep oŋtailandym da keri qaittym, sebebi i̇eki ortada i̇eni jarty mildei su basqan tereŋ özek bar i̇eken.
Tezirek kemege jetip, tirşiligimniŋ negizi – azyq-tülikterdi jetkizip alaiyn dep oiladym.
Tüs aua teŋiz betine tynyştyq ornap, tolqyndar jağany i̇erkelei ūryp jatty, jağa taiyzdap qalğan, i̇eki jüz qadamdai jerdi jüzbei-aq keşip jüruge bolady. Teŋizge şyqpai-aq säl kidirgende bärimiz de din aman bolady i̇ekenbiz, jel bäseŋdegenşe nege kidirmegenbiz, jağağa aman jetetin mümkindik bolğan i̇eken, bärimiz jağağa bütin jetsek, men tap osy halge ūşyrap, adam balasynan qol üzip, jalğyz qalmas i̇edim dep qatty küizeldim. Közimniŋ jasyn töktim, biraq köŋildegi qaiğyğa közdiŋ jasy kömekşi bolmaidy ğoi, qalai da kemege jetu qamyna kiristim. Kün ystyq, kiımderimdi şeştim de suğa tüstim. Kemege jüzip jetkenimde tağy da qiyndyqtyŋ tūzağyna şyrmaldym: kemeniŋ üstine qalai şyğu kerek? Sebebi kemeniŋ qaiyrlağan jeri öte taiyz, keme sudan şyğyp biık tūr, sondyqtan oğan şyğuğa qol iligerlik i̇eş närse taba almadym. Jüzip kemeni i̇eki ret ainaldym, äuelgide qalai körmegenimdi bilmeimin, i̇ekinşide tartylğan arqanğa közim tüsti, arqannyŋ ūşy su astynda, tek su betine i̇eki-üş tūtamdai ğana şyğyp tūr, arqannyŋ ūşyn äri-beri izdep sausağyma iliktirdim de, örmelep kemege şyqtym. Kemege su kirip, trium toluğa jaqyndapty, biraq tömpeşiktiŋ üstinde tūrğan boluy kerek, art jağy köterilip, tūmsyğy suğa batyp tūr, sondyqtan art jağyndağy zattarğa su timegen. Artqy jağyna ornalas-tyrylğan zattardyŋ bütin i̇ekenin jetken boida-aq bildim. İeŋ äueli zattardyŋ qandaiy bülinip, qandaiynyŋ bülinbegenin bilgim keldi. Azyq-tülikterdiŋ bäri de qūrğaq, tipti dymqyldanbağan da, azyq salğan bölikti aştym da qaltama nan salyp aldym, uaqytym zaia ketpesin dep auzyma da jüre salyp jep jürmin. Bas qosyp otyrys jasaityn kaiutadan bir bötelke rom tauyp alyp, qylqyldatyp birneşe ret jūttym, küş jiyp iske kirispesem bolatyn i̇emes, äbden qaljyrağan i̇ekenmin.
Özime kerekti zattardy jäne azyq-tülikti jağağa jetkizu üşin i̇eŋ aldymen mağan qaiyq qajet i̇edi. Joq närseni oilap qol qusyryp otyruğa tağy bolmaidy, qysylğan jerde adam balasy aqyl tapqyş keledi ğoi, bas salyp iske kiristim. Kemede birneşe börene, syrğauyl, taqtai, diŋgek ağaştar bar i̇edi. Mine, osylardy biriktirip sal buğym keldi. Birneşe jeŋil börenelerdi taŋdap alyp, suğa ketpestei i̇etip arqanmen bailadym da, kemeniŋ jieginen tömen qarai syrğanattym. Mūnan keiin kemeden tüstim de, özime qarai tarttym, börenelerdiŋ i̇eki jaq basyn bir-birine qosyp myqtap tūryp bailastyrdym da, qysqalau i̇eki-üş taqtaidy aiqastyryp üstine saldym. Meniŋ salmağymdy kötererliktei sal boldy da şyqty, biraq auyr jük tieuge kelmeidi. Kemedegi ağaş şeberiniŋ qol arasyn tauyp alyp, tağy bir diŋgekti üşke bölip kestim de, saldyŋ i̇enin ūlğaittym. Äbden qysylğanda kemeŋger bolyp şyğa keldim, ärine, basqa jağdaida mūndai is meniŋ qolymnan kelmegen bolar i̇edi. Adam tözgisiz auyr i̇eŋbek i̇ettim, qatty qinaldym.
Salym myğymdaldy, i̇edäuir jük köteretin şamasy baiqaldy. İendigi mäsele – tiegen jükti audaryp almai jağağa jetkizu, biraq būğan da köp oilanğanym joq. Kemedegi bar taqtaidy yŋğailap saldyŋ üstine tösedim: teŋizşilerge arnalğan sandyqtardyŋ üşeuiniŋ kiltin baltalap būzdym, zattardan bosattym, söittim de jyljytyp taqtaidyŋ üstine äkelip saldym. İeŋ kerekti degenderin taŋdap alyp, sandyqtyŋ üşeuin de nyğyzdap tūryp toltyrdym. Bireuine küriş, nan, irimşik, bes bölek i̇eşkiniŋ sürlengen i̇eti – azyq-tülikterdi jäne kemedegi qūstarğa jem üşin alynğan dänniŋ qalğanyn da salyp aldym, al qūstardy äldeqaşan soiyp jep bitirgenbiz. Qūstarğa alğan jemimiz bidai aralas arpa i̇edi, biraq bir jamany, tyşqan jep qauyzdap tastağan i̇eken. Birneşe jäşik şarap pen araqty salyma tasydym, olar sandyqqa syimady, biraq olardy sandyqqa jasyrudyŋ qajeti de joq i̇edi. Tintip jürip keme şeberiniŋ bir jäşik qūraldaryn taptym, būl men üşin ülken olja i̇edi, qazirgi jağdaiymda būl qūraldardy keme toly altyn berse de aiyrbastamas i̇edim. Jäşikti köterip aldym da, sol qalpy, aşyp ta qaramastan salğa äkelip tiedim, sebebi onda qandai qūraldardyŋ bar i̇ekenin biletin i̇edim.
Jetkilikti i̇etip myltyq pen oq-däriler tiep aluym kerek. Kaiutadan ädemi i̇eki myltyq, i̇eki tapanşa jäne i̇eki qanjar tauyp aldym, bir qapşyq oq-däri jäne birneşe qaŋyltyr sauytqa salynğan därilerimen qosa ony da aldym. Kemede üş böşke myltyq därisiniŋ baryn biluşi i̇edim, biraq onyŋ qai jerde i̇ekenin taba almadym. Aqyry izdep jürip üşeuin de taptym. Bireui şamaly dymqyldanaiyn depti, i̇ekeui qūp-qūrğaq. Būlardy da tiep aldym. Salym jükke toldy, i̇endi jağağa jetkizu mäselesi kütip tūr, i̇eskegim ne jelkenim joq, az-kem jel bolsa salymdy audaryp ta ketui mümkin.
Meni teŋizdiŋ jaibaraqat jatqany, tolqynnyŋ jyljytyp jağağa jetkizui, jeldiŋ soŋymnan bolğany quantty. Izdep jürip i̇eki-üş synğan i̇eskek tauyp aldym, jäşiktegiden basqa i̇eki ara, bir balta, bir balğa aldym, salymdy teŋizge tüsirdim. Bir mil jerge şeiin salym bir qalypty jürip keldi, biraq men jağağa şyğyp qalğan jerden şamaly qiğaştau ketip barady i̇ekenmin. Qiystau ketip bara jatqanymdy sezdim de, būl jağanyŋ jai ağysy şyğar, ol ağys jyljytyp meni bir özekke nemese özenniŋ sağasyna aparuy mümkin, i̇eger osylai bolsa, toqtap jügimdi tüsirip aluğa öte oŋtaily bolar i̇edi degen oi tüsti.
Oiym oŋ boldy. Azyraq jürgen soŋ aldymnan bir kişkene quys körindi, ağys saldy sol quysqa jyljytyp alyp keldi. Ağystyŋ ortasynan şyqpaiyn dep barymşa i̇esip kelemin. Biraq älgi quystyŋ şyğa berisiniŋ qandai i̇ekenin bilmegendikten salym suğa ketip, tağy bir pälege ūşyrai jazdadym, i̇eger būl joly da bir närsege ūşyrar bolsam, qapalanğanymnan i̇esimdi jiiä almai qaluşy i̇edim. Oida joq jerde salymnyŋ bir jağy qaiyrlap, qisaia bastady. İendi säl osylai aialdağanda, jük salmağymen bir jağyna auyp, syrğyp suğa tüsip ketetin i̇edi. Bar küşimdi jiyp qisaiğan jağyn qolymmen tirei qaldym, biraq qanşa tyrysqanymmen saldy ornynan qozğai almadym. Sol boiy sudyŋ köteriluin kütip, qozğalmastan jarty sağattai tūrdym. İeki iyğym ūiyp qaldy, jarty sağat ötkennen keiin art jaqtan soqqan tolqyn qisaiğan jağyn köterip jiberdi, sal tüzelip qalpyna keldi. Sol kezde i̇eskekti jerge tirep, saldy keiin iterip, ağystyŋ arnasyna qarai būrdym, mūnan keiin köp keşikpei-aq älgi quysqa kelip kirdim, quystyŋ i̇eki jağy biık i̇eken. Säl aialdap toqtauğa qai jeri qolaily i̇eken degen oimen ainalama köz jiberdim: teŋizden qaşyqtap ketkim kelmeidi, äiteuir bir keme bolsa da közge tüser dep ümittendim, sol sebepti jağağa jaqyn ornalasaiyn dep oiladym.
Jiektiŋ oŋ jağyn boilağan kişkene özekşege közim tüsip, soğan qarai būryldym. Qatty ağysty äreŋ degende kesip ötip, äbden mehnat şegip, köz jetken özekke kelip kirdim. Boiymdy tağy da ürei biledi, jetken jerim tik jar, i̇eger saldyŋ tūmsyğy ia bir büiiri i̇ekpinimen kelip jarğa soğylsa, salym audarylyp, bar jügimdi suğa ketirer türim bar, sondyqtan sudyŋ köteriluin kütuge tura keldi. Taiyz da bolsa jiektiŋ tegis jerine qarai jyljydym, mūnym su köterilse, älgi jerdiŋ suy tereŋdep, saldy jyljytuğa jeŋil bolady ğoi degen oi i̇edi, aitqanymdai-aq boldy, su köterilip taiyz jerdi basqan saiyn i̇eskekti jerge tirep, birte-birte ilgeri jylji berdim, söitip, äiteuir qūrlyqqa şyqtym.
Meniŋ i̇endigi oiym – maŋaidy baiqap, qauip-qatersiz qonys bolatyn qolaily oryn tabu. Qaida tūrğanymdy, qaidan kelgenimdi äli bilmeimin; tūrğanym jerdiŋ şeti me, aral ma, būl jerde i̇el bar ma, joq pa, jyrtqyş aŋdar bar ma, joq pa, men üşin jūmbaq. Soltüstigimde biıktigi taudai bir ülken töbe körindi. Myltyqty oqtap aldym da, birsypyra oq-därini qaltağa salyp, solai qarai jürip kettim, töbeniŋ özi öte biık i̇eken, örmelep äreŋ degende basyna şyğyp, ainalama köz jiberdim: tūrğan jerim aral, ainalasyn teŋiz qorşağan, birneşe jartastar jäne bir-eki kişkene araldar bolmasa, jer körinbedi. Közimniŋ jetkeni: būl jerde tirşilik belgisi baiqalmaidy, şyn mäninde tirşilik joq-au dep tüidim. Mümkin, jyrtqyş aŋdar bar şyğar, biraq äzirge közime biri tüspedi. Qūs degen qisapsyz köp, biraq men biletin qūstarğa ūqsamaidy, bir-ekeuin atyp alğanymda i̇etiniŋ jeuge jaramdy-jaramsyz i̇ekenin de bilmedim. Töbeden tüsip kele jatyp ağaş basynda otyrğan bir ülken qūsty atyp aldym. Būl dünie jaratylğaly şyqqan myltyqtyŋ alğaşqy dausy bolsa kerek, köterilip ūşqan qūstyŋ köptiginen künniŋ közi körinbei, aspandy būlt basqandai boldy, qūstardyŋ dausy är türli, biraq men i̇estip jürgen qūstardyŋ dausyna kelmeidi. Atyp alğan qūsym qanaty, jüni, tūmsyğy – bäri qarşyğağa ūqsaidy, biraq
tyrnaqtary qysqa. İeti sasyq i̇eken, jeuge jaramady.
Salğa qaita kelip, qareketime kirisip, jükterdi jağağa jetkize bastadym, keşke deiin jük tasumen boldym. Tünge qarai qaida, qalai ornalasarymdy bilmedim. Jerge jata keteiin desem – aŋdardan qorqamyn. Qorquym beker i̇eken, artynan baryp būl mekende men qorqatyn i̇eşteŋeniŋ joq i̇ekenin bildim.
Tüneuge bir jerdi yŋğailadym da, ainalamdy sandyqpen, jäşiktermen qorşap, üstin taqtaimen jauyp, üişik sekildi bir quys jasadym. Azyq-tülik tausylğan soŋ, ne isterimdi tağy bilmeimin, myltyq dausynan ürkip ūşqan qūstar men qūianğa ūqsağan bir-eki kişkene aŋnan basqa közime i̇eşnärse tüsken joq. İendigi oiym – kemede qalğan zattardy älimniŋ kelgeninşe birin qaldyrmai jağağa tasyp jetkizu, i̇eŋ aldymen, kemeniŋ jelkenin jäne arqandaryn jetkizgim keldi. Tağy bir qyrsyqqa ūşyramasam, kemege tez jetudi dūrys kördim. Sebebi, jel tūryp ketse, kemeniŋ qiraityny özime mälim. Basqa jūmysty qoidym da, kemege qaita baru äreketine kiristim. Äri oilap, beri oilap, saldy jağada qaldyrdym, sebebi salmen barudy qolaisyz kördim, su qaityp, jağa taiyzdağan kezde teŋizge tüstim, aiağymdağy başmağym men iş kiımimnen basqanyŋ bärin şeşip kettim.
Äuelgi jasağanymdai arqandy boilai kemeniŋ üstine şyqtym, tağy da jaŋadan sal budym. Būl buğan salym aldyŋğymen salystyrğanda öte oŋtaily bolyp şyqty. Auyr jük tiegenim joq, qajetti degen närselerdi ğana tasydym. Būrynğy keme şeberiniŋ qūral-saimandaryn: irili-uaqty i̇eki-üş qap şege, jiyrma şaqty balta, özim üşin asa qajettilik tudyrğan qairaq, tağy da basqa sol siiäqty paidaly närselerdi aldym. Keme zeŋbirekşisiniŋ qoimasynan i̇eki böşke, jeti muşket, azğantai oq-däri men tağy bir myltyq, ülken bir qapşyq bytyra, ülken bir bölek qūima qorğasyn aldym. Qorğasynnyŋ auyr bolğany sondai, äreŋ köterdim. Būl aitylğandardan basqa i̇eki köilek, jelken, qosalqy jelken, tamaq, birneşe jastyq aldym da, bärin de bütindei
jağağa jetkizdim.
Kemege qaita attanarda özim joqta azyq-tülikterimdi jyrtqyştar jep kete me degen qorqynyş boldy. Biraq qaityp kelgenimde bäri ornynda i̇eken. Tek jabaiy mysyq tärizdengen bir kişkene aŋ sandyqtyŋ üstinde otyr. Men jaqyndağan kezde azyraq qaşty da, ärirek baryp otyra ketti, menimen tanysqysy kelgendei, közin aiyrmai tesile qarady. Myltyqty kezep i̇em, qaimyğatyn türi joq, selk i̇etpei otyra berdi. Adamnan qoryqpaityn būl ne qylğan aŋ dedim de, aldyna bir üzim nan laqtyrdym, köbirek tastauğa saraŋdyğym ūstap, közim qimady, sebebi azyq-tülik jağy tapşy ğoi. Ol jaqyndap, nandy iıskedi de, şainap-şainap jūtyp jiberdi, dämi qandai tätti i̇edi degendei tilin jylmaŋdatyp jalady da, tağy bolar ma i̇eken degendei dämetip otyrdy. Biraq i̇ekinşi qaita tastağanym joq, o da jönine ketti.
Kemege i̇ekinşi ret baryp, alyp kelgen jükterdi jağağa jetkizgennen keiin, auyr böşkelerdiŋ auzyn aşyp, oq-därilerdi bir-birlep tasyğym keldi, i̇eŋ äueli olardy qūiatyn oryn sailap aluym kerek i̇edi. Ormannan syrğauyl kesip äkelip, ülken şatyr jasadym, töbesin jelkenniŋ kenepterimen japtym da, künge, jauynğa tez būzylatyn zattardyŋ bärin şatyrğa tasyp, ainaldyra bos jäşikterdi üidim.
Şatyrdyŋ kireberisine ülken sandyqty qyrynan qoiyp, işki jağyna kese-köldeneŋ taqtai süiedim. Närselerimdi äbden jaiğastyrğan soŋ, özime jatyn oryn daiyndadym, i̇eki myltyqty basyma jastap, bireuin qoinyma qystyrdym da jattym. Kemedegi apatty jağdaidan beri birinşi ret jaily jerge jastanuym. Äbden şarşağanmyn ğoi, qozğalmastan taŋ atqanşa ūiyqtappyn. Sebebi ötken tüni ūiqym qanbai ūianğam. Kelesi küni de kemeden jükterdi tasumen boldym.
Däl mendei qylyp mūndai saraidy i̇eşkim salyp körmegen bolar. Biraq būl jetkiliksiz, azdyq i̇etedi: keme qiramai, būrynğy ornynda tūrğanda qalğan zattardy birtindep bolsa da alyp, qorymdy molaitqym keldi. Kün saiyn kemege baryp, ondai-mūndai zattardy äkele berdim. Kemege üşinşi ret barğanymda i̇edäuir oljaly qaittym. Salğa syiğan zattardyŋ bärin tiedim. Jelkendi jamaityn ülken bir kenep bar i̇edi, ony da aldym, aldynda özimniŋ tastap ketken bir böşke su tigen myltyq bytyrasy bar i̇edi, mūny da aldym. Jelkenniŋ birin qaldyrmai jağağa şyğardym.
Kemege besinşi ret pe, altynşy ret pe barğanymnan keiin, bir küni qaita baryp tağy qandai närseler bar i̇eken dep är jerin bir qarap jürsem, oilamağan jerden tağy bir oljağa tap bolyp quanğanymdy körseŋiz. Kemeniŋ triuminen ülken bir böşke kepken nan, üş böşke rom, bir jäşik şeker jäne bir böşke aq ūn taptym. Triumnen mūndai azyq-tülik tabamyn degen oiymda joq i̇edi, sebebi bar bolsa da su tiıp bylğanyp qaldy ğoi degen oida bolğanmyn. Kepken nandy böşkeden alyp, jelkenniŋ kenebine oradym, qalğanyn sol qalpy salğa tiep jağağa jetkizdim.
Ekinşi küni kemege tağy bardym, älim kelgen zattyŋ birin qaldyrmai aldym da, i̇endi arqandy alyp ketpek boldym, köteruge jeŋil bolsyn dep bölek-bölek i̇etip arqandy kesip, salğa tiedim. Älim jetkeninşe birtalai temir jinadym. Mūnyŋ artynşa qalğan ağaş taqtailardy kesip, ülken sal budym da, jükterimdi tiep, baiau ğana jiekke qarai jylji berdim. Meniŋ salym öte qolaisyz jäne jügi auyr bolğandyqtan, ony basqaryp otyru qiynğa soqty. Būrynğy jük tüsirgen quysqa kelip kirgenimde, i̇eppen kelip toqtata almai, sal audarylyp, jükpen birge özim suğa qūladym. Öz basym suğa batyp ketemin dep qauiptengenim joq, sebebi jağadamyn, su taiyz, biraq alyp şyqqan närselerimniŋ köbin joğalttym, äsirese temir-tersek jağy. Temir mağan öte qajet i̇edi, ökingenmen amalym joq, su keiin qaityp, jağa taiyzdalğan kezde arqandardy süirep jağağa şyğardym jäne birneşe bölek temirlerdi tauyp aldym: mūnyŋ bäri mağan oŋai bolğan joq, köbinese su astynan süŋgip izdeuge tura keldi, özim de äbden şarşadym. Mūnan keiin de kün saiyn kemege baryp, qolyma ilikkenin äkele berdim.
Aralğa kelgenime on üşinşi kün boldy, osy on üş künde kemege on bir ret baryp, i̇eki qolğa ilikkenniŋ bärin alyp ülgerdim. İeger kün tynyq bolğanda, birneşe künniŋ işinde bölip-bölip kemeniŋ özin şyğaruğa da şamam jetetin i̇edi. On bir kün ötip, on i̇ekinşi künge jetkende jel tūryp, dauyl köterilgendei boldy. Degenmen sudyŋ keiin qaitqanyn kütip kemege jettim. Kaiutany tügeldei tinttim, ondağy bar kerektilerdi alğan siiäqtymyn, i̇eki ädemi qaŋyltyr sauyt közime tüsti, birinşisiniŋ işinde üş ūstara, bir ülken qaişy, pyşaq pen şanyşqylar; i̇ekinşisinde – otyz alty sterling şamasyndai altyn jäne kümis i̇europalyq, braziliiälyq aqşalar bar i̇eken. Aqşalardy körgende yzam kelgennen bulyğyp kettim: “Sen tükke de tūrmaisyŋ, mağan i̇endi i̇eşbir qajetiŋ joq! İeŋkeiip jerden alarlyqtai da qūnyŋ joq qoi seniŋ, senen göri pyşaq artyq i̇emes pe, seni alğanda ne qylmaqşymyn, sen meniŋ qandai qajetime jaraisyŋ, qai jerde jatsaŋ, sol jeriŋde qal da su tübinde şiri” dedim de jönime kettim. İendi jaŋadan sal buudyŋ jöni joq siiäqty, aspan tünerip jağalauda jel köterile bastady. Jel jağadan soqqan kezde sal buudyŋ paidasy joq, tolqyn küşeimei tūryp tezirek jetu kerek, äitpese jağağa jetuimniŋ özi i̇ekitalai bolğaly tūr. Uaqyt ozdyryp tūrmadym, suğa tüstim de, jağağa qarai jüze bastadym, iyğymda auyr jügim bar, jel qarsy aldymnan soğyp, ölip-talyp jağağa äreŋ jettim. Men jağağa jete bergenimde jel būrynğysynan da qatty küşeiip, taudai tolqyndar köterildi. Biraq men üiime aman-sau jettim. Keldim de, şatyryma jaiğastym. Joiqyn jel ūzaq taŋğa bir tynbady, azanda şatyrdan basymdy şyğaryp qarasam, keme tūrğan ornynda joq. Būl köriniske äuelgide köŋilim jüdep qalsa da, artynan özimdi özim jūbattym, jelsiz kezde quatymdy artyq jūmsamai özime qajetti degenderdi tügel aldym, i̇endi keme
ornynda tūrsa da, men alatyn i̇eş närse qalğan joq.
Būdan qaityp men kemeni de, onda qalğan närseler turaly da oiyma alğanym joq. Mümkin, dauyldan keiin de qirandyny jağadan tauyp aluğa bolar ma i̇edi, kemeniŋ zaqymdanğan bölikterin tauyp ta aldym, biraq odan kelip-ketken paida bolmady.
Meniŋ i̇endigi oiym – jabaiylardan jäne jyrtqyş aŋdardan saqtanu, baspanany qalai tūrğyzuym kerek, mine, oiym osy boldy. Üŋgir qazsam ba nemese şatyr istep, ainalasyn myqtap bekitsem be? Oilai-oilai i̇ekeuin de qarastyryp körgim keldi. Atqarğan jūmystarymdy, tūrğyzğan üiimdi sizderge surettep bersem artyq bolmas dep oilaimyn. Jağadağy şatyr tigip ornalasqan jerim tirşilikke öte qolaisyz, sebebi teŋizdiŋ jağasy äri oipaŋ, ainalasy saz, jaŋbyr jausa batpaq bolady. Jaqyn jerde işetin auyz suy joq, sondyqtan tirlik i̇etuge qolaily bir oryn tauyp
aluym kerek boldy.
Al tirşilik keşetin jerim myna jağdailarğa säikes boluy kerek. Birinşiden, üiim batpağy joq jerge, tūşy suğa jaqyn bolu kerek; i̇ekinşiden, köleŋkeli jerde; üşinşiden, i̇eki aiaqty jäne tört aiaqty jyrtqyştardan qauipsiz; törtinşiden, teŋiz jaq beti aşyq boluy kerek, sebebi qūdai sätin salyp közime keme körinse, būl azaptan qūtylamyn degen ümitim bar.
Araldy şarlap jürip qonysyma jaily bolady-au degen bir jerdi taptym. Ainalasy zäulim ağaş, ortasy alaŋqai, bir jaq tūsy tip-tik biık töbe, ol jerden tiri jan kelip tüse almaidy. Tereŋdigi birşama bir quys bar, biraq i̇eşqandai üŋgir körinbeidi. Būl jerdi köŋilim qalady, äri tasa, äri köleŋke, osy jerdi tūraq i̇etkim keldi. Alaŋnyŋ ūzyny i̇eki jüz iard, bir jaq i̇etegi töbege, töbeniŋ müiisi irektelip teŋizdiŋ jağasyna baryp tireledi, alaŋqai töbeniŋ oŋtüstigi men batys böliginiŋ aralyğynda. Künūzaq künniŋ közi tüspei, ünemi köleŋke bolady da tūrady.
Ainalasy jiyrma, işi on metrdiŋ şamasyndai i̇etip i̇eŋ äueli döŋgeletip üi salatyn jerdiŋ ornyn syzdym, sodan soŋ syzyqtyŋ üstin aşyq qaldyryp, nyqtap i̇eki qatar qazyq qaqtym, aldyn ala qazyqtardy ötkirlep ūştap alğanmyn. Üiimniŋ biıktigi bes jarym futqa jaqyndady. Juan-juan ağaştardy kese-köldeneŋ işki jağyna ornatyp, qazyqtyŋ aşyq qalğan aralaryn töbesine jetkenşe arqanmen ūstattym. Tūrğyzğan qorğanym köŋildegidei boldy, aŋ tügili adam da būzyp kire alatyn i̇emes, ärine, būl oŋailyqpen bitken joq, köp uaqyt ozdyryp, biraz ter töguge tura keldi, äsirese qiyn bolğany – ormanğa baryp ağaş kesu, kesilgen ağaşty tasu, ony jerge bekitip qağu. Aşylyp-jabylatyn i̇esik jasamai, basqyşpen tüsip, basqyşpen şyğatyn i̇ettim, işke i̇engen kezde basqyşty özimmen birge ala kiremin. Sonymen salğan jaiym kelisti bolyp şyqty, myqtap-aq bekindim, i̇eş närsege alaŋdamai, qauipsiz tynyş jatyp ūiyqtaityn boldym, basyma qiyndyq ornamasa mūndai qorğandy salu tüsime de kirmes i̇edi.
Qauipsiz boluym üşin mūnşama ter tökpese de bolady i̇eken, mūny da artynan bildim.
Beinettenip, birtalai azappen jağalaudağy azyq-tülik, qaru-jaraq, basqa da mülkimdi qorğanğa tasi bastadym. Jauyn-şaşynnan, ystyqtan qorğanu üşin biriniŋ üstin birine janamalap, i̇eki qabat şatyr tiktim de, üstin jelkenmen, kemeden äkelgen brezent keneppen japtym. Jatatyn ornymdy da sailadym, kapitan kömekşisiniŋ toqymaly tor kereuetin ornatyp, sonyŋ üstine ūiyqtaityn boldym. Dymqyldansa tez şiritin zattardyŋ bärin tasyp, şatyrğa kirgizdim. Zattardy tasyp bolğan soŋ, aşyq jerlerin myqtap bitedim de, kişkene ğana i̇esik qaldyryp, kirgende de, şyqqanda da basqyş arqyly tüsip-minip jürdim. Qorğan jūmystaryn aiaqtağan soŋ taudan üŋgir qazuğa kiristim. Qazyp şyğarğan tastar men topyraqty qorğannyŋ işine tösep, şūŋqyr jerlerdi tegistedim, topyraq töselgesin i̇eden i̇eki süiemdei joğary köterildi. Qazğan üŋgirim şatyrdyŋ syrtqy jağynda, üŋgir qazğanym jön bolypty, mūny men qoima i̇esebinde paidalandym. Būl jūmystardyŋ aiağyna jetu üşin biraz uaqytym ketip, birtalai ter töktim.
Jūmys üstinde biraz qiyndyqtarğa ūşyradym, būl turaly da sizderge aityp ötkenim dūrys şyğar dep i̇eseptedim. Bir küni şatyr tigip, üŋgir qazuğa äzirlenip jatqanymda, bir buda qalyŋ qara būlt jöŋkip öte şyqty da, jaŋbyr qūiyp ketti. Mūnan keiin naizağai jarqyldap, kün qatty kürkiredi. Ärine, būl būryn-soŋdy körmei jürgen närse i̇emes, qoryqqanym naizağai jarqyldap, künniŋ kürkiregeni i̇emes, meniŋ oq-därilerim i̇edi. Osy oi meniŋ basyma naizağaidyŋ jarqylynan da qatty jyldamdyqpen kelip tüskende jüregim mūzdap, denem qaltyrap qūia berdi, i̇eger jasyn tüsse, i̇eŋ aldymen däri janady, däri jansa, jağdai qalai bolady, qorğanar qūralymnyŋ da, tamaq tabar qūralymnyŋ da közi osy i̇edi. Däriler jarylsa, özim qandai qauipte bolatynym turaly tük oilamadym. Būl oi meni qinady, jūmysymdy uaqytşa toqtattym da, därini bölşektep är jerge ornalastyru nietimen naizağai basylğannan keiin qalta tigip, jäşikter isteuge kiristim. Meniŋ oiym, bäri janyp ketpes üşin därini bölşektep, jana qalsa biriniŋ jalyny birine timeu üşin ärqaisysyn är jerge kömu i̇edi. Būğan i̇eki jeti uaqytym ketti. Oq-däriler i̇eki jüz qyryq qadaqtyŋ şamasyndai i̇edi. Dorbağa salyp tüiinşek i̇ettim de, dymqyldanbaityn jerdi izdep jürip taudyŋ i̇etegine kömdim, izdegende birden tabu üşin bäriniŋ üstin syzyp belgi saldym. Kemede su tiıp dymqyldanğan därini sol küii özimniŋ üŋgirime qoidym. Qorğandy tūrğyza jürip künine bir ret är jerdi bir qarap qaituşy i̇edim, öitkeni, birinşiden, qūs atyp köŋil kötereiin dedim, i̇ekinşiden, az da bolsa maŋaiymdy zerttep, aral turaly bilgim keldi. Birinşi ret şyqqanymda jabaiy i̇eşkilerdiŋ qaptap jürgenin kördim, i̇eşkiniŋ köptigine quandym, biraq öte saq maqūlyq i̇eken, maŋaiyna jolatpai alystan qaşady. Būğan köp qaiğyrğanym joq, äiteuir bir küni bolmasa bir küni jaqyndaudyŋ amalyn tabarmyn dedim. Üiirimen jürgen i̇eşkilerdi syrttai baqyladym, tau basynda tūrğandarynda men i̇etek jağynan kelsem, maŋyna jolatpaidy, tym alystan qaşady, al i̇endi i̇etekte jaiylyp jatqanda, ainalyp tau jağynan kelsem sezbeidi, jaibaraqat jaiylyp jüre beredi. Äbden közimniŋ jetkeni – būl januarlar töbesindegini körmeidi i̇eken. İendi ünemi biık tastyŋ basyna şyğyp, tau jağynan keletin boldym jäne joğarydan kelsem, jaqyndap atatyn boldym. Äuelgi atqanym bir i̇eşkige tidi. Atuyn atyp alsam da, lağyn aiap kettim. İenesi jany şyqpai typyrlap jatqanda lağy qozğalmastan qasynda tūrdy. Tūrğany bylai tūrsyn, i̇eşkini iyğyma salyp üige qarai bet alğanymda da, lağy qalmai maŋyrap artymnan i̇erdi, üige deiin keldi. İeşkini jerge tastadym da, laqty qolyma alyp qorğanğa keldim, laqty asyrağym keldi. Biraq asyrauğa könbedi, jarytyp i̇eşnärse de jei almady, amalsyz soidym. İeki i̇eşkiniŋ i̇etin ünemdedim. Sebebi azyq-tüligimdi, äsirese nandy ünemdeu kerek boldy.
Üiimdi äbden jaiğağan soŋ, ot jağatyn oşaq qazyp, mol qylyp otyn jinağym keldi. Men mūnymen qalai ainalysqanymdy, özime qolaily jağdailardy qalai tuğyzğanymdy artynan aitarmyn, qazir özim turaly, sol kezde basyma kelgen oilar turaly aitqym keledi, ärine, ondai oilardyŋ az i̇emestigi belgili.
Tağdyr aidap, jalğyz qalyp, ülken baqytsyzdyqqa ūşyrağan men adamdar ortasynan köz jazdym. Meiirimsiz meken bizdiŋ kememiz attanğan jerden qaşyq, sauda kemeleriniŋ jüretin joly da äldeneşe jüz mil, kökten bolmasa, jerden kelip qolynyŋ ūşyn berer i̇eşkim joq, adam balasy aiaq baspağan qu mekende, jalğyzdyq azabynda künderim ötip jatty. Tūŋğiyq bir tüpsiz ürei qūşağynda qalğasyn äldeqalai köŋilim bosap, közimniŋ ystyq jasy tyiylmady, qūdai öz pendesin tağdyrdyŋ tälkegine ne üşin salady, ümitsiz i̇etip, i̇eş järdemin körsetpei ne üşin zaryqtyrady, i̇esten ketpes beinetti künder üşin qūdaiğa qandai jan rizaşylyğyn bildiredi dep oiladym.
Künderdiŋ bir küni basqaşa säuleli jarqyn ömirdiŋ kirispesi bastalğandai boldy jäne ol kün äli i̇esimde. Qalyŋ oi basyp, myltyğymdy asyp alyp teŋiz jağasyn kezip kele jattym. Tağdyr synağy ne degen auyr i̇edi dep qajydym. Sol kezde meniŋ işki oiym: “İä, seniŋ jağdaiyŋ adam qyzyğarlyq i̇emes, būl şyndyq. Biraq i̇esiŋde bolsyn, sen kimsiŋ jäne qaidan keldiŋ? Senimen birge on bir adam saparlas i̇edi, olar qaida? Olar nege ölim auzynda qaldy? Seniŋ tiri qaluyŋa ne sebep? Ajal qūşyp, baqilyq bolğanyŋdy qalaisyŋ ba, älde janyŋ jüdese de jaryq düniege kuä bolyp jürgeniŋ jaqsy ma, qalai oilaisyŋ?”. Men būrylyp teŋiz betine köz jügirttim. Qaiğy keldi dep nesine qūlai beremin, qaiğym būdan da auyr bolsa qaiter i̇edim dep oiladym.
Eger bizdiŋ keme qaiyrlap qalğan jerde qalsa, i̇eger kemeni tolqyndar jağağa jaqyndatyp äkelmese, özime kerekti närselerimdi qaidan alar i̇edim. Teŋizde qalğan alğaşqy kündegidei işer su, jeitin tamaq joq bolsa, körer künim qalai bolmaq i̇edi dep özimdi özim jūbattym. Rasymen de, dedim men özime-özim, qarusyz, oq-därisiz, qūraldarsyz körgen künim qalai bolar i̇edi? Tirşilikke qolaisyz qaiyrsyz būl mekende qalaişa tirlik keşer i̇edim? Al qazir mende bäri jetkilikti, keler künderime de senimmen qarai alamyn, oq-därim jäne azyğym tausylsa da, ömirimniŋ soŋğy künine deiin öz künimdi özim köre alatynyma senimdimin.
Şynyn aitsam, aralda qalğan alğaşqy künnen i̇eger oq-därilerim tausylyp qalsa, küş-quatym azaisa, syrqattanyp qalsam degen üreimen keler künderimniŋ qamy turaly oiladym. Jasyn tüsse oq-därilerimniŋ tügi qalmai örtenip ketetini turaly i̇eskermeppin, jasynnyŋ bir sätte meniŋ qoimam men oq-därilerimdi örtep jiberetini oiyma da kelmepti. Naizağai jarqyldağanda osy oidyŋ jylt i̇ete qalğany da sodan şyğar.
Ajaldy pendeniŋ basynan keşken qaiğyly ömiri turaly basynan bastap jäne ret-retimen baiandap bereiin.

Üreili aralğa tabanym tigen kün qyrküiek aiynyŋ 30-y, küz mezgili bolatyn (meniŋ i̇esebim boiynşa ekvatordan soltüstik i̇endikke 9°22). Būl aida kün tas töbeŋde tūrady. Aralğa kelgenime on-on bes kün ötkennen keiin jazyp jürer qağaz-qalam men siiänyŋ joqtyğynan kün, ai, apta i̇esebinen tipti, jeksenbiniŋ qai küni i̇ekeninen de jaŋylyp qalğanym i̇esime tüsti. Sony oiladym da, meni tolqyndar şyğaryp tastağan jağağa kelip, bir juan bağandy qazyp ornattym, qalyŋ taqtaidy pyşaqpen iri i̇etip oiyp: “Men būl jerge 1659 jyly qyrküiek aiynyŋ 30-y küni keldim” dep jazdym da, ağaşqa aiqastyryp şegeledim. Bağanğa künine bir ret belgi saldym; jetinşi küngi belgimdi ūzynyraq i̇etip belgilep otyrdym: būl jeksenbiniŋ belgisi, är aidyŋ bir jaŋasyn ūzynyraq i̇etip belgiledim. Sonymen, är jyldy, är
aidy, är apta men ärbir kündi belgiler küntizbe jasadym. Kemeden alğan zattardyŋ köbin tizbelep baiandasam da,
keibir ūsaq-tüiek närselerdi aitqanym joq, ärine, bağaly deitin de qūndy närseler i̇emes, degenmen būlardyŋ ziiäny da bolğan joq. Mysaly, kapitannyŋ jäne onyŋ kömekşisiniŋ kaiutalarynan siiä, qalamūş, qağaz jäne üşeu me, törteu me qūbylnama, aspan älemin zertteitin birneşe qūral, dürbi, geografiiälyq kartalar, navigatsiiä kitabyn tauyp alğanmyn. Bärin jinap, bir qajetime jarar dep sandyqtyŋ tübine tastağanmyn. Öz jügimniŋ arasynan üş Injil kitabyn taptym (būlardy tauarmen birge Angliiädan aldyryp, jolğa şyğarda öz zattarymnyŋ arasyna orap qoiğanmyn). Būlardan basqa portugal tilinde jazylğan birneşe kitabym da bar i̇edi, onyŋ üşeui imanşart syqyldy dūğalyq i̇edi. Kemede i̇eki mysyq jäne bir it boldy (būl haiuanattardyŋ tarihyn keiinirek aitarmyn). Mysyqty salğa otyrğyzğanymda, it özi sumen artymnan qalmai jağağa jüzip şyqty. Ol mağan köp jylğa deiin joldas boldy, köp kömektesti. Ol men üşin bärin jasady, men oğan adam siiäqty qaradym. Ol menimen äŋgimelesse i̇eken dedim, biraq tağdyr oğan mūndaidy jazbapty. Kemeden qağaz, qaryndaş, siiä alğanymdy da aityp i̇edim sizderge, men olardy şamam kelgenşe ünemdep jūmsadym. Ne istegenimdi, ne oilağanymdy tügel jazyp otyrdym; biraq qağaz bitip, siiä tausylğannan keiin, men de jazudy doğardym. Sebebi siiäny qalai jasaudy jäne onyŋ ornyna neni paidalanudy bilmedim.
Mağan siiädan özge de köptegen närselerdiŋ kerek i̇ekenin bildim. Mende kürek, qalaq, qaila sekildi jer qazatyn zattar; ine-jip, işki kiımder de joq bolyp şyqty, biraq men olarğa mūqtaj i̇emes i̇edim.
Qūral-saimandarymnyŋ kemdiginen istegen isimniŋ qai-qaisysy da auyr tidi jäne ūzaqqa sozyldy. Qorğandy salyp bitiruge jylğa jaqyn uaqyt ketti. Ormanğa baryp, juan-juan syrğauyl kesu, onyŋ būtağyn şauyp qazyq isteu, daiyn qazyqtardy şatyrğa tasu – mine, būl şarualar qyruar uaqytty aldy. Qazyqtar öte auyr, bireuden artyq kötere almaisyŋ, kei-keide bir qazyqty jonyp, ūştap, üige äkeludiŋ özine i̇eki kün uaqyt ketti jäne üşinşi kün degende baryp jerge qağu kerek boldy. Qazyqty äuelgi kezde ağaş toqpaqpen qağyp jürdim, artynan kemeden äkelgen temir süimen i̇esime tüsip, sony paidalandym, biraq odan paida körgenim joq, jūmystyŋ auyry, i̇eŋ qiyny qazyq qağu i̇edi, äbden şarşatty. Desek te būl küibeŋ tirlik jalyqtyrmady, bäribir japadan-jalğyz beitarap, būiyğy ömirimdi qalai ötkizer i̇edim, qorğanymdy tūrğyzyp bolğan soŋ azyq izdep, künde araldy kezgennen basqa jūmystyŋ da kürdeli türi körinbedi. Solai bola tūrsa da bastan keşkenderimdi saralap jäne körgen-bilgenimdi tūjyrymdap jaza bastadym, maqsatym – adamdarğa aqyl aitu i̇emes, körgen qorlyğymdy, şekken beinetimdi az sözben aityp jetkizsem, öz köŋilimdi özim jūbatsam deimin. Uaiym-qaiğym auyr bolsa da, säuleli işki oilarym qalyŋ qaiğymdy jeŋe bastady. Şamam kelgenşe jamandyqqa jaqsylyqty qarsy qoiyp, özimdi-özim būiyrğan tağdyr isine köndirgim keldi. Körgen jamandyğymdy da, jaqsylyğymdy da saralap, i̇ekeuin qatar
qoiyp jaza berdim.
JAMANDYQ

Tağdyr meni qūlazyğan tirşiligi joq aralğa aidap keldi.

Men tirşilikten alastatylğan adammyn, men qaiğy jamylyp qana ömir süremin.

Men adamzat balasynan, adamdar qoğamynan alastatylğan diuanamyn.

Mende kier kiım joq.

Jabaiylar men jyrtqyştardyŋ şabuylynan qorğansyzbyn.

Men jalğyz qaldym, til qatysar maŋaiymda jan balasy bolğan joq jäne meni jūbatatyn da i̇eşkim bolmady

JAQSYLYQ

Biraq men joldastarym sekildi ajal qūşpadym.

Esesine men bizdiŋ eki-pajdan da ajyratyldym, ajal mağan ğana jetpedi, meni ölimnen qūtqarğan küş i̇endi osy qiyn sätten de qūtqarar.

Biraq tirşiligi joq maŋ dalada aştan ölmedim.

Biraq men kiım kiiüdi qajet i̇etpeitin öte ystyq aimaqtamyn.

Biraq men mekendegen aralda adamdar ömir sür-meidi, būl jerde Afrika jağalauyndağydai birde-bir jyrtqyş aŋ körmedim. İeger sol jağalauda qalsam, körer künim ne bolar i̇edi.

Biraq qūdaidyŋ qūdiretimen bizdiŋ keme jağağa jaqyn jerde apatqa ūşyrady, men tek kündelikti tūtynatyn qajetti närselerimdi ğana i̇emes, ömirimniŋ soŋyna deiin özimdi-özim asyrau üşin azyq bolatyn köp närsege ie boldym. Būl jazbalaryma kuä bolğanyŋyzdai, adam balasy qandai auyr jağdaiğa duşar bolsa da, jamandyğy basym bolsa da, i̇esesine jaqsylyğy bolğany üşin de şükirşilik i̇etui kerek i̇eken. Adamzat täjiribesi körsetkendei tirşiliktegi baqytsyzdyqtyŋ, qaiğynyŋ da bir önegesi bolary anyq.
Osylai öz-özimmen keŋesip, qaratünek oilardan serpilip, basyma tüsken jağdaiğa köndige bastadym. Būryn men keme körinip qalmas pa i̇eken degen ümitpen sät saiyn teŋizge qarailauşy i̇edim: i̇endi ümitten küder üzip, öz tirşiligimdi jeŋildetudiŋ qamyna kiristim.
Men özimniŋ tūrğyzğan üiimniŋ qandai i̇ekenin joğaryda baiandap bergen i̇edim. Üiim – ainalasyn qazyqtarmen bekitken, taudyŋ i̇etegine tigilgen şatyr. Meniŋ şatyrymdy dual deuge bolady, sebebi syrt jağyna qalyŋdyğy arşyn jarymdai topyraq üidim. Birşama uaqyt ötkennen keiin (jaŋylmasam, jyl jarymnan soŋ) üigen balşyqtyŋ üstine syrğauyl ağaştardy äkelip biriniŋ bastaryn birine tüiistirip tūrğyzdym, üstin būtamen, ülken japyraqtarmen qalyŋ i̇etip japtym. Sonymen, üiimniŋ töbesi paida boldy, i̇endi jaŋbyrdan da qoryqpaityn boldym, sebebi būl aralda jyldyŋ keibir mezgilinde jaŋbyr tolassyz jauyp tūrady. Barlyq mülkimdi şatyr syrtyndağy özim qazğan üŋgir men dualğa tasydym dep bir sözimde aitqan i̇edim. Äuelgi kezde zattardyŋ bärin bir jerge qalai bolsa solai üie salyp, üidiŋ işi tarylyp ketti, ainalar jer joq. Sondyqtan üŋgirdi keŋeitu qiyndyq tuğyzğan joq, taudyŋ topyrağy jūmsaq, qazuğa oŋai. Jyrtqyş aŋdardan keler qauiptiŋ joqtyğyna közim jetken soŋ üŋgirdi keŋeituge kiristim. Qanşalyqty keŋeitetinimdi iske kirispes būryn i̇eseptep alğan bolatynmyn, oŋğa qarai keulep qazdym da, büiirlep aparyp, syrtqa şyğar tağy bir
esik jasadym.
Būl tek jasyryn i̇esik qana bolğan joq, i̇erkin kirip-şyğyp jüruime de köp mümkindik berdi, zattarymdy qūiar oryn da i̇edäuir keŋeidi.
Būl jūmysty aiaqtağan soŋ, özime i̇eŋ qajetti degen zattardy retteuge kiristim, i̇eŋ aldymen oryndyq pen üstel jasadym: äitpese būl jerge ornalasqaly otyryp tamaq ta işe almadym, jazu da jaza almadym.
Mine, i̇endi ağaş kesuge kiristim. Bir i̇eskergenim, i̇esep-qisaptyŋ negizgi jäne şyğar közi – aqylda i̇eken, sondyqtan aqylmen kesip-pişip, ölşep baiqap alsa, kimge bolsa da az uaqytta qandai önerdi bolsyn meŋgeruge bolady. Men ömirimde qolyma qūral ūstap körgen adam i̇emespin, biraq ter tögip, yqylas, zeiinimmen kirisken soŋ är isti meŋgere bastadym, üirengenim öz aldyna, i̇eger tiısti qūraldarym bolğanda qandai is bolsyn aiaqtauğa da daiyn i̇edim. Qolymda kerekti qūraldarym bolmasa da, jalğyz baltanyŋ özimen köp närse tyndyrdym, mūndai ädispen i̇eşkim tura men siiäqty ter tögip körmegen bolar. Mysaly, mağan taqtai kerek bolğan jağdaida ağaşty kestim de, būtağyn şauyp, qabyğyn arşyp, baltamen i̇eki jağyn jona berdim, “būl jaramaidy” dep laqtyra salmadym, sodan keiin jondym da sürgiledim. Ärine, meniŋ qolymdağy bar qūralmen qandai juan ağaş bolsa da, odan tek jalğyz taqtai ğana jasai alasyŋ, bir taqtaidy jasaudyŋ özi meniŋ köp uaqytymdy, maŋdai terimdi aldy. Meniŋ uaqytym men i̇eŋbegimniŋ qūny joq qoi – qaida jūmsasam da bäribir i̇emes pe?
Sonymen, i̇eŋ äuelgi isim oryndyq, üstel jasaudan bastaldy. Oryndyq jasauğa kemeden äkelgen qysqa taqtailardy paidalandym. Joğaryda aityp ötken ädispen üŋgirdiŋ qabyrğasyna biriniŋ üstine birin qağyp tekşeler jasau üşin birneşe ūzyn taqtailar jonyp, qūral-saimandarymdy, şege, temir-tersek, ūsaq-tüiek zattarymdy jinadym. Kiım-keşek, myltyq, basqa da närselerimdi ilu üşin, üŋgirdiŋ qabyrğasyna ağaştan jiŋişke qazyqtar qaqtym.
Meniŋ üŋgirimdi körgen adam kerekti zattardy jinaityn qoima dep oilar i̇edi, işi mūntazdai, jainap tūr, qarasaŋ köŋil köteriledi jäne bäri de igilikke tūtynatyn zattar. Osy isimdi äbden aiaqtap bolğannan keiin ğana kündelik jazuğa kiristim. Kündelikti istegen isimniŋ bärin kündeligime jazyp otyrdym. Äuelgi kezde kündegi küibeŋnen qolym bosamady. Onyŋ üstine basym qaraly, köŋilim jaraly bolyp jabyrqap jürdim, kündelik jazğanym özime oŋ äserin tigizdi. Mysaly, qyrküiektiŋ 30-y küni bylai jazyppyn: “Men jağağa jetip ölimnen qūtyldym, men jūtqan teŋizdiŋ aşy suy jüregimdi ainytyp, loqsydym. İesimdi jiğan soŋ ajaldan qūtqarğan jaratuşyğa alğysymdy aityp, jalbarynudyŋ ornyna, auzyma ne tüsse sony aityp, teŋizdi jağalap jüre berdim. Öz basymdy özim ūryp, öz betimdi özim jyrttym, älim bitkenşe “qūrydym, bittim” dep aiqailai berdim, sebebi jyrtqyş aŋdarğa jem bolamyn degen de ürei boldy. Mūnan soŋ da köpke deiin (kemege baryp zattardy tasyp äkelgen soŋ) künde töbeniŋ basyna şyğyp, keme köriner degen ümitpen teŋizge qarap köz taldyrdym. Äldeneşe ret alystan ağaryp jelken köringendei bolady, ümittenip kütumen jüremin. Qarai-qarai közim talğan soŋ, jer bauyrlap jata qalamyn da i̇eŋirep jylaimyn, aqymaqtyqpen özimdi-özim jasytqanym bolmasa, i̇eŋiregennen ne şyqsyn.
Qatygez dünieniŋ barlyq auyrtpalyğyna tötep beremin dep jat oilardan arylyp, özimdi özim jūbatqandai bolyp baspana salyp, üstel, oryndyq, tağy basqa da köŋilge aldamşy kerektilerdi yŋğailağan soŋ, qysqasyn aitsam, tirşilik qyluğa jağdai tuğyzğannan keiin kündelik jazuğa kiristim. Kündeliktegi oqiğalar kitaptyŋ ötken tarauynda aitylsa da, jazğandarymdy tağy da baian i̇eteiin. Kündelikti siiä tausylğanşa jaza berdim, siiä tausylğan soŋ kündelik jazu da doğaryldy.

KÜNDELIK

1659 jyl, qyrküiektiŋ 30-y. Sūrapyl dauyldyŋ kezinde keme apatqa ūşyrap, meni, baqytsyz Robinzon Kruzony, osy üreili aralğa tağdyr aidap äkeldi. Būl araldy men “Ümitsiz Aral” dep atadym. Meniŋ saparlastarymnyŋ bäri de suğa batyp ketti, men ölim auzynan aman qaldym.
Sol küni keşke deiin qatygez tağdyryma ökpe aityp, i̇eŋireumen boldym: işerge tamağym, kierge kiımim, tirşilik qyluğa qajetti qūraldar da bolmady, jasyrynar jer tappai, közime qan tolyp ölimnen basqa i̇eşnärseni körmedim. Jyrtqyştar talaidy, jabaiylarğa jem bolamyn ia aştan ölemin degennen basqa oi bolmady. Tünde jyrtqyş aŋdardan qorqyp, ağaştyŋ basynda tünedim. Tünimen jaŋbyr jauyp tūrsa da, qatty qaljyrağandyqtan i̇es bilmei ūiyqtadym.
Qazannyŋ 1-i. Taŋerteŋ ūiansam, qaiyrlap şökken kemeni su köterip jağağa jaqyndatyp tastapty. Birinşiden, būl köŋilge jūbanyş boldy (keme bütin, töŋkerilmegen, jel basylsa, kemege baryp azyq-tülik, tağy da basqa kerektilerdi alamyn degen ümittemin), biraq qaza tapqan joldastarym i̇esime tüsip, meni qaiğy basty. Kemede az ğana kidirgenimizde aman qalatyn jaiymyz bar i̇eken, iaki bäri birdei batyp ketpegen bolar i̇edi, olar tiri bolsa, kemeniŋ taqtailarynan qaiyq jasap, jaryq kündi köruge ümitti bolar i̇edik. Osy oi küni boiy mazalady. Jel bäseŋdegesin kidirmesten kemege bardym, kemege jetkenşe boilap bardym da, tereŋdegesin qūlaştap jüzdim. Küni boiy jaŋbyr tolastamady, biraq jel bolmady.
Qazannyŋ 1-inen 24-ine deiin. Būl künderi kemedegi jükterdi jiekke jetkizumen boldym. Su köterilgen saiyn jükterdi salğa tiep, jiekke tasi berdim. Kün tünerip, aspannyŋ aşylğany ara-arasynda ğana bolmasa, tolassyz jaŋbyr qūidy da tūrdy, būl mezgil jauyndy mausym boluy kerek.
Qazannyŋ 20-sy. Tepe-teŋdigin saqtai almai, salym töŋkerilip bükil jügim suğa ketti, biraq teŋizdiŋ jağasy taiyz i̇edi, su keiin qaitqan soŋ zattyŋ köbin bütin alyp qaldym. Qazannyŋ 25-i. Yzğyryq jel soğyp, täulik boiy jaŋbyr jaudy. Tünde kemeni tūrğan jerinen qiratyp, su alyp ketken, tek ornynda bölek-salaq birdemeleri qalypty, qirandylary su keiin tartylğan kezde ğana qyltiyp körindi. Sol küni su
tise tez bülinetin zattardy qymtap jabumen boldym.
Qazannyŋ 26-sy. Mekendeuge qolaily jer izdestirdim. Köbine oilağanym, tünge qarağanda jyrtqyş aŋdardan, jabaiy adamdardan qauipsiz bolu i̇edi. Ymyrt jabyla tik jardyŋ i̇eteginen özime qolaily oryn taptym. Būl jerge i̇eki qatar qazyq qağyp, syrtqy jağynan şym üigim keldi, qazyqtyŋ ara-arasyn arqandarmen qosqym keldi.
Qazannyŋ 31-i. Qolyma myltyq alyp, qūs atuğa şyqtym jäne qaraiğan jer körgim keldi, qasyna lağyn i̇ertken bir i̇eşki atyp aldym. Atqan i̇eşkimniŋ lağy i̇erip üige deiin keldi, laqty soiyp jeuge tura keldi, sebebi asyrauğa könbedi, äli otyğyp jetpegen i̇eken.
Qaraşanyŋ 1-i. Jartastyŋ tübine şatyr tiktim, şatyrymdy şamam kelgenşe keŋeitkim keldi, kendirden toqyğan aspaly kereuettiŋ i̇eki jağyn bailadym da üstine jattym, būl aralğa kelgeli kereuette birinşi ret jatuym.
Qaraşanyŋ 2-si. Jäşikterdi, taqtaidy jäne saldağy börenelerdi jinap alyp, şatyrdy ainaldyra kerme jasadym. Qaraşanyŋ 3-i. Qolyma myltyq alyp seruendedim, üirekke ūqsas i̇eki qūs atyp aldym. İeti öte dämdi i̇eken, tamaq
işip bolğannan keiin üstel, oryndyq jasauğa kiristim.
Qaraşanyŋ 4-i. Uaqytymdy kündelikti qara jūmysqa, aŋ aulauğa jäne köŋil köteruge böldim. Meniŋ kün tärtibim tömendegidei i̇edi: i̇eger jauyn bolmasa, i̇erteŋgisin qolyma myltyğymdy alyp i̇eki-üş sağat araldy aralap qaitamyn, mūnan soŋ sağat on birge deiin jūmys isteimin, sağat on i̇ekiden i̇ekige deiin tynyğamyn (sebebi būl nağyz künniŋ ysityn uaqyty), keşke qarai tağy jūmysqa kirisemin. Soŋğy i̇eki kün boiy üstel jasaumen boldym. Bastapqyda şeberligim keremet i̇emes i̇edi. Biraq tağdyr on sausağynan öneri tamğan şeber i̇etip şyğardy. Meniŋ tağdyrymdy keşken ärbir adam şeber bolyp şyğatyn şyğar.
Qaraşanyŋ 5-i. Bügin myltyğymdy alyp, soŋyma itimdi i̇erttim. Jabaiy bir mysyqty oljaladym, biraq terisi jūmsaq, i̇eti de tükke tūrmady. Oljalağan aŋdarymnyŋ terilerin soiyp alyp, qoimağa äkeldim. Qaityp kele jatyp neşe türli qūstarğa kuä boldym. İeki-üş itbalyqty kezdestirdim. Äueli körgende nendei närse i̇ekenin ajyrata almai qorqyp kettim. Men taŋ-tamaşa bolyp qarap tūrğan kezde olar suğa süŋgip joq boldy. Qaraşanyŋ 6-sy. Taŋerteŋ seruendep keldim de, üstel jasauğa kiristim, sol küni üsteldi jasap bitirdim, biraq jasağan üstelim köŋilimnen şyqpady. Ūnamağan tūstaryn būzyp, qaita jöndedim.
Qaraşanyŋ 7-si. Kün aşyq boldy. Birneşe kün oryndyq jasaumen boldym. Oryndyqty ädemi i̇etip jasaimyn dep äjeptäuir ter töktim. Äldeneşe ret būzyp, qaitadan jasadym. Sonda da köŋilime qonbady.
Eskertu. Oraily isterimniŋ oŋyn tauyp, jeksenbi künderi de jūmys isteitin boldym, sebebi bağanğa künde baryp jazyp tūrmağan soŋ, künderimnen jaŋylyp qaldym.
Qaraşanyŋ 13-i. Bügin jaŋbyr jaudy, aua jaŋaryp, boiym sergidi, biraq kün jiı kürkirep, naizağai jarqyldap, jai tüsip, oq-därim örtene me dep qatty qoryqtym. Naizağai jarqyly bäseŋdep, künniŋ kürkiri basylysymen, oq-däriler jai tüsse, örtenip ketpesin dep, bölşektep är jerge kömu äreketine kiristim.
14, 15, 16 qaraşa. Osy künderde jäşikterge bir-eki qadaqtan däri salyp, bir-birinen qaşyqtatyp jartastyŋ tübine kömdim. Keşe bir ülken qūs atyp aldym, i̇eti öte dämdi boldy. Biraq būl qandai qūs i̇ekenin ajyrata almadym.
Qaraşanyŋ 17-si. Būl küni qoldağy bar dünielerimdi jaiğastyru üşin şatyrdyŋ syrtqy jağyndağy üŋgirdi keŋeite bastadym.
Eskertu. Būl jūmysqa üş närse kerek: qaila, kürek jäne qūmyn şyğaratyn jalğyz aiaq qol arba nemese sebet, biraq būlardyŋ mende biri de joq. Sondyqtan jūmysty müldem doğaruğa tura keldi. Būlardyŋ ornyna basqa qandai qūraldardy paidalanuğa bolady, qalai jasauğa bolady – osy turaly köp oiladym. Qailanyŋ ornyna temir süimendi paidalanyp i̇edim – qolaily sekildi, biraq öte auyr. İendigisi kürek, onsyz bolmaidy. Biraq kürektiŋ ornyna qandai qūral paidalanuğa bolady, bile almadym.
Qaraşanyŋ 18-i. Ormannan özime kerekti närseler izdep jürip, Braziliiäda ösetin qatty bir ağaşty taptym (temir ağaş dep qatty bolğandyqtan aitylğan). Köp azappen, baltamnyŋ jüzin mūqaltyp, äreŋ degende kestim, äupirimdep süirep üige äkeldim, i̇endi būdan kürek istep almaqşymyn. Ağaş qatty bolğan soŋ, köp uaqytymdy aldy, mende basqalai amal bar ma? Baltamen şapqylai-şapqylai äiteuir kürektiŋ syŋaiyna keltirdim, sap jağy öte kelisti boldy, ağylşyndar isteitin kürektiŋ sabynan birde-bir kem i̇emes, ūşy temir bolmağan soŋ ūzaqqa şydamady. Degenmen jer qazğanymda i̇edäuir kömegi boldy, köp qajetime jarady, jer betinde kürdeli ädispen, ūzaq uaqyt boiy mūndai qylyp kürekti i̇eşkim istep körmegen bolar dep oilaimyn.
Mağan i̇endigi keregi – jäşik arba nemese sebet. Sebet turaly oilap bas qatyrudyŋ da keregi joq, sebebi ony toqityn şybyqtar da joq, al şybyq ösetin jer äli mağan kezdesken de joq. Al i̇endi jäşik arbany isteuge bolady ğoi dep oilaimyn. İeŋ qiyny doŋğalağy: doŋğalaqty qalai jasau kerektigin men tipti bilmeimin, bel ağaşyna temir kerek, temir mende atymen joq. Sondyqtan arba jasau turaly oidan bas tarttym, tas tasityndardyŋ äk salatyn astauy syqyldy birdeme jasadym. Astau jasau kürek jasaudan oŋai boldy, būl da tört kün uaqytymdy aldy. Aŋğa şyqpai qalğan künderim öte sirek, şyqqan saiyn qūr qaitpaimyn, äiteuir oljaly oralamyn.
Qaraşanyŋ 23-i. Qūral-saimandardy yŋğailağanşa basqa şarualarym keiinge qaldy. Qūral-saimandarym daiyn bolğan soŋ, üŋgir qazuğa kiristim. Quatym jetkenşe künūzaq qazdym, üŋgir mağan zattarymdy ornalastyru üşin kerek boldy. Būl jūmysqa on segiz kün uaqytym ketti.
Eskertu. On segiz kün işindegi bar i̇ermegim üŋgir qazu boldy, maqsatym – jük jiiätyn qoima, tamaq äzirleitin asüi, as işetin oryn jäne azyq qūiatyn qoima daiyndasam deimin; jatyn ornym, otyratyn ornym şatyr, jaŋbyr qatty jauyp tamşy aqqanda bolmasa, üŋgirde köp bolmaimyn. İeŋ soŋynda üiimniŋ töbesin köterdim, saban töbeli üi tärizdi boldy, üstin japyraqpen japtym. Jeltoqsannyŋ 10-y. Üŋgir bitti, i̇endi ister i̇eş närsesi qalğan joq dep oilağanmyn. Bügin işine kirsem, bir jaq büiiriniŋ töbesi qūlap, i̇edäuir jerin basyp qalypty (tym keŋitip jibergen boluym kerek). Kördim de zärem ūşyp ketti, sebebi sol sätte üŋgirde bolsam, özimdi de basyp qalar i̇edi, i̇eger basyp qalsa, mağan kömuşiniŋ de keregi bolmaidy i̇eken. Tağy bir auyr jūmysqa tap keldim: işke qūlağan qūmdy tasyp şyğaru kerek jäne tireu qoiuğa tura keldi, tağy qūlap qalmasyna kim kepil?.
Jeltoqsannyŋ 11-i. Amalym bar ma, büginnen bastap osy iske kiristim. Töbesine uaqytşa bolsa da aiqyş-ūiqyş i̇eki taqtai qağyp, i̇eki tireu qoidym.
Jeltoqsannyŋ 17-si. On jetisinen jiyrmasyna deiin üŋgirge ainala zat jinaityn taqtailar saldym, bağandarğa şege qağyp, tiısti närselerdi ildim, üŋgirdiŋ işi i̇endi mūntazdai boldy.
Jeltoqsannyŋ 20-sy. Zattardyŋ denin tasyp äkelip, öz oryndaryna ornalastyrdym. Birneşe kişkene taqtaidy biriniŋ üstine birin qatarlap, azyq-tülik qūiatyn söre jasadym, mūnyŋ özi bufet syqyldy boldy da şyqty. Taqtai azaiyp bara jatqan soŋ, özime tağy bir üstel jasadym.
Jeltoqsannyŋ 24-i. Täulik boiy jaŋbyr jauyp, üiden bir qadam ūzap şyqqanym joq.
Jeltoqsannyŋ 25-i. Üzdiksiz jaŋbyr jaudy da tūrdy. Jeltoqsannyŋ 26-sy. Kün aşyldy. İedäuir qoŋyr salqyn,
janğa öte jaily kün boldy.
Jeltoqsannyŋ 27-si. İeşkiniŋ i̇eki lağyn oljaladym, bireuin atyp aldym, i̇ekinşisi qaşa almağan soŋ tirilei ūstap alyp, üige äkeldim. Üige kelgen soŋ baiqağanym, aiağy synğan i̇eken, myqtap tūryp taŋyp tastadym.
Eskertu. Köp künder ötken soŋ, laqtyŋ aiağynyŋ synğan jeri bitip, oinaqtaudy şyğardy. Laqty ūzaq uaqyt baqtym, özime äbden bauyr basty, tipti janymnan bir i̇eli ūzap ketpeitin boldy. Kündiz şatyrymnyŋ aldynda jaiylyp jüredi. Asyrandy i̇eşkini köbeitudiŋ qajet i̇ekendigi turaly oi tüsti, oq-däri tausylğanşa osyny jüzege asyruym kerek i̇eken. Jeltoqsannyŋ 28, 29, 30 jäne 31-i. Jel joq, kün qapyryq. Mūndai qapyryq künderde aŋ aulauğa tek keşke qarai şyğamyn. Osy künderde de şaruaşylyğymdy retteumen boldym.
Qaŋtardyŋ 1-i. Betti qarpyğan aptap ystyq basylmady. Dei tūrğanmen bügin i̇eki ret taŋerteŋgilik, keşkilik aŋğa şyğyp keldim. Tüs mezgilinde säl tynyğyp aldym. Keşkilik araldy aralap biraz jürip qaittym, barğan jerimde i̇eşkiler tym köp i̇eken, ataiyn dep i̇em, maŋailatpady. İtimdi qossam ba degen oi keldi.
Qaŋtardyŋ 2-si. İtimdi i̇ertip şyğyp i̇eşkilerge qostym, biraq būl nätijesiz qadam boldy, i̇eşkiler ürkip qarsy jügirip i̇edi, it qorqasoqtady ma, maŋailaryna juymai qoidy.
Qaŋtardyŋ 3-i. Qorğanymdy nyğaittym, sebebi äli üreilimin.
Syrtqy jağyn būrynğydan da göri nyğyzdağym keldi.
Eskertu. Qorğanymnyŋ qalai tūrğyzylğanyn būdan būryn da aityp bergenmin, sondyqtan būl turaly jazylğandardy i̇endi qaitalamasam da bolady. Biraq töbeni jöndeuge qaŋtardyŋ 3-i men säuirdiŋ 14-ine deiingi aralyqtağy uaqytym ketti, qorğannyŋ ūzyndyğy 24 metrden artyq bolmasa da köp uaqyt qajet boldy.
Qorğanymnyŋ bir şeti iılip baryp tauğa tireledi. Mölşermen alğanda tauğa segiz metrden artyq qaşyq i̇emes, sol aradan syrt jaqqa şyqpai, tike üŋgirge qatynaityn i̇esik bar. Osy künderdiŋ bäri beinetti boldy, qarap otyrmai ispen şūğyldandym. Kei-keide jaŋbyrdyŋ saldarynan aptağa jaqyn üiden şyqpai otyrğan da kezderim boldy, biraq qorğannyŋ syrtyn oidağydai i̇etkenimşe qauipsizbin dep oilağanym joq. Keremet ter töktim dep aita almas i̇edim. İeŋ qiyny – ormanğa baryp ağaş kesu, ony tasu, jerge qağu, qazyqtar da auyr i̇edi, ärbirin bir adam zorğa köteredi. Qorğan jūmystary nätije tauyp, syrtqy jağy nyğaiğannan keiin jüregim ornyna kelip, janym tynyş tapty. Būl maŋda adam balasy bar deseŋiz de meniŋ üiimniŋ bar-joğyn sezbeidi, körse de üi dep oilauy i̇ekitalai, sebebi adam tūratyn närsege ūqsamaidy. Ärine, būl meniŋ qiiälymnan tudy ğoi, būl jaiynda bir qyzyqty äŋgime bar, ony keiinirek aityp beremin. Jauyn-şaşynsyz aşyq künderdiŋ birinde qūs aulauğa şyqtym, özime paida äkeler närselerge kuä boldym. Mysaly, tūqymy basqa jabaiy kögerşinderdi kördim, olar biz körgen kögerşinderdei Uialaryn ağaştyŋ basyna salmaidy, olardyŋ Uiasy jartastyŋ quysynda bolady i̇eken. Älgi kögerşinderdiŋ birneşe balapanyn ūstap alyp, asyrap ösirmekke üige alyp keldim. Özderi asyrauğa köngiş bolady i̇eken, biraq qanattary jetilgen soŋ ūşyp jönine ketti, jemniŋ joqtyğynan şyğar.
Asyrap äure bolğanym joq, qolyma tüskenin qorek i̇ete berdim.
Şaruaşylyğymdy yŋğailadym desem de, äli de kerekti zattar köp i̇eken, mysaly, kemeden alğan i̇eki-üş kişkene böşkem bar i̇edi, osylardy qūrastyryp paidama jarataiyn dep bir apta äurelendim, biraq böşkege i̇eşteŋe de sala almadym. Su ketpestei i̇etip qabystyra da almadym, aqyry tük şyqpaityn bolğan soŋ tekke äurelengendi qoidym.
Maişam men üşin öte qajettilik tudyrdy (būl jerde sağat jetiniŋ şamasynda-aq qaraŋğy tüsedi). Balauyz bolsa deimin, biraq ony qaidan alamyn. Jalğyz-aq i̇eşkiniŋ maiy bolmasa, basqa jaryq bolar i̇eşteŋe joq. Sazdan ilep ydys jasap, i̇eşkiniŋ maiynan şam istedim. Sazdan ilegen ydysymdy künniŋ közine keptirdim. İeski arqannyŋ tütelengen kendirinen bilte jasadym. Şam küŋgirttenip jandy.
Qarbalasyp qapşyq izdep zattarymdy aqtara bastadym, qarap jürip işinde jemniŋ qaldyğy bar kişileu bir qapşyq tauyp aldym, i̇eşqandai dän közime tüsken joq. Qapşyq kemede būrynnan jatqan bolu kerek, tipti būdan būryn Lissabonnan şyqqan kezden bolsa kerek. Jasynnan qorqyp därini bölşekteuge jäne soğan kerekti ydys taba almai abyr-sabyr bolyp jatqan kezim, qapşyqty tastyŋ tübine apardym da, silkip-silkip alyp keldim.
Mūnyŋ bäri nöser jauynnyŋ aldynda ğana bolğan i̇edi. Qapşyqty qai jerge silkigenim de i̇esimde joq. Aiğa juyq uaqyt ötken soŋ alaŋnyŋ tübinde qaulap ösip kele jatqan şöptiŋ birneşe kök sabaqtaryn kördim.
Bastapqyda onyŋ ne i̇ekenin de ajyrata almadym, änşeiin bir şöp şyğar dedim de qoidym. Birneşe apta ötkennen keiin älgi sabaqtar bas jarypty, İeuropa men Angliiäda ösetin arpadan birde-bir kem i̇emes, kädimgi arpa paida boldy.
Körgendegi taŋğalysymdy aityp jetkize almaimyn. Aidalağa arpa qalai şyğady, qandai ğajap? Är türli oidyŋ jeteginde boldym. Men i̇eşnärseni dinge süienip istemeitinmin jäne din turaly tüsinigim de tömen i̇edi, tūrmystağy irili-uaqty oqiğalardy kezdeisoq närse ia qūdai isi deitinmin de qūiatynmyn. Tirşilikti jaratuşy qūdai qandai maqsatty közdeitinin i̇eş oilamauşy i̇edim. Biraq ösip tūrğan arpany körgende tūla boiym şymyrlap, qatty qobaljydym, aua raiy öte jaisyz mekende de arpa şyğady i̇eken, al şyqty delik, biraq qaidan kelip tüsken? Belgisiz. Sodan keiin men būl qūdaidyŋ qūdiretimen bolğan, meni i̇esirkegen, köz jasymdy körip raqymy tüsken i̇eken, pendesin aştan öltirmeu üşin aralğa arpa ösirgen i̇eken dep oiladym.
Osylai oilağanymda buyn-buynym bosap i̇eljirep kettim, közden jas parlady, būl ğajap qūbylys men üşin bolyp otyr ğoi dep quandym. Taŋğalyp otyrğanymda arpa sabaqtarynyŋ arasynda jaŋa ösip kele jatqan tağy da bir jas ösimdikterdiŋ qaulap kele jatqanyn baiqadym, ol küriş bolyp şyqty, küriş i̇ekenin birden baiqadym. Sebebi Afrikada jürgenimde küriş i̇ekken jerlerde köp bolğanmyn. Küriş pen arpa mağan qūdaidyŋ qūdiretimen jiberilgen i̇eken dep oilap, i̇endi basqa da jerlerde ösip tūrğandary boluy mümkin dep ümittendim, basqa jerde joq degenge sengim de kelmedi. Maŋaiymnyŋ bärin kezip şarladym, tükpir-tükpirdi qaldyrmai bärin araladym, biraq i̇eş jerden kürişti de, arpany da kezdestirmedim. Sol kezde qapşyqty üidiŋ janynda silkigenim i̇esime tüsti. Mūnyŋ i̇eşqandai qūdireti joq i̇eken, būl kädimgi tabiği närse bolyp şyqty. Şynyn aituym kerek, būl jaidy bilgennen keiin qūdaiğa qūlşylyq qyludy doğardym.

Biraq men qandai oqiğağa tap bolsam da, bäri qūdaidyŋ qūdiretimen bolğan siiäqty, oilap qarasam, būl da bir qūdaidyŋ jarylqağany i̇emes pe. Abyroi bolğanda, qapşyqty kün tüspeitin köleŋke jerge silikkenimdi qaraşy, kişkene aulağyraq tüskende, ystyqqa küiip, qurap qalar i̇edi. Piskennen keiin küriş pen arpany qalai jinap alğanymdy oqyrmannyŋ özi-aq biler (osy uaqyt mausym aiynyŋ aiaq kezi i̇edi). Bir dänin qaldyrmai uqalap ügip aldym da, özimniŋ işip-jeuime jeterliktei i̇etip dän jinau üşin i̇egin saluğa niettendim. Jinağan dänim tört jyldan keiin baryp azyq i̇etuge jete bastady, būl turaly sosyn aityp beremin. Äuelgi i̇ekkenim dūrys bolmai, i̇eginim şyqpai qaldy, öitkeni mezgildi i̇esepke almai, dändi quaŋşylyq kezinde seuippin, sondyqtan oidağydai dän jinap ala almadym, būl turaly da keiinirek äŋgimelermin.
Arpadan basqa jiyrma-otyz sabaqtai küriş östi, ony da tügelimen jinap aldym, nan pisirudiŋ, dälirek aitsam, peşsiz tamaq daiyndaudyŋ jaŋa ädisin oilap taptym. İendi kündeligime qaita oralaiyn.
Tört nemese üş jarym aidai qorğan jūmystarymen ainalystym, qolym qalt i̇etken joq.
Säuirdiŋ 14-i. Qorğan jūmystaryn aiaqtadym. Būl maŋaida adam tūratyn jai bar i̇ekenin i̇eşkim bilmesin dep, basqyşpen tüsip, basqyşpen şyğamyn degen oida boldym.
Säuirdiŋ 16-sy. Basqyş jūmystaryn bitirdim, işke kirgende basqyşty özimmen birge ala tüsemin. İendi jan-jağymnyŋ bärin qymtap aldym. Qamalym keŋ, töbesinen tüspese, qabyrğamen örmelep işke kire almaidy. Kelesi küni tökken terim beker bolyp, özime de ajal töngendei boldy. Şatyrdan şyğyp üŋgir auzynda bir ispen şūğyldanyp jatyr i̇edim, üŋgirden, tau jaqtan üstime topyraq qūlap, tireuiş qylyp qoiğan aldyŋğy qatardağy i̇eki bağan sytyrlap maiysty. Zärem ūşyp, qatty qoryqtym, ne sebepti mūndai tosyn jaidyŋ bolğanyn bilmedim, ötken kündegidei üŋgir işine qarai opyrylyp tüsken i̇eken dep oiladym. Üstimdi basyp qala ma dep qauiptendim de, basqyşqa qarai jügirdim, basqyşty qoiyp üidiŋ qabyrğasyn jağalap dalağa şyqtym, şyqqan soŋ sebebine tüsindim, älginiŋ bäri jer silkingennen bolğan i̇eken. Beinebir basym ainalğandai aiağymnyŋ asty teŋselip tūrdy, jer segiz minöttiŋ işinde qatty-qatty üş-tört ret silkindi, būl jerde qandai myqty üi bolsa da qirap qalğan bolar i̇edi. Menen jarty mildei jerde teŋizdiŋ jağasynda tūrğan jartastyŋ üstiŋgi jağy qūlap tüskende jer qozğaldy, mūndai gürsildi ömirimde i̇estigen i̇emespin. Teŋiz de qatty şaiqaldy. Soğan qarağanda teŋiz astynyŋ qozğalysy jer betindegiden de qatty bolady-au dep oiladym. Būryn-soŋdy mūndaidy körgenim joq, qoryqqanymnan i̇esim şyğyp, melşidim de qaldym. Jerdiŋ qozğaluy keme apatqa ūşyrağandağydan kem äser i̇etken joq, keudemdegi janym şyğyp bara jatqan siiäqty sezindim. Biraq jartastardyŋ qūlağan qatty gürsilinen i̇esimdi jiyp aldym. Öz-özime kelgen soŋ, şatyrdy taudan qūlağan topyraq basyp qalady-au dep oilağanymda jüregim mūzdap, buyn-buynym qaltyrady. Üige kiruge qorqyp, ne isterimdi bilmei, köp uaqyt boiy qūlazyp dalada otyrdym. Osy sätte “Jaratqanym, saqtai gör!” degennen basqa i̇eşteŋe oilağanym
joq, jer silkinip bolğan soŋ, ol sözderdi de ūmyttym.
Aspandy būlt qaptap, dala küŋgirttenip ketti, äueli säl ğana jel tūryp, birte-birte küşeie tüsti, artynan ol qatty dauylğa ainaldy. Teŋiz şulap, beti köbiktenip, asau tolqyndar jağağa soqty, birsypyra ağaştardy qoparyp ta ketti, öte üreili körinis. Būl körinis üş sağatqa sozyldy, sodan keiin dauyl basyldy, i̇endi bir-eki sağatta jel de tyndy, tynyştyqtyŋ ornağany sondai, masanyŋ yzyŋy da i̇estilmeidi, artynan ile-şala qatty jaŋbyr jaudy.
Dauyl basylğanşa üreiim ūşyp, qorğanyma kire almai, dalada otyrdym. Jaŋbyr jauğan kezde oiyma kelgeni, jel basylyp, jaŋbyrdyŋ jauuy jer silkinudiŋ saldary şyğar, i̇endi basylğan boluy kerek, täuekel, üige kirsem qaitedi dep oiladym. Osy oi kelgende i̇eŋsem köterilgendei boldy. Üige kirip i̇em, jaŋbyr būrynğysynan da küşeiip, töbeden tamşy ağyp, topyraq basyp qala ma dep qoryqsam da, amalsyzdan üŋgirde otyruğa tura keldi. Būl nöser mağan tağy da aiaq astynan jūmys tauyp berdi: qorğannyŋ tau jaq tūsyn tesip, su ağar jasadym, äitpese üŋgirdi su basyp ketetin türi bar. Üŋgirde biraz otyrğannan keiin silkinudiŋ i̇endi qaitalanbasyna közim jetip, janym jai tabaiyn dedi. Köŋilimdi kötereiin dedim de, bir jūtym rom iştim. Men romdy ünemdep anda-sanda, az-azdap işetinmin, tausylyp qalsa, taptyrmaitynyn bilemin ğoi.
Kelesi küni de jaŋbyr jauyp, tysqa şyğa almadym. Jüregim ornyna tüsip, janym tynyş tapqan soŋ, äri qarai ne isteu kerek i̇ekenin oiladym. Būl mekende jer silkinedi i̇eken, i̇endi mağan üŋgirde tūruğa bolmaidy degen qorytyndyğa keldim. İendi şatyrdy ornynan köşirip, aşyq jerge ornatuym ia qos tiguim kerek, adamnan, aŋnan qauipsiz bolu üşin būrynğyşa syrt jağyn nyqtap aluym kerek. İeger qonysymdy auystyrmai osy üŋgirde qalar bolsam, künderdiŋ bir küni tirilei kömiletinim anyq.
Rasymen de şatyrymnyŋ tūrğan jeri qauipti, taudyŋ qūlama i̇etegi, i̇eger tağy jer silkinse, taudan topyraq qūlap, qūm basyp qaluy anyq. Sondyqtan şatyrdy basqa jerge köşirmekşi boldym. Kelesi i̇eki künde – 19-y men 20-synda üi salyp, qonys qylar jaŋa oryn izdedim jäne josparymdy iske asyrudy oiladym.
Üiimdi qūm basyp tirilei kömilemin degen üreimen tüni boiy ūiyqtai almaityn boldym; qorğannan syrt jerge tüneuge de qauiptendim. Daiar jaidy, jiiüly mülikti tastap ketuge közim qimady – qai jağynan bolsa da qolaily, yqşam, myqty, qauipsiz äri taza jäne biraz ter töktim – qonysymdy auystyrğym kelmedi. Būdan keiin mynadai oi tudy.
Jaŋadan qorğan salyp, ony nyğaityp, ol jerge köşip barğanşa biraz uaqyt ötedi, degenmen üŋgirde qaludan köpke deiin qorqyp jürdim. İendi tynyştalaiyn dedim, biraq köp uaqyt ozdyrmai jaŋa qorğan salu qamyna kiristim, būrynğydai qazyq qağyp, arqanmen bailastyryp nyğaitqym keldi, qorğanym bitken boida şatyrymdy köşirmekşimin; oğan deiin köşu isine äzirlenip osy arada tūra bergim keldi. Būl säuirdiŋ 21-i i̇edi. Säuirdiŋ 22-si. Kelesi küni oiymdy qalai jüzege asyramyn dep oilai bastadym. Qūral-saimanğa öte zäru i̇edim. Qolda üş ülken balta, birneşe ūsaq balta tağy bar. Būl qūraldardy ündisterge satu üşin alğanbyz, biraq qatty zattarğa tynymsyz jūmsai bergen soŋ köbiniŋ jüzi maiyrylyp, mūqalyp qalğan. Baltalardy qairap, ötkirleitin qairaq bar, biraq ony aiaqpen basyp, tasyn ainaldyrudy bilmeidi i̇ekenmin. Qairaqty iske qosamyn dep köp äurelendim, äri ainaldyryp, beri ainaldyryp köp uaqytqa deiin nätije şyğara almadym. Birde-bir memleket qairatkeri maŋyzdy saiasi mäseleni talqylağanda da tap men sekildi basyn qatyrmağan bolar jäne birde-bir sudia adamnyŋ tağdyryn şeşerde ony öltiru, ia tiri qaldyru mäselesin şeşu üşin tap men sekildi aqylyn sarp i̇etpegen bolar. Aqyrynda doŋğalaq pen qaiysty şarğa üilestirip, qairaqty aiağymmen basyp jürgizetin boldym.
Eskertu. Osy uaqytqa deiin mūndai qairaqty körgen i̇emespin, mūndai qairaqtar ağylşyndarda öte köp bolsa da, onyŋ qalai iske qosylaryn baiqağan da i̇emespin. Onyŋ üstine qairaq öte ülken jäne auyr. Qairaqty qūrudyŋ özine bir apta uaqytym ketti.
Säuirdiŋ 28-i jäne 29-y. Osy i̇eki kündegi jūmysym bar qūraldardy qairap, ötkirleu boldy. Dūrys üilestirip qūrğandyqtan, qairaq jaqsy jūmys istedi.
Säuirdiŋ 30-y. Keptirilgen nanym tausyluğa ainaldy. Kepken nan salğan qaptarymnyŋ bärin tügendedim de, i̇endi künine bireuden artyq jemeudi ūiğardym.
Mamyrdyŋ 1-i. Bügin taŋerteŋ sudyŋ keiin qaitqan kezinde teŋiz jaqqa qarap i̇edim, jağalauda böşke syqyldy bir iri närse qaraiyp közime tüsti. Jaqyn kelip qarasam, kişileu bir böşke. Qasynda kemeniŋ bir-eki synyq taqtailary jatyr. Būlardy dauyl jağağa şyğaryp tastağan bolu kerek. Keme şökken jerge közim tüsip i̇edi, qalğan böligi köterilip, su betine şyğaiyn depti. Böşkeniŋ işi tolğan myltyqtyŋ därisi, biraq su tiıp, tas bolyp qatyp qalypty. Jağadan aulağyraq jerge apardym da, özim kemeniŋ qirandysy köringen jerge qarai bet aldym. Jaqyn kelip körgenim – keme qyzyq ornalasqan. Tūmsyq jağy qūmğa batyp ketken, qazir köterilip alty futtai joğary şyğypty, al i̇endi (onyŋ qūiryğy äldeqaşan men kemege soŋğy ret barğan kezimde – aldyŋğy jağynan bölinip qalğan i̇edi) kül-talqany şyğyp qirap, aldyŋğy jağynan bölinip qalğan, qūiryğy audarylyp qyrynan tüsken qalpy jatyr. Būryn kemege şirek mildei jer qalğanda su bastalatyn, sondyqtan men jüzip jetetinmin, qazir ainalasyn qūm basyp töbe bolyp qalypty. Äuelgide taŋğalsam da, artynan jer silkingennen paida bolğanyn bildim. Jer silkingen kezde keme būrynğysynan da şögip qalğanda qaldyqtaryn tolqyn süirep jağağa şyğaryp tastapty.
Kemege alaŋ bolyp jürgende, qonysymdy auystyrudy ūmytyp ketippin. Kemeniŋ işi qūm basyp bitelip qalğan, kiru üşin künūzaq äurelendim. Kire almağanyma qaiğyrğanym joq, öitkeni men qaiğyru degendi äldeqaşan ūmytqan adammyn. Bir paidama jarar dedim de, qolyma ilikkenin bölşektep tasi berdim.
Mamyrdyŋ 3-i. Bügin aramen jūmys jasadym. Orta diŋgegi ūstap tūrğan kemeniŋ jük tieitin artqy jağyn aralauğa kiristim, taqtailaryn sydyryp alyp, joğary şyğyp jatqan böligin qūmnan arşydym. Köp oilanbai, su köterilgen soŋ üige qaittym.
Mamyrdyŋ 4-i. Balyq auladym, biraq jeuge tatyrlyq bir balyq ta ūstai almadym. Qarmağymdy i̇eşnärse qappai, işim pysyp, i̇endi ketemin dep otyrğanymda qarmağyma kişkene balyq ilikti. Qarmağym qoldan jasalğan, qarmaqbauyn arqannyŋ tarqalyp tütelengen kendirinen i̇eskenmin. Ilgeşegimniŋ tili joq bolatyn, sonda da osy qarmaqpen köp balyq ūstap, tamaq asyradym. Tūzdap, künniŋ közine ilip keptirdim de, pisirip jei berdim.
Mamyrdyŋ 5-i. Kemege baryp tağy biraz närsemen şūğyldandym. İekinşi böligin kesip aldym. Palubadan üş ülken qaiyŋ taqtaidy sydyryp aldym da, su köterilgen kezde iterip jağağa şyğardym. Mamyrdyŋ 6-sy. Kemede boldym. Birsypyra temir-tersek jäne birneşe būrandama aldym. Jūmysqa jan-tänimmen berilgen soŋ, äbden silem qatyp keldim, äbden şarşap kelgen soŋ, azaptanbai kemege barudy qoisam qaitedi dep te oiladym.
Mamyrdyŋ 7-si. Kemege tağy bardym, biraq būl sapar is isteiin dep barğanym joq. Sebebi bimsterdi kesip bitirgenmin, al paluba öz salmağymen i̇ekige bölinip, triumge kiretin jol aşylypty, triumdi qaraiyn dep i̇edim, biraq qūm men su i̇erneuine deiin lyq tolypty.
Mamyrdyŋ 8-i. Temir süimenmen keme palubasynyŋ barlyq taqtaiyn qoparyp alğym keldi, öitkeni paluba qūmnan äbden tazarğan. İeki taqtaidy qoparyp alyp, su betimen qalqytyp jağağa şyğardym. İerteŋ tağy kerek bolar dep, süimendi sol küni kemege tastap kettim.
Mamyrdyŋ 9-y. Kemede boldym. Birneşe taqtaidy qoparyp alyp, triumge tüstim. Süimenmen är jerin sūqqylap, bes-alty böşke taptym. Bärin de süimenmen qoparyp, joğaryğa şyğardym, biraq auzyn aşa almadym. Türtkilep jürip birneşe qūiylğan qorğasyn da taptym, şamaly köterdim, biraq alyp şyğaruğa şamam kelmedi.
Mamyrdyŋ 10-ynan 14-ine deiin. Kemede boldym. Birneşe bölek-bölek ağaş, taqtailar aldym jäne i̇eki-üş tsentner temir-tersek jinadym.
Mamyrdyŋ 15-i. Bügin kemege özimmen birge i̇eki kişkene balta alyp bardym, işki oiym, jaŋqalap bolsa da qorğasyn kesip alu i̇edi (baltanyŋ bireuin pyşaq, bireuin balğa ornyna paidalanğym keldi). Biraq bir jarym futtai su astynda qalğandyqtan, qorğasyn alu qiynğa soqty.
Mamyrdyŋ 16-sy. Tünde qatty jel tūrdy. Kemeniŋ diŋgekterin odan beter şaiqady. Azyq i̇etuge kögerşin izdep ormanda köp jürdim, söitip jürgenimde su köterilip, kemege jete almadym.
Mamyrdyŋ 17-si. Meniŋ üiimnen i̇eki mildei jerde kemeniŋ jağağa şyğyp qalğan qirandylaryn kördim. Ne närse i̇eken dep aŋsarym auyp qarasam, kemeniŋ tūmsyq jaq böligi i̇eken, öte auyr, köteruge şamam kelmedi.
Mamyrdyŋ 24-i. Bügin küni boiy kemede jūmys istedim. Köp närselerdi äreŋ degende süimenmen qoparyp qozğadym, su köterilgen kezde birneşe böşke, i̇eki sandyq qalqyp betine şyqty, biraq jağalaudan soqqan jel olardy yğystyryp, teŋizge alyp ketti. Bügin jel kemeniŋ birneşe qirandylaryn jäne işinde Braziliiä şoşqasynyŋ i̇eti bar bir böşkeni jağağa şyğaryp tastağan, i̇et teŋizdiŋ aşy suy tiıp, qūmğa bylğanyp būzylyp ketipti.
Mamyrdyŋ 25-inen mausymnyŋ 16-syna deiin osy jūmystardy atqardym. Anda-sanda azyq izdep qaitqanym bolmasa, basqa jūmysqa alaŋdağanym joq. Su köterilgen kezde ğana aŋ aulauğa şyğamyn, al su keiin qaitqan kezde kemege baramyn. Osy üş aptanyŋ işinde köptegen ağaş, taqtai jäne temir-tersek jinadym, i̇eger qolymnan kelse, osy alğan ağaştardan jaqsy bir qaiyq jasap şyğaruğa bolar i̇edi. Būdan basqa bir tsentnerge jaqyn qorğasyn aldym.
Mausymnyŋ 16-sy. Jağadan ülken bir tasbaqa tauyp aldym. Tasbaqa būryn közge tüspeuşi i̇edi, bügin qaidan paida bolğanyna taŋyrqadym. Araldyŋ i̇ekinşi jağyna barsam, tasbaqa köp i̇eken.
Mausymnyŋ 17-si. Kömir jağyp tasbaqanyŋ i̇etin pisirdim. Işinen alpysqa tarta jūmyrtqa şyqty. Ömirimde mūndai tätti i̇etti jep körmegen şyğarmyn, biraq tättiligine taŋğaluğa da bolmaidy, sebebi aralğa kelgeli jegenim – tek i̇eşkiniŋ i̇eti men qūstyŋ i̇eti.
Mausymnyŋ 18-i. Künūzaq jauyn jauğan soŋ üiden şyqqanym joq. Tūla boiym mūzdai bastady, biraq toŋuym mümkin i̇emes, meniŋ biluimşe, būl jerlerde suyq bolmaidy. Suyq tidi me, bilmeimin.
Mausymnyŋ 19-y. Qysty küngidei denem qatty mūzdap, tūla boiym qaltyrady.
Mausymnyŋ 20-sy. Tūla boiym qaltyrap, basym qatty auyrdy, tüni boiy ūiyqtai almai şyqtym. Mausymnyŋ 21-i. Būrynğydan da beter tynyşsyzdandym. Auyryp qaldym ba dep qatty qoryqtym. İeger auyrar bolsam, halim ne bolmaq? Qoryqqanymnan qūdaiğa jalbarynyp, dūğa oqi bastadym, būl Gulldiŋ tübinde bolğan apattan keiingi birinşi ret jalbarynuym, biraq şyn berilip dūğa oqymadym, ärnärse oiyma tüsip şatasa berdim, tek äiteuir auzym kübirleidi.
Mausymnyŋ 22-si. Bügin kişkene täuirmin, biraq üreiim basylar i̇emes.
Mausymnyŋ 23-i. Tağy tynyşsyzdandym: denem qaltyrap, basym qatty auyrdy.
Mausymnyŋ 24-i. Täuirleu boldym.
Mausymnyŋ 25-i. Qatty bezgek ūstady, jeti sağattyŋ işinde bir qyzyp, bir suyndym. Azdap terlegesin basyldy. Mausymnyŋ 26-sy. Öz-özime kelip, betim beri qarağandai boldy. Azyq qylar i̇etim tausylğan soŋ, aiyğyp ketpesem de, amalsyz aŋ aulauğa şyqtym. Bir i̇eşki atyp alyp, üige zorğa köterip keldim, kömir jağyp bir bölek i̇etin pisirip jedim. Sorpa istep işkim kelip i̇edi, biraq ony qūiyp işer
ydysym bolmady.
Mausymnyŋ 27-si. Qatty bezgek tağy qysty, tösekte qozğalmai küni boiy jattym. Şöl qysyp ölip kete jazdadym, biraq suğa baruğa şamam kelmedi. Qūdaiğa jalbarynyp tağy dūğa oqydym, biraq oiym şaşyrap, auzyma bir dūğa tüspedi, bar bolğany “E, qūdai, saqtai gör, i̇e, jaratqan saqtai gör” dei berdim. Qyzuym basylğanşa i̇eki-üş sağat boiy janym közime körindi. Auruymmen arpalysyp jatyp ūiyqtap ketippin, qozğalmastan tün ortasyna deiin tätti ūiqy qūşağynda boldym. Ūiansam, boiym sergip jeŋildep qalyppyn, biraq älsizdikten buyn-buynym dirildeidi. Tūryp su işeiin dep i̇em, üide ia üŋgirde bir ūrttam su joq, amalsyz taŋnyŋ atuyn kütuge tura keldi. Taŋ atyp kele jatqanda ūiqyğa ketip, bir jaisyz tüs kördim.
Tüsimde bylai boldy: jer silkingen küngi qorğannyŋ syrtynda otyr i̇ekenmin. Bir kezde aspandy qara būlt qaptap, işinen tūla boiy jalyn, alpamsadai bir adam salbyrap tüsip kele jatyr. Otqa oranğan adamnyŋ qyzuy köziŋdi qaryqtyrady. Älgi adamnyŋ türi kisi şoşyrlyq, tipti auyzben surettep beru mümkin i̇emes.
Tabany jerge tie salysymen salmağynan jer qozğaldy, i̇eŋ qorqynyştysy, bar maŋai naizağai jarqylyndai jap-jaryq bolyp ketti. Tabany jerdi basqan boida tura mağan qarai jürdi, qolyna ūzyn naiza ūstağan, meni öltirmek niette siiäqty. Mağan jaqyn keldi de, bir tömpeşikke köterildi, bir närseler aityp kümiljidi, biraq sözderi tüsiniksiz. Tek soŋğy bir-eki sözi bolmasa, jarytyp i̇eşteŋe tüsine almadym: “Synağyna qanşa salsa da, sen jaratqanğa moiynsūnbadyŋ, i̇endi azabyŋdy tart solai”, – dedi de, mağan qarai naizasyn kezedi.
Ärine, körgen jaisyz tüsim ūiyqtap jatsam da mağan qatty äser i̇etkenin, däl sol kezdegi köŋil küiimdi qazir jetkize almaimyn, biraq halimdi osy joldardy oqyp otyrğan adam tüsinetin şyğar dep oilaimyn. Ūianğannan keiin tüs i̇ekenin bilsem de, özime özim kele almai ūzaq jürdim.
Alaida meniŋ jan düniemniŋ qūdaimen isi bolğan joq. Özim siiäqty dinsizdermen segiz jyl boiy teŋiz kezip tentirep jürgen soŋ, din turaly äkemniŋ de uağyzdary aiaqasty boldy. Osy jyldarda qūdaidy i̇esime alğan kezim nemese öz-özime i̇esep bergen bir künim boldy ma i̇eken, i̇esime tüsire almadym. Men zūlymdyq, jaqsylyq degen ūğymdardyŋ da ara jigin ajyrata almai qaldym. Ūşqalaq, namyssyz, topas teŋizşilerden i̇eş aiyrmam bolmai qaldy. Qūdaidyŋ qiyn sätterde jarylqağany üşin rizaşylyq bildirudi de oiyma almağan i̇ekenmin.
Aralğa tabanym tigen küni kemedegi joldastarymnyŋ bäri suğa ketip, jalğyz özim aman qalğanymdy tüsingenimde quanğanymnan būl bir qūdaidyŋ jarylqağany dep jan-tänimmen jaratqanğa rizaşylyq bildirgenim ras. Ajalynan qūtylğan jai tirşilik iesi retinde aitsam, aman qalğanymdy sezgen boida qatty quandym. Nege i̇ekenin bilmeimin, özgelerdiŋ bäri ajal qūşqanda meniŋ ömirime araşa bolyp, meni ğana tiri qaldyrğan qūdaidyŋ şeksiz meiirimi turaly oiğa da almai jüre berippin.
Mūnyŋ artynan tağdyr aidap adamdar arasynan köz jazğanymdy, aldağy künderden i̇eşbir ümittiŋ joqtyğyn, jalğyz i̇ekendigimdi, adam balasynan qol üzgenimdi, arqa süier i̇eşkimniŋ bolmaitynyn bilsem de tüŋilmedim. Aştan ölmesime senip, tirşiligimdi qūra alatynyma közim jetken soŋ, qalyŋ qaiğy, qara oilar aulaq köşti, janym jai tauyp, jüregim ornyna tüsip, köŋilim tūraqtady, aitylğandardyŋ bärine közim jetip, köŋilim sengennen keiin tirşilik i̇etu qamyna kiristim jäne basyma tüskenniŋ bärin qūdaidyŋ qarğysynan boldy-au dep oilağanym da joq. Būlai öte sirek oilauşy i̇edim.
Men kündeligimde jazğanymdai, dänniŋ aiaqasty paida boluy qūdaidyŋ qūdiretimen bolğan is i̇eken dep oilağannan keiin dinge yqylastanğanym ras, oiym jalğan bolyp şyqqan soŋ, alğan betimnen qaittym.
Jer silkinisi – közge körinbeitin, tikelei aspan qūdiretiniŋ küşimen bolatyn qaharly körinis, mūndai quatty küş jaratylysta joq şyğar, jer silkingende de men qatty üreilengen joqpyn: silkinis qalai aiaqtaldy, qorqynyştyŋ äseri de solai basyldy. Qūdaidy da, qūdaidyŋ qaharyn da sezbedim, i̇esten ketpes beinetti künderimdi, apatqa ūşyrağanymdy da qūdaidyŋ kärinen boldy dep bilgenim joq. İendi, mine, nauqastanyp ölim sureti köz aldyma kelgen sätte, bezgektiŋ zardabynan denem qaljyrap älsiregen uaqytta, ar-Uiatym ūiandy: ötkenderim oiyma tüsip, özime-özim keiidim, minez-qūlqymnyŋ teristiginen qūdaidyŋ kärine ūşyrağanymdy, meniŋ isterime tağdyrdyŋ tartqan sazaiyn
ädildik dep tüsindim.
Äsirese nauqastanğanymnyŋ i̇ekinşi jäne üşinşi künderi auyr oiğa şomyp, denem qatty qyzyp, alasūryp jatqan kezimde kübirlep dūğa oqyğandai boldym, biraq ony dūğa deuge de kelmeitin. Meniŋ kübirimde senim de, tilek te joq i̇edi, mūnyŋ bäri qorqynyştyŋ saldary. İesim auyp oiym şatasa berdi, öitkeni özin-özi äşkereleu qiyn närse, mağan töngen ölim qaupi aqyldan adastyrdy, denemdi mūzdatty, sandyraqtap ne aityp jatqanymdy özim de tüsingenim joq. “E, qūdaiym, men nege baqytsyz boldym! Men auyrsam, arty ölim ğoi, mağan kim järdem i̇etedi. İendigi künim ne bolmaqşy?” dei berdim. Közimnen aqqan jasym sorğalap qoinyma qūiyldy, mūnyŋ artynan tilim kürmelip, köpke deiin tilge kele almai jattym.
Jan düniem qūlazyğanda äkemniŋ aitqan sözi i̇esime tüsti, būl turaly äŋgimeniŋ bas jağynda aityp i̇edim ğoi, i̇eger men alğan betimnen qaitpasam, mağan qūdaidyŋ raqymy tüspeidi, äkemniŋ ötinişin aiaqasty i̇etkenime ökinemin, biraq ökingenimmen i̇endi kelip-keter i̇eşteŋe joq, qatemdi tüzetudiŋ keş i̇ekenin jäne bilemin. Süiikti äkemniŋ säuegeiligine i̇endi kuämin, qysylğan sätte janymda jan balasy joq. Jalğyzdyq azabyn tartqanym, baqytsyzdyğymnyŋ bäri qūdaidyŋ kärine ūşyrağanym dep bilemin. Jaratqannyŋ ünine qūlaq asqanymda mūndai baqytsyzdyqqa duşar bolmas i̇edim, ömirimniŋ soŋyna deiin şattyqta tirlik keşken bolar i̇edim. Men mūndai ömirdi tüsingim kelmedi. Ata-anamnyŋ aitqanyna qūlaq aspadym. Olardy aqymaqtyğymnan jylatyp-eŋiretip, öz jönime kettim, sazaiyn i̇endi tartyp, qaratünek oilarğa qamalyp, jylap jatyrmyn. Men olardyŋ körsetken kömegin, bergen järdemin de aiaqasty qyldym, i̇eger qabyl i̇etken bolsam, dūrys jolmen jürer i̇edim, qadamym qaiyrly bolar i̇edi, i̇endi men adam balasy tözbes qiynşylyqtarmen jalğyz küresuim kerek. Jaratuşy ieme “Meni i̇esirke, jarylqa, äitpese qūrdymğa ketip baramyn” dep til qattym. İeger mūny dūğa dep i̇esepteuge bolatyn bolsa, būl meniŋ köp jyldan keiin oqyğan birinşi dūğam i̇edi.
Endi tağy da kündelikke oralaiyn.
Mausymnyŋ 28-i. Taŋerteŋ täuir bolyp basymdy köterdim, auruymnyŋ beti qaitqan siiäqty. Tüsimde körgen qorqynyştyŋ äseri äli basylar i̇emes, i̇erteŋgi küni de tağy qyzu köterile me degen qauip boldy, boiymda quatym barynda azyq-tülik, basqa da kündelikti kerektilerimdi qasyma jaqyn qoiğym keldi. İeŋ äueli ydysqa su toltyryp üstel üstine qoidym, üsteldi tösekke qarai tartyp, qol sozym jerge jaqyndattym, suyqty qaitaru üşin, bezgektiŋ zärin syndyraiyn dep su men rom qūiyp, şaiqap aralastyrdym. Būdan keiin i̇eşkiniŋ bir kesek i̇etin kesip alyp, kömirdiŋ şoğyna qaqtap pisirdim, kesip auzyma saldym da, qalğanyn qasyma qoidym, köp jeuge täbetim tartpady. Dalada kişkene seruendegim kelip i̇edi, biraq buyndarym bosap, dirildep aiağymdy basa almadym. Bezgek tağy da ūstaidy-au degen qorqynyştan jäne basqa da üreiden äbden qaljyradym. Keşkilikte şoqqa kömip, tasbaqanyŋ üş jūmyrtqasyn pisirip jedim.
Keşki tamaqtyŋ aldynda qūdaiğa jalbaryndym: jaŋylmasam, ömirimde alğaş ret tamaq jer aldynda şoqynğanym i̇edi.
Tamaqtanyp bolğan soŋ boi jazyp, seruendep qaitpaq bolyp i̇edim, biraq qoldarym dirildep, myltyqty köteruge şamam kelmedi (myltyqsyz seruenge şyqpaitynmyn). Köp ūzamai jürdim de, tize bügip, alasūrğan teŋizge köz jügirttim, teŋiz beti typ-tynyş, ainadai jarqyrap jatyr. Ūzaq otyryp oiğa şomdym: baqytsyzdyqqa ūşyrasam, bäri de qūdaidyŋ ämiri, ol tek meniŋ i̇emes, bar jaratylystyŋ qojasy i̇eken. “Qūdai meni ne üşin qarğaidy? Men ne jazdym?” dep özimnen-özim sūradym. Jauabyna arym til qatty: “Malğūn! Ne jazdym dep qyzarmai qai betiŋmen sūrap otyrsyŋ? Ötken ömiriŋdi oilap, artyŋa būrylyp qaraşy, sen ne istemediŋ? Sen ne üşin äldeqaşan ölip qalmadyŋ, ne üşin sen İarmut reidinde suğa batyp ketpediŋ? Baiağyda mavrlar kemeleriŋdi talap, özderiŋdi tūtqynğa alğanda qalai ajal qūşpadyŋ? Afrika jağalauynda jürgeniŋde jabaiy aŋdardyŋ tyrnağynan qalai aman qaldyŋ? Aqyrynda, sen özge joldastaryŋ sekildi ne üşin teŋizge batyp ketpediŋ? Osylardyŋ bärin bile tūra, ne jazdym dep sūraisyŋ!”
Öz jauabymnan özim tüŋilip, ne qylardy bilmei qatty sastym, seniki teris dep bir auyz aita almadym. İeŋsem tüsip oiğa batqan qalpymda ornymnan tūrdym da, aqyryndap üige keldim. Tösekke jatyp tynyğaiyn desem, janymdy türşiktirgen qaiğy ūiqymdy qaşyrdy. Qas qaraiyp, ymyrt jabyldy, şamdy jaqtym da, üsteldiŋ janyndağy oryndyqqa otyrdym. Bezgektiŋ qorqynyşy äli basylmady, tağy ūstai ma dep qauiptene berdim, Braziliiä i̇eliniŋ halqy nauqasty temekimen i̇emdeitini oiyma keldi, sandyğymda birneşe bölek temeki oramdary jatatyn, bir ülken bölegi ūntaqtalyp, daiarlanyp ta qoiğan i̇edi, al qalğanyn japyraq küiinde saqtadym. Temeki izdep qoimağa bardym. Būl da qūdaidyŋ isi i̇eken dep oiladym, sebebi sandyqty aşqanymda jan düniem qalağan närselerge kuä boldym: izdegenim temeki i̇edi, i̇eŋ bastysy, Injil kitabyn taptym. Kemeden alğan kitaptardy osy sandyqqa salğan i̇ekenmin. Kitaptardy aqtaryp qarauğa osy uaqytqa deiin qolym timepti, mümkin, niet te bolmağan şyğar. Temeki men kitaptardy üstel üstine qoidym. Qalai oilasam da, temekimen bezgekti i̇emdeudiŋ jolyn bilmedim. Temeki bezgekke i̇em bola ma, joq pa, oğan közim anyq jetken joq. Äueli birneşe ret täjiribe retinde i̇emdelip kördim, sebebi i̇em bolsa, belgisi bolar dep oiladym. Bastapqyda bir tüp japyraq temekini auzyma salyp, sağyz qūsatyp şainadym. Temeki aşy, al onyŋ üstine men temeki tartpaitynmyn, temekiniŋ iısinen basym ainalyp, közim qarauytyp ketti. Ūiqyğa ketpes būryn bir şymşym temekini romğa aralastyryp, bylğap-bylğap simirip saldym. Artynan temekini tabağa quyryp, qaqalyp tūnşyqqanşa iıskei berdim. Mine, osylai i̇etip birneşe ret i̇em qabyldadym.
Emniŋ arasynda Injil oquğa nietim audy, temekiniŋ iısinen basym ainalyp, i̇eŋsemdi köteruge şamam kelmedi, oqudy da qoidym. Injildi paraqtağanymda közime tüsip, i̇esimde qalğany mynadai sözder: “Basyŋa qiynşylyq tüskende meni i̇esiŋe al, men seni päle-jaladan qūtqaram, sen mağan qūlşylyq i̇etetin bolasyŋ”. Temekiden basym ainalyp, közim qarauytyp ūiqy basty. Tünde şamdy söndirmesten tösekke qūladym. Jatar aldynda Injildegi “Basyŋa qiynşylyq tüskende meni i̇esiŋe al, men seni päle-jaladan qūtqaram, mağan qūlşylyq i̇etetin bolasyŋ” degen joldar qaita köz aldyma kelip, ömirimde alğaş ret tizerlep otyryp qūdaiğa qūlşylyq i̇ettim. Kelistirip aita almasam da, auzyma tüsken dūğany oqyp, temeki salğan romdy iştim de, tösegime jattym. Dämi birtürli äri aşy i̇eken, jüregim ainyp, loqsi-loqsi äreŋ jūttym. Işkennen basymdy ainaldyrdy, köp ūzamai ūiqyğa kettim. İerteŋgisin ūiansam, tüs auyp ketken, i̇eseptep qarasam, bir i̇emes, i̇eki tün ūiyqtap, sağat üştiŋ şamasynda, üşinşi kün degende ūianğan tärizdimin, nelikten i̇ekenin bilmeimin, bir künnen jaŋyldym, jaŋylğanymdy birneşe jyl ötkennen keiin baryp bildim; jaŋylğanym tek bir kün bolsa da, äri oilap, beri oilap sebebin taba almai-aq qoidym.
Degenmen osy ūiqy meni kädimgidei sergitti. Boiym jeŋildep, köŋilim köterilip ūiandym, boiymda bir şattyq bar sekildi. Būrynğydai i̇emes, äldenip, küş-quat ta kire bastağan, täbetim de aşylyp, qarnym aşyp, tamaqtanğym keldi. Sol küni bezgek ūstağan joq, sol künnen bastap täuir boluğa ainaldym. Būl jiyrma toğyzynşy mausym i̇edi.
Aidyŋ 30-y men üşin sätti kün boldy. Myltyq asyp alyp, aŋğa şyqtym, üiden ūzap kete qoimadym. Syrtqy pişimi üirekke keletin teŋizde jüzetin bir-eki qūs atyp aldym da, üige qarai aiaŋdadym. Biraq ol küni qūs i̇etin jegenim joq, sebebi tasbaqanyŋ jūmyrtqasyna täbetim aşyldy. Jatar aldynda tağy da özim daiyndağan i̇emdi qoldandym (romğa salğan temeki japyrağynyŋ suy, japyrağyn auzyma salğanym joq jäne temeki tütinin de iıskemedim.) Kelesi, şildeniŋ 1-i küni aiaq asty bezgegim ūstady, biraq qatty bolğan joq, denemdi mūzdatyp, qaltyradym.
Şildeniŋ 2-si. Temekini tağy iştim, tek işip qana qoiğanym joq, iıskep, auzyma salyp şainadym.
Şildeniŋ 4-i. İerteŋgisin qolyma Injildi alyp, ondağy ösietterge asa zeiin qoiyp, zor yqylaspen oqi bastadym. Sol künnen bastap i̇erteŋgisin, keşkisin belgili tarauyn i̇emes, kez kelgen jerin jetken jerime şeiin äbden şarşağanşa üzbei oqi beretin boldym. “Basyŋa qiynşylyq tüskende meni i̇esiŋe al, men seni päle-jaladan qūtqaram, mağan qūlşylyq i̇etetin bolasyŋ” degen sözdi i̇endi būrynğydai i̇emes, basqaşa qabyldai bastadym, bastapqy kezde jalbarynsam boldy, qūdai jarylqaidy dep oilauşy i̇edim. Tek i̇emin-erkin jürgendigim bolmasa, būl aral tüsingen adamğa nağyz abaqty. Injil sözderin i̇endi mülde basqa mağynada ūğyndym: ötken künim i̇esime tüsse, jüregim mūzdap, zärem ūşyp, özimnen-özim üreilenetin boldym, jan düniemdi mazalağan auyr künälarymdy keşire gör dep jalbarynatyn boldym. Meniŋ auyr künälarymmen salystyrğanda, meniŋ jalğyzdyğymnyŋ qūny qanşa? Men i̇endi jalğyzdyqtan araşala dep qūdaiğa qūlşylyq i̇etudi de qoidym, tipti oilağan da joqpyn, sebebi būl tükke tūrğysyz bolyp körindi. Būlai aituymnyŋ sebebi – jeke bastyŋ qaiğy-qasiretinen arylu i̇emes, auyr künädan arylu, jan düniege tynyştyq äkelerin oqyrmanğa aitqym keledi.
Būl oilarymdy sizdermen keiinirek bölisermin, qazir öz kündeligime qaita oralaiyn.
Sol kezden bastap keibir sätterde köŋilimniŋ qūlazyğany bolmasa, i̇endigi öz-özime kele bastağan siiäqtymyn. Injildi ünemi oquym men qūdaiğa qūlşylyq i̇etuimniŋ äseri bolsa kerek, jaratqandy basqaşa tanyp, özime jat bolyp kelgen dünie syryn tanyp bildim. Sauyğyp, küş-quatym artqan soŋ qajetti kerek-jaraqtardy jiystyra bastadym, i̇endi tūrmysyma qolaily jağdai jasaudy közdedim.
Şildeniŋ 4-inen 14-ine deiin. Köbinese qolyma myltyq alyp, toğai aralap jürdim, biraq äbden äldenip alğanşa üiden köp ūzap ketkenim joq. Nauqasym äbden jüdetti, qūr sülderim qaldy. Özimdi-özim temekimen i̇emdegen bezgekke qarsy oilap tapqan meniŋ i̇emim osy kezge deiin i̇eş jerde qoldanylyp körmegen şyğar, öz täjiribemnen ötkizsem de, bezgekti osy ädispen i̇emdeuge bolady dep sizderge ūsynys jasağym kelmeidi, rasymen aurudyŋ betin qaitarğan – temeki, biraq temekiniŋ paidasy bolğanymen, ziiäny da timei qalmady, qol-aiağym qūrysyp, tūla boiym qaltyrap ūzaq uaqytqa deiin i̇eseŋgirep jürdim. Şybyn janymdy közime körsetken dert – äsirese naizağaily, dauyldy qatty jauynnyŋ astynda qaluğa bolmaityndyğyn i̇eskertti, al jaŋbyr mausymy kezinde, iağni qyrküiek pen qazan ailaryndağy jauyn-şaşynnyŋ densaulyqqa ziiäny joq i̇eken.
Qyrsyq şalğan aralda qalğanyma on aidan astam uaqyt ötti. Menen būryn būl jerge adam balasynyŋ izi tüspegenine közim äbden jetti, i̇endi būl qapastan qūtylamyn degen ümit jibi üzildi. Būl maŋaidyŋ qauipsiz i̇ekenine közim jetken soŋ, araldy şarlap, özim būryn-soŋdy körmegen aŋdar men ösimdikterdiŋ türlerin bilgim keldi.
Şildeniŋ 15-i küni zertteu jūmystaryn bastadym. Birden tüneugüni salyma minip aialdağan kişkene şyğanaqqa qarai bet aldym. Sol jerden ağysty qualap i̇eki mil joğary jürgen soŋ, teŋiz ağynynyŋ sol aradan äri qarai barmaitynyn bildim. Barğan jerimdegi būlaqtyŋ suy tap-taza, möldir. Quaŋşylyqtan būlaqtyŋ kei jerleri tartylyp, kebuge jaqyn qalğan, baiau ağady. İeki jağasynda közge ädemi köringen şabyndyq, tep-tegis, şöbi qalyŋ, jap-jasyl, arğy jağy şamaly jer oipattau da, birte-birte biıkteŋkirep ketedi, sondyqtan būlaq ağysy ol jerge deiin jetpeidi, juan-juan temeki sabaqtary, mūnan basqa da būryn-soŋdy men körmegen türli ösimdikter samsap tūr, i̇eger būl ösimdikterdiŋ qasietin bilsem, bälkim, paidama jaratuğa bolar i̇edi.
Men kassavy deitin ösimdikti izdedim, ündister onyŋ tamyrynan ūn jasauşy i̇edi, biraq taba almadym.
Aloe, qant qūrağy sekildi ülken ösimdikterdi kördim, biraq aloeny paidağa qalai jarataryn bilmedim. Al qūraq bolsa, ol mülde jabaiy, sondyqtan onyŋ qasieti de joq. Alğaşqy seruenimnen osynşama närse tapqanyma quanyp üige qaittym. Jolşybai tabylğan ösimdikterdiŋ qasietin tanyp, sapasyn qalai ajyratamyn dep oiladym. Biraq jauabyn taba almadym. Braziliiäda jürgenimde de ol jerlerdegi ösimdik ataulyğa köŋil bölip körmegen i̇ekenmin. Şildeniŋ 16-sy, sol keşegi jolymmen tağy jürdim, būlaq pen şabyndyqtyŋ aiaqtalar tūsynan ilgerirek, japyraqtar tögilgen tūsqa qarai bardym. Araldyŋ būl böliginen är türli jemis-jidekterdi kördim (qauyn, jüzim, tağy basqalar). Jüzimder ağaştyŋ sänin kirgizip mäuelep tūr. Ädemi köriniske taŋ-tamaşa qalyp biraz tūrdym, qatty quandym, biraq jüzimdi abailap jeuge tura keldi, öitkeni Braziliiäda jürgenimde, tūtqynda jürgen birneşe ağylşyndardyŋ jüzimdi köp jep, iş auruy men bezgekten köz jūmğandaryn körgenim bar i̇edi. Jüzimdi qalai jeudiŋ ädisin oilap taptym, äueli künniŋ közine ilip keptirip, meiiz jasağym keldi, sebebi jüzim äbden pisken kezde keptirip alğanym qolaily i̇eken dep oiladym.
Sol küni laşyğyma oralmadym, aralğa kelgeli dalada alğaş ret tüneuim. Būl da keme apatqa ūşyrap, aralğa alğaş tabanym tigen küni ağaş basyna tünep, kelesi küni iske qyzu kiriskenim sekildi boldy. Alqapty boilai men soltüstikke qarai tağy da tört mildei jürdim.
Būl joldyŋ aiaqtalar tūsy aşyq alaŋqai, batysqa qarai oiysqan. Joğarydan qūlağan būlaqtar künşyğysqa qarai ağyp jatyr. Ainalasy maisa, jap-jasyl kilemniŋ tügindei. Beine adam balasy qolymen otyrğyzğan baqşa sekildi, masatydai türlenip, myŋ qūbylady.
Taŋğajaiyp alqaptyŋ işine i̇endim, qūlazyp jürip, köŋilim jarty bolsa da mūny körgenimde kökiregim quanyşqa toldy, būl bailyqtyŋ patşasy men qojasy özim ğanamyn, menen basqa i̇eşkim ielik i̇ete almaidy dep oiladym. İeger osy dünieniŋ bärin adam tirşilik i̇eter jerge köşirip aparsa, ağylşyn lordtarynyŋ basybaily mülki siiäqty, sözsiz, meniŋ ieligimdegi i̇eşkim qol sūğa almas dünie bolar i̇edi. Baiqap qarasam, ömir-baqi japyrağy solmai bir qalypta tūratyn, adamğa öte paidaly ağaştar köp i̇eken, mysaly, palma, apelsin, limon ağaştary, biraq bäri de jabaiy, işinara bolmasa köbisiniŋ jemisi joq. Pisip jetpegen bolsa da limondy üzip auzyma saldym, dämin alu üşin ğana i̇emes, işki ağzam üşin paidaly dep oiladym. Limonnyŋ sölin syğyp suğa aralastyryp işip i̇em, denem mūzdap, tynysym aşyldy. Jemisterdi jinap, ony üige tasyp jetkizu mağan biraz jūmys bolğaly tūr, degenmen küzgi jaŋbyrğa deiin jüzim men limondy jinap aluym kerek. Jüzimderdi üzip aldym da, är jerge töbe-töbe i̇etip üidim; limondy da öz aldyna bölek jinadym. Älimniŋ jetkeninşe alyp, arqalap üige qaittym, qalğandaryn qapşyqqa salyp äketpekşi boldym.
Sonymen, üş kün jürip üige oraldym (endi üŋgirim men şatyrymdy üi dep ataimyn), üige jetkenşe jüzimderim bülinip, pisip tūrğan jas jüzim öz salmağymen i̇ezilip, söli ağyp, jeuge de jaramai qaldy. Limondardy bütindei alyp keldim, öitkeni jinağanym da köp i̇emes i̇edi.
Şildeniŋ 19-y, i̇eki qapşyğymdy arqalap, jemis teruge tağy şyqtym. Kelsem, jinap ketken jemisterimdi jan-jaqqa laqtyryp, şaşyp tastapty, jegen, birsypyrasynyŋ taptalyp, i̇ezilgenin kördim de aŋ-taŋ qaldym. Būl jemisterge ielik i̇etip jürgen bir maqūlyq bolu kerek, biraq qandai i̇ekenin bile almadym.
Jüzimdi bir jerge üiip, ony qapşyqpen tasu qolaisyz bolğan soŋ, üige jetkizudiŋ basqaşa ädisin tabu kerek boldy. Biraz jüzimdi üzip aldym da, künniŋ közine kepsin dep ağaşqa ildim. Al limondy kerisinşe, kötergenimşe üige alyp qaittym. Üige kelgen soŋ özim izdep jürip tapqan jemisi mäuelegen jer turaly oiladym. Köz toimas ädemiligine süisinip, tapqanyma quandym. Jaratylysy sūlu, jelden qağys, ainalasyn qalyŋ ağaş qorşağan, sarqyrap ağyp jatqan būlaq köz aldyma i̇elestegende meniŋ ornalasqan jerim qolaisyz i̇eken degen oiğa keldim. İendi qonysymdy solai qarai auystyrğym keldi. Sol jerden qolaily oryn izdep, ony da nyğaityp, qauipsiz bolu üşin jan-jağynan bekitsem deimin. Jatsam da, tūrsam da osy oidan arylmadym: köz toimas alqaptyŋ ädemiligi meni i̇eliktirdi, köp uaqytqa deiin köşkim kelip aŋsarym audy da tūrdy. Biraq äri oilap, beri oilap oryn auystyruym dūrys i̇emes şyğar degen şeşimge keldim, sebebi qazirgi tūrğan jerim – teŋizdiŋ jağasy, kirsem de, şyqsam da teŋiz köz aldymda, kim biledi, kemege kezdesermin, mümkin, künderdiŋ küninde men siiäqty bir beibaqty tağdyr aidap osy jerge äkeler, i̇eger teŋizden alystap, tau-tas, ağaştardyŋ tasasynda qalsam, tirlikten mäŋgi qol üzip, bostandyğyma jete almai qalarmyn dep oiladym.
Alqaptyŋ ädemiligine közim toimai, şilde aiynyŋ soŋğy künderin sol jerde ötkizdim. Ol jerge köşpesem de, jauyn-şaşynnan, şildeniŋ qapyryğynan qūtylu üşin baspana kerek boldy, sondyqtan jasyl jelek arasynan kisi boiynan säl biıkteu i̇etip qos tiktim. Örilgen i̇eki şybyqtyŋ arasyna ūiysqan qalyŋ şöpterdi saldym, kirip-şyqqanda būrynğy üiim sekildi, süiemeli basqyşpen töbesi arqyly kirip-şyğatyn boldym.
Būl jerde i̇eş qauip joq. Qosymda i̇eki-üş kündep qonyp jürgen kezderim boldy. Teŋiz jağasynda üiim bolsa, i̇endi orman işinde saiajaiym bar dedim rizaşylyqpen özime-özim. Tamyz aiy tuğanşa bar i̇ermegim osy boldy.
Qorğandy tūrğyzyp, i̇eŋbegimniŋ jemisin i̇endi köremin degende qatty jaŋbyr jauyp, amal joq, i̇eski orynğa qaituğa tura keldi. Jelkenniŋ kenebimen toqyğan būl jerde de şatyrym bar, ol jerde yqtaityn tauy joq jäne jaŋbyrda panalaityn üŋgir tağy joq.
Qosymdy tūrğyzudy tamyz aiynyŋ basynda aiaqtap, sosyn i̇eki-üş kündei tynyğyp aldym. Ağaşqa ilgen jüzimderimniŋ keuip, nağyz meiiz boluğa ainala bastağanyn baiqadym. Kepken jüzimniŋ birin qaldyrmai jinap alyp üige tasi bastadym, jinap alğanym da jön i̇eken, äitpese jaŋbyrğa tiıp şirip ketedi i̇eken de, qysta azyqsyz qalady i̇ekenmin. Jaŋylmasam, keptirgen jüzimim i̇eki jüz tüpten artyq bolyp şyqty. Jinap bolğan boida tezdetip üŋgirge tasydym. Nöserletip jaŋbyr jaua bastady, tamyzdyŋ 14-inen bastalğan jauyn qazannyŋ ortasyna deiin jalğasty, kündiz-tüni bir tolastamai jaudy da tūrdy. Qatty jauğan jauynnan birneşe kün boiy üŋgirden şyğa almai otyrğan da kezderim boldy.
Bügin otbasymnyŋ tügel jinalğany qyzyq boldy. Bir mysyğymnyŋ joğalyp ketkenine köp uaqyt bolğan: onyŋ qaşyp ketkenin ia bir jerde ölip qalğanyn bilmei oilap jüretinmin, bir küni jaŋylmasam, tamyz aiynyŋ aiaq tūsy bolar deimin, soŋyna i̇ertken üş balasy bar mysyğym jetip keldi, körgende taŋğaldym. Mysyğymnyŋ i̇ekeui de ūrğaşy i̇edi. Būl jerde de jabaiy mysyqtardy körip jürdim, bireuin atyp öltirgenmin, İeuropanyŋ mysyqtarymen salystyrğanda basqaşalau köringen, al i̇endi soğan ūiyğyp boldy ma deiin desem, balalary i̇enesinen ainymaidy. Üşeui kezek balalap mysyq köbeiip ketti, ulap-şulap, miiäulap mazamdy alğan soŋ, üidiŋ maŋyna jolatpai quyp jiberetin boldym.
Tamyzdyŋ 14-inen 26-syna deiin jaŋbyr toqtausyz jaudy, üiden şyqqanym joq, şyğaiyn desem, salqyn tiıp tağy bezgegim ūstai ma dep qoryqtym. Jaŋbyrdyŋ aşyluyn kütip otyraiyn desem, azyq-tülik azaiuğa ainaldy. Amalym bolmai i̇eki ret aŋğa şyğyp qaittym. Äuelgi şyqqan küni bir i̇eşki atyp aldym, kelesi küni, 26-sy küni, bir ülken tasbaqa taptym, būl men üşin ūlan-asyr toi boldy. Ol kezde men tömendegidei tamaqtanatynmyn: taŋerteŋgilik – bir tüp jüzim, tüste – i̇eşkiniŋ nemese tasbaqanyŋ quyrğan i̇eti, meniŋ soryma sorpa daiyndaityn, jemis qainatatyn ydys bolmady, keşkilik jeitinim – tasbaqanyŋ jūmyrtqasy.
Jaŋbyrdan qaşyp üŋgirde otyrğan jiyrma i̇eki künde künine i̇eki-üş sağattan üŋgirdi keŋeitemin dep qaza bastadym. Qorğannyŋ syrtyna şyğar i̇esik qaqqanşa qaza berdim. Basqyşsyz da kirip şyğatyndai i̇esik jasadym. İesikti qaidan jasasam dep oilandym, sebebi būryn üiimniŋ jan-jağy biteu bolsa, i̇endi töbeden tüspei-aq syrt jaqtan keluge jol aştym. Biraq būl aralda qorqatyn i̇eşnärse joq. Sebebi äli künge deiin i̇eşkiden iri bir haiuandy körgen i̇emespin.
Qyrküiektiŋ 30-y. Bügin meniŋ aralğa kelgenime jyl toldy. Bağandağy kertişti sanasam, būl jerdi mekendegenime üş jüz alpys bes kün bolğan i̇eken. Būl künderdi qūdaiğa qūlşylyq i̇etuge arnadym.
Jyl boiy jeksenbiniŋ qai küni i̇ekenine zer salyp qaramappyn. Sebebi būrynnan dindar i̇emes i̇edim, äuelgi kezde jeksenbini ūzyn kertişpen bağanağa belgilep jürsem de, artynan olai bolmady, söitip, jeksenbiniŋ qai küni i̇ekenin bilmei, i̇esepten jaŋylyp qaldym. Jazğandarym boiynşa belgilegen künder arqyly aralğa kelgenime bir jyl tolğanyn bilgennen keiin, jyldy jeti-jetige böldim, ärbir jetinşi kündi jeksenbige ainaldyrdym. Biraq artynan baiqağanym, bir-eki kündi jazbai tastap ketippin.
Qoldağy siiä tausyluğa jaqyndady, i̇endi ünemdeuge tura keldi, sondyqtan künde jazudy qoiyp, tek anda-sanda bolğan tosyn oqiğalardy ğana jazatyn boldym.
Men jaŋbyrly mausym men qūrğaqşylyq kezeŋderdiŋ aiyrmaşylyğyn köŋilge tüidim. Jyldyŋ jaŋbyrly mausymy qūrğaqşylyq kezeŋderimen almasyp tūrady i̇eken, sondyqtan tabiğattyŋ mūndai syiyna küni būryn qamdanuğa bolady i̇eken degen oiğa keldim. Biraq būl täjiribem oŋailyqpen iske aspady, meniŋ söz i̇etkeli otyrğanym – osynyŋ bir jaisyz körinisi. Meniŋ üiimniŋ maŋaiynda ösken küriş pen arpany körip, qūdaidyŋ qūdiretimen köktegen i̇eken dep taŋdai qaqqanymdy joğaryda biraz äŋgimeledim. Ūmytpasam, otyz sabaqtai küriş jäne jiyrma sabaqtai arpa qaulap şyqty. Jaŋbyrdan keiin kün oŋtüstikke auğan kezde, i̇endi nağyz i̇eginge qolaily mezgil dep oiladym.
Ağaş kürekpen jerdi qopsytyp, i̇ekige bölip, bir jağyna arpa, i̇ekinşi jağyna küriş otyrğyzdym. Dänderdi seberdiŋ aldynda tūqymdy tügel seppeiin dep oiladym, sebebi būl jerlerde i̇egindi qai mezgilden bastap i̇egetinin bilmeimin. Sondyqtan üştiŋ i̇eki böligin septim de, dänniŋ qalğanyn alyp qaldym.
Dänderdi ünemdegenim dūrys bolypty, i̇ekken dänniŋ bireui köktemei, sol küiinşe qaldy. Sebebi men jaŋbyrly uaqyttan soŋ, qūrğaqşylyq bastalyp, jer keuip ketkennen keiin i̇ekken i̇ekenmin, şyqpai qaluynyŋ mänisi osy. Al i̇endi jaŋbyr jaua bastağan kezde, jaŋadan sepkenderim köktei bastady, mūny soŋynan bildim.
Äuelgi i̇ekkenderim qūrğaqşylyqtan köktemei qalğan soŋ, i̇endi dymqyl tartqan jaŋa jer izdedim. Qostyŋ janynan kişkene jerdi qopsytyp, dänderdiŋ qaldyğyn tağy septim. Būl aqpan aiynyŋ işi i̇edi. Nauryz ben säuirdiŋ qalyŋ jauyny jerdiŋ yndynyn qandyrdy. Sepken tūqymym qaulap öse bastady, öte bitik şyqty. Birinşiden, qoldağy bar tūqym az, onyŋ üstine az tūqymnyŋ jartysy sebilgen soŋ, tüsimi jartymsyz boldy, ne bary jinağan dänim jarty pekten1 asqan joq. Biraq men i̇endigi täjiribeli diqanşy bolyp aldym. İegin i̇eguge qai uaqyttyŋ qolaily i̇ekenin jäne jylyna bir i̇emes, i̇eki ret i̇egin saluğa bolatyndyğyn da bilip aldym.
Bidai pisip-jetkenşe tağy bir paidaly istiŋ közin taptym. Jaŋbyr basylyp, kün aşylğan soŋ – būl qaraşa aiy i̇edi – saiajaiyma keldim. Bäri öz ornynda i̇eken, saiajaiğa kelmegenime birneşe aidyŋ jüzi bolypty. Jerge kömip qos jasağan qos qabat şybyqtarymnyŋ būtaqtary köktep, japyraq jaiypty; i̇eger ūş jağyn kesip tegistese, kädimgi tal syqyldy bolyp öser i̇edi. Tal degen osylai köktep, japyraq jaiatyn. Mūnyŋ nendei ağaş i̇ekenin bilmedim, saiajaiymnyŋ güldenip, qūlpyryp tūrğanyna quanyp, bir jasap qaldym. Bäri birdei össin dep ağaştardyŋ bas jağyn qiyp, tegistedim.
Üş jyldyŋ işinde körgen köziŋ senbestei kädimgidei qaulap östi. Qorşağan ornymnyŋ ainalasy jiyrma bes metrge jaqyn bolsa da, ağaştar būtaq jaiyp älgi jerdi tegis japty jäne kün ystyqta qalyŋ köleŋke boldy. Mūndai keremetke kuä bolğan soŋ, ağaştardy kesip aparyp qorğanymnyŋ ainalasyna otyrğyzsam qaiter i̇edi degen oi tudy. Solai istedim de. Qorğannan segiz metrdei aulağyraq i̇eki qatarğa ainaldyra ağaştar otyrğyzdym. Köp ūzamai ağaştarym tamyr jaiyp köktep, ädemi şarbaq bolyp şyqty, būl şarbaq äuelgide meni künniŋ közinen qorğaityn köleŋke, soŋynan qorğan boldy, būl turaly reti kelgende aityp beremin.
Meniŋ baiqauymşa, būl aralda jyl İeuropadağydai jyly nemese suyq dep bölinbeidi, tek tömende körsetilgendei jaŋbyrly, jaŋbyrsyz mausymdarğa bölinedi:

1 Pek – şamamen toğyz litr.
Jaŋbyr: kün tas töbede tūrady.

Quaŋşylyq: kün soltüstikke qarai auysady.

Jaŋbyr: kün tas töbede tūrady.

Quaŋşylyq: kün oŋtüstikke qarai auysady.

Aqpannyŋ ortasy men säuirdiŋ ortasy aralyğynda.

Säuirdiŋ ortasy men tamyzdyŋ ortasynda.

Tamyzdyŋ ortasy men qazannyŋ ortasynda.

Qazannyŋ ortasy men aqpan-nyŋ ortasynda.

Jaŋbyrly mausymnyŋ ūzaqqa sozyluy nemese qysqa boluy jelge bailanysty, biraq jalpy joğaryda bölip körsetkenim dūrys. Jaŋbyr jauyp tūrğanda dalada jürudiŋ ziiän i̇ekenin täjiribe jüzinde bilgen soŋ, jaŋbyr jauardyŋ aldynda küni būryn azyq-tülikti molaityp aludyŋ qamyna kirispek boldym, jaŋbyrly mausymda tipti üiden şyqpai otyrğan uaqyttarym da boldy.
Būl uaqyttarda men jūmysty üide otyryp istedim. Meniŋ şaruaşylyğyma kerekti närselerdiŋ köbi äli jetispeidi. Ony tabu üşin köp ter tögu kerek. Mysaly, sebet toqimyn dep biraz äurelendim, biraq tapqan şybyqtarym syna berip i̇eşnärse öndire almadym. Bala künimde sebet toqityn bir körşimiz bar i̇edi, toqyğanyn qyzyq körip qasyna baryp qalai toqitynyn qyzyqtap otyruşy i̇edim, i̇endi, mine, özim üşin de paidağa asty. Qandai bala bolsa da körgenin ūmytpaidy ğoi, men de ūmytpappyn. Älgi körşimizge sebetin toqysyp kei-keide kömektesetinmin. Sebet toqu mağan qiyndyq tudyrğan joq, biraq isti bastauğa kerekti qūraldar joq. Bir küni qazyq jasağan ağaştardyŋ būtağynan kesip sebet toquğa bolmas pa i̇eken degen oi tüsti. Meniŋşe, ol ağaştardyŋ būtağy solqyldaq, igende birden synyp ketpeitin bolu kerek, sony baiqap körgim keldi. Kelesi küni saiajaiyma bardym, kelgen boida älgi ağaştyŋ birneşe jiŋişke būtalaryn kesip alyp iıp i̇em, oilağanymdai boldy. İekinşi kelgenimde balta alyp kelip, būtalardy qalağanymşa kestim, izdep azaptanatyn i̇emes, ondai ağaştar alapta öte köp i̇edi. Keskenderimdi qorğanymnyŋ qasyna tasydym da, keptiru üşin tögip tastadym, kepkennen keiin tasyp üŋgirge kirgizdim. Jaŋbyrly mausym bastalğan soŋ jūmysqa kiristim, qūm tasityn jäne basqa zattar salatyn köptegen sebetter toqydym. Bazarda satylatyn sebetterdei ädemi bolmasa da, öz qajetimdi öteuge tolyq jaraityn i̇edi. Sodan bastap toqylğan sebetterimniŋ sany kemigen joq, tozğanyn tastap, jaŋalap otyrdym. Toqylğan sebetterdi dän salatyn qapşyq ornyna paidalandym.
Ter tögip, biraz uaqyt ötkizip mūnyŋ da retin qiystyrdym, i̇endi tağy i̇eki närse jetispei tūr, ony qalai jasarymdy bilmedim. Mende rom qūiğan kişkene i̇eki böşke bolmasa, su men spirt qūiylğan birneşe şişa şynylardan basqa sūiyq zat saqtaityn ydys joq i̇eken. Sorpa daiyndap işer i̇eŋ bolmağanda küreşke de joq. Kemeden tauyp alğan bir ülken qazanym bar i̇edi, ol ydysqa sorpa daiyndau, i̇et quyryp jeuge tym ülken, öte qolaisyz. Men üşin qajettilik tudyrğan i̇ekinşi närse – müştik i̇edi, biraq men ony istei almadym, onyŋ ornyna basqa ydys qoldandym.
Jaz boiy qorğanymnyŋ ainalasyna ağaş otyrğyzumen, sebet toqumen ainalystym. İendi tağy bir jaŋa isti bastadym, būl oilağanymdai i̇emes, köp uaqytymdy aldy. Araldy şarlap şyqsam degen oiym bar i̇edi dep joğaryda aitqan i̇edim, būğan deiin qanşa şarlasam da, özim qos tikken alaptan äri asqanym joq-ty, ol jerge barğanda teŋiz araldyŋ i̇ekinşi jağynan körinetin. Sonymen, araldy tegis aralap, qarsy jaq jiekke deiin baryp qaitpaqşy boldym. Myltyqty qolyma alyp, kişkene balğany belime qystyrdym, oq-därilerim de jetkilikti i̇edi, alğan azyğym i̇eki kepken nan, biraz jüzim, soŋyma itimdi i̇ertip jolğa şyqtym. Qos tikken alaptan äri şyqqan soŋ, teŋizdiŋ batys jaq beti közge tüsti, al onyŋ ar jağynda qaraiğan jer körindi. Aspan aşyq bolğan soŋ qaraiğannyŋ jer i̇ekenin birden baiqadym, biraq köringenniŋ jerdiŋ şeti, ia teŋizdegi aral i̇ekenin ajyrata almadym. Alystan qarağanda közime köringen jer tau sekildi biık, bir şeti batys pen oŋtüstiktiŋ ortalyğyna qarai sozylğan, men tūraqtağan araldan qaşyqtau, arasy i̇elu-alpys mildei dep jobaladym. Mūnyŋ qandai jer i̇ekenine közim jetpedi, tek oiyma kelgeni İspaniiä ieligindegi Amerikanyŋ bir böligi şyğar dep şamaladym. Ol jerlerde jabaiylardyŋ köp boluy mümkin, i̇eger men aralda i̇emes, sol jerde qalsam, meniŋ künim müşkil i̇eken dep oiladym. Qaptağan qalyŋ oidy alastap, qūdaiğa jalbarynyp, täubeme kelip, qūdaidyŋ qūdiretin tani bastadym. İeger būl köringen İspaniiänyŋ jeri bolsa, äiteuir bir küni solai qarai bet alğan nemese sol jaqtan beri kele jatqan kemege jolyğuym anyq degen ümit te jylt i̇ete qaldy. İeger būl İspaniiänyŋ ieligindegi jer bolmasa, onda İspaniiä men Braziliiänyŋ arasyndağy jağalau boluy kerek, al i̇eger solai bolsa, ol jerdi mekendeitinderdiŋ bäri qanişer, adam i̇etin jeitinder jäne qolğa tüskenniŋ bärin öltiretin jabaiylar şyğar. Men asyqpai ilgeri qarai jüre berdim. Araldyŋ būl jağy men tūrğan betimen salystyrğanda öte köŋildi äri qyzğylyqty: qai jağyma köz salsam da, aluan türli gülge bölengen, türli ağaştar. Qaptağan totyqūs, bireuin ūstap alğym keldi. Asyrap, özimmen söilesuge üiretsem dep oiladym. Köp äurelenip bir balapanyn äzer ūstap aldym. Üige alyp keldim. Ony söiletu üşin biraz uaqyt ketti, aqyry meniŋ atymdy ataityn boldy,
onyŋ da öz qyzyqtary bar, tiısti jerinde aityp beremin.
Saiahatymnan köŋil sergip üige qaittym. Toğaidyŋ tömengi jağynda toptanyp jürgen qūiandardy kördim (qūianğa ūqsas aŋ boluy da mümkin) jäne köp tülki kördim, biraq būlar men körip jürgen tülkige ūqsamaidy. Būlardyŋ i̇eti mağan ūnamady, sonda da birneşeuin attym. Aşyqqannan atqanym joq: tamaqqa taryğyp ta körgen i̇emespin. Qai uaqytta bolsa da mende i̇ettiŋ üş türi boldy: i̇eşkiniŋ, kögerşinniŋ, tasbaqanyŋ i̇eti, būlarğa jüzim qossaŋyz, keremet dastarqanğa kuä bolasyz, mūndaidy Lidengol bazarynda da satpaityn şyğar. Qandai auyr jağdaida bolsam da, qūdaiğa qūlşylyq qylar jağdaiym bar: aşyğyp körgenim joq, täbetim tartqanşa jedim jäne tamağym dämsiz bolğan joq.
Men künine i̇eki milden artyq jürgenim joq, i̇eger tikelei jürdim dep i̇eseptesem, tağy da bir jaŋa närselerge kuä bolamyn ba degen ümitpen ainalamdy tügel şolyp, tüneuge ğana keluşi i̇edim. Tünegen jerde köbinese ağaştyŋ basyna şyğyp ūiyqtaitynmyn, keide qolaily jer kezdesse, qandai jyrtqyş aŋ bolsa da, ūiyqtap jatqanymda jolai almaityndai i̇etip, ainalasyn myqtap qorşap tünep jürdim. Teŋiz jağasyna jetken soŋ araldyŋ i̇eŋ qolaisyz jerinen oryn tepkenime közim jetip, köŋilim sendi. Jyl jarym uaqytta araldyŋ özim tūrğan tūsynan oljalağanym ne bary üş tasbaqa, al i̇endi būl jerde tasbaqa köp, qanşa aulasaŋ da jetedi. Qūstyŋ da türlisi tabylady, köpşiligi men körgen qūstardai i̇emes, i̇eti de dämdi. Ata bersem, qūs bitkenniŋ bärin qyratyn türim bar, biraq köp atuğa oq-därimdi qimadym. Qūstyŋ ornyna i̇eşki atsam, ol mağan paidaly, sebebi bir jağynan i̇eşkiniŋ i̇eti mol äri dämdi jäne oq-däri köp ketpeidi. Būl jerde men tūrğan maŋmen salystyrğanda i̇eşki de köp, biraq olarğa jaqyn kelu öte qiyn, sebebi jazyq jer, olar
alystan baiqap, bet-betine beze jöneledi.
Araldyŋ būl jaq jağalauy men tūrğan jağalaudan körer közge äldeqaida ädemi i̇ekenine közim jetti, äri köŋildi, solai bola tūrsa da, tūraqtağan jerden basqa orynğa qonys audarğym kelmedi. İeski Uiamda jyl jarym tūrsam da äbden üirenip aldym, al i̇endi būl maŋai qyzğylyqty bolyp körinse de jat körinip, üiime qaituğa asyqtym. On i̇eki mildei örlep şyğysqa qarai jürgen soŋ, i̇endi üige qaitqym keldi. Jürip ötken jerime qaita ainalyp kelgenimde belgili bolsyn dep, syryqtai bir ūzyn ağaşty jerge kömdim, öitkeni i̇ekinşi ret būl jerge basqa jaqtan kelmekşi boldym, söitip, araldy zertteu jūmysyn tolyq aiaqtamaqşymyn.
Adasyp ketpespin degen oimen kelgen jolymmen i̇emes, basqa jolmen qaitqym keldi. Biraq jaŋylysqan i̇ekenmin. Jağadan i̇eki-üş mil ūzağan soŋ, ülken bir aŋğarğa kelip kiliktim, aŋğardyŋ jan-jağyn qorşağan biık şyŋnyŋ ainalasy qaptağan qalyŋ ağaş, maŋdai aldymdy bağdarlap tura jüru mümkin i̇emes. Kündi betke alaiyn desem, künniŋ de közi körinbedi.
Adasuğa tağy bir sebep – tūman, üş kün boiy jol izdeimin dep adasyp, betaldy qaŋğyrdym. Teŋiz jağasyna şyğyp, syryq şanşyp ketken jerime amalsyz qaita oraldym, sol jerden būrynğy jolymmen üige qaittym. Asyqpai aiaŋdap, är jerge bir toqtap, demimdi basumen boldym, kün ystyq, tezirek jüruge şamam joq, onyŋ üstine myltyq, balta, oq-däri sekildi jükterim tağy bar.
Aldymdy jügire ötip i̇eşkiniŋ lağy kesip ketti, it qosyp i̇em, itim köp ūzamai laqty aldy. Men de jügirip kelip laqty itimnen ajyrattym. İeşki asyrap tūqymyn köbeitudi köpten beri oilap jürgesin, laqty üige alyp ketkim keldi, oq-däri tausylğan kezde özimdi azyqpen qamdap qoisam degen oiym bar i̇edi. Moinyna arqan bailap laqty äreŋ jetelep, saiabaqtağy qosyma äkeldim. Laqty kermeniŋ işine kirgizdim de, üige qaituğa asyqtym, üidi körmegeli aidan astam uaqyt ötti.
Būl sapar janğa jaily bolsa da, öz üiime jetuge asyğyp, üige kelip daiar tūrğan tösek üstine qūlağanda janymnyŋ jai tapqanyn sezdim, mūndai rahat sezimin suretteuge til jetpeidi. Baspanasyz, dala kezip qatty şarşağanymnan bolsa kerek, öz üiimniŋ qadirine jettim: qajet degenimniŋ bäri bar, tap-tūinaqtai, köŋildi, sondyqtan araldan müldem ketkenşe üiden ūzap şyqpasqa ūiğardym.
Üige kelgen soŋ bir aptağa deiin tysqa şyqpadym, tynyğyp jattym da qoidym, ärine, qol qusyryp qarap otyrğanym joq, totyma tor jasaumen uaqyt ozdyrdym, totym qolğa üirenip, qasymnan ūzamaityn boldy. Kermege qamap ketken laq i̇esime tüsti de, jedel solai qarai tarttym. Laq baiğūs sol qaldyryp ketken jerimde, öitkeni şarbaqtan şyğa almaidy, äbden aşyğyp qalypty. Qolyma tüsken japyraqty, ağaştyŋ būtalaryn aldyna tastadym. Jep bolğan soŋ äuelgidei arqanmen jetekteiin dep i̇edim, aşyqqannan äbden juasyğan, jetektemei-aq artymnan i̇ere berdi. Oğan är mezgil tamaqty özim berdim. Ol asyrauğa könip, meniŋ maŋaiymnan ketpeitin boldy, söitip, ol da meniŋ otbasymnyŋ bir müşesine ainaldy. Küzgi jaŋbyr tağy bastaldy, qyrküiektiŋ 30-y küni meniŋ aralğa kelgenime i̇eki jyl toldy, özimniŋ i̇eki jyldyq toiymdy bügin saltanatpen tağy toiladym. Qyrsyq şalğan araldan äiteuir
bir küni qūtylarmyn degen ümitim qazir de üzilgen joq.
Qyrküiektiŋ 30-y küni üiden şyqqanym joq, küni boiy otyryp, qūdaiğa qūlşylyq qyldym, jalğyz qalyp, japa şekkenimde köz jasymdy körip, meni i̇esirkegeni üşin qūdaiğa rizaşylyq bildirim, i̇eger qūdai raqymşylyq qylmasa, qalğan ömirimde qaiğy-qasiretten köz aşpas i̇edim.
Qazirgi tūrmysym qanşalyqty auyr bolsa da, osy tūrmystyŋ auyr azabyn tartsam da, künäğa batyp, i̇es bilmei ötkizgen būrynğy ömirimnen artyqşylyğyn i̇endi sezdim. Minez-qūlqym özgerdi: şattyqty da, qaiğyny da men i̇endi basqaşa qabyldadym, meniŋ är närsege tilegim de, qyzyğuşylyğym da būrynğydai i̇emes, kün ötken saiyn bäseŋdei berdi, raqattyŋ da, beinettiŋ de äserin sezbedim. Qapas aralda jürgenime i̇eki jyl tolyp, üşinşi jylğa aiaq basqanda meniŋ jan düniem küizelip, qūlazumen künderim ötip jatty. Ūsaq-tüiek äŋgimeniŋ bärin tizip oqyrmandy jalyqtyrğym kelmeidi, sondyqtan i̇ekinşi jylğy tūrmys-tirşiligimdi alğaşqy jyldağydai tizbelep surettep beruge talpynbadym. Desem de, būl jyly qol qusyryp otyrmadym. Bos uaqytymdy kündelikti jūmystarğa säikestep böldim: birinşi – qūdaiğa qūlşylyq i̇etu, dini kitaptardy oqu, būğan künige üş mezgil uaqyt böldim. İekinşi – aŋ aulau, jauynsyz künderi azannan aŋğa şyğyp, üş sağattai uaqytymdy arnap jürdim. Üşinşisi – atyp alğan aŋdardyŋ nemese qūstardyŋ terisin sypyryp, jünin jūlyp, i̇etin keptiru, tamaq pisiru, uaqytymnyŋ deni osylarğa jūmsaldy. Būl jerde bir aita keteiin degenim, kün köterilip töbege kelgende qimyldauğa şamam kelmeidi, tüskilik kezdegi künniŋ aptabynan teŋizdegi su qainağandai, kün auyp, köleŋke ūzarğan soŋ ğana jūmysqa kirisuge bolady. Osynyŋ saldarynan keşkilik aŋğa şyğyp, i̇erteŋgisin jūmys qylğan kezderim de boldy. Uaqyttyŋ tapşylyğynan istegen isim önbedi jäne auyr boldy. Kerekti qūraldar men kömek berer jannyŋ bolmauynan, i̇epsizdigimnen köp uaqytym zaia ketti. Mysaly, qajettilik tudyrğan ūzyn taqtai isteimin dep qyryq i̇eki kün azaptandym, i̇eger tiısti qūraldarym bolsa, būlai bolmağan bolar i̇edi. İeki şeber adam jarty künniŋ işinde bir ağaştan alty taqta jasap şyğarady, al meniŋ qyryq i̇eki kün azaptanğanda jonyp şyğarğanym – jalğyz-aq taqta.
Bir taqtany qyryq i̇eki kün jondym degenge i̇estigen qūlaq senbes, ony qalai jasağanymdy aityp ötkenim dūrys şyğar: juan bir ağaşty taŋdap aldym, sebebi mağan keregi äri ūzyn, äri jalpaq taqtai. Osy ağaşty baltalap üş kün kestim, börene i̇etip şyğaru üşin i̇eki kün būtağyn şaptym. Neşe kün i̇ekeni i̇esimde joq, tegistelip şyqqanşa, salmağy jeŋildegenşe jona berdim. Böreneniŋ bir jağyn äbden tegistep şyqqan soŋ, audaryp i̇ekinşi jağyn tegistedim, ol jağyn da solai jonyp şyğardym. Qalyŋdyğy üş dium, tep-tegis taqta bolyp şyqqanşa būl jūmysty toqtatqanym joq. Taqtanyŋ öte qiynşylyqpen istelgenin oqyrman tüsinip otyrğan bolar dep oilaimyn. Tabandylyğym men i̇eŋbekqorlyğym, būl isti, basqa da kezek kütip tūrğan isterdi aiaqtauğa kömektesti. Taqtaidyŋ jasalu tarihyn tolyq surettegendegi maqsatym – az jūmysqa mol ter tögip, köp uaqyt ozdyrğanymdy aitu, ärine, janyŋda kömekşiŋ, qolyŋda qūralyŋ bolsa ğana būl jūmysqa az uaqyt jūmsaluşy i̇edi. Qiyndyğyna qaramastan, şydamdylyq pen i̇eŋbektiŋ arqasynda qolğa alğan isimniŋ bärin oryndadym, osylai i̇eŋbektenuge meni jağdai mäjbürledi.
Qaraşa men jeltoqsan aiynda arpa men kürişti oruğa äzirlendim. Jerimniŋ kölemi ülken i̇emes, äuelgi i̇ekkenim qūrğaqşylyqtyŋ saldarynan qurap şyqpai qaldy, būl turaly joğaryda aittym. Būl jolğy i̇ekkenimniŋ şyğymy jaqsy, bitik bolatyn türi bar, biraq būdan da qūr qalatyndyğym baiqaldy, sebebi jerime şegirtke tüsti, şegirtke i̇emes-au, tört aiaqty aiuandar kelip tüsti, olardan aman qalu öte qiynğa soqty. İeginge ziiänyn tigizip jürgen ne deseŋiz, birinşiden
– i̇eşkiler, i̇ekinşiden – qūian syqyldy kişkene aŋdar. Küriş pen arpanyŋ dämin bilip alğan bolu kerek, küni-tüni qaptap, i̇eginimnen şyqpai qoidy, kögerip qyltiyp kele jatqan sabaqtaryn jep, taptap, i̇eginimniŋ şyğuyna mümkindik bermedi.
Būğan qarsy qoldanylatyn jalğyz şara bar, i̇eginniŋ ainalasyn ağaşpen qorşap, auzyn tas qylyp bekitu jäne osyny istedim de. Būl jūmys mağan oŋai soqqan joq, tağy da biraz ter tögildi, sebebi haiuandar jep ketedi dep küni-tüni damyl tappai jantalasyp jürip üş aptada äreŋ bitirdim. İeginge kündiz kelgenin myltyqpen atyp ürkitemin de, tünge qarai kermeniŋ işine itti bailap qūiamyn; ol ürip jolatpaidy. İendi aŋdar ol aradan bezip, kelmeitin boldy jäne i̇eginim de tez pise bastady.
Eginim jaŋa köktep kele jatqan mezgilde tört aiaqty haiuandardan bälege qalsam, i̇endi pise bastağan kezde qūstar damyl bermedi. Bir küni i̇egindi aralap kele jatsam, qūstar qaptap, tek meniŋ ketkenimdi kütkendei toptanyp jür i̇eken. Myltyqty aldym da şürippesin basyp qaldym, sol kezde i̇egin arasynan dür köterilip bir toby tağy ūşty, äueli men mūny baiqamai qaldym.
Mūny körip yzalanyp, qatty qapa boldym. İeger mūnan bylai da osynşa qūs birneşe kün boiy i̇eginnen şyqpasa, bir tüiir dän qalmasyn bilip, aş qalatynym köz aldyma keldi, būğan qarsy ne şara qoldanudy bilmei biraz toqyradym. Küni-tüni qarauyldasam da i̇egindi saqtap qaluğa bel bailadym. Qūstardyŋ qanşalyqty ziiän keltirgenin bilmek bolyp, i̇eŋ äueli i̇egindi araladym. İeginniŋ biraz böligin büldiripti, biraq däni äli pisip jetpegen, i̇endi qalğanyn saqtap qalsam, şyğyn onşa köp bolmağan bolar i̇edi.
Myltyqty oqtadym da ketip qalğandai syŋai tanyttym. (Sebebi qūstar jaqyn jerdegi ağaştarğa baryp jasyrynyp, meniŋ ketkenimdi kütip otyr). Közden tasa boluym mūŋ i̇eken, älgi qaraqşylar biriniŋ artynan biri kelip i̇eginge qona bastady. Aşu qysqany sondai, olardyŋ köbeigenin kütip tūra almadym, öitkeni bir tüiir dännen qanşa önim şyğatynyn bilesizder. Qorğannyŋ janyna jügirip keldim de şürippeni basyp qaldym; otyrğan jerinde üşeuin qağyp tüsirdim, mağan keregi de sol i̇edi, ūrylarğa Angliiäda qandai jaza qoldansa, men de olarğa naq sondai jazany tarttym: ölgen qūstardy aldym da, basqalaryn ürkitu üşin üşeuin salbyratyp ağaştyŋ basyna ilip qoidym. Qūstar ürkip ärqaisysy är jaqqa qarai ūşyp, bet-betimen ketti, i̇endi qaityp i̇eginniŋ basyna jolamaityn boldy, jolamaq tügil ol maŋaidan bezinip ketken siiäqty. Üş qaraqşy ağaş basynan tüskenşe, i̇eginge kelgen bir qūsty körgenim joq. Özimniŋ de quanğanymdy körseŋiz! İegin orudyŋ i̇ekinşi kezeŋi jeltoqsannyŋ aiağynda bastaldy, arpa men kürişim pisti, men de jedeldetip jinap aldym.
Egindi jinarda qol oraqtyŋ nemese bel oraqtyŋ joqtyğynan qinaldym, kemeden alğan qanjardan basqa qolaily qūral mende joq i̇edi, amalsyzdan sony paidalanuğa tura keldi. Meniŋ i̇eginim igere almaityndai köp te i̇emes, mūnyŋ üstine meniŋ i̇egindi oru täsilim de i̇erekşe boldy, sabağyn tastap basyn aldym da, sebetke salyp üige tasydym. Masaqtaryn alaqanğa basyp uqalap-uqalap, qabyğyn ürlep ūşyrdym da, tazalanğan dänin qapşyqqa sala berdim. Sepken tūqymnyŋ mölşerine qarağanda i̇egin önimi tömen bolğan joq, i̇eki buşelge1 jaqyn küriş, i̇eki jarym buşelge jaqyn arpa jinap aldym. Kim biledi, būdan az, mümkin köp boluy, tek şamamen aityp otyrmyn, sebebi ol kezde meniŋ qolymda ölşeuiş bolğan joq.
Mūndai nätije meni qatty quantty, aldağy künderimde qūdaidyŋ közi mağan oŋ bolsa, mende azyq mol bolady. Biraq bir azap aiaqtalsa, i̇ekinşisi tağy bastaldy. İendi dännen qalai ūn jasaimyn? Ūnnan qalai nan jasaimyn? Bärinen būryn nandy qalai pisirmekpin? Men mūnyŋ birin de jasai almaimyn. Özimdi üzdiksiz azyq-tülikpen qamtamasyz i̇etu üşin, biylğy alğan dändi tūqymdyqqa saqtaiyn, kelesi jyly Bir buşel 36 litr şamasynda. tūqymdy molyraq seuip, i̇egin kölemin keŋeitemin, oğan deiin dändi nanğa ainaldyru äreketine köşeiin, bar uaqytymdy osyğan jūmsaiyn degen şeşimge keldim.
Endi meni öz nanyn özi tauyp jegen adam dep aituğa da bolatyn şyğar. Adamdar qarapaiym nandy daiyndau üşin de qanşama ter tögiletinin bile bermeidi i̇eken.
Beinetti künder keşsem de, auyr tūrmys ökşelese de, meniŋ üiimniŋ maŋynda ğaiyptan paida bolğan arpa men küriş aldağy künderim üşin senimdi boluğa mümkindik berdi.
Mende jer jyrtar soqa, bolmasa jer qazatyn kürek te bolmady. Ağaştan kürek jasaimyn dep qinalğanymdy būdan būryn aityp ötkenmin. Degenmen qoldağy qūralyŋ qandai bolsa, istiŋ nätijesi de sondai bolady, basyna temir qaqqan ağaş kürek köpke şydamady, jaŋalauğa köp uaqyt ketedi, temir bolsa tüsinikti, al ağaş kürekpen jer qazu – inemen qūdyq qazğanmen birdei jäne jūmysyŋ da önbeidi i̇eken.
Basyma tüsken būl qiyndyqqa da könip, ağaş kürekti aldym da, jerdi qaza berdim. Tūqymdy seuip bolğan soŋ jerdi tyrmalau kerek boldy, tyrma qaidan tabylsyn, ağaştyŋ juan būtağyn kesip aldym da, jyrtqan jerdi ainaldyra qopsytqan boldym, biraq būtaq tyrma bola ala ma, tek jerdi tyrnady da qoidy.
Egin piskenşe aluan türli istermen ainalysuğa tura keldi: i̇egindi qorşau, küzetu, oru, jinau, bastyru (masaqtaryn uqalap, ürlep ūşyru). Būdan keiingi nan jasauğa qajetti närseler: ūn tartatyn diırmen, ūn i̇eleitin i̇elek, tūz, aşytatyn aşytqy, pisiretin peş. Biraq oqyrmandar kuä bolar, men būlardyŋ qajetinsiz-aq äreket i̇ettim. Nanğa ie bolu – men üşin ūly märtebe äri jannyŋ raqaty. Biraq köp i̇eŋbek pen ter tögudi talap i̇etti. Basqalai amal joq. Uaqytymdy tiısti jūmystarğa arnap qoiğanmyn, biraq men osy jūmyspen künine birneşe sağat ainalystym, sebebi ūndy äbden molaityp alğanşa işip-jeuge jūmsamaimyn dep şeştim, al i̇eginim piskenşe ūn tartatyn qūraldar jasap şyğarmaqşy bolğanmyn, oğan deiin äli alty ai uaqytym bar. İegin i̇egu üşin aldymen būrynğydan da kölemdirek jer jyrtu kerek boldy, sebebi qoldağy tūqymym bir akrdan1 artyğyraq jerge sebuge jetedi. Jer qazbas būryn qolaily i̇etip kürek jasap aldym, oğan bir apta uaqytym ketti. Jaŋadan jasağan küregim oŋtaily bolyp şyqpady, salmağy özimdi basyp, jandy qinady. Amalym joq, osy kürekpen i̇eki bölek jer jyrtyp tūqym septim, jerim alys i̇emes, üidiŋ maŋaiy, ainalasyn şybyqtardan qazyq qağyp qorşadym. Qaqqan qazyqtarym jyl ötip, qorşauğa ainalsyn degen oiym i̇edi. Jer jyrtyp tūqym sebu jäne jyrtqan jerdiŋ ainalasyn qorşauğa üş aidan artyq uaqyt ketti, osy jūmysty bastağannan jaŋbyr jauyp, köbinese üiden şyğa almai otyrdym.
Jaŋbyrly künderde üiden şyğa almai ünemi üŋgirde otyrdym, biraq tek otyrmadym, tağy da paidaly ispen ainalystym. Jūmys arasynda totymmen äŋgime-düken qūryp, köŋilimdi köterdim. Totym köp ūzamai-aq meniŋ atymdy ataityn boldy, mūnan keiin öz atyn dauystaityndy şyğardy. “Toty” degen – aralğa kelgeli özge auyzdan i̇estigen alğaşqy sözim. Biraq Totymen söilesu i̇ermek i̇emes, şarşap, jalğyzdyqtan jabyrqağanda köŋil sergitu. İendigi meniŋ şūğyldanar i̇eŋ maŋyzdy isim – saz balşyqtan ydys jasau, mūny köpten oilap jür i̇edim. Sebebi ydystyŋ joqtyğynan tamaqty işe almai, äbden azabyn tarttym, biraq ydysty qalai jasau kerektigin bilgenim joq. Sazdyŋ jaqsysy tabylsa, jaqsy qūmyra jasauğa bolatynyna sendim. Al i̇endi balşyqty kün közine küidirip keptiru meniŋ oiymda bar i̇edi: kepkesin onyŋ işine qūrğaq zattardy saluğa bolady dep jobaladym. Ūn, dän jäne basqa zattardy salyp qoiu üşin birneşe qūmyra jasap şyğarudy ūiğardym.
Ebedeisizdigimnen, iın qandyryp ilep, kelistirip jabystyra almağandyğymnan, asyğystyq i̇etip birden künniŋ közine qoiğandyğymnan istelgen ydystarymnyŋ birsypyrasy öz salmağyn kötere almai i̇ezilgenin, keibireuleriniŋ jarylyp 1 Akr – 0,4 kölemnen artyq. ketkenin, birtalaiynyŋ keptirgennen keiin de synyp tüskenin oqyrmandar körse, külkige qaryq bolar i̇edi (külmei aiauşylyq i̇etuleri de mümkin). Sazdan ydys ileuge kiriskenime i̇eki aidyŋ jüzi boldy, aqyrynda qolaily balşyq tauyp, ony arqalap üige äkelip, jūmysqa kirisip kettim. Ülkendeu i̇eki ydys jasadym, būl i̇eki ydysty işi quys demese, qūmyra deuge kelmeidi, kedir-būdyr, syrt pişini tym kelissiz.
Künniŋ közine keptirip, äbden kepkesin qūmyralardy aqyryndap köterdim de, ülken sebettiŋ işine saldym, būl sebetterdi ädeii soğan arnap toqyp i̇edim, sebet pen qūmyralardyŋ arasyndağy olqy qalğan jerlerdi küriştiŋ jäne arpanyŋ sabanymen toltyrdym, būl ydystarğa ūn salyp qoimaqşymyn.
Iri ydystar üilesimsiz bolğanymen, ūsaq-tüiek ydystarym täuir bolyp şyğa bastady: qūmyra, tärelke, şäugim, tağy da basqa ydystar künniŋ közine küiip, äbden nyğaiyp, tastai bolyp qatyp qaldy. Biraq men ydys jasaudağy negizgi maqsatymdy sizderge äli aitqanym joq: mağan su ötpeitin, otqa tözimdi ydys kerek. Mūndai ydys meniŋ qolymnan äli şyqqan joq. Bir küni i̇et pisirmek bolyp ot jaqtym. İet piskesin ottyŋ kömirin söndirmekşi bolyp köseumen ūrğylap jatyr i̇edim, synğan qūmyranyŋ tastai bolyp qatyp qalğan bir synyğy tabyldy, tüsi küidirgen kirpiş syqyldy qyp-qyzyl. Körgen kezde quanyp kettim, kişkene synyqtyŋ özi otqa tüsip osynşa qataiğanda, tūtas ydysty otqa salyp küidiruge bolady i̇eken dedim.
Endi qūmyralarymdy qalai küidiruge bolady degen oi mazalady. Qyşşylar ydysty peşke salyp qalai küidiretinin körgen i̇emespin, sondyqtan ol turaly i̇eşbir habarym joq-ty, ydystyŋ syrtyn qorğasynmen syrlaidy i̇eken degendi de i̇esitkenim joq, i̇eger bilgen bolsam menen azdap qorğasyn da tabylatyn i̇edi. Yssy küldi şoşaityp üiip, bes-alty qūmyrany qolamtanyŋ üstine qoidym, būdan keiin ot jaqtym. Kürşekterim äbden küigenşe otty laulatyp üsti-üstine jağa berdim. Qūmyralarymdy bes-alty sağattai otta ūstadym, abyroi bolğanda, synğan joq, jarylğan joq, qataia tüsti. Bir kezde qūmyramnyŋ är jeri köbiktenuge ainalğanyn baiqadym, biraq bülingen joq. Būl köbiktenip i̇erigen sazğa aralasqan qūm i̇edi, i̇eger men otty sol küiinde bäseŋdetpei jağa bersem, şyny bolyp qalar ma i̇edi, qaiter i̇edi. Mūny kördim de, birte-birte ottyŋ küşin azaita berdim, qūmyranyŋ qyzarğany ketip, küŋgirt tarta bastady. Biraq otty öşirmedim, taŋ atqanşa küzettim, sol küni taŋerteŋ mende syrt pişini keremet bolmağanmen, myqty küidirilgen tört qyş qūmyra paida boldy, ärine, meniŋ jağdaiymda mūnan artyqty tileu küpirlik bolar i̇edi.
Osy täjiribeden keiin qyş ydysqa mūqtaj bolğanym joq. Ydystarymnyŋ syrt pişini keremet i̇emes, biraq būğan taŋdanuğa bolmas. Balalardyŋ balşyqpen oinağany nemese qamyr ileu bilmeitin äielderdiŋ nan pisirgenindei, men de ydystarymdy olaqtyqpen jasadym ğoi.
Köpten beri armandağan ydysty saz balşyqtan ilep, su ötpeitin jäne otqa tözimdi i̇etip şyğarğandağy quanyşym qoinyma syimady, ydysqa mūqtajdyq körgen tap men sekildi adam jer betinde joq şyğar dep oilaimyn. Bireuine su qūisam, i̇ekinşisine i̇et pisirsem dep qūmyralarym suyp, qolğa tigenşe asyqtym. Tamaq daiyndağanymda da qiynşylyq körgenim joq, bäri oidağydai boldy: salar ūnym bolmasa da, i̇eşkiniŋ i̇etinen dämdi qylyp sorpa istedim. İendigi oiym – diırmen jasau. Bidaidy ügip, dälirek aitsam, tartu üşin osyndai qūral kerek boldy. Diırmendi jasau bylai tūrsyn, jasaimyn dep oilaudyŋ özi auyr. Qalai jasaimyn, tastan tüiin tüigen şeber de i̇emespin, onyŋ üstine qūraldarym da joq. Dän salyp tüier işi quys äri qatty tas izdep biraz sandaldym, qapelimde ondai tas tabyla qūia ma, äri izdep, beri izdep uaqyt ötkizdim. Aralda tas degeniŋ jetedi, taudai jartastar da köp, biraq qajetiŋe jaramağan soŋ, onyŋ köptiginen ne paida, biraq mende qaşap şyğaratyn qūraldar bolsa, qajetime de jaratar i̇edim. Jardyŋ tastary şyny tas i̇emes, qūm aralasqan ügilmeli, i̇eger mūndai tasqa dän salsaŋ, tartqan ūnyŋ topyraqqa bylğanyp, jeuge jaramai qalady. Būl oidan i̇eşnärse şyqpasyn bilgen soŋ, kelini tastan i̇emes, qatty ağaştan oiyp jasaudy maqūl kördim, ondai ağaş oŋai tabyldy. Bir juan ağaşty taŋdap aldym da, basqa türge i̇engenşe ortasyn qaşap üŋgi berdim, būdan keiin Braziliiälyqtardyŋ qaiyq istegenderi siiäqty beinet şegip, äreŋ degende işin küidirip tereŋdettim. Söitip, kelini de jasap bitirdim. Kelsap jonu keli jasaudan qiyn i̇emes, mūny da bir qatty ağaştan jasap şyğardym. Söittim de, keli men kelsapty kelesi i̇eginge deiin sailap, ūn tartuğa äzirlep qoidym.
Endigi şarua – ūnnyŋ kebegin aiyratyn i̇elek jasau, mūnsyz nan pisiru mümkin i̇emes, mūny iske asyru qiyn boldy, neden bastarymdy, qalai kiriserimdi bilmei dal boldym. Tiısti närseler bolsa i̇elek jasap şyğaru asa qiynğa soqpas i̇edi, biraq ol närseler mende joq. Kenep köilegimniŋ dal-dūly şyğyp, jeŋinen basqa bütin jeri qalmady, i̇eşkiniŋ jüni bolğanymen ony iırudi, ia toqudy bilmedim, bile qoiğan künde de iıretin ūrşyq, toqityn örmek tağy joq. İendi mūny qalai isteimin dep basym qatty. Kemeden alğan mülikterdiŋ arasynda moiynğa salatyn birneşe toqylğan oramaldar bar i̇ekeni i̇esime tüsti. Osy oramaldardan ūn ileitin üş i̇elek jasadym, oramaldar kişileu i̇eken, degenmen qajetime jarady. Būlardy birneşe jyl paidalandym, būdan keiin i̇elekti qalai istegenim turaly tiısti jerinde tağy bir äŋgimelep ötermin.
Ūndy tartyp bolğan soŋ i̇endi nandy qalai pisiremin degen sūraq tudy. İeŋ bastysy, mende nan aşytar aşytqy joq, onyŋ ornyna ne paidalanarymdy da bilmedim. Sondyqtan būl şaruağa bas auyrtpai qūia tūrudy jön kördim. Peş salu jūmysy tipti auyr tidi. Degenmen mūnyŋ da amalyn taptym. Sazdan soğyp kişileu birneşe döŋgelek ydys jasadym, jasağan ydystarymnyŋ i̇eni jalpaq, işi taiyz, nan salatyn tabağa ūqsas. Būl ydystardy otqa salyp jaqsylap küidirdim de, saraiğa aparyp qoidym. Aşytqy pisiruge daiyn bolğanda asty-üstin biteulep tört būryşty oşaq jasadym da, işine ot jaqtym. Otyn äbden janyp kömirge ainalğasyn, tüsken şoqty jan-jaqqa taratyp, oşaqtyŋ işine jaidym, oşaq äbden qyzğanda kömirdi jan-jaqqa şaşyp, nandy äkelip saldym da, üstine sazdan jasalğan döŋgelek ydysty töŋkerdim. Nanym peşte piskennen kem bolğan joq, özim nağyz naubaişy boluğa ainaldym: i̇eşkiniŋ i̇eti men qūstyŋ i̇etinen basqa işine salatyn qospa bolmady. Odan basqanyŋ bärin pisirdim. Üşinşi jylğy ömirimdi osy aitylğan jūmystarğa sarp i̇ettim, ärine, būl isime taŋğaluğa, bir jyl boiy ydys jasağan i̇eken dep tüsinuge tağy bolmaidy, sebebi arasynda i̇egin ordym jäne özime qajetti kündelikti şarualarymdy rettedim. Bidaidy der kezinde jinap aldym, oryp sebetke saldym da, qolym bos kezde basarmyn dep üige äkelip qoidym.
Alğan önimim artqan saiyn ony qūiatyn qoima kerek dep şeştim. Soŋğy oraqtan jiyrma buşelge juyq arpa jäne odan köp bolmasa az bolmaityn küriş aldym. Sondyqtan bärin saqtauğa oryn jetpedi. İendi taryqpai-aq nan pisirip jei beruge bolady, öitkeni būrynğy kepken nanym äldeqaşan tausylyp i̇edi. İegindi i̇eki ret saludy qoiyp, bir-aq ret salu üşin bir jylğa qanşa ūn kerek i̇ekenin bilgim keldi, i̇eseptep qarasam, qyryq buşel arpa, küriş artyğymen jetetindigi baiqaldy, sondyqtan biyl qanşa i̇eksem, i̇endigi jyly da, odan keiin de sodan kem i̇ekpeske ūiğardym, sebebi būl tabysym jalğyz adam üşin jetip artylady.
Araldy şarlap jürgenimde köz ūşynda köringen jer i̇esimnen ketpedi, “Sol jerge jetsem, bir i̇elge keziger me i̇edim, i̇elge keziksem, azaptan da qūtylar i̇edim” dep oilap jürdim.
Biraq osylai oilasam da, ol jerdegi qauip-qaterdi i̇esime de almappyn. Mümkin, jabaiy adamdardyŋ qolyna tüsermin, olardyŋ qolyna tüssem, qūtylu bylai tūrsyn, tiri qaludyŋ özi i̇ekitalai, olar Afrikadağy arystan men jolbarystardan da qauipti, olar öltiredi ia tirilei jep qūiady. Karib jağasyn tūraqtağan halyqtar adam i̇etin jeidi dep i̇estuşi i̇edim, ol jer men tūrğan jerden onşa qaşyq bolmau kerek. Olar adam i̇etin jemeidi desek te, meni qoldaryna tüsirse, bäribir öltirer i̇edi, İeuropadan kelip olardyŋ tūtqynynda bolğan biraz adamdy öltirgenderin i̇estigenim bar i̇edi, olar men sekildi jalğyz i̇emes, on-jiyrma, odan da köp adam bolsa kerek, al men jalğyzbyn, arqa süier i̇eşkimim joq. Dūrysynda, qauip baryn i̇eskeruim kerek i̇edi, biraq men ol kezde i̇eşnärseden qoryqqanym joq, sondyqtan aŋsarym sol jerge audy da tūrdy.
Meniŋ i̇esime baiağy kişkene dosym Ksuri men Afrika jağasyn boilap myŋ mil jer jüzgen qaiyğym tüsti. Biraq i̇endi ökingennen kelip-keter ne bar?
Apatqa ūşyrap, kememiz suğa batatyn küni tolqyn jiekke şyğaryp tastağan qaiyqty baryp körgim keldi, ol qaiyqtyŋ orny men tūrğan jerden birneşe mildei i̇edi. Qaiyq būrynğy ornynda i̇emes: tolqyn biraz jerge süirep tastağan, töŋkerilip qalğan, ainalasy qūm, su joq.
Eger men osy qaiyqty qalpyna keltirsem, köp qinalmai-aq Braziliiäğa jeter i̇edim. Biraq ondai jūmysty atqaruğa i̇eki qoldyŋ quaty jetpeidi. Būl qaiyqty qozğauğa da älimniŋ kelmeitinin oilamappyn, ony ornynan qozğau teŋizdi ornynan qozğaumen birdei şyğar. Solai bola tūrsa da, älim jetkenşe tyraştandym, ormanğa baryp birneşe ağaştardy kesip alyp süirep, qaiyqtyŋ janyna tasydym. İeger qaiyqty amaldap töŋkersem, zaqymdanğan jerlerin qalpyna keltiru qiyn i̇emes, mūndai qaiyq qolğa tüsse, i̇eş alaŋsyz teŋizge tüsip, sapar şeguge bolady i̇eken dep oiladym.
Nätijesiz jūmysqa bar küşimdi salyp, jan-tänimmen kiristim, ary äurelenip, beri äurelenip üş-tört apta uaqyt jiberdim. Älimniŋ kelmesine közim jetken soŋ qaiyq öz salmağymen töŋkerilip tüspes pe i̇eken dep oilap, qaiyqtyŋ bir jaq şetindegi qūmdy arşyp qaza bastadym, töŋkerilse şūŋqyrğa i̇emes, özim közdegen orynğa qarai jyljytu üşin är jerden syrğauyl ağaştardy ornattym.
Daiarlyq jūmystardy aiaqtağan soŋ da qaiyqty audarmaq tügili jyljytuğa da şamam kelmedi, nätijesiz is äbden qaljyratty. Biraq qaiyqpen teŋizge şyğu turaly oiym artpasa, bäseŋdegen joq. Köp oimen äure bolyp, qaiyqty bäribir jasap şyğaramyn dep şeştim. Qaiyqty jasauğa qinalğanym joq, bar yqylasymmen kiristim. Qūraldarym da jetkilikti, zäŋgilermen ia ündistermen salystyra qarağanda äldeqaida köp, sapasy da jaqsy. Biraq jabaiylarmen salystyrğanda öz tūrmysymnyŋ tömen i̇ekenin i̇eskermeppin. Men jalğyzbyn, jalğyz adam qaiyqty süirep suğa tüsire almaidy. Mysaly, men ormanğa baryp qaiyq jasauğa qolaily bir juan ağaş tapsam, ony äreŋ degende kesip, jan-jağyn jonyp qaiyq jasasam, sodan qaşap nemese küidirip işin quystap oiyp, qysqasy, qaiyq jasap şyğarsam, biraq ony süirep teŋizge tüsire almai sol jasağan jerinde tastap ketsem, ol qaiyqtan mağan keler paida qandai? Ärine, i̇eger öz jağdaiymmen i̇eseptesken adam bolsam, qaiyq jasamas būryn ony teŋizge qalai tüsiremin dep özimnen-özim sūrağan bolar i̇edim. Biraq bar oiym jai ğana seruendeu bolğan soŋ, būl mäselege bas auyrtqanym joq, qyryq bes sajyn jerden qaiyqty suğa süirep äkeluden, qaiyqqa minip
teŋizde qyryq bes mil jer jüzu oŋai i̇ekeni anyq i̇edi.
Esi dūrys adamnyŋ aqylynan aljyp qalğany siiäqty, tura osy iske kelgende men de aqymaq boldym. Älimniŋ keler-kelmesine qaramai, tek oilaumen jürdim. Qaiyqty jasap-aq şyğararmyn, biraq ony teŋizge qalai tüsiremin degen oiğa i̇erik berdim: “Äueli jasap alaiyn, jetkizudiŋ bir amaly bolar” dedim iştei.
Būlai deuim, ärine, dūrys i̇emes, biraq qiiälym alystarğa şaqyra berdi, iske de kirisip kettim. Orasan juan bir qarağaidy kesip qūlattym. Ondai ağaş İerusalim şirkeuin salğan kezde Süleimen paiğambarda da bolmağan şyğar dep oilaimyn. Kesip qūlatqan ağaşymnyŋ juandyğy bes fut, on diuim, ūzyndyğy jiyrma i̇eki futqa jaqyn, bas jağy jiŋişke, taramdanyp ösken būtaqtary bar. Būl ağaşty qūlatudyŋ özine köp küş jūmsadym. Tübin jiyrma künde, būtağyn jäne bas jağyn on tört künde äreŋ kestim. Qaiyq jasaimyn dep syrtyn aiğa juyq jondym. Işin qaşap oiudyŋ özine üş ai uaqyt ketti. Qaiyqtyŋ işin ot jağyp quystağanym joq, qaşaumen qaşap üŋgidim. Maŋdai terimdi köp tökken soŋ qaiyğym oidağydai bolyp şyqty, işine jiyrma bes kisi molynan syiady, olai bolsa, meniŋ barlyq jügimdi de köteredi.
Öz isime özim taŋğaldym: tūtas bir ağaştan mūndai ülken qaiyqtyŋ jasalğanyn körgen i̇emespin. Ärine, mūny jasap şyğarudyŋ özi oŋai bolğan joq. Qaiyq jasaldy, i̇endi ony süirep teŋizge tüsiru ğana qaldy.
Teŋizge tüsiremin dep qanşa azaptansam da, būl oiymnan i̇eş nätije şyğara almadym. Qaiyq tūrğan jerden teŋizdiŋ jağasy jüz metrden qaşyq i̇emes. Būl jerdegi alğaşqy qiyndyq – aldym ne tegis, ne yldi i̇emes, ör; biraq būdan qoryqqanym joq, aldymdağy ördiŋ topyrağyn kürep, yldi jasauğa kiristim. Osynşama qinalğanym i̇eske tüsse, denem türşigip, jüregim ainidy (biraq bostandyqqa jetu jolynda kim janyn aiap qalady). Älgi aitqandai yldi jasadym, biraq isim alğa baspady, qaiyqty jyljytpaq tügili, ornynan qozğai da almadym.
Qaiyqty teŋizge süirep şyğara almasymdy bilgen soŋ, teŋiz jağasy men qaiyq arasynyŋ şamasyn ölşedim. Mūndağy oiym aryq qazyp, qaiyqqa su jetkizu i̇edi. Iske i̇endi kirispek bolğanda aryqtyŋ i̇eni men tereŋdigi qandai bolu kerek, aryqty jalğyz adam qanşa uaqytta qazyp bitiredi degen oi tüsti? Şamalap i̇eseptesem, būl jūmystyŋ aiağyna jetu üşiŋ on, ne on i̇eki jyl uaqyt kerek i̇eken. Būl jerdiŋ jağalauy öte biık, al aryqty tereŋdigin kem degende jiyrma futtai qazu kerek.
Ökinişke qarai, būl äreketten bas tartuğa tura keldi. Aldy-artyn bağdarlamai, şamam kele me, kelmei me,
oilanbai iske kiriskenim üşin qatty küiindim, biraq bolar närse bolğan soŋ, ökindiŋ ne, ökinbediŋ ne, odan keler paida joq.
Būl iske qyzu kiriskenimde araldy mekendegenime tört jyl toldy. Būl künderdi de sol būrynğyşa qūdaiğa qūlşylyq i̇etumen ötkizdim. Qūdai kitabyn zeiin salyp oqyğannan bastap, jarylqauşynyŋ järdemimen är närseni jaŋaşa qabyldai bastadym. Meniŋ paiymym özgerdi, mağan tirşilik äri jaqyn, äri jat bolyp körindi. Tirşilikke degen sezimim de, ümitim de ūianbady. Odan birjola ümit üzgen adammyn. Men i̇endi tirşilikke Avraamnyŋ bir bai adamğa: “Ekeumizdiŋ aramyzda asu bermes ūly ötkel bar” degenin aitar i̇edim.
Şynynda da, men tirşiliktiŋ küibeŋinen qol üzgen adammyn, tänimniŋ qalauy, şaŋyraqtyŋ şyrğalaŋy joq mende. İeşnärse turaly armandai almadym, qolymda bar närselerge qanağattandym. Sondyqtan meni araldyŋ qojasy, patşasy nemese ämirşisi deseŋizder de bolady. Meniŋ baqtalasym da, bäsekelesim de joq, meniŋ biligimmen i̇eşkim talaspaidy, men ony i̇eşkimmen böliskenim de joq. Kemeni de jükpen toltyrar i̇edim, biraq mağan onyŋ keregi joq, qalağanymşa i̇egin i̇ektim. Mende tasbaqa degen köp i̇edi, anda-sanda bireuin soiyp jesem de qanağattanam. Ağaş degeniŋ jetip artylady, men odan keme toqtaityn äjeptäuir ailaq salar i̇edim, jüzim deseŋiz de meniŋ ailağyma sän bererliktei būl jemis türi köp bolğandyqtan közdiŋ jauyn alady..
Qara jer bergen önimniŋ bärin paidalandym. Tamağym toq, köŋilim qalağannyŋ bärin taptym. İeger men qūs bitkendi qyryp tastasam nemese i̇egindi i̇eguge dändi tügeldei derlik sepsem, jinalğan dänderim şirip keter i̇edi, qūstardyŋ da i̇eti būzylyp, laqtyryp tastar i̇edim ia şybyn-şirkeige jem bolar i̇edi, kesip üigen ağaştarym da şirindige ainalar i̇edi, men ony tek otynğa paidalanar i̇edim, al otyn tek tamaq pisiru üşin ğana bolmasa, basqalai qajettilik tudyrmady.
Oilarymdy tarazylai kelip tabiğat aiasynda ūzaq bolğandağy täjiribemnen tüigenim: tirliktegi däulet bizdiŋ qajettiligimizdi ötegenşe ğana qūndy, biz mol bailyqqa kenelsek te, tek özimizge qajetti mölşerde ğana paidalana alamyz. Nağyz saraŋ, aşköz degenniŋ özi meniŋ ornymda bolsa, dertinen aiyğyp, qolda baryna qanağat der i̇edi. Tağy da qaitalap aitamyn, qolymda joq keibir ūsaq-tüiekter bolmasa, mağan i̇eşteŋeniŋ keregi joq, basqa närseni tilemeimin de, şamaly aqşamnyŋ bar i̇ekenin joğaryda aityp ötkenmin, kümisi bar, altyny bar, bärin qosyp i̇eseptegende – otyz funt sterlingtiŋ şamasy. Olardy qaida jūmsarymdy da bilmedim, iske aspas jaramsyz şirigen närsedei. Būl aqşalardy men ūn tartatyn qol diırmenge ia temeki tartatyn müştikke quana aiyrbastar i̇edim. Būl aqşalardy men bir şökim şalqannyŋ, bir uys säbizdiŋ ia būrşaqtyŋ tūqymyna, bir bötelke siiäğa da bere salar i̇edim. Būl aqşalardan körgen paidam joq, tek sol boiy tat basyp jatyr. Tipti bir qap gauhar tasym bolsa da sol qalpy jatar i̇edi, öitkeni mağan onyŋ da keregi joq.
Meniŋ bügingi tirşiligim, denimniŋ saulyğy, jan düniem – būrynğy künderimmen salystyrğanda köŋil jūbanarlyq. Tamaqtanar aldynda i̇elsiz qu mekende azyq tauyp bergen qūdaidyŋ myrzalyğyna rizaşylyğymdy bildiremin. Men i̇endi öz tūrmysymnyŋ jaqsylyğyn köbirek sezip, işimnen quanatyn boldym. Men mūny barğa qanağat i̇etpeitin, qūdaidyŋ bergenine şükir qylmaityn baqytsyz adamdar üşin aityp otyrmyn. Bizdiŋ mūqtajdyqtarymyzdyŋ deni barğa qanağat qylmağan soŋ paida bolatyn siiäqty.
Eger kemedegi zattardan i̇eşnärse būiyrmasa, künim ne bolar i̇edi dep sät saiyn oilaimyn. Olai bolsa, meniŋ asym tasbaqa men balyq bolar i̇edi. Tasbaqany da birden tappadym, şynymdy aitsam, ol kezde aştan ölgen bolar i̇edim. İeger ölmei tiri qalsam, jabaiylardai tirlik keşer i̇edim. İeger men i̇eşki ia qūs atyp almasam, terisin sypyryp, i̇etin qaqtai almas i̇edim. Amalsyzdan tistelep, jabaiy aŋdar syqyldy tyrnaqpen jūlmalar i̇edim. Osyndai oidan keiin qūdaidyŋ qaiyrymdylyğyn sezdim, basyma salğan auyrtpalyğy men tälkegi üşin de jaratqanğa şyn yqylasymmen rizaşylyğymdy bildirdim. Basyna qaiğy ornap, ömirdiŋ auyr sätterinde qinalğan ärbir adam: “Būl qaiğyny menikimen salystyruğa kele me?” dep oilasyn.
Ömirde qanşama baqytsyz adamdar bar i̇ekenin, olardyŋ qaiğylarynan özgeniŋ qaiğysy qanşa i̇ese basym i̇ekenin oilasyn. Mysaly, meniŋ ömirim şattyqta bolmasa da, bir kündik jaryq säulege kuä bolğanym üşin riza boluym kerek. Al men tolyq baqyttymyn deuim üşin qūdaidyŋ keŋdigi men meiirimdiligin ünemi i̇este saqtauym kerek. Osynyŋ bärin oi tarazysyna salğanda, öz-özime kelip, qaiğymnan arylamyn.
Aralda tirşilik keşkenime biraz uaqyt ötti. Kemeden alğan zattarymnyŋ köbi būzyldy, äbden tozyğy jetti, tipti keibireuleri jaramsyz deuge de bolady.
Tausyla bastağan soŋ, sudy qUia berip siiänyŋ da qoiuy kemip, qağazğa jūqpaityn boldy. Biraq äbden tausylğanşa maŋyzdy degen oqiğalardy qysqaşa jazyp otyrdym. Bir küni jazğandarymdy qaita oqyp otyryp, özim ötkergen türli oqiğalardyŋ biriniŋ bolğan künine biriniŋ döp keletinin aŋğardym. İeger men yrymşyl adam bolsam jäne özimniŋ baqytty, baqytsyz künderimdi kün ilgeri anyqtai bilsem, būl säikestikter bekerden beker i̇emes qoi dep oilar i̇edim. Birinşiden, meniŋ üiden qaşyp Gullge kelgen künim – Saleh qaraqşylarynyŋ qolyna tüsip qūl bolğan künime döp keledi. İarmut ailağynda keme apatqa ūşyrağanda aman qalğan künim – qaraqşylar tūtqynynan qaşqan künime tura keldi. Qyrküiektiŋ 30-ynda, jiyrma altyğa tolğan künim – sol qyrküiektiŋ 30-y küni osy aralğa tabanym tigen künmen säikesip tūr. Meniŋ tauqymetti künderim men jalğyzdyqqa tola ömirim bir künde bastalğan i̇eken.
Siiä tausyldy, meniŋ nanym da, kemeden alğan kepken nanym da tausyldy. Ünemdep jesem de jetkize almadym (soŋğy jyl jarymda künine bir tilimnen ğana), dändi molynan jinap alğanşa jylğa jaqyn bir üzim nansyz kün keştim. Būğan da täube dedim, şükirşilik i̇etip qūdaiğa jalbaryndym. Oilap qarasam, men rasymen azyqsyz qalatyn i̇edim, meniŋ i̇egin i̇eguge qolymnyŋ jetui de qūdirettiŋ isi.
Kiım-keşekterim de toza bastady. Kemedegi sandyqtan tauyp alğan üş diujinağa jaqyn jolaq köilekter bolmasa, qalğan kiımderdiŋ tozyp ketkenine biraz boldy. Kün ystyq, qalyŋ kiım kie almaisyŋ, köbinese köilekşeŋ jüruge tura keldi, osy jolaq köilekter bolmasa, künim qalai bolar i̇edi? Mende teŋizşilerdiŋ birneşe qalyŋ şineli bolatyn, būlar sol küii jatty; būl jerde tipti kiım kiiüdiŋ keregi joq; biraq tiri jan bolmasa da tyrdai jalaŋaş jüruge özimnen-özim Uialdym.
Jalaŋaş jüre almağanyma tağy bir sebep: üstimde kiım bolsa, künniŋ közi ötpeidi, jalaŋaş jürseŋ, terini birden küidiredi, kiım künniŋ közinen qorğaidy, köilek pen deneniŋ arasyndağy auanyŋ qozğalysy deneŋdi salqyndatady, jalaŋaş tügil jalaŋ bas jüruge de boiym üirenbedi: jalaŋ bas jürsem basym auyryp, tynysym tarylady, al i̇endi qalpaq kisem, basymnyŋ auyrğany basylady.
Endi mağan qolda bar şüberekterden qūrastyryp qajetke jaratar birnärse isteu kerek boldy. Birinşi keregi – kürtke (bäri tozyp bitti). Kürtkeni şinelden tikpekşi boldym. İneni qolğa alyp, tiginşilikpen ainalysuğa kiristim, menen i̇endi qandai tiginşilik şyqsyn, äiteuir jobasyn keltirsem bolğany da. İeki-üş kürtke tiktim, meniŋ i̇esebimşe, būl biraz uaqytqa şydas berui kerek. Alğaşqy tikken şalbarym turaly söz i̇etkenim de qyzyq boldy-au, tipti körer közge Uiat.
Oljalağan aŋdarymnyŋ terisin keptirip, äspettep alyp qoiğanym turaly aldyŋğy äŋgimelerimde baiandadym. Terini künniŋ közine keptirgenim beker i̇eken, köbi qatty keuip qaudyrap qaldy, degenmen işinara jaqsy kepkenderi de tabyldy. İeŋ aldymen jünin syrtqa qaiyryp özime tymaq tiktim. Tymağym köŋilden şyqqan soŋ, jeide, şalbar tiguge kiristim. Jeideni keŋ i̇etip, şalbardy şolaq i̇etip tiktim, mūny boiyma jylu bolsyn dep i̇emes, künnen qorğaidy dep oiladym, tikkenderim tükke tūrmady; ağaş şabuğa da şorqaqtau i̇edim, tiginşiligim odan da naşar bolyp şyqty. Tikken kiımderim bylai körer közge qolaisyz demesek te, jaŋbyrly künderi öte qolaily boldy, jaŋbyrdyŋ suy teriniŋ syrtqy ūzyn jünderinen sorğalap tömen qarai ağyp, deneme su ötpei, qūrğaq bolyp jürdim.
Tymaq, jeide, şalbardy tigip bolğan soŋ, biraz uaqytym qolşatyr tiguge ketti, būl jaqtyŋ jaŋbyrly mausymynda qolşatyr mağan öte qajet boldy. Qolşatyrdy qalai tigetinin Braziliiäda jürgende körgenmin. Braziliiäda qolşatyrsyz jüretinder öte sirek ūşyrasady, sebebi kün ystyq, künniŋ közin kölegeilemei jüru mümkin i̇emes: al qazirgi meniŋ tūrğan jerim odan da ystyq, nege deseŋiz ekvatorğa jaqyn. Mağan yssy künderde de, jaŋbyrly künderde de dalağa şyğuğa tura keldi, sondyqtan qolşatyr mağan öte kerek i̇edi. Qolşatyr jasaimyn dep biraz äurelendim. İeki-üş ret büldirip alyp, pişken qiyndylardy laqtyryp tastadym. Qolşatyrdy jasağandağy qinalğanym, yŋğaily aşyp-jabylatyn i̇etu. Öne boiy aşylyp tūratyn qolşatyr tigu qiyndyq tudyrğan joq, biraq ondai qolşatyrdy ylği töbeŋe köterip jüruge tura keledi, ol mağan qolaisyzdyq tudyrar i̇edi. Mūnyŋ da bir retin tauyp, aşylyp-jabylatyndai i̇etip tiktim. Qolşatyrdy jünin syrtqa qaitaryp i̇eşkiniŋ terisinen tiktim: jaŋbyrdyŋ suy üidiŋ töbesindegi şatyrynan qūiylğandai qolşatyrdy ainalyp taiğanai berdi. Kün közinen qorğanyş, jauynsyz ystyq künderde de qolşatyrymdy töbeme köterip jüre beretin boldym, bir jağynan köleŋke, qajeti bolmağan kezde büktep qoltyğyma qysyp alamyn.
Osylai men öz aralymda qūdaiğa qūlşylyq i̇etip tynyş jäne jaibaraqat tirşilik keşumen künderimdi artta qaldyrdym. Qūlşylyq qylğan saiyn qaiğy-mūŋym azaiyp, ömirim ajarlanğandai boldy, i̇eger men adamdar arasynda ömir sürsem, qandai da bir qiyndyqtar tua qalsa, işki oiymdy adam balasymen böliser i̇edim, biraq dūğalarym men aiattarymdy bağyştap qūdaimen tildeskenim adamdar arasynda ötkizgen köŋildi künderimnen artyq boldy ma dedim öz-özimmen kübirlep. Kelip jetken besinşi jylym, jaŋylmasam, i̇eşbir maŋyzdy oqiğalarsyz öte şyqty. Tirşiligim sol būrynğydai – jaibaraqat, tynyş qalpynda ötip jatty; tūrğan jerim – sol būrynğy i̇eski mekenim, isteitin isterim de sol būrynğydai – aŋ aulau, dini kitaptardy oqu, i̇egin i̇egu, oru, jüzim jinau – kün saiyn qolyma myltyq alyp saiahatqa şyğudy i̇esepke almasaq – meniŋ basty jūmysym qaiyq jasau boldy. Būl joly tek qaiyqty jasap qana qoiğanym joq, ony teŋizge tüsirdim, ony teŋizge tüsiruim bylai boldy: jarty mildei jer aryq qazyp, aryqty qaiyqqa deiin jetkizdim, mine, sol aryqpen jyljytyp qaiyqty teŋizge tüsirdim. Meniŋ alğaşqy jasağan qaiyğym öte zor bolyp, ony teŋizge tüsire alam ba, joq pa dep kün ilgeri oilamai, aqymaqtyğymnan ony tūrğan jerinde qaldyryp ketkenim oqyrmandarğa mälim. Būl joly ondai qaiyq istegenim joq. Būl qaiyqtyŋ tūrğan jeriniŋ alystyğy teŋiz jağasynan jarty mildiŋ şamasyndai i̇edi, öitkeni odan jaqynyraq jerden qolaily ağaş tabylmady, biraq men onyŋ salmağyn, mölşerin özimşe ölşep jasadym jäne ony teŋizge tüsire alatynyma kün ilgeri közim jetti. Osy qaiyqty jasauğa i̇eki jyldan artyq uaqyt ketti, aianyp qalğanym joq, bar quatymdy jūmsadym, sebebi teŋizge tüsip sapar şeguge yntyzar boldym.
Būl jerde bir aita keterim: meniŋ jaŋa qaiyğym äuelgi maqsatty jüzege asyruğa kelmeitin boldy, sebebi kölemi tym şağyn, sondyqtan ondai qaiyqpen meniŋ aralymnan qyryq mildei jerdegi qūrlyqqa jetudiŋ de mümkindigi joq. İendi būl armanmen qoştasuğa tura keldi. Meniŋ i̇endigi oiym – teŋizdi jağalap, araldy ainalyp şyğu. Bir kezderde teŋizdiŋ qarsy jaq jiegine baryp qaitqanmyn (būl jöninde aityp ötkenmin). Meniŋ būl saiahatym qyzyğuşylyğymdy arttyryp, araldyŋ jağalauyn tügel şarlap şyqsam degen oiğa bastap i̇edi. Qaiyğym iske jarağan soŋ, jatsam da, tūrsam da i̇endigi oiym osy saparğa attanu boldy.
Maqsatyma jetu üşin qaiyqqa kişkene diŋgek pen jelken ornattym, būğan kemeden tasyğan jelken de jetkilikti i̇edi.
Qaiyq daiyn bolğannan keiin ony jürgizip kördim, baiqağanym, jelken qaiyqty qozğauğa tolyq daiyn i̇eken. İendi qaiyqtyŋ aldyŋğy jağyna da, artqy jağyna da azyq-tülik, oq-däri, tağy basqa kerekti zattar salu üşin bir-birden jäşik ornattym, işindegi närselerge su timeitindei i̇etip üstin myqtap qymtadym, qaiyqtyŋ tüp jağyn jonyp, myltyq qūiar quys jasadym, dymqyl ötpesin dep üstin aşylyp-jabylatyn qaqpaqpen jauyp qoidym. Būdan keiin köleŋke bolsyn dep qaiyqtyŋ art jağyna kerip tūryp qolşatyr qadadym.
Sonymen, teŋizge saiahat jasai bastadym, biraq jağadan alystap ketpedim, äli aşyq teŋizge şyqqanym joq. Mine, i̇endi kişkene patşalyğymnyŋ şet-şegimen tanysu üşin saiahattauğa bet aldym. Äzirlik jūmysy bitkennen keiin qol astymdağy jerdi şarlap qaituğa jürmekşi boldym. Saparğa qamdandym, azyq-tülikten bastap kiım-keşek, tağy da basqa zattardy tügel aldym. Jiyrma bölektei arpanyŋ ūnynan pisirgen nan, bir küreşke quyrğan küriş, bir bötelke rom jäne i̇eşkiniŋ jarty i̇eti, oq-däri, kier kiımnen alğanym – i̇eki şinel, bireuin astyma tösep, bireuin üstime jamylarmyn dedim.
Qaraşanyŋ altysy küni, iağni meniŋ patşa bolyp taqqa otyrğanyma ia tūtqynğa tüskenime bes jyl tolyp, altynşy jylğa aiaq basqanymda deuge bolatyn şyğar, saparğa attandym. Özim oilağanymnan i̇edäuir jer ūzap ketippin. Oğan sebep, tura jürudiŋ reti kelmei, i̇edäuir jer ainalyp jürgendigimnen boldy; men mekendegen aral onşa ülken i̇emes i̇edi, biraq künşyğys jaq jiegine jete bergende birine-biri jalğasyp sozylyp jatqan köp jartastarğa kezdestim, būlardyŋ birsypyrasy sudyŋ astynda, birsypyrasy şoşaiyp su betine şyğyp tūr; tastardyŋ tūrğan jerinen teŋizdiŋ jağasy alty mildei jäne tastardyŋ ar jağynda bir jarym mildiŋ şamasynda su taiyz, tübi körinip tūr dese de bolady, qaiyqpen jüruge kelmeidi, qaiyrlap qalady. Mine, osyndai kedergiler tötelep jüruge kedergi bolyp, köp jüruge tura keldi.
Osydan keiin sol jerden keri qaitqym keldi, sebebi ainalyp jürgende teŋizdiŋ ortasyna qarai şyğyp ketuge tura keler i̇edi, i̇eger teŋizdiŋ ortasyna qarai şyğyp ketsem, qaita oraluymnyŋ özi i̇ekitalai bolatyndai körindi. Osyndai oiğa keldim de, zäkirdi suğa laqtyryp, qaiyqty tejedim (kemeden alğan synyqtardan zäkir bolarlyq bir närse jasağanmyn), sodan keiin myltyğymdy qolyma alyp, jiekke şyqtym. Biık bir töbeniŋ basyna şyğyp, ainalma jerdiŋ aumağyna köz jügirttim. Äri-beri köz jiberip qaradym da, qaitudy keiinge qaldyryp, ilgeri qarai jyljuğa täuekel i̇ettim.
Älgi biık töbeniŋ basyna şyğyp tūrğanymda, künşyğysqa qarai bet alyp, sol ainalma jerge tirelip jatqan qatty ağysty baiqadym. Mūny körip myna ağys meniŋ jolyma qauip keltirmese bolar i̇edi degen oi tüsti. İeger men būl ağysqa tap bolsam, yğystyryp teŋizge alyp şyğady; i̇eger teŋizge būryp jiberse, – aralğa jetu qiyndap ketedi. Osynyŋ bärin kün ilgeri zerdelep almağanda, sözsiz solai bolatyn i̇edi. Araldyŋ i̇ekinşi jağynan jağağa jetip, oğan kelip tirelip jatqan qatty qarsy ağystyŋ bar i̇ekenin de baiqadym. İendi mağan birinşi ağysty kesip ötip, i̇ekinşi ağysqa jetu kerek boldy. Osy bağytpen jürsem, i̇ekinşi ağys meni jiekten bir-aq şyğarady i̇eken.
Aialdağan tūsta zäkirdi tüsirip, i̇eki kün tūrdym, öitkeni jel tūryp, ilgeri jüru mümkin bolmai qaldy (jel oŋtüstik pen soltüstiktiŋ aralyğynan, joğaryda körsetilgen ağysqa qarsy soqty), biık asau tolqyndar jartastardy ūrğylap jatty, jiekte ūzaq aialdaudyŋ özi ürei tuğyzdy, jiekti tastap aşyq teŋizge qarai jyljysaŋ, manağy aitqan ağysqa tap bolasyŋ, ol būdan qatty qauip tuğyzar i̇edi.
Iŋir qaraŋğylyğynda jel basylyp, teŋiz betine tynyştyq ornady, men de alğa jyljuğa niettendim. Meniŋ bastan keşkenderim täjiribesiz, saqtyqty bilmeitin jihankezge sabaq bolary anyq. Älgi ainalys jerge tirelip, jağağa jaqyndap qalğanda qatty ağys tartyp, qaiyğymdy ainaldyra jöneldi, iıriminiŋ küştiligi sondai, diırmenniŋ tasyndai ainalady. Şarasyz qalğan men qaiyqty ortağa qarai būrmai, şet jağalap jüre berdim. Sol boiy birte-birte alystatyp äkete berdi, qarsy ağys meniŋ sol jağymda qaldy. Jel tūrsa da, onyŋ äseri bolmady, äitpegende i̇eskektiŋ küşimen qaiyqty būryp ağysty kesip ötuge meniŋ şamam kelip tūr. Meni ağys äri qarai yğystyryp äketti. Ömirmen qoştasyp, i̇endigi tirlikten küder üzdim: būl ağys i̇ekinşi ağysqa qosylatynyn sezdim, meniŋ şyn ajalym i̇endi jetken şyğar dep oiladym. Qaiyqty būrudyŋ i̇eş amalyn tappadym. Ölim köz aldyma kelip, jel joq, teŋiz beti tynyş, suğa batyp ketemin dep i̇emes, aştan ölemin dep qoryqtym. Jağadan bir ülken tasbaqa oljalap, qaiyğyma salyp alğanmyn. Bir qūmyra auyz suym bar. Būl azyq qai künge deiin jetpek, qara jerdiŋ qarasyn körmei, tentek teŋizdiŋ qoinynda qalğan mendei adasqan sorlyğa būl azyq qanşa künge qorek bolady.
Men qaiğyly degen jağdaidyŋ, qūdaidyŋ qalauy bolsa, odan da qaiğyly bolaryn sol kezde tüsindim. İendi men jan balasy tirşilik i̇etpeitin, şöl basqan öz aralymdy jer jūmağy dep oiladym jäne sol jūmaqqa oraludy armandadym. Men oğan bar yntammen qolymdy sozyp: “O, janğa jaily şöl dalam! İendi mağan seni köru joq! Men bir baqytsyz beibaqpyn, i̇endigi künim ne bolar?” dedim. Jalğyzdyğym üşin, qūdaiğa til tigizgen qaiyrsyzdyğym üşin özimdi aiyptadym. Tirşiligi joq sol aralğa aparyp tastaityn qūdiret qazir menen neni qalasa, sony berer i̇edim. İä, adam balasy degen sondaimyz: qolaisyz jağdaiğa duşar bolmai, jailylyqtyŋ mänin bilmeimiz, qolda barğa qanağat tūtpai, qoldan şyğyp ketken soŋ ökinemiz. Janğa jaily aralymnan (qatty küizelgende janğa jaily bolyp tūr) mūhitqa alty mildei jer alystap, i̇endi körmeimin-au dep qoştasqandağy küizelisimdi körseŋizder, ony aityp jetkizu mümkin i̇emes. Biraq janym qysylğanda men de qarap qalmadym, bar küşimmen i̇eskekti i̇esip, ağysqa qarsy, iağni soltüstikke qarai qaiyqty būra berdim. Kün töbeden aua bergende meniŋ baqytyma qarai jel tūrdy. Kişkene öz-özime keleiin dedim. Jeldiŋ küşeiip, qatty soqqanyn körgendegi meniŋ quanğanymdy körseŋizder. Būl kezde qanşa i̇ekenin qūdai bilsin, araldan köp jer alystap ketken i̇edim. İeger sol kezde tūman köterilip iaki künniŋ közin būlt basqanda qūrityn i̇edim: qūbylnama da joq i̇edi, sondyqtan aral közden tasa bolğanda, qalai qarai jol tartudy bilmegen bolar i̇edim. Biraq meniŋ quanyşyma orai kün aşyq boldy. Qatty ağystan qūtylu üşin tezdetip diŋgekterdi ornatyp, jelkendi köterdim de, soltüstikke qarai qaiyqty būrdym.
Jeldiŋ yğyna qarai qaiyqty būra bergende, ağysty qaq jaryp kesip öte şyqtym, būl kezde ağys bäseŋdei bastağan sekildi. Ağys iırimdenbei, birtindep tyna bastady. Oilağanym dūrys bolyp, ağys rasymen bäseŋdeiin degen siiäqty, sebebi qatty ağys bolsa, su lai bolar i̇edi. Künşyğys tūstan köptegen jartastar körindi (mūny alystan baiqauğa bolady, öitkeni jiekke soğylğan tolqyndar köbiktenip körinedi), būl jartastar ağysty i̇ekige bölip jiberedi, sol kezde i̇eŋ basty ağys oŋtüstikke qarai bet tüzep, jartasty jağany soltüstik pen batys jaqqa qaldyryp, iırim jasap, soltüstik-batysqa qarai qatty ağyp jatty.
Dar aldynda tūryp qūlşylyq i̇etken nemese tamağyna pyşaq taqap tūrğan qaraqşydan qūtylğan adam ğana meniŋ jeldiŋ bağytymen qaiyqty keiin qarai būryp, jelkendi jaiyp jiberip, tura tartqandağy quanyşymdy sezine alady dep oilaimyn. Qarsy ağys yqtyryp, meni birden aralğa jetkizdi, jetkenim äuelgi teŋizge tüsken jerimnen alty mil şamasyndai jer, aralğa jaqyn, men teŋizge tüsken jerge qarama-qarsy, araldyŋ soltüstik jağalauyndamyn.
Qarsy ağys üş mildei jer jürip ötken soŋ bäseŋdedi, meni äri qarai äkete almaitynyna közim jetti. Mağan i̇endi i̇eşbir qauip joq, araldy körip tūrmyn, i̇eki ağys – meni aşyq teŋizge qualap alyp şyqqan oŋtüstik ağyspen basqa bağytqa qarai üş mil būryp jibergen soltüstik ağystyŋ arasynda tūrmyn. Jel tūrğanyn paidalanyp, qaiyqty i̇eppen ğana aralğa qarai bağyttap otyrdym.
Keşki sağat törttiŋ şamasynda, aralğa üş mildei qalğanda oŋtüstikke qarai irkes-tirkes sozylyp jatqan köp jartastardyŋ soltüstikke qarai qatty ağys tuğyzatynyn baiqadym; ağys öte qatty, biraq batysqa qarai bet alğan meniŋ jolyma i̇eş kedergisi bolğan joq. Būl tūsqa kelgende jel tağy da küşeie tüsti, soŋynan soqqan jeldiŋ küşimen, ağysty da kesip ötip, bir sağattan asa uaqyttan soŋ typ-tynyş jatqan jağağa i̇eş qiyndyqsyz jettim.
Tabanym qara jerge tigen boida, tizemdi bügip qūdaiğa qūlşylyq qyla bastadym, qysyltaiaŋ sätte järdemin bergeni üşin alğysymdy jaudyrdym, i̇endi qaitip qaiyqqa otyryp, araldan ketu nietinen aulaq boluğa ant i̇ettim. Tamaqtanyp äldenip alğan soŋ, qaiyqty jyljytyp, jağalaudağy bir ağaşqa bailadym da, tynyğuğa yŋğailandym, äbden qaljyrap ūiqyğa kettim.
Qaiyqty üige qalai jetkizudiŋ amalyn taba almai biraz dağdardym. Qaiyqpen soltüstikti jağalai jetemin dep oilaudyŋ özi üreili, jüregim de daualamady; i̇ekinşi jolmen – jağanyŋ batys jağymen qaituğa tanys jol bolmağasyn täuekelge baru tağy qiyn. Azannan qaiyqty sol jerge tastap, tek kerek kezinde paidalanu üşin tasalau jer izdedim. Üş mildei jürgesin qolaily bir jer kezdese ketti. Sol jerge qaiyqty qoidym da, qaida tūrğanymdy aŋğaru üşin jağalauğa şyqtym. Ötkende ğana jaiau kelip, belgi salyp ketken jağalaudan onşa qaşyq i̇emes i̇eken. Sosyn da myltyğymdy qolyma alyp, qolşatyrdy töbeme ūstap (qatty yssy bolatyn) jolğa şyqtym. Teŋizdegi qaiğyly oqiğadan keiin jer betindegi būl saparym özime keremet bolyp körindi. Ormandağy saiajaiyma keş tüse kelip jettim, saiajaiym mūntazdai i̇eken, är närse öz ornynda. Qorşaudan sekirip kirdim de, köleŋkege jata kettim, äbden şarşağanmyn-au, sol sätte ūiyqtap ketippin. “Robin, Robin, Robin Kruzo! Beişara, Robin Kruzo! Sen qaidasyŋ, Robin Kruzo! Sen qaidasyŋ? Sen qaida boldyŋ?” dep, äldeneşe ret atymdy atağan bireudiŋ dausynan şoşyp ūianğan kezdegi türimdi körseŋizder, taŋğalmaŋyzdar deimin.
Jantalasyp i̇eskek i̇eskenim, odan tüsten keiingi jaiau jüris qoisyn ba, ūiana almai, būl dauysty köpke deiin tüsim i̇eken dep jattym. “Robin Kruzo”, “Robin Kruzo” dep qaita-qaita aiqailai bergesin ūiandym da, şoşyp kettim. Ūşyp türegeldim de jan-jağyma qaradym, basymdy kötersem, qorşaudyŋ ağaşynyŋ būtağynda totym otyr i̇eken. Meni şaqyrğan dauystyŋ sonyki i̇ekenin bile qoidym. Mūŋdy dauyspen osy sözderdi aitqanymda, ol meni qaitalai beretin, qolyma qonyp, tūmsyğyn betime taqap, basyn şūlğyp: “Beişara Robinzon Kruzo! Sen qaidasyŋ? Sen qaida boldyŋ? Sen būl jerge qalai keldiŋ?” dep tağy da basqa özim üiretken sözderdi qaitalaityn.
Būl sözderdi aityp otyrğan totym i̇ekenin bilsem de, odan basqa menimen söileser tiri jannyŋ joq i̇ekenin tüsinsem de, köpke deiin öz-özime kele almai, aŋ-taŋ bolyp abdyrap biraz otyrdym. Birinşiden, būl meniŋ saiajaiymda aiaq astynan qalai paida boldy, i̇ekinşiden, ol basqa jaqqa ūşyp ketpei, tap osy jerge qaita kelgenine taŋğalyp otyrmyn. Otyrğan özimniŋ totym i̇eken, ras būl özimniŋ totym, qolymdy sozyp, atyn atap özime şaqyrdym. Üiretilgen qūs qoi, būrynğysyndai bas barmağyma kelip qondy da: “Beişara Robinzon Kruzo! Sen būl jerge qalai keldiŋ? Sen qaida boldyŋ?” dep sairap qūia berdi. Ol meni körgenine qatty quanğan siiäqty. Üige özimmen birge alyp qaittym. Teŋizge şyğyp saiahat jasau turaly köpke deiin oilamadym, tartqan azap, körgen qorlyğym biraz uaqyt köz aldymnan ketpedi. Ärine, araldyŋ arğy jağynda qaiyğym bolsa, jaman bolmas i̇edi, biraq ony äkeludiŋ amalyn taba almadym. Araldyŋ batys jaq böligi mağan tipti tanys i̇emes. İeger ol jaqtyŋ ağysy da myna jağyndağydai qatty bolsa şe? Tağy da ağyspen teŋizge tüsip, qaiyğym jarğa soğylyp, süiegim şaşylyp qalar. Osyndai oilardy töŋirektep qaiyq jasap, ony teŋizge tüsiru üşin qara ter tögilse de, qaiyqsyz-aq kün körermin degen şeşimge keldim.
Osy oimen jürgende jylğa juyq uaqyt ötti. Oqyrmandar köz aldyna oŋai i̇elesteter jalğyzdyqta, birqalypty ömir ötip jatty. Meniŋ oilarym bir jüiege qūrylğan, tynyş ömir sürgenim üşin özimdi baqyttymyn dep i̇eseptedim. Tek adamdar qoğamynan qol üzgenim bolmasa, basqalai mūqtajdyq körgenim joq.
Tūrmys talabyna täueldi bolyp, şeberligimdi jan-jaqty arttyruğa tura keldi. Qūraldarymnyŋ kem bolğany bolmasa, menen jaqsy ağaş şeberi şyğar i̇edi dep oilaimyn. Men qyştan ydys jasaudy da meŋgerip aldym, qyştan ydys jasau meniŋ jūmysymdy jeŋildetti jäne sapaly boldy. Būrynğy ydystarymnyŋ keskini qalai bolsa solai bolyp şyqsa, i̇endi olardy ädemi i̇etip jasaityn boldym.
Özime temekige müştik jasağanymdağy quanğanymdy körseŋiz,
– būlai i̇eşqaşan şattanbağan bolarmyn. Ärine, meniŋ qyştan küidirip jasağan müştigim basqa da jasap şyğarğan närselerimdei syrt pişini öte kelissiz i̇edi, biraq myqty, tütindi jaqsy şyğarady, mağan äiteuir temeki soruğa jarasa bolğany, öitkeni müştikti jasaudy köpten beri oilap jüretinmin jäne özim şylym tartuğa qūmar i̇edim. Kemede müştikter köp i̇edi, salatyn temekisi joq, mūnyŋ qandai qajeti bar dep almağanmyn, aralda temeki ösetinin men ol kezde qaidan bileiin. Soŋynan kemege barğanymda birde-bir müştik taba almadym.
Men sebet toqu önerine de yqylastandym, sebettiŋ aluan türin toqyp şyğardym. Sebetterimniŋ syrtqy pişimi kelisti bolmasa da, ūn salyp qoiuğa, äiteuir närselerdi salyp tasuğa öte qolaily i̇edi. Men atyp alğan i̇eşkimdi üige arqalap qaitpai, sol jerden soiyp, i̇etin sebetke salyp äkeletin boldym. Tasbaqanyŋ da işin jaryp, jūmyrtqasyn, kerektilerin alamyn da, kereksizin sol jerge tastap ketemin. Orğan bidailardy ülken sebetterge salyp qūiatyn boldym.
Oq-därimniŋ birte-birte azaia bastağany sezildi. Oq-därim tausylsa, onyŋ ornyn qalai toltyra alamyn. İeger şynymen de oq-däri tausylsa, qalai kün köremin, aŋdy qalai aulamaqpyn. Araldy mekendegenime üşinşi jyl bolğan kezde, i̇eşkiniŋ bir jas lağyn ūstap alyp, asyrağanym turaly bir äŋgimemde keltirip ötken i̇edim. Men tağy laq ūstap alamyn ğoi dep oilağanmyn, biraq ūstap aludyŋ reti kelmedi. Meniŋ baiağy lağym äbden qartaidy. Ony soiyp jeuge qimadym.
Onynşy jyldan on birinşi jylğa aiaq basqan kezde oq-därim tausyldy, i̇endi myltyqpen atudy qoiyp, i̇eşkini tirilei qolğa tüsirudiŋ amalyn qamdadym. Äueli i̇eşkini lağymen ūstap alğym keldi. Tūzaq qūra bastadym. Tūzaqty birneşe jerge qūrdym. Tūzaqqa i̇eşkiler tüsti, biraq odan keler paida bolmady. Sebebi temir symdardyŋ joqtyğyna bailanysty tūzaqty i̇eski jip arqandardan kerdim, ony i̇eşki tartqylağan kezde şydamai üzile berdi.
Endi or qazğym keldi. İeşkiniŋ köp jaiylatyn jerine tereŋ i̇etip üş or qazdym da, betine taldar tastap, üstine japyraq jauyp qoidym, ainalasyna küriş pen arpanyŋ dänderin tastadym. Köp keşikpei-aq i̇eşkiler tek arpa men küriştiŋ basyn jep, ordy ainalşyqtap jüretin izderine kuä boldym. İendi men i̇eliktiru üşin basqaşa tor qūra bastadym, sonda da jemdi jep ketip, özderi sau qalyp jürdi. Ärine, būl men üşin auyr boldy. Biraq sonda da qūlazymai, ordyŋ betin basqalai jasyrdym (bastan-aiaq baiandap oqyrmandy jalyqtyrğym kelmeidi). Kelesi küni ordyŋ bireuine bir ülken teke, i̇ekinşisine üş laq tüsipti, laqtyŋ i̇ekeui – ūrğaşy, bireui – i̇erkek. Älgi tekeni şyğaryp qūia berdim, öitkeni ony ne üşin paidalanarymdy bilmedim. Özi jabaiy, aşuşaŋ i̇eken, tirilei qolğa tüsiru mümkin i̇emes, maŋyna jolatpaidy (orğa tüsuge qoryqtym), ūryp öltireiin desem, qolymda i̇eşnärse joq, ordyŋ betin aşqanym sol i̇edi, qarğyp şyqty da, zyta jöneldi. Biraq ol kezde aştyq degen arystandy da alyp jyğaryn qaidan bileiin. İeger sol kezde tekege när tatyrmai, üş-tört kün orda ūstap, artynan şöp, su bergenimde, laqtan da juas bolaryn qaidan bileiin! Babyn taba bilse, i̇eşki degen asyrauğa köngiş, qolğa üiretuge bolatyn mal i̇eken.
Qaitalap aitamyn, däl sol kezde men mūny bilgen joqpyn. Tekeni betimen jiberdim de, laqtar tüsken orğa keldim, birinen soŋ birin süirep şyğaryp, arqanğa matap bailastyrdym da, üige äreŋ äkeldim.
Ūzaq uaqyt laqtardy qoldan tamaqtandyryp üirete almadym. Bergenimdi jemedi, biraq pisip-jetilmegen arpa men küriştiŋ sabaqtaryn aldaryna birneşe ret tastap i̇edim, azdap üirene bastady. İendi i̇eşkini ösirip köbeitkim keldi, oq-däri bitken kezde özimdi i̇etpen qamtamasyz i̇etudiŋ jalğyz amaly osy boldy. İeŋ äueli olardy jabaiy i̇eşkilerge qospauym kerek, äitpese olar öse kele bäribir ormanğa qaşyp ketedi. Būğan qarsy qoldanatyn bir ğana täsil – şyğyp kete almaityndai, qazyğyn myqty qylyp qora jasau.
Qora jasau jalğyz adamnyŋ qoly üşin oŋai şarua i̇emes. Biraq qajettilik soğan mäjbürlep tūr. Sondyqtan keşiktirmei-aq qora saluğa qolaily oryn izdeuge kiristim, meniŋ i̇eşkilerim üşin şöbi, suy qaşyq i̇emes jäne köleŋkeli jer kerek.
Mūndai jer köp izdettirmei-aq tabyldy: būl keŋ toğai nemese bizdiŋ batys aimaqtarynda savanna1 dep ataityndai: i̇eki-üş jerde ağyp jatqan būlağy qylaŋ berip, suy möldir, taza, bir jağynda mol köleŋkesin tökken bir şoq biık ağaştar tūr. Biraq mūndai qorşaulardyŋ qalai tūrğyzylatynyn kim biledi, meniŋ tūrğyzğan qorşauymdy körgender kületin şyğar: bastapqy josparym boiynşa toğaidy tügelimen qorşap şyqpaqşy bolğam, toğaidyŋ ainalasy i̇eki milden artyq bolmasa kem i̇emes.
Meniŋ aqymaqtyğym i̇eki mil jerdi qorşağanymda i̇emes: i̇eki mil ne, on mil ne, qorşap şyğu qolymnan keledi, uaqyt ta jetkilikti. Biraq ainalasyn bitegenimmen kölemi sondai ülken qorşauda i̇eşki baqtyŋ ne, olardy aralğa jamyratyp jiberdiŋ ne, aiyrmasyn i̇eskermegenimde, būlardy qalai baqsaŋ da sol jabaiy qalpynda qalar i̇edi jäne oŋailyqpen ūstatpas i̇edi.
Josparymdy özgerter osy oi meniŋ basyma jetkenşe i̇elu metrdei qazyp tastağan i̇edim. İendi ūzyndyğyn – jüz i̇elu, i̇enin jüz metr şamasyndai i̇etip toğaidyŋ bir būryşyn bölu; būl äzirşe meniŋ bar malyma jaiylym bola alady, i̇eşki basy köbeigen kezde jaiylymğa jaŋadan jer qarap, örisin keŋeitermin degen şeşimge keldim.
Būl jan-jaqty oilastyrylğan şeşim i̇edi, men belsene iske kirisip kettim. Birinşi uçaskeni üş ai degende qorşap bitirdim, mūnan keiin laqtyŋ üşeuin de kirgizdim, özime äbden üiretu üşin bosatpaiyn dep aiaqtaryn tūsap, maŋaiymnan şyğarmai jürdim. Ünemi kelip qarap tūramyn jäne kelgen saiyn arpanyŋ nemese küriştiŋ sabaqtaryn äkelip, dağdylansyn dep qolymmen jegizemin. Qorşauym tūrğyzylyp bolğan soŋ tūsaularyn şeşip, i̇erkine jiberdim, äbden üirengenderi ğoi, keter kezimde jem dämetip, maŋyrap soŋymnan qalmady.
Jyl jarym uaqyttan soŋ i̇eşkiniŋ sany laqtaryn qosa i̇eseptegende, on i̇ekige jetti, i̇eki jyldan soŋ qyryq üşke jaqyndady (meniŋ azyq qylğandarymdy i̇eseptemegende). İendi mende bes qorşalğan aula paida boldy, olardy i̇eşkilerge arnap bes bölikke böldim jäne olar bir-birimen qaqpalar arqyly jalğasyp tūrdy.
Osylai men i̇eşki i̇etine qaryq boldym, i̇et qana i̇emes, süt te mol boldy. Men üşin tağy bir tağdyrdyŋ syiy, i̇eşkilerdi köbeitemin dep josparlağanymda, olardyŋ sütiniŋ paidama asary oiyma kelmepti, artynan baryp olardy sauyp, sütin de qorek i̇etemin degen oi kelip, quanyp kettim. Aiaq asty mende süt fermasy da paida boldy dese de artyq i̇emes. Aŋdy da, tiri jandy da qorektendirgen tabiğat öziniŋ bergenin paidağa asyrudy da özi üiretedi. Men ömirimde siyr sauyp körgenim joq, i̇eşki degendi aita körmeŋiz. Bala kezimde mai men syrdy qalai jasaitynyn körgenim bar. Basynda qatty qinalsam da mūnyŋ bärin birden üirenip ketpedim – birneşe sätsiz täjiribeden keiin – sauyp ta, mai men syr jasap ta üirendim, būdan bylai būlardy daiyndau üşin i̇eş zärulik körmedim.
Keremet degen adamnyŋ özi meniŋ üi-işimmen tüstenip otyrğanymdy körse, şydap tūra almai, i̇ezu tartar i̇edi. Äueli törde özim otyramyn – aral qojasy, patşasy jäne ämirşisi, özimniŋ bağynyştylaryma qalai ämir i̇etemin desem de i̇eriktimin: azaptai alamyn, keşirim i̇etemin, i̇erkindik beremin nemese täueldi i̇ete alamyn, meniŋ isime i̇eşkim narazy i̇emes. Bağynyştylarymmen bir üsteldiŋ basynda patşadai şalqaiyp otyryp tüstengenime tek kuä bolsaŋyzdar boldy. Menimen äŋgimelesuge süiikti totyma ğana rūqsat berilgen. İtim äbden qartaiyp aljydy, araldy kezip jürse de özine bir serik taba almady, tamaqtanar kezde ol meniŋ oŋ jağymda otyrady, al i̇eki mysyqtyŋ bireui üsteldiŋ bir jağyna kelip, i̇ekinşisi i̇ekinşi jağyna kelip, aldaryna jeitin bir närse tastağanşa közderin syğyraityp, pyryldap otyrady da qūiady.
Būlar meniŋ kemeden äkelgen mysyqtarym i̇emes: olar äldeqaşan ölip, bärin de öz qolymmen üidiŋ janyna kömgenmin. Onyŋ bireui, qalai i̇ekenin bilmeimin, bir haiuanmen şatysyp balalağan bolatyn, i̇ekeuin alyp qalyp asyradym, qalğandary ormanğa qaşyp ketken. Būl mysyqtar özime päle bolyp jabysty: saraidağy azyqtardy timiskilei bergesin, öltirip tynyş tapqanmyn. Mineki, osylai meniŋ künderim toqşylyq pen molşylyqta ötip jatty, tek adamdar qoğamy bolmasa, basqalai i̇eşnärseden mūqtajdyq körgenim joq. İendi meniŋ qol astymda özimniŋ kişigirim memleketim paida boldy. Teŋizge tüsip saiahatqa attanbaimyn dep şeşim qabyldasam da, ara-arasynda seruendep qaitu üşin qaiyqtyŋ bolğany dūrys dep paiymdadym. Ony araldyŋ özim tūrğan jağyna jetkizudiŋ amalyn qarastyryp biraz oilandym, jetkizudiŋ oŋai i̇emesin tüsindim de, qaiyqsyz bolğanym da jön i̇eken ğoi dep özimdi-özim jūbattym. Degenmen de teŋiz ağysyn, jağalaudy qarap qaitu üşin soŋğy ret qaiyqpen saiahatqa şyğarda biıgine şyqqan töbeni körip qaitqym keldi. Şydap tūra almai, jağany boilap solai qarai jaiaulap tartyp kettim. İeger bizdiŋ Angliiäda jürginşiler üstinde mendei kiımi bar bireudi körse, qoryqqandarynan i̇esterinen tanyp şalqasynan tüser i̇edi nemese işek-silesi qatqanşa küler i̇edi; İorkşirdi däl osy küiimmen aralasam, olar tügil özim de özime i̇eriksiz küler i̇edim. İendi sizderge külki tudyrar özimniŋ syrt pişinimdi aityp beruge rūqsat i̇etiŋizder.
Meniŋ basymda kün tüspeu üşin, al jaŋbyr jauğanda moinyma su kirmeu üşin, art jağyn salbyratyp jelkemdi japqan, aldy qaiyrylyp i̇eki jağy iyqqa tüsken, pişimi öte kelissiz, töbesi şoşaq, i̇eşkiniŋ terisinen tikken qoqiğan qara tymağym bar. Qapyryq mekende üstiŋdegi kiımnen ötken jaŋbyrdan zalaldy närse joq.
Üstimde beluardan keletin qysqa qamzol, şalbarym şolaq, tizemdi jappaidy, būlar da i̇eşkiniŋ terisinen istelgen, käri i̇eşkiniŋ ūzyn jünderi bar jeri şalbaryma tüsipti, jüni jalbyrap baltyrymdy jartylai jauyp tūr. Şūlyq, başmaq degender mende atymen joq. Olardyŋ ornyna qalai atasam i̇eken…. tipti qalai atarymdy da bilmeimin… qysqa i̇etik siiäqty, şūlyq degenge de keledi, art jağynan qaiyrylğan, i̇endi türi nağyz jabaiylardyŋ kietini degenge keledi.
Kürteşemniŋ syrtynan jüni sylyp alynğan, i̇eşkiniŋ terisinen istelgen beldik budym; beldiktiŋ doğasy kişileu i̇eki qaiystan jasalğan, soğan ilip tartamyn da, ainaldyryp äkelip i̇ekinşi jaq büiirimnen qystyryp qūiamyn. Belbeudiŋ bir jağyna ilmek tiktim, ärine, qanjar men qylyş salyp jüruge i̇emes, balta men ara qystyryp alu üşin. İyqtan tömen tartqan tüimeşekti bylğary belbeu bar: ol beldikten jiŋişkeleu. Būl belbeude oq-däri salu üşin sol jaq qoltyqtyŋ astyna keltirip tikken i̇eki qalta bar: birinşisine oq-däri, i̇ekinşisine bytyra salu üşin. Arqama sebet ilip aldym, iyğymda myltyq, töbeme kötergenim – dağaradai qolşatyr; qolşatyr – myltyqtan keiingi jan saqtaityn i̇eŋ kerekti jabdyqtarymnyŋ biri. Ekvatorğa öte jaqyn tūrsaq ta, men künnen qorğanbai jüre berdim, sondyqtan türime qarap mulat deuge bolatyn şyğar. Bir kezde saqalymdy ösirip qūia bergen i̇edim, qaişy men ūstara paida bolğasyn ony qysqartyp, mūsylmandardyŋ joğarğy i̇erinderine qūiatyn ūzyn mūrtynyŋ formasyna ūqsas qylyp qana qaldyrdym, – mūndai mūrttardy Salehadağy türikterden körgenmin, al marokkalyqtar mūrt qoimaidy; olardyŋ ūzyn bolatyndyğy sondai, – ärine, oğan bas kiımdi ilip qūia almassyŋ, – biraq Angliiädağy balalardy qorqytuğa jarap qalar i̇edi. Men mūny jai aityp otyrğanym ğoi, äitpese aralda meniŋ betime ia türime qaraityn kim bar deisiŋ, sondyqtan olardyŋ qandai pişinde bolatyndyğy bäribir i̇emes pe? Osymen saqalym turaly äŋgimeni doğaraiyn.
Joğaryda baiandağanymdai, bes-alty kündi qūrağan jaŋa saparğa attandym. Äueli jağany boilap teŋiz ağysyn, sodan keiin jağany baiqau üşin soŋğy ret qaiyqpen saiahatqa şyğarda biıgine şyqqan töbege qarai jürdim, qaiyğym bolmağasyn, älgi aitylğan töbege töte jolmen tarttym. Töbeniŋ basyna şyğyp, jartastarğa (qaiyqpen kelgende) köz salsam, teŋiz beti jaibaraqat: ia tolqyn joq, ia ağys joq, kördim de taŋğaldym.
Men būl jūmbaqtyŋ şeşimin taba almai, ūzaq uaqyt telmirip teŋizden közimdi almadym. Būl ağystyŋ batystan tasyğan sudyŋ özen qūiylysyna kelip tüskeninen bolatynyna közim jetti. Sondyqtan älgi ağys jel Batystan nemese Oŋtüstikten soqsa da, jağağa birese jaqyndap, birese alystap jatady i̇eken. Rasymen de osylai ma, äli de baiqap körmek bolyp, keşke deiin sol arada kidirip, töbeniŋ basyna tağy şyğyp qaradym, ağysty birden baiqadym, būl ağys meniŋ qaiyğymdy teŋizge alyp ketken jerden birşama qaşyq, ol bir jarym mil şamasyndai tūsta körinedi, “mūnyŋ da qaupi anda-sanda i̇eken ğoi” dedim, rasymen de, tek su köterilgen kezde ğana qauipti i̇eken.
Osy jailarğa kuä bolğan soŋ, qaiyqty araldyŋ özim tūrğan jağyna jetkizuge i̇eş kedergi joq i̇eken degen qorytyndyğa keldim: ony jetkizu üşin ağystyŋ jağadan qaşyqtağanyn kütse bolğany. Biraq būl jospardy iske asyruğa daiyndyq üstinde ötken jolğy qauip-qater i̇esime tüsip, jüregim qobaljyp, boiymdy qorqynyş biledi. Qaiyqty araldyŋ i̇ekinşi jağyna jetkizu turaly oidan arylyp, basqaşa şeşimge keldim, – ol dūrys şeşim boldy, biraq biraz äbigeri bar: qaita qaiyq jasau, iağni araldyŋ i̇eki jağynda i̇eki qaiyqqa ie bolu.
Būl mekende meniŋ i̇eki tūrağymnyŋ bar i̇ekendigi oqyrmandarğa mälim. Syrtqy jağyn qos qabattap soqqan, işki jağynda şatyry jäne azyq-tülik qūiatyn saraiy (üŋgiri) bar, tau qoinauyndağy şağyn qorğan; birneşe bölmeler jasap, üŋgirdiŋ işin kädimgidei keŋeittim. Üŋgirdiŋ ülken bölmesinde (joğaryda aitylğan işten tesip syrtqa şyqqan) öz tuyndylarym – ülken küreşkelerim jäne on bes-on alty şūŋğyl sebetterim bar, bireui de bos tūrğan joq, bäri azyq-tülikke toly; deni – ūn, jarma küiinde ügitip salğanmyn.
Endi meniŋ qorşauymnyŋ syrt jağyna keler bolsaq, ainaldyra qaqqan qazyq ağaştar tamyrlanyp, orman bolyp ösip ketti dep aityp i̇edim ğoi. Qorşauy ağaştardyŋ tasasynda qalğan soŋ būl jerde adam balasy tūrady dep i̇eşkim oilamaidy.
Qorğanymnan qaşyq i̇emes, taudyŋ i̇eteginde, araldyŋ tükpirine qarai i̇eki i̇egistik jerim bar. Ol jerlerde arpa, kürişten jylma-jyl jaqsy önim alyp tūrdym. İeger mağan i̇egistik jerimniŋ kölemin keŋeitu kerek bolsa, maŋaidağy jerdiŋ bäri qolaily.
Ekinşi tūrağym – ormanda. Ol tūrağymdy öte ülken mahabbatpen tūrğyzdym: işinde baspaldağy bar, ainaldyra qolmen otyrğyzğan ağaştardyŋ bastaryn ünemi qyrqyp, tegistep tūrdym, sondyqtan olar jan-jağyna jaiyla ösip, tögilip köleŋke bolyp tūrdy. Qorğannyŋ işki jağynda japyraq köleŋkesiniŋ astynda jelken sekildi şatyr bar. Şatyrdyŋ işine i̇eşkiniŋ terisinen jasap özime tösek salyp qoidym; tösektiŋ üstinde – kemeden alğan teŋizşiniŋ körpesi men şineli. Tünde jatqanda üstime jamylyp jatam, sebebi būl jerde birneşe kün tünep jürgen kezderim boldy.
Al myna saiajaida i̇eşkilerdi qamaityn aulam bar. Būny qorşau asa qiyndyq tudyrdy. İeşkiler qorşauymdy būzyp kete me dep qauiptendim, qaqqan qazyqtarym tamyr jaiyp, būtaqtary jaiqala bastady, meniŋ kermelerim köktep, nağyz qorğanğa ainaldy.
Joğaryda aitqan i̇eŋbegimniŋ jemisi – meniŋ i̇erinbei ter tökkenimnen; qandai şaruany atqarsam da, nätijesinde bäri özimniŋ igiligim üşin i̇edi.
Al i̇endi üi januarlaryn asyrap, tūqymyn köbeitu – meniŋ küneltuimniŋ negizgi közi; qoramdağy i̇eşkiniŋ sany meniŋ ömirime jeterliktei i̇edi, al i̇endi tağy qyryq jyl ömir süremin desem, qorymda qorek i̇eter i̇et, süt, irimşiktiŋ mol boluy üşin – i̇eşkilerimniŋ boluy, al i̇eşkini ūstap tūru üşin, aulamnyŋ jaiy dūrys boluy kerek i̇edi.
Meniŋ saiajaiymnyŋ maŋaiynda jüzim qaptap ösetindikten, olardy keptirip saqtauşy i̇edim. Olardy tek däri-därmek i̇esebinde i̇emes, dastarqanyma sän berer närli, siŋimdi, jan sergiter jemis retinde de paidalandym.
Ormandağy saiajaiym – meniŋ ordam men qaiyq qoiyp ketken jerdiŋ maŋaiynda. Sondyqtan saiahatqa şyqqan saiyn saiajaiyma kelip tüneimin. Qaiyğyma jiı baryp, amandyğyna köz jetkizip qaituşy i̇edim. Kei kezderde jağada qaiyqpen jüzuşi i̇edim, biraq jağadan ūzap körgenim joq, teŋizdiŋ qatty ağysy men basqa da tosyn jailardan jüregim şailyğyp, tartynyp qalğanmyn. İendi men öz tirşiligimniŋ jaŋa kezeŋi turaly baiandai ketpekpin.
Bir küni tüs kezinde qaiyğymdy körmek bolyp teŋiz jağalap kele jatyr i̇edim, qūmğa tüsken jalaŋaiaq adamnyŋ izin kördim. Töbemnen jai tüskendei boldy, şaitan körgendei boldym deuge de bolady. Men tūra qalyp tyŋ tyŋdadym, jan-jağyma qaradym, biraq sezikti i̇eşnärse köre de, i̇esti de almadym. Maŋaiymdy bağdarlamaq bolyp töbege şyqtym; odan tömen tüstim, jiekti jağalap birese ilgeri, birese keiin jürdim, i̇eşkim joq jäne basqa iz de körinbedi. Kuä bolğanym rasymen adamnyŋ izi me älde basqa närse me degen kümänmen älgi jerge tağy keldim, jaŋylmağan i̇ekenmin, adamnyŋ izi: ökşesi, tabany, başpaiy – bäri ap-anyq. Ol adam būl jerde qaidan paida boldy? Äri oilap, beri oilap dal boldym. Bile almai dağdardym. Qoryqqanym sondai, üiime qūstai ūşyp jettim. Artyma qarai berdim, qarai berdim, är quys, är būta, teŋizde köpirşigen köbikke deiin közime adam bolyp i̇elestedi. Köz aldyma neşe türli närseler, jol boiy basyma ne türli qisynsyz oi kelgenin bilseŋiz ğoi. Özimniŋ qamalyma (sol kezden üiimdi qamal dep atağanmyn) jete berip, qorşauymnyŋ arjağynan qalai kirgenimdi bilmeimin. Basqyş arqyly nemese töbesinen sekirip tüskenimdi, syrtqy i̇esikten kirgenimdi, özim qazyp jasağan jol arqyly üiime qalai i̇engenimdi i̇ekinşi küni de i̇esime tüsire almadym. Qoryqqanda qūian da, tülki de özderiniŋ inine men
syqyldy birden süŋgip kete almas i̇edi.
Tüni boiy köz ilmedim, üreilengenim – adamnyŋ közime tüspegeni i̇edi, sondyqtan odan saiyn qoryqtym. Būl – jai kezdegi üreiden basqaşa qorqynyş. Adam izi aidalada qalsa da qorqynyş üstine qorqynyş üstelip, berekem qaşty. Būl şaitannyŋ izi i̇emes pe i̇eken degen tağy bir oi keldi, osy qisynym dūrys siiäqty. Rasymen de, adam beinesindegi şaitannan basqa būl jerge kimniŋ aiağy jetedi? Adam bolsa, ony būl jerge jetkizgen qaiyq qaida? Onyŋ basqan basqa izderi qaida? Adam būl jerge qalai kele alady? Basqalai aitsaq, adam beinesindegi şaitan tek bir ğana maqsatpen, – şöl basqan meniŋ aralyma i̇eşkimniŋ közine tüspei, izin qaldyru üşin ğana kelgen dep oilasaq, – külkili bolar i̇edi. İeger meniŋ dūşpanym adam balasy bolsa, meni qorqytu üşin būdan özge aila tabar i̇edi. Joq, şaitan mūnşalyqty aqymaq i̇emes. Jäne meniŋ araldyŋ osy jağynda i̇ekenimdi bile tūra, teŋizdiŋ jağasynda, onyŋ üstine tolqyn bir-aq ret soqqanda şaiyp ketetin qūmğa aiağynyŋ izin ne üşin qaldyryp ketedi. Mūnyŋ bäri meniŋ işki oiym, ärine, bizdiŋ qarapaiym oiymyzben şaitannyŋ qulyğyn salystyruğa äste kelmes.
Joğaryda aitqan boljamym boiynşa öz oiymnyŋ būrys i̇ekenine közim jetti: būl şaitannyŋ izi i̇emes degenge toqtadym. İeger būl adamdar bolatyn bolsa, – olarmen ūşyraspağanyma quandym: olar meniŋ qaiyğymdy körip qoisa, aralda adamdar bar i̇eken dep timiskilep izder i̇edi. Üreili oilar antalady: i̇eger olar meniŋ qaiyğymdy rasymen körip qoisa şe? Mysaly, būl jerde adamdar mekendeidi desek şe?.. Osylai bolatyn bolsa, olar taipalarymen jamyrap kelip, meni tauyp alyp, birden bas salyp jep qūiatyn şyğar… Meni tappağannyŋ özinde – alaŋqaiymdy, jaiylymymdy körip, i̇eginimdi taptap, i̇eşkilerimdi quyp jiberetin şyğar; sonda mağan aştan öluden basqa jol da qalmaidy ğoi…
Qoryqqanymnan qūdaiymdy ūmytyp kettim, onyŋ qiyn sätte meni jarylqağany äp sätte i̇esimnen şyqty; oğan degen ümitim aiaqasty joğaldy; maŋ dalada bolsa da men üşin azyq tauyp berip, meni jarylqağan qūdirettiŋ özi de i̇endigi meniŋ däuletimdi qorğap qala almaityndai körindi. Al būryn däl osy igilikke jarylqauşynyŋ jomarttyğynyŋ arqasynda ğana qolym jetti, sol üşin özimdi oğan qaryzdarmyn dep sezinuşi i̇edim.
Adam tağdyry tūrlausyz i̇eken! Bizdiŋ qūştarlyğymyzdy arttyryp tūratyn tylsym küş te är kez qūbylyp tūrady! Bügin jaqsy körip tūrğandy i̇erteŋ jek köresiŋ; i̇erteŋgi at-tonymyzdy ala qaşar närsege bügin yntyq bolamyz, bügin qol jetpegen närseden i̇erteŋine qaşyp älekpiz. Mine, men qarama-qaişylyqtyŋ qūrsauynda qaldym. Meniŋ baqytsyzdyğym – adamdardan alastatylğanym, ūşy-qiyry joq teŋizde jalğyz qalğandyğym; maŋdaiyma mäŋgi-baqi qasiret jazylyp, tiri jandardyŋ qatarynda i̇esepke almai, özim siiäqty i̇eki aiaqtylarmen tildesuge zar qylğan qūdaidyŋ qarğysyna ūşyrağan qylmysker siiäqtymyn. Janym aman qalğannan keiin qūdaidyŋ qūdiretimen ölgender arasynan tirilip kelsem de, adam balasynyŋ jüzin köru men üşin ülken baqyt i̇edi: meniŋ aralyma tüsken adamnyŋ izi, tipti köleŋkesin körgen sätten aqylymnan adasatyn şyğarmyn degen oidan bereketim qaşty.
Oidan oi tuyp, bir şeşimge kele almai, qorqynyştan aŋyryp tūrğanda: öz basyma özim qaiğy salyp, osy oqiğany oidan tudyryp alğan joqpyn ba, qaiyğymdy körip ketu üşin kelip-ketkendegi būl özimniŋ izim şyğar degen oi tudy. Mysaly, men üige qaitqanda basqa jolmen ketkenmin desem, biraq ötken joly da osy jolmen jürgenim joq. Jäne būl baiağyda bolğan, qazir men ötken joly i̇emes, osy joly jürdim dep senimdi türde aita almaimyn. Ärine, men, iä , būl meniŋ izim dep öz-özimdi sendiruge tyrystym jäne būl bolğan oqiğada men – özi oilap tapqan qorqynyşty i̇ertegiden özi qorqyp, i̇endi özi jasağan i̇elesti özi tekserip otyrğan aqymaqtyŋ keipine i̇enip i̇edim.
Birneşe kün ötkennen soŋ, öz-özime kelip üiden dalağa şyğa bastadym, adam izine kuä bolyp qaitqan künnen bastap, üş täulikke deiin qamaldan şyqpaq tügil syğalap ta qarağanym joq, tipti aşyğyp ta qaldym: üide azyq-tülik saqtamai-tynmyn, üş täulik ötip, törtinşi täulikke aiaq basqanda bir külşe arpa nany men sudan basqa işip-jer tük qalmady. Meniŋ janyma batqany – üş künge deiin i̇eşkilerdiŋ sauylmai qalğany, būryn künde keşkisin sauyp tūratyn i̇edim: malğa obal boldy-au, sualyp kete me dep te qoryqtym. Qoryqqanym rasqa şyğyp, i̇eşkimniŋ köbi auyryp, süt şyqpai qaldy.
Özimniŋ izim i̇ekenine senip, öz köleŋkemnen özim qoryqqanyma közim jetip, i̇endi i̇erkin jürip, saiajaiğa baryp i̇eşkilerimdi saua bastadym. Sizder meniŋ qoryqqanymnan aiağymdy äreŋ basyp, öne boiymdy ürei bilep, jan-jağyma alaqtap qarağanymdy, bir närse sytyr i̇etse, maŋdaiyna sebetti laqtyra salyp, tūra qaşuğa oŋtailanyp kele jatqan qalpyma kuä bolsaŋyzdar ğoi, – mynau bir ar-Uiaty qysyp, qaida tyğylaryn bilmei jürgen qylmysker nemese bir närseden üreii ūşqan adam ğoi dep oilar i̇ediŋizder (solai bolğany da ras).
Eki-üş kün üreilengenimnen i̇esim şyğyp, üige kirip-şyğyp qana jürdim, biraq küdiktenetindei i̇eşnärse baiqalmady, üreiim de basyldy. Qorqynyşty tuğyzğan özim ğoi dep oilap, onyma köz jetkize bastadym: biraq köŋilimde küdik qalmasyn degen nietpen jağağa tağy baryp, körgen izimdi tabanymmen ölşegim keldi: i̇eger i̇eki izdiŋ i̇ekeui de meniŋ tabanyma säikes kelse, onda men öz-özimnen üreilenip jürgenim. Jūmbaq izdi körgende aŋğarğanym, birinşiden, men sol kezde qaiyqtan tüsip üige oralar jolda, jiektiŋ būl jağymen jüretin tipti jönim joq i̇edi, kelgenim de joq, i̇ekinşiden, izdi tabanymmen ölşegenimde meniŋ tabanym odan äldeqaida yqşam bolyp şyqty. Qorqynyştyŋ tūmany köz aldyma qaita üiirildi, bezgegi ūstağan adamdai tūla boiym qaltyrady, neşe türli oilar sanamdy jaulap aldy. Meniŋ aralyma adamnyŋ kelgenine közim jetip, üige qaittym. Būryn bilmei jürsem, būl jerde adamdar bar i̇eken, bir küni jaibaraqat jatqanymda basa-köktep kelip, tūtqyndap alyp ketse ne istemekpin dep oiladym. Biraq būl qauipten qūtyludyŋ i̇eş amalyn tappadym.
Qorqynyştyŋ tūzağyna tüsken adam ne oilamaidy, qandai şeşimge kelmeidi deseŋizşi! Qorqynyş bizdiŋ i̇erik-jigerimizdi bilep, aqylğa keluge mūrşa bermeidi. Jabaiylar i̇eşkilerimdi, meniŋ i̇eginimdi körse, oljaly bolu üşin olar aralğa jiı kelip tūratyn bolady, al i̇eger olar meniŋ üiim bar i̇ekenin bilse, söz joq, izdeuge kirisedi jäne meni tabady dep oiladym. Basyma kelgen alğaşqy oi – aulalardy qiratyp, i̇eşkilerdi i̇erkine qūia beru, i̇egindik jerdiŋ betin topyraqpen jauyp, arpa men küriştiŋ masaqtaryn jūlu, dūşpandarym aralda tirşiliktiŋ bar i̇ekeninen beihabar boluy üşin saiajaidy da qūrtu boldy.
Būl jospar araldyŋ i̇ekinşi jiegine baryp izdi zerttep qaitqan küngi tünde kuä bolğandarymnyŋ izi suymağan, qyzulyq üstinde bolğan äser-tin. Köringen qaterden keler qaterdiŋ qaupi küştirek, bolatyn jamandyq – bolğan jamandyqtan myŋ i̇ese auyr. Sol saparda mağan qiyn tigeni – janymdy jūbatar i̇eşnärse taba almağanym, dūğa oqysam da, jalbarynsam da öz-özime kele almadym. İeşnärseden jūbanyş taba almadym, i̇eger būrynğydai qūdaiğa qūlşylyq qylsam, tağdyrdyŋ būl tosyn syiyn jeŋil köterer i̇edim jäne aldağy qauipti de taisalmai qarsy alğan bolar i̇edim. Antalağan auyr oi tüni boiy kirpik ildirmedi. Janym qinalyp, äbden qaljyradym, taŋ aldynda közim ilinip qatty ūiqyğa kettim, ūiansam, boiym jeŋildep, i̇edäuir tynyğyp qalyppyn. İendi sanadağy i̇esirik qiiäldardy quyp, tarazylai bastadym. Qorytyndym mynau boldy: meniŋ aralymda türli ösimdikter ösedi jäne jer şetine jaqyn, aralda adam bar dep oilauym teris, tüpkilikti mekendep qalyp qoiğandar tağy joq. Biraq jabaiylar qaiyqpen kelui de mümkin: būl jerge ağyspen ia jeldiŋ küşimen jetken şyğar, qalai desek te, olar būl arağa kelip-ketip jüre alady. Biraq on bes jyl tirşilik i̇etken men soŋğy kezge deiin aralda tiri jannyŋ bar i̇ekenin sezgenim joq, mümkin, jabaiylar kelse, kelgen de şyğar, būl
jerdi qonys qyludy oiğa da almai ketip qalğan şyğar.
Mendegi jalğyz-aq qauip – anda-sanda kelip-ketip jürgende olarğa ūşyrasyp qalmasam degen oi boldy. Biraq būl jerge öz i̇erikterimen i̇emes, olardy teŋiz arqyly jel aidap kelgen şyğar, jel basylğanşa birer kün tünep, i̇elderine qaitqan bolar dep te oiladym.
Eger jağdai osylai bolsa, olar osy aralğa aiaq basar bolsa, bas sauğalar oryndy sailauym kerek dep tüidim.
Men i̇endi özimniŋ üŋgirimdi keŋeitip, i̇esikti syrtqy jağynan şyğara bastağanyma ökine bastadym. İendi üŋgirdiŋ syrtqa şyğatyn i̇esigin işte qaldyru üşin üiimniŋ janynan tağy bir qorğan tūrğyzudy oiladym. Qabyrğalaryn köterip qorğan tūrğyzudyŋ qajeti joq, sebebi köp jyl būryn üidi ainaldyra i̇ekken ağaştarym biıktep, özinen-özi qorğanğa ainalyp ketken, i̇endigi mindet – solardyŋ ara-arasynan qazyqtar qağyp nyğaitu jäne osylai istedim de. İendi meniŋ qamalym i̇eki qabattan tūrdy. Üidiŋ işki jağyn qalyŋdyğyn on futqa jaqyndatyp topyraq üiip bekitkenim turaly oqyrmandarym biledi. Būl şarua üŋgirdi keŋeitip jatqanda aiaqtalğan, üŋgirdi qazğanda alynğan topyraqty qorğannyŋ işki jağynyŋ tübine tögip taptai bergenmin. Qorğanymnyŋ syrtqy jağyn joğaryda surettep bergenmin, i̇eki qatar bolyp tizilgen ağaştar arasyna qazyqtar qağylğan, quys qalğan jerler arqandardyŋ üzikteri, kesken ağaştardyŋ qaldyqtary, tağy da basqa qolğa tüsken närselermen toltyrylğan. Muşkettiŋ ūŋğysyn tyğyp qoiu üşin jardyŋ jeti jerinde öte tar, kisiniŋ qoly äreŋ syiatyn i̇etip tesik qaldyrğanmyn. Sol jeti tesiktiŋ jeteuine de qauipti kezde daiyn tūrsyn dep siraqtar qadap, muşketterdiŋ auzyn syrtqa qaratyp ornalastyrdym (kemeden jeti muşket alğanymdy da bir äŋgimemde sizderge aitqanmyn). Qinalğan sätte jeteuin de qas qağymda iske qosar jaiym bar. Būl qorğandy nyğaitu üşin ūzaq ailar auyr i̇eŋbek i̇ettim, qorğanym äbden oidağydai bolğanşa keler qauip joq dep jaibaraqattyqqa salynbadym. Meniŋ bar şaruam tek osymen ğana şektelgen joq.
Qorğannyŋ syrtyna talğa ūqsas ağaş i̇ekken i̇edim, ol ağaştar qaulap östi. Jaŋylmasam, otyrğyzylğan ağaştarymnyŋ sany jiyrma bes myŋ tüpten kem i̇emes dep oilaimyn. Üidiŋ syrtqy qabyrğasy men aldyŋğy bettegi ağaştardyŋ arasyn kädimgidei aşyq qaldyrdym, i̇eger meniŋ qorğanyma jau kelse, alystan baiqaudyŋ reti joq jäne olar ağaş tübine jasyrynyp bekine almaityn bolsyn degenim i̇edi.
Eki jyldan keiin meniŋ üiimniŋ aldynda kişigirim toğai paida bolyp, bes-alty jyl ötken soŋ it tūmsyğy ötpes nu ormanğa ainaldy. Qalyŋ ağaştardyŋ ar jağynda adam balasynyŋ üii bar dep i̇eşkim de oilamas i̇edi. Qorğanyma kirip-şyğu üşin men i̇eki basqyşty paidalandym, bireuin qabyrğanyŋ tömendeu jerine süiep, i̇ekinşisin onyŋ üstine qoidym, osy i̇eki basqyş tūrğanda mağan tiri jan jui almas i̇edi. Aitalyq, jürekti bireu tau jaqtan kelip meniŋ qorğanyma i̇engisi keldi delik, bäribir ol qorğanğa i̇ene almaidy, tipti i̇enbei tūryp omaqasa qūlap ketedi. Baqytsyzdyqqa ūşyramau üşin aqyl jetken şaruanyŋ bärin istedim, bar yqylasymdy saldym, oqyrmandar soŋynan kuä bolar (ol kezde qorqynyştyŋ äserimen istegen isterimniŋ bäri de, qorşauymdy myqtağanymnyŋ da asa paidasy bolmaidy).
Qara basyma qara tün ornai qalsa dep qauiptengenimmen, özimniŋ ūsaq şarualarymdy da ūmytqanym joq. Sol būrynğyşa i̇eşkilerimdi baqtym. İeşkilerim – jesem i̇et, işsem süt, kisem kiım boldy, osynyŋ arqasynda aŋğa şyğudy qoidym, oq-därim bütin qaldy, küş-qairatym men uaqytymdy ünemdedim. Mūnyŋ qanşalyqty paidaly i̇ekenin tüsindirmese de bolar, sondyqtan qolda bardan ajyrap, qaitadan jaŋa is bastağym kelmedi.
Tyğyryqtan şyğyp, i̇eşkilerimdi aman saqtaudyŋ, meniŋşe, i̇eki türli joly bar: keşkilik i̇eşkilerdi üŋgirge qamau (ol üşin jaŋa üŋgir qazuğa tura keler i̇edi) nemese közge tüspeitin tasa jerden bir-birinen aulaq i̇eki-üş qora soğyp, tünge qarai sonda qamau; mūnyŋ paidasy, i̇eger äldeqalai jağdaimen i̇eşkiler qyrylyp qalsa, tiri qalğandaryn baptap, ösirip küneltuime bolady. Aqyrynda soŋğysyna toqtaldym, köp i̇eŋbekti tilese de, soŋğysyna köŋilim audy.
Mal qamaityn yŋğaily jer izdep araldy şarladym, oiğa alğan oryn tabyldy. Araldyŋ künşyğys jağyn aralap kele jatqanda kädimgi özimniŋ adasatyn jerime tap keldim, ortasy tegis, oipatty alaŋqai jer, qalyŋ ağaştyŋ işi. Alaŋqai jerdiŋ keŋdigi üş desiatina şamasy, jan-jağyn qorşağan zäulim ağaş sausaqtyŋ salasyndai, qoldan soqqan qorğandai tizilip tūr, degenmen de basqa jerlerge qarağanda būl jerdi retke keltiru oŋaiyraq körindi.
Şaruany bastap ta kettim, tört aptadan keiin aulany salyp ta bitirdim, – i̇endi i̇eşkilerdi aidap kelse de bolady. İeşkini aidap kelu de asa qiyn i̇emes, sebebi qolda ösken jas laqtar özime äbden üirengen ğoi. Keşiktirmei on i̇eşki, i̇eki tekeni bölip aldym da, jaŋadan salğan aulağa aidap keldim. Aulanyŋ jetispei tūrğan jerlerin i̇eşkilerdi qamağannan keiin asyqpai, jaiymen rettep bitirdim. Osy äbigerşilik pen beinettiŋ bäri qūmdağy izdi körip üreilengenimnen tudy. Osy kezge deiin araldan nemese oğan jaqyn maŋaidan adam balasyn kezdestirgen i̇emespin. Tosyn jağdaiğa ūşyrap, būrynğy qalypty tirşiligimmen qoştasqanyma, mine, i̇eki jyl boldy, mūny mäŋgi üreimen ömir sürudiŋ azabyn basynan keşkender ğana biledi. Osy kezderdegi jan düniemniŋ ünemi azap şegui qūdaiğa degen senimime äserin tigizdi. Kün saiyn tünde jabaiylar şabuyldap, öltirip, jep ketetin şyğar, mümkin, taŋ atqanşa tiri qalmaspyn degen üreimen köz ilip jürdim. Qorqynyş janymdy äbden qinady, qūlazytty. Qūdaiğa qūlşylyq i̇etuim sirei bastady. Dūğamdy oqi bastasam, ajaly jetip, qūdaiğa aryzyn aityp jatqan adamdai bolamyn. Men öz tüisigim boiynşa: pendeniŋ qūdaiğa qūlşylyq i̇etui, dūğa oquy, tağy basqa da dinniŋ şarttaryn oryndauy rizaşylyqtan, i̇eljiregennen jäne süiispenşilikten tuatyn sezim siiäqty, jany türşikken adam dūğa oqyğanda şynaiy berilmeidi. Dene müşelerin zaqymdaityn kesel siiäqty, qorqynyş degen – janyŋdy jegidei jeitin auru. Al ol degeniŋ denege tüsken jaraqattan beter, janyŋdy auyrtyp, dūğaŋnan jaŋyldyrady. Dūğa degen tänniŋ qalauy i̇emes, jannyŋ qalauy ğoi.
Endi joğaryda aitqan äŋgimeme qaityp oralaiyn. Qorymda azyq-tüligim molaiğannan keiin, i̇eşkilerimdi bölip ornalastyru üşin tağy da jaily oryn izdestirgim keldi. Bir küni qolaily jerdi izdep kele jatyp, araldyŋ batys jaq jiegine bardym, būğan deiin būl betkeige aiaq basyp körmeppin. Jiekke jaqyndap keldim de, bir töbeşiktiŋ basyna şyğyp, teŋiz jaqqa köz saldym, qaiyq sekildi bir närse qaraŋdap körindi. Kemeden birneşe dürbi alğanym da bar i̇edi, biraq özimmen birge ala şyqpappyn, qanşa qadalğanymmen qaraiğannyŋ ne qaiyq i̇ekenin, ne basqa i̇ekenin ajyrata almadym, qarai-qarai közim taldy. Töbeden tüsip i̇edim, i̇eşnärse körinbedi. Äli künge deiin qaiyq dep şyramytqanymnyŋ ne i̇ekenin bilmeimin. Sol künnen keiin i̇endi dürbisiz i̇eşqaşan üiden attap şyqpaimyn dep özime uäde berdim. Jağağa kelgen boida (būl araldyŋ men aiaq baspağan böligi), būl jerden adam izin köru degen sondai bir sirek qūbylys i̇emes i̇ekenine közim jetti, būryn tipti būlai oilamağan i̇ekenmin; jabaiylardan ada araldyŋ arğy jaq böligine qūdaidyŋ jarylqauymen tabanym timegen i̇eken, olar meniŋ aralyma aiaq bassa, i̇eŋ qarapaiymy alys saparlar kezinde ünemi aialdar ailaq retinde nemese adamnyŋ i̇etin jeitin qandy toilaryn jüzege asyru üşin paidalanar i̇edi.
Töbeden tüsip, teŋizdiŋ jağasyna kelgende i̇eseŋgirep qaldym. Jağa toly adamnyŋ süiegi: basy, omyrtqasy, qabyrğasy, aiaqtary jäne qoldary.
Būl köriniske kuä bolğandağy jan düniemniŋ dağdarysyn tilmen jetkize almaimyn. Jabaiy taipalardyŋ özara soğysatyndyğy turaly būrynnan biletinmin. Jeŋiske jetken taipa tūtqyndardy osy jağalauğa äkelip aŋ siiäqty bauyzdap, i̇etin jeitin şyğar dep oiladym. Bir tūsta jağylğan ottyŋ küli jatyr, ainalasy tolğan adamnyŋ süiegi: būl jabaiylardyŋ qandy toilaryn toilap, bas qosqan jeri boluy mümkin.
Būl köriniske aŋ-taŋ bolğanym sondai, būl jağalauda özime de qauiptiŋ bar i̇ekeni turaly ūmytyp ketippin. Adam balasynyŋ qoly baratyn mūndai aiuandyq iske kuä bolyp, i̇endi ğana özimniŋ qara basyma da keler qauipti oilap qoryqtym. Adamdy adam jeu nemese bauyzdau oqiğalary turaly i̇estigenimmen, alğaş kuä boluym. Būl körinisten közimdi ala berip, jüregim lobyp, qūsqym keldi, jaratylystyŋ özi kuä bolğandarymdy işime saqtamai, qūsyp tastauyma järdemdesti.
Qan tögilgen jerde bir sät te aialdamai, i̇esimdi jiğan boida töbege örmelep şyqtym da, özimniŋ üiime qarai jügire jöneldim. Araldan şyğa bere biraz jer ūzağan soŋ, i̇esimdi jiyp alaiyn dep toqtadym. Jautaŋdap zeŋgir kökke qaradym, i̇eki közden aqqan jas betimdi judy, tūrğan qalpy adam beinesindegi aŋdary joq i̇elde düniege keltirgeni üşin
jaratuşyğa alğysymdy jaudyrdym.
Köŋilim qūlazyp özimniŋ qamalyma oraldym, sol künnen bastap men jabaiylardan qoryqpaityn boldym. Meniŋ paiymdauymşa, būl qanişerler aralğa azyq tauyp oljaly bolu üşin kelmegen boluy kerek, mümkin, olar i̇eşnärsege mūqtaj i̇emes, mümkin, şöl dalada künelterlik ne bar deisiŋ dep oilağan şyğar; olar araldyŋ japyrağy jaiqalğan jağyna bir i̇emes, äldeneşe ret kelgen bolar, biraq qolaily närse taba almağan şyğar dep oiladym. İeŋ dūrysy, men aralğa kelgeli on segiz jyldyŋ işinde adamnyŋ özi tügil izin de körgenim joq, i̇endigi qalğan ömirimdi jabaiylardyŋ közine tüspei ötkizsem dep oiladym. Biraq būdan qauiptenetin i̇eşnärse joq, sebebi meniŋ tirşiligimnen habar beretin belgilerdiŋ bärin jasyruym kerek jäne qanişerlerdiŋ ortasy i̇emes, basqa oryn tapqanşa özimniŋ üŋgirimnen şyğudy siretuim kerek degen qorytyndyğa keldim.
Degenmen jabaiylardyŋ aiuandyq äreketteri men olardyŋ biriniŋ i̇etin biri jeitin qanişerlik dästüri meni tüŋildirdi. İeki jylğa juyq uaqyt boiy araldyŋ özim tirşilik i̇etken böliginen, öz jerimnen körgenim – tau bauraiyndağy qorğanym men saiajaiym – ormandağy i̇eşkilerim üşin tūrğyzğan aulam, ol aulağa da tek soŋğy ret i̇eşkilerimdi körip qaitu üşin barğanmyn, tozaqtan şyqqan qanişerlerge jüregimniŋ ainyğany sondai, olarmen ūşyrasqanşa, şaitanmen ūşyrasqanym äldeqaida jeŋil-au dep oiladym. Būdan qaityp kelesi jağalauda qalğan qaiyqqa da barğanym joq, tipti jaŋadan qaiyq jasau turaly oiladym, öitkeni qaiyqty araldyŋ ana jağynan myna jağyna alyp keluden mülde bas tarttym. Jabaiylardyŋ tūzağyna tüskim de kelmedi, olardyŋ qolyna tüssem, qandai küide bolarymdy özim de bilemin.
Alaida uaqyt jabaiylardyŋ meniŋ baspanamdy taba almaityndaryna közimdi jetkizdi: mümkin, olar basqa i̇ermek tapqan bolar. Men i̇endi olardan qoryqpaityn boldym, būrynğydai i̇erkin ömir süre berdim. Biraq beitanystarymnyŋ közine tüsip qalmau üşin saqtyq amalyn jan-jaqty qarastyrdym. Bastysy, myltyqty paidalanbaityn boldym: jabaiylar myltyq dausyn i̇estip qaluy mümkin ğoi. İendi aŋğa şyqpai-aq i̇eşkilerimdi bağumen ainalystym, olardy bir oqty şyğyn qylmai tūzaq qūryp, ia or qazyp qolğa tüsirdim; oqty şyğyn qylmasam da, myltyqty ünemi özimmen alyp jürdim. Köbine belbeuime kemeden alğan i̇eki tapanşamdy qystyrdym, iyğyma şapaşot asyp aldym. Sonymen, syrttai qarağandağy meniŋ keipim öte sūsty i̇edi: myltyq, balğa, qos tapanşa jäne ülken şapaşot.
Saqtyqty küşeitkenim bolmasa, tūrmysym būrynğy jaibaraqat qalpynda ötip jatty. Äri-beri oilap, salystyrmaly türde aitsam, künnen-künge közimniŋ jetkeni – meniŋ halim özgelermen salystyrğanda köş ilgeri i̇eken, qūdai basqa salsa būl künime de zar bolyp qalar i̇edim. Qinalğan sätterde tağdyrğa kinä arta bermei, jaratqannyŋ bergen är mümkindigine rizaşylyq bildiruimiz kerek.
Ärqaisysymyz öz tağdyrymyz jaily oilağanda jaqsysy men jamanyn saralap qarağanymyz jön.
Öz basymda qazir i̇eşnärsege mūqtajdyq joq, degenmen jabaiylardan qorqyp ünemi saqtyq amaldarymen jüremin dep kündelikti tūrmysyma köŋil bölmei kettim, meniŋ ūstalyğym da jaiyna qaldy. Mysaly, men iske asyrmaq bolğan isterimniŋ birde-bireuin äli qolğa alğan joqpyn. Arpadan aşytqy jasap, syra daiyndağym keldi. Ärine, būl qiiäl ğana, keide özimdi aŋğaldyğym üşin kinälap ta jürdim. Būl oiymdy jüzege asyru üşin köp närse kerek i̇edi, al men i̇eŋ qajet degen närselerdiŋ özine mūqtaj boldym. Bärinen būryn syrany aşytu üşin böşke kerek i̇ekenin oqyrman jaqsy biledi, mūny jasau üşin birneşe aptalar men ailardy arnasam da, bäri äureşilik bolar i̇edi. Mūnan keiin mende aşytqy da, ūiytqy da joq. Jabaiylardyŋ laŋy bolmağanda, būl oiym da i̇endigi nätijesin berer i̇edi, bastağan isimdi aiaqsyz qaldyrmauşy i̇edim. Biraq ūstalyğym jaiyna qalyp, mülde basqa oida jürdim.
Qandy toi üstinde mäz-meiram bolyp jatqanda osy qanişerlerdiŋ birneşeuin öltirsem, küni-tüni i̇etin jeuge alyp kelgen beişarany qūtqaryp qalsam dep oiladym. Qanişerlerdi qūrtyp jibermesem de, qatty qorqytyp, meniŋ aralymnan quyp şyğuym kerek dep te oiladym. Qanişerlerdi qūrtu turaly qily-qily ädiske qūrylğan josparym turaly aqtarylsam, kitabymnyŋ kölemi kötermei qalar i̇edi. Biraq būl oiym dalbasalyq i̇eken: qanişerlerdiŋ közin qūrtu üşin soğys aşu kerek, al jalğyz adam qoldaryna naiza, sadaq asynğan birneşe jyrtqyşqa qalai tötep bere alady? Myltyğymdy oqtap bolğanşa, olar meni sadaqtarymen-aq qağyp tüsirer i̇edi.
Mağan bir oi keldi: olardyŋ ot jaqqan jerine jarylğyş närse ornatu jäne oğan bes-alty funt oq-däri salu. Olar kelip ot tūtatqanda oq-däri balqidy da, sosyn atylyp, maŋyndağy tūrğandardyŋ bärin küiik şalady. Biraq özimde de oq-däri sanauly qaldy, i̇ekinşiden, olardyŋ bäriniŋ ot tūtanğan kezde sonyŋ maŋaiynda jürui i̇ekitalai ğoi. Onda būl äreketten kelip-keter qandai paida bar? İeŋ bastysy – olardy ürkitu. Ärine, olardy ürkittim-aq delik, biraq odan keiin olar aralğa aiaq baspaidy dep kim aita alady? Sondyqtan būl oiymnan da ainydym. İendi yŋğaily jerden toruyl qūrudy oiladym. Olar közderi qyzaryp, öz-özderine senimi artqan kezde tasada jatyp oqtalğan üş myltyqty qatarynan bassam, kem degende bir atqanda i̇eki-üş adamdy jaraqattar i̇edim, sosyn atyp şyğyp tapanşamdy iske qosyp, şapaşotpen bas salar i̇edim. Osylai äreket i̇etsem, jauymnyŋ sany jiyrma bolsa da jeŋis meniŋ jağymda bolaryna senimdimin. Sarsyltqan oi üstinde birneşe apta boiy jürdim, būl oidyŋ meni mezi i̇etkeni sondai, tüsimde de jabaiylardy atyp, solarmen alysyp jüretin boldym.
Jabaiylardan tasa bolatyn özime qolaily i̇eki jer izdedim: bireuinen olarğa oq jaudyrsam, i̇ekinşisi, syrttai baqylau üşin. Qolaily jer degenim bir töbeniŋ şoqysy, men ol jerden teŋizge taiap qalğan ärbir qaiyqty közden tasa qylmaimyn. Jabaiylardy alystan baqylap tūryp, olar jağağa jaqyn kelgende men közge tüspei, jaqyn tūrğan toğaiğa zyp beremin. Sol jerdegi bir ağaşta mağan jasyrynyp otyruğa yŋğaily ülken quys bar i̇edi. Sol quystan jabaiylardy aŋdyp otyruşy i̇edim; olardyŋ bäri bir jerge jinalğan sätti aŋdap otyryp, közdep tūryp, bir oğymdy şyğyn qylmai üş-törteuin birden jairatyp salar i̇edim.
Yŋğaily oryn tapqan boida ūly maidanğa daiyndaldym. Tapanşalarymdy, i̇eki muşketimdi jäne myltyğymdy mūqiiät tekserdim. Muşketimniŋ ärqaisysyna jeti-jetiden oq saldym: jeteudiŋ i̇ekeui – qoldan jasalğan qorğasyn oq, beseui – tapanşanyŋ oğy; myltyğymdy iri oq-därilermen oqtadym. Būdan keiin üş-tört qosymşa oq-däri alyp maidanğa attandym.
Oişa jospar qūrdym, ol josparym qiiälymda birneşe märte iske asqan soŋ, meniŋ qorğanymnan üş milden artyq i̇emes jerdegi töbeniŋ basyna kün saiyn şyğatyn boldym. Küni boiy teŋizden äldebir keme nemese qaiyqtaryna mingen jabaiylar kele me, joq pa dep köz taldyrumen boldym. İeki-üş aidai saqşylyq qyzmetimdi tik tūryp atqardym, tipti jalyqtyryp ta jiberdi, osy ailar aralyğynda jağalaudan keme tügili, qaiyq ta kezdestirmedim.
Qarauyltöbege baryp-ketip jürsem de, meniŋ jauyngerlik jeligim bäseŋdegen joq, olardy qūrtamyn degen nietim üşin de meni aiyptauğa bolmas. Jalaŋqol otyz-qyryq adamdy qyru mağan op-oŋai körindi. Būl jerdi mekendeuşilerge degen jiırkenişten tuğan aşu üstinde, būlardy jazalauğa tūra ma, joq pa dep oilamappyn da. Qūdaidyŋ qarğysyna ūşyrağan olardy aiuandyqqa bastap, tağylyqpen ğana kün keşetin kösemderinen basqa i̇eşnärseni bilmeidi dep oiladym. Tirşilik paida bolğaly adam balasyna tän i̇emes ädetpen şūğyldanğan, külli taipasymen zūlymdyq jasauğa ğana beiim, qūdaiyn ūmytqan azğyndardy jaratuşy nege jazalamaidy, olarğa keşirim jasauğa bola ma dep oiladym, – ärine, mūnyŋ töreligin aituşy men i̇emespin ğoi. Mana aittym ğoi, nätijesiz kün saiyn tağylardyŋ izine tüsu meni äbden jalyqtyrdy, i̇endi alğan betimnen qaityp, qūrğan josparymdy da ūmytuğa tyrystym. Būl i̇ermegime i̇endi selqos, yqtiiärsyz qaradym, tağylar üşin törelik i̇etip nemese olarğa jendet bolu nemdi alğan dep men öz-özimdi tergedim. Solar-aq qylmysker bolsyn, ğasyrlar boiy qanişerlikpen tirlik keşken olardyŋ jazasyn qūdai bermese, onda olardy äu bastan qanişer i̇etip jaratqan ğoi; olardyŋ birin-biri öltirui qūdaidyŋ ämirimen bolyp tūrğan şyğar; qalai desek te, būl adamdar mağan jamandyq jasağan joq, olardyŋ taipalary arasyndağy ūrys-keriste meniŋ şaruam qanşa; olardyŋ i̇esepsiz tögilgen qandary üşin nege men kek qaitaruym kerek dep oiladym. Men tağy bylai dep oiladym: olardyŋ qūdai jazasyn bere me, joq pa, ol jağy mağan beimälim; adamjegişter üşin adamdy bauyzdau qylmys i̇emes, būl ädetterinen olar aiyp bolarlyq i̇eşnärse körmeidi, ol üşin olardyŋ jany azap şekpeidi; olar künäli bolsa da, biz siiäqty keşirim sūrap qūdaiğa qūlşylyq i̇etpeidi, közderi körmesten, i̇eşnärse sezinbesten künä üstine künä jamai beredi; olar üşin taipa jauyngerin öltiru – bizdiŋ maldy qūrbandyqqa şalğanymyz siiäqty qalypty jağdai, olar adamnyŋ i̇etin de bizdiŋ qoidyŋ i̇etin jegenimiz siiäqty süisinip jeidi.
Qorqynyşty oilarymdy qoryta kelip, adamjegişterge qylmysker dep şyğarğan ükimim dūrys i̇emes degen şeşimge keldim. Būlardyŋ qylmysker i̇emes i̇ekenin i̇endi tüsindim, mysaly, hristiandar da jauyngerlerin öltiredi, odan da soraqysy, jazyqty jauynger qaruyn jerge tastap, basyn ise de, bir jauyngerdiŋ künäsi üşin külli äskerdi qyryp salady. Men i̇endi jabaiylar qandai aiuandyq äreketke barsa da, meniŋ şaruam joq dep şeştim. Olar mağan i̇eş qastandyq jasağan joq. Men ne üşin olarmen öştesuim kerek? İä, i̇eger olar mağan qastandyq jasap, tağdyrym qyl üstinde tūrsa, onda oilanuğa bolady. Äzirge olardyŋ qolyna tüskenim joq, meniŋ būl mekende bar i̇ekenimdi bilmeidi, men olarğa özim bastap tiıspesem, olar mağan i̇eş jamandyq tilegen joq qoi. Jabaiylardyŋ adamdy qūrbandyqqa şalar ädep-ğūryptary milliondağan adamnyŋ tağdyryn talqandağan Oŋtüstik Amerikadağy ispandardyŋ qanişerliginen kem i̇emes i̇edi. Mysaly, jabaiylardyŋ adamdardy qūrbandyqqa şalu dini merekeleri nemese tağylyq dästüri delik, al qanişer ispandyqtardyŋ qatygezdigi būlardan da soraqy i̇emes pe? Bügingi taŋda bükil İeuropa hristiandary, tipti ispandyqtardyŋ özderi de jazyqsyz Amerika halqyn közsiz qyrğandary üşin äli künge narazylyq bildiredi; būl oqiğany – qūdai da, adam da aqtai almas jazyqsyzdardyŋ qandy qyrğyny deidi. Sol künnen ispan degen sözdiŋ özi adamzat balasynyŋ janyn türşiktiredi. İspaniiäny dinniŋ şarttaryn oryndai almaityn, izgilikten jūrdai, jauyzdyq jasauğa ğana beiim qanişerlerdiŋ mekeni dep i̇esepteidi.
Oi tarazysymen salmaqtai kele men alğan betimnen qaita bastadym, i̇eger olar mağan şabuyldasa, men olardy öltire alamyn, al qazirgi tirşilikterine aralasuğa meniŋ qūqym joq. Men tek olar şabuyldasa ğana qorğanudyŋ amalyn qarastyruym kerek, özderi bastasa, qarap qalmasym belgili degen bailamğa keldim.
Bir jağynan, meniŋ jasyryn josparym jabaiylardan qūtqaryp qana qoimaidy, kerisinşe, men öz ajalyma özim sebepşi bolamyn. Mysaly, men olardyŋ birin qaldyrmai talqandap, sodan keiin qaiyqpen ağylğandaryn jairatyp otyrsam ğana ömir süruge senimdi bolamyn. İeger olardyŋ bireui qūtylyp ketse, kek alu üşin külli taipasymen oralary belgili. Mine, osylai öz basyma özim qara kün ornatqan bolar i̇edim.
Däl osy köŋil auanymen jyldan astam uaqyt jürdim. Osy aralyqta jabaiylar turaly astyrtyn oiyma oralğan joqpyn, olardyŋ jolyn toruyldau üşin birde-bir ret töbeniŋ basyna da şyqqanym joq, olardyŋ kelip-ketkeninen habar berer jağada iz bar ma, joq pa, – köŋil de bölmedim; azğyndardy körip qalyp, būlardy qūrtu jaily qara nietim aiaq asty ūianyp kete me dep qoryqtym. Qaiyğymdy araldyŋ şyğys jağyndağy, ainalasy qūz, öte yŋğaily tükpirge ornalastyrdym. Ağys qatty bolğandyqtan jabaiylar būl tükpirge i̇eşqaşan kele almasyn bildim.
Qaiyğymdy öz qolymmen jasağan diŋgegi, jelkeni jäne zäkirimen qosa (tipti zäkir deuge kelmeidi, biraq odan artyq i̇etip jasai almadym) alyp keldim. Bir sözben aitqanda, tirşilik belgisi retinde i̇eşnärse qalmauy üşin arğy betten ūsaq-tüiekke deiin i̇eşteŋe qaldyrmadym.
Endi men joğaryda aityp ötkenimdei beijai, jaibaraqat tirlik keşe bastadym, anda-sanda bolmasa öz üŋgirimnen şyğudy da sirettim. Biraq kün saiyn ormandağy saiajaiymdy qadağalap, i̇eşkilerimdi sauyp tūrdym. Saiajaiym araldyŋ qarsy jağynda bolğandyqtan, keler qauipti sezbedim. Jabaiylar olja tabu üşin ğana aralğa kelip-ketip jürgen soŋ, jağalaudan ğana ketip jürgenderine senimdimin. Men olardyŋ izine kuä bolğannan keiin ğana aiağymdy aŋdap basatyn boldym. Özime keler qauipti sezbei, olarmen oida joq jerde ūşyrasyp qalsam qaiter i̇edim dep oilağanda, tūla boiym türşikti (köbine myltyqty ūsaq bytyramen oqtap alyp jüruşi i̇edim ). Özime azyq izdep, är quysty tintip, araldy alaŋsyz aralap jüretin boldym. Keide adam izin körmei qalyp, birden on bes-jiyrma jabaiynyŋ közine tüssem ne bolar i̇edi dep te oilap qūiamyn. Älbette, olar meni quyp jetip alar i̇edi, – sebebi jabaiylardy jelaiaq deuge de bolady, – olar öte jyldam jügiredi.
Raqymy mol jaratuşy jolymyzdağy qauip-qaterden qorğaidy, päle-jaladan saqtaidy degendi būdan da būryn oilauşy i̇edim, i̇endi tipti jiı oilaityn boldym. Jäne de, tağy bir qyzyğy, biz köbinese özimizge töngeli tūrğan qaterdi de qūdaidyŋ qūdiretimen sezinbei qalatyn kezderimiz de bolatynyn oqyrmanğa i̇eskerte ketudi jön sanaimyn.
Keide dağdaryp, tyğyryqtan şyğar jol taba almai tūrğanyŋda nemese taŋdağan jolyŋnyŋ dūrys i̇ekenine köziŋ jetip, i̇endi alğa qadam basa bergeniŋde qūpiiä bir işki dauys tejep qalady. Adamnyŋ tabiğat bergen aqyl-oiy, tüisigi, tipti aiqyndalğan maqsaty da ony sol jolğa şaqyratyn sekildi, alaida onyŋ jan düniesi közge körinbes tylsym küşke qarsy kele almaidy. İeger ol işki dauysqa qūlaq aspai, özi taŋdağan jolmen jürip, öz qalauy boiynşa qadam jasasa, ol tipti qazağa ūşyrauy da äbden mümkin. Ūzaq oilanyp, köp tolğanğannan keiin ömir sürudiŋ mynadai i̇erejesin jasadym: öziŋe senimsiz sätte işki dausyŋa qūlaq sal jäne öziŋdi öziŋ tyŋda! Būl i̇erejeniŋ dūrystyğyna köz jetkizu üşin men öz täjiribelerime süiener i̇edim; äsirese qyrsyq şalğan aralda tirlik qūrğan soŋğy jyldar, – būryn mağan mağynasyz bolyp köringen närselerge qazirgi paiymym boiynşa sözsiz zeiin audarar i̇edim. Aqylğa keludiŋ i̇erte-keşi joq, parasatty degen adamdarğa aitaiyn degenim – ömirdiŋ qandai qiyn sätterinde de, tipti tauqymeti meniŋ tağdyrymnan auyr bolsa da, aqylyŋ asyp jatsa da, işki dausyŋa qūlaq sal! Mağan būl i̇eş kümänsiz, – alaida sözben aityp jetkize almaimyn, – astyrtyn megzeu – i̇eki dünie arasynda ruhtar bailanysy bar degenge dälel siiäqty. Mūŋ basqan meniŋ aralymdağy ruhtar bailanysy turaly är türli ğajap mysaldardy būdan keiingi jazbalarymda keltirermin. Oqyrmandarğa qazirgi jağdaiymdy baiandap bersem, sökettigi joq dep oilaimyn; soŋğy kezderdegi sanamdy jailap alğan qorqynyş, jan düniemniŋ azap şegui, aiağymdy basqan saiyn üreilenu, tynyşsyzdanu jigerimdi jasytty, tūrmys-jağdaiymdy tüzep, üi-işin retke keltiremin degen talabym aiaqasty boldy. Jeke basyma qauip tönip tūrğanda, üstelimdi jöndeiin degendei ūsaq mäselelermen qaityp ainalysarsyŋ?.. Jabaiylar i̇estip qalar degen saqtyqtan şege qağu, baltamen jūmys isteu siiäqty şarualar da jaiyna qaldy. Osyndai sebeppen myltyqty da oqtaudy qoidym. Otymdy da tūtata almadym, – alystan köringen tütin jabaiylarğa meniŋ tirşiligimnen belgi berip qūiama dep qatty qoryqtym. Sondyqtan közge köriner būiymdardyŋ bärin (qyştan jasalğan būiymdar da bar) jaŋa üiime tasydym. Qatty quanğanymnan bolu kerek, sizderge aituğa ūmytyp ketippin, bir küni tau işin kezip jürip, jartastağy üŋgirge tap boldym, – işi sondai keŋ, birde-bir jabaiy būl üŋgirge kirmek tügil, tūmsyğyn da sūğa almas i̇edi. Qysylğan adam jol tapqyş degendei, būl üŋgirdiŋ auzyn meniŋ ğana közim
şaldy, men ğana köre aldym. Üŋgirdiŋ auzy jartastyŋ i̇eŋ biık böliginde, men mūny otyndyqqa ağaştyŋ juan būtalaryn jinap jürgende körgenmin. Äŋgimemdi bastamas būryn, juan būtalardyŋ ne üşin kerek bolğanyn baiandaiyn.
Tirşiligimnen belgi berer dep ot tūtatuğa qoryqtym dep aityp i̇edim. Biraq nan, i̇et, tipti tamaq pisirmei qalai küneltemin? Sondyqtan men tütini şyqpaityn ağaş kömiri degendi oilap taptym. Angliiäda jürgende juan ağaştardy ottyŋ üstine qaqtap, kömir jasaitynyn körgenmin. Körgenimdi iske asyrdym. Men kömirdi ormanda daiyndap, sosyn üige tasydym.
Osy şaruamen äbiger bolyp jürgen künderdiŋ birinde, bir quysta tereŋge qarai ketken üŋirdi aŋğardym. Būl üŋgir qaida bastap aparady dep bilgim keldi, men oğan äreŋ degende i̇enip, işine tüsken soŋ i̇eki adamnyŋ boiyna şaq keler biıktigine taŋğaldym. Men mūnda äreŋ kirsem de, qalai atyp şyqqanymdy sezbei qaldym. İengenim sol i̇edi, – syrttan tüsken jaryqtyŋ az ğana säulesine şağylysqan (üŋgirdiŋ arğy jağy tipti qaraŋğy) ne adam i̇ekeni, ne şaitan i̇ekeni belgisiz, ottai janğan i̇eki közdiŋ qadalğanyn kördim.
Üŋgir auzynda tūryp, i̇esimdi jiğan soŋ özime özim aqymaqsyŋ, aralda jiyrma jyl boiy jalğyz tirşilik keşken adam kim bolsa da, tipti ol şaitan bolsa da qoryqpaidy dedim. Būl üŋgirde men qorqatyndai däneŋe joq. Söittim de, qolyma şyraq ūstap, batyrsynyp üŋgirge qaita i̇endim. Qolymda şyrağym, üş adym attamai jatyp, artyma qarağanda aldyŋğydan da qatty zärem ūşty, yŋyrsyğan dauys şyqty, odan keiin sandyraqtap jatqandai boldy, sosyn tağy da yŋyrsydy. Tūrğan ornymnan qozğala almai qaldym, qara ter tūla boidy aldy, şaştarym tik tūrdy, basymda qalpağym bolğanda, şaştarym ilgiş bolğandai. Qysylğanda qūdai kömekteserin bilgesin boiymdy jiyp, tağy alğa qarai jyljydym, töbeme köterip kele jatqan şyraqtyŋ säulesimen ülken siyqsyz käri i̇eşkiniŋ jerde jatqanyn kördim. Ol i̇eş qozğalyssyz, demin äreŋ alyp jatty, äbden qartaiğan boluy kerek. Men ony tūrğyzbaq bolyp aiağymmen türtip i̇edim, onyŋ qozğaluğa şamasy jetpedi. Ölmese, ölgenşe jata bersin; būl meni qalai qatty qorqytsa, menen keiin bas sūqqan är jabaiyny odan beter qorqytsyn dep oiladym.
Jüregim ornyna tüskensin, jan-jağyma qaradym. Üŋgirdiŋ işi öte tar – jiyrma şarşy futtai – tipti qolaisyz, ne döŋgelek, ne tört būryşty i̇emes, būl üŋgir adam balasynyŋ qoly timegen, tek tabiğattyŋ töl tuyndysy i̇ekenin aŋğartady. Ary qarai tağy quys bar, ol öte tar, i̇eŋbektep jürmese onyŋ işine syiu mümkin i̇emes. Būl quystyŋ qaida jol bastaryna közim jetpegesin, onyŋ üstine jaryq qylar närse bolmağasyn, kelesi küni şyrağymdy alyp kelmekke bekindim. İekinşi küni osy oiymdy jüzege asyrdym. Özimmen birge alty şyrağymdy alyp (ol uaqytta i̇eşkiniŋ maiynan şyraq jasaudy keremet meŋgerip alğanmyn, tek bilte ornatu qiyn boldy, ony i̇eski jipten, qalaqaiğa ūqsas ösimdiktiŋ talşyqtarynan jasadym) üŋgirge i̇endim. Joğarydan aitqan tar quystyŋ auzyna kelip toğyz iard jerdei, tört aiaqtap jüruge tura keldi. Bir sözben aitsam, meniŋ talpynysymdy i̇erlik deuge bolatyn şyğar, sebebi men qaida kele jatqanymdy, meni ne kütip tūrğanyn bilgenim joq. Manağy quys birte-birte keŋi bastady, bir kezde men öz aralymda būryn-soŋdy körmegen ğajap närsege kuä boldym. Biıktigi bes-alty arşyn bar-au dep şamaladym, şamnyŋ jaryğymen säulelenip, töbesine deiin jalt-jūlt i̇etken qabyrğany kördim. Meniŋ şyrağymnyŋ säulesimen şağylysyp, közdiŋ jauyn alğan būlardyŋ almas ne gauhar tastar i̇ekenin bile almadym, qalai desek te qymbat
tastar, tipti altynğa ūqsaidy i̇eken dep şamaladym.
Qap-qaraŋğy, qūrğaq, betin qūm basqan üŋgirdiŋ tükpirinde tūrsam da, köŋil jadyrap, boiymdy quanyş kernedi. Dymqyl tartyp kögerip, zeŋ basqan tūs körinbeidi; baqa-şaian, jylan siiäqty uly jändikterdiŋ izi de joq. Bir ğana qolaisyzdyğy, i̇esigi tar, biraq jasyrynar jer izdegen men üşin būl qolaily – mūndai jerdi izdeseŋ taba almaisyŋ. Būl oljam meni qatty quantty, özime qajetti degenderdi osy üŋgirge tasuğa bel budym, özim üşin öte qymbat dünieler – oq-däri men artyq myltyqtarym, anyğyraq aitsam, i̇eki aŋ aulauğa arnalğan myltyq (mende bar-joğy üş myltyq) jäne segiz muşketimniŋ üşeuin aldym. Osylaişa meniŋ qamalymnyŋ qorşauynyŋ syrt jağynda zeŋbirek sekildi, ünemi oqtauly tūratyn bes muşket qaldy. Men syrt jaqqa şyqsam, būlardy ünemi özimmen birge alyp jürdim.
Oq-därilerim men myltyqtarymdy jaŋa orynğa tasydym, sosyn būryn su tigen, işine oq-däri salynğan bir böşkeniŋ auzyn aştym. Oq-däriler tegis bülinbepti, tek su tigen jeri ğana qataiyp, qabyrşaqtanypty, qalğandary arşylmağan jaŋğaq sekildi, büp-bütin jatyr. Osylaişa men tağy da alpys funt oq-därige aiaq asty oljaly boldym. Būl kütpegen syi i̇edi. Men oq-därilerimdi jaŋa üŋgirge saqtau üşin tasydym, biraq är türli jağdailar üşin dep üş funttan artyğyn qorğanymda ūstamauşy i̇edim. Sol jerge, jaŋa üŋgirimdi aitamyn, oq jasaityn artyq qorğasyndy da tasydym.
Sol uaqyttarda men özimdi ananyŋ-mynanyŋ közine tüse qoimaityn jartastar men üŋgirlerde ömir sürgen i̇ejelginiŋ däuleri sekildi sezindim. Meili, meni izdep bes jüz jabaiy bükil araldy tintse de, olar meniŋ üŋgirimdi taba almaidy, tauyp alğan jağdaida, olar tūmsyğyn da sūğa almaidy dedim özime-özim.
Üŋgirde jatqan i̇eşki i̇erteŋine-aq ölip qaldy. Sol jerge tereŋ i̇etip şūŋqyr qazdym da, iıstenip ketken ölekseni kömdim, iıstengen ölikti süirelep dalağa şyğarudan göri, mağan sol jerge köme salğan qolaily körindi.
Meniŋ araldağy tirşiligim jiyrma törtinşi jylğa aiaq basty. Jalğyzdyqqa köndigip ketkenim sondai, jabaiylar ürei tuğyzbağanda, i̇eş qaiğysyz qalğan ömirimdi de jalğyzdyqta ötkizip, käri i̇eşki siiäqty jalğyz jatyp jan tapsyruğa da daiyn i̇edim. Özime az ğana i̇ermek tabylğasyn, künderim būrynğydai i̇emes, zulai bastady. Birinşiden, sizder bilesizder, men Totymdy söileuge üirettim, ol sözderdi öte anyq, tüsinikti aitatyn boldy, i̇estigen qūlaqqa dausy da öte jağymdy i̇edi. Ol jiyrma alty jyldan astam uaqyt menimen birge boldy. Odan keiin de qanşa ömir sürgenin bilmeimin, Braziliiäda jürgende totyqūstar jüz jyldan asa ömir süredi dep i̇estigenmin. Bälkim, meniŋ adal dosym Toty, äli de bolsa araldy şarlap “Robin-Kruzo qaidasyŋ?” dep şarq ūryp, izdep jürgen bolar, kim bilsin. Totyma şer tarqatyp otyrğanyma kuä bolğan adam, totymdy meni arbap otyrğan şaitan dep oilap qaluy da mümkin, jalğyzdyqtyŋ azabyn qūdai i̇eşkimniŋ basyna salmasyn. İtim de on alty jyl mağan adal qyzmet i̇etip, meniŋ adal dosyma ainaldy. Ol äbden qartaiyp öldi. Al i̇endi mysyqtyrym turaly sizderge aityp ötkenmin, olar tipti köbeiip ketip, meniŋ azyq-tülikterime şabuyldai bastady, tipti özim azyqsyz qalatyn bolğan soŋ, olardy quyp jiberdim. Kemeden alyp kelgen i̇eki mysyq qartaiyp öldi, qalğan mysyqtar üi maŋyn toruyldamaulary üşin myltyq atyp, ürkitip otyrdym, baiğūstar bezip, orman kezip ketti. Köŋilim qalağan i̇eki-üş mysyqty bağyp-qaqtym, olar meniŋ otbasymnyŋ i̇eŋ qadirli müşelerine ainaldy. Būlardan basqa i̇eki-üş i̇eşkini bağyp, qoldan jem berip üirettim. Mende tağy da i̇eki totyqūs bar i̇edi, ärine, käri Totymdy i̇eseptemegende, olar da söilei alady jäne “Robin-Kruzo” dep atymdy atap şaqyrady. Biraq Totym siiäqty anyq söilei almaidy. Būlardy üiretu üşin biraz uaqytym men i̇eŋbegimniŋ ketkeni anyq. Sosyn qalai atalatynyn bilmedim, teŋizde jüzetin biraz qūstardy ūstap alyp, asyradym. Olar ūşyp ketpeui üşin, qanattaryn qyrqyp tastadym. Jabaiylar kelip qalsa dep, qorğanymdy ainaldyra otyrğyzğan jas terekter toğaiğa ainaldy, meniŋ qūstarym, osy terekterge Uia salyp, balapan basty, mūndai körinis meniŋ janymdy jadyratty. Osylaişa, qaitalap aitamyn, men özimdi öte jaqsy jäne baqytty sezindim, jabaiylardan qauiptengenim bolmasa, men öz tağdyryma riza i̇edim.
Biraq tağdyr joly ärqily, meniŋ jazğandarymdy oqyğan adam osy joldarğa köŋil audarsa i̇eken: biz ömirimizde qaiğyly jağdaiğa jiı ūşyraimyz, ūşyrap qalmaiyq dep aldyn ala üreilenemiz; basymyzğa qiyndyq tüsken künde de ony qūdaidyŋ synağy dep ūğynuymyz kerek i̇eken. Qiyndyqpen küresu jäne ony jeŋu – baqytsyzdyqqa ūşyramaudyŋ birden-bir joly. Men öz ömirimnen dälelder keltirip, sözimniŋ dūrystyğy üşin jauap bere alamyn. Biraq men araldağy tirligimniŋ soŋğy jyldary ğana süiinişpen ötti, baraqatqa toly boldy dep aita alar i̇edim.
Sonymen, men araldyŋ tūtqyny bolyp jiyrma üşinşi jyldy qarsy aldym. Jeltoqsan aiy, būl uaqyt künniŋ oŋtüstikke auysar mezgili (sondyqtan mūndai ystyqty, qys mezgili dep atai almaimyn), būl – meniŋ i̇egin oryp, bidai jiiätyn qarbalas kezim. Bir küni taŋ aldynda üiden şyğyp kele jatyp, meniŋ üiimnen i̇eki-üş mil qaşyqtyqtan jağalaudağy otty körip şoşyp kettim. Meniŋ baqytyma qarai, būl – araldyŋ jabaiylar qonystanğan i̇emes, özim ornalasqan jağalauy i̇edi.
Alystan aŋğarğanyma şükirşilik i̇etip, şaqyrylmağan qonaqtardyŋ közine tüsip qalmau üşin bir adym da alğa baspai, toğaiyma jasyryndym. Būl jer öte qolaily bolğanymen, jabaiylar araldy kezip timiskilese, meniŋ jaiqalğan i̇eginimdi körse, bolmasa tirşiligimnen belgi berer basqa närselerime kuä bolsa, aralda adam bar i̇ekenin bilip, meni izdep tapqanşa tynyş tappaidy dep qoryqtym. Jügire basyp qorğanyma keldim de, basqyşty tartyp işke tüsirip, qorğanu amaldaryna kiristim.
Keldim de, zeŋbirekterimdi (üidiŋ syrtqy jağynda ornatqan muşketterimdi aitamyn) jäne tapanşalarymdy oqtap, soŋğy demim qalğanşa şaiqasuğa bel budym. Sol qalpy, syrtqy tirşilikten qol üzip, habar berer tyŋşylarym da joq, – i̇eki sağattai otyrdym.
Būdan ary otyruğa şydamym jetpei, tauğa şyğar basqyşym arqyly sizderge tanys qadağalau ornyna attandym. İeŋ biıgine şyqqan soŋ, qaltamnan dürbimdi alyp, i̇etpettep jatyp jağalaudağy ot köringen tūsqa dürbimdi bağyttadym. Tyrdai jalaŋaş on şaqty jabaiy otty qorşai otyryp alğan. Ärine, mūndai keŋsirigindi jybyrlatqan aptapta olar otty jylynu üşin jaqqan joq qoi, mümkin, adam i̇etinen daiyndalğan tağylarğa arnalğan tüskilikterin işkeli otyrğan şyğar. Oljalary daiyn sekildi, tiri me, öli me, onysyn bilmedim. Jabaiylar i̇eki qaiyqpen kelipti, qaiyqtary jağada tūr: sudyŋ tömendegen kezinde kelip, i̇endi sudyŋ köteriluin kütip otyrğan siiäqty. Būl oqiğa meni qalai abyrjytqanyn körseŋizder i̇edi: olar meniŋ aralymda jäne meniŋ üiime jaqyn jerde! Birazdan keiin men öz-özime kele bastadym. Jabaiylar su köterilgende kelip, tömendegende ketip jüredi i̇eken. Baqylap jürip, sonşalyqty qauiptiŋ bolmasyna köz
jetken soŋ, i̇eginimdi oruğa kirisip kettim.
Meniŋ kütkenimdei boldy; su köterilgen boida jabaiylar qaiyqtaryna minip, taiyp tūrdy. Aituğa ūmytyp ketippin-au, keterlerinen bir sağat pa, älde i̇eki sağat pa būryn olar jağada tūryp biledi, men dürbimen anyqtap qarap, olardyŋ oğaş, selkildegen dene qimyldaryn anyq kördim. Tügeldei tyrjalaŋaş, biraq qaisysy äiel, qaisysy i̇erkek i̇ekenin aŋğara almadym.
Olar közden tasa bolysymen, taudan tüstim de, i̇eki myltyğymdy iyqqa ilip, i̇eki tapanşamdy, şapaşotymdy belge qystyryp, bir sätke de aialdamai, jabaiylardyŋ izin alğaş körgen töbege qarai bet aldym. İeki sağattai jürip (auyr qūraldar asynyp alğan soŋ, jürisim bäseŋ boldy, tipti önbedi desem de bolar), töbeniŋ basyna şyqtym, qarasam, älgilerden basqa tağy üş qaiyqqa tielip, araldan qūrlyqqa qarai tartyp bara jatqan jabaiylardy kördim. Jağağa kelip, közben körgenimdi jetkizu men üşin öte auyr: aiuandardyŋ şat köŋilmen bilei jürip toilağan qandy otyrystarynan keiin şaşyrağan qan, şaşylğan süiekter, adam i̇etteriniŋ şaşylğan bölikteri qalğan. Būl oqiğadan keiin tağylardy bir i̇emes, birneşe bolyp kelse de jairatamyn
degen özimniŋ būrynğy maqsatym oiyma oraldy.
Biraq būl aiuandar meniŋ aralyma anda-sanda ğana keledi, olardyŋ kelip-ketkenderine on bes aidan astam uaqyt ötti, osy aralyqta men olardyŋ özderi tügili, izderin de körgenim joq, jağağa kelip-ketkenderin aiğaqtaityn da i̇eşnärsege közim tüspedi. Jaŋbyrly mausymda olar meniŋ aralyma aiaq baspady, mümkin, būl jer öte qaşyq bolğan soŋ şyğar. Şaqyrylmağan qonaqtarym kütpegen jerden kelip qalyp, şabuyldap jüredi me dep, on bes ai boiy meniŋ janym jai tappady. Köp sözderimniŋ tüiinin aitsam, janyŋdy jegidei jeitin jamandyqtyŋ bolğanynan bolary jaman i̇eken.
Sarsyltqan ūzaq künder boiy men tek qan töguge, öş aluğa ğana niettenip jürdim (bir sözben aitsam, qolaily sät izdep jürdim). Olar soŋğy kelgenderindei i̇eki qaiyqpen kelse, olarğa aiaq asty qalai şabuyldauğa bolady dep oiladym. Mysaly, jabaiylar bir kelgende jiyrma-otyz şaqty bolyp keledi, – bärin jairatyp saldym delik; mūnyŋ artynan apta, bolmasa ai ötkennen keiin tağy mūnşamasy keledi, olardy tağy qyryp saluğa tura keledi; odan keiin tağy da basqalary keledi, söitip jürgende men olardan da ötken qanişer, olardan da soraqy jabaiyğa ainalamyn ğoi.
Meniŋ künderim dabyl qağumen ötip jatty, i̇erte me, keş pe, meiirimsiz aiuandardyŋ tasqynyna tötep bere almasymdy bildim. Kündelikti qajettilikterim üşin de üŋgirimnen şyğudan qaldym, ünemi jan-jağyma jaltaqtaumen boldym. Mal ösirudiŋ qajettigin bilgen kezimde olardy qamauda ūstauym kerek degen oiymnyŋ qanşalyqty oŋ bolğanyn i̇endi bildim. Araldyŋ jabaiylar keler tūsynda myltyğymdy da atudan qaldym. Olar myltyq dausynan ürkip qaşyp ketip, kelesi joly i̇eki jüz, üş jüz bolyp qaiyqpen qaita oralar bolsa, meni ne kütip tūrğanyn köz aldyma oŋai i̇elestettim.
Jyl tolyp üş ai asqan kezde jabaiylardy tağy kördim. İeger meniŋ közime tüspei qalyp jürmese, osy uaqyt işinde olar aralğa kelgen joq. Negizi olar būl maŋda köp tūraqtamaidy da. Men aralğa aiaq basqan jiyrma törtinşi jyldyŋ mamyrynda (meniŋ i̇esebim boiynşa) olarmen bir tamaşa kezdesu boldy, ony kerek jerinde aityp berermin. Osy on bes aidyŋ men üşin qanşalyqty üreige toly bolğanyn aityp jetkize de almaimyn: öte jaisyz ūiyqtap, künde qorqynyşty tüs körip, jiı-jiı şoşynyp jürdim. Keide tüsimde jabaiylardy öltirip, künämnan aryludyŋ jolyn taba almai alasūryp jüremin. Kündiz de janymdy qūiarğa jer tappaimyn. Būl jaily äŋgimemdi keiinge qaldyra tūrudy dūrys körip otyrmyn.
Öz künderimdi belgilei bastağan meniŋ ağaş kündeligime jüginsek, mamyrdyŋ ortasynda, tura on altysy küni, kündiz-tüni naizağai oinap, dauyl tūryp, tabiğattyŋ būl qahary tünge ūlasty. Men būl uaqytta özimniŋ tym jadau, tym jūpyny tirligimdi oilap, Injil oqyp otyr i̇edim. Bir kezde mağan teŋiz jaqtan şyqqan siiäqty bop körinip zeŋbirek dausy i̇estildi.
Şoşynğanymnan qalşyldap kettim, biraq būl tağdyrdyŋ odan keiin körsetken syilarymen salystyrğanda tük te i̇emes i̇edi. Basyma neşe türli oilar keldi. Sanauly uaqytymnyŋ bir minutyn da zaia jibermeuge tyrysyp, ornymnan atyp tūryp, baspaldaqty qoiyp, tauğa örmelei bastadym. Men biıgine jete bergende, otşaşu aspanğa atylyp, artynan tağy zeŋbirek atyldy. Būl bir rette men teŋizge qaiyqpen şyqqanymda, ağys meni alyp ketken maŋai i̇ekenin zeŋbirek tarsyly şyqqan tūstan aŋğardym.
Būl apatqa ūşyrap, maŋaiynan ötip bara jatqan kemege qūtqaru dabylyn qağyp, kömek sūrağan keme i̇ekenin birden bildim. Qobaljyp tūrsam da öz-özime kelip, i̇eger men būl adamdardy apattan qūtqarsam, bälkim, olar meni ala keter dep oiladym. Jalma-jan qolyma tüsken ağaştardy jinap alyp tūtata bastadym. Jeldiŋ bolğanyna qaramai qūrğaq ağaş lap i̇etip, jalyn birden biıkke köterildi. Alaudyŋ kökke köterilgeni sondai, i̇eger kemede adam bar bolatyn bolsa, olardyŋ ot ūşqyndaryn aŋğarmauy mümkin i̇emes i̇edi. Olar da aŋğarğan bolulary kerek, jalyn kökke kötirilgen boida, olar birneşe dürkin zeŋbirekterin qaita-qaita ata berdi. Men alauymdy taŋ atqanşa tūtatyp otyrdym, taŋ atyp, köktiŋ jüzi seiilgende, tūman bolğandyqtan ba, dürbimen de anyq köre almadym, soltüstik jağalaudağy teŋizdiŋ betinen jelken be, älde kemeniŋ bir böligi me, – bir närse qarauytty. Küni boiy qarauytqan närseden köz almadym, ol ornynan qozğalmady. Būl zäkir tastağan keme şyğar dep boljadym. Boljamymnyŋ dūrystyğyna köz jetkizgim kelip, şydamsyzdana qolyma myltyğymdy alyp, jağanyŋ oŋtüstik şyğysyna, meni bir kezde ağys alyp ketkendegi jartasqa qarai jügirdim. Tūman seiildi, bar maŋai ap-anyq körinip tūrdy. Ökinişke qarai, būl qirağan keme bolyp şyqty. Jeldiŋ küşimen yğyp kelip su tübindegi biık tasqa soğylğan, sol jerde qirap, qaiyrlap baryp şökken i̇eken. Su astynda mūndai tastardyŋ bar i̇ekenin qaiyqpen jürgende körip i̇edim: ol tastar teŋiz suy tasyğanda qarsy ağys tuğyzady, teŋizdiŋ tasyp, sudyŋ jağağa şyğuyna böget bolady, meniŋ tağdyrym qyl üstinde tūrğanda aman qaluyma osyndai jağdai sebep bolğan i̇eken.
Tirlik degen osy – bireu jan saqtasa, i̇ekinişisi jan beredi. Kim i̇ekeni beimälim būl adamdar su astynda mūndai jartastardyŋ bolatynyn bilmegendikten kemeleri tünde soltüstik şyğystan soqqan jeldiŋ i̇ekpinimen kelip qatty soğylğan boluy kerek. İeger kemedegiler būl jerde aral baryn baiqasa (olardyŋ baiqauy i̇ekitalai), qaiyqtaryn ağytyp, jağağa jüzip keler i̇edi. Men alaudy jaqqannan keiin olardyŋ zeŋbirekti atqylauy üsti-üstine küşeie tüskeni meniŋ basymda birtalai boljamdardy tudyrdy: men keide olar men jaqqan otty köre salyp, qaiyqtaryna minip jağağa qarai i̇ese bastady, biraq qatty tolqyndy igere almai, suğa batyp ketti dep te oiladym, keide joq, olar apatqa ūşyramai tūryp-aq barlyq qaiyqtarynan aiyrylğan ğoi dep te oiladym, öitkeni keme batyp bara jatqanda qaiyqty syrtqa laqtyruğa ne syndyruğa tura keletinin men biletinmin. Mümkin, dabyl qağylyp belgi bolğan soŋ i̇ekinşi keme apatqa ūşyrağandarğa kömekke kelip, adamdaryn qūtqarğan şyğar. Tipti būlai da boluy ğajap i̇emes: qaiyqqa otyrğan keme ekipajy qatty ağystyŋ iırimine ūşyrap, yğysyp aşyq teŋizge şyğyp ketui de mümkin. Onda olardyŋ ajaly jetti dei beriŋiz, sebebi būl baiğūstar aştyqtan birin-biri jep tynatyny aidan anyq i̇edi. Şyndyğynda qirağan kemeniŋ tağdyry ne boldy i̇eken, maŋailap jürgen bir keme kömek qolyn sozbasa, mūndai dauyldan adam balasy aman qalady dep oilaudyŋ özi qiyn. Biraq būl boljam ğana i̇edi, ökinişke qarai, būl maŋda basqa kemeniŋ özi tügili izi de körinbedi.
Kemeni körgen kezdegi meniŋ ümitimdi, zarymdy jetkize alar sözdi qaidan tabarymdy bilmeimin. Öz i̇erkimnen tys: “Qūdai-ai, i̇eger i̇eki-üş… i̇eŋ bolmağanda bir adam aman qalyp, jağağa jetse, qasymnan tiri jan tabylyp, men de adam balasy i̇emespin be, tildesip şer tarqatar i̇edim,” – dedim kübirlep. Ūzaq jyl taqua adamdai tirlik keşsem de, i̇eşqaşan da jalğyzdyqtyŋ zaryn däl sol sättegidei sezinbeppin.
Qūştarlyqtyŋ öz qūpiiäsy bolady, ol közge tüser qozğalystağy bir närsege degen qūştarlyq boluy mümkin nemese közge körinbeui de mümkin; bizdiŋ tüisigimizdegi, qiiälymyzdağy qūştarlyq jan düniemizdi i̇eriksiz jaulap alady jäne ol qūştarlyqtyŋ ornyn i̇endi i̇eşnärse de toltyra almaidy.
Qirağan kemeden i̇eŋ bolmasa bir adam aman qalsa dep qatty tiledim. “Bir adam! Bir adam!” degen sözderdi myŋ ret qaitaladym. Būl tilegimdi sausaqtarymdy jiyryp alyp, qolymdy qatty qysyp, qalşyldap tūryp aittym: alaqanymda jūmsaq birnärse bolğanda sözsiz ügitilip keter i̇edi, qatty tistenip alğanym sondai, jağym qarysyp qaldy. Būl adamnyŋ qandai jaidağy hali i̇ekenin därigerler aita jatar, men tek öz basymnan ötken jağdaidy ğana baiandadym. Būl jağdaiğa qalai tüskenimdi bilmeimin, bir anyğy, būl keşe ğana qandastarymmen tabysuğa yntyqqan meniŋ qiiälymdağy şyn baqyttyŋ körinisi, meniŋ qūştarlyğymnyŋ
şegi boldy dep aita alamyn.
Tağdyrdyŋ jazuy ma ia qyrsyq şaldy ma, mūndai baqytqa jete almadym, tek jağağa qalqyp şyqqan närseler qirağan kemeniŋ qūrdymğa ketkeninen habardar i̇etti. Araldağy ömirimniŋ soŋyna deiin qirağan kemeden tiri jan qaldy ma, joq pa, – bile almadym. Birneşe künnen keiin tağy da qaiğyly oqiğağa kuä boldym: keme qirağan tūsqa qarsy jaqtan su betine ölgen adamnyŋ mürdesi qalqyp şyqty. Üstinde kenep köilegi, şalbary, syrtynda teŋizşiler kietin şolaq jeidesi bar. Onyŋ ūlty kim i̇ekenin ajyratarlyq i̇eş belgi bolmady; qaltasynda i̇eki altyn aqşa men müştikten basqa i̇eşteŋe joq bop şyqty, – ärine, men i̇ekinşisi üşin quanğanymdy osy jerde jasyra almaimyn.
Dauyldan keiin tynyştyq ornağan soŋ qaiyqqa minip kemege deiin barğym keldi. Özime kerek-jaraqtar tabatynyma senimdi boldym, biraq nietim basqa – kemede tiri jan qalğan bolsa dep ümittendim. Būl oi meni äbden jaulap aldy: qūdaidyŋ qūdiretimen kemege jetpeiinşe kündiz-tüni janym jai tappasyn bildim. Men öz i̇erkime bağyna da, qarsy da kele almadym, – būl qūdaidyŋ qalauy, oryndamasam, ar aldynda aiyptymyn dep oiladym.
Jan qalauy i̇erkime tūsau bolsyn ba, qamalyma tez jetip, saparğa qamdanuğa asyqtym. Özimmen birge nan, ülken qūmyra tūşy su, qūbylnama, bir bötelke rom (ol mende äli bar i̇edi), jüzim salynğan sebet aldym da, osy azyqtarymdy arqalap, qaiyğyma attandym; onyŋ tübindegi suyn tögip teŋizge tüsirdim de äkelgenderimdi ornalastyryp, jaŋa jükterimdi tasuğa qaita kettim. Būl joly ülken qapşyq küriş, bir qūmyra tūşy su, arpanyŋ ūnynan pisirgen jiyrma şaqty külşe nan, bir bötelke i̇eşkiniŋ süti, bir bölek irimşik aldym. Osynyŋ bärin arqalap qara terge malynyp, äreŋ degende qaiyqqa jettim. Qūdaiğa qūlşylyq qylyp, jolymdy tilep, saparğa attandym. Jağağa jaqyn jüzip otyruğa tyrysyp, araldyŋ soltüstik-şyğysynyŋ şegine deiin keldim. Osy jerden men i̇endi aşyq teŋizge şyğuym kerek i̇edi. Būl öte ülken täuekel bolatyn. Baru kerek pe, älde joq pa? Men jağalaudan birşama qaşyqtyqta araldy orai tez ağyp jatqan teŋiz ağysynyŋ tasqynyna qaradym, alğaşqy saiahatym jadyma oralyp, basymdy qandai qauip-qaterge tikkenim i̇esime tüsti de şeşimimnen aini bastadym: i̇eger men ağystyŋ iırimine tüssem meni alysqa äketip, tipti öz aralymdy nazardan joğaltyp alatynymdy bildim; al sol sätte salqyn jeldiŋ tūruy mūŋ-aq i̇eken, meniŋ qaiyğym birden suğa tolar i̇edi. Būl oilardyŋ meni abyrjytqany sondai, men öz oiymnan bas tartuğa daiyn i̇edim. Men teŋizdiŋ kişkene qoltyğyna qaiyğymdy tirep, qaiyğymnan tüsip kemege barsam degen yntyzar tilek pen aldymda kütip tūrğan qauip-qaterdiŋ arasynda ne isterimdi bilmei qatty dağdardym. Basymdy qaumalağan auyr oi qūşağynda otyrğanymda su köterildi, i̇endi qalasam da, qalamasam da saiahatymdy birneşe sağatqa şegeruge tura keldi. Sol sätti paidalanyp, bir biık töbege şyğyp, su köterilgendegi sudyŋ ağysyn aŋdu kerek dep oiladym, kemeden aralğa osy ağyspen jetuge bolady i̇eken. Osy oidy oilap bolğanym sol i̇edi, onşa biık i̇emes bir töbe közime tüsti, biraq basyna şyqsaŋ, ağystyŋ bağytyn i̇eki jağynan da baiqauğa bolady i̇eken. Köz taldyryp köp qarağanym joq – sudyŋ tömendegen ağysy araldyŋ oŋtüstik tūsynan şyğyp, köterilgen su soltüstik tūsqa ağatynyn baiqadym; keri oralarda araldyŋ soltüstik jağyn betke
ūstasam, aman-esen jeterime közim jetti.
Osy oiymdy qūptadym da, sudyŋ tömendegenin kütip, kelesi küni i̇ertemen attanbaq boldym. Sol küni baiağy aitylğan matros şinelin jamylyp qaiyqta tünep şyqtym da, i̇erteŋgisin teŋizge şyqtym. İeŋ äueli soltüstikke bet alyp, ağystyŋ iırimine tüskennen keiin şyğysqa bet tüzep jüzdim de otyrdym. Ağys qaiyğymdy tez ilip aldy da jöneldi, biraq alğaşqy saiahatqa şyqqandağy oŋtüstiktiŋ ağysyndai tym tez i̇emes i̇edi. Ol ağysta qaiyqty bağdarlap būruğa da şamam kelmep i̇edi, būl ağys odan bäseŋdeu i̇eken, i̇eskegimmen qaiyqty öz qalauymşa bağyttap, kemege qarai turalap jüze jöneldim. İeki sağatqa jeter-jetpes uaqytta kemege kelip jettim.
Aldymnan qaiğyly körinis aşyldy: keme (türi ispandikine keledi) i̇eki jartastyŋ arasyna qystyrylyp qalypty. Qūiyq jağy mülde qirağan, diŋgekteriniŋ kül-talqany şyqqan, biraq orta belinen joğary, tūmsyq jağy bütin, sol qalpy. Kemege qūiryq jağynan jaqyn kelgende, keme üstinde jatqan bir it közime tüsti. Meni kördi de – ūlydy, qyŋsylady, dauystap i̇em, kemeden sekirip tüsti de, jüzip jetip keldi. İtti köterip qaiyqqa otyrğyzdym, beişara äbden aşyğypty: işi qabysyp qalypty, nan berip i̇edim, qystygüngi aş qasqyrdai tarpa bas saldy. Aldyna su qoiyp i̇em, qomağailanyp işem dep şaşalyp, ölip kete jazdady, – bere bersem jarylğanşa işe beretin türi bar.
İtke tamaq berdim de, kemeniŋ üstine şyqtym. Birinşi körgenim – kire beriste i̇eki adam ölip jatyr, qoldary aiqasyp, qarysyp qalğan. Keme tasqa kelip soğylğanda üsterin su basyp, sirä, tūnşyğyp ölgen; qalğandary qatty tolqynnyŋ i̇ekpinimen suğa batyp ketken bolu kerek, itten basqa tirşilik iesi körinbedi. Kemeniŋ işindegi zattardyŋ bärine su tigen i̇eken. Triumde bir-eki böşke körindi, onyŋ şarap i̇ekenin älde basqa bir närse i̇ekenin bile almadym, – tym ülken, qozğap äure bolğanym joq. Birneşe sandyq jatyr, şamasy, teŋizşilerdiki bolu kerek; i̇ekeuin qaiyqqa äkelip saldym, auzyn aşyp qarağanym joq, işinde ne bar, ne joğyn bilmedim. İeger kemeniŋ aldyŋğy jağy qirap, art jağy bütin qalğanda, men köp oljamen oralady i̇ekenmin: i̇eki sandyqtağy jükke qarağanda keme bağaly zattar tasyğan boluy kerek. Keme Buenos-Airesten nemese Braziliiäny jağalap Rio-de-La-Platydan Gavannağa nemese Meksika şyğanağyna jetip, sol aradan İspaniiäğa bet alğan bolu kerek. Būl kemede qazynanyŋ mol bolğandyğy kümänsiz, biraq ölim auzynda qalğandar üşin qazynadan ne qaiyr, al adamdardyŋ tağdyry jaily
ol kezde i̇eşnärse bilgenim joq.
Araq-şarap qūiylğan bolu kerek, sandyqtan özge tağy bir böşke aldym. Böşke onşa ülken i̇emes, işine jiyrma gallon su ketetindei, biraq köterip qaiyqqa äkelu öte auyr boldy. Kaiutadan birneşe muşket, sauytqa salğan tört qadaqtai kükirt taptym; muşketti i̇emes, kükirtti aldym, öitkeni kükirt kerek i̇edi. Būlardan basqa kürek, qysqaş, i̇eki baqyraş, jez şäinek aldym. Jükterdi tiep, itti qaiyqqa salyp, su köterilisimen, kidirmesten jürip kettim, sol küni tüngi sağat birdiŋ şamasynda älim bitip, äbden qaljyrap aralyma jettim. Qaiyqqa tünep şyğyp, i̇erteŋine tielgen zattardy üige i̇emes, üŋgirge tasyğym keldi. Tamaq işip äl jiyp aldym da, äkelgen jükti jağağa tüsirip, tekserip qarai bastadym. Böşkege qūiylğan rom i̇eken, biraq dämi birtürli, işuge kelmeidi. Sandyqtan özim zäru bolyp jürgen närseler tabyldy, mysaly, asty-üsti biteu bir ädemi ydys, işi tolğan liker qūiğan bötelke (bötelkeniŋ ärqaisysynda üş pontke jaqyn liker bar), bötelkesi jai i̇emes, tyğyny kümis, türi ädemi, i̇eki banki tosap, mūnyŋ da auzy jaqsy bekitilgen, işine bir tamşy su kirmegen sol qalpy tūr, tağy bir banki bolğan, onyŋ işine su kirip, bülinip qalypty, sandyqtan jaŋa köilekter de tabyldy, men kiımge öte zäru i̇edim; jiyrma şaqty bet oramal jäne moiynğa salatyn oramaldar da bar i̇eken. Men odan saiyn quandym, ystyq künde terşigen maŋdaidy jūmsaq oramalmen sürtudiŋ özi keremet qoi dep köz aldyma i̇elestettim. Sandyqtyŋ tübinde üş dorba aqşa: şamasy, bir myŋ bir jüz piastr, qağazğa oralğan üş altyn dublon jäne birneşe altyn tabyldy, altynnyŋ auyrlyğy bir qadaq şamasy bolady-au dep şamaladym.
Ekinşi sandyqta köptegen kiım-keşek bar i̇eken, biraq bäri de jaramsyz. Işindegilerine qarağanda būl sandyq qatardağy zeŋbirekşiniki bolu kerek: üş ydysqa bölip salğan i̇eki qadaqqa jaqyn oq-däri bar, būl myltyqtiki bolu kerek. Būl saparymda qajetti dep tapqan närselerim öte az boldy. Altynnyŋ men üşin qūny tömen, altynymnyŋ bärin jinap-terip aiaqqa kier üş-tört başmaqqa, bir şūlyq üşin bere salar i̇edim, – men şūlyq, başmaq degendi körmegeli qai zaman. Osy barğanymda tört jūp başmaq aldym, i̇ekeuin ölgenderden şeşip aldym da, i̇ekeui sandyqtan şyqty. Biraq izdegenim tabylsa da, sapasy da, türi de ağylşyndardikine ūqsamaidy, başmaqqa da keliŋkiremeidi, kebis siiäqty. Bir sandyqtyŋ tübinen türli aqşalar tabyldy, biraq altyn i̇emes. Birinşi sandyq ofitserdiki de, i̇ekinşisi jai adamdiki me dep oiladym.
Aqşalardy üŋgirdiŋ işindegi kemeden alğan öz aqşalaryma üstep, tyğyp qoidym. Qirağan kemedegi qazynağa tolyq ie bola almağanyma ökindim, ondağy mülikterdi tügelimen qaiyğyma tiep, birneşe ret kelip-ketuge bolatyn i̇edi. İeger künderdiŋ küninde qūdai jarylqap, Angliiäğa jeter kün tusa, üŋgirdegi aqşany säti tuğanda alyp keter i̇edim.
Kemeden alynğandardy üŋgirge tasydym da, qaiyqqa qaita kelip, ony jağadağy būrynğy ornyna äkeldim, sosyn töte jolmen üige qarai tarttym; üiim ornynda, bäri sol qalpy i̇eken. Kişigirim üi jūmystarymen ainalysyp, būrynğydai mamyrajai qalypta tirlik keşe berdim. Biraq sizder bilesizder, soŋğy jyldary men öz küzetimdi küşeitip, üiden şyğuymdy da sirettim. Tek araldyŋ künşyğys tūsynan keler qauip-qater joq: jabaiylardyŋ ol jaqqa kelmeitinine äbden közim jetken soŋ, myltyğymdy asyp jürudi sirettim.
Pendelik küibeŋmen i̇eki jyldy artqa tastadym (basyma nebir jaman oilar keldi), biraq osy uaqyt işinde köŋilimdi mūŋ basyp, işim şerge toldy, mümkindigi bolmasa da, araldan qaşyp şyğu turaly nebir oilar keldi. Qirağan kemeden iske tatyrlyq tük qalmasa da, tağy baryp körgim keldi. Täuekelge bel buğym keldi, biraq kümändandym. İeger meniŋ Salehtan qaşyp şyqqandağydai qaiyğym bolsa, minip alyp, ağys qai jaqqa äketse de qaiyğymda alaŋsyz otyra berer i̇edim. Özimniŋ basymnan keşkenderim men körgen-bilgenimdi saralasam, qūdai men tabiğattyŋ bergeni öz aldyna, qaiğyny adam balasy özderine özderi tilep alady i̇eken. Äke-şeşemniŋ aitqanyna könbei ketkendigimdi söz qylmai-aq, odan keiingi de künälarym meni qazirgi qaiğyly jağdaiyma alyp keldi. İeger Braziliiäda aiaq asty baiyp ketpei, qarapaiym ğana tirlik qūryp, tūrmysymnyŋ birtindep jaqsarğanyna şükirşilik i̇etkende, onda osy uaqytta, aralda ötken jyldardy aitamyn, Braziliiädağy i̇eŋ bai plantatorlardyŋ biri boluym da mümkin i̇edi. Sol kezdegi tabysymmen şaruaşylyğym jüz i̇ese artyp, odan äri de şalqyp ömir süre bererime senimdi i̇edim. Bastağan isimdi, güldengen plantatsiiäny tastap qūldar tieu üşin Gvineiäğa ne üşin kelgenimniŋ jauabyn taba almaimyn, jyly ornymdy suytpai-aq, jergilikti zäŋgiler köbeigen kezde olardy jūmysşy küşi retinde satyp alar i̇edim ğoi. Ras, olardy satyp alu üşin köp aqşa jūmsar i̇edim, biraq meniŋ sol täuekelimniŋ qūny meniŋ öz ömirimniŋ qūnynan artyq i̇emes i̇edi. Adasuşylyq – jastyqqa tän şyğar, ömir joly aiqyndalğan i̇eresekter de adasady, al jastardyki – albyrttyq. Mende de albyrttyq boldy. İendi öz halime, jağdaiyma qaiğyryp, köŋildegi alaŋym basylmady. Ünemi qaiyrsyz araldan qalai şyğamyn, būl qapastan qalai qūtylamyn dep qaşyp şyğudyŋ neşe türli amalyn oilaumen jürdim. Būl bir tiri jandy tüŋildirgen, dūşpannyŋ basyna da tilemeitin beinetti künder boldy; janymdy jüdetken mekennen qaşyp şyğu turaly alğaşqy oilardy, ony iske asyrmaq bolğanym jaily sizderge baiandap bersem, artyq
bolmas dep oilaimyn.
Qirağan kemege baryp-qaitqannan soŋ, qaiyğymdy ornyna qoiyp, mamyrajai tirligimdi qaita jalğastyrdym. Ras, mende aqşa köbeidi, biraq mağan odan keler qandai paida bar. Peruğa ispandyqtar basa-köktep kirgenge deiin, ündister üşin aqşanyŋ qalai qūny bolmağan bolsa, men üşin de onyŋ solai i̇eş qūny bolmady.
Aralğa tabanym tigenine jiyrma törtinşi jyl tolğan nauryz aiynyŋ işinde bir küni jaŋbyrly mausym bastalyp, küni-tüni tolassyz jaŋbyr qūiyp tūrdy. Aspaly kereuetimde denim sau, i̇eşnärseni oilamai, özimdi özim keremet sezinip jatsam da, közim bir sätke de ilinbei qoidy.
Sol tüngi alasapyran oilarym turaly aityp jetkize de, sanamdy jailağan myŋ türli oidy tizip te bere almaspyn. Meniŋ köz aldyma aralğa kelgenge deiingi jäne kelgennen keiingi oqiğalardyŋ bäri birinen soŋ biri jipke tizgendei i̇elestedi. Qūmdağy adam izine kuä bolğannan keiingi ömirimniŋ i̇ekinşi kezeŋin, qamsyz, alaŋsyz, beiqam ötken ömirimniŋ birinşi kezeŋimen salystyrdym. Özim körgenge deiin jabaiylar meniŋ aralyma būryn-soŋdy kelmegen dep oilauym aqiqatqa qanşa janasar i̇eken, mümkin, olar meniŋ aralda bolğan alğaşqy jylymnan bastap jüzdep-myŋdap kelip-ketip jürgen bolar. Biraq men ol kezde i̇eşteŋe sezgen joqpyn, meniŋ jan düniemde i̇eşqandai qorqynyş bolğan joq, tynyş jäne baqytty tirlik keştim. Sebebi qauip baryn bilmedim, sondyqtan alaŋsyz tirlik keştim. Būdan keiin, biz i̇elep-eskere bermeitin qiynşylyqtan, qauip-qaterden meiirimi şeksiz jaratqan ünemi qorğap jüredi i̇eken ğoi dep tağy oiladym. Qauip-qaterge toly ömirimiz aldyn ala bizdiŋ közimizge tūtas körinip tūrsa, ruhymyz müjilip, jan düniemiz oğan töze alar ma i̇edi? bizdiŋ qannen-qapersiz tirlik keşip jürgenimiz qauiptiŋ közimizge körinbeitininde, qauiptiŋ tönip tūrğanyn aldyn ala sezbeitinimizde.
Qaptağan oidyŋ artynan osy jyldar aralyğynda nebir qauip-qaterden qağys qalğan i̇ekenmin dep oiladym, öz qojalyğymdamyn dep i̇eş qamsyz araldy kezip jüre berippin. Tau-tastyŋ quysy, tün ia basqa da jağdailar meni sūm ajaldan, jabaiy-tağylardyŋ tyrnağynan qūtqarğan i̇eken. Jabaiylardyŋ uysyna tüser bolsam, olar qylmys jasap jatqandaryn i̇eş sezbesten, meniŋ i̇eşki men tasbaqany nemese kögerşin men balyqty azyq qylğanym siiäqty, meni de täbetteri aşyla jer i̇edi. Osy tarapta qamqorşy Ūly jaratuşyma şeksiz rizaşylyğymdy bildirmesem, küpirlik bolar i̇edi. Qauip-qaterden saqtağan, ajal auzynan araşalağan qūdiret aldynda basymdy idim.
Būdan keiin oi ağysy basqa arnağa audy. Tağylar turaly oiladym, olardyŋ adam i̇etin jeu sebebin tüsingim keldi. Rahymy küşti, meiirimdi, qūdiretti küş iesi özi jaratqan tirşilik ieleriniŋ mūndai azğyndyqqa, turasyn aitsam, adamdyqtyŋ şeginen şyqqan, aiuandyqtan da soraqy, jyrtqyştardan da jauyz boluyna qalai jol berdi i̇eken deimin özime özim. Būl sol kezde men jauabyn taba almağan sūraq bolatyn. İendi men būl jabaiylar älemniŋ qai būryşynda tirşilik i̇etedi, olardyŋ jeri meniŋ aralymnan qaşyq pa, olar ne üşin osynşalyqty qaşyq jerge keledi, qaiyqtary neden jasalğan, olar meniŋ aralyma kelgende, men olardyŋ jerine ketip qalsam qaitedi degen sūraqtardyŋ şyrmauynda boldym. Qūrlyqqa jetsem qaitpekpin, qandai ömir kütip tūr, i̇eger olar mağan şabuyldasa, qūtylar amal bar ma degen sūraqtarmen bas qatyrmadym. Men olarğa körinbei qūrlyqqa jetudiŋ qandai da bir mümkindigi bar ma, jetken jağdaida qalai azyqtanamyn, dūşpandarymnan qūtylğan jağdaida qaida bağyt alamyn dep te bas qatyrmadym. Būlardyŋ birde-bireui turaly oi basyma kelgen joq. Meniŋ oiym – qaiyqqa otyryp, qalaida qūrlyqqa jetu. Sol kezdegi halimdi öte beişaralyq küide i̇elestettim: meniŋ halimnen tek ölim ğana tömen şyğar. İeger men qūrlyqqa deiin qaiyğymmen jağalap otyryp, bir i̇eldi mekenge jetsem, qol ūşyn beretinder tabylar, mümkin, meni ala keter i̇europalyq keme ūşyrasyp qalar dep te oiğa berildim. İeger jaratuşydan järdem bolmasa meni ölim kütedi, ölgen soŋ bar qaiğydan özinen-özi arylamyn. Ärine, būl oilar meni köŋilim qūlazyp janym küizelgesin, sabyrym azaiyp azabym bir basymnan asyp ümitim aldanğasyn maŋailap aldy. Qirap qalğan kemege de tiri qalğandary bolar degen ümitpen, būl qai jer, qalai atalady, būl araldan şyğudyŋ joly bar ma degen nietpen bas būrğan i̇edim. Bir oiğa bir oi türtki bolyp, meni qatty mazalady, qūdaiğa qūlşylyq qylu nietinen ainydym. Qūrlyqqa attanu turaly oi ön boiymdy jaulap alyp qarsylyq bildiruge şamam qalğan joq, tipti öz-özimdi meŋgeruden qaldym dese de bolğandai.
Biraz uaqyt josparym köz aldymnan ketpei tūryp aldy: boiğa äjeptäuir jelik kirdi, qan qyzdy; jüregim soğyp, beine bir bezgek auruy ūstağan adamdai qalşyldap, qatty qinalyp äreŋ degende ūiqyğa kettim. Tüsimde de osy jailardy köremin dep oilağan i̇edim, biraq olai bolmady: tüsimniŋ meniŋ uaiym-qaiğyma i̇eş qatysy joq bolyp şyqty. Tüsimde kündegidei qorğanymnan şyğyp kele jatyp jağalaudan jabaiylardy kördim: ony jağalai on bir jabaiy otyr i̇eken. On i̇ekinşi adam – olar qūrbandyqqa äkelgen tūtqyn i̇eken. Bir kezde älgi tūtqyn atyp tūryp, sytylyp şyğyp, bar i̇ekpinimen qaşa jönelsin. Men tüsimniŋ işinde ol qorğanymnyŋ janyndağy bauğa jasyrynyp qaldy dep oilap jatyrmyn. Onyŋ jalğyz i̇ekenin, soŋynda quğynşysy joq i̇ekenin körgen men, oğan kelip jymiyp, qaşqanyn maqūl körip tūrmyn, ol tizerlep otyryp, özin qūtqaruymdy ötinedi. Men oğan baspaldağymdy nūsqap, qorşaudan sekirip öt dedim, sosyn öz üŋgirime bastap jürdim, ol meniŋ qūlym boldy. Özime bağynğan adamdy körip: “Mine, men i̇endi qūrlyqqa attana alamyn. İendi i̇eşnärseden qoryqpaimyn. Būl adam lotsman bolady; mağan ne isteu kerek, azyqty qaidan alu kerek i̇ekenin üiretedi jäne jabaiylarğa jem bolyp qalmau üşin, qai maŋailardy ainalyp ötu, qai bağytqa jüzu kerek i̇ekenin aitady” deimin özime. Tätti tüstiŋ äserimen ūiqymnan ūiandym, ümit otyn jaqqan tätti tüstiŋ äserinen aiyğa alar i̇emespin. Tüsimde körgenderim öŋimde bolğan siiäqty, i̇esimdi jidym, tipti mūnyŋ tüs i̇ekenine taŋ qaldym.
Degenmen de körgen tüsim mağan aian bergen siiäqty: qapastan qūtylu üşin men aralyma aiaq basqan qandai da bir jabaiyny ūstap aluym kerek i̇eken. Mümkin bolsa, jabaiylardyŋ azyq qyluğa daiyndağan beişarasyna araşa boluym kerek. Biraq josparymdy iske asyruğa kedergi de jeterlik i̇edi. Bir jabaiyny qūtqaruym üşin men jyrtqyştardyŋ külli taipasyna soğys aşyp, olardyŋ birin qaldyrmai qyryp saluğa mäjbür bolady i̇ekenmin; az ğana ümitke aldanyp, mūndai şeşimge keluim şarasyzdyqtan, öz ömirimdi qūtqaryp qaluğa degen nietten bolsa da, qanşama adamnyŋ qanyn moinyma jükteimin degen oi meniŋ jan-düniemdi maza bermedi. Jasyryp keregi ne, būl josparymdy qūrğan künnen bastap-aq adam qany tögiledi degen oi basyma kelse, denem türşigetin. Öz-özimdi aqtap ta kördim: būlar meniŋ qas jaularym, jabaiylardyŋ qolyna tüssem olar meni oilanuğa da mūrşamdy keltirmeidi; būl – meniŋ ölimnen de auyr ömirden qūtyluğa ärekettenuim – tura jabaiylar mağan birinşi bop şabuyldağandağydai özimdi özim qorğau aktisi bop tabylady desem de, qaitalap aitaiyn, tek qan tögiledi degen oidyŋ özi janymdy türşiktirip öz şeşimime özim köne almai-aq qoidym. Antalağan auyr oi kirpik ildirmei biraz künderimdi ötkizdim, biraq qūtylamyn degen bir ğana oi ümit säulesin tūtatty. Qalai bolğanda da bir jabaiyny qolğa tüsiruim kerek dep oiladym. Men i̇endi tek josparymdy iske asyrudyŋ ğana jolyn izdedim. Qalai oilasam da, jauabyn tappadym. Aqyr aiağynda äueli jabaiylar meniŋ aralyma kelsin, basqasyn basqa tüskende köremin dep şeştim.
Qara tünek oilardan serpilip, künde olardyŋ jolyn qarauyldaityn boldym; bir jyldan asa uaqyt i̇eş nätijesiz tek olardyŋ joldaryn qarauyldaumen zerigip te kettim. Künde araldyŋ oŋtüstik jäne batys jaq jiegine jabaiylar kelip qala ma, qaiyqtary qarauytpai ma dep köz jügirtumen boldym, – i̇eşnärse körinbedi. Būl jağdai meni qynjyltyp qaiğy-qamymdy köbeite tüsti. Basqa jağdaidy bilmeimin, biraq būl joly maqsatqa jetpesem de ümitim üzilmedi, kerisinşe, būrynğydan da qūlşyna tüsip, öz oiymdy qalai da iske asyruğa ūmtyldym. Turasyn aitsam, būryn jabaiylardyŋ közinen tasa bolu üşin öte saq jürsem, i̇endi olarmen betpe-bet kelgenşe şydamym jetpedi.
Jabaiylardyŋ tek bireuin ğana i̇emes, i̇eki-üşeuin qolyma tüsirip, mağan dūşpandyq i̇ete almaityndai halge duşar qylyp, aitqandarymdy būljytpai oryndaityn qūlğa ainaldyramyn dep qiiäldadym. Sarsyltqan birneşe apta süreŋsiz künderge ainaldy, armanym oryndalmady, jabaiylar kelmek tügili, közge de tüspei qoidy.
Sol küibeŋmen jyldan astam uaqyt jürdim, būl bir nätijesiz is i̇eken degen de oi tüsti. Bir küni taŋerteŋ araldyŋ men jaq jağasynan ündisterdiŋ bes birdei qaiyğyn körip taŋğaldym. Olardyŋ bäri bos tūr, jabaiylar bir jerge jasyrynyp qalğan boluy kerek. Ädette, är qaiyqqa tört-bes, keide odan da köp adamnyŋ otyratynyn biletinmin. Meni şaqyrylmağan qonaqtardyŋ köptigi qobaljytqanyn jasyra almaimyn. Jalğyz özim jiyrma-otyz şaqty jabaiyğa qalai tötep beremin dep berekem qaşyp, qorğanymda tūnjyrap otyrsam da, olar şabuyldai qalsa men de qarap qalmaspyn dep aldyn ala qamdana bastadym. Jabaiylardyŋ tūsynan dauys i̇estile me dep, qūlağymdy tosa bastadym, şydamym jetpei myltyğymdy baspaldağymnyŋ astyna qoiyp, özim qūrğan jospar boiynşa töbe basyna qarai örmelei bastadym. Töbeniŋ basyna jetken soŋ, basymdy qaita-qaita qyltita bermeiin dep, dürbimdi alyp qaradym. Jabaiylar otyz adamnan kem i̇emes i̇eken. Olar jağada ot jağyp, bir närseni qaqtap jatyr. Qaqtalyp jatqan ne närse i̇ekenine közim jetpedi, anyq körgenim – olar i̇ebedeisiz qimyldarymen sekirip, otty ainalyp bilep jürdi.
Bir kezde top adam bilep jürgenderden bölinip, qaiyq tūrğan jaqqa qarai jügire jöneldi de köp ūzamai i̇eki beişarany süirep otqa qarai alyp jürdi; būl i̇ekeui qaiyqta bailauly jatqan qūrbandyq bolsa kerek dep topşyladym. Alyp kele jatqannyŋ bireuiniŋ basynan qatty bir närsemen qoiyp qaldy da (şoqpar ma, qylyş pa, jabaiylar neni

paidalanatynyn bilmeimin) äkeluşiler sol arada şarualaryna kiristi: işin jaryp jiberip, qarnyn aqtara bastady. İekinşi tūtqyn da öz ajalyn kütip tūrdy. Sol sätte baiğūs qaşyp qūtylamyn dep ümittenip tūrğan boluy kerek, alğa qarai atylyp şyqty da, köz ilespes şapşaŋdyqpen qūm basqan jağalaumen tura meniŋ üiim tūrğan jaqqa qarai zulady.
Ol mağan qarai jügirip kele jatqanda zärem ūşyp ketti: külli taipa onyŋ artynan quyp kele jatqandai i̇elestedi. Meniŋ tüsimniŋ alğaşqy jartysy öŋime ainalyp, qaşqyn meniŋ bauyma kelip panalady; biraq men tüsimniŋ i̇ekinşi jartysy däl keledi, qalğan jabaiylar quğyndy toqtatyp, qūrbandyqtaryn meniŋ bauymnan taba almai qalady dep ümittene almas i̇edim. Tasadan baqylap tūryp qaşqynnyŋ artynan tek i̇eki-üşeui ğana quyp kele jatqanyn kördim, qaşqynnyŋ janūşyra jügirip kele jatqanyna köŋilim jūbandy. Quğynşylar men qaşqynnyŋ arasy alystai berdi. İendi bir jarty sağattai osy i̇ekpinimen jügirse, şaŋyn da körsetpei ketedi dep paiymdadym.
Jügirip kele jatqandardy meniŋ qamalymnan, äŋgimeniŋ basynda aityp ötken, men kemeden salmen jük tasyğanda kelip toqtağan kişigirim qoinau ğana bölip jatty. Qaşqyn ony jüzip ötpese quğynşylardan qūtyla almaitynyn anyq körip tūrdym. Şynynda da, ol i̇eş oilanbastan suğa qoiyp ketti de, nebäri otyz qūlaşpen qoinaudy jüzip ötip, arğy jağağa şyqty da qarqynyn kemitpesten jügire jöneldi. Üş quğynşynyŋ i̇ekeui suğa sekirip, üşinşisi qalyp qoidy; ol jağada tūryp, jüzip bara jatqan i̇ekeuiniŋ artynan qarap tūrdy da, sosyn būrylyp alyp, jai basyp keri qaitty: onyŋ dūrys joldy taŋdağanyna oqyrmannyŋ özi qazir-aq közi jeter. Qaşqynnyŋ artynan quğan jabaiylardyŋ qoinaudy jüzip ötu üşin oğan qarağanda i̇eki i̇ese uaqyt jūmsağanyn baiqap qaldym. Osy kezde men bar jan-tänimmen mağan qūl, – mümkin joldas ne kömekşi, – kerek bolsa qimyldaityn sät tuğanyn sezdim; qūdirettiŋ özi myna beişarany qūtqaryp qal dep tūr ğoi dep oiladym. Uaqyt joğaltpastan satylarmen taudyŋ i̇etegine jügirip tüstim de, qoiğan myltyqtarymdy alyp, tura sondai asyğystyqpen tauğa qaita köterilip, onyŋ kelesi jağynan tüstim jäne jügirip kele jatqan jabaiylardyŋ jolyn kes-kestei teŋizge qarai jügire jöneldim. Men töte jol taŋdağandyqtan da, äri şoqydan tömen qarai jügirgendikten köp keşikpei qaşqyn men quğynşylardyŋ arasyna kiliktim. Meniŋ aiqaiymdy i̇estip, qaşqyn jalt būryldy da, alğaşqy sätte quğynşylaryn körgennen beter qorqyp ketti. Men oğan keri qait dep belgi berdim de, al özim jailap basyp quğynşylardyŋ aldynan şyqpaq boldym. Aldyŋğysy mağan jaqyndap qalğanda, kütip tūrdym da, oqys ūmtylyp myltyqtyŋ dümimen ūryp qūlattym. Mūndai qaşyqtyqtan myltyqty dausyn i̇estip tütinin köre qoiu neğaibyl bolsa da, basqa jabaiylardyŋ nazaryn audarmau üşin oq jūmsauğa qoryqtym. Quğynşylardyŋ alğaşqysy qūlağanda, qorqyp ketken bolu kerek, soŋyndağysy da tūra qalğan kezde men onyŋ qasyna tez jetip bardym. Jaqyndai bere onyŋ qolynda sadağy men jebesi baryn körip jäne meni nysanağa alğanyn baiqağan kezde mağan tek onyŋ aldyn alu ğana qalyp i̇edi: men atym jiberdim de ony tūrğan ornynda sūlatyp saldym. Baiğūs qaşqyn öziniŋ jaularynyŋ jairap qalğanyn körip (ol solai dep oilasa kerek) tūra qaldy, biraq myltyqtyŋ jalyny men dausynan şoşynğany sondai, mağan ne jaqyndaryn, ne qaşaryn bilmei abdyrap, qaşuğa köbirek yŋğai tanytqandai boldy; men tağy da aiqailap, mağan jaqyn kel dep işarat jasap i̇edim, ol meni tüsindi: birneşe qadam jasady da toqtady, sosyn tağy birneşe qadam jasap, tağy toqtady. Baiğūs özin tūtqyn sanap, bezgek auruy ūstağandai qalş-qalş i̇etip, ana i̇eki jauynyŋ kebin qūşamyn dep oilady. Men ony tağy özime qarai şaqyrdym, qolymnan kelgenşe i̇esin jidyrğym kelip, barymdy saldym. Ajal auzynan araşalağanym üşin alğysyn bildirgendei, är on-on i̇eki qadam jasağan saiyn tizerlep, mağan qarai jaqyndai berdi, jaqyndai berdi. Men oğan jymiyp, qolymdy būlğadym. Äbden jaqyn kelgende tağy da tizerlep jerdi süidi, betin jerge tosyp, meniŋ aiağymdy köterip, öziniŋ basyna qoidy. Būl qylyğy körge kirgenşe qūlyŋ bolamyn degeni boluy kerek. Men ony jerden tūrğyzyp aldym da, arqasynan qağyp, “menen qoryqpa” degendi qimylmen bildirdim. Biraq bastağan isim äli aiağyna jetken joq i̇eken, basynan ūrğan jabaiym ölmepti, tek talyp qalsa kerek, – i̇esin jiiä bastady. Qūtqarğan adamyma seniŋ jauyŋ äli tiri degendi işaralap tüsindirdim. Ol mağan öz tilinde bir närselerdi aityp tüsindirgen boldy, biraq men i̇eşnärse ūğa almadym, onyŋ sözderi änniŋ äueni siiäqty, qūlaqqa sondai jağymdy, būl meniŋ jiyrma bes jyl uaqyttan keiin adam dausyn i̇estip tūrğanym ğoi (öz dausymdy i̇esepke almasam). Sezimge berilip, oi qorytyp tūratyn uaqyt joq, i̇esinen tanğan jabaiy i̇esin jiyp, jerge otyryp alğan, i̇eki iyğy dirildep menen qorqyp otyr. Qūtqarğan jabaiyma öz-öziŋe kel dedim de, myltyqty onyŋ dūşpanyna közdedim. Biraq meniŋ jabaiym (endi solai ataityn bolamyn) işaramen körsetip meniŋ iyğymdağy şapaşotymdy sūrady. Men oğan berdim. Ol köz ilespes jyldamdyqpen jauynyŋ basyn sol sätte qağyp tüsirdi. Ol ony öte i̇eptilikpen, ikemdilikpen jasady, tipti nemistiŋ jendeti de onymen salystyruğa kelmei qaldy. Ömirinde tek ağaş qylyştardy körgen adamnyŋ şapaşotty būlai qoldanuy meni qatty taŋ qaldyrdy. Artynan bildim, jabaiylar özderine qylyş jasau üşin qatty, öte auyr ağaştardy taŋdap alady i̇eken, sosyn olardy jüzi äbden ötkirlengeşe qairap, tek siltep qalsa adamnyŋ basyn, ne qolyn jūlyp äketedi i̇eken. Öz oiyn iske asyrğan soŋ jabaiymnyŋ jüzinen köŋildengeni men şyn quanğanyn sezindim. Ol meniŋ aldyma kelip, oğaş qimyldar jasap, şapaşotymdy iyğyma ilip, dūşpanynyŋ basyn aldyma tastai saldy.
Ol meniŋ osynşama qaşyqtyqta tūryp, öziniŋ jauyn öltirgenime taŋdanys bildirdi. Ol ölgen jabaiyny qolymen körsetip, jaqynnan baryp qarauğa rūqsat sūrady. Men rūqsat i̇etken boida jügirip ketti. Ol öliktiŋ betine tüsine almai biraz qarap tūrdy, ony bir jağyna, sosyn i̇ekinşi jağyna qarai audaryp, jaraqatyn qarady. Oq tura keudesine tigen i̇eken, qan syrtyna az ağypty, soğan qarağanda qan işke ketken boluy kerek, birden ölip ketuine de sol sebep bolğan. Öliktiŋ sadağy men jebesin alyp, jabaiym mağan keldi. Men būryldym da, meniŋ artymnan jür dep ymdadym; artymyzdan tağy da quğynşylar kelui mümkin, būl jerde qalu qauipti degendi işaralap tüsindirdim.
Jabaiy da mağan ölikterdi jasyryp keteiik, jabaiylar mūny körse, bizdi izdep tabady degendi işaramen tüsindirdi. Ol jalaŋ qoldarymen tezdetip, bir adam i̇erkin syiatyndai qūmdy tereŋ i̇etip qazyp tastady; sosyn öliktiŋ bireuin süirep äkelip kömdi. İekinşi ölikpen de däl osylai jasady; turasyn aitsam, jerleu räsimi jiyrma bes-aq minutqa sozyldy. Jerlep bolğan soŋ, oğan tağy da meniŋ artymnan jür dep işarat jasadym da, ony özimniŋ qamalyma i̇emes, basqa jaqqa – araldyŋ basqa tūsyna – öz üŋgirime qarai bastadym. Osylaişa men tüsimniŋ osy böligin jüzege asyrmadym: jabaiy meniŋ bauymnan pana izdemedi.
Üŋgirge kelgen soŋ aşyqqan şyğar dep men oğan bir üzim nan men jüzim, artynan su berdim. Sodan keiin küriş sabandarynan üiilgen özim äli jatyp körmegen tösegimdi nūsqap, kelip jat ta ūiyqta degendi tüsindirdim. Baiğūsqa aitqanym sol i̇edi, jata qaldy da tez ūiqyğa ketti. Özi sondai süikimdi, ortaşa boily, dene bitimi şap-şağyn, qol-aiağy ūzyn, tüzu, tabany men sausaqtary da sonşalyq ülken i̇emes. Onyŋ türine qarap jasy jiyrma altylarda dep şamalauğa bolady. Onyŋ kelbetinen aiuandyq, meiirimsizdik degenniŋ nyşanyn da körmeisiz, onyŋ jüzinen nağyz i̇erjürek i̇ekeni seziledi. Şaşy qara, qairatty jäne ūzyn, qoidyŋ jüni siiäqty bolyp keletin zäŋgilerdikindei būirabas i̇emes; maŋdaiy jazyq jäne aşyq, Braziliiädağy virgindik zäŋgiler siiäqty qap-qara i̇emes, qaratory, qoŋyr desem dūrys keledi, tipti suretteuge tildiŋ qūdireti jetpeitin siiäqty, qarasaŋ köziŋ toimaidy. Bet älpeti döŋgelek, mūrny ülken i̇emes, biraq taŋqiğan da i̇emes. Nūr şaşqan janary kelbetine odan saiyn körik beredi, i̇erni de qūiyp qoiğandai ädemi, joğarğy tisteri pildikindei appaq. Köz şyrymyn alğan soŋ, dälirek aitsam, jarty sağattan soŋ ūianyp, ol meniŋ qasyma keldi. Men būl kezde üŋgirdiŋ aulasynda i̇eşki sauyp otyr i̇edim. Meni köre sala jügirip kelip, jügine otyra qalyp öziniŋ bar denesimen neşe türli oğaş qimyldar körsetip, alğys aityp jatqanyn tüsindirdi. Betin tömen salyp, tağy da meniŋ aiağymdy öziniŋ basyna qoidy, ol öziniŋ äreketterimen mağan rizaşylyğyn bildirip, ömiriniŋ soŋyna deiin mağan adal qūl bolyp qalatynyna ant bergendei boldy. Onyŋ aitqysy kelgenin äreketterinen tanyp, meniŋ de oğan riza i̇ekenimdi tüsindiruge tyrystym. Meniŋ tilimdi üirenip, jauap beruge dağdylan degendi ūğyndyrdym. Seni men jūma küni qūtqardym, sondyqtan seniŋ atyŋ Jūma bolady dep tüsindirdim. Men oğan “qojam” degen sözdi aitudy üiretip, ol meniŋ atym dep, onyŋ mağynasyn tüsindirdim, bar jäne joq degen sözderdi de üiretip, mağynasyn aityp berdim. Qyş qūmyrağa süt qūiyp berdim, sosyn özim iştim, oğan nan berip, odan keiin özim de jedim; meniŋ istegenderimdi körip üirensin dep oiladym, ol alğys aitqandai basyn izep, tamaq dämdi boldy degendi qimylymen tüsindirdi.
Men onymen birge üŋgirge tünep şyqtym, taŋ atqan soŋ tūrdym da, meniŋ soŋymnan i̇ere ber dep belgi berdim. Men oğan seni kiındirgim keledi dedim, tyrdai jalaŋaş bolğan soŋ, ol būl tilegime quanyp ketti. İeki quğynşyny öltirip, jerlegen jerdiŋ maŋynan öte bergende, ol qoldaryn i̇erbeŋdetip ölikterdi kömip, özi belgi qoiğan tūsty nūsqady, sosyn ölikterdi qazyp şyğaryp jeu kerek degendi işaralady. Adam i̇etin jeuge bolmaidy, olai i̇etu künä jäne jiırkenişti degendi aityp jetkizgim keldi, būlai oilağannyŋ özinde-aq meniŋ jüregim ainidy, mäiitterden aulaq ket, meniŋ aitqandarymdy orynda jäne soğan moiynsūn dep būiyrdym. Būdan keiin men ony jabaiylardyŋ ketken, ketpegendigine köz jetkizu üşin töbeşiktiŋ basyna alyp şyqtym. Dürbimdi jabaiylar kelgen jağağa bağyttadym, olardyŋ izderi körinbeidi, birde-bir qaiyq közge tüspedi. Joğalğan adamdaryn izdemesten taiyp tūrğandary tüsinikti boldy.
Jabaiylar turaly bilgim kelip, qyzyğuşylyğym artyp, boiyma qairatymdy qaita jiyp alğanyma taŋğaldym, öte şeber qoldanatynyna közim jetken soŋ, şapaşot, sadaq, jebelerimdi qūlyma artyp, soŋymnan i̇er dep būiryq berdim. Būlardan basqa jabaiylar kelgen tūsty qarap qaitu üşin, bir myltyğymdy oğan asyp, qalğan i̇ekeuin özim alyp, mağan olar turaly naqty mälimetter kerek bolğan soŋ, jabaiylar asyr salğan jerge keldik. Jağadağy körinisti körgende, meniŋ qanym qatyp, jüregim soqpai qaldy. Rasymen de kuä bolğanym öte şoşynarlyq oqiğa i̇edi. Ärine, Jūma üşin būl körinis – üirenşikti. Jağada şaşylğan adam süiekteri, jerdiŋ beti şaşyrağan qan; är jerde qaqtalğan adam i̇etteri, müjilgen süiekter jäne basqa da aiuandar toilağan qandy merekeden qalğan belgiler köp. Men adamnyŋ üş bassüiegin, bes qolyn, är jerde şaşylğan üş ne tört adam aiaqtaryn, qaŋqalarynyŋ bölikterin taptym. Jūma işaramen jabaiylar tört tūtqyn äkelgenin, üşeuin jegenderin, törtinşisi özi i̇ekenin aitty. Onyŋ tüsindirgenine qarağanda Jūmanyŋ taipasy men özge taipa arasynda ülken qaqtyğys bolğan siiäqty. Jūmanyŋ jaulary köp adamdy tūtqyndap, osy jolğy kelgendegileri siiäqty, qandy mereke jasau üşin, olardy azyq qylu üşin är tarapqa alyp barğan siiäqty.
Men Jūmağa bükil bas süiekterdi, şaşylğan adam i̇etiniŋ qaldyqtaryn jinap, örtep jiberuge būiryq berdim. Meniŋ baiqağanym, küibeŋdep jürgenine qarağanda, meniŋ qūlyma adam i̇eti ūnaityn siiäqty, degenmen tağylyq qanynda bar ğoi. Men oğan aram oidan aulaq bol, i̇eger aitqanyma könbeseŋ, öziŋdi öltiremin dedim.
Qandy merekeniŋ belgilerin tügelimen joiyp, biz qorğanğa oraldyq, kele salysymen men ony kiındire bastadym. İeŋ äueli men oğan qirağan kemeden alynğan sandyqtyŋ işinen şyqqan kenep şalbardy kigizdim, kişkene qysqartqan soŋ, oğan qūiyp qoiğandai boldy. Sodan keiin bar şeberligimdi salyp (men būl kezde keremet tiginşi bolyp alğam), i̇eşkiniŋ terisinen jeide, qūiannyŋ terisinen öte qolaily, ädemi i̇etip bas kiım tigip berdim. Meniŋ qūlymnyŋ kiımderi öte kelisti bolyp şyqty, tipti ol qojaiynynan ainymai qaldy deuge bolady. Ärine, ol basynda yŋğaisyzdanyp, Uialyp jürdi, äsirese ol şalbarğa üirene almady, iä, i̇eki jeŋi de qoltyğynyŋ astyn qysyp, iyqtaryn qajady, sondyqtan qolaisyz tūstaryn qaita tiguge tura keldi. Qalai bolğanda da, onyŋ kiımi özi üşin qolaisyzdyq tudyrdy.
Ekinşi küni qūlymdy ornalastyru jaily oiladym. Onyŋ özine de yŋğaily i̇etip ornalastyru jäne özimdi de jaily sezinu üşin, qorğanymnyŋ işki jäne syrtqy qabyrğasynyŋ arasyndağy aşyq alaŋqai jerge kişkene şatyr tiktim. Meniŋ üŋgirimniŋ syrtqy i̇esigi de osy tūsqa şyğuşy i̇edi; men i̇esikti juan ağaştan jasadym da, işke qarai ğana aşylatyn i̇ettim; al tünde ilgişpen bekitip qoiyp, baspaldaqty da özime, işke qarai jiyp aldym. Jūma i̇endi işke i̇ene almaityn boldy. Meniŋ qorğanymnyŋ şatyr tigilgen işki qorşauynda aula bar: töbesi juan-juan syrğauylmen jabylğan, al syrğauyldyŋ bir ūşy taudyŋ şetine ilingen, syrğauyldardyŋ üstinen kese-köldeneŋ juan-juan ağaş salyp, üstin küriştiŋ sabanymen qalyŋ i̇etip japqanmyn; töbesindegi basqyşpen tüsip-şyğatyn aşyq jerge aşylyp-jabylatyn i̇esik jasadym da, i̇esik jabylğanda qatty dauys beretin boldy. Al tünde
qaru-jaraqtarymdy özimmen alyp jattym.
Biraq būl saqtyqtarymnyŋ bäri bekerşilik i̇eken: şyn berilgen, adal da aq jürek, qyrsyqtyq pen qyŋyrlyqtan ada, könbis te i̇elgezek mūndai qūl i̇eşkimde bolyp körmegen şyğar; ol mağan tuğan äkesindei qarady. Men üşin janyn da qiiätynyna senimdi boldym. Onyŋ mağan şeksiz berilgendigine köp isteri arqyly kuä boldym, – i̇endi odan saqtanu, küdiktenu artyq dep oiladym.
Osynyŋ bärin oi i̇eleginen ötkize otyryp, qūdirettiŋ qūpiiä syrly ämirimen onyŋ jaratqan maqūlyqtarynyŋ bäri özderiniŋ ruhani qabiletterin igi jolğa jūmsau mümkindigine ie bola bermeitinine taŋyrqai köz jetkizesiŋ, biraq olarğa da tap bizge sekildi olar syiğa tartylğan. Tap bizder sekildi olarda da aqyl, bauyr basu sezimi, meiirimdilik, dostyqqa adaldyq, ädiletsizdikke tözbeu qabileti, jalpy jaqsylyqty jasau men qabyldau üşin qajetti närseniŋ bäri bar; qaşan qūdai būl qabiletterdiŋ ornymen jūmsaluyna jağdai tuğyzsa, olar ony tipti bizden de asyp tüsetin yntamen oryndaidy.
Endi özimniŋ jaŋa joldasyma qaityp oralaiyn. Ol mağan qatty ūnaityn, oğan i̇endi men qajetti närselerdiŋ bärin üiretudi mindetime alyp, jäne bastysy, men söilegen kezde tüsinudi üiretudi qolğa aldym. Ol öte qabiletti, ünemi köŋildi jüretin, asa yntaly oquşy boldy; ol meni tüsingen kezde ia keide ol öz oiyn tüsindirgisi kelip, men oğan bar yqylasymdy audarğanda sondai qatty quanatyn. Onyŋ qasymda bolğany meniŋ ömirimdi jeŋildete tüskendei boldy. İeger basqa jabaiylardan qauip bolmağanda, men rasymen de qalğan ömirimdi soŋyna deiin aralda ötkizer i̇edim.
Men Jūmany qorğanyma äkelgenimniŋ i̇ekinşi ia üşinşi küni basyma mynadai oi keldi: men Jūmany adam i̇etin jeuden bas tarttyruym üşin, tağamdardyŋ dämine üiretip, türli tamaq beruim kerek. Bir küni i̇erteŋgisin ormanğa baramyn dep, ony özimmen birge ala şyqtym. Öz aulamdağy i̇eşkilerdiŋ birin soiyp, äkelip pisirip jemek oiym bolğan, biraq jol boiyndağy bir ağaştyŋ tübinen i̇eki lağyn i̇ertken jabaiy i̇eşki kördim. Toqta dedim, Jūmany qolynan ūstai qalyp, qozğalma degen belgi berip, közdep tūryp i̇eşkiniŋ bir lağyn atyp aldym. Būryn öziniŋ jaularyn alystan öltirgenimdi körgen, biraq būnyŋ qalaişa bolğanyn tüsine almağan baiğūs jabaiy qatty taŋ qaldy: ol dir-dir i̇etip, teŋselip ketti; men qazir ol i̇esinen tanyp qala ma dep oladym. Ol men közdegen laqty körgen joq, öziniŋ qysqa jeidesiniŋ i̇etegin köterip, jaraly i̇emespin be degendei denesin ūstap köre bastady. Baiğūs men ony öltirgim kelip tūr dep oilağan siiäqty, meniŋ aldyma tizerlep otyra qalyp, meniŋ aiağymdy sipap, öz tilinde miŋgirlep bir närselerdi ūzaq aita bastady. Ärine, men onyŋ bir sözin de tüsingenim joq, biraq onyŋ meni öltirme dep jalynyp jatqany tüsinikti i̇edi.
Köp ūzamai ony öltiruge qūlqym joq i̇ekenin aityp äreŋ tüsindirdim. Qoltyğynan süiep tūrğyzyp, qarqyldap külip, ölgen laqty körsettim, ol jügirip baryp ony alyp keldi. Baruyn barsa da, qalai ölgenine senbei, är jerin şūqyp, küibeŋdei berdi, senbei tūrğanyn sezdim de, myltyqty tağy oqtadym. Biraz uaqyt ötken soŋ, maŋaidağy bir ağaştyŋ basynda qarşyğağa ūqsas bir ülken qūs otyr i̇eken, aralyq ta onşa qaşyq i̇emes, oq jetetin jerde, kördim de Jūmany qasyma şaqyryp aldym: birinşi qūsty körsettim, qarşyğa i̇emes, totyqūs i̇eken, sosyn myltyqty, odan keiin qūs otyrğan ağaştyŋ tübindegi jerdi nūsqadym, qūsty atqanda osy jerge qūlaitynyn körsin dep oilap i̇edim. Artynşa men atyp qalğanda ol qūstyŋ jerge jalp i̇ete tüskenin kördi.
Jūma būl joly da meniŋ aldynda tüsindirgenderime qaramastan, zäresi ūşyp ketti, onyŋ taŋdanysynyŋ küşeiüi myltyqty oqtağanymdy körmegennen boldy, sondyqtan da bolar, ol qarudyŋ işinde adamdy da, aŋdy da, – qandai da bolmasyn jany bar närseni alystan tūryp qyra beretin siqyrly qiratuşy küş bar dep oilağan şyğar. Būdan keiin de ūzaq uaqytqa deiin myltyqtyŋ ne i̇ekenin, onyŋ qalai öltiretinine tüsine almai aŋ-taŋ bolyp jürdi. İeger men oğan rūqsat bersem, ol mağan da, meniŋ myltyğyma da tabynyp, qūlşylyq qylatyn türi bar. Äuelgi kezde ol myltyqty qolymen türtuge de qorqatyn, i̇esesine myltyq qasynda tūrsa, onymen tiri adam körgendei söilesetin boldy. Keiinirek ol mağan myltyqtan özin öltirmeuin ötinip sūrap jürgeni turaly aitqanyn aityp berdi.
Sol künniŋ äŋgimesin tügelimen aityp bereiin. Jūma i̇esin jiğan soŋ, men oğan, atylğan qūsty äkelip ber dep būiryq berdim. Ol jügirip bardy, biraq qūsty izdeimin dep ūzaq bögeldi, men ony öltirmei, qanatynan ğana qağyp tüsirgenmin, ol pyryldap ūşyp biraz jerge deiin ūzap ketipti. Äiteuir

Jūma qūsty tauyp alyp keldi; meniŋ baiqağanym Jūma äli myltyqtyŋ qoldanysyn dūrys tüsinbegen, onyŋ joqtyğyn paidalanyp myltyqty tağy da oqtap qoidym, tağy da atyp körsetpek i̇edim, biraq būdan bylai qūs ta kezdespedi. İeşkini üige äkeldim de, kele salyp terisin sypyryp aldym, işek-qarnyn tazalap, odan keiin bir kesek i̇etinen qyş ydysqa sorpa pisirdim, keremet dämdi boldy. Özim işip alğan soŋ, sorpany Jūmağa ūsyndym. Oğan öte ūnady, tek ol meniŋ sorpa men i̇etke tūz seuip jeuimniŋ sebebin tüsinbedi. Ol mağan tūz qosyp işkende dämsiz bolady degendi tüsindirdi. Auzyna kişkene tūz salyp tükirip tastady, odan jüregim ainidy degendi ūqtyrdy, sosyn auzyn sumen şaidy. Sosyn bir kesek tūzsyz i̇etti auzyma salyp, qaita tükire bastadym, tūzsyz i̇et mağan dämsiz degendi ūqtyrdym. Biraq meniŋ būl äreketim Jūmağa i̇eş äser i̇etpedi, men oğan i̇etke de, sorpağa da tūz qosyp işu kerek i̇ekenin üirete almadym. Köp uaqyttan keiin ğana ol tamağyna az-azdap tūz qosyp jeudi üirendi.
Özimniŋ jabaiyma pisken i̇et pen sorpa berip, i̇ekinşi küni quyrylğan i̇eşki i̇etin berdim. Men quyrylğan i̇etti bizdiŋ Angliiäda daiyndaityndai i̇erekşe ädispen äzirledim. Ottyŋ ainalasyna i̇eki syrğauyl jerge qadap qoidym; būlardyŋ arasyn bekittim, oğan ülken kesek i̇etti ildim de, ol äbden qaqtalğanşa ainaldyra berdim. Jūma meniŋ isime taŋğaldy, bir üzim i̇etti auzyna salğandağy onyŋ taŋğalysynda şek joq i̇edi, tağam oğan öte ūnady, ol i̇endi i̇eşqaşan adam i̇etin jemeitinin aityp, meni quantty.
Kelesi küni men ony şaruağa aralastyrdym, äueli qalai isteitinin özim körsetip, sosyn arpa tarttyryp, tartylğan ūnnan kebek daiyndattym. Bärin birden igerip, meŋgerip ketti, mūnyŋ bärinen ūn daiyndaimyz, nan pisiremiz degen soŋ, jūmysqa bar yntasyn saldy; közinşe ūn iledim de, nan pisirdim. Köp uaqyt ötpei-aq Jūma nandy özi pisiretin boldy. İendigi bizge i̇egis kölemin ūlğaityp, mol önim aluğa tura keldi. Bir ülken jerdi taŋdap bölip aldym da, ainalasyn qorşauğa kiristim. Jūma bar yntasymen, jūmysqa qyzu kiristi, mağan ülken kömek boldy. Mūnyŋ bäri i̇ekeumiz üşin, bizde ülken i̇egis alqaby bolady, auyz i̇ekeu bolğan soŋ, nan da i̇eki i̇ese köp kerek bolady dep tüsindirdim. Meniŋ onyŋ da qamyn jep jatqanym ony qatty tolğandyrsa kerek, mağan bar yqylasymen meniŋ beinetim köbeigenin ūğatynyn tüsindirgisi keldi; men oğan jūmys berip, qalai isteu kerek i̇ekenin körsetsem boldy, ter töguden qaşpaitynyn aitty.
Būl men üşin aralğa kelgen jyldarymnyŋ işindegi i̇eŋ äserge toly jyl boldy. Jūma ağylşyn tilinde i̇ejiktep söilese bastady, ol mendegi bar närseniŋ atauyn bildi, men sūrasam aityp beredi, men jūmsağan jerlerimniŋ bärine özi baryp keledi. Ol söileskendi öte jaqsy kördi, sondyqtan meniŋ tilim üşin de jūmys tabyldy. Bulyğyp aita almai jürgen sözderim, i̇endi auyzdan jeŋil ūşty. Jūma i̇ekeumiz söileskende töbem kökke jetkendei bolady, būl jigit mağan ünemi quanyş syilady, ol meniŋ jan düniemmen äbden üilesti. Künnen-künge meni onyŋ şynaiylyğy men aqjürektigi süisindirdi. Qalai desek te men de şyn jüregimmen oğan bauyr basyp qaldym, būğan deiin ol jaqsy köru degen sezimdi bilmegen şyğar dep oilaimyn, ol da meni jaqsy körip qaldy. Mağan bir rette odan tuğan i̇elin sağynady ma i̇eken, būl jerden i̇eline ketkisi kele me degen siiäqty sūraq qoiudyŋ reti kelip qaldy. Būl kezderi ol men qoiğan sūraqtarğa jauap beretindei, ağylşyn tilinde i̇erkin söilei alatyn, men odan onyŋ taipasy soğystarda jeŋiske jetti me dep sūradym. Ol jymiyp: “İä, iä, biz ünemi soğysat myqty”, iağni biz özgelerden myqtymyz degendi aitqysy keldi ol. Odan keiin
biz sūraq-jauap retinde söilesuge köştik.
Qojaiyn. Sender ünemi myqty soğysamyz dediŋ be? Ötken joly seniŋ tūtqyndaluyŋa ne sebep boldy, Jūma?
Jūma. Bizdikiler bärin qyryp saldy, Qojam. Qojaiyn. İeger senderdiŋ taipalaryŋ bärin qyryp salsa,
sender qalai tūtqyn boldyŋdar?
Jūma. Olar bizdikilerden öte köp boldy. Olar bir, i̇eki, üş jäne meni ūstap aldy. Bizdikiler olardy men bolmağandağy qyrqysta qyryp saldy. Onda bizdikiler bir, i̇eki, üş jäne myŋdağanyn tūtqyndady.
Qojaiyn. Senderdikiler sender tūtqyndalğanda ne üşin kömekke kelmedi. Nege qūtqaryp almady?
Jūma. Olar bir, i̇eki, üş jäne meni qaiyqqa otyrğyzdy, al bizdikilerde ol kezde qaiyq bolğan joq.
Qojaiyn. Jūma, aitşy mağan, sizdikiler tūtqynğa tüsken adamdardy ne isteidi? Analar siiäqty maŋ dalağa qaiyqpen alyp kete me, olar da jeidi me?
Jūma. İä, bizdikiler de adamnyŋ i̇etin jeidi, bäri jeidi. Qojaiyn. Al olardy qaida aparady?
Jūma. Är jaqqa, sonda qaida aparğylary keledi. Qojaiyn. Būl jerge alyp kele me?
Jūma. İä, iä, būl jerge de. Är jerge.
Qojaiyn. Al sen osy maŋaida olarmen birge keldiŋ be?
Jūma. Boldym. Anda boldym (öziniŋ taipasynyŋ jinalar tūsyn, araldyŋ soltüstik batys jiegin körsetti).
Sonymen, sūrastyra kele, meniŋ qūlym Jūma da būryn jabaiylar qatarynda bolyp, meniŋ aralymnyŋ alys jağalauyndağy qandy merekege qatynasqan i̇eken. Arada biraz künder ötkennen keiin men ony sol qandy mereke ötken araldyŋ jiegine aparğanymda, osy arağa kelip öz taipalastarymen jiyrma tört i̇erkekti, i̇eki äiel, bir balany öltirip, i̇etin jegenderin aitty. Jiyrma degendi ağylşynşa qalai tüsindirudi bilmedi, biraq qanşa adamdy öltirip, i̇etin jegenderin tüsindiru üşin, kişkene tastardan jiyrma tasty jinap aldy da, biriniŋ qasyna birin qosyp mağan “Sanaŋyz” dedi.
Jūmamen aradağy osy äŋgime turaly aityp otyrğanymnyŋ sebebi, būl aldağy äŋgimeniŋ basy bolatyn. Älgi äŋgimeden keiin, “qūrlyq pen meniŋ aralymnyŋ arasy qaşyq pa, osy arağa jetkenşe qaiyqtary apatqa ūşyraityn jağdailar köp bola ma” dep sūradym. Joly qauipti i̇emes, birde-bir qaiyq suğa ketken i̇emes, nege deseŋiz, osy aradan köp ūzamai-aq ağys jüredi, jel i̇erteŋgisin bir jağynan soqsa, keşkisin i̇ekinşi jağynan soğady dep jauap berdi. Basynda Jūmanyŋ aitqan ağysy turaly, sudyŋ köterilui men tömendeui dep tüsindim, artynan bildim, tipti olai i̇emes i̇eken. Ağys Orinoko özeniniŋ qūiylysynyŋ jalğasy i̇eken, onyŋ teŋizge qūiyp jatqan jeri meniŋ aralyma jaqyn bolyp şyqty. Meniŋ aralymnan men qūrlyq dep oilap jürgen, soltüstik-batysqa sozylyp jatqan jolaq jer, Orinoko özeniniŋ soltüstik sağasynda jatqan Trinidad degen aral i̇eken. Meniŋ ol jer turaly jäne ony mekendeuşiler jaily qyzyğuşylyğym artyp, onyŋ jağasy qandai, qandai teŋiz, jaqyn maŋynda qandai taipalar tūrady dep Jūmany qaptağan sūraqtyŋ astyna aldym. Ol öz bilgenderiniŋ bärin aityp berdi. Odan ol jerdi mekendeuşi taipalardyŋ atauyn da sūrap i̇edim, köŋilimdi könşiterlik jauap ala almadym. Ol “Karib, Karib” dep qaitalai berdi. Onyŋ bizdiŋ geografiiälyq kartada körsetilgendei, Amerikanyŋ sol jağalauynan bastau alyp, Orinoko özeniniŋ jağasyn örlep Gvineiäğa şeiin, odan äri Äulie Martağa deiin jailağan karibter turaly aitqanyn ūğu qiyn i̇emes i̇edi. Jūma mağan “aidyŋ ar jağynda”, onyŋ sözimen aitsaq, aidyŋ batatyn jağynda, basqaşa tüsindirsem, onyŋ otanynyŋ batys jaq böliginde, köp adamdardy öltirgen, adamdardy men sekildi aq adamdar (sizderge būryn baiandap aitqan, būl kezde appaq saqalymdy körsetti) tūrady degendi aitty. Men onyŋ Amerikağa körsetken jauyzdyqtarymen aty şyqqan, olar turaly atadan balağa tek qanişerler degen ūğym qalyptasqan
ispandyqtar turaly aitqanyn ūqtym.
Meniŋ aq adamdarğa bizdiŋ araldan jüzip baruğa qandai da bir mümkindik bar ma degen sūrağyma: “Bar, bar, būl bolady; jüzu kerek i̇eki qaiyq” dep jauap berdi. Men ūzaq uaqyt ol öziniŋ “eki qaiyğy turaly” ne aitqysy keldi i̇eken dep tüsinbedim; süitsem “eki qaiyq” degeni i̇eki qaiyqtai ülken kememen degen sözi i̇ekenin artynan äreŋ ūqtym.
Būl äŋgime meniŋ köŋilimdi jūbatty, sol künnen bastap keudemde ümit oty alaulady, i̇erte me, keş pe, men būl qapastan qūtylamyn, ol üşin meniŋ beişara jabaiym kömektesedi dep oiladym. Jūma i̇ekeumiz ūzaq birge bolyp, äŋgimelesip bir-birimizdi tüsiner deŋgeige jetken soŋ, men oğan din negizderi turaly aityp, onyŋ jan düniesinde qūdaiğa degen senimdi tudyrğym keldi. Bir yŋğaily uaqytta men odan “Seni kim jaratty?” dep sūradym. Baiğūs meni tüsinbedi, ol men onyŋ äkesi turaly sūrap tūr i̇eken dep oilady. Sosyn men oğan basqaşa: teŋiz ben jerdi, biz basyp jürgen tau men ormandy kim jaratty sūradym. Ol: “Būlardyŋ bärin jaratqan Benamuki degen şal, ol özi öte biıkte tūrady”, dep jauap berdi. Ol mağan Benamuki turaly, ol teŋiz ben jerden, ai men jūldyzdan da būryn jaralğan degennen basqa jarytyp i̇eşnärse aita almady. Men oğan nege onda jaratylystyŋ bäri osy şalğa tabynbaidy degenimde, Jūma baisaldy jüzben jai ğana: “Jaryq düniedegilerdiŋ bäri oğan O deidi” dedi. Senderdiŋ taipalarynyŋ adamdary o dünielik bolğanda ne isteidi dedim. Ol: “Olardyŋ bäri Benamukige barady”, dedi. “Öltirip, i̇etin jegen adamdar da Benamukige bara ma?” degenimde, “İä” dep jauap berdi ol.
Osylaişa men oğan nağyz qūdaidy tanudy üirete bastadym. Men oğan älemdi jaratuşy kökte dedim (būl jerde qolymmen aspandy nūsqadym). Ol älemdi jaratuşy, ol qūdiretti, bizge ne isteimin dese de i̇erkinde, beremin dese beredi, alamyn dese alady dep tüsindirdim. Men onyŋ aqyryndap közin aştym. Ol meni zor yqylaspen tyŋdady. Aisa paiğambar bizdi künälarymyzdan araşalau üşin qūdaidyŋ jibergen i̇elşisi degenime zeiin qoidy. Qūdai kökte bizdiŋ qūlşylyq i̇etip aitqan är sözimizdi i̇estip tūrady dedim. Bir rette ol mağan: “Eger sizdiŋ qūdai künnen de joğary tūryp bizdi i̇estise, onda ol qūdiretti i̇eken, al Benamuki odan tömen tūrsa da bizdiŋ dausymyz oğan jetpeidi, onymen söilesu üşin tau basyna şyğamyz, äitpegende ol bizdi i̇estimeidi”, dedi. Sen öziŋ onymen söilesu üşin tau basyna şyqtyŋ ba dep sūradym men. “Joq” dedi ol, jas adamdar ol jaqqa barmaidy, tek qana biz Uvokekter dep ataityn şaldar ğana barady (meniŋ tüsingenim olar taipa kösemderin, ia abyzdaryn osylai atasa kerek). Uvokekter tauğa barady da, onda O bar (būlardyŋ tilinde dūğa i̇etu) deidi. Taipalaryna oralğan soŋ Benamukidiŋ aitqanyn i̇elge taratady. Mūny i̇estigen men, din turaly aityp birin-biri aldau jabaiylardyŋ arasynda da bar i̇eken ğoi, din önerin jasyryn türde taratyp, dinşilderdi halyq tarapynan qūrmetteudi talap i̇etu tek Rimde ğana i̇emes, bükil dünie jüzindegi dinniŋ bärinde bar i̇eken ğoi degen paiymğa keldim. Jaŋağy aitylğannyŋ bäri – tauğa şyğyp qūdaiğa qūlşylyq i̇etu, Benamukimen söilesu, onyŋ aitqandary dep şaldardyŋ böskenderi ötirik, i̇eger olar tau üstinde bireulermen söilesip jürse, ony tek jyn-şaitan dep bilu kerek dep Jūmağa barynşa tüsindirdim. Osy arada şaitan turaly biraz äŋgime aittym: onyŋ qalai paida bolğany jäne onyŋ qūdaiğa qarsy kelgeni turaly; ol adam balasynyŋ dūşpany i̇ekenin jäne onyŋ sebepteri turaly; onyŋ qūdai sözimen közi aşylmağan halyqtar arasynda özin qūdai i̇etip körsetip, i̇eldi özine bağyndyrğysy keletinin; onyŋ adam näsilin azdyru üşin qandai qulyqtarğa baratynyn, onyŋ bizdiŋ qūmarlyqtarymyzdy qolpaştai otyryp jasyryn türde janymyzğa i̇enip ketetindigi turaly; onyŋ qalai bizdiŋ beiimdilikterimizge ikemdelip bizge qaqpan qūra alatyndyğy jäne osylaişa adam balasyn özin-özi azğyruğa jäne öz
erkimen ajalğa bet būruğa mäjbürleitini turaly.
Qūdaidyŋ bar i̇ekeni turaly tüsindirgenimnen göri, şaitan turaly aityp jetkizuim qiyndau boldy. Qūdiretti küş bar, ol qūpiiä türde bizge ämirin jürgizedi, ol älemniŋ bileuşisi, bizdi jaratqanyn aiğaqtaityn qolmen ūstap, közben köretin dälelder bar. Al qara niet şaitandardyŋ paida boluy, bar i̇ekeni, olardyŋ älemi turaly, bastysy, jauyzdyq pen jauyzdyq jasauğa beiim tūratyny turaly közge körseter aiğaq joq. Birde ol baiğūs özime de jūmbaq bolyp jürgen oi turaly sūraq qoidy, qalai jauap bererimdi özim de bilmei abdyradym. Men oğan qūdaidyŋ ämiri, onyŋ qūdireti, onyŋ künäkarlar üşin jazasy aiausyz i̇ekenin, ötirik aitqanyŋ üşin örtep jiberetin ot i̇ekenin, ol ärbireuimizdi qalai jaratsa, bir sätte solai älemdi de, bizdi de qūrtyp jiberetinin ūzaq aityp bergenimde Jūma meni tapjylmastan tyŋdady.
Şaitan adam boiyna i̇erkin i̇enip ketetin, zūlymdyq pen jauyzdyqqa jol bastaityn, jaratuşynyŋ qaiyrymdylyğyn qaiyrsyz qylar, qūdaidyŋ jalğyz jauy i̇ekenin aittym. Mine – sen aittyŋ qūdai ūly, qūdiretti dep; şaitannyŋ qūdirettiligi men küştiligi qūdaidan kem i̇emes qoi dedi Jūma. İä, iä dedim men, biraq qūdai şaitannan myqty, ol odan joğary, biz sondyqtan jyn-şaitannyŋ pälesinen aulaq qyl, künälarymyz bolsa raqym qyl dep, oğan jalynyp-jalbarynamyz dedim.
Eger qūdai şaitannan da qūdiretti, odan da myqty bolsa, onda ol jamandyq qaitalanbauy üşin şaitandy nege birjola joiyp jibermeidi dedi Jūma.
Onyŋ sūrağy meni taŋğaldyrdy, men köp körgen bolsam da, onyŋ tosyn qoiylğan sūrağyna jauap bere almadym jäne ainalyp ötudiŋ de retin tappadym. Basynda tipti ne derimdi bilmei abdyrap, i̇estimegendei syŋai tanyttym da, sūrağyŋ qalai i̇edi dep qaita sūradym. Onyŋ būl sözdiŋ jauabyn kütkeni sondai, sūrağyn ütir, nüktesine deiin qaldyrmai qaitalady. Būl uaqytta men oilanyp alyp: “Tüptiŋ tübinde qūdai onyŋ qatty jazasyn beredi, ony ar soty kütedi, ony tozaqqa tastaidy, ol tek ottyŋ işinde ğana ömir süredi” dedim. Būl aitqandarym Jūmanyŋ köŋilinen şyqpady, ol öz sūrağyn qaitalai bastady. “Tüptiŋ tübinde sot bolsyn, men tüsinbeidi. Şaitandy nege qazir jazalamaidy? Nege ony būryn-būryn jazalamağan?”. Sen odan da būğan deiingi aqymaq isterimiz üşin qūdai seni de, meni de ne üşin jazalamady dep nege sūramaisyŋ, biz keşirim sūradyq, qūlşylyq i̇ettik, mine, onyŋ bizge raqymy dedim. Ol oilanyp qaldy. “Jaqsy, jaqsy” dedi ol abyrjyp, – būl jaqsy, iağni sen, men, şaitan jaman adamdar – jalbaryn, ökin, qūdai bizdi keşir”, – dedi ol. Būl sözderimen tağy meni oilandyrdy. Tabiğat bergen qarapaiym tüisik, aqyl-oi bar tirşilik ielerin tanymğa jeteleidi, qūdireti küşti jaratqandy qūrmetteuge şaqyrady, bolmasa būl qasietter o bastan bizdiŋ bolmysymyzğa tän, biraq tek qūdaidan kelgen uahi ğana bizge İsa Mäsih jäne bizge syiğa tartylğan künädän aryltu turaly tanymdy beredi jäne jaŋa ösiettiŋ dänekeri jäne qūdai kürsisiniŋ qūzyrynda boluşy degenniŋ ne i̇ekenin tüsinuge kömektesedi: qaitalap aitamyn, tek qana joğarydan kelgen uahi ğana bizdiŋ janymyzda būl tüsinikterdi qalyptastyryp, bizdiŋ qūtqaruşy qūdaiymyz İsa Mäsihtiŋ injili jäne adamdarğa basşy jäne tazartuşy retinde uäde i̇etilgen qūdai ruhy ğana, – olarğa qūtqaryludyŋ joldary men qūtqaruşy qūdai tanymyn üiretetin adam janynyŋ i̇eŋ qajetti ūstazdary.
Sondyqtan oquşym i̇ekeumizdiŋ äŋgimemizdi basqa arnağa būryp jiberdim. Onyŋ ärirek baryp tūruyn ötinip, ülken şarua kütip tūrğandai ornymnan jedel tūryp, qūdaiğa myna beişara jabaiynyŋ qūtqaryluyn üiretuime kömektese gör, myna miskin nadan jaratylys iesiniŋ jüregin oz ruhyŋmen şabyttandyra kör, oğan İsa Mäsihtegi tanym nūryn syiğa tart, onyŋ ūjdany tolyq ilanyp, közi aşylyp jany qūtqarylatyndai meniŋ auzyma qūdai sözin sala gör jäne ony öziŋe qarat dep jalbaryna bastadym. Jūma meniŋ qasyma qaita jaqyndağan kezde men oğan älemniŋ qūtqaruşysy adamnyŋ künäsin arqalağany jaily jäne aspannan tüsken injil ilimi turaly, iağni qūdaidyŋ aldynda täubege kelu men özimizdiŋ jalpyğa raqym nūryn syilauşy qūdaiymyz İsağa degen senim turaly aita bastadym. Odan soŋ küşim jetkenşe oğan nege bizdiŋ künämizden aryltuşy perişteniŋ beinesin qabyldaudan bas tartyp, İbrahimniŋ ūryğynan tarağanyn tüsindirdim; osy sebepten, dedim men, joldan taiğan periştelerdiŋ qūtqaryludan ümitteri joq, al ol bolsa Ysraiyl üiiniŋ künäğa batqan pendelerin qūtqaruğa keldi jäne t.b. närselerdi aittym.
Qūdai kuä, būl beişarağa din üiretemin dep aqyl-oiymdy ğana i̇emes, şynaiy sezimimdi de arnadym, meniŋ qağidama süiengenderdiŋ bäri meniŋ ädisimdi qoldanady dep oilaimyn, oğan är närseni tüsindiremin dep jürip, özim bilgen, bilsem de tereŋ män berip körmegen köp närseni özim qaita üirendim. Bir sözdiŋ mağynasyn tüsindiremin dep otyryp, är türli oidyŋ jeteginde boldym.
Jūma i̇ekeumiz äŋgimelesumen ūzaq kündi keş qylatyn i̇edik; bizde bos uaqyt degen bolmaityn; dostyğymyz berik boldy: üş jyldyŋ qalai ötip ketkenin de sezbei qaldym. İeger osy ömirde baqyt degen bar bolsa, onda men özimdi baqyttymyn dep i̇eseptedim. Jabaiym menen de myqty dindar bolyp aldy. Meniŋ künälarym būl beişaranykinen köp bolsa, qūdai keşirim beredi dep oilaimyn, al men onyŋ ömirimde paida bolğany üşin de riza i̇edim. Biz i̇ekeumiz de şyn nietimizben birdei qūlşylyq qylyp jürdik. İekeumiz de din kitabyn bar yqylasymyzben oqyğandyqtan jaratuşyğa bir taban bolsa da jaqyndai tüskendeimiz.
Jūma i̇ekeumiz äbden bir-birimizge bauyr basyp alğan soŋ, men oğan ne aitsam da tez tüsinetin boldy: özi de ağylşyn tilinde bir närselerdi aityp tüsindirip jürdi, al men oğan aralğa qalai kelgenimdi, qanşa jyl tūryp, ömirimdi qalai ötkizgenimdi tügel baiandap berdim. Oğan men ol üşin jūmbaq bolyp kelgen oq-däriler men oqtyŋ qūpiiäsyn aştym, myltyq atudy üirettim. Oğan pyşaq syiladym, ol oğan dän riza boldy; qandai jağdai bolmasyn qaru retinde de, şaruağa da qolaiy dep şapaşot syiladym.
Men Jūmağa İeuropa i̇elderi turaly, äsirese tuğan jerim Angliiä turaly ūzaq äŋgimeleuşi i̇edim. Tūrmysymyzdy, qūdaiğa qūlşylyq i̇etetinimizdi, bir-birimizben qarym-qatynasymyz, kemege otyryp älemdi şarlap saudamen ainalysatynymyz turaly da baiandadym. Özim mingen kemeniŋ apatqa ūşyrağany turaly aityp, ornyn da körsettim. Men oğan özimdi qūtqarğan qaiyqtyŋ qirandylaryn da körsettim. Būl qaiyqty būryn ornynan qozğap jüruşi i̇edim, al qazir qirap qaldy dedim. Qaiyqty körip Jūma ūzaq oilanyp, ündemei qaldy. Men odan nege oilanyp qaldyŋ dep sūradym. “Meniŋ halqym tūratyn jaqtan men osyndai qaiyq kördim” dedi. Onyŋ ne aitqysy kelgenin men ūzaq uaqyt tüsinbedim. İekeumiz ūzaq uaqyt daulasqannan keiin baryp äreŋ tüsindim, – ol tūratyn jerge būryn osyndai qaiyq kelgen i̇eken. Men qandai da bir i̇europalyq keme sol maŋaida apatqa ūşyrap, būl qaiyqty tolqyn alyp kelgen şyğar dep oiladym. Nege i̇ekenin bilmeimin, mümkin būl qaiyqtarda adamdar bolğan şyğar degen oi basyma da kelmepti. Men qaitalap sūrai bersem de, bar oiym qaiyqtyŋ töŋireginde boldy.
Jūma mağan bärin anyqtap, qolmen qoiğandai täptiştep aityp berip söziniŋ soŋynda: “Aq adamdar batqan joq, biz olardy qūtqardyq”, – degendi qosty. Men ol aityp otyrğan oqiğany köz aldyma keltirip, qaiyqta adamdar boldy ma dep qaita sūradym. “İä, qaiyq tolğan aq adam” dedi ol. “Olar qanşa i̇edi?” dedim. Sausağymen on jeti ret sanady. “Olar qaida, tağdyrlary ne boldy?” dedim. “Olar aman, bizdiŋ jaqta tūrady” dedi.
Osy sözderden keiin mağan är türli oi keldi: būl on jeti adam byltyr meniŋ aralyma kelip, tasqa soğylyp qiraityn kemeniŋ adamdary i̇emes pe i̇eken? Keme jartasqa soğylyp, qauip töngenin sezgen olar qaiyqqa otyryp jabaiylardyŋ jerine kelgen şyğar dep topşyladym. Men Jūmadan: aq adamdar tiri şyğar, – dep qaita-qaita sūrap qoimai qoidym. Ol: “Mümkin, mümkin” – dep jauap beruden bir tanbady. Olardyŋ öziniŋ jerlesterimen birge tūryp jatqandaryna jaqynda törtinşi jyl tolady dedi. Jerlesterim olardy renjitpeidi, tipti tamaqtandyrady degen sözdi qosty. Olar aq adamdardy qalai öltirip, jep qoimady degen meniŋ sūrağyma: “Aq adamdar bizge bauyr boldy” dedi. Meniŋ būl äŋgimeden tüsingenim – olar özara bitimge kelgen siiäqty. Jūma: “Bizdikiler adamdardy tek soğysta jeidi (tūtqyndardy dep tüsindim)” – dedi.
Būl äŋgimeden keiin de birtalai uaqyt ötti. Bir küni i̇ekeumiz araldyŋ künşyğys jağyndağy biık töbeniŋ basyna şyqtyq – kün būltsyz, tūmansyz aşyq i̇edi. İeger oqyrmandardyŋ i̇esinde bolsa, būryn men osy töbeniŋ basyna şyqqanymda, alystan qaraiyp köringen Amerika qūrlyğyn baiqağan i̇edim. Jūma sol bağytqa üŋilip ūzaq qarap tūrdy da, bir kezde sekirip bilei bastady, dauystap meni qasyna şaqyrdy. İekeumizdiŋ aramyz i̇edäuir qaşyq i̇edi. Keldim de, män-jaidy sūrastyrdym. “Mine, baqyt, mine, toi”, dedi ol aiqailap, – äne, qaraŋyz “Anau jaqta… qara… myna jerden körinedi… meniŋ jerim, meniŋ halqym!”.
Quanğannan tüsi özgerip, közi jainap sala berdi, quanğany sondai, özin-özi ūstai alatyn i̇emes, qanat bitse ūşuğa da daiyn. Mūnyŋ mūndai quanyşty qalpyn, qūlşynysyn körgen men qūlyma senimsizdikpen qarai bastadym. Mümkindigi tabylsa Jūmanyŋ i̇eline taiyp tūratynyna senimdi boldym, ol jaqqa ketse, öziniŋ jaŋa dinin ūmytatyny i̇eşteŋe i̇emes, ol meniŋ aldymdağy mindetterin de ūmytady. Mümkin, öz taipalastaryna meni satyp ta keter, olardy jüzdep, bolmasa i̇eki jüzdep meniŋ aralyma alyp keletin şyğar, öştesken taipalaryn jeŋip, qandy merekelerin toilağandai, meni öltirip, i̇etimdi de qinalmai jeui de mümkin.
Adal jigit turaly būlai oilauym küpirlik te şyğar, artynan qatty ökindim. Küdigim küşeigen saiyn, saqtyq oilap, Jūmağa salqyn qarai bastadym. Osylaişa birneşe apta boiy del-sal bolyp, öz-özime kele almai jürdim; qaitalap aitaiyn: myn şynynda da qatty qatelesip, jaŋsaq oiğa boi bergem i̇eken; būl deni taza, tabiğatynan meiirimdi jigittiŋ oiyna jamandyq jasau kirip te şyqpağan da siiäqty; ol meniŋ dinime de qarsy kelgen joq jäne men, baqytyma qarai, onyŋ adal dos i̇ekenindigine köz jetkizidim.
Būnyŋ oiynda aramdyq bar degen küdikti oidan aqyry aryla almai-aq qoidym: bir küni aila jasap onyŋ işki oiyn bilgim keldi. Onyŋ är söziniŋ şynaiylyğy sondai, men özimniŋ ol turaly aram oilağanym üşin Uialdym, sabyrğa kelip öz dosyma degen senimdi arttyruğa tyrystym. Ol tipti meniŋ oğan degen köŋilimniŋ qalğanyn da sezbepti, – būl da öz kezeginde onyŋ mağan degen köŋiliniŋ tazalyğynyŋ tağy bir däleli i̇edi.
Bir küni Jūma i̇ekeumiz sol töbege tağy da şyqtyq (būl saparda teŋiz beti tūmandanyp, qūrlyqtyŋ şeti körinbedi) men oğan: “Jūma, şynyŋdy aitşy, öz otanyŋa, tuğandaryŋa qaitqyŋ kele me?”– dedim. “İä, bizdikilermen tabyssam, öte quanyşty bolar i̇edim”, – dep jauap berdi. “Sen onda nemen ainalysar i̇ediŋ, qaitadan jabaiy adamğa ainalyp, adamnyŋ i̇etin jeitin be i̇ediŋ?”– dep jalğadym sözimdi men. “Joq, joq, Jūma ol jaqta bärine jaqsy ömir süriŋder, nan, i̇eşkiniŋ i̇etin jeŋder, süt işiŋder, adam i̇etin jemeŋder aitady” – dedi. Ol mağan būrylyp jai ğana: “Joq, öltirmeidi, olar jaqsylyqty üirengenge quanady, olar qaiyqpen kelgen saqaldylardan köp üirendi” – dedi. “Sonymen, seniŋ üiiŋe qaitqyŋ keledi i̇eken ğoi” – dep men sūrağymdy qaitaladym. Ol külimsirep: “Men alys jüze almaimyn” – dedi. Onda sen üşin qaiyq jasaimyz degenimde ol, i̇eger men barsam ğana ol menimen birge baratynyn aitty. “Men qalai baramyn?” – dep qarsylyq bildirdim. – Olar meni jep qūiady ğoi. “Joq, joq, jemeidi, – dedi ol, – men olar jemeitindei i̇etemin, men olar tyŋdaityndai jasai, seni köp jaqsy köredi”. Meniŋ adal Jūmam mynany aitqysy kelip i̇edi: ol öziniŋ jerlesterine men onyŋ jaularyn qalai öltirgenimdi, qalai ajaldan qūtqarğanymdy aitsa, olar meni jaqsy körip ketedi. Sodan keiin ol kekeştenip, taipalastarynyŋ tağdyr aidap kelgen on jeti saqaldyğa qandai meiirimmen qarağandary turaly aitty.
Sol kezden bastap, täuekelge bel buyp, Jūma aitqan on jeti adamdy izdep körsem qaitedi degen oi keldi. Ol on jeti adam ispandyqtar nemese portugaldyqtar boluy kerek, i̇eger olardy kezdestirsem, bärimiz jinalyp bir örkenietti i̇elge barudyŋ jolyn tabar i̇edik, jalğyz, qūrlyqtan qyryq mil qaşyq aralda tūryp, būl jerden qūtyludyŋ basqa amalyn körmedim. Arağa birneşe kün salyp, Jūmamen osy turaly äŋgimeni tağy jalğastyrdym. Men oğan i̇eliŋe jetu üşin qaiyq beremin dep, öz qaiyğym tūrğan araldyŋ qarsy jağalauynyŋ şegine alyp bardym. Işindegi suyn töktik te (közden tasa bolsyn dep suğa batyryp ketkenmin), i̇ekeumiz de qaiyqqa mindik. Jūma qaiyq i̇esudiŋ şeberi i̇eken, tura özim siiäqty tez jürdi. Biz jağalaudan alystağannan keiin men oğan: “Mineki, Jūma, biz seniŋ jerlesteriŋe baramyz”, – dedim. Ol mağan taŋyrqai qarady: mūndai saiahat üşin qaiyğy tym kişkene bolyp köringen boluy kerek. Men oğan būdan da ülken qaiyğym bar dep, i̇ekinşi küni özim bir kezde süirep teŋizge tüsire almağan alğaşqy qaiyğym tūrğan jerge alyp keldim. Qaiyqtyŋ ülkendigi Jūmağa ūnady. Biraq būl qaiyqty jasağanyma jiyrma i̇eki, jiyrma üş jyl boldy, aşyq aspan astynda qalğan soŋ, äbden kün jep, jaŋbyr müjip, ağaşy keuip, şirip ketken i̇eken. Jūma mūndai ülken qaiyq äbden jaraidy, jetkilikti i̇etip azyq-tülik tiep alyp attanuğa bolady dedi.
Jūmamen birge qūrlyqqa attanamyn degen oiymnyŋ naqtylanğany sondai, men oğan tura osyndai qylyp qaiyq jasap alsaq, üige attanamyz dedim. Ol bir auyz söz aitpai, tünerip, jüzin qaiğy basty. Sağan ne boldy dep sūrağanymda: “Qojam ne üşin Jūmağa ökpeli? Men ne istedi?”– dedi. “Sağan ökpeli degendi qaidan şyğardyŋ, tük te olai i̇emes, men sağan ökpeli i̇emespin” – dedim. “Ökpeli i̇emes, ökpeli i̇emes” – dep küŋkildedi ol. “Nege Jūmany üiine jiberesiŋ?” “Öziŋ ğoi barğym keledi degen” – dedim. “İä, barğym keledi, tek i̇ekeumiz, Qojaiyn barmaidy, Jūma barmaidy, Jūma Qojaiynsyz barmaidy”. Bir sözben aitqanda, ol meni tastap ketpek tügili, ol turaly bir auyz söz de i̇estigisi kelmedi. “Tyŋdaşy Jūma, men onda ne üşin baramyn, men ne isteimin onda” dedim. Ol mağan būrylyp: “Köp is jasau, dūrys jasau, jabaiy adamdardy meiirimdi boluğa, tatulyqqa, qūdaiğa qūlşylyqqa üiretu, olarğa jaŋa ömir beru”, – dedi. “Keşir, dosym” dedim mūnysyna kürsinip, sen öziŋ de bilmeisiŋ ne aityp tūrğanyŋdy. Özgeni izgilikke üiretu meniŋ qolymnan kelmeidi”, – dedim. “Joq”,
– dedi, – “Meni üiretti izgilikke, olardy üiretedi”. “Joq, Jūma, – dedim men senimdi türde, – baratyn bolsaŋ, öziŋ bara ber, men osy jerde qalamyn, būryn qalai ömir sürsem, būdan keiin de solai ömir süretin bolamyn” – dedim. Ol tağy da oiğa berilgendei biraz ünsiz tūryp, bir kezde jügirip baryp anadai jerde jatqan baltany alyp, mağan qarai ūsyndy. “Baltany ne üşin berdiŋ?” – dep sūrağanymda: “Jūmany öltir!”, – dedi. “Men seni ne üşin öltirem?” – dep sūradym men. Ol: “Jūmany ne üşin quasyŋ qasyŋnan?” – dep bajyldap qūia berdi. Onyŋ köŋili qatty būzyldy: men onyŋ janarynan jas tamşylaryn baiqadym. Qysqasyn aitqanda, onyŋ mağan bauyr basuy men meniŋ qasymda qaluğa bel bailağandyğynyŋ aiqyndylyğy sondai, oğan ol öz i̇erkimen ketpeiinşe, ony i̇eşqaşan qumaitynymdy aityp qaita-qaita tüsindirumen boldym.
Sonymen, Jūmanyŋ mağan äbden berilgenine tüpkilikti közim jetti; onyŋ i̇eline qaitamyn degen ystyq sağynyşynda jalğyz-aq ümit säulesi ūşqyndağan: men onyŋ taipalastaryn izgilikke üiretedi degen ğana tilek bolğan i̇eken.
Araldan ketemin degen ümitim arta tüspese, i̇eş bäseŋdegen joq. Jūmanyŋ aitqan on jeti adamy meniŋ aralymnan onşa qaşyq i̇emes jerde i̇ekenin bilgen soŋ, köruge yntyq bolyp, olarğa jetkenimşe tözimim tausyldy.
Keşiktirmei Jūma i̇ekeumiz jolğa şyğu üşin qaiyq jasauğa qolaily juan ağaş izdei bastadyq. Aralda ağaş qisapsyz köp i̇eken, qaiyq tügil tūtas keme jasasaŋ da jetetindei. Bir kezdegi alğaşqy qaiyqty qūrastyrğandağydai bilmestik bolmauy üşin, ağaşty jağağa jaqyn jerden izdeu kerek boldy; sonda ülken qaiyqty teŋizge süirep tüsiru i̇eş qiyndyq tudyrmaidy.
Biraz izdep jürip, aqyry Jūma bizge qolaily ağaşty tapty; ol qandai ağaştyŋ qolaily i̇ekenin menen jaqsy biluşi i̇edi. Biz kesken ağaştyŋ nendei ağaş i̇ekenin bilmeimin, türine, iısine qarağanda, sumah nemese nikaragvu deitin ağaş siiäqty. Jūma jabaiylar jasaityndai işin örtep quys jasaiyq dedi, biraq men mūny qūraldarmen qaşap, oiyp jasağan qolaily dep tüsindirdim. Jūma birden kelisip, biz qyzu jūmysqa kirisip kettik; bar küşimizdi salğan soŋ, bir aidyŋ işinde qaiyq daiyn boldy. Biz onyŋ syrtyn baltamen jonyp i̇edik, köz aldymyzda nağyz teŋizşilerdiŋ qaiyğy paida boldy. (Jūma būl jūmysty közdi aşyp-jūmğanşa meŋgerip aldy). Teŋizge tüsiruge äli i̇eki aptadai uaqyt kerek boldy, sebebi biz astyna ağaş qoiyp tartqanymyzmen, ornynan säl ğana jyljyttyq.
Qaiyqty teŋizge tüsirgennen keiin, Jūmanyŋ ony öte i̇eptilikpen bağyttai alatynyna jäne öte şeber i̇esetinine taŋ qaldym. Biz mūndai qaiyqpen teŋizde jüze alamyz ba dep sūradym. “O, ärine, mūndai qaiyqpen qatty jel tūrsa da, jüze alamyz” dedi ol. Saparğa attanbas būryn Jūmağa jūmbaq tağy da bir oidy jüzege asyrğym keldi. Ol qaiyqqa diŋgek, jelken, zäkir ornatyp, arqan tartu i̇edi. Diŋgek jasau asa qiyn i̇emes-tin, sebebi ony balqarağaidan jasauğa bolatyn, al aral toly balqarağai, ony tipti kez kelgen jerden tabuğa boluşy i̇edi. Jaqyn maŋaidan bir jas ağaşty taŋdap aldym da, Jūmany şaqyryp, myna ağaştyŋ būtağyn kesip, qabyğyn jonyp tegiste dedim; qalai i̇etip jonu kerektigin özim körsetip berdim. Biraq jelkenniŋ şaruasymen özime ainalysuğa tura keldi. Mende äli i̇eski jelkender, dūrysy – jelkenniŋ bölikteri bar bolatyn; būlardyŋ mende jatqanyna jiyrma alty jyldan asyp ketkendikten de, men olardy bir paidağa asady ğoi dep te oilamai, olardyŋ bütin küiinde saqtalyp qaluyna onşa köp basymdy auyrtpap i̇edim, tipti olardyŋ barlyğy şirip ketkendigine senimdi bolatynmyn. Şynymen de onyŋ köp böligi şirindige ainalğan i̇eken; biraq soğan qaramastan men jelkenniŋ myqtylau i̇eki böligin tauyp alyp, tiguge kiristim; qolymda tipti ine de bolmağandyqtan meniŋ būl iske köp ter töguime tura keldi; degenmen de men äiteuir bir närse jamap-jasqap şyğarğan boldym: onyŋ birinşisi Angliiäda qoldanylatyn ülken üşbūryşty jelkenge ūqsaityn siyqsyz bir närse, i̇ekinşisi – blind dep atalatyn kişkentai jelken. Mūndai jelkenderdi men jaqsy igere alatyn i̇edim, öitkeni olar, men äŋgimemniŋ basynda aitqandai, men berberlerden qaşqan barkasta bolatyn.
Qaiyqtyŋ qaŋqasyn daiyndau üşin tura i̇eki aiğa juyq uaqyt ketti, i̇esesine qaiyq keremet qūrastyrylyp şyqty. Aityp ötken i̇eki jelkennen özge qaiyqtyŋ tūmsyğyna ony bağyttap otyru üşin men üşinşi jelkendi ornattym. İeŋ bastysy – röli, ol qaiyqty tiısti jerinde būryp otyru üşin qajet i̇edi, – ony da jasap, öz ornyna ornalastyrdym. Äigili keme qūrastyruşysy bolmasam da, röldiŋ mindetti türde kerek i̇ekenin bilip, ony daiyndau üşin barymdy saldym; täjiribemniŋ joqtyğynan bolğan keibir sätsizdikterimdi i̇eseptemegende, keme daiyndauğa qanşa uaqyt bölsem, rölin jasauğa da sonşa uaqytymdy arnadym.
Bäri saqadai sai bolğan soŋ, Jūmağa qaiyqty jürgizudi üirettim; ol jaqsy i̇eskekşi bolsa da, röldi būru, jelkendi bağyttau degennen beihabar i̇eken. Meniŋ röldi iske qosqanymdy, jeldiŋ bağytymen jelkendi oŋğa, solğa būrğanda jelkenniŋ auağa tolğanyn körip taŋğaldy. Degenmen de ol būl isti de tez meŋgerip, täjiribeli teŋizşi bolyp aldy. Alaida ol bir närseni ğana – qūbylnamany paidalanudy üirene almai qoidy: būl onyŋ tüsinik-paiymynan joğary bolatyn. Biraq ta ol i̇endikterde qūrğaq mausym kezinde būlt ta, būlyŋğyr künder de müldem derlik bolmaityn bolğandyqtan da, bizdiŋ saparymyzğa qūbylnamanyŋ qajettiligi de şamaly boldy. Kündiz alystan köringen jağany bağdar i̇etip jüzsek, tünde jūldyzdarğa qarap bağytymyzdy tüzep otyrdyq. Al jaŋbyrly mausymnyŋ äŋgimesi basqa, biraq jaŋbyrly mausymda bäribir teŋizben de, qūrğaq jermen de sapar şeguge bolmaityn.
Meniŋ aral tūtqynyna ainalğanyma jiyrma jetinşi jyl toldy. Mūnyŋ soŋğy üş jylyn i̇eseptemese de bolady: dosym Jūma qasymnan tabylğasyn – meniŋ üiime quanyş i̇endi, qaiğyly künderime qoş aittym. Jiyrma altynşy jylymdy qūdaiğa qūlşylyq qylumen qarsy aldym: araldy jalğyz mekendegenimde raqymşylyq i̇etkeni üşin jaratuşyğa rizaşylyğymdy bildirdim. Qūdaiğa būdan būryn da rizaşylyğymdy bildirsem, qazir şyn jüregimmen niettendim; jaratuşynyŋ är isime jar bolatynyna dälelderim jeterlik i̇edi; i̇endi meniŋ şöl dalada tūnşyqqan künderim azaiady, qapastan qūtylar sätim taiau qaldy, i̇endi bir jyldy artqa tastasam, araldan birjola ketemin dep özime-özim senimdi bola bastadym. Osyndai nyq senimge ie bolsam da, men şaruaşylyğymdy aqsatpai jürgize berdim: būrynğydai jer jyrtyp, i̇eginimdi i̇ektim; i̇egistikterimdi qorşap, i̇eşkilerime köz boldym; jüzimderdi jinap keptirdim, – bir sözben aitqanda, – būryn nemen ainalyssam, – sony jalğastyra berdim.
Küibeŋ tirlikpen jürgenimde jaŋbyrly mausym da bastalyp ketti: i̇endi üiden de köp şyğa bermeitin boldym. Bizge saiahatymyzdy keiinge qaldyruğa tura keldi: i̇eŋ äueli jaŋa qaiyğymyzdyŋ qauipsizdigin qamtamasyz i̇etu kerek bolatyn. Mene qaiyğymdy äŋgimemniŋ basynda aityp ötken sal buğan quysqa alyp keldim. Su köterilgen kezde qaiyqty jağağa süirep şyğardym da, ony arqanmen bailap bekitip, Jūmağa qaiyq beine bir dokta tūrğandai bolyp syiatyndai aumaq pen tereŋdikte bassein qaz dep būiyrdym. Su qaitqan soŋ teŋiz jaqtan dokqa barar joldy jabu üşin biz myqty bögenmen qorşap qoidyq. Al qaiyqty jauyn-şaşynnan qorğau üşin ony biz şatyrdyŋ astynda tūrğandai qylyp būtaqtardyŋ juan qabatymen jauyp tastadyq. İendi saparğa attanu üşin qaraşa nemese jeltoqsan ailaryn tosyp, jaibaraqat otyra beruge bolatyn i̇edi.
Jaŋbyr basylyp, aua raiy qalpyna kelgen boida men ūzaq saparğa mūqiiät daiyndala bastadym. Kün ilgeri qajet dep tapqan azyq-tülikti şamalap daiyndai bastadym. İeki apta ötken soŋ bögetti aşyp, qaiyqty teŋizge tüsirgim keldi. Birde taŋerteŋ dağdylanğan ädet boiynşa jolğa qamdanuğa kirisip, Jūmany tasbaqa äkeluge jūmsadym: tasbaqa i̇eti men jūmyrtqa bir jetige jetedi. Jūmanyŋ ketkeni sol i̇edi, qaita jügirip keldi. Ol qorşaudyŋ syrt jağynda tūrğan mağan qūstai ūşyp jetti. Ne jağdai dep sūrap bolğanymşa: “Qojam! Qojam! Bäle! Jaman!”– dep janūşyra aiğailai bastady. “Jūma, ne boldy?”– dep sūradym üreilenip, – “Anda jağalauda bir, i̇eki, üş… qaiyq bar”, – dedi aptyğyp. Sanağanyna qarap, alty qaiyq şyğar dep oiladym, biraq altau i̇emes, üş-aq qaiyq bolyp şyqty. “Ne kördiŋ! Mūnşama neden qoryqtyŋ?”– dep jūbata sūrağanymda, ol jabaiylar özin quyp kelgen i̇eken, i̇endi tauyp alyp öltiredi dep oilağan bolu kerek, baiğūstyŋ i̇esi şyğyp ketipti. Onyŋ qoryqqannan qalşyldap ketkeni sondai, qapelimde ne isterimdi bilmedim. Men ony barymşa jūbatuğa tyrysyp-aq baqtym. Oğan töngen qauip mağan da tönetinin, ony jese, meni de jeitinin aityp tüsindirdim. “Biraq biz soŋğy demimiz qalğanşa berispeimiz”– dedim. “Sen soğysuğa daiyn”, “Men atat, biraq olar köp, öte köp”– dedi ol. “Qaiğyrma, bireuin öltirsek, qalğandary myltyq dausynan ürkip, tym-tyraqai qaşyp ketedi, men seni qorğaimyn, biraq sen qoryqpai meniŋ aitqandarymdy oryndaisyŋ ba?” – dedim men. Ol: “Sen qalasaŋ, men öluge de daiynmyn, Qojam” – dep jauap berdi. Sodan keiin üŋgirden rom äkelip, bir staqanyn oğan işkizdim. Būdan soŋ qaru-jaraqtarymyzdy sailap, oqtap qoidyq. Üiden şyqqanda ünemi özimizben ala jüretin i̇eki myltyqty i̇eŋ iri bytyramen oqtadym, muşketke ūsaq bes bytyra jäne i̇eki bölik qorğasyn salyp, al tapanşalardyŋ ärbirin i̇eki oqpen oqtadym. Özim şapaşotpen, Jūmany baltamen qarulandyrdym.
Qaqtyğysqa saqadai sai bolğasyn, qolyma dürbi alyp, baqylau üşin töbeşikke şyqtym. Dürbimdi teŋizge qarai bağyttap tūryp men jabaiylardy kördim: olar jiyrma i̇eki adam, üş tūtqyn jäne üş qaiyq. Būl üiirdiŋ aralğa bir ğana maqsatpen – jaularyn jeŋgenderi üşin qandy merekeni toilauğa kelgenderi tüsinikti boldy. Masqaralyq basqosu būlar üşin quanyş toiyndai boldy.
Būl joly Jūma qaşatyn küngi jağalauğa tüspei, meniŋ qaiyğym tūrğan jerge taiau ornalasypty. Būl jağalau tömen, i̇endi, tegis jäne teŋizdiŋ kireberisine deiin it tūmsyğy batpaityn qalyŋ nu. Jabaiylardyŋ meniŋ üiime taiau ornalasqandary zyğyrdanymdy qainatty, biraq aşuymdy şaqyrğan ol jağdai i̇emes, meniŋ yzamdy keltirgeni – osy aralğa qandy oqiğany toilau üşin kelgenderi. Taudan tüsken soŋ olardy bas salyp birin qaldyrmai qyryp salu turaly şeşimimdi Jūmağa aityp, mağan kömektesesiŋ be dep qaita sūradym. Qorqynyşy basylyp, öz-özine kelgen ol (mümkin, rom jigerlendirgen şyğar) sergek jüzben qaşan öl dep būiyrasyŋ, sonda ölemin dedi.
Qaru-jaraqtardy bölisip aldyq ta, aşu üstinde solarğa qarai attandyq. Jūmağa bir tapanşa berip i̇edim, ol beline qystyryp aldy, i̇eki myltyq jäne berdim, al özim qalğandaryn asyndym. Keregi bolyp qalar dep romdy qaltağa saldym. Jūmağa işinde oq-därileri men oğy bar ülken qap arqalattym. Artymnan bir qadam qalmai ilesip jür dep būiyrdym: dybysyŋdy şyğarma, men būiryq bermei myltyq atuşy bolma dedim. Ağaşty tasalap tūryp olarğa oq jaudyru üşin köp jerdi ainalyp jüruge tura keldi.
Kele jatyp är türli oi basyma kelip, olarğa oq atuğa täuekelim barmai şeginşektei berdim. Olardyŋ köptigi qynjyltty, biraq qoldarynda qarulary joq, tyrdai jalaŋaştarmen soğysta men jalğyz bolsam da, jeŋis meniŋ jağymda bolary anyq i̇edi. Biraq meni qinağany basqa oi – arymnyŋ aldynda taza bolu.. “Men ne üşin öz qolymdy adam qanyna maluym kerek? Oğan ne sebep itermelep tūr. Tipti mağan i̇eşqandai jamandyq jasamağan jäne jasağysy kelmeitin adamdardy öltiruge meniŋ qandai qūqym bar? Meniŋ aldymda olardyŋ ne künäsi bar? Olardyŋ tağylyq dästürinde şaruam joq, būl qūdaidyŋ qarğysy, atalarynan qalğan sorly mūra. İeger būlarğa qūdai qaraspasa, būlardy aiuan i̇etip jaratsa, onda meniŋ töreşi ia janalğyş bolu nemdi alğan. Jäne äri-beriden üşin ūlyq kemistikter üşin kek qaitarylmaidy. Qysqasyn aitqanda, qandai közqaraspen qarasaq ta, adamdardy jairatyp salu meniŋ isim i̇emes i̇edi. Jūmağa kek qaitaramyn dese – jöni bar: būlar – onyŋ ata jauy; olar onyŋ taipalastarymen öş, al soğys kezinde öltiruge rūqsat i̇etiledi. Al özim jaily būlai dep aita almasym anyq i̇edi». Mūnyŋ bäri meniŋ oiymda būrynnan bar i̇edi, al i̇endi tipti dūrys bolyp körindi; sondyqtan äzirşe jabaiylarğa tiıspeu kerek degen şeşimge keldim. Orman işinde jaily jerge jaiğasyp, jağalauda öter qandy oqiğanyŋ bastalyp, aiaqtalğanyna baqylaiyn da otyraiyn, al būl iske qūdai özi anyq belgi berse ğana kirisermin degen oiğa taban tiredim. Osy şeşimmen men ormanğa kirdim. Jūma meniŋ artymnan qalmai jürip otyrdy. Biz aŋdyp basyp, ün-tünsiz, aiaq dybysyn şyğarmai adymdap kelemiz. Jabaiylarmen aramyzdy birneşe qatar ağaştar ğana bölip tūratyn, jağağa jaqyn ornalasqan orman şetine kelip Jūmany qasyma şaqyryp aldym da, ormannyŋ tura şyğa berisindegi juan ağaşty körsettim: oğan örmelep şyğyp jabaiylardyŋ is-äreketteri osy tūstan körine me, baqyla dedim. Ol aitqanymdai oryndap, ağaştyŋ basyna örmelep şyqty da, qaita oralyp jabaiylardyŋ ot basynda otyrğanyn jäne alyp kelgen tūtqyndarynyŋ biriniŋ i̇etip jep, al i̇ekinşi tūtqyn sol jerde qūmnyŋ üstinde bailauly jatqanyn, biraq köp ūzmai ony da öltiretinin aitty. Būl habardy i̇estigende janym aşu-yzamen lapyldai bastady. Jūmadan jabaiylardyŋ i̇ekinşi oljalary būlardyŋ jerine qaiyqpen kelgen aq adam, bizdiŋ taipadan i̇emes degendi i̇estigende qanym basyma şapty. Ağaştyŋ qasyna jaqyn kelip, dürbimmen qarap tūtqynnyŋ rasymen de aq adam i̇ekenine köz jetkizdim. Ol qol-aiağyn qamyspen, mümkin, qamys siiäqty bir närsemen buyp tastağandyqtan i̇eş qybyr i̇etpesten jatyr i̇eken. Onyŋ üstindegi kiıminen ğana i̇emes, türinen de i̇europalyq i̇ekeni körinip tūrdy. Jağalauğa jaqyndyğy i̇elu iardtai jerde, töbeşiktiŋ üstinde, jabaiylardan myltyq oğy jeter qaşyqtyqtyŋ jartysyndai şamada, tağy bir ağaş ösip tūr i̇edi, bizdiŋ tūrğan jerimiz ben jabaiylardyŋ otyrğan jeriniŋ arasy äldebir tal-şiliktiŋ qalyŋ jynysymen kömkerilgendikten de ağaşqa jasyryn jetuge bolady i̇eken. Aşu kernegen men būtalardyŋ arasymen jasyrynyp baryp, aitqan ağaşqa jettim, ol jerden oqiğa alaqanğa salğandai ap-anyq körindi. Otty ainaldyra qorşağan jiyrma şaqty adam bir-birine janasyp, tyğyz otyr. Būl toptan oqşau, birneşe qadam jerde tizerlep i̇europalyq bireu otyr, qalğan i̇ekeui tūryp tūr, qasyndağy i̇eŋkeigender älginiŋ qol-aiağyn şeşip jatyr, – alyp ketuge jaŋa ğana kelse kerek. İendi bir minut ötse, būlar ony da qoi siiäqty bauyzdap, qol-aiağyn būtarlap, otqa qaqtai bastar i̇edi. Bir minut kidiruge bolmaityn i̇edi. Men Jūmağa būrylyp, «Daiyn bol» dedim. Ol basyn izedi. “Endi mağan qara, men ne isteimin, sen de sony iste” dep, men jerge myltyğym men bir muşketimdi tastadym, al i̇ekinşi muşketpen jabaiylardy közdedim. Jūma da muşketin közdei bastady. “Daiynsyŋ ba?” dep sūradym. Ol maqūldady. “Onda bas” dedim de, atyp qaldym.
Jūma mağan qarağanda tura közdegen i̇eken, birden i̇ekeuin jairatyp, üşeuin jaraqattady. Al men i̇ekeuin jaraqattap, bireuin öltirdim. Bizdiŋ oq jaudyrğanymyz jabaiylardy qalai äbigerge tüsirgenin oŋai i̇elestetuge bolady. Adam i̇etinen dämelilerdiŋ bäri qaida tyğylaryn bilmei tym-tyraqai jağalaudy boilap är tarapqa qaşa jöneldi. Olar ajal qaidan töngenin bilmei de qaldy. Jūma meniŋ aitqanymdai menen közin almai otyr. Alğaşqy atqannan keiin men muşketti tastai sala, myltyqty aldym, myltyqtyŋ qūlağyn qaiyryp, tağy da közdei bastadym. Jūma meniŋ är qimylymdy būljytpai qaitalady. “Sen daiynsyŋ ba?” dep qaitaladym men. “Daiynmyn” dedi. “Onda ata ber, bizge qūdai jar bolady” dedim. İeki jaqtan atylğan oq qalğan jabaiylardyŋ tura ortasyna tidi: būl joly biz oq-därilermen oqtalğan myltyqpen atqannan soŋ, jerge tek i̇ekeui ğana qūlady. İesesine jaralanğandar köp boldy. Olar qan-qan bolyp, zäreleri ūşyp, i̇esteri şyğa jağalaumen jan-därmen jügire jöneldi. Üş adam qatty jaraqattanğan boluy kerek, oryndarynan tūra almai, sūlq jatty.
Myltyğymdy jerge qoiyp, muşketimdi köterip, “Jūma, i̇er soŋymnan” dedim de, ormannan atyp şyqtym. Meniŋ i̇erjürek jabaiym menen bir qadam da qalğan joq. Jabaiylardyŋ meni baiqap qalğandaryn sezip, Jūmağa men ne isteimin, sony qaitala dedim aiqailap, barymdy sala jügire otyryp (asynğan auyr qaru-jaraqtarym bolsa da tez jettim), ot pen teŋiz ortasynda qalğan beişara qūrbandyqtyŋ qasyna jetip keldim. Qūrbandyqty daiyndap jatqan i̇eki janalğyş alğaşqy myltyq dausy şyqqanda-aq zytyp ketken i̇edi. Olar zäreleri ūşyp, tağy da üş jabaiyny qosyp alyp, qaiyqtaryna minip taiyp tūrğandy. Men Jūmağa būrylyp, olardy at dep būiyrdym. Ol meniŋ aitqanymdy tez tüsinip, qaşqyndarğa jaqyndai tüsu üşin, qyryq qadamdai ūzap baryp olardy atty, olar bir qaiyqta otyrğan soŋ, tügel ölgen şyğar dep oiladym, i̇ekeui tūrdy da, qoryqqandarynan qaita qūlağan siiäqty. Qalğan üşeui sol jerde jan tapsyrdy, al üşinşisi auyr jaraqattanğanynan ornynan da qozğala da almai qaldy. Jūma jalğyz özi qaşqyndardy jairatyp salğan soŋ, men pyşağymdy alyp, tūtqynnyŋ qol-aiağyn buğan jipti kesip, bailauyn şeştim. Ony qoltyğynan demep tūrğyzğan boida, portugal tilinde sen kimsiŋ dep sūradym. Ol latynşa hristianmyn dep jauap berdi. Äli qūryğan ol aiağynan äreŋ tūryp, zorğa jauap berip tūr. Men qaltamdağy romdy alyp, onyŋ auzyna apardym. Bir jūtyp al dep, artynan nan berdim. Ol jep jatqanda men odan ūltyŋ kim dep sūradym. Ol ispanmyn dedi. Öz-özine kelgen soŋ, ajaldan araşalağanym üşin qaryzdar i̇ekenin aityp, alğysyn jaudyrdy. İestigen-bilgenderimdi jiyp-terip men oğan ispan tilinde “Myrza, sosyn söilesemiz, qazir äreketke köşu kerek. İeger qorğana alar şamaŋyz bolsa, mine, sizge qylyş pen tapanşa, alyŋyz, dūşpandardy jairataiyq” dedim. İspandyq qarudyŋ i̇eki türin de qolyna alğan soŋ mülde basqa adam bolyp şyğa keldi. Oğan küş qaidan keldi? Ol qūiyndatqan dauyl sekildi i̇eki janalğyşqa jetip baryp, köz ilespes şapşaŋdyqpen olardy i̇ekige bölip tastady. Baiğūs jabaiylar myltyqtyŋ dausy men tosyn şabuyldan qorqyp ketkenderi sondai, ne qarsylasa, ne qaşa almai qaldy. Jūmanyŋ alğaşqy qaiyqqa minip qaşqan bes jabaiysyndai, qaiyqpen qaşqaly tūrğan
alty jabaiy da solardyŋ jolyn qūşty.
Muşketti oqtap, atuğa daiyn qalpynda ūstap tūrdym, muşketim men tapanşamdy ispandyqqa berip qoiğandyqtan, tağy qauip bolsa qajet bolar dep oqty ünemdeuge tyrystym. Bizdiŋ oqtauly tört myltyğymyz biz alğaşqy oq jaudyrğan jerdegi terektiŋ tübinde qaldy; sondyqtan Jūmany şaqyryp alyp, olardy jedel alyp kel dedim. Ol qūstai ūşyp baryp keldi. Men muşketimdi oğan berip, seriktesterime qajettilik tusa bereiin dep qalğan myltyqtardy oqtai bastadym. Men myltyqty oqtap ülgergenimşe bir jabaiy men ispandyqtyŋ arasynda qyrğyn şaiqas boldy. Jabaiy oğan ülken ağaş qylyşymen tarpa bas saldy, men der kezinde kömek qolyn sozyp ülgirmegende ispandyq tura osyndai qylyşpen öltiriluge tiıs bolatyn. Meniŋ ispanym i̇erjürek i̇eken, men ony tipti de ondai i̇eken dep oilamağan i̇em; äliniŋ joqtyğyna qaramai arystandai alysty, qylyşymen qarsylasynyŋ basynan i̇eki ret joiqyn soqqy berdi, biraq jabaiy da myqty, boiy ūzyn i̇eken, berispei i̇ekeui qūian-qoltyq ūstasa ketti; ol ispandyqty alyp jyqty (ispandyq qatty qaljyrağan) da qylyşyn jūlyp aldy; ispandyq qylyşty öz i̇erkimen bere qoiyp, belindegi tapanşasyn alyp, jabaiyny jairatyp saldy. Osynyŋ bäri bir demde, meniŋ köz aldymda, men järdemge jügirip jetkenşe bolyp i̇edi.
Osy aralyqta özimen-özi qalğan Jūma qolyndağy jalğyz baltasymen qaşqan jabaiylardyŋ artynan quyp jürdi; ol qolyndağysymen biz alğaşqy atqanda jaraqat alğan üş jabaiyny jairatyp saldy; ol basqalarynyŋ da sazaiyn berdi. İspandyq ta bir sätin zaia jibermedi. Meniŋ qolymdağy myltyqty alyp qalğan i̇eki jabaiynyŋ artynan jügirip jürip, i̇ekeuin de jaraqattady, onyŋ quyp jeterlik äli de joq i̇edi, ana i̇ekeui ormanğa kirip ketip, iz jasyrdy. Jūma olardyŋ artynan ketti. Bireuin öltirdi, i̇ekinşisi jelaiaq i̇eken, jetkizbei ketti. Jaraqattanğan jabaiy sol boiy suğa kümp berip, qaiyqqa minip qaşyp bara jatqan üş jerlesine jüzip jetti. Būl törteui (jaraqat alğany öli me, tiri me, belgisiz) jiyrma bir jabaiydan sau qalğandary. Tura i̇esebi bylai:
3 – ağaştyŋ tasasynda tūryp alğaş atqanda öldi. 2 – kelesi i̇eki ret atqanda.
2 – Jūmanyŋ qaiyqta öltirgeni.
2 – aldynda jaraqattanyp, soŋynan onyŋ öziniŋ öltirilgenderi.
1 –Jūmanyŋ ormanda öltirgeni. 3 – ispandyqtyŋ öltirgeni.
4 – är jerden tabylğan ölikter (Jūmanyŋ quyp jürip öltirgenderi nemese jaraqattan ölgender).
4 – qaiyqpen qaşyp qūtylğandar (bireui jaraqattandy, i̇endigi ölip qalmasa).
Barlyğy: 21.
Qaşqan üşeui aldy-artyna qaramai, bar i̇ekpinderimen qaiyqty i̇ese berdi. Jūma arttarynan qualai i̇eki-üş ret atyp i̇edi, timegen şyğar deimin. Ol mağan qaiyqqa minip soŋdarynan quaiyq dedi. Olardyŋ qaşyp bara jatqandarynan üreilendim; olar özderiniŋ jerlesterine araldağy oqiğa turaly aityp berse, olar qaiyqqa i̇eki jüz, üş jüz bolyp tielip kelip, qyryp kete me dep qoryqtym. Arty ne bolady dep oiladym da Jūmanyŋ aitqanymen kelisip, jügirip teŋizde qalqyp tūrğan qaiyqqa sekirip minip, Jūmany şaqyrdym. Qaiyqqa sekirip mingenimde taŋğalğanymdy körseŋiz ğoi, ispandyq siiäqty aiaq-qoly bailanğan, qūrbandyqqa alyp kelgen tağy bir adam jatyr. Şalajansar, qoryqqanynan ainalasynda ne bolyp jatqanyn da ūğyna alatyn halde i̇emes; jabaiylar ony da qatty matap tastapty: qol-aiağy bailanyp ūzaq jatyp qalsa kerek, qaiyqtyŋ art jağynan zorğa körinedi, tynysyn äreŋ alyp jatyr.
Matalğan qol-aiağyndağy arqandy kesip, tūruyna järdemdeseiin dep i̇edim, biraq ol aiağynan tūra almady, söz aitar şamasy da joq, tek jalynyşty ünmen yŋqyldai beredi; beişara ony öltiruge apara jatyr dep oilağan boluy kerek. Jūma bizdiŋ janymyzğa kelgende būl adamnyŋ azat i̇ekenin tüsindirşi dedim de, mynadan kişkene jūtqyz dep oğan bir bötelke rom berdim. Quanyşty habardyŋ äri romnyŋ qyzuynyŋ da äseri boluy kerek, baiğūstyŋ betine qan jügirip, ol qaiyqta biraz otyrdy. Älginiŋ dausyn i̇estip, jüzin körgendegi Jūmanyŋ quanğanyn körseŋiz. Ol bas salyp ony qūşaqtai alsyn: birese külip, birese jylady; sosyn ony ainalyp sekire bastady, birese basyn, birese betin tyrnalap, bir sözben aitqanda, i̇esuas adam siiäqty küige tüsti. Sol kezde tüsine almasam da artynan bildim, ol onyŋ tuğan äkesi i̇eken.
Dosymnyiŋ boiyndağy mūnşama perzenttik mahabbatty körgende buyn-buynym bosap, sonşalyqty i̇eljirep ketkenimdi sözben aityp jetkizu de mümkin i̇emes. Döreki jabaiynyŋ ajal tyrnağynan qūtqarylğan süiikti äkesin körgen kezdegi quanyşyna közge jas almai qaraudyŋ özi qiyn i̇edi. Biraq solai bola tūrsa da, sol sättegi onyŋ quanğany men şyn mahabbatyn aiqyndaityn oğaş qimyldaryn körip külmei de qala almas i̇ediŋiz. Ol qaiyqqa jüz minip, jüz tüsti; birese äkesiniŋ aldyna tizerlep otyryp, balasyn aldyna alğan ana qūsap, onyŋ basyn öziniŋ keudesine aparady, birese onyŋ küs bolyp ketken qol-aiağyn sipaidy. Äkesiniŋ qol-aiağyn rommen uqalauğa keŋes berdim, rom onyŋ boiyna quat kirgizgendei boldy.
Qaşqan jabaiylar turaly i̇endi oilap qobaljudyŋ da reti joq i̇edi, olar közden tasa bolğaly qaşan, i̇endi olardy quyp jetemiz degen oidyŋ özi jaiyna qaldy. Osylaişa oiğa alğan quğyn jüzege aspai qaldy, jäne bizdiŋ baqytymyzğa orai dep te aituğa bolady, öitkeni i̇eki sağat ötisimen-aq, iağni biz ol kezde jolymyzdyŋ şiregin de jürip ötpes i̇edik, sūrapyl jel tūryp, tüni boiy kärine minip bir tynşyğan joq. Jel soltüstik-batystan tūryp, tura qaşqyndardyŋ maŋdai aldynan soqty, sondyqtan da olar būdan i̇esip şyğa almady jäne i̇endi tuğan jerlerin de köruden küderin üzgen şyğar.
Endi Jūmağa qaita oralaiyq. Ol äkesiniŋ qasynan ainalsoqtap şyqpai qoidy, olardyŋ arasyna kiliguge meniŋ de dätim jetpedi. Sağynyşyn äbden basyp alsyn dep, ony qasyma i̇endi ğana şaqyrdym. Ol quanyşy qoinyna syimai baqytty, riza köŋilmen janyma jügirip keldi. Äkeŋe nan berdiŋ be dep sūradym. Ol basyn şaiqady. “Nan joq, it bärin özi jep qoidy” dep ol özin körsetti. Men dorbamdağy azyq-tülikterdi alyp – kişkene nan, i̇eki me, üş pe jüzim şaşağyn äkeŋe ber dep qolyna ūstattym. Öziŋ de romnan jūtyp äldenip al dep qolyna ūstatyp i̇edim, ol äkesine ala jügirdi. Qaiyqqa jetkeni sol i̇edi, meniŋ Jūmam basyn işine qarai bügip alyp, artynan tap bir şaitan quyp kele jatqandai, aldy-artyna qaramai bir jaqqa jügire jönelgenin kördim. Bir aita ketetini – būl jigit öte jelaiaq i̇edi, men i̇esimdi jiyp ta ülgirgenşe, ol közden ğaiyp boldy. Men oğan toqta dep aiğailağan boldym, – biraq qaida, – şaŋyn ğana körsetti. Bir qarasam, ol şirek sağattan soŋ qaita oralyp keledi i̇eken, biraq būrynğydai i̇emes, qarqyny basylğan.
Ol jaqyndağanda qolynda bir närse bar i̇ekenin kördim. Qolyndağy äkesine tūşy su qūiyp äkele jatqan qūmyra i̇eken. Sol üşin ol üige, özimizdiŋ qorğanğa jügirip baryp kelipti, tağy döŋgelek nannan da i̇ekeu alypty. Men qatty şöldep tūrğandyqtan ol mağan sudan bir-eki jūtym işkizdi de, nandy mağan berip, sudy äkesine ala jöneldi. Rom i̇emes, su işkennen keiin baiğūs şaldyŋ öŋi kirdi; i̇endi bolmasa ol şölden ölgeli otyr i̇eken. Äkesi işip bolğan soŋ, Jūmadan su qaldy ma dep sūradym. Ol iä dedi, i̇endi suğa onyŋ äkesinen kem i̇emes zäru bolyp otyrğan ispandyq işsin dedim. Men oğan Jūma äkelgen nannyŋ bireuin ūstattym. Baiğūs ispandyq tipti älsirep qalypty, qozğalar şamasy joq, ağaş tübinde köleŋkede jatyr. Janalğyştary aiaq-qolyn qatty qysyp bailap tastağan boluy kerek, qol-aiağy küp bolyp isip ketipti. Ol su işip şölin basyp, jaŋadan pisirilgen nandy jep bolğan soŋ, men oğan jaqyn kelip bir şaşaq jüzim berdim. Ol basyn köterip, jasaurağan janarymen mağan qarady, janarynan sağan şeksiz rizamyn dep tūrğanyn tüsindim; jaŋa ğana janjalda i̇erjürektik tanytqanyna qaramastan, onyŋ älsiregeni sondai, ol qalai tyryssa da aiağynan tūra almady: küp bop isip ketken aiaqtary būğan i̇eş mümkindik bermedi. Men oğan öziŋdi tekten tekke qinai berme dep keŋes berdim jäne Jūmağa öz äkesine istegendei onyŋ aiağyn rommen uqala dep būiyrdym.
Men meiirimdi jigittiŋ özi otyrğyzyp ketken jerde äkesi otyr ma i̇eken dep sät saiyn köz qiyğymen qarai bergenin baiqadym. Kenet, qaiyrylyp qarağanda ol şaldyŋ joğalyp ketkenin kördi: ol sözge kelmesten tabandary jaltyldap qaiyqqa qarai ornynan ata jöneldi. Biraq jügirip bardy da, äkesiniŋ jai ğana tynyğu üşin qisaiyp jatqanyn körip, birden bizge qaityp keldi. Men ispandyqqa bizdiŋ üige baramyz, seniŋ qaiyqqa jetuiŋe meniŋ qūlym kömektesedi, sodan keiin seni i̇emdeudiŋ bir amalyn tabarmyz dedim. Boiynda quaty tasyğan Jūma ony būiym qūrly da körgen joq, köp oilanyp-tolğanyp jatpastan arqasyna salyp aldy da qaiyqqa alyp keldi. Äueli qaiyqtyŋ i̇erneuine, sosyn i̇eppen köterip äkesiniŋ qasyna otyrğyzdy. Sodan soŋ jağağa şyğyp, suğa qarai iterip, qaiyqqa özi sekirip minip, i̇eskegin qolyna aldy. Men jaiau qaittym. Jūmanyŋ qairatty qoldary qoisyn ba, qatty jeldiŋ küşine de qaramai, i̇eskegin tez-tez i̇esip jağany boilai üige äp sätte jetti, jaiau kele jatqan men tipti ilese de almai qaldym. İeki miskindi bizdiŋ ailağymyzğa sätti jetkizgen soŋ, olardy sol jerde qaldyryp, özi i̇ekinşi qaiyqqa jügirip ketti. Orta jolda meni kezdestirgen ol, būny mağan jügirip bara jatyp tüsindirde de, ary qarai ağyza jöneldi. Būl jigittiŋ şapşaŋdyğyna köz ilespeidi, jarystyrsa tipti jylqy da quyp jete almas i̇edi. Meniŋ qaiyqqa jete bergenim sol i̇edi, ol i̇ekinşisin de alyp keldi. Jağağa kele salyp, ol qozğaluğa da därmeni joq i̇ekeuine qaiyqtan şyğuğa järdem i̇etti. Baiğūs Jūma i̇ekeuiniŋ ortasynda ne isterin bilmei i̇esi şyqty.
Men qarap tūrdym da, Jūmağa tyğyryqtan şyğudyŋ jolyn aittym, äzirşe i̇ekeuin de yŋğailaryna qarai otyrğyzyp, jiekte qaldyra tūr dedim. Tezdetip zembil jasadym da, oğan i̇ekeuin otyrğyzyp qorğannyŋ aldyna deiin alyp keldik. İendi ary qarai ne isterimizdi bilmei, tağy da tyğyryqqa tireldik. İeresek i̇eki adamdy qorşaudyŋ üstimen köterip ötkizu mümkin i̇emes-tin, al osy üşin qorşaudy būzuğa nietim de joq i̇edi. Mağan tağy da önerpazdyq qabiletimdi iske qosu kerek boldy, – mūnyŋ da jolyn taptyq. Jūma i̇ekeumiz jūmysqa qyzu kirisip kettik: i̇eki sağattan keiin bau men qorşaudyŋ ortasynda töbesin jaŋbyr men künnen qorğau üşin būtalarmen qalyŋ i̇etip kömkergen, ädemi jelken siiäqty şatyr paida boldy. Şatyrdyŋ i̇ekeuine ädemi qylyp tösek daiyndadyq; küriştiŋ jūmsaq sabanynan astyna töseitin jäne üsterine jamylatyn töseniş jasadyq.
Meniŋ aralym i̇elge toldy, qaramağymda i̇endi adamdarym bar. Men özimdi patşamyn dep oilasam boldy, öz-özimnen külimsireitin boldym. Birinşiden, bükil aral meniŋ menşigime ainaldy, sondyqtan men özimdi qūdaidai sezindim. İekinşiden, meniŋ halqym meniŋ qol astymda: qandai ükim şyğaryp, ne şeşim qabyldasam da öz qūzyretim özimde. Meniŋ qaramağymdağylar mağan öz ömirlerimen qaryz i̇edi, olardyŋ ärqaisysy, i̇eger qalaityn bolsam, men üşin jandaryn da oilanbastan qiiüğa daiyn bolatyn. Üşeuiniŋ üş din ökili bolğany da dūrys boldy, Jūma – hristian, äkesi – adam i̇etin jeitin – mäjusi, ispandyq – katolik. Men ūjdan bostandyğyna jol berdim, būlar qai dindi ūstansa da öz i̇erikterinde.
Qonaqtardy jaiğastyryp bolğan soŋ, i̇endi būlardy tamaqtandyru qamyna kirisu kerek boldy. Men Jūmany ormandağy auladan bir tuşa alyp keluge jūmsadym. Ony bauyzdap, i̇etin ūsaqtap turap sorpa, qalğanynan quyrdaq daiyndadyq. Tüskilik qamyna Jūma kiristi. Sorpağa küriş, arpa salyp, öte dämdi i̇etip daiyndady. Qorğannyŋ syrt jağynda, bau işinde auqattandyq (qorğanymnyŋ işinde ot jaqpaityn i̇edim), sondyqtan mäzirimiz jaŋa şatyrda ötti. Men qonaqtarymmen birge tamaqtandym, olarğa är türli äŋgime aityp köŋilderin jadyratyp, quanyş syilağym keldi. Jūma äkesimen söileskenimde ğana i̇emes, ispandyqpen söileskenimde de tilmaştyq qyzmet atqardy, öitkeni ispandyq jabaiylardyŋ tilin biletin bolyp şyqty.
Biz tüstenip otyrğanda, tipti ony keşki tamaq dep te aitqanym dūrys bolar, Jūmağa qaiyqpen baryp, ūrys alaŋynda qalğan myltyqtardy äkeludi būiyrdym. Al kelesi küni qapyryq ystyqta iıstenip keter dep qauiptenip, jaman iıstiŋ auağa taraluynyŋ aldyn alyp, ölikterdi kömip kel dep jūmsadym. Sodan soŋ qandy merekeden qalğan köp belgilerdi közden tasa qyluyn ötindim; ölikterdi kömbek tügili, kömu turaly oilağannyŋ özinde tūla boiym türşigip ketti. Jūma meniŋ aitqandarymnyŋ barlyğyn būljytpai oryndady; onyŋ belsendiliginiŋ arqasynda, jabaiylardyŋ qandy qyrğynynyŋ izi de qalmapty: men qandy qyrğyn bolğan jerge kelgende ä degende ol jerdi tanymai da qaldym; tek ormannyŋ jağalauğa jaqyn, şet jağyndağy ağaştyŋ tübine kelgende ğana qandy merekeniŋ tap osy jerde bolğanyna közim jetti. Köp ūzamai men özimniŋ jaŋadan bolğan bodandarymmen äŋgimelese bastadym. Aldymen tört qaşqyn turaly ne oilaidy i̇eken, olar aralğa öz taipalastarymen qaptap kelse, biz tötep bere almai qalmaimyz ba dep Jūmadan äkesinen sūrauyn ötindim. Käri ündis sol tüngi sūrapyl dauyldan olardyŋ aman qaluy i̇ekitalai, bäri de suğa ketken şyğar degen syŋaida jauap berdi; i̇eger tipti bir ğalamattyŋ küşimen aman qalğannyŋ özinde, olardy ağys oŋtüstik jağalauğa, özderimen jaulasqan taipanyŋ jerine qarai yğystyryp äketedi, onda olar anyq jaularynyŋ qolynda öledi dedi. Al olar öz i̇elderine aman-esen jete qalğan jağdaida, qandai qadamğa barulary mümkin i̇ekenin şaldyŋ özi de bilmeidi i̇eken; biraq, onyŋ oiynşa, olardyŋ bizdiŋ tosyn şabuylymyzdan, ot ūşqyndary men myltyq dausynan zäreleri ūşqandary sondai, oz otandastaryna joldastary adam qolynan i̇emes, kün kürkirep, jai tüskennen qaza boldy, al biz, Jūma i̇ekeumiz, qarulanğan i̇eki adam i̇emes, olardy qūrtu üşin kökten tüsken qaharyna mingen i̇eki aruaq dep äŋgimelep jatqany i̇eş kümän tudyrmaidy dedi. Ol būl sözderdi olardyŋ bir-birine aityp jatqanyn öz qūlağymen i̇estigen i̇eken, öitkeni olar ajaldy pendeniŋ auzynan jalyn şaşyp, jaidyŋ tilimen söilep, tipti qolyn da sermemesten, tura osy jolğydai alystan öltire alatynyna ölse de senbeidi, tipti būny özderine i̇elestete de almaidy dedi. Şaldiki dūrys bolyp şyqty. Keiinnen meniŋ bilgenimdei, būdan keiin birde-bir ret jabaiylar meniŋ aralyma keluge talpynys jasamağanyna, meniŋ aralyma tabany tigenine kuä bolmadym. Sirä, biz öldige sanap jürgen tört qaşqyn otandaryna aman-sau jetip, bolğan oqiğany aityp jerlesteriniŋ zärelerin ūşyrğan bolulary kerek, i̇endi olardyŋ basynda būl siqyrlanğan aralğa aiaq basqan ärbir adam kökten tüsken jai otymen örteledi degen tüsinik qalyptasuy da äbden mümkin.
Biraq men ol kezde būl turaly bilgenim joq, sondyqtan sät saiyn jabaiylardyŋ şabuylyn kütip ünemi üreilenip jürdim. Men jäne meniŋ şağyn äskerim qaşanda ūrysqa daiyn boldy: biz i̇endi törteumiz de jüz jabaiy qaptasa da, qoryqpai aşyq maidanda da soğysuğa äzir i̇edik.
Jabaiylardyŋ qarasy körinbegesin, meniŋ qorqynyşym da az-azdap seiile bastady, qūrlyqqa attansam degen i̇eski qiiälym qaita qol būlğady. Jäne Jūmanyŋ äkesiniŋ: “Sizdi jerlesterimiz özderiniŋ jarylqauşysy retinde qūşağyn jaiyp qarsy alady” degen sözi de qamşy boldy.
İspandyqpen aradağy salmaqty bir äŋgimeden keiin būl jospardy jüzege asyrudyŋ qajeti bar ma, joq pa dep kümändana bastadym. Äŋgime barysynda ūqqanym, jabaiylar qirağan kemeden qūtqarylğan on jeti ispandyq men portugaldyqty panalatsa da, olardy jäbirlemese de, būl aq adamdardyŋ hali tömen i̇eken, tipti keide aşyğyp qalatyn künderi de bolady i̇eken. Olardyŋ apatqa ūşyrağan kemeleri turaly sūrağanymda, meniŋ qonağym būl keme Rio-de-La-Platydan Gavannağa kele jatqan ispandyq keme, Gavannağa bağaly aŋ terisi men kümisterden tūratyn jükterin qaldyryp, ol jerden qandai da bir i̇europalyq tauarlar tieuge niet i̇etkenderin aitty. Ol tağy da apatqa ūşyrağan portugaldyq kemeden bes matrosty mingizip alğandaryn, al özderiniŋ ekiajynyŋ bes adamy apat töngen boida qazağa ūşyrap, qalğandarynyŋ birneşe kün ajalmen betpe-bet kelip, aqyr soŋynda adam jegişterdiŋ jağalauyna toqtauğa mäjbür bolyp, är sät saiyn jabaiylarğa azyq bolamyz degen qorqynyşpen ömir sürgeni jaily äŋgimelep berdi. Olardyŋ myltyqtary bolğanymen kükirtteri men oqtary bolmağandyqtan qoldana almağan: qaiyqqa özderimen birge alğan oq-därileri jolda bäri derlik su bolğan, al qalğan oq-därini tamaq tabu üşin aŋ aulağan kezinde-aq bitirgen. Men odan, qalai oilasyŋ, senderdi jabaiylar i̇elinde qandai tağdyr kütip tūr jäne ol jerden qūtylamyn dep i̇eşqaşan talpynbadyŋdar ma dep sūradym. Ol: būl jaiynda köp aqyldastyq, biraq bäri de közge jas alu jäne toryğumen aiaqtalatyn, öitkeni bizde keme de, ony jasaityn qūral-saiman da jäne i̇eşqandai azyq qorymyz joq i̇edi dep jauap berdi.
Būdan soŋ men tağy da odan – i̇eger men olarğa qaşu josparyn jüzege asyru üşin meniŋ aralyma jinalaiyq degen ūsynys aitsam, olar keliser me i̇edi, qalai oilaisyŋ, dep sūradym. Men satqyndyq pen opasyzdyqqa ūrynyp, olardyŋ qoldaryna aldanyp tüsip qalam ba dep qorqatynymdy oğan jasyrmai aittym. Öitkeni rahmet aitu adamğa tän kisilikterdiŋ qataryna kirmeidi jäne adamdar öz is-äreketterinde moinyna mindet qylyp alğan paryzdarynan göri paidany köbirek basşylyqqa alady. Jaŋa İspaniiäda olardyŋ tūtqynyna tüsken birde-bir ağylşynnyŋ äli qūtylğanyn körgenim joq, sondyqtan, dedim men oğan, olardyŋ tūtqynyna ainalu üşin ğana adamdardy bäleden qūtqarsam, onyŋ ökinişi i̇esten keter me; din adamdarynyŋ tyrnağyna ilinip, inkvizitsiiänyŋ türmelerimen tanys bolğanşa, men jabaiylardyŋ jep qoiğanynŋ özi jaqsy. Men tağy oğan: i̇eger osy jerge onyŋ bükil joldastary jiylsa, osynşama qol jabylyp ketkende Braziliiä araldaryna ne osy jerden soltüstikte jatqan İspaniiä ielikterine biz bärimiz de aman-sau jete alatyn keme jasap alatynymyzğa anyq közim jetedi dedim. “Ärine, i̇eger olar meniŋ jasağan jaqsylyğymdy aiaq asty i̇etip, özim bergen myltyqty özime qarsy būrsa, özderiniŋ köptigine süienip, meni i̇erkimnen aiyryp, tūtqyn i̇esebinde i̇eline aparsa, sonda künim ne bolmaqşy, qazirgimnen de auyr halge duşar bolamyn ğoi”, – dedim.
İspandyq meniŋ būl sözime şynaiy aq jüregimen joldastarymnyŋ jağdailary öte naşar, olar özderiniŋ ümitsiz i̇ekendikterin öte jaqsy biledi, sondyqtan men, olar özderine qolūşyn bergen adamğa i̇eşqaşan aram niette bolady dep oilamaimyn da ded; i̇eger qajet dep tapsaŋyz, ündis şalmen birge baryp sizdiŋ ūsynysyŋyzdy aityp, jauabyn alyp keleiin dedi. İeger olar meniŋ şarttaryma kelisse, olardan mağan özderiniŋ komandiri nemese kapitanyna sözsiz bağynatynyna ant alyp kelemin degendi de aitty; men olardy mağan degen adaldyqtaryna jäne men nūsqağan hristian i̇eline baruğa daiyn i̇ekendikterine qasietti täbäriktermen jäne injilmen ant işuge mäjbür i̇etemin dedi; ol olardan öz mindetkerlikteri turaly qağazğa öz qoldarymen qol qoiğyzdyrtyp otyryp ony sizge alyp kelemin dedi.
Eger men özim quyp jibermesem, tiri tūrğanda meni tastap ketpeitinine ol äueli özi ant bergisi keletinin, i̇eger öz taipalastary mağan bergen antyn būzsa, ol meniŋ jağymda bolyp, men üşin qasyq qany qalğanşa aiausyz küresetinin aitty. Ol öz jerlesteriniŋ sözge berik, adal, qaiyrymdy i̇ekenderin, onyŋ üstine işer kiımi, jeitin tamağy joq, jabaiylardyŋ qarauynda, – turasyn aitqanda, i̇eger men olardy qūtqarsam, –
olar men üşin ömirin beruge daiyn i̇ekenine sendirdi.
İspandyqtyŋ i̇eldesteri üşin senimdi söilep otyrğany meniŋ küdigimdi seiiltti, mümkindik bolsa, olardy qūtqaru üşin aldyn ala söilesuge şal men ispandyqty jiberip almaqqa bekindim. Saparğa äbden daiyn bolğanda ispandyq būl jospardy iske asyru üşin asyğystyq jasau kerek i̇emes degendi i̇eskertti. Ol sondai aqylğa syiymdy äri sondai onyŋ şynaiylyğynan habar beretin pikirlerin aitqanda, onymen kelispeu mümkin bolmağandyqtan men onyŋ keŋesi boiynşa joldastaryn qūtqarudy kem degende jarty jylğa şeger tūrudy jön kördim. Mäsele mynada bolatyn.
İspandyq bizde bir aiğa juyq tūryp bizdiŋ tūrmys-tirşiligimizben tanysyp ta ülgerip i̇edi. Ol meniŋ qalai jūmys isteitinimdi jäne qūdaidyŋ kömegimen kündelikti nanymdy tauyp jep jürgenimdi kördi. Mendegi küriş pen arpa qorynyŋ qanşalyqty i̇ekenin de anyq bildi. Ärine, būl azyq meniŋ bir basyma artyğymen jeter i̇edi, biraq i̇endi meniŋ otbasym tört adamğa artqannyŋ özinde, būl azyqty asa ülken saqtyqpen jūmsau kerek i̇edi. Sondyqtan da, bizge tağy da on tört adam kelip qosylar bolsa, müldem tyryğyp qalar i̇edik. Jäne biz kemeni jasap bitirgen kezde ūzaq jolğa azyq-tülik qoryn qamdap ta ülgeruimiz kerek-tin. Osylardyŋ bärin tarazylai kele meniŋ ispandyğym qonaqtarymyzdy äkelmes būryn olardyŋ azyq-tüligin aldyn ala daiyndap alu kerek degen oi aitty. Onyŋ josparynyŋ mäni mine osynda bolatyn. Sizdiŋ kelisimiŋizben, dedi ol, biz üşeuimiz jaŋadan jer jyrtyp, sizdiŋ bergeniŋizşe bar tūqymdy sebemiz; sosyn biz i̇egin orağyn kütemiz, tüsken önimnen jasalatyn nan bizdiŋ osynda keletin otandastarymyzdyŋ bärine jeterliktei boluy kerek dedi; öitpeiinşe, olardy ottan äkelip, şoqqa salğannan ne şyğady, joqşylyq alauyzdyq tuğyzady dedi. “İzrail ūldaryn i̇esiŋizge tüsirip köriŋizşi, olar äueli İegipettiŋ i̇ezgisinen qūtylğanyna quanypty, şöl dalada azyqtary tausylğan soŋ, özderin qūtqarğan Qūdaiğa qarğys aitypty” dedi ol söz soŋynda.
Qonağymnyŋ köregendikpen aitqan sözine qarsylyq bildirgenim joq, şyn janaşyr i̇ekenine közim jetkenine quandym. Tapjylmastan tyŋdağan men onyŋ aitqan sözderiniŋ jany bar dep şeştim. Uaqytty tekke ozdyrmau üşin törteumiz jer jyrtuğa kirisip kettik. Isimiz önimdi jürip jatty (ağaş kürekpen mūndai istiŋ qanşalyqty nätije bererin bilmeimin), bir aidan soŋ tūqym seber kezde, jerdi i̇edäuir jyrtyp tastağan i̇ekenbiz, jiyrma buşel arpa, on alty buşel küriş dänin septik. Alty ai uaqytqa jeterlik dändi ünemdep, qalğanyn seuip tastadyq. Sebebi i̇egindi tolyq jiyp alu üşin alty ai uaqyt ketedi.
Jabaiylar qaptap kelip qalmasa degen oi bolmasa, biz tört adamğa köbeigen soŋ, jabaiylardan üreilenudi de, qorqudy da qoidyq. İendi biz araldy i̇eş qorqynyşsyz kezip jüre beretin boldyq. Bizdiŋ bärimizde bir ğana ümit boldy, ol – būl jerden qūtylu; qūtylamyz degen ümit üşin ärqaisysymyz (eŋ qūryğanda būl sözdi özim üşin aita alamyn) barymyzdy saluğa tyrysyp baqtyq. Araldy kezip jürgende keme jasauğa qolaily degen ağaştardy Jūma men äkesine kesiŋder dep, al ispandyqty olardyŋ jūmysyn qadağalauğa jūmsadym. Men olarğa juan ağaştardan jonyp jasağan taqtailarymdy körsettim de, sender de däl osyndai i̇etip jasaŋdar, mūny jasau üşin biraz ter tögildi dedim. Būlar i̇emennen jasalğan, ūzyndyğy otyz fut, i̇eni i̇eki fut, qalyŋdyğy i̇ekiden tört diuimge deiin baratyn myqty taqtailar i̇edi. Būl jūmysqa qanşalyqty ter tögilgenin özderiŋiz şamalap köriŋiz. Osy aralyqta men mal basyn köbeitu jūmystarymen de ainalystym. İeşkilerimdi köbeitu maqsatymen künde i̇eki adam jabaiy laqtardy ūstauğa şyğyp jürdik, Jūma kün saiyn,
al ispandyq i̇ekeumiz kezektesip şyğatyn boldyq.
Tasalau jerde jaiylyp jürgen laqty, i̇eşkini körsek, i̇enesin atyp alamyz da, laqtaryn üiirge qosyp jiberemiz. Osylaişa bizde mal basy jiyrmağa deiin jetti. Būdan soŋ pisken jüzimdi jinau jūmystary da kütip tūrdy. Bizde olardyŋ mol bolğany sondai, äueli bärin keptirip aldyq, i̇eger biz jüzimnen şarap daiyndaityn Alikant qalasynda bolsaq, onda alpys şaqty böşkeni toltyrar i̇edik dep oilaimyn. Jüzim nannan basqa kündelikti qoldanatyn asymyzğa ainaldy, biz ony süisinip jedik. Men būdan basqa densaulyqqa paidaly, siŋimdi, närli tağamdy bilmeimin.
Osyndai şarualarğa alaŋ bolyp jürgende, i̇egin jinaityn mezgildiŋ de kelgenin baiqamai qaldyq. İeginimiz asa bitik şyqpağanymen, mol boldy. İendi oiymyzdy jüzege asyra bastadyq. Sebilgen jiyrma i̇eki buşel tūqymnan i̇eki jüz jiyrma buşel arpa, soğan jaqyn küriş aldyq; būl önimimiz bizdiŋ (keletin on alty adamdy qosqanda) işip-jeuimiz bylai tūrsyn, tipti Amerikanyŋ qai şetine sapar şeksek te jeterlik i̇edi.
Egindi jinap alğan soŋ, bidaiymyzdy salatyn ülken sebetter toquğa kiristik. İspandyq būl istiŋ has şeberi i̇eken, ol mağan nege qorşau şarbaq toqyp almaimyz dep küŋkildep jürdi, biraq men oğan mūqtaj bolğanym joq.
Keletin qonaqtarymyzğa jeterlik azyq-tülik qoryn molaitqan soŋ, bar jabdyqtaryn daiyndap, ispandyqqa olardy alyp kelu üşin attanuğa kelisim berdim. Men oğan ant qabyldağan kezde şaldyŋ kuä boluynsyz birde-bir adamdy alyp kelme dedim. Adam balasyna izgilik qana oilağan, ony jäne onyŋ i̇eldesterin tūtqynnan qūtqaryp, odan keiin de qūqyqtaryn qorğaityn, olardyŋ qamyn jeitin araldağy adamğa bağynyşty i̇ekenin bilsin dedim. Meniŋ şarttarymmen kelisken ärqaisysy mūnyŋ bärin qağazğa jazyp, qol qoisyn dedim. Qonağym i̇ekeumiz jazbaşa hattyŋ barysy jaily söilesip otyrğanda, onyŋ joldastarynan ne qalam, ne qağaz, ne siiä tabylmaityny jöninde i̇eskermeppiz. Osy nūsqau boiynşa ispandyq pen şal özderi kelgen qaiyqpen, turasyn aitsam, meniŋ aralyma özderin qūrbandyq qylamyz dep alyp kelgen qaiyqpen saiahatqa attandy. İekeuine de şyğyn qylmai, tek qauip töngende ğana paidalanyŋdar
dep segiz ret atuğa jeterlik muşket, oq-däri berdim.
Men olardy şyn yqylasymmen, zor quanyşpen jolğa daiyndadym. Jiyrma jeti jyldan artyq uaqyt işinde būl meniŋ i̇erkindikke qol jetkizemin degen alğaşqy talpynysym bolatyn. Men öz i̇elşilerimdi köp künge jeterlik, al olardyŋ i̇eldesterin bir aptağa jeterlik azyq-tülikpen qamtamasyz i̇ettim. Mine, attanar sät te kelip jetti. Qaitar jolda olardyŋ qaiyqtaryn alystan şyramytu üşin dabyl belgisin beriŋder dep, sätti jol tilep, saparğa attandyrdym. Meniŋ boljamym boiynşa olar qazan aiynyŋ ai tolğan sätinde, aua säl salqyn tartqanda attandy. Künniŋ, aptanyŋ i̇esebinen jaŋylyp qalğan soŋ, meniŋ jyldardy tüzip jürgen küntizbem dūrys pa i̇eken dep kümändandym. Biraq jyl
esebinen jaŋylmağanymdy sodan soŋ bildim.
Saiahatşylarym kelip qalar-au dep i̇eleŋdegenime aptadan asty. Mine, osy uaqytta meniŋ ömirimde kütpegen tosyn oqiğa boldy.
Tamyljyğan künderdiŋ birinde taŋğy ūiqy qūşağynda jatqanymda Jūma: “Qojam, Qojam! Olar kele jatyr”, dep aiqailady. Men atyp tūryp, tez-tez kiınip alyp, qorşaudan sekirip tüstim. Qauip bolaryn oilamastan bauğa jügirip keldim (rasyn aitsam, bauym ormanğa ainalğan). Qaitalap aitamyn, qolyma qaru da almastan, qauip bolady dep i̇eş oilamastan jügirip şyğyp, teŋiz üstinde jağağa bes mil qalğan jerden üşbūryşty jelkendi qaiyq körgenimde taŋ qalğanymdy körseŋiz. Ol aralğa bet tüzep, jeldiŋ yğymen tura tartyp keledi, jaqyndap ta qalğan i̇eken.
Būl köriniske kuä bolğan soŋ, Jūmağa bau işine jasyryn dedim. Būl bizdiŋ kütkenderimiz i̇emes, – jauymyz ba, janaşyrymyz ba, – bilmedik.
Közimdi anyq jetkizu üşin üiden dürbimdi alyp şyqtym. Baspaldağymdy qoiyp, ädettegidei töbeşiktiŋ basyna köterildim.
Töbeşikke şyğar-şyqpastan kemeni kördim. Ol araldyŋ oŋtüstik jağalauynda, meniŋ üiimnen segiz mildei jer şamasynda zäkirin tüsirip tūr i̇eken. Biraq jağalaudan oğan deiin bes mildei jer. Keme de ağylşyndardiki, i̇endi anyq körip tūrmyn, qaiyq ta solardiki.
Ağylşyn kemesin körip qalai quanğanyma kuä bolsaŋyzdar – i̇eldesterimmen tabysamyn degen oidan keudemdegi quanyşym tasydy, är türli küdik te boldy, biraq bir tylsym küş meni olarğa qarsy qoidy. Meni oiğa qaldyrğan närse, ağylşyn köpesteriniŋ kemesi būl arağa qandai sebeppen kelgeni: būl aral keme jüretin joldan öte şalğai jatqan jer bolatyn. Men būl kemeni jel aidap äkelmegenin de jaqsy bilemin, öitkeni soŋğy uaqytta i̇eşqandai dauyl köterilgen joq. Sonda keme būl maŋaiğa qalai kelgen? İeger būlar şyn mäninde ağylşyndar bolsa, onda olar jaqsy nietpen kelmegen şyğar, qaraqşylar men azğyndardyŋ tūzağyna tüskenşe, toruyldap jüre tūraiyn dep oiladym.
Köŋil bölerlik i̇eş sebebi bolmasa da, qauip bolaryn aldyn ala sezseŋizder, i̇elemei alaŋsyz jüre bermeŋizder degim keledi. Aldyn ala sezu qasieti bärimizge tän, i̇eŋ aŋğarympaz degen adamnyŋ özi būl sözimdi joqqa şyğarmaidy dep oilaimyn. Ruhtardyŋ özara qarym-qatynasy bolatynyn däleldeitin jūmbaq älemniŋ bar i̇ekenine i̇eş küdik keltire almaimyz. Bizdiŋ igiligimiz üşin tylsym küşterdiŋ äserimen bolatyn işki ünimiz qauip bolarynan habar berse (joğary küş, ia oğan bağynuşy küş – bäribir), oğan qalaişa qūlaq aspaimyz.
Meniŋ basymnan ötken oqiğa būl oiymnyŋ dūrystyğyn rastaidy. İeger men sol kezde işki ünge qūlaq türmesem, onda sözsiz ajal qūşar i̇edim, ia būrynğymnan da müsäpir küige tüser i̇edim.
Jağağa jaqyndap qalğan qaiyq toqtauğa qolaily jer izdep keledi. Baqytyma qarai, meniŋ qaiyğym tūrğan jerdi körmei, odan jarty mildei jer alysyraq toqtady. Baqytyma qarai dep aittym ğoi, i̇eger olar meniŋ qaiyğym tūrğan jerge aialdağanda, tura meniŋ üiimniŋ aldynan şyğyp, özimdi quyp jiberip, sabaqty ineme deiin tartyp aluşy i̇edi. Jiekke jetken soŋ, qaiyqtaryn ornyqtyryp, adamdary tüse bastady, men bärin anyq körip otyrdym. Būlardyŋ köbi sözsiz ağylşyndar i̇edi, bir-ekeuin gollandyq pa dep i̇em, biraq olai i̇emes i̇ekenin artynan bildim. Bas-aiağy on bir adam, aiaqtary tūsaulanğan üşeui tūtqyn siiäqty, jağağa tüsken bes-alty adam olardy jūlqylap tüsire bastady. Tūtqyndardyŋ bireui dausyn şyğaryp, birnärseler aityp jalbarynyp jatyr, sirä, qoryqqannan i̇esi şyğyp ketken boluy kerek.
Qalğan i̇ekeui de qoldaryn kökke köterip jalyndy, biraq negizinen olar sabyrlyq keiip tanytty.
Būl körinisti qalai tüsinerimdi bilmei aŋ-taŋ boldym. Bir kezde Jūma öziniŋ adam balasy ūğyp bolmaityn ağylşyn tilinde: “O, qojam, qaraŋyz äne, jabaiylar siiäqty aq adamdar da adam i̇etin jeidi i̇eken”, dedi aiqailap. “Sen olar analardy jeidi degen sözdi qaidan şyğardyŋ?” dedim. “Ärine, jeidi”, dedi ol senimdi dauyspen. “Joq-joq, sen qatelesesiŋ, mümkin, olardy öltirer, biraq jemeidi” dedim men.
Sät sanap, tura köz aldymda ötkeli tūrğan qandy körinisten köz almai qaradym da tūrdym. Qūrban bolar adamnyŋ bireuiniŋ basynyŋ üstinen qanjar ma, älde şapaşot pa, bir närseniŋ jarq i̇ete tüskenin közim şaldy. Barlyq tamyrlarymdağy qanym suyp ketti: beişara qazir öli küide sylq i̇ete qalady dep oiladym. Osy sätte janymda ispandyq pen Jūmanyŋ äkesiniŋ bolmağanyna qatty ökindim. Qaraqşylardyŋ birde-biriniŋ qolynda qaruy joq i̇ekenin baiqadym. Olarğa jasyrynyp baryp qaq maŋdaidan bir-aq atsa qandai qatyp keter i̇edi. Biraq köp ūzamai meniŋ oiym basqa bağytqa audy. Üş tūtqynğa oiyna kelgenderin istegen oŋbağandar, araldy ainala jügirip ketti, töŋirekti baiqağylary kelse kerek. Al üş tūtqynğa qalai qarai qaşsa da i̇erkindik tigen siiäqty. Biraq ol üşeui tūnjyrap, qajyp qara jerde otyra berdi.
Būlardyŋ būl otyrysy özimniŋ aralğa kelgendegi alğaşqy sätimdi i̇eske saldy. Men de däl osylai töŋiregime alaqtap qaraumen bolyp i̇edim. Özime ajal jetti dep i̇eseptegenmin. Alğaşqy tüni basyma qandai oi kelmedi deseŋizşi; aŋdar jaryp ketpesin dep ağaştyŋ basyna örmelep şyğyp, sol jerde tünedim. Apatty jağdaiğa ūşyrağan men qūla tüzde qalai tirşilik i̇eter i̇edim; meniŋ aldağy ömirime jaryq kün syilağan sol tüni mağan qūdaidyŋ qarasqanyn bilmep i̇edim. Tyğyryqtan şyğar jol joq, ümitsizbiz dep oilağan beişaralar da däl sol sätte özderiniŋ jarylqauşysy bar i̇ekenin bilgen joq.
Qaiyq jağağa su köterilgende kelip toqtady, olar üş tūtqyndy tergep, araldy kezip kelgenşe su keiin tartylyp, qaiyq şökti de qaldy.
Qaiyqta i̇eki adam qaldy, olar äbden işip mas bolyp ūiqyğa ketti. Bireui ūianyp, qaiyqtyŋ şögip qalğanyn körip, ornynan qozğağysy keldi, biraq şamasy jetpedi. Ol dauystap, qalğandaryn şaqyrdy. Olar jügirip kelip, qaiyqty süirep teŋizge tüsiruge ūmtyldy, biraq qairaŋğa şökken qaiyq ornynan da qozğalmady.
Sol kezde olar nağyz teŋizşiler siiäqty, – al teŋizşiler älemdegi i̇eŋ jeŋil oilaityn halyq, – qaiyqty tastap, tağy da araldy kezip ketti. Ketip bara jatqan i̇ekeudiŋ bireui qaiyqta qalğandarğa: “Djek! Tom, jaraidy qoiyŋdarşy sony, äure bolyp qaitesiŋder, su köterilgende özi-aq su betine şyğady”, – degenin i̇estidim. Būlar ağylşyn tilinde söiledi, meniŋ jerlesterim i̇ekenine i̇endi i̇eş şübäm joq i̇edi.
Küni boiy tau basyndağy qarauyltöbe men qorğanymnyŋ i̇eki ortasynda jürdim de qoidym. Sudyŋ tömendeuine äli on sağattai uaqyt bar, oğan deiin qas qaraiady. Sol kezde jasyryn kelip, teŋizşilerdiŋ nemen ainalysyp jatqanyna köz jetkizuime, aitqan sözderin de tyŋdauyma mümkindik bolady. Men ūrysqa öte mūqiiät daiyndala bastadym, öitkeni beldeser jauym jabaiylardan da qauipti i̇ekenin men jaqsy bildim. İendi aituly mergenge ainalğan Jūmağa da qarulan dep būiyrdym. Men oğan üş muşket berip, özim myltyq asyndym. Jalbyrağan i̇eşki terisinen tigilgen kürtemmen jäne osy teriden tigilgen bas kiımimmen, belimde jalaŋ qylyş, arqamda i̇eki qaruym bar men şyn mäninde aibyndy körinuşi i̇edim.
Joğarymda aitqanymdai, qas qaraiğanşa i̇eş äreketke barmaimyn dep şeşken i̇edim. Kündizgi i̇ekiniŋ kezinde, kün qatty ysyp, mi qainatar ystyqqa ainalğanda, teŋizşiler orman arasyna tarap ketkenin baiqadym, olar tipti ūiqyğa bas qoiğan şyğar dep te oiladym. Al üş sormaŋdai tūtqyndardyŋ jaiyna kelsek, olarğa ūiqynyŋ auyly tym alys i̇edi. Üşeui de menen şirek milden alys i̇emes jerde, jäne meniŋşe, basqalardyŋ közine tüspeitin tasa jerde, bir ülken ağaştyŋ köleŋkesinde otyrdy.
Men olarğa jaqyn kelip, män-jaidy bilgim keldi. Üstimde joğaryda baiandağan kiımim, qasymda biraz qaşyqtyqta Jūma, üş tūtqynnyŋ janyna jetip keldik. Meniŋ qyzmetşim de tura men siiäqty baqaişağyna deiin qarulanğan bolatyn, biraq ana dünieden kelgen adamğa azyraq ūqsauşy i̇edi.
Men üş tūtqynnyŋ qasyna öte jaqyn kelip, olar meni aŋğaryp ülgergenşe: “Sender kimsiŋder, myrzalar?” – dep ispan tilinde dauysymdy kötere sūradym.
Meniŋ dausym töbeden tüskendei bolğan boluy kerek, bäri de selk i̇ete tüsip, dauys şyqqan jaqqa qarady da aiuanğa ūqsas tirişilik iesin körgende odan da beter zäreleri ūşty. Olardyŋ bireui de läm-mim dep til qatpady, şamasy, olar mağan qaşpaq bolğandai bop körindi. Men i̇endi olarğa ağylşyn tilinde söilei bastadym: “Myrzalar, qoryqpa-ŋyzdar, men sizderge dos şyğarmyn”, – dedim. “Olai bolsa, seni kökten jibergen ğoi, biz adam balasynyŋ kömeginen küder üzgendermiz”, – dep bas kiımin şeşip, bireui sūŋqyldap qūia berdi. “Bar kömek qūdaidan, myrza”, – dedim men. “Sizderdiŋ halderiŋiz adam qyzyğarlyq i̇emes, böten adam sizderge kömegin aiamas i̇edi. Men sizderdi alyp kelgenge, sizderdiŋ jalbarynğandaryŋyzğa jäne ol oŋbağandardyŋ sizderdiŋ bastaryŋyzğa qanjar oinatqanyna – bärine kuä boldym”, – dedim. Osy sözderdi i̇estigende beişaranyŋ közinen jasy sorğalap, tūla boiy qaltyrap: “Menimen söilesip tūrğan Qūdai ma, adam ba, perişte me, pende me?”– dedi. Küdigiŋizge kümän keltirmeimiz, myrza, sizdiŋ aldyŋyzda tūrğan adam balasy, senimdi boluyŋyzğa bolady dep jauap berdim. “Seniŋiz, i̇eger sizge qūdai perişte jiberse, ol men siiäqty kiınip, men siiäqty qarulanbaityn şyğar. Ötinemin, qorqynyşyŋyzdy basyŋyz. Men adammyn, ağylşynmyn, sizge qol ūşyn bergim keledi. Körip tūrsyz, biz i̇eki adambyz, men jäne meniŋ qyzmetşim. Bizdiŋ qaru-jarağymyz bar jäne jetkilikti. Sizderge qandai kömek kerek, aşyq aityŋyzdar. Mūndai küige qalai duşar boldyŋyzdar?”.
“Basymyzdan keşkendi baiandauğa ūzaq uaqyt kerek, al jauyzdar ainalamyzda jür. Myrza, qysqa ğana qaiyryp aitsam, bylai: men keme kapitanymyn, aramyzda ülken janjal şyğyp, būlar meni öltirmekşi boldy, jalynyp-jalbarynyp ömirimizdi araşalap aldym, olar meni, kömekşimdi jäne bir jolauşyny, özderiŋiz kuä bolğandai, şöl dalağa tastap ketpek boldy. Bizdi tirşilik belgisi joq aralğa tastap ketpek bolğanda, ajalymyz jetti dep oilağanbyz. İendi sizdermen tosyn ūşyrasqanymyzdy qalai joryrymyzdy bilmei tūrmyz”, – dedi.
Men: “Ol aiuandar – sizderdiŋ qas dūşpandaryŋyz qaida, – dep sūradym. «Özderi qalai qarai ketti?” “Olar ağaştardyŋ astyn köleŋkelep jatyr”, – dep orman jaqty nūsqady ol. “Bizdi körip dausymyzdy i̇estip qala ma dep, qorqynyştan tūla boiym qaltyraidy, i̇eger qoldaryna tüssek, bärimizdi de öltiredi” dedi. “Olardyŋ qarulary bar ma?”– dedim men. Ol: “Ekeu ğana, bireuin qaiyqqa qaldyryp ketti”– dep jauap berdi. “Tamaşa,– dedim men, – qalğan isti özim retteimin. Olar qatty ūiqyğa ketken siiäqty; bizge olardy qyryp salu tükke tūrmaidy, biraq olardy tūtqynğa alğanymyz jön i̇emes pe?”. Kapitan olardyŋ işindegi i̇ekeuine raqymşylyq i̇etuge bolmaidy, olar öte qauipti adamdar, osy i̇ekeuiniŋ közin qūrtsaq, qalğandary aitqanğa könip, öz mindetterin atqara alady dedi. Men kapitanğa ol i̇ekeuin körsetiŋiz dep ötingenimde, aramyz qaşyq bolğandyqtan qalğandarynan ajyrata almaitynyn, biraq meniŋ ämirime bağynyp, būiryğymdy oryndaitynyn aitty. “Mūndai jağdaida, ärirek baryp tasalaiyq, äitpese olardy ūiatyp jiberemiz” – dedim men. Üşeui de meniŋ soŋymnan i̇erip, biz dūşpandarymyzdyŋ közinen tasa boldyq. “Myrza, tyŋdaŋyz, – dedim men, – men sizderdi qūtqaruğa tyrysyp köremin, biraq meniŋ äueli qūiar i̇eki şartym bar…”. Ol meniŋ sözimdi aiaqtatpady. “Qandai ämiriŋiz bolsa da, men sizdiŋ qūldyğyŋyzdamyn, men jäne meniŋ kemem qaraqşylardyŋ qolynan azat bolğan bolsa, tiri tūrğanda sizdiŋ qūlyŋyz bolyp ötemin, qaida jūmsasaŋyz, sol jerden tabylamyn, jer betinde jürsem, siz üşin janymdy qiiüğa da daiynmyn» – dep uäde
berdi. İeki joldasy da osy sözdi maqūldady.
“Onda, myrzalar, – dedim men, – meniŋ şarttarym: birinşiden, sizder meniŋ aralymda bolğandyqtan, bilikke talaspaisyŋdar, kerek kezinde sizderge myltyq bersem, ony özime qaitarasyŋdar. Mağan jäne meniŋ qaramağymdağylarğa jaman niette bolmaisyŋdar, meniŋ ökimime bağynasyŋdar, i̇ekinşiden, i̇eger kemeleriŋdi qolğa tüsirip alsaq, meni jäne meniŋ qyzmetşimdi Angliiäğa deiin aqysyz-pūlsyz aparasyŋdar”, – dedim.
Kapitan meniŋ būl i̇eŋ aqylğa syiymdy talaptarymdy oryndauğa, qai uaqytta, qandai jağdaida bolmasyn äzir i̇ekenin, ömiriniŋ soŋyna deiin mağan boryştar bolatynyna adamnyŋ oiyna kelui mümkin barlyq ant-sudy işti.
“Onda ūrysta tūrys joq, myrzalar», – dedim. «Mine, aldymen sizderge üş myltyq, oq-däri bereiin. Al i̇endi biz sizderdiŋ oilaryŋyzşa ne isteuimiz kerektigin aityŋyzdar» dedim. Biraq kapitan tağy da mağan alğysyn jaudyryp, kösem bolu sizdiŋ tiesili haqyŋyz dep jariiälady. Sonda men: «Meniŋ oiymşa, biz batyl qimyldauymyz kerek. Olar ūiyqtap jatqan kezde kimniŋ aman qalaryn qūdaidyŋ i̇erkine qaldyryp, jasyrynyp baryp oq jaudyruymyz kerek. İeger aman qalğandar beriletin bolsa, olarğa raqym i̇etuge bolady». Kapitan meniŋ būl ūsynysymdy qūptamady: bäriniŋ qanyn töguge bolmaidy, būl oidan aulaq bolğanymyz jön; kemede bülikşilik tuğyzğan i̇eki oŋbağannyŋ közin qūrtpasaq, olar bizdi qiyn jağdaiğa duşar i̇etedi; közden tasa qylsaq, olar kemege baryp qalğandaryn i̇ertip äkelip, bizdi qyryp salady, – dedi. “Onda meniŋ aqylymdy alğan dūrys şyğar, būl – qūtyludyŋ dūrys joly” – dedim men. Onyŋ i̇ekioily bolyp tūrğanyn körip: joldastaryŋmen qandai şeşim qabyldasaŋ da öziŋ bil, – dedim.
Biz kelissöz jürgizip tūrğanda uaqytta teŋizşiler ūiana bastady, men köp keşikpei olardyŋ i̇ekeuiniŋ türegelip kele jatqandaryn kördim. Bülik şyğarğan i̇eki būzyq osylar ma dedim kapitanğa. «Joq», dedi ol. «Onda jönderine jüre bersin: olarğa kedirgi keltirmeiik» dedim men. «Olardy ūiatyp, qūtyluğa mümkindik berip, kömektesip tūrğan qūdaidyŋ özi şyğar. Biraq qalğandaryn qoldan jiberip alsaq, onda sizdiŋ kinäŋiz» dedim.
Būl sözder qamşy bop tigen kapitan muşketin qolyna alyp, tapanşasyn beline qystyryp, qarulanğan joldastaryn i̇ertip, i̇ekpindep alğa qarai ūmtyldy. Ūianğan teŋizşilerdiŋ bireui būlardyŋ aiaqtarynyŋ dybysyn i̇estip, qoldaryndağy qarularyn körip, dabyl qaqty. Biraq bäri keş i̇edi: ol aiğailağan mezette kapitan kömekşisiniŋ jäne jolauşynyŋ myltyğy qatarynan i̇eki ret gürs i̇ete qaldy; al kapitannyŋ özi sabyr saqtap, oğyn ünemdep qaldy. Atqandar mült ketpepti: bir adam sol mezette jan tapsyrdy, al i̇ekinşisi auyr jaraqat aldy. Biraq jaralanğan atyp tūryp basqalaryn kömekke şaqyra bastady. Osy kezde onyŋ qasyna kapitan jetip kelip: “Bauyrym, i̇endi kömekke şaqyru keş, odan da sen qūdaidan öziŋniŋ satqyndyğyŋ üşin keşirim sūra” dedi. Osy sözderdi aitty da kapitan ony myltyqtyŋ dümimen basynan ūryp öltirdi. İendi üş adam qaldy, bireui jeŋil jaralanğan-tyn. Osy kezde jandaryna men keldim. Qarsylasudyŋ nätijesizdigin ūqqan olar jalbarynyp raqym i̇etulerimizdi sūrai bastady. Kapitan i̇eger olar satqyndyqdyqtaryna şynaiy ökinetindikterine söz berse, kemege qaita ie boluğa kömektesip jäne ony qaitadan İamaikağa alyp baruğa ant-su işse, keşiruge daiyn i̇ekendigin aitty. Olar biriniŋ sözin biri bölip özderiniŋ şynaiy i̇ekendikterine sendire bastady jäne kapitanğa sözsiz bağynuğa uäde berdi. Būlardyŋ uädesi kapitan köŋilinen şyğyp, olarğa aiauşylyq jasaitynyn aitty. Men būğan qarsy bolmadym, tek būlar meniŋ aralymda jürgen uaqytta qol-aiaqtary bailauly bolsyn degendi i̇eskerttim.
Būl oqiğalar bolyp jatqan kezde men Jūma men kapitanyŋ kömekşisin barkasqa jūmsap, jelkeni men i̇eskekterin alyp keluge būiyrdym. Älgi özderiniŋ baqytyna qarai bolmağan üş teŋizşi myltyq dausyn i̇estip qaityp keldi. Olar kapitanyŋ tūtqynnan jeŋimpazğa ainalğannyn körgende, i̇eş qarsylaspastan sözsiz berildi. Osylaişa, bizdiŋ jeŋisimiz tolyq boldy.
Kapitan i̇ekeumizge tek basymyzdan keşkenderimizdi bir-birimizge bastan-aiaq baiandap beru ğana qaldy. İeŋ äueli men basymnan ötkenderdi baiandadym. Ol bar yqylasymen tyŋdap otyrdy. Qirağan kemeden azyq-tülik, myltyq, basqa da kerekti zattardy aluğa mümkindik bergen ğajaiyp kezdeisoqtyqqa qatty taŋğaldy. Meniŋ äŋgimem ony qatty taŋğaldyrğanyna taŋyrqaudyŋ da i̇eş qajeti joq i̇edi, öitkeni meniŋ araldağy ömirim özi tolyqtai taŋ qalarlyq oqiğalardan tūratyn. Meniŋ i̇erekşe tağdyrymnan onyŋ oiy tabiği türde öz tağdyryna oiysyp, meniŋ mūnda tek ony qūtqaryp qalu üşin ğana aman-esen saqtalyp qalğandai bop köringende közinen jas parlap, äri qarai bir auyz söz aituğa da şamasy kelmedi.
Osydan keiin men ony jäne onyŋ i̇eki jolauşysyn öz qorğanyma şaqyrdym, onda biz meniŋ ädettegi jolymmen, iağni üidiŋ şatyry arqyly kirdik. Men qonaqtarymdy tamaqtandyryp, sodan keiin ūzaq jyldar jalğyz tirşilik i̇etkendegi nebir aila-amalmen qūrastyrğan üi şaruaşyly-ğymmen tanystyrdym.
Olar meniŋ aitqandarymnyŋ bärine taŋ-tamaşa boldy. Ainalasy baumen qorşalğan, būl künde toğaiğa ainalğan meniŋ qorğanyma kapitan asa taŋdanys bildirdi. Rasymen de, şöldi aimaqtağy meniŋ i̇ekken ösimdikterim jiyrma jylda qara ormanğa ainaldy, özim ädeiilep jasağan jalğyzaiaq jol bolmasa, būl jerge bas sūğu mümkin i̇emes i̇edi. Men jaŋa tanystaryma būl meniŋ basty ordam, biraq syrt jaqta özim anda-sanda baryp jüretin sarailarym da bar: saraiymdy reti kelgende körsetermin, al qazir qaraqşylardan kemeni qūtqaryp qalu jöninde aqyldasuymyz kerek dedim. Kapitan menimen kelisetinin tolyq bildire otyryp, kemede äli jiyrma alty adamnyŋ bar i̇ekendigin, jäne būğan i̇endi qalai kiriserin bilmei basy qatyp otyrğanyn aitty. Olardyŋ barlyğy zaŋ boiynşa ölim jazasyna būiyrylatyn qylmysqa, iağni astyrtyn äreketke qatysy bolğandyqtan da soŋyna deiin öz bülikterinen qaitpai, i̇eŋ şetin jağdailarğa deiin barady dedi. Olar qolğa tüsse Angliiäğa nemese qandai da bir ağylşyn otaryna kelisimen özderiniŋ darğa asylatyndyqtaryn jaqsy biledi. Al osyndai jağdailarda älsiz küştermen, olarmen soğysudyŋ özi aqylğa siymsyz närse. Kapitannyŋ sözi meni oilandyryp tastady. Onyŋ boljamynyŋ negizi bar. Solai bolğanyna qaramastan i̇endi bir şeşimge kelu kerek i̇edi: ne olardy aldap tūzaqqa tüsirip, aŋdausyzda üsterinen tap basyp tüsu kerek te, ne bolmasa olardyŋ jağağa şyğuyn jäne bizdi qyryp saluyna kedergi keltiruimiz kerek. Biraq osy jerde mağan bir oi keldi, kemedegiler qaiyqpen ketken öz joldastarynyŋ tağdyryna alaŋdap, i̇ekinşi qaiyqty olardy izdeu üşin köp keşikpei attandyratyn bolady. Būl joly olar qarulanyp keledi de, bizdiŋ olarğa älimiz jetpei qaluy da mümkin. Kapitan meniŋ boljamdarym negizsiz i̇emes dedi. Meniŋşe, dedim men, biz äueli qaraqşylar birinşi partiiä tielip kelgen barkasty keri alyp ketpeuine qam jasauymyz kerek dedim, ol üşin biz ony jüzuge jaramsyz qylyp tastauymyz kerek. Biz sol sätte qaiyqqa attanyp, odan qaru-jaraq, oq-däri salynğan sauyt, i̇eki bötelke – birinde su, i̇ekinşisinde rom, bir qapşyq kepken nan, ülken qapşyq qant (bes-alty funt şamasynda) tüsirip aldyq. Būl oljamyz üşin qatty quandym, äsirese, araq pen qant üşin: öitkeni onysyn da, mynasyn da
meniŋ tatpağanyma öte-öte köp jyldar bolyp i̇edi. Jükterdiŋ bärin jağağa tüsirgen soŋ (jelken, i̇eskek, diŋgek jäne röl baiağyda alynyp tastalğany turaly aitqam) qaiyqtyŋ tübinen ülken tesik jasadyq. Sondyqtan da, biz jaudan jeŋilgen künniŋ özinde, ol i̇endi bizden öziniŋ qaiyğyn äkete almaityn i̇edi. Rasyn aitsam, kemeni qolğa tüsiremiz dep dämelengen de joqpyn, al i̇endi barkasqa keler bolsaq, ony qaita jöndep alu i̇eş qiyndyq tudyrmaityn i̇edi, mūndai qaiyqpen ünemi olardy ūmytpai, jadymda ūstağan ispandyq joldastarymdy jolşybai ala ketip, yq jaqtağy araldarğa jetuge bolatyn. Bärimiz jabylyp qaiyqty su köterilgen kezde de jetpeitin jerge köterip aparyp jäne jäne juyq arada bitei almaityndai qylyp tübinen tesik teskesin, biz tynys aluğa otyryp, i̇endi ne isteitinimizdi aqyldasa bastadyq. Bizdiŋ keŋese bastağanymyz sol i̇edi, kemedegiler zeŋbirek atyp, jalaularyn būlğai bastady. Būl säri, barkasqa berilgen şaqyru dabyly i̇edi. Biraq barkas qozğalmady. Sälden keiin i̇ekinşi atys gürs i̇ete qaldy, sosyn tağy, tağy jäne tağy atyldy. Jalauşalarymen de belgi berulerin jalğastyra berdi.
Atylğan oq pen jalauşa belgilerine i̇eş jauap bolmağan soŋ, aqyrynda olar i̇ekinşi qaiyqty tüsirdi (men mūnyŋ bärin dürbimmen ap-anyq körip tūrdym). Qaiyq jağalauğa bet aldy, jaqyndap kelgende işinde adamdardyŋ sany on adamnan kem i̇emes i̇ekenin kördik jäne olardyŋ barlyğy qarulanğan i̇edi.
Kemeden jağalauğa deiin alty mildiŋ şamasyndai jer bolğandyqtan da bizge qaiyqta otyrğandardy anyqtap qarap aluğa uaqyt boldy. Biz qaiyqty süirep şyğarğan jerden olardy ağys säl şyğysqa qarai būryp jiberdi. Biraq būl teŋizşiler jağalaumen jüzip keledi, alğaşqy qaiyq toqtağan jerdi közdep kele jatsa kerek.
Osylaişa biz, qaitalap aitamyn, ärbir adamynyŋ jüzin de anyq körip otyrdyq. Kapitan bärin tanydy jäne qandai adamdar i̇ekenin bir-birlep sipattai bastady. Kapitannyŋ aituy boiynşa būlardyŋ arasynda üş jaqsy jigit bar. Olardy öz i̇erikterinen tys, qorqytyp köndirgenderine senimdi. “Esesine būlardy basqarğan botsman jäne qalğandary oŋbağandar, nağyz qaraqşylar, olardan jaqsylyq kütuge bolmaidy”, dedi. “Būlar abyroisyzdar, soŋyna deiin şaiqasady, olarğa qarsy tūra almai qalamyz ba dep qorqamyn”, dep sözin jalğady. Men i̇ezu tartyp küldim de, biz siiäqty jağdaiğa duşar bolğan adamdarda qorqynyş bolmauy kerek dedim; bizdi aldymyzda ne kütip tūrsa da, büginimizden jaqsy bolady, mine, sondyqtan da, osy tyğyryqtan şyğudyŋ kez kelgen jolyn – meili ol ölim bolsyn – biz qūtylu dep i̇esepteuimiz kerek. Men odan: “Meniŋ tūrmysym turaly qandai oidasyz?” dep sūradym. Özimniŋ qūtqaryluym üşin öz ömirimdi oqqa bailauym tūrarlyq is dep tappaisyz ba dedim. «Myrza, – dedim men, – osy aralda men sizdiŋ ömiriŋizdi qūtqaryp qaluym üşin saqtalğanym turaly sizdiŋ senimiŋiz qaida, – osydan az uaqyt būryn ğana bildirgen senimiŋiz? Al özime keler bolsaq, aldağy iste meni bir-aq närse tolğandyrady». “Ne närse?”– dep sūrady ol. “Siz aityp i̇ediŋiz ğoi, būl oŋbağandardyŋ arasynda üş pe, tört pe, raqymşylyq i̇etuge bolatyn adamdar bar dep. Būlardyŋ bäri jauyz bolsa, qūdaidyŋ özi olardyŋ sazaiyn tartqyzu üşin bizdiŋ qolymyzğa berip otyrğany turaly bir sätke de oilanbas i̇edim; jäne senimdi bolyŋyz, osy aralğa tabany tigenderdiŋ barlyğy bizdiŋ qolymyzda bolady, äri olardyŋ bizge qatynasyna bailanysty, – olardyŋ tiri qaluyn, ne ajal
qūşuyn da biz biz şeşetin bolamyz” dedim.
Men sergek, köŋildene, batyl i̇ekpinmen söiledim. Meniŋ senimdiligim kapitanğa berilip, biz qyzu türde iske kiristik. Kemeden i̇ekinşi qaiyq tüsken boida biz tūtqyndardy bölek-bölek aiyryp, jaqsylap tūryp jasyryp qoidyq. İekeuin, işindegi i̇eŋ senimsizi retinde (būl, i̇endi, olardyŋ kapitannan alğan bağasy) Jūma men kapitannyŋ kömekşisiniŋ baqylauynda öz üŋgirime jönelttim. Būl tūtqyndardyŋ dauystary i̇estilmeitin jäne olardyŋ ormannan jol tauyp şyğa aluy neiğabyl bolğandyqtan da qaşyp şyğuy qiyn, bir äjeptäuir tasalau jer i̇edi. Olardy bailauly qalpynda otyrğyzyp, biraq as-su qaldyrylyp, tynyş otyrsaŋdar bir-eki künde bosatamyz, al qaşuğa niettengen boida – aiamastan öltiremiz degen söz aityldy. Olar qamaqqa tözimdilik tanytuğa uäde berip, özderin as-susyz qaldyrmağanyna jäne Jūmanyŋ bergen bizdiŋ qoldan jasağan birneşe mai şamdarymyzdyŋ arqasynda qaraŋğylyqta qalmaityndaryna myŋ da bir rahmetin bildirdi. Olar Jūmanyŋ üŋgirdiŋ kire berisinde küzetke qalğanyna senimdi i̇edi.
Qalğan tört tūtqynğa jūmsaqtyq tanytyldy. Biraq, kapitan senim bildirmegendikten, i̇ekeuin äzirge bailauly qalpynda qaldyrdyq, al qalğan i̇ekeuin, mağan degen adaldyqtaryna saltanatty türde ant bergennen soŋ, kapitannyŋ ūsynysy boiynşa qyzmetke qabyldadym. Sonymen, osy i̇ekeuin jäne kapitandy i̇eki joldasymen qosa i̇eseptegende, qarulanğan jeti adam bolyp şyğa keldik, meniŋ i̇endi keluge tiıs on adamğa älimiz jetetinine i̇eş kümänim bolğan joq, onyŋ üstine, kapitannyŋ aituy boiynşa, olardyŋ işinde üş pe, tört pe adal jigitter bar i̇eken.
Olar biz barkas qaldyrğan tūsta aralğa taqap kelip, jağağa taban tirep, şliupkadan tüsti de ony jağağa süirep şyğardy, mūnysyna men öte quandym. Şynymdy aitsam, men olar saqtyq tanytyp, jağağa jaqyndamai zäkirlerin tüsirip, biraz adamdaryn şliupkany küzetuge qaldyra ma dep qoryqtym: onda biz ony basyp ala almas i̇edik.
Jağağa tüse salysymen olar i̇eŋ äueli barkasqa ūmtyldy, onyŋ bükil jabdyqtary men barlyq jükteri joq bolyp ketkenine jäne tübindegi aŋyraiyp tūrğan tesikti körgende olardyŋ qalai taŋ qalğanyn i̇elestetu de onşa qiynğa soqpaidy. Osy kütpegen jağymsyz syi jaiynda özara aqyldasyp alğan soŋ, olar i̇endi barkaspen kelgender i̇estip qala ma degen ümitpen dauystap şaqyra bastady. Olar ūzaq tamaqtaryn qarlyqtyra aiğailady, biraq i̇eş nätije bolmady. İendi olar alqa qūryp tūra qaldy da, biri birdei bir kisiniŋ būiryğymen myltyqtaryn gürs i̇etkizdi. Orman işin auyr jaŋğyryq alyp ketti, biraq būdan olardyŋ isi alğa jyljymady: üŋgirde otyrğandar i̇eşteŋe i̇esti almauşy i̇edi; al bizdiŋ qasymyzda
bolğandar, i̇estise de, jauap qatuğa batyldary jetpedi.
Olar öz joldastarynyŋ aiaq astynan ğaiyp bolyp ketkenine abdyrap qalğandary sondai (keiin özderi bizge aityp bergendei), kemege oralyp, barkas tesilgen, al adamdar, bälkim, barlyğy öltirilgen dep mälimdemekşi bolğan. Biz olardyŋ şliupkany asyğys suğa tüsirip, oğan otyryp jatqanyn körip tūrdyq.
Osy sätke deiin kemeni basyp alamyz dep ümittenip tūrğan kapitannyŋ i̇eŋsesi tipti tüsip ketti. Ol kemedegiler barkas komandasynyŋ joğalyp ketkenin bilse, zäkirlerin köterip jolğa şyğady, onda meniŋ barlyq ümitimmen qoş aitysqanym ğoi dep qorqyp tūrdy.
Endi birazda onyŋ qorqynyşyna jaŋa bir sebep paida boldy. Jağadan jiyrma sajyn da ūzap ülgirmegen adamdary bar şliupkanyŋ qaita oralyp kele jatqanyn biz körip tūrdyq: olar özara aqyldasa kelip, jaŋa bir şeşimge kelgen bolulary kerek. Biz baqylaudy jalğastyra berdik. Olar jağağa taban tirep, qaiyqta üş adamdy qaldyrdy da, qalğan jeteui, joğalğandardy izdeu maqsatynda bolsa kerek, araldyŋ tükpirine qarai jol tartty.
Is biz üşin teriske ainala bastady. Biz jağağa tüsken jeteuin qolğa tüsirgenniŋ özinde, şliupkadağy üşeuinen aiyrylyp qalar bolsaq, būl bizge i̇eşqandai paida äkelmes i̇edi: olar oralysymen kemedegilerge bolğan jaidy bäribir baiandap jetkizgen kezde, keme zäkirin köterip köz aldymyzdan ğaiyp bolar i̇edi.
Ne bolsa da aqyryna deiin tözimdilikpen kütuden basqa jol joq i̇edi. Jeti adamdy tüsirip jibergen soŋ, üş adamy bar şliupka jağadan äjeptäuir ūzap bardy da zäkirin tüsirdi, söitip bizdi özine jetudiŋ bar mümkindiginen aiyrdy.
Jeti barlauşy jūbyn jazbastan meniŋ üiim tūrğan töbeşikke qarai köterildi. Biz olardy anyq körip tūrğanymyzben, olar bizdi köre almaityn i̇edi. Bärimiz birdei olarğa oq jaudyru üşin, olar bizge jaqynyraq keler me i̇eken dep, ne bolmasa, kerisinşe, olar alysyraq ketip, biz boi tasalap otyrğan jerimizden şyğuğa mümkindik berer me i̇eken dep ümittendik. Biraq tüietaily ormandy aŋğarlarmen teŋizge qarai tüsetin, töbesinen qarağanda araldyŋ bükil soltüstik-şyğys böligi körinetin şoqynyŋ jotasyna jetisimen, olar toqtap, tağy da dauystary qarlyqqanşa aiğailap şaqyra bastady. Aqyry, jağadan jäne bir-birinen alys ketuge qoryqsa kerek, olar bir ağaştyŋ tübine otyra qalyp özara keŋese bastady. Alğaşqy lekpen kelgenderdei būlardyŋ tek ūiyqtaulary ğana qalyp i̇edi; onda bizdiŋ is oŋğa basar i̇edi. Biraq qorqynyş ūiqyğa jetelemeidi, özderine qandai qauip tönip tūrğanyn jäne onyŋ qai jaqtan kelerin bilmese de, būl adamdardyŋ boiyn ürei bilep alyp i̇edi.
Osy kezde kapitannyŋ basyna bir tapqyr oi keldi, naqtylai aitqanda, i̇eger olar joğalğan joldastaryna tağy da myltyq atyp belgi beretin jağdai tua qalsa, olar myltyqtaryn qaita oqtap ülgergenşe, bizder tarpa bas saluymyz kerek, öitkeni olardyŋ myltyqtary oqtalmağan bolady dedi. Söitip olarğa i̇endi berilude basqa i̇eşteŋe qalmaidy jäne is qantögissiz aiaqtalady dedi ol tağy da.
Jospar jaman i̇emes i̇edi, biraq onyŋ jüzege asuy myna bir şartty oryndağanda ğana jüzegi asuy mümkin-tin: biz, jau dürkin oq atqan mezette, olar myltyqtaryn qaita oqtap ülgergenşe, onyŋ qasyna jetiip ülgeretindei äjeptäuir jaqyn qaşyqtyqta boluymyz kerek i̇edi. Biraq dūşpan atudy oiyna da alğan joq. Köp uaqyt ötti. Biz bärimiz, qandai iske bel şeşerimizdi bilmei, toruylda otyra berdik. Aqyry men: meniŋşe, qaraŋğy tüskenşe bizge birdeŋe isteimin dep oilaudyŋ da i̇eş reti joq dedim. Qas qaraiğanşa jeteui qaiyqqa oralmasa, onda biz tün qaraŋğylyğymen jağağa jasyryn kelip, qaiyqta otyrğandardy aldap qolğa tüsiremiz dedim.
Uaqyt tipti de jyljymai qoidy. Jauymyzdyŋ qozğalar türi joq. Biz būlardyŋ keŋesi bügin aiaqtalmas dep oilağanbyz, al olar oryndarynan tūryp, teŋizge qarai nyq qadam basqanda, bizdiŋ qalai köŋil küiimiz tüsip qalğanyn körseŋizder ğoi. Şamasy, belgisiz qauiptiŋ qorqynyşy joldastyq sezimnen joğary bolsa kerek, i̇endi olar barlyq izdestirulerin qoiyp, kemege oraluğa bel bailady.
Olardyŋ jağağa bet alğandaryn körgenimde, men oqiğanyŋ män-jaiyn birden tüsindim. Meniŋ qaipimdi tyŋdap bolyp, kapitannyŋ ūnjyrğasy tipti tüsip ketti. Biraq osy jerde meniŋ basyma kenetten dūşpandy keri oraltudyŋ jospary kele qaldy. Būl jospar meniŋ nietime keremet sai i̇edi.
Men Jūma men kapitannyŋ kömekşisine qoinaudan batysqa qarai, Jūmany azat i̇etetin küni jabaiylar jağağa taban tiregen jerge qarai baryŋdar dep būiryq berdim; sosyn, töbege jarty mildei qaşyqtyqqa köterilip, teŋizşiler i̇estigenşe jandaryŋdy salyp aiqailaŋdar dedim; analar jauap bergen kezde, oryn auystyryp, tağy da dybys beriŋder, osylaişa ünemi oryn auystyra otyryp, jaudy olar adasyp ketetindei bolğanşa orman tükpirine aldap şaqyra beriŋder de, özderiŋ men körsetken ainalma jolmen mağan qaityp keliŋder dedim.
Qoinau jaqtan Jūma men kapitannyŋ kömekşisiniŋ dausy i̇estilgende teŋizşiler qaiyqtaryna otyryp ta jatyr i̇edi. Olar birden jauap qatty da dauys şyqqan tūsqa jağany boilap jügire jöneldi; biraq qoinauğa jetken kezde toqtauğa mäjbür boldy, sebebi su köterilip, qoinaudağy su öte joğary tūr i̇edi. Olar aqyrynda özara keŋesip alyp, şliupkada qalğandarğa jaqyndap, bizdi ana jağalauğa jetkiziŋder dep aiğailai bastady. Meniŋ kütkenim de osy i̇edi.
Qoinaudy kesip ötip, tağy bir adam qosyp alyp, olar ary qarai ketti. Osylaişa şliupkada i̇eki adam ğana qaldy. Men olardyŋ ony qoinaudyŋ i̇eŋ aiaqtalar tūsyna aparyp, döŋbekke bailap jatqanyn kördim.
Biz üşin qalyptasqan jağdaidyŋ qolailylyğy būdan artyq boluy mümkin i̇emes i̇edi. Jūma men kapitannyŋ järdemşisin öz isterin tyndyra beruge qaldyryp, qalğandaryna meniŋ soŋymnan i̇eriŋder dep būiyrdym. Biz dūşpandarymyzdyŋ közine tüspei qoinaudy kesip ötip kütpegen jerden olardyŋ aldynan şyğa keldik. Bir matros şliupkada otyr i̇eken de, i̇ekinşisi jağada jatyp köz şyrymyn alyp jatyr i̇eken. Özinen üş qadam jerde bizdi körgen ol ornynan tūram dep qimyl jasap ta ülgergen joq, aldymyzda kele jatqan kapitan ony myltyqtyŋ dümimen bir-aq ūrdy. Sodan keiin ana matrostyŋ da i̇esin jidyryp ülgirtpei:
«Beril, äitpese ölesiŋ!» dep aiğailap jiberdi.

Bes adamğa qarsy özi jalğyz i̇ekenin körip tūrğan, ol az degendei jalğyz serigi köz aldynda soqqyğa jyğylğanyn körgen adamdy beriluge köndiru üşin asa şeşendiktiŋ de qajeti şamaly i̇edi. Jäne būl matros, qastandyqqa öz i̇erkimen i̇emes, köpşiliktiŋ qysymymen barğan kapitan aitqan üşeudiŋ biri bolyp şyqty. Sondyqtan ol sözge kelmesten ä degende aq myltyğyn jerge tastap qana qoiğan joq, birden, şamasy, şyn jürekten şyqqan boluy kerek, öziniŋ bizdiŋ jaqqa ötkisi keletindigi jaiyndağy tilegin bildirdi.
Al Jūma men kapitannyŋ kömekşisiniŋ osy kezde öz mindetterin mültksiz oryndağandary sondai, būdan artyq tileudiŋ de i̇eş reti joq i̇edi. Aiqailap, dybys berip jäne jauaptaryna ün qata jürip, olar matrostardy bükil araldy şarlatyp, töbeden töbege, ormannan ormanğa jetelep otyryp, qas qaraiyp, tün batqanşa şyğu i̇eş mümkin i̇emes bir qalyŋ jynysty tükpirge aldap aparğan. Dūşpandaryn qalai i̇esten tandyrğandaryn olardyŋ özderiniŋ diŋkelep kelgenderinen de köruge bolar i̇edi.
Endi bizge teŋizşiler qaitqan kezde qaraŋğyda olardy tosyp alyp, kütpegen jerden tarpa bas salumen i̇esterin jiğyzbai, naqty jairatyp salu ğana qalyp i̇edi.
Jūma men onyŋ joldasynyŋ oralğanyna birneşe sağat uaqyt ötse de, analardan i̇eş habardyŋ deregi bolmady. Aqyry, i̇estidik: kele jatyr. Aldyŋğylary soŋğylaryna tezdetiŋder dep aiğailasa, soŋğylary aiağymyzdy äbden auyrtyp aldyq, şarşağannan qūlaiyn dep kele jatyrmyz, sondyqtan būdan tez jüre almaimyz dep jauap beredi. Būny i̇estu bizge maidai jaqty.
Mine, olar qaiyqqa jaqyn keldi. Jäne bir aita ketetini, osy birneşe sağat işinde su qaityp, bağana aitqanymdai döŋbekke bailanğan şliupka jağağa şyğyp qalyp i̇edi. Şliupkanyŋ qairaŋdap, al adamdardyŋ joğalyp ketkenin körgende olardyŋ qandai küige tüskenin surettep beru mümkin i̇emes. Olardyŋ tağdyrlaryn qarğap, ne şaitandar ne qaraqşylar jailağan dualanğan aralğa tap keldik, ne bizdi öltiredi, ne qara küşter alyp ketedi degen aiğaiyn i̇estidik. Olar birneşe märte joldastarynyŋ attaryn atap dauystap i̇edi, ärine, i̇eş jauap bolmady. Künniŋ batyp bara jatqan älsiz säulesiniŋ aiasynda biz olardyŋ i̇eki qoldaryna tynym bermei jügirgenderin, keide jügiruden şarşap qatty küizelis pen qaiğydan qaiyqqa mingenderin, birese qaitadan jağağa şyğyp ärli berli adymdap jürgenin, keiin osynyŋ bärin tağy da tynymsyz qaitalağanyn körip otyrdyq.
Meniŋ adamdarym qaraŋğy tüsisimen dūşpandarymyzğa bas salaiyq dep meni ügittei bastady. Biraq men qan tökpeudiŋ qandai da bir mümkindigi bolsa, ony boldyrmauğa tyrystym, äri, i̇eŋ bastysy, dūşpannyŋ mūzdai qarulanğanyn bilgendikten de, öz adamdarymnyŋ ömirin oqqa bailağym kelgen joq. Men dūşpannyŋ küşi bölingenin kütuge bel bailadym jäne ūrymtal tūstan äreket i̇etu üşin toruyldy qaiyqqa jaqyndatyp qoidym. Jūma men kapitanğa bülikşiler baiqap qalmau üşin i̇eŋbektei jyljyŋdar jäne tek qana tirep qoiyp atyŋdar dedim.
Olar būl qalypta köp bola qoiğan joq, öitkeni olarğa özgelerden bölingen i̇eki matros pen būryn aitylğandai bülikke bastamaşy bolğan, al qazir mülde i̇eŋsesi tüsip ketken botsman jolyğyp qalyp i̇edi. Öziniŋ baqytsyzdyğyna basty sebepker bolğan jandy sezgen kezde kapitan bar tağatynan aiyrylyp, onyŋ osy kezge deiin tek dausy ğana i̇estilip tūrğandyqtan, ol ma, älde ol i̇emes pe dep közin jetkizu üşin, onyŋ tağy jaqyn kelgenine äzer şydady. Ol jaqyndağan boida kapitan men Jūma ornynan atyp tūryp şürippeni basyp qaldy.
Botsman sol boida jan tapsyrdy, i̇ekinşisiniŋ keudesin oq tesip ötip jaralady. Ol da orğan baudai qūlady, biraq i̇eki sağattan soŋ ğana jan tapsyrdy. Üşinşi matros qaşyp ketti.
Myltyq dausyn i̇estigen mezette, sany jortuyldy qosqanda segizge jetken, armiiämnyŋ negizgi küşterin alğa bastadym. Onyŋ tolyq qūramy mine mynadai: men – generalissimus, Jūma – general-leitenant, sosyn kapitan i̇eki joldasymen jäne olardyŋ şyn berilgenine senip, qatarymyzğa qosyp, myltyqpen qarulandyrğan üş tūtqyn. Dūşpandarymyzdyŋ qasyna äbden qaraŋğy tüsip, qanşa adam i̇ekenimizdi aiyra almaityn qas qaraiğan kezde keldik. Bizdiŋ qatarymyzğa öz i̇erkimen jaŋa ğana qosylğan, qaiyqta qalğan teŋizşige joldastaryŋnyŋ atyn bir-birlep ata dep būiryq berdim. Oq atpastan būryn olarmen tildesip körmek oiym boldy, i̇eger olar kelisimge kelse, būl isti adam şyğynysyz aiaqtağym keldi. Meniŋ i̇esebim dūrys boldy, nege i̇ekeni aitpasa da tüsinikti i̇edi. Olarğa beriluden basqa amal da joq bolatyn. Meniŋ i̇elşim tamağyn jyrta: “Tom Smit! Tom Smit!” – dep aiqai saldy. Älgi ony dausynan tanyğan boluy kerek, “Sen kimsiŋ, Robinzonbysyŋ?” – dedi. “İä, menmin, menmin. Tom Smit, qūdai üşin qarsylaspa, myltyğyŋdy jerge tasta, beril, qarsylassaŋ, qazir-aq köziŋdi jūiady”, – dedi.
“Kimge beril deisiŋ? Olaryŋ qaida?” – dep sūrady Tom Smit. “Seniŋ tura qasyŋda!” – dedi Robinzon. Bizdiŋ kapitan da osy jerde, qasynda i̇elu adamy bar. Senderdiŋ soŋdaryŋa tüskenine i̇eki sağat boldy. Botsman öldi. Vil Frai jaraqattandy, men tūtqyndamyn. Tap qazir öz i̇erikteriŋmen berilmeseŋder, senderdi de atyp tastaidy”. “Al berilsek, bizdi jarylqai ma?” – dep sūrady Tom Smit. “Kapitannan sūrap köreiin, jauabyn qazir aitamyn”, – dedi Robinzon. Osy kezde kapitannyŋ özi sözge aralasty. “Smit, qaidasyŋdar, senderge aityp tūrmyn. Meniŋ dausymdy tanyp tūrmysyŋdar? İeger myltyqtaryŋdy tastap, öz i̇erikteriŋmen berilseŋder, Vill Atkinsten basqanyŋ bärin keşiremiz”.
“Kapitan, qūdai üşin, mağan raqym i̇et!» dep ötindi Vill Atkins. «Meniŋ basqalardan qandai kemdigim bar? Bärimizdiŋ aiybymyz birdei i̇emes pe?” – dep Atkins jalyna bastady. Ärine, mūnyŋ aitqanynyŋ bäri jalğantyn, sebebi bülik şyqqanda kapitannyŋ qol-aiağyn bailap jäne öte dökir minez körsetip, jer-jebirine jetip jaman sözder aityp, jäbirlegen de osy bolatyn. Biraq kapitan oğan i̇eşqandai şartsyz beril, ömir süresiŋ be, älde ölesiŋ be, ony gubernator şeşedi dedi. Gubernator dep kapitan jäne basqalary meni ataityn.
Qysqasy, bülikşiler myltyqtaryn tastap, raqym i̇etu turaly jalyna bastady. Meniŋ būiryğymmen meniŋ i̇elşim men tağy bir-eki jigit olardyŋ bäriniŋ qol-aiağyn matap tastady, būdan keiin meniŋ i̇elu adamdyq aibyndy armiiäm, şyn mäninde aldyŋğy şepte jüretinderdi qosqanda ol bar joğy segiz adamnan tūratyn, olardy qorşap alyp, şliupkany qolğa tüsirdi. Biraq men jäne Jūma, memlekettik tūrğydan oilap, tūtqyndardyŋ közine tüskenimiz joq.
Bizdiŋ birinşi şaruamyz qaiyqty jöndep alyp, kemeni qalai basyp aludy oilau i̇edi. İendi bülikşilermen i̇eş kedergisiz söilese alatyn kapitan, olardyŋ özine jasağan qylyqtarynyŋ pasyqtyğy men jüzege asyra almai qalğan josparlarynyŋ baryp tūrğan jeksūryndyğynyŋ şynaiy beinesin aşyp berdi. Ol olarğa mūndai ister jaqsylyqpen aiaqtalmaitynyn, jäne olardy, bälkim, dar ağaşy kütip tūrğanyn da aityp ötti.
Qylmyskerler, meniŋşe, şyn jürekten ökinip, tek qana bir närseni, şybyn janymyzdy qiyŋdar dep jalbaryndy. Kapitan būğan būl jerde meniŋ qolymnan keler qairan joq, sender meniŋ i̇emes, aral bileuşisiniŋ tūtqynysyŋdar dep jauap berdi; olar ony i̇elsiz, ien jağağa tüsirip ketkenine senimdi bolatyn, biraq qūdaidyŋ ämirimen olardy gubernatory ağylşyn bolyp tabylatyn i̇eldik mekenge bağyttağan i̇eken. “Ol qajet dep tapsa, bäriŋdi darğa asatyn i̇edi, biraq ol i̇endi sizderge keşirim bergen soŋ, jazalaryŋyzdy zaŋ jüzinde beru üşin Angliiäğa attandyratyn şyğar. Biraq Vil Atkinske gubernator ölimge daiyndalsyn dep būiyrdy: ol «erteŋ taŋğa jaqyn darğa asylady”.
Kapitan būl sözderdiŋ bärin, ärine, oidan şyğarğan i̇edi, biraq onyŋ būl jorta aitqan sözi nysanağa döp tidi. Atkins kapitannyŋ aiağyna jyğylyp, ämirşiden araşa sūrap beriŋizşi dep jalyna bastady, qalğandary da Angliiäğa attanbauymyz üşin qol ūşyn beriŋiz dedi jalynyp-jalpaiyp ölerdegi sözin aityp qūldyq ūrdy.
Mağan meniŋ azat bolar sağatym soqqandai bop jäne myna jigitterdi i̇endi bizge kemeni basyp aluğa kömektesuge közderin jetkizu, köndiru qiyn i̇emestei körindi. Olar öz gubernatorlarynyŋ tür-tüsin anyqtap köre almas üşin, men aulaqtap ağaştardyŋ tübine bardym da kapitandy şaqyrdym. Meniŋ dausymdy i̇esitti de, bizdiŋ adamdardyŋ bireui kapitanğa baryp: “Kapitan, sizdi gubernator şaqyryp jatyr”, – dep i̇edi, kapitan: “joğary märtebelige aityŋyz, qazir baram”, – dedi. Gubernator i̇elu şaqty äskerimen jaqyn jerde tūr dep oilasa kerek, kapitannyŋ būl sözi tūtqyndarğa qatty äser i̇etti.
Kapitan taiau kelgende men oğan kemege qalai ie bolu kerek i̇ekendigi jönindegi josparymdy aityp berdim. Ol meniŋ būl josparyma taŋğaldy da, i̇erteŋgi küni-aq jüzege asyruğa daiyn i̇ekenderin jetkizdi. Jospardy iske asyru üşin tūtqyndardy är jaqqa taratyp, bir-birinen ajyratu kerek i̇edi. Atkinsti qasyndağy i̇eki oŋbağanymen qosa qol-aiağyn bailap, ötkende tūtqyndar otyrğan üŋgirge aparu kerek boldy. Üŋgirge aparu Jūma men kapitannyŋ i̇eki joldasyna tapsyryldy.
Olar üş tūtqyndy meniŋ üŋgirime alyp bardy, tūtqyndar üşin būl üŋgir abaqtydan kem i̇emes bolatyn. Qalğandary äŋgime barysynda aityp ötken özimniŋ araldağy saiajaiyma jöneltildi. Saiajai ainalasy biık qorğan, tūtqyndardyŋ aiaq-qoly bailauly; olardyŋ tağdyry i̇endi özderiniŋ tärtibine bailanysty i̇edi.
Kelesi küni taŋerteŋ olarmen kelissöz jürgizu üşin kapitandy jiberdim. Jalpy būl adamdarğa senuge jäne olardy kememen birge alyp jüruge bola ma dep kapitan olardyŋ tamyryn basyp, sözge tartuy kerek i̇edi. Kapitan olarğa baryp: “Sender meni jäbirlediŋder, öltirmekşi boldyŋdar, arty özderiŋdi de qaiğyly hälge duşar i̇etti, gubernator senderdi qazir öltirmegenimen, Angliiäğa barğasyn darğa asady, biraq i̇eger sender myna qaraqşylardan kemeni qolğa tüsirip aluğa järdemdesseŋder, gubernator künälaryŋdy keşedi”, – depti. İerteŋgi künderi ne bolady dep köŋilderi küpti bolyp otyrğan tūtqyndar, mūndai ūsynysty quana qarsy aldy. Olar kapitannyŋ aiağyna jyğylyp, jalynyp-jalbaryna bastady; soŋğy demi qalğanşa adal qyzmet i̇etuge ant berip, künämizdi keşetin bolsa, ömir boiy qaryzdar bolyp ötemiz, qamqorşy äke i̇esebinde qabyldap, jerdiŋ tübi bolsa da birge baramyz dep ant-su işti. “Jaraidy, būl sözderiŋdi gubernatorğa jetkizip, özimniŋ de senderge keşirim beruge daiyn i̇ekenimdi aityp köreiin”, – dedi kapitan. Kapitan mağan olarğa aitqandaryn baian i̇etip, būlardyŋ i̇endi aram nietteri joq, i̇eş kümänsiz senuge bolady dedi.
Odan da senimdirek bolu üşin men kapitanğa teŋizşilerdiŋ arasyna baryp, özine bes kömekşi taŋdap aluyna ūsynys jasadym; biraq olarğa bizdiŋ adamdarğa mūqtaj i̇emes i̇ekeninimizdi bildirip, olarğa i̇erekşe raqym retinde ğana osy qadamğa baryp otyrğanymyzdy jetkiziŋiz dedim. Al meniŋ qamalymda (iağni meniŋ üŋgirimde) otyrğan i̇ekeuine üşeuin qosyp gubernator kepildikke alady, al i̇eger olar anttarynan taiatyn bolsa, beseui de jağalauda darğa asylady dep ait dedim.
Mūndai qatal şeşim gubernatormen qyljaqtauğa bolmaitynyn tüsindiruge tiıs i̇edi. Qalai bolğanda da, olardyŋ meniŋ talabymdy oryndamasqa amaldary joq-tyn. Bes tūtqynnyŋ qabyldağan anttarynan ainymauy i̇endi kepilge alynğandardyŋ özderiniŋ jäne osyny olarğa jaqsylap tūryp jetkizuge tiıs kapitannyŋ bas auyrtar uaiymyna ainalyp i̇edi.
Sonymen, i̇endi biz mynadai äskeri küşke ie boldyq: 1) kapitan, onyŋ kömekşisi jäne jolauşy; 2) birinşi partiiämen kelgende qolğa tüsken i̇eki tūtqyn, – kapitan olar üşin kepil bolamyn degen soŋ, i̇ekeuine de i̇erkindik berip, qoldaryna qaru ūstattym; 3) qoldaryn bailap, saiajaiğa aparğan i̇eki tūtqyn, – olarğa da kapitannyŋ ötinişi boiynşa i̇erkindik bergenmin; 4) aqyrynda, i̇eŋ soŋynan i̇erkindik alğan bes adam: kepil i̇esebinde üŋgirde qalğan beseuin i̇eseptemegende barlyğy on i̇eki adam.
Men kapitannan osy küşpen kemege şabuyldaudy mümkin dep oilaisyz ba dep sūradym, öitkeni Jūma i̇ekeumizdiŋ būl aradan alystauymyz qolaisyzdyq tuğyzady, sebebi bizde jeti tūtqyn bar, olardy bölek-bölek küzetip, tamaqtandyryp tūru kerek i̇ekenin aittym.
Üŋgirdegi bes tūtqynğa qataŋ tärtip ornattym. Jūma olarğa künine i̇eki ret as-su aparyp berip tūrdy. Saiajaida jatqan i̇eki tūtqynğa da azyqtaryn jetkizip tūrdy. Birde saiajaidağy i̇eki tūtqynğa kapitanmen birge ilesip keldim. Kapitan olarğa meniŋ gubernatordyŋ senimdi ökili i̇ekenimdi, tūtqyndardy baqylap tūrudy gubernator mağan tapsyrğanyn; onyŋ rūqsatynsyz bir qadam attai almaityndaryn, i̇eger qarsylyq körsete bastasa, qoldaryna kisen salyp, qamauda ūstaitynyn aitty. Osy uaqytqa deiin olardyŋ gubernator i̇esebinde közderine tüspesem de, qyzmettegi adamnyŋ keipine i̇enip, älgilerdiŋ közinşe, gubernator, garnizon, abaqty, tağy da basqa sözderdi aitu mağan asa qiyn bolğan joq.
Kapitan i̇endi i̇eki qaiyqty da jabdyqtap, bireuiniŋ tübindegi tesigin jamap, olarğa otyratyn adamdardy tağaiyndauğa kiristi. Ol bir qaiyqqa jolauşyny komandir i̇etip tağaiyndap, qaramağyna tört adam berdi; al özi jäne kömekşisi, bes teŋizşimen i̇ekinşi qaiyqqa otyrdy. Olardyŋ attanysy sätti bolğany sondai, tün ortasynda kemege baryp jetipti. Kemedegilerdiŋ dauystary i̇estiletindei jerge jetkende kapitan Robinzonğa: bastapqyda kemedegilerdi dauystap ūzaq izdeuge tura keldi, qaiyq pen adamdardy jiberip otyrmyz dep, sosyn äŋgimege tartyp alaŋdatu kerek dedi. Būl ötirik äŋgimege alaŋ bop tūrğanda, qaiyq kemeniŋ tübine kelip jetti. Kemege jetken boida kapitan men kömekşisi tezdetip palubağa şyğady da, myltyqtyŋ dübimen kapitannyŋ i̇ekinşi kömekşisi men keme şeberin ūryp jyğady. Palubadağylardyŋ bärin öz teŋizşileriniŋ kömegimen tūtqynğa alyp, sodan keiin tömendegiler şyğyp ketpeui üşin liuktiŋ auzyn bekitedi. Sol kezde keme tūmsyğy jağynan i̇ekinşi qaiyq kelip ülgerdi, būl top keme ashanasy arqyly tüsetin jaqtan liukke kirip, üş adamdy tūtqyndady.
Dūşpandardy qūryqtağannan keiin, kapitan kömekşisine üş teŋizşi otyrğan kaiutanyŋ i̇esigin būzyp, bülikşiler tağaiyndağan jaŋa kapitandy alyp şyğyŋdar dep būiyrdy. Bir dürmektiŋ bolaryn sezip qarulanğan iştegiler, toitarys beruge daiyndalğan i̇eken, kapitan kömekşisi öz adamdarymen kaiutanyŋ i̇esigin aşpaq bolğanda, iştegi jaŋa kapitan men onyŋ jaqtastary būlarğa qarsy ūmtyldy. Kömekşiniŋ qolyna oq tidi, i̇eki teŋizşi de jaraqat aldy, biraq i̇eşkim ölgen joq. Kapitan kömekşisi öziniŋ jaraqatyna qaramai jedel kaiutağa i̇enip, jaŋa kapitannyŋ basyna tapanşasyn taqap tūryp atty, oq auzynan kirip, qūlağynan bir şyqty. Būl oqiğadan keiin
qalğandary sözge kelmei berilip, i̇eşbir qan tögilgen joq.
Jağdaidy jailastyrğan soŋ, kapitan jeti ret atyŋdar dep būiryq berdi. Būl is sätti ötken soŋ, mağan beriler belgi i̇edi. Sağat tüngi i̇ekini körsetkenşe men osy habardy küttim, qalai quanğanymdy özderiŋiz tüsinersizder.
Jeti ret berilgen belgiden soŋ, küni boiy jürip qaljyrağan men qatty ūiqyğa ketippin. Bir kezde zeŋbirek tağy da atyldy, dausynan şoşyp ūianyp atyp tūrdym. “Gubernator, gubernator!” degen kapitannyŋ dausyn birden tanydym. Ol tauda, meniŋ qamalymnyŋ aldynda tūr i̇eken. Men oğan tezdetip köterildim, ol mağan qūşağyn jaiyp tūr i̇eken, keme tūrğan jaqty nūsqap: “Meniŋ aiauly dosym, qūtqaruşym, mine, sizdiŋ kemeŋiz. Keme de, biz de sizdiŋ qūzyryŋyzdamyz”, – dedi. Teŋiz jaqqa nazarymdy būrğanda jağadan jarty mil jerde tūrğan kemege közim tüsti. Özin komandir i̇esebinde sezingen kapitan, sol sätte-aq zäkir tüsiriŋder dep būiryq beripti. Qaiyqqa minip, jeldiŋ yğymen mağan jetken i̇eken.
Üiimniŋ tübinde tūrğan kemeni körgende, qatty quanğannan i̇esim şyğyp ketti. Meniŋ de aralmen qoş aitysar sätim keldi-au. Basyma aq kün tudy desem de bolady. İendi i̇eş kedergi joq, köz aldymda qaida baramyn desem de minip kete berer ülken keme paida boldy. Qatty tolqyğannan tilim kürmele berdi. İeger kapitan quatty qoldarymen qatty qysyp ūstap tūrmağanda, qūlap ta qalar ma i̇edim.
Eseŋgirep tūrğanymdy tüsinip, men üşin ädeii alyp şyqqandai, kapitan qaltasynan kişkene bir ydysty auzyma taqap, bir jūtqyzdy da, süiemeldep jerge otyrğyzdy.
Öz-özime kelgenimmen, köpke deiin söilei almai tilim kürmele berdi.
Baiğūs kapitannyŋ da quanğanynan i̇esi şyqty. Meni jas baladai jūbatyp, mağan şyn jaqyndyğyn sezdirip, jyly sözder aitty. Biraq onyŋ aitqandaryn jöndi ūğa almadym, baqyttan basym ainalyp ketse kerek. Iştegi şerim közimnen jas bolyp aqty, köŋil şeri tarqağan soŋ baryp, til qatuğa şamam keldi.
Esimdi jiğan soŋ baryp dosymdy, qūtqaruşymdy qūşağyma aldym. İekeumiz de quanyşymyzdy jasyra almadyq. Men oğan sen qūdaidyŋ jibergen adamysyŋ, bizdiŋ basymyzdan keşkenderimizdiŋ bärinde bir qūpiiä bar, mūndai oqiğalar älemdi bileitin bir tylsym küştiŋ bar i̇ekendiginen habar beredi, älemniŋ är tükpirindegi baqytsyzdarğa jaratuşynyŋ özi kömektesedi dedim.
Kökke qarap rizaşylyğymdy bildirudi de ūmytqan joqpyn. Şöl dalada jalğyz qalğanymda süieniş bolğan, jalğyzdyqtan i̇esalaŋ bolyp ketpeuime järdemdesken, bügingi quanyşty künim üşin, igilik pen şattyqtyŋ, quanyştyŋ bastauy bolğan jarylqauşyma alğys aitpauğa bola ma.
Biraz otyrğannan keiin kapitan kemeni ūzaq uaqyt boiy ielengen oŋbağandardyŋ qorynan tauysyp ülgermegen köŋil sergiterlik bir närsesin äkelgenin aitty. Kapitan qaiyqta otyrğan teŋizşilerge gubernatorğa arnap äkelgen jükti tüsirip, jiekke şyğaryŋdar dep būiryq berdi. Jükterdiŋ köp bolğany sondai, i̇eger men araldy mekendei bersem, ömirimniŋ soŋğy künine deiin jeterliktei.
Äkelingen zattardyŋ arasynda qazdai tizilgen köŋil sergiter susyndar, būdan basqa i̇eki funt temeki, on i̇eki bölek siyrdyŋ i̇eti, alty bölek şoşqa i̇eti, bir qapşyq būrşaq, jüz funttai kepken nan, bir jäşik qant, bir jäşik ūn, qapşyq toly limon, i̇eki bötelke limon suy jäne basqa da türli-türli tağamdar. Bärinen būryn dosym mağan işip-jer tağamnan göri myŋ i̇ese qajettilik tudyrğan kiım-keşek ala kelipti. Ol mağan jaŋa köilekter, alty moiyn oramal, qolğap, qalpaq, başmaq, şūlyq, mülde kiılmegen jaŋa kostium ala kelipti, bir sözben aitqanda, meni bastan-aiaq kiındirdi.
Meniŋ sol kezdegi jağdaiym üşin būl ülken syi bolğanyn i̇elestetu qiyn i̇emes i̇edi. Alğaşqy kezderde būl kiımderdi kigenimde qobyrap, üilespei jürdi. Oljaly zattarymyzdy qarap bolğan soŋ, olardy qamalğa aparyŋdar dep būiryq berip, sodan keiin tūtqyndarmen ne isteu kerektigin keŋese bastadyq. Mäsele, kapitan senimsiz adamdar dep bağa bergen i̇ekeuin özimizben birge alyp jürsek kesirleri tie me, joq pa degenge tireldi. Biz būlardy tūtqyn i̇esebinde alyp qol-aiaqtary kisendelgenniŋ özinde, būl jeksūryndardy alğaşqy kezdesken ağylşyn koloniiäsynyŋ sotyna tapsyruymyz kerek degendi aitty. Būl mäsele meni qatty mazasyzdandyrady dedi kapitan.
Siz qarsy bolmasaŋyz, men būlardy öz i̇erikterimen osy aralda qaldyrularyn jalynyp sūraityndai i̇etip bereiin dedim. “Ärine, men būğan tek quanatyn bolamyn” dedi kapitan.
“Jaqsy, – dedim men, – qazir men olardy adamdarymdy jiberip aldyryp, sizdiŋ atyŋyzdan söilesemin”. Sosyn Jūmany jäne i̇eki tūtqyndy (biz olardy bosatqanbyz) şaqyryp alyp, üŋgirdegi bes tūtqyndy alyp saiajaiğa baruğa būiryq berdim, men kelgenşe qol-aiağyn şeşpeŋder dedim. Biraz uaqyt ötkennen soŋ men olarğa jaŋa kostiumimdi kiıp, būl joly gubernatordyŋ özi retinde bardym. Bäri jinalyp, kapitan da qasymnan oryn alğan soŋ, aiaq-qoldary bailanyp jatqandardy alyp keliŋder dedim; men olarğa kapitanğa jasağan qastyqtaryŋ, kemede körsetken zorlyq-zombylyqtaryŋ büge-şigesine deiin mälim i̇etip, qūdai kömekke kelmegende qaraqşylyq isteriŋ jalğasyn taba berer me i̇edi, i̇endi, mine, bireuge or qazyp, özderiŋ tüsip tūrsyŋdar dedim. Men olarğa meniŋ ökimim boiynşa keme zaŋdy iesine qaitarylady jäne joryqqa attanğaly tūr, i̇endi sender taŋdağan jaŋa kapitandy satqyndyğy üşin laiyqty jaza kütip tūr; ony köp ūzamai reide asylyp tūrğanyn köresiŋder dedim. Sosyn men olardan özderiŋdi aqtap söileitin sözderiŋ bar ma, öitkeni men senderdi de qaraqşy dep tanyp, darğa
asuğa tolyq qūqym bar dedim.
Olardyŋ arasynan bireui şyğyp: bizdiŋ aqtalar sözimiz joq, biraq kapitan raqym i̇etemiz dep uäde bergen, sondyqtan sizden moiynsūna keşirim ötinip, janymyzdy aman alyp qaludy jalbaryna sūraimyz dep barlyğynyŋ atynan jauap berdi. Men olarğa: “Şynymdy aitasam, senderge qandai qaiyrymdylyq körseterimdi de bilmeimin. Men barlyq adamdarymmen araldy tastap ketuge bel şeştim; biz kememizben Angliiäğa attanamyz. Al sizderge keletin bolsaq, kapitan men olardy Angliiäğa kelisimen bülik pen satqyndyqtary üşin sotqa beruge aiaq-qoldaryna kisen salyp qana özimmen birge alyp jüre alamyn dep otyr. Al senderdi būl üşin dar ağaşy kütip tūrğanyn jaqsy bilesiŋder. Sondyqtan senderdi özimizben birge alyp jürgenimiz qaiyrymdylyq bola qūiar ma i̇eken. İeger meniŋ oiymdy bilgileriŋ kelse: men senderge aralda qaluğa keŋes berer i̇edim; osy jerde oryn tebuge tyrysyp köriŋder: tek osy jağdaida ğana, – öitkeni mağan osy jerden ketuge rūqsat i̇etilgendikten de, – men senderge raqymşylyq jasai alamyn».
Olar meniŋ ūsynysymdy quana qabyldady jäne mağan şeksiz alğystaryn bildirdi, olar dar ağaşynyŋ tūzağyna ilinu üşin ğana Angiliiäğa barğannan göri, şöl dalada ömir sürgenimizdiŋ özi artyq degendi aitty.
Kapitan ūsynysyma qarsy bolğandai keiip tanytyp, olardy mūnda qaldyruğa batylym barmaidy dedi. Sol şaqta men de, öz kezegimde, oğan aşulanğandai tür körsettim. Men oğan: «Būlar meniŋ tūtqynym, sizdiki i̇emes. Men olarğa raqym i̇etemin dep uäde berip i̇edim jäne sözimde tūramyn; i̇eger siz menimen kelisudi mümkin dep tappasaŋyz, men qazir olardy bostandyqqa qūia beremin, sosyn olardy qalai ūstaity-nyŋyzdy öziŋiz bilesiz» dedim.
Olarğa ara tüskenim üşin tūtqyndar tağy da mağan ystyq alğystaryn jaudyrdy, osylaişa is öz retine kelip te qalğan i̇edi. Men olardyŋ qol-aiağyn bosatuğa būiryq berip olarğa: “Endi ormannyŋ biz senderdi alyp ketken tūsyna baryŋdar; men senderge birneşe myltyq, kiım-keşek qaldyruğa būiryq beremin jäne alğaşqy kezeŋge qajetti keŋes aitamyn. İeger qalasaŋdar, būl jerde jaman ömir sürmeisiŋder» dedim. Osy kelissözderden keiin üiime kelip, jolğa jinala bastadym. Men kapitanğa i̇eskerttim; kelesi taŋğa deiin daiyn bolmaitynymdy aityp, siz mensiz kemege baryp ony joryqqa daiyndai beriŋiz, al mağan taŋ ata qaiyq jiberersiz» dedim. Aitpaqşy, dep sözimdi jalğadym men, osy jerde qalatyn ana beseuine sabaq bolsyn, ölgen kapitannyŋ denesin jelkenge kerip qoiyŋyzdar.
Kapitan kemege attanğan boida men bes tūtqyndy aldyryp, olardyŋ aldağy tūrmysy jaily äŋgime qozğadym. Senderdiŋ taŋdaularyŋ dūrys boldy dedim men, sözimdi qaitalap, i̇eger otandaryŋa oralar bolsaŋdar, senderdi tek ölim jazasy kütip tūrar i̇edi dep, keme jelkeninde kerilip tūrğan jaŋa kapitannyŋ jansyz denesin körsettim.
Olardyŋ aralda şyn köŋilderimen, quana-quana qalyp tūrğandaryna közimdi jetkizgen soŋ, araldağy ömirleriniŋ alğaşqy kezinde qiyndyqqa duşar bolmasyn dep, araldağy ömirimniŋ tarihymen tanystyru nietimen, äŋgimemdi bastap kettim. Men olarğa aralğa kelgen künimnen jüzim jinağanymdy, küriş, arpa i̇ekkenimdi, nan pisirudi üirengenimdi tügel täptiştep tūryp aityp berdim. Men olarğa qorğanymdy, i̇egistigimdi, qotanymdy körsettim, – bir sözben aitqanda, olardy meiilinşe yŋğaily ornalasuy üşin qolymnan kelgenniŋ bärin aiamadym, sondai-aq, juyrda olarğa on alty ispandyqtyŋ keletinin de aitudy ūmytpadym; men olarğa keletin qonaqtarğa dep hat berip, olardy öz qauymdastyqtaryna teŋ qūqyqty jağdaida qabyldaityndyqtary jaily uädelerin aldym.
Men olarğa barlyq qaru-jarağymdy, atap aitqanda bes muşket, üş aŋşy myltyğyn jäne üş şpaga, sondai-aq bir jarym böşke kükirt qaldyrdym; onyŋ mende mūnşa köp qalğan sebebi, aldyŋğy i̇eki jyldy aitpağanda, men myltyqpen atpadym dese de bolady. Men olarğa i̇eşkilerdi bağu, sauu, süt alu, irimşik jasau jaily da köp keŋes berdim. Keltesinen qaiyrsam, olarğa aralda ötken bar künderimdi jaiyp saldym. Sözimdi qoryta kele, kapitannan senderge tağy jarty böşke bytyra, jemis-jidekter tūqymyn qaldyru jöninde ötinemin dedim. Kapitannyŋ mağan äkelgen bir qapşyq būrşağyn da tūqymdyqqa saqtaŋdar dep solarğa berdim.
Osy aqyl-keŋesimdi olarğa aityp, i̇ekinşi küni taŋerteŋ kemege kelip jettim. Biraq attanuğa qanşa asyqsaq ta, sol tüni zäkirimizdi köterip jolğa şyğa almadyq. Kelesi küni, taŋ ata bes tūtqynnyŋ i̇ekeui qalğan üşeuine qatty şağym aityp, kemege jüzip jetti. Olar İsa mäsihtiŋ atymen jalbarynyp, odan keiin asyp qūiatyn bolsa da özimizben birge ala ketuimizdi sūrady, öitkeni, olardyŋ sözine qarağanda, i̇eger olar aralda qalsa bäribir ölim kütip tūr i̇eken.
Olardyŋ ötinişterine jauap retinde, kapitan meniŋ rūqsatymsyz olardy ala almaitynyn i̇eskertti. Biraq aqyrynda, olar tüzelip, özderin ülgili ūstaityndyqtaryna saltanatty türde ant qabyldatuğa mäjbür i̇etip, biz olardy kememizge aldyq. Biraz toqmaş jep jäne dürelengen soŋ olar öte ädepti jäne köngiş jigitterge ainaldy.
Su köterilgen soŋ kapitan araldağy tūrğyndarğa bergen uädesi boiynşa, zattardy tiep şliupka jiberdi. Meniŋ ötinişim boiynşa būl zattarğa ol olardyŋ kiım-keşekteri salynğan sandyqty da qosty, olar būğan keremet riza boldy. Men de olardy ūmytpaitynymdy aityp, i̇eger jolşybai keme kezdesse senderge jiberemin dep uäde berip, köŋilderin bir köterip qoidym.
Aralmen qoş aitysyp, ötken künderden belgi retinde özimmen birge i̇eşki tymağymdy, qolşatyrymdy jäne bir totyqūsty aldym. Bir kezde sizderge aitqan aqşalardy aludy da ūmytpadym, biraq olar qoldanyssyz öte köp jatqany sondai, äbden küŋgirttenip jäne tot basyp ketipti, tek jaqsylap tūryp tazalağannan keiin ğana olar qaitadan kümiske ūqsai bastady; men sondai-aq ispan kemesiniŋ qirandylarynan tapqan aqşalardy da aldym.
Osylaişa men jiyrma segiz jyl, i̇eki ai, on toğyz kün degende aralmen qoş aitysyp, keme küntizbesi boiynşa 1686 jyly, jeltoqsannyŋ 19-y küni araldan attandym. Aralmen qoştasqan uaqytym, baiağyda Saleh mavrlarynan qaşyp şyqqan uaqytyma tura keledi.
Teŋizde ūzaq uaqyt saiahattap, otyz bes jyl uaqyt ötkesin, 1687 jyly mausymnyŋ 11-i küni Angliiäğa jettim.
Angliiäğa kelgenimde barlyğyna jat, i̇eşqaşan mūnda kelmegendei sezindim. Meniŋ aqşamdy senip tapsyrğan jarylqauşy äiel tiri i̇eken, biraq köp tauqymetti basynan keşip, i̇ekinşi ret jesir qalyp, tūrmysy öte naşarlap ketipti. Mağan qaryzbyn dep uaiymdamaŋyz, i̇eşnärse de talap i̇etpeimin dep sendirdim. Sizdiŋ mağan şyn berilgeniŋiz ben qam jegeniŋiz üşin dep şamam kelgenşe ol äielge kömektestim. Men būdan būrynğy jaqsylyqtaryŋyzdy ūmytpaimyn dep uäde berdim, isim oŋğa basqasyn men ol äielge kömektese bastadym. Ol turaly uaqytynda aityp berermin.
Būdan keiin İorkşir qalasyna keldim, biraq meniŋ äkem qaitys bolyp, anam da o dünielik bolypty, i̇eki äpkem men ağamnan qalğan i̇eki baladan basqa meniŋ äuletinen i̇eşkim de qalmağan i̇eken; meni baiağyda öldige sanap, äkemnen qalğan mūradan i̇eşteŋe qaldyrmapty. Bir sözben aitqanda, men aqşa da, kömek te tapqan joqpyn, al meniŋ qolymdağy barym, jağdaiymdy jasau üşin tym jetkiliksiz i̇edi.
Biraq ta men rizaşylyq sezim körinisin, özim üşin müldem kütpegen jerden, ony päle-qazadan sondai sätti aman alyp qalyp, kemesin de, jügin de qūtqaryp qalğan keme kapitanynan taptym. Ol keme qojaiyndaryna meni äbden maqtap, matrostardy qalai qūtqaryp qalğandyğym jaiynda köp närse aitqany sondai, olar, jükke müddeli basqa köpestermen qosylyp meni özderine şaqyryp, köŋilge jaily tier köp sözder aityp, qolyma i̇eki jüz funt sterling ūstatty. Alaida öz tūrmys jağdaiymdy oilai kele Angliiäda ornyğyp ketuime ümitim az bolğan soŋ, Lissabonğa baryp qaitudy oiladym. Braziliiädağy plantatsiiäma baryp, meni äldeqaşan öldige sanağan serigim turaly da habar alğym keldi. Osy maqsatpen Lissabonğa attanyp, säuir aiynda sol jerde boldym, osy saparda Jūma ünemi meniŋ janymda boldy jäne özime adal berilgenine äldeneşe ret közim jetti. Lissabonğa kele salyp özimniŋ zor quanyşyma orai alğaş ret Afrika jağalauyna jolauşy i̇esebinde ala ketken özimniŋ i̇eski dosym, portugaldyq kapitandy sūrastyra kele tauyp aldym. Ol qartaiyp, teŋizge şyqpaityn bolypty, al kemesin ūlyna tapsyrypty, ol da biraz jasqa kelip qalğan i̇eken, Braziliiä men sauda-sattyqty üzbei kemeni ūly jürgizetin bolypty. Şal meni tanymady, meniŋ de ony tanuym i̇ekitalai i̇edi. Biraq ta onyŋ jüzine bajailap qarğan soŋ ğana onyŋ bet älpetin i̇eske tüsirdim, ol da, men özimniŋ kim i̇ekenimdi aitqan soŋ, meni i̇esine tüsirdi.
Eki taraptan da bolğan qyzu dostyq amandyq-esendik sūrasudan soŋ, men, ärine, özimniŋ plantatsiiäm men serigim turaly sūraudy da ūmytpadym. Şal mağan, Braziliiäda bolmağanyma toğyz jyldan asqanyn, soŋğy ret barğanymda seriktesiŋ tiri i̇edi, al seniŋ plantatsiiä böligin senip tapsyrğan adamnyŋ i̇ekeui de qaitys bolğan dedi. Soğan qaramastan, onyŋ oiynşa, men öz plantatsiiäm turaly jäne onda jürgizilgen jaqsartular turaly däl mälimet ala alady i̇ekenmin, öitkeni meniŋ ölgenime ne suğa batyp ketkenime äbden senimdi bolğan qamqorşylarym, meniŋ plantatsiiämnan tüsken tabys turaly qazyna şeneunigine mälimdep otyrğan, al ol bolsa, öz kezeginde, – i̇eger men oralmağan jağdaida, – bükil meniŋ mal-mükämalymdy tärkilep, tüsken tabystyŋ üşten birin qazynağa, al üşten i̇ekisin äulie Avgustin monastyryna jäne ündisterdi katolik dinine şoqyndyruğa jūmsauğa qauly i̇etken. Biraq men özim kelip, bolmasa bireuler arqyly öz qūqymdy talap i̇etsem, jyl saiynğy tabysymdy i̇eseptep, qaiyrym-dylyqqa jūmsalğan qarajat özime qaitarylady i̇eken. Ol meni qazyna tabysyn i̇esepke aluşy memlekettik şeneunik pen monastyr ekonomy seriktesterniŋ jyl saiynğy kiris turaly i̇esebin qataŋ qadağalap otyrdy dep sendirdi.
Men kapitannan plantatsiiä i̇esebi qanşağa artty, onymen i̇endi ainalyssam paida bar ma, i̇eger men öz qūqyğymdy talap i̇etsem, sizdiŋ oiyŋyzşa, i̇eş kedergisiz öz ieligimdegi bölikti iemdene alamyn ba dep sūradym.
Ol anyğyn aita almaitynyn jetkizip, plantatsiiä öniminiŋ artqany sondai, tek bir böligin ielengen meniŋ seriktesim tipti baiyp ketti dedi. Al zaŋdy qūqyğym jöninde sūraudyŋ da qajeti joq, öitkeni seniŋ seriktesteriŋ tiri, olar seniŋ sözderiŋdi rastaidy jäne seniŋ aty-jöniŋ de jer ieleriniŋ tiziminde bar dedi. Sosyn ol mağan öziŋ qaldyryp ketken mūragerleriŋ jan-dünieleri taza jäne öte auqatty adamdar, olar seniŋ menşiktik ieligiŋe kiruge kömektesip qana qoimaidy, olar tipti plantatsiiäny özderiniŋ äkeleri ielenip, äli tabys qazynağa tüspegen kezden bastap-aq, iağni, onyŋ i̇esebi boiynşa, şamamen on i̇eki jyldai merzimdegi önimderden qalğan äjeptäuir somadağy aqşany sağan tabystaidy dedi.
Būl habar meni biraz taŋğaldyrdy, men boiyma qorqynyş kirip, kapitannan meniŋ ösiet jazğanymdy jäne jalğyz mūrager qylyp ony, portugaldyq kapitandy tağaiyn-dağanymdy bile tūryp, qamqorşylarym meniŋ jeke menşigimmen nege osylaişa ielik i̇etken dep sūradym.
– İä, dūrys aitasyŋ, biraq sizdiŋ ajalyŋyzdy aiğaqtaityn, ölimiŋizdi jariiälaityn i̇eş belgi bolmağan soŋ, men sizdiŋ ösietiŋizdi oryndauşy retinde äreket i̇ete almadym, – dedi şal. – Sizdiŋ plantatsiiäŋyzdy ielengim de kelmedi, – būl bir qiyr şet, öte alys jer. Sizdiŋ ösietiŋizdi, özimniŋ qūqymdy da talap i̇etip, ölgeniŋizdi ia tiri i̇ekeniŋizdi rastai alyp, senimhat boiynşa äreket i̇etkende, indjeniiüge1 ielik i̇eter i̇edim, bolmasa Braziliiädağy ūlyma amanattar i̇edim. Biraq, – dedi şal, – men sizge aldyŋğylardan da jaisyz bir habardy aituym kerek, sizdiŋ seriktesiŋiz ben qamqorşylaryŋyz siz qaitys boldy dep, – biraq bärimiz de solai oiladyq qoi, – alğaşqy jeti-segiz jylda tüsken tabystyŋ i̇esebin mağan aityp, aqşa berdi. Sol kezde plantatsiiä şaruaşylyğy üşin köp qarajat kerek boldy: zauyttar aşu, qūldar satyp aluğa qyruar aqşa jūmsaldy. Men sizge qanşa tüsim körip, qanşasyn jūmsağanym turaly sosyn anyq i̇esep beremin, – dedi ol.
Birneşe kün ötken soŋ şal mağan alğaşqy alty jyldyŋ i̇esebin körsetti. İesepti meniŋ seriktesim men i̇eki qamqorşym jazyp, qoldaryn qoiypty. Kiris tauar retinde körsetil-genderdiŋ qataryna, mysaly, temeki oramy, bir jäşik qant, böşke rom kirgen. İesep boiynşa baiqağanym, kiris jyldan-jylğa ösip otyrğan. Şyğys bolmai, kiris bolmaityny sekildi, basynda kiris az bolğanymen, soŋynda äjeptäuir körsetkişke ösken. Qart kapitannyŋ i̇esebi boiynşa ol mağan tört jüz (1Şeker zauytyn solai ataidy.) jetpis altyn aqşa, alpys jäşik araq, on bes qos oramdy temeki qaryz i̇eken. Būl tauarlar meniŋ habarsyz ketkenime on birinşi jyl tolğanda, Braziliiädan Lissabonğa kele jatqanda kememen birge apatqa ūşyrağan.
Ol basyna tüsken qiyn-qystau künderi şyğyndaryn öteu üşin amalsyzdan meniŋ aqşalarymdy jūmsağanyn, jaŋa keme satyp alğany jaily aitty. “Degenmen, i̇eski dosym, i̇eş qiyndyq körmeitin bolasyŋ, ūlym kelgennen soŋ, aqşalaryŋdy qaitarady”, – dedi de, qaltasynan i̇eski ämiiänyn şyğaryp aqşa berdi. Qaryz aqşalary üşin kepildik retinde ūly Braziliiäğa attanğan kemeni ielenuge hūqyq beretin qūjattaryn berdi; ol barlyq pailardyŋ şiregine, al ūly basqa şiregine ie i̇eken.
Būğan men i̇endi jol bere almaityn i̇edim; şaldyŋ adaldyğy men meiirimdiligin körip, qatty tolqydym; onyŋ mağan körsetken jaqsylyğy, meni teŋizde qūtqaryp qalğany äli köz aldymda; bärinen būryn arağa jyldar salyp jüzdessek te adaldyğynan ainymağanyn, şynaiy dostyğyn sezingenimde janaryma jas tyğylyp, öz-özimdi äreŋ ūstap tūrdym. “Sizdiŋ jağdaiyŋyz qaryzdardy tolyğymen jabuğa kele me, öziŋiz qysylyp qalmaisyz ba?” – dedim yŋğaisyzdanyp. “Rasyn aitsam, kişkene auyrlau bolady, biraq aqşa seniki ğoi, menen göri mūqtajdyq körip tūrğan sensiŋ ğoi”, – dedi ol.
Şaldyŋ är sözinen mağan janaşyrlyğy sezilip tūrdy, tūla boiym şymyrlap, tolqyp tūrdym. Qysqasyn aitsam, men onyŋ jüz moidoryn aldym, sosyn qağaz, qalam sūrap alyp, qaryz aqşalarym jöninde qolhat berdim. Öz plantatsiiämdy öz ieligime alğan soŋ, qalğan aqşalardy da qaitaryp beremin dedim, keiin solai istedim de. Al kemeni meniŋ ieligime beremin degen sözine kelsek, men onymen i̇eşqaşan kelispes i̇edim: i̇eger men aqşağa mūqtaj bolsa, – ol özi-aq beredi, – onyŋ adal jan i̇ekenine äbden közim jetti; al i̇eger mūqtaj bolmasam, ol özi mağan ümittenuge negiz bergendei, plantatsiiäma qaita ielik i̇etetin bolsam, şaldan qara baqyr da almaimyn.
Osydan keiin şal mağan plantatsiiäğa öz hūqyğymdy mälimdeudi üireteiin dep ūsynys jasady. Men ol jerge özim baryp kelsem degen oiym bar, dedim. Ol qarsy uäj aityp, ärine, qalap tūrsaŋ baryp keluiŋe bolady, biraq odan basqa da öz qūqyğyŋdy ornyqtyryp jäne tez arada tüsimdi paidalanu qūqyğyna kirudiŋ neşe türli ädisteri bar dedi. Tahoda Braziliiäğa attanuğa dap-daiar tūrğan kemelerdiŋ bar i̇ekenin bilip, ol meniŋ aty-jönimdi resmi kitaptarğa i̇engizdi jäne meniŋ tiri i̇ekenimdi, atalmyş plantatsiiäny saludy josparlağan jerdiŋ alğaşqy zaŋdy iesi tap osy men i̇ekenimdi antpen kuälandyrdy. Sodan keiin men notariuste onyŋ Braziliiädağy tanys bir köpesiniŋ atyna senimhat jazdym. Būl senimhatty hatpen joldap, al mağan jauap kelgenşe osynda qal dep ūsynys aitty.
Senim hat boiynşa äreket i̇etken Braziliiädağy köpesten isin adal atqarğan adam sirä joq şyğar: jeti aiğa tolar-tolmasta men senim artqan adamdardyŋ, iağni, men olardyŋ ötinişi boiynşa Gvineiäğa attanğan köpesterdiŋ mūragerlerinen mynadai qūjattar men hat ta salynğan ülken paket aldym: Birinşiden, olardyŋ äkeleri meniŋ i̇eski dosym, portugaldyq kapitanmen i̇esep aiyrysqan jyldan bastap alty jylğy tüsim i̇esebi: meniŋ ülesime myŋ bir jüz jetpis tört
moidor tiesili i̇eken.
Ekinşiden, habarsyz joğalyp ketken tūlğanyŋ – zaŋda būl azamattyq ölim dep atalady – mülki retinde plantatsiiäny ükimet öz qamqorlyğyna alğanğa deiin olar meniŋ isterimdi öz betterinşe jürgizgen tağy tört jyldyq i̇esep; plantatsiiä önimi jyl saiyn ösip otyrğan; tört jyldyŋ i̇esebi 380892 kruzad nemese 3,241 moidorğa teŋelgen.
Üşinşiden, on tört jyldan astam paida körgen Avgustin monastyriniŋ nastūiateliniŋ i̇esebi; nastūiatel, ärine, auruhanalarğa jūmsağan aqşalardy mağan qaitara almaityn i̇edi, biraq ol özinde 872 moidor qalğanyn jäne onyŋ mağan tiesili i̇ekenin adaldyqpen moiyndady.
Kelgen hatpen birge meniŋ seriktesimniŋ jazğan sälemhaty bar i̇eken. Ol meniŋ oraluymmen şyn jürekten qūttyqtap, tiri i̇ekenime qatty quanğanyn jasyrmağan; bizdiŋ şaruaşylyq jyl saiyn qanşa ösim beretinin, qanşalyqty paida baryn, qanşalyqty qūldar baryn tegis baiandapty. Odan keiin ol jiyrma i̇eki kişkene aiqyş belgi (krestik – aud.) jiberipti de, sen tiri dep i̇estigende osynşa ret «Ave Maria»-ny oqydym jäne äulie qyzğa şükirşilik qyldym depti. Äri qarai seriktesim meniŋ Braziliiäğa keluimdi jäne öz menşigime ielik i̇etuime kirisuimdi qatty ötinip sūrapty da, al äzirge meniŋ qandai tapsyrma beretinimdi bilgisi keletinin aitypty.
Hatynyŋ soŋy öziniŋ jäne üi işiniŋ mağan degen şynaiy dostyğyna sendiretin sözdermen aiaqtalypty. Hattan özge ol mağan keremet ilengen jeti qabylan terisin syilyqqa jiberipti; şamasy, būl teriler afrikadan basqa kememen , – özi jūmsağan jäne meniŋ kememe qarağanda sätti sapar şekken kememen äkelinse kerek. Sondai-aq ol mağan tağy bes jäşik joğary sapaly ärtürli tättiler jäne tym ülken i̇emes, jüz şaqa soğylmağan altyn jiberipti. Sol kemelerdiŋ özimen meniŋ senim artqan kisilerim plantatsiiälardan tüsken osy jylğy tüsimdi jiberipti: myŋ i̇eki jüz jäşik qūm şeker, segiz jüz oram temeki jäne qalğandaryn altynmen jiberipti.
İovtyŋ basynan ötkenindei, men üşin de istiŋ soŋy basyna qarağanda jaqsyraq boldy dep aita alamyn. Būl hattardy oqu üstinde, äsirese men öz ainalamdağy osynşama bailyğymdy körgende jüregimniŋ qalai tulai soqqanyn beinelep jetkizu mümkin i̇emes. Ädette Braziliiä kemeleri tūtas flotiliiä bolyp jüredi; mağan hattardy äkelgen keruen, tauarlardy da äkelgen i̇edi, sondyqtan da, mağan hattardy tabystamastan būryn, tauarlar ailaqta aman-sau, büp-bütin tūr i̇edi. Būl jaily bilgenimde men bop-boz bolyp kettim, jüregim auzyma tyğyldy, i̇eger kapitan därisin uaqytynda alyp ülgirmegende, men kütpegen quanyşty kötere almai, tap sol jerde til tartpai keter i̇edim. Aqyry därigerdi şaqyrtyp, ol meniŋ auruymnyŋ şyn sebebin tauyp, qan jibergenşe birneşe sağat boiy men özimdi onşa jaqsy sezinbedim. Osydan keiin men özimdi i̇edäuir jaqsy sezine bastadym; i̇eger men der kezinde qan aldyrmasam, aman qaluym i̇ekitalai bolar i̇edi ğoi dep oilaimyn.
Sonymen, men kütpegen jerden bes myŋnan artyq funt sterlingtiŋ jäne Angliiädağy jer ielikterinen birde bir kem i̇emes, jylyna myŋnan asa funt paida äkeletin Braziliiädağy jer ieliginiŋ iesi bolyp şyğa keldim: men özimniŋ jaŋa jağdaiyma üirene almai, neden bastarymdy, onyŋ mağan berui mümkin raqaty men paidasyn qalai körerimdi bilmei basym qatty. Äueli men qiyn jyldary mağan ölşeusiz jaqsylyq jasağan, basynan aiağyna deiin mağan degen izgi nietinen tanbağan, özimniŋ jarylqauşym – meiirimdi qart kapitanğa syi-syiapat jasadym. Men oğan mağan jiberilgenniŋ bärin körsetip, osynyŋ bärin oryn-ornyna keltirgen qūdiretten keiin, osynyŋ bärine seniŋ arqaŋda jettim, i̇endi sağan syi-syiapat jasau meniŋ qaryzym jäne mağan jasağan jaqsylyğyŋdy i̇eselep qaitaramyn dedim. İeŋ aldymen men odan alğan jüz moidordy qaitaryp berdim, odan keiin notariusqa adam jūmsap, ol boiynşa tört jüz jetpis moidorğa mağan qaryz bop i̇eseptelinetin qolhatty formaldy türde joidyrdym. Odan keiin men oğan jyl saiyn plantatsiiämnan tüsken tabystan men üşin paida alyp tūratyndai qūqyq beretin jäne meniŋ seriktesimdi oğan plantatsiiämnyŋ jyl saiynğy kirisiniŋ i̇esebin habarlap, tüsken jyldyq tabysty tauar nemese aqşalai onyŋ atyna jiberip tūruğa mindetteitin senimhat berdim. Onyŋ soŋyndağy qosymşa oğan paidadan jyl saiyn jüz moidor zeitnetaqy alu qūqyğyn berdi; al onyŋ öliminen keiin, i̇elu moidor ölşemindegi zeinetaqy onyŋ ūlyna ötuge tiıs i̇edi. Men osylaişa özimniŋ i̇eski dosymmen i̇esep aiyrystym.
Endi mağan jolymdy qai jaqqa būryp, qūdirettiŋ raqymymen mağan berilgen däuletti ne isteitinim jaiynda oilanuym kerek i̇edi. İendi meniŋ aralda jalğyz ömir sürip, qolymda bar närseden basqağa mūqtaj bolmağan, biraq qajetti närseden özge närsege de ie bolmağan kezime qarağanda uaiym-qamym köbeie tüsti, äri jauapkerşiligim de artty. İendi meniŋ aqşamdy jasyryp qūiatyn üŋgirim de, nemese olardy paidalanu turaly oi bireudiŋ basyna kelgenşe kiltsiz, qūlypsyz, aqşalarym kögerip ketkenşe jata beretin ornym da joq i̇edi, kerisinşe, i̇endi men olardy qaida jiberip, qaida saqtarymdy bilmedim. Meniŋ arqa süier jalğyz adamym – adaldyğyna közim jetken, i̇eski dosym, kapitan i̇edi.
Äri qarai, meniŋ Braziliiädağy müddelerim meni sol jaqqa şaqyrğandai bolyp körindi, biraq osy jaqtağy şarualarymdy bir jaily qylmai jäne kapitanymdy senimdi qolğa tapsyrmai ol jaqqa qalai ketetinimdi i̇elestete de almadym. Basynda ony men özime degen nietiniŋ tüzuligine közim jetken i̇eski tanysym, kapitannyŋ jesiriniŋ qolyna tabystağym kelgen, biraq ol äieldiŋ jasy kelip qalğan jäne kedei, äri, meniŋşe, qaryzdary da boluy mümkin i̇edi. Qysqasyn aitqanda, aqşany özimmen birge alyp, Angliiäğa attanuym kerek boldy.
Biraq ta osy şeşimge keluim üşin birneşe ai qajet boldy; sondyqtan da, özimniŋ būrynğy jarylqauşym, qart kapitandy riza qylğan soŋ, marqūm küieui mağan ölşeusiz jaqsylyq jasağan, özi de küş-quaty bar kezde meniŋ adal qamqorşym men keŋesşim bolğan kapitannyŋ baiğūs jesiri turaly da oilandym. Meniŋ i̇eŋ äuelgi jasağan isim – bir lissabondyq köpeske mynadai ötiniş bildirdim: Londondağy agentiŋe mynany tapsyr: ol äielge çek boiynşa jüz funtty tölep qana qoimaisyn, ony tauyp alyp öz qolymen meniŋ atymnan osy aqşany bersin, onymen söilesip, kedeişiligine jūbatu aitsyn jäne men tiri tūrğanda, oğan äli de kömektese beretinimdi jetkizsin. Jäne de men däl sol uaqytta auylda tūratyn i̇eki äpkemniŋ ärqaisysyna jüz funttan jiberdim, ärine, olar meniŋ qarajatyma qarap otyrğan joq, biraq däuletti ömir sürip jatyr dep te aituğa kelmeitin i̇edi: bireui tūrmysqa şyğyp i̇edi, i̇endi jesir qaldy, i̇ekinşisiniŋ küieui tiri bolatyn, biraq oğan oidağydai qaramaityn.
Braziliiäğa i̇eş uaiym-qaiğysyz attanu üşin barlyq tanystarym men tuystarymnyŋ arasynan däuletimdi tūtastai senip tapsyrar i̇eşbir adam tappadym, būl meni qatty abyrjytty. Men Braziliiäğa ketip, sonda qonystanudy äbden şeşip qoiğandai da bolyp i̇edim – men, bylaişa aitqanda, būl i̇elge siŋdim ğoi; biraq meni toqtatatyn bir kişkene kedergi bar-tyn, ol, atap aitaqanda, – din i̇edi. Şyntuaityna kelgende, däl osy kezeŋde meni saparğa şyğarmai, jolymdy bögep tūrğan din i̇emes i̇edi: men būrynğydai, katolikterdiŋ arasynda ömir sürgen soŋ, i̇eş jasyrmai, aşyq türde osy i̇eldiŋ dinin ūstanuşy i̇edim jäne ony künä dep te sanamadym; biraq mäseleniŋ mänisi mynada i̇edi – men, būrynğyğa qarağanda, qazir būl turaly anağūrlym köbirek oilanatyn boldym, i̇endi men özime özim katolikterdiŋ arasynda ömir sürip, solardyŋ arasynda öletinimdi aitatyn bolğanymda, keide özimdi papaşy dep tanyğanyma ökiniş bildiretinmin jäne meniŋ basyma – katolik dini, bälkim, i̇eŋ jaqsy din i̇emes şyğar degen oi kelip jäne osy dinniŋ aiasynda ölgim kelmeuşi i̇edi.
Biraq, aldynda aitqanymdai, meniŋ Braziliiäğa saparğa şyğuyma kedergi bolyp tūrğan basty sebep būl i̇emes i̇edi, negizgi sebep – men şynynda da tauarlarym men aqşamdy kimge senip tapsyrarymdy bilmedim, aqyry bar bailyğymdy özimmen birge alyp, Angliiäğa jol jüruge bel bailadym. Onda kelisimen men tanystar tabamyn dep, nemese, arqa süier tuys tauyp alamyn dep sendim. İendi men jolğa jinala bastadym. Üiime oralmas būryn men özimniŋ barlyq isterimdi bir retke keltireiin dep şeştim jäne i̇eŋ aldymen (braziliiälyq kemeler jüzip ketuge daiyn i̇ekenin bilgendikten) öz isterimniŋ tolyq ta şynaiy i̇esebin berip, mağan Braziliiädan kelgen hattarğa jauap bereiin dep ūiğardym. Men avgustindik monastyrdyŋ nastūiateline hat jazyp, onyŋ adaldyğyna rizaşylyğymdy bildirdim jäne menen syi retinde jūmsalmağan segiz jüz jetpis i̇eki moidor aqşany qabyl aluyn ötindim, onyŋ bes jüzin ğibadathanağa, al üş jüz jetpis i̇ekisin jarly-jaqybailarğa öz qalauynşa taratyp, meiirimdi padreden men üşin dūğa qyluyn sūradym jäne t.b. Būdan keiin men olardyŋ adaldyğy men ädildiginiŋ laiyqty bağasyn bere otyryp, i̇eki senim artqan kisime hat jazdym; olarğa syilyq jiberuden men tartyndym: sebebi
olar öte däuletti adamdar i̇edi.
Al i̇eŋ soŋynda, onyŋ şaruaşylyqty jürgizu, istiŋ aiasyn keŋitu men paidany köbeitudegi i̇eptiligine taŋ qala otyryp, seriktesime hat jazdym; sodan keiin bolaşaqta meniŋ böligimmen ne isteitini turaly nūsqau berdim: portugaldyq kapitanğa qandai ökilettilikter bergenim turaly ony habardar i̇etip, i̇endigi jerde menen habar kelgenşe, mağan tiesiliniŋ barlyğyn onyŋ atyna jiberuin ötindim; jäne de men özimniŋ jer ieligime jai ğana kelip-ketip qana qoimai, ömirimniŋ soŋyna deiin sol jerde ömir süruge nietti i̇ekenim jaily ony sendire jazdym. Hatqa men syilyqtar qostym: onyŋ äieli men qyzdaryna köilekke dep italiiänyŋ jibek matasy, – onyŋ äieli men qyzdary bar i̇ekenin men özimniŋ tanys kapitanymnyŋ ūlynan bilip i̇edim, – odan keiin, Lissabonnan tabuğa bolatyndardyŋ işindegilerdiŋ i̇eŋ jaqsysy bop i̇esepteletin i̇eki kesek jūqa aglits şūğasy, bes kesek qara baiki jäne qymbat flagmandtyq şilteri.
Osylaişa öz isterimdi rettep, tauarlardy satyp jäne aqşalardy senimdi qağazdarğa ainaldyryp, men tynyş qana jolğa şyğa alar i̇edim. Biraq i̇endi kelesi bir qiyndyq paida boldy: Angliiäğa qalai jetem, qūrlyqpen be, älde teŋizben be? Men teŋizge äbden üirengen adammyn, biraq osy joly teŋizben ne üşin jürgim kelmegenin i̇eş tüsindire almaimyn, işimde būl tilegimniŋ örşigeni sondai, kemege jükterimdi tapsyryp qoiyp, olardy qaita tüsirip aldym. Būl bir i̇emes, i̇eki ne üş ret boldy.
Şyntuaityna kelgende, teŋizdegi saparym onşa sätti bolmaityn jäne būl köp sebeptiŋ biri boluy mümkin, biraq degenmen basty mäsele aldyn ala sezude bolatyn, al mūndai jağdailarda adam i̇eşqaşan jürektegi osy sezimine qarsy şyqpauy kerek. Men saparğa şyqpaqşy bolğan i̇eki keme – tipti men: basqalardyŋ işinen taŋdap alğanym, – dep aita alamyn – tipti bireuine men jükterimdi aparyp, al kelesi kemeniŋ kapitanymen bağa jöninde kelisken i̇edim – būl i̇eki keme de dittegen jerine jetpegen. Onyŋ bireuin aljirlikter basyp alsa, i̇ekinşisi Torbeidiŋ maŋynda apatqa ūşyrağan, üş adamdy i̇eseptemegende kemedegilerdiŋ barlyğy suğa ketken; sondyqtan i̇eki kemede de oŋbas i̇edim, qaisysynda köbirek azaptanatynymdy aitudyŋ özi qiyn.
Bar syrymdy biletin, oiymdağy alasapyrandy körip tūrğan meniŋ i̇eski dosym kapitan teŋiz jolymen jürmeuge ügittei bastady, ne qūrlyqpen Koruniağa jetip, sosyn äri qarai Biskai şyğanağy arqyly La Roşelge, al ol jerden jeŋil äri qauipsiz, Parijge jetu oŋai, sondai-aq Kalege jäne Duvrğa; ne bolmasa Madridke jetip alyp, odan äri ünemi qūrlyqpen jüre otyryp Parij arqyly jetuge bolady dedi.
Meniŋ ol kezde kez kelgen, Kaledan Duvrğa jetudi qospağanda, teŋiz saiahatyna qarsy bolğanym sondai, bükil joldy qūrlyqpen jürip ötemin dep şeştim, sondai-aq men asyqpağandyqtan da jäne jol şyğynyna saraŋdyq tanytpağandyqtan da būl jol öte tamaşa boldy. Al būl joldy tipti de janğa jaily qylu üşin qart kapitan meniŋ qasyma serik tauyp berdi, ağylşyn, lissabondyq köpestiŋ ūly; sondai-aq, biz özimizben birge tağy da i̇eki ağylşyn köpesi men i̇eki jas portugaldyqty i̇ertip aldyq, – soŋğylary tek Parijge deiin ğana baratyn bolyp şyqty; osylaişa biz alty adam, bes qyzmetşi boldyq, – köpester men portugaldyqtar, şyğyndy azaitu üşin i̇ekeu ara bir-aq qyzmetşi aldy. Al men qyzmetşi retinde bir ağylşyn matrosy men özimniŋ Jūmamdy aldym, onyŋ i̇europalyq tärtipke üirenbegeni sondai, ol mağan jol boiy qyzmetşiniŋ ornyn almastyra almas i̇edi.
Osylaişa men Lissabonnan şyqtym, biz barlyq qajetti närselerdi aldyq, jaqsy qarulanğan i̇edik jäne bärimiz qosylyp bir kişigirim jasaqqa ainaldyq; meniŋ saparlastarym mağan kapitan degen ataq berip, qūrmet körsetuine sebep bolğan, birinşiden, meniŋ jasymnyŋ bärinen ülkendigi bolsa, i̇ekinşiden, meniŋ i̇eki qyzmetşim bolğandyğy jäne osy saparğa şyğuğa sebepşi boluym i̇edi.
Men oqyrmandaryma keme jurnalyna barlyq jazğandarymdy oqyp, olardyŋ zyqysyn qalai şyğarmasam, qūrlyqtağy kündeligime tüsirgenderimdi de tügeldei baiandap yğyryn şyğarmaiyn, biraq osynau qiyn-qystau saparda keibir basymyzdan keşken oqiğalardy aitpai ünsiz tağy qala almaimyn.
İspaniiä topyrağyn alğaş basqan bizder Madridke kelgen soŋ, İspaniiä sarailaryn, basqa da köruge tūrarlyq närselerdi qyzyqtau üşin būl i̇elde qalğymyz keldi, biraq jaz aiaqtalyp qalğandyqtan da biz asyğyp, Madridten qazan aiynyŋ ortasyna qarai şyğyp kettik. Navvaranyŋ şekarasyna jetken kezde, taudyŋ Frantsiiäğa qarağan böligine qalyŋ qar tüsip, jolauşylardyŋ köbi taudan asyp ötemiz degen bos jäne öte qauipti talpynystan keiin, Pampelunğa qaituğa mäjbür bolypty degen üreili habar aldyq.
Pampelunğa jetken soŋ biz de būl aitylğandarğa közimiz jetti. Ömir boiy ystyq aimaqta, jalaŋ köilekpen ğana kün keşken men üşin künniŋ suyqtyğy öte auyr tidi. Jäne de auyr tiıp qana qoiğan joq, jyly bolsa bir säri ğoi, tipti ystyq bolğan köne Kastiliiädan attanğanymyzğa bar joğy on kün bolğannan keiin, osynyŋ artynan ile-şala Perenei taularynan soqqan mūzdai suyq qatty jeldiŋ ötinde qalyp, oğan şydaudyŋ özi mümkin bolmağanyn aitpağannyŋ özinde, qol-aiağymyzdy üsitip alu qaupi tuğanynyŋ özi taŋ bop körindi. Tūtastai qar japqan taudy, i̇eşqaşan ömirinde sezinip körmegen suyqty sezgende – baiğūs Jūmanyŋ tura zäresi
ūşyp ketti.
Osynyŋ bärine qosa bizdiŋ keluimizge orai Pampelunada qardyŋ ūzaq ta mol jauğany sondai, jūrttyŋ bäri qystyŋ i̇erekşe i̇erte tüskenine taŋ qalyp jatty.
Būrynda onşa aşyq bolmağan joldar, i̇endi tipti jabylyp qaldy; kei jerlerde qardyŋ qalyŋdyğy sondai, jol jürudiŋ özi aqylğa syiymsyz i̇edi; būl jerde soltüstik i̇elderindegidei qar qatpağandyqtan da, bizdi ärbir qadam saiyn tiridei kömilu qaupi kütip tūrar i̇edi. Pampelunada biz tūtastai jiyrma kün boldyq, qys äni-mini jaqyndap qalyp äri aua raiynyŋ tüzeler türi de körinbegendikten de, öitkeni bükil i̇europağa tüsken qystyŋ qattylyğy sondai, tipti köne tūrğyndardyŋ özi mūndaidy i̇esine tüsire almady, men serikterime Fontarabiiäğa baru turaly ūsynys jasadym, ary qarai teŋizben Bordoğa jetemiz, köp uaqytymyz da ketpeidi dedim.
Biz aqyldasyp-kelisip bolğanşa jolseriktiŋ kömegimen taudyŋ ar jağynan ötip Pampelunağa tört frantsuz kelip jetti, ol olardy Langedoktyŋ şetki jağymen, qar az tüsken, tipti bolğannyŋ özinde jüruge kedergi keltirmeitin, al köp tüsken jerlerdegi qardyŋ qattylyğy sondai, onyŋ üstinen adamdar men jylqylar öte beretin jerlermen jürgizip otyryp, tau arqyly alyp ötken.
Biz osy jolserikke kisi jiberip i̇edik, ol bizge qarlardy ainalyp ötip, tura osy jolmen alyp ötuge uäde berdi, tek bizdiŋ mūzdai qarulanyp, jabaiy aŋdardan qoryqpaityndai boluymyzdy talap i̇etip şart qoidy, öitkeni, onyŋ aituy boiynşa, tau i̇etegine qar köp tüskende, aşyqqan yzaly qasqyrlardyŋ közge körinetin kezderi de az bolmaidy i̇eken. İeger ol i̇eki aiaqty qasqyrlardan, äsirese taudyŋ frantsuz jaq betkeidegilerden qauip tönbeitinine senimdi bolsa, biz oğan tört aiaqty qasqyrlardan qoryqpaitynymyzdy, olarmen kezdesuge äbden daiyn i̇ekenimizdi aittyq.
Ol biz jüretin jolda qauip joq dep bizdi tynyştandyrğan soŋ, biz jäne būryn taudan ötuge talpynys jasap, biraq keri qaituğa mäjbür bolğan on i̇eki saiahatşy (öz qyzmetşilerimen) onyŋ soŋynan i̇eruge quana-quana kelistik.
Mine, osylaişa biz bärimiz on besinşi qaraşada Pampelunadan attandyq. Jolserik äri qarai, tau jaqqa jürudiŋ ornyna, keri qarai oralyp, biz Madridten kelgen jolmen qaita jürgende – men qatty taŋ qaldym: osylai biz jiyrma mil jürdik, i̇eki özendi keşip öttik jäne körer közge ädemi, jazyq jerge şyqtyq, būl jer qaitadan jyly boldy jäne i̇eş jerde qar körinbedi. Biraq odan keiin, kenetten solğa būrylyp, jolserik bizdi tauğa qarai basqa jolmen bastap jürdi: tau men tik jarlar sondai üreili körinse de, jolserik qanşama ainalym, qanşama şeŋber jasap, sondai bir iır-iır joldarmen jetelep otyrğany sondai, biz qardan asa bir qiyndyq körmei tau jotasynyŋ i̇ekinşi betkeiine qalai şyğyp qalğanymyzdy da aŋğarmai qaldyq. Osy kezde bizdiŋ köz aldymyzda köz quantarlyq, jasyl jelekke malynyp güldep tūrğan Langedok jäne Gaskon provintsiiälary şyğa keldi, biraq olar äli alys bolatyn, olarğa jetu üşin biz qiyn da azapty joldy jürip ötuimiz qajet i̇edi.
Sol küni küni boiy jäne tün balasynda bir tynbai qar jaudy, qatty jauğany sondai, jüru mümkin bolmady; būğan biz säl abyrjyŋqyrap qaldyq, biraq jolserik birazdan keiin qardyŋ auqymynan şyğamyz dep bizdi tynyştandyryp qoidy. Rasymen de, biz özimizdiŋ jolserigimizge tolyqtai senim artyp, soltüstikke qarai sūğyna tüsip, künnen-künge tömen qarai tüse berdik.
Jolseriktiŋ sūlbasy äzer körinip, bizden aldyğa qarai äjeptäuir ūzap ketip, kün batyp, qaraŋğylyqtyŋ ornauyna i̇eki sağattai uaqyt qalğan bolatyn, bir kezde ormanğa japsarlas körşi qoinaudan üş qasqyr, olardyŋ artynan bir aiu atyp şyqty. İeki qasqyr jolserikke atyldy, i̇eger ol bizden jarty mildei bolğan kezde, biz kömekke kelip ülgergenşe ony talap ta tastauşy i̇edi. Bireui onyŋ astyndağy atyn tarpa bas saldy, al i̇ekinşisi onyŋ özine sondai joiqyn küşpen atylğany sondai, baiğūs jigit tapanşasyn alyp şyğuğa jöpeldemede uaqyty da, ruhy da jetpei, tek qana bizdi jan ūşyra kömekke şaqyra berdi. Qasymda atqa mingen meniŋ Jūmam kele jatyr i̇edi; men oğan alğa qarai şauyp baryp, istiŋ män-jaiyn bil dep būiyrdym. Jolserigimizdiŋ qandai jağdaiğa tüskenin körgen Jūma: “Qojaiyn, Qojaiyn” dep odan da beter aiğailai bastady. Ol batyl jigit bolatyn, atyna qamşy basyp, aiqas bolyp jatqan jerge tura şauyp bardy da, tapanşasyn suyryp alyp qasqyrdy bastan atyp saldy.
Beişaranyŋ baqytyna qarai, kömekke tap Jūmanyŋ jetip barğany abyroi boldy; ol öz otanynda qasqyrlardy körip ädettengendikten de, olardan qoryqpai, tura janyna baryp, joğaryda beinelegenimizdei qasqyrdy atyp saldy. Al basqamyz bolsaq alystan atyp mült ketudiŋ ne jolseriktiŋ özin atyp aludyŋ qaupin tuğyzuşy i̇edik.
Būl menen de batyl adamnyŋ üireiin ūşyrar i̇edi, şynynda da, myltyq atylğannan keiin i̇eki jaqtan bizge tau jaŋğyryğymen qaitalanyp qasqyrlardyŋ ūlyğan dausy jetkende, bizdiŋ barlyq otriad äbigerge tüsti, tipti qasqyrlar öte köp bop körindi; biz i̇eşteŋeden müldem qoryqpaityndai alaŋsyz da bola almadyq, öitkeni şynynda da olar az bolmağanğa ūqsaidy.
Qalai bolğanda da, Jūma qasqyrdy öltirgen kezde, jylqyğa auyz salğan qasqyr ony birden bosatyp jiberip, qaşa jöneldi; qūdai oŋdağanda, ol onyŋ basyna jarmasqanda tisi jügenniŋ temir äşekeilerine tiıp, ol oğan onşa ziiän tigize qoimağan sekildi. İesesine jylqyğa qarağanda, adamnyŋ jağdaiy qiyn boldy: yzaly, dolylyq qysqan qasqyr ony i̇eki ret tistegen, bir märte qolynan, i̇ekinşisi – tizeden joğary, söitip bizdiŋ jolserik atynan qūlauğa şaq qalğanda, Jūma ülgirip kelip qasqyrdy atqan.
Myltyq dausy i̇estilisimen, bolğan jaidan tezirek habar alğymyz kelip, joldyŋ jaisyzdyğyna qaramai, – öitkeni būl jer öte şūğyl yldi bolatyn, – biz jürisimizdi şapşaŋdatyp, joldyŋ bar mümkindigin paidalanyp şaba jöneldik. Būryn bizdiŋ köz aldymyzdağyny kölegeilep, körsetpei tūrğan ağaştardyŋ tasasynan şyğa kelisimen, biz istiŋ män-jaiyn birden tüsindik, qalaişa Jūmanyŋ beişara jolserikti ajaldan araşalağanyn kördik, al ölip jatqan qandai aŋ i̇ekenin ajyrata almadyq.
Sodan keiingi bolğan Jūma men aiudyŋ arasyndağy şaiqastyŋ i̇erekşe äri qan qyzdyrar taŋ-tamaşasynan asqan körinisti i̇elestetu de mümkin i̇emes i̇edi. Basynda biz meniŋ adal qyzmetşim üşin äri taŋğalyp, äri qorqyp ketsek te, olardyŋ arasyndağy şaiqas bizdiŋ bärimizdiŋ köŋilimizdi köterdi. Aiu – qasqyr sekildi, zulai jöneluge qabiletsiz, i̇epti äri jeŋil jügire almaityn auyr, i̇ebedeisiz maqlūqat; i̇esesine onda ädette onyŋ äreketterin basqaryp otyratyn i̇eki arnaiy qasieti bar. Birinşiden, jalpy ol adamğa şabuyl jasamaidy, jalpy deitinim, däl qazirgi jağdaidağydai, töŋirektiŋ bärin qar basqanda aştyq ony qandai jağdaiğa duşar qyla alatynyn men bilmeimin, – tağy da qaitalap aitamyn, adam özi şabuyl jasamasa, aiu birinşi bolyp şabuyl jasamaidy; i̇eger sizder ony ormanda kezdestirip qalyp, oğan tiıspeseŋizder, ol da sizderge tiıspeidi, biraq sizder onymen öte sypaiy bolyp jol beruge tiıssizder, öitkeni ol baryp tūrğan nağyz myrza jäne koroldiŋ özine de jol bermeidi. Al i̇eger sizder qorqyp qalsaŋyzdar, onda, abzaly, jüristeriŋizdi baiaulatpai, basqa jaqqa qarau kerek, öitkeni siz aialdap, oğan köz toqtatyp qaraityn bolsaŋyz, ol renjip qaluy mümkin; al i̇eger siz äiteuir bir närseni, – tipti ol sausağyŋyzdyŋ juandyğyna da jetpeitin būtaq bolsa da, – laqtyryp oğan tigizetin bolsaŋyz, onda ol mindetti türde aşulanyp, bar isterin tastap, sizden kegin aluğa kirisedi, – öitkeni ol namys mäselesinde öte şikämşil, – jäne būl onyŋ birinşi qasieti. Al i̇ekinşisi, ol i̇eger özin renişti seziner bolsa, ol i̇endi sizdi jaiyŋyzğa qaldyrmaidy, küni-tüni artyŋyzdan qalmai iri jelispen jelip otyryp, sizdi quyp jetip, kegin qaitarğanşa tynşymaidy.
Sonymen, Jūma beişara jolserikti biz jaqyndağan minutta bäleden qūtqaryp qaldy, öitkeni baiğūs qorqynyş pen jaradan – zardap şekkennen göri qoryqqany basym – älsirep qalğany sondai, oğan attan tüsuge kömektesip jatty. Kenet orman işinen şyğyp kele jatqan aiudy kördik; būl joidasyz zor aŋ bolatyn; mūndai alypty men äli i̇eşqaşan körmep i̇edim. İendi ülkendigi adam taŋğalarlyqtai aŋ i̇eken. Mūnşalyqty ülken aiudy közimmen körip tūrğanym osy. Onyŋ şyğa kelgenine bärimiz taŋğaldyq, biraq Jūmanyŋ jüzinde aŋdy körgende quanyş pen batyldyq oinap şyğa keldi. Ol: “O! O!, O! dep üş ret aiqailap jiberip, aŋdy nūsqady: «O, myrzam, mağan onymen amandasuğa rūqsat i̇et, men seni jaqsy küldiret!».
Onyŋ nege sonşa quanyp tūrğanyn tüsinbei, taŋğaldym.
«Sen aqymaqsyŋ! Ol seni jep qūiady ğoi!». – «Meni jeu!, meni jeu! Meniki ony jedi: meniki sizdi jaqsy küldiret bolat!» Sizder bäriŋiz osy jerde tūryŋyzdar, meniki sizderge qyzyq körsetedi». Ol jerge otyrdy, köz ilespes jyldamdyqpen i̇etigin şeşip, qaltasynda jatqan töpliın kidi (ündister kietin jalpaq başmaqtar), atyn qyzmetşige berip, myltyğyn oŋtailap jeldei zulai jöneldi.
Aiu i̇eşkimge tiıspei maŋ-maŋ basyp keledi; biraq Jūma oğan tym jaqyn jügirip baryp, ol ony bir tüsinetindei bylai dedi:
«Tyŋda! Tyŋda! Meniki sağan aitady!» Biz onyŋ artynan aulaqtau jürip otyrdyq. Osy kezde biz gaskon betkeiimen tömen tüsip kele jatyr i̇edik, ağaştar köp bolğanmen, olar seldirei öskennen aldymyzdağy köz jeter jerdiŋ bäri körinip tūrdy. Jūma, aldynda aitqanymyzdai, aiudyŋ soŋynan qalmai ökşelep jürip otyryp, aqyry onymen teŋesti, teŋesken boida jerden bir ülken tas alyp aiudy jiberip ūrdy. Tas aŋnyŋ basyna tidi; onyŋ zardaby, mysaly, qabyrğağa soğylğandai ğana bolsa da, degenmen Jūma degenine jetti – qu jigit odan zäredei de qoryqqan joq, ol osynyŋ bärin aiu soŋymnan qusyn, tamaşalağan jūrt qyzyqqa batsyn dep istedi.
Aiu tastyŋ tigenin sezip jäne jaudy körgen boida, būryla salyp Jūmanyŋ soŋynan qorbaŋdap jügire jöneldi, onyŋ adymdarynyŋ ülkendigi sondai, tipti jylqynyŋ özi şauyp otyryp qana qūtyla alar i̇edi. Jūma jeldei zulap, tap bizden qorğan izdegendei, tura bizge qarai saldy, biz bärimiz birdei qyzmetşimdi qūtqaryp qalu üşin aiuğa oq jaudyruğa bel bailadyq, biraq men şynymdy aitsam, öz jönimen ketip bara jatqan aiudy bizge qarai aidap salğany nesi dep oğan renjidim; äsirese, meniŋ köŋilime kelgeni, aiudy bizge aidap salyp, öziniŋ qaşa jönelgeni, men oğan: «Äi, it! Qatyrdyŋ! Tez janyŋnyŋ barynda atqa otyr da bizge aŋdy atyp öltiruge mūrsat ber», – dedim. Ol meniŋ aiğailağanymdy i̇estip: «Atpaŋdar! atpaŋdar; tynyş tūryŋdar, öte qyzyq bolady» – dep jauap berip, aiudan i̇eki i̇ese jyldamdyqpen äri qarai jügire berdi. Bir kezde ol qolaily ağaşty kördi de, bizge jaqyndaŋdar dep bas izep, odan saiyn jyldam jügire jöneldi de, myltyğyn ağaş diŋgeginen alty qadamdai jerde jerge qoidy da, özi köz ilespes jyldamdyqpen ağaşqa örmelep şyğyp ketti.
Köp ūzamai aiu da ağaşqa jügire jetti de, i̇eŋ äueli myltyqtyŋ qasyna toqtady, ony iıskep, biraq tiıspesten öziniŋ alyp denesine qaramai ağaşqa mysyqşa örmelei jöneldi. Men qyzmetşimniŋ aqymaq adamnyŋ qylyğyndai bop köringen myna isine taŋğalyp, aiudyŋ ağaşqa şyğyp ketkenin körip, biz jaqyndap kelgenşe qanşa tyryssam da, būdan i̇eşbir külkili närse taba almadym.
Ağaşqa jaqyndap kelip, biz Jūmanyŋ juan būtaqtyŋ jiŋişke ūşyna minip alğanyn kördik, al aiu bolsa būtaqtyŋ jiŋişke äri iılip tūrğan orta kezine jetti. Jūma bizge: «Ga!, – dep aiğailady, – i̇endi sender köresiŋder: meniki aiudy bileuge üiretedi». Ol i̇endi sekirip, būtaqty şaiqai bastady; aiu şaiqalyp ketti, biraq ornynan qozğalmai, bas aman, den sauda aman-esen keri oralsam jarady degendei jan-jağyna qarai bastady; būl tamaşany körip tūryp biz şynynda da rahattana küldik. Biraq Jūmağa būl az i̇edi; aiudyŋ tynyş tūrğanyn körip, aiu bir ağylşynşa tüsinetindei, ony: «Sen nege toqtap qaldyŋ? Ötinemin, äri qarai jür» dep şaqyra bastady da būtaqty silkilep şaiqauyn doğardy. Aiu beine bir oğan aitqandy tüsingendei, ary qarai örmeledi; Jūma tağy da sekire bastady, aiu tağy da toqtady.
Biz i̇endi aiudy atyp öltiretin kez i̇endi keldi ğoi dep oilap, Jūmağa tynyş tūr, biz aiudy atamyz dep i̇edik, ol şyr-pyry şyğyp qarsy boldy: «O, ötinemin! Men özim qazir atady!» Qysqasyn aitqanda, Jūma būtaqta ūzaq bilep, aiu aiağyn işek-silemizdi qatyra tyrbaŋdatqanyna rahattanyp tūryp bir küldik, biraq i̇erjürek ündistiŋ közdegen maqsatyn tüsine almai-aq qoidyq. Basynda biz ol aiudy jerge silkip tüsire me dep oilağamyz: biraq aiu oŋai jau bolmai şyqty: ol boiyn bilei almai, tepe-teŋdigin joğaltyp alatyn jerge deiin jetpei, ağaşqa temirdei tyrnaqtarymen, küşti aiaqtarymen jabysa tüsti, sondyqtan biz būl oiynnyŋ nemen biterin bile almai dal boldyq.
Biraq köp ūzmai Jūma bizdi belgisizdikten qūtqardy.
Aiudyŋ tyrnağyn batyryp, būtağa myqtap jabysyp alğanyn körgen ol: “Mine, mine, seniki jürmeidi, meniki jüredi, meniki jüredi; seniki mağan kelgisi kelmeidi, meniki sağan barğysy keledi” dep söilei bastady. Osy sözderdi aityp ol onyŋ salmağymen iılgen būtanyŋ jiŋişke basyna deiin jyljyp, būtanyŋ boiymen aqyryn jerge syrğyp tüsip myltyğyna qarai jügire jöneldi.
“Al, Jūma, tağy ne oilağanyŋ bar? Sen nege i̇endi ony atpaisyŋ?” dedim. “Atyp kerek i̇emes, äli atuğa bolmaidy; i̇endi meniki atady, meni öltiredi, seniki sonda äli küledi” – dedi ol. Onyŋ rasymen de bizge külki syilağanyna qazir-aq kuä bolasyzdar. Aiu dūşpanynyŋ közden tasa bolğanyn körip, aqyryndap keiin şegine bastady, ol är qadam jyljyğan saiyn, myltyqqa jaqyn kelgenşe jan-jağyna qaraumen boldy, sosyn ötkir tyrnaqtarymen tyrbaŋdap, öte saqtyqpen ağaştan tüse bastady. Aŋ artqy aiağyn jerge tigize bergende Jūma onyŋ qasyna jetip kelip, myltyğynyŋ auzyn onyŋ qūlağyna taqap, atyp kep jiberdi.
Äumeser biz külip tūrmyz ba, joq ba degen oimen artyna būrylyp qarady da, bizdiŋ mäz bolyp tūrğanymyzdy körip özi de bar dausymen qarqyldap külip: «Bizdiŋ i̇elde aiu osylai öltiredi» dedi. «Sender qalai öltiresiŋder, senderde myltyq joq qoi» dedim men. «Joq, myltyq joq, biraq bizde köp ūzyn jebe bar» dedi ol.
Aiumen bolğan oqiğa bizdi kädimgidei sergitip tastady, degenmen de biz adam aiağy baspaityn jerde boldyq, jolserigimizdi qasqyrlar qatty talap tastady, biz i̇endi ne isterimizdi bilmedik; meniŋ qūlağyma äli qasqyrdyŋ ūlyğany kelip tūrdy; şynynda da, meniŋ sizderge būryn aitqanymdai, – afrika jağalauynda i̇estigen aqyrudan keiin, men mūndai adamnyŋ janyn türşiktiretin dybystardy ömirimde i̇estimep i̇edim.
Tün taianyp, qasqyrlardyŋ dausy da jaqynnan şyğa bastağan soŋ ketuge asyğa bastadyq, äitpegende Jūmanyŋ yŋğaiyna könip, ärine biz ölgen aiudyŋ terisin sypyrar i̇edik: aŋnyŋ ülkendigi sondai, būl bir tūrarlyq is bolar i̇edi; biraq bizge äli on mildei jüru kerek i̇edi; jolserik te bizdi asyqtyrdy; sondyqtan da biz aiudy qaldyryp ary qarai jyljydyq.
Taudağydai qauipti äri tereŋ bolmasa da, būl jerdi de qar basqan i̇edi; keiin bizdiŋ bilgenimizdei, tamaq izdep aşyqqan aŋdar taudan aŋğarğa tüsip, auyldarda köp ylaŋ salğan i̇eken – tūrğyndardy qorqytyp, qoilar men jylqylardy tartyp, tipti birneşe adamdy talap tastağan. Bizdiŋ jolserigimiz jetkizgendei, jol qauipti jer arqyly ötetin i̇edi, i̇eger būl öŋirde äli qasqyrlar bar bolatyn bolsa, sizder mindetti türde osy jolda kezdestiresizder dedi; ol bir jan-jağyn orman qorşağan kişigirim özek bolatyn, odan äri orman arqyly biz qonuğa bel bailağan auylğa aparatyn tar şatqal bastalatyn. Biz birinşi kişigirim ormanğa kirgende künniŋ batuyna jarty sağat qalğan, al odan jazyqqa şyqqan şaqta kün Uiasyna qonğan-tyn. Būl birinşi ormanda aitqalarlyqtai i̇eşqandai oqiğa bolğan joq, tek orman arasyndağy ūzyndyğy jüz sajyn kişkentei alaŋqaida biriniŋ artynan biri, beine bir jemtigin quyp kele jatqandai, joldy tez kesip ötken bes ülken qasqyrdy kördik; olar bizdi baiqağan joq jäne birer mezetten keiin közden ğaiyp boldy.
Bizdiŋ jolserigimiz nağyz qorqaqtyŋ özi i̇eken, osy qasqyrlardan keiin basqalary kelui mümkin dep, bizdi saq boluğa şaqyrdy.
Biz boiymyzdy jiyp, myltyğymyzdy oŋtailap aldyq, biraq biz jarty milge sozylğan ormannan jazyqqa şyqqanşa i̇endi qaityp qasqyrlardy körgen joqpyz. Jazyqtyqta, şynynda da, jan-jağymyzğa qarap jüruge tura keldi; bizdiŋ közimizge birinşi bolyp şalynğan, qasqyr tartyp ketken jylqy bolatyn jäne onyŋ üstinde jūmysqa kirisken on şaqty aŋdardy köruge bolatyn – jemtikterin jep jatyr dep aita almaimyn, öitkeni olar bärin jep bitip, i̇endi süiekterin kemirip jatyr i̇edi.
Biz olardyŋ ūlan asyr toiyna kedergi keltirgimiz kelgen joq jäne olar da bizge alaböten nazar audara qoiğan joq. Olarğa qaratyp Jūmanyŋ sondai oq atqysy keldi, biraq men, onysyz da maşaqatymyz köp jäne būdan da köp boluy mümkin dep yŋğai bermedim. Biz jazyqtyqtyŋ orta şenine jetip de ülgirgen joqpyz, kenet sol jağymyzdan adam janyn türşiktiretin ūlu i̇estildi jäne däl sol mezette ile-şala bizge qarai jügirip kele jatqan baqandai bir üiir qasqyrlardy kördik, köbi bir qatarğa tizilip tūryp alypty, beine bir täjiribeli ofitser bastap kele jatqan tūraqty armiiä sekildi. Būlarğa qalai qarsy tūrudy bilmesem de, oilana kele jalğyz amaly – bärimiz tize qosyp tyğyz bir qatarğa tūruymyz kerek dedim: biz osylai istedik te. Myltyq atqanda arada ülken üzilis bolyp qalmauy üşin, kisi aralatyp atuğa būiryq berdim, al atpağandarğa i̇eger qasqyrlar birinşi dürkinnen keiin būrylmağan jağdaida atu üşin myltyqtaryŋdy daiyn küiinde ūstaŋdar dedim; al äri qarai, birinşi bop atatyndarğa, bir atqan soŋ myltyqtaryŋdy i̇ekinşi ret oqtaimyn dep äure bolmaŋdar, odanda tapanşalaryŋdy daiyndap qoiyŋdar dep i̇eskerttim; biraq bizdiŋ ärbireuimizde bir myltyq i̇eki tapanşadan bar bolatyn, sondyqtan da biz būl jüiemen i̇ekige bölinip alyp kezek-kezek atqanda, qatarynan alty dürkin ata alatyn i̇edik. Alaida, qazir būğan qajettilik te bolmai qaldy, öitkeni birinşi dürkinnen keiin jau myltyqtyŋ dauysynan qanşa qoryqsa, jarq i̇etken jalynynan sonşa qorqyp qaqqan qazyqtai ornynda tūra qaldy; tört qasqyr tūrğan jerinde til tartpai ketti; biraq basqalary jaralanyp, artynda qandy izin qaldyra qaşyp ketti. Men qasqyrlardyŋ toqtağanyn aittym, biraq olar birden keiin şegingen joq; sonda i̇eŋ jyrtqyş aŋdardyŋ özi adamdardyŋ dauysynan qorqady dep äŋgimelerden i̇estigenim boiynşa, men bizdiŋ barlyq tobymyzğa birden bar dauysymen aiğailap qaluğa būiyrdym jäne būl äŋgimelerde biraz şyndyq bar i̇ekendigine köz jetkizdim; bizdiŋ aiğaiymyzdy i̇estigen soŋ qasqyrlar keiin şeginip, taisaqtai bastady. Sonda men jaudyŋ tylyna tağy bir dürkin oq jaudyrudy būiyrdym; jau dürkirei qaşyp ağaştardyŋ ar jağynda közden tasa boldy.
Säl tynysty paidalanyp, biz myltyqtarymyzdy oqtai bastadyq, uaqyt joğaltpai, alğa qarai jylji beru kerek dep şeştik, biraq biz oqtap alyp jaŋa dürkin oq atuğa daiyndalğanymyz sol i̇edi, biz baratyn bağytta, biraq aldymyzdan, tap sol ormannyŋ işinen qatty şu i̇estidik.
Tün jaqyndap kele jatty, minut sanap qaraŋğy bola tüsti, būl bizge öte qolaisyz i̇edi; biraq şu ūlğaia tüsti, i̇endi biz i̇eş qiyndyqsyz odan qasqyrlardyŋ ūlyğanyn aiyra alatyn i̇edik; kütpegen jerden biz aldymyzdan üş birdei qasqyrdyŋ üiirin kördik – bireuin soldan, bireuin artymyzdan jäne bireuin aldymyzdan – biz beine bir qasqyrlardyŋ qorşauynda qalğandai boldyq; biraq olar bizge şabuyl jasamağandyqtan, biz, mümkin bolğanşa, attarymyzdy qamşylap, jolymyzda jalğastyra berdik, biraq jol qolaisyz bolğandyqtan da, attar tek iri jelispen ğana jüre aldy. Osylaişa biz jolymyzda jatqan i̇ekinşi ormannyŋ şetine de jettik, biraq orman arasyndağy joldyŋ kire berisinde qaptağan qasqyrlardy körip öte qatty taŋğaldyq. Bir kezde ormannyŋ i̇ekinşi jağynan myltyq dauysy i̇estildi; ormannan jügendelgen jäne i̇er-tūrmany bar jylqy şauyp şyğa keldi; ol qūiyndai ūşyp kele jatty, al onyŋ artynan on jeti şamaly qasqyr baryn salyp quyp keledi i̇eken; jylqy olardan oq boiy ozyp ketti, biraq biz būl şabysqa onyŋ ūzaq şydamaitynyn, aqyry qasqyrlar ony quyp jetetinin bildik: şamasy ol solai bolğan da şyğar.
Jylqy şauyp şyğa kelgen şatqalda köz aldymyzğa qorqynyşty suret körinis berdi; biz basqa attyŋ ölgen jemtigin jäne jyrtqyştar talap tastağan i̇eki adamdy kördik. Onyŋ bireui, şamasy, myltyq atqan boluy kerek, öitkeni qasynda atylğan myltyq jatty, biraq onyŋ basy men denesiniŋ joğarğy jağy jep qoiylğan i̇edi.
Būl körinis bizdiŋ boiymyzdy üreige toltyrdy, i̇endi biz ne isterimizdi, qaida qadam basarymyzdy bilmedik, biraq qasqyrlar bizdi şeşim qabyldauğa mäjbür i̇etti: olar jaŋa oljağa ümit artyp, bizdi qorşap aldy; olardyŋ sany üş jüzden kem bolmağanyna men senimdimin. Bizdiŋ baqytymyzğa orai, ormannyŋ şetinde, joldan säl aulaqtau, byltyr qūlatylğan jäne, şamasy, osy jerde alyp ketkenşe qaldyrylğan birneşe alyp ağaş jatyr i̇eken. Men özimniŋ kişigirim qosynymdy ağaştarğa qarai bastadym; meniŋ ūsynysym boiynşa, biz bärimiz attan tüsip, ūzyn ağaştyŋ tasasynda brustverdi qalqalağandai jasyrynyp, attardy ortağa alyp, üş būryş qūradyq.
Osyny isteginimiz jaqsy boldy, öitkeni qasqyrlar birden bizge şabuyl jasady; būdan artyq sūrapyl şabuyldy i̇elestetu de mümkin i̇emes.
Olar yryldap jetip kelip, auzyna tüsetin senimdi oljadai bizge qalqan bolyp tūrğan börenege sekirip mindi; olardyŋ yzasy bizdiŋ artymyzdağy özderi közdegen jylqylardy körgende odan saiyn arta tüsti. Men bizdikilerge bağanadağydai, kisi aralatyp at dep būiyrdym, olardyŋ atqandary nysanağa däl tigeni sondai, köptegen qasqyrlar birinşi dürkinnen-aq öltirildi, biraq būl äli jetkiliksiz i̇edi: bizdi qasqyrlar üsti-üstine üimelei, soŋğylary aldyŋğylaryn itere qaptady, sondyqtan üzbei atu qajet i̇edi. İekinşi dürkin atqannan keiin bizge qasqyrlar toqtap qalğandai bop körindi, men olardy ketip qala ma dep ümittenip i̇edim, biraq būl bir sätke ğana sozyldy, – taban astynda tağy basqalary kelip jetti; biz olarğa tapanşadan i̇eki dürkin oq atyp, jalpy alğanda on jeti me, älde on segiz be qasqyr öltirdik, osydan i̇eki i̇esin jaraladyq, biraq qasqyrlar şabuyldauyn toqtatqan joq.
Men oq-därilerimizdi tez bitirip tastağym kelgen joq, sondyqtan basqa jūmyspen şūğyldanyp jatqan Jūmany i̇emes, basqa qyzmetşimdi şaqyrdym: Jūma köz ilespes i̇erekşe jyldamdyqpen jäne i̇eptilikpen öziniŋ de meniŋ, de myltyğymdy oqtap ülgerip i̇edi, – Jūmany i̇emes, basqa qyzmetşimdi deitinim de sondyqtan, – men oğan oq-däri salynğan qorapty berip, böreneniŋ boiyndağy joldy keŋirek qylyp kükirtpen seuip tasta dep būiyrdym. Ol aitqanymdy i̇eki i̇etkizbei oryndap bolyp alystauy mūŋ i̇eken, qasqyrlar kükirt sebilgen joldan attap bizge qarai ūmtyldy. Sonda men oqtalmağan tapanşamen kükirttiŋ qasyna kelip şyrt i̇etkizip ony tūtatyp jiberdim (ol kezde tapanşalar şaqpaqtastan jasalatyn, Robinzon, temir şürippeni şaqpaqtasqa şyrt i̇etkizip, kükirti tūtatyp jiberdi), böreneniŋ üstinde bolğandar küiip qaldy, al altau-jeteui qūlap tüsti, dūrysy, ottan şorşyp jäne qorqynyştan ne bolğanyn bilmei bizdiŋ üstimizge sekirdi; būlardyŋ şaruasyn biz tez bitirdik, al qalğandary qoiu qaraŋğylyqta odan saiyn jarqyrai tüsken köz qaryqtyrar jaryqtan koryqqandary sondai, kişkene keiin şegindi. Osy jerde men soŋğy ret birge atyŋdar dep būiryq berdim, sosyn biz bärimiz bir auyzdan aiğailap qalyp i̇edik, qasqyrlar bizge syrt berdi: jaralanyp, jerde jantalasyp jatqan jiyrma şaqty qasqyr ğana qaldy; biz birden olarğa tarpa bas salyp, qylyşpen şaba bastadyq, bizdiŋ atqanymyzdan göri, olardyŋ ūlyğany men ars-ars i̇etip qauyp tüskenderi joldastaryna tüsiniktirek bolady ğoi dep oiladyq, ol solai bolyp şyqty da: qasqyrlardyŋ bäri qaşyp ketip, bizdi jaiymyzğa qaldyrdy. Olardyŋ biz alpysqa juyğyn öltirdik, i̇eger orman işi jaryğyraq bolğanda, sazailaryn būdan da beter tartar i̇edi. Osylaişa ūrys maidany tazartylğannan keiin, biz ary qarai jyljydyq, öitkeni bizge äli üş mildei jüru kerek bolatyn. Jol boiy biz ormanda jyrqyştardyŋ işin tarta yşqyna ūlyğanyn san märte i̇estidik jäne bizge olar ağaştardyŋ arasynda qaraŋdağandai da bolyp körindi, biraq qar közimizdi kölegeilep, jaqsylap köre almadyq. Bir sağattan keiin, ne soğan juyq uaqytta, biz qonalqağa bir qalağa kelip toqtauğa ūiğardyq, kelsek bäri qarulanyp alğan, qatty abyrju üstinde i̇eken; söitsek, jaqynda ğana tünde qasqyrlar men birneşe aiu qalağa basyp kirip, tūrğyndardyŋ zäresin alğan, i̇endi olar kündiz-tüni, äsirese, tünde kirpik qaqpai küzetip, mal men bastyŋ amandyğyn küitteude i̇eken.
Kelesi küni taŋerteŋ qasqyrğa talanyp qalğan jolseriktiŋ qol-aiağy küp bolyp isip, häli müşkildene bastady. Onyŋ äri qarai qarai jüruge şamasy kelmegen soŋ, basqa jolseriktiŋ kömegine jüginuge tura keldi. Osy jaŋa jolserikpen qary da, qasqyry da joq, aua raiy jyly, köz toimaityn körikti äri qūnarly meken Tuluzağa jettik. Būl jerge kelgen soŋ, jol boiy körgenderimiz ben basymyzdan keşkenderimizdi aitqan kezde, tau i̇etegindegi ülken ormanda, äsirese jerdiŋ bärin qar basqan osy şaqta qasqyrlarmen kezdesu qalypty is desti; biraq jyldyŋ qatal mezgilinde, osyndai jolmen alyp jüruge bel bailağan bizdiŋ jolserikke barlyğy taŋğaldy jäne qasqyrlardyŋ bizdiŋ barlyğymyzdy parşa-parşa qylmağany ğajaiyp is desti. Bizdiŋ attardy qorğaştai otyryp qasqyrlarmen şaiqasqanymyz turaly äŋgimemiz köpşiliktiŋ jazğyruyn tuğyzdy; barlyğy bir auyzdan mūndai jağdaida bizdiŋ qasqyrlardyŋ qandy auzynan aman qaluymyzdyŋ mümkindigi i̇eluge bir, öitkeni olardy osynşama ölermen öjet i̇etuge, süiikti asy – jylqylardyŋ jalğyz beinesiniŋ özi jetip jatyr dedi. Ädette olar, myltyqtyŋ bir dauysynyŋ özinen qorqatyn, al būl joly aştyq olardy yza men dolylyqqa bastağan, onyŋ üstine jylqylardy tym jaqynnan körgen kezde, qauip-qaterdi mülde ūmytyp ketken; i̇eger biz olardy üzdiksiz atqan myltyq oğymen jäne aqyr soŋynda oq-därini jaryp juasytpağanda, olar bizdi parşalap tastaitynyn qalyptasqan jağdaidyŋ köbi-aq aityp tūr i̇edi; biz atymyzdan tüspei, attyŋ üstinde tūryp-aq ata bergende, qasqyrlar mūnşama qaharyna minbes i̇edi, öitkeni olar jylqy jalğyz bolğan jağdailarğa qarağanda, onyŋ üstinde adam bar i̇ekendigin körgende, ony onşa-mūnşa özin ğana tiesili dep sanamaidy i̇eken. Sondai-aq, olar bizge tağy: i̇eger sizder attardy tağdyrdyŋ jazuyna qaldyryp, tastap keter bolsaŋyzdar, qasqyrlar olarğa sondai qomağai aşközdikpen bas saluşy i̇edi de, sizder osy kezde aman-esen ketip ülgeruşi i̇ediŋizder, onyŋ üstine sizder äri köp, äri qoldaryŋyzda otty qaru bar bolatyn, – dedi.
Men özim ömirimde mūndai qorqyp körmeppin: däl aldymyzda auyzdaryn arandai aşyp, yryldap, bizdi jalmap qoiuğa äzir bop, bizge qarai qūiyndatyp kele jatqan üş jüzge tarta jyndy körgende, tyğylar jer bolmağandyqtan, men şaruam bitti dep oiladym; biraq meniŋ körgenimniŋ özi jetkilikti i̇emes pe: men i̇endi i̇eşqaşan da tau asyp, qyr basudy oilamastai boldym ğoi deimin; odan da apta saiyn joiqyn dauylğa ūşyrasam da, myŋ mil teŋizben jürudiŋ özi artyq.
Frantsiiäğa saparym turaly özge saiahatşylardyŋ aitqanynan artyq, – onyŋ üstine olardiki menikinen äldeqaida qyzyq boluy mümkin, – jarytyp i̇eşteŋe aita almaspyn. Men Tuluzdan Parijge keldim, odan keiin, onda ūzaq aialdamastan, ary qarai Kalege keldim jäne aman-esen 14 qaŋtar küni Duvrde tüsip, jyldyŋ i̇eŋ qatal da suyq kezeŋinde saiahatymdy aiaqtadym.
Endi men dittegen maqsatyma jettim jäne köp ūzamai jaqynda ğana paida bolğan barşa däuletime ielik i̇ete bastadym, öitkeni özimmen birge alyp kelgen audarylymdar boiynşa mağan i̇eş kedergisiz birden tölengen i̇edi.
Osy jerde meiirimdi kempir, kapitannyŋ jesiri meniŋ basty jetekşim men keŋesşim boldy. Ol meniŋ aqşa jibergenime qatty riza bolğany sondai, menen i̇eŋbegin de, qamqorlyğyn da aiamady; al men bolsam ol kisige şeksiz senim arttym jäne būğan birde-bir ret ökiner sebebim bolğan joq: basynan aiağyna deiin būl meiirimdi de aqyldy äiel menimen qatynasynda özin mültiksiz ūstady.
Men i̇endi oğan özimniŋ tauarlarym men aqşamdy tabystap, Lissabonğa, odan äri Braziliiäğa ketu turaly da oilana bastadym, biraq meni dinge qatysty oilarym ūstap qaldy. Meniŋ katolik zinin turaly kümänim jahan kezip jürgen kezderimde-aq, äsirese men jalğyzdyqta bolğanda paida bolyp i̇edi; i̇eger men katolitsizmdi qabyldamasam, meniŋ Braziliiäğa baruym jäne tipti onda qonys tebuim mümkin i̇emes i̇ekenin men biletinmin; – nemese, kerisinşe, men din üşin qasiret şegip jäne inkvizitsiiänyŋ qandy tyrnağynda jan tapsyryp, öz senimimniŋ qūrbandyğyna ainaludy aldyma maqsat qyp qoiuym kerek i̇edi. Sondyqtan da men üide qalamyn jäne, i̇eger mümkindik tusa, plantatsiiämdy satamyn dep şeşim qabyldadym.
Men būl jöninde Lissabondağy i̇eski dosyma jazyp i̇edim, ol būl mäseleni osy jerde de şeşuge bolar i̇edi, biraq i̇eger men oğan öz atymnan hareket i̇etuge rūqsat berer bolsam, ol meniŋ plantatsiiämdy būrynğy qamqorşylardyŋ ornyna ielik i̇etuşi Braziliiäda tūratyn, oğan mälim bolğandai, öte bai äri ataqty, sondyqtan da plantatsiiänyŋ şyn bağasyn biletin i̇eki köpeske öte tiımdi bağamen ūsyna alatynyn aityp jauap jazdy. Olar meniŋ böligimdi quana-quana satyp alyp, kez-kelgen basqa satyp aluşydan tört-bes myŋğa artyq beretinine kapitan senimdi i̇edi.
Men onyŋ uäjderin äbden senim tudyrarlyq dep taptym jäne osy ūsynysty jasauyn tapsyrdym, al segiz ai ötken soŋ Portugaliiädan kelgen keme mağan hat äkep berdi, ol hatta meniŋ i̇eski dosym köpesterdiŋ meniŋ ūsynysymdy qabyldağanyn jäne Lissabondağy agentterine mağan otyz üş myŋ altyn aqşa töleuin tapsyrğanyn jazypty. Men öz kezegimde, mağan Lissabonnan jiberilgen barlyq formasy saqtalyp jasalğan satu jönindegi qağazğa qol qoiyp, ony keri şalğa jiberdim, ol bolsa mağan otyz üş myŋğa çek jiberdi. Būl tölengen bir rettik tölemnen basqa satyp aluşylar jyl saiyn kapitanğa jüz moidor, al onyŋ öliminen keiin plantatsiiädan tüsken tüsimnen jyl saiyn onyŋ ūlyna i̇elu moidor tölep otyramyz dep mindetteme aldy.
Osylaişa būl ömirde sirek kezdesetin san türli materialdardan tūratyn, qūdirettiŋ öz qolymen jasalğan örnekke ūqsaityn kezdeisoqtyqtar men oqiğalardan tūratyn meniŋ ömirimniŋ, i̇essizdikpen bastalyp, ümit otyn jağuğa mümkindik beretin onyŋ kez-kelgen böligine qarağanda baqyttyraq aiaqtalğan ömirdiŋ birinşi kezeŋi aiaqtalyp i̇edi.
Osyndai baq pen baqytqa jetip, men i̇endi özimdi kezdeisoqtyqtyŋ iırimine tastamaitynymdy oqyrman oilap ta qoiğan bolar; i̇eger mağan jağdailar kömekke kelgende, ol şynynda da osylai bolar i̇edi, biraq men kezbelik ömirge üirenip qalyp i̇edim, meniŋ bailyğyma qaramastan, otbasym da, ülken tanystyqtarym da, köp tuystarym da joq i̇edi. Sondyqtan da, men Braziliiädağy ieligimdi satyp jibersem de, men būl i̇eldi ūmyta almai-aq qoidym, meni jihan kezu turaly oi biledi de tūrdy, äsirese men özimniŋ aralyma baryp, baiğūs ispandyqtar onda äli ömir sürip jatyr ma i̇eken jäne biz tastap ketken oŋbağan matrostar olarğa qalai qaraityndyqtaryn körgim keldi. Meniŋ şynaiy dosym, kapitannyŋ jesiri, meni būl saparğa barma dep ügittegeniniŋ äseri sondai, men jeti jylğa juyq i̇eşqaida şyqpastan Angliiäda ömir sürdim. Osy uaqyt işinde men öz qamqorlyğyma i̇eki nemere inimdi, meniŋ ağalarymnyŋ biriniŋ ūldaryn aldym; ülkeniniŋ öziniŋ az ğana qarajaty bar bolatyn; men ony aqsüiek retinde tärbielep, onyŋ kapitalyna üsteme retinde biraz somany ösiet qağazymda jazyp qaldyrdym. Kelesisin men teŋizşi boluğa daiyndadym; bes jyldan soŋ, odan aqyldy, batyl, isker jigit şyqqanyn körip, oğan arnap keme jabdyqtap, teŋizge attandyrdym; tap osy jas jigit keiin meni, qartaiğan adamdy, odan arğy
şytyrman oqiğalarğa qatysuyma sebepker boldy.
Osy uaqyttyŋ işinde men belgili bir deŋgeide Angliiäğa ornyqtym jäne i̇eŋ bastysy üilendim, ol paidaly jäne barlyq jağynan sätti boldy, osy nekeden meniŋ üş balam boldy – i̇eki ūl jäne bir qyz.

Click or select a word or words to search the definition