Robinzon Kruzo

Daniel Defo

Adam baspağan iesiz aralda qalğan Robinzon Kruzo adamzat örkenietiniñ bükil jürip ötken jolyn qaita ötkerip, öz tirşiligin qalpyna keltiredi. İeriksiz jalğyz ğūmyr keşuge mäjbür bolğan talaisyz qaharman oilanuğa mūrsat alyp, basyna tüsken qiyndyqtyñ sebebine üñilu arqyly täubasyna kelip, qūdai jolyna tüsedi. Jüregine iman ornap, jany tynyştyq tapqan Kruzo qauipti de almağaiyp jalğyzilikti ğūmyrynda peşenesine jazylğan adam tözgisiz qiyndyqtardyñ bärine tötep beredi. Adamnyñ aqyl-parasaty men i̇erik-jigeriniñ synğa tüsip, şar bolattai şyñdaluynyñ ädebi-körkem baianynyñ üzdik ülgisin aldymyzğa jaiyp salady.

ROBİNZON KRUZO

ROMAN

Men 1632 jyly İork qalasynda şyğu tegi şeteldik auqatty otbasynda düniege kelippin. Äkemniñ tuğan jeri – Bremen qalasy. Alğaşqy kezde ol Gull qalasyn mekendep, saudany käsip qylypty. Tūrmysy qalpyna kelgen soñ saudany tastap, İorkke qonys audarğan, kelgen boida sol jerdegi köne tek – Robinzondar dep atalatyn äuletten şyqqan meniñ şeşeme üilengen. Osyğan bailanysty meni de Robinzon dep atağan. Äkemniñ familiiäsy Kreitsner, ağylşyndardyñ şet tilderdi būrmalap alatyn dağdysymen bizge Kruzo dep at qoiğan. İendi bizdiñ özimiz de tegimizdi osylaişa atap, osylai jazamyz; meniñ tanystarym da meni ünemi osylaişa ataityn.
Meniñ i̇eki ağam bar-dy. Ağamnyñ biri Flandriiäda, kezinde ataqty polkovnik Lokgart basqarğan ağylşyn jaiau äsker polkinde qyzmet i̇etti. Onyñ podpolkovnik şenine deiin qyzmeti ösedi. Biraq Diunkirhen tübinde ispandarğa qarsy jürgizilgen şaiqasta köz jūmğan. Ata-anamnyñ däl qazir meniñ de ömirimnen beihabar bolğany sekildi, i̇ekinşi ağamnyñ qaida i̇ekenin bilmeimin, habar-oşarsyz ketken. Otbasynda düniege kelgen üşinşi ūl bolğandyqtan da, ata-anam mağan i̇eşbir qolöner üiretpedi jäne meniñ basym ärtürli qiiäli närselerge toly boldy. Äbden qartaiğan äkem üi tärbiesinde bola tūra, qala mektebine baryp aluğa bolatyn bilim auqymynda mağan äjeptäuir bilim berdi. Äkem zañ qyzmetkeri bolğanymdy qalady, biraq men teñiz saiahattary turaly armandadym jäne basqa i̇eşnärse turaly i̇estigim kelmedi. Teñizge añsarymnyñ auğany sondai, men äkemniñ i̇erkine bağynbadym – tipti äkemniñ tikelei tyiymyna da qarsy şyqtym jäne şeşemniñ jalynyp-jalbarynğany da, dostarymnyñ aqyl-keñesteri de alğan betimnen qaitara almady; peşeneme jazylğan qasiretti ömirge itermelegen būl tabiği äuestigimde baqytsyz tağdyrdyñ belgisi tūrğandai bop körindi.
Äkem parasaty mol, paiymy joğary jan i̇edi, meniñ osy oimen äues bolyp jürgenimdi sezip, qatañ häm däiekti türde i̇eskertu de aitty. Buyn-buyny syrqyrap tösekke tañylğan äkem, bir küni tañerteñ meni öz bölmesine şaqyryp alyp, jerden alyp jerge salyp söge bastady. Ol menen: qañğybastyqqa beiimdilikten basqa, adamdarmen i̇erkin aralasyp, tūrmysyñdy güldendirip, şattyqqa bölenip, rahat ömir keşer tuğan i̇eliñ men berekeniñ besigi – öz üiiñnen bezuge basqalai qandai sebepter bar dep sūrady.
Qalypty tirşilik şeñberinen şyğyp, artynda alañdary, izdeuşisi joq jandar, bailyq pen baq quyp alaökpe bolyp, sonyñ soñynan jügirgender ğana öz i̇elinen alystap ketedi, olar öz isteriniñ jemisin körip, dañqqa bölengileri keledi, biraq mūndai qadamğa baru meniñ qolymnan kelmeidi. Men ortaşa tūrmysty qalaimyn. Adamzat tarihy orta tūrmystağy adamdardyñ baqytty ömir süretinin däleldep bergen. Ol adamdy däulettilerdiñ mañdaiyna jazylatyn sän-saltanat pen maqtansüigiştikten, menmendik pen künşildikten, kedeilerdiñ ğana sybağasy bolyp tabylatyn auyr qara jūmys pen joqşylyqtan, mūqtajdyqtyq pen qaiğy-qasiretten birdei qūtqarady. Būl tūrmystyñ sonşalyqty janğa jailylyğy turaly, dedi ol, men mynağan qarap-aq aita alamyn: basqa jağdaida ömir süretinderdiñ barlyğy oğan qyzyğa da qyzğanyşpen qaraidy, – tipti korolderdiñ özderi ūly ister üşin jaralğan adamdardyñ aşy tağdyryna şağym aityp, tağdyr olardy ūlylyq pen küikiliktiñ ortasyna qoimağanyna ökiniş bildiretin kezderi de az i̇emes jäne danyşpannyñ özi şyn baqyttyñ ölşemi retinde ortany tañdap, qūdaidan özine kedeilikti de, bailyqty da jibermeuin sūraidy i̇emes pe? Köz jügirtip qarasam, tūrmys tauqymeti joğary tap pen tömengi taptyñ arasynda ğana bölingen siiäqty, dedi äkem, al orta tūrmystağylar qalypty ömir süredi, olar jaqsylar men qara būqarağa qarağanda tağdyrdan kelgen zūlymdyqtarğa az ūşyraidy; tipti, olardyñ ömir sūru ürdisiniñ tabiği saldarlary bolyp tabylatyn, bir jağynan, kemistikterdiñ, sän men saltanattyñ jäne ärtürli basy artyq närselerdiñ, i̇ekinşi jağynan, auyr i̇eñbek pen mūqtajdyqtyñ, naşar jäne jetkiliksiz tamaqtanudyñ äserinen paida bolatyn tän men jannyñ keselderinen de ortaşa ömir süretinder köbirek qorğalady. Ortaşa ahual – barlyq kisilik ataulynyñ bür jaryp güldenuine, bolmystyñ barlyq quanyştaryna igi äserin tigizedi; molşylyq pen beibitşilik – onyñ qyzmetşileri; ynsap, ūstamdylyq, densaulyq, ruh tynyştyğy, aşyqtyq, ärtürli jağymdy köñil köteruler, aluan türli rahat oğan i̇ere jürip, batasyn beredi. Ortaşa ahual adamy özin auyr qara jūmyspen de, miğa salmaq tüsirer auyr oi i̇eñbegimen de asa qinamai ömirin jaily da tynyş ötkizedi. Ol tändi ūiqydan, jandy tynyştaqtan qaldyratyn bir tilim nan üşin qūldyqqa da satylmai-aq, tyğyryqqa tirelip, şyğar jolyn taba almai qinalmai-aq, künşildiktiñ qūrty kökeiin tespei-aq, ataqqūmarlyqtyñ jalynyna qūpiiä türde şarpylmai-aq ömir süredi. Rizaşylyq sezimine bölengen ol kermek dämsiz ömir balyn tatyp, özin baqytty sezinedi jäne kündelikti tirşilik barysynda mūny tereñirek äri aiqynyraq tüisinip, jeñil de baiqausyz körge qarai jyljidy.
Būdan keiin äkem mağan: balalyq qylma, bostan-bosqa adaspa, öz basyña öziñ qiynşylyq pen joqşylyqtyñ azapty jolyn tileme, – dep, jäne būlardan meniñ tuysyma bailanysty qoğamdağy alar ornymdy saqtap qalatyndai qylyp körsetip, tabandylyqpen jäne sondai bir jyly jüzben ötine bastady. Nan tabu üşin qinalyp jürgen joqsyñ, seniñ qamyñdy oilaimyn, tura jolmen jürse i̇eken deimin, i̇eger baqytsyz bolsañ, ömirde jolyñ bolmasa, onda qateliktiñ bäri öziñnen, ne zūlym tağdyrdan dedi äkem. Meniñ basyma tek baqytsyzdyq qana äkeletin qadamnan saqtandyra otyryp, öz boryşyn oryndaitynyn jäne barlyq jauapkerşilikti öz moinynan alyp tastaitynyn bildirdi: qysqasyn aitqanda, i̇eger men äkemniñ sözin tyñdap üide qalar bolsam jäne äkemniñ qalauymen ömir sürsem, ol mağan būrynğydai jaqsy äke bolatynyn, i̇eger men üiden keter bolsam, onda ol meniñ qazama da qaiyrylmaitynyn aitty. Söziniñ soñynda äkem niderland soğysyna qatyspa dep, tabandy türde közin jetkizuge tyryssa da, bar i̇eñbegi zaia ketip, arman jeteginde üiden qaşyp şyğyp, soğysta opat bolğan ağam turaly ülgi retinde aita ketudi de ūmytpady. Qandai jağdaida da (ol osylai öz sözin aiaqtady) seniñ tileuiñdi tileumen bolamyn dei kele, ol mağan i̇eger alğan betiñnen qaitpasañ, qūdaidyñ rahmetinen şet qalasyñ dep turasyn aitty. Äli sondai kez keler, meniñ keñesimdi i̇elemegeniñe ökinetin bolasyñ, biraq onda, seniñ istegen jamandyğyñdy tüzetuge kömekteser mañaiyñda tiri jan bolmai qaluy da mümkin dedi.
Söziniñ soñynda (äkem ony özi sezbese de, ol şyn mäninde de äulielik i̇edi), äsirese qaitys bolğan ağam turaly aitqanda, qarttyñ köz jasy betin juyp ketti; al seniñ de ökinetin keziñ keler, biraq ol kezde sağan kömek qolyn sozar i̇eşkim bolmaidy degende, sözin aiaqtai almai bulyğyp qalyp, jüregi tolyp ketkeni sondai, i̇endi bir söz aituğa de därmeni jetpeitinin aitty.
Äkemniñ sözi jan düniemdi i̇eljiretip jiberdi de (mūndai söz kimdi bolsa da tebirentedi ğoi) şet jerge ketu turaly oiymnan üzildi-kesildi bas tartyp, äkemniñ qalağanyndai tuğan jerde qalamyn dep şeştim. Biraq, ättegen-ai! – birneşe kün ötken soñ-aq meniñ şeşimim tübegeili özgerdi: qysqasy, äkemniñ jaña nasihattaryn tyñdamau üşin, äkemmen arada bolğan äñgimeden keiin birneşe apta ötken soñ üiden jasyryn qaşu turaly şeşimge keldim. Biraq men şydamsyzdyğymdy sabyrğa jeñdirip, asyqpai qimyldadym: anamnyñ ädettegiden köñildi-au degen kezin añdap jürip, ony bir oñaşa jerge apardym da: meniñ şet jerlerdi köruge degen yntyqtyğym bar aqyl-oiymdy bilep alğany sondai, men i̇eger bir jūmysqa tūrğannyñ özinde, ony soñyna jetkizuge bäribir şydamym jetpeidi, sondyqtan äkem meni öz yqtiiärymen jibersin, äitpese men onyñ rūhsatynsyz-aq ketuge mäjbür bolamyn dedim. Meniñ jasym on segizge keldi, i̇endi mağan qolöner üiretu de, menen zañ qyzmetkerin daiyndau da keş. İegerde men tipti zañ baqylauşysyna hatşy bolyp ornalasqannyñ özinde, synaq merzimine deiin de şydauğa şydamym jetpei, qamqorşymnan qaşyp teñizge ketip qalatynymdy bilemin; jai ğana täjiribe retinde saiahat jasauym üşin äkemdi köndiriñiz, i̇eger ondağy tūrmys ūnamasa, üige qaita oralamyn, odan keiin i̇eşqaida ketpeitin bolamyn, joğaltqan uaqytymdy i̇eselep qaitaramyn, – dedim.
Meniñ sözderime anamnyñ qatty yzasy keldi. Būl jöninde äkeñmen söz qozğaudyñ i̇eş reti joq, öitkeni ol sağan ne paidaly i̇ekenin tym jaqsy biledi, sondyqtan seniñ ötinişiñmen kelispeidi dedi. Bar meiirimin tögip, alğan betimnen qaitarğan äkemmen bolğan äñgimeden keiingi meniñ tosyn minezim anamdy tañğaldyrdy. İeger sen öz basyñdy joiğyñ kelse, i̇endi būl bälege toqtau joq, biraq i̇esiñde bolsyn, äkeñ de, men de seniñ būl isiñe i̇eşqaşan kelisimimizdi bere almaimyz; al özime keler bolsam, seniñ ölimiñe i̇eş sebepker bolğym kelmeidi, sondyqtan seniñ, äkem qarsy bolğanda şeşem qoldap i̇edi dep aituğa i̇eşqaşan haqyñ bolmaidy degen syñaida söz aitty.
Keiin bilgenimdei, anam men üşin äkemdi köndiruge niettenbese de aramyzda bolğan äñgimeni sözbe söz jetkizipti. Äkem meniñ öz oiymnan ainyğanymdy sezip, qapalanyp: “Bala tuğan jerde bolsa, uaiymsyz, baqytty ğūmyr keşer i̇edi, al i̇endi şet jerge ketemin dese, onyñ i̇eş bolaşağy joq, jer betindegi i̇eñ beişara, i̇eñ baqytsyz tirşilik iesi bolady. Joq, men mūndaiğa jol bere almaimyn” dep kürsine jauap beripti.
Būl oqiğadan keiin jylğa jaqyn uaqyt ötken soñ ğana men i̇erkin ömirge qol jetkizdim. Osy uaqyt işinde i̇eşbir iske aralaspadym, janym qalağan iske üzildi-kesildi qarsylyq bildirgeni üşin äkem men anamdy jiı kinäladym. Bir küni jolym tüsip Gull qalasyna keldim, biraq mende qaşu turaly oi tipti bolğan joq. Bir tanysym äkesiniñ kemesimen Londonğa saparğa şyqqaly jatyr i̇eken. Ol meni köre salyp, teñizşilerdiñ ädettegi qulyğyna basyp: jolğa da i̇eşbir şyğyn şyqpaidy, birge attanaiyq dep ügittei bastady. Äkemniñ iaki şeşemniñ rūqsatynsyz, olarğa bir auyz sözben de i̇eskertpesten, özderi äiteuir bile jatar degen jürdim-bardym nietpen, ata-anamnyñ da, qūdaidyñ da batasyn almai būl sapardyñ soñy qalai bolaryn da oiğa almai, sätsiz – qūdai körip tūr! – sağatta, 1651 jyldyñ qyrküiek aiynyñ 1-i küni Londonğa bet alğan dosymnyñ kemesine otyryp kete bardym. Jas jihankezderdiñ birde-biriniñ basynan keşirgenderi tap menikindei i̇erte bastalyp jäne öte ūzaq bolmağan şyğar dep oilaimyn.
Gumber sağasynan jyljyp şyğar-şyqpastan qatty jel tūryp, doldanğan tolqyn bizdiñ kememizdi qatty şaiqady. Teñiz tirşiligin būryn-soñdy körmegen meniñ jan düniemniñ üreiin sözben jetkizu mümkin i̇emes. Ata-anamnan bezip, perzenttik paryzymdy ötemei, olardyñ arman-tilegin oryndamağanym üşin qūdaidyñ özi jibergen zūlmat i̇ekenin i̇endi tüsindim. Äke-şeşemniñ şyn tilegi, äkemniñ köz jasy, şeşemniñ jalynyp-jalbarynğany i̇esime tüsti, äke-şeşe ümitin üzip, äke senimin aqtamağanyñ üşin sen qūdai aldynda künäkarsyñ degendei ar-Uiatym da meni qatty azaptady.
Jel küşeie tüsti de, teñiz köbigin şaşyp, biık-biık tolqyndar qaptap, joiqyn jel aranyn aşty, biraq būl men keiinnen köretin, tipti i̇eki-üş künnen keiin ūşyrasatyn tolqynmen salystyrğanda jai äşeiin närse i̇edi. Biraq būryn mūndaidy körmegen, teñiz iısi mūrnyna barmaityn men siiäqty jañadan kelgen adamğa osynyñ özi jetkilikti i̇edi. Asau tolqyn jardy kelip soqqanda, teñizdiñ aibarly öksigi küşeiip, bizdi jūtyp jibererdei körindi. Al keme tolqynnyñ i̇ekpinimen yrğyp tömen tüsse, su tübine ketip, qaityp joğary şyqpastai körindi. Doldanğan teñiz ben doly dauyldyñ kimge qalai äser i̇etkenin bilmedim, özim üşin öte üreili boldy. İeger jaratqanym jarylqap, raqymy tüsip, osy saparda şybyn janymdy keudemde qaldyrsa, aiağymnyñ ūşy qara jerge tier kün bolsa, i̇eşqaida bet būrmai, üige oraluğa, äke sözin qalt jibermeuge, özimdi-özim i̇endi qaityp azapty jolğa bastamasqa iştei ant i̇ettim.
Äkemniñ altyn orta turaly aitqan oilarynyñ dūrystyğyna i̇endi ğana köz jetkizdim. Äkem i̇eşqaşan teñizdegi dauylğa, jağadağy maşaqatqa ūrynbai, öz ömirin beibit te jaily ötkizgenin tüsindim. Men täubama kelip, tuğan üiime şyn mäninde adasqan ūldai qaita oraluğa bekindim.
Dauyl basylğanşa, basylğannan keiin de biraz uaqyt men osy sanaly oi, sau aqyldyñ qūşağynda boldym. Biraq kelesi küni i̇ertemen jel saiabyrsyp, tolqyn baiaulaiyn dedi, meniñ de teñizge boiym üirene bastady. Küni boiy üige oralamyn degen oimen jürdim (biraq teñiz dertinen äli aiyqqan joqpyn). Keşke qarai aspan şaidai aşylyp, jelikken jel demin işine tartyp, kün qyzaryp Uiasyna batty, i̇erteñine de kün aşyq, tep-tegis teñiz beti kün säulesimen şağylysyp keremet köriniste boldy, tabiğattyñ mūndai sūlu beinesine alğaş kuä boldym.
Tañerteñ ūiqym qanyp, boiym sergip ūiandym, teñiz dertinen aiyqqandaimyn. Köñilim jadyrap, teñizge qaita-qaita qarai beremin. Keşe ğana doldanyp, alasūryp, aq köbigin şaşyp jatqan teñizdiñ jaibaraqat qalpyna tañyrqai qaradym. Osy sätte meni saparğa i̇ertip şyqqan tanysym oiymdy bilgisi kelgendei qasyma kelip, arqamnan qağyp: “Qalaisyñ, Bob? Keşegiden keiingi köñil küiiñ qalai? Qatty qoryqtyñ-au, şynyñdy aitşy!” – dedi. “Keşegi dauyl… iä, sūrapyl dauyl. Men mūndai qorqynyşty dauyl bolady dep oilamappyn!”– dedim. “İe-i̇e-i̇e, mūny da dauyl dep tūrmysyñ? Dalbasa! Bizge myqty keme, aidyndy keñistik ber, biz būndai dauylsymaqty közge de ilmeitin bolamyz. Sen äli täjiribeli teñizşi i̇emessiñ ğoi, Bob! Äida, jür, punş daiyndaiyq ta bärin ūmytaiyq.
Qaraşy, kün qandai keremet!” – dedi tanysym. Äñgimemniñ köñilsiz tūstaryn qysqartyp, būdan äri ne bolğanyn sizderge tötesinen baiandap bereiin. Kädimgi qarapaiym teñizşiler ömirindei: punş qainattyq, men mas boldym, ökiniştiñ bäri artta qaldy, maqtauğa tūrarlyq ädetterimdi, bolaşaqta jasar igi isterimdi – bärin ūmyttym. Dauyldan keiingi teñizdei sözben dünieniñ bärin tegistegendei boldyq, üreiim de basyldy, qorqynyşym da seiildi, oilarym da jülgelenip, qauip-qaterli sättegi aitqan uäde, bergen sert jaiyna qaldy. İeger şynyn aitsam, meniñ sanamda äli de üige oralamyn degen säuleli oilar saltanat qūryp tūr i̇edi, biraq aurumen küresken adamdai, men de ol oilardy quumen boldym, mastyqtyñ jäne köñildi ortanyñ äserimen ony da öşirdim, masañ küide bes-alty kün özimniñ ar-Uiatymnyñ aldynda jeñiske jetkendei boldym. Biraq meni aldymda tağy bir synaq kütip tūrdy: jazmyş osyndai jağdaidağy i̇ejelgi ädetimen meniñ soñğy aqtalar taianyşymdy tartyp alğysy keldi; şynynda da, i̇eger men osy joly onyñ meni qūtqaryp qalğanyn tüsinbesem de, kelesi synaqtyñ küştilgi sondai, tipti bizdiñ ekipajdağy i̇eñ oñbağan jeksūrynnyñ özi qauip-qaterdi sezinip, odan ğajaiyppen ğana aman qalğanymyzdy moiyndamauğa i̇eş amaly bolmas i̇edi. Teñizge şyqqanymyzğa altynşy kün degende İarmut reidine keldik. Dauyldan keiin jel qarsy aldymyzdan tūryp, keme jai jürdi. İarmutta kemeniñ zäkirin tüsirip, jeti-segiz kündei tūryp qaldyq, sebebi jel aumastan aldymyzdan soqty da tūrdy. Sol jeti-segiz künniñ işinde biz aialdağan jerge Niukastilden de köptegen kemeler kelip toqtady (İarmut reidi – kemelerdiñ kelip toqtaityn orny, sebebi būl jerde kemeler Temzağa ötu üşin jeldiñ art jaqtan
soqqanyn kütip tūrady).
İeger salqyn jel soğyp, bes künnen keiin ol tipti üdei tüspegende, biz su köterilsimen-aq özenge tüsip keter i̇edik. İarmut reidi – ailaq syqyldy keme aialdauğa qolaily orynnyñ biri, bizdiñ kememizdiñ zäkiri men zäkir arqandary myqty i̇edi, biz qauiptene qoiğan joqpyz, qauip bar-au dep oilağan da joqpyz, kädimgi teñizşilerdiñ dağdysy boiynşa oiyn-külkimen uaqytymyzdy ötkizdik. Jetinşi künnen ötip, segizinşi künge jetkende jel odan saiyn salqyndai tüsti, kemeniñ ornyqtylyğyn qamtamasyz i̇etu maqsatynda stengalardy alyp tastap, qajetti närselerdiñ bärin tyğyz bekitu üşin jūmys küşi kerek boldy. Tüske taiau tolqyn i̇ekpindei tüsip, keme qozğalyp – oinaqşyp qatty teñsele bastady, keme birneşe ret olai-būlai şaiqalyp i̇edi, zäkir jūlynyp ketkendei boldy, sol kezde kapitan ailaqqa bailanğan arqandy şeşiñder dep būiyrdy, biz zäkirdiñ i̇ekeuin de suğa tastap, arqandaryn barynşa tartyp, jelge qarsy tūrdyq.
Däl sol sätte dauyl qūiyndatyp qatty soqty. Tipti teñizşilerdiñ jüzinen i̇endi abyrju men ürei körinip tūrdy. Kaiutasynan şyğyp, meniñ janymnan öte bergende kapitannyñ: “Qūdaiym, öziñ saqta, qyrylatyn boldyq-au, däm-tūzymyz tausylğany ma?” degen sözin äldeneşe ret i̇estidim, biraq ol soğan qaramastan kemeni qūtqaryp qalu jūmystaryn baqylaudağy qyrağylyğynan taimady. Bastapqy kezdegi aiqai-şudan i̇eki qūlağym tas bolyp bitip, i̇eseñgirep qaldym, qozğalmastan satynyñ astyndağy kaiutamda jattym, tipti qandai sezimdi basymnan keşirgenimdi özim de anyq bilmedim. Ony aşyqtan aşyq i̇elemei jäne batyl türde jermen jeksen qylğan soñ, mağan būrynğy täubama qaityp oralu qiyn boldy: men ölim qorqynyşy mäñgilikke seiildi, būl dauyl da tük bitere almai,
«birinşi» siiäqty aiaqtalady dep oiladym. Kapitannyñ tura janymnan ötip bara jatyp, “qyrylatyn boldyq qoi” degen sözin i̇estigende tūla boiym türşigip ketti. Kaiutadan palubağa atyp şyqtym, aspan asty astan-kesteñ, teñiz doldanyp, būrqyrap, aq köbigin atyp jatyr i̇eken, mūndai sūrapyldy körgen i̇emespin, sät saiyn taudai tolqyndar tulap, töñkerilip töbemizden qūlaidy. Özime-özim quat berip, küş jiyp, jan-jağyma qaradym, ainalam alai-dülei dauyl, adam balasyna aityp kelmeitin apattyñ qandai bolaryna közim jetti. Bizge qarsy tūrğan auyr jük tiegen i̇eki keme salmağy kemisin degendei kemelerdiñ maçtalaryn şauyp tastady. Bizdiñ teñizşilerdiñ bireuiniñ keme batyp barady degen janaiqaiyn i̇estidim. Tağy da i̇eki kemeniñ zäkirleri jūlynyp, aşyq teñizge qarai şyğyp ketipti, qaida baryp, qaida toqtaryn kim bilsin.
Ūsaq kemeler basqalarmen salystyrğanda ornyqty tūrdy, biraq asau tolqyn olardyñ da bir-i̇ekeuin yğystyryp, aşyq teñizge quyp ketti, älgi i̇eki keme qūiryğyndağy kliverden basqa barlyq jelkenderin jyğyp tastap, bizdiñ kememizdiñ janynan tier-times bolyp öte şyqty.
Keşke qarai keme şturmany men botsman fok-maçtany ağytyp jiberuge rūqsat i̇etiñiz dep kapitanğa ötiniş aitty. Kapitan bastapqyda būğan köniñkiremese de soñynan rūqsat i̇etti, fok-maçtany ağytyp jibergende, grot-maçta şaiqalyp, keme de tepe-teñdigin saqtai almai, teñsele bastady, paluba suğa tolyp, ony tazartuğa tura keldi.
Özderiñiz oilañyzdarşy, būryn-soñdy teñiz betin körmegen, osynyñ aldynda ğana bolmaşy tolqudan zäresi kete qoryqqan men i̇endi qandai sezimdi basymnan keşiruim mümkin i̇edi? Köp jyl ötip ketse de, i̇eger men jadymnan jañylmasam, mağan ol kezde ölim qorqynyşty i̇emes i̇edi: kinämdi moiyndap, äkemniñ aldyna baryp keşirim sūrau turaly şeşimimdi özgertip, būrynğy qarğys atqan qiiäli armandaryma qaita oralğanym turaly oilar jüz i̇ese azapqa salyp, i̇eñsemdi i̇ezip, dauyl qorqynyşymen astasyp, meni adam aitqysyz hälge tüsirdi. Biraq bäle-jalanyñ kökesi äli alda i̇eken: dauyl küşeigen üstine küşeie tüsti, teñizşilerdiñ aituyna qarağanda, mūndai dauyldy olar da būryn-soñdy körmese kerek. Bizdiñ kememiz myqty i̇edi, biraq jüginiñ auyrlyğynan beluarynan suğa batyp, teñselip tūrdy. “Jauyp ketedi, qisaiyp bara jatyr” degen dauystar sät saiyn şyğyp jatty. Būl sözderdiñ mänisin sūrap alğanymşa, tüsinbegenimniñ özi mağan belgili bir deñgeide ülken artyqşylyqtar berdi. Biraq, dauyl doldanyp küşeigenniñ üstine küşeie tüsti, men, – al mūndaidy körudiñ säti ünemi tüse bermeidi, – kapitan men botsmannyñ jäne basqalardikine qarağanda sezimi mūqala qoimağan birneşe adamnyñ kemeniñ su tübine keterin sät saiyn kütip tilek tilep, jalbarynğanyn kördim. Tün ortasy aua triumdegi sudy baiqau üşin tömenge tüsken bireu: “Kemege su kirdi” dep habar berdi, i̇ekinşi bireu: “Su tört fut joğary köterildi” dep onyñ sözin jalğady. Däl sol sätte “bäriñ de pompağa jinalyñdar” degen pärmen keldi, būl söz qūlağyma jetken boida jüregim bir sätke toqtap qalğandai bolyp, otyrğan kereuetime şalqamnan qūlai kettim. Biraq teñizşiler osy kezge deiin i̇eş järdemiñ tigen joq, i̇endi bir kisidei qol ūşyn bere alasyñ dep i̇erkime qoimai jūlqylap tūrğyzyp aldy. Tältirektep tūrdym da, jügire basyp pompağa keldim, kele bar küşimdi salyp men de jürgize bastadym. Osy kezde birneşe jük tiegen ūsaq kemeler jelge qarsy tūra almai, zäkirlerin bos qūia berip, aşyq teñizge şyqty. Kemeler janymyzdan jyljyp öte bergende, kapitan bizdiñ apatqa ūşyrap jatqanymyzdy bildiru üşin zeñbirek atyñdar dep būiryq berdi. Zeñbirektiñ ne sebepti atylğanyna tüsinbegen men, kemeniñ bir jeri zaqymdalğan, bolmasa odan da zor bir päle keldi i̇eken dep oilap, i̇esimnen tanyp qūlap qalyppyn. Ärkim öz basymen älek, meniñ ne küide bolğanyma köñil bölip, män berip jatqan i̇eşkim joq. Meniñ mürdem ketkenime äbden közi jetken bir teñizşi meni aiağymen iterip jibirip, sol qalpymda qaldyrdy da, pompadağy meniñ ornyma tūryp aldy; men i̇esimdi jiğanşa i̇edäuir uaqyt ötti.
Biz jūmysymyzdy jalğastyra berdik, biraq triumdegi su köterilgenniñ üstine köterile berdi. Kemeniñ batatyny aidan anyq i̇edi, dauyl birtindep tynşi bastasa da, biz ailaqqa kirgenşe kemeniñ su betinde qaluy i̇ekitalai bolatyn, sondyqtan kapitan kömek sūrap zeñbirekten atqylauyn jalğastyra berdi. Öldim-taldym degende äiteuir aldymyzda tūrğan ūsaq kemelerdiñ biri bizge järdem beruge täuekel i̇etip, qaiyq jiberdi. Orasan zor qauippen qaiyq bizge jaqyndai tüsti, biraq qaiyqtağylar bizdi qūtqaryp qalu üşin jandaryn şüberekke tüiip qanşa jantalasa i̇esse de, qaiyq kemege, al biz qaiyqqa mañailai almai-aq qoidyq. Bizdiñ matrostar öte ūzyn qylyp alyp olarğa basynda qaltqy belgisi bar arqan laqtyrdy. Laqtyrğan arqan da oñailyqpen olardyñ qolyna tüspedi, birtalai beinettengennen keiin ğana arqannyñ ūşy bireuiniñ qolyna tidi. Biz olardy kememizdiñ qūiryğyna taman tartyp äkeldik te birimiz qalmai olardyñ qaiyğyna tüstik. Onymen olardyñ kemesine jetudi oilaudyñ özi jönsiz i̇edi: biz bir auyzdan jeldiñ yğyna qarai i̇ese beremiz dep şeştik, tek mümkindiginşe jağağa qarai jaqyndai beru ūiğaryldy. Bizdiñ kapitan böten matrostarğa olardyñ qaiyğyna qandai da bir zalal kelse, jağağa jetkesin qaiyqtyñ iesine aqşa beretinin aitty. Söitip jartylai i̇eskekpen i̇esip, jartylai tolqynnyñ i̇ekpinimen soltüstikke, Vinterton-Nessa bağytyna būrylyp, birte-birte jerge qarai bağytymyzdy tüzei bastadyq.
Biz kemeden aulaqtağan sätten şirek sağatqa jeter-jetpes uaqyt ötpei-aq keme bizdiñ köz aldymyzda bata bastady. Men osy jerde birinşi ret “jauyp ketediniñ” mağynasyn tüsindim. Şynymdy aitsam, keme batyp bara jatyr degen matrostardyñ aiğaiyn i̇estigen kezde, kemege qarauğa da şamam bolğan joq dep te aituğa bolady, öitkeni men qaiyqqa aiaq basqan nemese, dūrysy, meni qaiyqqa salğan sätten bastap-aq birazy qorqynyştan, birazy meni alda kütip tūrğan bäle-jalalardan işki jan-düniem ölip qalğandai i̇edi.
Qaiyqty jağağa qarai būrğylary kelip adamdar i̇eskekti jandaryn sala i̇esken saiyn biz (öitkeni, qaiyqty tolqyn joğary laqtyrğan saiyn jağa körinip qalatyn) jağalauda jinalyp qalğan adamdardyñ ülken şoğyryn kördik: olar äbigerge tüsip biz jaqyndağan kezde kömek qolyn sozuğa daiyndalyp jügirip jürdi. Biraq bizdiñ qaiyq öte baiau jyljyp keledi, Vinterton men Kromerdiñ arasynda jağalau syzyğy batysqa qarai iıle tüsip, şyğyñqy müiis jeldiñ küşin älsiretip, “Vinterton” maiaginen ötkennen keiin ğana jağalauğa jettik. Osy jerde biz jağalauğa tireldik te, äreñ-äreñ, biraq äiteuir aman-i̇esen qūrlyqqa şyqtyq ta, İarmutqa jaiaulap jürip kettik. Apatqa ūşyrağanymyz üşin bizderdi İarmut halqy rahymdylyqpen qarsy aldy, bölek üi-jaiğa ornalastyrdy, jai adamdar men köpester, keme qojalary öz i̇erkimizge salyp Londonğa nemese Gullge jetetindei i̇etip qarajat jinap berdi. Şirkin, meniñ basyma sol kezde Gulldegi tuğan üiime oralu turaly oi nege kelmedi i̇eken! Men sözsiz baqytqa keneler i̇edim! Äkem tura injilde aitylatyn tämsildegidei meniñ aman-sau kelgenime quanyp bir semiz būzau sūiar i̇edi, öitkeni ol meniñ aman qalğanymdy köp uaqyt ötkennen soñ, men Gullden mingen kemeniñ İarmut reidinde opat bolğanyn
i̇estigen kezde ğana bildi.
Biraq qytymyr tağdyr meni apatty jolğa qarsylasuğa bolmaityndai tabandylyqpen itere tüsti; biraq keide meniñ jan-düniemde birneşe märte meni üige qaituğa şaqyrğan sau aqyldyñ dausy i̇estilse de, oğan qūlaq asuğa meniñ küş-quatym, äl-därmenim jetpedi. Adam balasyn öz ajalyna nendei küş asyqtyratynyn qalai tüsinerimdi bilmedim, tüsinuge talpynbadym da. Keide tüisigimizben seze tūra, özimiz jazmyşqa qarsy kelip, tağdyr tauqymetin arqalaitynymyz qalai, ūzaq saparda i̇eki ret ajaldyñ tür-tüsin körgendei betpe-bet kelip, tosyn oqiğalarmen ūşyrassam da, qanşa qaşsam da qūtqarmas qatal tağdyrym, jüregimniñ qalauy men parasatty oiyma qarsy keluge mäjbürledi.
Meni osy saparğa attanuğa ügittegen keme qojaiynynyñ ūly, meniñ tanysym, İarmutta alğaş ret menimen söileskendegidei i̇emes, dausy özgeripti. Ol abyrjyp, basyn şaiqap, meniñ köñil küiimdi sūrady. Sonsoñ meniñ kim i̇ekenimdi, osy joly tek täjiribe retinde saparğa şyqqanymdy, būdan keiin de meniñ älemdi şarlağym keletinin äkesine aityp berdi. Sol kezde äkesi mağan būryldy da: “Jas jigit, sağan būdan bylai teñizge şyğuğa bolmaidy, basymyzdan keşken oqiğalar seniñ jolyñ teñizde i̇emes degendi meñzeidi”, – dedi. “Ser, nege būlai deisiz? Mūnan bylai siz de teñizge bettemeimisiz?” – dep men de qasarysa qaldym. “Mende jūmysyñ bolmasyn, būl – meniñ i̇ejelgi käsibim jäne mindetim. Al siz teñizge täjiribe retinde şyqtyñyz, öz şeşimimdi özgertpeimin dep qasarysatyn bolsañyz, qūdai sizdi aldağy künderde ne kütip tūrğanyn tañdaiyñyzğa tatqyzyp tūr. Mümkin, bizge sizdiñ kesiriñizden apat kelgen şyğar. Mümkin, siz bizdiñ kemedegi İona şyğarsyz. Qarağym, mağan dūrystap tüsindirip berşi, seni osy saparğa şyğuğa ne mäjbürledi?” dedi. Men özim turaly az-kem aityp berdim. Äñgimemdi aiaqtai bergenimde, ol aşuly dauyspen: “Men ne istegenmin, myna azğyn meniñ kememe qaidan kelgen, i̇endi myñ funt berse de i̇eşqaşan sizben bir kemede jüzbespin”, – dedi. Būl sözderdi ol zildene aitty, aşu qysyp ketken soñ nebir aşuly sözderdi jäne tökti. Būdan keiin ol raiynan qaityp: “Būl – tağdyrdyñ salğan isi, i̇endi tezdetip äkeñe qait, bolğan oqiğalardy jaratuşynyñ i̇eskerusiz qaldyrmağany dep oilaimyn, i̇e, jas jigit, i̇eger siz üiiñizge qaitpasañyz, äkeñizdiñ tilin almasañyz, meniñ sözime seniñiz, – qai jerden tabylsañyz da sizdiñ soñyñyzdan baqytsyzdyq pen sätsizdik ökşeleitin bolady”, – dedi sözin aiaqtai kelip.
Mūnan keiin biz i̇eki jaqqa bölinip kettik, men ony odan qaitip körmedim. İarmuttan qaida ketkenin de bilmeimin, mende qarajat jağy tapşy bolğan soñ Londonğa qūrlyqpen tarttym. Jol boiy ömirdiñ qai soqpağymen jüremin dep oilaumen boldym: üige oralsam ba, älde qaitadan teñizge bet būram ba?
Üige qai betimmen baramyn, äkem-şeşem bylai tūrsyn, ağaiyn-tuğanğa, körşi-kölemge qalai körinemin, bärine keleke, mazaq bolyp jürermin degen oi da jylt i̇etti. Sol kezden men adam balasynyñ, äsirese onyñ jas kezindegi tabiğatynyñ sonşalyqty qisynsyz bolatynyn tüsindim; osyğan ūqsas jağdailarda adamdar aqyldy basşylyqqa alğannyñ ornyna ony teristep, künäsi üşin i̇emes, täubağa kelgenine Uialady, olardy aqymaq dep i̇esepteuge bolatyn i̇essiz qylyqtary üşin i̇emes, öz qatelikterin moiyndap, tüzetuge ūmtylğan, olardy aqyldylylardyñ sanatyna i̇engizuge tūrarlyq qylyqtary üşin Uialady.
Ne isteuim kerek, ömirdiñ qai soqpağyn tañdasam i̇eken degen äure-sarsañ oimen biraz uaqyt jürip aldym. Üige qaitsem degen oidy jeñe almai-aq qoidym, biraq äzirge keiinge şegere berdim, teñizdegi basyma töngen bäle-jalalar turaly i̇estelikter kömeskilegen saiyn, äkeme oraluğa şaqyrğan onsyz da älsiz aqyldyñ üni älsirei berdi, aqyry men oralu turaly kez kelgen oidy bylai qoiyp, jaña saiahattar turaly armandai bastadym.
Äli sol bir zūlym küş – meniñ üiden qaşuyma türtki bolğan, älemdi şarlap baiysam degen i̇essiz de oi i̇eleginen ötkizilmegen i̇esirik oiğa sebepşi bolğan jäne būl oilarmen, meniñ basymdy arbap tastağany sondai, men barlyq janaşyr keñesterge, aitqan nasihatqa, tipti, äkemniñ tyiym salğanyna da kereñ bop qaldym, – mine, osy küş der i̇edim men, onyñ qandai i̇ekendigine qaramastan, adamnyñ oiyna kelui mümkin-au degen i̇eñ talaisyz iske meni iterip jiberdi: men Afrika jağalaularyna, bizdiñ teñizşilerdiñ tilimen aitqanda, – Gvineiäğa attanğaly tūrğan kemege otyrdym da tağy da jahandy keze bastadym.
Meniñ i̇eñ ülken baqytsyzdyğym – osy oqiğalardyñ barlyğynda qarapaiym matros bolyp jaldanbadym; ärine, mağan özim ädettengennen de köbirek jūmys isteuime tura keler i̇edi, i̇esesine men teñizşiniñ mindeti men jūmysyn meñgerip, uaqyt öte kele şturman, ne kapitannyñ kömekşisi, tipti kapitannyñ özi bolar i̇edim. Biraq meniñ peşeneme jazylğany sol i̇eken – barlyq joldardyñ işindegi i̇eñ naşaryn tañdadym. Osy joly da men osylai isdedim: meniñ ämiiänymda aqşa boldy, üstimde jaqsy kiım: men kemege ünemi nağyz myrzanyñ özi bolyp keluşi i̇edim, – sondyqtan onda i̇eşteñe istemedim de, i̇eşteñe üirenbedim de.
Londonğa kelgen boida jaqsy ortağa tap boldym, men sekildi betimen ketken, jolynan adasqan bozbala üşin tağdyrdyñ mūndai syiy adam balasyna būiyra bermeitin şyğar, bolmasa, jyn-şaitan tūzağyna şyrmalyp keter me i̇edim. Mūndai ömirden qūdaidyñ özi qağys qylğan şyğar. Men bir kapitanmen tanystym, onyñ taiauda ğana Gvineiänyñ jağalauyna baryp kelgeni mälim boldy, osy sapary özine qolaily bolyp, tağy da sol jaqqa attanğaly jatyr i̇eken. Oğan meniñ äñgimelerim ūnap qaldy, älemge saiahat jasağym keledi degen sözimdi i̇estigen soñ, özimen birge baruğa ūsynys jasady. Äri i̇ekeumiz dos bolamyz, aqşañ bolsa, azdap tauar ala jür, bar paidasyn öziñ köresiñ degendi aitty.
Men būl ūsynysty oñ kördim, i̇ekeumiz dos bolyp aldyq, aqköñil, taza jürek adammen birge az ğana tauar alyp saparğa şyqtym. Tauarlarymdy ötkizip paida taptym, ärine, būl adal dosymnyñ keñesi i̇edi. Tauardy äke-şeşem jibergen aqşağa satyp aldym. Mūnyñ aldynda i̇eldegi tuysqandaryma hat jazyp, aqşa sūrağanmyn, olar meniñ būl ötinişimdi aityp, äkemdi köndiripti, rasyn aitsam, şyryldap aqşany jöneltken de şeşem bolar.
Osy saparym öte qolaily boldy. Adal dosymnyñ köñiliniñ keñdiginiñ arqasynda köp närseden habardar boldym. Baqylau jürgizu, keme jurnalyn tirkeu isin üirendim, qysqasy, teñizşilerge ne bilu kerek, sonyñ bärimen tanys boldym. Kapitan bar bilgenin üiretti, men de üirenuden jalyqpadym. Osy saparda äri teñizşi, äri köpes boldym, aparğan tauarlarymdy bes funt toğyz untsiiä qūm altynğa aiyrbastap, Londonğa kelgen soñ olar üşin az da i̇emes, kem de i̇emes baqandai üş jüz funt sterling aldym. Būl sättiliktiñ buyna mas bolyp, kökiregimdi ataqty, dañqty bolsam degen armandar kernedi, biraq keiinnen osylar aqyry tübime jetip tyndy. Degenmen būl saiahat ta meniñ basyma biraz auyrtpaşy-lyqtar äkeldi, i̇eñ bastysy – men ünemi dimkäs jağdaida bolyp, öte qatty tropikalyq bezgek auruyna şaldyqtym. Bezgek aua raiynyñ özgerui sebepti bolady. Būl jaqta kün öte ystyq bolğan soñ, mūndai aurumen köbine suyq jaqtan kelgen adamdar, iağni i̇europalyqtar auyrady i̇eken. Bizdiñ sauda jasap baryp qaitqan jerimiz köbine soltüstik i̇endiktiñ on bes gradusy men ekvatordyñ aralyğynda jatty. Bezgek auruy qatty qysqanda adam tüsiniksiz küige tüsip, qyzuy köterilip, közi qarauytyp, denesi qalşyldap, del-sal küige tüsedi. Tūla boiyn meñdegen älsizdik i̇eşnärse oilatpaidy da, teñiz beti kökpeñbek, jap-jasyl dala qūsap körinip, nauqastar keide
sol dalağa ūmtylğandai, teñizge batyp öledi i̇eken.
Mine, men osylai Gvineiämen sauda jürgizetin kädimgi köpes boldym. Londonğa kelgen soñ kapitan köp keşikpei dünieden ötti, men i̇endi Gvineiäğa öz betimmen qaita barmaqşy boldym, sol kememen Londonnan şyğyp jürip te kettim; i̇endi kemeni marqūm kapitannyñ kömekşisi basqardy. Būl öte auyr sapar boldy, i̇eki jüz funt sterlingti marqūm kapitannyñ äieline saqtauğa berdim, ol ony tyñğylyqty türde ornalastyrdy, al men jol pūlyma jiğan aqşadan tipti jüz funt sterling te almadym; biraq i̇esesine men jolda adam aitqysyz auyr bälelerge ūşyradym. Bir küni tañsäride bizdiñ keme Kanar araldaryna qarai, dälirek aitqanda, Kanar araldary men Afrika qūrlyğyna bet alyp bara jatyr i̇edi. Saleh jaqtan kele jatqan türik qaraqşylary tüni boiy toryğan boluy kerek, jelkenderin köterip, bizdiñ soñymyzğa tüsti. Olar jelkenderin barynşa köterip alğan soñ, keşikpei quyp jetetinderine közimiz jetip, biz de qorğanu şarasyna kiristik (bizde on i̇eki zeñbirek, olarda on segiz zeñbirek bar i̇eken). Tüsten keiin, sağat üşterdiñ şamasynda olar bizdi quyp jetti, qatelesip ketti me, ia solai ūiğardy ma, büiirden kelip soqty, segiz zeñbirekti qatar qoiyp atyp i̇ek, şeginiñkirep baryp, olar da oq jaudyrdy, özderiniñ myltyqtary da köp i̇eken, qarşa boratty, adam sany da i̇eki jüz şamasynda. Degenmen biz tobymyzdy jazbastan qarsylasa berdik. Bärimiz din amanbyz. Biraz uaqyt ötkennen keiin, teñiz qaraqşylary jaña şabuylğa daiyndaldy, al biz jañaşa qorğanuğa köştik, jau kemesi i̇ekinşi jağymyzdan kelip tidi, atys küşeidi, teñiz beti kökala tūman boldy. İeki jaqtyñ da kemesi bir-birine janasyp, atys būrynğydan da küşeie tüsti. Bir kezde qaraqşylar kememizdi qorşap alyp, är jerden ilmek temir tastap, bizdiñ kememizdi özderine qarai qisaityp tartty da, alpysqa juyq qaraqşy jantalasyp bizdiñ kemege köterildi, kememizdi basyp alyp, arqan jipterin qiyp, diñgekterin qūlata bastady. Biz olardy myltyqpen de oq jaudyryp, naizamen jäne qol granatalarymen qarsy alyp, i̇eki ret palubadan türe aidap şyqtyq. Biraq, solai bola tūra, kememiz jaramsyz bolyp qalğandyqtan da jäne üş adamymyz ölip, segiz adamymyz jaralanğandyqtan aqyr soñynda (men äñgimemniñ būl qaiğyly bölimin qysqartyp otyrmyn) biz beriluge mäjbür boldyq, söitip bizdi tūtqyn retinde Salehqa, mavrlarğa tiesili teñiz portyna aparyp tastady.
Meni qaldyryp, basqa tūtqyndardy sūltannyñ saraiyna alyp ketti. Qaraqşylar kemesiniñ kapitany meni qasyna aldy, jas bolğan soñ jūmsauğa qolaily dep oilasa kerek. Qatal tağdyr meni köpestikten qūlğa ainaldyrdy. Basyña qaiğy tüsse, i̇eşkim kelmeidi jäne i̇eşkim jūbatpaidy degen äulie äkemniñ sözderi oiğa oraldy. Būl da qūdaidyñ bir qarğysy şyğar, meni birjola öltirgeni şyğar dedim iştei. Joq, olai i̇emes i̇eken, būl qatal synaqtyñ tek solğyn köleñkesi ğana, sybağaly qaiğy-qasiret äli alda i̇eken, äri qarai ne bolğanyn äñgimemniñ jalğasynan köresizder.
Jaña qojaiynym, mümkin, myrzam bolatyn şyğar, meni öz üiine aldy. Aldağy saparlarda meni özimen birge ala şyğar dep ümittengen i̇edim. İerte me, keş pe, ony da ispandardyñ ia portugaldardyñ kemesi tonaidy, sonda meniñ basyma bostandyq ornaidy degen senimde boldym. Ümit jibi üzildi, ol meni üiinde qaldyryp, qūldar isteitin qara jūmysqa saldy, kele sala küzetu üşin kemede bol dep būiryq berdi.
Sol künnen bastap tübinde būl jerden qaşyp şyğamyn degen oi sanamdy jaulady, biraq onyñ i̇eş amalyn taba almadym. Mūndai jağdaida jeñiske jetemin deudiñ özi dalbasalyq şyğar, i̇eşkimge sene almadym, i̇eşkimnen kömek kütpedim. Ağylşyn bolsyn, şotlandyq bolsyn – janyma jaqyn i̇eşkim bolğan joq – süreñsiz, jalğyzdyqqa toly künderim ötip jatty. Jüregime jaqyn tūtar i̇eşkimim joq, jalğyzdyqtyñ azabyn tartyp i̇eki jyldy artqa tastadym (osy jyldar işinde tek qana bostandyq turaly armandadym). Al qaşamyn dep oiğa alğan josparymdy jüzege asyrudyñ köleñkesin de körmedim.
Osy i̇eki jyl işinde qaşyp ketuge qolaily bir ğana mümkindik boldy. Meniñ qojaiynym kemesimen teñizge şyqpai, üide ädettegiden köp otyryp qaldy (meniñ i̇estuimşe, aqşa joqtyğynan siiäqty). Osy kezde ol aptasyna bir-i̇eki ret bizdi qasyna alyp, teñizden balyq aulap qaityp jürdi. İeskekşi i̇esebinde meni jäne bir jas mavr balany i̇ertip alatyn, älimiz kelgenşe köñilinen şyğuğa tyrysamyz, i̇ekinşiden, meniñ balyq aulağanym oğan qatty ūnady, kei-keide qasymyzğa öziniñ bir jaqyn inisi Marekony qosyp jiberetin.
Bir küni üşeumiz tañğy tynyştyqta balyq aulauğa attandyq. Biz şyğysymen-aq teñizdiñ betin qap-qara tūman basyp, jağalau bir jarym mildei jerde bolsa da, köz jazyp qaldyq, şamalap betaldy jüre berdik: sol küni künimen, tünimen teñiz betinde jüzdik. Tañ ata jağalaudan alty mildei teñiz ortasyna qarai oiysyp ketkenimizdi baiqadyq. Köp mehnat şegip, üige äreñ jettik, azannan salqyn jel soğyp tūrğasyn ba, qarnymyz da aşyp qalypty.
Būl oqiğadan oi tüigen qojaiyn: “İendi balyq aulau üşin teñizge azyq-tüliksiz, qūbylnamasyz i̇eşkim şyqpaidy”, – dedi. Bizdiñ kememizdi tonağanda bir barkasty özine qaldyrğan-tyn, keme jasauşyny şaqyryp aldy da, ol şeber, tūtqynda jürgen ağylşyn i̇edi, barkastyñ ortasyn oiyp, i̇eki kisi jatyp ūiyqtaityndai kaiuta jasa, art jağynan bir adamdyq oryn qaldyr, sebebi ol adam qaiyqtyñ qūiryğyn ūstap otyratyn bolady, aldyñğy jağyna i̇eki adamdyq oryn jasa, olar jelkendi tartyp otyratyn bolady, al jelkenderdiñ kliveri kaiutanyñ üstine döp kelsin dedi. Kaiutanyñ işinen azyq-tülik salyp qūiatyn şkaf jasa dep būiyra söiledi. Qojaiynnyñ sözin i̇eki i̇etpei oryndadyq. Kaiuta öte qolaily, işi keñ, äri yñğaily bolyp üş adamğa yñğailastyryp jasaldy, kişkene üstel, azyq-tülik salatyn kişkentai söre de qoiuğa bolady: sörege meniñ qojaiynym küriş, kofe jäne saparda jürgende özi işetin birneşe bötelke işimdikter qūiatyn.
Osy barkaspen äldeneşe ret balyq aulauğa şyqtyq, balyq aulauğa kädimgidei maşyqtanyp aldym, sondyqtan qojaiynym meni qasynan tastamai i̇ertip jüretin boldy. Bir küni qojaiynym i̇eki-üş mavrdy i̇ertip (balyq aulağysy keldi me, älde tek seruendegisi keldi me) bilmeimin, saparğa şyğatyn boldy, azyq-tülikti molynan aldy, bärin de küni būryn barkasqa aparyp qoidyq. Meni şaqyryp alyp, üş myltyq, jetkilikti i̇etip oq-däri aluğa būiyrdy.
Aitqanyn i̇eki i̇etpedim. Kelesi küni i̇ertemen qonaqtardy küttik, jalauşamyzdy köterip, tazalanğan, juylğan barkastyñ işinde otyrdyq. Biraq qojaiynymyz jalğyz keldi, qonaqtarynyñ tyğyz şaruasy bolyp qalğanyn, bügin teñizge şyğa almaitynyn aitty. Sodan keiin: “Üşeuiñ balyq aulap keliñder, bügin dostarym keşki tamaqty meniñ üiimnen işedi, oljalaryñdy mağan äkelip beriñder”, –dedi de ketip qaldy. Men maqūldağan bolyp, basymdy izep qala berdim. Tap sol kezde sanamda bostandyq turaly oi tağy da jylt i̇ete qaldy. Qazir şağyn kemem bar, qojaiynym joq, nağyz qolaily sät dep men de jolğa qamdana bastadym. Ärine, balyq aulauğa i̇emes, ūzaq saparğa attanğaly tūrsam da, qalai jürudi, qaida bağyt ūstaudy oiyma da alğanym joq, joldyñ alys-jaqyny, jaqsy-jamany da i̇esep i̇emes, qalai qarai bet
alsam da, tek i̇erkindikte bolsam bolğany dep tüidim.
Qulyğymdy işke bügip, mavrdyñ qasyna keldim de, qojaiynnyñ azyğyna tiıspei, özimizge bölek azyq-tülik alu kerek degendi aittym. Mavr sözge kelmei, bir ülken sebetpen kepken nan, işerge üş qūmyra su alyp keldi. Qojaiynnyñ şarap salğan jäşiginiñ qai jerde tūratynyn biletinmin (ol būl şarapty ağylşyn kemeleriniñ birinen alğan, ağylşyn kemesinen alğandyğy bötelkeler japsyrmalarynan körinip tūr), mavr jağağa ketken kezde şarapty barkasqa tasyp äkeldim de, qojaiyn üşin küni būryn daiyndalyp qoiğan i̇eken dep oilasyn dep şkaftyñ işine saldym. Balta, balğa, ara, arqan, jip jäne balauyz alyp keldim. Mavrdyñ añqaulyğyn paidalanyp tağy bir qulyqty iske asyrdym. Onyñ aty Ysmail bolatyn, jūrt ony Moli ne Muli dep atauşy i̇edi. Men oğan: “Moli, qaiyqta qojaiynnyñ myltyğy bar, şamaly oq-däri alsaq qaitedi? Qūs atyp jeimiz äri köñil köteremiz, qojaiynnyñ oq-därisi kemede bolady”, – dedim. Ol “Jaraidy” dedi de, jügirip baryp bir qalta oq-däri, bes-alty qadaqtai bytyra jäne köptegen oq alyp keldi. Bärin jiyp alyp qaiyqqa saldyq. Qojaiynnyñ kaiutadağy jäşiginiñ tübinde az ğana däri jatyr i̇eken, ony audaryp bir ülken bötelkege saldym. Qajetti kerek-jaraqty äzirlep alyp, ailaqtan balyq aulauğa attandyq. Ailaq kireberisindegi qarauyl mūnarasynda tūrğandar bizdiñ kim i̇ekenimizdi bilse de, bizdiñ kememizge köñil audarmady. Jağadan bir mildei alystağan soñ jelkendi bosatyp, balyq aulau qamyna kiristik. Meniñ josparym iske aspaityn boldy, sebebi jel soltüstik pen şyğys aralyğynan soqty, i̇eger jel oñtüstikten bolsa – meniñ jolymnyñ bolğany, onda men İspaniiä tūsyndağy jağağa jaqyn keluime, i̇eñ bolmasa Kadiske deiin baryp, jol tauyp ketuime bolatyn i̇edi, jel qai jaqtan soqsa da, i̇esebin tauyp būl mañaidan alystap ketsem boldy, aldağy künderimde basqa salğanyn köremin degen oi keldi.
Arada biraz uaqyt ötse de qarmağymyzğa i̇eşnärse qappady, mavrdyñ közine tüspesin dep men ädeii qarmaqty sudan şyğarmadym, tipti ilingen balyqty da tartpadym. Men: “Būl qalai, birde-bir balyq tüspedi, üige qai betimizben baramyz, qojaiynnan söz i̇estimiz-au, alysyraq baryñqyraiyq”, dedim. Mavr meniñ aram oiymdy qaidan bilsin, maqūldady, ol qaiyqtyñ aldyñğy tūmsyq jağynda otyrdy. Jelkendi köterdim de, rulge otyrdym, qaiyq tağy üş mildei jürip teñizdiñ ortasyna qarai bet alğanda, balyq aulağan adamdai qaiyqty toqattym da, ruldi balağa berip, bir närse izdegen adamdai mavrdyñ art jağyna keldim de, belinen qapsyra köterip alyp, suğa laqtyrdym. Bir süñgip şyqty da, qaiyqqa qarai qaita jüzdi. Meni tastama, dünieniñ tört būryşyn aralasañ da qasyñnan qaldyrma dep jalyna bastady. Jüzgiştigi sondai, bötelkeniñ tyğynynşa qalqidy; qaiyqtyñ soñynan i̇erip qalmaidy, meni jyldam quyp jetetin türi bar, al mağan aldan soqqan jel boi bermei, qaiyqty şapşañ jürgize almai kelemin. Ol artymyzdan jüzip qalmağasyn kaiutadağy myltyqty aldym da kezep tūryp: “Osy arada qalatyn bolsañ, sağan i̇eşqandai qastandyq jasamaimyn, öziñ jüzgiş i̇ekensiñ, jel de tynyq, dūrysy, jağağa qarai jüzseñ, qazir-aq baryp jetesiñ, i̇eger aitqan tilimdi almasañ, jairatyp salamyn, men basyma bostandyq izdep bara jatqan adammyn”, dedim, ol būryldy da, keiin qarai jüze jöneldi, aman-sau jağağa jetken bolar, özi de bir jüzgiş adam i̇eken.
Teñizge balany tastap, mavrdy özimmen birge alyp ketuge bolar i̇edi, biraq oğan senim bar ma? Mavr i̇edäuir jer ūzap ketken soñ būrylyp balağa qaradym (balanyñ aty Ksuri i̇edi). “Ksuri! – dedim, – i̇eger sen mağan senseñ, seni adam qylamyn, i̇eger opasyzdyq jasasañ (paiğambar atymen ant bermeseñ), seni osy jerde suğa batyryp ketemin”, – dedim. Bala mağan qarap jymidy da, sendikpin, qaida barsañ da qasyñda bolaiyn dep ant berdi. Balanyñ şynaiylyğy albyrt jüzinen-aq körinip tūrdy.
Teñizdiñ ortasyna qarai tura tarttym, Mavrdyñ qarasy da körinbei qaldy. Būl nietim Gibraltar būğazyna qarai ketti dep oilasyn degenim i̇edi (ärbir i̇esi bütin adam osylai ister i̇edi). Rasymen de basqa jaqqa jol tartudyñ tipti jöni joq. Sebebi oñtüstikke qarai būrylyp, jağağa jaqyndau öte qauipti, jağa tolğan zäñgiler, qolyna tüsseñ öltiredi, jyrtqyş añdar da qaptap jürgen bolar.
Jağadan tym alystap ketpes üşin, ymyrt jabylyp, qarañğylyq qymtağan kezde bağytty oñtüstikke būrdym,bizdiñ baqytymyzğa orai jel tūrmady, tolqyn da baiau, bir qalypty jüzip otyrdyq, kelesi küni kündizgi sağat üş mezgilinde jağalau körindi, Marokko sūltanynyñ jäne basqa sol jerdegi üstemdik i̇etuşilerden jüz i̇elu mildei qaşyqtyqta i̇ekenbiz; biraq közimizge jan balasy körinbedi. Mavrdyñ qolyna qaita tüsip qalamyn ba dep qatty qoryqtym, aua raiynyñ qolaily sätin paidalanyp, jağamen jyljyp otyryp, toqtamastan bes kün boiy jüzdik. Bes künnen keiin jel oñtüstikke audy, artymyzdan quğynşy şyqsa, quyp jetetin uaqyt boldy, biraq i̇eşkim körinbeidi, ne de bolsa tynyğyp alaiyq dep jağağa keldik te, bir özenniñ sağasyna zäkirdi tüsirip toqtadyq. Būl qandai özen, qai jaqtan bastau alady, qai i̇elderdi basyp ötedi – beihabarmyn. Jağada jan balasy körinbeidi, körgim kelip tūrğany da şamaly, işerge tūşy su tauyp, qūtymyzğa qūiyp alsaq bolğany. Keşke jaqyn özenniñ sağasyna kelip jettik, qarañğy tüse jağağa jüzip şyğyp, qandai mekenge kelgenimizge köz jetkizgimiz keldi. Biraq qarañğy tüse bizge jağalaudan añdardyñ aqyrğan, ürgen, ūlyğan aşy dauystary i̇estildi. Qasymdağy bala qoryqqanynan qaida tyğylaryn bilmedi. “Jağağa qazir i̇emes, kündiz baraiyqşy”, – dep jalyna bastady. “Jaqsy, Ksuri, qalauyñ bolsyn, biraq kündiz adamdarğa tap bolamyz, olar arystan men jolbarystan qauipti ğoi”, – dedim. “Meili, tap bolsa, myltyqpen ürkitemiz, sonan soñ özderi de qaşady”, – dep Ksuri küldi (Ksuri tūtqyndağy ağylşyndardan azdap ağylşynşa üirengen i̇eken). Balanyñ köñildengenine quanyp, qojaiyn qorjynynan bir staqan qyzyl şarap qūiyp berdim. Şynynda, onyñ söziniñ jany bar, onyñ aitqanyna köndim. Zäkirdi tüsirip, tünimen jasyrynyp tūrdyq, jasyrynyp deitin sebebim: tañ atqanşa közimiz ilinbedi. Zäkirdi tüsirgenimizge i̇eki-üş sağat ötkende jağağa abajadai maqūlyqtar keldi. Jağağa keldi de, keudelep suğa qoiyp ketti, jağağa qaita şyğyp, ärli-berli jatyp aunady, sudy şalpyldatyp aspanğa atylyp pyryldady, pysqyrdy, bir kezde sudan şyğyp, moiyndaryn tömen salyp i̇ersili-qarsyly jürdi de, tūra qalyp, adam jany türşigerdei aşy
dauyspen ökirdi. Ksuri qatty qorqyp ketti, rasyn aitsam, özim de qatty qoryqtym. Bir kezde jañağy maqūlyqtyñ biri suğa kümp i̇etip, bizge qarai jüze bastady. Jüzip kele jatqan maqūlyqtyñ ne i̇ekenin ajyratyp bolmadyq, tek pyryldap-qyryldağan dybysyn ğana i̇estip tūrmyz. Ne de bolsa qaharly alyp birdeñe. “Būl arystan (şynynda da arystan boluy mümkin ğoi), tez zäkirdi kötereiik te zytaiyq, äitpese ölemiz”, – dedi Ksuri. “Zäkirdi köterudiñ qajeti joq, arqandy şamalap tartaiyq ta, jyljyp keiin şegineiik, bizdi quyp jeter deimisiñ”, – dedim. Ksurige aityp auzymdy jiyp bolğanşa, qaiyğymyzdan i̇eki i̇ese ülken maqūlyq tura janymyzğa jetip keldi. Şynymdy aitsam, asyğystyq jasap jantalasyp kaiutadağy myltyqty alyp, şürippesin basyp jiberdim, älgi maqūlyq būryldy da, jağağa qarai tura jüzip ketti.
Myltyq atylğan kezdegi jağadağy jäne sol qūrlyqta jürgen añdardyñ ulap-şulağanyn, ökirgenin, ūlyğanyn, ürgenin sözben jetkizu mümkin i̇emes, ol dauystar köpke deiin basylmady. Soğan qarağanda, būl jerdegi añdar myltyq dausyn ömiri i̇estimegen-au dep topşyladym, şynynda da, solai bolsa kerek. Men tünde jağağa şyğu turaly oiymnan ainyp qaldym, kündiz baru – būnyñ da şeşimin tappadym, sebebi bir jabaiynyñ qolyna tüsseñ, arystan men jolbarystyñ tyrnağyna ilikkennen de jaman ğoi – meni qinağany osy oi boldy. Degenmen jağağa şyqpai bolmaityn i̇edi, tañdaiğa tamyzar tamşy su joq. Qalai bolğanda da jağağa baruğa tura keldi, biraq qai jerden jäne qalai tüsemiz? Ksuri qūmyrany beriñiz de meni jiberiñiz, su toltyryp äkeleiin dedi. “Sen qaiyqta qalyp, men barsam qaitedi” degenimde, “Joq, men sizdiñ basybaily adamyñyzbyn, jabaiylar kelse meni talaidy, siz tiri qalasyz”, – dedi. “Joq, Ksuri, barsaq, i̇ekeumiz de baraiyq, jabaiylar seni de, meni de talamaidy, myltyğymyz bar, atyp tastaimyz”, – dedim. Balağa qojaiynnyñ qūtysynan bir jūtym şarap berdim, sodan keiin jağağa jaqyn keldik, qarğyp tüsip, sudy keşip jağağa şyqtyq, i̇eki qūmyra men myltyqtan basqa i̇eşnärse alğanymyz joq. Qaiyqty közimnen tasa qylğym kelmei jağadan köp ūzap ketpedim. Alystap ketsem, jabaiylar qaiyqqa bas sala ma dep qoryqtym. Jiekten bir mildei şamada jyra ma, sai ma, äiteuir bir oipañdau jer közimizge tüsti, Ksuri qolyna qūmyrasyn alyp solai qarai ketip i̇edi, az uaqyt ötpei Ksuri mağan qarai i̇entige jügirip keledi, būl añnan qorqyp keledi ia jabaiylardan qaşyp keledi degen oiğa qaldym da, Ksuridi qūtqarmaq bolyp men de qarsy jügirdim, jaqyndap kelsem, iyğyna salyp birnärseni köterip keledi i̇eken. Qūian syqyldy, aiaqtary ūp-ūzyn. Būl oljamyzğa i̇ekeumiz de qatty quandyq, ölgen añ bolsa da i̇eti dämdi i̇eken, Ksuridiñ mağan qarsy jügirip quanyp kele jatqany – tūşy su tauyp alypty, jabaiylardyñ da közine tüspegen i̇eken.
Su izdep tekke älek bolyppyz, sol aialdağan tūsymyzda, kişkene joğaryraq köterilsek, tūşy su bar i̇eken. Bar ydysymyzdy suğa toltyrdyq. Būl mekennen jan balasynyñ izin körmei, saiahatymyzdy äri qarai jalğastyrğaly otyrmyz. İerterekte, jolauşylap jürgen bir kezderde osy mañda bir ret bolğanmyn, meniñ oiymşa, Kanar araly men Jasyl müiis araly qūrlyqtan qaşyq bolmauy kerek, qai jerde tūrğanymyzdy boljaityn qolymyzda qūral da joq, būl araldyñ qai jerde tūrğany da belgisiz, qalai qarai jol tartudy bilmei añtarylyp tūrdym. Bar sengenim – osy betimmen teñizdi jağalap jüre bersem, äiteuir bir i̇eldiñ şetine iligermin nemese ağylşyn köpesteriniñ kemesine jolyğarmyn degen oi, öitkeni ağylşyn kemeleri būl jerlerde jüre beretin. Meniñ boljauymşa, būl aimaq Marokko sūltany men zäñgiler aumağynyñ aralyğy boluy mümkin. Būl jer şöleitti meken bolğandyqtan jan-januardan basqa tirşilik iesi joq, mañ dala, i̇erterekte zäñgilerdiñ jeri bolğanymen, olar mavrlardan qorqyp oñtüstikke qarai bosyp ketken, al mavrlar zäñgilerden tartyp alğanymen, qonysqa qolaisyz, topyrağy qūnarsyz bolğandyqtan būl jerdi tūraq qylmağan. Būl i̇eki i̇eldiñ adamdary arystan, jolbarys siiäqty jyrtqyş añdar üiir-üiirimen tirşilik i̇etkesin, būl mañnan bezip ketken şyğar. Mavrlar būl ölkege myñdağan, jüzdegen adamdarymen kelip añ aulaidy i̇eken. Sondyqtan jüz mildei jürsek te qūlazyğan şöl daladan köz aşpadyq, al tünde jabaiy añdardyñ ökirgeninen basqa i̇eşnärse i̇estimedik.
Kündiz mūnarlanyp Tenerif tauy köringendei boldy, būl Kanar aralyndağy i̇eñ biık taudyñ biri, tauğa tura tartuğa qaiyqtyñ basyn i̇eki ret būryp i̇em, jel qarsy aldymyzdan soğyp, tulağan tolqyndar boi bermei, ağysqa qarsy jüze almadyq. Qalai bolğanda da, bastapqy jobam boiynşa jüreiin dep jağany boilap jylji berdim.
Qolymyzdağy bosağan qūtylarymyzğa işer su qūiyp alu üşin älgi jerden şyqqannan keiin de jağağa taiau jürip, birneşe ret toqtauğa tura keldi. Künderdiñ birinde tañsäride bir biık müiistiñ tübine kelip aialdadyq, sol jerden sudyñ tasyğanyn kütip, jağağa jetpekşi boldyq.
Bir kezde Ksuri – közi menikinen qyrağylau bolsa kerek, “jağadan alysyraq ketelik, äne bir jatqan añdy kördiñiz be, qandai qorqynyşty, ūiyqtap jatyr-au” dedi aqyryn ğana. Ol körsetken jaqqa köz salsam, şynymen de qorqynyşty bir närse közime tüsti. Būl qūzdardyñ köleñkesinde jatqan ülken arystan i̇eken. Ksurige: “Bar da, öltir”, – dep i̇em, ol mağan üreili jüzben qarady da, “Men ony qalai öltiremin, auzyn bir aşsa, kömeiinde tūramyn ğoi”, – dep qaşqaqtady. Qaiyryp i̇eşteñe aitqanym joq, “qozğalmai jat” dedim, myltyqty aldym da bytyrany molyraq salyp, ülken i̇eki qorğasyn oqpen oqtadym, i̇ekinşi myltyqqa ülken-ülken i̇eki oq saldym, üşinşi myltyqqa (bizde üş myltyq bolatyn) kişileu bes oq saldym da ülken myltyqty qolyma alyp, basynan közdep tūryp şürippeni basyp qaldym. Biraq atylğan oq basynan i̇emes, aiağynan tigendei. Añ ökirip, ornynan atyp tūryp, qaita jatty, men ömirimde i̇estip körmegen zor dauyspen tağy da ökirip, üş aiaqtap qaldy. Men basynan i̇emes, aiağynan tigizgenime tañ qaldym. Ile-şala i̇ekinşi myltyqty alyp, añdy tağy da attym, būl joly maqsatyma jetsem kerek, añ tältirektep baryp qūlady, tüsiniksiz dauys şyğaryp ölimmen arpalysyp jatty. Ksuri batyrsynyp, jağağa jiberuimdi ötindi. “Barsañ bar”, – dedim. Sekirip suğa tüsti de, bir qolymen myltyğyn kötere jüzip jağağa jetti, qasyna bardy da, myltyqtyñ auzyn qūlağyna taqap tağy atty, arystan öldi.
Atyp alğanymyz añdar patşasy bolsa da, odan ne paida, i̇etin jei almaimyz, “üş oq bosqa şyğyn boldy-au” dedim. Qaiyqqa qaita kelip Ksuri menen balta sūrady. “Ony qaitesiñ?” – dep sūrap i̇em, “basyn kesip alaiyn dep i̇edim”, – dedi. Biraq basyn kesip aluğa äli kelmedi, tek bir aiağyn kesip äkeldi, aiağynyñ özi ülken, adam tañğalarlyq.
Mūnysy paidağa asar degen oi kelip, terisin sypyra bastadyq. Ksurimen i̇ekeulep iske kiriskenimizben, terini qalai sypyru kerek i̇ekenin bilmeidi i̇ekenmin. Küni boiy osy şaruamen ainalystyq. Terini kerip qaiyqtyñ üstine tösep qoidyq. İeki künnen keiin teri keuip, astyma salar töseniş boldy.
Aialdağan jerimizden oñtüstikke qarai on kün jürdik, azyq-tülikti ünemdeumen kelemiz, auyz su üşin bolmasa, jağağa şyqpaimyz. Gambanyñ nemese Senegaldyñ müiisine jaqyndasaq, aialdaityn bir jerge jetsek, osy jerden i̇europalyq bir qaiyq kezdeser dep ümittendim, qūrlyq izdep tappasaq bolmaidy, äitpese zäñgilerdiñ qolynda öluge tura keledi. İeuropalyq kemeler qaida jol tartsa da, Gvineiäğa, Braziliiä ma, Ost-İndiiä ma, Jasyl müiistiñ nemese älgi aitqan araldardyñ mañynan jüretini belgili, sondyqtan men i̇europalyq kemelerge kezdesermin, däm jazbasa, osy jerde ölermin dep şeştim.
Alañ köñilim sabasyna tüspei, on kündei jol jürdim. Būl mañda tirşilik bar i̇eken, i̇eki-üş jerden jağada jürgen adamdardy kördik, olar da bizge qarap tūr i̇eken. Biz olardyñ kömirdei qap-qara jäne tyrdai jalañaş i̇ekenin baiqadyq. Bir kezde jağağa barğym kelip ketti, biraq aqyldy keñesşim Ksuri “Barma, barma” dep mağan qarsylyq bildirdi. Degenmen olarmen tildesu üşin jağağa jaqyndadym. Olar meniñ oiymdy sezgen bolulary kerek, jiekti jağalap soñymyzdan jügirip otyrdy. Baiqaimyn, qoldarynda qūraldary joq, tek bireuiniñ qolynda ğana ūzyn jiñişke taiağy bar. Ksuri onyñ taiaq i̇emes, sadaq i̇ekenin, jabaiylar sadaqpen atuğa öte mergen i̇ekenin aityp tüsindirdi. Mūny i̇estigen soñ, azyraq şegindim de, älgilerge qarap ymdap, bilgenimşe birdeme tüsindirgen boldym, azyq i̇eter bir närse bar ma dep sūradym, körseter qandai järdemderiñ bar degendi ymmen sezdirdim. Qaiyğyñdy toqtat, jeitin tamaq bereiik dedi olar da ymdap. Qaiyqty toqtatyp, jelkendi tüsirgenimde, i̇ekeui äri qarai jügirip ketti, jarty sağat ötti me, ötpedi me, i̇eki bölek i̇et, qos uys dän alyp keldi. Biz onyñ neniñ i̇eti i̇ekenin, neniñ däni i̇ekenin ajyrata almadyq, biraq aluğa niet bildirdik. Qaiyqtan tüsip jaqyndai almadyq, sebebi olardan qoryqtyq, özderi bizden beter qorqyp tūr. Jatyrqai qarap tūrğan olar i̇eki jaqqa da qauipsiz jol tapty: i̇et pen dändi jiekke qoidy da, özderi i̇edäuir jer ūzap ketti, biz azyq-tülikti qaiyqqa alyp kelgenşe, oryndarynan tapjylmady.
Basymyzdy izep olarğa alğys aitqan boldyq, basqalai rizaşylyğymyzdy qalai bildiremiz. Tap osy kezde olarğa bizdiñ de kömegimiz kerek boldy. Jağadan jyljyğanymyz sol i̇edi, tau jaqtan bir-i̇eki añ bezip kelip, suğa kümp i̇ete tüsti. Bizge birin-biri quyp kele jatqandai körindi: ūrğaşysyn i̇erkegi quyp kele me, ia jarysyp oinap kele me, ia talasyp, jeñilgeni qaşyp kele me, ol jağyn bile almadyq, keldi de birden suğa kümp i̇etti, būl jerdegi añdardyñ üirenşikti ädeti me, bolmasa kezdeisoq kezdesip qaldy ma, būl jağy tağy belgisiz. Biraq jyrtqyş añdar neken-saiaq bolmasa, kündiz közge tüspeidi, al i̇endi kündegisi osy şyğar deiin desem, jağada tūrğan adamdar zäreleri ūşqannan janyn qaida qūiarğa bilmedi, äsirese äielder jağy qatty qoryqty. Qolyna sadaq ūstap tūrğan adamnan basqalary aldy-artyna qaramai, tym-tyraqai bet-betine beze jöneldi. Biraq añdardyñ zäñgilermen isi bolğan joq, maqsaty tek suğa tüsu siiäqty, jüzdi de jürdi. Bir kezde bireui aiaq astynan qaiyqqa qarai jüze jönelsin, tipti būlai bolady dep oilamappyn; bir myltyqty oqtadym da, Ksurige i̇ekinşisin oqtai ber dep būiyryp, qas dūşpanymdy qarsy aluğa kiristim. Myltyq oğy jeter jerge jüzip kele bergende şürippeni basyp qaldym, oq qaq mañdaidan tidi: suğa birden batyp ketti, qaita şyqty da jağağa qarai zytty, jantalassa kerek, jağağa jetkenşe bir batyp, bir şyğumen boldy, jağağa jaqyndağanda jüzuge äli kelmei qalqyp tūrdy, su betin qan qaptap ketti.
Beişara jabaiylardyñ myltyq dausynan qoryqqandaryn aityp jetkizu mümkin i̇emes: keibireuleri sasqalaqtap jerge qūlady. Biraq añnyñ ölgenin körip quanyp, meniñ bermen keliñder degen işarama tüsinip, quanyp ketti. Men suğa tüstim de, añnyñ artqy aiağyna arqan bailap, bir ūşyn zäñgilerge laqtyrdym, olar ölikti tartyp jağağa şyğardy. Öltirgenim sirek kezdesetin qabylan i̇eken, tym iri, ädemi, jüni qūlpyryp tūr. Zäñgiler nemen öltirgenimdi bilmei añ-tañ boldy.
İekinşi añ myltyq dausy şyqqan boida zytty, qaşyp tauğa baryp kirdi, onyñ qandai añ i̇ekenin ara qaşyq bolğan soñ boljai almadym. Zäñgiler ölgen qabylannyñ i̇etin jegisi kelip tūrğanyn sezdim de, alyñdar dep ymdadym, aituym mūñ i̇eken, jabyla bas saldy, bastaryn izep alğys aityp jatyr. Birden soiuğa kiristi, pyşaqtary joq, sonda da qyry ötkir ağaşty pyşaq ornyna jūmsap, tez äri şapşañ terisin sypyryp aldy, biz pyşaqpen de tap būlai sūia almas i̇edik. Terisin sypyryp bolğan soñ, i̇eti kerek pe dep işarat qyldy, joq tek terisin berseñizder bolğany dedim, olar aitqanymdy qyldy. Tağy da azyq-tülik äkelip berdi, ötkende bergenderinen molyraq, ne i̇ekenin bilmesem de aldym. Būdan keiin su sūradym, bos qūmyralardy töñkerip tübin körsettim. Küidirgen balşyqtan jasağan bir ülken ydyspen i̇eki äiel su alyp keldi (künge küidirgen bolu kerek). Ksuridi jiberip, qūmyranyñ üşeuin de tūşy suğa toltyryp aldym. İerkekteri siiäqty su alyp kelgen äielder de tyrdai jalañaş.
Birtalai azyq-tülik jäne auyz su alyp, qonaqjai zäñgilermen qoştasyp, bağytymyz boiynşa jağağa jaqyndamai on bir kün boiy jüzdik. Äiteuir on bes mildei qalğanda irektelgen bir jerdiñ jolağy körindi-au. Kün tynyq i̇edi, qaiyqtyñ basyn būrdym da köringen jolaqqa qarai tarttym. Qataryna jaqyn kelgen şamada tağy bir jerdiñ jolağy körindi, sol jerde i̇esime tüse qaldy, mynau jolaqtanyp köringen Jasyl müiis, ana köringen araldar da osylai atalady. Biraq biz tūrğan jerden öte alys, juyq mañda jete almasymyz belgili, i̇eger jel tūrsa, ne aralğa, ne müiiske jete almasymyz belgili, ne isterimdi bilmei biraz añtaryldym.
Bir şeşimge kele almai basym qatty, ruldi Ksurige berip, kaiutada biraz otyrdym, sol kezde Ksuridiñ: “Qojaiyn! Qojaiyn! Jelkendi keme!” – dep aiqailağan dausy i̇estildi. Bizdi quyp kele jatqan mavrdyñ kemesi i̇eken dep baiğūs bala zäresi ūşyp, qatty qorqypty, kemeniñ mavrdiki i̇emes i̇ekeni özime aian, öitkeni biz mavrdan köp jer ūzap kettik, sondyqtan odan kelip-keter qauip-qaterdiñ joqtyğyn bildim. Sekirip tüsip syrtqa şyqsam, köz ūşynda būldyrap keme ketip barady, zäñgilerge bara jatqan portugal kemesi i̇ekenin birden añğardym. Añdap qarasam, keme basqa jaqqa bet alyp barady, aralğa būrylatyn türi körinbeidi. Olarmen jolyğysudy niet qylyp, men i̇endi jelkenimdi köterip, aşyq teñizge qarai bet aldym. Bar qarqynymyzben jürsek te ony quyp jete almaitynymyzdy, biz belgi bergenşe onyñ köp jer ūzap ketetinin bildim, naq sol kezde, sirä, dürbimen qarasa kerek, olar da kemesiniñ jelkenin jiberip, jürisin bäseñdeteiin dedi jäne bizdi apatqa ūşyrağan i̇europalyq kemeniñ qaiyğy i̇eken dep oilasa kerek. Būğan qatty quandym. Bizdiñ qaiyğymyzda qojaiynnyñ kemesinen qalğan jalau bar i̇edi, sony aldym da, biz apatqa ūşyrağandarmyz degendei belgi berip, jalaudy būlğai berdim jäne myltyq attym. Olar myltyqtyñ tütinin jäne jalaudy körip kemeni toqtatty,
toqtağannan keiin, üş sağattai jürip kemege jettik.
Kimsiñ, qaidan jürgen adamsyñ dep frantsuz, portugal, ispan tilderinde sūrap jatyr, biraq būl tilderdiñ birin de bilmeidi i̇ekenmin, äiteuir bir şotland teñizşisi menimen ağylşynşa söilesti, men oğan özimniñ ağylşyn i̇ekenimdi, Salehtağy mavrdyñ tūtqynynan bosap, qaşyp kele jatqanymdy tüsindirdim. Būdan keiin meni jäne meniñ jolserigimdi qoşemet körsetip şaqyrdy, biz kelip kemege mindik. Quğyn-sürgin körip, ümit üzildi-au degen kezde bostandyqqa jettim degen oi meniñ jüregimdi jadyratty. Kemeniñ kapitanyna keldim de, meni qūtqarğany üşin qoldağy dünieniñ bärin beretinimdi aittym. Biraq ol keñdik tanytyp: “İeşnärseñizdiñ de keregi joq. Braziliiäğa barğan soñ bärin qaitaryp alasyz, men sizdi ölimnen qūtqardym, i̇eger men sizdiñ ornyñyzda bolsam, özim de osylai quanğan bolar i̇edim. Al mūndai oqiğa ärkimniñ basynda bolady. Qazir seniñ dünieñdi alsam, Braziliiäğa barğan soñ aştan ölesiñ, ol jerde tiynyñ joq bolsa kün köre almaisyñ, i̇eger bäribir öletin bolsañyz, qazir sizdi nege qūtqaramyn, ağylşyn myrza, Braziliiäğa jetkizgenim üşin i̇eşnärse almaimyn, Braziliiäğa jetken soñ satyp, jol-pūlyñyzdy şyğararsyz, i̇elge qaituğa da qarajat kerek qoi”, – dep jauap berdi.
Kapitan tek söz jüzinde ğana keñpeiil adam i̇emes i̇eken, is jüzinde de aitqanyn būljytpai oryndady. Meniñ bar mülkimdi, i̇eñ aqyr aiağy üş qūmyrama deiin tizimge jazyp, öziniñ qarauyna aldy, bireudiñ mülkine qol sūğuşy bolmañdar dep teñizşilerge äbden tapsyrdy, jasağan tizimin meniñ qolyma berdi de: “Barğan jerde osy tizim boiynşa tügendep al”, – dedi. Kapitan qaiyğymnyñ jaqsy i̇ekenin körip: “İeger, satsañyz alaiyn, bağasyna ne sūraisyz?”, – dedi. “Siz mağan köp jaqsylyq körsettiñiz, sondyqtan qaiyqqa bağa qoimaimyn, bergeniñizdi alamyn”, – dedim. “Olai deitin bolsañ, qaiyqtyñ bäsi seksen piastr bolsyn, biraq Braziliiäğa barğan soñ meniñ bergenimnen artyq töleuşiler tabylsa, men de sony bereiin”, – dedi. “Kelistik, solai bolsyn”, – dedim. Ksuridi altynğa aiyrbasta dedi. “Meniñ altyn alğym keledi, balany sizge amanattaudan da qoryqpaimyn, biraq qiyn-qystau kezde qasymda bolğan adamnyñ bostandyğyn altynğa qalaişa aiyrbastaimyn?” – dep qinaldym. Kapitan meniñ halimdi tüsindi, biraq mağan ūsynysymnan bas tartpa dedi, i̇eger bala hristian dinin qabyldasa, on jyldan keiin basyna bostandyq beremin dedi. Būl oiyñyz dūrys i̇eken dedim. Ksuridiñ özi de kapitannyñ qasynda qalğysy keletinin aitty, men de rizaşylyqta i̇ekenimdi bildirdim. Braziliiäğa deiin saparymyz oñ boldy, jiyrma i̇eki kün degende Todos los Santosqa, iağni Külli Äulieler qoinauyna kelip kirdik. Sonymen, men adam balasy ğana ūşyraityn azaptan qūtylyp, i̇endi ne isteu kerek i̇ekenin oilastyrdym. Portugal kemesi kapitanynyñ keñpeiildiligin, mağan körsetken jaqsylyğyn mäñgi ūmytpaspyn. Alyp kelgeni üşin tiyn-teben de alğan joq. Bar düniemdi – arystan terisin, jäşik şarapty, i̇eki myltyqty, tağy da basqa özimniñ satqym kelgen närselerdi aldy. Turasyn aitsam, osylardyñ bärinen i̇eki jüz jiyrma
somdai altyn aqşa qūrastyryp, Braziliiäğa kelip jettim.
Kapitan meni bir tanysynyñ üiine i̇ertip keldi, ol da özi sekildi meiirimdi, adal jan bolyp şyqty. Qant plantatsiiäsy men qant zauytynyñ qojasy i̇eken. Men onyñ üiinde ūzaq uaqyt tūrdym, sondyqtan barlyq öndiristerdi araladym jäne qant plantatsiiäsymen tanystym. Qant öndirisi adamnyñ tūrmysyna qolaily, onymen ainalysqan adamnyñ tez baiitynyna közim jetti. Men de osy jerden tūraq tauyp, osy ispen ainalysamyn dep şeştim. Londondağy qarajattarymdy aldyryp, ony qandai da bir iske jūmsau turaly oiladym. Būl jerge bas sūğyp alğan soñ, bolaşaq plantatsiiä men usadba salu üşin qolymdağy bar aqşağa öñdelmegen jer satyp alu turaly jospar qūra bastadym.
Meniñ lissabondyq ağylşyn, tegi Uelz degen bir portugal körşim bolğan. Onyñ da jağdaiy tura menikindei i̇edi. Ony körşi deitinim, onyñ plantatsiiäsy meniñ plantatsiiämmen şektesip jatyr, i̇ekeumizdiñ qarym-qatynasymyz öte jaqsy; i̇ekeumizdiñ ainalymdağy aqşamyz da onşa köp i̇emes i̇edi; bastapqy i̇eki jylda i̇ekeumiz de plantatsiiä tüsiminen tek işip-jegenimizdi ğana aqtar halde boldyq. Biraq jerimiz öñdelgen saiyn biz baii tüstik, üşinşi jyly bölek bir jerge temeki i̇ektik, i̇endi bir jerdi aldağy jylğa qant ösiruge daiyndap qoidyq, biraq i̇ekeumizde de jūmys küşi jetispedi, Ksuridi bekerge tastap ketkenimdi sonda ğana tüsindim.
Biraq amal neşik! İeşqaşan da aqyldylyqpen közge tüsken jerim joq i̇edi, sondyqtan būl joly da mült ketkenime tañqalarlyq i̇eşteñe joq dep oilaimyn. İendi mağan bastağan isimdi tura osy jolmen jalğastyra beruden basqa i̇eşteñe de qalmap i̇edi. Būl men armandağannan mülde basqaşa ömir i̇edi: älemdi şarlaimyn dep qiiäldap, äke-şeşemdi tyñdamai, tuğan jerimnen bezip jürip, tabiğatyma janaspaityn osyndai iske moiyn būrğanyma özim de tañqaldym. Ony aitasyz, kezinde äkem mağan nasihat qyp aitqan qarapaiym tirşiliktiñ i̇eñ joğarğy satysy altyn ortağa men öz betimmen jetip i̇edim, sonda deimin-au, i̇eger izdegenim osy bolsa, oğan men i̇el-jūrttan bezip, jaryq älemdi kezbei-aq tuğan üi, qara orman otanymda jürip-aq jetuşi i̇edim ğoi dep te oilaimyn. Men turaly az-kem bolsa da biletin jer şarynyñ bir böligin i̇eşqandai habardyñ da deregi jetpeitin, tuğan jerimnen bes myñ mil qaşyqtyqta ornalasqan osynau jatjerlikter men tağylardyñ jabaiy i̇eline tyğylmai, dostarymnyñ arasynda külip-oinap jürip-aq qazirgi jetistigime Angliiäda tūryp ta qol jetkizuime boluşy i̇edi ğoi deimin jiı-jiı özime-özim.
Mine, men Braziliiäda jatyp öz tağdyrym turaly osyndai qamyryqty oilarğa beriluşi i̇edim. Mende körşi plantatordan basqa būl jerde til qatysatyn da adam joq, barlyq isti öz qolymmen jasauğa tura keldi. Ainalamda tiri jan joq, beine bir i̇elsiz-künsiz aralda ömir sürip jatqandaimyn dep, söilesetin tiri jannyñ joqtyğyna şağymdanatynmyn. Biraq keiin şyn mäninde jan balasy joq aralğa tastağanda tağdyr meni qalai ädil jazalady deseñizşi! Sondyqtan da bizdiñ bärimizge bir sät bügingi tirşiligimizdi būdan da jaman kündermen salystyra qarau qalai paidaly bolar i̇edi dep oilaimyn, öitkeni tağdyr äpsätte bärin aiyrbastap, būrynğy ömirimizde qandai baqytty bolğanymyzdy közimizge körsetip qoiuy da mümkin ğoi! İä, qaitalap aitamyn, osy ömirimdi i̇elsiz aralmen salystyryp tağdyrğa näumez bop jürgende, şyn mäninde i̇elsiz aralğa tastap tağdyr meni ädil jazalady; al öitpei, bastağan isimdi jalğastyra bergende men şynynda da mümkin baqyt pen bailyqqa jeter i̇edim…
Meni apattan qūtqarğan kapitan i̇eline qaitqanğa deiin meniñ qant plantatsiiäsy turaly jobamnyñ bağyty belgili boldy (qaita jük tiep alğanşa, onyñ kemesi Braziliiäda üş aidai tūrdy). Londonda jinaqtalğan aqşam bar i̇ekeni turaly oğan aitqanymda, ol mağan şyn yqylasymen dostyq keñes berdi: “Ağylşyn myrza (ol meni är uaqytta osylai dep ataityn), mağan senim qağaz jazyp ber de, aqşañdy amanattağan kisiñe hat jaz, aqşağa ötimdi tauar alyp, men aitqan mekenjaiğa, Lissabonğa jibersin, i̇eger qūdai sätin salyp aman-sau keler bolsam, öz qolyña tügelimen tapsyramyn. Adamnyñ ömirinde aiaqasty är türli jağdai bola beredi i̇eken, sondyqtan aqşañdy tügeldei aldyrtpa, jüz funt sterling iaki aqşañnyñ jartysyn ğana aldyrarsyñ. Bastapqyda täuekel i̇etu kerek. İeger aqşa ainalymmen kelse, onda qalğan aqşany da ainalymğa jiberu kerek, al i̇eger aqşa orta joldan joğalyp ketse, äiteuir öziñde az bolsa da qarajat qalar i̇edi”, – dedi. Oryndy, dostyq keñes, mağan tek maqūldauğa tura keldi.
Sondyqtan köp oilanbai senimhatty qolyna ūstattym, aqşamdy amanattap ketken ağylşyn kapitanynyñ äieline hat jazdym.
Hatta bastan keşken oqiğalarymdy, qalai tūtqynğa tüskenimdi, qalai qaşqanymdy, teñizde portugal kemesi kezigip, aman qalğanymdy jäne kapitannyñ körsetken jaqsylyğyn, türli basymnan keşken oqiğalarymdy tügel baiandadym. Hattyñ soñynda bügingi jaiymdy, qandai ispen şūğyldanyp jatqanymdy jäne özime qajetti degen tauarlardy jiberu turaly aittym. Kapitan Lissabonğa kelisimen ağylşyn köpesteri arqyly Londonda tūratyn bir köpeske hat jazyp, tauar turaly tapsyrys berip, meniñ bastan keşken oqiğalarymdy bastan-aiaq baiandağan. London köpesi i̇eki hatty da keşiktirmei kapitannyñ äieline bergen, kapitannyñ äieli ūsynystarymdy oryndap, mağan körsetken jaqsylyğy üşin portugal kapitanyna syilyq retinde biraz aqşa joldapty.
London köpesi meniñ jüz funtyma ağylşyn tauarlaryn satyp alyp, Lissabonğa jibergen, al portugal kapitany būl zattardyñ bärin tügel meniñ qolyma tapsyrdy. Kapitan men aitpasam da älgi tauarlarmen birge jer öñdeitin biraz qūral-saiman jäne üi-işine kerekti zattar äkeldi. Būlar plantatsiiä jūmysyna öte qajetti zattar i̇edi, bäri de paidama jarady. Meniñ tauarlarym kelip jetkende quanğanym sondai, aldağy künderime aq jol aşyldy dep oiladym. Qamqorşy kapitanym bir qyzmetkerdi alty jylğa jaldamaly jūmysker i̇esebinde alyp keldi. Būl maqsatqa ol meniñ tanysym, kapitannyñ jesiri bergen bes funt sterling jūmsağan. Men körsetken syidyñ birin de qabyl almağan soñ, i̇eñ bolmasa özimniñ şaruaşylyğymnyñ jemisi retinde bir qapşyq temeki alyñyz dep ötindim.
Meniñ tauarlarymnyñ deni – ağylşyn matasynan istelgen kenep, baiki, mäuiti, şūğa syqyldy qymbat tauarlar. Mūndai zattar osy i̇elde ötimdi tauarlar, būlardy birin qaldyrmai satyp, mol paida kördim, sodan keiin qarajatym būrynğysynan tört i̇ese köbeidi. Belsendiligimniñ nätijesinde plantatsiiä jūmystarynda körşimmen salystyrğanda äldeqaida joğary tabysqa jettim, Lissabonnan kapitan i̇ertip kelgen i̇europalyq qyzmetşiden basqa bir zäñgi qūl jaldau i̇endigi oiym i̇edi.
Qolyñdağy bar aqşany oraily istiñ yñğaiyna qarai jūmsamasañ, tauqymetin tartasyñ. Men de osyny basymnan ötkerdim. Kelesi jyly men plantatsiiämnan mol önim alyp, özim kütken nätijeden artyq i̇elu qapşyq temeki önimine ie boldym. Osy i̇elu qapşyq, iağni salmağy boiynşa jüz funttan artyq önimdi keptirip, Lissabonnan keletin kemege tieu üşin äzirlep qoidym. Jūmysym köbeidi, baiyğan saiyn köz aldyma nebir türli josparlar men jobalardyñ qisyny keldi, meniñ oiymdağy aqşamen būl isti jüzege asyru mümkin i̇emes, qysqasyn aitqanda, būl men tügil, isker degen adamnyñ özin tyğyryqqa tirer i̇edi.
Men özim qalağan ömir jolymen jürgende, typ-tynyş, qara basymdy ğana küittep, äkem aitqan ortaşa tūrmysta şalqyp ömir sürgen bolar i̇edim. Biraq tağdyrdyñ mağan daiyndağan sybağasy basqalai i̇eken: baqytsyzdyğym üşin ädettegidei özim kinäli bolyp şyqtym. Öz kinämdi arttyryp, tağdyrymdy kürdelendire tüseiin degendei, beimälim bolaşağym turaly tolğanatyn mende bos uaqyt ta bolğan joq. Meniñ albyrttyqpen ūşyrağan sätsizdikterimniñ bäri – älemdi şarlap kezemin degen qūştarlyğymnan boldy, bir kezdegi aldymnan külip şyqqan jarqyn bolaşağym men şat ömirimniñ jalğasyn tauyp, qaiyrymdy qūdaidyñ bergen sol qarapaiym tūrmys igiligine qanağat tūtuym kerek i̇edi.
Bir kezde tuğan üiime syimai qaşyp şyqqanym sekildi, men i̇endi bügingi künime de qanağattanbadym. Mümkin, meniñ jaqsy tūrmysqa jetemin degen ümitten nemese däuletti tūrmystan bas tartqanym, bügingi jağdaiymmen sanaspai, tez baiyp ketkim kelgendigimnen bolar.
Men öz-özimdi qiyndyqtyñ tūzağyna tüsirdim, aman-sau qalaryñ i̇ekitalai mūndai jan jüdeter qiyndyqqa birde-bir adam ūşyrap körmegen bolar.
Basymnan keşkenderimdi i̇egjei-tegjei sizderge baiandap bereiin. Braziliiäda tört jyl tūryp, tūrmysym tüzelip, jergilikti halyqtyñ tilin üirenip alğanym öz aldyna, men körşiles plantatorlarmen jäne bizge jaqyn qala San-Salvadordan kelgen köpestermen de tanysyp aldym. Olarmen jolyqqan saiyn baiağy Gvineiäğa i̇eki ret barğan saparym turaly, zäñgilerdi altyn men pildiñ süiegi tügil, alqa, pyşaq, qaişy, balta, şyny siiäqty tükke tūrmaityn närselerge aiyrbastap, Braziliiäğa äkelip, qara jūmysqa saluğa bolatyny turaly äñgimelep beruşi i̇edim.
Olar meniñ äñgimemdi yqylas qūia tyñdaityn, äsirese zäñgilerdi satyp aluğa bolady degendi äñgimelegenimde i̇erekşe zeiin qūiatyn. Biraq ol kezde zäñgilerdi satyp aluğa şek qoiylatyn, olardy satyp alu üşin ispan nemese portugal korolderinen rūqsat kerek i̇edi, sondyqtan qūldar kez kelgen jerden tabyla bermeitin, qūny da qymbat bolatyn.
Künderdiñ küninde top adam bas qostyq, joğaryda aitylğan mäsele töñireginde meniñ tanys plantatorlarym men köpester qyzu äñgimege köşti. Keşegi äñgimeden keiin oilanğan üşeui i̇erteñine mağan qūpiiä ūsynyspen kelgenderin aitty. Sodan keiin aitylğan söz osy arada qalsyn dedi de, äri qarai özderiniñ men siiäqty plantatsiiäğa ielik i̇etetinderin, olarğa da qūl, jūmysşy küşi kerek i̇ekenin tilge tiek i̇etti. Sol sebepti Gvineiädan zäñgiler satyp aluğa attanu üşin keme daiyndaityndaryn aitty. Qūldardy satyp alu qiyndyq tuğyzady jäne olardy Braziliiäğa alyp kelgen soñ aşyq satuğa tyiym bolğandyqtan, olar tek bir ret qana sol maqsatpen jol jürip, qūldardy jasyryn tiep äkelip, sodan soñ ğana ärqaisysy öz plantatsiiälaryna bölip alğylary keledi i̇eken. Men būl saparda keme prikazçigi qyzmetin atqaramyn ba, Gvineiäda zäñgilerdi satyp alu jauapkerşiliginde bolamyn ba, – mäsele soğan tireldi. Qūl satyp aluğa qarabaqyryñ da ketpeidi, bizben birdei bölisesiñ dedi olar.
İeger būl ūsynys jekemenşik plantatsiiäsy joq bireuge aitylsa, qyzyğarlyq närse deuge bolar i̇edi. Biraq jeke plantatsiiäğa ielik i̇etetin men üşin būl ūsynys qolaily i̇emes-ti: bastağan isim üş-tört jyl jalğasyn tapsa, onyñ üstine Angliiädağy alaşaq aqşağa ie bolsam, oğan üsteme az ğana qarajat qosylsa, onda mendegi qarajat tört-bes myñ funt sterlingke jetip jäne äri qarai da ösimin tabar i̇edi; sondyqtan aldağy sapar turaly oilau men sekildi adam üşin ağattyq bolary aidan anyq bolatyn.
Adam balasy bükil ğūmyrynda keşuge tiısti qiynşylyq taqsyreti äu bastan meniñ mañdaiyma jazylyp qoiğandai. Äkemniñ aitqanyna könbei, öz üiimnen qaşqanda mänsiz närselerge qalai üiirsek bolsam, būl joly da osy ūsynysqa däl solai qarsy kele almadym. Men plantatorlarğa “Gvineiäğa quana baramyn, biraq men kelgenşe plantatsiiäma köz bolsañdar, i̇eger men oralmai qalsam, meniñ qazirgi aitqan ötinişim boiynşa ielik i̇etseñder” dep jauap berdim. Olar mağan birauyzdan uäde berdi, jazbaşa kelisimşart jasaldy, men de öz tarapymnan i̇eger qaza bolyp ketsem, plantatsiiä men mülkim qysylğanda qol ūşyn bergen portugal kapitanyna tapsyrylsyn, biraq meniñ mülkimniñ teñ jartysy ğana bölip berilip, qalğany Angliiäğa jöneltilsin degen i̇eskertpesi bar ösiet qağaz jazdym.
Qysqasy, mülkim men plantatsiiämnyñ saqtaluy üşin söz jüzindegi barlyq mümkindikti qarastyrdym. Öz paidam üşin aqylğa salyp, aldy-artymdy oilasam, neni isteuim jäne istemeuim kerek i̇ekenin bilsem, özim bastağan isti nätijesiz qaldyrmağan bolar i̇edim, köp qiyndyqty basymnan ötkere tūryp, teñizge qaita tüspegen bolar i̇edim.
Biraq meni ünemi bir tosyn küş i̇eliktirdi de tūrdy, sondyqtan aqyldyñ i̇emes, qiiäldyñ jetegine i̇ere berippin. Mine, keme de daiyn boldy, kerekti tauarlar tieldi jäne osynyñ bäri de sapar şeguşilerdiñ özara rizaşylyğymen boldy. 1659 jyly qyrküiek aiynyñ biri küni, jaisyz uaqytta kelip kemege mindim. Segiz jyl būryn ata-anamnan qaşyp Gullge kelgen kündei – ata-anama qarsy kelip, öz tağdyrymdy özim aqymaqtyqpen şeşken kündei, – būl da men üşin sätsiz kün boldy.
Bizdiñ keme jüz jiyrma tonna şamasynda jük köteruge arnalğan. Kemede kapitandy, meni jäne iungany i̇eseptemegende, alty zeñbirek pen ekipajdyñ on tört adamy bolatyn. Özimizben birge auyr jük bolğan joq, köbinese zäñgilermen aiyrbas jasau üşin qaişy, pyşaq, balta, aina, şyny, alqa basqa da ūsaq, arzan zattar tiep aldyq.
Qyrküiektiñ biri küni kemege mindim dep aityp i̇edim, däl sol küni jürip te kettik. Soltüstik i̇endiktiñ 10 nemese 12 gradusyna jetken kezde Afrika qūrlyğyna qarai būrylu üşin, äueli Braziliiäny jağalap, soltüstikke qarai jol tarttyq, öitkeni ol kezde kemelerdiñ jürer joly da osy bağytta bolatyn. Äulie Avgustin müiisine jetkenşe, künniñ ystyğy bolmasa, aua raiy öte qolaily boldy. Äulie Avgustin müiisine jetken soñ jağany tastap, aşyq teñizge qarai būryldyq. Köp uaqyt ötpei-aq qūrlyqtan ūzap kettik. Kele jatqan bağytymyz Fernando de Noronha araly, iağni oñtüstik pen şyğystyñ aralyğy. Fernando araly oñ jağymyzda qaldy. On i̇eki kün jürgennen keiin ekvatordan ötip 7°22, soltüstik i̇endikke şyqtyq, osy arada sūrapyl dauyl soqty. Būl dauyl i̇emes, qūiyn i̇edi, artymyzdan da, aldymyzdan da ainala soğyp, äbden i̇esten tandyrdy. Jel äueli soltüstik pen şyğystan, mūnan keiin oñtüstik pen şyğystan soqty, bağyttap jüruge i̇erik bermedi, on i̇eki kün boiy jelge qarsy jüre almadyq. Osy on i̇eki kün boiy sağat saiyn, minöt saiyn ajal keldi dep oiladym, biraq bizdiñ aramyzda tiri qalamyn degen oi bir adamda da bolğan joq. Bizdiñ qorqynyşymyz dauyl ğana bolğan joq: bir teñizşi bezgekten, i̇eki teñizşi palubany su şaiyp teñizge ketip öldi. On i̇eki kün degende dauyl bäseñdep, kapitan tūrğan jerimizdi baiqastai bastady, soltüstik i̇endikten 12 gradus şamasynda tūr i̇ekenbiz, biraq bizdi Äulie Avgustin müiisinen batysqa qarai
22 gradus yqtyryp alyp ketkenin bildik. Tūrğan jerimiz Braziliiänyñ soltüstik jağalauynan qaşyq i̇emes jäne sol ölkelerge belgili Orinoko özenine taiaumyz. “İendi qai bağytqa jol tartamyz?”– dep kapitan menen keñes sūrady. Kemege su kire bastady, alys jol jüruge kelmeidi, i̇endi keiin qarai, Braziliiä jağalauyna jyljyğanymyz jön bolar degendi aitty. Būl pikirdi men qoldamadym. Amerika jağalaularynyñ kartasyn qarağannan keiin bylai dep şeştim: Karib aralyna jetkenşe aldymyzda i̇el joq i̇eken, olai bolsa kömek küter de jer joq, sondyqtan bağytty Barbadosqa qarai būru kerek, bizdiñ i̇esebimizşe ol jerge i̇eki jetide jetuge bolady. Meksika şyğanağynyñ ağysyna tüspes üşin tura joldan bağytty az ğana būru kerek. Afrika jağalauyna qarai jüzu turaly söz qozğap ta kerek i̇emes, öitkeni aialdap, kemeni
jöndep, qūramdy jasaqtap almai bolmaidy.
Sodan keiin batysqa, soltüstik pen batystyñ aralyğyna qarai būryldyq. Sebebi ağylşyndarğa qaraityn araldardyñ birine jetip kömek sūramaqpyz. Biraq tağdyrdyñ qalauy basqaşa boldy. Soltüstik i̇endiktiñ 12°18, taman jaqyndağanda tağy da sūrapyl dauylğa tap boldyq. Būl da sol bastapqy dauyldai batysqa qarai yğystyryp alyp ketti, bet alğan bağytymyz qiiän şette qaldy, sauda jolynan alystap kettik, i̇endi dauyldan aman qalsaq ta, i̇elge oralamyz degen ümitimiz üzildi, öitkeni būl jerde jabaiylarğa jem bolamyz dep oiladyq.
Künderdiñ birinde tañerteñ dauyldyñ beti äli qaitpağan alapatty şaqta bir teñizşi:“Jer!”– dep aiqailady, kaiutadan atyp şyğyp ülgergenimizşe bolmady, keme qaiyrlap qaldy. Kemeniñ kenet toqtağandyğynan palubany su basty, biz i̇endi ölim auzyndamyz dep, şaşyrandy su men köpirşikterden qaşyp, jalma-jan kemeniñ astyñğy jabylatyn qabatyna tyğyldyq. Mūndaidy basynan keşirmegen adamğa bizdiñ halimizdi tüsinudiñ özi auyrlau. Qaida tūrğanymyzdy, qai jerge jetkenimizdi, būl jerdiñ aral i̇ekenin ia i̇elsiz meken i̇ekenin añğara almadyq. Dauyl bäseñdese de, qūdirettiñ küşimen jel basylmasa, keme qiramai aman tūrady degen ümit bizde bolğan joq. Ärbir sät saiyn ölim kütip, birimizge birimiz jaltaqtaumen boldyq. Jalğyz-aq jūbanyşymyz – keme bütin jäne kapitannyñ “Baiqaisyñdar ma, jel bäseñdeiin dedi” degen sözi. Jel bäseñdegenimen, odan qaiyr joq, keme qaiyrlap qūmğa batty, ony qozğaltuğa küş kerek, ondai küş bizde joq, i̇endi qalğany – bas qamy, qaitsek te ajaldan aman qalu. İeki qaiyğymyz bar i̇edi, bireui kemeniñ qūiryq jağynda iluli tūratyn, dauyl kezinde ony tolqyn süirep teñizge alyp ketken. İekinşi qaiyğymyz ornynda, biraq ony suğa qalai tüsirmekpiz? Mine, mäsele osynda boldy. Köp oilanuğa uaqyt ta joq, sebebi kemeniñ qirauy mümkin jäne
keibireuler keme qirauğa jaqyn tūr degendi aitty.
Beibereket alasapyran oidy bastan keşip tūrğanymyzda, kapitannyñ kömekşisi keldi de, basqalardyñ kömegimen qaiyqty jyljytyp suğa tüsirdi; on bir adambyz, bärimiz de jabyla qaiyqqa mindik, tağdyrymyzdy bir qūdaiğa amanattap, tulağan tolqynnyñ qoinynda qaldyq: jel bäseñdegenimen, jiekke oqtyn-oqtyn biık jäne üreili tolqyndar soğyp jatty, gollandtyqtardyñ “jabaiy teñiz” dep atauy tegin i̇emes i̇eken. Jağdai naşarlady, qaiyqtyñ mūndai tolqynğa tötep bere almaitynyna, özimizdiñ suğa ketetinimizge közimiz jetti. Jelken köteruge tağy bolmady, sebebi köteretin jelken de joq, bolğan künniñ özinde de odan keler bizge i̇endi i̇eş paida joq i̇edi. Ölim jazasyna kesilgen adamdai janūşyra qaiyqty jiekke qarai jantalasa i̇esip kelemiz. Jiekke jaqyndağanda tulap soqqan tolqynnyñ qaiyqtyñ kül-talqanyn
şyğaratynyn bärimiz de sezip kelemiz.
Aldymyzdağy şyğa beris jağanyñ batpaq nemese qūmdaq i̇ekenin, tik jar nemese tegis i̇ekenin bilgenimiz joq. Qandaida bolsa bir kişkene şyğanaqqa nemese bir özenniñ sağasyna jetsek, jel basylsa, jardy yqtap jağağa jeter i̇edik dep sendik, biraq köringen jer būlardyñ bireuine de ūqsamaidy, neğūrlym jağağa jaqyndağan saiyn, soğūrlym üreili körindi, qorqynyştylyğy teñiz qoinynan da beter boldy.
Keme şökken jerden tört mildei qaşyqtağan soñ, būl meniñ i̇esebim boiynşa, qaşyqtağan soñ i̇emes, jel aidap äketkennen keiin, biıktigi taudai tolqyn şybyn jandaryñdy alaiyn degendei artymyzdan quyp jetip qaiyqqa soğyldy. “Qūdai-ai” deuge şamamyz da kelgen joq, qaiyq töñkerilip, bärimiz audarylyp, bet-betimizge şaşylyp, bir-birimizden ajyrap kettik.
Suğa batyp bara jatqandağy qysyltaiañ sättegi halimdi aityp jetkizu mümkin i̇emes. Negizi suda jaqsy jüzuşi i̇edim, biraq birden jüzip ketuge şamam kelmei, tūnşyğyp ölip kete jazdadym. Tolqyn syrğanatyp otyryp i̇edäuir jer aparyp jağağa jaqyndatyp tastady, tolqyn tarağanşa su betine şyğuğa mümkindik bermedi, qaita-qaita tūnşyqtyryp, älsirep qaldym. Tolqyn basylğan kezde öz-özime kelgendei boldym. Jantalasqanym sondai, jiekke jaqyn qalğanymdy kördim de, asau tolqyn lyqsyp kelip qaita töbemnen qūlağanşa, jağağa jetu üşin sudyñ astymen balyqşa jüzdim. Biraq qaşyp qūtyla almadym, asau tolqyn quyp jetti, qūtylmasyma közim jetken soñ, demimdi işime tartyp, tolqynnyñ yğyna qarai jüze berdim. Meniñ qatty qoryqqanym – art jağymnan soqqan tolqyn jağağa jaqyndatyp äkelgenimen, i̇ekpinimen meni qaita teñizge laqtyrmasa igi dep oiladym.
Soñymnan quyp jetken tolqyn su tübine batyryp jiberip, tağy da birtalai jerge alyp keldi. Demimdi işime tartqan boiy qūlaştap jüze berdim. Äbden dymym qūrydy, bir kezde joğary köterilgendei boldym; basym men qolym su betine şyqty, şyqqanymmen ūzaq şydar halim joq. Közdi aşyp, jaryq dünieni körgen soñ boiyma quat kirdi. Tolqyn kelip tağy töbemnen basty, biraq men būl joly su astynda ūzaq tūra almadym. Joğarylap baryp töbemnen qūlağan tolqynnyñ i̇ekpinimen aiağym jerge bir-aq tidi. Su betine qaita şyğyp demimdi alyp, azyraq küş jiyp jiekke qarai jüzdim, qanşa jantalassam da jağağa jete almadym, tolqynğa tağy da i̇eki ret kömildim, i̇ekeuinde de ysyryp ilgeri apardy.
Soñğy tolqyn ülken qauip töndirdi: lyqsyp kelip qatty soqqanda i̇edäuir jerge laqtyryp jiberdi, onyñ i̇ekpinimen ūşyp baryp jarğa soğyldym. Ökpem qysylyp, demimdi ala almai, i̇esimnen tanyp, qimyldauğa şamamdy keltirmei i̇eseñgiretip tastady, i̇eger tolqyn üstimnen tağy töngende, sözsiz öler i̇edim. İesimdi tez jiyp, basymdy köterdim de, tolqyn tarqağanşa jarğa jabysyp tūrdym. Tolqyn keiin qarai tartylğanda ilgeri qarai jüre berdim, i̇endi jağa jaqyn qaldy, tağy bir tolqyn kelip üstimnen basty, biraq i̇ekpinimen teñizge qaita alyp kete almady. Şamaly jer jürgennen keiin qūrlyqqa şyqtym, quanyşym qoinyma syimady, jiektegi jartaspen jüre otyryp jerge tüsip, şöptiñ üstine qūlai kettim.
Būl jerde mağan qauip-qater joq, doly tolqyndar i̇endi meni quyp jete almaidy dep oiladym.
Jerge tabanym tigen boida kökke qarap, amandyğym üşin qūdaiğa alğys jaudyrdym, dūğa qyldym, mūnan az ğana sät būryn tiri qalam degen oi da bolmap i̇edi. Meniñ oiymşa, qabirden jaryq düniege qaita şyqqan adamnyñ quanyş sezimin jetkilikti türde aiqyn jetkize alatyn söz bolmaidy, meniñ tağy bir tañ qalmaityn närsem, – ölim jazasyna kesilgen aiypkerdi dar tübine aparyp asqaly tūrğanda keşirim berip, i̇erkindik jariiälağanda qasynda mindetti türde däriger bolyp, onyñ qanyn jiberedi, – iä, tağy qaitalap aitamyn, būğan i̇eş tañ qaluğa bolmaidy, öitpeiinşe kenetten bolğan quanyş rahym i̇etilgen jandy qatty tolqynysqa ūşyratyp, onyñ jüregin toqtatyp tastaidy i̇eken.
Qatty quanu da qaiğy sekildi, adamdy aqylynan adastyrady.
Qolymdy kökke jaiyp, teñizdi jağalap jürdim de qoidym, birese sekirdim, birese otyrdym, birese tūrdym, neşe türli qimyldar jasadym, biraq sol kezdegi

quanyşymdy jetkize alar söz de joq i̇edi. Aman-i̇esendigime şükirşilik i̇etumen boldym. Suğa batyp ketken joldastarym turaly oiladym, özimnen basqa tiri jan qalğan joq, olardyñ birin de körmedim, üş şliapa, bir furajka, i̇eki türli başmaqtan basqa jağağa i̇eşnärse qalqyp şyqpady.
Qaiyrlap qalğan kememiz būldyrlap köz ūşynda körinedi, tolqyndar tulap anyq körsetpedi: “Qūdaiym-ai, sonau qiyrdan jağalauğa qalai jetkenmin” dep özime-özim tañğaldym.
Qara tünek oilarymnan serpilip, i̇esendigime myñ märte şükirşilik i̇etip, qai jerde tūrğanymdy bilmek nietpen, i̇endi qandai qadamğa baru kerek i̇ekenin oilap, ainalama qaradym. Quanyşym su sepkendei basyldy: ölim auzynan aman qalsam da, i̇endi meni odan da zor sūmdyqtar men qaiğyly künder ğana kütip tūrğanyn tüsindim. Üsti-basym su, kierge kiım, işerge bir jūtym su da joq. Aştan ölu ia jyrtqyş añdarğa jem boludan basqa jol joq siiäqty. Qūstardy atyp qorek qylar, jabaiy añdardan qorğanar myltyq ta joq. Meniñ qolymdağy bar qūraldarym – pyşaq, temeki, temekiniñ sauyty. Şarasyz halim i̇esime tüskende aqyldan adasqan adamdai teñizdi jağalai jügire berdim. Būl aralda jyrtqyş añdar köp bolsa, ymyrt jabylyp, iñir qarañğylyğy tüskende ne istemekpin, olar jemtigin tünde izdeuşi i̇edi ğoi dep qoryqqanymnan özime-özim til qattym.
Meniñ basyma jalğyz-aq oi keldi: közime tüsken ülken bir ağaş bar i̇edi, tüni boiy sol ağaştyñ basyna şyğyp otyru, alda ömirim bar ma, joq pa, tañ atqan soñ köremin, sebebi būl jerde tūryp äri qarai ömir süremin dep oiğa aludyñ özi qorqynyşty. Su izdep, araldy boilap şirek mildei jürdim, onşa köp ūzamai-aq, meniñ bağyma qarai bir būlaq tap boldy. Sudy äbden qanyp işip, aştyğymdy basaiyn dep auzyma temeki salyp, qaityp älgi ağaşqa keldim, örmelep basyna şyğyp, közim ilinip ketse, qūlap ketpeuim üşin yñğaily otyrdym. Sonan soñ saqtyq üşin bir būtaqty kesip aldym da, kese-köldeneñ ūstap, ornyma qaita jaiğastym, şarşağannan qatty ūiyqtap ketippin. İekiniñ biri mūndai jerde men siiäqty ūiyqtai almas
i̇edi, kädimgidei tynyğyp, sergip ūiandym. Közimdi aşqanymda tañ atyp, tirşilik bastalypty. Kün aşylğan, jel tynyp, teñiz beti tynyştyq tauypty. Keme ornynan jyljyp, keşe tolqyn meni laqtyrğan qūzdyñ tübine kelip jetkenin körgende, köñilim qatty qūlazyp ketti, tünde su syrğytyp jağağa jyljytqan siiäqty. Ol men tünep şyqqan ağaş tübinen tura bir mildei jerde i̇eken. İendigi nietim kemege jüzip baryp, işindegi azyq-tülik pen kerekti zattardy alu i̇edi. Ağaştan tömen tüse salyp, jan-jağyma qaradym, i̇eñ äueli közime tüskeni – i̇eki mildei jerdegi keşegi özimiz mingen qaiyq, ony da oñ jaqqa jyljytyp tastapty. Qaiyqqa barsam qaitedi dep oñtailandym da keri qaittym, sebebi i̇eki ortada i̇eni jarty mildei su basqan tereñ özek bar i̇eken.
Tezirek kemege jetip, tirşiligimniñ negizi – azyq-tülikterdi jetkizip alaiyn dep oiladym.
Tüs aua teñiz betine tynyştyq ornap, tolqyndar jağany i̇erkelei ūryp jatty, jağa taiyzdap qalğan, i̇eki jüz qadamdai jerdi jüzbei-aq keşip jüruge bolady. Teñizge şyqpai-aq säl kidirgende bärimiz de din aman bolady i̇ekenbiz, jel bäseñdegenşe nege kidirmegenbiz, jağağa aman jetetin mümkindik bolğan i̇eken, bärimiz jağağa bütin jetsek, men tap osy halge ūşyrap, adam balasynan qol üzip, jalğyz qalmas i̇edim dep qatty küizeldim. Közimniñ jasyn töktim, biraq köñildegi qaiğyğa közdiñ jasy kömekşi bolmaidy ğoi, qalai da kemege jetu qamyna kiristim. Kün ystyq, kiımderimdi şeştim de suğa tüstim. Kemege jüzip jetkenimde tağy da qiyndyqtyñ tūzağyna şyrmaldym: kemeniñ üstine qalai şyğu kerek? Sebebi kemeniñ qaiyrlağan jeri öte taiyz, keme sudan şyğyp biık tūr, sondyqtan oğan şyğuğa qol iligerlik i̇eş närse taba almadym. Jüzip kemeni i̇eki ret ainaldym, äuelgide qalai körmegenimdi bilmeimin, i̇ekinşide tartylğan arqanğa közim tüsti, arqannyñ ūşy su astynda, tek su betine i̇eki-üş tūtamdai ğana şyğyp tūr, arqannyñ ūşyn äri-beri izdep sausağyma iliktirdim de, örmelep kemege şyqtym. Kemege su kirip, trium toluğa jaqyndapty, biraq tömpeşiktiñ üstinde tūrğan boluy kerek, art jağy köterilip, tūmsyğy suğa batyp tūr, sondyqtan art jağyndağy zattarğa su timegen. Artqy jağyna ornalas-tyrylğan zattardyñ bütin i̇ekenin jetken boida-aq bildim. İeñ äueli zattardyñ qandaiy bülinip, qandaiynyñ bülinbegenin bilgim keldi. Azyq-tülikterdiñ bäri de qūrğaq, tipti dymqyldanbağan da, azyq salğan bölikti aştym da qaltama nan salyp aldym, uaqytym zaia ketpesin dep auzyma da jüre salyp jep jürmin. Bas qosyp otyrys jasaityn kaiutadan bir bötelke rom tauyp alyp, qylqyldatyp birneşe ret jūttym, küş jiyp iske kirispesem bolatyn i̇emes, äbden qaljyrağan i̇ekenmin.
Özime kerekti zattardy jäne azyq-tülikti jağağa jetkizu üşin i̇eñ aldymen mağan qaiyq qajet i̇edi. Joq närseni oilap qol qusyryp otyruğa tağy bolmaidy, qysylğan jerde adam balasy aqyl tapqyş keledi ğoi, bas salyp iske kiristim. Kemede birneşe börene, syrğauyl, taqtai, diñgek ağaştar bar i̇edi. Mine, osylardy biriktirip sal buğym keldi. Birneşe jeñil börenelerdi tañdap alyp, suğa ketpestei i̇etip arqanmen bailadym da, kemeniñ jieginen tömen qarai syrğanattym. Mūnan keiin kemeden tüstim de, özime qarai tarttym, börenelerdiñ i̇eki jaq basyn bir-birine qosyp myqtap tūryp bailastyrdym da, qysqalau i̇eki-üş taqtaidy aiqastyryp üstine saldym. Meniñ salmağymdy kötererliktei sal boldy da şyqty, biraq auyr jük tieuge kelmeidi. Kemedegi ağaş şeberiniñ qol arasyn tauyp alyp, tağy bir diñgekti üşke bölip kestim de, saldyñ i̇enin ūlğaittym. Äbden qysylğanda kemeñger bolyp şyğa keldim, ärine, basqa jağdaida mūndai is meniñ qolymnan kelmegen bolar i̇edi. Adam tözgisiz auyr i̇eñbek i̇ettim, qatty qinaldym.
Salym myğymdaldy, i̇edäuir jük köteretin şamasy baiqaldy. İendigi mäsele – tiegen jükti audaryp almai jağağa jetkizu, biraq būğan da köp oilanğanym joq. Kemedegi bar taqtaidy yñğailap saldyñ üstine tösedim: teñizşilerge arnalğan sandyqtardyñ üşeuiniñ kiltin baltalap būzdym, zattardan bosattym, söittim de jyljytyp taqtaidyñ üstine äkelip saldym. İeñ kerekti degenderin tañdap alyp, sandyqtyñ üşeuin de nyğyzdap tūryp toltyrdym. Bireuine küriş, nan, irimşik, bes bölek i̇eşkiniñ sürlengen i̇eti – azyq-tülikterdi jäne kemedegi qūstarğa jem üşin alynğan dänniñ qalğanyn da salyp aldym, al qūstardy äldeqaşan soiyp jep bitirgenbiz. Qūstarğa alğan jemimiz bidai aralas arpa i̇edi, biraq bir jamany, tyşqan jep qauyzdap tastağan i̇eken. Birneşe jäşik şarap pen araqty salyma tasydym, olar sandyqqa syimady, biraq olardy sandyqqa jasyrudyñ qajeti de joq i̇edi. Tintip jürip keme şeberiniñ bir jäşik qūraldaryn taptym, būl men üşin ülken olja i̇edi, qazirgi jağdaiymda būl qūraldardy keme toly altyn berse de aiyrbastamas i̇edim. Jäşikti köterip aldym da, sol qalpy, aşyp ta qaramastan salğa äkelip tiedim, sebebi onda qandai qūraldardyñ bar i̇ekenin biletin i̇edim.
Jetkilikti i̇etip myltyq pen oq-däriler tiep aluym kerek. Kaiutadan ädemi i̇eki myltyq, i̇eki tapanşa jäne i̇eki qanjar tauyp aldym, bir qapşyq oq-däri jäne birneşe qañyltyr sauytqa salynğan därilerimen qosa ony da aldym. Kemede üş böşke myltyq därisiniñ baryn biluşi i̇edim, biraq onyñ qai jerde i̇ekenin taba almadym. Aqyry izdep jürip üşeuin de taptym. Bireui şamaly dymqyldanaiyn depti, i̇ekeui qūp-qūrğaq. Būlardy da tiep aldym. Salym jükke toldy, i̇endi jağağa jetkizu mäselesi kütip tūr, i̇eskegim ne jelkenim joq, az-kem jel bolsa salymdy audaryp ta ketui mümkin.
Meni teñizdiñ jaibaraqat jatqany, tolqynnyñ jyljytyp jağağa jetkizui, jeldiñ soñymnan bolğany quantty. Izdep jürip i̇eki-üş synğan i̇eskek tauyp aldym, jäşiktegiden basqa i̇eki ara, bir balta, bir balğa aldym, salymdy teñizge tüsirdim. Bir mil jerge şeiin salym bir qalypty jürip keldi, biraq men jağağa şyğyp qalğan jerden şamaly qiğaştau ketip barady i̇ekenmin. Qiystau ketip bara jatqanymdy sezdim de, būl jağanyñ jai ağysy şyğar, ol ağys jyljytyp meni bir özekke nemese özenniñ sağasyna aparuy mümkin, i̇eger osylai bolsa, toqtap jügimdi tüsirip aluğa öte oñtaily bolar i̇edi degen oi tüsti.
Oiym oñ boldy. Azyraq jürgen soñ aldymnan bir kişkene quys körindi, ağys saldy sol quysqa jyljytyp alyp keldi. Ağystyñ ortasynan şyqpaiyn dep barymşa i̇esip kelemin. Biraq älgi quystyñ şyğa berisiniñ qandai i̇ekenin bilmegendikten salym suğa ketip, tağy bir pälege ūşyrai jazdadym, i̇eger būl joly da bir närsege ūşyrar bolsam, qapalanğanymnan i̇esimdi jiiä almai qaluşy i̇edim. Oida joq jerde salymnyñ bir jağy qaiyrlap, qisaia bastady. İendi säl osylai aialdağanda, jük salmağymen bir jağyna auyp, syrğyp suğa tüsip ketetin i̇edi. Bar küşimdi jiyp qisaiğan jağyn qolymmen tirei qaldym, biraq qanşa tyrysqanymmen saldy ornynan qozğai almadym. Sol boiy sudyñ köteriluin kütip, qozğalmastan jarty sağattai tūrdym. İeki iyğym ūiyp qaldy, jarty sağat ötkennen keiin art jaqtan soqqan tolqyn qisaiğan jağyn köterip jiberdi, sal tüzelip qalpyna keldi. Sol kezde i̇eskekti jerge tirep, saldy keiin iterip, ağystyñ arnasyna qarai būrdym, mūnan keiin köp keşikpei-aq älgi quysqa kelip kirdim, quystyñ i̇eki jağy biık i̇eken. Säl aialdap toqtauğa qai jeri qolaily i̇eken degen oimen ainalama köz jiberdim: teñizden qaşyqtap ketkim kelmeidi, äiteuir bir keme bolsa da közge tüser dep ümittendim, sol sebepti jağağa jaqyn ornalasaiyn dep oiladym.
Jiektiñ oñ jağyn boilağan kişkene özekşege közim tüsip, soğan qarai būryldym. Qatty ağysty äreñ degende kesip ötip, äbden mehnat şegip, köz jetken özekke kelip kirdim. Boiymdy tağy da ürei biledi, jetken jerim tik jar, i̇eger saldyñ tūmsyğy ia bir büiiri i̇ekpinimen kelip jarğa soğylsa, salym audarylyp, bar jügimdi suğa ketirer türim bar, sondyqtan sudyñ köteriluin kütuge tura keldi. Taiyz da bolsa jiektiñ tegis jerine qarai jyljydym, mūnym su köterilse, älgi jerdiñ suy tereñdep, saldy jyljytuğa jeñil bolady ğoi degen oi i̇edi, aitqanymdai-aq boldy, su köterilip taiyz jerdi basqan saiyn i̇eskekti jerge tirep, birte-birte ilgeri jylji berdim, söitip, äiteuir qūrlyqqa şyqtym.
Meniñ i̇endigi oiym – mañaidy baiqap, qauip-qatersiz qonys bolatyn qolaily oryn tabu. Qaida tūrğanymdy, qaidan kelgenimdi äli bilmeimin; tūrğanym jerdiñ şeti me, aral ma, būl jerde i̇el bar ma, joq pa, jyrtqyş añdar bar ma, joq pa, men üşin jūmbaq. Soltüstigimde biıktigi taudai bir ülken töbe körindi. Myltyqty oqtap aldym da, birsypyra oq-därini qaltağa salyp, solai qarai jürip kettim, töbeniñ özi öte biık i̇eken, örmelep äreñ degende basyna şyğyp, ainalama köz jiberdim: tūrğan jerim aral, ainalasyn teñiz qorşağan, birneşe jartastar jäne bir-i̇eki kişkene araldar bolmasa, jer körinbedi. Közimniñ jetkeni: būl jerde tirşilik belgisi baiqalmaidy, şyn mäninde tirşilik joq-au dep tüidim. Mümkin, jyrtqyş añdar bar şyğar, biraq äzirge közime biri tüspedi. Qūs degen qisapsyz köp, biraq men biletin qūstarğa ūqsamaidy, bir-i̇ekeuin atyp alğanymda i̇etiniñ jeuge jaramdy-jaramsyz i̇ekenin de bilmedim. Töbeden tüsip kele jatyp ağaş basynda otyrğan bir ülken qūsty atyp aldym. Būl dünie jaratylğaly şyqqan myltyqtyñ alğaşqy dausy bolsa kerek, köterilip ūşqan qūstyñ köptiginen künniñ közi körinbei, aspandy būlt basqandai boldy, qūstardyñ dausy är türli, biraq men i̇estip jürgen qūstardyñ dausyna kelmeidi. Atyp alğan qūsym qanaty, jüni, tūmsyğy – bäri qarşyğağa ūqsaidy, biraq
tyrnaqtary qysqa. İeti sasyq i̇eken, jeuge jaramady.
Salğa qaita kelip, qareketime kirisip, jükterdi jağağa jetkize bastadym, keşke deiin jük tasumen boldym. Tünge qarai qaida, qalai ornalasarymdy bilmedim. Jerge jata keteiin desem – añdardan qorqamyn. Qorquym beker i̇eken, artynan baryp būl mekende men qorqatyn i̇eşteñeniñ joq i̇ekenin bildim.
Tüneuge bir jerdi yñğailadym da, ainalamdy sandyqpen, jäşiktermen qorşap, üstin taqtaimen jauyp, üişik sekildi bir quys jasadym. Azyq-tülik tausylğan soñ, ne isterimdi tağy bilmeimin, myltyq dausynan ürkip ūşqan qūstar men qūianğa ūqsağan bir-i̇eki kişkene añnan basqa közime i̇eşnärse tüsken joq. İendigi oiym – kemede qalğan zattardy älimniñ kelgeninşe birin qaldyrmai jağağa tasyp jetkizu, i̇eñ aldymen, kemeniñ jelkenin jäne arqandaryn jetkizgim keldi. Tağy bir qyrsyqqa ūşyramasam, kemege tez jetudi dūrys kördim. Sebebi, jel tūryp ketse, kemeniñ qiraityny özime mälim. Basqa jūmysty qoidym da, kemege qaita baru äreketine kiristim. Äri oilap, beri oilap, saldy jağada qaldyrdym, sebebi salmen barudy qolaisyz kördim, su qaityp, jağa taiyzdağan kezde teñizge tüstim, aiağymdağy başmağym men iş kiımimnen basqanyñ bärin şeşip kettim.
Äuelgi jasağanymdai arqandy boilai kemeniñ üstine şyqtym, tağy da jañadan sal budym. Būl buğan salym aldyñğymen salystyrğanda öte oñtaily bolyp şyqty. Auyr jük tiegenim joq, qajetti degen närselerdi ğana tasydym. Būrynğy keme şeberiniñ qūral-saimandaryn: irili-uaqty i̇eki-üş qap şege, jiyrma şaqty balta, özim üşin asa qajettilik tudyrğan qairaq, tağy da basqa sol siiäqty paidaly närselerdi aldym. Keme zeñbirekşisiniñ qoimasynan i̇eki böşke, jeti muşket, azğantai oq-däri men tağy bir myltyq, ülken bir qapşyq bytyra, ülken bir bölek qūima qorğasyn aldym. Qorğasynnyñ auyr bolğany sondai, äreñ köterdim. Būl aitylğandardan basqa i̇eki köilek, jelken, qosalqy jelken, tamaq, birneşe jastyq aldym da, bärin de bütindei
jağağa jetkizdim.
Kemege qaita attanarda özim joqta azyq-tülikterimdi jyrtqyştar jep kete me degen qorqynyş boldy. Biraq qaityp kelgenimde bäri ornynda i̇eken. Tek jabaiy mysyq tärizdengen bir kişkene añ sandyqtyñ üstinde otyr. Men jaqyndağan kezde azyraq qaşty da, ärirek baryp otyra ketti, menimen tanysqysy kelgendei, közin aiyrmai tesile qarady. Myltyqty kezep i̇em, qaimyğatyn türi joq, selk i̇etpei otyra berdi. Adamnan qoryqpaityn būl ne qylğan añ dedim de, aldyna bir üzim nan laqtyrdym, köbirek tastauğa sarañdyğym ūstap, közim qimady, sebebi azyq-tülik jağy tapşy ğoi. Ol jaqyndap, nandy iıskedi de, şainap-şainap jūtyp jiberdi, dämi qandai tätti i̇edi degendei tilin jylmañdatyp jalady da, tağy bolar ma i̇eken degendei dämetip otyrdy. Biraq i̇ekinşi qaita tastağanym joq, o da jönine ketti.
Kemege i̇ekinşi ret baryp, alyp kelgen jükterdi jağağa jetkizgennen keiin, auyr böşkelerdiñ auzyn aşyp, oq-därilerdi bir-birlep tasyğym keldi, i̇eñ äueli olardy qūiatyn oryn sailap aluym kerek i̇edi. Ormannan syrğauyl kesip äkelip, ülken şatyr jasadym, töbesin jelkenniñ kenepterimen japtym da, künge, jauynğa tez būzylatyn zattardyñ bärin şatyrğa tasyp, ainaldyra bos jäşikterdi üidim.
Şatyrdyñ kireberisine ülken sandyqty qyrynan qoiyp, işki jağyna kese-köldeneñ taqtai süiedim. Närselerimdi äbden jaiğastyrğan soñ, özime jatyn oryn daiyndadym, i̇eki myltyqty basyma jastap, bireuin qoinyma qystyrdym da jattym. Kemedegi apatty jağdaidan beri birinşi ret jaily jerge jastanuym. Äbden şarşağanmyn ğoi, qozğalmastan tañ atqanşa ūiyqtappyn. Sebebi ötken tüni ūiqym qanbai ūianğam. Kelesi küni de kemeden jükterdi tasumen boldym.
Däl mendei qylyp mūndai saraidy i̇eşkim salyp körmegen bolar. Biraq būl jetkiliksiz, azdyq i̇etedi: keme qiramai, būrynğy ornynda tūrğanda qalğan zattardy birtindep bolsa da alyp, qorymdy molaitqym keldi. Kün saiyn kemege baryp, ondai-mūndai zattardy äkele berdim. Kemege üşinşi ret barğanymda i̇edäuir oljaly qaittym. Salğa syiğan zattardyñ bärin tiedim. Jelkendi jamaityn ülken bir kenep bar i̇edi, ony da aldym, aldynda özimniñ tastap ketken bir böşke su tigen myltyq bytyrasy bar i̇edi, mūny da aldym. Jelkenniñ birin qaldyrmai jağağa şyğardym.
Kemege besinşi ret pe, altynşy ret pe barğanymnan keiin, bir küni qaita baryp tağy qandai närseler bar i̇eken dep är jerin bir qarap jürsem, oilamağan jerden tağy bir oljağa tap bolyp quanğanymdy körseñiz. Kemeniñ triuminen ülken bir böşke kepken nan, üş böşke rom, bir jäşik şeker jäne bir böşke aq ūn taptym. Triumnen mūndai azyq-tülik tabamyn degen oiymda joq i̇edi, sebebi bar bolsa da su tiıp bylğanyp qaldy ğoi degen oida bolğanmyn. Kepken nandy böşkeden alyp, jelkenniñ kenebine oradym, qalğanyn sol qalpy salğa tiep jağağa jetkizdim.
İekinşi küni kemege tağy bardym, älim kelgen zattyñ birin qaldyrmai aldym da, i̇endi arqandy alyp ketpek boldym, köteruge jeñil bolsyn dep bölek-bölek i̇etip arqandy kesip, salğa tiedim. Älim jetkeninşe birtalai temir jinadym. Mūnyñ artynşa qalğan ağaş taqtailardy kesip, ülken sal budym da, jükterimdi tiep, baiau ğana jiekke qarai jylji berdim. Meniñ salym öte qolaisyz jäne jügi auyr bolğandyqtan, ony basqaryp otyru qiynğa soqty. Būrynğy jük tüsirgen quysqa kelip kirgenimde, i̇eppen kelip toqtata almai, sal audarylyp, jükpen birge özim suğa qūladym. Öz basym suğa batyp ketemin dep qauiptengenim joq, sebebi jağadamyn, su taiyz, biraq alyp şyqqan närselerimniñ köbin joğalttym, äsirese temir-tersek jağy. Temir mağan öte qajet i̇edi, ökingenmen amalym joq, su keiin qaityp, jağa taiyzdalğan kezde arqandardy süirep jağağa şyğardym jäne birneşe bölek temirlerdi tauyp aldym: mūnyñ bäri mağan oñai bolğan joq, köbinese su astynan süñgip izdeuge tura keldi, özim de äbden şarşadym. Mūnan keiin de kün saiyn kemege baryp, qolyma ilikkenin äkele berdim.
Aralğa kelgenime on üşinşi kün boldy, osy on üş künde kemege on bir ret baryp, i̇eki qolğa ilikkenniñ bärin alyp ülgerdim. İeger kün tynyq bolğanda, birneşe künniñ işinde bölip-bölip kemeniñ özin şyğaruğa da şamam jetetin i̇edi. On bir kün ötip, on i̇ekinşi künge jetkende jel tūryp, dauyl köterilgendei boldy. Degenmen sudyñ keiin qaitqanyn kütip kemege jettim. Kaiutany tügeldei tinttim, ondağy bar kerektilerdi alğan siiäqtymyn, i̇eki ädemi qañyltyr sauyt közime tüsti, birinşisiniñ işinde üş ūstara, bir ülken qaişy, pyşaq pen şanyşqylar; i̇ekinşisinde – otyz alty sterling şamasyndai altyn jäne kümis i̇europalyq, braziliiälyq aqşalar bar i̇eken. Aqşalardy körgende yzam kelgennen bulyğyp kettim: “Sen tükke de tūrmaisyñ, mağan i̇endi i̇eşbir qajetiñ joq! İeñkeiip jerden alarlyqtai da qūnyñ joq qoi seniñ, senen göri pyşaq artyq i̇emes pe, seni alğanda ne qylmaqşymyn, sen meniñ qandai qajetime jaraisyñ, qai jerde jatsañ, sol jeriñde qal da su tübinde şiri” dedim de jönime kettim. İendi jañadan sal buudyñ jöni joq siiäqty, aspan tünerip jağalauda jel köterile bastady. Jel jağadan soqqan kezde sal buudyñ paidasy joq, tolqyn küşeimei tūryp tezirek jetu kerek, äitpese jağağa jetuimniñ özi i̇ekitalai bolğaly tūr. Uaqyt ozdyryp tūrmadym, suğa tüstim de, jağağa qarai jüze bastadym, iyğymda auyr jügim bar, jel qarsy aldymnan soğyp, ölip-talyp jağağa äreñ jettim. Men jağağa jete bergenimde jel būrynğysynan da qatty küşeiip, taudai tolqyndar köterildi. Biraq men üiime aman-sau jettim. Keldim de, şatyryma jaiğastym. Joiqyn jel ūzaq tañğa bir tynbady, azanda şatyrdan basymdy şyğaryp qarasam, keme tūrğan ornynda joq. Būl köriniske äuelgide köñilim jüdep qalsa da, artynan özimdi özim jūbattym, jelsiz kezde quatymdy artyq jūmsamai özime qajetti degenderdi tügel aldym, i̇endi keme
ornynda tūrsa da, men alatyn i̇eş närse qalğan joq.
Būdan qaityp men kemeni de, onda qalğan närseler turaly da oiyma alğanym joq. Mümkin, dauyldan keiin de qirandyny jağadan tauyp aluğa bolar ma i̇edi, kemeniñ zaqymdanğan bölikterin tauyp ta aldym, biraq odan kelip-ketken paida bolmady.
Meniñ i̇endigi oiym – jabaiylardan jäne jyrtqyş añdardan saqtanu, baspanany qalai tūrğyzuym kerek, mine, oiym osy boldy. Üñgir qazsam ba nemese şatyr istep, ainalasyn myqtap bekitsem be? Oilai-oilai i̇ekeuin de qarastyryp körgim keldi. Atqarğan jūmystarymdy, tūrğyzğan üiimdi sizderge surettep bersem artyq bolmas dep oilaimyn. Jağadağy şatyr tigip ornalasqan jerim tirşilikke öte qolaisyz, sebebi teñizdiñ jağasy äri oipañ, ainalasy saz, jañbyr jausa batpaq bolady. Jaqyn jerde işetin auyz suy joq, sondyqtan tirlik i̇etuge qolaily bir oryn tauyp
aluym kerek boldy.
Al tirşilik keşetin jerim myna jağdailarğa säikes boluy kerek. Birinşiden, üiim batpağy joq jerge, tūşy suğa jaqyn bolu kerek; i̇ekinşiden, köleñkeli jerde; üşinşiden, i̇eki aiaqty jäne tört aiaqty jyrtqyştardan qauipsiz; törtinşiden, teñiz jaq beti aşyq boluy kerek, sebebi qūdai sätin salyp közime keme körinse, būl azaptan qūtylamyn degen ümitim bar.
Araldy şarlap jürip qonysyma jaily bolady-au degen bir jerdi taptym. Ainalasy zäulim ağaş, ortasy alañqai, bir jaq tūsy tip-tik biık töbe, ol jerden tiri jan kelip tüse almaidy. Tereñdigi birşama bir quys bar, biraq i̇eşqandai üñgir körinbeidi. Būl jerdi köñilim qalady, äri tasa, äri köleñke, osy jerdi tūraq i̇etkim keldi. Alañnyñ ūzyny i̇eki jüz iard, bir jaq i̇etegi töbege, töbeniñ müiisi irektelip teñizdiñ jağasyna baryp tireledi, alañqai töbeniñ oñtüstigi men batys böliginiñ aralyğynda. Künūzaq künniñ közi tüspei, ünemi köleñke bolady da tūrady.
Ainalasy jiyrma, işi on metrdiñ şamasyndai i̇etip i̇eñ äueli döñgeletip üi salatyn jerdiñ ornyn syzdym, sodan soñ syzyqtyñ üstin aşyq qaldyryp, nyqtap i̇eki qatar qazyq qaqtym, aldyn ala qazyqtardy ötkirlep ūştap alğanmyn. Üiimniñ biıktigi bes jarym futqa jaqyndady. Juan-juan ağaştardy kese-köldeneñ işki jağyna ornatyp, qazyqtyñ aşyq qalğan aralaryn töbesine jetkenşe arqanmen ūstattym. Tūrğyzğan qorğanym köñildegidei boldy, añ tügili adam da būzyp kire alatyn i̇emes, ärine, būl oñailyqpen bitken joq, köp uaqyt ozdyryp, biraz ter töguge tura keldi, äsirese qiyn bolğany – ormanğa baryp ağaş kesu, kesilgen ağaşty tasu, ony jerge bekitip qağu. Aşylyp-jabylatyn i̇esik jasamai, basqyşpen tüsip, basqyşpen şyğatyn i̇ettim, işke i̇engen kezde basqyşty özimmen birge ala kiremin. Sonymen salğan jaiym kelisti bolyp şyqty, myqtap-aq bekindim, i̇eş närsege alañdamai, qauipsiz tynyş jatyp ūiyqtaityn boldym, basyma qiyndyq ornamasa mūndai qorğandy salu tüsime de kirmes i̇edi.
Qauipsiz boluym üşin mūnşama ter tökpese de bolady i̇eken, mūny da artynan bildim.
Beinettenip, birtalai azappen jağalaudağy azyq-tülik, qaru-jaraq, basqa da mülkimdi qorğanğa tasi bastadym. Jauyn-şaşynnan, ystyqtan qorğanu üşin biriniñ üstin birine janamalap, i̇eki qabat şatyr tiktim de, üstin jelkenmen, kemeden äkelgen brezent keneppen japtym. Jatatyn ornymdy da sailadym, kapitan kömekşisiniñ toqymaly tor kereuetin ornatyp, sonyñ üstine ūiyqtaityn boldym. Dymqyldansa tez şiritin zattardyñ bärin tasyp, şatyrğa kirgizdim. Zattardy tasyp bolğan soñ, aşyq jerlerin myqtap bitedim de, kişkene ğana i̇esik qaldyryp, kirgende de, şyqqanda da basqyş arqyly tüsip-minip jürdim. Qorğan jūmystaryn aiaqtağan soñ taudan üñgir qazuğa kiristim. Qazyp şyğarğan tastar men topyraqty qorğannyñ işine tösep, şūñqyr jerlerdi tegistedim, topyraq töselgesin i̇eden i̇eki süiemdei joğary köterildi. Qazğan üñgirim şatyrdyñ syrtqy jağynda, üñgir qazğanym jön bolypty, mūny men qoima i̇esebinde paidalandym. Būl jūmystardyñ aiağyna jetu üşin biraz uaqytym ketip, birtalai ter töktim.
Jūmys üstinde biraz qiyndyqtarğa ūşyradym, būl turaly da sizderge aityp ötkenim dūrys şyğar dep i̇eseptedim. Bir küni şatyr tigip, üñgir qazuğa äzirlenip jatqanymda, bir buda qalyñ qara būlt jöñkip öte şyqty da, jañbyr qūiyp ketti. Mūnan keiin naizağai jarqyldap, kün qatty kürkiredi. Ärine, būl būryn-soñdy körmei jürgen närse i̇emes, qoryqqanym naizağai jarqyldap, künniñ kürkiregeni i̇emes, meniñ oq-därilerim i̇edi. Osy oi meniñ basyma naizağaidyñ jarqylynan da qatty jyldamdyqpen kelip tüskende jüregim mūzdap, denem qaltyrap qūia berdi, i̇eger jasyn tüsse, i̇eñ aldymen däri janady, däri jansa, jağdai qalai bolady, qorğanar qūralymnyñ da, tamaq tabar qūralymnyñ da közi osy i̇edi. Däriler jarylsa, özim qandai qauipte bolatynym turaly tük oilamadym. Būl oi meni qinady, jūmysymdy uaqytşa toqtattym da, därini bölşektep är jerge ornalastyru nietimen naizağai basylğannan keiin qalta tigip, jäşikter isteuge kiristim. Meniñ oiym, bäri janyp ketpes üşin därini bölşektep, jana qalsa biriniñ jalyny birine timeu üşin ärqaisysyn är jerge kömu i̇edi. Būğan i̇eki jeti uaqytym ketti. Oq-däriler i̇eki jüz qyryq qadaqtyñ şamasyndai i̇edi. Dorbağa salyp tüiinşek i̇ettim de, dymqyldanbaityn jerdi izdep jürip taudyñ i̇etegine kömdim, izdegende birden tabu üşin bäriniñ üstin syzyp belgi saldym. Kemede su tiıp dymqyldanğan därini sol küii özimniñ üñgirime qoidym. Qorğandy tūrğyza jürip künine bir ret är jerdi bir qarap qaituşy i̇edim, öitkeni, birinşiden, qūs atyp köñil kötereiin dedim, i̇ekinşiden, az da bolsa mañaiymdy zerttep, aral turaly bilgim keldi. Birinşi ret şyqqanymda jabaiy i̇eşkilerdiñ qaptap jürgenin kördim, i̇eşkiniñ köptigine quandym, biraq öte saq maqūlyq i̇eken, mañaiyna jolatpai alystan qaşady. Būğan köp qaiğyrğanym joq, äiteuir bir küni bolmasa bir küni jaqyndaudyñ amalyn tabarmyn dedim. Üiirimen jürgen i̇eşkilerdi syrttai baqyladym, tau basynda tūrğandarynda men i̇etek jağynan kelsem, mañyna jolatpaidy, tym alystan qaşady, al i̇endi i̇etekte jaiylyp jatqanda, ainalyp tau jağynan kelsem sezbeidi, jaibaraqat jaiylyp jüre beredi. Äbden közimniñ jetkeni – būl januarlar töbesindegini körmeidi i̇eken. İendi ünemi biık tastyñ basyna şyğyp, tau jağynan keletin boldym jäne joğarydan kelsem, jaqyndap atatyn boldym. Äuelgi atqanym bir i̇eşkige tidi. Atuyn atyp alsam da, lağyn aiap kettim. İenesi jany şyqpai typyrlap jatqanda lağy qozğalmastan qasynda tūrdy. Tūrğany bylai tūrsyn, i̇eşkini iyğyma salyp üige qarai bet alğanymda da, lağy qalmai mañyrap artymnan i̇erdi, üige deiin keldi. İeşkini jerge tastadym da, laqty qolyma alyp qorğanğa keldim, laqty asyrağym keldi. Biraq asyrauğa könbedi, jarytyp i̇eşnärse de jei almady, amalsyz soidym. İeki i̇eşkiniñ i̇etin ünemdedim. Sebebi azyq-tüligimdi, äsirese nandy ünemdeu kerek boldy.
Üiimdi äbden jaiğağan soñ, ot jağatyn oşaq qazyp, mol qylyp otyn jinağym keldi. Men mūnymen qalai ainalysqanymdy, özime qolaily jağdailardy qalai tuğyzğanymdy artynan aitarmyn, qazir özim turaly, sol kezde basyma kelgen oilar turaly aitqym keledi, ärine, ondai oilardyñ az i̇emestigi belgili.
Tağdyr aidap, jalğyz qalyp, ülken baqytsyzdyqqa ūşyrağan men adamdar ortasynan köz jazdym. Meiirimsiz meken bizdiñ kememiz attanğan jerden qaşyq, sauda kemeleriniñ jüretin joly da äldeneşe jüz mil, kökten bolmasa, jerden kelip qolynyñ ūşyn berer i̇eşkim joq, adam balasy aiaq baspağan qu mekende, jalğyzdyq azabynda künderim ötip jatty. Tūñğiyq bir tüpsiz ürei qūşağynda qalğasyn äldeqalai köñilim bosap, közimniñ ystyq jasy tyiylmady, qūdai öz pendesin tağdyrdyñ tälkegine ne üşin salady, ümitsiz i̇etip, i̇eş järdemin körsetpei ne üşin zaryqtyrady, i̇esten ketpes beinetti künder üşin qūdaiğa qandai jan rizaşylyğyn bildiredi dep oiladym.
Künderdiñ bir küni basqaşa säuleli jarqyn ömirdiñ kirispesi bastalğandai boldy jäne ol kün äli i̇esimde. Qalyñ oi basyp, myltyğymdy asyp alyp teñiz jağasyn kezip kele jattym. Tağdyr synağy ne degen auyr i̇edi dep qajydym. Sol kezde meniñ işki oiym: “İä, seniñ jağdaiyñ adam qyzyğarlyq i̇emes, būl şyndyq. Biraq i̇esiñde bolsyn, sen kimsiñ jäne qaidan keldiñ? Senimen birge on bir adam saparlas i̇edi, olar qaida? Olar nege ölim auzynda qaldy? Seniñ tiri qaluyña ne sebep? Ajal qūşyp, baqilyq bolğanyñdy qalaisyñ ba, älde janyñ jüdese de jaryq düniege kuä bolyp jürgeniñ jaqsy ma, qalai oilaisyñ?”. Men būrylyp teñiz betine köz jügirttim. Qaiğy keldi dep nesine qūlai beremin, qaiğym būdan da auyr bolsa qaiter i̇edim dep oiladym.
İeger bizdiñ keme qaiyrlap qalğan jerde qalsa, i̇eger kemeni tolqyndar jağağa jaqyndatyp äkelmese, özime kerekti närselerimdi qaidan alar i̇edim. Teñizde qalğan alğaşqy kündegidei işer su, jeitin tamaq joq bolsa, körer künim qalai bolmaq i̇edi dep özimdi özim jūbattym. Rasymen de, dedim men özime-özim, qarusyz, oq-därisiz, qūraldarsyz körgen künim qalai bolar i̇edi? Tirşilikke qolaisyz qaiyrsyz būl mekende qalaişa tirlik keşer i̇edim? Al qazir mende bäri jetkilikti, keler künderime de senimmen qarai alamyn, oq-därim jäne azyğym tausylsa da, ömirimniñ soñğy künine deiin öz künimdi özim köre alatynyma senimdimin.
Şynyn aitsam, aralda qalğan alğaşqy künnen i̇eger oq-därilerim tausylyp qalsa, küş-quatym azaisa, syrqattanyp qalsam degen üreimen keler künderimniñ qamy turaly oiladym. Jasyn tüsse oq-därilerimniñ tügi qalmai örtenip ketetini turaly i̇eskermeppin, jasynnyñ bir sätte meniñ qoimam men oq-därilerimdi örtep jiberetini oiyma da kelmepti. Naizağai jarqyldağanda osy oidyñ jylt i̇ete qalğany da sodan şyğar.
Ajaldy pendeniñ basynan keşken qaiğyly ömiri turaly basynan bastap jäne ret-retimen baiandap bereiin.

Üreili aralğa tabanym tigen kün qyrküiek aiynyñ 30-y, küz mezgili bolatyn (meniñ i̇esebim boiynşa ekvatordan soltüstik i̇endikke 9°22). Būl aida kün tas töbeñde tūrady. Aralğa kelgenime on-on bes kün ötkennen keiin jazyp jürer qağaz-qalam men siiänyñ joqtyğynan kün, ai, apta i̇esebinen tipti, jeksenbiniñ qai küni i̇ekeninen de jañylyp qalğanym i̇esime tüsti. Sony oiladym da, meni tolqyndar şyğaryp tastağan jağağa kelip, bir juan bağandy qazyp ornattym, qalyñ taqtaidy pyşaqpen iri i̇etip oiyp: “Men būl jerge 1659 jyly qyrküiek aiynyñ 30-y küni keldim” dep jazdym da, ağaşqa aiqastyryp şegeledim. Bağanğa künine bir ret belgi saldym; jetinşi küngi belgimdi ūzynyraq i̇etip belgilep otyrdym: būl jeksenbiniñ belgisi, är aidyñ bir jañasyn ūzynyraq i̇etip belgiledim. Sonymen, är jyldy, är
aidy, är apta men ärbir kündi belgiler küntizbe jasadym. Kemeden alğan zattardyñ köbin tizbelep baiandasam da,
keibir ūsaq-tüiek närselerdi aitqanym joq, ärine, bağaly deitin de qūndy närseler i̇emes, degenmen būlardyñ ziiäny da bolğan joq. Mysaly, kapitannyñ jäne onyñ kömekşisiniñ kaiutalarynan siiä, qalamūş, qağaz jäne üşeu me, törteu me qūbylnama, aspan älemin zertteitin birneşe qūral, dürbi, geografiiälyq kartalar, navigatsiiä kitabyn tauyp alğanmyn. Bärin jinap, bir qajetime jarar dep sandyqtyñ tübine tastağanmyn. Öz jügimniñ arasynan üş Injil kitabyn taptym (būlardy tauarmen birge Angliiädan aldyryp, jolğa şyğarda öz zattarymnyñ arasyna orap qoiğanmyn). Būlardan basqa portugal tilinde jazylğan birneşe kitabym da bar i̇edi, onyñ üşeui imanşart syqyldy dūğalyq i̇edi. Kemede i̇eki mysyq jäne bir it boldy (būl haiuanattardyñ tarihyn keiinirek aitarmyn). Mysyqty salğa otyrğyzğanymda, it özi sumen artymnan qalmai jağağa jüzip şyqty. Ol mağan köp jylğa deiin joldas boldy, köp kömektesti. Ol men üşin bärin jasady, men oğan adam siiäqty qaradym. Ol menimen äñgimelesse i̇eken dedim, biraq tağdyr oğan mūndaidy jazbapty. Kemeden qağaz, qaryndaş, siiä alğanymdy da aityp i̇edim sizderge, men olardy şamam kelgenşe ünemdep jūmsadym. Ne istegenimdi, ne oilağanymdy tügel jazyp otyrdym; biraq qağaz bitip, siiä tausylğannan keiin, men de jazudy doğardym. Sebebi siiäny qalai jasaudy jäne onyñ ornyna neni paidalanudy bilmedim.
Mağan siiädan özge de köptegen närselerdiñ kerek i̇ekenin bildim. Mende kürek, qalaq, qaila sekildi jer qazatyn zattar; ine-jip, işki kiımder de joq bolyp şyqty, biraq men olarğa mūqtaj i̇emes i̇edim.
Qūral-saimandarymnyñ kemdiginen istegen isimniñ qai-qaisysy da auyr tidi jäne ūzaqqa sozyldy. Qorğandy salyp bitiruge jylğa jaqyn uaqyt ketti. Ormanğa baryp, juan-juan syrğauyl kesu, onyñ būtağyn şauyp qazyq isteu, daiyn qazyqtardy şatyrğa tasu – mine, būl şarualar qyruar uaqytty aldy. Qazyqtar öte auyr, bireuden artyq kötere almaisyñ, kei-keide bir qazyqty jonyp, ūştap, üige äkeludiñ özine i̇eki kün uaqyt ketti jäne üşinşi kün degende baryp jerge qağu kerek boldy. Qazyqty äuelgi kezde ağaş toqpaqpen qağyp jürdim, artynan kemeden äkelgen temir süimen i̇esime tüsip, sony paidalandym, biraq odan paida körgenim joq, jūmystyñ auyry, i̇eñ qiyny qazyq qağu i̇edi, äbden şarşatty. Desek te būl küibeñ tirlik jalyqtyrmady, bäribir japadan-jalğyz beitarap, būiyğy ömirimdi qalai ötkizer i̇edim, qorğanymdy tūrğyzyp bolğan soñ azyq izdep, künde araldy kezgennen basqa jūmystyñ da kürdeli türi körinbedi. Solai bola tūrsa da bastan keşkenderimdi saralap jäne körgen-bilgenimdi tūjyrymdap jaza bastadym, maqsatym – adamdarğa aqyl aitu i̇emes, körgen qorlyğymdy, şekken beinetimdi az sözben aityp jetkizsem, öz köñilimdi özim jūbatsam deimin. Uaiym-qaiğym auyr bolsa da, säuleli işki oilarym qalyñ qaiğymdy jeñe bastady. Şamam kelgenşe jamandyqqa jaqsylyqty qarsy qoiyp, özimdi-özim būiyrğan tağdyr isine köndirgim keldi. Körgen jamandyğymdy da, jaqsylyğymdy da saralap, i̇ekeuin qatar
qoiyp jaza berdim.
JAMANDYQ

Tağdyr meni qūlazyğan tirşiligi joq aralğa aidap keldi.

Men tirşilikten alastatylğan adammyn, men qaiğy jamylyp qana ömir süremin.

Men adamzat balasynan, adamdar qoğamynan alastatylğan diuanamyn.

Mende kier kiım joq.

Jabaiylar men jyrtqyştardyñ şabuylynan qorğansyzbyn.

Men jalğyz qaldym, til qatysar mañaiymda jan balasy bolğan joq jäne meni jūbatatyn da i̇eşkim bolmady

JAQSYLYQ

Biraq men joldastarym sekildi ajal qūşpadym.

İesesine men bizdiñ eki-pajdan da ajyratyldym, ajal mağan ğana jetpedi, meni ölimnen qūtqarğan küş i̇endi osy qiyn sätten de qūtqarar.

Biraq tirşiligi joq mañ dalada aştan ölmedim.

Biraq men kiım kiiüdi qajet i̇etpeitin öte ystyq aimaqtamyn.

Biraq men mekendegen aralda adamdar ömir sür-meidi, būl jerde Afrika jağalauyndağydai birde-bir jyrtqyş añ körmedim. İeger sol jağalauda qalsam, körer künim ne bolar i̇edi.

Biraq qūdaidyñ qūdiretimen bizdiñ keme jağağa jaqyn jerde apatqa ūşyrady, men tek kündelikti tūtynatyn qajetti närselerimdi ğana i̇emes, ömirimniñ soñyna deiin özimdi-özim asyrau üşin azyq bolatyn köp närsege ie boldym. Būl jazbalaryma kuä bolğanyñyzdai, adam balasy qandai auyr jağdaiğa duşar bolsa da, jamandyğy basym bolsa da, i̇esesine jaqsylyğy bolğany üşin de şükirşilik i̇etui kerek i̇eken. Adamzat täjiribesi körsetkendei tirşiliktegi baqytsyzdyqtyñ, qaiğynyñ da bir önegesi bolary anyq.
Osylai öz-özimmen keñesip, qaratünek oilardan serpilip, basyma tüsken jağdaiğa köndige bastadym. Būryn men keme körinip qalmas pa i̇eken degen ümitpen sät saiyn teñizge qarailauşy i̇edim: i̇endi ümitten küder üzip, öz tirşiligimdi jeñildetudiñ qamyna kiristim.
Men özimniñ tūrğyzğan üiimniñ qandai i̇ekenin joğaryda baiandap bergen i̇edim. Üiim – ainalasyn qazyqtarmen bekitken, taudyñ i̇etegine tigilgen şatyr. Meniñ şatyrymdy dual deuge bolady, sebebi syrt jağyna qalyñdyğy arşyn jarymdai topyraq üidim. Birşama uaqyt ötkennen keiin (jañylmasam, jyl jarymnan soñ) üigen balşyqtyñ üstine syrğauyl ağaştardy äkelip biriniñ bastaryn birine tüiistirip tūrğyzdym, üstin būtamen, ülken japyraqtarmen qalyñ i̇etip japtym. Sonymen, üiimniñ töbesi paida boldy, i̇endi jañbyrdan da qoryqpaityn boldym, sebebi būl aralda jyldyñ keibir mezgilinde jañbyr tolassyz jauyp tūrady. Barlyq mülkimdi şatyr syrtyndağy özim qazğan üñgir men dualğa tasydym dep bir sözimde aitqan i̇edim. Äuelgi kezde zattardyñ bärin bir jerge qalai bolsa solai üie salyp, üidiñ işi tarylyp ketti, ainalar jer joq. Sondyqtan üñgirdi keñeitu qiyndyq tuğyzğan joq, taudyñ topyrağy jūmsaq, qazuğa oñai. Jyrtqyş añdardan keler qauiptiñ joqtyğyna közim jetken soñ üñgirdi keñeituge kiristim. Qanşalyqty keñeitetinimdi iske kirispes būryn i̇eseptep alğan bolatynmyn, oñğa qarai keulep qazdym da, büiirlep aparyp, syrtqa şyğar tağy bir
i̇esik jasadym.
Būl tek jasyryn i̇esik qana bolğan joq, i̇erkin kirip-şyğyp jüruime de köp mümkindik berdi, zattarymdy qūiar oryn da i̇edäuir keñeidi.
Būl jūmysty aiaqtağan soñ, özime i̇eñ qajetti degen zattardy retteuge kiristim, i̇eñ aldymen oryndyq pen üstel jasadym: äitpese būl jerge ornalasqaly otyryp tamaq ta işe almadym, jazu da jaza almadym.
Mine, i̇endi ağaş kesuge kiristim. Bir i̇eskergenim, i̇esep-qisaptyñ negizgi jäne şyğar közi – aqylda i̇eken, sondyqtan aqylmen kesip-pişip, ölşep baiqap alsa, kimge bolsa da az uaqytta qandai önerdi bolsyn meñgeruge bolady. Men ömirimde qolyma qūral ūstap körgen adam i̇emespin, biraq ter tögip, yqylas, zeiinimmen kirisken soñ är isti meñgere bastadym, üirengenim öz aldyna, i̇eger tiısti qūraldarym bolğanda qandai is bolsyn aiaqtauğa da daiyn i̇edim. Qolymda kerekti qūraldarym bolmasa da, jalğyz baltanyñ özimen köp närse tyndyrdym, mūndai ädispen i̇eşkim tura men siiäqty ter tögip körmegen bolar. Mysaly, mağan taqtai kerek bolğan jağdaida ağaşty kestim de, būtağyn şauyp, qabyğyn arşyp, baltamen i̇eki jağyn jona berdim, “būl jaramaidy” dep laqtyra salmadym, sodan keiin jondym da sürgiledim. Ärine, meniñ qolymdağy bar qūralmen qandai juan ağaş bolsa da, odan tek jalğyz taqtai ğana jasai alasyñ, bir taqtaidy jasaudyñ özi meniñ köp uaqytymdy, mañdai terimdi aldy. Meniñ uaqytym men i̇eñbegimniñ qūny joq qoi – qaida jūmsasam da bäribir i̇emes pe?
Sonymen, i̇eñ äuelgi isim oryndyq, üstel jasaudan bastaldy. Oryndyq jasauğa kemeden äkelgen qysqa taqtailardy paidalandym. Joğaryda aityp ötken ädispen üñgirdiñ qabyrğasyna biriniñ üstine birin qağyp tekşeler jasau üşin birneşe ūzyn taqtailar jonyp, qūral-saimandarymdy, şege, temir-tersek, ūsaq-tüiek zattarymdy jinadym. Kiım-keşek, myltyq, basqa da närselerimdi ilu üşin, üñgirdiñ qabyrğasyna ağaştan jiñişke qazyqtar qaqtym.
Meniñ üñgirimdi körgen adam kerekti zattardy jinaityn qoima dep oilar i̇edi, işi mūntazdai, jainap tūr, qarasañ köñil köteriledi jäne bäri de igilikke tūtynatyn zattar. Osy isimdi äbden aiaqtap bolğannan keiin ğana kündelik jazuğa kiristim. Kündelikti istegen isimniñ bärin kündeligime jazyp otyrdym. Äuelgi kezde kündegi küibeñnen qolym bosamady. Onyñ üstine basym qaraly, köñilim jaraly bolyp jabyrqap jürdim, kündelik jazğanym özime oñ äserin tigizdi. Mysaly, qyrküiektiñ 30-y küni bylai jazyppyn: “Men jağağa jetip ölimnen qūtyldym, men jūtqan teñizdiñ aşy suy jüregimdi ainytyp, loqsydym. İesimdi jiğan soñ ajaldan qūtqarğan jaratuşyğa alğysymdy aityp, jalbarynudyñ ornyna, auzyma ne tüsse sony aityp, teñizdi jağalap jüre berdim. Öz basymdy özim ūryp, öz betimdi özim jyrttym, älim bitkenşe “qūrydym, bittim” dep aiqailai berdim, sebebi jyrtqyş añdarğa jem bolamyn degen de ürei boldy. Mūnan soñ da köpke deiin (kemege baryp zattardy tasyp äkelgen soñ) künde töbeniñ basyna şyğyp, keme köriner degen ümitpen teñizge qarap köz taldyrdym. Äldeneşe ret alystan ağaryp jelken köringendei bolady, ümittenip kütumen jüremin. Qarai-qarai közim talğan soñ, jer bauyrlap jata qalamyn da i̇eñirep jylaimyn, aqymaqtyqpen özimdi-özim jasytqanym bolmasa, i̇eñiregennen ne şyqsyn.
Qatygez dünieniñ barlyq auyrtpalyğyna tötep beremin dep jat oilardan arylyp, özimdi özim jūbatqandai bolyp baspana salyp, üstel, oryndyq, tağy basqa da köñilge aldamşy kerektilerdi yñğailağan soñ, qysqasyn aitsam, tirşilik qyluğa jağdai tuğyzğannan keiin kündelik jazuğa kiristim. Kündeliktegi oqiğalar kitaptyñ ötken tarauynda aitylsa da, jazğandarymdy tağy da baian i̇eteiin. Kündelikti siiä tausylğanşa jaza berdim, siiä tausylğan soñ kündelik jazu da doğaryldy.

KÜNDELIK

1659 jyl, qyrküiektiñ 30-y. Sūrapyl dauyldyñ kezinde keme apatqa ūşyrap, meni, baqytsyz Robinzon Kruzony, osy üreili aralğa tağdyr aidap äkeldi. Būl araldy men “Ümitsiz Aral” dep atadym. Meniñ saparlastarymnyñ bäri de suğa batyp ketti, men ölim auzynan aman qaldym.
Sol küni keşke deiin qatygez tağdyryma ökpe aityp, i̇eñireumen boldym: işerge tamağym, kierge kiımim, tirşilik qyluğa qajetti qūraldar da bolmady, jasyrynar jer tappai, közime qan tolyp ölimnen basqa i̇eşnärseni körmedim. Jyrtqyştar talaidy, jabaiylarğa jem bolamyn ia aştan ölemin degennen basqa oi bolmady. Tünde jyrtqyş añdardan qorqyp, ağaştyñ basynda tünedim. Tünimen jañbyr jauyp tūrsa da, qatty qaljyrağandyqtan i̇es bilmei ūiyqtadym.
Qazannyñ 1-i. Tañerteñ ūiansam, qaiyrlap şökken kemeni su köterip jağağa jaqyndatyp tastapty. Birinşiden, būl köñilge jūbanyş boldy (keme bütin, töñkerilmegen, jel basylsa, kemege baryp azyq-tülik, tağy da basqa kerektilerdi alamyn degen ümittemin), biraq qaza tapqan joldastarym i̇esime tüsip, meni qaiğy basty. Kemede az ğana kidirgenimizde aman qalatyn jaiymyz bar i̇eken, iaki bäri birdei batyp ketpegen bolar i̇edi, olar tiri bolsa, kemeniñ taqtailarynan qaiyq jasap, jaryq kündi köruge ümitti bolar i̇edik. Osy oi küni boiy mazalady. Jel bäseñdegesin kidirmesten kemege bardym, kemege jetkenşe boilap bardym da, tereñdegesin qūlaştap jüzdim. Küni boiy jañbyr tolastamady, biraq jel bolmady.
Qazannyñ 1-inen 24-ine deiin. Būl künderi kemedegi jükterdi jiekke jetkizumen boldym. Su köterilgen saiyn jükterdi salğa tiep, jiekke tasi berdim. Kün tünerip, aspannyñ aşylğany ara-arasynda ğana bolmasa, tolassyz jañbyr qūidy da tūrdy, būl mezgil jauyndy mausym boluy kerek.
Qazannyñ 20-sy. Tepe-teñdigin saqtai almai, salym töñkerilip bükil jügim suğa ketti, biraq teñizdiñ jağasy taiyz i̇edi, su keiin qaitqan soñ zattyñ köbin bütin alyp qaldym. Qazannyñ 25-i. Yzğyryq jel soğyp, täulik boiy jañbyr jaudy. Tünde kemeni tūrğan jerinen qiratyp, su alyp ketken, tek ornynda bölek-salaq birdemeleri qalypty, qirandylary su keiin tartylğan kezde ğana qyltiyp körindi. Sol küni su
tise tez bülinetin zattardy qymtap jabumen boldym.
Qazannyñ 26-sy. Mekendeuge qolaily jer izdestirdim. Köbine oilağanym, tünge qarağanda jyrtqyş añdardan, jabaiy adamdardan qauipsiz bolu i̇edi. Ymyrt jabyla tik jardyñ i̇eteginen özime qolaily oryn taptym. Būl jerge i̇eki qatar qazyq qağyp, syrtqy jağynan şym üigim keldi, qazyqtyñ ara-arasyn arqandarmen qosqym keldi.
Qazannyñ 31-i. Qolyma myltyq alyp, qūs atuğa şyqtym jäne qaraiğan jer körgim keldi, qasyna lağyn i̇ertken bir i̇eşki atyp aldym. Atqan i̇eşkimniñ lağy i̇erip üige deiin keldi, laqty soiyp jeuge tura keldi, sebebi asyrauğa könbedi, äli otyğyp jetpegen i̇eken.
Qaraşanyñ 1-i. Jartastyñ tübine şatyr tiktim, şatyrymdy şamam kelgenşe keñeitkim keldi, kendirden toqyğan aspaly kereuettiñ i̇eki jağyn bailadym da üstine jattym, būl aralğa kelgeli kereuette birinşi ret jatuym.
Qaraşanyñ 2-si. Jäşikterdi, taqtaidy jäne saldağy börenelerdi jinap alyp, şatyrdy ainaldyra kerme jasadym. Qaraşanyñ 3-i. Qolyma myltyq alyp seruendedim, üirekke ūqsas i̇eki qūs atyp aldym. İeti öte dämdi i̇eken, tamaq
işip bolğannan keiin üstel, oryndyq jasauğa kiristim.
Qaraşanyñ 4-i. Uaqytymdy kündelikti qara jūmysqa, añ aulauğa jäne köñil köteruge böldim. Meniñ kün tärtibim tömendegidei i̇edi: i̇eger jauyn bolmasa, i̇erteñgisin qolyma myltyğymdy alyp i̇eki-üş sağat araldy aralap qaitamyn, mūnan soñ sağat on birge deiin jūmys isteimin, sağat on i̇ekiden i̇ekige deiin tynyğamyn (sebebi būl nağyz künniñ ysityn uaqyty), keşke qarai tağy jūmysqa kirisemin. Soñğy i̇eki kün boiy üstel jasaumen boldym. Bastapqyda şeberligim keremet i̇emes i̇edi. Biraq tağdyr on sausağynan öneri tamğan şeber i̇etip şyğardy. Meniñ tağdyrymdy keşken ärbir adam şeber bolyp şyğatyn şyğar.
Qaraşanyñ 5-i. Bügin myltyğymdy alyp, soñyma itimdi i̇erttim. Jabaiy bir mysyqty oljaladym, biraq terisi jūmsaq, i̇eti de tükke tūrmady. Oljalağan añdarymnyñ terilerin soiyp alyp, qoimağa äkeldim. Qaityp kele jatyp neşe türli qūstarğa kuä boldym. İeki-üş itbalyqty kezdestirdim. Äueli körgende nendei närse i̇ekenin ajyrata almai qorqyp kettim. Men tañ-tamaşa bolyp qarap tūrğan kezde olar suğa süñgip joq boldy. Qaraşanyñ 6-sy. Tañerteñ seruendep keldim de, üstel jasauğa kiristim, sol küni üsteldi jasap bitirdim, biraq jasağan üstelim köñilimnen şyqpady. Ūnamağan tūstaryn būzyp, qaita jöndedim.
Qaraşanyñ 7-si. Kün aşyq boldy. Birneşe kün oryndyq jasaumen boldym. Oryndyqty ädemi i̇etip jasaimyn dep äjeptäuir ter töktim. Äldeneşe ret būzyp, qaitadan jasadym. Sonda da köñilime qonbady.
İeskertu. Oraily isterimniñ oñyn tauyp, jeksenbi künderi de jūmys isteitin boldym, sebebi bağanğa künde baryp jazyp tūrmağan soñ, künderimnen jañylyp qaldym.
Qaraşanyñ 13-i. Bügin jañbyr jaudy, aua jañaryp, boiym sergidi, biraq kün jiı kürkirep, naizağai jarqyldap, jai tüsip, oq-därim örtene me dep qatty qoryqtym. Naizağai jarqyly bäseñdep, künniñ kürkiri basylysymen, oq-däriler jai tüsse, örtenip ketpesin dep, bölşektep är jerge kömu äreketine kiristim.
14, 15, 16 qaraşa. Osy künderde jäşikterge bir-i̇eki qadaqtan däri salyp, bir-birinen qaşyqtatyp jartastyñ tübine kömdim. Keşe bir ülken qūs atyp aldym, i̇eti öte dämdi boldy. Biraq būl qandai qūs i̇ekenin ajyrata almadym.
Qaraşanyñ 17-si. Būl küni qoldağy bar dünielerimdi jaiğastyru üşin şatyrdyñ syrtqy jağyndağy üñgirdi keñeite bastadym.
İeskertu. Būl jūmysqa üş närse kerek: qaila, kürek jäne qūmyn şyğaratyn jalğyz aiaq qol arba nemese sebet, biraq būlardyñ mende biri de joq. Sondyqtan jūmysty müldem doğaruğa tura keldi. Būlardyñ ornyna basqa qandai qūraldardy paidalanuğa bolady, qalai jasauğa bolady – osy turaly köp oiladym. Qailanyñ ornyna temir süimendi paidalanyp i̇edim – qolaily sekildi, biraq öte auyr. İendigisi kürek, onsyz bolmaidy. Biraq kürektiñ ornyna qandai qūral paidalanuğa bolady, bile almadym.
Qaraşanyñ 18-i. Ormannan özime kerekti närseler izdep jürip, Braziliiäda ösetin qatty bir ağaşty taptym (temir ağaş dep qatty bolğandyqtan aitylğan). Köp azappen, baltamnyñ jüzin mūqaltyp, äreñ degende kestim, äupirimdep süirep üige äkeldim, i̇endi būdan kürek istep almaqşymyn. Ağaş qatty bolğan soñ, köp uaqytymdy aldy, mende basqalai amal bar ma? Baltamen şapqylai-şapqylai äiteuir kürektiñ syñaiyna keltirdim, sap jağy öte kelisti boldy, ağylşyndar isteitin kürektiñ sabynan birde-bir kem i̇emes, ūşy temir bolmağan soñ ūzaqqa şydamady. Degenmen jer qazğanymda i̇edäuir kömegi boldy, köp qajetime jarady, jer betinde kürdeli ädispen, ūzaq uaqyt boiy mūndai qylyp kürekti i̇eşkim istep körmegen bolar dep oilaimyn.
Mağan i̇endigi keregi – jäşik arba nemese sebet. Sebet turaly oilap bas qatyrudyñ da keregi joq, sebebi ony toqityn şybyqtar da joq, al şybyq ösetin jer äli mağan kezdesken de joq. Al i̇endi jäşik arbany isteuge bolady ğoi dep oilaimyn. İeñ qiyny doñğalağy: doñğalaqty qalai jasau kerektigin men tipti bilmeimin, bel ağaşyna temir kerek, temir mende atymen joq. Sondyqtan arba jasau turaly oidan bas tarttym, tas tasityndardyñ äk salatyn astauy syqyldy birdeme jasadym. Astau jasau kürek jasaudan oñai boldy, būl da tört kün uaqytymdy aldy. Añğa şyqpai qalğan künderim öte sirek, şyqqan saiyn qūr qaitpaimyn, äiteuir oljaly oralamyn.
Qaraşanyñ 23-i. Qūral-saimandardy yñğailağanşa basqa şarualarym keiinge qaldy. Qūral-saimandarym daiyn bolğan soñ, üñgir qazuğa kiristim. Quatym jetkenşe künūzaq qazdym, üñgir mağan zattarymdy ornalastyru üşin kerek boldy. Būl jūmysqa on segiz kün uaqytym ketti.
İeskertu. On segiz kün işindegi bar i̇ermegim üñgir qazu boldy, maqsatym – jük jiiätyn qoima, tamaq äzirleitin asüi, as işetin oryn jäne azyq qūiatyn qoima daiyndasam deimin; jatyn ornym, otyratyn ornym şatyr, jañbyr qatty jauyp tamşy aqqanda bolmasa, üñgirde köp bolmaimyn. İeñ soñynda üiimniñ töbesin köterdim, saban töbeli üi tärizdi boldy, üstin japyraqpen japtym. Jeltoqsannyñ 10-y. Üñgir bitti, i̇endi ister i̇eş närsesi qalğan joq dep oilağanmyn. Bügin işine kirsem, bir jaq büiiriniñ töbesi qūlap, i̇edäuir jerin basyp qalypty (tym keñitip jibergen boluym kerek). Kördim de zärem ūşyp ketti, sebebi sol sätte üñgirde bolsam, özimdi de basyp qalar i̇edi, i̇eger basyp qalsa, mağan kömuşiniñ de keregi bolmaidy i̇eken. Tağy bir auyr jūmysqa tap keldim: işke qūlağan qūmdy tasyp şyğaru kerek jäne tireu qoiuğa tura keldi, tağy qūlap qalmasyna kim kepil?.
Jeltoqsannyñ 11-i. Amalym bar ma, büginnen bastap osy iske kiristim. Töbesine uaqytşa bolsa da aiqyş-ūiqyş i̇eki taqtai qağyp, i̇eki tireu qoidym.
Jeltoqsannyñ 17-si. On jetisinen jiyrmasyna deiin üñgirge ainala zat jinaityn taqtailar saldym, bağandarğa şege qağyp, tiısti närselerdi ildim, üñgirdiñ işi i̇endi mūntazdai boldy.
Jeltoqsannyñ 20-sy. Zattardyñ denin tasyp äkelip, öz oryndaryna ornalastyrdym. Birneşe kişkene taqtaidy biriniñ üstine birin qatarlap, azyq-tülik qūiatyn söre jasadym, mūnyñ özi bufet syqyldy boldy da şyqty. Taqtai azaiyp bara jatqan soñ, özime tağy bir üstel jasadym.
Jeltoqsannyñ 24-i. Täulik boiy jañbyr jauyp, üiden bir qadam ūzap şyqqanym joq.
Jeltoqsannyñ 25-i. Üzdiksiz jañbyr jaudy da tūrdy. Jeltoqsannyñ 26-sy. Kün aşyldy. İedäuir qoñyr salqyn,
janğa öte jaily kün boldy.
Jeltoqsannyñ 27-si. İeşkiniñ i̇eki lağyn oljaladym, bireuin atyp aldym, i̇ekinşisi qaşa almağan soñ tirilei ūstap alyp, üige äkeldim. Üige kelgen soñ baiqağanym, aiağy synğan i̇eken, myqtap tūryp tañyp tastadym.
İeskertu. Köp künder ötken soñ, laqtyñ aiağynyñ synğan jeri bitip, oinaqtaudy şyğardy. Laqty ūzaq uaqyt baqtym, özime äbden bauyr basty, tipti janymnan bir i̇eli ūzap ketpeitin boldy. Kündiz şatyrymnyñ aldynda jaiylyp jüredi. Asyrandy i̇eşkini köbeitudiñ qajet i̇ekendigi turaly oi tüsti, oq-däri tausylğanşa osyny jüzege asyruym kerek i̇eken. Jeltoqsannyñ 28, 29, 30 jäne 31-i. Jel joq, kün qapyryq. Mūndai qapyryq künderde añ aulauğa tek keşke qarai şyğamyn. Osy künderde de şaruaşylyğymdy retteumen boldym.
Qañtardyñ 1-i. Betti qarpyğan aptap ystyq basylmady. Dei tūrğanmen bügin i̇eki ret tañerteñgilik, keşkilik añğa şyğyp keldim. Tüs mezgilinde säl tynyğyp aldym. Keşkilik araldy aralap biraz jürip qaittym, barğan jerimde i̇eşkiler tym köp i̇eken, ataiyn dep i̇em, mañailatpady. İtimdi qossam ba degen oi keldi.
Qañtardyñ 2-si. İtimdi i̇ertip şyğyp i̇eşkilerge qostym, biraq būl nätijesiz qadam boldy, i̇eşkiler ürkip qarsy jügirip i̇edi, it qorqasoqtady ma, mañailaryna juymai qoidy.
Qañtardyñ 3-i. Qorğanymdy nyğaittym, sebebi äli üreilimin.
Syrtqy jağyn būrynğydan da göri nyğyzdağym keldi.
İeskertu. Qorğanymnyñ qalai tūrğyzylğanyn būdan būryn da aityp bergenmin, sondyqtan būl turaly jazylğandardy i̇endi qaitalamasam da bolady. Biraq töbeni jöndeuge qañtardyñ 3-i men säuirdiñ 14-ine deiingi aralyqtağy uaqytym ketti, qorğannyñ ūzyndyğy 24 metrden artyq bolmasa da köp uaqyt qajet boldy.
Qorğanymnyñ bir şeti iılip baryp tauğa tireledi. Mölşermen alğanda tauğa segiz metrden artyq qaşyq i̇emes, sol aradan syrt jaqqa şyqpai, tike üñgirge qatynaityn i̇esik bar. Osy künderdiñ bäri beinetti boldy, qarap otyrmai ispen şūğyldandym. Kei-keide jañbyrdyñ saldarynan aptağa jaqyn üiden şyqpai otyrğan da kezderim boldy, biraq qorğannyñ syrtyn oidağydai i̇etkenimşe qauipsizbin dep oilağanym joq. Keremet ter töktim dep aita almas i̇edim. İeñ qiyny – ormanğa baryp ağaş kesu, ony tasu, jerge qağu, qazyqtar da auyr i̇edi, ärbirin bir adam zorğa köteredi. Qorğan jūmystary nätije tauyp, syrtqy jağy nyğaiğannan keiin jüregim ornyna kelip, janym tynyş tapty. Būl mañda adam balasy bar deseñiz de meniñ üiimniñ bar-joğyn sezbeidi, körse de üi dep oilauy i̇ekitalai, sebebi adam tūratyn närsege ūqsamaidy. Ärine, būl meniñ qiiälymnan tudy ğoi, būl jaiynda bir qyzyqty äñgime bar, ony keiinirek aityp beremin. Jauyn-şaşynsyz aşyq künderdiñ birinde qūs aulauğa şyqtym, özime paida äkeler närselerge kuä boldym. Mysaly, tūqymy basqa jabaiy kögerşinderdi kördim, olar biz körgen kögerşinderdei Uialaryn ağaştyñ basyna salmaidy, olardyñ Uiasy jartastyñ quysynda bolady i̇eken. Älgi kögerşinderdiñ birneşe balapanyn ūstap alyp, asyrap ösirmekke üige alyp keldim. Özderi asyrauğa köngiş bolady i̇eken, biraq qanattary jetilgen soñ ūşyp jönine ketti, jemniñ joqtyğynan şyğar.
Asyrap äure bolğanym joq, qolyma tüskenin qorek i̇ete berdim.
Şaruaşylyğymdy yñğailadym desem de, äli de kerekti zattar köp i̇eken, mysaly, kemeden alğan i̇eki-üş kişkene böşkem bar i̇edi, osylardy qūrastyryp paidama jarataiyn dep bir apta äurelendim, biraq böşkege i̇eşteñe de sala almadym. Su ketpestei i̇etip qabystyra da almadym, aqyry tük şyqpaityn bolğan soñ tekke äurelengendi qoidym.
Maişam men üşin öte qajettilik tudyrdy (būl jerde sağat jetiniñ şamasynda-aq qarañğy tüsedi). Balauyz bolsa deimin, biraq ony qaidan alamyn. Jalğyz-aq i̇eşkiniñ maiy bolmasa, basqa jaryq bolar i̇eşteñe joq. Sazdan ilep ydys jasap, i̇eşkiniñ maiynan şam istedim. Sazdan ilegen ydysymdy künniñ közine keptirdim. İeski arqannyñ tütelengen kendirinen bilte jasadym. Şam küñgirttenip jandy.
Qarbalasyp qapşyq izdep zattarymdy aqtara bastadym, qarap jürip işinde jemniñ qaldyğy bar kişileu bir qapşyq tauyp aldym, i̇eşqandai dän közime tüsken joq. Qapşyq kemede būrynnan jatqan bolu kerek, tipti būdan būryn Lissabonnan şyqqan kezden bolsa kerek. Jasynnan qorqyp därini bölşekteuge jäne soğan kerekti ydys taba almai abyr-sabyr bolyp jatqan kezim, qapşyqty tastyñ tübine apardym da, silkip-silkip alyp keldim.
Mūnyñ bäri nöser jauynnyñ aldynda ğana bolğan i̇edi. Qapşyqty qai jerge silkigenim de i̇esimde joq. Aiğa juyq uaqyt ötken soñ alañnyñ tübinde qaulap ösip kele jatqan şöptiñ birneşe kök sabaqtaryn kördim.
Bastapqyda onyñ ne i̇ekenin de ajyrata almadym, änşeiin bir şöp şyğar dedim de qoidym. Birneşe apta ötkennen keiin älgi sabaqtar bas jarypty, İeuropa men Angliiäda ösetin arpadan birde-bir kem i̇emes, kädimgi arpa paida boldy.
Körgendegi tañğalysymdy aityp jetkize almaimyn. Aidalağa arpa qalai şyğady, qandai ğajap? Är türli oidyñ jeteginde boldym. Men i̇eşnärseni dinge süienip istemeitinmin jäne din turaly tüsinigim de tömen i̇edi, tūrmystağy irili-uaqty oqiğalardy kezdeisoq närse ia qūdai isi deitinmin de qūiatynmyn. Tirşilikti jaratuşy qūdai qandai maqsatty közdeitinin i̇eş oilamauşy i̇edim. Biraq ösip tūrğan arpany körgende tūla boiym şymyrlap, qatty qobaljydym, aua raiy öte jaisyz mekende de arpa şyğady i̇eken, al şyqty delik, biraq qaidan kelip tüsken? Belgisiz. Sodan keiin men būl qūdaidyñ qūdiretimen bolğan, meni i̇esirkegen, köz jasymdy körip raqymy tüsken i̇eken, pendesin aştan öltirmeu üşin aralğa arpa ösirgen i̇eken dep oiladym.
Osylai oilağanymda buyn-buynym bosap i̇eljirep kettim, közden jas parlady, būl ğajap qūbylys men üşin bolyp otyr ğoi dep quandym. Tañğalyp otyrğanymda arpa sabaqtarynyñ arasynda jaña ösip kele jatqan tağy da bir jas ösimdikterdiñ qaulap kele jatqanyn baiqadym, ol küriş bolyp şyqty, küriş i̇ekenin birden baiqadym. Sebebi Afrikada jürgenimde küriş i̇ekken jerlerde köp bolğanmyn. Küriş pen arpa mağan qūdaidyñ qūdiretimen jiberilgen i̇eken dep oilap, i̇endi basqa da jerlerde ösip tūrğandary boluy mümkin dep ümittendim, basqa jerde joq degenge sengim de kelmedi. Mañaiymnyñ bärin kezip şarladym, tükpir-tükpirdi qaldyrmai bärin araladym, biraq i̇eş jerden kürişti de, arpany da kezdestirmedim. Sol kezde qapşyqty üidiñ janynda silkigenim i̇esime tüsti. Mūnyñ i̇eşqandai qūdireti joq i̇eken, būl kädimgi tabiği närse bolyp şyqty. Şynyn aituym kerek, būl jaidy bilgennen keiin qūdaiğa qūlşylyq qyludy doğardym.

Biraq men qandai oqiğağa tap bolsam da, bäri qūdaidyñ qūdiretimen bolğan siiäqty, oilap qarasam, būl da bir qūdaidyñ jarylqağany i̇emes pe. Abyroi bolğanda, qapşyqty kün tüspeitin köleñke jerge silikkenimdi qaraşy, kişkene aulağyraq tüskende, ystyqqa küiip, qurap qalar i̇edi. Piskennen keiin küriş pen arpany qalai jinap alğanymdy oqyrmannyñ özi-aq biler (osy uaqyt mausym aiynyñ aiaq kezi i̇edi). Bir dänin qaldyrmai uqalap ügip aldym da, özimniñ işip-jeuime jeterliktei i̇etip dän jinau üşin i̇egin saluğa niettendim. Jinağan dänim tört jyldan keiin baryp azyq i̇etuge jete bastady, būl turaly sosyn aityp beremin. Äuelgi i̇ekkenim dūrys bolmai, i̇eginim şyqpai qaldy, öitkeni mezgildi i̇esepke almai, dändi quañşylyq kezinde seuippin, sondyqtan oidağydai dän jinap ala almadym, būl turaly da keiinirek äñgimelermin.
Arpadan basqa jiyrma-otyz sabaqtai küriş östi, ony da tügelimen jinap aldym, nan pisirudiñ, dälirek aitsam, peşsiz tamaq daiyndaudyñ jaña ädisin oilap taptym. İendi kündeligime qaita oralaiyn.
Tört nemese üş jarym aidai qorğan jūmystarymen ainalystym, qolym qalt i̇etken joq.
Säuirdiñ 14-i. Qorğan jūmystaryn aiaqtadym. Būl mañaida adam tūratyn jai bar i̇ekenin i̇eşkim bilmesin dep, basqyşpen tüsip, basqyşpen şyğamyn degen oida boldym.
Säuirdiñ 16-sy. Basqyş jūmystaryn bitirdim, işke kirgende basqyşty özimmen birge ala tüsemin. İendi jan-jağymnyñ bärin qymtap aldym. Qamalym keñ, töbesinen tüspese, qabyrğamen örmelep işke kire almaidy. Kelesi küni tökken terim beker bolyp, özime de ajal töngendei boldy. Şatyrdan şyğyp üñgir auzynda bir ispen şūğyldanyp jatyr i̇edim, üñgirden, tau jaqtan üstime topyraq qūlap, tireuiş qylyp qoiğan aldyñğy qatardağy i̇eki bağan sytyrlap maiysty. Zärem ūşyp, qatty qoryqtym, ne sebepti mūndai tosyn jaidyñ bolğanyn bilmedim, ötken kündegidei üñgir işine qarai opyrylyp tüsken i̇eken dep oiladym. Üstimdi basyp qala ma dep qauiptendim de, basqyşqa qarai jügirdim, basqyşty qoiyp üidiñ qabyrğasyn jağalap dalağa şyqtym, şyqqan soñ sebebine tüsindim, älginiñ bäri jer silkingennen bolğan i̇eken. Beinebir basym ainalğandai aiağymnyñ asty teñselip tūrdy, jer segiz minöttiñ işinde qatty-qatty üş-tört ret silkindi, būl jerde qandai myqty üi bolsa da qirap qalğan bolar i̇edi. Menen jarty mildei jerde teñizdiñ jağasynda tūrğan jartastyñ üstiñgi jağy qūlap tüskende jer qozğaldy, mūndai gürsildi ömirimde i̇estigen i̇emespin. Teñiz de qatty şaiqaldy. Soğan qarağanda teñiz astynyñ qozğalysy jer betindegiden de qatty bolady-au dep oiladym. Būryn-soñdy mūndaidy körgenim joq, qoryqqanymnan i̇esim şyğyp, melşidim de qaldym. Jerdiñ qozğaluy keme apatqa ūşyrağandağydan kem äser i̇etken joq, keudemdegi janym şyğyp bara jatqan siiäqty sezindim. Biraq jartastardyñ qūlağan qatty gürsilinen i̇esimdi jiyp aldym. Öz-özime kelgen soñ, şatyrdy taudan qūlağan topyraq basyp qalady-au dep oilağanymda jüregim mūzdap, buyn-buynym qaltyrady. Üige kiruge qorqyp, ne isterimdi bilmei, köp uaqyt boiy qūlazyp dalada otyrdym. Osy sätte “Jaratqanym, saqtai gör!” degennen basqa i̇eşteñe oilağanym
joq, jer silkinip bolğan soñ, ol sözderdi de ūmyttym.
Aspandy būlt qaptap, dala küñgirttenip ketti, äueli säl ğana jel tūryp, birte-birte küşeie tüsti, artynan ol qatty dauylğa ainaldy. Teñiz şulap, beti köbiktenip, asau tolqyndar jağağa soqty, birsypyra ağaştardy qoparyp ta ketti, öte üreili körinis. Būl körinis üş sağatqa sozyldy, sodan keiin dauyl basyldy, i̇endi bir-i̇eki sağatta jel de tyndy, tynyştyqtyñ ornağany sondai, masanyñ yzyñy da i̇estilmeidi, artynan ile-şala qatty jañbyr jaudy.
Dauyl basylğanşa üreiim ūşyp, qorğanyma kire almai, dalada otyrdym. Jañbyr jauğan kezde oiyma kelgeni, jel basylyp, jañbyrdyñ jauuy jer silkinudiñ saldary şyğar, i̇endi basylğan boluy kerek, täuekel, üige kirsem qaitedi dep oiladym. Osy oi kelgende i̇eñsem köterilgendei boldy. Üige kirip i̇em, jañbyr būrynğysynan da küşeiip, töbeden tamşy ağyp, topyraq basyp qala ma dep qoryqsam da, amalsyzdan üñgirde otyruğa tura keldi. Būl nöser mağan tağy da aiaq astynan jūmys tauyp berdi: qorğannyñ tau jaq tūsyn tesip, su ağar jasadym, äitpese üñgirdi su basyp ketetin türi bar. Üñgirde biraz otyrğannan keiin silkinudiñ i̇endi qaitalanbasyna közim jetip, janym jai tabaiyn dedi. Köñilimdi kötereiin dedim de, bir jūtym rom iştim. Men romdy ünemdep anda-sanda, az-azdap işetinmin, tausylyp qalsa, taptyrmaitynyn bilemin ğoi.
Kelesi küni de jañbyr jauyp, tysqa şyğa almadym. Jüregim ornyna tüsip, janym tynyş tapqan soñ, äri qarai ne isteu kerek i̇ekenin oiladym. Būl mekende jer silkinedi i̇eken, i̇endi mağan üñgirde tūruğa bolmaidy degen qorytyndyğa keldim. İendi şatyrdy ornynan köşirip, aşyq jerge ornatuym ia qos tiguim kerek, adamnan, añnan qauipsiz bolu üşin būrynğyşa syrt jağyn nyqtap aluym kerek. İeger qonysymdy auystyrmai osy üñgirde qalar bolsam, künderdiñ bir küni tirilei kömiletinim anyq.
Rasymen de şatyrymnyñ tūrğan jeri qauipti, taudyñ qūlama i̇etegi, i̇eger tağy jer silkinse, taudan topyraq qūlap, qūm basyp qaluy anyq. Sondyqtan şatyrdy basqa jerge köşirmekşi boldym. Kelesi i̇eki künde – 19-y men 20-synda üi salyp, qonys qylar jaña oryn izdedim jäne josparymdy iske asyrudy oiladym.
Üiimdi qūm basyp tirilei kömilemin degen üreimen tüni boiy ūiyqtai almaityn boldym; qorğannan syrt jerge tüneuge de qauiptendim. Daiar jaidy, jiiüly mülikti tastap ketuge közim qimady – qai jağynan bolsa da qolaily, yqşam, myqty, qauipsiz äri taza jäne biraz ter töktim – qonysymdy auystyrğym kelmedi. Būdan keiin mynadai oi tudy.
Jañadan qorğan salyp, ony nyğaityp, ol jerge köşip barğanşa biraz uaqyt ötedi, degenmen üñgirde qaludan köpke deiin qorqyp jürdim. İendi tynyştalaiyn dedim, biraq köp uaqyt ozdyrmai jaña qorğan salu qamyna kiristim, būrynğydai qazyq qağyp, arqanmen bailastyryp nyğaitqym keldi, qorğanym bitken boida şatyrymdy köşirmekşimin; oğan deiin köşu isine äzirlenip osy arada tūra bergim keldi. Būl säuirdiñ 21-i i̇edi. Säuirdiñ 22-si. Kelesi küni oiymdy qalai jüzege asyramyn dep oilai bastadym. Qūral-saimanğa öte zäru i̇edim. Qolda üş ülken balta, birneşe ūsaq balta tağy bar. Būl qūraldardy ündisterge satu üşin alğanbyz, biraq qatty zattarğa tynymsyz jūmsai bergen soñ köbiniñ jüzi maiyrylyp, mūqalyp qalğan. Baltalardy qairap, ötkirleitin qairaq bar, biraq ony aiaqpen basyp, tasyn ainaldyrudy bilmeidi i̇ekenmin. Qairaqty iske qosamyn dep köp äurelendim, äri ainaldyryp, beri ainaldyryp köp uaqytqa deiin nätije şyğara almadym. Birde-bir memleket qairatkeri mañyzdy saiasi mäseleni talqylağanda da tap men sekildi basyn qatyrmağan bolar jäne birde-bir sudia adamnyñ tağdyryn şeşerde ony öltiru, ia tiri qaldyru mäselesin şeşu üşin tap men sekildi aqylyn sarp i̇etpegen bolar. Aqyrynda doñğalaq pen qaiysty şarğa üilestirip, qairaqty aiağymmen basyp jürgizetin boldym.
İeskertu. Osy uaqytqa deiin mūndai qairaqty körgen i̇emespin, mūndai qairaqtar ağylşyndarda öte köp bolsa da, onyñ qalai iske qosylaryn baiqağan da i̇emespin. Onyñ üstine qairaq öte ülken jäne auyr. Qairaqty qūrudyñ özine bir apta uaqytym ketti.
Säuirdiñ 28-i jäne 29-y. Osy i̇eki kündegi jūmysym bar qūraldardy qairap, ötkirleu boldy. Dūrys üilestirip qūrğandyqtan, qairaq jaqsy jūmys istedi.
Säuirdiñ 30-y. Keptirilgen nanym tausyluğa ainaldy. Kepken nan salğan qaptarymnyñ bärin tügendedim de, i̇endi künine bireuden artyq jemeudi ūiğardym.
Mamyrdyñ 1-i. Bügin tañerteñ sudyñ keiin qaitqan kezinde teñiz jaqqa qarap i̇edim, jağalauda böşke syqyldy bir iri närse qaraiyp közime tüsti. Jaqyn kelip qarasam, kişileu bir böşke. Qasynda kemeniñ bir-i̇eki synyq taqtailary jatyr. Būlardy dauyl jağağa şyğaryp tastağan bolu kerek. Keme şökken jerge közim tüsip i̇edi, qalğan böligi köterilip, su betine şyğaiyn depti. Böşkeniñ işi tolğan myltyqtyñ därisi, biraq su tiıp, tas bolyp qatyp qalypty. Jağadan aulağyraq jerge apardym da, özim kemeniñ qirandysy köringen jerge qarai bet aldym. Jaqyn kelip körgenim – keme qyzyq ornalasqan. Tūmsyq jağy qūmğa batyp ketken, qazir köterilip alty futtai joğary şyğypty, al i̇endi (onyñ qūiryğy äldeqaşan men kemege soñğy ret barğan kezimde – aldyñğy jağynan bölinip qalğan i̇edi) kül-talqany şyğyp qirap, aldyñğy jağynan bölinip qalğan, qūiryğy audarylyp qyrynan tüsken qalpy jatyr. Būryn kemege şirek mildei jer qalğanda su bastalatyn, sondyqtan men jüzip jetetinmin, qazir ainalasyn qūm basyp töbe bolyp qalypty. Äuelgide tañğalsam da, artynan jer silkingennen paida bolğanyn bildim. Jer silkingen kezde keme būrynğysynan da şögip qalğanda qaldyqtaryn tolqyn süirep jağağa şyğaryp tastapty.
Kemege alañ bolyp jürgende, qonysymdy auystyrudy ūmytyp ketippin. Kemeniñ işi qūm basyp bitelip qalğan, kiru üşin künūzaq äurelendim. Kire almağanyma qaiğyrğanym joq, öitkeni men qaiğyru degendi äldeqaşan ūmytqan adammyn. Bir paidama jarar dedim de, qolyma ilikkenin bölşektep tasi berdim.
Mamyrdyñ 3-i. Bügin aramen jūmys jasadym. Orta diñgegi ūstap tūrğan kemeniñ jük tieitin artqy jağyn aralauğa kiristim, taqtailaryn sydyryp alyp, joğary şyğyp jatqan böligin qūmnan arşydym. Köp oilanbai, su köterilgen soñ üige qaittym.
Mamyrdyñ 4-i. Balyq auladym, biraq jeuge tatyrlyq bir balyq ta ūstai almadym. Qarmağymdy i̇eşnärse qappai, işim pysyp, i̇endi ketemin dep otyrğanymda qarmağyma kişkene balyq ilikti. Qarmağym qoldan jasalğan, qarmaqbauyn arqannyñ tarqalyp tütelengen kendirinen i̇eskenmin. Ilgeşegimniñ tili joq bolatyn, sonda da osy qarmaqpen köp balyq ūstap, tamaq asyradym. Tūzdap, künniñ közine ilip keptirdim de, pisirip jei berdim.
Mamyrdyñ 5-i. Kemege baryp tağy biraz närsemen şūğyldandym. İekinşi böligin kesip aldym. Palubadan üş ülken qaiyñ taqtaidy sydyryp aldym da, su köterilgen kezde iterip jağağa şyğardym. Mamyrdyñ 6-sy. Kemede boldym. Birsypyra temir-tersek jäne birneşe būrandama aldym. Jūmysqa jan-tänimmen berilgen soñ, äbden silem qatyp keldim, äbden şarşap kelgen soñ, azaptanbai kemege barudy qoisam qaitedi dep te oiladym.
Mamyrdyñ 7-si. Kemege tağy bardym, biraq būl sapar is isteiin dep barğanym joq. Sebebi bimsterdi kesip bitirgenmin, al paluba öz salmağymen i̇ekige bölinip, triumge kiretin jol aşylypty, triumdi qaraiyn dep i̇edim, biraq qūm men su i̇erneuine deiin lyq tolypty.
Mamyrdyñ 8-i. Temir süimenmen keme palubasynyñ barlyq taqtaiyn qoparyp alğym keldi, öitkeni paluba qūmnan äbden tazarğan. İeki taqtaidy qoparyp alyp, su betimen qalqytyp jağağa şyğardym. İerteñ tağy kerek bolar dep, süimendi sol küni kemege tastap kettim.
Mamyrdyñ 9-y. Kemede boldym. Birneşe taqtaidy qoparyp alyp, triumge tüstim. Süimenmen är jerin sūqqylap, bes-alty böşke taptym. Bärin de süimenmen qoparyp, joğaryğa şyğardym, biraq auzyn aşa almadym. Türtkilep jürip birneşe qūiylğan qorğasyn da taptym, şamaly köterdim, biraq alyp şyğaruğa şamam kelmedi.
Mamyrdyñ 10-ynan 14-ine deiin. Kemede boldym. Birneşe bölek-bölek ağaş, taqtailar aldym jäne i̇eki-üş tsentner temir-tersek jinadym.
Mamyrdyñ 15-i. Bügin kemege özimmen birge i̇eki kişkene balta alyp bardym, işki oiym, jañqalap bolsa da qorğasyn kesip alu i̇edi (baltanyñ bireuin pyşaq, bireuin balğa ornyna paidalanğym keldi). Biraq bir jarym futtai su astynda qalğandyqtan, qorğasyn alu qiynğa soqty.
Mamyrdyñ 16-sy. Tünde qatty jel tūrdy. Kemeniñ diñgekterin odan beter şaiqady. Azyq i̇etuge kögerşin izdep ormanda köp jürdim, söitip jürgenimde su köterilip, kemege jete almadym.
Mamyrdyñ 17-si. Meniñ üiimnen i̇eki mildei jerde kemeniñ jağağa şyğyp qalğan qirandylaryn kördim. Ne närse i̇eken dep añsarym auyp qarasam, kemeniñ tūmsyq jaq böligi i̇eken, öte auyr, köteruge şamam kelmedi.
Mamyrdyñ 24-i. Bügin küni boiy kemede jūmys istedim. Köp närselerdi äreñ degende süimenmen qoparyp qozğadym, su köterilgen kezde birneşe böşke, i̇eki sandyq qalqyp betine şyqty, biraq jağalaudan soqqan jel olardy yğystyryp, teñizge alyp ketti. Bügin jel kemeniñ birneşe qirandylaryn jäne işinde Braziliiä şoşqasynyñ i̇eti bar bir böşkeni jağağa şyğaryp tastağan, i̇et teñizdiñ aşy suy tiıp, qūmğa bylğanyp būzylyp ketipti.
Mamyrdyñ 25-inen mausymnyñ 16-syna deiin osy jūmystardy atqardym. Anda-sanda azyq izdep qaitqanym bolmasa, basqa jūmysqa alañdağanym joq. Su köterilgen kezde ğana añ aulauğa şyğamyn, al su keiin qaitqan kezde kemege baramyn. Osy üş aptanyñ işinde köptegen ağaş, taqtai jäne temir-tersek jinadym, i̇eger qolymnan kelse, osy alğan ağaştardan jaqsy bir qaiyq jasap şyğaruğa bolar i̇edi. Būdan basqa bir tsentnerge jaqyn qorğasyn aldym.
Mausymnyñ 16-sy. Jağadan ülken bir tasbaqa tauyp aldym. Tasbaqa būryn közge tüspeuşi i̇edi, bügin qaidan paida bolğanyna tañyrqadym. Araldyñ i̇ekinşi jağyna barsam, tasbaqa köp i̇eken.
Mausymnyñ 17-si. Kömir jağyp tasbaqanyñ i̇etin pisirdim. Işinen alpysqa tarta jūmyrtqa şyqty. Ömirimde mūndai tätti i̇etti jep körmegen şyğarmyn, biraq tättiligine tañğaluğa da bolmaidy, sebebi aralğa kelgeli jegenim – tek i̇eşkiniñ i̇eti men qūstyñ i̇eti.
Mausymnyñ 18-i. Künūzaq jauyn jauğan soñ üiden şyqqanym joq. Tūla boiym mūzdai bastady, biraq toñuym mümkin i̇emes, meniñ biluimşe, būl jerlerde suyq bolmaidy. Suyq tidi me, bilmeimin.
Mausymnyñ 19-y. Qysty küngidei denem qatty mūzdap, tūla boiym qaltyrady.
Mausymnyñ 20-sy. Tūla boiym qaltyrap, basym qatty auyrdy, tüni boiy ūiyqtai almai şyqtym. Mausymnyñ 21-i. Būrynğydan da beter tynyşsyzdandym. Auyryp qaldym ba dep qatty qoryqtym. İeger auyrar bolsam, halim ne bolmaq? Qoryqqanymnan qūdaiğa jalbarynyp, dūğa oqi bastadym, būl Gulldiñ tübinde bolğan apattan keiingi birinşi ret jalbarynuym, biraq şyn berilip dūğa oqymadym, ärnärse oiyma tüsip şatasa berdim, tek äiteuir auzym kübirleidi.
Mausymnyñ 22-si. Bügin kişkene täuirmin, biraq üreiim basylar i̇emes.
Mausymnyñ 23-i. Tağy tynyşsyzdandym: denem qaltyrap, basym qatty auyrdy.
Mausymnyñ 24-i. Täuirleu boldym.
Mausymnyñ 25-i. Qatty bezgek ūstady, jeti sağattyñ işinde bir qyzyp, bir suyndym. Azdap terlegesin basyldy. Mausymnyñ 26-sy. Öz-özime kelip, betim beri qarağandai boldy. Azyq qylar i̇etim tausylğan soñ, aiyğyp ketpesem de, amalsyz añ aulauğa şyqtym. Bir i̇eşki atyp alyp, üige zorğa köterip keldim, kömir jağyp bir bölek i̇etin pisirip jedim. Sorpa istep işkim kelip i̇edi, biraq ony qūiyp işer
ydysym bolmady.
Mausymnyñ 27-si. Qatty bezgek tağy qysty, tösekte qozğalmai küni boiy jattym. Şöl qysyp ölip kete jazdadym, biraq suğa baruğa şamam kelmedi. Qūdaiğa jalbarynyp tağy dūğa oqydym, biraq oiym şaşyrap, auzyma bir dūğa tüspedi, bar bolğany “İe, qūdai, saqtai gör, i̇e, jaratqan saqtai gör” dei berdim. Qyzuym basylğanşa i̇eki-üş sağat boiy janym közime körindi. Auruymmen arpalysyp jatyp ūiyqtap ketippin, qozğalmastan tün ortasyna deiin tätti ūiqy qūşağynda boldym. Ūiansam, boiym sergip jeñildep qalyppyn, biraq älsizdikten buyn-buynym dirildeidi. Tūryp su işeiin dep i̇em, üide ia üñgirde bir ūrttam su joq, amalsyz tañnyñ atuyn kütuge tura keldi. Tañ atyp kele jatqanda ūiqyğa ketip, bir jaisyz tüs kördim.
Tüsimde bylai boldy: jer silkingen küngi qorğannyñ syrtynda otyr i̇ekenmin. Bir kezde aspandy qara būlt qaptap, işinen tūla boiy jalyn, alpamsadai bir adam salbyrap tüsip kele jatyr. Otqa oranğan adamnyñ qyzuy köziñdi qaryqtyrady. Älgi adamnyñ türi kisi şoşyrlyq, tipti auyzben surettep beru mümkin i̇emes.
Tabany jerge tie salysymen salmağynan jer qozğaldy, i̇eñ qorqynyştysy, bar mañai naizağai jarqylyndai jap-jaryq bolyp ketti. Tabany jerdi basqan boida tura mağan qarai jürdi, qolyna ūzyn naiza ūstağan, meni öltirmek niette siiäqty. Mağan jaqyn keldi de, bir tömpeşikke köterildi, bir närseler aityp kümiljidi, biraq sözderi tüsiniksiz. Tek soñğy bir-i̇eki sözi bolmasa, jarytyp i̇eşteñe tüsine almadym: “Synağyna qanşa salsa da, sen jaratqanğa moiynsūnbadyñ, i̇endi azabyñdy tart solai”, – dedi de, mağan qarai naizasyn kezedi.
Ärine, körgen jaisyz tüsim ūiyqtap jatsam da mağan qatty äser i̇etkenin, däl sol kezdegi köñil küiimdi qazir jetkize almaimyn, biraq halimdi osy joldardy oqyp otyrğan adam tüsinetin şyğar dep oilaimyn. Ūianğannan keiin tüs i̇ekenin bilsem de, özime özim kele almai ūzaq jürdim.
Alaida meniñ jan düniemniñ qūdaimen isi bolğan joq. Özim siiäqty dinsizdermen segiz jyl boiy teñiz kezip tentirep jürgen soñ, din turaly äkemniñ de uağyzdary aiaqasty boldy. Osy jyldarda qūdaidy i̇esime alğan kezim nemese öz-özime i̇esep bergen bir künim boldy ma i̇eken, i̇esime tüsire almadym. Men zūlymdyq, jaqsylyq degen ūğymdardyñ da ara jigin ajyrata almai qaldym. Ūşqalaq, namyssyz, topas teñizşilerden i̇eş aiyrmam bolmai qaldy. Qūdaidyñ qiyn sätterde jarylqağany üşin rizaşylyq bildirudi de oiyma almağan i̇ekenmin.
Aralğa tabanym tigen küni kemedegi joldastarymnyñ bäri suğa ketip, jalğyz özim aman qalğanymdy tüsingenimde quanğanymnan būl bir qūdaidyñ jarylqağany dep jan-tänimmen jaratqanğa rizaşylyq bildirgenim ras. Ajalynan qūtylğan jai tirşilik iesi retinde aitsam, aman qalğanymdy sezgen boida qatty quandym. Nege i̇ekenin bilmeimin, özgelerdiñ bäri ajal qūşqanda meniñ ömirime araşa bolyp, meni ğana tiri qaldyrğan qūdaidyñ şeksiz meiirimi turaly oiğa da almai jüre berippin.
Mūnyñ artynan tağdyr aidap adamdar arasynan köz jazğanymdy, aldağy künderden i̇eşbir ümittiñ joqtyğyn, jalğyz i̇ekendigimdi, adam balasynan qol üzgenimdi, arqa süier i̇eşkimniñ bolmaitynyn bilsem de tüñilmedim. Aştan ölmesime senip, tirşiligimdi qūra alatynyma közim jetken soñ, qalyñ qaiğy, qara oilar aulaq köşti, janym jai tauyp, jüregim ornyna tüsip, köñilim tūraqtady, aitylğandardyñ bärine közim jetip, köñilim sengennen keiin tirşilik i̇etu qamyna kiristim jäne basyma tüskenniñ bärin qūdaidyñ qarğysynan boldy-au dep oilağanym da joq. Būlai öte sirek oilauşy i̇edim.
Men kündeligimde jazğanymdai, dänniñ aiaqasty paida boluy qūdaidyñ qūdiretimen bolğan is i̇eken dep oilağannan keiin dinge yqylastanğanym ras, oiym jalğan bolyp şyqqan soñ, alğan betimnen qaittym.
Jer silkinisi – közge körinbeitin, tikelei aspan qūdiretiniñ küşimen bolatyn qaharly körinis, mūndai quatty küş jaratylysta joq şyğar, jer silkingende de men qatty üreilengen joqpyn: silkinis qalai aiaqtaldy, qorqynyştyñ äseri de solai basyldy. Qūdaidy da, qūdaidyñ qaharyn da sezbedim, i̇esten ketpes beinetti künderimdi, apatqa ūşyrağanymdy da qūdaidyñ kärinen boldy dep bilgenim joq. İendi, mine, nauqastanyp ölim sureti köz aldyma kelgen sätte, bezgektiñ zardabynan denem qaljyrap älsiregen uaqytta, ar-Uiatym ūiandy: ötkenderim oiyma tüsip, özime-özim keiidim, minez-qūlqymnyñ teristiginen qūdaidyñ kärine ūşyrağanymdy, meniñ isterime tağdyrdyñ tartqan sazaiyn
ädildik dep tüsindim.
Äsirese nauqastanğanymnyñ i̇ekinşi jäne üşinşi künderi auyr oiğa şomyp, denem qatty qyzyp, alasūryp jatqan kezimde kübirlep dūğa oqyğandai boldym, biraq ony dūğa deuge de kelmeitin. Meniñ kübirimde senim de, tilek te joq i̇edi, mūnyñ bäri qorqynyştyñ saldary. İesim auyp oiym şatasa berdi, öitkeni özin-özi äşkereleu qiyn närse, mağan töngen ölim qaupi aqyldan adastyrdy, denemdi mūzdatty, sandyraqtap ne aityp jatqanymdy özim de tüsingenim joq. “İe, qūdaiym, men nege baqytsyz boldym! Men auyrsam, arty ölim ğoi, mağan kim järdem i̇etedi. İendigi künim ne bolmaqşy?” dei berdim. Közimnen aqqan jasym sorğalap qoinyma qūiyldy, mūnyñ artynan tilim kürmelip, köpke deiin tilge kele almai jattym.
Jan düniem qūlazyğanda äkemniñ aitqan sözi i̇esime tüsti, būl turaly äñgimeniñ bas jağynda aityp i̇edim ğoi, i̇eger men alğan betimnen qaitpasam, mağan qūdaidyñ raqymy tüspeidi, äkemniñ ötinişin aiaqasty i̇etkenime ökinemin, biraq ökingenimmen i̇endi kelip-keter i̇eşteñe joq, qatemdi tüzetudiñ keş i̇ekenin jäne bilemin. Süiikti äkemniñ säuegeiligine i̇endi kuämin, qysylğan sätte janymda jan balasy joq. Jalğyzdyq azabyn tartqanym, baqytsyzdyğymnyñ bäri qūdaidyñ kärine ūşyrağanym dep bilemin. Jaratqannyñ ünine qūlaq asqanymda mūndai baqytsyzdyqqa duşar bolmas i̇edim, ömirimniñ soñyna deiin şattyqta tirlik keşken bolar i̇edim. Men mūndai ömirdi tüsingim kelmedi. Ata-anamnyñ aitqanyna qūlaq aspadym. Olardy aqymaqtyğymnan jylatyp-i̇eñiretip, öz jönime kettim, sazaiyn i̇endi tartyp, qaratünek oilarğa qamalyp, jylap jatyrmyn. Men olardyñ körsetken kömegin, bergen järdemin de aiaqasty qyldym, i̇eger qabyl i̇etken bolsam, dūrys jolmen jürer i̇edim, qadamym qaiyrly bolar i̇edi, i̇endi men adam balasy tözbes qiynşylyqtarmen jalğyz küresuim kerek. Jaratuşy ieme “Meni i̇esirke, jarylqa, äitpese qūrdymğa ketip baramyn” dep til qattym. İeger mūny dūğa dep i̇esepteuge bolatyn bolsa, būl meniñ köp jyldan keiin oqyğan birinşi dūğam i̇edi.
İendi tağy da kündelikke oralaiyn.
Mausymnyñ 28-i. Tañerteñ täuir bolyp basymdy köterdim, auruymnyñ beti qaitqan siiäqty. Tüsimde körgen qorqynyştyñ äseri äli basylar i̇emes, i̇erteñgi küni de tağy qyzu köterile me degen qauip boldy, boiymda quatym barynda azyq-tülik, basqa da kündelikti kerektilerimdi qasyma jaqyn qoiğym keldi. İeñ äueli ydysqa su toltyryp üstel üstine qoidym, üsteldi tösekke qarai tartyp, qol sozym jerge jaqyndattym, suyqty qaitaru üşin, bezgektiñ zärin syndyraiyn dep su men rom qūiyp, şaiqap aralastyrdym. Būdan keiin i̇eşkiniñ bir kesek i̇etin kesip alyp, kömirdiñ şoğyna qaqtap pisirdim, kesip auzyma saldym da, qalğanyn qasyma qoidym, köp jeuge täbetim tartpady. Dalada kişkene seruendegim kelip i̇edi, biraq buyndarym bosap, dirildep aiağymdy basa almadym. Bezgek tağy da ūstaidy-au degen qorqynyştan jäne basqa da üreiden äbden qaljyradym. Keşkilikte şoqqa kömip, tasbaqanyñ üş jūmyrtqasyn pisirip jedim.
Keşki tamaqtyñ aldynda qūdaiğa jalbaryndym: jañylmasam, ömirimde alğaş ret tamaq jer aldynda şoqynğanym i̇edi.
Tamaqtanyp bolğan soñ boi jazyp, seruendep qaitpaq bolyp i̇edim, biraq qoldarym dirildep, myltyqty köteruge şamam kelmedi (myltyqsyz seruenge şyqpaitynmyn). Köp ūzamai jürdim de, tize bügip, alasūrğan teñizge köz jügirttim, teñiz beti typ-tynyş, ainadai jarqyrap jatyr. Ūzaq otyryp oiğa şomdym: baqytsyzdyqqa ūşyrasam, bäri de qūdaidyñ ämiri, ol tek meniñ i̇emes, bar jaratylystyñ qojasy i̇eken. “Qūdai meni ne üşin qarğaidy? Men ne jazdym?” dep özimnen-özim sūradym. Jauabyna arym til qatty: “Malğūn! Ne jazdym dep qyzarmai qai betiñmen sūrap otyrsyñ? Ötken ömiriñdi oilap, artyña būrylyp qaraşy, sen ne istemediñ? Sen ne üşin äldeqaşan ölip qalmadyñ, ne üşin sen İarmut reidinde suğa batyp ketpediñ? Baiağyda mavrlar kemeleriñdi talap, özderiñdi tūtqynğa alğanda qalai ajal qūşpadyñ? Afrika jağalauynda jürgeniñde jabaiy añdardyñ tyrnağynan qalai aman qaldyñ? Aqyrynda, sen özge joldastaryñ sekildi ne üşin teñizge batyp ketpediñ? Osylardyñ bärin bile tūra, ne jazdym dep sūraisyñ!”
Öz jauabymnan özim tüñilip, ne qylardy bilmei qatty sastym, seniki teris dep bir auyz aita almadym. İeñsem tüsip oiğa batqan qalpymda ornymnan tūrdym da, aqyryndap üige keldim. Tösekke jatyp tynyğaiyn desem, janymdy türşiktirgen qaiğy ūiqymdy qaşyrdy. Qas qaraiyp, ymyrt jabyldy, şamdy jaqtym da, üsteldiñ janyndağy oryndyqqa otyrdym. Bezgektiñ qorqynyşy äli basylmady, tağy ūstai ma dep qauiptene berdim, Braziliiä i̇eliniñ halqy nauqasty temekimen i̇emdeitini oiyma keldi, sandyğymda birneşe bölek temeki oramdary jatatyn, bir ülken bölegi ūntaqtalyp, daiarlanyp ta qoiğan i̇edi, al qalğanyn japyraq küiinde saqtadym. Temeki izdep qoimağa bardym. Būl da qūdaidyñ isi i̇eken dep oiladym, sebebi sandyqty aşqanymda jan düniem qalağan närselerge kuä boldym: izdegenim temeki i̇edi, i̇eñ bastysy, Injil kitabyn taptym. Kemeden alğan kitaptardy osy sandyqqa salğan i̇ekenmin. Kitaptardy aqtaryp qarauğa osy uaqytqa deiin qolym timepti, mümkin, niet te bolmağan şyğar. Temeki men kitaptardy üstel üstine qoidym. Qalai oilasam da, temekimen bezgekti i̇emdeudiñ jolyn bilmedim. Temeki bezgekke i̇em bola ma, joq pa, oğan közim anyq jetken joq. Äueli birneşe ret täjiribe retinde i̇emdelip kördim, sebebi i̇em bolsa, belgisi bolar dep oiladym. Bastapqyda bir tüp japyraq temekini auzyma salyp, sağyz qūsatyp şainadym. Temeki aşy, al onyñ üstine men temeki tartpaitynmyn, temekiniñ iısinen basym ainalyp, közim qarauytyp ketti. Ūiqyğa ketpes būryn bir şymşym temekini romğa aralastyryp, bylğap-bylğap simirip saldym. Artynan temekini tabağa quyryp, qaqalyp tūnşyqqanşa iıskei berdim. Mine, osylai i̇etip birneşe ret i̇em qabyldadym.
İemniñ arasynda Injil oquğa nietim audy, temekiniñ iısinen basym ainalyp, i̇eñsemdi köteruge şamam kelmedi, oqudy da qoidym. Injildi paraqtağanymda közime tüsip, i̇esimde qalğany mynadai sözder: “Basyña qiynşylyq tüskende meni i̇esiñe al, men seni päle-jaladan qūtqaram, sen mağan qūlşylyq i̇etetin bolasyñ”. Temekiden basym ainalyp, közim qarauytyp ūiqy basty. Tünde şamdy söndirmesten tösekke qūladym. Jatar aldynda Injildegi “Basyña qiynşylyq tüskende meni i̇esiñe al, men seni päle-jaladan qūtqaram, mağan qūlşylyq i̇etetin bolasyñ” degen joldar qaita köz aldyma kelip, ömirimde alğaş ret tizerlep otyryp qūdaiğa qūlşylyq i̇ettim. Kelistirip aita almasam da, auzyma tüsken dūğany oqyp, temeki salğan romdy iştim de, tösegime jattym. Dämi birtürli äri aşy i̇eken, jüregim ainyp, loqsi-loqsi äreñ jūttym. Işkennen basymdy ainaldyrdy, köp ūzamai ūiqyğa kettim. İerteñgisin ūiansam, tüs auyp ketken, i̇eseptep qarasam, bir i̇emes, i̇eki tün ūiyqtap, sağat üştiñ şamasynda, üşinşi kün degende ūianğan tärizdimin, nelikten i̇ekenin bilmeimin, bir künnen jañyldym, jañylğanymdy birneşe jyl ötkennen keiin baryp bildim; jañylğanym tek bir kün bolsa da, äri oilap, beri oilap sebebin taba almai-aq qoidym.
Degenmen osy ūiqy meni kädimgidei sergitti. Boiym jeñildep, köñilim köterilip ūiandym, boiymda bir şattyq bar sekildi. Būrynğydai i̇emes, äldenip, küş-quat ta kire bastağan, täbetim de aşylyp, qarnym aşyp, tamaqtanğym keldi. Sol küni bezgek ūstağan joq, sol künnen bastap täuir boluğa ainaldym. Būl jiyrma toğyzynşy mausym i̇edi.
Aidyñ 30-y men üşin sätti kün boldy. Myltyq asyp alyp, añğa şyqtym, üiden ūzap kete qoimadym. Syrtqy pişimi üirekke keletin teñizde jüzetin bir-i̇eki qūs atyp aldym da, üige qarai aiañdadym. Biraq ol küni qūs i̇etin jegenim joq, sebebi tasbaqanyñ jūmyrtqasyna täbetim aşyldy. Jatar aldynda tağy da özim daiyndağan i̇emdi qoldandym (romğa salğan temeki japyrağynyñ suy, japyrağyn auzyma salğanym joq jäne temeki tütinin de iıskemedim.) Kelesi, şildeniñ 1-i küni aiaq asty bezgegim ūstady, biraq qatty bolğan joq, denemdi mūzdatyp, qaltyradym.
Şildeniñ 2-si. Temekini tağy iştim, tek işip qana qoiğanym joq, iıskep, auzyma salyp şainadym.
Şildeniñ 4-i. İerteñgisin qolyma Injildi alyp, ondağy ösietterge asa zeiin qoiyp, zor yqylaspen oqi bastadym. Sol künnen bastap i̇erteñgisin, keşkisin belgili tarauyn i̇emes, kez kelgen jerin jetken jerime şeiin äbden şarşağanşa üzbei oqi beretin boldym. “Basyña qiynşylyq tüskende meni i̇esiñe al, men seni päle-jaladan qūtqaram, mağan qūlşylyq i̇etetin bolasyñ” degen sözdi i̇endi būrynğydai i̇emes, basqaşa qabyldai bastadym, bastapqy kezde jalbarynsam boldy, qūdai jarylqaidy dep oilauşy i̇edim. Tek i̇emin-i̇erkin jürgendigim bolmasa, būl aral tüsingen adamğa nağyz abaqty. Injil sözderin i̇endi mülde basqa mağynada ūğyndym: ötken künim i̇esime tüsse, jüregim mūzdap, zärem ūşyp, özimnen-özim üreilenetin boldym, jan düniemdi mazalağan auyr künälarymdy keşire gör dep jalbarynatyn boldym. Meniñ auyr künälarymmen salystyrğanda, meniñ jalğyzdyğymnyñ qūny qanşa? Men i̇endi jalğyzdyqtan araşala dep qūdaiğa qūlşylyq i̇etudi de qoidym, tipti oilağan da joqpyn, sebebi būl tükke tūrğysyz bolyp körindi. Būlai aituymnyñ sebebi – jeke bastyñ qaiğy-qasiretinen arylu i̇emes, auyr künädan arylu, jan düniege tynyştyq äkelerin oqyrmanğa aitqym keledi.
Būl oilarymdy sizdermen keiinirek bölisermin, qazir öz kündeligime qaita oralaiyn.
Sol kezden bastap keibir sätterde köñilimniñ qūlazyğany bolmasa, i̇endigi öz-özime kele bastağan siiäqtymyn. Injildi ünemi oquym men qūdaiğa qūlşylyq i̇etuimniñ äseri bolsa kerek, jaratqandy basqaşa tanyp, özime jat bolyp kelgen dünie syryn tanyp bildim. Sauyğyp, küş-quatym artqan soñ qajetti kerek-jaraqtardy jiystyra bastadym, i̇endi tūrmysyma qolaily jağdai jasaudy közdedim.
Şildeniñ 4-inen 14-ine deiin. Köbinese qolyma myltyq alyp, toğai aralap jürdim, biraq äbden äldenip alğanşa üiden köp ūzap ketkenim joq. Nauqasym äbden jüdetti, qūr sülderim qaldy. Özimdi-özim temekimen i̇emdegen bezgekke qarsy oilap tapqan meniñ i̇emim osy kezge deiin i̇eş jerde qoldanylyp körmegen şyğar, öz täjiribemnen ötkizsem de, bezgekti osy ädispen i̇emdeuge bolady dep sizderge ūsynys jasağym kelmeidi, rasymen aurudyñ betin qaitarğan – temeki, biraq temekiniñ paidasy bolğanymen, ziiäny da timei qalmady, qol-aiağym qūrysyp, tūla boiym qaltyrap ūzaq uaqytqa deiin i̇eseñgirep jürdim. Şybyn janymdy közime körsetken dert – äsirese naizağaily, dauyldy qatty jauynnyñ astynda qaluğa bolmaityndyğyn i̇eskertti, al jañbyr mausymy kezinde, iağni qyrküiek pen qazan ailaryndağy jauyn-şaşynnyñ densaulyqqa ziiäny joq i̇eken.
Qyrsyq şalğan aralda qalğanyma on aidan astam uaqyt ötti. Menen būryn būl jerge adam balasynyñ izi tüspegenine közim äbden jetti, i̇endi būl qapastan qūtylamyn degen ümit jibi üzildi. Būl mañaidyñ qauipsiz i̇ekenine közim jetken soñ, araldy şarlap, özim būryn-soñdy körmegen añdar men ösimdikterdiñ türlerin bilgim keldi.
Şildeniñ 15-i küni zertteu jūmystaryn bastadym. Birden tüneugüni salyma minip aialdağan kişkene şyğanaqqa qarai bet aldym. Sol jerden ağysty qualap i̇eki mil joğary jürgen soñ, teñiz ağynynyñ sol aradan äri qarai barmaitynyn bildim. Barğan jerimdegi būlaqtyñ suy tap-taza, möldir. Quañşylyqtan būlaqtyñ kei jerleri tartylyp, kebuge jaqyn qalğan, baiau ağady. İeki jağasynda közge ädemi köringen şabyndyq, tep-tegis, şöbi qalyñ, jap-jasyl, arğy jağy şamaly jer oipattau da, birte-birte biıkteñkirep ketedi, sondyqtan būlaq ağysy ol jerge deiin jetpeidi, juan-juan temeki sabaqtary, mūnan basqa da būryn-soñdy men körmegen türli ösimdikter samsap tūr, i̇eger būl ösimdikterdiñ qasietin bilsem, bälkim, paidama jaratuğa bolar i̇edi.
Men kassavy deitin ösimdikti izdedim, ündister onyñ tamyrynan ūn jasauşy i̇edi, biraq taba almadym.
Aloe, qant qūrağy sekildi ülken ösimdikterdi kördim, biraq aloeny paidağa qalai jarataryn bilmedim. Al qūraq bolsa, ol mülde jabaiy, sondyqtan onyñ qasieti de joq. Alğaşqy seruenimnen osynşama närse tapqanyma quanyp üige qaittym. Jolşybai tabylğan ösimdikterdiñ qasietin tanyp, sapasyn qalai ajyratamyn dep oiladym. Biraq jauabyn taba almadym. Braziliiäda jürgenimde de ol jerlerdegi ösimdik ataulyğa köñil bölip körmegen i̇ekenmin. Şildeniñ 16-sy, sol keşegi jolymmen tağy jürdim, būlaq pen şabyndyqtyñ aiaqtalar tūsynan ilgerirek, japyraqtar tögilgen tūsqa qarai bardym. Araldyñ būl böliginen är türli jemis-jidekterdi kördim (qauyn, jüzim, tağy basqalar). Jüzimder ağaştyñ sänin kirgizip mäuelep tūr. Ädemi köriniske tañ-tamaşa qalyp biraz tūrdym, qatty quandym, biraq jüzimdi abailap jeuge tura keldi, öitkeni Braziliiäda jürgenimde, tūtqynda jürgen birneşe ağylşyndardyñ jüzimdi köp jep, iş auruy men bezgekten köz jūmğandaryn körgenim bar i̇edi. Jüzimdi qalai jeudiñ ädisin oilap taptym, äueli künniñ közine ilip keptirip, meiiz jasağym keldi, sebebi jüzim äbden pisken kezde keptirip alğanym qolaily i̇eken dep oiladym.
Sol küni laşyğyma oralmadym, aralğa kelgeli dalada alğaş ret tüneuim. Būl da keme apatqa ūşyrap, aralğa alğaş tabanym tigen küni ağaş basyna tünep, kelesi küni iske qyzu kiriskenim sekildi boldy. Alqapty boilai men soltüstikke qarai tağy da tört mildei jürdim.
Būl joldyñ aiaqtalar tūsy aşyq alañqai, batysqa qarai oiysqan. Joğarydan qūlağan būlaqtar künşyğysqa qarai ağyp jatyr. Ainalasy maisa, jap-jasyl kilemniñ tügindei. Beine adam balasy qolymen otyrğyzğan baqşa sekildi, masatydai türlenip, myñ qūbylady.
Tañğajaiyp alqaptyñ işine i̇endim, qūlazyp jürip, köñilim jarty bolsa da mūny körgenimde kökiregim quanyşqa toldy, būl bailyqtyñ patşasy men qojasy özim ğanamyn, menen basqa i̇eşkim ielik i̇ete almaidy dep oiladym. İeger osy dünieniñ bärin adam tirşilik i̇eter jerge köşirip aparsa, ağylşyn lordtarynyñ basybaily mülki siiäqty, sözsiz, meniñ ieligimdegi i̇eşkim qol sūğa almas dünie bolar i̇edi. Baiqap qarasam, ömir-baqi japyrağy solmai bir qalypta tūratyn, adamğa öte paidaly ağaştar köp i̇eken, mysaly, palma, apelsin, limon ağaştary, biraq bäri de jabaiy, işinara bolmasa köbisiniñ jemisi joq. Pisip jetpegen bolsa da limondy üzip auzyma saldym, dämin alu üşin ğana i̇emes, işki ağzam üşin paidaly dep oiladym. Limonnyñ sölin syğyp suğa aralastyryp işip i̇em, denem mūzdap, tynysym aşyldy. Jemisterdi jinap, ony üige tasyp jetkizu mağan biraz jūmys bolğaly tūr, degenmen küzgi jañbyrğa deiin jüzim men limondy jinap aluym kerek. Jüzimderdi üzip aldym da, är jerge töbe-töbe i̇etip üidim; limondy da öz aldyna bölek jinadym. Älimniñ jetkeninşe alyp, arqalap üige qaittym, qalğandaryn qapşyqqa salyp äketpekşi boldym.
Sonymen, üş kün jürip üige oraldym (i̇endi üñgirim men şatyrymdy üi dep ataimyn), üige jetkenşe jüzimderim bülinip, pisip tūrğan jas jüzim öz salmağymen i̇ezilip, söli ağyp, jeuge de jaramai qaldy. Limondardy bütindei alyp keldim, öitkeni jinağanym da köp i̇emes i̇edi.
Şildeniñ 19-y, i̇eki qapşyğymdy arqalap, jemis teruge tağy şyqtym. Kelsem, jinap ketken jemisterimdi jan-jaqqa laqtyryp, şaşyp tastapty, jegen, birsypyrasynyñ taptalyp, i̇ezilgenin kördim de añ-tañ qaldym. Būl jemisterge ielik i̇etip jürgen bir maqūlyq bolu kerek, biraq qandai i̇ekenin bile almadym.
Jüzimdi bir jerge üiip, ony qapşyqpen tasu qolaisyz bolğan soñ, üige jetkizudiñ basqaşa ädisin tabu kerek boldy. Biraz jüzimdi üzip aldym da, künniñ közine kepsin dep ağaşqa ildim. Al limondy kerisinşe, kötergenimşe üige alyp qaittym. Üige kelgen soñ özim izdep jürip tapqan jemisi mäuelegen jer turaly oiladym. Köz toimas ädemiligine süisinip, tapqanyma quandym. Jaratylysy sūlu, jelden qağys, ainalasyn qalyñ ağaş qorşağan, sarqyrap ağyp jatqan būlaq köz aldyma i̇elestegende meniñ ornalasqan jerim qolaisyz i̇eken degen oiğa keldim. İendi qonysymdy solai qarai auystyrğym keldi. Sol jerden qolaily oryn izdep, ony da nyğaityp, qauipsiz bolu üşin jan-jağynan bekitsem deimin. Jatsam da, tūrsam da osy oidan arylmadym: köz toimas alqaptyñ ädemiligi meni i̇eliktirdi, köp uaqytqa deiin köşkim kelip añsarym audy da tūrdy. Biraq äri oilap, beri oilap oryn auystyruym dūrys i̇emes şyğar degen şeşimge keldim, sebebi qazirgi tūrğan jerim – teñizdiñ jağasy, kirsem de, şyqsam da teñiz köz aldymda, kim biledi, kemege kezdesermin, mümkin, künderdiñ küninde men siiäqty bir beibaqty tağdyr aidap osy jerge äkeler, i̇eger teñizden alystap, tau-tas, ağaştardyñ tasasynda qalsam, tirlikten mäñgi qol üzip, bostandyğyma jete almai qalarmyn dep oiladym.
Alqaptyñ ädemiligine közim toimai, şilde aiynyñ soñğy künderin sol jerde ötkizdim. Ol jerge köşpesem de, jauyn-şaşynnan, şildeniñ qapyryğynan qūtylu üşin baspana kerek boldy, sondyqtan jasyl jelek arasynan kisi boiynan säl biıkteu i̇etip qos tiktim. Örilgen i̇eki şybyqtyñ arasyna ūiysqan qalyñ şöpterdi saldym, kirip-şyqqanda būrynğy üiim sekildi, süiemeli basqyşpen töbesi arqyly kirip-şyğatyn boldym.
Būl jerde i̇eş qauip joq. Qosymda i̇eki-üş kündep qonyp jürgen kezderim boldy. Teñiz jağasynda üiim bolsa, i̇endi orman işinde saiajaiym bar dedim rizaşylyqpen özime-özim. Tamyz aiy tuğanşa bar i̇ermegim osy boldy.
Qorğandy tūrğyzyp, i̇eñbegimniñ jemisin i̇endi köremin degende qatty jañbyr jauyp, amal joq, i̇eski orynğa qaituğa tura keldi. Jelkenniñ kenebimen toqyğan būl jerde de şatyrym bar, ol jerde yqtaityn tauy joq jäne jañbyrda panalaityn üñgir tağy joq.
Qosymdy tūrğyzudy tamyz aiynyñ basynda aiaqtap, sosyn i̇eki-üş kündei tynyğyp aldym. Ağaşqa ilgen jüzimderimniñ keuip, nağyz meiiz boluğa ainala bastağanyn baiqadym. Kepken jüzimniñ birin qaldyrmai jinap alyp üige tasi bastadym, jinap alğanym da jön i̇eken, äitpese jañbyrğa tiıp şirip ketedi i̇eken de, qysta azyqsyz qalady i̇ekenmin. Jañylmasam, keptirgen jüzimim i̇eki jüz tüpten artyq bolyp şyqty. Jinap bolğan boida tezdetip üñgirge tasydym. Nöserletip jañbyr jaua bastady, tamyzdyñ 14-inen bastalğan jauyn qazannyñ ortasyna deiin jalğasty, kündiz-tüni bir tolastamai jaudy da tūrdy. Qatty jauğan jauynnan birneşe kün boiy üñgirden şyğa almai otyrğan da kezderim boldy.
Bügin otbasymnyñ tügel jinalğany qyzyq boldy. Bir mysyğymnyñ joğalyp ketkenine köp uaqyt bolğan: onyñ qaşyp ketkenin ia bir jerde ölip qalğanyn bilmei oilap jüretinmin, bir küni jañylmasam, tamyz aiynyñ aiaq tūsy bolar deimin, soñyna i̇ertken üş balasy bar mysyğym jetip keldi, körgende tañğaldym. Mysyğymnyñ i̇ekeui de ūrğaşy i̇edi. Būl jerde de jabaiy mysyqtardy körip jürdim, bireuin atyp öltirgenmin, İeuropanyñ mysyqtarymen salystyrğanda basqaşalau köringen, al i̇endi soğan ūiyğyp boldy ma deiin desem, balalary i̇enesinen ainymaidy. Üşeui kezek balalap mysyq köbeiip ketti, ulap-şulap, miiäulap mazamdy alğan soñ, üidiñ mañyna jolatpai quyp jiberetin boldym.
Tamyzdyñ 14-inen 26-syna deiin jañbyr toqtausyz jaudy, üiden şyqqanym joq, şyğaiyn desem, salqyn tiıp tağy bezgegim ūstai ma dep qoryqtym. Jañbyrdyñ aşyluyn kütip otyraiyn desem, azyq-tülik azaiuğa ainaldy. Amalym bolmai i̇eki ret añğa şyğyp qaittym. Äuelgi şyqqan küni bir i̇eşki atyp aldym, kelesi küni, 26-sy küni, bir ülken tasbaqa taptym, būl men üşin ūlan-asyr toi boldy. Ol kezde men tömendegidei tamaqtanatynmyn: tañerteñgilik – bir tüp jüzim, tüste – i̇eşkiniñ nemese tasbaqanyñ quyrğan i̇eti, meniñ soryma sorpa daiyndaityn, jemis qainatatyn ydys bolmady, keşkilik jeitinim – tasbaqanyñ jūmyrtqasy.
Jañbyrdan qaşyp üñgirde otyrğan jiyrma i̇eki künde künine i̇eki-üş sağattan üñgirdi keñeitemin dep qaza bastadym. Qorğannyñ syrtyna şyğar i̇esik qaqqanşa qaza berdim. Basqyşsyz da kirip şyğatyndai i̇esik jasadym. İesikti qaidan jasasam dep oilandym, sebebi būryn üiimniñ jan-jağy biteu bolsa, i̇endi töbeden tüspei-aq syrt jaqtan keluge jol aştym. Biraq būl aralda qorqatyn i̇eşnärse joq. Sebebi äli künge deiin i̇eşkiden iri bir haiuandy körgen i̇emespin.
Qyrküiektiñ 30-y. Bügin meniñ aralğa kelgenime jyl toldy. Bağandağy kertişti sanasam, būl jerdi mekendegenime üş jüz alpys bes kün bolğan i̇eken. Būl künderdi qūdaiğa qūlşylyq i̇etuge arnadym.
Jyl boiy jeksenbiniñ qai küni i̇ekenine zer salyp qaramappyn. Sebebi būrynnan dindar i̇emes i̇edim, äuelgi kezde jeksenbini ūzyn kertişpen bağanağa belgilep jürsem de, artynan olai bolmady, söitip, jeksenbiniñ qai küni i̇ekenin bilmei, i̇esepten jañylyp qaldym. Jazğandarym boiynşa belgilegen künder arqyly aralğa kelgenime bir jyl tolğanyn bilgennen keiin, jyldy jeti-jetige böldim, ärbir jetinşi kündi jeksenbige ainaldyrdym. Biraq artynan baiqağanym, bir-i̇eki kündi jazbai tastap ketippin.
Qoldağy siiä tausyluğa jaqyndady, i̇endi ünemdeuge tura keldi, sondyqtan künde jazudy qoiyp, tek anda-sanda bolğan tosyn oqiğalardy ğana jazatyn boldym.
Men jañbyrly mausym men qūrğaqşylyq kezeñderdiñ aiyrmaşylyğyn köñilge tüidim. Jyldyñ jañbyrly mausymy qūrğaqşylyq kezeñderimen almasyp tūrady i̇eken, sondyqtan tabiğattyñ mūndai syiyna küni būryn qamdanuğa bolady i̇eken degen oiğa keldim. Biraq būl täjiribem oñailyqpen iske aspady, meniñ söz i̇etkeli otyrğanym – osynyñ bir jaisyz körinisi. Meniñ üiimniñ mañaiynda ösken küriş pen arpany körip, qūdaidyñ qūdiretimen köktegen i̇eken dep tañdai qaqqanymdy joğaryda biraz äñgimeledim. Ūmytpasam, otyz sabaqtai küriş jäne jiyrma sabaqtai arpa qaulap şyqty. Jañbyrdan keiin kün oñtüstikke auğan kezde, i̇endi nağyz i̇eginge qolaily mezgil dep oiladym.
Ağaş kürekpen jerdi qopsytyp, i̇ekige bölip, bir jağyna arpa, i̇ekinşi jağyna küriş otyrğyzdym. Dänderdi seberdiñ aldynda tūqymdy tügel seppeiin dep oiladym, sebebi būl jerlerde i̇egindi qai mezgilden bastap i̇egetinin bilmeimin. Sondyqtan üştiñ i̇eki böligin septim de, dänniñ qalğanyn alyp qaldym.
Dänderdi ünemdegenim dūrys bolypty, i̇ekken dänniñ bireui köktemei, sol küiinşe qaldy. Sebebi men jañbyrly uaqyttan soñ, qūrğaqşylyq bastalyp, jer keuip ketkennen keiin i̇ekken i̇ekenmin, şyqpai qaluynyñ mänisi osy. Al i̇endi jañbyr jaua bastağan kezde, jañadan sepkenderim köktei bastady, mūny soñynan bildim.
Äuelgi i̇ekkenderim qūrğaqşylyqtan köktemei qalğan soñ, i̇endi dymqyl tartqan jaña jer izdedim. Qostyñ janynan kişkene jerdi qopsytyp, dänderdiñ qaldyğyn tağy septim. Būl aqpan aiynyñ işi i̇edi. Nauryz ben säuirdiñ qalyñ jauyny jerdiñ yndynyn qandyrdy. Sepken tūqymym qaulap öse bastady, öte bitik şyqty. Birinşiden, qoldağy bar tūqym az, onyñ üstine az tūqymnyñ jartysy sebilgen soñ, tüsimi jartymsyz boldy, ne bary jinağan dänim jarty pekten1 asqan joq. Biraq men i̇endigi täjiribeli diqanşy bolyp aldym. İegin i̇eguge qai uaqyttyñ qolaily i̇ekenin jäne jylyna bir i̇emes, i̇eki ret i̇egin saluğa bolatyndyğyn da bilip aldym.
Bidai pisip-jetkenşe tağy bir paidaly istiñ közin taptym. Jañbyr basylyp, kün aşylğan soñ – būl qaraşa aiy i̇edi – saiajaiyma keldim. Bäri öz ornynda i̇eken, saiajaiğa kelmegenime birneşe aidyñ jüzi bolypty. Jerge kömip qos jasağan qos qabat şybyqtarymnyñ būtaqtary köktep, japyraq jaiypty; i̇eger ūş jağyn kesip tegistese, kädimgi tal syqyldy bolyp öser i̇edi. Tal degen osylai köktep, japyraq jaiatyn. Mūnyñ nendei ağaş i̇ekenin bilmedim, saiajaiymnyñ güldenip, qūlpyryp tūrğanyna quanyp, bir jasap qaldym. Bäri birdei össin dep ağaştardyñ bas jağyn qiyp, tegistedim.
Üş jyldyñ işinde körgen köziñ senbestei kädimgidei qaulap östi. Qorşağan ornymnyñ ainalasy jiyrma bes metrge jaqyn bolsa da, ağaştar būtaq jaiyp älgi jerdi tegis japty jäne kün ystyqta qalyñ köleñke boldy. Mūndai keremetke kuä bolğan soñ, ağaştardy kesip aparyp qorğanymnyñ ainalasyna otyrğyzsam qaiter i̇edi degen oi tudy. Solai istedim de. Qorğannan segiz metrdei aulağyraq i̇eki qatarğa ainaldyra ağaştar otyrğyzdym. Köp ūzamai ağaştarym tamyr jaiyp köktep, ädemi şarbaq bolyp şyqty, būl şarbaq äuelgide meni künniñ közinen qorğaityn köleñke, soñynan qorğan boldy, būl turaly reti kelgende aityp beremin.
Meniñ baiqauymşa, būl aralda jyl İeuropadağydai jyly nemese suyq dep bölinbeidi, tek tömende körsetilgendei jañbyrly, jañbyrsyz mausymdarğa bölinedi:

1 Pek – şamamen toğyz litr.
Jañbyr: kün tas töbede tūrady.

Quañşylyq: kün soltüstikke qarai auysady.

Jañbyr: kün tas töbede tūrady.

Quañşylyq: kün oñtüstikke qarai auysady.

Aqpannyñ ortasy men säuirdiñ ortasy aralyğynda.

Säuirdiñ ortasy men tamyzdyñ ortasynda.

Tamyzdyñ ortasy men qazannyñ ortasynda.

Qazannyñ ortasy men aqpan-nyñ ortasynda.

Jañbyrly mausymnyñ ūzaqqa sozyluy nemese qysqa boluy jelge bailanysty, biraq jalpy joğaryda bölip körsetkenim dūrys. Jañbyr jauyp tūrğanda dalada jürudiñ ziiän i̇ekenin täjiribe jüzinde bilgen soñ, jañbyr jauardyñ aldynda küni būryn azyq-tülikti molaityp aludyñ qamyna kirispek boldym, jañbyrly mausymda tipti üiden şyqpai otyrğan uaqyttarym da boldy.
Būl uaqyttarda men jūmysty üide otyryp istedim. Meniñ şaruaşylyğyma kerekti närselerdiñ köbi äli jetispeidi. Ony tabu üşin köp ter tögu kerek. Mysaly, sebet toqimyn dep biraz äurelendim, biraq tapqan şybyqtarym syna berip i̇eşnärse öndire almadym. Bala künimde sebet toqityn bir körşimiz bar i̇edi, toqyğanyn qyzyq körip qasyna baryp qalai toqitynyn qyzyqtap otyruşy i̇edim, i̇endi, mine, özim üşin de paidağa asty. Qandai bala bolsa da körgenin ūmytpaidy ğoi, men de ūmytpappyn. Älgi körşimizge sebetin toqysyp kei-keide kömektesetinmin. Sebet toqu mağan qiyndyq tudyrğan joq, biraq isti bastauğa kerekti qūraldar joq. Bir küni qazyq jasağan ağaştardyñ būtağynan kesip sebet toquğa bolmas pa i̇eken degen oi tüsti. Meniñşe, ol ağaştardyñ būtağy solqyldaq, igende birden synyp ketpeitin bolu kerek, sony baiqap körgim keldi. Kelesi küni saiajaiyma bardym, kelgen boida älgi ağaştyñ birneşe jiñişke būtalaryn kesip alyp iıp i̇em, oilağanymdai boldy. İekinşi kelgenimde balta alyp kelip, būtalardy qalağanymşa kestim, izdep azaptanatyn i̇emes, ondai ağaştar alapta öte köp i̇edi. Keskenderimdi qorğanymnyñ qasyna tasydym da, keptiru üşin tögip tastadym, kepkennen keiin tasyp üñgirge kirgizdim. Jañbyrly mausym bastalğan soñ jūmysqa kiristim, qūm tasityn jäne basqa zattar salatyn köptegen sebetter toqydym. Bazarda satylatyn sebetterdei ädemi bolmasa da, öz qajetimdi öteuge tolyq jaraityn i̇edi. Sodan bastap toqylğan sebetterimniñ sany kemigen joq, tozğanyn tastap, jañalap otyrdym. Toqylğan sebetterdi dän salatyn qapşyq ornyna paidalandym.
Ter tögip, biraz uaqyt ötkizip mūnyñ da retin qiystyrdym, i̇endi tağy i̇eki närse jetispei tūr, ony qalai jasarymdy bilmedim. Mende rom qūiğan kişkene i̇eki böşke bolmasa, su men spirt qūiylğan birneşe şişa şynylardan basqa sūiyq zat saqtaityn ydys joq i̇eken. Sorpa daiyndap işer i̇eñ bolmağanda küreşke de joq. Kemeden tauyp alğan bir ülken qazanym bar i̇edi, ol ydysqa sorpa daiyndau, i̇et quyryp jeuge tym ülken, öte qolaisyz. Men üşin qajettilik tudyrğan i̇ekinşi närse – müştik i̇edi, biraq men ony istei almadym, onyñ ornyna basqa ydys qoldandym.
Jaz boiy qorğanymnyñ ainalasyna ağaş otyrğyzumen, sebet toqumen ainalystym. İendi tağy bir jaña isti bastadym, būl oilağanymdai i̇emes, köp uaqytymdy aldy. Araldy şarlap şyqsam degen oiym bar i̇edi dep joğaryda aitqan i̇edim, būğan deiin qanşa şarlasam da, özim qos tikken alaptan äri asqanym joq-ty, ol jerge barğanda teñiz araldyñ i̇ekinşi jağynan körinetin. Sonymen, araldy tegis aralap, qarsy jaq jiekke deiin baryp qaitpaqşy boldym. Myltyqty qolyma alyp, kişkene balğany belime qystyrdym, oq-därilerim de jetkilikti i̇edi, alğan azyğym i̇eki kepken nan, biraz jüzim, soñyma itimdi i̇ertip jolğa şyqtym. Qos tikken alaptan äri şyqqan soñ, teñizdiñ batys jaq beti közge tüsti, al onyñ ar jağynda qaraiğan jer körindi. Aspan aşyq bolğan soñ qaraiğannyñ jer i̇ekenin birden baiqadym, biraq köringenniñ jerdiñ şeti, ia teñizdegi aral i̇ekenin ajyrata almadym. Alystan qarağanda közime köringen jer tau sekildi biık, bir şeti batys pen oñtüstiktiñ ortalyğyna qarai sozylğan, men tūraqtağan araldan qaşyqtau, arasy i̇elu-alpys mildei dep jobaladym. Mūnyñ qandai jer i̇ekenine közim jetpedi, tek oiyma kelgeni İspaniiä ieligindegi Amerikanyñ bir böligi şyğar dep şamaladym. Ol jerlerde jabaiylardyñ köp boluy mümkin, i̇eger men aralda i̇emes, sol jerde qalsam, meniñ künim müşkil i̇eken dep oiladym. Qaptağan qalyñ oidy alastap, qūdaiğa jalbarynyp, täubeme kelip, qūdaidyñ qūdiretin tani bastadym. İeger būl köringen İspaniiänyñ jeri bolsa, äiteuir bir küni solai qarai bet alğan nemese sol jaqtan beri kele jatqan kemege jolyğuym anyq degen ümit te jylt i̇ete qaldy. İeger būl İspaniiänyñ ieligindegi jer bolmasa, onda İspaniiä men Braziliiänyñ arasyndağy jağalau boluy kerek, al i̇eger solai bolsa, ol jerdi mekendeitinderdiñ bäri qanişer, adam i̇etin jeitinder jäne qolğa tüskenniñ bärin öltiretin jabaiylar şyğar. Men asyqpai ilgeri qarai jüre berdim. Araldyñ būl jağy men tūrğan betimen salystyrğanda öte köñildi äri qyzğylyqty: qai jağyma köz salsam da, aluan türli gülge bölengen, türli ağaştar. Qaptağan totyqūs, bireuin ūstap alğym keldi. Asyrap, özimmen söilesuge üiretsem dep oiladym. Köp äurelenip bir balapanyn äzer ūstap aldym. Üige alyp keldim. Ony söiletu üşin biraz uaqyt ketti, aqyry meniñ atymdy ataityn boldy,
onyñ da öz qyzyqtary bar, tiısti jerinde aityp beremin.
Saiahatymnan köñil sergip üige qaittym. Toğaidyñ tömengi jağynda toptanyp jürgen qūiandardy kördim (qūianğa ūqsas añ boluy da mümkin) jäne köp tülki kördim, biraq būlar men körip jürgen tülkige ūqsamaidy. Būlardyñ i̇eti mağan ūnamady, sonda da birneşeuin attym. Aşyqqannan atqanym joq: tamaqqa taryğyp ta körgen i̇emespin. Qai uaqytta bolsa da mende i̇ettiñ üş türi boldy: i̇eşkiniñ, kögerşinniñ, tasbaqanyñ i̇eti, būlarğa jüzim qossañyz, keremet dastarqanğa kuä bolasyz, mūndaidy Lidengol bazarynda da satpaityn şyğar. Qandai auyr jağdaida bolsam da, qūdaiğa qūlşylyq qylar jağdaiym bar: aşyğyp körgenim joq, täbetim tartqanşa jedim jäne tamağym dämsiz bolğan joq.
Men künine i̇eki milden artyq jürgenim joq, i̇eger tikelei jürdim dep i̇eseptesem, tağy da bir jaña närselerge kuä bolamyn ba degen ümitpen ainalamdy tügel şolyp, tüneuge ğana keluşi i̇edim. Tünegen jerde köbinese ağaştyñ basyna şyğyp ūiyqtaitynmyn, keide qolaily jer kezdesse, qandai jyrtqyş añ bolsa da, ūiyqtap jatqanymda jolai almaityndai i̇etip, ainalasyn myqtap qorşap tünep jürdim. Teñiz jağasyna jetken soñ araldyñ i̇eñ qolaisyz jerinen oryn tepkenime közim jetip, köñilim sendi. Jyl jarym uaqytta araldyñ özim tūrğan tūsynan oljalağanym ne bary üş tasbaqa, al i̇endi būl jerde tasbaqa köp, qanşa aulasañ da jetedi. Qūstyñ da türlisi tabylady, köpşiligi men körgen qūstardai i̇emes, i̇eti de dämdi. Ata bersem, qūs bitkenniñ bärin qyratyn türim bar, biraq köp atuğa oq-därimdi qimadym. Qūstyñ ornyna i̇eşki atsam, ol mağan paidaly, sebebi bir jağynan i̇eşkiniñ i̇eti mol äri dämdi jäne oq-däri köp ketpeidi. Būl jerde men tūrğan mañmen salystyrğanda i̇eşki de köp, biraq olarğa jaqyn kelu öte qiyn, sebebi jazyq jer, olar
alystan baiqap, bet-betine beze jöneledi.
Araldyñ būl jaq jağalauy men tūrğan jağalaudan körer közge äldeqaida ädemi i̇ekenine közim jetti, äri köñildi, solai bola tūrsa da, tūraqtağan jerden basqa orynğa qonys audarğym kelmedi. İeski Uiamda jyl jarym tūrsam da äbden üirenip aldym, al i̇endi būl mañai qyzğylyqty bolyp körinse de jat körinip, üiime qaituğa asyqtym. On i̇eki mildei örlep şyğysqa qarai jürgen soñ, i̇endi üige qaitqym keldi. Jürip ötken jerime qaita ainalyp kelgenimde belgili bolsyn dep, syryqtai bir ūzyn ağaşty jerge kömdim, öitkeni i̇ekinşi ret būl jerge basqa jaqtan kelmekşi boldym, söitip, araldy zertteu jūmysyn tolyq aiaqtamaqşymyn.
Adasyp ketpespin degen oimen kelgen jolymmen i̇emes, basqa jolmen qaitqym keldi. Biraq jañylysqan i̇ekenmin. Jağadan i̇eki-üş mil ūzağan soñ, ülken bir añğarğa kelip kiliktim, añğardyñ jan-jağyn qorşağan biık şyñnyñ ainalasy qaptağan qalyñ ağaş, mañdai aldymdy bağdarlap tura jüru mümkin i̇emes. Kündi betke alaiyn desem, künniñ de közi körinbedi.
Adasuğa tağy bir sebep – tūman, üş kün boiy jol izdeimin dep adasyp, betaldy qañğyrdym. Teñiz jağasyna şyğyp, syryq şanşyp ketken jerime amalsyz qaita oraldym, sol jerden būrynğy jolymmen üige qaittym. Asyqpai aiañdap, är jerge bir toqtap, demimdi basumen boldym, kün ystyq, tezirek jüruge şamam joq, onyñ üstine myltyq, balta, oq-däri sekildi jükterim tağy bar.
Aldymdy jügire ötip i̇eşkiniñ lağy kesip ketti, it qosyp i̇em, itim köp ūzamai laqty aldy. Men de jügirip kelip laqty itimnen ajyrattym. İeşki asyrap tūqymyn köbeitudi köpten beri oilap jürgesin, laqty üige alyp ketkim keldi, oq-däri tausylğan kezde özimdi azyqpen qamdap qoisam degen oiym bar i̇edi. Moinyna arqan bailap laqty äreñ jetelep, saiabaqtağy qosyma äkeldim. Laqty kermeniñ işine kirgizdim de, üige qaituğa asyqtym, üidi körmegeli aidan astam uaqyt ötti.
Būl sapar janğa jaily bolsa da, öz üiime jetuge asyğyp, üige kelip daiar tūrğan tösek üstine qūlağanda janymnyñ jai tapqanyn sezdim, mūndai rahat sezimin suretteuge til jetpeidi. Baspanasyz, dala kezip qatty şarşağanymnan bolsa kerek, öz üiimniñ qadirine jettim: qajet degenimniñ bäri bar, tap-tūinaqtai, köñildi, sondyqtan araldan müldem ketkenşe üiden ūzap şyqpasqa ūiğardym.
Üige kelgen soñ bir aptağa deiin tysqa şyqpadym, tynyğyp jattym da qoidym, ärine, qol qusyryp qarap otyrğanym joq, totyma tor jasaumen uaqyt ozdyrdym, totym qolğa üirenip, qasymnan ūzamaityn boldy. Kermege qamap ketken laq i̇esime tüsti de, jedel solai qarai tarttym. Laq baiğūs sol qaldyryp ketken jerimde, öitkeni şarbaqtan şyğa almaidy, äbden aşyğyp qalypty. Qolyma tüsken japyraqty, ağaştyñ būtalaryn aldyna tastadym. Jep bolğan soñ äuelgidei arqanmen jetekteiin dep i̇edim, aşyqqannan äbden juasyğan, jetektemei-aq artymnan i̇ere berdi. Oğan är mezgil tamaqty özim berdim. Ol asyrauğa könip, meniñ mañaiymnan ketpeitin boldy, söitip, ol da meniñ otbasymnyñ bir müşesine ainaldy. Küzgi jañbyr tağy bastaldy, qyrküiektiñ 30-y küni meniñ aralğa kelgenime i̇eki jyl toldy, özimniñ i̇eki jyldyq toiymdy bügin saltanatpen tağy toiladym. Qyrsyq şalğan araldan äiteuir
bir küni qūtylarmyn degen ümitim qazir de üzilgen joq.
Qyrküiektiñ 30-y küni üiden şyqqanym joq, küni boiy otyryp, qūdaiğa qūlşylyq qyldym, jalğyz qalyp, japa şekkenimde köz jasymdy körip, meni i̇esirkegeni üşin qūdaiğa rizaşylyq bildirim, i̇eger qūdai raqymşylyq qylmasa, qalğan ömirimde qaiğy-qasiretten köz aşpas i̇edim.
Qazirgi tūrmysym qanşalyqty auyr bolsa da, osy tūrmystyñ auyr azabyn tartsam da, künäğa batyp, i̇es bilmei ötkizgen būrynğy ömirimnen artyqşylyğyn i̇endi sezdim. Minez-qūlqym özgerdi: şattyqty da, qaiğyny da men i̇endi basqaşa qabyldadym, meniñ är närsege tilegim de, qyzyğuşylyğym da būrynğydai i̇emes, kün ötken saiyn bäseñdei berdi, raqattyñ da, beinettiñ de äserin sezbedim. Qapas aralda jürgenime i̇eki jyl tolyp, üşinşi jylğa aiaq basqanda meniñ jan düniem küizelip, qūlazumen künderim ötip jatty. Ūsaq-tüiek äñgimeniñ bärin tizip oqyrmandy jalyqtyrğym kelmeidi, sondyqtan i̇ekinşi jylğy tūrmys-tirşiligimdi alğaşqy jyldağydai tizbelep surettep beruge talpynbadym. Desem de, būl jyly qol qusyryp otyrmadym. Bos uaqytymdy kündelikti jūmystarğa säikestep böldim: birinşi – qūdaiğa qūlşylyq i̇etu, dini kitaptardy oqu, būğan künige üş mezgil uaqyt böldim. İekinşi – añ aulau, jauynsyz künderi azannan añğa şyğyp, üş sağattai uaqytymdy arnap jürdim. Üşinşisi – atyp alğan añdardyñ nemese qūstardyñ terisin sypyryp, jünin jūlyp, i̇etin keptiru, tamaq pisiru, uaqytymnyñ deni osylarğa jūmsaldy. Būl jerde bir aita keteiin degenim, kün köterilip töbege kelgende qimyldauğa şamam kelmeidi, tüskilik kezdegi künniñ aptabynan teñizdegi su qainağandai, kün auyp, köleñke ūzarğan soñ ğana jūmysqa kirisuge bolady. Osynyñ saldarynan keşkilik añğa şyğyp, i̇erteñgisin jūmys qylğan kezderim de boldy. Uaqyttyñ tapşylyğynan istegen isim önbedi jäne auyr boldy. Kerekti qūraldar men kömek berer jannyñ bolmauynan, i̇epsizdigimnen köp uaqytym zaia ketti. Mysaly, qajettilik tudyrğan ūzyn taqtai isteimin dep qyryq i̇eki kün azaptandym, i̇eger tiısti qūraldarym bolsa, būlai bolmağan bolar i̇edi. İeki şeber adam jarty künniñ işinde bir ağaştan alty taqta jasap şyğarady, al meniñ qyryq i̇eki kün azaptanğanda jonyp şyğarğanym – jalğyz-aq taqta.
Bir taqtany qyryq i̇eki kün jondym degenge i̇estigen qūlaq senbes, ony qalai jasağanymdy aityp ötkenim dūrys şyğar: juan bir ağaşty tañdap aldym, sebebi mağan keregi äri ūzyn, äri jalpaq taqtai. Osy ağaşty baltalap üş kün kestim, börene i̇etip şyğaru üşin i̇eki kün būtağyn şaptym. Neşe kün i̇ekeni i̇esimde joq, tegistelip şyqqanşa, salmağy jeñildegenşe jona berdim. Böreneniñ bir jağyn äbden tegistep şyqqan soñ, audaryp i̇ekinşi jağyn tegistedim, ol jağyn da solai jonyp şyğardym. Qalyñdyğy üş dium, tep-tegis taqta bolyp şyqqanşa būl jūmysty toqtatqanym joq. Taqtanyñ öte qiynşylyqpen istelgenin oqyrman tüsinip otyrğan bolar dep oilaimyn. Tabandylyğym men i̇eñbekqorlyğym, būl isti, basqa da kezek kütip tūrğan isterdi aiaqtauğa kömektesti. Taqtaidyñ jasalu tarihyn tolyq surettegendegi maqsatym – az jūmysqa mol ter tögip, köp uaqyt ozdyrğanymdy aitu, ärine, janyñda kömekşiñ, qolyñda qūralyñ bolsa ğana būl jūmysqa az uaqyt jūmsaluşy i̇edi. Qiyndyğyna qaramastan, şydamdylyq pen i̇eñbektiñ arqasynda qolğa alğan isimniñ bärin oryndadym, osylai i̇eñbektenuge meni jağdai mäjbürledi.
Qaraşa men jeltoqsan aiynda arpa men kürişti oruğa äzirlendim. Jerimniñ kölemi ülken i̇emes, äuelgi i̇ekkenim qūrğaqşylyqtyñ saldarynan qurap şyqpai qaldy, būl turaly joğaryda aittym. Būl jolğy i̇ekkenimniñ şyğymy jaqsy, bitik bolatyn türi bar, biraq būdan da qūr qalatyndyğym baiqaldy, sebebi jerime şegirtke tüsti, şegirtke i̇emes-au, tört aiaqty aiuandar kelip tüsti, olardan aman qalu öte qiynğa soqty. İeginge ziiänyn tigizip jürgen ne deseñiz, birinşiden
– i̇eşkiler, i̇ekinşiden – qūian syqyldy kişkene añdar. Küriş pen arpanyñ dämin bilip alğan bolu kerek, küni-tüni qaptap, i̇eginimnen şyqpai qoidy, kögerip qyltiyp kele jatqan sabaqtaryn jep, taptap, i̇eginimniñ şyğuyna mümkindik bermedi.
Būğan qarsy qoldanylatyn jalğyz şara bar, i̇eginniñ ainalasyn ağaşpen qorşap, auzyn tas qylyp bekitu jäne osyny istedim de. Būl jūmys mağan oñai soqqan joq, tağy da biraz ter tögildi, sebebi haiuandar jep ketedi dep küni-tüni damyl tappai jantalasyp jürip üş aptada äreñ bitirdim. İeginge kündiz kelgenin myltyqpen atyp ürkitemin de, tünge qarai kermeniñ işine itti bailap qūiamyn; ol ürip jolatpaidy. İendi añdar ol aradan bezip, kelmeitin boldy jäne i̇eginim de tez pise bastady.
İeginim jaña köktep kele jatqan mezgilde tört aiaqty haiuandardan bälege qalsam, i̇endi pise bastağan kezde qūstar damyl bermedi. Bir küni i̇egindi aralap kele jatsam, qūstar qaptap, tek meniñ ketkenimdi kütkendei toptanyp jür i̇eken. Myltyqty aldym da şürippesin basyp qaldym, sol kezde i̇egin arasynan dür köterilip bir toby tağy ūşty, äueli men mūny baiqamai qaldym.
Mūny körip yzalanyp, qatty qapa boldym. İeger mūnan bylai da osynşa qūs birneşe kün boiy i̇eginnen şyqpasa, bir tüiir dän qalmasyn bilip, aş qalatynym köz aldyma keldi, būğan qarsy ne şara qoldanudy bilmei biraz toqyradym. Küni-tüni qarauyldasam da i̇egindi saqtap qaluğa bel bailadym. Qūstardyñ qanşalyqty ziiän keltirgenin bilmek bolyp, i̇eñ äueli i̇egindi araladym. İeginniñ biraz böligin büldiripti, biraq däni äli pisip jetpegen, i̇endi qalğanyn saqtap qalsam, şyğyn onşa köp bolmağan bolar i̇edi.
Myltyqty oqtadym da ketip qalğandai syñai tanyttym. (Sebebi qūstar jaqyn jerdegi ağaştarğa baryp jasyrynyp, meniñ ketkenimdi kütip otyr). Közden tasa boluym mūñ i̇eken, älgi qaraqşylar biriniñ artynan biri kelip i̇eginge qona bastady. Aşu qysqany sondai, olardyñ köbeigenin kütip tūra almadym, öitkeni bir tüiir dännen qanşa önim şyğatynyn bilesizder. Qorğannyñ janyna jügirip keldim de şürippeni basyp qaldym; otyrğan jerinde üşeuin qağyp tüsirdim, mağan keregi de sol i̇edi, ūrylarğa Angliiäda qandai jaza qoldansa, men de olarğa naq sondai jazany tarttym: ölgen qūstardy aldym da, basqalaryn ürkitu üşin üşeuin salbyratyp ağaştyñ basyna ilip qoidym. Qūstar ürkip ärqaisysy är jaqqa qarai ūşyp, bet-betimen ketti, i̇endi qaityp i̇eginniñ basyna jolamaityn boldy, jolamaq tügil ol mañaidan bezinip ketken siiäqty. Üş qaraqşy ağaş basynan tüskenşe, i̇eginge kelgen bir qūsty körgenim joq. Özimniñ de quanğanymdy körseñiz! İegin orudyñ i̇ekinşi kezeñi jeltoqsannyñ aiağynda bastaldy, arpa men kürişim pisti, men de jedeldetip jinap aldym.
İegindi jinarda qol oraqtyñ nemese bel oraqtyñ joqtyğynan qinaldym, kemeden alğan qanjardan basqa qolaily qūral mende joq i̇edi, amalsyzdan sony paidalanuğa tura keldi. Meniñ i̇eginim igere almaityndai köp te i̇emes, mūnyñ üstine meniñ i̇egindi oru täsilim de i̇erekşe boldy, sabağyn tastap basyn aldym da, sebetke salyp üige tasydym. Masaqtaryn alaqanğa basyp uqalap-uqalap, qabyğyn ürlep ūşyrdym da, tazalanğan dänin qapşyqqa sala berdim. Sepken tūqymnyñ mölşerine qarağanda i̇egin önimi tömen bolğan joq, i̇eki buşelge1 jaqyn küriş, i̇eki jarym buşelge jaqyn arpa jinap aldym. Kim biledi, būdan az, mümkin köp boluy, tek şamamen aityp otyrmyn, sebebi ol kezde meniñ qolymda ölşeuiş bolğan joq.
Mūndai nätije meni qatty quantty, aldağy künderimde qūdaidyñ közi mağan oñ bolsa, mende azyq mol bolady. Biraq bir azap aiaqtalsa, i̇ekinşisi tağy bastaldy. İendi dännen qalai ūn jasaimyn? Ūnnan qalai nan jasaimyn? Bärinen būryn nandy qalai pisirmekpin? Men mūnyñ birin de jasai almaimyn. Özimdi üzdiksiz azyq-tülikpen qamtamasyz i̇etu üşin, biylğy alğan dändi tūqymdyqqa saqtaiyn, kelesi jyly Bir buşel 36 litr şamasynda. tūqymdy molyraq seuip, i̇egin kölemin keñeitemin, oğan deiin dändi nanğa ainaldyru äreketine köşeiin, bar uaqytymdy osyğan jūmsaiyn degen şeşimge keldim.
İendi meni öz nanyn özi tauyp jegen adam dep aituğa da bolatyn şyğar. Adamdar qarapaiym nandy daiyndau üşin de qanşama ter tögiletinin bile bermeidi i̇eken.
Beinetti künder keşsem de, auyr tūrmys ökşelese de, meniñ üiimniñ mañynda ğaiyptan paida bolğan arpa men küriş aldağy künderim üşin senimdi boluğa mümkindik berdi.
Mende jer jyrtar soqa, bolmasa jer qazatyn kürek te bolmady. Ağaştan kürek jasaimyn dep qinalğanymdy būdan būryn aityp ötkenmin. Degenmen qoldağy qūralyñ qandai bolsa, istiñ nätijesi de sondai bolady, basyna temir qaqqan ağaş kürek köpke şydamady, jañalauğa köp uaqyt ketedi, temir bolsa tüsinikti, al ağaş kürekpen jer qazu – inemen qūdyq qazğanmen birdei jäne jūmysyñ da önbeidi i̇eken.
Basyma tüsken būl qiyndyqqa da könip, ağaş kürekti aldym da, jerdi qaza berdim. Tūqymdy seuip bolğan soñ jerdi tyrmalau kerek boldy, tyrma qaidan tabylsyn, ağaştyñ juan būtağyn kesip aldym da, jyrtqan jerdi ainaldyra qopsytqan boldym, biraq būtaq tyrma bola ala ma, tek jerdi tyrnady da qoidy.
İegin piskenşe aluan türli istermen ainalysuğa tura keldi: i̇egindi qorşau, küzetu, oru, jinau, bastyru (masaqtaryn uqalap, ürlep ūşyru). Būdan keiingi nan jasauğa qajetti närseler: ūn tartatyn diırmen, ūn i̇eleitin i̇elek, tūz, aşytatyn aşytqy, pisiretin peş. Biraq oqyrmandar kuä bolar, men būlardyñ qajetinsiz-aq äreket i̇ettim. Nanğa ie bolu – men üşin ūly märtebe äri jannyñ raqaty. Biraq köp i̇eñbek pen ter tögudi talap i̇etti. Basqalai amal joq. Uaqytymdy tiısti jūmystarğa arnap qoiğanmyn, biraq men osy jūmyspen künine birneşe sağat ainalystym, sebebi ūndy äbden molaityp alğanşa işip-jeuge jūmsamaimyn dep şeştim, al i̇eginim piskenşe ūn tartatyn qūraldar jasap şyğarmaqşy bolğanmyn, oğan deiin äli alty ai uaqytym bar. İegin i̇egu üşin aldymen būrynğydan da kölemdirek jer jyrtu kerek boldy, sebebi qoldağy tūqymym bir akrdan1 artyğyraq jerge sebuge jetedi. Jer qazbas būryn qolaily i̇etip kürek jasap aldym, oğan bir apta uaqytym ketti. Jañadan jasağan küregim oñtaily bolyp şyqpady, salmağy özimdi basyp, jandy qinady. Amalym joq, osy kürekpen i̇eki bölek jer jyrtyp tūqym septim, jerim alys i̇emes, üidiñ mañaiy, ainalasyn şybyqtardan qazyq qağyp qorşadym. Qaqqan qazyqtarym jyl ötip, qorşauğa ainalsyn degen oiym i̇edi. Jer jyrtyp tūqym sebu jäne jyrtqan jerdiñ ainalasyn qorşauğa üş aidan artyq uaqyt ketti, osy jūmysty bastağannan jañbyr jauyp, köbinese üiden şyğa almai otyrdym.
Jañbyrly künderde üiden şyğa almai ünemi üñgirde otyrdym, biraq tek otyrmadym, tağy da paidaly ispen ainalystym. Jūmys arasynda totymmen äñgime-düken qūryp, köñilimdi köterdim. Totym köp ūzamai-aq meniñ atymdy ataityn boldy, mūnan keiin öz atyn dauystaityndy şyğardy. “Toty” degen – aralğa kelgeli özge auyzdan i̇estigen alğaşqy sözim. Biraq Totymen söilesu i̇ermek i̇emes, şarşap, jalğyzdyqtan jabyrqağanda köñil sergitu. İendigi meniñ şūğyldanar i̇eñ mañyzdy isim – saz balşyqtan ydys jasau, mūny köpten oilap jür i̇edim. Sebebi ydystyñ joqtyğynan tamaqty işe almai, äbden azabyn tarttym, biraq ydysty qalai jasau kerektigin bilgenim joq. Sazdyñ jaqsysy tabylsa, jaqsy qūmyra jasauğa bolatynyna sendim. Al i̇endi balşyqty kün közine küidirip keptiru meniñ oiymda bar i̇edi: kepkesin onyñ işine qūrğaq zattardy saluğa bolady dep jobaladym. Ūn, dän jäne basqa zattardy salyp qoiu üşin birneşe qūmyra jasap şyğarudy ūiğardym.
İebedeisizdigimnen, iın qandyryp ilep, kelistirip jabystyra almağandyğymnan, asyğystyq i̇etip birden künniñ közine qoiğandyğymnan istelgen ydystarymnyñ birsypyrasy öz salmağyn kötere almai i̇ezilgenin, keibireuleriniñ jarylyp 1 Akr – 0,4 kölemnen artyq. ketkenin, birtalaiynyñ keptirgennen keiin de synyp tüskenin oqyrmandar körse, külkige qaryq bolar i̇edi (külmei aiauşylyq i̇etuleri de mümkin). Sazdan ydys ileuge kiriskenime i̇eki aidyñ jüzi boldy, aqyrynda qolaily balşyq tauyp, ony arqalap üige äkelip, jūmysqa kirisip kettim. Ülkendeu i̇eki ydys jasadym, būl i̇eki ydysty işi quys demese, qūmyra deuge kelmeidi, kedir-būdyr, syrt pişini tym kelissiz.
Künniñ közine keptirip, äbden kepkesin qūmyralardy aqyryndap köterdim de, ülken sebettiñ işine saldym, būl sebetterdi ädeii soğan arnap toqyp i̇edim, sebet pen qūmyralardyñ arasyndağy olqy qalğan jerlerdi küriştiñ jäne arpanyñ sabanymen toltyrdym, būl ydystarğa ūn salyp qoimaqşymyn.
Iri ydystar üilesimsiz bolğanymen, ūsaq-tüiek ydystarym täuir bolyp şyğa bastady: qūmyra, tärelke, şäugim, tağy da basqa ydystar künniñ közine küiip, äbden nyğaiyp, tastai bolyp qatyp qaldy. Biraq men ydys jasaudağy negizgi maqsatymdy sizderge äli aitqanym joq: mağan su ötpeitin, otqa tözimdi ydys kerek. Mūndai ydys meniñ qolymnan äli şyqqan joq. Bir küni i̇et pisirmek bolyp ot jaqtym. İet piskesin ottyñ kömirin söndirmekşi bolyp köseumen ūrğylap jatyr i̇edim, synğan qūmyranyñ tastai bolyp qatyp qalğan bir synyğy tabyldy, tüsi küidirgen kirpiş syqyldy qyp-qyzyl. Körgen kezde quanyp kettim, kişkene synyqtyñ özi otqa tüsip osynşa qataiğanda, tūtas ydysty otqa salyp küidiruge bolady i̇eken dedim.
İendi qūmyralarymdy qalai küidiruge bolady degen oi mazalady. Qyşşylar ydysty peşke salyp qalai küidiretinin körgen i̇emespin, sondyqtan ol turaly i̇eşbir habarym joq-ty, ydystyñ syrtyn qorğasynmen syrlaidy i̇eken degendi de i̇esitkenim joq, i̇eger bilgen bolsam menen azdap qorğasyn da tabylatyn i̇edi. Yssy küldi şoşaityp üiip, bes-alty qūmyrany qolamtanyñ üstine qoidym, būdan keiin ot jaqtym. Kürşekterim äbden küigenşe otty laulatyp üsti-üstine jağa berdim. Qūmyralarymdy bes-alty sağattai otta ūstadym, abyroi bolğanda, synğan joq, jarylğan joq, qataia tüsti. Bir kezde qūmyramnyñ är jeri köbiktenuge ainalğanyn baiqadym, biraq bülingen joq. Būl köbiktenip i̇erigen sazğa aralasqan qūm i̇edi, i̇eger men otty sol küiinde bäseñdetpei jağa bersem, şyny bolyp qalar ma i̇edi, qaiter i̇edi. Mūny kördim de, birte-birte ottyñ küşin azaita berdim, qūmyranyñ qyzarğany ketip, küñgirt tarta bastady. Biraq otty öşirmedim, tañ atqanşa küzettim, sol küni tañerteñ mende syrt pişini keremet bolmağanmen, myqty küidirilgen tört qyş qūmyra paida boldy, ärine, meniñ jağdaiymda mūnan artyqty tileu küpirlik bolar i̇edi.
Osy täjiribeden keiin qyş ydysqa mūqtaj bolğanym joq. Ydystarymnyñ syrt pişini keremet i̇emes, biraq būğan tañdanuğa bolmas. Balalardyñ balşyqpen oinağany nemese qamyr ileu bilmeitin äielderdiñ nan pisirgenindei, men de ydystarymdy olaqtyqpen jasadym ğoi.
Köpten beri armandağan ydysty saz balşyqtan ilep, su ötpeitin jäne otqa tözimdi i̇etip şyğarğandağy quanyşym qoinyma syimady, ydysqa mūqtajdyq körgen tap men sekildi adam jer betinde joq şyğar dep oilaimyn. Bireuine su qūisam, i̇ekinşisine i̇et pisirsem dep qūmyralarym suyp, qolğa tigenşe asyqtym. Tamaq daiyndağanymda da qiynşylyq körgenim joq, bäri oidağydai boldy: salar ūnym bolmasa da, i̇eşkiniñ i̇etinen dämdi qylyp sorpa istedim. İendigi oiym – diırmen jasau. Bidaidy ügip, dälirek aitsam, tartu üşin osyndai qūral kerek boldy. Diırmendi jasau bylai tūrsyn, jasaimyn dep oilaudyñ özi auyr. Qalai jasaimyn, tastan tüiin tüigen şeber de i̇emespin, onyñ üstine qūraldarym da joq. Dän salyp tüier işi quys äri qatty tas izdep biraz sandaldym, qapelimde ondai tas tabyla qūia ma, äri izdep, beri izdep uaqyt ötkizdim. Aralda tas degeniñ jetedi, taudai jartastar da köp, biraq qajetiñe jaramağan soñ, onyñ köptiginen ne paida, biraq mende qaşap şyğaratyn qūraldar bolsa, qajetime de jaratar i̇edim. Jardyñ tastary şyny tas i̇emes, qūm aralasqan ügilmeli, i̇eger mūndai tasqa dän salsañ, tartqan ūnyñ topyraqqa bylğanyp, jeuge jaramai qalady. Būl oidan i̇eşnärse şyqpasyn bilgen soñ, kelini tastan i̇emes, qatty ağaştan oiyp jasaudy maqūl kördim, ondai ağaş oñai tabyldy. Bir juan ağaşty tañdap aldym da, basqa türge i̇engenşe ortasyn qaşap üñgi berdim, būdan keiin Braziliiälyqtardyñ qaiyq istegenderi siiäqty beinet şegip, äreñ degende işin küidirip tereñdettim. Söitip, kelini de jasap bitirdim. Kelsap jonu keli jasaudan qiyn i̇emes, mūny da bir qatty ağaştan jasap şyğardym. Söittim de, keli men kelsapty kelesi i̇eginge deiin sailap, ūn tartuğa äzirlep qoidym.
İendigi şarua – ūnnyñ kebegin aiyratyn i̇elek jasau, mūnsyz nan pisiru mümkin i̇emes, mūny iske asyru qiyn boldy, neden bastarymdy, qalai kiriserimdi bilmei dal boldym. Tiısti närseler bolsa i̇elek jasap şyğaru asa qiynğa soqpas i̇edi, biraq ol närseler mende joq. Kenep köilegimniñ dal-dūly şyğyp, jeñinen basqa bütin jeri qalmady, i̇eşkiniñ jüni bolğanymen ony iırudi, ia toqudy bilmedim, bile qoiğan künde de iıretin ūrşyq, toqityn örmek tağy joq. İendi mūny qalai isteimin dep basym qatty. Kemeden alğan mülikterdiñ arasynda moiynğa salatyn birneşe toqylğan oramaldar bar i̇ekeni i̇esime tüsti. Osy oramaldardan ūn ileitin üş i̇elek jasadym, oramaldar kişileu i̇eken, degenmen qajetime jarady. Būlardy birneşe jyl paidalandym, būdan keiin i̇elekti qalai istegenim turaly tiısti jerinde tağy bir äñgimelep ötermin.
Ūndy tartyp bolğan soñ i̇endi nandy qalai pisiremin degen sūraq tudy. İeñ bastysy, mende nan aşytar aşytqy joq, onyñ ornyna ne paidalanarymdy da bilmedim. Sondyqtan būl şaruağa bas auyrtpai qūia tūrudy jön kördim. Peş salu jūmysy tipti auyr tidi. Degenmen mūnyñ da amalyn taptym. Sazdan soğyp kişileu birneşe döñgelek ydys jasadym, jasağan ydystarymnyñ i̇eni jalpaq, işi taiyz, nan salatyn tabağa ūqsas. Būl ydystardy otqa salyp jaqsylap küidirdim de, saraiğa aparyp qoidym. Aşytqy pisiruge daiyn bolğanda asty-üstin biteulep tört būryşty oşaq jasadym da, işine ot jaqtym. Otyn äbden janyp kömirge ainalğasyn, tüsken şoqty jan-jaqqa taratyp, oşaqtyñ işine jaidym, oşaq äbden qyzğanda kömirdi jan-jaqqa şaşyp, nandy äkelip saldym da, üstine sazdan jasalğan döñgelek ydysty töñkerdim. Nanym peşte piskennen kem bolğan joq, özim nağyz naubaişy boluğa ainaldym: i̇eşkiniñ i̇eti men qūstyñ i̇etinen basqa işine salatyn qospa bolmady. Odan basqanyñ bärin pisirdim. Üşinşi jylğy ömirimdi osy aitylğan jūmystarğa sarp i̇ettim, ärine, būl isime tañğaluğa, bir jyl boiy ydys jasağan i̇eken dep tüsinuge tağy bolmaidy, sebebi arasynda i̇egin ordym jäne özime qajetti kündelikti şarualarymdy rettedim. Bidaidy der kezinde jinap aldym, oryp sebetke saldym da, qolym bos kezde basarmyn dep üige äkelip qoidym.
Alğan önimim artqan saiyn ony qūiatyn qoima kerek dep şeştim. Soñğy oraqtan jiyrma buşelge juyq arpa jäne odan köp bolmasa az bolmaityn küriş aldym. Sondyqtan bärin saqtauğa oryn jetpedi. İendi taryqpai-aq nan pisirip jei beruge bolady, öitkeni būrynğy kepken nanym äldeqaşan tausylyp i̇edi. İegindi i̇eki ret saludy qoiyp, bir-aq ret salu üşin bir jylğa qanşa ūn kerek i̇ekenin bilgim keldi, i̇eseptep qarasam, qyryq buşel arpa, küriş artyğymen jetetindigi baiqaldy, sondyqtan biyl qanşa i̇eksem, i̇endigi jyly da, odan keiin de sodan kem i̇ekpeske ūiğardym, sebebi būl tabysym jalğyz adam üşin jetip artylady.
Araldy şarlap jürgenimde köz ūşynda köringen jer i̇esimnen ketpedi, “Sol jerge jetsem, bir i̇elge keziger me i̇edim, i̇elge keziksem, azaptan da qūtylar i̇edim” dep oilap jürdim.
Biraq osylai oilasam da, ol jerdegi qauip-qaterdi i̇esime de almappyn. Mümkin, jabaiy adamdardyñ qolyna tüsermin, olardyñ qolyna tüssem, qūtylu bylai tūrsyn, tiri qaludyñ özi i̇ekitalai, olar Afrikadağy arystan men jolbarystardan da qauipti, olar öltiredi ia tirilei jep qūiady. Karib jağasyn tūraqtağan halyqtar adam i̇etin jeidi dep i̇estuşi i̇edim, ol jer men tūrğan jerden onşa qaşyq bolmau kerek. Olar adam i̇etin jemeidi desek te, meni qoldaryna tüsirse, bäribir öltirer i̇edi, İeuropadan kelip olardyñ tūtqynynda bolğan biraz adamdy öltirgenderin i̇estigenim bar i̇edi, olar men sekildi jalğyz i̇emes, on-jiyrma, odan da köp adam bolsa kerek, al men jalğyzbyn, arqa süier i̇eşkimim joq. Dūrysynda, qauip baryn i̇eskeruim kerek i̇edi, biraq men ol kezde i̇eşnärseden qoryqqanym joq, sondyqtan añsarym sol jerge audy da tūrdy.
Meniñ i̇esime baiağy kişkene dosym Ksuri men Afrika jağasyn boilap myñ mil jer jüzgen qaiyğym tüsti. Biraq i̇endi ökingennen kelip-keter ne bar?
Apatqa ūşyrap, kememiz suğa batatyn küni tolqyn jiekke şyğaryp tastağan qaiyqty baryp körgim keldi, ol qaiyqtyñ orny men tūrğan jerden birneşe mildei i̇edi. Qaiyq būrynğy ornynda i̇emes: tolqyn biraz jerge süirep tastağan, töñkerilip qalğan, ainalasy qūm, su joq.
İeger men osy qaiyqty qalpyna keltirsem, köp qinalmai-aq Braziliiäğa jeter i̇edim. Biraq ondai jūmysty atqaruğa i̇eki qoldyñ quaty jetpeidi. Būl qaiyqty qozğauğa da älimniñ kelmeitinin oilamappyn, ony ornynan qozğau teñizdi ornynan qozğaumen birdei şyğar. Solai bola tūrsa da, älim jetkenşe tyraştandym, ormanğa baryp birneşe ağaştardy kesip alyp süirep, qaiyqtyñ janyna tasydym. İeger qaiyqty amaldap töñkersem, zaqymdanğan jerlerin qalpyna keltiru qiyn i̇emes, mūndai qaiyq qolğa tüsse, i̇eş alañsyz teñizge tüsip, sapar şeguge bolady i̇eken dep oiladym.
Nätijesiz jūmysqa bar küşimdi salyp, jan-tänimmen kiristim, ary äurelenip, beri äurelenip üş-tört apta uaqyt jiberdim. Älimniñ kelmesine közim jetken soñ qaiyq öz salmağymen töñkerilip tüspes pe i̇eken dep oilap, qaiyqtyñ bir jaq şetindegi qūmdy arşyp qaza bastadym, töñkerilse şūñqyrğa i̇emes, özim közdegen orynğa qarai jyljytu üşin är jerden syrğauyl ağaştardy ornattym.
Daiarlyq jūmystardy aiaqtağan soñ da qaiyqty audarmaq tügili jyljytuğa da şamam kelmedi, nätijesiz is äbden qaljyratty. Biraq qaiyqpen teñizge şyğu turaly oiym artpasa, bäseñdegen joq. Köp oimen äure bolyp, qaiyqty bäribir jasap şyğaramyn dep şeştim. Qaiyqty jasauğa qinalğanym joq, bar yqylasymmen kiristim. Qūraldarym da jetkilikti, zäñgilermen ia ündistermen salystyra qarağanda äldeqaida köp, sapasy da jaqsy. Biraq jabaiylarmen salystyrğanda öz tūrmysymnyñ tömen i̇ekenin i̇eskermeppin. Men jalğyzbyn, jalğyz adam qaiyqty süirep suğa tüsire almaidy. Mysaly, men ormanğa baryp qaiyq jasauğa qolaily bir juan ağaş tapsam, ony äreñ degende kesip, jan-jağyn jonyp qaiyq jasasam, sodan qaşap nemese küidirip işin quystap oiyp, qysqasy, qaiyq jasap şyğarsam, biraq ony süirep teñizge tüsire almai sol jasağan jerinde tastap ketsem, ol qaiyqtan mağan keler paida qandai? Ärine, i̇eger öz jağdaiymmen i̇eseptesken adam bolsam, qaiyq jasamas būryn ony teñizge qalai tüsiremin dep özimnen-özim sūrağan bolar i̇edim. Biraq bar oiym jai ğana seruendeu bolğan soñ, būl mäselege bas auyrtqanym joq, qyryq bes sajyn jerden qaiyqty suğa süirep äkeluden, qaiyqqa minip
teñizde qyryq bes mil jer jüzu oñai i̇ekeni anyq i̇edi.
İesi dūrys adamnyñ aqylynan aljyp qalğany siiäqty, tura osy iske kelgende men de aqymaq boldym. Älimniñ keler-kelmesine qaramai, tek oilaumen jürdim. Qaiyqty jasap-aq şyğararmyn, biraq ony teñizge qalai tüsiremin degen oiğa i̇erik berdim: “Äueli jasap alaiyn, jetkizudiñ bir amaly bolar” dedim iştei.
Būlai deuim, ärine, dūrys i̇emes, biraq qiiälym alystarğa şaqyra berdi, iske de kirisip kettim. Orasan juan bir qarağaidy kesip qūlattym. Ondai ağaş İerusalim şirkeuin salğan kezde Süleimen paiğambarda da bolmağan şyğar dep oilaimyn. Kesip qūlatqan ağaşymnyñ juandyğy bes fut, on diuim, ūzyndyğy jiyrma i̇eki futqa jaqyn, bas jağy jiñişke, taramdanyp ösken būtaqtary bar. Būl ağaşty qūlatudyñ özine köp küş jūmsadym. Tübin jiyrma künde, būtağyn jäne bas jağyn on tört künde äreñ kestim. Qaiyq jasaimyn dep syrtyn aiğa juyq jondym. Işin qaşap oiudyñ özine üş ai uaqyt ketti. Qaiyqtyñ işin ot jağyp quystağanym joq, qaşaumen qaşap üñgidim. Mañdai terimdi köp tökken soñ qaiyğym oidağydai bolyp şyqty, işine jiyrma bes kisi molynan syiady, olai bolsa, meniñ barlyq jügimdi de köteredi.
Öz isime özim tañğaldym: tūtas bir ağaştan mūndai ülken qaiyqtyñ jasalğanyn körgen i̇emespin. Ärine, mūny jasap şyğarudyñ özi oñai bolğan joq. Qaiyq jasaldy, i̇endi ony süirep teñizge tüsiru ğana qaldy.
Teñizge tüsiremin dep qanşa azaptansam da, būl oiymnan i̇eş nätije şyğara almadym. Qaiyq tūrğan jerden teñizdiñ jağasy jüz metrden qaşyq i̇emes. Būl jerdegi alğaşqy qiyndyq – aldym ne tegis, ne yldi i̇emes, ör; biraq būdan qoryqqanym joq, aldymdağy ördiñ topyrağyn kürep, yldi jasauğa kiristim. Osynşama qinalğanym i̇eske tüsse, denem türşigip, jüregim ainidy (biraq bostandyqqa jetu jolynda kim janyn aiap qalady). Älgi aitqandai yldi jasadym, biraq isim alğa baspady, qaiyqty jyljytpaq tügili, ornynan qozğai da almadym.
Qaiyqty teñizge süirep şyğara almasymdy bilgen soñ, teñiz jağasy men qaiyq arasynyñ şamasyn ölşedim. Mūndağy oiym aryq qazyp, qaiyqqa su jetkizu i̇edi. Iske i̇endi kirispek bolğanda aryqtyñ i̇eni men tereñdigi qandai bolu kerek, aryqty jalğyz adam qanşa uaqytta qazyp bitiredi degen oi tüsti? Şamalap i̇eseptesem, būl jūmystyñ aiağyna jetu üşiñ on, ne on i̇eki jyl uaqyt kerek i̇eken. Būl jerdiñ jağalauy öte biık, al aryqty tereñdigin kem degende jiyrma futtai qazu kerek.
Ökinişke qarai, būl äreketten bas tartuğa tura keldi. Aldy-artyn bağdarlamai, şamam kele me, kelmei me,
oilanbai iske kiriskenim üşin qatty küiindim, biraq bolar närse bolğan soñ, ökindiñ ne, ökinbediñ ne, odan keler paida joq.
Būl iske qyzu kiriskenimde araldy mekendegenime tört jyl toldy. Būl künderdi de sol būrynğyşa qūdaiğa qūlşylyq i̇etumen ötkizdim. Qūdai kitabyn zeiin salyp oqyğannan bastap, jarylqauşynyñ järdemimen är närseni jañaşa qabyldai bastadym. Meniñ paiymym özgerdi, mağan tirşilik äri jaqyn, äri jat bolyp körindi. Tirşilikke degen sezimim de, ümitim de ūianbady. Odan birjola ümit üzgen adammyn. Men i̇endi tirşilikke Avraamnyñ bir bai adamğa: “İekeumizdiñ aramyzda asu bermes ūly ötkel bar” degenin aitar i̇edim.
Şynynda da, men tirşiliktiñ küibeñinen qol üzgen adammyn, tänimniñ qalauy, şañyraqtyñ şyrğalañy joq mende. İeşnärse turaly armandai almadym, qolymda bar närselerge qanağattandym. Sondyqtan meni araldyñ qojasy, patşasy nemese ämirşisi deseñizder de bolady. Meniñ baqtalasym da, bäsekelesim de joq, meniñ biligimmen i̇eşkim talaspaidy, men ony i̇eşkimmen böliskenim de joq. Kemeni de jükpen toltyrar i̇edim, biraq mağan onyñ keregi joq, qalağanymşa i̇egin i̇ektim. Mende tasbaqa degen köp i̇edi, anda-sanda bireuin soiyp jesem de qanağattanam. Ağaş degeniñ jetip artylady, men odan keme toqtaityn äjeptäuir ailaq salar i̇edim, jüzim deseñiz de meniñ ailağyma sän bererliktei būl jemis türi köp bolğandyqtan közdiñ jauyn alady..
Qara jer bergen önimniñ bärin paidalandym. Tamağym toq, köñilim qalağannyñ bärin taptym. İeger men qūs bitkendi qyryp tastasam nemese i̇egindi i̇eguge dändi tügeldei derlik sepsem, jinalğan dänderim şirip keter i̇edi, qūstardyñ da i̇eti būzylyp, laqtyryp tastar i̇edim ia şybyn-şirkeige jem bolar i̇edi, kesip üigen ağaştarym da şirindige ainalar i̇edi, men ony tek otynğa paidalanar i̇edim, al otyn tek tamaq pisiru üşin ğana bolmasa, basqalai qajettilik tudyrmady.
Oilarymdy tarazylai kelip tabiğat aiasynda ūzaq bolğandağy täjiribemnen tüigenim: tirliktegi däulet bizdiñ qajettiligimizdi ötegenşe ğana qūndy, biz mol bailyqqa kenelsek te, tek özimizge qajetti mölşerde ğana paidalana alamyz. Nağyz sarañ, aşköz degenniñ özi meniñ ornymda bolsa, dertinen aiyğyp, qolda baryna qanağat der i̇edi. Tağy da qaitalap aitamyn, qolymda joq keibir ūsaq-tüiekter bolmasa, mağan i̇eşteñeniñ keregi joq, basqa närseni tilemeimin de, şamaly aqşamnyñ bar i̇ekenin joğaryda aityp ötkenmin, kümisi bar, altyny bar, bärin qosyp i̇eseptegende – otyz funt sterlingtiñ şamasy. Olardy qaida jūmsarymdy da bilmedim, iske aspas jaramsyz şirigen närsedei. Būl aqşalardy men ūn tartatyn qol diırmenge ia temeki tartatyn müştikke quana aiyrbastar i̇edim. Būl aqşalardy men bir şökim şalqannyñ, bir uys säbizdiñ ia būrşaqtyñ tūqymyna, bir bötelke siiäğa da bere salar i̇edim. Būl aqşalardan körgen paidam joq, tek sol boiy tat basyp jatyr. Tipti bir qap gauhar tasym bolsa da sol qalpy jatar i̇edi, öitkeni mağan onyñ da keregi joq.
Meniñ bügingi tirşiligim, denimniñ saulyğy, jan düniem – būrynğy künderimmen salystyrğanda köñil jūbanarlyq. Tamaqtanar aldynda i̇elsiz qu mekende azyq tauyp bergen qūdaidyñ myrzalyğyna rizaşylyğymdy bildiremin. Men i̇endi öz tūrmysymnyñ jaqsylyğyn köbirek sezip, işimnen quanatyn boldym. Men mūny barğa qanağat i̇etpeitin, qūdaidyñ bergenine şükir qylmaityn baqytsyz adamdar üşin aityp otyrmyn. Bizdiñ mūqtajdyqtarymyzdyñ deni barğa qanağat qylmağan soñ paida bolatyn siiäqty.
İeger kemedegi zattardan i̇eşnärse būiyrmasa, künim ne bolar i̇edi dep sät saiyn oilaimyn. Olai bolsa, meniñ asym tasbaqa men balyq bolar i̇edi. Tasbaqany da birden tappadym, şynymdy aitsam, ol kezde aştan ölgen bolar i̇edim. İeger ölmei tiri qalsam, jabaiylardai tirlik keşer i̇edim. İeger men i̇eşki ia qūs atyp almasam, terisin sypyryp, i̇etin qaqtai almas i̇edim. Amalsyzdan tistelep, jabaiy añdar syqyldy tyrnaqpen jūlmalar i̇edim. Osyndai oidan keiin qūdaidyñ qaiyrymdylyğyn sezdim, basyma salğan auyrtpalyğy men tälkegi üşin de jaratqanğa şyn yqylasymmen rizaşylyğymdy bildirdim. Basyna qaiğy ornap, ömirdiñ auyr sätterinde qinalğan ärbir adam: “Būl qaiğyny menikimen salystyruğa kele me?” dep oilasyn.
Ömirde qanşama baqytsyz adamdar bar i̇ekenin, olardyñ qaiğylarynan özgeniñ qaiğysy qanşa i̇ese basym i̇ekenin oilasyn. Mysaly, meniñ ömirim şattyqta bolmasa da, bir kündik jaryq säulege kuä bolğanym üşin riza boluym kerek. Al men tolyq baqyttymyn deuim üşin qūdaidyñ keñdigi men meiirimdiligin ünemi i̇este saqtauym kerek. Osynyñ bärin oi tarazysyna salğanda, öz-özime kelip, qaiğymnan arylamyn.
Aralda tirşilik keşkenime biraz uaqyt ötti. Kemeden alğan zattarymnyñ köbi būzyldy, äbden tozyğy jetti, tipti keibireuleri jaramsyz deuge de bolady.
Tausyla bastağan soñ, sudy qUia berip siiänyñ da qoiuy kemip, qağazğa jūqpaityn boldy. Biraq äbden tausylğanşa mañyzdy degen oqiğalardy qysqaşa jazyp otyrdym. Bir küni jazğandarymdy qaita oqyp otyryp, özim ötkergen türli oqiğalardyñ biriniñ bolğan künine biriniñ döp keletinin añğardym. İeger men yrymşyl adam bolsam jäne özimniñ baqytty, baqytsyz künderimdi kün ilgeri anyqtai bilsem, būl säikestikter bekerden beker i̇emes qoi dep oilar i̇edim. Birinşiden, meniñ üiden qaşyp Gullge kelgen künim – Saleh qaraqşylarynyñ qolyna tüsip qūl bolğan künime döp keledi. İarmut ailağynda keme apatqa ūşyrağanda aman qalğan künim – qaraqşylar tūtqynynan qaşqan künime tura keldi. Qyrküiektiñ 30-ynda, jiyrma altyğa tolğan künim – sol qyrküiektiñ 30-y küni osy aralğa tabanym tigen künmen säikesip tūr. Meniñ tauqymetti künderim men jalğyzdyqqa tola ömirim bir künde bastalğan i̇eken.
Siiä tausyldy, meniñ nanym da, kemeden alğan kepken nanym da tausyldy. Ünemdep jesem de jetkize almadym (soñğy jyl jarymda künine bir tilimnen ğana), dändi molynan jinap alğanşa jylğa jaqyn bir üzim nansyz kün keştim. Būğan da täube dedim, şükirşilik i̇etip qūdaiğa jalbaryndym. Oilap qarasam, men rasymen azyqsyz qalatyn i̇edim, meniñ i̇egin i̇eguge qolymnyñ jetui de qūdirettiñ isi.
Kiım-keşekterim de toza bastady. Kemedegi sandyqtan tauyp alğan üş diujinağa jaqyn jolaq köilekter bolmasa, qalğan kiımderdiñ tozyp ketkenine biraz boldy. Kün ystyq, qalyñ kiım kie almaisyñ, köbinese köilekşeñ jüruge tura keldi, osy jolaq köilekter bolmasa, künim qalai bolar i̇edi? Mende teñizşilerdiñ birneşe qalyñ şineli bolatyn, būlar sol küii jatty; būl jerde tipti kiım kiiüdiñ keregi joq; biraq tiri jan bolmasa da tyrdai jalañaş jüruge özimnen-özim Uialdym.
Jalañaş jüre almağanyma tağy bir sebep: üstimde kiım bolsa, künniñ közi ötpeidi, jalañaş jürseñ, terini birden küidiredi, kiım künniñ közinen qorğaidy, köilek pen deneniñ arasyndağy auanyñ qozğalysy deneñdi salqyndatady, jalañaş tügil jalañ bas jüruge de boiym üirenbedi: jalañ bas jürsem basym auyryp, tynysym tarylady, al i̇endi qalpaq kisem, basymnyñ auyrğany basylady.
İendi mağan qolda bar şüberekterden qūrastyryp qajetke jaratar birnärse isteu kerek boldy. Birinşi keregi – kürtke (bäri tozyp bitti). Kürtkeni şinelden tikpekşi boldym. İneni qolğa alyp, tiginşilikpen ainalysuğa kiristim, menen i̇endi qandai tiginşilik şyqsyn, äiteuir jobasyn keltirsem bolğany da. İeki-üş kürtke tiktim, meniñ i̇esebimşe, būl biraz uaqytqa şydas berui kerek. Alğaşqy tikken şalbarym turaly söz i̇etkenim de qyzyq boldy-au, tipti körer közge Uiat.
Oljalağan añdarymnyñ terisin keptirip, äspettep alyp qoiğanym turaly aldyñğy äñgimelerimde baiandadym. Terini künniñ közine keptirgenim beker i̇eken, köbi qatty keuip qaudyrap qaldy, degenmen işinara jaqsy kepkenderi de tabyldy. İeñ aldymen jünin syrtqa qaiyryp özime tymaq tiktim. Tymağym köñilden şyqqan soñ, jeide, şalbar tiguge kiristim. Jeideni keñ i̇etip, şalbardy şolaq i̇etip tiktim, mūny boiyma jylu bolsyn dep i̇emes, künnen qorğaidy dep oiladym, tikkenderim tükke tūrmady; ağaş şabuğa da şorqaqtau i̇edim, tiginşiligim odan da naşar bolyp şyqty. Tikken kiımderim bylai körer közge qolaisyz demesek te, jañbyrly künderi öte qolaily boldy, jañbyrdyñ suy teriniñ syrtqy ūzyn jünderinen sorğalap tömen qarai ağyp, deneme su ötpei, qūrğaq bolyp jürdim.
Tymaq, jeide, şalbardy tigip bolğan soñ, biraz uaqytym qolşatyr tiguge ketti, būl jaqtyñ jañbyrly mausymynda qolşatyr mağan öte qajet boldy. Qolşatyrdy qalai tigetinin Braziliiäda jürgende körgenmin. Braziliiäda qolşatyrsyz jüretinder öte sirek ūşyrasady, sebebi kün ystyq, künniñ közin kölegeilemei jüru mümkin i̇emes: al qazirgi meniñ tūrğan jerim odan da ystyq, nege deseñiz ekvatorğa jaqyn. Mağan yssy künderde de, jañbyrly künderde de dalağa şyğuğa tura keldi, sondyqtan qolşatyr mağan öte kerek i̇edi. Qolşatyr jasaimyn dep biraz äurelendim. İeki-üş ret büldirip alyp, pişken qiyndylardy laqtyryp tastadym. Qolşatyrdy jasağandağy qinalğanym, yñğaily aşyp-jabylatyn i̇etu. Öne boiy aşylyp tūratyn qolşatyr tigu qiyndyq tudyrğan joq, biraq ondai qolşatyrdy ylği töbeñe köterip jüruge tura keledi, ol mağan qolaisyzdyq tudyrar i̇edi. Mūnyñ da bir retin tauyp, aşylyp-jabylatyndai i̇etip tiktim. Qolşatyrdy jünin syrtqa qaitaryp i̇eşkiniñ terisinen tiktim: jañbyrdyñ suy üidiñ töbesindegi şatyrynan qūiylğandai qolşatyrdy ainalyp taiğanai berdi. Kün közinen qorğanyş, jauynsyz ystyq künderde de qolşatyrymdy töbeme köterip jüre beretin boldym, bir jağynan köleñke, qajeti bolmağan kezde büktep qoltyğyma qysyp alamyn.
Osylai men öz aralymda qūdaiğa qūlşylyq i̇etip tynyş jäne jaibaraqat tirşilik keşumen künderimdi artta qaldyrdym. Qūlşylyq qylğan saiyn qaiğy-mūñym azaiyp, ömirim ajarlanğandai boldy, i̇eger men adamdar arasynda ömir sürsem, qandai da bir qiyndyqtar tua qalsa, işki oiymdy adam balasymen böliser i̇edim, biraq dūğalarym men aiattarymdy bağyştap qūdaimen tildeskenim adamdar arasynda ötkizgen köñildi künderimnen artyq boldy ma dedim öz-özimmen kübirlep. Kelip jetken besinşi jylym, jañylmasam, i̇eşbir mañyzdy oqiğalarsyz öte şyqty. Tirşiligim sol būrynğydai – jaibaraqat, tynyş qalpynda ötip jatty; tūrğan jerim – sol būrynğy i̇eski mekenim, isteitin isterim de sol būrynğydai – añ aulau, dini kitaptardy oqu, i̇egin i̇egu, oru, jüzim jinau – kün saiyn qolyma myltyq alyp saiahatqa şyğudy i̇esepke almasaq – meniñ basty jūmysym qaiyq jasau boldy. Būl joly tek qaiyqty jasap qana qoiğanym joq, ony teñizge tüsirdim, ony teñizge tüsiruim bylai boldy: jarty mildei jer aryq qazyp, aryqty qaiyqqa deiin jetkizdim, mine, sol aryqpen jyljytyp qaiyqty teñizge tüsirdim. Meniñ alğaşqy jasağan qaiyğym öte zor bolyp, ony teñizge tüsire alam ba, joq pa dep kün ilgeri oilamai, aqymaqtyğymnan ony tūrğan jerinde qaldyryp ketkenim oqyrmandarğa mälim. Būl joly ondai qaiyq istegenim joq. Būl qaiyqtyñ tūrğan jeriniñ alystyğy teñiz jağasynan jarty mildiñ şamasyndai i̇edi, öitkeni odan jaqynyraq jerden qolaily ağaş tabylmady, biraq men onyñ salmağyn, mölşerin özimşe ölşep jasadym jäne ony teñizge tüsire alatynyma kün ilgeri közim jetti. Osy qaiyqty jasauğa i̇eki jyldan artyq uaqyt ketti, aianyp qalğanym joq, bar quatymdy jūmsadym, sebebi teñizge tüsip sapar şeguge yntyzar boldym.
Būl jerde bir aita keterim: meniñ jaña qaiyğym äuelgi maqsatty jüzege asyruğa kelmeitin boldy, sebebi kölemi tym şağyn, sondyqtan ondai qaiyqpen meniñ aralymnan qyryq mildei jerdegi qūrlyqqa jetudiñ de mümkindigi joq. İendi būl armanmen qoştasuğa tura keldi. Meniñ i̇endigi oiym – teñizdi jağalap, araldy ainalyp şyğu. Bir kezderde teñizdiñ qarsy jaq jiegine baryp qaitqanmyn (būl jöninde aityp ötkenmin). Meniñ būl saiahatym qyzyğuşylyğymdy arttyryp, araldyñ jağalauyn tügel şarlap şyqsam degen oiğa bastap i̇edi. Qaiyğym iske jarağan soñ, jatsam da, tūrsam da i̇endigi oiym osy saparğa attanu boldy.
Maqsatyma jetu üşin qaiyqqa kişkene diñgek pen jelken ornattym, būğan kemeden tasyğan jelken de jetkilikti i̇edi.
Qaiyq daiyn bolğannan keiin ony jürgizip kördim, baiqağanym, jelken qaiyqty qozğauğa tolyq daiyn i̇eken. İendi qaiyqtyñ aldyñğy jağyna da, artqy jağyna da azyq-tülik, oq-däri, tağy basqa kerekti zattar salu üşin bir-birden jäşik ornattym, işindegi närselerge su timeitindei i̇etip üstin myqtap qymtadym, qaiyqtyñ tüp jağyn jonyp, myltyq qūiar quys jasadym, dymqyl ötpesin dep üstin aşylyp-jabylatyn qaqpaqpen jauyp qoidym. Būdan keiin köleñke bolsyn dep qaiyqtyñ art jağyna kerip tūryp qolşatyr qadadym.
Sonymen, teñizge saiahat jasai bastadym, biraq jağadan alystap ketpedim, äli aşyq teñizge şyqqanym joq. Mine, i̇endi kişkene patşalyğymnyñ şet-şegimen tanysu üşin saiahattauğa bet aldym. Äzirlik jūmysy bitkennen keiin qol astymdağy jerdi şarlap qaituğa jürmekşi boldym. Saparğa qamdandym, azyq-tülikten bastap kiım-keşek, tağy da basqa zattardy tügel aldym. Jiyrma bölektei arpanyñ ūnynan pisirgen nan, bir küreşke quyrğan küriş, bir bötelke rom jäne i̇eşkiniñ jarty i̇eti, oq-däri, kier kiımnen alğanym – i̇eki şinel, bireuin astyma tösep, bireuin üstime jamylarmyn dedim.
Qaraşanyñ altysy küni, iağni meniñ patşa bolyp taqqa otyrğanyma ia tūtqynğa tüskenime bes jyl tolyp, altynşy jylğa aiaq basqanymda deuge bolatyn şyğar, saparğa attandym. Özim oilağanymnan i̇edäuir jer ūzap ketippin. Oğan sebep, tura jürudiñ reti kelmei, i̇edäuir jer ainalyp jürgendigimnen boldy; men mekendegen aral onşa ülken i̇emes i̇edi, biraq künşyğys jaq jiegine jete bergende birine-biri jalğasyp sozylyp jatqan köp jartastarğa kezdestim, būlardyñ birsypyrasy sudyñ astynda, birsypyrasy şoşaiyp su betine şyğyp tūr; tastardyñ tūrğan jerinen teñizdiñ jağasy alty mildei jäne tastardyñ ar jağynda bir jarym mildiñ şamasynda su taiyz, tübi körinip tūr dese de bolady, qaiyqpen jüruge kelmeidi, qaiyrlap qalady. Mine, osyndai kedergiler tötelep jüruge kedergi bolyp, köp jüruge tura keldi.
Osydan keiin sol jerden keri qaitqym keldi, sebebi ainalyp jürgende teñizdiñ ortasyna qarai şyğyp ketuge tura keler i̇edi, i̇eger teñizdiñ ortasyna qarai şyğyp ketsem, qaita oraluymnyñ özi i̇ekitalai bolatyndai körindi. Osyndai oiğa keldim de, zäkirdi suğa laqtyryp, qaiyqty tejedim (kemeden alğan synyqtardan zäkir bolarlyq bir närse jasağanmyn), sodan keiin myltyğymdy qolyma alyp, jiekke şyqtym. Biık bir töbeniñ basyna şyğyp, ainalma jerdiñ aumağyna köz jügirttim. Äri-beri köz jiberip qaradym da, qaitudy keiinge qaldyryp, ilgeri qarai jyljuğa täuekel i̇ettim.
Älgi biık töbeniñ basyna şyğyp tūrğanymda, künşyğysqa qarai bet alyp, sol ainalma jerge tirelip jatqan qatty ağysty baiqadym. Mūny körip myna ağys meniñ jolyma qauip keltirmese bolar i̇edi degen oi tüsti. İeger men būl ağysqa tap bolsam, yğystyryp teñizge alyp şyğady; i̇eger teñizge būryp jiberse, – aralğa jetu qiyndap ketedi. Osynyñ bärin kün ilgeri zerdelep almağanda, sözsiz solai bolatyn i̇edi. Araldyñ i̇ekinşi jağynan jağağa jetip, oğan kelip tirelip jatqan qatty qarsy ağystyñ bar i̇ekenin de baiqadym. İendi mağan birinşi ağysty kesip ötip, i̇ekinşi ağysqa jetu kerek boldy. Osy bağytpen jürsem, i̇ekinşi ağys meni jiekten bir-aq şyğarady i̇eken.
Aialdağan tūsta zäkirdi tüsirip, i̇eki kün tūrdym, öitkeni jel tūryp, ilgeri jüru mümkin bolmai qaldy (jel oñtüstik pen soltüstiktiñ aralyğynan, joğaryda körsetilgen ağysqa qarsy soqty), biık asau tolqyndar jartastardy ūrğylap jatty, jiekte ūzaq aialdaudyñ özi ürei tuğyzdy, jiekti tastap aşyq teñizge qarai jyljysañ, manağy aitqan ağysqa tap bolasyñ, ol būdan qatty qauip tuğyzar i̇edi.
Iñir qarañğylyğynda jel basylyp, teñiz betine tynyştyq ornady, men de alğa jyljuğa niettendim. Meniñ bastan keşkenderim täjiribesiz, saqtyqty bilmeitin jihankezge sabaq bolary anyq. Älgi ainalys jerge tirelip, jağağa jaqyndap qalğanda qatty ağys tartyp, qaiyğymdy ainaldyra jöneldi, iıriminiñ küştiligi sondai, diırmenniñ tasyndai ainalady. Şarasyz qalğan men qaiyqty ortağa qarai būrmai, şet jağalap jüre berdim. Sol boiy birte-birte alystatyp äkete berdi, qarsy ağys meniñ sol jağymda qaldy. Jel tūrsa da, onyñ äseri bolmady, äitpegende i̇eskektiñ küşimen qaiyqty būryp ağysty kesip ötuge meniñ şamam kelip tūr. Meni ağys äri qarai yğystyryp äketti. Ömirmen qoştasyp, i̇endigi tirlikten küder üzdim: būl ağys i̇ekinşi ağysqa qosylatynyn sezdim, meniñ şyn ajalym i̇endi jetken şyğar dep oiladym. Qaiyqty būrudyñ i̇eş amalyn tappadym. Ölim köz aldyma kelip, jel joq, teñiz beti tynyş, suğa batyp ketemin dep i̇emes, aştan ölemin dep qoryqtym. Jağadan bir ülken tasbaqa oljalap, qaiyğyma salyp alğanmyn. Bir qūmyra auyz suym bar. Būl azyq qai künge deiin jetpek, qara jerdiñ qarasyn körmei, tentek teñizdiñ qoinynda qalğan mendei adasqan sorlyğa būl azyq qanşa künge qorek bolady.
Men qaiğyly degen jağdaidyñ, qūdaidyñ qalauy bolsa, odan da qaiğyly bolaryn sol kezde tüsindim. İendi men jan balasy tirşilik i̇etpeitin, şöl basqan öz aralymdy jer jūmağy dep oiladym jäne sol jūmaqqa oraludy armandadym. Men oğan bar yntammen qolymdy sozyp: “O, janğa jaily şöl dalam! İendi mağan seni köru joq! Men bir baqytsyz beibaqpyn, i̇endigi künim ne bolar?” dedim. Jalğyzdyğym üşin, qūdaiğa til tigizgen qaiyrsyzdyğym üşin özimdi aiyptadym. Tirşiligi joq sol aralğa aparyp tastaityn qūdiret qazir menen neni qalasa, sony berer i̇edim. İä, adam balasy degen sondaimyz: qolaisyz jağdaiğa duşar bolmai, jailylyqtyñ mänin bilmeimiz, qolda barğa qanağat tūtpai, qoldan şyğyp ketken soñ ökinemiz. Janğa jaily aralymnan (qatty küizelgende janğa jaily bolyp tūr) mūhitqa alty mildei jer alystap, i̇endi körmeimin-au dep qoştasqandağy küizelisimdi körseñizder, ony aityp jetkizu mümkin i̇emes. Biraq janym qysylğanda men de qarap qalmadym, bar küşimmen i̇eskekti i̇esip, ağysqa qarsy, iağni soltüstikke qarai qaiyqty būra berdim. Kün töbeden aua bergende meniñ baqytyma qarai jel tūrdy. Kişkene öz-özime keleiin dedim. Jeldiñ küşeiip, qatty soqqanyn körgendegi meniñ quanğanymdy körseñizder. Būl kezde qanşa i̇ekenin qūdai bilsin, araldan köp jer alystap ketken i̇edim. İeger sol kezde tūman köterilip iaki künniñ közin būlt basqanda qūrityn i̇edim: qūbylnama da joq i̇edi, sondyqtan aral közden tasa bolğanda, qalai qarai jol tartudy bilmegen bolar i̇edim. Biraq meniñ quanyşyma orai kün aşyq boldy. Qatty ağystan qūtylu üşin tezdetip diñgekterdi ornatyp, jelkendi köterdim de, soltüstikke qarai qaiyqty būrdym.
Jeldiñ yğyna qarai qaiyqty būra bergende, ağysty qaq jaryp kesip öte şyqtym, būl kezde ağys bäseñdei bastağan sekildi. Ağys iırimdenbei, birtindep tyna bastady. Oilağanym dūrys bolyp, ağys rasymen bäseñdeiin degen siiäqty, sebebi qatty ağys bolsa, su lai bolar i̇edi. Künşyğys tūstan köptegen jartastar körindi (mūny alystan baiqauğa bolady, öitkeni jiekke soğylğan tolqyndar köbiktenip körinedi), būl jartastar ağysty i̇ekige bölip jiberedi, sol kezde i̇eñ basty ağys oñtüstikke qarai bet tüzep, jartasty jağany soltüstik pen batys jaqqa qaldyryp, iırim jasap, soltüstik-batysqa qarai qatty ağyp jatty.
Dar aldynda tūryp qūlşylyq i̇etken nemese tamağyna pyşaq taqap tūrğan qaraqşydan qūtylğan adam ğana meniñ jeldiñ bağytymen qaiyqty keiin qarai būryp, jelkendi jaiyp jiberip, tura tartqandağy quanyşymdy sezine alady dep oilaimyn. Qarsy ağys yqtyryp, meni birden aralğa jetkizdi, jetkenim äuelgi teñizge tüsken jerimnen alty mil şamasyndai jer, aralğa jaqyn, men teñizge tüsken jerge qarama-qarsy, araldyñ soltüstik jağalauyndamyn.
Qarsy ağys üş mildei jer jürip ötken soñ bäseñdedi, meni äri qarai äkete almaitynyna közim jetti. Mağan i̇endi i̇eşbir qauip joq, araldy körip tūrmyn, i̇eki ağys – meni aşyq teñizge qualap alyp şyqqan oñtüstik ağyspen basqa bağytqa qarai üş mil būryp jibergen soltüstik ağystyñ arasynda tūrmyn. Jel tūrğanyn paidalanyp, qaiyqty i̇eppen ğana aralğa qarai bağyttap otyrdym.
Keşki sağat törttiñ şamasynda, aralğa üş mildei qalğanda oñtüstikke qarai irkes-tirkes sozylyp jatqan köp jartastardyñ soltüstikke qarai qatty ağys tuğyzatynyn baiqadym; ağys öte qatty, biraq batysqa qarai bet alğan meniñ jolyma i̇eş kedergisi bolğan joq. Būl tūsqa kelgende jel tağy da küşeie tüsti, soñynan soqqan jeldiñ küşimen, ağysty da kesip ötip, bir sağattan asa uaqyttan soñ typ-tynyş jatqan jağağa i̇eş qiyndyqsyz jettim.
Tabanym qara jerge tigen boida, tizemdi bügip qūdaiğa qūlşylyq qyla bastadym, qysyltaiañ sätte järdemin bergeni üşin alğysymdy jaudyrdym, i̇endi qaitip qaiyqqa otyryp, araldan ketu nietinen aulaq boluğa ant i̇ettim. Tamaqtanyp äldenip alğan soñ, qaiyqty jyljytyp, jağalaudağy bir ağaşqa bailadym da, tynyğuğa yñğailandym, äbden qaljyrap ūiqyğa kettim.
Qaiyqty üige qalai jetkizudiñ amalyn taba almai biraz dağdardym. Qaiyqpen soltüstikti jağalai jetemin dep oilaudyñ özi üreili, jüregim de daualamady; i̇ekinşi jolmen – jağanyñ batys jağymen qaituğa tanys jol bolmağasyn täuekelge baru tağy qiyn. Azannan qaiyqty sol jerge tastap, tek kerek kezinde paidalanu üşin tasalau jer izdedim. Üş mildei jürgesin qolaily bir jer kezdese ketti. Sol jerge qaiyqty qoidym da, qaida tūrğanymdy añğaru üşin jağalauğa şyqtym. Ötkende ğana jaiau kelip, belgi salyp ketken jağalaudan onşa qaşyq i̇emes i̇eken. Sosyn da myltyğymdy qolyma alyp, qolşatyrdy töbeme ūstap (qatty yssy bolatyn) jolğa şyqtym. Teñizdegi qaiğyly oqiğadan keiin jer betindegi būl saparym özime keremet bolyp körindi. Ormandağy saiajaiyma keş tüse kelip jettim, saiajaiym mūntazdai i̇eken, är närse öz ornynda. Qorşaudan sekirip kirdim de, köleñkege jata kettim, äbden şarşağanmyn-au, sol sätte ūiyqtap ketippin. “Robin, Robin, Robin Kruzo! Beişara, Robin Kruzo! Sen qaidasyñ, Robin Kruzo! Sen qaidasyñ? Sen qaida boldyñ?” dep, äldeneşe ret atymdy atağan bireudiñ dausynan şoşyp ūianğan kezdegi türimdi körseñizder, tañğalmañyzdar deimin.
Jantalasyp i̇eskek i̇eskenim, odan tüsten keiingi jaiau jüris qoisyn ba, ūiana almai, būl dauysty köpke deiin tüsim i̇eken dep jattym. “Robin Kruzo”, “Robin Kruzo” dep qaita-qaita aiqailai bergesin ūiandym da, şoşyp kettim. Ūşyp türegeldim de jan-jağyma qaradym, basymdy kötersem, qorşaudyñ ağaşynyñ būtağynda totym otyr i̇eken. Meni şaqyrğan dauystyñ sonyki i̇ekenin bile qoidym. Mūñdy dauyspen osy sözderdi aitqanymda, ol meni qaitalai beretin, qolyma qonyp, tūmsyğyn betime taqap, basyn şūlğyp: “Beişara Robinzon Kruzo! Sen qaidasyñ? Sen qaida boldyñ? Sen būl jerge qalai keldiñ?” dep tağy da basqa özim üiretken sözderdi qaitalaityn.
Būl sözderdi aityp otyrğan totym i̇ekenin bilsem de, odan basqa menimen söileser tiri jannyñ joq i̇ekenin tüsinsem de, köpke deiin öz-özime kele almai, añ-tañ bolyp abdyrap biraz otyrdym. Birinşiden, būl meniñ saiajaiymda aiaq astynan qalai paida boldy, i̇ekinşiden, ol basqa jaqqa ūşyp ketpei, tap osy jerge qaita kelgenine tañğalyp otyrmyn. Otyrğan özimniñ totym i̇eken, ras būl özimniñ totym, qolymdy sozyp, atyn atap özime şaqyrdym. Üiretilgen qūs qoi, būrynğysyndai bas barmağyma kelip qondy da: “Beişara Robinzon Kruzo! Sen būl jerge qalai keldiñ? Sen qaida boldyñ?” dep sairap qūia berdi. Ol meni körgenine qatty quanğan siiäqty. Üige özimmen birge alyp qaittym. Teñizge şyğyp saiahat jasau turaly köpke deiin oilamadym, tartqan azap, körgen qorlyğym biraz uaqyt köz aldymnan ketpedi. Ärine, araldyñ arğy jağynda qaiyğym bolsa, jaman bolmas i̇edi, biraq ony äkeludiñ amalyn taba almadym. Araldyñ batys jaq böligi mağan tipti tanys i̇emes. İeger ol jaqtyñ ağysy da myna jağyndağydai qatty bolsa şe? Tağy da ağyspen teñizge tüsip, qaiyğym jarğa soğylyp, süiegim şaşylyp qalar. Osyndai oilardy töñirektep qaiyq jasap, ony teñizge tüsiru üşin qara ter tögilse de, qaiyqsyz-aq kün körermin degen şeşimge keldim.
Osy oimen jürgende jylğa juyq uaqyt ötti. Oqyrmandar köz aldyna oñai i̇elesteter jalğyzdyqta, birqalypty ömir ötip jatty. Meniñ oilarym bir jüiege qūrylğan, tynyş ömir sürgenim üşin özimdi baqyttymyn dep i̇eseptedim. Tek adamdar qoğamynan qol üzgenim bolmasa, basqalai mūqtajdyq körgenim joq.
Tūrmys talabyna täueldi bolyp, şeberligimdi jan-jaqty arttyruğa tura keldi. Qūraldarymnyñ kem bolğany bolmasa, menen jaqsy ağaş şeberi şyğar i̇edi dep oilaimyn. Men qyştan ydys jasaudy da meñgerip aldym, qyştan ydys jasau meniñ jūmysymdy jeñildetti jäne sapaly boldy. Būrynğy ydystarymnyñ keskini qalai bolsa solai bolyp şyqsa, i̇endi olardy ädemi i̇etip jasaityn boldym.
Özime temekige müştik jasağanymdağy quanğanymdy körseñiz,
– būlai i̇eşqaşan şattanbağan bolarmyn. Ärine, meniñ qyştan küidirip jasağan müştigim basqa da jasap şyğarğan närselerimdei syrt pişini öte kelissiz i̇edi, biraq myqty, tütindi jaqsy şyğarady, mağan äiteuir temeki soruğa jarasa bolğany, öitkeni müştikti jasaudy köpten beri oilap jüretinmin jäne özim şylym tartuğa qūmar i̇edim. Kemede müştikter köp i̇edi, salatyn temekisi joq, mūnyñ qandai qajeti bar dep almağanmyn, aralda temeki ösetinin men ol kezde qaidan bileiin. Soñynan kemege barğanymda birde-bir müştik taba almadym.
Men sebet toqu önerine de yqylastandym, sebettiñ aluan türin toqyp şyğardym. Sebetterimniñ syrtqy pişimi kelisti bolmasa da, ūn salyp qoiuğa, äiteuir närselerdi salyp tasuğa öte qolaily i̇edi. Men atyp alğan i̇eşkimdi üige arqalap qaitpai, sol jerden soiyp, i̇etin sebetke salyp äkeletin boldym. Tasbaqanyñ da işin jaryp, jūmyrtqasyn, kerektilerin alamyn da, kereksizin sol jerge tastap ketemin. Orğan bidailardy ülken sebetterge salyp qūiatyn boldym.
Oq-därimniñ birte-birte azaia bastağany sezildi. Oq-därim tausylsa, onyñ ornyn qalai toltyra alamyn. İeger şynymen de oq-däri tausylsa, qalai kün köremin, añdy qalai aulamaqpyn. Araldy mekendegenime üşinşi jyl bolğan kezde, i̇eşkiniñ bir jas lağyn ūstap alyp, asyrağanym turaly bir äñgimemde keltirip ötken i̇edim. Men tağy laq ūstap alamyn ğoi dep oilağanmyn, biraq ūstap aludyñ reti kelmedi. Meniñ baiağy lağym äbden qartaidy. Ony soiyp jeuge qimadym.
Onynşy jyldan on birinşi jylğa aiaq basqan kezde oq-därim tausyldy, i̇endi myltyqpen atudy qoiyp, i̇eşkini tirilei qolğa tüsirudiñ amalyn qamdadym. Äueli i̇eşkini lağymen ūstap alğym keldi. Tūzaq qūra bastadym. Tūzaqty birneşe jerge qūrdym. Tūzaqqa i̇eşkiler tüsti, biraq odan keler paida bolmady. Sebebi temir symdardyñ joqtyğyna bailanysty tūzaqty i̇eski jip arqandardan kerdim, ony i̇eşki tartqylağan kezde şydamai üzile berdi.
İendi or qazğym keldi. İeşkiniñ köp jaiylatyn jerine tereñ i̇etip üş or qazdym da, betine taldar tastap, üstine japyraq jauyp qoidym, ainalasyna küriş pen arpanyñ dänderin tastadym. Köp keşikpei-aq i̇eşkiler tek arpa men küriştiñ basyn jep, ordy ainalşyqtap jüretin izderine kuä boldym. İendi men i̇eliktiru üşin basqaşa tor qūra bastadym, sonda da jemdi jep ketip, özderi sau qalyp jürdi. Ärine, būl men üşin auyr boldy. Biraq sonda da qūlazymai, ordyñ betin basqalai jasyrdym (bastan-aiaq baiandap oqyrmandy jalyqtyrğym kelmeidi). Kelesi küni ordyñ bireuine bir ülken teke, i̇ekinşisine üş laq tüsipti, laqtyñ i̇ekeui – ūrğaşy, bireui – i̇erkek. Älgi tekeni şyğaryp qūia berdim, öitkeni ony ne üşin paidalanarymdy bilmedim. Özi jabaiy, aşuşañ i̇eken, tirilei qolğa tüsiru mümkin i̇emes, mañyna jolatpaidy (orğa tüsuge qoryqtym), ūryp öltireiin desem, qolymda i̇eşnärse joq, ordyñ betin aşqanym sol i̇edi, qarğyp şyqty da, zyta jöneldi. Biraq ol kezde aştyq degen arystandy da alyp jyğaryn qaidan bileiin. İeger sol kezde tekege när tatyrmai, üş-tört kün orda ūstap, artynan şöp, su bergenimde, laqtan da juas bolaryn qaidan bileiin! Babyn taba bilse, i̇eşki degen asyrauğa köngiş, qolğa üiretuge bolatyn mal i̇eken.
Qaitalap aitamyn, däl sol kezde men mūny bilgen joqpyn. Tekeni betimen jiberdim de, laqtar tüsken orğa keldim, birinen soñ birin süirep şyğaryp, arqanğa matap bailastyrdym da, üige äreñ äkeldim.
Ūzaq uaqyt laqtardy qoldan tamaqtandyryp üirete almadym. Bergenimdi jemedi, biraq pisip-jetilmegen arpa men küriştiñ sabaqtaryn aldaryna birneşe ret tastap i̇edim, azdap üirene bastady. İendi i̇eşkini ösirip köbeitkim keldi, oq-däri bitken kezde özimdi i̇etpen qamtamasyz i̇etudiñ jalğyz amaly osy boldy. İeñ äueli olardy jabaiy i̇eşkilerge qospauym kerek, äitpese olar öse kele bäribir ormanğa qaşyp ketedi. Būğan qarsy qoldanatyn bir ğana täsil – şyğyp kete almaityndai, qazyğyn myqty qylyp qora jasau.
Qora jasau jalğyz adamnyñ qoly üşin oñai şarua i̇emes. Biraq qajettilik soğan mäjbürlep tūr. Sondyqtan keşiktirmei-aq qora saluğa qolaily oryn izdeuge kiristim, meniñ i̇eşkilerim üşin şöbi, suy qaşyq i̇emes jäne köleñkeli jer kerek.
Mūndai jer köp izdettirmei-aq tabyldy: būl keñ toğai nemese bizdiñ batys aimaqtarynda savanna1 dep ataityndai: i̇eki-üş jerde ağyp jatqan būlağy qylañ berip, suy möldir, taza, bir jağynda mol köleñkesin tökken bir şoq biık ağaştar tūr. Biraq mūndai qorşaulardyñ qalai tūrğyzylatynyn kim biledi, meniñ tūrğyzğan qorşauymdy körgender kületin şyğar: bastapqy josparym boiynşa toğaidy tügelimen qorşap şyqpaqşy bolğam, toğaidyñ ainalasy i̇eki milden artyq bolmasa kem i̇emes.
Meniñ aqymaqtyğym i̇eki mil jerdi qorşağanymda i̇emes: i̇eki mil ne, on mil ne, qorşap şyğu qolymnan keledi, uaqyt ta jetkilikti. Biraq ainalasyn bitegenimmen kölemi sondai ülken qorşauda i̇eşki baqtyñ ne, olardy aralğa jamyratyp jiberdiñ ne, aiyrmasyn i̇eskermegenimde, būlardy qalai baqsañ da sol jabaiy qalpynda qalar i̇edi jäne oñailyqpen ūstatpas i̇edi.
Josparymdy özgerter osy oi meniñ basyma jetkenşe i̇elu metrdei qazyp tastağan i̇edim. İendi ūzyndyğyn – jüz i̇elu, i̇enin jüz metr şamasyndai i̇etip toğaidyñ bir būryşyn bölu; būl äzirşe meniñ bar malyma jaiylym bola alady, i̇eşki basy köbeigen kezde jaiylymğa jañadan jer qarap, örisin keñeitermin degen şeşimge keldim.
Būl jan-jaqty oilastyrylğan şeşim i̇edi, men belsene iske kirisip kettim. Birinşi uçaskeni üş ai degende qorşap bitirdim, mūnan keiin laqtyñ üşeuin de kirgizdim, özime äbden üiretu üşin bosatpaiyn dep aiaqtaryn tūsap, mañaiymnan şyğarmai jürdim. Ünemi kelip qarap tūramyn jäne kelgen saiyn arpanyñ nemese küriştiñ sabaqtaryn äkelip, dağdylansyn dep qolymmen jegizemin. Qorşauym tūrğyzylyp bolğan soñ tūsaularyn şeşip, i̇erkine jiberdim, äbden üirengenderi ğoi, keter kezimde jem dämetip, mañyrap soñymnan qalmady.
Jyl jarym uaqyttan soñ i̇eşkiniñ sany laqtaryn qosa i̇eseptegende, on i̇ekige jetti, i̇eki jyldan soñ qyryq üşke jaqyndady (meniñ azyq qylğandarymdy i̇eseptemegende). İendi mende bes qorşalğan aula paida boldy, olardy i̇eşkilerge arnap bes bölikke böldim jäne olar bir-birimen qaqpalar arqyly jalğasyp tūrdy.
Osylai men i̇eşki i̇etine qaryq boldym, i̇et qana i̇emes, süt te mol boldy. Men üşin tağy bir tağdyrdyñ syiy, i̇eşkilerdi köbeitemin dep josparlağanymda, olardyñ sütiniñ paidama asary oiyma kelmepti, artynan baryp olardy sauyp, sütin de qorek i̇etemin degen oi kelip, quanyp kettim. Aiaq asty mende süt fermasy da paida boldy dese de artyq i̇emes. Añdy da, tiri jandy da qorektendirgen tabiğat öziniñ bergenin paidağa asyrudy da özi üiretedi. Men ömirimde siyr sauyp körgenim joq, i̇eşki degendi aita körmeñiz. Bala kezimde mai men syrdy qalai jasaitynyn körgenim bar. Basynda qatty qinalsam da mūnyñ bärin birden üirenip ketpedim – birneşe sätsiz täjiribeden keiin – sauyp ta, mai men syr jasap ta üirendim, būdan bylai būlardy daiyndau üşin i̇eş zärulik körmedim.
Keremet degen adamnyñ özi meniñ üi-işimmen tüstenip otyrğanymdy körse, şydap tūra almai, i̇ezu tartar i̇edi. Äueli törde özim otyramyn – aral qojasy, patşasy jäne ämirşisi, özimniñ bağynyştylaryma qalai ämir i̇etemin desem de i̇eriktimin: azaptai alamyn, keşirim i̇etemin, i̇erkindik beremin nemese täueldi i̇ete alamyn, meniñ isime i̇eşkim narazy i̇emes. Bağynyştylarymmen bir üsteldiñ basynda patşadai şalqaiyp otyryp tüstengenime tek kuä bolsañyzdar boldy. Menimen äñgimelesuge süiikti totyma ğana rūqsat berilgen. İtim äbden qartaiyp aljydy, araldy kezip jürse de özine bir serik taba almady, tamaqtanar kezde ol meniñ oñ jağymda otyrady, al i̇eki mysyqtyñ bireui üsteldiñ bir jağyna kelip, i̇ekinşisi i̇ekinşi jağyna kelip, aldaryna jeitin bir närse tastağanşa közderin syğyraityp, pyryldap otyrady da qūiady.
Būlar meniñ kemeden äkelgen mysyqtarym i̇emes: olar äldeqaşan ölip, bärin de öz qolymmen üidiñ janyna kömgenmin. Onyñ bireui, qalai i̇ekenin bilmeimin, bir haiuanmen şatysyp balalağan bolatyn, i̇ekeuin alyp qalyp asyradym, qalğandary ormanğa qaşyp ketken. Būl mysyqtar özime päle bolyp jabysty: saraidağy azyqtardy timiskilei bergesin, öltirip tynyş tapqanmyn. Mineki, osylai meniñ künderim toqşylyq pen molşylyqta ötip jatty, tek adamdar qoğamy bolmasa, basqalai i̇eşnärseden mūqtajdyq körgenim joq. İendi meniñ qol astymda özimniñ kişigirim memleketim paida boldy. Teñizge tüsip saiahatqa attanbaimyn dep şeşim qabyldasam da, ara-arasynda seruendep qaitu üşin qaiyqtyñ bolğany dūrys dep paiymdadym. Ony araldyñ özim tūrğan jağyna jetkizudiñ amalyn qarastyryp biraz oilandym, jetkizudiñ oñai i̇emesin tüsindim de, qaiyqsyz bolğanym da jön i̇eken ğoi dep özimdi-özim jūbattym. Degenmen de teñiz ağysyn, jağalaudy qarap qaitu üşin soñğy ret qaiyqpen saiahatqa şyğarda biıgine şyqqan töbeni körip qaitqym keldi. Şydap tūra almai, jağany boilap solai qarai jaiaulap tartyp kettim. İeger bizdiñ Angliiäda jürginşiler üstinde mendei kiımi bar bireudi körse, qoryqqandarynan i̇esterinen tanyp şalqasynan tüser i̇edi nemese işek-silesi qatqanşa küler i̇edi; İorkşirdi däl osy küiimmen aralasam, olar tügil özim de özime i̇eriksiz küler i̇edim. İendi sizderge külki tudyrar özimniñ syrt pişinimdi aityp beruge rūqsat i̇etiñizder.
Meniñ basymda kün tüspeu üşin, al jañbyr jauğanda moinyma su kirmeu üşin, art jağyn salbyratyp jelkemdi japqan, aldy qaiyrylyp i̇eki jağy iyqqa tüsken, pişimi öte kelissiz, töbesi şoşaq, i̇eşkiniñ terisinen tikken qoqiğan qara tymağym bar. Qapyryq mekende üstiñdegi kiımnen ötken jañbyrdan zalaldy närse joq.
Üstimde beluardan keletin qysqa qamzol, şalbarym şolaq, tizemdi jappaidy, būlar da i̇eşkiniñ terisinen istelgen, käri i̇eşkiniñ ūzyn jünderi bar jeri şalbaryma tüsipti, jüni jalbyrap baltyrymdy jartylai jauyp tūr. Şūlyq, başmaq degender mende atymen joq. Olardyñ ornyna qalai atasam i̇eken…. tipti qalai atarymdy da bilmeimin… qysqa i̇etik siiäqty, şūlyq degenge de keledi, art jağynan qaiyrylğan, i̇endi türi nağyz jabaiylardyñ kietini degenge keledi.
Kürteşemniñ syrtynan jüni sylyp alynğan, i̇eşkiniñ terisinen istelgen beldik budym; beldiktiñ doğasy kişileu i̇eki qaiystan jasalğan, soğan ilip tartamyn da, ainaldyryp äkelip i̇ekinşi jaq büiirimnen qystyryp qūiamyn. Belbeudiñ bir jağyna ilmek tiktim, ärine, qanjar men qylyş salyp jüruge i̇emes, balta men ara qystyryp alu üşin. İyqtan tömen tartqan tüimeşekti bylğary belbeu bar: ol beldikten jiñişkeleu. Būl belbeude oq-däri salu üşin sol jaq qoltyqtyñ astyna keltirip tikken i̇eki qalta bar: birinşisine oq-däri, i̇ekinşisine bytyra salu üşin. Arqama sebet ilip aldym, iyğymda myltyq, töbeme kötergenim – dağaradai qolşatyr; qolşatyr – myltyqtan keiingi jan saqtaityn i̇eñ kerekti jabdyqtarymnyñ biri. Ekvatorğa öte jaqyn tūrsaq ta, men künnen qorğanbai jüre berdim, sondyqtan türime qarap mulat deuge bolatyn şyğar. Bir kezde saqalymdy ösirip qūia bergen i̇edim, qaişy men ūstara paida bolğasyn ony qysqartyp, mūsylmandardyñ joğarğy i̇erinderine qūiatyn ūzyn mūrtynyñ formasyna ūqsas qylyp qana qaldyrdym, – mūndai mūrttardy Salehadağy türikterden körgenmin, al marokkalyqtar mūrt qoimaidy; olardyñ ūzyn bolatyndyğy sondai, – ärine, oğan bas kiımdi ilip qūia almassyñ, – biraq Angliiädağy balalardy qorqytuğa jarap qalar i̇edi. Men mūny jai aityp otyrğanym ğoi, äitpese aralda meniñ betime ia türime qaraityn kim bar deisiñ, sondyqtan olardyñ qandai pişinde bolatyndyğy bäribir i̇emes pe? Osymen saqalym turaly äñgimeni doğaraiyn.
Joğaryda baiandağanymdai, bes-alty kündi qūrağan jaña saparğa attandym. Äueli jağany boilap teñiz ağysyn, sodan keiin jağany baiqau üşin soñğy ret qaiyqpen saiahatqa şyğarda biıgine şyqqan töbege qarai jürdim, qaiyğym bolmağasyn, älgi aitylğan töbege töte jolmen tarttym. Töbeniñ basyna şyğyp, jartastarğa (qaiyqpen kelgende) köz salsam, teñiz beti jaibaraqat: ia tolqyn joq, ia ağys joq, kördim de tañğaldym.
Men būl jūmbaqtyñ şeşimin taba almai, ūzaq uaqyt telmirip teñizden közimdi almadym. Būl ağystyñ batystan tasyğan sudyñ özen qūiylysyna kelip tüskeninen bolatynyna közim jetti. Sondyqtan älgi ağys jel Batystan nemese Oñtüstikten soqsa da, jağağa birese jaqyndap, birese alystap jatady i̇eken. Rasymen de osylai ma, äli de baiqap körmek bolyp, keşke deiin sol arada kidirip, töbeniñ basyna tağy şyğyp qaradym, ağysty birden baiqadym, būl ağys meniñ qaiyğymdy teñizge alyp ketken jerden birşama qaşyq, ol bir jarym mil şamasyndai tūsta körinedi, “mūnyñ da qaupi anda-sanda i̇eken ğoi” dedim, rasymen de, tek su köterilgen kezde ğana qauipti i̇eken.
Osy jailarğa kuä bolğan soñ, qaiyqty araldyñ özim tūrğan jağyna jetkizuge i̇eş kedergi joq i̇eken degen qorytyndyğa keldim: ony jetkizu üşin ağystyñ jağadan qaşyqtağanyn kütse bolğany. Biraq būl jospardy iske asyruğa daiyndyq üstinde ötken jolğy qauip-qater i̇esime tüsip, jüregim qobaljyp, boiymdy qorqynyş biledi. Qaiyqty araldyñ i̇ekinşi jağyna jetkizu turaly oidan arylyp, basqaşa şeşimge keldim, – ol dūrys şeşim boldy, biraq biraz äbigeri bar: qaita qaiyq jasau, iağni araldyñ i̇eki jağynda i̇eki qaiyqqa ie bolu.
Būl mekende meniñ i̇eki tūrağymnyñ bar i̇ekendigi oqyrmandarğa mälim. Syrtqy jağyn qos qabattap soqqan, işki jağynda şatyry jäne azyq-tülik qūiatyn saraiy (üñgiri) bar, tau qoinauyndağy şağyn qorğan; birneşe bölmeler jasap, üñgirdiñ işin kädimgidei keñeittim. Üñgirdiñ ülken bölmesinde (joğaryda aitylğan işten tesip syrtqa şyqqan) öz tuyndylarym – ülken küreşkelerim jäne on bes-on alty şūñğyl sebetterim bar, bireui de bos tūrğan joq, bäri azyq-tülikke toly; deni – ūn, jarma küiinde ügitip salğanmyn.
İendi meniñ qorşauymnyñ syrt jağyna keler bolsaq, ainaldyra qaqqan qazyq ağaştar tamyrlanyp, orman bolyp ösip ketti dep aityp i̇edim ğoi. Qorşauy ağaştardyñ tasasynda qalğan soñ būl jerde adam balasy tūrady dep i̇eşkim oilamaidy.
Qorğanymnan qaşyq i̇emes, taudyñ i̇eteginde, araldyñ tükpirine qarai i̇eki i̇egistik jerim bar. Ol jerlerde arpa, kürişten jylma-jyl jaqsy önim alyp tūrdym. İeger mağan i̇egistik jerimniñ kölemin keñeitu kerek bolsa, mañaidağy jerdiñ bäri qolaily.
İekinşi tūrağym – ormanda. Ol tūrağymdy öte ülken mahabbatpen tūrğyzdym: işinde baspaldağy bar, ainaldyra qolmen otyrğyzğan ağaştardyñ bastaryn ünemi qyrqyp, tegistep tūrdym, sondyqtan olar jan-jağyna jaiyla ösip, tögilip köleñke bolyp tūrdy. Qorğannyñ işki jağynda japyraq köleñkesiniñ astynda jelken sekildi şatyr bar. Şatyrdyñ işine i̇eşkiniñ terisinen jasap özime tösek salyp qoidym; tösektiñ üstinde – kemeden alğan teñizşiniñ körpesi men şineli. Tünde jatqanda üstime jamylyp jatam, sebebi būl jerde birneşe kün tünep jürgen kezderim boldy.
Al myna saiajaida i̇eşkilerdi qamaityn aulam bar. Būny qorşau asa qiyndyq tudyrdy. İeşkiler qorşauymdy būzyp kete me dep qauiptendim, qaqqan qazyqtarym tamyr jaiyp, būtaqtary jaiqala bastady, meniñ kermelerim köktep, nağyz qorğanğa ainaldy.
Joğaryda aitqan i̇eñbegimniñ jemisi – meniñ i̇erinbei ter tökkenimnen; qandai şaruany atqarsam da, nätijesinde bäri özimniñ igiligim üşin i̇edi.
Al i̇endi üi januarlaryn asyrap, tūqymyn köbeitu – meniñ küneltuimniñ negizgi közi; qoramdağy i̇eşkiniñ sany meniñ ömirime jeterliktei i̇edi, al i̇endi tağy qyryq jyl ömir süremin desem, qorymda qorek i̇eter i̇et, süt, irimşiktiñ mol boluy üşin – i̇eşkilerimniñ boluy, al i̇eşkini ūstap tūru üşin, aulamnyñ jaiy dūrys boluy kerek i̇edi.
Meniñ saiajaiymnyñ mañaiynda jüzim qaptap ösetindikten, olardy keptirip saqtauşy i̇edim. Olardy tek däri-därmek i̇esebinde i̇emes, dastarqanyma sän berer närli, siñimdi, jan sergiter jemis retinde de paidalandym.
Ormandağy saiajaiym – meniñ ordam men qaiyq qoiyp ketken jerdiñ mañaiynda. Sondyqtan saiahatqa şyqqan saiyn saiajaiyma kelip tüneimin. Qaiyğyma jiı baryp, amandyğyna köz jetkizip qaituşy i̇edim. Kei kezderde jağada qaiyqpen jüzuşi i̇edim, biraq jağadan ūzap körgenim joq, teñizdiñ qatty ağysy men basqa da tosyn jailardan jüregim şailyğyp, tartynyp qalğanmyn. İendi men öz tirşiligimniñ jaña kezeñi turaly baiandai ketpekpin.
Bir küni tüs kezinde qaiyğymdy körmek bolyp teñiz jağalap kele jatyr i̇edim, qūmğa tüsken jalañaiaq adamnyñ izin kördim. Töbemnen jai tüskendei boldy, şaitan körgendei boldym deuge de bolady. Men tūra qalyp tyñ tyñdadym, jan-jağyma qaradym, biraq sezikti i̇eşnärse köre de, i̇esti de almadym. Mañaiymdy bağdarlamaq bolyp töbege şyqtym; odan tömen tüstim, jiekti jağalap birese ilgeri, birese keiin jürdim, i̇eşkim joq jäne basqa iz de körinbedi. Kuä bolğanym rasymen adamnyñ izi me älde basqa närse me degen kümänmen älgi jerge tağy keldim, jañylmağan i̇ekenmin, adamnyñ izi: ökşesi, tabany, başpaiy – bäri ap-anyq. Ol adam būl jerde qaidan paida boldy? Äri oilap, beri oilap dal boldym. Bile almai dağdardym. Qoryqqanym sondai, üiime qūstai ūşyp jettim. Artyma qarai berdim, qarai berdim, är quys, är būta, teñizde köpirşigen köbikke deiin közime adam bolyp i̇elestedi. Köz aldyma neşe türli närseler, jol boiy basyma ne türli qisynsyz oi kelgenin bilseñiz ğoi. Özimniñ qamalyma (sol kezden üiimdi qamal dep atağanmyn) jete berip, qorşauymnyñ arjağynan qalai kirgenimdi bilmeimin. Basqyş arqyly nemese töbesinen sekirip tüskenimdi, syrtqy i̇esikten kirgenimdi, özim qazyp jasağan jol arqyly üiime qalai i̇engenimdi i̇ekinşi küni de i̇esime tüsire almadym. Qoryqqanda qūian da, tülki de özderiniñ inine men
syqyldy birden süñgip kete almas i̇edi.
Tüni boiy köz ilmedim, üreilengenim – adamnyñ közime tüspegeni i̇edi, sondyqtan odan saiyn qoryqtym. Būl – jai kezdegi üreiden basqaşa qorqynyş. Adam izi aidalada qalsa da qorqynyş üstine qorqynyş üstelip, berekem qaşty. Būl şaitannyñ izi i̇emes pe i̇eken degen tağy bir oi keldi, osy qisynym dūrys siiäqty. Rasymen de, adam beinesindegi şaitannan basqa būl jerge kimniñ aiağy jetedi? Adam bolsa, ony būl jerge jetkizgen qaiyq qaida? Onyñ basqan basqa izderi qaida? Adam būl jerge qalai kele alady? Basqalai aitsaq, adam beinesindegi şaitan tek bir ğana maqsatpen, – şöl basqan meniñ aralyma i̇eşkimniñ közine tüspei, izin qaldyru üşin ğana kelgen dep oilasaq, – külkili bolar i̇edi. İeger meniñ dūşpanym adam balasy bolsa, meni qorqytu üşin būdan özge aila tabar i̇edi. Joq, şaitan mūnşalyqty aqymaq i̇emes. Jäne meniñ araldyñ osy jağynda i̇ekenimdi bile tūra, teñizdiñ jağasynda, onyñ üstine tolqyn bir-aq ret soqqanda şaiyp ketetin qūmğa aiağynyñ izin ne üşin qaldyryp ketedi. Mūnyñ bäri meniñ işki oiym, ärine, bizdiñ qarapaiym oiymyzben şaitannyñ qulyğyn salystyruğa äste kelmes.
Joğaryda aitqan boljamym boiynşa öz oiymnyñ būrys i̇ekenine közim jetti: būl şaitannyñ izi i̇emes degenge toqtadym. İeger būl adamdar bolatyn bolsa, – olarmen ūşyraspağanyma quandym: olar meniñ qaiyğymdy körip qoisa, aralda adamdar bar i̇eken dep timiskilep izder i̇edi. Üreili oilar antalady: i̇eger olar meniñ qaiyğymdy rasymen körip qoisa şe? Mysaly, būl jerde adamdar mekendeidi desek şe?.. Osylai bolatyn bolsa, olar taipalarymen jamyrap kelip, meni tauyp alyp, birden bas salyp jep qūiatyn şyğar… Meni tappağannyñ özinde – alañqaiymdy, jaiylymymdy körip, i̇eginimdi taptap, i̇eşkilerimdi quyp jiberetin şyğar; sonda mağan aştan öluden basqa jol da qalmaidy ğoi…
Qoryqqanymnan qūdaiymdy ūmytyp kettim, onyñ qiyn sätte meni jarylqağany äp sätte i̇esimnen şyqty; oğan degen ümitim aiaqasty joğaldy; mañ dalada bolsa da men üşin azyq tauyp berip, meni jarylqağan qūdirettiñ özi de i̇endigi meniñ däuletimdi qorğap qala almaityndai körindi. Al būryn däl osy igilikke jarylqauşynyñ jomarttyğynyñ arqasynda ğana qolym jetti, sol üşin özimdi oğan qaryzdarmyn dep sezinuşi i̇edim.
Adam tağdyry tūrlausyz i̇eken! Bizdiñ qūştarlyğymyzdy arttyryp tūratyn tylsym küş te är kez qūbylyp tūrady! Bügin jaqsy körip tūrğandy i̇erteñ jek köresiñ; i̇erteñgi at-tonymyzdy ala qaşar närsege bügin yntyq bolamyz, bügin qol jetpegen närseden i̇erteñine qaşyp älekpiz. Mine, men qarama-qaişylyqtyñ qūrsauynda qaldym. Meniñ baqytsyzdyğym – adamdardan alastatylğanym, ūşy-qiyry joq teñizde jalğyz qalğandyğym; mañdaiyma mäñgi-baqi qasiret jazylyp, tiri jandardyñ qatarynda i̇esepke almai, özim siiäqty i̇eki aiaqtylarmen tildesuge zar qylğan qūdaidyñ qarğysyna ūşyrağan qylmysker siiäqtymyn. Janym aman qalğannan keiin qūdaidyñ qūdiretimen ölgender arasynan tirilip kelsem de, adam balasynyñ jüzin köru men üşin ülken baqyt i̇edi: meniñ aralyma tüsken adamnyñ izi, tipti köleñkesin körgen sätten aqylymnan adasatyn şyğarmyn degen oidan bereketim qaşty.
Oidan oi tuyp, bir şeşimge kele almai, qorqynyştan añyryp tūrğanda: öz basyma özim qaiğy salyp, osy oqiğany oidan tudyryp alğan joqpyn ba, qaiyğymdy körip ketu üşin kelip-ketkendegi būl özimniñ izim şyğar degen oi tudy. Mysaly, men üige qaitqanda basqa jolmen ketkenmin desem, biraq ötken joly da osy jolmen jürgenim joq. Jäne būl baiağyda bolğan, qazir men ötken joly i̇emes, osy joly jürdim dep senimdi türde aita almaimyn. Ärine, men, iä , būl meniñ izim dep öz-özimdi sendiruge tyrystym jäne būl bolğan oqiğada men – özi oilap tapqan qorqynyşty i̇ertegiden özi qorqyp, i̇endi özi jasağan i̇elesti özi tekserip otyrğan aqymaqtyñ keipine i̇enip i̇edim.
Birneşe kün ötkennen soñ, öz-özime kelip üiden dalağa şyğa bastadym, adam izine kuä bolyp qaitqan künnen bastap, üş täulikke deiin qamaldan şyqpaq tügil syğalap ta qarağanym joq, tipti aşyğyp ta qaldym: üide azyq-tülik saqtamai-tynmyn, üş täulik ötip, törtinşi täulikke aiaq basqanda bir külşe arpa nany men sudan basqa işip-jer tük qalmady. Meniñ janyma batqany – üş künge deiin i̇eşkilerdiñ sauylmai qalğany, būryn künde keşkisin sauyp tūratyn i̇edim: malğa obal boldy-au, sualyp kete me dep te qoryqtym. Qoryqqanym rasqa şyğyp, i̇eşkimniñ köbi auyryp, süt şyqpai qaldy.
Özimniñ izim i̇ekenine senip, öz köleñkemnen özim qoryqqanyma közim jetip, i̇endi i̇erkin jürip, saiajaiğa baryp i̇eşkilerimdi saua bastadym. Sizder meniñ qoryqqanymnan aiağymdy äreñ basyp, öne boiymdy ürei bilep, jan-jağyma alaqtap qarağanymdy, bir närse sytyr i̇etse, mañdaiyna sebetti laqtyra salyp, tūra qaşuğa oñtailanyp kele jatqan qalpyma kuä bolsañyzdar ğoi, – mynau bir ar-Uiaty qysyp, qaida tyğylaryn bilmei jürgen qylmysker nemese bir närseden üreii ūşqan adam ğoi dep oilar i̇ediñizder (solai bolğany da ras).
İeki-üş kün üreilengenimnen i̇esim şyğyp, üige kirip-şyğyp qana jürdim, biraq küdiktenetindei i̇eşnärse baiqalmady, üreiim de basyldy. Qorqynyşty tuğyzğan özim ğoi dep oilap, onyma köz jetkize bastadym: biraq köñilimde küdik qalmasyn degen nietpen jağağa tağy baryp, körgen izimdi tabanymmen ölşegim keldi: i̇eger i̇eki izdiñ i̇ekeui de meniñ tabanyma säikes kelse, onda men öz-özimnen üreilenip jürgenim. Jūmbaq izdi körgende añğarğanym, birinşiden, men sol kezde qaiyqtan tüsip üige oralar jolda, jiektiñ būl jağymen jüretin tipti jönim joq i̇edi, kelgenim de joq, i̇ekinşiden, izdi tabanymmen ölşegenimde meniñ tabanym odan äldeqaida yqşam bolyp şyqty. Qorqynyştyñ tūmany köz aldyma qaita üiirildi, bezgegi ūstağan adamdai tūla boiym qaltyrady, neşe türli oilar sanamdy jaulap aldy. Meniñ aralyma adamnyñ kelgenine közim jetip, üige qaittym. Būryn bilmei jürsem, būl jerde adamdar bar i̇eken, bir küni jaibaraqat jatqanymda basa-köktep kelip, tūtqyndap alyp ketse ne istemekpin dep oiladym. Biraq būl qauipten qūtyludyñ i̇eş amalyn tappadym.
Qorqynyştyñ tūzağyna tüsken adam ne oilamaidy, qandai şeşimge kelmeidi deseñizşi! Qorqynyş bizdiñ i̇erik-jigerimizdi bilep, aqylğa keluge mūrşa bermeidi. Jabaiylar i̇eşkilerimdi, meniñ i̇eginimdi körse, oljaly bolu üşin olar aralğa jiı kelip tūratyn bolady, al i̇eger olar meniñ üiim bar i̇ekenin bilse, söz joq, izdeuge kirisedi jäne meni tabady dep oiladym. Basyma kelgen alğaşqy oi – aulalardy qiratyp, i̇eşkilerdi i̇erkine qūia beru, i̇egindik jerdiñ betin topyraqpen jauyp, arpa men küriştiñ masaqtaryn jūlu, dūşpandarym aralda tirşiliktiñ bar i̇ekeninen beihabar boluy üşin saiajaidy da qūrtu boldy.
Būl jospar araldyñ i̇ekinşi jiegine baryp izdi zerttep qaitqan küngi tünde kuä bolğandarymnyñ izi suymağan, qyzulyq üstinde bolğan äser-tin. Köringen qaterden keler qaterdiñ qaupi küştirek, bolatyn jamandyq – bolğan jamandyqtan myñ i̇ese auyr. Sol saparda mağan qiyn tigeni – janymdy jūbatar i̇eşnärse taba almağanym, dūğa oqysam da, jalbarynsam da öz-özime kele almadym. İeşnärseden jūbanyş taba almadym, i̇eger būrynğydai qūdaiğa qūlşylyq qylsam, tağdyrdyñ būl tosyn syiyn jeñil köterer i̇edim jäne aldağy qauipti de taisalmai qarsy alğan bolar i̇edim. Antalağan auyr oi tüni boiy kirpik ildirmedi. Janym qinalyp, äbden qaljyradym, tañ aldynda közim ilinip qatty ūiqyğa kettim, ūiansam, boiym jeñildep, i̇edäuir tynyğyp qalyppyn. İendi sanadağy i̇esirik qiiäldardy quyp, tarazylai bastadym. Qorytyndym mynau boldy: meniñ aralymda türli ösimdikter ösedi jäne jer şetine jaqyn, aralda adam bar dep oilauym teris, tüpkilikti mekendep qalyp qoiğandar tağy joq. Biraq jabaiylar qaiyqpen kelui de mümkin: būl jerge ağyspen ia jeldiñ küşimen jetken şyğar, qalai desek te, olar būl arağa kelip-ketip jüre alady. Biraq on bes jyl tirşilik i̇etken men soñğy kezge deiin aralda tiri jannyñ bar i̇ekenin sezgenim joq, mümkin, jabaiylar kelse, kelgen de şyğar, būl
jerdi qonys qyludy oiğa da almai ketip qalğan şyğar.
Mendegi jalğyz-aq qauip – anda-sanda kelip-ketip jürgende olarğa ūşyrasyp qalmasam degen oi boldy. Biraq būl jerge öz i̇erikterimen i̇emes, olardy teñiz arqyly jel aidap kelgen şyğar, jel basylğanşa birer kün tünep, i̇elderine qaitqan bolar dep te oiladym.
İeger jağdai osylai bolsa, olar osy aralğa aiaq basar bolsa, bas sauğalar oryndy sailauym kerek dep tüidim.
Men i̇endi özimniñ üñgirimdi keñeitip, i̇esikti syrtqy jağynan şyğara bastağanyma ökine bastadym. İendi üñgirdiñ syrtqa şyğatyn i̇esigin işte qaldyru üşin üiimniñ janynan tağy bir qorğan tūrğyzudy oiladym. Qabyrğalaryn köterip qorğan tūrğyzudyñ qajeti joq, sebebi köp jyl būryn üidi ainaldyra i̇ekken ağaştarym biıktep, özinen-özi qorğanğa ainalyp ketken, i̇endigi mindet – solardyñ ara-arasynan qazyqtar qağyp nyğaitu jäne osylai istedim de. İendi meniñ qamalym i̇eki qabattan tūrdy. Üidiñ işki jağyn qalyñdyğyn on futqa jaqyndatyp topyraq üiip bekitkenim turaly oqyrmandarym biledi. Būl şarua üñgirdi keñeitip jatqanda aiaqtalğan, üñgirdi qazğanda alynğan topyraqty qorğannyñ işki jağynyñ tübine tögip taptai bergenmin. Qorğanymnyñ syrtqy jağyn joğaryda surettep bergenmin, i̇eki qatar bolyp tizilgen ağaştar arasyna qazyqtar qağylğan, quys qalğan jerler arqandardyñ üzikteri, kesken ağaştardyñ qaldyqtary, tağy da basqa qolğa tüsken närselermen toltyrylğan. Muşkettiñ ūñğysyn tyğyp qoiu üşin jardyñ jeti jerinde öte tar, kisiniñ qoly äreñ syiatyn i̇etip tesik qaldyrğanmyn. Sol jeti tesiktiñ jeteuine de qauipti kezde daiyn tūrsyn dep siraqtar qadap, muşketterdiñ auzyn syrtqa qaratyp ornalastyrdym (kemeden jeti muşket alğanymdy da bir äñgimemde sizderge aitqanmyn). Qinalğan sätte jeteuin de qas qağymda iske qosar jaiym bar. Būl qorğandy nyğaitu üşin ūzaq ailar auyr i̇eñbek i̇ettim, qorğanym äbden oidağydai bolğanşa keler qauip joq dep jaibaraqattyqqa salynbadym. Meniñ bar şaruam tek osymen ğana şektelgen joq.
Qorğannyñ syrtyna talğa ūqsas ağaş i̇ekken i̇edim, ol ağaştar qaulap östi. Jañylmasam, otyrğyzylğan ağaştarymnyñ sany jiyrma bes myñ tüpten kem i̇emes dep oilaimyn. Üidiñ syrtqy qabyrğasy men aldyñğy bettegi ağaştardyñ arasyn kädimgidei aşyq qaldyrdym, i̇eger meniñ qorğanyma jau kelse, alystan baiqaudyñ reti joq jäne olar ağaş tübine jasyrynyp bekine almaityn bolsyn degenim i̇edi.
İeki jyldan keiin meniñ üiimniñ aldynda kişigirim toğai paida bolyp, bes-alty jyl ötken soñ it tūmsyğy ötpes nu ormanğa ainaldy. Qalyñ ağaştardyñ ar jağynda adam balasynyñ üii bar dep i̇eşkim de oilamas i̇edi. Qorğanyma kirip-şyğu üşin men i̇eki basqyşty paidalandym, bireuin qabyrğanyñ tömendeu jerine süiep, i̇ekinşisin onyñ üstine qoidym, osy i̇eki basqyş tūrğanda mağan tiri jan jui almas i̇edi. Aitalyq, jürekti bireu tau jaqtan kelip meniñ qorğanyma i̇engisi keldi delik, bäribir ol qorğanğa i̇ene almaidy, tipti i̇enbei tūryp omaqasa qūlap ketedi. Baqytsyzdyqqa ūşyramau üşin aqyl jetken şaruanyñ bärin istedim, bar yqylasymdy saldym, oqyrmandar soñynan kuä bolar (ol kezde qorqynyştyñ äserimen istegen isterimniñ bäri de, qorşauymdy myqtağanymnyñ da asa paidasy bolmaidy).
Qara basyma qara tün ornai qalsa dep qauiptengenimmen, özimniñ ūsaq şarualarymdy da ūmytqanym joq. Sol būrynğyşa i̇eşkilerimdi baqtym. İeşkilerim – jesem i̇et, işsem süt, kisem kiım boldy, osynyñ arqasynda añğa şyğudy qoidym, oq-därim bütin qaldy, küş-qairatym men uaqytymdy ünemdedim. Mūnyñ qanşalyqty paidaly i̇ekenin tüsindirmese de bolar, sondyqtan qolda bardan ajyrap, qaitadan jaña is bastağym kelmedi.
Tyğyryqtan şyğyp, i̇eşkilerimdi aman saqtaudyñ, meniñşe, i̇eki türli joly bar: keşkilik i̇eşkilerdi üñgirge qamau (ol üşin jaña üñgir qazuğa tura keler i̇edi) nemese közge tüspeitin tasa jerden bir-birinen aulaq i̇eki-üş qora soğyp, tünge qarai sonda qamau; mūnyñ paidasy, i̇eger äldeqalai jağdaimen i̇eşkiler qyrylyp qalsa, tiri qalğandaryn baptap, ösirip küneltuime bolady. Aqyrynda soñğysyna toqtaldym, köp i̇eñbekti tilese de, soñğysyna köñilim audy.
Mal qamaityn yñğaily jer izdep araldy şarladym, oiğa alğan oryn tabyldy. Araldyñ künşyğys jağyn aralap kele jatqanda kädimgi özimniñ adasatyn jerime tap keldim, ortasy tegis, oipatty alañqai jer, qalyñ ağaştyñ işi. Alañqai jerdiñ keñdigi üş desiatina şamasy, jan-jağyn qorşağan zäulim ağaş sausaqtyñ salasyndai, qoldan soqqan qorğandai tizilip tūr, degenmen de basqa jerlerge qarağanda būl jerdi retke keltiru oñaiyraq körindi.
Şaruany bastap ta kettim, tört aptadan keiin aulany salyp ta bitirdim, – i̇endi i̇eşkilerdi aidap kelse de bolady. İeşkini aidap kelu de asa qiyn i̇emes, sebebi qolda ösken jas laqtar özime äbden üirengen ğoi. Keşiktirmei on i̇eşki, i̇eki tekeni bölip aldym da, jañadan salğan aulağa aidap keldim. Aulanyñ jetispei tūrğan jerlerin i̇eşkilerdi qamağannan keiin asyqpai, jaiymen rettep bitirdim. Osy äbigerşilik pen beinettiñ bäri qūmdağy izdi körip üreilengenimnen tudy. Osy kezge deiin araldan nemese oğan jaqyn mañaidan adam balasyn kezdestirgen i̇emespin. Tosyn jağdaiğa ūşyrap, būrynğy qalypty tirşiligimmen qoştasqanyma, mine, i̇eki jyl boldy, mūny mäñgi üreimen ömir sürudiñ azabyn basynan keşkender ğana biledi. Osy kezderdegi jan düniemniñ ünemi azap şegui qūdaiğa degen senimime äserin tigizdi. Kün saiyn tünde jabaiylar şabuyldap, öltirip, jep ketetin şyğar, mümkin, tañ atqanşa tiri qalmaspyn degen üreimen köz ilip jürdim. Qorqynyş janymdy äbden qinady, qūlazytty. Qūdaiğa qūlşylyq i̇etuim sirei bastady. Dūğamdy oqi bastasam, ajaly jetip, qūdaiğa aryzyn aityp jatqan adamdai bolamyn. Men öz tüisigim boiynşa: pendeniñ qūdaiğa qūlşylyq i̇etui, dūğa oquy, tağy basqa da dinniñ şarttaryn oryndauy rizaşylyqtan, i̇eljiregennen jäne süiispenşilikten tuatyn sezim siiäqty, jany türşikken adam dūğa oqyğanda şynaiy berilmeidi. Dene müşelerin zaqymdaityn kesel siiäqty, qorqynyş degen – janyñdy jegidei jeitin auru. Al ol degeniñ denege tüsken jaraqattan beter, janyñdy auyrtyp, dūğañnan jañyldyrady. Dūğa degen tänniñ qalauy i̇emes, jannyñ qalauy ğoi.
İendi joğaryda aitqan äñgimeme qaityp oralaiyn. Qorymda azyq-tüligim molaiğannan keiin, i̇eşkilerimdi bölip ornalastyru üşin tağy da jaily oryn izdestirgim keldi. Bir küni qolaily jerdi izdep kele jatyp, araldyñ batys jaq jiegine bardym, būğan deiin būl betkeige aiaq basyp körmeppin. Jiekke jaqyndap keldim de, bir töbeşiktiñ basyna şyğyp, teñiz jaqqa köz saldym, qaiyq sekildi bir närse qarañdap körindi. Kemeden birneşe dürbi alğanym da bar i̇edi, biraq özimmen birge ala şyqpappyn, qanşa qadalğanymmen qaraiğannyñ ne qaiyq i̇ekenin, ne basqa i̇ekenin ajyrata almadym, qarai-qarai közim taldy. Töbeden tüsip i̇edim, i̇eşnärse körinbedi. Äli künge deiin qaiyq dep şyramytqanymnyñ ne i̇ekenin bilmeimin. Sol künnen keiin i̇endi dürbisiz i̇eşqaşan üiden attap şyqpaimyn dep özime uäde berdim. Jağağa kelgen boida (būl araldyñ men aiaq baspağan böligi), būl jerden adam izin köru degen sondai bir sirek qūbylys i̇emes i̇ekenine közim jetti, būryn tipti būlai oilamağan i̇ekenmin; jabaiylardan ada araldyñ arğy jaq böligine qūdaidyñ jarylqauymen tabanym timegen i̇eken, olar meniñ aralyma aiaq bassa, i̇eñ qarapaiymy alys saparlar kezinde ünemi aialdar ailaq retinde nemese adamnyñ i̇etin jeitin qandy toilaryn jüzege asyru üşin paidalanar i̇edi.
Töbeden tüsip, teñizdiñ jağasyna kelgende i̇eseñgirep qaldym. Jağa toly adamnyñ süiegi: basy, omyrtqasy, qabyrğasy, aiaqtary jäne qoldary.
Būl köriniske kuä bolğandağy jan düniemniñ dağdarysyn tilmen jetkize almaimyn. Jabaiy taipalardyñ özara soğysatyndyğy turaly būrynnan biletinmin. Jeñiske jetken taipa tūtqyndardy osy jağalauğa äkelip añ siiäqty bauyzdap, i̇etin jeitin şyğar dep oiladym. Bir tūsta jağylğan ottyñ küli jatyr, ainalasy tolğan adamnyñ süiegi: būl jabaiylardyñ qandy toilaryn toilap, bas qosqan jeri boluy mümkin.
Būl köriniske añ-tañ bolğanym sondai, būl jağalauda özime de qauiptiñ bar i̇ekeni turaly ūmytyp ketippin. Adam balasynyñ qoly baratyn mūndai aiuandyq iske kuä bolyp, i̇endi ğana özimniñ qara basyma da keler qauipti oilap qoryqtym. Adamdy adam jeu nemese bauyzdau oqiğalary turaly i̇estigenimmen, alğaş kuä boluym. Būl körinisten közimdi ala berip, jüregim lobyp, qūsqym keldi, jaratylystyñ özi kuä bolğandarymdy işime saqtamai, qūsyp tastauyma järdemdesti.
Qan tögilgen jerde bir sät te aialdamai, i̇esimdi jiğan boida töbege örmelep şyqtym da, özimniñ üiime qarai jügire jöneldim. Araldan şyğa bere biraz jer ūzağan soñ, i̇esimdi jiyp alaiyn dep toqtadym. Jautañdap zeñgir kökke qaradym, i̇eki közden aqqan jas betimdi judy, tūrğan qalpy adam beinesindegi añdary joq i̇elde düniege keltirgeni üşin
jaratuşyğa alğysymdy jaudyrdym.
Köñilim qūlazyp özimniñ qamalyma oraldym, sol künnen bastap men jabaiylardan qoryqpaityn boldym. Meniñ paiymdauymşa, būl qanişerler aralğa azyq tauyp oljaly bolu üşin kelmegen boluy kerek, mümkin, olar i̇eşnärsege mūqtaj i̇emes, mümkin, şöl dalada künelterlik ne bar deisiñ dep oilağan şyğar; olar araldyñ japyrağy jaiqalğan jağyna bir i̇emes, äldeneşe ret kelgen bolar, biraq qolaily närse taba almağan şyğar dep oiladym. İeñ dūrysy, men aralğa kelgeli on segiz jyldyñ işinde adamnyñ özi tügil izin de körgenim joq, i̇endigi qalğan ömirimdi jabaiylardyñ közine tüspei ötkizsem dep oiladym. Biraq būdan qauiptenetin i̇eşnärse joq, sebebi meniñ tirşiligimnen habar beretin belgilerdiñ bärin jasyruym kerek jäne qanişerlerdiñ ortasy i̇emes, basqa oryn tapqanşa özimniñ üñgirimnen şyğudy siretuim kerek degen qorytyndyğa keldim.
Degenmen jabaiylardyñ aiuandyq äreketteri men olardyñ biriniñ i̇etin biri jeitin qanişerlik dästüri meni tüñildirdi. İeki jylğa juyq uaqyt boiy araldyñ özim tirşilik i̇etken böliginen, öz jerimnen körgenim – tau bauraiyndağy qorğanym men saiajaiym – ormandağy i̇eşkilerim üşin tūrğyzğan aulam, ol aulağa da tek soñğy ret i̇eşkilerimdi körip qaitu üşin barğanmyn, tozaqtan şyqqan qanişerlerge jüregimniñ ainyğany sondai, olarmen ūşyrasqanşa, şaitanmen ūşyrasqanym äldeqaida jeñil-au dep oiladym. Būdan qaityp kelesi jağalauda qalğan qaiyqqa da barğanym joq, tipti jañadan qaiyq jasau turaly oiladym, öitkeni qaiyqty araldyñ ana jağynan myna jağyna alyp keluden mülde bas tarttym. Jabaiylardyñ tūzağyna tüskim de kelmedi, olardyñ qolyna tüssem, qandai küide bolarymdy özim de bilemin.
Alaida uaqyt jabaiylardyñ meniñ baspanamdy taba almaityndaryna közimdi jetkizdi: mümkin, olar basqa i̇ermek tapqan bolar. Men i̇endi olardan qoryqpaityn boldym, būrynğydai i̇erkin ömir süre berdim. Biraq beitanystarymnyñ közine tüsip qalmau üşin saqtyq amalyn jan-jaqty qarastyrdym. Bastysy, myltyqty paidalanbaityn boldym: jabaiylar myltyq dausyn i̇estip qaluy mümkin ğoi. İendi añğa şyqpai-aq i̇eşkilerimdi bağumen ainalystym, olardy bir oqty şyğyn qylmai tūzaq qūryp, ia or qazyp qolğa tüsirdim; oqty şyğyn qylmasam da, myltyqty ünemi özimmen alyp jürdim. Köbine belbeuime kemeden alğan i̇eki tapanşamdy qystyrdym, iyğyma şapaşot asyp aldym. Sonymen, syrttai qarağandağy meniñ keipim öte sūsty i̇edi: myltyq, balğa, qos tapanşa jäne ülken şapaşot.
Saqtyqty küşeitkenim bolmasa, tūrmysym būrynğy jaibaraqat qalpynda ötip jatty. Äri-beri oilap, salystyrmaly türde aitsam, künnen-künge közimniñ jetkeni – meniñ halim özgelermen salystyrğanda köş ilgeri i̇eken, qūdai basqa salsa būl künime de zar bolyp qalar i̇edim. Qinalğan sätterde tağdyrğa kinä arta bermei, jaratqannyñ bergen är mümkindigine rizaşylyq bildiruimiz kerek.
Ärqaisysymyz öz tağdyrymyz jaily oilağanda jaqsysy men jamanyn saralap qarağanymyz jön.
Öz basymda qazir i̇eşnärsege mūqtajdyq joq, degenmen jabaiylardan qorqyp ünemi saqtyq amaldarymen jüremin dep kündelikti tūrmysyma köñil bölmei kettim, meniñ ūstalyğym da jaiyna qaldy. Mysaly, men iske asyrmaq bolğan isterimniñ birde-bireuin äli qolğa alğan joqpyn. Arpadan aşytqy jasap, syra daiyndağym keldi. Ärine, būl qiiäl ğana, keide özimdi añğaldyğym üşin kinälap ta jürdim. Būl oiymdy jüzege asyru üşin köp närse kerek i̇edi, al men i̇eñ qajet degen närselerdiñ özine mūqtaj boldym. Bärinen būryn syrany aşytu üşin böşke kerek i̇ekenin oqyrman jaqsy biledi, mūny jasau üşin birneşe aptalar men ailardy arnasam da, bäri äureşilik bolar i̇edi. Mūnan keiin mende aşytqy da, ūiytqy da joq. Jabaiylardyñ lañy bolmağanda, būl oiym da i̇endigi nätijesin berer i̇edi, bastağan isimdi aiaqsyz qaldyrmauşy i̇edim. Biraq ūstalyğym jaiyna qalyp, mülde basqa oida jürdim.
Qandy toi üstinde mäz-meiram bolyp jatqanda osy qanişerlerdiñ birneşeuin öltirsem, küni-tüni i̇etin jeuge alyp kelgen beişarany qūtqaryp qalsam dep oiladym. Qanişerlerdi qūrtyp jibermesem de, qatty qorqytyp, meniñ aralymnan quyp şyğuym kerek dep te oiladym. Qanişerlerdi qūrtu turaly qily-qily ädiske qūrylğan josparym turaly aqtarylsam, kitabymnyñ kölemi kötermei qalar i̇edi. Biraq būl oiym dalbasalyq i̇eken: qanişerlerdiñ közin qūrtu üşin soğys aşu kerek, al jalğyz adam qoldaryna naiza, sadaq asynğan birneşe jyrtqyşqa qalai tötep bere alady? Myltyğymdy oqtap bolğanşa, olar meni sadaqtarymen-aq qağyp tüsirer i̇edi.
Mağan bir oi keldi: olardyñ ot jaqqan jerine jarylğyş närse ornatu jäne oğan bes-alty funt oq-däri salu. Olar kelip ot tūtatqanda oq-däri balqidy da, sosyn atylyp, mañyndağy tūrğandardyñ bärin küiik şalady. Biraq özimde de oq-däri sanauly qaldy, i̇ekinşiden, olardyñ bäriniñ ot tūtanğan kezde sonyñ mañaiynda jürui i̇ekitalai ğoi. Onda būl äreketten kelip-keter qandai paida bar? İeñ bastysy – olardy ürkitu. Ärine, olardy ürkittim-aq delik, biraq odan keiin olar aralğa aiaq baspaidy dep kim aita alady? Sondyqtan būl oiymnan da ainydym. İendi yñğaily jerden toruyl qūrudy oiladym. Olar közderi qyzaryp, öz-özderine senimi artqan kezde tasada jatyp oqtalğan üş myltyqty qatarynan bassam, kem degende bir atqanda i̇eki-üş adamdy jaraqattar i̇edim, sosyn atyp şyğyp tapanşamdy iske qosyp, şapaşotpen bas salar i̇edim. Osylai äreket i̇etsem, jauymnyñ sany jiyrma bolsa da jeñis meniñ jağymda bolaryna senimdimin. Sarsyltqan oi üstinde birneşe apta boiy jürdim, būl oidyñ meni mezi i̇etkeni sondai, tüsimde de jabaiylardy atyp, solarmen alysyp jüretin boldym.
Jabaiylardan tasa bolatyn özime qolaily i̇eki jer izdedim: bireuinen olarğa oq jaudyrsam, i̇ekinşisi, syrttai baqylau üşin. Qolaily jer degenim bir töbeniñ şoqysy, men ol jerden teñizge taiap qalğan ärbir qaiyqty közden tasa qylmaimyn. Jabaiylardy alystan baqylap tūryp, olar jağağa jaqyn kelgende men közge tüspei, jaqyn tūrğan toğaiğa zyp beremin. Sol jerdegi bir ağaşta mağan jasyrynyp otyruğa yñğaily ülken quys bar i̇edi. Sol quystan jabaiylardy añdyp otyruşy i̇edim; olardyñ bäri bir jerge jinalğan sätti añdap otyryp, közdep tūryp, bir oğymdy şyğyn qylmai üş-törteuin birden jairatyp salar i̇edim.
Yñğaily oryn tapqan boida ūly maidanğa daiyndaldym. Tapanşalarymdy, i̇eki muşketimdi jäne myltyğymdy mūqiiät tekserdim. Muşketimniñ ärqaisysyna jeti-jetiden oq saldym: jeteudiñ i̇ekeui – qoldan jasalğan qorğasyn oq, beseui – tapanşanyñ oğy; myltyğymdy iri oq-därilermen oqtadym. Būdan keiin üş-tört qosymşa oq-däri alyp maidanğa attandym.
Oişa jospar qūrdym, ol josparym qiiälymda birneşe märte iske asqan soñ, meniñ qorğanymnan üş milden artyq i̇emes jerdegi töbeniñ basyna kün saiyn şyğatyn boldym. Küni boiy teñizden äldebir keme nemese qaiyqtaryna mingen jabaiylar kele me, joq pa dep köz taldyrumen boldym. İeki-üş aidai saqşylyq qyzmetimdi tik tūryp atqardym, tipti jalyqtyryp ta jiberdi, osy ailar aralyğynda jağalaudan keme tügili, qaiyq ta kezdestirmedim.
Qarauyltöbege baryp-ketip jürsem de, meniñ jauyngerlik jeligim bäseñdegen joq, olardy qūrtamyn degen nietim üşin de meni aiyptauğa bolmas. Jalañqol otyz-qyryq adamdy qyru mağan op-oñai körindi. Būl jerdi mekendeuşilerge degen jiırkenişten tuğan aşu üstinde, būlardy jazalauğa tūra ma, joq pa dep oilamappyn da. Qūdaidyñ qarğysyna ūşyrağan olardy aiuandyqqa bastap, tağylyqpen ğana kün keşetin kösemderinen basqa i̇eşnärseni bilmeidi dep oiladym. Tirşilik paida bolğaly adam balasyna tän i̇emes ädetpen şūğyldanğan, külli taipasymen zūlymdyq jasauğa ğana beiim, qūdaiyn ūmytqan azğyndardy jaratuşy nege jazalamaidy, olarğa keşirim jasauğa bola ma dep oiladym, – ärine, mūnyñ töreligin aituşy men i̇emespin ğoi. Mana aittym ğoi, nätijesiz kün saiyn tağylardyñ izine tüsu meni äbden jalyqtyrdy, i̇endi alğan betimnen qaityp, qūrğan josparymdy da ūmytuğa tyrystym. Būl i̇ermegime i̇endi selqos, yqtiiärsyz qaradym, tağylar üşin törelik i̇etip nemese olarğa jendet bolu nemdi alğan dep men öz-özimdi tergedim. Solar-aq qylmysker bolsyn, ğasyrlar boiy qanişerlikpen tirlik keşken olardyñ jazasyn qūdai bermese, onda olardy äu bastan qanişer i̇etip jaratqan ğoi; olardyñ birin-biri öltirui qūdaidyñ ämirimen bolyp tūrğan şyğar; qalai desek te, būl adamdar mağan jamandyq jasağan joq, olardyñ taipalary arasyndağy ūrys-keriste meniñ şaruam qanşa; olardyñ i̇esepsiz tögilgen qandary üşin nege men kek qaitaruym kerek dep oiladym. Men tağy bylai dep oiladym: olardyñ qūdai jazasyn bere me, joq pa, ol jağy mağan beimälim; adamjegişter üşin adamdy bauyzdau qylmys i̇emes, būl ädetterinen olar aiyp bolarlyq i̇eşnärse körmeidi, ol üşin olardyñ jany azap şekpeidi; olar künäli bolsa da, biz siiäqty keşirim sūrap qūdaiğa qūlşylyq i̇etpeidi, közderi körmesten, i̇eşnärse sezinbesten künä üstine künä jamai beredi; olar üşin taipa jauyngerin öltiru – bizdiñ maldy qūrbandyqqa şalğanymyz siiäqty qalypty jağdai, olar adamnyñ i̇etin de bizdiñ qoidyñ i̇etin jegenimiz siiäqty süisinip jeidi.
Qorqynyşty oilarymdy qoryta kelip, adamjegişterge qylmysker dep şyğarğan ükimim dūrys i̇emes degen şeşimge keldim. Būlardyñ qylmysker i̇emes i̇ekenin i̇endi tüsindim, mysaly, hristiandar da jauyngerlerin öltiredi, odan da soraqysy, jazyqty jauynger qaruyn jerge tastap, basyn ise de, bir jauyngerdiñ künäsi üşin külli äskerdi qyryp salady. Men i̇endi jabaiylar qandai aiuandyq äreketke barsa da, meniñ şaruam joq dep şeştim. Olar mağan i̇eş qastandyq jasağan joq. Men ne üşin olarmen öştesuim kerek? İä, i̇eger olar mağan qastandyq jasap, tağdyrym qyl üstinde tūrsa, onda oilanuğa bolady. Äzirge olardyñ qolyna tüskenim joq, meniñ būl mekende bar i̇ekenimdi bilmeidi, men olarğa özim bastap tiıspesem, olar mağan i̇eş jamandyq tilegen joq qoi. Jabaiylardyñ adamdy qūrbandyqqa şalar ädep-ğūryptary milliondağan adamnyñ tağdyryn talqandağan Oñtüstik Amerikadağy ispandardyñ qanişerliginen kem i̇emes i̇edi. Mysaly, jabaiylardyñ adamdardy qūrbandyqqa şalu dini merekeleri nemese tağylyq dästüri delik, al qanişer ispandyqtardyñ qatygezdigi būlardan da soraqy i̇emes pe? Bügingi tañda bükil İeuropa hristiandary, tipti ispandyqtardyñ özderi de jazyqsyz Amerika halqyn közsiz qyrğandary üşin äli künge narazylyq bildiredi; būl oqiğany – qūdai da, adam da aqtai almas jazyqsyzdardyñ qandy qyrğyny deidi. Sol künnen ispan degen sözdiñ özi adamzat balasynyñ janyn türşiktiredi. İspaniiäny dinniñ şarttaryn oryndai almaityn, izgilikten jūrdai, jauyzdyq jasauğa ğana beiim qanişerlerdiñ mekeni dep i̇esepteidi.
Oi tarazysymen salmaqtai kele men alğan betimnen qaita bastadym, i̇eger olar mağan şabuyldasa, men olardy öltire alamyn, al qazirgi tirşilikterine aralasuğa meniñ qūqym joq. Men tek olar şabuyldasa ğana qorğanudyñ amalyn qarastyruym kerek, özderi bastasa, qarap qalmasym belgili degen bailamğa keldim.
Bir jağynan, meniñ jasyryn josparym jabaiylardan qūtqaryp qana qoimaidy, kerisinşe, men öz ajalyma özim sebepşi bolamyn. Mysaly, men olardyñ birin qaldyrmai talqandap, sodan keiin qaiyqpen ağylğandaryn jairatyp otyrsam ğana ömir süruge senimdi bolamyn. İeger olardyñ bireui qūtylyp ketse, kek alu üşin külli taipasymen oralary belgili. Mine, osylai öz basyma özim qara kün ornatqan bolar i̇edim.
Däl osy köñil auanymen jyldan astam uaqyt jürdim. Osy aralyqta jabaiylar turaly astyrtyn oiyma oralğan joqpyn, olardyñ jolyn toruyldau üşin birde-bir ret töbeniñ basyna da şyqqanym joq, olardyñ kelip-ketkeninen habar berer jağada iz bar ma, joq pa, – köñil de bölmedim; azğyndardy körip qalyp, būlardy qūrtu jaily qara nietim aiaq asty ūianyp kete me dep qoryqtym. Qaiyğymdy araldyñ şyğys jağyndağy, ainalasy qūz, öte yñğaily tükpirge ornalastyrdym. Ağys qatty bolğandyqtan jabaiylar būl tükpirge i̇eşqaşan kele almasyn bildim.
Qaiyğymdy öz qolymmen jasağan diñgegi, jelkeni jäne zäkirimen qosa (tipti zäkir deuge kelmeidi, biraq odan artyq i̇etip jasai almadym) alyp keldim. Bir sözben aitqanda, tirşilik belgisi retinde i̇eşnärse qalmauy üşin arğy betten ūsaq-tüiekke deiin i̇eşteñe qaldyrmadym.
İendi men joğaryda aityp ötkenimdei beijai, jaibaraqat tirlik keşe bastadym, anda-sanda bolmasa öz üñgirimnen şyğudy da sirettim. Biraq kün saiyn ormandağy saiajaiymdy qadağalap, i̇eşkilerimdi sauyp tūrdym. Saiajaiym araldyñ qarsy jağynda bolğandyqtan, keler qauipti sezbedim. Jabaiylar olja tabu üşin ğana aralğa kelip-ketip jürgen soñ, jağalaudan ğana ketip jürgenderine senimdimin. Men olardyñ izine kuä bolğannan keiin ğana aiağymdy añdap basatyn boldym. Özime keler qauipti sezbei, olarmen oida joq jerde ūşyrasyp qalsam qaiter i̇edim dep oilağanda, tūla boiym türşikti (köbine myltyqty ūsaq bytyramen oqtap alyp jüruşi i̇edim ). Özime azyq izdep, är quysty tintip, araldy alañsyz aralap jüretin boldym. Keide adam izin körmei qalyp, birden on bes-jiyrma jabaiynyñ közine tüssem ne bolar i̇edi dep te oilap qūiamyn. Älbette, olar meni quyp jetip alar i̇edi, – sebebi jabaiylardy jelaiaq deuge de bolady, – olar öte jyldam jügiredi.
Raqymy mol jaratuşy jolymyzdağy qauip-qaterden qorğaidy, päle-jaladan saqtaidy degendi būdan da būryn oilauşy i̇edim, i̇endi tipti jiı oilaityn boldym. Jäne de, tağy bir qyzyğy, biz köbinese özimizge töngeli tūrğan qaterdi de qūdaidyñ qūdiretimen sezinbei qalatyn kezderimiz de bolatynyn oqyrmanğa i̇eskerte ketudi jön sanaimyn.
Keide dağdaryp, tyğyryqtan şyğar jol taba almai tūrğanyñda nemese tañdağan jolyñnyñ dūrys i̇ekenine köziñ jetip, i̇endi alğa qadam basa bergeniñde qūpiiä bir işki dauys tejep qalady. Adamnyñ tabiğat bergen aqyl-oiy, tüisigi, tipti aiqyndalğan maqsaty da ony sol jolğa şaqyratyn sekildi, alaida onyñ jan düniesi közge körinbes tylsym küşke qarsy kele almaidy. İeger ol işki dauysqa qūlaq aspai, özi tañdağan jolmen jürip, öz qalauy boiynşa qadam jasasa, ol tipti qazağa ūşyrauy da äbden mümkin. Ūzaq oilanyp, köp tolğanğannan keiin ömir sürudiñ mynadai i̇erejesin jasadym: öziñe senimsiz sätte işki dausyña qūlaq sal jäne öziñdi öziñ tyñda! Būl i̇erejeniñ dūrystyğyna köz jetkizu üşin men öz täjiribelerime süiener i̇edim; äsirese qyrsyq şalğan aralda tirlik qūrğan soñğy jyldar, – būryn mağan mağynasyz bolyp köringen närselerge qazirgi paiymym boiynşa sözsiz zeiin audarar i̇edim. Aqylğa keludiñ i̇erte-keşi joq, parasatty degen adamdarğa aitaiyn degenim – ömirdiñ qandai qiyn sätterinde de, tipti tauqymeti meniñ tağdyrymnan auyr bolsa da, aqylyñ asyp jatsa da, işki dausyña qūlaq sal! Mağan būl i̇eş kümänsiz, – alaida sözben aityp jetkize almaimyn, – astyrtyn megzeu – i̇eki dünie arasynda ruhtar bailanysy bar degenge dälel siiäqty. Mūñ basqan meniñ aralymdağy ruhtar bailanysy turaly är türli ğajap mysaldardy būdan keiingi jazbalarymda keltirermin. Oqyrmandarğa qazirgi jağdaiymdy baiandap bersem, sökettigi joq dep oilaimyn; soñğy kezderdegi sanamdy jailap alğan qorqynyş, jan düniemniñ azap şegui, aiağymdy basqan saiyn üreilenu, tynyşsyzdanu jigerimdi jasytty, tūrmys-jağdaiymdy tüzep, üi-işin retke keltiremin degen talabym aiaqasty boldy. Jeke basyma qauip tönip tūrğanda, üstelimdi jöndeiin degendei ūsaq mäselelermen qaityp ainalysarsyñ?.. Jabaiylar i̇estip qalar degen saqtyqtan şege qağu, baltamen jūmys isteu siiäqty şarualar da jaiyna qaldy. Osyndai sebeppen myltyqty da oqtaudy qoidym. Otymdy da tūtata almadym, – alystan köringen tütin jabaiylarğa meniñ tirşiligimnen belgi berip qūiama dep qatty qoryqtym. Sondyqtan közge köriner būiymdardyñ bärin (qyştan jasalğan būiymdar da bar) jaña üiime tasydym. Qatty quanğanymnan bolu kerek, sizderge aituğa ūmytyp ketippin, bir küni tau işin kezip jürip, jartastağy üñgirge tap boldym, – işi sondai keñ, birde-bir jabaiy būl üñgirge kirmek tügil, tūmsyğyn da sūğa almas i̇edi. Qysylğan adam jol tapqyş degendei, būl üñgirdiñ auzyn meniñ ğana közim
şaldy, men ğana köre aldym. Üñgirdiñ auzy jartastyñ i̇eñ biık böliginde, men mūny otyndyqqa ağaştyñ juan būtalaryn jinap jürgende körgenmin. Äñgimemdi bastamas būryn, juan būtalardyñ ne üşin kerek bolğanyn baiandaiyn.
Tirşiligimnen belgi berer dep ot tūtatuğa qoryqtym dep aityp i̇edim. Biraq nan, i̇et, tipti tamaq pisirmei qalai küneltemin? Sondyqtan men tütini şyqpaityn ağaş kömiri degendi oilap taptym. Angliiäda jürgende juan ağaştardy ottyñ üstine qaqtap, kömir jasaitynyn körgenmin. Körgenimdi iske asyrdym. Men kömirdi ormanda daiyndap, sosyn üige tasydym.
Osy şaruamen äbiger bolyp jürgen künderdiñ birinde, bir quysta tereñge qarai ketken üñirdi añğardym. Būl üñgir qaida bastap aparady dep bilgim keldi, men oğan äreñ degende i̇enip, işine tüsken soñ i̇eki adamnyñ boiyna şaq keler biıktigine tañğaldym. Men mūnda äreñ kirsem de, qalai atyp şyqqanymdy sezbei qaldym. İengenim sol i̇edi, – syrttan tüsken jaryqtyñ az ğana säulesine şağylysqan (üñgirdiñ arğy jağy tipti qarañğy) ne adam i̇ekeni, ne şaitan i̇ekeni belgisiz, ottai janğan i̇eki közdiñ qadalğanyn kördim.
Üñgir auzynda tūryp, i̇esimdi jiğan soñ özime özim aqymaqsyñ, aralda jiyrma jyl boiy jalğyz tirşilik keşken adam kim bolsa da, tipti ol şaitan bolsa da qoryqpaidy dedim. Būl üñgirde men qorqatyndai däneñe joq. Söittim de, qolyma şyraq ūstap, batyrsynyp üñgirge qaita i̇endim. Qolymda şyrağym, üş adym attamai jatyp, artyma qarağanda aldyñğydan da qatty zärem ūşty, yñyrsyğan dauys şyqty, odan keiin sandyraqtap jatqandai boldy, sosyn tağy da yñyrsydy. Tūrğan ornymnan qozğala almai qaldym, qara ter tūla boidy aldy, şaştarym tik tūrdy, basymda qalpağym bolğanda, şaştarym ilgiş bolğandai. Qysylğanda qūdai kömekteserin bilgesin boiymdy jiyp, tağy alğa qarai jyljydym, töbeme köterip kele jatqan şyraqtyñ säulesimen ülken siyqsyz käri i̇eşkiniñ jerde jatqanyn kördim. Ol i̇eş qozğalyssyz, demin äreñ alyp jatty, äbden qartaiğan boluy kerek. Men ony tūrğyzbaq bolyp aiağymmen türtip i̇edim, onyñ qozğaluğa şamasy jetpedi. Ölmese, ölgenşe jata bersin; būl meni qalai qatty qorqytsa, menen keiin bas sūqqan är jabaiyny odan beter qorqytsyn dep oiladym.
Jüregim ornyna tüskensin, jan-jağyma qaradym. Üñgirdiñ işi öte tar – jiyrma şarşy futtai – tipti qolaisyz, ne döñgelek, ne tört būryşty i̇emes, būl üñgir adam balasynyñ qoly timegen, tek tabiğattyñ töl tuyndysy i̇ekenin añğartady. Ary qarai tağy quys bar, ol öte tar, i̇eñbektep jürmese onyñ işine syiu mümkin i̇emes. Būl quystyñ qaida jol bastaryna közim jetpegesin, onyñ üstine jaryq qylar närse bolmağasyn, kelesi küni şyrağymdy alyp kelmekke bekindim. İekinşi küni osy oiymdy jüzege asyrdym. Özimmen birge alty şyrağymdy alyp (ol uaqytta i̇eşkiniñ maiynan şyraq jasaudy keremet meñgerip alğanmyn, tek bilte ornatu qiyn boldy, ony i̇eski jipten, qalaqaiğa ūqsas ösimdiktiñ talşyqtarynan jasadym) üñgirge i̇endim. Joğarydan aitqan tar quystyñ auzyna kelip toğyz iard jerdei, tört aiaqtap jüruge tura keldi. Bir sözben aitsam, meniñ talpynysymdy i̇erlik deuge bolatyn şyğar, sebebi men qaida kele jatqanymdy, meni ne kütip tūrğanyn bilgenim joq. Manağy quys birte-birte keñi bastady, bir kezde men öz aralymda būryn-soñdy körmegen ğajap närsege kuä boldym. Biıktigi bes-alty arşyn bar-au dep şamaladym, şamnyñ jaryğymen säulelenip, töbesine deiin jalt-jūlt i̇etken qabyrğany kördim. Meniñ şyrağymnyñ säulesimen şağylysyp, közdiñ jauyn alğan būlardyñ almas ne gauhar tastar i̇ekenin bile almadym, qalai desek te qymbat
tastar, tipti altynğa ūqsaidy i̇eken dep şamaladym.
Qap-qarañğy, qūrğaq, betin qūm basqan üñgirdiñ tükpirinde tūrsam da, köñil jadyrap, boiymdy quanyş kernedi. Dymqyl tartyp kögerip, zeñ basqan tūs körinbeidi; baqa-şaian, jylan siiäqty uly jändikterdiñ izi de joq. Bir ğana qolaisyzdyğy, i̇esigi tar, biraq jasyrynar jer izdegen men üşin būl qolaily – mūndai jerdi izdeseñ taba almaisyñ. Būl oljam meni qatty quantty, özime qajetti degenderdi osy üñgirge tasuğa bel budym, özim üşin öte qymbat dünieler – oq-däri men artyq myltyqtarym, anyğyraq aitsam, i̇eki añ aulauğa arnalğan myltyq (mende bar-joğy üş myltyq) jäne segiz muşketimniñ üşeuin aldym. Osylaişa meniñ qamalymnyñ qorşauynyñ syrt jağynda zeñbirek sekildi, ünemi oqtauly tūratyn bes muşket qaldy. Men syrt jaqqa şyqsam, būlardy ünemi özimmen birge alyp jürdim.
Oq-därilerim men myltyqtarymdy jaña orynğa tasydym, sosyn būryn su tigen, işine oq-däri salynğan bir böşkeniñ auzyn aştym. Oq-däriler tegis bülinbepti, tek su tigen jeri ğana qataiyp, qabyrşaqtanypty, qalğandary arşylmağan jañğaq sekildi, büp-bütin jatyr. Osylaişa men tağy da alpys funt oq-därige aiaq asty oljaly boldym. Būl kütpegen syi i̇edi. Men oq-därilerimdi jaña üñgirge saqtau üşin tasydym, biraq är türli jağdailar üşin dep üş funttan artyğyn qorğanymda ūstamauşy i̇edim. Sol jerge, jaña üñgirimdi aitamyn, oq jasaityn artyq qorğasyndy da tasydym.
Sol uaqyttarda men özimdi ananyñ-mynanyñ közine tüse qoimaityn jartastar men üñgirlerde ömir sürgen i̇ejelginiñ däuleri sekildi sezindim. Meili, meni izdep bes jüz jabaiy bükil araldy tintse de, olar meniñ üñgirimdi taba almaidy, tauyp alğan jağdaida, olar tūmsyğyn da sūğa almaidy dedim özime-özim.
Üñgirde jatqan i̇eşki i̇erteñine-aq ölip qaldy. Sol jerge tereñ i̇etip şūñqyr qazdym da, iıstenip ketken ölekseni kömdim, iıstengen ölikti süirelep dalağa şyğarudan göri, mağan sol jerge köme salğan qolaily körindi.
Meniñ araldağy tirşiligim jiyrma törtinşi jylğa aiaq basty. Jalğyzdyqqa köndigip ketkenim sondai, jabaiylar ürei tuğyzbağanda, i̇eş qaiğysyz qalğan ömirimdi de jalğyzdyqta ötkizip, käri i̇eşki siiäqty jalğyz jatyp jan tapsyruğa da daiyn i̇edim. Özime az ğana i̇ermek tabylğasyn, künderim būrynğydai i̇emes, zulai bastady. Birinşiden, sizder bilesizder, men Totymdy söileuge üirettim, ol sözderdi öte anyq, tüsinikti aitatyn boldy, i̇estigen qūlaqqa dausy da öte jağymdy i̇edi. Ol jiyrma alty jyldan astam uaqyt menimen birge boldy. Odan keiin de qanşa ömir sürgenin bilmeimin, Braziliiäda jürgende totyqūstar jüz jyldan asa ömir süredi dep i̇estigenmin. Bälkim, meniñ adal dosym Toty, äli de bolsa araldy şarlap “Robin-Kruzo qaidasyñ?” dep şarq ūryp, izdep jürgen bolar, kim bilsin. Totyma şer tarqatyp otyrğanyma kuä bolğan adam, totymdy meni arbap otyrğan şaitan dep oilap qaluy da mümkin, jalğyzdyqtyñ azabyn qūdai i̇eşkimniñ basyna salmasyn. İtim de on alty jyl mağan adal qyzmet i̇etip, meniñ adal dosyma ainaldy. Ol äbden qartaiyp öldi. Al i̇endi mysyqtyrym turaly sizderge aityp ötkenmin, olar tipti köbeiip ketip, meniñ azyq-tülikterime şabuyldai bastady, tipti özim azyqsyz qalatyn bolğan soñ, olardy quyp jiberdim. Kemeden alyp kelgen i̇eki mysyq qartaiyp öldi, qalğan mysyqtar üi mañyn toruyldamaulary üşin myltyq atyp, ürkitip otyrdym, baiğūstar bezip, orman kezip ketti. Köñilim qalağan i̇eki-üş mysyqty bağyp-qaqtym, olar meniñ otbasymnyñ i̇eñ qadirli müşelerine ainaldy. Būlardan basqa i̇eki-üş i̇eşkini bağyp, qoldan jem berip üirettim. Mende tağy da i̇eki totyqūs bar i̇edi, ärine, käri Totymdy i̇eseptemegende, olar da söilei alady jäne “Robin-Kruzo” dep atymdy atap şaqyrady. Biraq Totym siiäqty anyq söilei almaidy. Būlardy üiretu üşin biraz uaqytym men i̇eñbegimniñ ketkeni anyq. Sosyn qalai atalatynyn bilmedim, teñizde jüzetin biraz qūstardy ūstap alyp, asyradym. Olar ūşyp ketpeui üşin, qanattaryn qyrqyp tastadym. Jabaiylar kelip qalsa dep, qorğanymdy ainaldyra otyrğyzğan jas terekter toğaiğa ainaldy, meniñ qūstarym, osy terekterge Uia salyp, balapan basty, mūndai körinis meniñ janymdy jadyratty. Osylaişa, qaitalap aitamyn, men özimdi öte jaqsy jäne baqytty sezindim, jabaiylardan qauiptengenim bolmasa, men öz tağdyryma riza i̇edim.
Biraq tağdyr joly ärqily, meniñ jazğandarymdy oqyğan adam osy joldarğa köñil audarsa i̇eken: biz ömirimizde qaiğyly jağdaiğa jiı ūşyraimyz, ūşyrap qalmaiyq dep aldyn ala üreilenemiz; basymyzğa qiyndyq tüsken künde de ony qūdaidyñ synağy dep ūğynuymyz kerek i̇eken. Qiyndyqpen küresu jäne ony jeñu – baqytsyzdyqqa ūşyramaudyñ birden-bir joly. Men öz ömirimnen dälelder keltirip, sözimniñ dūrystyğy üşin jauap bere alamyn. Biraq men araldağy tirligimniñ soñğy jyldary ğana süiinişpen ötti, baraqatqa toly boldy dep aita alar i̇edim.
Sonymen, men araldyñ tūtqyny bolyp jiyrma üşinşi jyldy qarsy aldym. Jeltoqsan aiy, būl uaqyt künniñ oñtüstikke auysar mezgili (sondyqtan mūndai ystyqty, qys mezgili dep atai almaimyn), būl – meniñ i̇egin oryp, bidai jiiätyn qarbalas kezim. Bir küni tañ aldynda üiden şyğyp kele jatyp, meniñ üiimnen i̇eki-üş mil qaşyqtyqtan jağalaudağy otty körip şoşyp kettim. Meniñ baqytyma qarai, būl – araldyñ jabaiylar qonystanğan i̇emes, özim ornalasqan jağalauy i̇edi.
Alystan añğarğanyma şükirşilik i̇etip, şaqyrylmağan qonaqtardyñ közine tüsip qalmau üşin bir adym da alğa baspai, toğaiyma jasyryndym. Būl jer öte qolaily bolğanymen, jabaiylar araldy kezip timiskilese, meniñ jaiqalğan i̇eginimdi körse, bolmasa tirşiligimnen belgi berer basqa närselerime kuä bolsa, aralda adam bar i̇ekenin bilip, meni izdep tapqanşa tynyş tappaidy dep qoryqtym. Jügire basyp qorğanyma keldim de, basqyşty tartyp işke tüsirip, qorğanu amaldaryna kiristim.
Keldim de, zeñbirekterimdi (üidiñ syrtqy jağynda ornatqan muşketterimdi aitamyn) jäne tapanşalarymdy oqtap, soñğy demim qalğanşa şaiqasuğa bel budym. Sol qalpy, syrtqy tirşilikten qol üzip, habar berer tyñşylarym da joq, – i̇eki sağattai otyrdym.
Būdan ary otyruğa şydamym jetpei, tauğa şyğar basqyşym arqyly sizderge tanys qadağalau ornyna attandym. İeñ biıgine şyqqan soñ, qaltamnan dürbimdi alyp, i̇etpettep jatyp jağalaudağy ot köringen tūsqa dürbimdi bağyttadym. Tyrdai jalañaş on şaqty jabaiy otty qorşai otyryp alğan. Ärine, mūndai keñsirigindi jybyrlatqan aptapta olar otty jylynu üşin jaqqan joq qoi, mümkin, adam i̇etinen daiyndalğan tağylarğa arnalğan tüskilikterin işkeli otyrğan şyğar. Oljalary daiyn sekildi, tiri me, öli me, onysyn bilmedim. Jabaiylar i̇eki qaiyqpen kelipti, qaiyqtary jağada tūr: sudyñ tömendegen kezinde kelip, i̇endi sudyñ köteriluin kütip otyrğan siiäqty. Būl oqiğa meni qalai abyrjytqanyn körseñizder i̇edi: olar meniñ aralymda jäne meniñ üiime jaqyn jerde! Birazdan keiin men öz-özime kele bastadym. Jabaiylar su köterilgende kelip, tömendegende ketip jüredi i̇eken. Baqylap jürip, sonşalyqty qauiptiñ bolmasyna köz
jetken soñ, i̇eginimdi oruğa kirisip kettim.
Meniñ kütkenimdei boldy; su köterilgen boida jabaiylar qaiyqtaryna minip, taiyp tūrdy. Aituğa ūmytyp ketippin-au, keterlerinen bir sağat pa, älde i̇eki sağat pa būryn olar jağada tūryp biledi, men dürbimen anyqtap qarap, olardyñ oğaş, selkildegen dene qimyldaryn anyq kördim. Tügeldei tyrjalañaş, biraq qaisysy äiel, qaisysy i̇erkek i̇ekenin añğara almadym.
Olar közden tasa bolysymen, taudan tüstim de, i̇eki myltyğymdy iyqqa ilip, i̇eki tapanşamdy, şapaşotymdy belge qystyryp, bir sätke de aialdamai, jabaiylardyñ izin alğaş körgen töbege qarai bet aldym. İeki sağattai jürip (auyr qūraldar asynyp alğan soñ, jürisim bäseñ boldy, tipti önbedi desem de bolar), töbeniñ basyna şyqtym, qarasam, älgilerden basqa tağy üş qaiyqqa tielip, araldan qūrlyqqa qarai tartyp bara jatqan jabaiylardy kördim. Jağağa kelip, közben körgenimdi jetkizu men üşin öte auyr: aiuandardyñ şat köñilmen bilei jürip toilağan qandy otyrystarynan keiin şaşyrağan qan, şaşylğan süiekter, adam i̇etteriniñ şaşylğan bölikteri qalğan. Būl oqiğadan keiin tağylardy bir i̇emes, birneşe bolyp kelse de jairatamyn
degen özimniñ būrynğy maqsatym oiyma oraldy.
Biraq būl aiuandar meniñ aralyma anda-sanda ğana keledi, olardyñ kelip-ketkenderine on bes aidan astam uaqyt ötti, osy aralyqta men olardyñ özderi tügili, izderin de körgenim joq, jağağa kelip-ketkenderin aiğaqtaityn da i̇eşnärsege közim tüspedi. Jañbyrly mausymda olar meniñ aralyma aiaq baspady, mümkin, būl jer öte qaşyq bolğan soñ şyğar. Şaqyrylmağan qonaqtarym kütpegen jerden kelip qalyp, şabuyldap jüredi me dep, on bes ai boiy meniñ janym jai tappady. Köp sözderimniñ tüiinin aitsam, janyñdy jegidei jeitin jamandyqtyñ bolğanynan bolary jaman i̇eken.
Sarsyltqan ūzaq künder boiy men tek qan töguge, öş aluğa ğana niettenip jürdim (bir sözben aitsam, qolaily sät izdep jürdim). Olar soñğy kelgenderindei i̇eki qaiyqpen kelse, olarğa aiaq asty qalai şabuyldauğa bolady dep oiladym. Mysaly, jabaiylar bir kelgende jiyrma-otyz şaqty bolyp keledi, – bärin jairatyp saldym delik; mūnyñ artynan apta, bolmasa ai ötkennen keiin tağy mūnşamasy keledi, olardy tağy qyryp saluğa tura keledi; odan keiin tağy da basqalary keledi, söitip jürgende men olardan da ötken qanişer, olardan da soraqy jabaiyğa ainalamyn ğoi.
Meniñ künderim dabyl qağumen ötip jatty, i̇erte me, keş pe, meiirimsiz aiuandardyñ tasqynyna tötep bere almasymdy bildim. Kündelikti qajettilikterim üşin de üñgirimnen şyğudan qaldym, ünemi jan-jağyma jaltaqtaumen boldym. Mal ösirudiñ qajettigin bilgen kezimde olardy qamauda ūstauym kerek degen oiymnyñ qanşalyqty oñ bolğanyn i̇endi bildim. Araldyñ jabaiylar keler tūsynda myltyğymdy da atudan qaldym. Olar myltyq dausynan ürkip qaşyp ketip, kelesi joly i̇eki jüz, üş jüz bolyp qaiyqpen qaita oralar bolsa, meni ne kütip tūrğanyn köz aldyma oñai i̇elestettim.
Jyl tolyp üş ai asqan kezde jabaiylardy tağy kördim. İeger meniñ közime tüspei qalyp jürmese, osy uaqyt işinde olar aralğa kelgen joq. Negizi olar būl mañda köp tūraqtamaidy da. Men aralğa aiaq basqan jiyrma törtinşi jyldyñ mamyrynda (meniñ i̇esebim boiynşa) olarmen bir tamaşa kezdesu boldy, ony kerek jerinde aityp berermin. Osy on bes aidyñ men üşin qanşalyqty üreige toly bolğanyn aityp jetkize de almaimyn: öte jaisyz ūiyqtap, künde qorqynyşty tüs körip, jiı-jiı şoşynyp jürdim. Keide tüsimde jabaiylardy öltirip, künämnan aryludyñ jolyn taba almai alasūryp jüremin. Kündiz de janymdy qūiarğa jer tappaimyn. Būl jaily äñgimemdi keiinge qaldyra tūrudy dūrys körip otyrmyn.
Öz künderimdi belgilei bastağan meniñ ağaş kündeligime jüginsek, mamyrdyñ ortasynda, tura on altysy küni, kündiz-tüni naizağai oinap, dauyl tūryp, tabiğattyñ būl qahary tünge ūlasty. Men būl uaqytta özimniñ tym jadau, tym jūpyny tirligimdi oilap, Injil oqyp otyr i̇edim. Bir kezde mağan teñiz jaqtan şyqqan siiäqty bop körinip zeñbirek dausy i̇estildi.
Şoşynğanymnan qalşyldap kettim, biraq būl tağdyrdyñ odan keiin körsetken syilarymen salystyrğanda tük te i̇emes i̇edi. Basyma neşe türli oilar keldi. Sanauly uaqytymnyñ bir minutyn da zaia jibermeuge tyrysyp, ornymnan atyp tūryp, baspaldaqty qoiyp, tauğa örmelei bastadym. Men biıgine jete bergende, otşaşu aspanğa atylyp, artynan tağy zeñbirek atyldy. Būl bir rette men teñizge qaiyqpen şyqqanymda, ağys meni alyp ketken mañai i̇ekenin zeñbirek tarsyly şyqqan tūstan añğardym.
Būl apatqa ūşyrap, mañaiynan ötip bara jatqan kemege qūtqaru dabylyn qağyp, kömek sūrağan keme i̇ekenin birden bildim. Qobaljyp tūrsam da öz-özime kelip, i̇eger men būl adamdardy apattan qūtqarsam, bälkim, olar meni ala keter dep oiladym. Jalma-jan qolyma tüsken ağaştardy jinap alyp tūtata bastadym. Jeldiñ bolğanyna qaramai qūrğaq ağaş lap i̇etip, jalyn birden biıkke köterildi. Alaudyñ kökke köterilgeni sondai, i̇eger kemede adam bar bolatyn bolsa, olardyñ ot ūşqyndaryn añğarmauy mümkin i̇emes i̇edi. Olar da añğarğan bolulary kerek, jalyn kökke kötirilgen boida, olar birneşe dürkin zeñbirekterin qaita-qaita ata berdi. Men alauymdy tañ atqanşa tūtatyp otyrdym, tañ atyp, köktiñ jüzi seiilgende, tūman bolğandyqtan ba, dürbimen de anyq köre almadym, soltüstik jağalaudağy teñizdiñ betinen jelken be, älde kemeniñ bir böligi me, – bir närse qarauytty. Küni boiy qarauytqan närseden köz almadym, ol ornynan qozğalmady. Būl zäkir tastağan keme şyğar dep boljadym. Boljamymnyñ dūrystyğyna köz jetkizgim kelip, şydamsyzdana qolyma myltyğymdy alyp, jağanyñ oñtüstik şyğysyna, meni bir kezde ağys alyp ketkendegi jartasqa qarai jügirdim. Tūman seiildi, bar mañai ap-anyq körinip tūrdy. Ökinişke qarai, būl qirağan keme bolyp şyqty. Jeldiñ küşimen yğyp kelip su tübindegi biık tasqa soğylğan, sol jerde qirap, qaiyrlap baryp şökken i̇eken. Su astynda mūndai tastardyñ bar i̇ekenin qaiyqpen jürgende körip i̇edim: ol tastar teñiz suy tasyğanda qarsy ağys tuğyzady, teñizdiñ tasyp, sudyñ jağağa şyğuyna böget bolady, meniñ tağdyrym qyl üstinde tūrğanda aman qaluyma osyndai jağdai sebep bolğan i̇eken.
Tirlik degen osy – bireu jan saqtasa, i̇ekinişisi jan beredi. Kim i̇ekeni beimälim būl adamdar su astynda mūndai jartastardyñ bolatynyn bilmegendikten kemeleri tünde soltüstik şyğystan soqqan jeldiñ i̇ekpinimen kelip qatty soğylğan boluy kerek. İeger kemedegiler būl jerde aral baryn baiqasa (olardyñ baiqauy i̇ekitalai), qaiyqtaryn ağytyp, jağağa jüzip keler i̇edi. Men alaudy jaqqannan keiin olardyñ zeñbirekti atqylauy üsti-üstine küşeie tüskeni meniñ basymda birtalai boljamdardy tudyrdy: men keide olar men jaqqan otty köre salyp, qaiyqtaryna minip jağağa qarai i̇ese bastady, biraq qatty tolqyndy igere almai, suğa batyp ketti dep te oiladym, keide joq, olar apatqa ūşyramai tūryp-aq barlyq qaiyqtarynan aiyrylğan ğoi dep te oiladym, öitkeni keme batyp bara jatqanda qaiyqty syrtqa laqtyruğa ne syndyruğa tura keletinin men biletinmin. Mümkin, dabyl qağylyp belgi bolğan soñ i̇ekinşi keme apatqa ūşyrağandarğa kömekke kelip, adamdaryn qūtqarğan şyğar. Tipti būlai da boluy ğajap i̇emes: qaiyqqa otyrğan keme ekipajy qatty ağystyñ iırimine ūşyrap, yğysyp aşyq teñizge şyğyp ketui de mümkin. Onda olardyñ ajaly jetti dei beriñiz, sebebi būl baiğūstar aştyqtan birin-biri jep tynatyny aidan anyq i̇edi. Şyndyğynda qirağan kemeniñ tağdyry ne boldy i̇eken, mañailap jürgen bir keme kömek qolyn sozbasa, mūndai dauyldan adam balasy aman qalady dep oilaudyñ özi qiyn. Biraq būl boljam ğana i̇edi, ökinişke qarai, būl mañda basqa kemeniñ özi tügili izi de körinbedi.
Kemeni körgen kezdegi meniñ ümitimdi, zarymdy jetkize alar sözdi qaidan tabarymdy bilmeimin. Öz i̇erkimnen tys: “Qūdai-ai, i̇eger i̇eki-üş… i̇eñ bolmağanda bir adam aman qalyp, jağağa jetse, qasymnan tiri jan tabylyp, men de adam balasy i̇emespin be, tildesip şer tarqatar i̇edim,” – dedim kübirlep. Ūzaq jyl taqua adamdai tirlik keşsem de, i̇eşqaşan da jalğyzdyqtyñ zaryn däl sol sättegidei sezinbeppin.
Qūştarlyqtyñ öz qūpiiäsy bolady, ol közge tüser qozğalystağy bir närsege degen qūştarlyq boluy mümkin nemese közge körinbeui de mümkin; bizdiñ tüisigimizdegi, qiiälymyzdağy qūştarlyq jan düniemizdi i̇eriksiz jaulap alady jäne ol qūştarlyqtyñ ornyn i̇endi i̇eşnärse de toltyra almaidy.
Qirağan kemeden i̇eñ bolmasa bir adam aman qalsa dep qatty tiledim. “Bir adam! Bir adam!” degen sözderdi myñ ret qaitaladym. Būl tilegimdi sausaqtarymdy jiyryp alyp, qolymdy qatty qysyp, qalşyldap tūryp aittym: alaqanymda jūmsaq birnärse bolğanda sözsiz ügitilip keter i̇edi, qatty tistenip alğanym sondai, jağym qarysyp qaldy. Būl adamnyñ qandai jaidağy hali i̇ekenin därigerler aita jatar, men tek öz basymnan ötken jağdaidy ğana baiandadym. Būl jağdaiğa qalai tüskenimdi bilmeimin, bir anyğy, būl keşe ğana qandastarymmen tabysuğa yntyqqan meniñ qiiälymdağy şyn baqyttyñ körinisi, meniñ qūştarlyğymnyñ
şegi boldy dep aita alamyn.
Tağdyrdyñ jazuy ma ia qyrsyq şaldy ma, mūndai baqytqa jete almadym, tek jağağa qalqyp şyqqan närseler qirağan kemeniñ qūrdymğa ketkeninen habardar i̇etti. Araldağy ömirimniñ soñyna deiin qirağan kemeden tiri jan qaldy ma, joq pa, – bile almadym. Birneşe künnen keiin tağy da qaiğyly oqiğağa kuä boldym: keme qirağan tūsqa qarsy jaqtan su betine ölgen adamnyñ mürdesi qalqyp şyqty. Üstinde kenep köilegi, şalbary, syrtynda teñizşiler kietin şolaq jeidesi bar. Onyñ ūlty kim i̇ekenin ajyratarlyq i̇eş belgi bolmady; qaltasynda i̇eki altyn aqşa men müştikten basqa i̇eşteñe joq bop şyqty, – ärine, men i̇ekinşisi üşin quanğanymdy osy jerde jasyra almaimyn.
Dauyldan keiin tynyştyq ornağan soñ qaiyqqa minip kemege deiin barğym keldi. Özime kerek-jaraqtar tabatynyma senimdi boldym, biraq nietim basqa – kemede tiri jan qalğan bolsa dep ümittendim. Būl oi meni äbden jaulap aldy: qūdaidyñ qūdiretimen kemege jetpeiinşe kündiz-tüni janym jai tappasyn bildim. Men öz i̇erkime bağyna da, qarsy da kele almadym, – būl qūdaidyñ qalauy, oryndamasam, ar aldynda aiyptymyn dep oiladym.
Jan qalauy i̇erkime tūsau bolsyn ba, qamalyma tez jetip, saparğa qamdanuğa asyqtym. Özimmen birge nan, ülken qūmyra tūşy su, qūbylnama, bir bötelke rom (ol mende äli bar i̇edi), jüzim salynğan sebet aldym da, osy azyqtarymdy arqalap, qaiyğyma attandym; onyñ tübindegi suyn tögip teñizge tüsirdim de äkelgenderimdi ornalastyryp, jaña jükterimdi tasuğa qaita kettim. Būl joly ülken qapşyq küriş, bir qūmyra tūşy su, arpanyñ ūnynan pisirgen jiyrma şaqty külşe nan, bir bötelke i̇eşkiniñ süti, bir bölek irimşik aldym. Osynyñ bärin arqalap qara terge malynyp, äreñ degende qaiyqqa jettim. Qūdaiğa qūlşylyq qylyp, jolymdy tilep, saparğa attandym. Jağağa jaqyn jüzip otyruğa tyrysyp, araldyñ soltüstik-şyğysynyñ şegine deiin keldim. Osy jerden men i̇endi aşyq teñizge şyğuym kerek i̇edi. Būl öte ülken täuekel bolatyn. Baru kerek pe, älde joq pa? Men jağalaudan birşama qaşyqtyqta araldy orai tez ağyp jatqan teñiz ağysynyñ tasqynyna qaradym, alğaşqy saiahatym jadyma oralyp, basymdy qandai qauip-qaterge tikkenim i̇esime tüsti de şeşimimnen aini bastadym: i̇eger men ağystyñ iırimine tüssem meni alysqa äketip, tipti öz aralymdy nazardan joğaltyp alatynymdy bildim; al sol sätte salqyn jeldiñ tūruy mūñ-aq i̇eken, meniñ qaiyğym birden suğa tolar i̇edi. Būl oilardyñ meni abyrjytqany sondai, men öz oiymnan bas tartuğa daiyn i̇edim. Men teñizdiñ kişkene qoltyğyna qaiyğymdy tirep, qaiyğymnan tüsip kemege barsam degen yntyzar tilek pen aldymda kütip tūrğan qauip-qaterdiñ arasynda ne isterimdi bilmei qatty dağdardym. Basymdy qaumalağan auyr oi qūşağynda otyrğanymda su köterildi, i̇endi qalasam da, qalamasam da saiahatymdy birneşe sağatqa şegeruge tura keldi. Sol sätti paidalanyp, bir biık töbege şyğyp, su köterilgendegi sudyñ ağysyn añdu kerek dep oiladym, kemeden aralğa osy ağyspen jetuge bolady i̇eken. Osy oidy oilap bolğanym sol i̇edi, onşa biık i̇emes bir töbe közime tüsti, biraq basyna şyqsañ, ağystyñ bağytyn i̇eki jağynan da baiqauğa bolady i̇eken. Köz taldyryp köp qarağanym joq – sudyñ tömendegen ağysy araldyñ oñtüstik tūsynan şyğyp, köterilgen su soltüstik tūsqa ağatynyn baiqadym; keri oralarda araldyñ soltüstik jağyn betke
ūstasam, aman-i̇esen jeterime közim jetti.
Osy oiymdy qūptadym da, sudyñ tömendegenin kütip, kelesi küni i̇ertemen attanbaq boldym. Sol küni baiağy aitylğan matros şinelin jamylyp qaiyqta tünep şyqtym da, i̇erteñgisin teñizge şyqtym. İeñ äueli soltüstikke bet alyp, ağystyñ iırimine tüskennen keiin şyğysqa bet tüzep jüzdim de otyrdym. Ağys qaiyğymdy tez ilip aldy da jöneldi, biraq alğaşqy saiahatqa şyqqandağy oñtüstiktiñ ağysyndai tym tez i̇emes i̇edi. Ol ağysta qaiyqty bağdarlap būruğa da şamam kelmep i̇edi, būl ağys odan bäseñdeu i̇eken, i̇eskegimmen qaiyqty öz qalauymşa bağyttap, kemege qarai turalap jüze jöneldim. İeki sağatqa jeter-jetpes uaqytta kemege kelip jettim.
Aldymnan qaiğyly körinis aşyldy: keme (türi ispandikine keledi) i̇eki jartastyñ arasyna qystyrylyp qalypty. Qūiyq jağy mülde qirağan, diñgekteriniñ kül-talqany şyqqan, biraq orta belinen joğary, tūmsyq jağy bütin, sol qalpy. Kemege qūiryq jağynan jaqyn kelgende, keme üstinde jatqan bir it közime tüsti. Meni kördi de – ūlydy, qyñsylady, dauystap i̇em, kemeden sekirip tüsti de, jüzip jetip keldi. İtti köterip qaiyqqa otyrğyzdym, beişara äbden aşyğypty: işi qabysyp qalypty, nan berip i̇edim, qystygüngi aş qasqyrdai tarpa bas saldy. Aldyna su qoiyp i̇em, qomağailanyp işem dep şaşalyp, ölip kete jazdady, – bere bersem jarylğanşa işe beretin türi bar.
İtke tamaq berdim de, kemeniñ üstine şyqtym. Birinşi körgenim – kire beriste i̇eki adam ölip jatyr, qoldary aiqasyp, qarysyp qalğan. Keme tasqa kelip soğylğanda üsterin su basyp, sirä, tūnşyğyp ölgen; qalğandary qatty tolqynnyñ i̇ekpinimen suğa batyp ketken bolu kerek, itten basqa tirşilik iesi körinbedi. Kemeniñ işindegi zattardyñ bärine su tigen i̇eken. Triumde bir-i̇eki böşke körindi, onyñ şarap i̇ekenin älde basqa bir närse i̇ekenin bile almadym, – tym ülken, qozğap äure bolğanym joq. Birneşe sandyq jatyr, şamasy, teñizşilerdiki bolu kerek; i̇ekeuin qaiyqqa äkelip saldym, auzyn aşyp qarağanym joq, işinde ne bar, ne joğyn bilmedim. İeger kemeniñ aldyñğy jağy qirap, art jağy bütin qalğanda, men köp oljamen oralady i̇ekenmin: i̇eki sandyqtağy jükke qarağanda keme bağaly zattar tasyğan boluy kerek. Keme Buenos-Airesten nemese Braziliiäny jağalap Rio-de-La-Platydan Gavannağa nemese Meksika şyğanağyna jetip, sol aradan İspaniiäğa bet alğan bolu kerek. Būl kemede qazynanyñ mol bolğandyğy kümänsiz, biraq ölim auzynda qalğandar üşin qazynadan ne qaiyr, al adamdardyñ tağdyry jaily
ol kezde i̇eşnärse bilgenim joq.
Araq-şarap qūiylğan bolu kerek, sandyqtan özge tağy bir böşke aldym. Böşke onşa ülken i̇emes, işine jiyrma gallon su ketetindei, biraq köterip qaiyqqa äkelu öte auyr boldy. Kaiutadan birneşe muşket, sauytqa salğan tört qadaqtai kükirt taptym; muşketti i̇emes, kükirtti aldym, öitkeni kükirt kerek i̇edi. Būlardan basqa kürek, qysqaş, i̇eki baqyraş, jez şäinek aldym. Jükterdi tiep, itti qaiyqqa salyp, su köterilisimen, kidirmesten jürip kettim, sol küni tüngi sağat birdiñ şamasynda älim bitip, äbden qaljyrap aralyma jettim. Qaiyqqa tünep şyğyp, i̇erteñine tielgen zattardy üige i̇emes, üñgirge tasyğym keldi. Tamaq işip äl jiyp aldym da, äkelgen jükti jağağa tüsirip, tekserip qarai bastadym. Böşkege qūiylğan rom i̇eken, biraq dämi birtürli, işuge kelmeidi. Sandyqtan özim zäru bolyp jürgen närseler tabyldy, mysaly, asty-üsti biteu bir ädemi ydys, işi tolğan liker qūiğan bötelke (bötelkeniñ ärqaisysynda üş pontke jaqyn liker bar), bötelkesi jai i̇emes, tyğyny kümis, türi ädemi, i̇eki banki tosap, mūnyñ da auzy jaqsy bekitilgen, işine bir tamşy su kirmegen sol qalpy tūr, tağy bir banki bolğan, onyñ işine su kirip, bülinip qalypty, sandyqtan jaña köilekter de tabyldy, men kiımge öte zäru i̇edim; jiyrma şaqty bet oramal jäne moiynğa salatyn oramaldar da bar i̇eken. Men odan saiyn quandym, ystyq künde terşigen mañdaidy jūmsaq oramalmen sürtudiñ özi keremet qoi dep köz aldyma i̇elestettim. Sandyqtyñ tübinde üş dorba aqşa: şamasy, bir myñ bir jüz piastr, qağazğa oralğan üş altyn dublon jäne birneşe altyn tabyldy, altynnyñ auyrlyğy bir qadaq şamasy bolady-au dep şamaladym.
İekinşi sandyqta köptegen kiım-keşek bar i̇eken, biraq bäri de jaramsyz. Işindegilerine qarağanda būl sandyq qatardağy zeñbirekşiniki bolu kerek: üş ydysqa bölip salğan i̇eki qadaqqa jaqyn oq-däri bar, būl myltyqtiki bolu kerek. Būl saparymda qajetti dep tapqan närselerim öte az boldy. Altynnyñ men üşin qūny tömen, altynymnyñ bärin jinap-terip aiaqqa kier üş-tört başmaqqa, bir şūlyq üşin bere salar i̇edim, – men şūlyq, başmaq degendi körmegeli qai zaman. Osy barğanymda tört jūp başmaq aldym, i̇ekeuin ölgenderden şeşip aldym da, i̇ekeui sandyqtan şyqty. Biraq izdegenim tabylsa da, sapasy da, türi de ağylşyndardikine ūqsamaidy, başmaqqa da keliñkiremeidi, kebis siiäqty. Bir sandyqtyñ tübinen türli aqşalar tabyldy, biraq altyn i̇emes. Birinşi sandyq ofitserdiki de, i̇ekinşisi jai adamdiki me dep oiladym.
Aqşalardy üñgirdiñ işindegi kemeden alğan öz aqşalaryma üstep, tyğyp qoidym. Qirağan kemedegi qazynağa tolyq ie bola almağanyma ökindim, ondağy mülikterdi tügelimen qaiyğyma tiep, birneşe ret kelip-ketuge bolatyn i̇edi. İeger künderdiñ küninde qūdai jarylqap, Angliiäğa jeter kün tusa, üñgirdegi aqşany säti tuğanda alyp keter i̇edim.
Kemeden alynğandardy üñgirge tasydym da, qaiyqqa qaita kelip, ony jağadağy būrynğy ornyna äkeldim, sosyn töte jolmen üige qarai tarttym; üiim ornynda, bäri sol qalpy i̇eken. Kişigirim üi jūmystarymen ainalysyp, būrynğydai mamyrajai qalypta tirlik keşe berdim. Biraq sizder bilesizder, soñğy jyldary men öz küzetimdi küşeitip, üiden şyğuymdy da sirettim. Tek araldyñ künşyğys tūsynan keler qauip-qater joq: jabaiylardyñ ol jaqqa kelmeitinine äbden közim jetken soñ, myltyğymdy asyp jürudi sirettim.
Pendelik küibeñmen i̇eki jyldy artqa tastadym (basyma nebir jaman oilar keldi), biraq osy uaqyt işinde köñilimdi mūñ basyp, işim şerge toldy, mümkindigi bolmasa da, araldan qaşyp şyğu turaly nebir oilar keldi. Qirağan kemeden iske tatyrlyq tük qalmasa da, tağy baryp körgim keldi. Täuekelge bel buğym keldi, biraq kümändandym. İeger meniñ Salehtan qaşyp şyqqandağydai qaiyğym bolsa, minip alyp, ağys qai jaqqa äketse de qaiyğymda alañsyz otyra berer i̇edim. Özimniñ basymnan keşkenderim men körgen-bilgenimdi saralasam, qūdai men tabiğattyñ bergeni öz aldyna, qaiğyny adam balasy özderine özderi tilep alady i̇eken. Äke-şeşemniñ aitqanyna könbei ketkendigimdi söz qylmai-aq, odan keiingi de künälarym meni qazirgi qaiğyly jağdaiyma alyp keldi. İeger Braziliiäda aiaq asty baiyp ketpei, qarapaiym ğana tirlik qūryp, tūrmysymnyñ birtindep jaqsarğanyna şükirşilik i̇etkende, onda osy uaqytta, aralda ötken jyldardy aitamyn, Braziliiädağy i̇eñ bai plantatorlardyñ biri boluym da mümkin i̇edi. Sol kezdegi tabysymmen şaruaşylyğym jüz i̇ese artyp, odan äri de şalqyp ömir süre bererime senimdi i̇edim. Bastağan isimdi, güldengen plantatsiiäny tastap qūldar tieu üşin Gvineiäğa ne üşin kelgenimniñ jauabyn taba almaimyn, jyly ornymdy suytpai-aq, jergilikti zäñgiler köbeigen kezde olardy jūmysşy küşi retinde satyp alar i̇edim ğoi. Ras, olardy satyp alu üşin köp aqşa jūmsar i̇edim, biraq meniñ sol täuekelimniñ qūny meniñ öz ömirimniñ qūnynan artyq i̇emes i̇edi. Adasuşylyq – jastyqqa tän şyğar, ömir joly aiqyndalğan i̇eresekter de adasady, al jastardyki – albyrttyq. Mende de albyrttyq boldy. İendi öz halime, jağdaiyma qaiğyryp, köñildegi alañym basylmady. Ünemi qaiyrsyz araldan qalai şyğamyn, būl qapastan qalai qūtylamyn dep qaşyp şyğudyñ neşe türli amalyn oilaumen jürdim. Būl bir tiri jandy tüñildirgen, dūşpannyñ basyna da tilemeitin beinetti künder boldy; janymdy jüdetken mekennen qaşyp şyğu turaly alğaşqy oilardy, ony iske asyrmaq bolğanym jaily sizderge baiandap bersem, artyq
bolmas dep oilaimyn.
Qirağan kemege baryp-qaitqannan soñ, qaiyğymdy ornyna qoiyp, mamyrajai tirligimdi qaita jalğastyrdym. Ras, mende aqşa köbeidi, biraq mağan odan keler qandai paida bar. Peruğa ispandyqtar basa-köktep kirgenge deiin, ündister üşin aqşanyñ qalai qūny bolmağan bolsa, men üşin de onyñ solai i̇eş qūny bolmady.
Aralğa tabanym tigenine jiyrma törtinşi jyl tolğan nauryz aiynyñ işinde bir küni jañbyrly mausym bastalyp, küni-tüni tolassyz jañbyr qūiyp tūrdy. Aspaly kereuetimde denim sau, i̇eşnärseni oilamai, özimdi özim keremet sezinip jatsam da, közim bir sätke de ilinbei qoidy.
Sol tüngi alasapyran oilarym turaly aityp jetkize de, sanamdy jailağan myñ türli oidy tizip te bere almaspyn. Meniñ köz aldyma aralğa kelgenge deiingi jäne kelgennen keiingi oqiğalardyñ bäri birinen soñ biri jipke tizgendei i̇elestedi. Qūmdağy adam izine kuä bolğannan keiingi ömirimniñ i̇ekinşi kezeñin, qamsyz, alañsyz, beiqam ötken ömirimniñ birinşi kezeñimen salystyrdym. Özim körgenge deiin jabaiylar meniñ aralyma būryn-soñdy kelmegen dep oilauym aqiqatqa qanşa janasar i̇eken, mümkin, olar meniñ aralda bolğan alğaşqy jylymnan bastap jüzdep-myñdap kelip-ketip jürgen bolar. Biraq men ol kezde i̇eşteñe sezgen joqpyn, meniñ jan düniemde i̇eşqandai qorqynyş bolğan joq, tynyş jäne baqytty tirlik keştim. Sebebi qauip baryn bilmedim, sondyqtan alañsyz tirlik keştim. Būdan keiin, biz i̇elep-i̇eskere bermeitin qiynşylyqtan, qauip-qaterden meiirimi şeksiz jaratqan ünemi qorğap jüredi i̇eken ğoi dep tağy oiladym. Qauip-qaterge toly ömirimiz aldyn ala bizdiñ közimizge tūtas körinip tūrsa, ruhymyz müjilip, jan düniemiz oğan töze alar ma i̇edi? bizdiñ qannen-qapersiz tirlik keşip jürgenimiz qauiptiñ közimizge körinbeitininde, qauiptiñ tönip tūrğanyn aldyn ala sezbeitinimizde.
Qaptağan oidyñ artynan osy jyldar aralyğynda nebir qauip-qaterden qağys qalğan i̇ekenmin dep oiladym, öz qojalyğymdamyn dep i̇eş qamsyz araldy kezip jüre berippin. Tau-tastyñ quysy, tün ia basqa da jağdailar meni sūm ajaldan, jabaiy-tağylardyñ tyrnağynan qūtqarğan i̇eken. Jabaiylardyñ uysyna tüser bolsam, olar qylmys jasap jatqandaryn i̇eş sezbesten, meniñ i̇eşki men tasbaqany nemese kögerşin men balyqty azyq qylğanym siiäqty, meni de täbetteri aşyla jer i̇edi. Osy tarapta qamqorşy Ūly jaratuşyma şeksiz rizaşylyğymdy bildirmesem, küpirlik bolar i̇edi. Qauip-qaterden saqtağan, ajal auzynan araşalağan qūdiret aldynda basymdy idim.
Būdan keiin oi ağysy basqa arnağa audy. Tağylar turaly oiladym, olardyñ adam i̇etin jeu sebebin tüsingim keldi. Rahymy küşti, meiirimdi, qūdiretti küş iesi özi jaratqan tirşilik ieleriniñ mūndai azğyndyqqa, turasyn aitsam, adamdyqtyñ şeginen şyqqan, aiuandyqtan da soraqy, jyrtqyştardan da jauyz boluyna qalai jol berdi i̇eken deimin özime özim. Būl sol kezde men jauabyn taba almağan sūraq bolatyn. İendi men būl jabaiylar älemniñ qai būryşynda tirşilik i̇etedi, olardyñ jeri meniñ aralymnan qaşyq pa, olar ne üşin osynşalyqty qaşyq jerge keledi, qaiyqtary neden jasalğan, olar meniñ aralyma kelgende, men olardyñ jerine ketip qalsam qaitedi degen sūraqtardyñ şyrmauynda boldym. Qūrlyqqa jetsem qaitpekpin, qandai ömir kütip tūr, i̇eger olar mağan şabuyldasa, qūtylar amal bar ma degen sūraqtarmen bas qatyrmadym. Men olarğa körinbei qūrlyqqa jetudiñ qandai da bir mümkindigi bar ma, jetken jağdaida qalai azyqtanamyn, dūşpandarymnan qūtylğan jağdaida qaida bağyt alamyn dep te bas qatyrmadym. Būlardyñ birde-bireui turaly oi basyma kelgen joq. Meniñ oiym – qaiyqqa otyryp, qalaida qūrlyqqa jetu. Sol kezdegi halimdi öte beişaralyq küide i̇elestettim: meniñ halimnen tek ölim ğana tömen şyğar. İeger men qūrlyqqa deiin qaiyğymmen jağalap otyryp, bir i̇eldi mekenge jetsem, qol ūşyn beretinder tabylar, mümkin, meni ala keter i̇europalyq keme ūşyrasyp qalar dep te oiğa berildim. İeger jaratuşydan järdem bolmasa meni ölim kütedi, ölgen soñ bar qaiğydan özinen-özi arylamyn. Ärine, būl oilar meni köñilim qūlazyp janym küizelgesin, sabyrym azaiyp azabym bir basymnan asyp ümitim aldanğasyn mañailap aldy. Qirap qalğan kemege de tiri qalğandary bolar degen ümitpen, būl qai jer, qalai atalady, būl araldan şyğudyñ joly bar ma degen nietpen bas būrğan i̇edim. Bir oiğa bir oi türtki bolyp, meni qatty mazalady, qūdaiğa qūlşylyq qylu nietinen ainydym. Qūrlyqqa attanu turaly oi ön boiymdy jaulap alyp qarsylyq bildiruge şamam qalğan joq, tipti öz-özimdi meñgeruden qaldym dese de bolğandai.
Biraz uaqyt josparym köz aldymnan ketpei tūryp aldy: boiğa äjeptäuir jelik kirdi, qan qyzdy; jüregim soğyp, beine bir bezgek auruy ūstağan adamdai qalşyldap, qatty qinalyp äreñ degende ūiqyğa kettim. Tüsimde de osy jailardy köremin dep oilağan i̇edim, biraq olai bolmady: tüsimniñ meniñ uaiym-qaiğyma i̇eş qatysy joq bolyp şyqty. Tüsimde kündegidei qorğanymnan şyğyp kele jatyp jağalaudan jabaiylardy kördim: ony jağalai on bir jabaiy otyr i̇eken. On i̇ekinşi adam – olar qūrbandyqqa äkelgen tūtqyn i̇eken. Bir kezde älgi tūtqyn atyp tūryp, sytylyp şyğyp, bar i̇ekpinimen qaşa jönelsin. Men tüsimniñ işinde ol qorğanymnyñ janyndağy bauğa jasyrynyp qaldy dep oilap jatyrmyn. Onyñ jalğyz i̇ekenin, soñynda quğynşysy joq i̇ekenin körgen men, oğan kelip jymiyp, qaşqanyn maqūl körip tūrmyn, ol tizerlep otyryp, özin qūtqaruymdy ötinedi. Men oğan baspaldağymdy nūsqap, qorşaudan sekirip öt dedim, sosyn öz üñgirime bastap jürdim, ol meniñ qūlym boldy. Özime bağynğan adamdy körip: “Mine, men i̇endi qūrlyqqa attana alamyn. İendi i̇eşnärseden qoryqpaimyn. Būl adam lotsman bolady; mağan ne isteu kerek, azyqty qaidan alu kerek i̇ekenin üiretedi jäne jabaiylarğa jem bolyp qalmau üşin, qai mañailardy ainalyp ötu, qai bağytqa jüzu kerek i̇ekenin aitady” deimin özime. Tätti tüstiñ äserimen ūiqymnan ūiandym, ümit otyn jaqqan tätti tüstiñ äserinen aiyğa alar i̇emespin. Tüsimde körgenderim öñimde bolğan siiäqty, i̇esimdi jidym, tipti mūnyñ tüs i̇ekenine tañ qaldym.
Degenmen de körgen tüsim mağan aian bergen siiäqty: qapastan qūtylu üşin men aralyma aiaq basqan qandai da bir jabaiyny ūstap aluym kerek i̇eken. Mümkin bolsa, jabaiylardyñ azyq qyluğa daiyndağan beişarasyna araşa boluym kerek. Biraq josparymdy iske asyruğa kedergi de jeterlik i̇edi. Bir jabaiyny qūtqaruym üşin men jyrtqyştardyñ külli taipasyna soğys aşyp, olardyñ birin qaldyrmai qyryp saluğa mäjbür bolady i̇ekenmin; az ğana ümitke aldanyp, mūndai şeşimge keluim şarasyzdyqtan, öz ömirimdi qūtqaryp qaluğa degen nietten bolsa da, qanşama adamnyñ qanyn moinyma jükteimin degen oi meniñ jan-düniemdi maza bermedi. Jasyryp keregi ne, būl josparymdy qūrğan künnen bastap-aq adam qany tögiledi degen oi basyma kelse, denem türşigetin. Öz-özimdi aqtap ta kördim: būlar meniñ qas jaularym, jabaiylardyñ qolyna tüssem olar meni oilanuğa da mūrşamdy keltirmeidi; būl – meniñ ölimnen de auyr ömirden qūtyluğa ärekettenuim – tura jabaiylar mağan birinşi bop şabuyldağandağydai özimdi özim qorğau aktisi bop tabylady desem de, qaitalap aitaiyn, tek qan tögiledi degen oidyñ özi janymdy türşiktirip öz şeşimime özim köne almai-aq qoidym. Antalağan auyr oi kirpik ildirmei biraz künderimdi ötkizdim, biraq qūtylamyn degen bir ğana oi ümit säulesin tūtatty. Qalai bolğanda da bir jabaiyny qolğa tüsiruim kerek dep oiladym. Men i̇endi tek josparymdy iske asyrudyñ ğana jolyn izdedim. Qalai oilasam da, jauabyn tappadym. Aqyr aiağynda äueli jabaiylar meniñ aralyma kelsin, basqasyn basqa tüskende köremin dep şeştim.
Qara tünek oilardan serpilip, künde olardyñ jolyn qarauyldaityn boldym; bir jyldan asa uaqyt i̇eş nätijesiz tek olardyñ joldaryn qarauyldaumen zerigip te kettim. Künde araldyñ oñtüstik jäne batys jaq jiegine jabaiylar kelip qala ma, qaiyqtary qarauytpai ma dep köz jügirtumen boldym, – i̇eşnärse körinbedi. Būl jağdai meni qynjyltyp qaiğy-qamymdy köbeite tüsti. Basqa jağdaidy bilmeimin, biraq būl joly maqsatqa jetpesem de ümitim üzilmedi, kerisinşe, būrynğydan da qūlşyna tüsip, öz oiymdy qalai da iske asyruğa ūmtyldym. Turasyn aitsam, būryn jabaiylardyñ közinen tasa bolu üşin öte saq jürsem, i̇endi olarmen betpe-bet kelgenşe şydamym jetpedi.
Jabaiylardyñ tek bireuin ğana i̇emes, i̇eki-üşeuin qolyma tüsirip, mağan dūşpandyq i̇ete almaityndai halge duşar qylyp, aitqandarymdy būljytpai oryndaityn qūlğa ainaldyramyn dep qiiäldadym. Sarsyltqan birneşe apta süreñsiz künderge ainaldy, armanym oryndalmady, jabaiylar kelmek tügili, közge de tüspei qoidy.
Sol küibeñmen jyldan astam uaqyt jürdim, būl bir nätijesiz is i̇eken degen de oi tüsti. Bir küni tañerteñ araldyñ men jaq jağasynan ündisterdiñ bes birdei qaiyğyn körip tañğaldym. Olardyñ bäri bos tūr, jabaiylar bir jerge jasyrynyp qalğan boluy kerek. Ädette, är qaiyqqa tört-bes, keide odan da köp adamnyñ otyratynyn biletinmin. Meni şaqyrylmağan qonaqtardyñ köptigi qobaljytqanyn jasyra almaimyn. Jalğyz özim jiyrma-otyz şaqty jabaiyğa qalai tötep beremin dep berekem qaşyp, qorğanymda tūnjyrap otyrsam da, olar şabuyldai qalsa men de qarap qalmaspyn dep aldyn ala qamdana bastadym. Jabaiylardyñ tūsynan dauys i̇estile me dep, qūlağymdy tosa bastadym, şydamym jetpei myltyğymdy baspaldağymnyñ astyna qoiyp, özim qūrğan jospar boiynşa töbe basyna qarai örmelei bastadym. Töbeniñ basyna jetken soñ, basymdy qaita-qaita qyltita bermeiin dep, dürbimdi alyp qaradym. Jabaiylar otyz adamnan kem i̇emes i̇eken. Olar jağada ot jağyp, bir närseni qaqtap jatyr. Qaqtalyp jatqan ne närse i̇ekenine közim jetpedi, anyq körgenim – olar i̇ebedeisiz qimyldarymen sekirip, otty ainalyp bilep jürdi.
Bir kezde top adam bilep jürgenderden bölinip, qaiyq tūrğan jaqqa qarai jügire jöneldi de köp ūzamai i̇eki beişarany süirep otqa qarai alyp jürdi; būl i̇ekeui qaiyqta bailauly jatqan qūrbandyq bolsa kerek dep topşyladym. Alyp kele jatqannyñ bireuiniñ basynan qatty bir närsemen qoiyp qaldy da (şoqpar ma, qylyş pa, jabaiylar neni

paidalanatynyn bilmeimin) äkeluşiler sol arada şarualaryna kiristi: işin jaryp jiberip, qarnyn aqtara bastady. İekinşi tūtqyn da öz ajalyn kütip tūrdy. Sol sätte baiğūs qaşyp qūtylamyn dep ümittenip tūrğan boluy kerek, alğa qarai atylyp şyqty da, köz ilespes şapşañdyqpen qūm basqan jağalaumen tura meniñ üiim tūrğan jaqqa qarai zulady.
Ol mağan qarai jügirip kele jatqanda zärem ūşyp ketti: külli taipa onyñ artynan quyp kele jatqandai i̇elestedi. Meniñ tüsimniñ alğaşqy jartysy öñime ainalyp, qaşqyn meniñ bauyma kelip panalady; biraq men tüsimniñ i̇ekinşi jartysy däl keledi, qalğan jabaiylar quğyndy toqtatyp, qūrbandyqtaryn meniñ bauymnan taba almai qalady dep ümittene almas i̇edim. Tasadan baqylap tūryp qaşqynnyñ artynan tek i̇eki-üşeui ğana quyp kele jatqanyn kördim, qaşqynnyñ janūşyra jügirip kele jatqanyna köñilim jūbandy. Quğynşylar men qaşqynnyñ arasy alystai berdi. İendi bir jarty sağattai osy i̇ekpinimen jügirse, şañyn da körsetpei ketedi dep paiymdadym.
Jügirip kele jatqandardy meniñ qamalymnan, äñgimeniñ basynda aityp ötken, men kemeden salmen jük tasyğanda kelip toqtağan kişigirim qoinau ğana bölip jatty. Qaşqyn ony jüzip ötpese quğynşylardan qūtyla almaitynyn anyq körip tūrdym. Şynynda da, ol i̇eş oilanbastan suğa qoiyp ketti de, nebäri otyz qūlaşpen qoinaudy jüzip ötip, arğy jağağa şyqty da qarqynyn kemitpesten jügire jöneldi. Üş quğynşynyñ i̇ekeui suğa sekirip, üşinşisi qalyp qoidy; ol jağada tūryp, jüzip bara jatqan i̇ekeuiniñ artynan qarap tūrdy da, sosyn būrylyp alyp, jai basyp keri qaitty: onyñ dūrys joldy tañdağanyna oqyrmannyñ özi qazir-aq közi jeter. Qaşqynnyñ artynan quğan jabaiylardyñ qoinaudy jüzip ötu üşin oğan qarağanda i̇eki i̇ese uaqyt jūmsağanyn baiqap qaldym. Osy kezde men bar jan-tänimmen mağan qūl, – mümkin joldas ne kömekşi, – kerek bolsa qimyldaityn sät tuğanyn sezdim; qūdirettiñ özi myna beişarany qūtqaryp qal dep tūr ğoi dep oiladym. Uaqyt joğaltpastan satylarmen taudyñ i̇etegine jügirip tüstim de, qoiğan myltyqtarymdy alyp, tura sondai asyğystyqpen tauğa qaita köterilip, onyñ kelesi jağynan tüstim jäne jügirip kele jatqan jabaiylardyñ jolyn kes-kestei teñizge qarai jügire jöneldim. Men töte jol tañdağandyqtan da, äri şoqydan tömen qarai jügirgendikten köp keşikpei qaşqyn men quğynşylardyñ arasyna kiliktim. Meniñ aiqaiymdy i̇estip, qaşqyn jalt būryldy da, alğaşqy sätte quğynşylaryn körgennen beter qorqyp ketti. Men oğan keri qait dep belgi berdim de, al özim jailap basyp quğynşylardyñ aldynan şyqpaq boldym. Aldyñğysy mağan jaqyndap qalğanda, kütip tūrdym da, oqys ūmtylyp myltyqtyñ dümimen ūryp qūlattym. Mūndai qaşyqtyqtan myltyqty dausyn i̇estip tütinin köre qoiu neğaibyl bolsa da, basqa jabaiylardyñ nazaryn audarmau üşin oq jūmsauğa qoryqtym. Quğynşylardyñ alğaşqysy qūlağanda, qorqyp ketken bolu kerek, soñyndağysy da tūra qalğan kezde men onyñ qasyna tez jetip bardym. Jaqyndai bere onyñ qolynda sadağy men jebesi baryn körip jäne meni nysanağa alğanyn baiqağan kezde mağan tek onyñ aldyn alu ğana qalyp i̇edi: men atym jiberdim de ony tūrğan ornynda sūlatyp saldym. Baiğūs qaşqyn öziniñ jaularynyñ jairap qalğanyn körip (ol solai dep oilasa kerek) tūra qaldy, biraq myltyqtyñ jalyny men dausynan şoşynğany sondai, mağan ne jaqyndaryn, ne qaşaryn bilmei abdyrap, qaşuğa köbirek yñğai tanytqandai boldy; men tağy da aiqailap, mağan jaqyn kel dep işarat jasap i̇edim, ol meni tüsindi: birneşe qadam jasady da toqtady, sosyn tağy birneşe qadam jasap, tağy toqtady. Baiğūs özin tūtqyn sanap, bezgek auruy ūstağandai qalş-qalş i̇etip, ana i̇eki jauynyñ kebin qūşamyn dep oilady. Men ony tağy özime qarai şaqyrdym, qolymnan kelgenşe i̇esin jidyrğym kelip, barymdy saldym. Ajal auzynan araşalağanym üşin alğysyn bildirgendei, är on-on i̇eki qadam jasağan saiyn tizerlep, mağan qarai jaqyndai berdi, jaqyndai berdi. Men oğan jymiyp, qolymdy būlğadym. Äbden jaqyn kelgende tağy da tizerlep jerdi süidi, betin jerge tosyp, meniñ aiağymdy köterip, öziniñ basyna qoidy. Būl qylyğy körge kirgenşe qūlyñ bolamyn degeni boluy kerek. Men ony jerden tūrğyzyp aldym da, arqasynan qağyp, “menen qoryqpa” degendi qimylmen bildirdim. Biraq bastağan isim äli aiağyna jetken joq i̇eken, basynan ūrğan jabaiym ölmepti, tek talyp qalsa kerek, – i̇esin jiiä bastady. Qūtqarğan adamyma seniñ jauyñ äli tiri degendi işaralap tüsindirdim. Ol mağan öz tilinde bir närselerdi aityp tüsindirgen boldy, biraq men i̇eşnärse ūğa almadym, onyñ sözderi änniñ äueni siiäqty, qūlaqqa sondai jağymdy, būl meniñ jiyrma bes jyl uaqyttan keiin adam dausyn i̇estip tūrğanym ğoi (öz dausymdy i̇esepke almasam). Sezimge berilip, oi qorytyp tūratyn uaqyt joq, i̇esinen tanğan jabaiy i̇esin jiyp, jerge otyryp alğan, i̇eki iyğy dirildep menen qorqyp otyr. Qūtqarğan jabaiyma öz-öziñe kel dedim de, myltyqty onyñ dūşpanyna közdedim. Biraq meniñ jabaiym (i̇endi solai ataityn bolamyn) işaramen körsetip meniñ iyğymdağy şapaşotymdy sūrady. Men oğan berdim. Ol köz ilespes jyldamdyqpen jauynyñ basyn sol sätte qağyp tüsirdi. Ol ony öte i̇eptilikpen, ikemdilikpen jasady, tipti nemistiñ jendeti de onymen salystyruğa kelmei qaldy. Ömirinde tek ağaş qylyştardy körgen adamnyñ şapaşotty būlai qoldanuy meni qatty tañ qaldyrdy. Artynan bildim, jabaiylar özderine qylyş jasau üşin qatty, öte auyr ağaştardy tañdap alady i̇eken, sosyn olardy jüzi äbden ötkirlengeşe qairap, tek siltep qalsa adamnyñ basyn, ne qolyn jūlyp äketedi i̇eken. Öz oiyn iske asyrğan soñ jabaiymnyñ jüzinen köñildengeni men şyn quanğanyn sezindim. Ol meniñ aldyma kelip, oğaş qimyldar jasap, şapaşotymdy iyğyma ilip, dūşpanynyñ basyn aldyma tastai saldy.
Ol meniñ osynşama qaşyqtyqta tūryp, öziniñ jauyn öltirgenime tañdanys bildirdi. Ol ölgen jabaiyny qolymen körsetip, jaqynnan baryp qarauğa rūqsat sūrady. Men rūqsat i̇etken boida jügirip ketti. Ol öliktiñ betine tüsine almai biraz qarap tūrdy, ony bir jağyna, sosyn i̇ekinşi jağyna qarai audaryp, jaraqatyn qarady. Oq tura keudesine tigen i̇eken, qan syrtyna az ağypty, soğan qarağanda qan işke ketken boluy kerek, birden ölip ketuine de sol sebep bolğan. Öliktiñ sadağy men jebesin alyp, jabaiym mağan keldi. Men būryldym da, meniñ artymnan jür dep ymdadym; artymyzdan tağy da quğynşylar kelui mümkin, būl jerde qalu qauipti degendi işaralap tüsindirdim.
Jabaiy da mağan ölikterdi jasyryp keteiik, jabaiylar mūny körse, bizdi izdep tabady degendi işaramen tüsindirdi. Ol jalañ qoldarymen tezdetip, bir adam i̇erkin syiatyndai qūmdy tereñ i̇etip qazyp tastady; sosyn öliktiñ bireuin süirep äkelip kömdi. İekinşi ölikpen de däl osylai jasady; turasyn aitsam, jerleu räsimi jiyrma bes-aq minutqa sozyldy. Jerlep bolğan soñ, oğan tağy da meniñ artymnan jür dep işarat jasadym da, ony özimniñ qamalyma i̇emes, basqa jaqqa – araldyñ basqa tūsyna – öz üñgirime qarai bastadym. Osylaişa men tüsimniñ osy böligin jüzege asyrmadym: jabaiy meniñ bauymnan pana izdemedi.
Üñgirge kelgen soñ aşyqqan şyğar dep men oğan bir üzim nan men jüzim, artynan su berdim. Sodan keiin küriş sabandarynan üiilgen özim äli jatyp körmegen tösegimdi nūsqap, kelip jat ta ūiyqta degendi tüsindirdim. Baiğūsqa aitqanym sol i̇edi, jata qaldy da tez ūiqyğa ketti. Özi sondai süikimdi, ortaşa boily, dene bitimi şap-şağyn, qol-aiağy ūzyn, tüzu, tabany men sausaqtary da sonşalyq ülken i̇emes. Onyñ türine qarap jasy jiyrma altylarda dep şamalauğa bolady. Onyñ kelbetinen aiuandyq, meiirimsizdik degenniñ nyşanyn da körmeisiz, onyñ jüzinen nağyz i̇erjürek i̇ekeni seziledi. Şaşy qara, qairatty jäne ūzyn, qoidyñ jüni siiäqty bolyp keletin zäñgilerdikindei būirabas i̇emes; mañdaiy jazyq jäne aşyq, Braziliiädağy virgindik zäñgiler siiäqty qap-qara i̇emes, qaratory, qoñyr desem dūrys keledi, tipti suretteuge tildiñ qūdireti jetpeitin siiäqty, qarasañ köziñ toimaidy. Bet älpeti döñgelek, mūrny ülken i̇emes, biraq tañqiğan da i̇emes. Nūr şaşqan janary kelbetine odan saiyn körik beredi, i̇erni de qūiyp qoiğandai ädemi, joğarğy tisteri pildikindei appaq. Köz şyrymyn alğan soñ, dälirek aitsam, jarty sağattan soñ ūianyp, ol meniñ qasyma keldi. Men būl kezde üñgirdiñ aulasynda i̇eşki sauyp otyr i̇edim. Meni köre sala jügirip kelip, jügine otyra qalyp öziniñ bar denesimen neşe türli oğaş qimyldar körsetip, alğys aityp jatqanyn tüsindirdi. Betin tömen salyp, tağy da meniñ aiağymdy öziniñ basyna qoidy, ol öziniñ äreketterimen mağan rizaşylyğyn bildirip, ömiriniñ soñyna deiin mağan adal qūl bolyp qalatynyna ant bergendei boldy. Onyñ aitqysy kelgenin äreketterinen tanyp, meniñ de oğan riza i̇ekenimdi tüsindiruge tyrystym. Meniñ tilimdi üirenip, jauap beruge dağdylan degendi ūğyndyrdym. Seni men jūma küni qūtqardym, sondyqtan seniñ atyñ Jūma bolady dep tüsindirdim. Men oğan “qojam” degen sözdi aitudy üiretip, ol meniñ atym dep, onyñ mağynasyn tüsindirdim, bar jäne joq degen sözderdi de üiretip, mağynasyn aityp berdim. Qyş qūmyrağa süt qūiyp berdim, sosyn özim iştim, oğan nan berip, odan keiin özim de jedim; meniñ istegenderimdi körip üirensin dep oiladym, ol alğys aitqandai basyn izep, tamaq dämdi boldy degendi qimylymen tüsindirdi.
Men onymen birge üñgirge tünep şyqtym, tañ atqan soñ tūrdym da, meniñ soñymnan i̇ere ber dep belgi berdim. Men oğan seni kiındirgim keledi dedim, tyrdai jalañaş bolğan soñ, ol būl tilegime quanyp ketti. İeki quğynşyny öltirip, jerlegen jerdiñ mañynan öte bergende, ol qoldaryn i̇erbeñdetip ölikterdi kömip, özi belgi qoiğan tūsty nūsqady, sosyn ölikterdi qazyp şyğaryp jeu kerek degendi işaralady. Adam i̇etin jeuge bolmaidy, olai i̇etu künä jäne jiırkenişti degendi aityp jetkizgim keldi, būlai oilağannyñ özinde-aq meniñ jüregim ainidy, mäiitterden aulaq ket, meniñ aitqandarymdy orynda jäne soğan moiynsūn dep būiyrdym. Būdan keiin men ony jabaiylardyñ ketken, ketpegendigine köz jetkizu üşin töbeşiktiñ basyna alyp şyqtym. Dürbimdi jabaiylar kelgen jağağa bağyttadym, olardyñ izderi körinbeidi, birde-bir qaiyq közge tüspedi. Joğalğan adamdaryn izdemesten taiyp tūrğandary tüsinikti boldy.
Jabaiylar turaly bilgim kelip, qyzyğuşylyğym artyp, boiyma qairatymdy qaita jiyp alğanyma tañğaldym, öte şeber qoldanatynyna közim jetken soñ, şapaşot, sadaq, jebelerimdi qūlyma artyp, soñymnan i̇er dep būiryq berdim. Būlardan basqa jabaiylar kelgen tūsty qarap qaitu üşin, bir myltyğymdy oğan asyp, qalğan i̇ekeuin özim alyp, mağan olar turaly naqty mälimetter kerek bolğan soñ, jabaiylar asyr salğan jerge keldik. Jağadağy körinisti körgende, meniñ qanym qatyp, jüregim soqpai qaldy. Rasymen de kuä bolğanym öte şoşynarlyq oqiğa i̇edi. Ärine, Jūma üşin būl körinis – üirenşikti. Jağada şaşylğan adam süiekteri, jerdiñ beti şaşyrağan qan; är jerde qaqtalğan adam i̇etteri, müjilgen süiekter jäne basqa da aiuandar toilağan qandy merekeden qalğan belgiler köp. Men adamnyñ üş bassüiegin, bes qolyn, är jerde şaşylğan üş ne tört adam aiaqtaryn, qañqalarynyñ bölikterin taptym. Jūma işaramen jabaiylar tört tūtqyn äkelgenin, üşeuin jegenderin, törtinşisi özi i̇ekenin aitty. Onyñ tüsindirgenine qarağanda Jūmanyñ taipasy men özge taipa arasynda ülken qaqtyğys bolğan siiäqty. Jūmanyñ jaulary köp adamdy tūtqyndap, osy jolğy kelgendegileri siiäqty, qandy mereke jasau üşin, olardy azyq qylu üşin är tarapqa alyp barğan siiäqty.
Men Jūmağa bükil bas süiekterdi, şaşylğan adam i̇etiniñ qaldyqtaryn jinap, örtep jiberuge būiryq berdim. Meniñ baiqağanym, küibeñdep jürgenine qarağanda, meniñ qūlyma adam i̇eti ūnaityn siiäqty, degenmen tağylyq qanynda bar ğoi. Men oğan aram oidan aulaq bol, i̇eger aitqanyma könbeseñ, öziñdi öltiremin dedim.
Qandy merekeniñ belgilerin tügelimen joiyp, biz qorğanğa oraldyq, kele salysymen men ony kiındire bastadym. İeñ äueli men oğan qirağan kemeden alynğan sandyqtyñ işinen şyqqan kenep şalbardy kigizdim, kişkene qysqartqan soñ, oğan qūiyp qoiğandai boldy. Sodan keiin bar şeberligimdi salyp (men būl kezde keremet tiginşi bolyp alğam), i̇eşkiniñ terisinen jeide, qūiannyñ terisinen öte qolaily, ädemi i̇etip bas kiım tigip berdim. Meniñ qūlymnyñ kiımderi öte kelisti bolyp şyqty, tipti ol qojaiynynan ainymai qaldy deuge bolady. Ärine, ol basynda yñğaisyzdanyp, Uialyp jürdi, äsirese ol şalbarğa üirene almady, iä, i̇eki jeñi de qoltyğynyñ astyn qysyp, iyqtaryn qajady, sondyqtan qolaisyz tūstaryn qaita tiguge tura keldi. Qalai bolğanda da, onyñ kiımi özi üşin qolaisyzdyq tudyrdy.
İekinşi küni qūlymdy ornalastyru jaily oiladym. Onyñ özine de yñğaily i̇etip ornalastyru jäne özimdi de jaily sezinu üşin, qorğanymnyñ işki jäne syrtqy qabyrğasynyñ arasyndağy aşyq alañqai jerge kişkene şatyr tiktim. Meniñ üñgirimniñ syrtqy i̇esigi de osy tūsqa şyğuşy i̇edi; men i̇esikti juan ağaştan jasadym da, işke qarai ğana aşylatyn i̇ettim; al tünde ilgişpen bekitip qoiyp, baspaldaqty da özime, işke qarai jiyp aldym. Jūma i̇endi işke i̇ene almaityn boldy. Meniñ qorğanymnyñ şatyr tigilgen işki qorşauynda aula bar: töbesi juan-juan syrğauylmen jabylğan, al syrğauyldyñ bir ūşy taudyñ şetine ilingen, syrğauyldardyñ üstinen kese-köldeneñ juan-juan ağaş salyp, üstin küriştiñ sabanymen qalyñ i̇etip japqanmyn; töbesindegi basqyşpen tüsip-şyğatyn aşyq jerge aşylyp-jabylatyn i̇esik jasadym da, i̇esik jabylğanda qatty dauys beretin boldy. Al tünde
qaru-jaraqtarymdy özimmen alyp jattym.
Biraq būl saqtyqtarymnyñ bäri bekerşilik i̇eken: şyn berilgen, adal da aq jürek, qyrsyqtyq pen qyñyrlyqtan ada, könbis te i̇elgezek mūndai qūl i̇eşkimde bolyp körmegen şyğar; ol mağan tuğan äkesindei qarady. Men üşin janyn da qiiätynyna senimdi boldym. Onyñ mağan şeksiz berilgendigine köp isteri arqyly kuä boldym, – i̇endi odan saqtanu, küdiktenu artyq dep oiladym.
Osynyñ bärin oi i̇eleginen ötkize otyryp, qūdirettiñ qūpiiä syrly ämirimen onyñ jaratqan maqūlyqtarynyñ bäri özderiniñ ruhani qabiletterin igi jolğa jūmsau mümkindigine ie bola bermeitinine tañyrqai köz jetkizesiñ, biraq olarğa da tap bizge sekildi olar syiğa tartylğan. Tap bizder sekildi olarda da aqyl, bauyr basu sezimi, meiirimdilik, dostyqqa adaldyq, ädiletsizdikke tözbeu qabileti, jalpy jaqsylyqty jasau men qabyldau üşin qajetti närseniñ bäri bar; qaşan qūdai būl qabiletterdiñ ornymen jūmsaluyna jağdai tuğyzsa, olar ony tipti bizden de asyp tüsetin yntamen oryndaidy.
İendi özimniñ jaña joldasyma qaityp oralaiyn. Ol mağan qatty ūnaityn, oğan i̇endi men qajetti närselerdiñ bärin üiretudi mindetime alyp, jäne bastysy, men söilegen kezde tüsinudi üiretudi qolğa aldym. Ol öte qabiletti, ünemi köñildi jüretin, asa yntaly oquşy boldy; ol meni tüsingen kezde ia keide ol öz oiyn tüsindirgisi kelip, men oğan bar yqylasymdy audarğanda sondai qatty quanatyn. Onyñ qasymda bolğany meniñ ömirimdi jeñildete tüskendei boldy. İeger basqa jabaiylardan qauip bolmağanda, men rasymen de qalğan ömirimdi soñyna deiin aralda ötkizer i̇edim.
Men Jūmany qorğanyma äkelgenimniñ i̇ekinşi ia üşinşi küni basyma mynadai oi keldi: men Jūmany adam i̇etin jeuden bas tarttyruym üşin, tağamdardyñ dämine üiretip, türli tamaq beruim kerek. Bir küni i̇erteñgisin ormanğa baramyn dep, ony özimmen birge ala şyqtym. Öz aulamdağy i̇eşkilerdiñ birin soiyp, äkelip pisirip jemek oiym bolğan, biraq jol boiyndağy bir ağaştyñ tübinen i̇eki lağyn i̇ertken jabaiy i̇eşki kördim. Toqta dedim, Jūmany qolynan ūstai qalyp, qozğalma degen belgi berip, közdep tūryp i̇eşkiniñ bir lağyn atyp aldym. Būryn öziniñ jaularyn alystan öltirgenimdi körgen, biraq būnyñ qalaişa bolğanyn tüsine almağan baiğūs jabaiy qatty tañ qaldy: ol dir-dir i̇etip, teñselip ketti; men qazir ol i̇esinen tanyp qala ma dep oladym. Ol men közdegen laqty körgen joq, öziniñ qysqa jeidesiniñ i̇etegin köterip, jaraly i̇emespin be degendei denesin ūstap köre bastady. Baiğūs men ony öltirgim kelip tūr dep oilağan siiäqty, meniñ aldyma tizerlep otyra qalyp, meniñ aiağymdy sipap, öz tilinde miñgirlep bir närselerdi ūzaq aita bastady. Ärine, men onyñ bir sözin de tüsingenim joq, biraq onyñ meni öltirme dep jalynyp jatqany tüsinikti i̇edi.
Köp ūzamai ony öltiruge qūlqym joq i̇ekenin aityp äreñ tüsindirdim. Qoltyğynan süiep tūrğyzyp, qarqyldap külip, ölgen laqty körsettim, ol jügirip baryp ony alyp keldi. Baruyn barsa da, qalai ölgenine senbei, är jerin şūqyp, küibeñdei berdi, senbei tūrğanyn sezdim de, myltyqty tağy oqtadym. Biraz uaqyt ötken soñ, mañaidağy bir ağaştyñ basynda qarşyğağa ūqsas bir ülken qūs otyr i̇eken, aralyq ta onşa qaşyq i̇emes, oq jetetin jerde, kördim de Jūmany qasyma şaqyryp aldym: birinşi qūsty körsettim, qarşyğa i̇emes, totyqūs i̇eken, sosyn myltyqty, odan keiin qūs otyrğan ağaştyñ tübindegi jerdi nūsqadym, qūsty atqanda osy jerge qūlaitynyn körsin dep oilap i̇edim. Artynşa men atyp qalğanda ol qūstyñ jerge jalp i̇ete tüskenin kördi.
Jūma būl joly da meniñ aldynda tüsindirgenderime qaramastan, zäresi ūşyp ketti, onyñ tañdanysynyñ küşeiüi myltyqty oqtağanymdy körmegennen boldy, sondyqtan da bolar, ol qarudyñ işinde adamdy da, añdy da, – qandai da bolmasyn jany bar närseni alystan tūryp qyra beretin siqyrly qiratuşy küş bar dep oilağan şyğar. Būdan keiin de ūzaq uaqytqa deiin myltyqtyñ ne i̇ekenin, onyñ qalai öltiretinine tüsine almai añ-tañ bolyp jürdi. İeger men oğan rūqsat bersem, ol mağan da, meniñ myltyğyma da tabynyp, qūlşylyq qylatyn türi bar. Äuelgi kezde ol myltyqty qolymen türtuge de qorqatyn, i̇esesine myltyq qasynda tūrsa, onymen tiri adam körgendei söilesetin boldy. Keiinirek ol mağan myltyqtan özin öltirmeuin ötinip sūrap jürgeni turaly aitqanyn aityp berdi.
Sol künniñ äñgimesin tügelimen aityp bereiin. Jūma i̇esin jiğan soñ, men oğan, atylğan qūsty äkelip ber dep būiryq berdim. Ol jügirip bardy, biraq qūsty izdeimin dep ūzaq bögeldi, men ony öltirmei, qanatynan ğana qağyp tüsirgenmin, ol pyryldap ūşyp biraz jerge deiin ūzap ketipti. Äiteuir

Jūma qūsty tauyp alyp keldi; meniñ baiqağanym Jūma äli myltyqtyñ qoldanysyn dūrys tüsinbegen, onyñ joqtyğyn paidalanyp myltyqty tağy da oqtap qoidym, tağy da atyp körsetpek i̇edim, biraq būdan bylai qūs ta kezdespedi. İeşkini üige äkeldim de, kele salyp terisin sypyryp aldym, işek-qarnyn tazalap, odan keiin bir kesek i̇etinen qyş ydysqa sorpa pisirdim, keremet dämdi boldy. Özim işip alğan soñ, sorpany Jūmağa ūsyndym. Oğan öte ūnady, tek ol meniñ sorpa men i̇etke tūz seuip jeuimniñ sebebin tüsinbedi. Ol mağan tūz qosyp işkende dämsiz bolady degendi tüsindirdi. Auzyna kişkene tūz salyp tükirip tastady, odan jüregim ainidy degendi ūqtyrdy, sosyn auzyn sumen şaidy. Sosyn bir kesek tūzsyz i̇etti auzyma salyp, qaita tükire bastadym, tūzsyz i̇et mağan dämsiz degendi ūqtyrdym. Biraq meniñ būl äreketim Jūmağa i̇eş äser i̇etpedi, men oğan i̇etke de, sorpağa da tūz qosyp işu kerek i̇ekenin üirete almadym. Köp uaqyttan keiin ğana ol tamağyna az-azdap tūz qosyp jeudi üirendi.
Özimniñ jabaiyma pisken i̇et pen sorpa berip, i̇ekinşi küni quyrylğan i̇eşki i̇etin berdim. Men quyrylğan i̇etti bizdiñ Angliiäda daiyndaityndai i̇erekşe ädispen äzirledim. Ottyñ ainalasyna i̇eki syrğauyl jerge qadap qoidym; būlardyñ arasyn bekittim, oğan ülken kesek i̇etti ildim de, ol äbden qaqtalğanşa ainaldyra berdim. Jūma meniñ isime tañğaldy, bir üzim i̇etti auzyna salğandağy onyñ tañğalysynda şek joq i̇edi, tağam oğan öte ūnady, ol i̇endi i̇eşqaşan adam i̇etin jemeitinin aityp, meni quantty.
Kelesi küni men ony şaruağa aralastyrdym, äueli qalai isteitinin özim körsetip, sosyn arpa tarttyryp, tartylğan ūnnan kebek daiyndattym. Bärin birden igerip, meñgerip ketti, mūnyñ bärinen ūn daiyndaimyz, nan pisiremiz degen soñ, jūmysqa bar yntasyn saldy; közinşe ūn iledim de, nan pisirdim. Köp uaqyt ötpei-aq Jūma nandy özi pisiretin boldy. İendigi bizge i̇egis kölemin ūlğaityp, mol önim aluğa tura keldi. Bir ülken jerdi tañdap bölip aldym da, ainalasyn qorşauğa kiristim. Jūma bar yntasymen, jūmysqa qyzu kiristi, mağan ülken kömek boldy. Mūnyñ bäri i̇ekeumiz üşin, bizde ülken i̇egis alqaby bolady, auyz i̇ekeu bolğan soñ, nan da i̇eki i̇ese köp kerek bolady dep tüsindirdim. Meniñ onyñ da qamyn jep jatqanym ony qatty tolğandyrsa kerek, mağan bar yqylasymen meniñ beinetim köbeigenin ūğatynyn tüsindirgisi keldi; men oğan jūmys berip, qalai isteu kerek i̇ekenin körsetsem boldy, ter töguden qaşpaitynyn aitty.
Būl men üşin aralğa kelgen jyldarymnyñ işindegi i̇eñ äserge toly jyl boldy. Jūma ağylşyn tilinde i̇ejiktep söilese bastady, ol mendegi bar närseniñ atauyn bildi, men sūrasam aityp beredi, men jūmsağan jerlerimniñ bärine özi baryp keledi. Ol söileskendi öte jaqsy kördi, sondyqtan meniñ tilim üşin de jūmys tabyldy. Bulyğyp aita almai jürgen sözderim, i̇endi auyzdan jeñil ūşty. Jūma i̇ekeumiz söileskende töbem kökke jetkendei bolady, būl jigit mağan ünemi quanyş syilady, ol meniñ jan düniemmen äbden üilesti. Künnen-künge meni onyñ şynaiylyğy men aqjürektigi süisindirdi. Qalai desek te men de şyn jüregimmen oğan bauyr basyp qaldym, būğan deiin ol jaqsy köru degen sezimdi bilmegen şyğar dep oilaimyn, ol da meni jaqsy körip qaldy. Mağan bir rette odan tuğan i̇elin sağynady ma i̇eken, būl jerden i̇eline ketkisi kele me degen siiäqty sūraq qoiudyñ reti kelip qaldy. Būl kezderi ol men qoiğan sūraqtarğa jauap beretindei, ağylşyn tilinde i̇erkin söilei alatyn, men odan onyñ taipasy soğystarda jeñiske jetti me dep sūradym. Ol jymiyp: “İä, iä, biz ünemi soğysat myqty”, iağni biz özgelerden myqtymyz degendi aitqysy keldi ol. Odan keiin
biz sūraq-jauap retinde söilesuge köştik.
Qojaiyn. Sender ünemi myqty soğysamyz dediñ be? Ötken joly seniñ tūtqyndaluyña ne sebep boldy, Jūma?
Jūma. Bizdikiler bärin qyryp saldy, Qojam. Qojaiyn. İeger senderdiñ taipalaryñ bärin qyryp salsa,
sender qalai tūtqyn boldyñdar?
Jūma. Olar bizdikilerden öte köp boldy. Olar bir, i̇eki, üş jäne meni ūstap aldy. Bizdikiler olardy men bolmağandağy qyrqysta qyryp saldy. Onda bizdikiler bir, i̇eki, üş jäne myñdağanyn tūtqyndady.
Qojaiyn. Senderdikiler sender tūtqyndalğanda ne üşin kömekke kelmedi. Nege qūtqaryp almady?
Jūma. Olar bir, i̇eki, üş jäne meni qaiyqqa otyrğyzdy, al bizdikilerde ol kezde qaiyq bolğan joq.
Qojaiyn. Jūma, aitşy mağan, sizdikiler tūtqynğa tüsken adamdardy ne isteidi? Analar siiäqty mañ dalağa qaiyqpen alyp kete me, olar da jeidi me?
Jūma. İä, bizdikiler de adamnyñ i̇etin jeidi, bäri jeidi. Qojaiyn. Al olardy qaida aparady?
Jūma. Är jaqqa, sonda qaida aparğylary keledi. Qojaiyn. Būl jerge alyp kele me?
Jūma. İä, iä, būl jerge de. Är jerge.
Qojaiyn. Al sen osy mañaida olarmen birge keldiñ be?
Jūma. Boldym. Anda boldym (öziniñ taipasynyñ jinalar tūsyn, araldyñ soltüstik batys jiegin körsetti).
Sonymen, sūrastyra kele, meniñ qūlym Jūma da būryn jabaiylar qatarynda bolyp, meniñ aralymnyñ alys jağalauyndağy qandy merekege qatynasqan i̇eken. Arada biraz künder ötkennen keiin men ony sol qandy mereke ötken araldyñ jiegine aparğanymda, osy arağa kelip öz taipalastarymen jiyrma tört i̇erkekti, i̇eki äiel, bir balany öltirip, i̇etin jegenderin aitty. Jiyrma degendi ağylşynşa qalai tüsindirudi bilmedi, biraq qanşa adamdy öltirip, i̇etin jegenderin tüsindiru üşin, kişkene tastardan jiyrma tasty jinap aldy da, biriniñ qasyna birin qosyp mağan “Sanañyz” dedi.
Jūmamen aradağy osy äñgime turaly aityp otyrğanymnyñ sebebi, būl aldağy äñgimeniñ basy bolatyn. Älgi äñgimeden keiin, “qūrlyq pen meniñ aralymnyñ arasy qaşyq pa, osy arağa jetkenşe qaiyqtary apatqa ūşyraityn jağdailar köp bola ma” dep sūradym. Joly qauipti i̇emes, birde-bir qaiyq suğa ketken i̇emes, nege deseñiz, osy aradan köp ūzamai-aq ağys jüredi, jel i̇erteñgisin bir jağynan soqsa, keşkisin i̇ekinşi jağynan soğady dep jauap berdi. Basynda Jūmanyñ aitqan ağysy turaly, sudyñ köterilui men tömendeui dep tüsindim, artynan bildim, tipti olai i̇emes i̇eken. Ağys Orinoko özeniniñ qūiylysynyñ jalğasy i̇eken, onyñ teñizge qūiyp jatqan jeri meniñ aralyma jaqyn bolyp şyqty. Meniñ aralymnan men qūrlyq dep oilap jürgen, soltüstik-batysqa sozylyp jatqan jolaq jer, Orinoko özeniniñ soltüstik sağasynda jatqan Trinidad degen aral i̇eken. Meniñ ol jer turaly jäne ony mekendeuşiler jaily qyzyğuşylyğym artyp, onyñ jağasy qandai, qandai teñiz, jaqyn mañynda qandai taipalar tūrady dep Jūmany qaptağan sūraqtyñ astyna aldym. Ol öz bilgenderiniñ bärin aityp berdi. Odan ol jerdi mekendeuşi taipalardyñ atauyn da sūrap i̇edim, köñilimdi könşiterlik jauap ala almadym. Ol “Karib, Karib” dep qaitalai berdi. Onyñ bizdiñ geografiiälyq kartada körsetilgendei, Amerikanyñ sol jağalauynan bastau alyp, Orinoko özeniniñ jağasyn örlep Gvineiäğa şeiin, odan äri Äulie Martağa deiin jailağan karibter turaly aitqanyn ūğu qiyn i̇emes i̇edi. Jūma mağan “aidyñ ar jağynda”, onyñ sözimen aitsaq, aidyñ batatyn jağynda, basqaşa tüsindirsem, onyñ otanynyñ batys jaq böliginde, köp adamdardy öltirgen, adamdardy men sekildi aq adamdar (sizderge būryn baiandap aitqan, būl kezde appaq saqalymdy körsetti) tūrady degendi aitty. Men onyñ Amerikağa körsetken jauyzdyqtarymen aty şyqqan, olar turaly atadan balağa tek qanişerler degen ūğym qalyptasqan
ispandyqtar turaly aitqanyn ūqtym.
Meniñ aq adamdarğa bizdiñ araldan jüzip baruğa qandai da bir mümkindik bar ma degen sūrağyma: “Bar, bar, būl bolady; jüzu kerek i̇eki qaiyq” dep jauap berdi. Men ūzaq uaqyt ol öziniñ “i̇eki qaiyğy turaly” ne aitqysy keldi i̇eken dep tüsinbedim; süitsem “i̇eki qaiyq” degeni i̇eki qaiyqtai ülken kememen degen sözi i̇ekenin artynan äreñ ūqtym.
Būl äñgime meniñ köñilimdi jūbatty, sol künnen bastap keudemde ümit oty alaulady, i̇erte me, keş pe, men būl qapastan qūtylamyn, ol üşin meniñ beişara jabaiym kömektesedi dep oiladym. Jūma i̇ekeumiz ūzaq birge bolyp, äñgimelesip bir-birimizdi tüsiner deñgeige jetken soñ, men oğan din negizderi turaly aityp, onyñ jan düniesinde qūdaiğa degen senimdi tudyrğym keldi. Bir yñğaily uaqytta men odan “Seni kim jaratty?” dep sūradym. Baiğūs meni tüsinbedi, ol men onyñ äkesi turaly sūrap tūr i̇eken dep oilady. Sosyn men oğan basqaşa: teñiz ben jerdi, biz basyp jürgen tau men ormandy kim jaratty sūradym. Ol: “Būlardyñ bärin jaratqan Benamuki degen şal, ol özi öte biıkte tūrady”, dep jauap berdi. Ol mağan Benamuki turaly, ol teñiz ben jerden, ai men jūldyzdan da būryn jaralğan degennen basqa jarytyp i̇eşnärse aita almady. Men oğan nege onda jaratylystyñ bäri osy şalğa tabynbaidy degenimde, Jūma baisaldy jüzben jai ğana: “Jaryq düniedegilerdiñ bäri oğan O deidi” dedi. Senderdiñ taipalarynyñ adamdary o dünielik bolğanda ne isteidi dedim. Ol: “Olardyñ bäri Benamukige barady”, dedi. “Öltirip, i̇etin jegen adamdar da Benamukige bara ma?” degenimde, “İä” dep jauap berdi ol.
Osylaişa men oğan nağyz qūdaidy tanudy üirete bastadym. Men oğan älemdi jaratuşy kökte dedim (būl jerde qolymmen aspandy nūsqadym). Ol älemdi jaratuşy, ol qūdiretti, bizge ne isteimin dese de i̇erkinde, beremin dese beredi, alamyn dese alady dep tüsindirdim. Men onyñ aqyryndap közin aştym. Ol meni zor yqylaspen tyñdady. Aisa paiğambar bizdi künälarymyzdan araşalau üşin qūdaidyñ jibergen i̇elşisi degenime zeiin qoidy. Qūdai kökte bizdiñ qūlşylyq i̇etip aitqan är sözimizdi i̇estip tūrady dedim. Bir rette ol mağan: “İeger sizdiñ qūdai künnen de joğary tūryp bizdi i̇estise, onda ol qūdiretti i̇eken, al Benamuki odan tömen tūrsa da bizdiñ dausymyz oğan jetpeidi, onymen söilesu üşin tau basyna şyğamyz, äitpegende ol bizdi i̇estimeidi”, dedi. Sen öziñ onymen söilesu üşin tau basyna şyqtyñ ba dep sūradym men. “Joq” dedi ol, jas adamdar ol jaqqa barmaidy, tek qana biz Uvokekter dep ataityn şaldar ğana barady (meniñ tüsingenim olar taipa kösemderin, ia abyzdaryn osylai atasa kerek). Uvokekter tauğa barady da, onda O bar (būlardyñ tilinde dūğa i̇etu) deidi. Taipalaryna oralğan soñ Benamukidiñ aitqanyn i̇elge taratady. Mūny i̇estigen men, din turaly aityp birin-biri aldau jabaiylardyñ arasynda da bar i̇eken ğoi, din önerin jasyryn türde taratyp, dinşilderdi halyq tarapynan qūrmetteudi talap i̇etu tek Rimde ğana i̇emes, bükil dünie jüzindegi dinniñ bärinde bar i̇eken ğoi degen paiymğa keldim. Jañağy aitylğannyñ bäri – tauğa şyğyp qūdaiğa qūlşylyq i̇etu, Benamukimen söilesu, onyñ aitqandary dep şaldardyñ böskenderi ötirik, i̇eger olar tau üstinde bireulermen söilesip jürse, ony tek jyn-şaitan dep bilu kerek dep Jūmağa barynşa tüsindirdim. Osy arada şaitan turaly biraz äñgime aittym: onyñ qalai paida bolğany jäne onyñ qūdaiğa qarsy kelgeni turaly; ol adam balasynyñ dūşpany i̇ekenin jäne onyñ sebepteri turaly; onyñ qūdai sözimen közi aşylmağan halyqtar arasynda özin qūdai i̇etip körsetip, i̇eldi özine bağyndyrğysy keletinin; onyñ adam näsilin azdyru üşin qandai qulyqtarğa baratynyn, onyñ bizdiñ qūmarlyqtarymyzdy qolpaştai otyryp jasyryn türde janymyzğa i̇enip ketetindigi turaly; onyñ qalai bizdiñ beiimdilikterimizge ikemdelip bizge qaqpan qūra alatyndyğy jäne osylaişa adam balasyn özin-özi azğyruğa jäne öz
i̇erkimen ajalğa bet būruğa mäjbürleitini turaly.
Qūdaidyñ bar i̇ekeni turaly tüsindirgenimnen göri, şaitan turaly aityp jetkizuim qiyndau boldy. Qūdiretti küş bar, ol qūpiiä türde bizge ämirin jürgizedi, ol älemniñ bileuşisi, bizdi jaratqanyn aiğaqtaityn qolmen ūstap, közben köretin dälelder bar. Al qara niet şaitandardyñ paida boluy, bar i̇ekeni, olardyñ älemi turaly, bastysy, jauyzdyq pen jauyzdyq jasauğa beiim tūratyny turaly közge körseter aiğaq joq. Birde ol baiğūs özime de jūmbaq bolyp jürgen oi turaly sūraq qoidy, qalai jauap bererimdi özim de bilmei abdyradym. Men oğan qūdaidyñ ämiri, onyñ qūdireti, onyñ künäkarlar üşin jazasy aiausyz i̇ekenin, ötirik aitqanyñ üşin örtep jiberetin ot i̇ekenin, ol ärbireuimizdi qalai jaratsa, bir sätte solai älemdi de, bizdi de qūrtyp jiberetinin ūzaq aityp bergenimde Jūma meni tapjylmastan tyñdady.
Şaitan adam boiyna i̇erkin i̇enip ketetin, zūlymdyq pen jauyzdyqqa jol bastaityn, jaratuşynyñ qaiyrymdylyğyn qaiyrsyz qylar, qūdaidyñ jalğyz jauy i̇ekenin aittym. Mine – sen aittyñ qūdai ūly, qūdiretti dep; şaitannyñ qūdirettiligi men küştiligi qūdaidan kem i̇emes qoi dedi Jūma. İä, iä dedim men, biraq qūdai şaitannan myqty, ol odan joğary, biz sondyqtan jyn-şaitannyñ pälesinen aulaq qyl, künälarymyz bolsa raqym qyl dep, oğan jalynyp-jalbarynamyz dedim.
İeger qūdai şaitannan da qūdiretti, odan da myqty bolsa, onda ol jamandyq qaitalanbauy üşin şaitandy nege birjola joiyp jibermeidi dedi Jūma.
Onyñ sūrağy meni tañğaldyrdy, men köp körgen bolsam da, onyñ tosyn qoiylğan sūrağyna jauap bere almadym jäne ainalyp ötudiñ de retin tappadym. Basynda tipti ne derimdi bilmei abdyrap, i̇estimegendei syñai tanyttym da, sūrağyñ qalai i̇edi dep qaita sūradym. Onyñ būl sözdiñ jauabyn kütkeni sondai, sūrağyn ütir, nüktesine deiin qaldyrmai qaitalady. Būl uaqytta men oilanyp alyp: “Tüptiñ tübinde qūdai onyñ qatty jazasyn beredi, ony ar soty kütedi, ony tozaqqa tastaidy, ol tek ottyñ işinde ğana ömir süredi” dedim. Būl aitqandarym Jūmanyñ köñilinen şyqpady, ol öz sūrağyn qaitalai bastady. “Tüptiñ tübinde sot bolsyn, men tüsinbeidi. Şaitandy nege qazir jazalamaidy? Nege ony būryn-būryn jazalamağan?”. Sen odan da būğan deiingi aqymaq isterimiz üşin qūdai seni de, meni de ne üşin jazalamady dep nege sūramaisyñ, biz keşirim sūradyq, qūlşylyq i̇ettik, mine, onyñ bizge raqymy dedim. Ol oilanyp qaldy. “Jaqsy, jaqsy” dedi ol abyrjyp, – būl jaqsy, iağni sen, men, şaitan jaman adamdar – jalbaryn, ökin, qūdai bizdi keşir”, – dedi ol. Būl sözderimen tağy meni oilandyrdy. Tabiğat bergen qarapaiym tüisik, aqyl-oi bar tirşilik ielerin tanymğa jeteleidi, qūdireti küşti jaratqandy qūrmetteuge şaqyrady, bolmasa būl qasietter o bastan bizdiñ bolmysymyzğa tän, biraq tek qūdaidan kelgen uahi ğana bizge İsa Mäsih jäne bizge syiğa tartylğan künädän aryltu turaly tanymdy beredi jäne jaña ösiettiñ dänekeri jäne qūdai kürsisiniñ qūzyrynda boluşy degenniñ ne i̇ekenin tüsinuge kömektesedi: qaitalap aitamyn, tek qana joğarydan kelgen uahi ğana bizdiñ janymyzda būl tüsinikterdi qalyptastyryp, bizdiñ qūtqaruşy qūdaiymyz İsa Mäsihtiñ injili jäne adamdarğa basşy jäne tazartuşy retinde uäde i̇etilgen qūdai ruhy ğana, – olarğa qūtqaryludyñ joldary men qūtqaruşy qūdai tanymyn üiretetin adam janynyñ i̇eñ qajetti ūstazdary.
Sondyqtan oquşym i̇ekeumizdiñ äñgimemizdi basqa arnağa būryp jiberdim. Onyñ ärirek baryp tūruyn ötinip, ülken şarua kütip tūrğandai ornymnan jedel tūryp, qūdaiğa myna beişara jabaiynyñ qūtqaryluyn üiretuime kömektese gör, myna miskin nadan jaratylys iesiniñ jüregin oz ruhyñmen şabyttandyra kör, oğan İsa Mäsihtegi tanym nūryn syiğa tart, onyñ ūjdany tolyq ilanyp, közi aşylyp jany qūtqarylatyndai meniñ auzyma qūdai sözin sala gör jäne ony öziñe qarat dep jalbaryna bastadym. Jūma meniñ qasyma qaita jaqyndağan kezde men oğan älemniñ qūtqaruşysy adamnyñ künäsin arqalağany jaily jäne aspannan tüsken injil ilimi turaly, iağni qūdaidyñ aldynda täubege kelu men özimizdiñ jalpyğa raqym nūryn syilauşy qūdaiymyz İsağa degen senim turaly aita bastadym. Odan soñ küşim jetkenşe oğan nege bizdiñ künämizden aryltuşy perişteniñ beinesin qabyldaudan bas tartyp, İbrahimniñ ūryğynan tarağanyn tüsindirdim; osy sebepten, dedim men, joldan taiğan periştelerdiñ qūtqaryludan ümitteri joq, al ol bolsa Ysraiyl üiiniñ künäğa batqan pendelerin qūtqaruğa keldi jäne t.b. närselerdi aittym.
Qūdai kuä, būl beişarağa din üiretemin dep aqyl-oiymdy ğana i̇emes, şynaiy sezimimdi de arnadym, meniñ qağidama süiengenderdiñ bäri meniñ ädisimdi qoldanady dep oilaimyn, oğan är närseni tüsindiremin dep jürip, özim bilgen, bilsem de tereñ män berip körmegen köp närseni özim qaita üirendim. Bir sözdiñ mağynasyn tüsindiremin dep otyryp, är türli oidyñ jeteginde boldym.
Jūma i̇ekeumiz äñgimelesumen ūzaq kündi keş qylatyn i̇edik; bizde bos uaqyt degen bolmaityn; dostyğymyz berik boldy: üş jyldyñ qalai ötip ketkenin de sezbei qaldym. İeger osy ömirde baqyt degen bar bolsa, onda men özimdi baqyttymyn dep i̇eseptedim. Jabaiym menen de myqty dindar bolyp aldy. Meniñ künälarym būl beişaranykinen köp bolsa, qūdai keşirim beredi dep oilaimyn, al men onyñ ömirimde paida bolğany üşin de riza i̇edim. Biz i̇ekeumiz de şyn nietimizben birdei qūlşylyq qylyp jürdik. İekeumiz de din kitabyn bar yqylasymyzben oqyğandyqtan jaratuşyğa bir taban bolsa da jaqyndai tüskendeimiz.
Jūma i̇ekeumiz äbden bir-birimizge bauyr basyp alğan soñ, men oğan ne aitsam da tez tüsinetin boldy: özi de ağylşyn tilinde bir närselerdi aityp tüsindirip jürdi, al men oğan aralğa qalai kelgenimdi, qanşa jyl tūryp, ömirimdi qalai ötkizgenimdi tügel baiandap berdim. Oğan men ol üşin jūmbaq bolyp kelgen oq-däriler men oqtyñ qūpiiäsyn aştym, myltyq atudy üirettim. Oğan pyşaq syiladym, ol oğan dän riza boldy; qandai jağdai bolmasyn qaru retinde de, şaruağa da qolaiy dep şapaşot syiladym.
Men Jūmağa İeuropa i̇elderi turaly, äsirese tuğan jerim Angliiä turaly ūzaq äñgimeleuşi i̇edim. Tūrmysymyzdy, qūdaiğa qūlşylyq i̇etetinimizdi, bir-birimizben qarym-qatynasymyz, kemege otyryp älemdi şarlap saudamen ainalysatynymyz turaly da baiandadym. Özim mingen kemeniñ apatqa ūşyrağany turaly aityp, ornyn da körsettim. Men oğan özimdi qūtqarğan qaiyqtyñ qirandylaryn da körsettim. Būl qaiyqty būryn ornynan qozğap jüruşi i̇edim, al qazir qirap qaldy dedim. Qaiyqty körip Jūma ūzaq oilanyp, ündemei qaldy. Men odan nege oilanyp qaldyñ dep sūradym. “Meniñ halqym tūratyn jaqtan men osyndai qaiyq kördim” dedi. Onyñ ne aitqysy kelgenin men ūzaq uaqyt tüsinbedim. İekeumiz ūzaq uaqyt daulasqannan keiin baryp äreñ tüsindim, – ol tūratyn jerge būryn osyndai qaiyq kelgen i̇eken. Men qandai da bir i̇europalyq keme sol mañaida apatqa ūşyrap, būl qaiyqty tolqyn alyp kelgen şyğar dep oiladym. Nege i̇ekenin bilmeimin, mümkin būl qaiyqtarda adamdar bolğan şyğar degen oi basyma da kelmepti. Men qaitalap sūrai bersem de, bar oiym qaiyqtyñ töñireginde boldy.
Jūma mağan bärin anyqtap, qolmen qoiğandai täptiştep aityp berip söziniñ soñynda: “Aq adamdar batqan joq, biz olardy qūtqardyq”, – degendi qosty. Men ol aityp otyrğan oqiğany köz aldyma keltirip, qaiyqta adamdar boldy ma dep qaita sūradym. “İä, qaiyq tolğan aq adam” dedi ol. “Olar qanşa i̇edi?” dedim. Sausağymen on jeti ret sanady. “Olar qaida, tağdyrlary ne boldy?” dedim. “Olar aman, bizdiñ jaqta tūrady” dedi.
Osy sözderden keiin mağan är türli oi keldi: būl on jeti adam byltyr meniñ aralyma kelip, tasqa soğylyp qiraityn kemeniñ adamdary i̇emes pe i̇eken? Keme jartasqa soğylyp, qauip töngenin sezgen olar qaiyqqa otyryp jabaiylardyñ jerine kelgen şyğar dep topşyladym. Men Jūmadan: aq adamdar tiri şyğar, – dep qaita-qaita sūrap qoimai qoidym. Ol: “Mümkin, mümkin” – dep jauap beruden bir tanbady. Olardyñ öziniñ jerlesterimen birge tūryp jatqandaryna jaqynda törtinşi jyl tolady dedi. Jerlesterim olardy renjitpeidi, tipti tamaqtandyrady degen sözdi qosty. Olar aq adamdardy qalai öltirip, jep qoimady degen meniñ sūrağyma: “Aq adamdar bizge bauyr boldy” dedi. Meniñ būl äñgimeden tüsingenim – olar özara bitimge kelgen siiäqty. Jūma: “Bizdikiler adamdardy tek soğysta jeidi (tūtqyndardy dep tüsindim)” – dedi.
Būl äñgimeden keiin de birtalai uaqyt ötti. Bir küni i̇ekeumiz araldyñ künşyğys jağyndağy biık töbeniñ basyna şyqtyq – kün būltsyz, tūmansyz aşyq i̇edi. İeger oqyrmandardyñ i̇esinde bolsa, būryn men osy töbeniñ basyna şyqqanymda, alystan qaraiyp köringen Amerika qūrlyğyn baiqağan i̇edim. Jūma sol bağytqa üñilip ūzaq qarap tūrdy da, bir kezde sekirip bilei bastady, dauystap meni qasyna şaqyrdy. İekeumizdiñ aramyz i̇edäuir qaşyq i̇edi. Keldim de, män-jaidy sūrastyrdym. “Mine, baqyt, mine, toi”, dedi ol aiqailap, – äne, qarañyz “Anau jaqta… qara… myna jerden körinedi… meniñ jerim, meniñ halqym!”.
Quanğannan tüsi özgerip, közi jainap sala berdi, quanğany sondai, özin-özi ūstai alatyn i̇emes, qanat bitse ūşuğa da daiyn. Mūnyñ mūndai quanyşty qalpyn, qūlşynysyn körgen men qūlyma senimsizdikpen qarai bastadym. Mümkindigi tabylsa Jūmanyñ i̇eline taiyp tūratynyna senimdi boldym, ol jaqqa ketse, öziniñ jaña dinin ūmytatyny i̇eşteñe i̇emes, ol meniñ aldymdağy mindetterin de ūmytady. Mümkin, öz taipalastaryna meni satyp ta keter, olardy jüzdep, bolmasa i̇eki jüzdep meniñ aralyma alyp keletin şyğar, öştesken taipalaryn jeñip, qandy merekelerin toilağandai, meni öltirip, i̇etimdi de qinalmai jeui de mümkin.
Adal jigit turaly būlai oilauym küpirlik te şyğar, artynan qatty ökindim. Küdigim küşeigen saiyn, saqtyq oilap, Jūmağa salqyn qarai bastadym. Osylaişa birneşe apta boiy del-sal bolyp, öz-özime kele almai jürdim; qaitalap aitaiyn: myn şynynda da qatty qatelesip, jañsaq oiğa boi bergem i̇eken; būl deni taza, tabiğatynan meiirimdi jigittiñ oiyna jamandyq jasau kirip te şyqpağan da siiäqty; ol meniñ dinime de qarsy kelgen joq jäne men, baqytyma qarai, onyñ adal dos i̇ekenindigine köz jetkizidim.
Būnyñ oiynda aramdyq bar degen küdikti oidan aqyry aryla almai-aq qoidym: bir küni aila jasap onyñ işki oiyn bilgim keldi. Onyñ är söziniñ şynaiylyğy sondai, men özimniñ ol turaly aram oilağanym üşin Uialdym, sabyrğa kelip öz dosyma degen senimdi arttyruğa tyrystym. Ol tipti meniñ oğan degen köñilimniñ qalğanyn da sezbepti, – būl da öz kezeginde onyñ mağan degen köñiliniñ tazalyğynyñ tağy bir däleli i̇edi.
Bir küni Jūma i̇ekeumiz sol töbege tağy da şyqtyq (būl saparda teñiz beti tūmandanyp, qūrlyqtyñ şeti körinbedi) men oğan: “Jūma, şynyñdy aitşy, öz otanyña, tuğandaryña qaitqyñ kele me?”– dedim. “İä, bizdikilermen tabyssam, öte quanyşty bolar i̇edim”, – dep jauap berdi. “Sen onda nemen ainalysar i̇ediñ, qaitadan jabaiy adamğa ainalyp, adamnyñ i̇etin jeitin be i̇ediñ?”– dep jalğadym sözimdi men. “Joq, joq, Jūma ol jaqta bärine jaqsy ömir süriñder, nan, i̇eşkiniñ i̇etin jeñder, süt işiñder, adam i̇etin jemeñder aitady” – dedi. Ol mağan būrylyp jai ğana: “Joq, öltirmeidi, olar jaqsylyqty üirengenge quanady, olar qaiyqpen kelgen saqaldylardan köp üirendi” – dedi. “Sonymen, seniñ üiiñe qaitqyñ keledi i̇eken ğoi” – dep men sūrağymdy qaitaladym. Ol külimsirep: “Men alys jüze almaimyn” – dedi. Onda sen üşin qaiyq jasaimyz degenimde ol, i̇eger men barsam ğana ol menimen birge baratynyn aitty. “Men qalai baramyn?” – dep qarsylyq bildirdim. – Olar meni jep qūiady ğoi. “Joq, joq, jemeidi, – dedi ol, – men olar jemeitindei i̇etemin, men olar tyñdaityndai jasai, seni köp jaqsy köredi”. Meniñ adal Jūmam mynany aitqysy kelip i̇edi: ol öziniñ jerlesterine men onyñ jaularyn qalai öltirgenimdi, qalai ajaldan qūtqarğanymdy aitsa, olar meni jaqsy körip ketedi. Sodan keiin ol kekeştenip, taipalastarynyñ tağdyr aidap kelgen on jeti saqaldyğa qandai meiirimmen qarağandary turaly aitty.
Sol kezden bastap, täuekelge bel buyp, Jūma aitqan on jeti adamdy izdep körsem qaitedi degen oi keldi. Ol on jeti adam ispandyqtar nemese portugaldyqtar boluy kerek, i̇eger olardy kezdestirsem, bärimiz jinalyp bir örkenietti i̇elge barudyñ jolyn tabar i̇edik, jalğyz, qūrlyqtan qyryq mil qaşyq aralda tūryp, būl jerden qūtyludyñ basqa amalyn körmedim. Arağa birneşe kün salyp, Jūmamen osy turaly äñgimeni tağy jalğastyrdym. Men oğan i̇eliñe jetu üşin qaiyq beremin dep, öz qaiyğym tūrğan araldyñ qarsy jağalauynyñ şegine alyp bardym. Işindegi suyn töktik te (közden tasa bolsyn dep suğa batyryp ketkenmin), i̇ekeumiz de qaiyqqa mindik. Jūma qaiyq i̇esudiñ şeberi i̇eken, tura özim siiäqty tez jürdi. Biz jağalaudan alystağannan keiin men oğan: “Mineki, Jūma, biz seniñ jerlesteriñe baramyz”, – dedim. Ol mağan tañyrqai qarady: mūndai saiahat üşin qaiyğy tym kişkene bolyp köringen boluy kerek. Men oğan būdan da ülken qaiyğym bar dep, i̇ekinşi küni özim bir kezde süirep teñizge tüsire almağan alğaşqy qaiyğym tūrğan jerge alyp keldim. Qaiyqtyñ ülkendigi Jūmağa ūnady. Biraq būl qaiyqty jasağanyma jiyrma i̇eki, jiyrma üş jyl boldy, aşyq aspan astynda qalğan soñ, äbden kün jep, jañbyr müjip, ağaşy keuip, şirip ketken i̇eken. Jūma mūndai ülken qaiyq äbden jaraidy, jetkilikti i̇etip azyq-tülik tiep alyp attanuğa bolady dedi.
Jūmamen birge qūrlyqqa attanamyn degen oiymnyñ naqtylanğany sondai, men oğan tura osyndai qylyp qaiyq jasap alsaq, üige attanamyz dedim. Ol bir auyz söz aitpai, tünerip, jüzin qaiğy basty. Sağan ne boldy dep sūrağanymda: “Qojam ne üşin Jūmağa ökpeli? Men ne istedi?”– dedi. “Sağan ökpeli degendi qaidan şyğardyñ, tük te olai i̇emes, men sağan ökpeli i̇emespin” – dedim. “Ökpeli i̇emes, ökpeli i̇emes” – dep küñkildedi ol. “Nege Jūmany üiine jiberesiñ?” “Öziñ ğoi barğym keledi degen” – dedim. “İä, barğym keledi, tek i̇ekeumiz, Qojaiyn barmaidy, Jūma barmaidy, Jūma Qojaiynsyz barmaidy”. Bir sözben aitqanda, ol meni tastap ketpek tügili, ol turaly bir auyz söz de i̇estigisi kelmedi. “Tyñdaşy Jūma, men onda ne üşin baramyn, men ne isteimin onda” dedim. Ol mağan būrylyp: “Köp is jasau, dūrys jasau, jabaiy adamdardy meiirimdi boluğa, tatulyqqa, qūdaiğa qūlşylyqqa üiretu, olarğa jaña ömir beru”, – dedi. “Keşir, dosym” dedim mūnysyna kürsinip, sen öziñ de bilmeisiñ ne aityp tūrğanyñdy. Özgeni izgilikke üiretu meniñ qolymnan kelmeidi”, – dedim. “Joq”,
– dedi, – “Meni üiretti izgilikke, olardy üiretedi”. “Joq, Jūma, – dedim men senimdi türde, – baratyn bolsañ, öziñ bara ber, men osy jerde qalamyn, būryn qalai ömir sürsem, būdan keiin de solai ömir süretin bolamyn” – dedim. Ol tağy da oiğa berilgendei biraz ünsiz tūryp, bir kezde jügirip baryp anadai jerde jatqan baltany alyp, mağan qarai ūsyndy. “Baltany ne üşin berdiñ?” – dep sūrağanymda: “Jūmany öltir!”, – dedi. “Men seni ne üşin öltirem?” – dep sūradym men. Ol: “Jūmany ne üşin quasyñ qasyñnan?” – dep bajyldap qūia berdi. Onyñ köñili qatty būzyldy: men onyñ janarynan jas tamşylaryn baiqadym. Qysqasyn aitqanda, onyñ mağan bauyr basuy men meniñ qasymda qaluğa bel bailağandyğynyñ aiqyndylyğy sondai, oğan ol öz i̇erkimen ketpeiinşe, ony i̇eşqaşan qumaitynymdy aityp qaita-qaita tüsindirumen boldym.
Sonymen, Jūmanyñ mağan äbden berilgenine tüpkilikti közim jetti; onyñ i̇eline qaitamyn degen ystyq sağynyşynda jalğyz-aq ümit säulesi ūşqyndağan: men onyñ taipalastaryn izgilikke üiretedi degen ğana tilek bolğan i̇eken.
Araldan ketemin degen ümitim arta tüspese, i̇eş bäseñdegen joq. Jūmanyñ aitqan on jeti adamy meniñ aralymnan onşa qaşyq i̇emes jerde i̇ekenin bilgen soñ, köruge yntyq bolyp, olarğa jetkenimşe tözimim tausyldy.
Keşiktirmei Jūma i̇ekeumiz jolğa şyğu üşin qaiyq jasauğa qolaily juan ağaş izdei bastadyq. Aralda ağaş qisapsyz köp i̇eken, qaiyq tügil tūtas keme jasasañ da jetetindei. Bir kezdegi alğaşqy qaiyqty qūrastyrğandağydai bilmestik bolmauy üşin, ağaşty jağağa jaqyn jerden izdeu kerek boldy; sonda ülken qaiyqty teñizge süirep tüsiru i̇eş qiyndyq tudyrmaidy.
Biraz izdep jürip, aqyry Jūma bizge qolaily ağaşty tapty; ol qandai ağaştyñ qolaily i̇ekenin menen jaqsy biluşi i̇edi. Biz kesken ağaştyñ nendei ağaş i̇ekenin bilmeimin, türine, iısine qarağanda, sumah nemese nikaragvu deitin ağaş siiäqty. Jūma jabaiylar jasaityndai işin örtep quys jasaiyq dedi, biraq men mūny qūraldarmen qaşap, oiyp jasağan qolaily dep tüsindirdim. Jūma birden kelisip, biz qyzu jūmysqa kirisip kettik; bar küşimizdi salğan soñ, bir aidyñ işinde qaiyq daiyn boldy. Biz onyñ syrtyn baltamen jonyp i̇edik, köz aldymyzda nağyz teñizşilerdiñ qaiyğy paida boldy. (Jūma būl jūmysty közdi aşyp-jūmğanşa meñgerip aldy). Teñizge tüsiruge äli i̇eki aptadai uaqyt kerek boldy, sebebi biz astyna ağaş qoiyp tartqanymyzmen, ornynan säl ğana jyljyttyq.
Qaiyqty teñizge tüsirgennen keiin, Jūmanyñ ony öte i̇eptilikpen bağyttai alatynyna jäne öte şeber i̇esetinine tañ qaldym. Biz mūndai qaiyqpen teñizde jüze alamyz ba dep sūradym. “O, ärine, mūndai qaiyqpen qatty jel tūrsa da, jüze alamyz” dedi ol. Saparğa attanbas būryn Jūmağa jūmbaq tağy da bir oidy jüzege asyrğym keldi. Ol qaiyqqa diñgek, jelken, zäkir ornatyp, arqan tartu i̇edi. Diñgek jasau asa qiyn i̇emes-tin, sebebi ony balqarağaidan jasauğa bolatyn, al aral toly balqarağai, ony tipti kez kelgen jerden tabuğa boluşy i̇edi. Jaqyn mañaidan bir jas ağaşty tañdap aldym da, Jūmany şaqyryp, myna ağaştyñ būtağyn kesip, qabyğyn jonyp tegiste dedim; qalai i̇etip jonu kerektigin özim körsetip berdim. Biraq jelkenniñ şaruasymen özime ainalysuğa tura keldi. Mende äli i̇eski jelkender, dūrysy – jelkenniñ bölikteri bar bolatyn; būlardyñ mende jatqanyna jiyrma alty jyldan asyp ketkendikten de, men olardy bir paidağa asady ğoi dep te oilamai, olardyñ bütin küiinde saqtalyp qaluyna onşa köp basymdy auyrtpap i̇edim, tipti olardyñ barlyğy şirip ketkendigine senimdi bolatynmyn. Şynymen de onyñ köp böligi şirindige ainalğan i̇eken; biraq soğan qaramastan men jelkenniñ myqtylau i̇eki böligin tauyp alyp, tiguge kiristim; qolymda tipti ine de bolmağandyqtan meniñ būl iske köp ter töguime tura keldi; degenmen de men äiteuir bir närse jamap-jasqap şyğarğan boldym: onyñ birinşisi Angliiäda qoldanylatyn ülken üşbūryşty jelkenge ūqsaityn siyqsyz bir närse, i̇ekinşisi – blind dep atalatyn kişkentai jelken. Mūndai jelkenderdi men jaqsy igere alatyn i̇edim, öitkeni olar, men äñgimemniñ basynda aitqandai, men berberlerden qaşqan barkasta bolatyn.
Qaiyqtyñ qañqasyn daiyndau üşin tura i̇eki aiğa juyq uaqyt ketti, i̇esesine qaiyq keremet qūrastyrylyp şyqty. Aityp ötken i̇eki jelkennen özge qaiyqtyñ tūmsyğyna ony bağyttap otyru üşin men üşinşi jelkendi ornattym. İeñ bastysy – röli, ol qaiyqty tiısti jerinde būryp otyru üşin qajet i̇edi, – ony da jasap, öz ornyna ornalastyrdym. Äigili keme qūrastyruşysy bolmasam da, röldiñ mindetti türde kerek i̇ekenin bilip, ony daiyndau üşin barymdy saldym; täjiribemniñ joqtyğynan bolğan keibir sätsizdikterimdi i̇eseptemegende, keme daiyndauğa qanşa uaqyt bölsem, rölin jasauğa da sonşa uaqytymdy arnadym.
Bäri saqadai sai bolğan soñ, Jūmağa qaiyqty jürgizudi üirettim; ol jaqsy i̇eskekşi bolsa da, röldi būru, jelkendi bağyttau degennen beihabar i̇eken. Meniñ röldi iske qosqanymdy, jeldiñ bağytymen jelkendi oñğa, solğa būrğanda jelkenniñ auağa tolğanyn körip tañğaldy. Degenmen de ol būl isti de tez meñgerip, täjiribeli teñizşi bolyp aldy. Alaida ol bir närseni ğana – qūbylnamany paidalanudy üirene almai qoidy: būl onyñ tüsinik-paiymynan joğary bolatyn. Biraq ta ol i̇endikterde qūrğaq mausym kezinde būlt ta, būlyñğyr künder de müldem derlik bolmaityn bolğandyqtan da, bizdiñ saparymyzğa qūbylnamanyñ qajettiligi de şamaly boldy. Kündiz alystan köringen jağany bağdar i̇etip jüzsek, tünde jūldyzdarğa qarap bağytymyzdy tüzep otyrdyq. Al jañbyrly mausymnyñ äñgimesi basqa, biraq jañbyrly mausymda bäribir teñizben de, qūrğaq jermen de sapar şeguge bolmaityn.
Meniñ aral tūtqynyna ainalğanyma jiyrma jetinşi jyl toldy. Mūnyñ soñğy üş jylyn i̇eseptemese de bolady: dosym Jūma qasymnan tabylğasyn – meniñ üiime quanyş i̇endi, qaiğyly künderime qoş aittym. Jiyrma altynşy jylymdy qūdaiğa qūlşylyq qylumen qarsy aldym: araldy jalğyz mekendegenimde raqymşylyq i̇etkeni üşin jaratuşyğa rizaşylyğymdy bildirdim. Qūdaiğa būdan būryn da rizaşylyğymdy bildirsem, qazir şyn jüregimmen niettendim; jaratuşynyñ är isime jar bolatynyna dälelderim jeterlik i̇edi; i̇endi meniñ şöl dalada tūnşyqqan künderim azaiady, qapastan qūtylar sätim taiau qaldy, i̇endi bir jyldy artqa tastasam, araldan birjola ketemin dep özime-özim senimdi bola bastadym. Osyndai nyq senimge ie bolsam da, men şaruaşylyğymdy aqsatpai jürgize berdim: būrynğydai jer jyrtyp, i̇eginimdi i̇ektim; i̇egistikterimdi qorşap, i̇eşkilerime köz boldym; jüzimderdi jinap keptirdim, – bir sözben aitqanda, – būryn nemen ainalyssam, – sony jalğastyra berdim.
Küibeñ tirlikpen jürgenimde jañbyrly mausym da bastalyp ketti: i̇endi üiden de köp şyğa bermeitin boldym. Bizge saiahatymyzdy keiinge qaldyruğa tura keldi: i̇eñ äueli jaña qaiyğymyzdyñ qauipsizdigin qamtamasyz i̇etu kerek bolatyn. Mene qaiyğymdy äñgimemniñ basynda aityp ötken sal buğan quysqa alyp keldim. Su köterilgen kezde qaiyqty jağağa süirep şyğardym da, ony arqanmen bailap bekitip, Jūmağa qaiyq beine bir dokta tūrğandai bolyp syiatyndai aumaq pen tereñdikte bassein qaz dep būiyrdym. Su qaitqan soñ teñiz jaqtan dokqa barar joldy jabu üşin biz myqty bögenmen qorşap qoidyq. Al qaiyqty jauyn-şaşynnan qorğau üşin ony biz şatyrdyñ astynda tūrğandai qylyp būtaqtardyñ juan qabatymen jauyp tastadyq. İendi saparğa attanu üşin qaraşa nemese jeltoqsan ailaryn tosyp, jaibaraqat otyra beruge bolatyn i̇edi.
Jañbyr basylyp, aua raiy qalpyna kelgen boida men ūzaq saparğa mūqiiät daiyndala bastadym. Kün ilgeri qajet dep tapqan azyq-tülikti şamalap daiyndai bastadym. İeki apta ötken soñ bögetti aşyp, qaiyqty teñizge tüsirgim keldi. Birde tañerteñ dağdylanğan ädet boiynşa jolğa qamdanuğa kirisip, Jūmany tasbaqa äkeluge jūmsadym: tasbaqa i̇eti men jūmyrtqa bir jetige jetedi. Jūmanyñ ketkeni sol i̇edi, qaita jügirip keldi. Ol qorşaudyñ syrt jağynda tūrğan mağan qūstai ūşyp jetti. Ne jağdai dep sūrap bolğanymşa: “Qojam! Qojam! Bäle! Jaman!”– dep janūşyra aiğailai bastady. “Jūma, ne boldy?”– dep sūradym üreilenip, – “Anda jağalauda bir, i̇eki, üş… qaiyq bar”, – dedi aptyğyp. Sanağanyna qarap, alty qaiyq şyğar dep oiladym, biraq altau i̇emes, üş-aq qaiyq bolyp şyqty. “Ne kördiñ! Mūnşama neden qoryqtyñ?”– dep jūbata sūrağanymda, ol jabaiylar özin quyp kelgen i̇eken, i̇endi tauyp alyp öltiredi dep oilağan bolu kerek, baiğūstyñ i̇esi şyğyp ketipti. Onyñ qoryqqannan qalşyldap ketkeni sondai, qapelimde ne isterimdi bilmedim. Men ony barymşa jūbatuğa tyrysyp-aq baqtym. Oğan töngen qauip mağan da tönetinin, ony jese, meni de jeitinin aityp tüsindirdim. “Biraq biz soñğy demimiz qalğanşa berispeimiz”– dedim. “Sen soğysuğa daiyn”, “Men atat, biraq olar köp, öte köp”– dedi ol. “Qaiğyrma, bireuin öltirsek, qalğandary myltyq dausynan ürkip, tym-tyraqai qaşyp ketedi, men seni qorğaimyn, biraq sen qoryqpai meniñ aitqandarymdy oryndaisyñ ba?” – dedim men. Ol: “Sen qalasañ, men öluge de daiynmyn, Qojam” – dep jauap berdi. Sodan keiin üñgirden rom äkelip, bir staqanyn oğan işkizdim. Būdan soñ qaru-jaraqtarymyzdy sailap, oqtap qoidyq. Üiden şyqqanda ünemi özimizben ala jüretin i̇eki myltyqty i̇eñ iri bytyramen oqtadym, muşketke ūsaq bes bytyra jäne i̇eki bölik qorğasyn salyp, al tapanşalardyñ ärbirin i̇eki oqpen oqtadym. Özim şapaşotpen, Jūmany baltamen qarulandyrdym.
Qaqtyğysqa saqadai sai bolğasyn, qolyma dürbi alyp, baqylau üşin töbeşikke şyqtym. Dürbimdi teñizge qarai bağyttap tūryp men jabaiylardy kördim: olar jiyrma i̇eki adam, üş tūtqyn jäne üş qaiyq. Būl üiirdiñ aralğa bir ğana maqsatpen – jaularyn jeñgenderi üşin qandy merekeni toilauğa kelgenderi tüsinikti boldy. Masqaralyq basqosu būlar üşin quanyş toiyndai boldy.
Būl joly Jūma qaşatyn küngi jağalauğa tüspei, meniñ qaiyğym tūrğan jerge taiau ornalasypty. Būl jağalau tömen, i̇endi, tegis jäne teñizdiñ kireberisine deiin it tūmsyğy batpaityn qalyñ nu. Jabaiylardyñ meniñ üiime taiau ornalasqandary zyğyrdanymdy qainatty, biraq aşuymdy şaqyrğan ol jağdai i̇emes, meniñ yzamdy keltirgeni – osy aralğa qandy oqiğany toilau üşin kelgenderi. Taudan tüsken soñ olardy bas salyp birin qaldyrmai qyryp salu turaly şeşimimdi Jūmağa aityp, mağan kömektesesiñ be dep qaita sūradym. Qorqynyşy basylyp, öz-özine kelgen ol (mümkin, rom jigerlendirgen şyğar) sergek jüzben qaşan öl dep būiyrasyñ, sonda ölemin dedi.
Qaru-jaraqtardy bölisip aldyq ta, aşu üstinde solarğa qarai attandyq. Jūmağa bir tapanşa berip i̇edim, ol beline qystyryp aldy, i̇eki myltyq jäne berdim, al özim qalğandaryn asyndym. Keregi bolyp qalar dep romdy qaltağa saldym. Jūmağa işinde oq-därileri men oğy bar ülken qap arqalattym. Artymnan bir qadam qalmai ilesip jür dep būiyrdym: dybysyñdy şyğarma, men būiryq bermei myltyq atuşy bolma dedim. Ağaşty tasalap tūryp olarğa oq jaudyru üşin köp jerdi ainalyp jüruge tura keldi.
Kele jatyp är türli oi basyma kelip, olarğa oq atuğa täuekelim barmai şeginşektei berdim. Olardyñ köptigi qynjyltty, biraq qoldarynda qarulary joq, tyrdai jalañaştarmen soğysta men jalğyz bolsam da, jeñis meniñ jağymda bolary anyq i̇edi. Biraq meni qinağany basqa oi – arymnyñ aldynda taza bolu.. “Men ne üşin öz qolymdy adam qanyna maluym kerek? Oğan ne sebep itermelep tūr. Tipti mağan i̇eşqandai jamandyq jasamağan jäne jasağysy kelmeitin adamdardy öltiruge meniñ qandai qūqym bar? Meniñ aldymda olardyñ ne künäsi bar? Olardyñ tağylyq dästürinde şaruam joq, būl qūdaidyñ qarğysy, atalarynan qalğan sorly mūra. İeger būlarğa qūdai qaraspasa, būlardy aiuan i̇etip jaratsa, onda meniñ töreşi ia janalğyş bolu nemdi alğan. Jäne äri-beriden üşin ūlyq kemistikter üşin kek qaitarylmaidy. Qysqasyn aitqanda, qandai közqaraspen qarasaq ta, adamdardy jairatyp salu meniñ isim i̇emes i̇edi. Jūmağa kek qaitaramyn dese – jöni bar: būlar – onyñ ata jauy; olar onyñ taipalastarymen öş, al soğys kezinde öltiruge rūqsat i̇etiledi. Al özim jaily būlai dep aita almasym anyq i̇edi». Mūnyñ bäri meniñ oiymda būrynnan bar i̇edi, al i̇endi tipti dūrys bolyp körindi; sondyqtan äzirşe jabaiylarğa tiıspeu kerek degen şeşimge keldim. Orman işinde jaily jerge jaiğasyp, jağalauda öter qandy oqiğanyñ bastalyp, aiaqtalğanyna baqylaiyn da otyraiyn, al būl iske qūdai özi anyq belgi berse ğana kirisermin degen oiğa taban tiredim. Osy şeşimmen men ormanğa kirdim. Jūma meniñ artymnan qalmai jürip otyrdy. Biz añdyp basyp, ün-tünsiz, aiaq dybysyn şyğarmai adymdap kelemiz. Jabaiylarmen aramyzdy birneşe qatar ağaştar ğana bölip tūratyn, jağağa jaqyn ornalasqan orman şetine kelip Jūmany qasyma şaqyryp aldym da, ormannyñ tura şyğa berisindegi juan ağaşty körsettim: oğan örmelep şyğyp jabaiylardyñ is-äreketteri osy tūstan körine me, baqyla dedim. Ol aitqanymdai oryndap, ağaştyñ basyna örmelep şyqty da, qaita oralyp jabaiylardyñ ot basynda otyrğanyn jäne alyp kelgen tūtqyndarynyñ biriniñ i̇etip jep, al i̇ekinşi tūtqyn sol jerde qūmnyñ üstinde bailauly jatqanyn, biraq köp ūzmai ony da öltiretinin aitty. Būl habardy i̇estigende janym aşu-yzamen lapyldai bastady. Jūmadan jabaiylardyñ i̇ekinşi oljalary būlardyñ jerine qaiyqpen kelgen aq adam, bizdiñ taipadan i̇emes degendi i̇estigende qanym basyma şapty. Ağaştyñ qasyna jaqyn kelip, dürbimmen qarap tūtqynnyñ rasymen de aq adam i̇ekenine köz jetkizdim. Ol qol-aiağyn qamyspen, mümkin, qamys siiäqty bir närsemen buyp tastağandyqtan i̇eş qybyr i̇etpesten jatyr i̇eken. Onyñ üstindegi kiıminen ğana i̇emes, türinen de i̇europalyq i̇ekeni körinip tūrdy. Jağalauğa jaqyndyğy i̇elu iardtai jerde, töbeşiktiñ üstinde, jabaiylardan myltyq oğy jeter qaşyqtyqtyñ jartysyndai şamada, tağy bir ağaş ösip tūr i̇edi, bizdiñ tūrğan jerimiz ben jabaiylardyñ otyrğan jeriniñ arasy äldebir tal-şiliktiñ qalyñ jynysymen kömkerilgendikten de ağaşqa jasyryn jetuge bolady i̇eken. Aşu kernegen men būtalardyñ arasymen jasyrynyp baryp, aitqan ağaşqa jettim, ol jerden oqiğa alaqanğa salğandai ap-anyq körindi. Otty ainaldyra qorşağan jiyrma şaqty adam bir-birine janasyp, tyğyz otyr. Būl toptan oqşau, birneşe qadam jerde tizerlep i̇europalyq bireu otyr, qalğan i̇ekeui tūryp tūr, qasyndağy i̇eñkeigender älginiñ qol-aiağyn şeşip jatyr, – alyp ketuge jaña ğana kelse kerek. İendi bir minut ötse, būlar ony da qoi siiäqty bauyzdap, qol-aiağyn būtarlap, otqa qaqtai bastar i̇edi. Bir minut kidiruge bolmaityn i̇edi. Men Jūmağa būrylyp, «Daiyn bol» dedim. Ol basyn izedi. “İendi mağan qara, men ne isteimin, sen de sony iste” dep, men jerge myltyğym men bir muşketimdi tastadym, al i̇ekinşi muşketpen jabaiylardy közdedim. Jūma da muşketin közdei bastady. “Daiynsyñ ba?” dep sūradym. Ol maqūldady. “Onda bas” dedim de, atyp qaldym.
Jūma mağan qarağanda tura közdegen i̇eken, birden i̇ekeuin jairatyp, üşeuin jaraqattady. Al men i̇ekeuin jaraqattap, bireuin öltirdim. Bizdiñ oq jaudyrğanymyz jabaiylardy qalai äbigerge tüsirgenin oñai i̇elestetuge bolady. Adam i̇etinen dämelilerdiñ bäri qaida tyğylaryn bilmei tym-tyraqai jağalaudy boilap är tarapqa qaşa jöneldi. Olar ajal qaidan töngenin bilmei de qaldy. Jūma meniñ aitqanymdai menen közin almai otyr. Alğaşqy atqannan keiin men muşketti tastai sala, myltyqty aldym, myltyqtyñ qūlağyn qaiyryp, tağy da közdei bastadym. Jūma meniñ är qimylymdy būljytpai qaitalady. “Sen daiynsyñ ba?” dep qaitaladym men. “Daiynmyn” dedi. “Onda ata ber, bizge qūdai jar bolady” dedim. İeki jaqtan atylğan oq qalğan jabaiylardyñ tura ortasyna tidi: būl joly biz oq-därilermen oqtalğan myltyqpen atqannan soñ, jerge tek i̇ekeui ğana qūlady. İesesine jaralanğandar köp boldy. Olar qan-qan bolyp, zäreleri ūşyp, i̇esteri şyğa jağalaumen jan-därmen jügire jöneldi. Üş adam qatty jaraqattanğan boluy kerek, oryndarynan tūra almai, sūlq jatty.
Myltyğymdy jerge qoiyp, muşketimdi köterip, “Jūma, i̇er soñymnan” dedim de, ormannan atyp şyqtym. Meniñ i̇erjürek jabaiym menen bir qadam da qalğan joq. Jabaiylardyñ meni baiqap qalğandaryn sezip, Jūmağa men ne isteimin, sony qaitala dedim aiqailap, barymdy sala jügire otyryp (asynğan auyr qaru-jaraqtarym bolsa da tez jettim), ot pen teñiz ortasynda qalğan beişara qūrbandyqtyñ qasyna jetip keldim. Qūrbandyqty daiyndap jatqan i̇eki janalğyş alğaşqy myltyq dausy şyqqanda-aq zytyp ketken i̇edi. Olar zäreleri ūşyp, tağy da üş jabaiyny qosyp alyp, qaiyqtaryna minip taiyp tūrğandy. Men Jūmağa būrylyp, olardy at dep būiyrdym. Ol meniñ aitqanymdy tez tüsinip, qaşqyndarğa jaqyndai tüsu üşin, qyryq qadamdai ūzap baryp olardy atty, olar bir qaiyqta otyrğan soñ, tügel ölgen şyğar dep oiladym, i̇ekeui tūrdy da, qoryqqandarynan qaita qūlağan siiäqty. Qalğan üşeui sol jerde jan tapsyrdy, al üşinşisi auyr jaraqattanğanynan ornynan da qozğala da almai qaldy. Jūma jalğyz özi qaşqyndardy jairatyp salğan soñ, men pyşağymdy alyp, tūtqynnyñ qol-aiağyn buğan jipti kesip, bailauyn şeştim. Ony qoltyğynan demep tūrğyzğan boida, portugal tilinde sen kimsiñ dep sūradym. Ol latynşa hristianmyn dep jauap berdi. Äli qūryğan ol aiağynan äreñ tūryp, zorğa jauap berip tūr. Men qaltamdağy romdy alyp, onyñ auzyna apardym. Bir jūtyp al dep, artynan nan berdim. Ol jep jatqanda men odan ūltyñ kim dep sūradym. Ol ispanmyn dedi. Öz-özine kelgen soñ, ajaldan araşalağanym üşin qaryzdar i̇ekenin aityp, alğysyn jaudyrdy. İestigen-bilgenderimdi jiyp-terip men oğan ispan tilinde “Myrza, sosyn söilesemiz, qazir äreketke köşu kerek. İeger qorğana alar şamañyz bolsa, mine, sizge qylyş pen tapanşa, alyñyz, dūşpandardy jairataiyq” dedim. İspandyq qarudyñ i̇eki türin de qolyna alğan soñ mülde basqa adam bolyp şyğa keldi. Oğan küş qaidan keldi? Ol qūiyndatqan dauyl sekildi i̇eki janalğyşqa jetip baryp, köz ilespes şapşañdyqpen olardy i̇ekige bölip tastady. Baiğūs jabaiylar myltyqtyñ dausy men tosyn şabuyldan qorqyp ketkenderi sondai, ne qarsylasa, ne qaşa almai qaldy. Jūmanyñ alğaşqy qaiyqqa minip qaşqan bes jabaiysyndai, qaiyqpen qaşqaly tūrğan
alty jabaiy da solardyñ jolyn qūşty.
Muşketti oqtap, atuğa daiyn qalpynda ūstap tūrdym, muşketim men tapanşamdy ispandyqqa berip qoiğandyqtan, tağy qauip bolsa qajet bolar dep oqty ünemdeuge tyrystym. Bizdiñ oqtauly tört myltyğymyz biz alğaşqy oq jaudyrğan jerdegi terektiñ tübinde qaldy; sondyqtan Jūmany şaqyryp alyp, olardy jedel alyp kel dedim. Ol qūstai ūşyp baryp keldi. Men muşketimdi oğan berip, seriktesterime qajettilik tusa bereiin dep qalğan myltyqtardy oqtai bastadym. Men myltyqty oqtap ülgergenimşe bir jabaiy men ispandyqtyñ arasynda qyrğyn şaiqas boldy. Jabaiy oğan ülken ağaş qylyşymen tarpa bas saldy, men der kezinde kömek qolyn sozyp ülgirmegende ispandyq tura osyndai qylyşpen öltiriluge tiıs bolatyn. Meniñ ispanym i̇erjürek i̇eken, men ony tipti de ondai i̇eken dep oilamağan i̇em; äliniñ joqtyğyna qaramai arystandai alysty, qylyşymen qarsylasynyñ basynan i̇eki ret joiqyn soqqy berdi, biraq jabaiy da myqty, boiy ūzyn i̇eken, berispei i̇ekeui qūian-qoltyq ūstasa ketti; ol ispandyqty alyp jyqty (ispandyq qatty qaljyrağan) da qylyşyn jūlyp aldy; ispandyq qylyşty öz i̇erkimen bere qoiyp, belindegi tapanşasyn alyp, jabaiyny jairatyp saldy. Osynyñ bäri bir demde, meniñ köz aldymda, men järdemge jügirip jetkenşe bolyp i̇edi.
Osy aralyqta özimen-özi qalğan Jūma qolyndağy jalğyz baltasymen qaşqan jabaiylardyñ artynan quyp jürdi; ol qolyndağysymen biz alğaşqy atqanda jaraqat alğan üş jabaiyny jairatyp saldy; ol basqalarynyñ da sazaiyn berdi. İspandyq ta bir sätin zaia jibermedi. Meniñ qolymdağy myltyqty alyp qalğan i̇eki jabaiynyñ artynan jügirip jürip, i̇ekeuin de jaraqattady, onyñ quyp jeterlik äli de joq i̇edi, ana i̇ekeui ormanğa kirip ketip, iz jasyrdy. Jūma olardyñ artynan ketti. Bireuin öltirdi, i̇ekinşisi jelaiaq i̇eken, jetkizbei ketti. Jaraqattanğan jabaiy sol boiy suğa kümp berip, qaiyqqa minip qaşyp bara jatqan üş jerlesine jüzip jetti. Būl törteui (jaraqat alğany öli me, tiri me, belgisiz) jiyrma bir jabaiydan sau qalğandary. Tura i̇esebi bylai:
3 – ağaştyñ tasasynda tūryp alğaş atqanda öldi. 2 – kelesi i̇eki ret atqanda.
2 – Jūmanyñ qaiyqta öltirgeni.
2 – aldynda jaraqattanyp, soñynan onyñ öziniñ öltirilgenderi.
1 –Jūmanyñ ormanda öltirgeni. 3 – ispandyqtyñ öltirgeni.
4 – är jerden tabylğan ölikter (Jūmanyñ quyp jürip öltirgenderi nemese jaraqattan ölgender).
4 – qaiyqpen qaşyp qūtylğandar (bireui jaraqattandy, i̇endigi ölip qalmasa).
Barlyğy: 21.
Qaşqan üşeui aldy-artyna qaramai, bar i̇ekpinderimen qaiyqty i̇ese berdi. Jūma arttarynan qualai i̇eki-üş ret atyp i̇edi, timegen şyğar deimin. Ol mağan qaiyqqa minip soñdarynan quaiyq dedi. Olardyñ qaşyp bara jatqandarynan üreilendim; olar özderiniñ jerlesterine araldağy oqiğa turaly aityp berse, olar qaiyqqa i̇eki jüz, üş jüz bolyp tielip kelip, qyryp kete me dep qoryqtym. Arty ne bolady dep oiladym da Jūmanyñ aitqanymen kelisip, jügirip teñizde qalqyp tūrğan qaiyqqa sekirip minip, Jūmany şaqyrdym. Qaiyqqa sekirip mingenimde tañğalğanymdy körseñiz ğoi, ispandyq siiäqty aiaq-qoly bailanğan, qūrbandyqqa alyp kelgen tağy bir adam jatyr. Şalajansar, qoryqqanynan ainalasynda ne bolyp jatqanyn da ūğyna alatyn halde i̇emes; jabaiylar ony da qatty matap tastapty: qol-aiağy bailanyp ūzaq jatyp qalsa kerek, qaiyqtyñ art jağynan zorğa körinedi, tynysyn äreñ alyp jatyr.
Matalğan qol-aiağyndağy arqandy kesip, tūruyna järdemdeseiin dep i̇edim, biraq ol aiağynan tūra almady, söz aitar şamasy da joq, tek jalynyşty ünmen yñqyldai beredi; beişara ony öltiruge apara jatyr dep oilağan boluy kerek. Jūma bizdiñ janymyzğa kelgende būl adamnyñ azat i̇ekenin tüsindirşi dedim de, mynadan kişkene jūtqyz dep oğan bir bötelke rom berdim. Quanyşty habardyñ äri romnyñ qyzuynyñ da äseri boluy kerek, baiğūstyñ betine qan jügirip, ol qaiyqta biraz otyrdy. Älginiñ dausyn i̇estip, jüzin körgendegi Jūmanyñ quanğanyn körseñiz. Ol bas salyp ony qūşaqtai alsyn: birese külip, birese jylady; sosyn ony ainalyp sekire bastady, birese basyn, birese betin tyrnalap, bir sözben aitqanda, i̇esuas adam siiäqty küige tüsti. Sol kezde tüsine almasam da artynan bildim, ol onyñ tuğan äkesi i̇eken.
Dosymnyiñ boiyndağy mūnşama perzenttik mahabbatty körgende buyn-buynym bosap, sonşalyqty i̇eljirep ketkenimdi sözben aityp jetkizu de mümkin i̇emes. Döreki jabaiynyñ ajal tyrnağynan qūtqarylğan süiikti äkesin körgen kezdegi quanyşyna közge jas almai qaraudyñ özi qiyn i̇edi. Biraq solai bola tūrsa da, sol sättegi onyñ quanğany men şyn mahabbatyn aiqyndaityn oğaş qimyldaryn körip külmei de qala almas i̇ediñiz. Ol qaiyqqa jüz minip, jüz tüsti; birese äkesiniñ aldyna tizerlep otyryp, balasyn aldyna alğan ana qūsap, onyñ basyn öziniñ keudesine aparady, birese onyñ küs bolyp ketken qol-aiağyn sipaidy. Äkesiniñ qol-aiağyn rommen uqalauğa keñes berdim, rom onyñ boiyna quat kirgizgendei boldy.
Qaşqan jabaiylar turaly i̇endi oilap qobaljudyñ da reti joq i̇edi, olar közden tasa bolğaly qaşan, i̇endi olardy quyp jetemiz degen oidyñ özi jaiyna qaldy. Osylaişa oiğa alğan quğyn jüzege aspai qaldy, jäne bizdiñ baqytymyzğa orai dep te aituğa bolady, öitkeni i̇eki sağat ötisimen-aq, iağni biz ol kezde jolymyzdyñ şiregin de jürip ötpes i̇edik, sūrapyl jel tūryp, tüni boiy kärine minip bir tynşyğan joq. Jel soltüstik-batystan tūryp, tura qaşqyndardyñ mañdai aldynan soqty, sondyqtan da olar būdan i̇esip şyğa almady jäne i̇endi tuğan jerlerin de köruden küderin üzgen şyğar.
İendi Jūmağa qaita oralaiyq. Ol äkesiniñ qasynan ainalsoqtap şyqpai qoidy, olardyñ arasyna kiliguge meniñ de dätim jetpedi. Sağynyşyn äbden basyp alsyn dep, ony qasyma i̇endi ğana şaqyrdym. Ol quanyşy qoinyna syimai baqytty, riza köñilmen janyma jügirip keldi. Äkeñe nan berdiñ be dep sūradym. Ol basyn şaiqady. “Nan joq, it bärin özi jep qoidy” dep ol özin körsetti. Men dorbamdağy azyq-tülikterdi alyp – kişkene nan, i̇eki me, üş pe jüzim şaşağyn äkeñe ber dep qolyna ūstattym. Öziñ de romnan jūtyp äldenip al dep qolyna ūstatyp i̇edim, ol äkesine ala jügirdi. Qaiyqqa jetkeni sol i̇edi, meniñ Jūmam basyn işine qarai bügip alyp, artynan tap bir şaitan quyp kele jatqandai, aldy-artyna qaramai bir jaqqa jügire jönelgenin kördim. Bir aita ketetini – būl jigit öte jelaiaq i̇edi, men i̇esimdi jiyp ta ülgirgenşe, ol közden ğaiyp boldy. Men oğan toqta dep aiğailağan boldym, – biraq qaida, – şañyn ğana körsetti. Bir qarasam, ol şirek sağattan soñ qaita oralyp keledi i̇eken, biraq būrynğydai i̇emes, qarqyny basylğan.
Ol jaqyndağanda qolynda bir närse bar i̇ekenin kördim. Qolyndağy äkesine tūşy su qūiyp äkele jatqan qūmyra i̇eken. Sol üşin ol üige, özimizdiñ qorğanğa jügirip baryp kelipti, tağy döñgelek nannan da i̇ekeu alypty. Men qatty şöldep tūrğandyqtan ol mağan sudan bir-i̇eki jūtym işkizdi de, nandy mağan berip, sudy äkesine ala jöneldi. Rom i̇emes, su işkennen keiin baiğūs şaldyñ öñi kirdi; i̇endi bolmasa ol şölden ölgeli otyr i̇eken. Äkesi işip bolğan soñ, Jūmadan su qaldy ma dep sūradym. Ol iä dedi, i̇endi suğa onyñ äkesinen kem i̇emes zäru bolyp otyrğan ispandyq işsin dedim. Men oğan Jūma äkelgen nannyñ bireuin ūstattym. Baiğūs ispandyq tipti älsirep qalypty, qozğalar şamasy joq, ağaş tübinde köleñkede jatyr. Janalğyştary aiaq-qolyn qatty qysyp bailap tastağan boluy kerek, qol-aiağy küp bolyp isip ketipti. Ol su işip şölin basyp, jañadan pisirilgen nandy jep bolğan soñ, men oğan jaqyn kelip bir şaşaq jüzim berdim. Ol basyn köterip, jasaurağan janarymen mağan qarady, janarynan sağan şeksiz rizamyn dep tūrğanyn tüsindim; jaña ğana janjalda i̇erjürektik tanytqanyna qaramastan, onyñ älsiregeni sondai, ol qalai tyryssa da aiağynan tūra almady: küp bop isip ketken aiaqtary būğan i̇eş mümkindik bermedi. Men oğan öziñdi tekten tekke qinai berme dep keñes berdim jäne Jūmağa öz äkesine istegendei onyñ aiağyn rommen uqala dep būiyrdym.
Men meiirimdi jigittiñ özi otyrğyzyp ketken jerde äkesi otyr ma i̇eken dep sät saiyn köz qiyğymen qarai bergenin baiqadym. Kenet, qaiyrylyp qarağanda ol şaldyñ joğalyp ketkenin kördi: ol sözge kelmesten tabandary jaltyldap qaiyqqa qarai ornynan ata jöneldi. Biraq jügirip bardy da, äkesiniñ jai ğana tynyğu üşin qisaiyp jatqanyn körip, birden bizge qaityp keldi. Men ispandyqqa bizdiñ üige baramyz, seniñ qaiyqqa jetuiñe meniñ qūlym kömektesedi, sodan keiin seni i̇emdeudiñ bir amalyn tabarmyz dedim. Boiynda quaty tasyğan Jūma ony būiym qūrly da körgen joq, köp oilanyp-tolğanyp jatpastan arqasyna salyp aldy da qaiyqqa alyp keldi. Äueli qaiyqtyñ i̇erneuine, sosyn i̇eppen köterip äkesiniñ qasyna otyrğyzdy. Sodan soñ jağağa şyğyp, suğa qarai iterip, qaiyqqa özi sekirip minip, i̇eskegin qolyna aldy. Men jaiau qaittym. Jūmanyñ qairatty qoldary qoisyn ba, qatty jeldiñ küşine de qaramai, i̇eskegin tez-tez i̇esip jağany boilai üige äp sätte jetti, jaiau kele jatqan men tipti ilese de almai qaldym. İeki miskindi bizdiñ ailağymyzğa sätti jetkizgen soñ, olardy sol jerde qaldyryp, özi i̇ekinşi qaiyqqa jügirip ketti. Orta jolda meni kezdestirgen ol, būny mağan jügirip bara jatyp tüsindirde de, ary qarai ağyza jöneldi. Būl jigittiñ şapşañdyğyna köz ilespeidi, jarystyrsa tipti jylqy da quyp jete almas i̇edi. Meniñ qaiyqqa jete bergenim sol i̇edi, ol i̇ekinşisin de alyp keldi. Jağağa kele salyp, ol qozğaluğa da därmeni joq i̇ekeuine qaiyqtan şyğuğa järdem i̇etti. Baiğūs Jūma i̇ekeuiniñ ortasynda ne isterin bilmei i̇esi şyqty.
Men qarap tūrdym da, Jūmağa tyğyryqtan şyğudyñ jolyn aittym, äzirşe i̇ekeuin de yñğailaryna qarai otyrğyzyp, jiekte qaldyra tūr dedim. Tezdetip zembil jasadym da, oğan i̇ekeuin otyrğyzyp qorğannyñ aldyna deiin alyp keldik. İendi ary qarai ne isterimizdi bilmei, tağy da tyğyryqqa tireldik. İeresek i̇eki adamdy qorşaudyñ üstimen köterip ötkizu mümkin i̇emes-tin, al osy üşin qorşaudy būzuğa nietim de joq i̇edi. Mağan tağy da önerpazdyq qabiletimdi iske qosu kerek boldy, – mūnyñ da jolyn taptyq. Jūma i̇ekeumiz jūmysqa qyzu kirisip kettik: i̇eki sağattan keiin bau men qorşaudyñ ortasynda töbesin jañbyr men künnen qorğau üşin būtalarmen qalyñ i̇etip kömkergen, ädemi jelken siiäqty şatyr paida boldy. Şatyrdyñ i̇ekeuine ädemi qylyp tösek daiyndadyq; küriştiñ jūmsaq sabanynan astyna töseitin jäne üsterine jamylatyn töseniş jasadyq.
Meniñ aralym i̇elge toldy, qaramağymda i̇endi adamdarym bar. Men özimdi patşamyn dep oilasam boldy, öz-özimnen külimsireitin boldym. Birinşiden, bükil aral meniñ menşigime ainaldy, sondyqtan men özimdi qūdaidai sezindim. İekinşiden, meniñ halqym meniñ qol astymda: qandai ükim şyğaryp, ne şeşim qabyldasam da öz qūzyretim özimde. Meniñ qaramağymdağylar mağan öz ömirlerimen qaryz i̇edi, olardyñ ärqaisysy, i̇eger qalaityn bolsam, men üşin jandaryn da oilanbastan qiiüğa daiyn bolatyn. Üşeuiniñ üş din ökili bolğany da dūrys boldy, Jūma – hristian, äkesi – adam i̇etin jeitin – mäjusi, ispandyq – katolik. Men ūjdan bostandyğyna jol berdim, būlar qai dindi ūstansa da öz i̇erikterinde.
Qonaqtardy jaiğastyryp bolğan soñ, i̇endi būlardy tamaqtandyru qamyna kirisu kerek boldy. Men Jūmany ormandağy auladan bir tuşa alyp keluge jūmsadym. Ony bauyzdap, i̇etin ūsaqtap turap sorpa, qalğanynan quyrdaq daiyndadyq. Tüskilik qamyna Jūma kiristi. Sorpağa küriş, arpa salyp, öte dämdi i̇etip daiyndady. Qorğannyñ syrt jağynda, bau işinde auqattandyq (qorğanymnyñ işinde ot jaqpaityn i̇edim), sondyqtan mäzirimiz jaña şatyrda ötti. Men qonaqtarymmen birge tamaqtandym, olarğa är türli äñgime aityp köñilderin jadyratyp, quanyş syilağym keldi. Jūma äkesimen söileskenimde ğana i̇emes, ispandyqpen söileskenimde de tilmaştyq qyzmet atqardy, öitkeni ispandyq jabaiylardyñ tilin biletin bolyp şyqty.
Biz tüstenip otyrğanda, tipti ony keşki tamaq dep te aitqanym dūrys bolar, Jūmağa qaiyqpen baryp, ūrys alañynda qalğan myltyqtardy äkeludi būiyrdym. Al kelesi küni qapyryq ystyqta iıstenip keter dep qauiptenip, jaman iıstiñ auağa taraluynyñ aldyn alyp, ölikterdi kömip kel dep jūmsadym. Sodan soñ qandy merekeden qalğan köp belgilerdi közden tasa qyluyn ötindim; ölikterdi kömbek tügili, kömu turaly oilağannyñ özinde tūla boiym türşigip ketti. Jūma meniñ aitqandarymnyñ barlyğyn būljytpai oryndady; onyñ belsendiliginiñ arqasynda, jabaiylardyñ qandy qyrğynynyñ izi de qalmapty: men qandy qyrğyn bolğan jerge kelgende ä degende ol jerdi tanymai da qaldym; tek ormannyñ jağalauğa jaqyn, şet jağyndağy ağaştyñ tübine kelgende ğana qandy merekeniñ tap osy jerde bolğanyna közim jetti. Köp ūzamai men özimniñ jañadan bolğan bodandarymmen äñgimelese bastadym. Aldymen tört qaşqyn turaly ne oilaidy i̇eken, olar aralğa öz taipalastarymen qaptap kelse, biz tötep bere almai qalmaimyz ba dep Jūmadan äkesinen sūrauyn ötindim. Käri ündis sol tüngi sūrapyl dauyldan olardyñ aman qaluy i̇ekitalai, bäri de suğa ketken şyğar degen syñaida jauap berdi; i̇eger tipti bir ğalamattyñ küşimen aman qalğannyñ özinde, olardy ağys oñtüstik jağalauğa, özderimen jaulasqan taipanyñ jerine qarai yğystyryp äketedi, onda olar anyq jaularynyñ qolynda öledi dedi. Al olar öz i̇elderine aman-i̇esen jete qalğan jağdaida, qandai qadamğa barulary mümkin i̇ekenin şaldyñ özi de bilmeidi i̇eken; biraq, onyñ oiynşa, olardyñ bizdiñ tosyn şabuylymyzdan, ot ūşqyndary men myltyq dausynan zäreleri ūşqandary sondai, oz otandastaryna joldastary adam qolynan i̇emes, kün kürkirep, jai tüskennen qaza boldy, al biz, Jūma i̇ekeumiz, qarulanğan i̇eki adam i̇emes, olardy qūrtu üşin kökten tüsken qaharyna mingen i̇eki aruaq dep äñgimelep jatqany i̇eş kümän tudyrmaidy dedi. Ol būl sözderdi olardyñ bir-birine aityp jatqanyn öz qūlağymen i̇estigen i̇eken, öitkeni olar ajaldy pendeniñ auzynan jalyn şaşyp, jaidyñ tilimen söilep, tipti qolyn da sermemesten, tura osy jolğydai alystan öltire alatynyna ölse de senbeidi, tipti būny özderine i̇elestete de almaidy dedi. Şaldiki dūrys bolyp şyqty. Keiinnen meniñ bilgenimdei, būdan keiin birde-bir ret jabaiylar meniñ aralyma keluge talpynys jasamağanyna, meniñ aralyma tabany tigenine kuä bolmadym. Sirä, biz öldige sanap jürgen tört qaşqyn otandaryna aman-sau jetip, bolğan oqiğany aityp jerlesteriniñ zärelerin ūşyrğan bolulary kerek, i̇endi olardyñ basynda būl siqyrlanğan aralğa aiaq basqan ärbir adam kökten tüsken jai otymen örteledi degen tüsinik qalyptasuy da äbden mümkin.
Biraq men ol kezde būl turaly bilgenim joq, sondyqtan sät saiyn jabaiylardyñ şabuylyn kütip ünemi üreilenip jürdim. Men jäne meniñ şağyn äskerim qaşanda ūrysqa daiyn boldy: biz i̇endi törteumiz de jüz jabaiy qaptasa da, qoryqpai aşyq maidanda da soğysuğa äzir i̇edik.
Jabaiylardyñ qarasy körinbegesin, meniñ qorqynyşym da az-azdap seiile bastady, qūrlyqqa attansam degen i̇eski qiiälym qaita qol būlğady. Jäne Jūmanyñ äkesiniñ: “Sizdi jerlesterimiz özderiniñ jarylqauşysy retinde qūşağyn jaiyp qarsy alady” degen sözi de qamşy boldy.
İspandyqpen aradağy salmaqty bir äñgimeden keiin būl jospardy jüzege asyrudyñ qajeti bar ma, joq pa dep kümändana bastadym. Äñgime barysynda ūqqanym, jabaiylar qirağan kemeden qūtqarylğan on jeti ispandyq men portugaldyqty panalatsa da, olardy jäbirlemese de, būl aq adamdardyñ hali tömen i̇eken, tipti keide aşyğyp qalatyn künderi de bolady i̇eken. Olardyñ apatqa ūşyrağan kemeleri turaly sūrağanymda, meniñ qonağym būl keme Rio-de-La-Platydan Gavannağa kele jatqan ispandyq keme, Gavannağa bağaly añ terisi men kümisterden tūratyn jükterin qaldyryp, ol jerden qandai da bir i̇europalyq tauarlar tieuge niet i̇etkenderin aitty. Ol tağy da apatqa ūşyrağan portugaldyq kemeden bes matrosty mingizip alğandaryn, al özderiniñ ekiajynyñ bes adamy apat töngen boida qazağa ūşyrap, qalğandarynyñ birneşe kün ajalmen betpe-bet kelip, aqyr soñynda adam jegişterdiñ jağalauyna toqtauğa mäjbür bolyp, är sät saiyn jabaiylarğa azyq bolamyz degen qorqynyşpen ömir sürgeni jaily äñgimelep berdi. Olardyñ myltyqtary bolğanymen kükirtteri men oqtary bolmağandyqtan qoldana almağan: qaiyqqa özderimen birge alğan oq-därileri jolda bäri derlik su bolğan, al qalğan oq-därini tamaq tabu üşin añ aulağan kezinde-aq bitirgen. Men odan, qalai oilasyñ, senderdi jabaiylar i̇elinde qandai tağdyr kütip tūr jäne ol jerden qūtylamyn dep i̇eşqaşan talpynbadyñdar ma dep sūradym. Ol: būl jaiynda köp aqyldastyq, biraq bäri de közge jas alu jäne toryğumen aiaqtalatyn, öitkeni bizde keme de, ony jasaityn qūral-saiman da jäne i̇eşqandai azyq qorymyz joq i̇edi dep jauap berdi.
Būdan soñ men tağy da odan – i̇eger men olarğa qaşu josparyn jüzege asyru üşin meniñ aralyma jinalaiyq degen ūsynys aitsam, olar keliser me i̇edi, qalai oilaisyñ, dep sūradym. Men satqyndyq pen opasyzdyqqa ūrynyp, olardyñ qoldaryna aldanyp tüsip qalam ba dep qorqatynymdy oğan jasyrmai aittym. Öitkeni rahmet aitu adamğa tän kisilikterdiñ qataryna kirmeidi jäne adamdar öz is-äreketterinde moinyna mindet qylyp alğan paryzdarynan göri paidany köbirek basşylyqqa alady. Jaña İspaniiäda olardyñ tūtqynyna tüsken birde-bir ağylşynnyñ äli qūtylğanyn körgenim joq, sondyqtan, dedim men oğan, olardyñ tūtqynyna ainalu üşin ğana adamdardy bäleden qūtqarsam, onyñ ökinişi i̇esten keter me; din adamdarynyñ tyrnağyna ilinip, inkvizitsiiänyñ türmelerimen tanys bolğanşa, men jabaiylardyñ jep qoiğanynñ özi jaqsy. Men tağy oğan: i̇eger osy jerge onyñ bükil joldastary jiylsa, osynşama qol jabylyp ketkende Braziliiä araldaryna ne osy jerden soltüstikte jatqan İspaniiä ielikterine biz bärimiz de aman-sau jete alatyn keme jasap alatynymyzğa anyq közim jetedi dedim. “Ärine, i̇eger olar meniñ jasağan jaqsylyğymdy aiaq asty i̇etip, özim bergen myltyqty özime qarsy būrsa, özderiniñ köptigine süienip, meni i̇erkimnen aiyryp, tūtqyn i̇esebinde i̇eline aparsa, sonda künim ne bolmaqşy, qazirgimnen de auyr halge duşar bolamyn ğoi”, – dedim.
İspandyq meniñ būl sözime şynaiy aq jüregimen joldastarymnyñ jağdailary öte naşar, olar özderiniñ ümitsiz i̇ekendikterin öte jaqsy biledi, sondyqtan men, olar özderine qolūşyn bergen adamğa i̇eşqaşan aram niette bolady dep oilamaimyn da ded; i̇eger qajet dep tapsañyz, ündis şalmen birge baryp sizdiñ ūsynysyñyzdy aityp, jauabyn alyp keleiin dedi. İeger olar meniñ şarttaryma kelisse, olardan mağan özderiniñ komandiri nemese kapitanyna sözsiz bağynatynyna ant alyp kelemin degendi de aitty; men olardy mağan degen adaldyqtaryna jäne men nūsqağan hristian i̇eline baruğa daiyn i̇ekendikterine qasietti täbäriktermen jäne injilmen ant işuge mäjbür i̇etemin dedi; ol olardan öz mindetkerlikteri turaly qağazğa öz qoldarymen qol qoiğyzdyrtyp otyryp ony sizge alyp kelemin dedi.
İeger men özim quyp jibermesem, tiri tūrğanda meni tastap ketpeitinine ol äueli özi ant bergisi keletinin, i̇eger öz taipalastary mağan bergen antyn būzsa, ol meniñ jağymda bolyp, men üşin qasyq qany qalğanşa aiausyz küresetinin aitty. Ol öz jerlesteriniñ sözge berik, adal, qaiyrymdy i̇ekenderin, onyñ üstine işer kiımi, jeitin tamağy joq, jabaiylardyñ qarauynda, – turasyn aitqanda, i̇eger men olardy qūtqarsam, –
olar men üşin ömirin beruge daiyn i̇ekenine sendirdi.
İspandyqtyñ i̇eldesteri üşin senimdi söilep otyrğany meniñ küdigimdi seiiltti, mümkindik bolsa, olardy qūtqaru üşin aldyn ala söilesuge şal men ispandyqty jiberip almaqqa bekindim. Saparğa äbden daiyn bolğanda ispandyq būl jospardy iske asyru üşin asyğystyq jasau kerek i̇emes degendi i̇eskertti. Ol sondai aqylğa syiymdy äri sondai onyñ şynaiylyğynan habar beretin pikirlerin aitqanda, onymen kelispeu mümkin bolmağandyqtan men onyñ keñesi boiynşa joldastaryn qūtqarudy kem degende jarty jylğa şeger tūrudy jön kördim. Mäsele mynada bolatyn.
İspandyq bizde bir aiğa juyq tūryp bizdiñ tūrmys-tirşiligimizben tanysyp ta ülgerip i̇edi. Ol meniñ qalai jūmys isteitinimdi jäne qūdaidyñ kömegimen kündelikti nanymdy tauyp jep jürgenimdi kördi. Mendegi küriş pen arpa qorynyñ qanşalyqty i̇ekenin de anyq bildi. Ärine, būl azyq meniñ bir basyma artyğymen jeter i̇edi, biraq i̇endi meniñ otbasym tört adamğa artqannyñ özinde, būl azyqty asa ülken saqtyqpen jūmsau kerek i̇edi. Sondyqtan da, bizge tağy da on tört adam kelip qosylar bolsa, müldem tyryğyp qalar i̇edik. Jäne biz kemeni jasap bitirgen kezde ūzaq jolğa azyq-tülik qoryn qamdap ta ülgeruimiz kerek-tin. Osylardyñ bärin tarazylai kele meniñ ispandyğym qonaqtarymyzdy äkelmes būryn olardyñ azyq-tüligin aldyn ala daiyndap alu kerek degen oi aitty. Onyñ josparynyñ mäni mine osynda bolatyn. Sizdiñ kelisimiñizben, dedi ol, biz üşeuimiz jañadan jer jyrtyp, sizdiñ bergeniñizşe bar tūqymdy sebemiz; sosyn biz i̇egin orağyn kütemiz, tüsken önimnen jasalatyn nan bizdiñ osynda keletin otandastarymyzdyñ bärine jeterliktei boluy kerek dedi; öitpeiinşe, olardy ottan äkelip, şoqqa salğannan ne şyğady, joqşylyq alauyzdyq tuğyzady dedi. “İzrail ūldaryn i̇esiñizge tüsirip köriñizşi, olar äueli İegipettiñ i̇ezgisinen qūtylğanyna quanypty, şöl dalada azyqtary tausylğan soñ, özderin qūtqarğan Qūdaiğa qarğys aitypty” dedi ol söz soñynda.
Qonağymnyñ köregendikpen aitqan sözine qarsylyq bildirgenim joq, şyn janaşyr i̇ekenine közim jetkenine quandym. Tapjylmastan tyñdağan men onyñ aitqan sözderiniñ jany bar dep şeştim. Uaqytty tekke ozdyrmau üşin törteumiz jer jyrtuğa kirisip kettik. Isimiz önimdi jürip jatty (ağaş kürekpen mūndai istiñ qanşalyqty nätije bererin bilmeimin), bir aidan soñ tūqym seber kezde, jerdi i̇edäuir jyrtyp tastağan i̇ekenbiz, jiyrma buşel arpa, on alty buşel küriş dänin septik. Alty ai uaqytqa jeterlik dändi ünemdep, qalğanyn seuip tastadyq. Sebebi i̇egindi tolyq jiyp alu üşin alty ai uaqyt ketedi.
Jabaiylar qaptap kelip qalmasa degen oi bolmasa, biz tört adamğa köbeigen soñ, jabaiylardan üreilenudi de, qorqudy da qoidyq. İendi biz araldy i̇eş qorqynyşsyz kezip jüre beretin boldyq. Bizdiñ bärimizde bir ğana ümit boldy, ol – būl jerden qūtylu; qūtylamyz degen ümit üşin ärqaisysymyz (i̇eñ qūryğanda būl sözdi özim üşin aita alamyn) barymyzdy saluğa tyrysyp baqtyq. Araldy kezip jürgende keme jasauğa qolaily degen ağaştardy Jūma men äkesine kesiñder dep, al ispandyqty olardyñ jūmysyn qadağalauğa jūmsadym. Men olarğa juan ağaştardan jonyp jasağan taqtailarymdy körsettim de, sender de däl osyndai i̇etip jasañdar, mūny jasau üşin biraz ter tögildi dedim. Būlar i̇emennen jasalğan, ūzyndyğy otyz fut, i̇eni i̇eki fut, qalyñdyğy i̇ekiden tört diuimge deiin baratyn myqty taqtailar i̇edi. Būl jūmysqa qanşalyqty ter tögilgenin özderiñiz şamalap köriñiz. Osy aralyqta men mal basyn köbeitu jūmystarymen de ainalystym. İeşkilerimdi köbeitu maqsatymen künde i̇eki adam jabaiy laqtardy ūstauğa şyğyp jürdik, Jūma kün saiyn,
al ispandyq i̇ekeumiz kezektesip şyğatyn boldyq.
Tasalau jerde jaiylyp jürgen laqty, i̇eşkini körsek, i̇enesin atyp alamyz da, laqtaryn üiirge qosyp jiberemiz. Osylaişa bizde mal basy jiyrmağa deiin jetti. Būdan soñ pisken jüzimdi jinau jūmystary da kütip tūrdy. Bizde olardyñ mol bolğany sondai, äueli bärin keptirip aldyq, i̇eger biz jüzimnen şarap daiyndaityn Alikant qalasynda bolsaq, onda alpys şaqty böşkeni toltyrar i̇edik dep oilaimyn. Jüzim nannan basqa kündelikti qoldanatyn asymyzğa ainaldy, biz ony süisinip jedik. Men būdan basqa densaulyqqa paidaly, siñimdi, närli tağamdy bilmeimin.
Osyndai şarualarğa alañ bolyp jürgende, i̇egin jinaityn mezgildiñ de kelgenin baiqamai qaldyq. İeginimiz asa bitik şyqpağanymen, mol boldy. İendi oiymyzdy jüzege asyra bastadyq. Sebilgen jiyrma i̇eki buşel tūqymnan i̇eki jüz jiyrma buşel arpa, soğan jaqyn küriş aldyq; būl önimimiz bizdiñ (keletin on alty adamdy qosqanda) işip-jeuimiz bylai tūrsyn, tipti Amerikanyñ qai şetine sapar şeksek te jeterlik i̇edi.
İegindi jinap alğan soñ, bidaiymyzdy salatyn ülken sebetter toquğa kiristik. İspandyq būl istiñ has şeberi i̇eken, ol mağan nege qorşau şarbaq toqyp almaimyz dep küñkildep jürdi, biraq men oğan mūqtaj bolğanym joq.
Keletin qonaqtarymyzğa jeterlik azyq-tülik qoryn molaitqan soñ, bar jabdyqtaryn daiyndap, ispandyqqa olardy alyp kelu üşin attanuğa kelisim berdim. Men oğan ant qabyldağan kezde şaldyñ kuä boluynsyz birde-bir adamdy alyp kelme dedim. Adam balasyna izgilik qana oilağan, ony jäne onyñ i̇eldesterin tūtqynnan qūtqaryp, odan keiin de qūqyqtaryn qorğaityn, olardyñ qamyn jeitin araldağy adamğa bağynyşty i̇ekenin bilsin dedim. Meniñ şarttarymmen kelisken ärqaisysy mūnyñ bärin qağazğa jazyp, qol qoisyn dedim. Qonağym i̇ekeumiz jazbaşa hattyñ barysy jaily söilesip otyrğanda, onyñ joldastarynan ne qalam, ne qağaz, ne siiä tabylmaityny jöninde i̇eskermeppiz. Osy nūsqau boiynşa ispandyq pen şal özderi kelgen qaiyqpen, turasyn aitsam, meniñ aralyma özderin qūrbandyq qylamyz dep alyp kelgen qaiyqpen saiahatqa attandy. İekeuine de şyğyn qylmai, tek qauip töngende ğana paidalanyñdar
dep segiz ret atuğa jeterlik muşket, oq-däri berdim.
Men olardy şyn yqylasymmen, zor quanyşpen jolğa daiyndadym. Jiyrma jeti jyldan artyq uaqyt işinde būl meniñ i̇erkindikke qol jetkizemin degen alğaşqy talpynysym bolatyn. Men öz i̇elşilerimdi köp künge jeterlik, al olardyñ i̇eldesterin bir aptağa jeterlik azyq-tülikpen qamtamasyz i̇ettim. Mine, attanar sät te kelip jetti. Qaitar jolda olardyñ qaiyqtaryn alystan şyramytu üşin dabyl belgisin beriñder dep, sätti jol tilep, saparğa attandyrdym. Meniñ boljamym boiynşa olar qazan aiynyñ ai tolğan sätinde, aua säl salqyn tartqanda attandy. Künniñ, aptanyñ i̇esebinen jañylyp qalğan soñ, meniñ jyldardy tüzip jürgen küntizbem dūrys pa i̇eken dep kümändandym. Biraq jyl
i̇esebinen jañylmağanymdy sodan soñ bildim.
Saiahatşylarym kelip qalar-au dep i̇eleñdegenime aptadan asty. Mine, osy uaqytta meniñ ömirimde kütpegen tosyn oqiğa boldy.
Tamyljyğan künderdiñ birinde tañğy ūiqy qūşağynda jatqanymda Jūma: “Qojam, Qojam! Olar kele jatyr”, dep aiqailady. Men atyp tūryp, tez-tez kiınip alyp, qorşaudan sekirip tüstim. Qauip bolaryn oilamastan bauğa jügirip keldim (rasyn aitsam, bauym ormanğa ainalğan). Qaitalap aitamyn, qolyma qaru da almastan, qauip bolady dep i̇eş oilamastan jügirip şyğyp, teñiz üstinde jağağa bes mil qalğan jerden üşbūryşty jelkendi qaiyq körgenimde tañ qalğanymdy körseñiz. Ol aralğa bet tüzep, jeldiñ yğymen tura tartyp keledi, jaqyndap ta qalğan i̇eken.
Būl köriniske kuä bolğan soñ, Jūmağa bau işine jasyryn dedim. Būl bizdiñ kütkenderimiz i̇emes, – jauymyz ba, janaşyrymyz ba, – bilmedik.
Közimdi anyq jetkizu üşin üiden dürbimdi alyp şyqtym. Baspaldağymdy qoiyp, ädettegidei töbeşiktiñ basyna köterildim.
Töbeşikke şyğar-şyqpastan kemeni kördim. Ol araldyñ oñtüstik jağalauynda, meniñ üiimnen segiz mildei jer şamasynda zäkirin tüsirip tūr i̇eken. Biraq jağalaudan oğan deiin bes mildei jer. Keme de ağylşyndardiki, i̇endi anyq körip tūrmyn, qaiyq ta solardiki.
Ağylşyn kemesin körip qalai quanğanyma kuä bolsañyzdar – i̇eldesterimmen tabysamyn degen oidan keudemdegi quanyşym tasydy, är türli küdik te boldy, biraq bir tylsym küş meni olarğa qarsy qoidy. Meni oiğa qaldyrğan närse, ağylşyn köpesteriniñ kemesi būl arağa qandai sebeppen kelgeni: būl aral keme jüretin joldan öte şalğai jatqan jer bolatyn. Men būl kemeni jel aidap äkelmegenin de jaqsy bilemin, öitkeni soñğy uaqytta i̇eşqandai dauyl köterilgen joq. Sonda keme būl mañaiğa qalai kelgen? İeger būlar şyn mäninde ağylşyndar bolsa, onda olar jaqsy nietpen kelmegen şyğar, qaraqşylar men azğyndardyñ tūzağyna tüskenşe, toruyldap jüre tūraiyn dep oiladym.
Köñil bölerlik i̇eş sebebi bolmasa da, qauip bolaryn aldyn ala sezseñizder, i̇elemei alañsyz jüre bermeñizder degim keledi. Aldyn ala sezu qasieti bärimizge tän, i̇eñ añğarympaz degen adamnyñ özi būl sözimdi joqqa şyğarmaidy dep oilaimyn. Ruhtardyñ özara qarym-qatynasy bolatynyn däleldeitin jūmbaq älemniñ bar i̇ekenine i̇eş küdik keltire almaimyz. Bizdiñ igiligimiz üşin tylsym küşterdiñ äserimen bolatyn işki ünimiz qauip bolarynan habar berse (joğary küş, ia oğan bağynuşy küş – bäribir), oğan qalaişa qūlaq aspaimyz.
Meniñ basymnan ötken oqiğa būl oiymnyñ dūrystyğyn rastaidy. İeger men sol kezde işki ünge qūlaq türmesem, onda sözsiz ajal qūşar i̇edim, ia būrynğymnan da müsäpir küige tüser i̇edim.
Jağağa jaqyndap qalğan qaiyq toqtauğa qolaily jer izdep keledi. Baqytyma qarai, meniñ qaiyğym tūrğan jerdi körmei, odan jarty mildei jer alysyraq toqtady. Baqytyma qarai dep aittym ğoi, i̇eger olar meniñ qaiyğym tūrğan jerge aialdağanda, tura meniñ üiimniñ aldynan şyğyp, özimdi quyp jiberip, sabaqty ineme deiin tartyp aluşy i̇edi. Jiekke jetken soñ, qaiyqtaryn ornyqtyryp, adamdary tüse bastady, men bärin anyq körip otyrdym. Būlardyñ köbi sözsiz ağylşyndar i̇edi, bir-i̇ekeuin gollandyq pa dep i̇em, biraq olai i̇emes i̇ekenin artynan bildim. Bas-aiağy on bir adam, aiaqtary tūsaulanğan üşeui tūtqyn siiäqty, jağağa tüsken bes-alty adam olardy jūlqylap tüsire bastady. Tūtqyndardyñ bireui dausyn şyğaryp, birnärseler aityp jalbarynyp jatyr, sirä, qoryqqannan i̇esi şyğyp ketken boluy kerek.
Qalğan i̇ekeui de qoldaryn kökke köterip jalyndy, biraq negizinen olar sabyrlyq keiip tanytty.
Būl körinisti qalai tüsinerimdi bilmei añ-tañ boldym. Bir kezde Jūma öziniñ adam balasy ūğyp bolmaityn ağylşyn tilinde: “O, qojam, qarañyz äne, jabaiylar siiäqty aq adamdar da adam i̇etin jeidi i̇eken”, dedi aiqailap. “Sen olar analardy jeidi degen sözdi qaidan şyğardyñ?” dedim. “Ärine, jeidi”, dedi ol senimdi dauyspen. “Joq-joq, sen qatelesesiñ, mümkin, olardy öltirer, biraq jemeidi” dedim men.
Sät sanap, tura köz aldymda ötkeli tūrğan qandy körinisten köz almai qaradym da tūrdym. Qūrban bolar adamnyñ bireuiniñ basynyñ üstinen qanjar ma, älde şapaşot pa, bir närseniñ jarq i̇ete tüskenin közim şaldy. Barlyq tamyrlarymdağy qanym suyp ketti: beişara qazir öli küide sylq i̇ete qalady dep oiladym. Osy sätte janymda ispandyq pen Jūmanyñ äkesiniñ bolmağanyna qatty ökindim. Qaraqşylardyñ birde-biriniñ qolynda qaruy joq i̇ekenin baiqadym. Olarğa jasyrynyp baryp qaq mañdaidan bir-aq atsa qandai qatyp keter i̇edi. Biraq köp ūzamai meniñ oiym basqa bağytqa audy. Üş tūtqynğa oiyna kelgenderin istegen oñbağandar, araldy ainala jügirip ketti, töñirekti baiqağylary kelse kerek. Al üş tūtqynğa qalai qarai qaşsa da i̇erkindik tigen siiäqty. Biraq ol üşeui tūnjyrap, qajyp qara jerde otyra berdi.
Būlardyñ būl otyrysy özimniñ aralğa kelgendegi alğaşqy sätimdi i̇eske saldy. Men de däl osylai töñiregime alaqtap qaraumen bolyp i̇edim. Özime ajal jetti dep i̇eseptegenmin. Alğaşqy tüni basyma qandai oi kelmedi deseñizşi; añdar jaryp ketpesin dep ağaştyñ basyna örmelep şyğyp, sol jerde tünedim. Apatty jağdaiğa ūşyrağan men qūla tüzde qalai tirşilik i̇eter i̇edim; meniñ aldağy ömirime jaryq kün syilağan sol tüni mağan qūdaidyñ qarasqanyn bilmep i̇edim. Tyğyryqtan şyğar jol joq, ümitsizbiz dep oilağan beişaralar da däl sol sätte özderiniñ jarylqauşysy bar i̇ekenin bilgen joq.
Qaiyq jağağa su köterilgende kelip toqtady, olar üş tūtqyndy tergep, araldy kezip kelgenşe su keiin tartylyp, qaiyq şökti de qaldy.
Qaiyqta i̇eki adam qaldy, olar äbden işip mas bolyp ūiqyğa ketti. Bireui ūianyp, qaiyqtyñ şögip qalğanyn körip, ornynan qozğağysy keldi, biraq şamasy jetpedi. Ol dauystap, qalğandaryn şaqyrdy. Olar jügirip kelip, qaiyqty süirep teñizge tüsiruge ūmtyldy, biraq qairañğa şökken qaiyq ornynan da qozğalmady.
Sol kezde olar nağyz teñizşiler siiäqty, – al teñizşiler älemdegi i̇eñ jeñil oilaityn halyq, – qaiyqty tastap, tağy da araldy kezip ketti. Ketip bara jatqan i̇ekeudiñ bireui qaiyqta qalğandarğa: “Djek! Tom, jaraidy qoiyñdarşy sony, äure bolyp qaitesiñder, su köterilgende özi-aq su betine şyğady”, – degenin i̇estidim. Būlar ağylşyn tilinde söiledi, meniñ jerlesterim i̇ekenine i̇endi i̇eş şübäm joq i̇edi.
Küni boiy tau basyndağy qarauyltöbe men qorğanymnyñ i̇eki ortasynda jürdim de qoidym. Sudyñ tömendeuine äli on sağattai uaqyt bar, oğan deiin qas qaraiady. Sol kezde jasyryn kelip, teñizşilerdiñ nemen ainalysyp jatqanyna köz jetkizuime, aitqan sözderin de tyñdauyma mümkindik bolady. Men ūrysqa öte mūqiiät daiyndala bastadym, öitkeni beldeser jauym jabaiylardan da qauipti i̇ekenin men jaqsy bildim. İendi aituly mergenge ainalğan Jūmağa da qarulan dep būiyrdym. Men oğan üş muşket berip, özim myltyq asyndym. Jalbyrağan i̇eşki terisinen tigilgen kürtemmen jäne osy teriden tigilgen bas kiımimmen, belimde jalañ qylyş, arqamda i̇eki qaruym bar men şyn mäninde aibyndy körinuşi i̇edim.
Joğarymda aitqanymdai, qas qaraiğanşa i̇eş äreketke barmaimyn dep şeşken i̇edim. Kündizgi i̇ekiniñ kezinde, kün qatty ysyp, mi qainatar ystyqqa ainalğanda, teñizşiler orman arasyna tarap ketkenin baiqadym, olar tipti ūiqyğa bas qoiğan şyğar dep te oiladym. Al üş sormañdai tūtqyndardyñ jaiyna kelsek, olarğa ūiqynyñ auyly tym alys i̇edi. Üşeui de menen şirek milden alys i̇emes jerde, jäne meniñşe, basqalardyñ közine tüspeitin tasa jerde, bir ülken ağaştyñ köleñkesinde otyrdy.
Men olarğa jaqyn kelip, män-jaidy bilgim keldi. Üstimde joğaryda baiandağan kiımim, qasymda biraz qaşyqtyqta Jūma, üş tūtqynnyñ janyna jetip keldik. Meniñ qyzmetşim de tura men siiäqty baqaişağyna deiin qarulanğan bolatyn, biraq ana dünieden kelgen adamğa azyraq ūqsauşy i̇edi.
Men üş tūtqynnyñ qasyna öte jaqyn kelip, olar meni añğaryp ülgergenşe: “Sender kimsiñder, myrzalar?” – dep ispan tilinde dauysymdy kötere sūradym.
Meniñ dausym töbeden tüskendei bolğan boluy kerek, bäri de selk i̇ete tüsip, dauys şyqqan jaqqa qarady da aiuanğa ūqsas tirişilik iesin körgende odan da beter zäreleri ūşty. Olardyñ bireui de läm-mim dep til qatpady, şamasy, olar mağan qaşpaq bolğandai bop körindi. Men i̇endi olarğa ağylşyn tilinde söilei bastadym: “Myrzalar, qoryqpa-ñyzdar, men sizderge dos şyğarmyn”, – dedim. “Olai bolsa, seni kökten jibergen ğoi, biz adam balasynyñ kömeginen küder üzgendermiz”, – dep bas kiımin şeşip, bireui sūñqyldap qūia berdi. “Bar kömek qūdaidan, myrza”, – dedim men. “Sizderdiñ halderiñiz adam qyzyğarlyq i̇emes, böten adam sizderge kömegin aiamas i̇edi. Men sizderdi alyp kelgenge, sizderdiñ jalbarynğandaryñyzğa jäne ol oñbağandardyñ sizderdiñ bastaryñyzğa qanjar oinatqanyna – bärine kuä boldym”, – dedim. Osy sözderdi i̇estigende beişaranyñ közinen jasy sorğalap, tūla boiy qaltyrap: “Menimen söilesip tūrğan Qūdai ma, adam ba, perişte me, pende me?”– dedi. Küdigiñizge kümän keltirmeimiz, myrza, sizdiñ aldyñyzda tūrğan adam balasy, senimdi boluyñyzğa bolady dep jauap berdim. “Seniñiz, i̇eger sizge qūdai perişte jiberse, ol men siiäqty kiınip, men siiäqty qarulanbaityn şyğar. Ötinemin, qorqynyşyñyzdy basyñyz. Men adammyn, ağylşynmyn, sizge qol ūşyn bergim keledi. Körip tūrsyz, biz i̇eki adambyz, men jäne meniñ qyzmetşim. Bizdiñ qaru-jarağymyz bar jäne jetkilikti. Sizderge qandai kömek kerek, aşyq aityñyzdar. Mūndai küige qalai duşar boldyñyzdar?”.
“Basymyzdan keşkendi baiandauğa ūzaq uaqyt kerek, al jauyzdar ainalamyzda jür. Myrza, qysqa ğana qaiyryp aitsam, bylai: men keme kapitanymyn, aramyzda ülken janjal şyğyp, būlar meni öltirmekşi boldy, jalynyp-jalbarynyp ömirimizdi araşalap aldym, olar meni, kömekşimdi jäne bir jolauşyny, özderiñiz kuä bolğandai, şöl dalağa tastap ketpek boldy. Bizdi tirşilik belgisi joq aralğa tastap ketpek bolğanda, ajalymyz jetti dep oilağanbyz. İendi sizdermen tosyn ūşyrasqanymyzdy qalai joryrymyzdy bilmei tūrmyz”, – dedi.
Men: “Ol aiuandar – sizderdiñ qas dūşpandaryñyz qaida, – dep sūradym. «Özderi qalai qarai ketti?” “Olar ağaştardyñ astyn köleñkelep jatyr”, – dep orman jaqty nūsqady ol. “Bizdi körip dausymyzdy i̇estip qala ma dep, qorqynyştan tūla boiym qaltyraidy, i̇eger qoldaryna tüssek, bärimizdi de öltiredi” dedi. “Olardyñ qarulary bar ma?”– dedim men. Ol: “İekeu ğana, bireuin qaiyqqa qaldyryp ketti”– dep jauap berdi. “Tamaşa,– dedim men, – qalğan isti özim retteimin. Olar qatty ūiqyğa ketken siiäqty; bizge olardy qyryp salu tükke tūrmaidy, biraq olardy tūtqynğa alğanymyz jön i̇emes pe?”. Kapitan olardyñ işindegi i̇ekeuine raqymşylyq i̇etuge bolmaidy, olar öte qauipti adamdar, osy i̇ekeuiniñ közin qūrtsaq, qalğandary aitqanğa könip, öz mindetterin atqara alady dedi. Men kapitanğa ol i̇ekeuin körsetiñiz dep ötingenimde, aramyz qaşyq bolğandyqtan qalğandarynan ajyrata almaitynyn, biraq meniñ ämirime bağynyp, būiryğymdy oryndaitynyn aitty. “Mūndai jağdaida, ärirek baryp tasalaiyq, äitpese olardy ūiatyp jiberemiz” – dedim men. Üşeui de meniñ soñymnan i̇erip, biz dūşpandarymyzdyñ közinen tasa boldyq. “Myrza, tyñdañyz, – dedim men, – men sizderdi qūtqaruğa tyrysyp köremin, biraq meniñ äueli qūiar i̇eki şartym bar…”. Ol meniñ sözimdi aiaqtatpady. “Qandai ämiriñiz bolsa da, men sizdiñ qūldyğyñyzdamyn, men jäne meniñ kemem qaraqşylardyñ qolynan azat bolğan bolsa, tiri tūrğanda sizdiñ qūlyñyz bolyp ötemin, qaida jūmsasañyz, sol jerden tabylamyn, jer betinde jürsem, siz üşin janymdy qiiüğa da daiynmyn» – dep uäde
berdi. İeki joldasy da osy sözdi maqūldady.
“Onda, myrzalar, – dedim men, – meniñ şarttarym: birinşiden, sizder meniñ aralymda bolğandyqtan, bilikke talaspaisyñdar, kerek kezinde sizderge myltyq bersem, ony özime qaitarasyñdar. Mağan jäne meniñ qaramağymdağylarğa jaman niette bolmaisyñdar, meniñ ökimime bağynasyñdar, i̇ekinşiden, i̇eger kemeleriñdi qolğa tüsirip alsaq, meni jäne meniñ qyzmetşimdi Angliiäğa deiin aqysyz-pūlsyz aparasyñdar”, – dedim.
Kapitan meniñ būl i̇eñ aqylğa syiymdy talaptarymdy oryndauğa, qai uaqytta, qandai jağdaida bolmasyn äzir i̇ekenin, ömiriniñ soñyna deiin mağan boryştar bolatynyna adamnyñ oiyna kelui mümkin barlyq ant-sudy işti.
“Onda ūrysta tūrys joq, myrzalar», – dedim. «Mine, aldymen sizderge üş myltyq, oq-däri bereiin. Al i̇endi biz sizderdiñ oilaryñyzşa ne isteuimiz kerektigin aityñyzdar» dedim. Biraq kapitan tağy da mağan alğysyn jaudyryp, kösem bolu sizdiñ tiesili haqyñyz dep jariiälady. Sonda men: «Meniñ oiymşa, biz batyl qimyldauymyz kerek. Olar ūiyqtap jatqan kezde kimniñ aman qalaryn qūdaidyñ i̇erkine qaldyryp, jasyrynyp baryp oq jaudyruymyz kerek. İeger aman qalğandar beriletin bolsa, olarğa raqym i̇etuge bolady». Kapitan meniñ būl ūsynysymdy qūptamady: bäriniñ qanyn töguge bolmaidy, būl oidan aulaq bolğanymyz jön; kemede bülikşilik tuğyzğan i̇eki oñbağannyñ közin qūrtpasaq, olar bizdi qiyn jağdaiğa duşar i̇etedi; közden tasa qylsaq, olar kemege baryp qalğandaryn i̇ertip äkelip, bizdi qyryp salady, – dedi. “Onda meniñ aqylymdy alğan dūrys şyğar, būl – qūtyludyñ dūrys joly” – dedim men. Onyñ i̇ekioily bolyp tūrğanyn körip: joldastaryñmen qandai şeşim qabyldasañ da öziñ bil, – dedim.
Biz kelissöz jürgizip tūrğanda uaqytta teñizşiler ūiana bastady, men köp keşikpei olardyñ i̇ekeuiniñ türegelip kele jatqandaryn kördim. Bülik şyğarğan i̇eki būzyq osylar ma dedim kapitanğa. «Joq», dedi ol. «Onda jönderine jüre bersin: olarğa kedirgi keltirmeiik» dedim men. «Olardy ūiatyp, qūtyluğa mümkindik berip, kömektesip tūrğan qūdaidyñ özi şyğar. Biraq qalğandaryn qoldan jiberip alsaq, onda sizdiñ kinäñiz» dedim.
Būl sözder qamşy bop tigen kapitan muşketin qolyna alyp, tapanşasyn beline qystyryp, qarulanğan joldastaryn i̇ertip, i̇ekpindep alğa qarai ūmtyldy. Ūianğan teñizşilerdiñ bireui būlardyñ aiaqtarynyñ dybysyn i̇estip, qoldaryndağy qarularyn körip, dabyl qaqty. Biraq bäri keş i̇edi: ol aiğailağan mezette kapitan kömekşisiniñ jäne jolauşynyñ myltyğy qatarynan i̇eki ret gürs i̇ete qaldy; al kapitannyñ özi sabyr saqtap, oğyn ünemdep qaldy. Atqandar mült ketpepti: bir adam sol mezette jan tapsyrdy, al i̇ekinşisi auyr jaraqat aldy. Biraq jaralanğan atyp tūryp basqalaryn kömekke şaqyra bastady. Osy kezde onyñ qasyna kapitan jetip kelip: “Bauyrym, i̇endi kömekke şaqyru keş, odan da sen qūdaidan öziñniñ satqyndyğyñ üşin keşirim sūra” dedi. Osy sözderdi aitty da kapitan ony myltyqtyñ dümimen basynan ūryp öltirdi. İendi üş adam qaldy, bireui jeñil jaralanğan-tyn. Osy kezde jandaryna men keldim. Qarsylasudyñ nätijesizdigin ūqqan olar jalbarynyp raqym i̇etulerimizdi sūrai bastady. Kapitan i̇eger olar satqyndyqdyqtaryna şynaiy ökinetindikterine söz berse, kemege qaita ie boluğa kömektesip jäne ony qaitadan İamaikağa alyp baruğa ant-su işse, keşiruge daiyn i̇ekendigin aitty. Olar biriniñ sözin biri bölip özderiniñ şynaiy i̇ekendikterine sendire bastady jäne kapitanğa sözsiz bağynuğa uäde berdi. Būlardyñ uädesi kapitan köñilinen şyğyp, olarğa aiauşylyq jasaitynyn aitty. Men būğan qarsy bolmadym, tek būlar meniñ aralymda jürgen uaqytta qol-aiaqtary bailauly bolsyn degendi i̇eskerttim.
Būl oqiğalar bolyp jatqan kezde men Jūma men kapitanyñ kömekşisin barkasqa jūmsap, jelkeni men i̇eskekterin alyp keluge būiyrdym. Älgi özderiniñ baqytyna qarai bolmağan üş teñizşi myltyq dausyn i̇estip qaityp keldi. Olar kapitanyñ tūtqynnan jeñimpazğa ainalğannyn körgende, i̇eş qarsylaspastan sözsiz berildi. Osylaişa, bizdiñ jeñisimiz tolyq boldy.
Kapitan i̇ekeumizge tek basymyzdan keşkenderimizdi bir-birimizge bastan-aiaq baiandap beru ğana qaldy. İeñ äueli men basymnan ötkenderdi baiandadym. Ol bar yqylasymen tyñdap otyrdy. Qirağan kemeden azyq-tülik, myltyq, basqa da kerekti zattardy aluğa mümkindik bergen ğajaiyp kezdeisoqtyqqa qatty tañğaldy. Meniñ äñgimem ony qatty tañğaldyrğanyna tañyrqaudyñ da i̇eş qajeti joq i̇edi, öitkeni meniñ araldağy ömirim özi tolyqtai tañ qalarlyq oqiğalardan tūratyn. Meniñ i̇erekşe tağdyrymnan onyñ oiy tabiği türde öz tağdyryna oiysyp, meniñ mūnda tek ony qūtqaryp qalu üşin ğana aman-i̇esen saqtalyp qalğandai bop köringende közinen jas parlap, äri qarai bir auyz söz aituğa da şamasy kelmedi.
Osydan keiin men ony jäne onyñ i̇eki jolauşysyn öz qorğanyma şaqyrdym, onda biz meniñ ädettegi jolymmen, iağni üidiñ şatyry arqyly kirdik. Men qonaqtarymdy tamaqtandyryp, sodan keiin ūzaq jyldar jalğyz tirşilik i̇etkendegi nebir aila-amalmen qūrastyrğan üi şaruaşyly-ğymmen tanystyrdym.
Olar meniñ aitqandarymnyñ bärine tañ-tamaşa boldy. Ainalasy baumen qorşalğan, būl künde toğaiğa ainalğan meniñ qorğanyma kapitan asa tañdanys bildirdi. Rasymen de, şöldi aimaqtağy meniñ i̇ekken ösimdikterim jiyrma jylda qara ormanğa ainaldy, özim ädeiilep jasağan jalğyzaiaq jol bolmasa, būl jerge bas sūğu mümkin i̇emes i̇edi. Men jaña tanystaryma būl meniñ basty ordam, biraq syrt jaqta özim anda-sanda baryp jüretin sarailarym da bar: saraiymdy reti kelgende körsetermin, al qazir qaraqşylardan kemeni qūtqaryp qalu jöninde aqyldasuymyz kerek dedim. Kapitan menimen kelisetinin tolyq bildire otyryp, kemede äli jiyrma alty adamnyñ bar i̇ekendigin, jäne būğan i̇endi qalai kiriserin bilmei basy qatyp otyrğanyn aitty. Olardyñ barlyğy zañ boiynşa ölim jazasyna būiyrylatyn qylmysqa, iağni astyrtyn äreketke qatysy bolğandyqtan da soñyna deiin öz bülikterinen qaitpai, i̇eñ şetin jağdailarğa deiin barady dedi. Olar qolğa tüsse Angliiäğa nemese qandai da bir ağylşyn otaryna kelisimen özderiniñ darğa asylatyndyqtaryn jaqsy biledi. Al osyndai jağdailarda älsiz küştermen, olarmen soğysudyñ özi aqylğa siymsyz närse. Kapitannyñ sözi meni oilandyryp tastady. Onyñ boljamynyñ negizi bar. Solai bolğanyna qaramastan i̇endi bir şeşimge kelu kerek i̇edi: ne olardy aldap tūzaqqa tüsirip, añdausyzda üsterinen tap basyp tüsu kerek te, ne bolmasa olardyñ jağağa şyğuyn jäne bizdi qyryp saluyna kedergi keltiruimiz kerek. Biraq osy jerde mağan bir oi keldi, kemedegiler qaiyqpen ketken öz joldastarynyñ tağdyryna alañdap, i̇ekinşi qaiyqty olardy izdeu üşin köp keşikpei attandyratyn bolady. Būl joly olar qarulanyp keledi de, bizdiñ olarğa älimiz jetpei qaluy da mümkin. Kapitan meniñ boljamdarym negizsiz i̇emes dedi. Meniñşe, dedim men, biz äueli qaraqşylar birinşi partiiä tielip kelgen barkasty keri alyp ketpeuine qam jasauymyz kerek dedim, ol üşin biz ony jüzuge jaramsyz qylyp tastauymyz kerek. Biz sol sätte qaiyqqa attanyp, odan qaru-jaraq, oq-däri salynğan sauyt, i̇eki bötelke – birinde su, i̇ekinşisinde rom, bir qapşyq kepken nan, ülken qapşyq qant (bes-alty funt şamasynda) tüsirip aldyq. Būl oljamyz üşin qatty quandym, äsirese, araq pen qant üşin: öitkeni onysyn da, mynasyn da
meniñ tatpağanyma öte-öte köp jyldar bolyp i̇edi. Jükterdiñ bärin jağağa tüsirgen soñ (jelken, i̇eskek, diñgek jäne röl baiağyda alynyp tastalğany turaly aitqam) qaiyqtyñ tübinen ülken tesik jasadyq. Sondyqtan da, biz jaudan jeñilgen künniñ özinde, ol i̇endi bizden öziniñ qaiyğyn äkete almaityn i̇edi. Rasyn aitsam, kemeni qolğa tüsiremiz dep dämelengen de joqpyn, al i̇endi barkasqa keler bolsaq, ony qaita jöndep alu i̇eş qiyndyq tudyrmaityn i̇edi, mūndai qaiyqpen ünemi olardy ūmytpai, jadymda ūstağan ispandyq joldastarymdy jolşybai ala ketip, yq jaqtağy araldarğa jetuge bolatyn. Bärimiz jabylyp qaiyqty su köterilgen kezde de jetpeitin jerge köterip aparyp jäne jäne juyq arada bitei almaityndai qylyp tübinen tesik teskesin, biz tynys aluğa otyryp, i̇endi ne isteitinimizdi aqyldasa bastadyq. Bizdiñ keñese bastağanymyz sol i̇edi, kemedegiler zeñbirek atyp, jalaularyn būlğai bastady. Būl säri, barkasqa berilgen şaqyru dabyly i̇edi. Biraq barkas qozğalmady. Sälden keiin i̇ekinşi atys gürs i̇ete qaldy, sosyn tağy, tağy jäne tağy atyldy. Jalauşalarymen de belgi berulerin jalğastyra berdi.
Atylğan oq pen jalauşa belgilerine i̇eş jauap bolmağan soñ, aqyrynda olar i̇ekinşi qaiyqty tüsirdi (men mūnyñ bärin dürbimmen ap-anyq körip tūrdym). Qaiyq jağalauğa bet aldy, jaqyndap kelgende işinde adamdardyñ sany on adamnan kem i̇emes i̇ekenin kördik jäne olardyñ barlyğy qarulanğan i̇edi.
Kemeden jağalauğa deiin alty mildiñ şamasyndai jer bolğandyqtan da bizge qaiyqta otyrğandardy anyqtap qarap aluğa uaqyt boldy. Biz qaiyqty süirep şyğarğan jerden olardy ağys säl şyğysqa qarai būryp jiberdi. Biraq būl teñizşiler jağalaumen jüzip keledi, alğaşqy qaiyq toqtağan jerdi közdep kele jatsa kerek.
Osylaişa biz, qaitalap aitamyn, ärbir adamynyñ jüzin de anyq körip otyrdyq. Kapitan bärin tanydy jäne qandai adamdar i̇ekenin bir-birlep sipattai bastady. Kapitannyñ aituy boiynşa būlardyñ arasynda üş jaqsy jigit bar. Olardy öz i̇erikterinen tys, qorqytyp köndirgenderine senimdi. “İesesine būlardy basqarğan botsman jäne qalğandary oñbağandar, nağyz qaraqşylar, olardan jaqsylyq kütuge bolmaidy”, dedi. “Būlar abyroisyzdar, soñyna deiin şaiqasady, olarğa qarsy tūra almai qalamyz ba dep qorqamyn”, dep sözin jalğady. Men i̇ezu tartyp küldim de, biz siiäqty jağdaiğa duşar bolğan adamdarda qorqynyş bolmauy kerek dedim; bizdi aldymyzda ne kütip tūrsa da, büginimizden jaqsy bolady, mine, sondyqtan da, osy tyğyryqtan şyğudyñ kez kelgen jolyn – meili ol ölim bolsyn – biz qūtylu dep i̇esepteuimiz kerek. Men odan: “Meniñ tūrmysym turaly qandai oidasyz?” dep sūradym. Özimniñ qūtqaryluym üşin öz ömirimdi oqqa bailauym tūrarlyq is dep tappaisyz ba dedim. «Myrza, – dedim men, – osy aralda men sizdiñ ömiriñizdi qūtqaryp qaluym üşin saqtalğanym turaly sizdiñ senimiñiz qaida, – osydan az uaqyt būryn ğana bildirgen senimiñiz? Al özime keler bolsaq, aldağy iste meni bir-aq närse tolğandyrady». “Ne närse?”– dep sūrady ol. “Siz aityp i̇ediñiz ğoi, būl oñbağandardyñ arasynda üş pe, tört pe, raqymşylyq i̇etuge bolatyn adamdar bar dep. Būlardyñ bäri jauyz bolsa, qūdaidyñ özi olardyñ sazaiyn tartqyzu üşin bizdiñ qolymyzğa berip otyrğany turaly bir sätke de oilanbas i̇edim; jäne senimdi bolyñyz, osy aralğa tabany tigenderdiñ barlyğy bizdiñ qolymyzda bolady, äri olardyñ bizge qatynasyna bailanysty, – olardyñ tiri qaluyn, ne ajal
qūşuyn da biz biz şeşetin bolamyz” dedim.
Men sergek, köñildene, batyl i̇ekpinmen söiledim. Meniñ senimdiligim kapitanğa berilip, biz qyzu türde iske kiristik. Kemeden i̇ekinşi qaiyq tüsken boida biz tūtqyndardy bölek-bölek aiyryp, jaqsylap tūryp jasyryp qoidyq. İekeuin, işindegi i̇eñ senimsizi retinde (būl, i̇endi, olardyñ kapitannan alğan bağasy) Jūma men kapitannyñ kömekşisiniñ baqylauynda öz üñgirime jönelttim. Būl tūtqyndardyñ dauystary i̇estilmeitin jäne olardyñ ormannan jol tauyp şyğa aluy neiğabyl bolğandyqtan da qaşyp şyğuy qiyn, bir äjeptäuir tasalau jer i̇edi. Olardy bailauly qalpynda otyrğyzyp, biraq as-su qaldyrylyp, tynyş otyrsañdar bir-i̇eki künde bosatamyz, al qaşuğa niettengen boida – aiamastan öltiremiz degen söz aityldy. Olar qamaqqa tözimdilik tanytuğa uäde berip, özderin as-susyz qaldyrmağanyna jäne Jūmanyñ bergen bizdiñ qoldan jasağan birneşe mai şamdarymyzdyñ arqasynda qarañğylyqta qalmaityndaryna myñ da bir rahmetin bildirdi. Olar Jūmanyñ üñgirdiñ kire berisinde küzetke qalğanyna senimdi i̇edi.
Qalğan tört tūtqynğa jūmsaqtyq tanytyldy. Biraq, kapitan senim bildirmegendikten, i̇ekeuin äzirge bailauly qalpynda qaldyrdyq, al qalğan i̇ekeuin, mağan degen adaldyqtaryna saltanatty türde ant bergennen soñ, kapitannyñ ūsynysy boiynşa qyzmetke qabyldadym. Sonymen, osy i̇ekeuin jäne kapitandy i̇eki joldasymen qosa i̇eseptegende, qarulanğan jeti adam bolyp şyğa keldik, meniñ i̇endi keluge tiıs on adamğa älimiz jetetinine i̇eş kümänim bolğan joq, onyñ üstine, kapitannyñ aituy boiynşa, olardyñ işinde üş pe, tört pe adal jigitter bar i̇eken.
Olar biz barkas qaldyrğan tūsta aralğa taqap kelip, jağağa taban tirep, şliupkadan tüsti de ony jağağa süirep şyğardy, mūnysyna men öte quandym. Şynymdy aitsam, men olar saqtyq tanytyp, jağağa jaqyndamai zäkirlerin tüsirip, biraz adamdaryn şliupkany küzetuge qaldyra ma dep qoryqtym: onda biz ony basyp ala almas i̇edik.
Jağağa tüse salysymen olar i̇eñ äueli barkasqa ūmtyldy, onyñ bükil jabdyqtary men barlyq jükteri joq bolyp ketkenine jäne tübindegi añyraiyp tūrğan tesikti körgende olardyñ qalai tañ qalğanyn i̇elestetu de onşa qiynğa soqpaidy. Osy kütpegen jağymsyz syi jaiynda özara aqyldasyp alğan soñ, olar i̇endi barkaspen kelgender i̇estip qala ma degen ümitpen dauystap şaqyra bastady. Olar ūzaq tamaqtaryn qarlyqtyra aiğailady, biraq i̇eş nätije bolmady. İendi olar alqa qūryp tūra qaldy da, biri birdei bir kisiniñ būiryğymen myltyqtaryn gürs i̇etkizdi. Orman işin auyr jañğyryq alyp ketti, biraq būdan olardyñ isi alğa jyljymady: üñgirde otyrğandar i̇eşteñe i̇esti almauşy i̇edi; al bizdiñ qasymyzda
bolğandar, i̇estise de, jauap qatuğa batyldary jetpedi.
Olar öz joldastarynyñ aiaq astynan ğaiyp bolyp ketkenine abdyrap qalğandary sondai (keiin özderi bizge aityp bergendei), kemege oralyp, barkas tesilgen, al adamdar, bälkim, barlyğy öltirilgen dep mälimdemekşi bolğan. Biz olardyñ şliupkany asyğys suğa tüsirip, oğan otyryp jatqanyn körip tūrdyq.
Osy sätke deiin kemeni basyp alamyz dep ümittenip tūrğan kapitannyñ i̇eñsesi tipti tüsip ketti. Ol kemedegiler barkas komandasynyñ joğalyp ketkenin bilse, zäkirlerin köterip jolğa şyğady, onda meniñ barlyq ümitimmen qoş aitysqanym ğoi dep qorqyp tūrdy.
İendi birazda onyñ qorqynyşyna jaña bir sebep paida boldy. Jağadan jiyrma sajyn da ūzap ülgirmegen adamdary bar şliupkanyñ qaita oralyp kele jatqanyn biz körip tūrdyq: olar özara aqyldasa kelip, jaña bir şeşimge kelgen bolulary kerek. Biz baqylaudy jalğastyra berdik. Olar jağağa taban tirep, qaiyqta üş adamdy qaldyrdy da, qalğan jeteui, joğalğandardy izdeu maqsatynda bolsa kerek, araldyñ tükpirine qarai jol tartty.
Is biz üşin teriske ainala bastady. Biz jağağa tüsken jeteuin qolğa tüsirgenniñ özinde, şliupkadağy üşeuinen aiyrylyp qalar bolsaq, būl bizge i̇eşqandai paida äkelmes i̇edi: olar oralysymen kemedegilerge bolğan jaidy bäribir baiandap jetkizgen kezde, keme zäkirin köterip köz aldymyzdan ğaiyp bolar i̇edi.
Ne bolsa da aqyryna deiin tözimdilikpen kütuden basqa jol joq i̇edi. Jeti adamdy tüsirip jibergen soñ, üş adamy bar şliupka jağadan äjeptäuir ūzap bardy da zäkirin tüsirdi, söitip bizdi özine jetudiñ bar mümkindiginen aiyrdy.
Jeti barlauşy jūbyn jazbastan meniñ üiim tūrğan töbeşikke qarai köterildi. Biz olardy anyq körip tūrğanymyzben, olar bizdi köre almaityn i̇edi. Bärimiz birdei olarğa oq jaudyru üşin, olar bizge jaqynyraq keler me i̇eken dep, ne bolmasa, kerisinşe, olar alysyraq ketip, biz boi tasalap otyrğan jerimizden şyğuğa mümkindik berer me i̇eken dep ümittendik. Biraq tüietaily ormandy añğarlarmen teñizge qarai tüsetin, töbesinen qarağanda araldyñ bükil soltüstik-şyğys böligi körinetin şoqynyñ jotasyna jetisimen, olar toqtap, tağy da dauystary qarlyqqanşa aiğailap şaqyra bastady. Aqyry, jağadan jäne bir-birinen alys ketuge qoryqsa kerek, olar bir ağaştyñ tübine otyra qalyp özara keñese bastady. Alğaşqy lekpen kelgenderdei būlardyñ tek ūiyqtaulary ğana qalyp i̇edi; onda bizdiñ is oñğa basar i̇edi. Biraq qorqynyş ūiqyğa jetelemeidi, özderine qandai qauip tönip tūrğanyn jäne onyñ qai jaqtan kelerin bilmese de, būl adamdardyñ boiyn ürei bilep alyp i̇edi.
Osy kezde kapitannyñ basyna bir tapqyr oi keldi, naqtylai aitqanda, i̇eger olar joğalğan joldastaryna tağy da myltyq atyp belgi beretin jağdai tua qalsa, olar myltyqtaryn qaita oqtap ülgergenşe, bizder tarpa bas saluymyz kerek, öitkeni olardyñ myltyqtary oqtalmağan bolady dedi. Söitip olarğa i̇endi berilude basqa i̇eşteñe qalmaidy jäne is qantögissiz aiaqtalady dedi ol tağy da.
Jospar jaman i̇emes i̇edi, biraq onyñ jüzege asuy myna bir şartty oryndağanda ğana jüzegi asuy mümkin-tin: biz, jau dürkin oq atqan mezette, olar myltyqtaryn qaita oqtap ülgergenşe, onyñ qasyna jetiip ülgeretindei äjeptäuir jaqyn qaşyqtyqta boluymyz kerek i̇edi. Biraq dūşpan atudy oiyna da alğan joq. Köp uaqyt ötti. Biz bärimiz, qandai iske bel şeşerimizdi bilmei, toruylda otyra berdik. Aqyry men: meniñşe, qarañğy tüskenşe bizge birdeñe isteimin dep oilaudyñ da i̇eş reti joq dedim. Qas qaraiğanşa jeteui qaiyqqa oralmasa, onda biz tün qarañğylyğymen jağağa jasyryn kelip, qaiyqta otyrğandardy aldap qolğa tüsiremiz dedim.
Uaqyt tipti de jyljymai qoidy. Jauymyzdyñ qozğalar türi joq. Biz būlardyñ keñesi bügin aiaqtalmas dep oilağanbyz, al olar oryndarynan tūryp, teñizge qarai nyq qadam basqanda, bizdiñ qalai köñil küiimiz tüsip qalğanyn körseñizder ğoi. Şamasy, belgisiz qauiptiñ qorqynyşy joldastyq sezimnen joğary bolsa kerek, i̇endi olar barlyq izdestirulerin qoiyp, kemege oraluğa bel bailady.
Olardyñ jağağa bet alğandaryn körgenimde, men oqiğanyñ män-jaiyn birden tüsindim. Meniñ qaipimdi tyñdap bolyp, kapitannyñ ūnjyrğasy tipti tüsip ketti. Biraq osy jerde meniñ basyma kenetten dūşpandy keri oraltudyñ jospary kele qaldy. Būl jospar meniñ nietime keremet sai i̇edi.
Men Jūma men kapitannyñ kömekşisine qoinaudan batysqa qarai, Jūmany azat i̇etetin küni jabaiylar jağağa taban tiregen jerge qarai baryñdar dep būiryq berdim; sosyn, töbege jarty mildei qaşyqtyqqa köterilip, teñizşiler i̇estigenşe jandaryñdy salyp aiqailañdar dedim; analar jauap bergen kezde, oryn auystyryp, tağy da dybys beriñder, osylaişa ünemi oryn auystyra otyryp, jaudy olar adasyp ketetindei bolğanşa orman tükpirine aldap şaqyra beriñder de, özderiñ men körsetken ainalma jolmen mağan qaityp keliñder dedim.
Qoinau jaqtan Jūma men kapitannyñ kömekşisiniñ dausy i̇estilgende teñizşiler qaiyqtaryna otyryp ta jatyr i̇edi. Olar birden jauap qatty da dauys şyqqan tūsqa jağany boilap jügire jöneldi; biraq qoinauğa jetken kezde toqtauğa mäjbür boldy, sebebi su köterilip, qoinaudağy su öte joğary tūr i̇edi. Olar aqyrynda özara keñesip alyp, şliupkada qalğandarğa jaqyndap, bizdi ana jağalauğa jetkiziñder dep aiğailai bastady. Meniñ kütkenim de osy i̇edi.
Qoinaudy kesip ötip, tağy bir adam qosyp alyp, olar ary qarai ketti. Osylaişa şliupkada i̇eki adam ğana qaldy. Men olardyñ ony qoinaudyñ i̇eñ aiaqtalar tūsyna aparyp, döñbekke bailap jatqanyn kördim.
Biz üşin qalyptasqan jağdaidyñ qolailylyğy būdan artyq boluy mümkin i̇emes i̇edi. Jūma men kapitannyñ järdemşisin öz isterin tyndyra beruge qaldyryp, qalğandaryna meniñ soñymnan i̇eriñder dep būiyrdym. Biz dūşpandarymyzdyñ közine tüspei qoinaudy kesip ötip kütpegen jerden olardyñ aldynan şyğa keldik. Bir matros şliupkada otyr i̇eken de, i̇ekinşisi jağada jatyp köz şyrymyn alyp jatyr i̇eken. Özinen üş qadam jerde bizdi körgen ol ornynan tūram dep qimyl jasap ta ülgergen joq, aldymyzda kele jatqan kapitan ony myltyqtyñ dümimen bir-aq ūrdy. Sodan keiin ana matrostyñ da i̇esin jidyryp ülgirtpei:
«Beril, äitpese ölesiñ!» dep aiğailap jiberdi.

Bes adamğa qarsy özi jalğyz i̇ekenin körip tūrğan, ol az degendei jalğyz serigi köz aldynda soqqyğa jyğylğanyn körgen adamdy beriluge köndiru üşin asa şeşendiktiñ de qajeti şamaly i̇edi. Jäne būl matros, qastandyqqa öz i̇erkimen i̇emes, köpşiliktiñ qysymymen barğan kapitan aitqan üşeudiñ biri bolyp şyqty. Sondyqtan ol sözge kelmesten ä degende aq myltyğyn jerge tastap qana qoiğan joq, birden, şamasy, şyn jürekten şyqqan boluy kerek, öziniñ bizdiñ jaqqa ötkisi keletindigi jaiyndağy tilegin bildirdi.
Al Jūma men kapitannyñ kömekşisiniñ osy kezde öz mindetterin mültksiz oryndağandary sondai, būdan artyq tileudiñ de i̇eş reti joq i̇edi. Aiqailap, dybys berip jäne jauaptaryna ün qata jürip, olar matrostardy bükil araldy şarlatyp, töbeden töbege, ormannan ormanğa jetelep otyryp, qas qaraiyp, tün batqanşa şyğu i̇eş mümkin i̇emes bir qalyñ jynysty tükpirge aldap aparğan. Dūşpandaryn qalai i̇esten tandyrğandaryn olardyñ özderiniñ diñkelep kelgenderinen de köruge bolar i̇edi.
İendi bizge teñizşiler qaitqan kezde qarañğyda olardy tosyp alyp, kütpegen jerden tarpa bas salumen i̇esterin jiğyzbai, naqty jairatyp salu ğana qalyp i̇edi.
Jūma men onyñ joldasynyñ oralğanyna birneşe sağat uaqyt ötse de, analardan i̇eş habardyñ deregi bolmady. Aqyry, i̇estidik: kele jatyr. Aldyñğylary soñğylaryna tezdetiñder dep aiğailasa, soñğylary aiağymyzdy äbden auyrtyp aldyq, şarşağannan qūlaiyn dep kele jatyrmyz, sondyqtan būdan tez jüre almaimyz dep jauap beredi. Būny i̇estu bizge maidai jaqty.
Mine, olar qaiyqqa jaqyn keldi. Jäne bir aita ketetini, osy birneşe sağat işinde su qaityp, bağana aitqanymdai döñbekke bailanğan şliupka jağağa şyğyp qalyp i̇edi. Şliupkanyñ qairañdap, al adamdardyñ joğalyp ketkenin körgende olardyñ qandai küige tüskenin surettep beru mümkin i̇emes. Olardyñ tağdyrlaryn qarğap, ne şaitandar ne qaraqşylar jailağan dualanğan aralğa tap keldik, ne bizdi öltiredi, ne qara küşter alyp ketedi degen aiğaiyn i̇estidik. Olar birneşe märte joldastarynyñ attaryn atap dauystap i̇edi, ärine, i̇eş jauap bolmady. Künniñ batyp bara jatqan älsiz säulesiniñ aiasynda biz olardyñ i̇eki qoldaryna tynym bermei jügirgenderin, keide jügiruden şarşap qatty küizelis pen qaiğydan qaiyqqa mingenderin, birese qaitadan jağağa şyğyp ärli berli adymdap jürgenin, keiin osynyñ bärin tağy da tynymsyz qaitalağanyn körip otyrdyq.
Meniñ adamdarym qarañğy tüsisimen dūşpandarymyzğa bas salaiyq dep meni ügittei bastady. Biraq men qan tökpeudiñ qandai da bir mümkindigi bolsa, ony boldyrmauğa tyrystym, äri, i̇eñ bastysy, dūşpannyñ mūzdai qarulanğanyn bilgendikten de, öz adamdarymnyñ ömirin oqqa bailağym kelgen joq. Men dūşpannyñ küşi bölingenin kütuge bel bailadym jäne ūrymtal tūstan äreket i̇etu üşin toruyldy qaiyqqa jaqyndatyp qoidym. Jūma men kapitanğa bülikşiler baiqap qalmau üşin i̇eñbektei jyljyñdar jäne tek qana tirep qoiyp atyñdar dedim.
Olar būl qalypta köp bola qoiğan joq, öitkeni olarğa özgelerden bölingen i̇eki matros pen būryn aitylğandai bülikke bastamaşy bolğan, al qazir mülde i̇eñsesi tüsip ketken botsman jolyğyp qalyp i̇edi. Öziniñ baqytsyzdyğyna basty sebepker bolğan jandy sezgen kezde kapitan bar tağatynan aiyrylyp, onyñ osy kezge deiin tek dausy ğana i̇estilip tūrğandyqtan, ol ma, älde ol i̇emes pe dep közin jetkizu üşin, onyñ tağy jaqyn kelgenine äzer şydady. Ol jaqyndağan boida kapitan men Jūma ornynan atyp tūryp şürippeni basyp qaldy.
Botsman sol boida jan tapsyrdy, i̇ekinşisiniñ keudesin oq tesip ötip jaralady. Ol da orğan baudai qūlady, biraq i̇eki sağattan soñ ğana jan tapsyrdy. Üşinşi matros qaşyp ketti.
Myltyq dausyn i̇estigen mezette, sany jortuyldy qosqanda segizge jetken, armiiämnyñ negizgi küşterin alğa bastadym. Onyñ tolyq qūramy mine mynadai: men – generalissimus, Jūma – general-leitenant, sosyn kapitan i̇eki joldasymen jäne olardyñ şyn berilgenine senip, qatarymyzğa qosyp, myltyqpen qarulandyrğan üş tūtqyn. Dūşpandarymyzdyñ qasyna äbden qarañğy tüsip, qanşa adam i̇ekenimizdi aiyra almaityn qas qaraiğan kezde keldik. Bizdiñ qatarymyzğa öz i̇erkimen jaña ğana qosylğan, qaiyqta qalğan teñizşige joldastaryñnyñ atyn bir-birlep ata dep būiryq berdim. Oq atpastan būryn olarmen tildesip körmek oiym boldy, i̇eger olar kelisimge kelse, būl isti adam şyğynysyz aiaqtağym keldi. Meniñ i̇esebim dūrys boldy, nege i̇ekeni aitpasa da tüsinikti i̇edi. Olarğa beriluden basqa amal da joq bolatyn. Meniñ i̇elşim tamağyn jyrta: “Tom Smit! Tom Smit!” – dep aiqai saldy. Älgi ony dausynan tanyğan boluy kerek, “Sen kimsiñ, Robinzonbysyñ?” – dedi. “İä, menmin, menmin. Tom Smit, qūdai üşin qarsylaspa, myltyğyñdy jerge tasta, beril, qarsylassañ, qazir-aq köziñdi jūiady”, – dedi.
“Kimge beril deisiñ? Olaryñ qaida?” – dep sūrady Tom Smit. “Seniñ tura qasyñda!” – dedi Robinzon. Bizdiñ kapitan da osy jerde, qasynda i̇elu adamy bar. Senderdiñ soñdaryña tüskenine i̇eki sağat boldy. Botsman öldi. Vil Frai jaraqattandy, men tūtqyndamyn. Tap qazir öz i̇erikteriñmen berilmeseñder, senderdi de atyp tastaidy”. “Al berilsek, bizdi jarylqai ma?” – dep sūrady Tom Smit. “Kapitannan sūrap köreiin, jauabyn qazir aitamyn”, – dedi Robinzon. Osy kezde kapitannyñ özi sözge aralasty. “Smit, qaidasyñdar, senderge aityp tūrmyn. Meniñ dausymdy tanyp tūrmysyñdar? İeger myltyqtaryñdy tastap, öz i̇erikteriñmen berilseñder, Vill Atkinsten basqanyñ bärin keşiremiz”.
“Kapitan, qūdai üşin, mağan raqym i̇et!» dep ötindi Vill Atkins. «Meniñ basqalardan qandai kemdigim bar? Bärimizdiñ aiybymyz birdei i̇emes pe?” – dep Atkins jalyna bastady. Ärine, mūnyñ aitqanynyñ bäri jalğantyn, sebebi bülik şyqqanda kapitannyñ qol-aiağyn bailap jäne öte dökir minez körsetip, jer-jebirine jetip jaman sözder aityp, jäbirlegen de osy bolatyn. Biraq kapitan oğan i̇eşqandai şartsyz beril, ömir süresiñ be, älde ölesiñ be, ony gubernator şeşedi dedi. Gubernator dep kapitan jäne basqalary meni ataityn.
Qysqasy, bülikşiler myltyqtaryn tastap, raqym i̇etu turaly jalyna bastady. Meniñ būiryğymmen meniñ i̇elşim men tağy bir-i̇eki jigit olardyñ bäriniñ qol-aiağyn matap tastady, būdan keiin meniñ i̇elu adamdyq aibyndy armiiäm, şyn mäninde aldyñğy şepte jüretinderdi qosqanda ol bar joğy segiz adamnan tūratyn, olardy qorşap alyp, şliupkany qolğa tüsirdi. Biraq men jäne Jūma, memlekettik tūrğydan oilap, tūtqyndardyñ közine tüskenimiz joq.
Bizdiñ birinşi şaruamyz qaiyqty jöndep alyp, kemeni qalai basyp aludy oilau i̇edi. İendi bülikşilermen i̇eş kedergisiz söilese alatyn kapitan, olardyñ özine jasağan qylyqtarynyñ pasyqtyğy men jüzege asyra almai qalğan josparlarynyñ baryp tūrğan jeksūryndyğynyñ şynaiy beinesin aşyp berdi. Ol olarğa mūndai ister jaqsylyqpen aiaqtalmaitynyn, jäne olardy, bälkim, dar ağaşy kütip tūrğanyn da aityp ötti.
Qylmyskerler, meniñşe, şyn jürekten ökinip, tek qana bir närseni, şybyn janymyzdy qiyñdar dep jalbaryndy. Kapitan būğan būl jerde meniñ qolymnan keler qairan joq, sender meniñ i̇emes, aral bileuşisiniñ tūtqynysyñdar dep jauap berdi; olar ony i̇elsiz, ien jağağa tüsirip ketkenine senimdi bolatyn, biraq qūdaidyñ ämirimen olardy gubernatory ağylşyn bolyp tabylatyn i̇eldik mekenge bağyttağan i̇eken. “Ol qajet dep tapsa, bäriñdi darğa asatyn i̇edi, biraq ol i̇endi sizderge keşirim bergen soñ, jazalaryñyzdy zañ jüzinde beru üşin Angliiäğa attandyratyn şyğar. Biraq Vil Atkinske gubernator ölimge daiyndalsyn dep būiyrdy: ol «i̇erteñ tañğa jaqyn darğa asylady”.
Kapitan būl sözderdiñ bärin, ärine, oidan şyğarğan i̇edi, biraq onyñ būl jorta aitqan sözi nysanağa döp tidi. Atkins kapitannyñ aiağyna jyğylyp, ämirşiden araşa sūrap beriñizşi dep jalyna bastady, qalğandary da Angliiäğa attanbauymyz üşin qol ūşyn beriñiz dedi jalynyp-jalpaiyp ölerdegi sözin aityp qūldyq ūrdy.
Mağan meniñ azat bolar sağatym soqqandai bop jäne myna jigitterdi i̇endi bizge kemeni basyp aluğa kömektesuge közderin jetkizu, köndiru qiyn i̇emestei körindi. Olar öz gubernatorlarynyñ tür-tüsin anyqtap köre almas üşin, men aulaqtap ağaştardyñ tübine bardym da kapitandy şaqyrdym. Meniñ dausymdy i̇esitti de, bizdiñ adamdardyñ bireui kapitanğa baryp: “Kapitan, sizdi gubernator şaqyryp jatyr”, – dep i̇edi, kapitan: “joğary märtebelige aityñyz, qazir baram”, – dedi. Gubernator i̇elu şaqty äskerimen jaqyn jerde tūr dep oilasa kerek, kapitannyñ būl sözi tūtqyndarğa qatty äser i̇etti.
Kapitan taiau kelgende men oğan kemege qalai ie bolu kerek i̇ekendigi jönindegi josparymdy aityp berdim. Ol meniñ būl josparyma tañğaldy da, i̇erteñgi küni-aq jüzege asyruğa daiyn i̇ekenderin jetkizdi. Jospardy iske asyru üşin tūtqyndardy är jaqqa taratyp, bir-birinen ajyratu kerek i̇edi. Atkinsti qasyndağy i̇eki oñbağanymen qosa qol-aiağyn bailap, ötkende tūtqyndar otyrğan üñgirge aparu kerek boldy. Üñgirge aparu Jūma men kapitannyñ i̇eki joldasyna tapsyryldy.
Olar üş tūtqyndy meniñ üñgirime alyp bardy, tūtqyndar üşin būl üñgir abaqtydan kem i̇emes bolatyn. Qalğandary äñgime barysynda aityp ötken özimniñ araldağy saiajaiyma jöneltildi. Saiajai ainalasy biık qorğan, tūtqyndardyñ aiaq-qoly bailauly; olardyñ tağdyry i̇endi özderiniñ tärtibine bailanysty i̇edi.
Kelesi küni tañerteñ olarmen kelissöz jürgizu üşin kapitandy jiberdim. Jalpy būl adamdarğa senuge jäne olardy kememen birge alyp jüruge bola ma dep kapitan olardyñ tamyryn basyp, sözge tartuy kerek i̇edi. Kapitan olarğa baryp: “Sender meni jäbirlediñder, öltirmekşi boldyñdar, arty özderiñdi de qaiğyly hälge duşar i̇etti, gubernator senderdi qazir öltirmegenimen, Angliiäğa barğasyn darğa asady, biraq i̇eger sender myna qaraqşylardan kemeni qolğa tüsirip aluğa järdemdesseñder, gubernator künälaryñdy keşedi”, – depti. İerteñgi künderi ne bolady dep köñilderi küpti bolyp otyrğan tūtqyndar, mūndai ūsynysty quana qarsy aldy. Olar kapitannyñ aiağyna jyğylyp, jalynyp-jalbaryna bastady; soñğy demi qalğanşa adal qyzmet i̇etuge ant berip, künämizdi keşetin bolsa, ömir boiy qaryzdar bolyp ötemiz, qamqorşy äke i̇esebinde qabyldap, jerdiñ tübi bolsa da birge baramyz dep ant-su işti. “Jaraidy, būl sözderiñdi gubernatorğa jetkizip, özimniñ de senderge keşirim beruge daiyn i̇ekenimdi aityp köreiin”, – dedi kapitan. Kapitan mağan olarğa aitqandaryn baian i̇etip, būlardyñ i̇endi aram nietteri joq, i̇eş kümänsiz senuge bolady dedi.
Odan da senimdirek bolu üşin men kapitanğa teñizşilerdiñ arasyna baryp, özine bes kömekşi tañdap aluyna ūsynys jasadym; biraq olarğa bizdiñ adamdarğa mūqtaj i̇emes i̇ekeninimizdi bildirip, olarğa i̇erekşe raqym retinde ğana osy qadamğa baryp otyrğanymyzdy jetkiziñiz dedim. Al meniñ qamalymda (iağni meniñ üñgirimde) otyrğan i̇ekeuine üşeuin qosyp gubernator kepildikke alady, al i̇eger olar anttarynan taiatyn bolsa, beseui de jağalauda darğa asylady dep ait dedim.
Mūndai qatal şeşim gubernatormen qyljaqtauğa bolmaitynyn tüsindiruge tiıs i̇edi. Qalai bolğanda da, olardyñ meniñ talabymdy oryndamasqa amaldary joq-tyn. Bes tūtqynnyñ qabyldağan anttarynan ainymauy i̇endi kepilge alynğandardyñ özderiniñ jäne osyny olarğa jaqsylap tūryp jetkizuge tiıs kapitannyñ bas auyrtar uaiymyna ainalyp i̇edi.
Sonymen, i̇endi biz mynadai äskeri küşke ie boldyq: 1) kapitan, onyñ kömekşisi jäne jolauşy; 2) birinşi partiiämen kelgende qolğa tüsken i̇eki tūtqyn, – kapitan olar üşin kepil bolamyn degen soñ, i̇ekeuine de i̇erkindik berip, qoldaryna qaru ūstattym; 3) qoldaryn bailap, saiajaiğa aparğan i̇eki tūtqyn, – olarğa da kapitannyñ ötinişi boiynşa i̇erkindik bergenmin; 4) aqyrynda, i̇eñ soñynan i̇erkindik alğan bes adam: kepil i̇esebinde üñgirde qalğan beseuin i̇eseptemegende barlyğy on i̇eki adam.
Men kapitannan osy küşpen kemege şabuyldaudy mümkin dep oilaisyz ba dep sūradym, öitkeni Jūma i̇ekeumizdiñ būl aradan alystauymyz qolaisyzdyq tuğyzady, sebebi bizde jeti tūtqyn bar, olardy bölek-bölek küzetip, tamaqtandyryp tūru kerek i̇ekenin aittym.
Üñgirdegi bes tūtqynğa qatañ tärtip ornattym. Jūma olarğa künine i̇eki ret as-su aparyp berip tūrdy. Saiajaida jatqan i̇eki tūtqynğa da azyqtaryn jetkizip tūrdy. Birde saiajaidağy i̇eki tūtqynğa kapitanmen birge ilesip keldim. Kapitan olarğa meniñ gubernatordyñ senimdi ökili i̇ekenimdi, tūtqyndardy baqylap tūrudy gubernator mağan tapsyrğanyn; onyñ rūqsatynsyz bir qadam attai almaityndaryn, i̇eger qarsylyq körsete bastasa, qoldaryna kisen salyp, qamauda ūstaitynyn aitty. Osy uaqytqa deiin olardyñ gubernator i̇esebinde közderine tüspesem de, qyzmettegi adamnyñ keipine i̇enip, älgilerdiñ közinşe, gubernator, garnizon, abaqty, tağy da basqa sözderdi aitu mağan asa qiyn bolğan joq.
Kapitan i̇endi i̇eki qaiyqty da jabdyqtap, bireuiniñ tübindegi tesigin jamap, olarğa otyratyn adamdardy tağaiyndauğa kiristi. Ol bir qaiyqqa jolauşyny komandir i̇etip tağaiyndap, qaramağyna tört adam berdi; al özi jäne kömekşisi, bes teñizşimen i̇ekinşi qaiyqqa otyrdy. Olardyñ attanysy sätti bolğany sondai, tün ortasynda kemege baryp jetipti. Kemedegilerdiñ dauystary i̇estiletindei jerge jetkende kapitan Robinzonğa: bastapqyda kemedegilerdi dauystap ūzaq izdeuge tura keldi, qaiyq pen adamdardy jiberip otyrmyz dep, sosyn äñgimege tartyp alañdatu kerek dedi. Būl ötirik äñgimege alañ bop tūrğanda, qaiyq kemeniñ tübine kelip jetti. Kemege jetken boida kapitan men kömekşisi tezdetip palubağa şyğady da, myltyqtyñ dübimen kapitannyñ i̇ekinşi kömekşisi men keme şeberin ūryp jyğady. Palubadağylardyñ bärin öz teñizşileriniñ kömegimen tūtqynğa alyp, sodan keiin tömendegiler şyğyp ketpeui üşin liuktiñ auzyn bekitedi. Sol kezde keme tūmsyğy jağynan i̇ekinşi qaiyq kelip ülgerdi, būl top keme ashanasy arqyly tüsetin jaqtan liukke kirip, üş adamdy tūtqyndady.
Dūşpandardy qūryqtağannan keiin, kapitan kömekşisine üş teñizşi otyrğan kaiutanyñ i̇esigin būzyp, bülikşiler tağaiyndağan jaña kapitandy alyp şyğyñdar dep būiyrdy. Bir dürmektiñ bolaryn sezip qarulanğan iştegiler, toitarys beruge daiyndalğan i̇eken, kapitan kömekşisi öz adamdarymen kaiutanyñ i̇esigin aşpaq bolğanda, iştegi jaña kapitan men onyñ jaqtastary būlarğa qarsy ūmtyldy. Kömekşiniñ qolyna oq tidi, i̇eki teñizşi de jaraqat aldy, biraq i̇eşkim ölgen joq. Kapitan kömekşisi öziniñ jaraqatyna qaramai jedel kaiutağa i̇enip, jaña kapitannyñ basyna tapanşasyn taqap tūryp atty, oq auzynan kirip, qūlağynan bir şyqty. Būl oqiğadan keiin
qalğandary sözge kelmei berilip, i̇eşbir qan tögilgen joq.
Jağdaidy jailastyrğan soñ, kapitan jeti ret atyñdar dep būiryq berdi. Būl is sätti ötken soñ, mağan beriler belgi i̇edi. Sağat tüngi i̇ekini körsetkenşe men osy habardy küttim, qalai quanğanymdy özderiñiz tüsinersizder.
Jeti ret berilgen belgiden soñ, küni boiy jürip qaljyrağan men qatty ūiqyğa ketippin. Bir kezde zeñbirek tağy da atyldy, dausynan şoşyp ūianyp atyp tūrdym. “Gubernator, gubernator!” degen kapitannyñ dausyn birden tanydym. Ol tauda, meniñ qamalymnyñ aldynda tūr i̇eken. Men oğan tezdetip köterildim, ol mağan qūşağyn jaiyp tūr i̇eken, keme tūrğan jaqty nūsqap: “Meniñ aiauly dosym, qūtqaruşym, mine, sizdiñ kemeñiz. Keme de, biz de sizdiñ qūzyryñyzdamyz”, – dedi. Teñiz jaqqa nazarymdy būrğanda jağadan jarty mil jerde tūrğan kemege közim tüsti. Özin komandir i̇esebinde sezingen kapitan, sol sätte-aq zäkir tüsiriñder dep būiryq beripti. Qaiyqqa minip, jeldiñ yğymen mağan jetken i̇eken.
Üiimniñ tübinde tūrğan kemeni körgende, qatty quanğannan i̇esim şyğyp ketti. Meniñ de aralmen qoş aitysar sätim keldi-au. Basyma aq kün tudy desem de bolady. İendi i̇eş kedergi joq, köz aldymda qaida baramyn desem de minip kete berer ülken keme paida boldy. Qatty tolqyğannan tilim kürmele berdi. İeger kapitan quatty qoldarymen qatty qysyp ūstap tūrmağanda, qūlap ta qalar ma i̇edim.
İeseñgirep tūrğanymdy tüsinip, men üşin ädeii alyp şyqqandai, kapitan qaltasynan kişkene bir ydysty auzyma taqap, bir jūtqyzdy da, süiemeldep jerge otyrğyzdy.
Öz-özime kelgenimmen, köpke deiin söilei almai tilim kürmele berdi.
Baiğūs kapitannyñ da quanğanynan i̇esi şyqty. Meni jas baladai jūbatyp, mağan şyn jaqyndyğyn sezdirip, jyly sözder aitty. Biraq onyñ aitqandaryn jöndi ūğa almadym, baqyttan basym ainalyp ketse kerek. Iştegi şerim közimnen jas bolyp aqty, köñil şeri tarqağan soñ baryp, til qatuğa şamam keldi.
İesimdi jiğan soñ baryp dosymdy, qūtqaruşymdy qūşağyma aldym. İekeumiz de quanyşymyzdy jasyra almadyq. Men oğan sen qūdaidyñ jibergen adamysyñ, bizdiñ basymyzdan keşkenderimizdiñ bärinde bir qūpiiä bar, mūndai oqiğalar älemdi bileitin bir tylsym küştiñ bar i̇ekendiginen habar beredi, älemniñ är tükpirindegi baqytsyzdarğa jaratuşynyñ özi kömektesedi dedim.
Kökke qarap rizaşylyğymdy bildirudi de ūmytqan joqpyn. Şöl dalada jalğyz qalğanymda süieniş bolğan, jalğyzdyqtan i̇esalañ bolyp ketpeuime järdemdesken, bügingi quanyşty künim üşin, igilik pen şattyqtyñ, quanyştyñ bastauy bolğan jarylqauşyma alğys aitpauğa bola ma.
Biraz otyrğannan keiin kapitan kemeni ūzaq uaqyt boiy ielengen oñbağandardyñ qorynan tauysyp ülgermegen köñil sergiterlik bir närsesin äkelgenin aitty. Kapitan qaiyqta otyrğan teñizşilerge gubernatorğa arnap äkelgen jükti tüsirip, jiekke şyğaryñdar dep būiryq berdi. Jükterdiñ köp bolğany sondai, i̇eger men araldy mekendei bersem, ömirimniñ soñğy künine deiin jeterliktei.
Äkelingen zattardyñ arasynda qazdai tizilgen köñil sergiter susyndar, būdan basqa i̇eki funt temeki, on i̇eki bölek siyrdyñ i̇eti, alty bölek şoşqa i̇eti, bir qapşyq būrşaq, jüz funttai kepken nan, bir jäşik qant, bir jäşik ūn, qapşyq toly limon, i̇eki bötelke limon suy jäne basqa da türli-türli tağamdar. Bärinen būryn dosym mağan işip-jer tağamnan göri myñ i̇ese qajettilik tudyrğan kiım-keşek ala kelipti. Ol mağan jaña köilekter, alty moiyn oramal, qolğap, qalpaq, başmaq, şūlyq, mülde kiılmegen jaña kostium ala kelipti, bir sözben aitqanda, meni bastan-aiaq kiındirdi.
Meniñ sol kezdegi jağdaiym üşin būl ülken syi bolğanyn i̇elestetu qiyn i̇emes i̇edi. Alğaşqy kezderde būl kiımderdi kigenimde qobyrap, üilespei jürdi. Oljaly zattarymyzdy qarap bolğan soñ, olardy qamalğa aparyñdar dep būiryq berip, sodan keiin tūtqyndarmen ne isteu kerektigin keñese bastadyq. Mäsele, kapitan senimsiz adamdar dep bağa bergen i̇ekeuin özimizben birge alyp jürsek kesirleri tie me, joq pa degenge tireldi. Biz būlardy tūtqyn i̇esebinde alyp qol-aiaqtary kisendelgenniñ özinde, būl jeksūryndardy alğaşqy kezdesken ağylşyn koloniiäsynyñ sotyna tapsyruymyz kerek degendi aitty. Būl mäsele meni qatty mazasyzdandyrady dedi kapitan.
Siz qarsy bolmasañyz, men būlardy öz i̇erikterimen osy aralda qaldyrularyn jalynyp sūraityndai i̇etip bereiin dedim. “Ärine, men būğan tek quanatyn bolamyn” dedi kapitan.
“Jaqsy, – dedim men, – qazir men olardy adamdarymdy jiberip aldyryp, sizdiñ atyñyzdan söilesemin”. Sosyn Jūmany jäne i̇eki tūtqyndy (biz olardy bosatqanbyz) şaqyryp alyp, üñgirdegi bes tūtqyndy alyp saiajaiğa baruğa būiryq berdim, men kelgenşe qol-aiağyn şeşpeñder dedim. Biraz uaqyt ötkennen soñ men olarğa jaña kostiumimdi kiıp, būl joly gubernatordyñ özi retinde bardym. Bäri jinalyp, kapitan da qasymnan oryn alğan soñ, aiaq-qoldary bailanyp jatqandardy alyp keliñder dedim; men olarğa kapitanğa jasağan qastyqtaryñ, kemede körsetken zorlyq-zombylyqtaryñ büge-şigesine deiin mälim i̇etip, qūdai kömekke kelmegende qaraqşylyq isteriñ jalğasyn taba berer me i̇edi, i̇endi, mine, bireuge or qazyp, özderiñ tüsip tūrsyñdar dedim. Men olarğa meniñ ökimim boiynşa keme zañdy iesine qaitarylady jäne joryqqa attanğaly tūr, i̇endi sender tañdağan jaña kapitandy satqyndyğy üşin laiyqty jaza kütip tūr; ony köp ūzamai reide asylyp tūrğanyn köresiñder dedim. Sosyn men olardan özderiñdi aqtap söileitin sözderiñ bar ma, öitkeni men senderdi de qaraqşy dep tanyp, darğa
asuğa tolyq qūqym bar dedim.
Olardyñ arasynan bireui şyğyp: bizdiñ aqtalar sözimiz joq, biraq kapitan raqym i̇etemiz dep uäde bergen, sondyqtan sizden moiynsūna keşirim ötinip, janymyzdy aman alyp qaludy jalbaryna sūraimyz dep barlyğynyñ atynan jauap berdi. Men olarğa: “Şynymdy aitasam, senderge qandai qaiyrymdylyq körseterimdi de bilmeimin. Men barlyq adamdarymmen araldy tastap ketuge bel şeştim; biz kememizben Angliiäğa attanamyz. Al sizderge keletin bolsaq, kapitan men olardy Angliiäğa kelisimen bülik pen satqyndyqtary üşin sotqa beruge aiaq-qoldaryna kisen salyp qana özimmen birge alyp jüre alamyn dep otyr. Al senderdi būl üşin dar ağaşy kütip tūrğanyn jaqsy bilesiñder. Sondyqtan senderdi özimizben birge alyp jürgenimiz qaiyrymdylyq bola qūiar ma i̇eken. İeger meniñ oiymdy bilgileriñ kelse: men senderge aralda qaluğa keñes berer i̇edim; osy jerde oryn tebuge tyrysyp köriñder: tek osy jağdaida ğana, – öitkeni mağan osy jerden ketuge rūqsat i̇etilgendikten de, – men senderge raqymşylyq jasai alamyn».
Olar meniñ ūsynysymdy quana qabyldady jäne mağan şeksiz alğystaryn bildirdi, olar dar ağaşynyñ tūzağyna ilinu üşin ğana Angiliiäğa barğannan göri, şöl dalada ömir sürgenimizdiñ özi artyq degendi aitty.
Kapitan ūsynysyma qarsy bolğandai keiip tanytyp, olardy mūnda qaldyruğa batylym barmaidy dedi. Sol şaqta men de, öz kezegimde, oğan aşulanğandai tür körsettim. Men oğan: «Būlar meniñ tūtqynym, sizdiki i̇emes. Men olarğa raqym i̇etemin dep uäde berip i̇edim jäne sözimde tūramyn; i̇eger siz menimen kelisudi mümkin dep tappasañyz, men qazir olardy bostandyqqa qūia beremin, sosyn olardy qalai ūstaity-nyñyzdy öziñiz bilesiz» dedim.
Olarğa ara tüskenim üşin tūtqyndar tağy da mağan ystyq alğystaryn jaudyrdy, osylaişa is öz retine kelip te qalğan i̇edi. Men olardyñ qol-aiağyn bosatuğa būiryq berip olarğa: “İendi ormannyñ biz senderdi alyp ketken tūsyna baryñdar; men senderge birneşe myltyq, kiım-keşek qaldyruğa būiryq beremin jäne alğaşqy kezeñge qajetti keñes aitamyn. İeger qalasañdar, būl jerde jaman ömir sürmeisiñder» dedim. Osy kelissözderden keiin üiime kelip, jolğa jinala bastadym. Men kapitanğa i̇eskerttim; kelesi tañğa deiin daiyn bolmaitynymdy aityp, siz mensiz kemege baryp ony joryqqa daiyndai beriñiz, al mağan tañ ata qaiyq jiberersiz» dedim. Aitpaqşy, dep sözimdi jalğadym men, osy jerde qalatyn ana beseuine sabaq bolsyn, ölgen kapitannyñ denesin jelkenge kerip qoiyñyzdar.
Kapitan kemege attanğan boida men bes tūtqyndy aldyryp, olardyñ aldağy tūrmysy jaily äñgime qozğadym. Senderdiñ tañdaularyñ dūrys boldy dedim men, sözimdi qaitalap, i̇eger otandaryña oralar bolsañdar, senderdi tek ölim jazasy kütip tūrar i̇edi dep, keme jelkeninde kerilip tūrğan jaña kapitannyñ jansyz denesin körsettim.
Olardyñ aralda şyn köñilderimen, quana-quana qalyp tūrğandaryna közimdi jetkizgen soñ, araldağy ömirleriniñ alğaşqy kezinde qiyndyqqa duşar bolmasyn dep, araldağy ömirimniñ tarihymen tanystyru nietimen, äñgimemdi bastap kettim. Men olarğa aralğa kelgen künimnen jüzim jinağanymdy, küriş, arpa i̇ekkenimdi, nan pisirudi üirengenimdi tügel täptiştep tūryp aityp berdim. Men olarğa qorğanymdy, i̇egistigimdi, qotanymdy körsettim, – bir sözben aitqanda, olardy meiilinşe yñğaily ornalasuy üşin qolymnan kelgenniñ bärin aiamadym, sondai-aq, juyrda olarğa on alty ispandyqtyñ keletinin de aitudy ūmytpadym; men olarğa keletin qonaqtarğa dep hat berip, olardy öz qauymdastyqtaryna teñ qūqyqty jağdaida qabyldaityndyqtary jaily uädelerin aldym.
Men olarğa barlyq qaru-jarağymdy, atap aitqanda bes muşket, üş añşy myltyğyn jäne üş şpaga, sondai-aq bir jarym böşke kükirt qaldyrdym; onyñ mende mūnşa köp qalğan sebebi, aldyñğy i̇eki jyldy aitpağanda, men myltyqpen atpadym dese de bolady. Men olarğa i̇eşkilerdi bağu, sauu, süt alu, irimşik jasau jaily da köp keñes berdim. Keltesinen qaiyrsam, olarğa aralda ötken bar künderimdi jaiyp saldym. Sözimdi qoryta kele, kapitannan senderge tağy jarty böşke bytyra, jemis-jidekter tūqymyn qaldyru jöninde ötinemin dedim. Kapitannyñ mağan äkelgen bir qapşyq būrşağyn da tūqymdyqqa saqtañdar dep solarğa berdim.
Osy aqyl-keñesimdi olarğa aityp, i̇ekinşi küni tañerteñ kemege kelip jettim. Biraq attanuğa qanşa asyqsaq ta, sol tüni zäkirimizdi köterip jolğa şyğa almadyq. Kelesi küni, tañ ata bes tūtqynnyñ i̇ekeui qalğan üşeuine qatty şağym aityp, kemege jüzip jetti. Olar İsa mäsihtiñ atymen jalbarynyp, odan keiin asyp qūiatyn bolsa da özimizben birge ala ketuimizdi sūrady, öitkeni, olardyñ sözine qarağanda, i̇eger olar aralda qalsa bäribir ölim kütip tūr i̇eken.
Olardyñ ötinişterine jauap retinde, kapitan meniñ rūqsatymsyz olardy ala almaitynyn i̇eskertti. Biraq aqyrynda, olar tüzelip, özderin ülgili ūstaityndyqtaryna saltanatty türde ant qabyldatuğa mäjbür i̇etip, biz olardy kememizge aldyq. Biraz toqmaş jep jäne dürelengen soñ olar öte ädepti jäne köngiş jigitterge ainaldy.
Su köterilgen soñ kapitan araldağy tūrğyndarğa bergen uädesi boiynşa, zattardy tiep şliupka jiberdi. Meniñ ötinişim boiynşa būl zattarğa ol olardyñ kiım-keşekteri salynğan sandyqty da qosty, olar būğan keremet riza boldy. Men de olardy ūmytpaitynymdy aityp, i̇eger jolşybai keme kezdesse senderge jiberemin dep uäde berip, köñilderin bir köterip qoidym.
Aralmen qoş aitysyp, ötken künderden belgi retinde özimmen birge i̇eşki tymağymdy, qolşatyrymdy jäne bir totyqūsty aldym. Bir kezde sizderge aitqan aqşalardy aludy da ūmytpadym, biraq olar qoldanyssyz öte köp jatqany sondai, äbden küñgirttenip jäne tot basyp ketipti, tek jaqsylap tūryp tazalağannan keiin ğana olar qaitadan kümiske ūqsai bastady; men sondai-aq ispan kemesiniñ qirandylarynan tapqan aqşalardy da aldym.
Osylaişa men jiyrma segiz jyl, i̇eki ai, on toğyz kün degende aralmen qoş aitysyp, keme küntizbesi boiynşa 1686 jyly, jeltoqsannyñ 19-y küni araldan attandym. Aralmen qoştasqan uaqytym, baiağyda Saleh mavrlarynan qaşyp şyqqan uaqytyma tura keledi.
Teñizde ūzaq uaqyt saiahattap, otyz bes jyl uaqyt ötkesin, 1687 jyly mausymnyñ 11-i küni Angliiäğa jettim.
Angliiäğa kelgenimde barlyğyna jat, i̇eşqaşan mūnda kelmegendei sezindim. Meniñ aqşamdy senip tapsyrğan jarylqauşy äiel tiri i̇eken, biraq köp tauqymetti basynan keşip, i̇ekinşi ret jesir qalyp, tūrmysy öte naşarlap ketipti. Mağan qaryzbyn dep uaiymdamañyz, i̇eşnärse de talap i̇etpeimin dep sendirdim. Sizdiñ mağan şyn berilgeniñiz ben qam jegeniñiz üşin dep şamam kelgenşe ol äielge kömektestim. Men būdan būrynğy jaqsylyqtaryñyzdy ūmytpaimyn dep uäde berdim, isim oñğa basqasyn men ol äielge kömektese bastadym. Ol turaly uaqytynda aityp berermin.
Būdan keiin İorkşir qalasyna keldim, biraq meniñ äkem qaitys bolyp, anam da o dünielik bolypty, i̇eki äpkem men ağamnan qalğan i̇eki baladan basqa meniñ äuletinen i̇eşkim de qalmağan i̇eken; meni baiağyda öldige sanap, äkemnen qalğan mūradan i̇eşteñe qaldyrmapty. Bir sözben aitqanda, men aqşa da, kömek te tapqan joqpyn, al meniñ qolymdağy barym, jağdaiymdy jasau üşin tym jetkiliksiz i̇edi.
Biraq ta men rizaşylyq sezim körinisin, özim üşin müldem kütpegen jerden, ony päle-qazadan sondai sätti aman alyp qalyp, kemesin de, jügin de qūtqaryp qalğan keme kapitanynan taptym. Ol keme qojaiyndaryna meni äbden maqtap, matrostardy qalai qūtqaryp qalğandyğym jaiynda köp närse aitqany sondai, olar, jükke müddeli basqa köpestermen qosylyp meni özderine şaqyryp, köñilge jaily tier köp sözder aityp, qolyma i̇eki jüz funt sterling ūstatty. Alaida öz tūrmys jağdaiymdy oilai kele Angliiäda ornyğyp ketuime ümitim az bolğan soñ, Lissabonğa baryp qaitudy oiladym. Braziliiädağy plantatsiiäma baryp, meni äldeqaşan öldige sanağan serigim turaly da habar alğym keldi. Osy maqsatpen Lissabonğa attanyp, säuir aiynda sol jerde boldym, osy saparda Jūma ünemi meniñ janymda boldy jäne özime adal berilgenine äldeneşe ret közim jetti. Lissabonğa kele salyp özimniñ zor quanyşyma orai alğaş ret Afrika jağalauyna jolauşy i̇esebinde ala ketken özimniñ i̇eski dosym, portugaldyq kapitandy sūrastyra kele tauyp aldym. Ol qartaiyp, teñizge şyqpaityn bolypty, al kemesin ūlyna tapsyrypty, ol da biraz jasqa kelip qalğan i̇eken, Braziliiä men sauda-sattyqty üzbei kemeni ūly jürgizetin bolypty. Şal meni tanymady, meniñ de ony tanuym i̇ekitalai i̇edi. Biraq ta onyñ jüzine bajailap qarğan soñ ğana onyñ bet älpetin i̇eske tüsirdim, ol da, men özimniñ kim i̇ekenimdi aitqan soñ, meni i̇esine tüsirdi.
İeki taraptan da bolğan qyzu dostyq amandyq-i̇esendik sūrasudan soñ, men, ärine, özimniñ plantatsiiäm men serigim turaly sūraudy da ūmytpadym. Şal mağan, Braziliiäda bolmağanyma toğyz jyldan asqanyn, soñğy ret barğanymda seriktesiñ tiri i̇edi, al seniñ plantatsiiä böligin senip tapsyrğan adamnyñ i̇ekeui de qaitys bolğan dedi. Soğan qaramastan, onyñ oiynşa, men öz plantatsiiäm turaly jäne onda jürgizilgen jaqsartular turaly däl mälimet ala alady i̇ekenmin, öitkeni meniñ ölgenime ne suğa batyp ketkenime äbden senimdi bolğan qamqorşylarym, meniñ plantatsiiämnan tüsken tabys turaly qazyna şeneunigine mälimdep otyrğan, al ol bolsa, öz kezeginde, – i̇eger men oralmağan jağdaida, – bükil meniñ mal-mükämalymdy tärkilep, tüsken tabystyñ üşten birin qazynağa, al üşten i̇ekisin äulie Avgustin monastyryna jäne ündisterdi katolik dinine şoqyndyruğa jūmsauğa qauly i̇etken. Biraq men özim kelip, bolmasa bireuler arqyly öz qūqymdy talap i̇etsem, jyl saiynğy tabysymdy i̇eseptep, qaiyrym-dylyqqa jūmsalğan qarajat özime qaitarylady i̇eken. Ol meni qazyna tabysyn i̇esepke aluşy memlekettik şeneunik pen monastyr ekonomy seriktesterniñ jyl saiynğy kiris turaly i̇esebin qatañ qadağalap otyrdy dep sendirdi.
Men kapitannan plantatsiiä i̇esebi qanşağa artty, onymen i̇endi ainalyssam paida bar ma, i̇eger men öz qūqyğymdy talap i̇etsem, sizdiñ oiyñyzşa, i̇eş kedergisiz öz ieligimdegi bölikti iemdene alamyn ba dep sūradym.
Ol anyğyn aita almaitynyn jetkizip, plantatsiiä öniminiñ artqany sondai, tek bir böligin ielengen meniñ seriktesim tipti baiyp ketti dedi. Al zañdy qūqyğym jöninde sūraudyñ da qajeti joq, öitkeni seniñ seriktesteriñ tiri, olar seniñ sözderiñdi rastaidy jäne seniñ aty-jöniñ de jer ieleriniñ tiziminde bar dedi. Sosyn ol mağan öziñ qaldyryp ketken mūragerleriñ jan-dünieleri taza jäne öte auqatty adamdar, olar seniñ menşiktik ieligiñe kiruge kömektesip qana qoimaidy, olar tipti plantatsiiäny özderiniñ äkeleri ielenip, äli tabys qazynağa tüspegen kezden bastap-aq, iağni, onyñ i̇esebi boiynşa, şamamen on i̇eki jyldai merzimdegi önimderden qalğan äjeptäuir somadağy aqşany sağan tabystaidy dedi.
Būl habar meni biraz tañğaldyrdy, men boiyma qorqynyş kirip, kapitannan meniñ ösiet jazğanymdy jäne jalğyz mūrager qylyp ony, portugaldyq kapitandy tağaiyn-dağanymdy bile tūryp, qamqorşylarym meniñ jeke menşigimmen nege osylaişa ielik i̇etken dep sūradym.
– İä, dūrys aitasyñ, biraq sizdiñ ajalyñyzdy aiğaqtaityn, ölimiñizdi jariiälaityn i̇eş belgi bolmağan soñ, men sizdiñ ösietiñizdi oryndauşy retinde äreket i̇ete almadym, – dedi şal. – Sizdiñ plantatsiiäñyzdy ielengim de kelmedi, – būl bir qiyr şet, öte alys jer. Sizdiñ ösietiñizdi, özimniñ qūqymdy da talap i̇etip, ölgeniñizdi ia tiri i̇ekeniñizdi rastai alyp, senimhat boiynşa äreket i̇etkende, indjeniiüge1 ielik i̇eter i̇edim, bolmasa Braziliiädağy ūlyma amanattar i̇edim. Biraq, – dedi şal, – men sizge aldyñğylardan da jaisyz bir habardy aituym kerek, sizdiñ seriktesiñiz ben qamqorşylaryñyz siz qaitys boldy dep, – biraq bärimiz de solai oiladyq qoi, – alğaşqy jeti-segiz jylda tüsken tabystyñ i̇esebin mağan aityp, aqşa berdi. Sol kezde plantatsiiä şaruaşylyğy üşin köp qarajat kerek boldy: zauyttar aşu, qūldar satyp aluğa qyruar aqşa jūmsaldy. Men sizge qanşa tüsim körip, qanşasyn jūmsağanym turaly sosyn anyq i̇esep beremin, – dedi ol.
Birneşe kün ötken soñ şal mağan alğaşqy alty jyldyñ i̇esebin körsetti. İesepti meniñ seriktesim men i̇eki qamqorşym jazyp, qoldaryn qoiypty. Kiris tauar retinde körsetil-genderdiñ qataryna, mysaly, temeki oramy, bir jäşik qant, böşke rom kirgen. İesep boiynşa baiqağanym, kiris jyldan-jylğa ösip otyrğan. Şyğys bolmai, kiris bolmaityny sekildi, basynda kiris az bolğanymen, soñynda äjeptäuir körsetkişke ösken. Qart kapitannyñ i̇esebi boiynşa ol mağan tört jüz (1Şeker zauytyn solai ataidy.) jetpis altyn aqşa, alpys jäşik araq, on bes qos oramdy temeki qaryz i̇eken. Būl tauarlar meniñ habarsyz ketkenime on birinşi jyl tolğanda, Braziliiädan Lissabonğa kele jatqanda kememen birge apatqa ūşyrağan.
Ol basyna tüsken qiyn-qystau künderi şyğyndaryn öteu üşin amalsyzdan meniñ aqşalarymdy jūmsağanyn, jaña keme satyp alğany jaily aitty. “Degenmen, i̇eski dosym, i̇eş qiyndyq körmeitin bolasyñ, ūlym kelgennen soñ, aqşalaryñdy qaitarady”, – dedi de, qaltasynan i̇eski ämiiänyn şyğaryp aqşa berdi. Qaryz aqşalary üşin kepildik retinde ūly Braziliiäğa attanğan kemeni ielenuge hūqyq beretin qūjattaryn berdi; ol barlyq pailardyñ şiregine, al ūly basqa şiregine ie i̇eken.
Būğan men i̇endi jol bere almaityn i̇edim; şaldyñ adaldyğy men meiirimdiligin körip, qatty tolqydym; onyñ mağan körsetken jaqsylyğy, meni teñizde qūtqaryp qalğany äli köz aldymda; bärinen būryn arağa jyldar salyp jüzdessek te adaldyğynan ainymağanyn, şynaiy dostyğyn sezingenimde janaryma jas tyğylyp, öz-özimdi äreñ ūstap tūrdym. “Sizdiñ jağdaiyñyz qaryzdardy tolyğymen jabuğa kele me, öziñiz qysylyp qalmaisyz ba?” – dedim yñğaisyzdanyp. “Rasyn aitsam, kişkene auyrlau bolady, biraq aqşa seniki ğoi, menen göri mūqtajdyq körip tūrğan sensiñ ğoi”, – dedi ol.
Şaldyñ är sözinen mağan janaşyrlyğy sezilip tūrdy, tūla boiym şymyrlap, tolqyp tūrdym. Qysqasyn aitsam, men onyñ jüz moidoryn aldym, sosyn qağaz, qalam sūrap alyp, qaryz aqşalarym jöninde qolhat berdim. Öz plantatsiiämdy öz ieligime alğan soñ, qalğan aqşalardy da qaitaryp beremin dedim, keiin solai istedim de. Al kemeni meniñ ieligime beremin degen sözine kelsek, men onymen i̇eşqaşan kelispes i̇edim: i̇eger men aqşağa mūqtaj bolsa, – ol özi-aq beredi, – onyñ adal jan i̇ekenine äbden közim jetti; al i̇eger mūqtaj bolmasam, ol özi mağan ümittenuge negiz bergendei, plantatsiiäma qaita ielik i̇etetin bolsam, şaldan qara baqyr da almaimyn.
Osydan keiin şal mağan plantatsiiäğa öz hūqyğymdy mälimdeudi üireteiin dep ūsynys jasady. Men ol jerge özim baryp kelsem degen oiym bar, dedim. Ol qarsy uäj aityp, ärine, qalap tūrsañ baryp keluiñe bolady, biraq odan basqa da öz qūqyğyñdy ornyqtyryp jäne tez arada tüsimdi paidalanu qūqyğyna kirudiñ neşe türli ädisteri bar dedi. Tahoda Braziliiäğa attanuğa dap-daiar tūrğan kemelerdiñ bar i̇ekenin bilip, ol meniñ aty-jönimdi resmi kitaptarğa i̇engizdi jäne meniñ tiri i̇ekenimdi, atalmyş plantatsiiäny saludy josparlağan jerdiñ alğaşqy zañdy iesi tap osy men i̇ekenimdi antpen kuälandyrdy. Sodan keiin men notariuste onyñ Braziliiädağy tanys bir köpesiniñ atyna senimhat jazdym. Būl senimhatty hatpen joldap, al mağan jauap kelgenşe osynda qal dep ūsynys aitty.
Senim hat boiynşa äreket i̇etken Braziliiädağy köpesten isin adal atqarğan adam sirä joq şyğar: jeti aiğa tolar-tolmasta men senim artqan adamdardyñ, iağni, men olardyñ ötinişi boiynşa Gvineiäğa attanğan köpesterdiñ mūragerlerinen mynadai qūjattar men hat ta salynğan ülken paket aldym: Birinşiden, olardyñ äkeleri meniñ i̇eski dosym, portugaldyq kapitanmen i̇esep aiyrysqan jyldan bastap alty jylğy tüsim i̇esebi: meniñ ülesime myñ bir jüz jetpis tört
moidor tiesili i̇eken.
İekinşiden, habarsyz joğalyp ketken tūlğanyñ – zañda būl azamattyq ölim dep atalady – mülki retinde plantatsiiäny ükimet öz qamqorlyğyna alğanğa deiin olar meniñ isterimdi öz betterinşe jürgizgen tağy tört jyldyq i̇esep; plantatsiiä önimi jyl saiyn ösip otyrğan; tört jyldyñ i̇esebi 380892 kruzad nemese 3,241 moidorğa teñelgen.
Üşinşiden, on tört jyldan astam paida körgen Avgustin monastyriniñ nastūiateliniñ i̇esebi; nastūiatel, ärine, auruhanalarğa jūmsağan aqşalardy mağan qaitara almaityn i̇edi, biraq ol özinde 872 moidor qalğanyn jäne onyñ mağan tiesili i̇ekenin adaldyqpen moiyndady.
Kelgen hatpen birge meniñ seriktesimniñ jazğan sälemhaty bar i̇eken. Ol meniñ oraluymmen şyn jürekten qūttyqtap, tiri i̇ekenime qatty quanğanyn jasyrmağan; bizdiñ şaruaşylyq jyl saiyn qanşa ösim beretinin, qanşalyqty paida baryn, qanşalyqty qūldar baryn tegis baiandapty. Odan keiin ol jiyrma i̇eki kişkene aiqyş belgi (krestik – aud.) jiberipti de, sen tiri dep i̇estigende osynşa ret «Ave Maria»-ny oqydym jäne äulie qyzğa şükirşilik qyldym depti. Äri qarai seriktesim meniñ Braziliiäğa keluimdi jäne öz menşigime ielik i̇etuime kirisuimdi qatty ötinip sūrapty da, al äzirge meniñ qandai tapsyrma beretinimdi bilgisi keletinin aitypty.
Hatynyñ soñy öziniñ jäne üi işiniñ mağan degen şynaiy dostyğyna sendiretin sözdermen aiaqtalypty. Hattan özge ol mağan keremet ilengen jeti qabylan terisin syilyqqa jiberipti; şamasy, būl teriler afrikadan basqa kememen , – özi jūmsağan jäne meniñ kememe qarağanda sätti sapar şekken kememen äkelinse kerek. Sondai-aq ol mağan tağy bes jäşik joğary sapaly ärtürli tättiler jäne tym ülken i̇emes, jüz şaqa soğylmağan altyn jiberipti. Sol kemelerdiñ özimen meniñ senim artqan kisilerim plantatsiiälardan tüsken osy jylğy tüsimdi jiberipti: myñ i̇eki jüz jäşik qūm şeker, segiz jüz oram temeki jäne qalğandaryn altynmen jiberipti.
İovtyñ basynan ötkenindei, men üşin de istiñ soñy basyna qarağanda jaqsyraq boldy dep aita alamyn. Būl hattardy oqu üstinde, äsirese men öz ainalamdağy osynşama bailyğymdy körgende jüregimniñ qalai tulai soqqanyn beinelep jetkizu mümkin i̇emes. Ädette Braziliiä kemeleri tūtas flotiliiä bolyp jüredi; mağan hattardy äkelgen keruen, tauarlardy da äkelgen i̇edi, sondyqtan da, mağan hattardy tabystamastan būryn, tauarlar ailaqta aman-sau, büp-bütin tūr i̇edi. Būl jaily bilgenimde men bop-boz bolyp kettim, jüregim auzyma tyğyldy, i̇eger kapitan därisin uaqytynda alyp ülgirmegende, men kütpegen quanyşty kötere almai, tap sol jerde til tartpai keter i̇edim. Aqyry därigerdi şaqyrtyp, ol meniñ auruymnyñ şyn sebebin tauyp, qan jibergenşe birneşe sağat boiy men özimdi onşa jaqsy sezinbedim. Osydan keiin men özimdi i̇edäuir jaqsy sezine bastadym; i̇eger men der kezinde qan aldyrmasam, aman qaluym i̇ekitalai bolar i̇edi ğoi dep oilaimyn.
Sonymen, men kütpegen jerden bes myñnan artyq funt sterlingtiñ jäne Angliiädağy jer ielikterinen birde bir kem i̇emes, jylyna myñnan asa funt paida äkeletin Braziliiädağy jer ieliginiñ iesi bolyp şyğa keldim: men özimniñ jaña jağdaiyma üirene almai, neden bastarymdy, onyñ mağan berui mümkin raqaty men paidasyn qalai körerimdi bilmei basym qatty. Äueli men qiyn jyldary mağan ölşeusiz jaqsylyq jasağan, basynan aiağyna deiin mağan degen izgi nietinen tanbağan, özimniñ jarylqauşym – meiirimdi qart kapitanğa syi-syiapat jasadym. Men oğan mağan jiberilgenniñ bärin körsetip, osynyñ bärin oryn-ornyna keltirgen qūdiretten keiin, osynyñ bärine seniñ arqañda jettim, i̇endi sağan syi-syiapat jasau meniñ qaryzym jäne mağan jasağan jaqsylyğyñdy i̇eselep qaitaramyn dedim. İeñ aldymen men odan alğan jüz moidordy qaitaryp berdim, odan keiin notariusqa adam jūmsap, ol boiynşa tört jüz jetpis moidorğa mağan qaryz bop i̇eseptelinetin qolhatty formaldy türde joidyrdym. Odan keiin men oğan jyl saiyn plantatsiiämnan tüsken tabystan men üşin paida alyp tūratyndai qūqyq beretin jäne meniñ seriktesimdi oğan plantatsiiämnyñ jyl saiynğy kirisiniñ i̇esebin habarlap, tüsken jyldyq tabysty tauar nemese aqşalai onyñ atyna jiberip tūruğa mindetteitin senimhat berdim. Onyñ soñyndağy qosymşa oğan paidadan jyl saiyn jüz moidor zeitnetaqy alu qūqyğyn berdi; al onyñ öliminen keiin, i̇elu moidor ölşemindegi zeinetaqy onyñ ūlyna ötuge tiıs i̇edi. Men osylaişa özimniñ i̇eski dosymmen i̇esep aiyrystym.
İendi mağan jolymdy qai jaqqa būryp, qūdirettiñ raqymymen mağan berilgen däuletti ne isteitinim jaiynda oilanuym kerek i̇edi. İendi meniñ aralda jalğyz ömir sürip, qolymda bar närseden basqağa mūqtaj bolmağan, biraq qajetti närseden özge närsege de ie bolmağan kezime qarağanda uaiym-qamym köbeie tüsti, äri jauapkerşiligim de artty. İendi meniñ aqşamdy jasyryp qūiatyn üñgirim de, nemese olardy paidalanu turaly oi bireudiñ basyna kelgenşe kiltsiz, qūlypsyz, aqşalarym kögerip ketkenşe jata beretin ornym da joq i̇edi, kerisinşe, i̇endi men olardy qaida jiberip, qaida saqtarymdy bilmedim. Meniñ arqa süier jalğyz adamym – adaldyğyna közim jetken, i̇eski dosym, kapitan i̇edi.
Äri qarai, meniñ Braziliiädağy müddelerim meni sol jaqqa şaqyrğandai bolyp körindi, biraq osy jaqtağy şarualarymdy bir jaily qylmai jäne kapitanymdy senimdi qolğa tapsyrmai ol jaqqa qalai ketetinimdi i̇elestete de almadym. Basynda ony men özime degen nietiniñ tüzuligine közim jetken i̇eski tanysym, kapitannyñ jesiriniñ qolyna tabystağym kelgen, biraq ol äieldiñ jasy kelip qalğan jäne kedei, äri, meniñşe, qaryzdary da boluy mümkin i̇edi. Qysqasyn aitqanda, aqşany özimmen birge alyp, Angliiäğa attanuym kerek boldy.
Biraq ta osy şeşimge keluim üşin birneşe ai qajet boldy; sondyqtan da, özimniñ būrynğy jarylqauşym, qart kapitandy riza qylğan soñ, marqūm küieui mağan ölşeusiz jaqsylyq jasağan, özi de küş-quaty bar kezde meniñ adal qamqorşym men keñesşim bolğan kapitannyñ baiğūs jesiri turaly da oilandym. Meniñ i̇eñ äuelgi jasağan isim – bir lissabondyq köpeske mynadai ötiniş bildirdim: Londondağy agentiñe mynany tapsyr: ol äielge çek boiynşa jüz funtty tölep qana qoimaisyn, ony tauyp alyp öz qolymen meniñ atymnan osy aqşany bersin, onymen söilesip, kedeişiligine jūbatu aitsyn jäne men tiri tūrğanda, oğan äli de kömektese beretinimdi jetkizsin. Jäne de men däl sol uaqytta auylda tūratyn i̇eki äpkemniñ ärqaisysyna jüz funttan jiberdim, ärine, olar meniñ qarajatyma qarap otyrğan joq, biraq däuletti ömir sürip jatyr dep te aituğa kelmeitin i̇edi: bireui tūrmysqa şyğyp i̇edi, i̇endi jesir qaldy, i̇ekinşisiniñ küieui tiri bolatyn, biraq oğan oidağydai qaramaityn.
Braziliiäğa i̇eş uaiym-qaiğysyz attanu üşin barlyq tanystarym men tuystarymnyñ arasynan däuletimdi tūtastai senip tapsyrar i̇eşbir adam tappadym, būl meni qatty abyrjytty. Men Braziliiäğa ketip, sonda qonystanudy äbden şeşip qoiğandai da bolyp i̇edim – men, bylaişa aitqanda, būl i̇elge siñdim ğoi; biraq meni toqtatatyn bir kişkene kedergi bar-tyn, ol, atap aitaqanda, – din i̇edi. Şyntuaityna kelgende, däl osy kezeñde meni saparğa şyğarmai, jolymdy bögep tūrğan din i̇emes i̇edi: men būrynğydai, katolikterdiñ arasynda ömir sürgen soñ, i̇eş jasyrmai, aşyq türde osy i̇eldiñ dinin ūstanuşy i̇edim jäne ony künä dep te sanamadym; biraq mäseleniñ mänisi mynada i̇edi – men, būrynğyğa qarağanda, qazir būl turaly anağūrlym köbirek oilanatyn boldym, i̇endi men özime özim katolikterdiñ arasynda ömir sürip, solardyñ arasynda öletinimdi aitatyn bolğanymda, keide özimdi papaşy dep tanyğanyma ökiniş bildiretinmin jäne meniñ basyma – katolik dini, bälkim, i̇eñ jaqsy din i̇emes şyğar degen oi kelip jäne osy dinniñ aiasynda ölgim kelmeuşi i̇edi.
Biraq, aldynda aitqanymdai, meniñ Braziliiäğa saparğa şyğuyma kedergi bolyp tūrğan basty sebep būl i̇emes i̇edi, negizgi sebep – men şynynda da tauarlarym men aqşamdy kimge senip tapsyrarymdy bilmedim, aqyry bar bailyğymdy özimmen birge alyp, Angliiäğa jol jüruge bel bailadym. Onda kelisimen men tanystar tabamyn dep, nemese, arqa süier tuys tauyp alamyn dep sendim. İendi men jolğa jinala bastadym. Üiime oralmas būryn men özimniñ barlyq isterimdi bir retke keltireiin dep şeştim jäne i̇eñ aldymen (braziliiälyq kemeler jüzip ketuge daiyn i̇ekenin bilgendikten) öz isterimniñ tolyq ta şynaiy i̇esebin berip, mağan Braziliiädan kelgen hattarğa jauap bereiin dep ūiğardym. Men avgustindik monastyrdyñ nastūiateline hat jazyp, onyñ adaldyğyna rizaşylyğymdy bildirdim jäne menen syi retinde jūmsalmağan segiz jüz jetpis i̇eki moidor aqşany qabyl aluyn ötindim, onyñ bes jüzin ğibadathanağa, al üş jüz jetpis i̇ekisin jarly-jaqybailarğa öz qalauynşa taratyp, meiirimdi padreden men üşin dūğa qyluyn sūradym jäne t.b. Būdan keiin men olardyñ adaldyğy men ädildiginiñ laiyqty bağasyn bere otyryp, i̇eki senim artqan kisime hat jazdym; olarğa syilyq jiberuden men tartyndym: sebebi
olar öte däuletti adamdar i̇edi.
Al i̇eñ soñynda, onyñ şaruaşylyqty jürgizu, istiñ aiasyn keñitu men paidany köbeitudegi i̇eptiligine tañ qala otyryp, seriktesime hat jazdym; sodan keiin bolaşaqta meniñ böligimmen ne isteitini turaly nūsqau berdim: portugaldyq kapitanğa qandai ökilettilikter bergenim turaly ony habardar i̇etip, i̇endigi jerde menen habar kelgenşe, mağan tiesiliniñ barlyğyn onyñ atyna jiberuin ötindim; jäne de men özimniñ jer ieligime jai ğana kelip-ketip qana qoimai, ömirimniñ soñyna deiin sol jerde ömir süruge nietti i̇ekenim jaily ony sendire jazdym. Hatqa men syilyqtar qostym: onyñ äieli men qyzdaryna köilekke dep italiiänyñ jibek matasy, – onyñ äieli men qyzdary bar i̇ekenin men özimniñ tanys kapitanymnyñ ūlynan bilip i̇edim, – odan keiin, Lissabonnan tabuğa bolatyndardyñ işindegilerdiñ i̇eñ jaqsysy bop i̇esepteletin i̇eki kesek jūqa aglits şūğasy, bes kesek qara baiki jäne qymbat flagmandtyq şilteri.
Osylaişa öz isterimdi rettep, tauarlardy satyp jäne aqşalardy senimdi qağazdarğa ainaldyryp, men tynyş qana jolğa şyğa alar i̇edim. Biraq i̇endi kelesi bir qiyndyq paida boldy: Angliiäğa qalai jetem, qūrlyqpen be, älde teñizben be? Men teñizge äbden üirengen adammyn, biraq osy joly teñizben ne üşin jürgim kelmegenin i̇eş tüsindire almaimyn, işimde būl tilegimniñ örşigeni sondai, kemege jükterimdi tapsyryp qoiyp, olardy qaita tüsirip aldym. Būl bir i̇emes, i̇eki ne üş ret boldy.
Şyntuaityna kelgende, teñizdegi saparym onşa sätti bolmaityn jäne būl köp sebeptiñ biri boluy mümkin, biraq degenmen basty mäsele aldyn ala sezude bolatyn, al mūndai jağdailarda adam i̇eşqaşan jürektegi osy sezimine qarsy şyqpauy kerek. Men saparğa şyqpaqşy bolğan i̇eki keme – tipti men: basqalardyñ işinen tañdap alğanym, – dep aita alamyn – tipti bireuine men jükterimdi aparyp, al kelesi kemeniñ kapitanymen bağa jöninde kelisken i̇edim – būl i̇eki keme de dittegen jerine jetpegen. Onyñ bireuin aljirlikter basyp alsa, i̇ekinşisi Torbeidiñ mañynda apatqa ūşyrağan, üş adamdy i̇eseptemegende kemedegilerdiñ barlyğy suğa ketken; sondyqtan i̇eki kemede de oñbas i̇edim, qaisysynda köbirek azaptanatynymdy aitudyñ özi qiyn.
Bar syrymdy biletin, oiymdağy alasapyrandy körip tūrğan meniñ i̇eski dosym kapitan teñiz jolymen jürmeuge ügittei bastady, ne qūrlyqpen Koruniağa jetip, sosyn äri qarai Biskai şyğanağy arqyly La Roşelge, al ol jerden jeñil äri qauipsiz, Parijge jetu oñai, sondai-aq Kalege jäne Duvrğa; ne bolmasa Madridke jetip alyp, odan äri ünemi qūrlyqpen jüre otyryp Parij arqyly jetuge bolady dedi.
Meniñ ol kezde kez kelgen, Kaledan Duvrğa jetudi qospağanda, teñiz saiahatyna qarsy bolğanym sondai, bükil joldy qūrlyqpen jürip ötemin dep şeştim, sondai-aq men asyqpağandyqtan da jäne jol şyğynyna sarañdyq tanytpağandyqtan da būl jol öte tamaşa boldy. Al būl joldy tipti de janğa jaily qylu üşin qart kapitan meniñ qasyma serik tauyp berdi, ağylşyn, lissabondyq köpestiñ ūly; sondai-aq, biz özimizben birge tağy da i̇eki ağylşyn köpesi men i̇eki jas portugaldyqty i̇ertip aldyq, – soñğylary tek Parijge deiin ğana baratyn bolyp şyqty; osylaişa biz alty adam, bes qyzmetşi boldyq, – köpester men portugaldyqtar, şyğyndy azaitu üşin i̇ekeu ara bir-aq qyzmetşi aldy. Al men qyzmetşi retinde bir ağylşyn matrosy men özimniñ Jūmamdy aldym, onyñ i̇europalyq tärtipke üirenbegeni sondai, ol mağan jol boiy qyzmetşiniñ ornyn almastyra almas i̇edi.
Osylaişa men Lissabonnan şyqtym, biz barlyq qajetti närselerdi aldyq, jaqsy qarulanğan i̇edik jäne bärimiz qosylyp bir kişigirim jasaqqa ainaldyq; meniñ saparlastarym mağan kapitan degen ataq berip, qūrmet körsetuine sebep bolğan, birinşiden, meniñ jasymnyñ bärinen ülkendigi bolsa, i̇ekinşiden, meniñ i̇eki qyzmetşim bolğandyğy jäne osy saparğa şyğuğa sebepşi boluym i̇edi.
Men oqyrmandaryma keme jurnalyna barlyq jazğandarymdy oqyp, olardyñ zyqysyn qalai şyğarmasam, qūrlyqtağy kündeligime tüsirgenderimdi de tügeldei baiandap yğyryn şyğarmaiyn, biraq osynau qiyn-qystau saparda keibir basymyzdan keşken oqiğalardy aitpai ünsiz tağy qala almaimyn.
İspaniiä topyrağyn alğaş basqan bizder Madridke kelgen soñ, İspaniiä sarailaryn, basqa da köruge tūrarlyq närselerdi qyzyqtau üşin būl i̇elde qalğymyz keldi, biraq jaz aiaqtalyp qalğandyqtan da biz asyğyp, Madridten qazan aiynyñ ortasyna qarai şyğyp kettik. Navvaranyñ şekarasyna jetken kezde, taudyñ Frantsiiäğa qarağan böligine qalyñ qar tüsip, jolauşylardyñ köbi taudan asyp ötemiz degen bos jäne öte qauipti talpynystan keiin, Pampelunğa qaituğa mäjbür bolypty degen üreili habar aldyq.
Pampelunğa jetken soñ biz de būl aitylğandarğa közimiz jetti. Ömir boiy ystyq aimaqta, jalañ köilekpen ğana kün keşken men üşin künniñ suyqtyğy öte auyr tidi. Jäne de auyr tiıp qana qoiğan joq, jyly bolsa bir säri ğoi, tipti ystyq bolğan köne Kastiliiädan attanğanymyzğa bar joğy on kün bolğannan keiin, osynyñ artynan ile-şala Perenei taularynan soqqan mūzdai suyq qatty jeldiñ ötinde qalyp, oğan şydaudyñ özi mümkin bolmağanyn aitpağannyñ özinde, qol-aiağymyzdy üsitip alu qaupi tuğanynyñ özi tañ bop körindi. Tūtastai qar japqan taudy, i̇eşqaşan ömirinde sezinip körmegen suyqty sezgende – baiğūs Jūmanyñ tura zäresi
ūşyp ketti.
Osynyñ bärine qosa bizdiñ keluimizge orai Pampelunada qardyñ ūzaq ta mol jauğany sondai, jūrttyñ bäri qystyñ i̇erekşe i̇erte tüskenine tañ qalyp jatty.
Būrynda onşa aşyq bolmağan joldar, i̇endi tipti jabylyp qaldy; kei jerlerde qardyñ qalyñdyğy sondai, jol jürudiñ özi aqylğa syiymsyz i̇edi; būl jerde soltüstik i̇elderindegidei qar qatpağandyqtan da, bizdi ärbir qadam saiyn tiridei kömilu qaupi kütip tūrar i̇edi. Pampelunada biz tūtastai jiyrma kün boldyq, qys äni-mini jaqyndap qalyp äri aua raiynyñ tüzeler türi de körinbegendikten de, öitkeni bükil i̇europağa tüsken qystyñ qattylyğy sondai, tipti köne tūrğyndardyñ özi mūndaidy i̇esine tüsire almady, men serikterime Fontarabiiäğa baru turaly ūsynys jasadym, ary qarai teñizben Bordoğa jetemiz, köp uaqytymyz da ketpeidi dedim.
Biz aqyldasyp-kelisip bolğanşa jolseriktiñ kömegimen taudyñ ar jağynan ötip Pampelunağa tört frantsuz kelip jetti, ol olardy Langedoktyñ şetki jağymen, qar az tüsken, tipti bolğannyñ özinde jüruge kedergi keltirmeitin, al köp tüsken jerlerdegi qardyñ qattylyğy sondai, onyñ üstinen adamdar men jylqylar öte beretin jerlermen jürgizip otyryp, tau arqyly alyp ötken.
Biz osy jolserikke kisi jiberip i̇edik, ol bizge qarlardy ainalyp ötip, tura osy jolmen alyp ötuge uäde berdi, tek bizdiñ mūzdai qarulanyp, jabaiy añdardan qoryqpaityndai boluymyzdy talap i̇etip şart qoidy, öitkeni, onyñ aituy boiynşa, tau i̇etegine qar köp tüskende, aşyqqan yzaly qasqyrlardyñ közge körinetin kezderi de az bolmaidy i̇eken. İeger ol i̇eki aiaqty qasqyrlardan, äsirese taudyñ frantsuz jaq betkeidegilerden qauip tönbeitinine senimdi bolsa, biz oğan tört aiaqty qasqyrlardan qoryqpaitynymyzdy, olarmen kezdesuge äbden daiyn i̇ekenimizdi aittyq.
Ol biz jüretin jolda qauip joq dep bizdi tynyştandyrğan soñ, biz jäne būryn taudan ötuge talpynys jasap, biraq keri qaituğa mäjbür bolğan on i̇eki saiahatşy (öz qyzmetşilerimen) onyñ soñynan i̇eruge quana-quana kelistik.
Mine, osylaişa biz bärimiz on besinşi qaraşada Pampelunadan attandyq. Jolserik äri qarai, tau jaqqa jürudiñ ornyna, keri qarai oralyp, biz Madridten kelgen jolmen qaita jürgende – men qatty tañ qaldym: osylai biz jiyrma mil jürdik, i̇eki özendi keşip öttik jäne körer közge ädemi, jazyq jerge şyqtyq, būl jer qaitadan jyly boldy jäne i̇eş jerde qar körinbedi. Biraq odan keiin, kenetten solğa būrylyp, jolserik bizdi tauğa qarai basqa jolmen bastap jürdi: tau men tik jarlar sondai üreili körinse de, jolserik qanşama ainalym, qanşama şeñber jasap, sondai bir iır-iır joldarmen jetelep otyrğany sondai, biz qardan asa bir qiyndyq körmei tau jotasynyñ i̇ekinşi betkeiine qalai şyğyp qalğanymyzdy da añğarmai qaldyq. Osy kezde bizdiñ köz aldymyzda köz quantarlyq, jasyl jelekke malynyp güldep tūrğan Langedok jäne Gaskon provintsiiälary şyğa keldi, biraq olar äli alys bolatyn, olarğa jetu üşin biz qiyn da azapty joldy jürip ötuimiz qajet i̇edi.
Sol küni küni boiy jäne tün balasynda bir tynbai qar jaudy, qatty jauğany sondai, jüru mümkin bolmady; būğan biz säl abyrjyñqyrap qaldyq, biraq jolserik birazdan keiin qardyñ auqymynan şyğamyz dep bizdi tynyştandyryp qoidy. Rasymen de, biz özimizdiñ jolserigimizge tolyqtai senim artyp, soltüstikke qarai sūğyna tüsip, künnen-künge tömen qarai tüse berdik.
Jolseriktiñ sūlbasy äzer körinip, bizden aldyğa qarai äjeptäuir ūzap ketip, kün batyp, qarañğylyqtyñ ornauyna i̇eki sağattai uaqyt qalğan bolatyn, bir kezde ormanğa japsarlas körşi qoinaudan üş qasqyr, olardyñ artynan bir aiu atyp şyqty. İeki qasqyr jolserikke atyldy, i̇eger ol bizden jarty mildei bolğan kezde, biz kömekke kelip ülgergenşe ony talap ta tastauşy i̇edi. Bireui onyñ astyndağy atyn tarpa bas saldy, al i̇ekinşisi onyñ özine sondai joiqyn küşpen atylğany sondai, baiğūs jigit tapanşasyn alyp şyğuğa jöpeldemede uaqyty da, ruhy da jetpei, tek qana bizdi jan ūşyra kömekke şaqyra berdi. Qasymda atqa mingen meniñ Jūmam kele jatyr i̇edi; men oğan alğa qarai şauyp baryp, istiñ män-jaiyn bil dep būiyrdym. Jolserigimizdiñ qandai jağdaiğa tüskenin körgen Jūma: “Qojaiyn, Qojaiyn” dep odan da beter aiğailai bastady. Ol batyl jigit bolatyn, atyna qamşy basyp, aiqas bolyp jatqan jerge tura şauyp bardy da, tapanşasyn suyryp alyp qasqyrdy bastan atyp saldy.
Beişaranyñ baqytyna qarai, kömekke tap Jūmanyñ jetip barğany abyroi boldy; ol öz otanynda qasqyrlardy körip ädettengendikten de, olardan qoryqpai, tura janyna baryp, joğaryda beinelegenimizdei qasqyrdy atyp saldy. Al basqamyz bolsaq alystan atyp mült ketudiñ ne jolseriktiñ özin atyp aludyñ qaupin tuğyzuşy i̇edik.
Būl menen de batyl adamnyñ üireiin ūşyrar i̇edi, şynynda da, myltyq atylğannan keiin i̇eki jaqtan bizge tau jañğyryğymen qaitalanyp qasqyrlardyñ ūlyğan dausy jetkende, bizdiñ barlyq otriad äbigerge tüsti, tipti qasqyrlar öte köp bop körindi; biz i̇eşteñeden müldem qoryqpaityndai alañsyz da bola almadyq, öitkeni şynynda da olar az bolmağanğa ūqsaidy.
Qalai bolğanda da, Jūma qasqyrdy öltirgen kezde, jylqyğa auyz salğan qasqyr ony birden bosatyp jiberip, qaşa jöneldi; qūdai oñdağanda, ol onyñ basyna jarmasqanda tisi jügenniñ temir äşekeilerine tiıp, ol oğan onşa ziiän tigize qoimağan sekildi. İesesine jylqyğa qarağanda, adamnyñ jağdaiy qiyn boldy: yzaly, dolylyq qysqan qasqyr ony i̇eki ret tistegen, bir märte qolynan, i̇ekinşisi – tizeden joğary, söitip bizdiñ jolserik atynan qūlauğa şaq qalğanda, Jūma ülgirip kelip qasqyrdy atqan.
Myltyq dausy i̇estilisimen, bolğan jaidan tezirek habar alğymyz kelip, joldyñ jaisyzdyğyna qaramai, – öitkeni būl jer öte şūğyl yldi bolatyn, – biz jürisimizdi şapşañdatyp, joldyñ bar mümkindigin paidalanyp şaba jöneldik. Būryn bizdiñ köz aldymyzdağyny kölegeilep, körsetpei tūrğan ağaştardyñ tasasynan şyğa kelisimen, biz istiñ män-jaiyn birden tüsindik, qalaişa Jūmanyñ beişara jolserikti ajaldan araşalağanyn kördik, al ölip jatqan qandai añ i̇ekenin ajyrata almadyq.
Sodan keiingi bolğan Jūma men aiudyñ arasyndağy şaiqastyñ i̇erekşe äri qan qyzdyrar tañ-tamaşasynan asqan körinisti i̇elestetu de mümkin i̇emes i̇edi. Basynda biz meniñ adal qyzmetşim üşin äri tañğalyp, äri qorqyp ketsek te, olardyñ arasyndağy şaiqas bizdiñ bärimizdiñ köñilimizdi köterdi. Aiu – qasqyr sekildi, zulai jöneluge qabiletsiz, i̇epti äri jeñil jügire almaityn auyr, i̇ebedeisiz maqlūqat; i̇esesine onda ädette onyñ äreketterin basqaryp otyratyn i̇eki arnaiy qasieti bar. Birinşiden, jalpy ol adamğa şabuyl jasamaidy, jalpy deitinim, däl qazirgi jağdaidağydai, töñirektiñ bärin qar basqanda aştyq ony qandai jağdaiğa duşar qyla alatynyn men bilmeimin, – tağy da qaitalap aitamyn, adam özi şabuyl jasamasa, aiu birinşi bolyp şabuyl jasamaidy; i̇eger sizder ony ormanda kezdestirip qalyp, oğan tiıspeseñizder, ol da sizderge tiıspeidi, biraq sizder onymen öte sypaiy bolyp jol beruge tiıssizder, öitkeni ol baryp tūrğan nağyz myrza jäne koroldiñ özine de jol bermeidi. Al i̇eger sizder qorqyp qalsañyzdar, onda, abzaly, jüristeriñizdi baiaulatpai, basqa jaqqa qarau kerek, öitkeni siz aialdap, oğan köz toqtatyp qaraityn bolsañyz, ol renjip qaluy mümkin; al i̇eger siz äiteuir bir närseni, – tipti ol sausağyñyzdyñ juandyğyna da jetpeitin būtaq bolsa da, – laqtyryp oğan tigizetin bolsañyz, onda ol mindetti türde aşulanyp, bar isterin tastap, sizden kegin aluğa kirisedi, – öitkeni ol namys mäselesinde öte şikämşil, – jäne būl onyñ birinşi qasieti. Al i̇ekinşisi, ol i̇eger özin renişti seziner bolsa, ol i̇endi sizdi jaiyñyzğa qaldyrmaidy, küni-tüni artyñyzdan qalmai iri jelispen jelip otyryp, sizdi quyp jetip, kegin qaitarğanşa tynşymaidy.
Sonymen, Jūma beişara jolserikti biz jaqyndağan minutta bäleden qūtqaryp qaldy, öitkeni baiğūs qorqynyş pen jaradan – zardap şekkennen göri qoryqqany basym – älsirep qalğany sondai, oğan attan tüsuge kömektesip jatty. Kenet orman işinen şyğyp kele jatqan aiudy kördik; būl joidasyz zor añ bolatyn; mūndai alypty men äli i̇eşqaşan körmep i̇edim. İendi ülkendigi adam tañğalarlyqtai añ i̇eken. Mūnşalyqty ülken aiudy közimmen körip tūrğanym osy. Onyñ şyğa kelgenine bärimiz tañğaldyq, biraq Jūmanyñ jüzinde añdy körgende quanyş pen batyldyq oinap şyğa keldi. Ol: “O! O!, O! dep üş ret aiqailap jiberip, añdy nūsqady: «O, myrzam, mağan onymen amandasuğa rūqsat i̇et, men seni jaqsy küldiret!».
Onyñ nege sonşa quanyp tūrğanyn tüsinbei, tañğaldym.
«Sen aqymaqsyñ! Ol seni jep qūiady ğoi!». – «Meni jeu!, meni jeu! Meniki ony jedi: meniki sizdi jaqsy küldiret bolat!» Sizder bäriñiz osy jerde tūryñyzdar, meniki sizderge qyzyq körsetedi». Ol jerge otyrdy, köz ilespes jyldamdyqpen i̇etigin şeşip, qaltasynda jatqan töpliın kidi (ündister kietin jalpaq başmaqtar), atyn qyzmetşige berip, myltyğyn oñtailap jeldei zulai jöneldi.
Aiu i̇eşkimge tiıspei mañ-mañ basyp keledi; biraq Jūma oğan tym jaqyn jügirip baryp, ol ony bir tüsinetindei bylai dedi:
«Tyñda! Tyñda! Meniki sağan aitady!» Biz onyñ artynan aulaqtau jürip otyrdyq. Osy kezde biz gaskon betkeiimen tömen tüsip kele jatyr i̇edik, ağaştar köp bolğanmen, olar seldirei öskennen aldymyzdağy köz jeter jerdiñ bäri körinip tūrdy. Jūma, aldynda aitqanymyzdai, aiudyñ soñynan qalmai ökşelep jürip otyryp, aqyry onymen teñesti, teñesken boida jerden bir ülken tas alyp aiudy jiberip ūrdy. Tas añnyñ basyna tidi; onyñ zardaby, mysaly, qabyrğağa soğylğandai ğana bolsa da, degenmen Jūma degenine jetti – qu jigit odan zäredei de qoryqqan joq, ol osynyñ bärin aiu soñymnan qusyn, tamaşalağan jūrt qyzyqqa batsyn dep istedi.
Aiu tastyñ tigenin sezip jäne jaudy körgen boida, būryla salyp Jūmanyñ soñynan qorbañdap jügire jöneldi, onyñ adymdarynyñ ülkendigi sondai, tipti jylqynyñ özi şauyp otyryp qana qūtyla alar i̇edi. Jūma jeldei zulap, tap bizden qorğan izdegendei, tura bizge qarai saldy, biz bärimiz birdei qyzmetşimdi qūtqaryp qalu üşin aiuğa oq jaudyruğa bel bailadyq, biraq men şynymdy aitsam, öz jönimen ketip bara jatqan aiudy bizge qarai aidap salğany nesi dep oğan renjidim; äsirese, meniñ köñilime kelgeni, aiudy bizge aidap salyp, öziniñ qaşa jönelgeni, men oğan: «Äi, it! Qatyrdyñ! Tez janyñnyñ barynda atqa otyr da bizge añdy atyp öltiruge mūrsat ber», – dedim. Ol meniñ aiğailağanymdy i̇estip: «Atpañdar! atpañdar; tynyş tūryñdar, öte qyzyq bolady» – dep jauap berip, aiudan i̇eki i̇ese jyldamdyqpen äri qarai jügire berdi. Bir kezde ol qolaily ağaşty kördi de, bizge jaqyndañdar dep bas izep, odan saiyn jyldam jügire jöneldi de, myltyğyn ağaş diñgeginen alty qadamdai jerde jerge qoidy da, özi köz ilespes jyldamdyqpen ağaşqa örmelep şyğyp ketti.
Köp ūzamai aiu da ağaşqa jügire jetti de, i̇eñ äueli myltyqtyñ qasyna toqtady, ony iıskep, biraq tiıspesten öziniñ alyp denesine qaramai ağaşqa mysyqşa örmelei jöneldi. Men qyzmetşimniñ aqymaq adamnyñ qylyğyndai bop köringen myna isine tañğalyp, aiudyñ ağaşqa şyğyp ketkenin körip, biz jaqyndap kelgenşe qanşa tyryssam da, būdan i̇eşbir külkili närse taba almadym.
Ağaşqa jaqyndap kelip, biz Jūmanyñ juan būtaqtyñ jiñişke ūşyna minip alğanyn kördik, al aiu bolsa būtaqtyñ jiñişke äri iılip tūrğan orta kezine jetti. Jūma bizge: «Ga!, – dep aiğailady, – i̇endi sender köresiñder: meniki aiudy bileuge üiretedi». Ol i̇endi sekirip, būtaqty şaiqai bastady; aiu şaiqalyp ketti, biraq ornynan qozğalmai, bas aman, den sauda aman-i̇esen keri oralsam jarady degendei jan-jağyna qarai bastady; būl tamaşany körip tūryp biz şynynda da rahattana küldik. Biraq Jūmağa būl az i̇edi; aiudyñ tynyş tūrğanyn körip, aiu bir ağylşynşa tüsinetindei, ony: «Sen nege toqtap qaldyñ? Ötinemin, äri qarai jür» dep şaqyra bastady da būtaqty silkilep şaiqauyn doğardy. Aiu beine bir oğan aitqandy tüsingendei, ary qarai örmeledi; Jūma tağy da sekire bastady, aiu tağy da toqtady.
Biz i̇endi aiudy atyp öltiretin kez i̇endi keldi ğoi dep oilap, Jūmağa tynyş tūr, biz aiudy atamyz dep i̇edik, ol şyr-pyry şyğyp qarsy boldy: «O, ötinemin! Men özim qazir atady!» Qysqasyn aitqanda, Jūma būtaqta ūzaq bilep, aiu aiağyn işek-silemizdi qatyra tyrbañdatqanyna rahattanyp tūryp bir küldik, biraq i̇erjürek ündistiñ közdegen maqsatyn tüsine almai-aq qoidyq. Basynda biz ol aiudy jerge silkip tüsire me dep oilağamyz: biraq aiu oñai jau bolmai şyqty: ol boiyn bilei almai, tepe-teñdigin joğaltyp alatyn jerge deiin jetpei, ağaşqa temirdei tyrnaqtarymen, küşti aiaqtarymen jabysa tüsti, sondyqtan biz būl oiynnyñ nemen biterin bile almai dal boldyq.
Biraq köp ūzmai Jūma bizdi belgisizdikten qūtqardy.
Aiudyñ tyrnağyn batyryp, būtağa myqtap jabysyp alğanyn körgen ol: “Mine, mine, seniki jürmeidi, meniki jüredi, meniki jüredi; seniki mağan kelgisi kelmeidi, meniki sağan barğysy keledi” dep söilei bastady. Osy sözderdi aityp ol onyñ salmağymen iılgen būtanyñ jiñişke basyna deiin jyljyp, būtanyñ boiymen aqyryn jerge syrğyp tüsip myltyğyna qarai jügire jöneldi.
“Al, Jūma, tağy ne oilağanyñ bar? Sen nege i̇endi ony atpaisyñ?” dedim. “Atyp kerek i̇emes, äli atuğa bolmaidy; i̇endi meniki atady, meni öltiredi, seniki sonda äli küledi” – dedi ol. Onyñ rasymen de bizge külki syilağanyna qazir-aq kuä bolasyzdar. Aiu dūşpanynyñ közden tasa bolğanyn körip, aqyryndap keiin şegine bastady, ol är qadam jyljyğan saiyn, myltyqqa jaqyn kelgenşe jan-jağyna qaraumen boldy, sosyn ötkir tyrnaqtarymen tyrbañdap, öte saqtyqpen ağaştan tüse bastady. Añ artqy aiağyn jerge tigize bergende Jūma onyñ qasyna jetip kelip, myltyğynyñ auzyn onyñ qūlağyna taqap, atyp kep jiberdi.
Äumeser biz külip tūrmyz ba, joq ba degen oimen artyna būrylyp qarady da, bizdiñ mäz bolyp tūrğanymyzdy körip özi de bar dausymen qarqyldap külip: «Bizdiñ i̇elde aiu osylai öltiredi» dedi. «Sender qalai öltiresiñder, senderde myltyq joq qoi» dedim men. «Joq, myltyq joq, biraq bizde köp ūzyn jebe bar» dedi ol.
Aiumen bolğan oqiğa bizdi kädimgidei sergitip tastady, degenmen de biz adam aiağy baspaityn jerde boldyq, jolserigimizdi qasqyrlar qatty talap tastady, biz i̇endi ne isterimizdi bilmedik; meniñ qūlağyma äli qasqyrdyñ ūlyğany kelip tūrdy; şynynda da, meniñ sizderge būryn aitqanymdai, – afrika jağalauynda i̇estigen aqyrudan keiin, men mūndai adamnyñ janyn türşiktiretin dybystardy ömirimde i̇estimep i̇edim.
Tün taianyp, qasqyrlardyñ dausy da jaqynnan şyğa bastağan soñ ketuge asyğa bastadyq, äitpegende Jūmanyñ yñğaiyna könip, ärine biz ölgen aiudyñ terisin sypyrar i̇edik: añnyñ ülkendigi sondai, būl bir tūrarlyq is bolar i̇edi; biraq bizge äli on mildei jüru kerek i̇edi; jolserik te bizdi asyqtyrdy; sondyqtan da biz aiudy qaldyryp ary qarai jyljydyq.
Taudağydai qauipti äri tereñ bolmasa da, būl jerdi de qar basqan i̇edi; keiin bizdiñ bilgenimizdei, tamaq izdep aşyqqan añdar taudan añğarğa tüsip, auyldarda köp ylañ salğan i̇eken – tūrğyndardy qorqytyp, qoilar men jylqylardy tartyp, tipti birneşe adamdy talap tastağan. Bizdiñ jolserigimiz jetkizgendei, jol qauipti jer arqyly ötetin i̇edi, i̇eger būl öñirde äli qasqyrlar bar bolatyn bolsa, sizder mindetti türde osy jolda kezdestiresizder dedi; ol bir jan-jağyn orman qorşağan kişigirim özek bolatyn, odan äri orman arqyly biz qonuğa bel bailağan auylğa aparatyn tar şatqal bastalatyn. Biz birinşi kişigirim ormanğa kirgende künniñ batuyna jarty sağat qalğan, al odan jazyqqa şyqqan şaqta kün Uiasyna qonğan-tyn. Būl birinşi ormanda aitqalarlyqtai i̇eşqandai oqiğa bolğan joq, tek orman arasyndağy ūzyndyğy jüz sajyn kişkentei alañqaida biriniñ artynan biri, beine bir jemtigin quyp kele jatqandai, joldy tez kesip ötken bes ülken qasqyrdy kördik; olar bizdi baiqağan joq jäne birer mezetten keiin közden ğaiyp boldy.
Bizdiñ jolserigimiz nağyz qorqaqtyñ özi i̇eken, osy qasqyrlardan keiin basqalary kelui mümkin dep, bizdi saq boluğa şaqyrdy.
Biz boiymyzdy jiyp, myltyğymyzdy oñtailap aldyq, biraq biz jarty milge sozylğan ormannan jazyqqa şyqqanşa i̇endi qaityp qasqyrlardy körgen joqpyz. Jazyqtyqta, şynynda da, jan-jağymyzğa qarap jüruge tura keldi; bizdiñ közimizge birinşi bolyp şalynğan, qasqyr tartyp ketken jylqy bolatyn jäne onyñ üstinde jūmysqa kirisken on şaqty añdardy köruge bolatyn – jemtikterin jep jatyr dep aita almaimyn, öitkeni olar bärin jep bitip, i̇endi süiekterin kemirip jatyr i̇edi.
Biz olardyñ ūlan asyr toiyna kedergi keltirgimiz kelgen joq jäne olar da bizge alaböten nazar audara qoiğan joq. Olarğa qaratyp Jūmanyñ sondai oq atqysy keldi, biraq men, onysyz da maşaqatymyz köp jäne būdan da köp boluy mümkin dep yñğai bermedim. Biz jazyqtyqtyñ orta şenine jetip de ülgirgen joqpyz, kenet sol jağymyzdan adam janyn türşiktiretin ūlu i̇estildi jäne däl sol mezette ile-şala bizge qarai jügirip kele jatqan baqandai bir üiir qasqyrlardy kördik, köbi bir qatarğa tizilip tūryp alypty, beine bir täjiribeli ofitser bastap kele jatqan tūraqty armiiä sekildi. Būlarğa qalai qarsy tūrudy bilmesem de, oilana kele jalğyz amaly – bärimiz tize qosyp tyğyz bir qatarğa tūruymyz kerek dedim: biz osylai istedik te. Myltyq atqanda arada ülken üzilis bolyp qalmauy üşin, kisi aralatyp atuğa būiryq berdim, al atpağandarğa i̇eger qasqyrlar birinşi dürkinnen keiin būrylmağan jağdaida atu üşin myltyqtaryñdy daiyn küiinde ūstañdar dedim; al äri qarai, birinşi bop atatyndarğa, bir atqan soñ myltyqtaryñdy i̇ekinşi ret oqtaimyn dep äure bolmañdar, odanda tapanşalaryñdy daiyndap qoiyñdar dep i̇eskerttim; biraq bizdiñ ärbireuimizde bir myltyq i̇eki tapanşadan bar bolatyn, sondyqtan da biz būl jüiemen i̇ekige bölinip alyp kezek-kezek atqanda, qatarynan alty dürkin ata alatyn i̇edik. Alaida, qazir būğan qajettilik te bolmai qaldy, öitkeni birinşi dürkinnen keiin jau myltyqtyñ dauysynan qanşa qoryqsa, jarq i̇etken jalynynan sonşa qorqyp qaqqan qazyqtai ornynda tūra qaldy; tört qasqyr tūrğan jerinde til tartpai ketti; biraq basqalary jaralanyp, artynda qandy izin qaldyra qaşyp ketti. Men qasqyrlardyñ toqtağanyn aittym, biraq olar birden keiin şegingen joq; sonda i̇eñ jyrtqyş añdardyñ özi adamdardyñ dauysynan qorqady dep äñgimelerden i̇estigenim boiynşa, men bizdiñ barlyq tobymyzğa birden bar dauysymen aiğailap qaluğa būiyrdym jäne būl äñgimelerde biraz şyndyq bar i̇ekendigine köz jetkizdim; bizdiñ aiğaiymyzdy i̇estigen soñ qasqyrlar keiin şeginip, taisaqtai bastady. Sonda men jaudyñ tylyna tağy bir dürkin oq jaudyrudy būiyrdym; jau dürkirei qaşyp ağaştardyñ ar jağynda közden tasa boldy.
Säl tynysty paidalanyp, biz myltyqtarymyzdy oqtai bastadyq, uaqyt joğaltpai, alğa qarai jylji beru kerek dep şeştik, biraq biz oqtap alyp jaña dürkin oq atuğa daiyndalğanymyz sol i̇edi, biz baratyn bağytta, biraq aldymyzdan, tap sol ormannyñ işinen qatty şu i̇estidik.
Tün jaqyndap kele jatty, minut sanap qarañğy bola tüsti, būl bizge öte qolaisyz i̇edi; biraq şu ūlğaia tüsti, i̇endi biz i̇eş qiyndyqsyz odan qasqyrlardyñ ūlyğanyn aiyra alatyn i̇edik; kütpegen jerden biz aldymyzdan üş birdei qasqyrdyñ üiirin kördik – bireuin soldan, bireuin artymyzdan jäne bireuin aldymyzdan – biz beine bir qasqyrlardyñ qorşauynda qalğandai boldyq; biraq olar bizge şabuyl jasamağandyqtan, biz, mümkin bolğanşa, attarymyzdy qamşylap, jolymyzda jalğastyra berdik, biraq jol qolaisyz bolğandyqtan da, attar tek iri jelispen ğana jüre aldy. Osylaişa biz jolymyzda jatqan i̇ekinşi ormannyñ şetine de jettik, biraq orman arasyndağy joldyñ kire berisinde qaptağan qasqyrlardy körip öte qatty tañğaldyq. Bir kezde ormannyñ i̇ekinşi jağynan myltyq dauysy i̇estildi; ormannan jügendelgen jäne i̇er-tūrmany bar jylqy şauyp şyğa keldi; ol qūiyndai ūşyp kele jatty, al onyñ artynan on jeti şamaly qasqyr baryn salyp quyp keledi i̇eken; jylqy olardan oq boiy ozyp ketti, biraq biz būl şabysqa onyñ ūzaq şydamaitynyn, aqyry qasqyrlar ony quyp jetetinin bildik: şamasy ol solai bolğan da şyğar.
Jylqy şauyp şyğa kelgen şatqalda köz aldymyzğa qorqynyşty suret körinis berdi; biz basqa attyñ ölgen jemtigin jäne jyrtqyştar talap tastağan i̇eki adamdy kördik. Onyñ bireui, şamasy, myltyq atqan boluy kerek, öitkeni qasynda atylğan myltyq jatty, biraq onyñ basy men denesiniñ joğarğy jağy jep qoiylğan i̇edi.
Būl körinis bizdiñ boiymyzdy üreige toltyrdy, i̇endi biz ne isterimizdi, qaida qadam basarymyzdy bilmedik, biraq qasqyrlar bizdi şeşim qabyldauğa mäjbür i̇etti: olar jaña oljağa ümit artyp, bizdi qorşap aldy; olardyñ sany üş jüzden kem bolmağanyna men senimdimin. Bizdiñ baqytymyzğa orai, ormannyñ şetinde, joldan säl aulaqtau, byltyr qūlatylğan jäne, şamasy, osy jerde alyp ketkenşe qaldyrylğan birneşe alyp ağaş jatyr i̇eken. Men özimniñ kişigirim qosynymdy ağaştarğa qarai bastadym; meniñ ūsynysym boiynşa, biz bärimiz attan tüsip, ūzyn ağaştyñ tasasynda brustverdi qalqalağandai jasyrynyp, attardy ortağa alyp, üş būryş qūradyq.
Osyny isteginimiz jaqsy boldy, öitkeni qasqyrlar birden bizge şabuyl jasady; būdan artyq sūrapyl şabuyldy i̇elestetu de mümkin i̇emes.
Olar yryldap jetip kelip, auzyna tüsetin senimdi oljadai bizge qalqan bolyp tūrğan börenege sekirip mindi; olardyñ yzasy bizdiñ artymyzdağy özderi közdegen jylqylardy körgende odan saiyn arta tüsti. Men bizdikilerge bağanadağydai, kisi aralatyp at dep būiyrdym, olardyñ atqandary nysanağa däl tigeni sondai, köptegen qasqyrlar birinşi dürkinnen-aq öltirildi, biraq būl äli jetkiliksiz i̇edi: bizdi qasqyrlar üsti-üstine üimelei, soñğylary aldyñğylaryn itere qaptady, sondyqtan üzbei atu qajet i̇edi. İekinşi dürkin atqannan keiin bizge qasqyrlar toqtap qalğandai bop körindi, men olardy ketip qala ma dep ümittenip i̇edim, biraq būl bir sätke ğana sozyldy, – taban astynda tağy basqalary kelip jetti; biz olarğa tapanşadan i̇eki dürkin oq atyp, jalpy alğanda on jeti me, älde on segiz be qasqyr öltirdik, osydan i̇eki i̇esin jaraladyq, biraq qasqyrlar şabuyldauyn toqtatqan joq.
Men oq-därilerimizdi tez bitirip tastağym kelgen joq, sondyqtan basqa jūmyspen şūğyldanyp jatqan Jūmany i̇emes, basqa qyzmetşimdi şaqyrdym: Jūma köz ilespes i̇erekşe jyldamdyqpen jäne i̇eptilikpen öziniñ de meniñ, de myltyğymdy oqtap ülgerip i̇edi, – Jūmany i̇emes, basqa qyzmetşimdi deitinim de sondyqtan, – men oğan oq-däri salynğan qorapty berip, böreneniñ boiyndağy joldy keñirek qylyp kükirtpen seuip tasta dep būiyrdym. Ol aitqanymdy i̇eki i̇etkizbei oryndap bolyp alystauy mūñ i̇eken, qasqyrlar kükirt sebilgen joldan attap bizge qarai ūmtyldy. Sonda men oqtalmağan tapanşamen kükirttiñ qasyna kelip şyrt i̇etkizip ony tūtatyp jiberdim (ol kezde tapanşalar şaqpaqtastan jasalatyn, Robinzon, temir şürippeni şaqpaqtasqa şyrt i̇etkizip, kükirti tūtatyp jiberdi), böreneniñ üstinde bolğandar küiip qaldy, al altau-jeteui qūlap tüsti, dūrysy, ottan şorşyp jäne qorqynyştan ne bolğanyn bilmei bizdiñ üstimizge sekirdi; būlardyñ şaruasyn biz tez bitirdik, al qalğandary qoiu qarañğylyqta odan saiyn jarqyrai tüsken köz qaryqtyrar jaryqtan koryqqandary sondai, kişkene keiin şegindi. Osy jerde men soñğy ret birge atyñdar dep būiryq berdim, sosyn biz bärimiz bir auyzdan aiğailap qalyp i̇edik, qasqyrlar bizge syrt berdi: jaralanyp, jerde jantalasyp jatqan jiyrma şaqty qasqyr ğana qaldy; biz birden olarğa tarpa bas salyp, qylyşpen şaba bastadyq, bizdiñ atqanymyzdan göri, olardyñ ūlyğany men ars-ars i̇etip qauyp tüskenderi joldastaryna tüsiniktirek bolady ğoi dep oiladyq, ol solai bolyp şyqty da: qasqyrlardyñ bäri qaşyp ketip, bizdi jaiymyzğa qaldyrdy. Olardyñ biz alpysqa juyğyn öltirdik, i̇eger orman işi jaryğyraq bolğanda, sazailaryn būdan da beter tartar i̇edi. Osylaişa ūrys maidany tazartylğannan keiin, biz ary qarai jyljydyq, öitkeni bizge äli üş mildei jüru kerek bolatyn. Jol boiy biz ormanda jyrqyştardyñ işin tarta yşqyna ūlyğanyn san märte i̇estidik jäne bizge olar ağaştardyñ arasynda qarañdağandai da bolyp körindi, biraq qar közimizdi kölegeilep, jaqsylap köre almadyq. Bir sağattan keiin, ne soğan juyq uaqytta, biz qonalqağa bir qalağa kelip toqtauğa ūiğardyq, kelsek bäri qarulanyp alğan, qatty abyrju üstinde i̇eken; söitsek, jaqynda ğana tünde qasqyrlar men birneşe aiu qalağa basyp kirip, tūrğyndardyñ zäresin alğan, i̇endi olar kündiz-tüni, äsirese, tünde kirpik qaqpai küzetip, mal men bastyñ amandyğyn küitteude i̇eken.
Kelesi küni tañerteñ qasqyrğa talanyp qalğan jolseriktiñ qol-aiağy küp bolyp isip, häli müşkildene bastady. Onyñ äri qarai qarai jüruge şamasy kelmegen soñ, basqa jolseriktiñ kömegine jüginuge tura keldi. Osy jaña jolserikpen qary da, qasqyry da joq, aua raiy jyly, köz toimaityn körikti äri qūnarly meken Tuluzağa jettik. Būl jerge kelgen soñ, jol boiy körgenderimiz ben basymyzdan keşkenderimizdi aitqan kezde, tau i̇etegindegi ülken ormanda, äsirese jerdiñ bärin qar basqan osy şaqta qasqyrlarmen kezdesu qalypty is desti; biraq jyldyñ qatal mezgilinde, osyndai jolmen alyp jüruge bel bailağan bizdiñ jolserikke barlyğy tañğaldy jäne qasqyrlardyñ bizdiñ barlyğymyzdy parşa-parşa qylmağany ğajaiyp is desti. Bizdiñ attardy qorğaştai otyryp qasqyrlarmen şaiqasqanymyz turaly äñgimemiz köpşiliktiñ jazğyruyn tuğyzdy; barlyğy bir auyzdan mūndai jağdaida bizdiñ qasqyrlardyñ qandy auzynan aman qaluymyzdyñ mümkindigi i̇eluge bir, öitkeni olardy osynşama ölermen öjet i̇etuge, süiikti asy – jylqylardyñ jalğyz beinesiniñ özi jetip jatyr dedi. Ädette olar, myltyqtyñ bir dauysynyñ özinen qorqatyn, al būl joly aştyq olardy yza men dolylyqqa bastağan, onyñ üstine jylqylardy tym jaqynnan körgen kezde, qauip-qaterdi mülde ūmytyp ketken; i̇eger biz olardy üzdiksiz atqan myltyq oğymen jäne aqyr soñynda oq-därini jaryp juasytpağanda, olar bizdi parşalap tastaitynyn qalyptasqan jağdaidyñ köbi-aq aityp tūr i̇edi; biz atymyzdan tüspei, attyñ üstinde tūryp-aq ata bergende, qasqyrlar mūnşama qaharyna minbes i̇edi, öitkeni olar jylqy jalğyz bolğan jağdailarğa qarağanda, onyñ üstinde adam bar i̇ekendigin körgende, ony onşa-mūnşa özin ğana tiesili dep sanamaidy i̇eken. Sondai-aq, olar bizge tağy: i̇eger sizder attardy tağdyrdyñ jazuyna qaldyryp, tastap keter bolsañyzdar, qasqyrlar olarğa sondai qomağai aşközdikpen bas saluşy i̇edi de, sizder osy kezde aman-i̇esen ketip ülgeruşi i̇ediñizder, onyñ üstine sizder äri köp, äri qoldaryñyzda otty qaru bar bolatyn, – dedi.
Men özim ömirimde mūndai qorqyp körmeppin: däl aldymyzda auyzdaryn arandai aşyp, yryldap, bizdi jalmap qoiuğa äzir bop, bizge qarai qūiyndatyp kele jatqan üş jüzge tarta jyndy körgende, tyğylar jer bolmağandyqtan, men şaruam bitti dep oiladym; biraq meniñ körgenimniñ özi jetkilikti i̇emes pe: men i̇endi i̇eşqaşan da tau asyp, qyr basudy oilamastai boldym ğoi deimin; odan da apta saiyn joiqyn dauylğa ūşyrasam da, myñ mil teñizben jürudiñ özi artyq.
Frantsiiäğa saparym turaly özge saiahatşylardyñ aitqanynan artyq, – onyñ üstine olardiki menikinen äldeqaida qyzyq boluy mümkin, – jarytyp i̇eşteñe aita almaspyn. Men Tuluzdan Parijge keldim, odan keiin, onda ūzaq aialdamastan, ary qarai Kalege keldim jäne aman-i̇esen 14 qañtar küni Duvrde tüsip, jyldyñ i̇eñ qatal da suyq kezeñinde saiahatymdy aiaqtadym.
İendi men dittegen maqsatyma jettim jäne köp ūzamai jaqynda ğana paida bolğan barşa däuletime ielik i̇ete bastadym, öitkeni özimmen birge alyp kelgen audarylymdar boiynşa mağan i̇eş kedergisiz birden tölengen i̇edi.
Osy jerde meiirimdi kempir, kapitannyñ jesiri meniñ basty jetekşim men keñesşim boldy. Ol meniñ aqşa jibergenime qatty riza bolğany sondai, menen i̇eñbegin de, qamqorlyğyn da aiamady; al men bolsam ol kisige şeksiz senim arttym jäne būğan birde-bir ret ökiner sebebim bolğan joq: basynan aiağyna deiin būl meiirimdi de aqyldy äiel menimen qatynasynda özin mültiksiz ūstady.
Men i̇endi oğan özimniñ tauarlarym men aqşamdy tabystap, Lissabonğa, odan äri Braziliiäğa ketu turaly da oilana bastadym, biraq meni dinge qatysty oilarym ūstap qaldy. Meniñ katolik zinin turaly kümänim jahan kezip jürgen kezderimde-aq, äsirese men jalğyzdyqta bolğanda paida bolyp i̇edi; i̇eger men katolitsizmdi qabyldamasam, meniñ Braziliiäğa baruym jäne tipti onda qonys tebuim mümkin i̇emes i̇ekenin men biletinmin; – nemese, kerisinşe, men din üşin qasiret şegip jäne inkvizitsiiänyñ qandy tyrnağynda jan tapsyryp, öz senimimniñ qūrbandyğyna ainaludy aldyma maqsat qyp qoiuym kerek i̇edi. Sondyqtan da men üide qalamyn jäne, i̇eger mümkindik tusa, plantatsiiämdy satamyn dep şeşim qabyldadym.
Men būl jöninde Lissabondağy i̇eski dosyma jazyp i̇edim, ol būl mäseleni osy jerde de şeşuge bolar i̇edi, biraq i̇eger men oğan öz atymnan hareket i̇etuge rūqsat berer bolsam, ol meniñ plantatsiiämdy būrynğy qamqorşylardyñ ornyna ielik i̇etuşi Braziliiäda tūratyn, oğan mälim bolğandai, öte bai äri ataqty, sondyqtan da plantatsiiänyñ şyn bağasyn biletin i̇eki köpeske öte tiımdi bağamen ūsyna alatynyn aityp jauap jazdy. Olar meniñ böligimdi quana-quana satyp alyp, kez-kelgen basqa satyp aluşydan tört-bes myñğa artyq beretinine kapitan senimdi i̇edi.
Men onyñ uäjderin äbden senim tudyrarlyq dep taptym jäne osy ūsynysty jasauyn tapsyrdym, al segiz ai ötken soñ Portugaliiädan kelgen keme mağan hat äkep berdi, ol hatta meniñ i̇eski dosym köpesterdiñ meniñ ūsynysymdy qabyldağanyn jäne Lissabondağy agentterine mağan otyz üş myñ altyn aqşa töleuin tapsyrğanyn jazypty. Men öz kezegimde, mağan Lissabonnan jiberilgen barlyq formasy saqtalyp jasalğan satu jönindegi qağazğa qol qoiyp, ony keri şalğa jiberdim, ol bolsa mağan otyz üş myñğa çek jiberdi. Būl tölengen bir rettik tölemnen basqa satyp aluşylar jyl saiyn kapitanğa jüz moidor, al onyñ öliminen keiin plantatsiiädan tüsken tüsimnen jyl saiyn onyñ ūlyna i̇elu moidor tölep otyramyz dep mindetteme aldy.
Osylaişa būl ömirde sirek kezdesetin san türli materialdardan tūratyn, qūdirettiñ öz qolymen jasalğan örnekke ūqsaityn kezdeisoqtyqtar men oqiğalardan tūratyn meniñ ömirimniñ, i̇essizdikpen bastalyp, ümit otyn jağuğa mümkindik beretin onyñ kez-kelgen böligine qarağanda baqyttyraq aiaqtalğan ömirdiñ birinşi kezeñi aiaqtalyp i̇edi.
Osyndai baq pen baqytqa jetip, men i̇endi özimdi kezdeisoqtyqtyñ iırimine tastamaitynymdy oqyrman oilap ta qoiğan bolar; i̇eger mağan jağdailar kömekke kelgende, ol şynynda da osylai bolar i̇edi, biraq men kezbelik ömirge üirenip qalyp i̇edim, meniñ bailyğyma qaramastan, otbasym da, ülken tanystyqtarym da, köp tuystarym da joq i̇edi. Sondyqtan da, men Braziliiädağy ieligimdi satyp jibersem de, men būl i̇eldi ūmyta almai-aq qoidym, meni jihan kezu turaly oi biledi de tūrdy, äsirese men özimniñ aralyma baryp, baiğūs ispandyqtar onda äli ömir sürip jatyr ma i̇eken jäne biz tastap ketken oñbağan matrostar olarğa qalai qaraityndyqtaryn körgim keldi. Meniñ şynaiy dosym, kapitannyñ jesiri, meni būl saparğa barma dep ügittegeniniñ äseri sondai, men jeti jylğa juyq i̇eşqaida şyqpastan Angliiäda ömir sürdim. Osy uaqyt işinde men öz qamqorlyğyma i̇eki nemere inimdi, meniñ ağalarymnyñ biriniñ ūldaryn aldym; ülkeniniñ öziniñ az ğana qarajaty bar bolatyn; men ony aqsüiek retinde tärbielep, onyñ kapitalyna üsteme retinde biraz somany ösiet qağazymda jazyp qaldyrdym. Kelesisin men teñizşi boluğa daiyndadym; bes jyldan soñ, odan aqyldy, batyl, isker jigit şyqqanyn körip, oğan arnap keme jabdyqtap, teñizge attandyrdym; tap osy jas jigit keiin meni, qartaiğan adamdy, odan arğy
şytyrman oqiğalarğa qatysuyma sebepker boldy.
Osy uaqyttyñ işinde men belgili bir deñgeide Angliiäğa ornyqtym jäne i̇eñ bastysy üilendim, ol paidaly jäne barlyq jağynan sätti boldy, osy nekeden meniñ üş balam boldy – i̇eki ūl jäne bir qyz.