Qızıl jebe-2

«TURAR»
EKINŞI BÖLIM
ÜŞINŞI BÖLIM
«TURAR»
Roman
BIRINŞI BÖLIM
«Qaytar edim, jolım joq,
Sular buğan jolımdı.
Juldızdardan köpir salar em
Buğauladı jazmış qolımdı».
(Salauat jırınan)
«Oyan, Turar!
Esiñde me, Almatınıñ kök qaqpalı abaqtısında, men seni qulqın säriden osılay oyatuşı edim ğoy. Tañğı sätte uyqıñnan silkilep turğızar edim. Sonım obal bolğan eken: aymalap-aq, basıñnan aqırın ğana sipalap oyatuğa bolatın eken. Biraq aynalañnıñ bäri zärli tikenektey türpiip turğanda, otırsañ quyımşağıñ qılışqa tirelip, türegelseñ töbeñnen aldaspan tönip turğanda, ayanış sezim adasqaq keledi eken. Endi armandaymın: osıdan tağdır bizdi bir körisuge jazsa, ay mañdayıñdı men perişteniñ qanatımen sipar edim.
Biraq künder, aylar, jıldar ötken sayın sol arman asqınday tüskenmen, men senen alıstap baramın, alıstap baramın...
Seniñ qazir qayda ekeniñdi men bilmeymin, meniñ qayda ekenimdi sen bilmeysiñ. Men sağan osı hattı qiyälmen jazıp otırmın. Qazir sen jürgen jerge qar jausa, sonı meniñ appaq sälemim dep bilgeysiñ. Öytkeni qardıñ anası men jürgen jaqta. Eger sen jürgen jerge teristikten jel soqsa, meniñ ünim dep bilgeysiñ. Öytkeni jeldiñ anası men jürgen jaqta.
Sen meni, Turar, öz qiyälıñda Sahalin deytin tükpirden izdep jürgen şığarsıñ. O basında ükim solay bolğanı ras. Biraq, Jetisudıñ topas sotı Resey patşasınıñ Sahalinnen ayırılıp qalğanın bilmey sandalsa kerek. Kädimgi orıs-japon soğısınan keyin, bitim şartı boyınşa Sahalin japon jağında qalıptı. Ürkit degen qalada qatarjınikterdi bölgende meniñ dialamdı oqıp, orıstıñ Bantış degen ulığı Jetisudıñ sotın sıbap aldı. «Aqımaq!» – dedi. «Sahalinnen ayırılıp qalğanımdı bilmeytin netken nadan? Sahalinşilin sorlınıñ», – dep keketti.
Sodan soñ ulıq meni arqamnan qağıp, jubatqan boldı: «Neşaua, Sahalinge aydamadı dep ökpeleme, – dedi, – Sahalinnen kem tüspeytin jerge barasıñ. Bodoybo degendi estuiñ bar ma?» – dedi. «Joq», – dedim. «Neşaua, bara köresiñ. Lena degen özenniñ boyında», – dedi. «Ou, mırza, meni Bodoyboda bozdatıp neğılasıñ? Aqır Sahalin jolı jabıq eken. Keri qaytara salmaysıñ ba, täñiri jarılqağır, jalğız ulımdı, jalğız qızımdı sağındım», – dedim.
Ulıq qarqıldap külip. «Sen älden sağınıp qalğansıñ, ä? – dedi. – O basında on jılğa kesilgensiñ. Semeydiñ mañayında qaşuğa äreket jasağanıñ üşin, aydauıldı öltirmek bolğanıñ üşin on jıl üstine tağı on jıl jamap aldıñ. «Sağınu» degen sözdi de, sezimdi de umıt, sorlı. Jiırma jıl boyı sağınsañ – sarğayıp, Bodoybonıñ sarı altınınday qatıp qalasıñ. Bodoyboda nağaşıñ kütip turğan joq seni. Altın kütip tur. Altın qazasıñ, tüsindiñ be? – dedi. – Kim biledi, Bodoybonıñ altını aydalğan adamdardıñ sağınışınan jaralğan şığar», – dep ulıq bir sät qiyäldap, tebirenip ketken siyäqtı körindi sonda. Biraq sälden soñ qatulanıp: «Qaşuşı bolma! Qaşsañ, qaytıp ustap alıp, Bodoybonıñ altını tausılğanşa qaytarmaymız, – dedi. – Bodoybonıñ altını tausılsa, Aldannıñ altınına salamız. Bayqa!» – dedi.
«Qaşpa! Qaşpa» – dep qayta-qayta pısıqtap jatqanınıñ mäni bar, Turar. Meniñ dialamdağı qarğıs tañbasın körip aytıp tur.
... 1906 jılı şildede öziñmen qoştasıp ayırılğan soñ bizdiñ itap Almatıdan şığıp, teristik-şığısqa bet aldı. Jolda qañlı, şapıraştı, ıstı, dulat, jalayırlar auılın basıp öttik. Obalı ne, ayaq-qolı kisendeuli tutqındardı körip, jağaların ustap, ularday şuladı. Bizdi esirkese, olardı quday esirkesin. Äldekimder meni tanıp: «Rısqul! Rısqul! Saymasaydı sulatqan Rısqul ğoy! Alda batır-ay, alda paqır-ay! İtjekkenge äketip baradı. Aman bol, bauırım!» – desip jattı.
Şelekten ötip bara jatqanda jatağan üydiñ tusınan aq jaulıqtı bir äyel sen qatarlı balasınıñ qolına tüyinşek ustatıp, meni körsetip, balanı arqasınan itermeledi. Bala jügirgennen jügirip otırıp, aydauıldardıñ arasınan ötip ketip, arbağa boyı jetpey, qolındağısın mağan usına berdi. Meniñ qolım baylaulı, onı tüsinbegen balamen umtıla qoymağanğa tañ qalıp, şeşesine qaradı. Şeşesi: «Laqtır!» – dep işara etti. Bala tüyinşekti laqtırıp jiberdi.
– Kimniñ balasısıñ, aynalayın? – dedim tım bolmasa til qatayın degen nietpen.
– Bayırdıñ, – dedi qarşığa köz qağılez jas.
– Örkeniñ ösin! Azamat bol! Atıñ kim? – dedim.
– Ahmetjan. Ahmetjan Şımbolatov, – dedi bala jautañdap.
Men seni körgendey boldım. Sen äli arba soñınan ilesip kele jatqanday körindiñ, Turar. Bul esim jayşılıqşa jadımda qalmas edi, al mına halde bireudiñ bir jılı sözi – mıñ jıldıq jarıq säuledey. Dünie hali san qilı, kim biledi, er jetkende sen onımen kezdesersiñ de. Esiñde bolsın dep ayttım.
Ertesine Ileniñ suınan öttik. Sonda düniede Ileden ülken su joq şığar dep edim. Söytsem, onım beker eken. Ileniñ kökesindey sulardı keyin kördik qoy.
Ileniñ arğı betine şıqqan soñ Alatau buldıray bastadı. «O, qasietiñnen aynalayın, Alatau, közimnen sen de tasalandıñ-au», – dep köñilim sonda bir buzıldı. Qasımdağı Mamıtbek qırğız «Sağınğanda bir kelersiñ, sarğayğanda bir kelersiñ, Alataudıñ baurına», – dep meni öleñmen jubattı. Qayran el, söytip, artta qala berdi.
Jolda Aqsu-Qapal qaldı. Lepci degen sudan da öttik. Odan äri jap-jazıq miday dala bastaldı. Lepside auısqan aydauıl bizdi Ayagözge deyin jetkizip saluı kerek edi. Sasırdıñ japırağı küygen şüberektey qurap ketken sarı dala. Adam turmaq, at şıdamay, susız şölden auzın aşıp, alqınıp, ayağın äzer basıp ilbip keledi. At arığan soñ soldattar bizdi arbadan tüsirip, jayau aydadı. Lüp etken jeli joq, siltidey tınıp qalğan keuek dala pısqırğan at pen kisen sıldırınan mazası ketip, bizdiñ qıbır-jıbır jürisimizge ızası kelgendey tınıstı tarılta tüsedi.
Anda-sanda alqımı keuip, büyiri bülkildegen kesirtke ayaq astınan tura qaşadı. Esirik soldat älgi maqulıqtı tapıraqtap qua jönelip, mıltıqtıñ istigimen janşımaq boladı. Kesirtkege de jan kerek, bult ete qalıp qutılıp ketedi. Mıltıqtıñ istigi tandırı kepken taqır jerge şaq etip tiedi.
Ayaqtı kisen, kökirekti şöl qısqanda adam bey-jay, aynalağa köz salmay meñireu bolıp qaladı eken. Äytpese, Qudaydıñ qu dalasında tirşilik belgisi tipten köp. Qarap kele jatsañ, aldıñğı arbağa jegilgen attar quyrığın äreñ köterip tezek tastasa, sürleu joldıñ jağasınan köñ qoñızdarı lezde quldırañdap şığa keledi. Keybireui ne döñgelek astında, ne soldat tabanında mıjılıp ta qaladı. Qu tamaq-ay, deseñşi. Köz uşında sağım buldırap örkeş-örkeş tüye keruen toqtap turğanday körinedi. Köñil selt etip, äldeneden ümittenip qalasıñ.
– Duadaq! – dep bir soldat baqırıp qoya beredi. Älgi keruen tay teñselgendey qorbañ-qorbañ qozğalıp, audarılıp-töñkerilip ketkendey boladı. Soldattar patırlatıp ata bastaydı.
Pañ duadaq sonda da jantalaspay, ordañ-ordañ jelip barıp, bayau köterilip, dirildek auanıñ arasına siñip ketedi. Esirik soldattar attı arbadan şığarıp alıp qumaq boladı. Bastıq zekip tastağan soñ, bastarın şayqap, tañdayların taqıldata, duadaq ketken jaqqa köpke deyin alañday beredi.
Mıltıq dauısınan şoşıp oyanğanday, jol jağasındağı qarataspa qarağan arasınan tac şegirtke şırıldaydı. Bul ün meniñ esime Almatınıñ kök qaqpalı türmesin tüsiredi. Onıñ aulasındağı qara soranıñ arasınan osı şegirtke şırıldar edi. Endi ol da Sibir jolına bizben birge attanğan siyäqtı, jılauıq ün soñımızdan qalmay ilesedi de otıradı.
Alıstan munartıp, säuletti bir saray sağım arasınan armanday asqaq körindi. Tozaq jolınan soñ, peyişke barıp qoyıp ketetindey älgi asqaq munarğa alqınıp asığamız. Tutam kisen adım aştırmaydı. Aqırı ölip-talıp jettik-au. Künbatıs jağı üñireygen alasa ğana köne mazar eken. Janında jılap ağıp, jılımşı tatığan bir qasıq suı bar. Aldaqaşan bul dünieden köşken atamnıñ köz jası äli tıyılmay, sonıñ sorası ağıp jatqanday.
Attar doğarılıp, jılı da bolsa su işip, tañday jibitip, jan şaqırdıq. Bizdi arbalardıñ qasında qaldırıp, qasımızğa bir qarauıl qoyıp, soldattar mazardıñ köleñkesine barıp otırdı. Mıltıqtarın tüyistirip, bir jerge üydi. Aldarına qağaz jayıp, tamaq jep, şişaların şığarıp araq işti. Mına qudaydıñ ıstığında işken araq basqa şapşıp şığa kelgen şığar, barıldasıp karta oynay bastadı.
Oyın qıza, bizdiñ qasımızdağı qarauıl üyirinen adasıp, ürkektegen jılqıday tıpırşi bastadı. Munıñ özi özgelerden şınjaulau, päkene boyı mıltıqtan säl-aq asatın sekpil bet, jiren qastıñ astınan közi taqır udıqtay şüñireygen, jalınsız, jasıq neme edi. Kartaşılardıñ qasına jaqındap barayın dese, bastığınan qorqadı. Barmayın dese, qumarlıq qısadı. Osıdan barıp, bizge ıza boladı.
Karta soqqandar törteu, munımen beseu. Biz on adambız. Almatıdan şıqqanda altau edik, Lepsiden törteu qosıldı.
Qarta oynap otırğan aydauıldardıñ bastığı bir uaqıtta bizdiñ janımızda turğan sümelek päkenege:
– Ey, Petya! Istıq tamaq kerek. Tez dayında, – dep aqırdı.
– Otın joq, poruçik mırza, – dep şiñkildedi päkene.
– Nege otın joq ? Mağan deseñ sirağıñdı jaq! A na katorjnikterdi jaq! Otın tap! Aytpaqşı, sol oñbağandarğa otın jinat. Mına butalardı jinasın! – dedi bastıq.
Päkenede de bilik bar. Ol bizge buyıradı:
– Ayda! Bäriñ tur da quray sındırıñdar! Bol, jıldam!
Kisenderimizdi sıqırlatıp, bulığa turıp, qarağannıñ butasın sındıruğa kiristik. Meniñ janımdağı eñgezerdey sarı orıs sıbır ete qaldı:
– Qimıldaytın uaqıt soqtı, – dedi. Seze qoydım.
– Qaytip? – dedim.
– Anau üyüli turğan mıltıqtardı qolğa tüsiru kerek.
Solay qaray jılji ber.
Sarı orıstıñ atı Fedor edi, jıljıp jürip, tağı bir-eki tutqınğa sıbırlap ötti. Qarağandı ıntı-şıntımızben jinağan bolıp jürmiz. Üş-törteumiz tus-tustan mıltıq şömelesine tayanıp kelemiz. Zäre joq. Bayqaymız, kartaşılar sezer emes. Olar u-da şu. Sol şuğa şıday almay bizdiñ qarauıl jandarına jügirip bardı. Bir sätke biz baqılausız qaldıq. Fedorğa qarap edim, basın şulğıp qaldı.
Adım jazdırmas qara temirdi qaqırata üzip jiberer küş-quat bitip ketkendey alğa umtıldıq. Biraq qara temir üzilgen joq. Äyteuir bir ğalamat qayrat bizge qanat bitirgendey, qos ayaqtap qarğıp, üş-törteumiz mıltıq üymesine jete jığıldıq-au, atasına nälet...
Saqır-sıqır dıbısqa jalt burılğan päkene qarauıl:
– Qurıdıq! – dep jan dauısı şığa şıñğırıp jiberdi.
Kartaşılar jay tüskendey sostiısıp qaldı. Mıltıq qolğa tüsken soñ bizdiñ äruağımız asıp, qaru kezenip, şürippege qol salsaq, tek şıq-şıq etedi.
Aydauıldardıñ bastığı jalpaq dalanı jañğırıqtıra qarq-qarq küledi. Bizge sausağın şoşaytıp, şalqalap turıp qarqıldaydı.
Düniede budan ötken qorlıq joq, Turar. Quday basıña munday qorlıqtı eş zamanda bermesin, qulınım. Meniñ şaşım sol sätte tügel ağarıp ketti bilem. Qazir körseñ tanımassıñ. Şaş, şirkin, sonda ayaz qarıp, qırau turğanday boldı. Aydauğa ketsem de, äyteuir bir oralarmın. Turar sındı qulınımdı bir körermin degen ümit janğa sep edi. Endi sal ümit bizdiñ Besağaştağı bilte şamday jalp etip söndi de qaldı, qulınım. Esiñde me, Besağaştağı jerkepeniñ esigin bireu aşsa, şırağdan jalp etip sönip qaluşı edi ğoy. Üyge kirip kelgen kim ekenin bile almay, soqır adamday:
– Bu qaysıñ-ay? – deytinbiz.
– Men ğoy, – deuşi edi keyde Ahat atañ.
– Men ğoy, – deuşi edi keyde Moldabek kökeñ.
– E, bizbiz, – deuşi edi keyde Şınıbek atañ.
Keyde Qorğan, keyde Üsip, keyde seniñ qurdastarıñ Arman men Orazbaq keler edi. Olar kelgende, şamnıñ sönip qalğanına renjimey, qaytadan şırpı tutatar edik. Ottıq qaytadan janğanı qanday jaqsı.
Al bul jalı sol ot soñğı ret söngendey edi.
Aydauıldar bastığı päkene Petyağa:
– At! – dep aqırdı.
Ot almaytın mıltıq şoqpar ornına, nemese nayza ornına ğana jüredi. Bizdi bastağan sarı däu orıs Fedor patronsız mıltıqtı kezene alğa umtılğan. Biz de dalbasalap, jantalasıp, tusaulı attay qosayaqtap sekirip, alğa umtıldıq. Mıltıqtardıñ bäri patronsız bolıp şıqtı. Aramdar oq-därisin alıp tastağan eken.
Päkene Petyanıñ mıltığı gürs etti. Fedor şalqalap barıp, arqasınan bireu iterip jibergendey, alğa qarap tizesi bügilmey, kesken terektey etbetinen gürs etip quladı.
– Endi toqtat! – dedi aydauıldar bastığı.
Bizdiñ qaşpaq bolğan äreketimiz osılayşa qayğılı ayaqtaldı. On tutqınnıñ biri qurban boldı. Qalğan toğızımızdı qosaqtap, qolımızğa da kisen saldı.
Qaşuğa äreket jasağanım üşin, qaruğa jarmasqanım üşin, mağan tağı on jıl jamadı, atasına nälet!
Jiırma jıldan keyin men tiri bolsam, alpıs altığa keledi ekem. Sen ğoy otızdan asıp qalasıñ. Ahat atañ endi jiırma jıl jüre qoymas. Ekeumiz äli de körisetin kün tuar aldan. Jiırma jıldıñ qanşa kün bolatının eseptep köreyin dep edim, esebine jetpedim, atasına nälet!
Ürkittiñ türmesinde jatıp, bir ret tüsimde Qızıl Jebeni kördim, Turar. Biik jardıñ basında jer tarpıp, quyrıq-jalı jalındap jelbirep, kisinep tur eken, januar. Jeteyin desem, qiyädan ayağım tayıp tömen sırğanap kete berem, kete berem. Ätteñ, Qızıl Jebeniñ arqasına ayağım bir ilikse, şeksiz tayğanıñ, asu bermes taulardıñ, ötkel bermes sulardıñ üstinen payğambar pırağına mingendey, uşıp öter edim-au, dep jantalasamın. Bir kezde Qızıl Jebeniñ ornında, jar basında sen turasıñ, Turar. «Köke, köke!» – dep ayqaylaysıñ. «Turar!» –dep şıñğırğan öz dauısımnan özim oyanıp kettim...
Meniñ bul hatın sağan jetpesin bilem, Turar. Sondıqtan senen: Ahat qayda? Izbayşamen Tüymetay qayda? Moldabek qayda? Öziñ qayda jürsiñ? Hal-jaylarıñ qalay? – dep suramaymın. Bizge katorjnikter türmesinen tuğan elge hat jazuğa ruqsat joq. Meniñ bul qiyäl-hatın, aq qar men aznauıq boranğa ğana aytqan arızım sağan ayan bolıp jeter. Munda qazir tuu dese jerge tükirik tüspeytin qiyämet qıs. Tiri pende dozaqtıñ bärine de könedi. Men, ärine, burınğı Rısqul emespin. Saqal-şaş ağardı, biraq sağım sınbaydı, atasına nälet. Mundayda jüdeseñ-aq jünjip ketesiñ de, ajalıñnan burın ölesiñ. Men senimen o düniede emes, ospadarsız osı düniede köriskim keledi. O dünie qaşpaydı. Oğan äyteuir bir baramız da. Biraq ana düniede adamdar birin biri tanımay qaluı da mümkin ğoy. Al, biraq meniñ ruhım seni mäñgi-baqi şırıldap izderine senimim kämil.
Men seni közimniñ tirisinde izdep tapqım keledi. Amandıq bolsa, bul katorgadan äli talay qaşarmın. Talay ret ustap ta aladı, onı da bilemin. Tübi äyteuir bir ketemin, atasına nälet. Meniñ janımda bir başqurt, basböri1 bar. Sol öz eliniñ ertedegi bir batırı Salauat degenniñ hikayasın aytadı. Salauat patşağa qarsı şıqqanı üşin ustalıp, onı teñizdiñ ortasındağı bir aralğa aparıp buğaulap tastağan eken. Sol Salauattıñ öleñi dep mına bir sözdi Dilmuhammed degen dosım udayı aytıp jüredi:
Qaytar edim, jalın joq,
Sular buğan jolımdı.
Juldızdardan köpir salar em,
Buğauladı jazmış qalımdı.
Juldızdardan köpir salıp ötuge men de dayın. Sağan degen sağınıştı qos qanat etip, Qızıl Jebeniñ ruhın erttep minip, künderdiñ küninde men ğarıpqa köterilip, juldızdan juldızğa qarğıp tüsip, elge de jetermin, Turar.
Sağan degen sağınışın keudesine siğıza almay, aspanğa juldız etip şaşıratıp jiberuşi äkeñ Rısqul».
I
Ol kisenniñ sıldırınan selk ete qaldı. Ornınan turıp jan-jağına qaradı. Aldı – şımırlağan qarakök iirim, artı – jarqabaq. İirimde balıq şorşidı. Jarqabaqta qurqıltay uşıp jür. Jarqabaq qurqıltaydıñ Uyasınan şurq tesik. Özen boylap ösken nar qamıstıñ ükili bası terbeledi.
Qağanağı qarq, sağanağı sarq mamırlağan dünie. Türmeniñ işi emes mıñğırğan Mıqan boyı. Bala iirimge salıp otırğan qarmağın tastay salıp, jan-jağına qarap osığan közi jetken. Biraq älgi kisen sıldırı...
Ükili qamıs, kök quraq, jasıl jınıs – jaqsılıqtıñ ordasınday, armandardıñ ümitterdiñ aralınday terbelip, sıñsıp, sızılıp tur. Arasınan jılt-jılt etip zımırap şımşıq körinedi. Balıq aulap otırğan baladan süyinşi surayın dese, bata almağanday qıbıjıqtap jürgen mayda maqluq. Däl qarsı qabaqtıñ eteginde bir şoq sarı sämbi muñayıp tur. Şaşın jayıp jiberip, suğa telmire qarap, özen tübinen äldekimdi zarığa kütken sulu kelinşek siyäqtı. Ögey şeşesi Izbayşa keyde osılay otırar edi... Sämbiniñ solqıldaq näzik butağınıñ däl uşına qurqıltay Uya baylaptı. Suğa tier-times ilinip tur. Tittey qustıñ da jauı köp. Sodan qorqıp, keuek aspan astınan izdep tapqan jeri osı. Kündiz qaraqustıñ, tünde ükiniñ közinen tasa, jiñişke jiptey butamen jılan da jorğalap jete almas. Qurqıltaydıñ balapanın söytip, salqın sudıñ sarını äldilep, solqıldaq sarı sämbi terbetip ösiredi.
Ükili qamıstıñ kök qiyäqtarı birine biri süykenip, birin biri sipalap, sıñsıp turadı. Jayqalğan jasıl quraq kezinde aymalasıp qaluğa asıqqanday, quşaqtasıp, qauışqan qamıs äueninde aytılıp bolmas arman, sarqılıp bitpes sağınış barday. Osı sıñsıma äuen de mına balanıñ sağınışın mazdatıp jibergen siyäqtı.
Kisenin sıldırlatıp kökesi kelip qalğanday körindi oğan. Ükili qamıstıñ arasınan qazir şığa keletin siyäqtı.
Kökesinen köz jazğalı jılğa jaqın. Bir kün esinen şıqqan emes. Oyansa – oyında, uyıqtasa – tüsinde. Kökesin kütumen ötken künder – balanıñ kişkentay jüregine sağınış tamır baylağan künder edi. Bul tamır ömir-baqi qiılmas, onı eşkim Turardıñ jüreginen julıp tastay almas. Kökesin sağınu Turar üşin müddeni, maqsattı, jaqsılıqtı sağınu qasietine aynaldı. Düniede ne sirek bolsa, adam soğan zar. Jan-jağıñ tolğan jamandıq, jaqsılıq neken-sayaq. Adam sol azdı izdeydi. Bir qap qumnıñ arasınan bir kiırşıq altın izdegenmen para-par, äbiger äreket.
Kisen tağı sıldır ete qaldı. Turar endi añğardı: qamıstıñ ar jağında, ajırıqta jayılıp jürgen mama bie eken. Qırğızbaydıñ däu torı biesi kisendeuli bolatın.
Tün işinde aydalada adasqan adamğa jaqındap kelgen bir säule qaytadan alıstap, aldap ketkendey boldı. Kökesi kelmepti. Kiseni sıldırlağan kädimgi torı bie eken.
Sonda sağınış keudesin burınğıdan beter kerney tüsti. Dauıl soqqanda sıqsima şırağdan sönip qaladı da, qauğa tigen ört örşi tüsedi. Kökesin munşama jaqsı körmese Turardıñ köñili suıp, birte-birte äkesizdikke et üyrenetin kezi de boldı. Al munıñ äkege degen alau sezimi kün ötken sayın asqınıp bara jatqanday.
Balanıñ Almatı abaqtısınan qaşqanına jılğa jaqın uaqıt boldı. Biraq miına siñip qalğan dağdıdan äli arıla almaydı. Temir sıldır etse, kisen sıldırlağanday körinedi. Täuirirek kiingen adam kezdesse – Saymasaydıñ jaqındarı siyäqtanıp elesteydi. Pagon taqqan, qılış asınğan uşırassa – Prihodko mırzanıñ jumsağan jendeti eken dep qaladı.
Ara ekeş arağa deyin masañdap, mamırlağan köktem. Qurqıltay jerge tüspey, şeksiz keuek aspandı şarlağan köktem. Al bala qanşa keñistikte tursa da, qos ökpesi äli qısıñqı. Ayaq astı añdığan jau antalap turğanday, ürey-dağdı damıldamas.
Keşe Mıqan auılına Merkeden eki salt attı keldi. Biri qazaq, biri orıs. Türlerine qarağanda äkimder siyäqtı. Munı jurttan burın bayqağan Turar üydiñ sırtın aynalıp, özen boyındağı ükili qamıstıñ arasına barıp, «äliptiñ artın bağıp», nu arasınan sığalap qarap turğan.
Söytse, älgiler äkireñdegen äkim emes, muğalimder eken. Merkede orıs-tüzem mektebi aşıladı eken. Janında internat degeni bar deydi. Osı aldağı küzden bastap oqu bastaladı eken. Soğan mına ekeui auıl-auıldan oquğa baratın balalardıñ tizimin alıp jürgenge uqsaydı.
Muğalimder jağalap Qırğızbaydıñ üyine keldi. Attan tüsedi.
– Assalauma-äleykum!
– Äliksalam! Qay balasıñdar? Jol bolsın? – deydi Qırğızbay. Japalaq köz jarıqtıq bul da atqaminerlerden zapısta. Äldene bolıp qaldı dep qopalaqtap turdı.
– Äley bolsın. Oquğa tüsetin balalardıñ tizimin alıp jürmiz, – deydi Älipbek degen qazağı. – Oqu jasında balalarıñız bar ma?
Şal oylanıp qaladı. Öz kindiginen oquğa tüser bala joq. Al Turardıñ oquğa der şağı. Biraq onı jurt közinen tasalap jürgende, jariyä etip ne jını bar?
– Qanday oqu, qarağım?
– Ou, otağası, estimep pe ediñiz, tayauda Äulie-Ata oyazınıñ özi kelip, jeti bolıs Merkege arnap orısşa-musılmanşa mektep aştırıp ketti ğoy. Mektep üşin Aybar baydıñ tünkeli üyin satıp aldı.
– Al ol oqu ne beredi?
– Ne beredi? Balañız sot, prokuror boladı.
Şal seskenip qaldı. Sot, prokurordan ürkek. Oğan şatasar jayı joq.
– Bizde oquğa beretin bala joq, qarağım, – Qırğızbay qipaqtay beredi.
Bul äñgimeni estigen Saliha bäybişe meymandarğa quyıp otırğan qımızdıñ ojauın şarağa salp etkizip tastap jiberip, ernin sılp etkizip, betin şımşıdı.
– O ne degeniñ, bayğus-au, aljiın degensiñ be? Turardı qaytesiñ? Ol bala emes pe eken?
Şal kempirine alaqanday közderin alartıp, ernin qımqıra tistedi.
– Qoy, äri! – dedi Saliha oğan ayılın jimay. – Aruaq, quday aldında künäğa qalma. Özi tiri jetim bayğustı tumay jatıp qu quday qıspaqqa alğanı azday, o nesi-ay... Oqısın. Öz qolı öz auzına jetip, adam bolıp ketse äjep emes. Bağın baylama balanıñ!
Saliha aq şaradağı qımızdı ojaumen şamadan tıs atırıla sapırıp-sapırıp jiberdi. Qımızdıñ köbigi burqıradı.
– Basqan iziñnen sadağa keteyin, mırzağa! Qayda ğana jür ekensiñ, jalğız jädigeriñdi jautañdatıp bizge tastap ketip... – Saliha «ah!» urıp kürsinip aldı.
– Boldı endi qay-qaydağını köyitpey, – dep Qırğızbay ornında otıra almay qopañday berdi. – Meyli, oqısa – oqısın, bäle şaqırıp zarlamaşı.
– Bala qayda? – dedi bul tüsiniksizdeu şaypasudan sekem alğan Älipbek.
– Men şaqırıp keleyin, – dep Saliha ornınan oqpan qustay ordañday köterilip, dalağa şıqtı.
– Turar! A, Turar! Qaydasıñ, juärmek? Şapşañ kel üyge!
Sözi iri bolsa da, zili joq, keskin-keypi keleñsizdeu kelse de, keudesinde meyirli şuağı köp kempirdiñ «juärmegin» kek körmey, Turar qamıstıñ arasınan şığıp, üyge bettedi.
– Mine, bala oqıtsañdar, – dedi Saliha Turardı qolınan qaşıp ketpesin degendey, mıqtap ustap turıp. – Orısşaña da, musılmanşaña da ağıp tur. Bayğusqa til-köz tiip ketpese, bolayın-aq dep tur.
– Atı kim? – dedi Älipbek qağaz-qalamın alıp.
– Turar.
– Äkesiniñ atı kim?
Kempir jaqsı köretin qaynısınıñ atın atay almay, amalsız tili baylanıp turıp, şalına:
– Aytsañşı-ey! – dedi.
– Qırğızbay, äkesiniñ atı Qırğızbay, – dep şamadan tıs asığa ayttı.
Saliha betin şımşıp:
– Bayğus-au, o ne degeniñ...– dey berip edi, Qırğızbay qopalaqtap boy bermedi.
– Qırğızbay dep jaz, qarağım.
Bala sazarıp qaldı. Bul el onıñ äkesiniñ atın ataudan da qorqadı.
Tuğan äkesine opasızdıq jasağanday bir beymaza sezim jauqazın jüregin jaralap, şöñgedey qadaldı da qaldı. Jalañ ayaq tabanıña kirgen tiken emes, suırıp alıp tastaytın. Külge aunap, oynastan tuğan baladay, äkeniñ atın ayta almay kümiljigen ne qorlıq!
Orıs muğalim Turardıñ özine arnap:
– Jasıñ neşede? – dep orısşa suradı.
– On birde, – dedi bala da orısşa müdirmesten.
– O, şınında zerek şığarsıñ, Turar Kirgizbaev, – dep orıs muğalim süysingendey boldı. – Aldağı küzden bastap Merkedegi internatta jatıp oqitın bolasıñ. Al köriskenşe, cay tur!
Söytip, Turar «Kirgizbaev» bolıp tizimge iligip kete bardı. Kömeyde aytılmağan söz – mıltıqta atılmağan oqtay jürekti sızdattı.
Küzge deyin äli arada jaz bar. Qazir mamırlağan mamırdıñ ayı. Bala Qırğızbaydıñ qozı-lağın, qasqa buzauın bağadı. Kisendeuli torı bieniñ qarauılı da sol. Damıl-damıl Saliha şelegin bilegine qıstırıp, bie sauuğa keledi. Sonda Turar apasına järdemdesip, minezdi bieniñ qulağınıñ tübin qasılap, noqtasınan ustap turadı. Saliha şelegin köterip, üyine qaytadı, bul özen boyında japadan-jalğız qalıp qoyadı.
Sol kezde onıñ közine közi tüsken adam ä degende qaymığıp qaluı da mümkin. Jası onnan jaña assa da, janarına qarap, jasamıs kisi eken dep oylauı sözsiz. Közqarasında balağa tän alıp qaşpa, ala quyın minez atımen joq. Tuñğiıq qoy közder tunıp turğan oy iirimi siyäqtı.
Uayım-qayğı ülkenderdiñ ülesi. Uayım-qayğı näresteniñ balğın jüregin şalmasın. Şaldı boldı, ol näreste närinen ayırılıp, eresektiñ esesin arqalap, erte bastan azap şegedi. Jalğandağı jalğız janaşırı – tuğan äkesinen tiridey ayırılu azabı Turar balanı tım erte eseytip jibergenge uqsaydı.
Ağayın degen atı bar, äytpese kisi esiginde küneltedi. Jaqın bolğanmen, jatırqaulı üydiñ bosağasında jürse de, qas-qabağı bügejek, ınjıq minez tanıtpas. Qayta täkappar. Sözge sarañ. Keyde ot şaşıp, keyde muñ bürkengen zerdeli köz bul balanıñ balalıq şağı bolmağanınıñ kuäsindey.
Qasqa buzaudı quyrığınan ustap baqpasañ, eşki bas enesi öristen erte qaytıp emizip qoyatının bala jaqsı biledi. Bile tura bul jolı qalay ayırılıp qalğanına özi de qayran.
Mıqan boyı şüygin şöp. Atqulaq pen gülqayırdıñ arasına adam kirse körinbes. Siırquyrıq sarı gülden şäli jamılıp ülbirep tur. Şeñgel ekeş şeñgelge deyin külgin-qızıl şeşek atqan. Tabiğat, şirkin, tamıljıp, tikenegine deyin ajarlanıp alıptı.
Bidayıq balaqtap, bas tartıp, pisip tur. Endi şalğı timese boyjetken qızdıñ otırıp qalğanınday-aq. Jabayı joñışqa men şırmauıqqa şıtır aralasıp, kiizdey tutılıp qalğan. Şäyquraydıñ basına qonıp alğan sarı torğay aspanğa qarap sarnap otır. Täñirige jer betinen aqpar berip, şattığın aytıp tauısa almay aptığıp jatqan siyäqtı. Jer betindegi jaqsılıqtı asırıp, jamandıqtı jasırıp, Täñirini aldap otırğan tärizdi.
Kün batarda özen üstin qarlığaş qaptap, birin-biri qualap oynap jür. Jaña tuğan torı bieniñ surşa qulını quyrığın şanşıp elire şapqılap jürip, sürinip ketip türegelgende, enesi oqıranıp, tentegine tostağanday közderin töñkere bir qarap qoyadı.
Jamanşılıq ataulınıñ bäri jıraqqa ketkendey: qarın aşpas, köñil ketilmes, aq jarılqap kün tuğanday. Endi bala mına jağadan jua terip jese de künkörisi bar. Biraq qarın aştığına ol äbden könbis, qursaqtıñ şalalığı uayım emes.
Sıqılıqtap, işetin tarta külgen qarlığaş, az kün däurenge äueyi mas şegirtkelerdiñ şırılı, keşke jaqın jorıqqa ereuildete şıqqan zauza qoñızdıñ ızıñı, qozı-laq qayırğan balalardıñ ayqay-uyqayı, baraq töbetterdiñ äupili, qulınşaqtıñ kümis qoñırauday kisinesi – bäri-bäri jarılqauşı jaratılıstıñ jaqsı äueni. Munday düniede adamdardıñ kökiregi qayğıdan, közi muñnan taza bolsa jarasar edi. Biraq jurt jaqsılıqtıñ qadirin umıtıp ketpesin degendey jamandıq ökşelep qalmaydı. Perişte jürgen jerdi şaytan toridı.
Qabağı aşıq qayırımdı kün Merke bazarındağı Törtkül ordanıñ tasasına ğana qonaqtay salğanday körindi. Äytpese kün batqanda Merke Alataudıñ bası nege sonşa alaulaydı? Balanı tañ qaldırğan o da emes, süñgi şoqı basına şüyile tüsken bir budaq bult boldı. Äueli ol bir-aq şökim edi. Sodan tütilgen maqtaday qopsıp şudalanıp şığa keldi de, Aspara şıñınıñ uşına jelbirep ilindi de qaldı.
Budaq-budaq ülpildek aq maqtanı közge körinbes äldekim sozğılap suretke aynaldırğanday. Äueli budaqtan salbırap-salbırap tört ayaq payda boldı. Sodan keyin sozılıp attıñ bası şıqtı. Üstinde otırğan adam kegjiiñkirep täkappar qalıpta qaldı. Attıñ jalquyrığı jelbirep, ayaqtarın kösip tastap, dodadan üzile şıqqan tulpar tulğasına uqsadı.
Taular basın qızıl şapaq şaldı. Älgi salt attı äueli qızğıltım edi, bir sätke alaulap ala jöneldi. Bala alaulağan salt attıdan köz almay tınısı tarılıp bara jattı. Bir kez:
– O, Qızıl Jebe! – dep sıbırladı. Odan soñ:
– Köke! – dep ayqaylap jibergen dauısınan özi şoşıp ketip selk ete tüsti.
Aspara uşındağı salt attı añ aulap, kiik qualap jürip, abaylamay şıñğa şığıp ketken äkesinen aumaydı eken. Älde ol Sahalinde aydaudan qaşıp, endi patşanıñ qurığı jetpeytin jer osı dep ädeyi şıñğa şığıp ketti me eken?
Äyteuir nayza uşınday Aspara basında jal-quyrığı ot bolıp jalbırağan, böken siraq at mingen qızıl salt attınıñ sonau şıñnan ap-anıq köringeni ras.
Äkesiniñ şıñğa şığa alatını aqiqat. 1903 jılı Peterburgten kelgen ataqtı ğalım, geograf Dmitrievti apaytös Talğardıñ biigine adastırmay, qiınnan, qiyä-qiyädan jol tauıp alıp şıqqan kökesi bolatın.
Balanıñ közine bir sät Talğar eles berdi. Däl qazir mına Asparadan äkesi ayqaylasa, osı zamat Talğardıñ şıñına şığıp alıp seksendegi qart nağaşısı Mamırbay qubılağa qarap, Merkege ketken kişkentay jetimek jienin zarığa kütip turğan siyäqtı körindi.
Bul eki arada Aspara basındağı salt attı alaulağanın qoyıp, suğa salğan balqıma temirdey kögistene berdi. Endi bir auıqta älgi sımbattı sulu salt attı qomıt şapanday irip-irip ıdırap, mülde joq bolıp, qarauıtqan aspanğa suday siñip ketti.
Bala älgi eleske senerin de, senbesin de bilmey:
– Köke! – dep şır ete qaldı.
Biraq äkesi qaytıp tau basınan körinbedi.
Älde arğı betten kiik körip, sonı quıp ketti.
Älde patşanıñ uzın qurığı zañğarda da jetip, ustap äketti.
Älde salt attı tau basınan balasın körip, äyteuir tiri jürgenine közi jetip, soğan şükirşilik etip, öziniñ qaşqın qamımen bolıp ketti.
Bala Asparadan köz almay, köpke deyin sileyip turıp qalğan. Tamağına öksik tığılıp, közine ıstıq jas üyirilip, işi-bauırı eljiredi.
Sahalinge aydalıp ketken äkesin ol añsap kütkeli qaşan?! Küte-küte sartap bolğan köñil tüñilmey, ümit ölmey, tasbauır tartpay, janınıñ jarasın özi jalap jazıp, äyteuir aldan jarıq säule kütken.
Ol kezde el arasında äkesi turalı neşe saq añız aytılatın. Solardı tıñdap otırıp balanıñ zığırdanı qaynaytın.
Bilse de, bilmese de äkesin urı, adam öltirgen qaraqşı dep köyitedi toğışar nemeler.
– Qaydağı urı, qaydağı qaraqşı! – dep ayqay salğısı keledi. – Au, bu qazaqta urı az ba, adam öltirgen az ba? Sonıñ qaysısınıñ üstinen qırıq bolıs qolın qoyıp, mörin basıp, ulıqqa arız berdi eken?
Biraq bala onı dauıstap ayta almas. Onıñ öytip aytuğa amalı joq. Atı bala demeseñ, bu da qaşqın...
Äkesi 1905 jılı alpauıt bolıstı öltirdi. Onımen ğana qoymadı, bolıs bitkendi baqırtıp bauızdamaqqa bel baylap qahardıñ qatu bas tulparına mindi. Sodan qorıqqan ulıqtar onı Sahalin aydadı.
Al öltirilgen bolıstıñ jaqındarı «qanğa-qan» dep qalşıldağanda saqaldarına tükirigi şaşıradı. Qolğa ilineri ayıpkerdiñ jar degende jalğız ulı edi. Apalaqtağan aduın aqsaqal-köksaqaldar sol tittey näresteniñ qanın tökpek. Näresteniñ qanın tögu perişteniñ qanın şaşumen birdey ekenin, onıñ jazığı bütkil qandıqol äuletiniñ ürim-butağına qarğıs tañbasın quşıq mañdaylarına qızğan temirmen ğumır boyı ketpestey ğıp basıp qoyatının sezbeydi sorlılar.
Sezimsiz noyıs kekşilder ayıpkerdiñ kürkesiniñ külin suırıp, on jasar balanı şırıldatıp ustap alıp, kökpar ğıp tartıp kete bergende, ögey şeşesi Izbayşa bayğus baybalam salıp, öz betin özi jırtıp, qalıñ elge zarmen habar berip, äyteuir aman alıp qaldı. Izbayşa keybir dos-duşpannıñ azğıruına aldanıp, äkesimen birge Sahalinge barudan bas tartıp, basqa mekenge ketse de, bala onı özin köpe-körneu ajaldan aman alıp qalğanı üşin ğana jaqsı köredi.
Adam jamırap, köz baylandı. Mıqan boyındağı nau terekter keşki dünieni azan-qazan jañğırıqtırdı. Gül bitken közin jumıp, uyıqtap qalğan sıqıldı. Uyqısırap turıp, birin-biri türtkiley jayğasıp, sıbırlasadı tek.
Mama bieniñ oqıranuı jiilegen. Qarañğıda qulınınıñ uzağanın unatpas. Au, aytpaqşı qasqa buzau qayda?
Balanıñ jüregi zırq ete qaldı. Qasqa buzau eşki bas enesin emip qoydı ğoy! Osılay oylauı-aq muñ eken:
– Äy, jügermek! Qayda jürsiñ, qañğırıp. Tandayıñ aqqa jarımağır qu jetim, bir üyli jandı tağı aqtan qaqtıñ ğoy, – Saliha apası barqırağan juan dauıspen zarlap qoya berdi.
Bala tistendi. Älgide öz äkesin körgen Aspara şıñına qaradı. Qarauıtıp ketipti. Salt attıdan eş belgi joq. Biraq şıñnıñ üstinen, qara maqpal aspannan erekşe jarqırap bir juldız körindi.
– Köke! – dep ayqaylap jiberdi bala. – Köke! Men endi mektepke baramın. Sen ökpeleme! Sen ökpeleme! Men endi Qırğızbaev bolıp jazıldım. Biraq men – Turar Rısqulovpın.
– Sorlı-au, bireu-mireu estip qoyadı, jap auzıñdı! – dedi munı izdep jürgen Qırğızbaydıñ bäybişesi dauısı tarğıldanıp.
– Meyli, estise – esti bersin!
Keşki aua onıñ şırqırağan dauısın alısqa-alısqa alıp bara jattı. Tipti alıstıñ alısında aydauda jürgen äkesi Rısquldıñ qulağına da şalınğan şığar bul dauıs.
– Köziñnen sorıñ aqqır sorlı, bayğız qusap suñqıldap bäle şaqırmay qarıstır jağıñdı! – dep tarğıl ündi tarpan äyel qatulanıp jetip keldi. Melşiip, Asparağa miz baqpay qarap turğan balanıñ közine üreylene üñildi.
– Köziñnen totiyäyın tamşılap tur ma, quday-au!
Balanıñ közinen jalğız tamşı jasıl jas şığıp, kirpigine ilinip qatıp qalğan siyäqtı edi.
Saliha sonda ne şıñnan jasıl jas ekenin, ne äldenege şağılısıp tüsi böten tartqanın tüsine almay, «toba, toba!» – dey berdi.
Balanıñ kökireginen şıqqan kek pen sağınıştıñ zapıranı ekenin Saliha da tüsingendey, melşiip turğan Turardıñ mañdayın köterip, quşaqtay alıp, bauırına qıstı.
– Jetimegim meniñ! Jetilersiñ äli-aq. Kökesin şaqıradı. Sağınadı ğoy, qayteyin endi! Men qaq bastı keşe gör, Turar. Buzau embek turmaq, qasqır jep qoysa da, sağan endi urıspaymın. Qu minezim ğoy äşeyin... Biraq kökeñniñ atın aytıp ayqaylay berme, qarağım. Zaman jaman...
Turar Salihanıñ bauırına basın tığıp, közin sürtti. Tağı da tau jaqqa qaradı. Aspara tüksiip tur eken.
II
– Ädilbaev!
– Men, – dep elgezek sarı bala ornınan uşıp turdı. Altın jiekti közildirik kigen egde orıs muğalim älgi balağa burıl basın qisayta biraz qarap turdı. Ne oyladı? Belgisiz. «Sen qanday adam bolar ekensiñ? Oqıp mandıtasıñ ba? Joq älde sauatsızdıqtıñ san ğasırlıq saltı tartıp, qarañğı qalpında qalasıñ ba?» – dep turğanday sıñayı. Muğalim özine sınay qarap qalğanın bayqağan juqaltañ sarı qulağınıñ uşına deyin lapıldap, tula boyın ört şarpıp bara jatqanday, mañdayı jipsip jüre berdi. Murnın bir tartıp, sausağımen partanı şuqılaydı.
– Otır, – dedi muğalim orısşalap. Bala tüsine qoymap edi, orıs muğalimniñ janındağı qara murttı qazaq qaytalap:
– Otır, – dedi.
– Aybarov!
– Men! – Badıraq köz, torsıqtay qara bala ornınan erine qozğalıp, süyretile turdı.
Orıs muğalim oğan da köp tesildi. Biraq tayqı mañday asa sasqan joq. Kölşik jağasında otırğan baqaday tosırayıp, kirpik qaqpay qaldı.
– Jamansartov!..
– Jılısbaev!
– İsabekov!..
– Qojabergenov!..
– Nurşanov!..
– Sarmoldaev!..
– Toqbaev!...
...Mekteptiñ terezesi tau jaqqa qarağan. Tereze aldındağı süñgi terekter mülgip qalğan. Muğalimniñ şaqıruın olar da kütip turğanday, altın sarı japıraqtarı bolar-bolmas diril qağadı. Äuede kümistey jaltıldap mizam uşıp jür. Keybireui şubatılıp barıp terektiñ butağına ilinip qaladı. Sonou alıstağı Talğardıñ bauırında da sarı-ala küzde osınday aq jibek uşatın. Turar äkesinen:
– Köke! Anau uşıp bara jatqan ne? – dep surar edi.
– Ol aruaqtardıñ ruhı, – der edi äkesi.
– A-a, – deytin bala «aruaqqa» da, «ruhqa» da asa tüsinbey.
Qazir terezeden mizamdı kerip äkesin eske aldı, «Şınımen ölgeni me? Özi aytqanday, mınau sonıñ ruhı ma? Däl meniñ tusımdağı butaqqa ilinip qaldı. Meniñ mektepte qalay otırğanımdı körgisi keldi me eken? Jo-joq, ol emes. Ol tiri. Ol öle qoymas. Jo-joq!».
– Qırğızbaev!
Eşkim ornınan tura qoymadı.
– Qırğızbaev! – dep dauısın qatayta qaytaladı orıs muğalim. Eşkim turmadı. Balalar biri ürpiip, biri tañdanıp jan-jağına qarastı.
– Qırğızbaev bar ma? – Bul jolı orıs muğalim tipti ayqaylap jiberdi. Turar tereze aldındağı terekten közi eriksiz tayıp ketti, ayqaylağan ün qulağına endi jetkendey, muğalimniñ kimdi şaqırıp turğanın tüsinbey, jan-jağına qaray bergen. Sonda qara murttı qazaq muğalim Turarğa qolın şoşaytıp:
– Äy, bala, Qırğızbaev sen emespisiñ? – dedi.
Sonda barıp sanasın kömeski bir sezik selt etkizdi.
– Ä, iä, men...
Mektep meñgeruşisi İvan Vladimiroviç Andreev pen musılman päniniñ muğalimi Älipbek jazda balalardıñ tizimin ala barğanda Qırğızbaydıñ üyinde osınday bir tüsiniksiz jağday bolıp edi. Sol qaytalap tur. İvan Vladimiroviç közildirikke senbegendey altın jiek közäynekti qoñqaqtau murınınıñ üstine nığarlay tüsip, Turarğa tayap kelip, uzaq qadaldı.
– Da-s, – dedi balanıñ säbige tän emes, erekşe baysaldılığın añdap alıp.
– Jasıñ neşede?
– On birde, – dedi Turar taza orısşa.
Basqa balalar buğan endi burınğıdan beter tañdana, auızdarı añqayıp qarap qalğan.
– «Birinşi sınıp üşin on bir jas eresekteu, – dedi işinen İvan Vladimiroviç. – Biraq on beske kelgender de otır ğoy osında. Al mına balada bir qupiyä bar. Ne eken? Bul orısşanı qayda jürip üyrengen?».
Muğalim ünsiz. Bala ünsiz. Sınıp siltidey tınıp qalğan. Osındayda tağdır şeşiledi. Tüyinniñ uşı qazir mına orıs muğalimniñ qolında. «Osı sen şınıñdı aytşı, şırağım. Ras Qırğızbaevpısıñ?» – dese bitip jatır. Ar jağın jasıra almaysıñ. Merkeniñ pristavına bir sıbırlap qoysa boldı. Qoş bol, mektep. Sodan soñ qoy bağıp, buzau bağıp, anadan qanşa asıl tusañ da, bilimsiz bolsañ, topastau tor şolaqtıñ sanatında salpaqtap ğumır keşesiñ. Bilim joq jerde qiyäl – qısır, arman – ada. Türmede aşılğan az ğana sauat bir mısqal bolsa da sarı altınday salmaqtı. Biraq endigi jerde mektepten şığıp qalsa, sol bir mısqaldıñ özi qat-qat tozañnıñ astında qalmaqşı.
– Balalar, – dedi orıs muğalim şäkirtterin tügeldep bolğan soñ, – sender bul Merke – Merke bolğalı osında tuñğış ret tüzemderge arnap aşılğan mekteptiñ alğaşqı qarlığaşısıñdar. Qadamdarıñ quttı bolsın!
Älipbek onıñ sözin qazaqşalap şıqtı.
– Äulie-Ata oyazınıñ buyrığı boyınşa aşılğan osı mektepke qazir nebarı jiırma bes bala kelip otırsıñdar. Burın mundaydı körmegen qazaq, qırğız, özbek – köpşiligi balaların oquğa beruden qorqadı. Onısı beker, ärine. Bul olar oylağanday «käpirdiñ» şoqındıru oquı emes. Sender bul mektepten Älippeni üyrenesiñder, hat tanisıñdar. Odan soñ tarih, ana tili, orıs tili, geografiyä, arifmetika siyäqtı ğılımdardı meñgeresiñder. Söytip, öz eliñe qızmet etetin, halıqqa säule şaşatın azamat bolıp şığasıñdar. Iske sät!
Sodan soñ, İvan Vladimiroviç balalarğa özin, musılmanşa oqu ustazı Älipbekti, arifmetika päniniñ muğalimi Aleksandra Sergeevnanı tanıstırdı. Ol kisi İvan Vladimiroviçtiñ jubayı edi. Biraq mektep meñgeruşisi ol jağın tüsindirip jatpadı.
– Öziñ jazdıñ ba?
– İä, – dedi Turar orınan tura berip.
– Munı qalay tüsinuge boladı? – «Aspara» – taudıñ atı. Al «Qızıl Jebe», «Köke» degenderiñ ne?
– «Qızıl Jebe» degen eren jüyrik jılqı edi, İvan Vladimiroviç. Auıldıñ balalarımen jalañayaq jayau jarısta men de jüyrik boldım. Sodan meni balalar Qızıl Jebe dep atap ketti. Al «Köke» degenim sol Qızıl Jebege minip kökpar şapqan kisi.
– Jazuıñ öte sulu, Qırğızbaev. Munı kimnen üyrenip jürsiñ?
– Nataşa degen orıs qızı üyretken.
– İä, bauırım, sağan birinşi sınıpta otıru, ärine, iş pıstıratın jumıs. Amal ne, bizde äzir ekinşi sınıp joq. Biraq sen dandaysıp ketpe.
– «Qaytalau – bilimniñ anası», – degen bar. Äri dese mektepte sabaq jüyeli türde jüredi. Käne, taqtağa şıqşı.
Turar taqtağa şıqqanda bükil sınıp tına qaldı. «Ne bolar eken?» – degen suraq bäriniñ közinde jazulı turğan siyäqtı. Taqta aldında turğan balanıñ turqına, tula boyına qarağanda bası ülkendeu siyäqtı. Şekeligi şığıñqı. Köziniñ alaq-julağı joq, bek sabırlı. Onıñ bet-älpetinde säbige tän müşe tek erni ğana edi. Qalıñdau kelgen ülbiregen erinnen närestelik tabı ketpegen.
– Bor al, – dedi muğalim. – Jaz. Joğarıdağı äripterdi qaytalap jaz.
Bala oñ qolın köterip, «A» degen äripti ädemilep, muğalimdikinen aynıtpay sızıp jatqanda, art jaqtan jırq-jırq külgen dauıs şıqtı.
Muğalim közildirigin qolımen demep turıp, älgi külegeşke:
– Tur ornıñnan! – dedi.
Tayqı mañday, badıraq köz qara bala süyretilip äreñ-märeñ turdı.
– Sen, umıtpasam, Aybarovsıñ ğoy?
Bala «iä» degendey basın jalqau izedi.
– Nemenege küldiñ?
– Jäy änşeyin, ananıñ şıntağın qarañızşı, – dep Turarğa qolın şoşayttı.
Köne peşpetten bayğus balanıñ şıntağı körinip tur eken.
– Onıñ nesi külki, – dedi İvan Vladimiroviç. – Orıstıñ Lomonosov degen asqan ğalımı ötken. Kedeyden şıqqan. Nemistiñ bir menmen professorı birde Lomonosovqa däl sen qusap qolın şoşaytıp külipti. Lomonosov:
– Nege külesiz? – degende älgi nemis:
– Şıntağıñız jeñiñizden jıltıñdap qaraydı, – depti.
– Joq, şıntaq jeñnen jıltıñdap qaramaydı, oğan nadandıq üñilip qaraydı, – degen eken Lomonosov. Käne, Aybarov, taqtağa endi sen şığa ğoy. Atıñ kim, seniñ?
– Atamırza.
– Al käne, Atamırza. Qırğızbaevtıñ qalay jazğanın kördiñ ğoy. Tamaşa. Oğan men «bes» degen bağa qoydım. Mä, qolıña şüberek al. Qırğızbaevtıñ jazğanın öşir.
Atamırza şüberekpen aybaqtatıp arı-beri sürtip edi, taqta tazara qoymadı. Atamırza sidiğandau boyşañ edi, üstindegi qara kostyumi su jaña, fasondap tigilgen. Qolın ebedeysiz erbeñdetemin dep jeñine bor jağıp aldı. Tazara qoymağanına ızalanıp taqtağa tükirip-tükirip jiberip, qayta sürte bastağanda, balalar du külip jiberdi. Taqtanıñ beti burınğıdan beter ayğız-ayğız bolıp qaldı. Betin eşkim qağıp körmegen saudagerdiñ asau minez balası ayağın tepsinip:
– Nemenege ırjaqtap külesiñder! – dep ayqaylap jiberdi.
– E, bauırım, külgen qanday eken? Unamaydı, ä? – dep İvan Vladimiroviç şüberekti alıp taqtanı özi sürte bastadı. Atamırza «A» degen äripti arbitıp, arıq tüyeniñ örkeşindey etip äreñ sızdı.
– Otır, – dedi muğalim selqos qana.
Turardı maqtap, munı maqtamağanı Atamırzağa unamadı.
Dünie-dünie bolğalı beri adamnıñ alğa attağan adımı udayı kedergi körip keledi. Adam balasınıñ bükil ömiri – kedergiden attap ötu. Adımıñ uzarıp, aldağı asudı ala berseñ, adımı qısqa, asu asa almas basqa bireu qızğana bastaydı. Şalğayıñnan alıp, ayağıñnan şalğısı kelip turadı.
Jaña muğalim Turarğa «bes» qoyıp, Atamırzağa «eki» qoyğanda, Atamırza öziniñ öresizdigin kinälağan joq, Turardı kinäladı. Işine qızğanış otı kirip ketti de, künşildik qara közdigin qayray bastadı.
* * *
Bir küni İvan Vladimiroviç sınıpqa up-uzın orama qağaz alıp kirdi. Boyau türli-tüsti qalıñ qağaz däke siyäqtı matağa japsırılğan eken. İvan Vladimiroviç älginiñ orauın jazıp, qara taqtağa asıp ilip qoydı.
– Bul geografiyälıq karta, – dep tüsindirdi ol añ-tañ bolıp otırğan añqaularğa.
– Mınau – Aziyä, mınau – Europa, mine – Afrika, mına böligi – Amerika, Avstraliyä, Antarktida... Biz Resey imperiyäsınıñ aziyälıq böliginde turamız: Mine, mına bir tusta. Ras, Merke qartağa tüspegen, şamamen mına bir tusta. Mınau – Mäskeu, mınau Resey imperiyäsınıñ astanası – Sankt-Peterburg. Mınau jatqan jolaq – Oral tauı. Onıñ ar jağınan Sibir bastaladı.
«Sibir» degendi estigende Turar eleñ ete qaldı. Ädettegi sabırı ketip, ornınan qozğalaqtay berdi.
– Mınau Baykal köli. Mına aymaq – Qiır Şığıs. Mına jatqan bölşek – Sahalin aralı.
– İvan Vladimiroviç! – dep Turar ornınan qolın kötere türegeldi.
– İä, Qırğızbaev. Ne aytpaqsıñ?
– İvan Vladimiroviç, aytıñızşı. Sahalinge deyin neşe şaqırım?
Muğalim tosılıp qaldı. Sälden soñ:
– Şamamen, bes-altı mıñ şığar. Aytpaqşı, ölşep köruge boladı. Älgi lineyka qayda?
Öz üsteliniñ tusında iluli turğan otız santimetrlik lineykanı alıp turıp, kartanıñ astındağı jazuğa qaradı.
– Käne, ölşep köreyik. Merke munda delik. Tak. Alpıs bes santimetrimiz boladı jeti mıñ bes jüz şaqırım. Oho, kördiñ be bizdiñ imperiyämız qanday baytaq.
– İvan Vladimiroviç, – dedi Turar tağı da qolın köterip. – Jayau adam Sahalinge qanşa künde jeter edi?
Muğalim Turarğa tağı da ünsiz qarap, biraz oylanıp turdı. Sodan soñ:
– Nesi bar, eseptep köreyik, – dedi. – Şamamen, kisi künine elu şaqırım ala alar. Elu de elu – jüz. Bul eki kün. Tak, tak... Şamamen, jüz elu – jüz alpıs kün kerek, bauırım. Al arada it murnı ötpes tayğa jatqanın, ötkel bermes özender, teñiz barın eseptesek, budan da köbirek künder kerek şığar. Nemene, Qırğızbaev, sayahat jasayın dep pe ediñ?
– Joq, äşeyin, – dedi bala birtürli muñayıp. Äldeqanday ümiti aqtalmağanday, äldekim aldap ketkendey, näreste jüzin muñ şalıp ötkendey boldı.
– Meniñ äkem jaqında soqır pristavqa aytıp, bir urını ustatqızdı. Äkemniñ qoyların Qoqanğa aydap bara jatqanda urlağan eken. Äkem aytadı, urını Sahalinge aydatqızamın deydi, – dep sözge Atamırza aralastı. – Mınau da, – dep Turardı iegimen nusqap körsetti, – mınau da Sahalinge barğısı kelse, sol urığa qosıp jiberse boladı.
– Aybarov! – İvan Vladimiroviç üsteldi alaqanımen sart etkizdi. Közildirigi ırşıp tüsip bara jatqanda, qolımen äreñ qağıp aldı. Aşudan auzına söz tüspey bulığıp, buınıp qalğanday boldı.
Atamırza moynın işine tartıp, mıqşiıp partanıñ astına kirip keterdey buğıp bara jattı.
Jaña ğana janarın muñdı munar bürkep qalğan Turardıñ közi köriktiñ alqımınan suırıp alğan qızıl temirdey lapıldap, janıp tur eken.
Qaraşanıñ suıq küzi, sılbır jauın, tunjır aspan. Tereze aldındağı terektiñ altınsarı japırağı tögilip jatqan. Tek eñ töbesi ğana äli jasıl. Jauın soñı jelge ulasıp, tal-daraqtın japırağı qaraqus bürgen sarı balapannıñ jünindey burqırap uştı. Taudıñ bötege bökterleri jauınnan isingendey teñkiiñkirep ketipti. Şoqılar qanşa täkappar bolsa da munar bualdırda körinbey qalğan.
Osı bir köñilsiz köriniske qarap oylanıp qalğan İvan Vladimiroviç älden uaqıttan soñ:
– İä, Qızıl Jebe, Sahalin tım-tım alıs. Äri deseñ mine, bizdiñ jılı jaqqa da qıs tüseyin dedi. Al Sahalinde qazir qaqağan ayaz. Ondağılar it jekken şana minip jüredi. – Ol qaytadan kartanıñ aldına bardı. – Al mına Çukotka men Yakutiyädağılar şanağa buğı da jegedi. Mına küre tamırday küdireyip-küdireyip jatqan Lena, Enisey, Ob özenderi. Bäri de Soltüstik Muzdı muhitqa barıp qUyadı...
Egde muğalimniñ terezege qarap melşiip qalğanına şäkirtter tañ. Al muğalim bolsa, Sibirdi qazir köñilimen şarlap ketip edi.
O basında Peterburg ulıqtarı onı Sibirge aydamaqşı edi, sirä Sibir jolı tümen tutqındardan bosamay jattı ma, älde qazaq dalasınıñ däm-tuzı tarttı ma – äyteuir Andreev äyeli ekeui osı Merke degen şağın selodan biraq şıqtı. «Eger Sibirge ketkenimde – qazir qay jerinde jürer edim?» – dep oyladı muğalim.
İvan Vladimiroviç Alataudıñ qaradomalaq balaların Qiır Soltüstik pen Qiır Şığıstıñ şeksiz aq körpe jamılğan, buğı moynındağı jez qoñıraular men katorjnik ayağındağı kisender birine-biri sıñğır-sıñğır, şıldır-şıldır ün qatısqan; tuñğiıq tınıştığın altın qazuşılardıñ qaylası qañq-qañq etkizgen; jüz jıldıq qarağayları aq dauıldan sıqırlap, küyzele terbetilgen öñi suıq özgeşe bir ölkege sayahatqa alıp uşadı. Bul äñgimeni uyıp tıñdap otırğan Turar kenet selk ete qaladı. Kisen sıldırı estilgendey boladı. Söytse qoñırau soğılğan eken. Muğalim qara taqtağa iluli turğan kartanı jinay bastadı.
* * *
İnternattıñ tirşiligi: barğa – qanağat, joqqa – salauat. Qarın toydırmas, özek üzilmes, şala qursaq tamağı bar. İvan Vladimiroviç Älipbekke aytıp, Turarğa kiizdey qalıñ, qolbırañqırağan qara sukno kostyum kigizgen. Älipbek äri muğalim, äri internat meñgeruşisi.
Äulie-Ata oyazınıñ Merke uçastoginde jeti bolıs el bar. Oyazdıñ jarlığımen jeti bolıs elge tütin sayın bes tiınnan salıq salınğan. Jaña aşılğan mektep-internattı asırau üşin, ögizdiñ terisindey qara sukno kostyumdi ökimet kigizip otırğan joq Turarğa. Qalıñ eldiñ qarjısı.
Demalıs künderi auılı jaqın balalar üydi-üyine taraydı. Turar äueli Qırğızbay atasınıñ üyine barıp jürdi. Biraq bala da bolsa bayqaydı: atası aylı tüni öz köleñkesinen özi qorıqqan qoyanday qaşqaqtay beredi. Sonı sezgen Turar keyin ol üyge sirek qatınaytın boldı. Qayrat – qıran, qayğı – jılan. Janaşırım joq eken dep jasımay, endi özin-özi qayraytındı şığardı.
Üzilis kezi edi, Turar dälizde qannen-qapersiz kele jatqan. Eki iığınan eki bala qaptaldasa berdi. Oñ jağına qarap edi: juqaltañ şinjau sarı, qalqan qulaq Serik eken. Turar qaray bergende älgi iığımen iterip jiberdi. Teñselip ketken Turardı endi sol jağınan bireu qağıp qattı iterip jiberdi. Turar onıñ Atamırza ekenin añğarıp ülgirdi. Engezerdey Atamırzanıñ tegeuirini qattı eken: Turar qañğalaqtap qulap bara jatır edi, Serik iığın tosa qalıp, qayta iterdi.
Qaqpaqıl osılayşa sozıla bergen. Ne isteu kerek? Oylanuğa mına ekeui murşa berer emes. Adam balasın keyde bir jırtqıştıq qumar bilep kete me eken, äyteuir ekeui osı tälkekten bir rahat tapqanday äueylenip alıptı. Endi osıdan Turar tUyaq serippey qala berse, bükil şäkirtter aldında därmensiz, panasız müsäpirge aynalatının oylanıp jatpay, äldebir belgisiz tükpirdegi tüysikpen sezgen. Mına toq balalardıñ ädiletsiz oyını äkesiniñ ömirin eske salğanday. Onı da ömir attı oyın osılay qaqpaqıl etken, titığına tigen, es jidırmağan. Biraq äkesi qarsılasıp bağıp edi...
Auıl itiniñ quyrığı qayqı. Jalğız-jarım böten itti ortalarına alıp talağanda böten it tisin saqıldata aqsitıp aybat şegip, qamalağan töbetterdiñ anauısına bir mınauısına bir tap berip, jantalasıp bağar edi. Quyrığın butınıñ arasına qısıp alıp, qañsılap qaşa jöneletinderi de boladı. Biraq ol bäribir qutılmaydı. uyalastar onı kergilep tastaydı.
Şinjau Serik Turardı tağı bir itergende Turar qattı uşıp ketken bolıp, Atamırzağa bar ekpinimen qulap edi, munşa salmaqtı kütpegen Atamırza şalqalap barıp, bası qabırğağa saq ete qaldı. Osı sätti paydalanıp, Turar onıñ alqımın ezip-ezip jiberip, betin ala bir perip ötkende, toq balanın qoñqaq murnınan qoyu qara qan sau ete qaldı.
Däl osı kezde dälizge arifmetika muğalimi Aleksandra Sergeevna şığa kelip edi. Qan josa bolğan Atamırzanı körip şoşıp ketti.
– Oybay urdı! Öltirdi! – dep Serik şiñkildek baybalam saldı. – Aleksandra Sergeevna, kördiñiz be Qırğızbaevtıñ ne istegenin! Men kuä, özi tiisti. Tük jazığı joq Aybarovtı sileytip saldı.
– Kördim, kördim, Serik. Mınau sumdıq eken, – Aleksandra Sergeevna tikbaqaylau, qatal kisi edi. İvan Vladimiroviç ekeui erli-zayıptı bola tura, ekeui – eki minezdiñ adamı. Äyel muğalim istiñ bayıbına barıp jatpay, Serikke qosıla baybalamdap, İvan Vladimiroviç pen Älipbekti ertip kelip, «oqiğanıñ» üstinen tüsirdi.
– Tak, – dedi İvan Vladimiroviç közildirigin murnınıñ üstine nığarlay tüsip. – Tüsinbeymin, Turardan küşti bola tura, ülken bola tura Atamırza qalay tayaq jeydi? Turardıñ oğan öz betimen barıp soqtığatın ne jöni bar?
– Vanya, sen balalardıñ közinşe köpe-körneu buzaqılıqtı quattap tursıñ, budan arı ne bolatının bilesiñ be? – dep Aleksandra Sergeevna öñi qup-qu bolıp, qalşılday bastadı. – Dereu mektepten alastau kerek! Dereu. Indet jaylamay turğan kezde, dereu! Vernıy türmesinde, Prihodko mırzanıñ jalşılığında jürgende bir küni Turar mırza balası Arkaşadan tayaq jep, auzı qanap kelip edi, äkesi Rısqul onı ayaudıñ ornına dürse qoya berdi:
– Jılama! Auzımdı bireu urıp qanattı degeniñ ne?! Änşeyin, şie jep edim de! Bildiñ be?!
Mına Atamırza aqımaq: «Jäy, änşeyin şie jep edim», – deuge jaramadı qazir.
Jalaqor adamnıñ jamandığı – bıqsığan kömir sekildi: küydirmese de, küye juqtıradı. Qaraptan qarap turğan Turar demde «buzıq» atandı. Äkeniñ turmanday tağdırı balağa miras bolğanı qanday sor. Oyğa salsa, Rısqul ötken qiyämet köpirler Turardıñ da aldınan şığıp kele jatır. Ädiletsizdikke şıday almay ol da osılay qan şığarıp alğan. Bul şayqastan Turar bir närseni sabaq tuttı: töbelestiñ eken – qan şığarmay töbeles. Atamırzanıñ qoñqaq murnına qol tigizip keregi joq edi, ärine. Atamırzanı bälege bastap turğan qara jürektiñ qaq basınan uru lazım edi. Asılı, mülde qol jumsamay, aqılmen jeñgen de abzal. Aşu üstindegi äreket ärqaşan äbes. Ol äreket – dauıl kezinde kemege mingenmen barabar bolsa kerek. Kemege minemin deseñ, dauıldıñ basılğanın küte tur.
Munıñ bäri bolaşaqqa sabaq. Al qazir Aleksandra Sergeevnanıñ qaharı jaman. Jubayınıñ sırın biletin İvan Vladimiroviç:
– Saşenka, Qırğızbaev kinäli bolsa, onı mektepten şığarıp jiberu – oñaydıñ oñayı. Äueli aq-qarasın anıqtayıq. Al, balaqaylar, tarañdar. Sınıpqa kiriñder. Qonırau soğıldı ğoy. Bul ne turıs! Atamırza, bar, juınıp kel. Darday jigit te jılay ma eken? O nesi! Al, Qızıl Jebe, senimen äñgime basqaşa. Sabaqtan keyin qal.
– Nu, Vanya, men öz közimmen kördim ğoy, – dep sazarıp qaldı Aleksandra Sergeevna.
– Saşenka, sen pedagogsıñ, sonı umıtpa.
* * *
Turardıñ tübi tegin emes ekenin İvan Vladimiroviç äu bastan-aq, alğaşqı sabaqta-aq sezgen. Endi, mına oñaşa äñgimeden soñ kün aşılıp, küdik seyilip, balağa ıqılası burınğıdan beter audı. Balanıñ jüris-turısınıñ, özgelerge uqsamaytın minez-qulqının, eren zeyindiliginiñ sırı nede ekenin jumbaqtap, kölegeylep turatın közge körinbes bualdır perde köterilgendey boldı.
Turar jan balasına ağınan aqtarılıp, sır sandığın aşpas edi, biraq mına ustazdıñ öz dosı ekenin ant-su işip, «olla-bille» despey-aq, äsire qızıl, jıltıraq sözsiz-aq, suñğıla sezimmen, tükpirdegi tüysikpen zeyindegen. İvan Vladimiroviç patşanıñ qatardağı qarğılı çinovnikteriniñ biri bolsa, Turardıñ tuqımın aldaqaşan tuzday qılar edi. Balanıñ ömirbayanında bir bäleniñ bar ekenin ol Qırğızbaydıñ üyine bolaşaq şäkirtter tizimin ala barğanda-aq añğarıp, artın bağıp qalğan.
Söytse, Turardıñ qıp-qısqa, on bir jasarlıq ömirinde uzınnan-uzaq qiyämet hikaya bar eken.
– Men sizden qılauday sır jasırmay, bärin ayttım, İvan Vladimiroviç. Endigisin öz erkiñiz bilsin. Meniñ tağdırım öz qolıñızda, – dep bala ustazınıñ betine qaradı. Muğalim balanıñ sonşama möldir, sonşama qaysar közderinen bärin uqtı: eger bükpesi bolsa, säl-päl jımısqısı bolsa ananday, aynaday aşıq közden körinbey qaluı mümkin emes. Tübindegi tüymedey tasqa deyin körinip jatatın kieli qol körinisi osınday bolar.
– Men sağan jamandıq oylamaymın, Qızıl Jebe, – dedi muğalim balanı bauırına tartıñqırap. – Alañdamay, uayımdamay, oquıñdı pısıqta. Biraq töbeleske üyir bolma. Men tüsinip otırmın. Sen kinäli emessiñ. Tiisken anau ekeui. Sen qorğandıñ. Öz eseñdi eşkimge jiberme. Aybarovtıñ tabanına tüspeyin degen täkapparlığıñ mağan unaydı. Biraq aqıl basşı bolsın. Mekteptiñ işinde qıp-qızıl qan tögilip jatqanı jiirkenişti. Älginde Aleksandra Sergeevnanıñ şoşıp ketkeni de sodan. Eki adam töbelesip jatsa qanday sebebi bolsa da, sol ekeudiñ aqıldısı köbirek kinäli. Al sen aqıldı ediñ ğoy. Atamırza qanşa buzıq bolğanmen, sen odan äldeqayda aqıldı emessiñ be? Qudayğa şükir, senderdi oqıtıp jürgenime bir jıldan astı, bilemin ğoy kimniñ qanday qabileti bar ekenin. Atamırza – osı bizdiñ Merkedegi eñ bay saudagerdiñ balası. Al Seriktiñ äkesi sonıñ deldalı. Olar buzıq bolıp, oqudan şıqsa, senetin, süyenetin äkeleri bar. Al seniki ne jön? Sen tek öz küşiñe, öz bilimiñe ğana süyenesiñ. Adırlıq sağan jaraspaydı. Mineziñde qızbalıq bar. Soğan saq bol. Ädiletsizdikke tözbeuiñ äkeden qalğan mura şığar, onıñdı quptaymın. Biraq tım tik bolmay, usaq-tüyekten biik bol. Seniñ artıñ şıñırau eken. Artıña qarasañ, basıñ aynalar. Alğa qara. Älgi öziñ aytqan Aleksandr Bronnikov seni durıs tanığan: senen ülken azamat ösip şığuı mümkin. Aldıña bir müddeli maqsattı qarauıl etip qoy da, soğan umtıl. İä, köp otırıp qaldıq. Bireu kele jatqanğa uqsaydı... Käne, ayt şınıñdı,– dep İvan Vladimiroviç dauısın jorta köterip, urısa jöneldi. – Endi qaytıp isteysiñ be munday aqımaqtıqtı, oñbağan bala? Endi qaytalasañ – öz obalıñ öziñe! Aytpadı deme, qañğırtıp jiberem!
Kabinetke Aleksandra Sergeevna kirip keldi.
– Vanya, üyge qaytpaysıñ ba? Nesine täjikelesip otırsıñ bul buzıqpen. Jür, – dedi Turarğa jek köre bir qarap alıp.
– Saşenka, mine, kettik. Turar uädesin berdi. Älgi sumdıq endi qaytalanbaydı. Bir jolğa keşireyik.
Äyel basın şayqadı. Qazıqtay tip-tik jüretin qatal kisi bılq-sılq etkizip basın şayqağanına Turar tañ qaldı. Onıñ bası tek denesi burılğan jaqqa ğana burılatın siyäqtı edi burın. Altın tüstes sarı şaşın sılañ tarap, jelkesine qazditıp tüyip, müyiz taraqpen qapsıra jabıstırıp tastaptı. Sur şeviottan kostyum, uzın yubka, şilter jağalı aq kofta kiip, üstine qılau juıtpaytın, kiiminiñ qırı sınbaytın taza kisi.
– Men qan körsem, esimnen tanıp qalatınımdı bilesiñ ğoy, Vanya. Bul sumdıq. Esime tüsse, äli jüregim aynidı.
– Eh, Saşenka, bärimiz de bala boldıq emes pe? Al qan şığaru mäselesine kelsek, ekeumiz 1905 jılı anamız Reseydiñ işki tükpirinde sol qannan özen aqqanın öz közimizben körmedik pe?
– Ol munda aytılatın äñgime emes qoy, Vanya.
İvan Vladimiroviç äyeliniñ Turardan seziktengenin bayqap:
– Turar özimizdiñ bala. Qañqu sözge qumarlığı joq, jeñil auız bul emes. Teginnen tegin Qızıl Jebe atalmağan. Al Qızıl Jebe, bara ber. Älipbekke aytarmın. Sağan bügin tamaq bergizbeu kerek degen buyrığın özgerttiremin. Sau bol!
* * *
Jazğı demalısta Turar Qırğızbaydıñ qolına barğan. Bir küni deldal atası munı şaqırıp aldı da:
– Turarjan, seni bir jerge jumsağalı turmın. Atpen keşke deyin barıp keletin jer, – dedi. Atası jumsap tursa, onıñ üstine atpen barasıñ dese, Turar qalay til almasın:
– Barayın, ata, – dedi.
– Onda äbden tıñdap al: osı Mıqan boyımen tömen qaray jüre berseñ, sürleu jol bar. Mañıraq degen auıldıñ üstinen tüsesiñ. Özi at töbelindey az auıl. Auıldıñ eñ şetinde, jardıñ jağasında Taylaq degenniñ üyi bar. Ol mağan baja. Onıñ äyeli mına Saliha apañnıñ nemere siñlisi. Bıltır bir siır, bes eşki sauın alğan. Sonı bersin dep jatır de.
Auız üyde jürgen Saliha bul äñgimeni estip qalıp, oybayın sala şıqtı esiktiñ aldına:
– Äy, atası, qudaydan ümitiñ bar ma? Şiettey bala-şağasın qaytesiñ? Malıñdı qıstay bağıp şıqtı ğoy. Endi aqqa auzı tie bergende, qaytıp alamıñ qalay? Tım bolmasa, bir jaz sütin işsin de. Küzde alamız, qoy äri! – dep Qırğızbaydı ıqtıra bastadı. Jayşılıqta aduın kempirdiñ ığına jüre salatın saudager şal bul jolı qasarısıp qaldı:
– Oy, balpıldağan bayğus, sen ne bilesiñ? Qazir bazarda maldıñ narqı köterilip tur. Äsirese sauın siır şığandap ketti. Qazir satıp jiberip, ornına birer torpaq alıp qoysañ, tUyaq ornına tUyaq tura beredi. Al üstindegi paydasın kertip jep otırmaymın ba? Soğan da miıñ jetpey me sen bayğustıñ?
– O, sorlı, – dedi Saliha dürdikteu ernin şığarıp turıp. – Kimiñdi asıray almay äbigersiñ. Ekeumizdiñ endi şığatın törimizden, kiretin körimiz jaqın. Ekeumizge, mına qarşaday Turar üşeumizge esiktiñ aldındağı mal da jetpey me? Tiınnan tiın balalatıp qazaq bayığan emes. Onan da Taylaq pen Taytaqaydıñ şiettey balaların oyla, obalınan qorıq.
– Tüstik ömiriñ bolsa, keştik mal jina. Men qaybir tört qubılası tügel däuletti edim. Tapqanımız jutqanımızdan artılmaydı. Jas bolsa mınau, bas auırıp, baltır sızdamay ma eken. Erteñ men şoñqiıp otırıp qalğanda, seni kim asıraydı?..
Ne kerek, aqırı şal jeñip, Turar jolğa şıqqan. Toq torı attıñ jay bülkilimen-aq tüske jaqın Mañıraq auılına barıp jetken. Atası:
– Köp bögelme, kün batqanşa oral. Maldı Taylaq aydasıp kelsin. Tünge qalsañ – qorqasıñ, jol jaman, – dep qattı eskertip edi. Sonı esine tutqan Turar jüdeu auıldıñ şetindegi Taylaqtamın birden tauıp alıp, torı attıñ basın jar basında jarbiğan jaman qujıranıñ esigine tiregen.
At dübirin estip üyden uzın boylı, qabağı salıñqı, taqır bas sustı adam süyretile şıqtı. Artınşa jamaulı jırtıq köyleginiñ etegin ışqırına qıstırğan, omırauı alqam-salqam, basın dağarday qalıñ jün oramalmen şañdıp alğan, qızıl bet aqsarı ajarlı äyel ilese-milese ekpindep şıqtı. Bosağadan tağı da eki-üş balanıñ bası qıltiıp-qıltiıp körindi. Tısqa şığuğa äldeneden bata almaydı. Turar bayqap qaldı: balaqaylar jalañ but eken. Tek qızılala könetoz sändip köylegi bar, özi tustas qız bala tabaldırıqtan beri şığıñqırap, bir qırındap, jalañ but inilerin bosağadan äri iterip tastap, olardı kölegeyley beredi. Qız balanıñ reñ bası şeşesine tartqan qızılşıraylı, süykimdi ğana eken. Tulımşağın örip, uşın şuda jippen tüyip, seltitip qoyıptı. Adam körki – şüberek, üstindegi könetoz sändip köylektiñ özin medet tutıp, jalañayaq ta bolsa, tula boyındağı bir japıraq qızıl ala matanıñ arqasında, beytanıs aldına bügejektemey erkin şıqqan.
Üy ielerin körgennen-aq Turar öziniñ jolı auır bolatının añğardı. Joqşılıq zarı tula boylarınan azınap turğan mına adamdarğa kelgen şaruasın aytudıñ özine bata almay kümiljip, samayınan ter tamşıladı.
Alasa tamnıñ boğatındağı qamısqa deyin qarayıp, şirip ketken köne. Üydiñ sırtqı sılağı tüsip, jel men jauın müjigen qam qıştarı jut jılı ölgen maldıñ qañqa qabırğasınday arsa-arsa. Uzın boylı Taylaq eki büktelip, eñkeyip şığatın jalğız esiktiñ özi kedeyliktiñ zarjaq kuäsindey şiqıldap aşılıp, bajıldap jabılıp, topsasına äreñ ilinip tur.
Osı bir siñiri şığıp, ıñırşağı aynalğan joq-jutañ jurttı jat közden jasırğısı kelgendey, tamnıñ töbesine deyin kök şığıp, esik aldındağı qoqıstı şıtır jauıp, tüp-tüp şiler üydiñ aldı-artın qımtap, qara qurımğa jasıl barqıt jamau salğanday kereğar bir dünie. Jar jağalauda bir top bala istik ağaşpen qartañ-qulaq qazıp, jua terip jep jür. Mına Taylaqtıñ balalarınıñ da ezulerine nil jaqqanday jap-jasıl. Sirä, bular da jua terip jep kelgen bolar.
Quday da, patşa da, ulıq ta, bolıs ta talaq tastağan osı beybaq auıldı kem tutpay, qoñsı tutqan qarlığaştar ğana siyäqtı. Kieli qus Taylaqtıñ tapal esiginen zıp berip kirip, lıp etip şığıp, kembağal şañıraqtıñ astınan Uya salıp, mına qulağalı turğan tamdı tirep qalğısı kelgendey, bir tamşıdan balşıq tasıp tınbaydı.
– Bala, qaydan jürsiñ? – dep burq etti üy iesi qabağı qars jabılğan küyi.
Taylaq özine jaqındağan sayın Turar seskene bastadı. Älgi munı attıñ üstinen julıp alatın tärizdi sıñayı. Torı atqa eki közi ejireyip tesile qaraydı. «Atımdı tartıp almaqşı ma?» – dep te qauiptendi bala. Osı oydan ol kelgen şaruasın tutığıñqırap äreñ ayttı.
– Attı tanıp turmın – Qırğızbaydıñ torısı. Al öziñ qay balasıñ? Qırğızbaydıñ balasımın deymisiñ? E-e. Jön-jön. Solay-aq bolsın. A biraq öz äkeñdi umıtpa, aqımaq! Men bilemin seniñ äkeñ kim ekenin. Qorıqpay-aq qoy, eşkimge aytpaymın. Umıtpa äkeñdi, aruaq uradı!
Turar mına tüsi suıq adamğa sonda imanday şının, bar sırın aytqısı keldi. «Äkeñdi bilemin» degen adam kezdesse, sonıñ sadağası ketkisi kelip turatın bir osaldıq payda bolğan balağa. «Oybay, ağatay, äkemdi men nege umıtayın! Tünde – tüsimnen, kündiz – köz aldımnan ketpeytin äkemdi men qalay umıtayın!» – dep şır-şır etpekşi edi. Taylaq murşa bermey, şaruağa şırğalañsız tike köşti:
– Qırğızbay ataña ayt: onıñ malın qıstay bağıp şıqtım. Ötken qıstıñ qiın bolğanın özi de biletin şığar. Şöp jetpey, mına Mıqannıñ boyınan ombılap qar keşip jürip, qamıs orıp äreñ asıradım. Tamnıñ boğatındağı sabanğa deyin suırıp bergen künderim boldı. Al söytip qiyämet qıstan äreñ-märeñ alıp şıqqan malı endi äjetke jarar kezinde Qırğızbay özi qaytıp ala qoymaqşı, ä? Tapqam eken aqımaqtı! Kördiñ be ana qızılşaqa balalardı? Qara siırdıñ quyrığın añdıp otır. Bügin-erteñ buzaulaydı. Sonıñ süti bolmasa, bular aştan qırıladı. Tüsindiñ be, bala? Äkeñ esti tentek edi, sen de aqılsız emes şığarsıñ. Seni azamat dep ülken jumısqa jumsağan eken, qur alaqan qaytqanıñ ırımğa jaman şığar, ana eşkilerin aydap qayta ğoy. Sonımen Qırğızbay baja jerdiñ jarığın köktey qoysın! – Osını aytıp Taylaq mırs etti. Tüksigen adamnıñ tuñğış ret jüzi jılığanday boldı. Sonıñ özinde älgi külki tım ızğarlı sezildi.
– Oybay, bayğus-au, sol kebenekterdiñ sütimen jürek jalğap otırğan joqpız ba? Aydap ketiñ ne, ey seniñ? Ana tas qapqır taqır jalmauızdarıña men nemdi pisirip beremin sonda? Tas qaynatıp berem be qara qazanğa? – dep jamaulı köyleginiñ etegi ışqırına qıstırılğan, omırauı edireygen qızılbet qatın kenet qaharlana qaldı. Ayqaylap söyleydi eken. Söytse qulağınıñ mükisi bar körinedi, öytkeni küyeui de onıñ qulağına taqal dauıstap:
– Ündeme, sorlı! Qarabay jezdeñ qabırğasın japsın! Bittiñ qabığınan biyälay tigetin sarañ neme, saudagerdi qaytesiñ? Mına balanıñ meselin qaytarmayıq. Qur qol qaytsa – munı qaybir mañdayınan sipaydı deysiñ sol sarañ şal, – dep endi Turarğa burıldı: – Siır berilmeydi, eşkilerdi aydap ket. Kün aşıq-jarıqta attanbasañ – qarşaday bala ekensiñ, bireu-mireu jolda sağan köz alartıp jürer. El arası buzıldı ğoy bul künde. Obaldı oylamaydı. Äy, Küläy!
Bağanadan beri bosağağa süyenip, torı attıñ üstindegi beytanıs baladan köz almay turğan qızıl ala köylekti qız selk ete qaldı. Bükil mañda bul siyäqtı bala joq. Qoyu buyra şaş qoyğan, eki közi köriktiñ otınday uşqındap turğan bala, bayğus qızğa ertektegi suğa salsa batpaytın, otqa salsa küymeytin batırlar siyäqtı körinip, qiyälımen onı özinşe attan tüsirip alıp turğan.
– Küläy! – dedi äkesi oqıstan. – Ana öristen eşkilerdi aydap kel!
Äkesiniñ aytqanın – Allanıñ aytqanınday köretin qız äueli esiktiñ közinen it quğan mısıqtay atıp şıqsa da, bala da bolsa esi bar emes pe, böten attınıñ aldında berekesiz bolğısı kelmey, qılıqtı sulu attay, bir qırındap, oynaqşi basıp bara jattı. Sonda Turarğa ol sulu körindi. Şettik tiken jırğan jalañ ayağı, şuda jip taqqan tulımşağı sol sululıqtıñ bir-bir bölşegindey körinedi. Äli boy jetpegen näreste qız öziniñ jarlılığın sol tabiği, jarasımdı, oynaqı qimılımen jasırğısı kelgen siyäqtı. Jarlı bolsañ da – arlı bol. Qızbala bayğustıñ namısşıl ekeni körinip-aq tur. «Sirä, Nataşamen jastı şığar, – dedi Turar äli de at üstinde turıp. – Oğan üy iesi «attan tüs» dep aytpadı. – Nataşa gimnaziyäğa künde türli-türli köylek kiip baradı. Sabaqtan kelgen kiimdi tağı özgertedi. Onıñ tabanı tuflisiz jer basıp körgen emes».
Osını oylap Turar öz qiyälında Nataşanı osında alıp kelip, mına qojalaq qotır üyge engizip, ana qızıl şettik tikenniñ arasımen jalañayaq jürgizip kördi. Nataşa qızıl tiken arasında jüre almay şırıldap jılap Turarğa qolın sozadı. Bul jügirip barıp, onı köterip aladı. Nataşa Turardı moynınan tastay quşaqtap alıp, betinen şöp etkizip süyip: – Ölgenşe umıtpaymın, Turar, bul jaqsılığıñdı, deydi. Kenet bul ädemi suretti basqa bir körinis kölegeylep ketedi. Faetonğa jegilgen qos asau jirendi Arkaşa aqilana ayqaylap qutırta tüsedi. Faetonnıñ döñgelekteri köşege töselgen malta tastarğa tier-times, zaulap ala jöneledi. Nataşa perişteniñ dauısınday näzik ünimen şır-şır etedi. Turar Arkaşanı şıntağımen iterip tastap, tizgindi bar küşimen şirene tartıp, asau jirenderdiñ basımen arpalısıp, aptığın äreñ basadı. «Raqmet sağan, Turar», – dep sıbırlaydı şaraday közderi jasqa tolğan Nataşa qolğa tüsken şımşıqtay dir-dir etip.
«Qayran Nataşa, meni oylay ma eken?».
Turar alıstağı Nataşanı osılay körip, mına kedey üyge kelgen şaruasın da umıtıp turğan kezde, eşkilerdi iirip aydap Küläy de jetti.
Endi özenniñ bir bulımında jatqan laqtarın aldırıp bolğanşa, Talbübi älgi eşkilerdi kögendep qoyıp, qayıs tegenege tırs-tırs saua bastadı. Eşkilerdi qaqtap sauıp alğan kezde, Küläy aydap kele jatqan börte laqtar enelerin körip, alıstan mañırap quldırañdap jügire jöneldi. Süti qaqtalğan jelindi älgi şunaqtar aqjem qılıp kergiley bastadı.
Taylaq eşkilerdi kögennen ağıtıp, endi Turardıñ aldına salıp, auıldıñ sırtına deyin şığarısayın dep turğanda, üyden alqam-salqam aptığıp, Talbübi qaytadan atıp şıqtı. Asığamın dep abaylamay, alasa esiktiñ mañdayşasına basın tars degizip soğıp aldı.
– Alda qarañ qalğır-ay! – dep aqsarı jüzi örttey qızarıp mañdayın sipalap, tıjırınıp turıp qaldı.
– Äy, Taytaqay, ne körindi, sorlı, sonşa asığıp? – dep Taylaq artına burıldı.
– Toqta! Toqta! – dep Taytaqay köyleginiñ jırtıq etegin ışqırına qıstıra ayqaylap keledi.
– Ne bop qaldı, qu kereñ?
– Äy, bayğus-au, bul buyırmağan kebenekterdiñ jünin qırqıp alıp qalayıq ta. Qıstay bağıp, tım qurısa, jüni de buyırmay ma? Ana aq eşkiniñ tübitinen mına qızıña oramal toqıp bereyin dep edim. Toqta!
– Oy, jarımağır-ay, mına balanı jolınan qaldırasıñ ğoy. Kün auıp baradı, bul jetkenşe qaşan? – dep Taylaq qulqı bolmap edi, Taytaqay onı estimedi, ne estigisi kelmedi, qızı ekeui eşkilerdiñ aldınan şığıp, qaytadan kögendep tastadı da, äluetti äyel tuşalardı ayaqtarın qosaqtap ustap, jerge atıp-atıp urıp, jippen baylap tastap, qırıqtıqtı qayrap-qayrap, kebenekterdi jalañaştay bastadı. Balpıldap köp söyleytini Saliha apasına tartqan eken, qolı da, auzı da tınbay jür.
– Duşpannan tük tartsañ da payda, qarañ qalğır Qırğızbay, jezde bolmay jerge kirgir! Quday peyiliñdi quratqır, peyili qurap, meniñ balalarım işip otırğan bir qasıq sütti auızdarınan jırıp alğanda, nesine kögerer eken? Erteñ öle ketse, osı maldı özimen birge ala kete me eken? Äy, bala, ayta bar osı sezimdi. Öziñ bir orıs siyäqtı ekensiñ, qazaqşa bilesin be öziñ? Bezireyüin qaraşı, orıstıñ balasın asırap alğan ba meniñ qu jezdem?
– Äy, Taytaqay, qısqart tiliñdi? Bul til tigizetin kisiniñ balası emes. Tantıma beker! – dep Taylaq aybat körsetti.
Kün bolsa keşkirip baradı. Onıñ üstine balanıñ qarnı aşa bastadı.
«Üyge kir, şäy iş, däm auız ti», – degen jan bolmadı. Bitin sığıp, qanın jalap otırğan mına beybaqtardan onday ıqılas kütu de nobaysız.
Sonda da bolsa Turar sabır saqtadı. Onıñ erkine salsa mına eşkilerdi tastap keter edi. Qırğızbay atası künin köre almay otırğan joq, al mına qu siraqtarğa eşki de bolsa näfaha. Biraq onsız da siırsız qaytqalı tur. Tım qurısa, eşkilerdi aydap barıp aldandırmaq Qırğızbay atasın.
Auılnaydıñ salıq jinaytın şabarmanı qusap, attıñ üstinde şirenip tura bergenim durıs bolmas dep Turar torıdan tüsti. Ayağı uyıp qalğan eken, azdap boy jazıp, qu eşkilerdiñ jünin qırquğa qolğabıs etpek boldı. Turarğa birte-birte boyı üyrengen Taylaqtıñ jalañbut balaları Uyattı qoyıp, inderinen şığa bastadı.
– Apa, meniñ börte lağımdı da äkete me? – dedi murın boğı jıltıñdağan bireui şeşesiniñ arqasına asıla berip.
– Arı! – dep jün qırqıp özeurep jatqan şeşesi balanı şıntağımen laqtırıp jiberdi. – O, quday sorlı qılğan sor mañday. Seniñ börte lağıñ bar ma edi?!
– İä, meniki. Bermeymin börte lağımdı, – dep murınboq bala börteni ustap alıp, moynınan quşaqtap qattı da qaldı.
Eşkilerdiñ qılşığın qırqıp bolıp, «al, endi boldı» degende älgi balaqay laqtan ayırıladı degen qayda?! Baqırıp jılap, börtege jabısıp aldı. Şeşesi barıp, şapalaqpen tartıp jiberip, qolınan julqıp edi, bala bosatpadı. Turar şıday almay:
– Meyli, apay, qala bersinşi, atam lağın tügendep jatpas. Timeñizşi! – dep jalındı.
Biraq qırsıq qılğanda eşkilerdi endi aydap şığa bergende, älgi börte laqtıñ enesi zarlap ala jöneldi de, torı attıñ bastırmalatqanına könbey, üyge qaray qayta qaştı. Bireui qaşqan soñ basqalarınıñ da peyili buzıldı.
– Meyli, apay, sol börteniñ enesin de alıp qalıñızşı tegi. Özim bir esebin aytarmın atama, – dedi äbden ığır bolğan Turar.
– Oybay, mıñ bolğır, aynalayın, kösegeñ kögersin, – dep Taytaqay bir eşkini kögenge bayladı da, qalğanın edäuir jerge deyin özi aydasıp, Turardı jolğa şığarıp saldı.
Sol jolı Turar azınağan azap mekenin, tuldırsız kedey eldi tağı bir körip oraldı. Bayağı Talğardıñ Besağaşındağı Tau-Şilmembettiñ kedeyliginen de ötken, ajal men aştıqtıñ azuında qalt-qult etken munşama taqır joqşılıqtıñ kuäsi bolıp, jas janı şoşınıp qayttı.
III
Jeksenbi künderi internattıñ işi el köşkendey köñilsiz-aq. Uzaq qarğanıñ balapandarınday qara domalaq balalar şuıldamas. Mektepte qoñırau sıldırlamas. Qoranıñ işi jım-jılas.
Auıldarı jaqın balalar keşe keşke üylerine tarap ketken. Özi üyi, öleñ tösegi barlar baqıttı. Bir juma boyı kermey sağınıp qalğan apalarına erkeleydi, ini-qarındastarımen talasıp-tarmasıp ayranğa talqan şılap jeydi. Keşke qaray şeşesi saqtap qoyğan sür ettiñ sorpa-suına toyıp, terleydi.
– Qazınanıñ tamağına qarağan bala bir şek bolıp qaladı degen ras eken, qudaya, mına bala tük işpedi, – dep şeşeleri balapanın şegirtkege şaqırğan tauıqtay qaqılıqtay bastaydı.
Munday zaman Turarğa arman. Qazına saudagerden satıp alğan internattıñ äupigen qorasında japadan-jalğız kitaptı arı oqıp, beri oqıp, endi iş pısa bastağanda Merke şirkeuiniñ qoñırauları küñirene jöneledi.
Köşede adam qarasını köbeyedi. Jeksenbi küni üstine bir kierin ilip, orıstar şirkeuge betteydi. Künniñ jılısına qaramay bastarına qazanday börik, üsterine küpi kiip, qazaq, qırğız bitkeni Merkeniñ qır bazarına bara jatadı.
Bazarğa bügin Turardıñ Qırğızbay atası keledi. Deldaldığa jürip, «şiriñke» tapqan küni atası köñili tüsip, Turarğa bes-on tiın berer edi.
Merkeniñ qır bazarı qızğan kez. Küz aylarında bul bazar äsirese aspandap keter edi. Quyrığı tegenedey kileñ qızıl qoyğa qızıqqandar sonau Ändijannan, Namanğannan, Qoqannan kelip jatadı. Ala şapan, qara şapan, beyqasam şapan, ala taqiyä, qazanday qara señseñ börik, döñgelek qundız berik, qulaqtarı salpañdağan tülki börik. Aq saqal, burıl saqal, qara saqal, qaba saqal, küyek saqal, şoqşa saqal... «Sauda-saqal sipağanşa», – dep sipalatın saqaldar.
Oraldan, Orınbordan, Sarıtaudan kelgen orıstar; Üfeden, Qazannan kelgen başqurt, tatarlar; Toqpaqtan, Pişpekten jetken qırğızdar; Järkentten, Şelekten, Şonjıdan kelgen düngender men uyğırlar. San tür bar, san til bar. Biraq bärine ortaq – sauda tili.
Turar Qırğızbay atasın izdep mal bazar jağına barğan. Qalıñ nöpir arasınan atasın tabu onşa qiın emes. Atası ädetinen aynımasa munday qoñır küzde üstine şibarqıt beşpet, sırtınan tüye jün şekpen, basına Rısqul qusap boz qalpaq, ayağına kebis-mäsi kiip, belin qos qulaş külpara belbeumen buıp, etbetteñkirep, öñkeñdep jüredi. Soqır batırğa minezi tartpasa da, tür-tulğası kelgendey: boyşañ, qaqpaq jauırın, jarday şal. Sol iriliginiñ arqasında qalıñ eldiñ arasınan közge oñay tüsse kerek edi.
Aynalası tay şaptırım mal bazardıñ şetindegi uzınnan-uzaq mama ağaşqa bazarşılardıñ attarı baylanadı.
Äueli Turar solardıñ arasınan Qırğızbay atasınıñ tobılğı torı, jırıq qulaq atın izdeydi. Ol tobılğı torığa talay minip, Mıqannan suarıp qaytuşı edi. Qoydan juas, şabısqa joq, biraq jürisi jaylı januar. Mal iesine tartadı degen ras şığar, mimırt jürisi Qırğızbaydıñ alqın-julqınsız, şıqpa janım şıqpa tirşiligine uqsaydı.
Tobılğı torımen qatar bitimi bölekşe, turqı esik pen tördey, boyı jarday aq jal ayğır baylaulı tur eken. Altın sarı atlas tügi küzdiñ juas künine şağılısıp jılt-jılt etedi. Poşımı Qızıl Jebege uqsaydı, biraq boyauı böten: oynama ottı Qızıl emes, jalqın sarı.
Eşkim bayqap turğan joq pa eken degendey Turar jan-jağına qaradı. Adamdar alas-qulas, abır-sabır saudamen älek. Botbay men Qoralastıñ, Aqqoylı men Qaraqoylınıñ qızıl qoyı közderiniñ qurtın alıp, bäri qoralı maldı aynalşıqtap, basqa dünieni umıtıp ketkendey eken. Saudağa tüsken maldı qızıqtauşılar köp: aqşası barı da, joğı da qoy bayğustıñ arqasın basıp, şaraday quyrığın köterip körip, tiridey jep qoyğısı kelip, auızdarınıñ silekeylerin jutınıp jür.
Sarı ayğırdıñ üstine bir şığuğa Turardıñ añsarı audı. Beyseubet iske qulıqsız-aq bala edi, bul jolı jelik jeñdi. Sarığa aqırın jaqındap barıp, kümispen küptegen ap-auır üzeñgisin abaylap ustap kördi. Sarı ayğır säl pısqırınıp, közi oqşiıp, balağa bir burılıp qaradı. Üzeñgige ayağı jetpes, biik eken. Sonda bala dereu Qırğızbaydıñ sır minez tobılğı torısına qarğıp mindi, torı bılq etken joq. Sonan soñ barıp, torıdan sarığa auısıp otırdı. Äueli jüregi dürsildep, seziktene berdi. Sarı ayğır saytanday atılıp, ürkip jürer me eken dep edi, januar sabırlı eken, baladan jamandıq sezbegendey, tınış tura berdi.
Qaqtağan kümispen qaptalğan qazaqı er toqımnıñ üstinde körpeşe joq, quyrıqqa qatqıl tiedi eken. Şüpirlete qağıp tastağan tüyme bas jez şegeler Talğar taudan tünde jamırağan aspan juldızdarı siyäqtı. Kümis erdiñ qasın Turar büldirip almayın degendey alaqanımen abaylap qana sipap kördi.
Hege ekeni belgisiz, osı kümis er onıñ közine jılı uşıradı. Biraq bala öziniñ batır babasınıñ täni tiip, teri siñgen ereuil taqta otırğanın sol sät sezgen joq. Tek bir tüygeni: munday at pen munday er-toqımnıñ üstinde adam jaybaraqat otıra almas. Bul keremet jorıqtıñ, alapat erliktiñ ornı siyäqtı. Bul erdiñ üsti ulı ister turalı jar salatın, san mıñ, qoldı auzına qaratatın dualı sözderdiñ qasietti minberi ispetti. Bala üzeñgige ayağın tirep türegep turıp, mına han bazarğa:
– Ey, beyşara usaq tirliktiñ adamdarı! – dep ayqay salğısı kelip edi, attıñ üstinen ayağı üzeñgi tirep turuğa jetpedi.
Endi bir şamada bul sarı ayğır men kümis er-toqım tegin adamdiki emes ekeni esine tüsip, boyın qorqınış biledi. «Urısıñ» dep ustap ala ma dep jan-jağına tağı jaltaq-jaltaq qaradı. Joq, bazar ulı teñizdiñ oppalı-oqpan iirimine tüsip ketken qara qurımday, qıbır-jıbır qujınap, bärin bir alıp magnit tartıp alğanday, sodan ajıray almay qalğanday eken. Attıñ iesi de sol magnitke jabısıp qalğan şığar. Turarğa eşkim nazar salmadı.
Sekemdi sekundtar öte şıqtı da, sälden soñ balanıñ boyın bir selkeu sezim biledi. Sarı ayğırdıñ üsti oğan dünie-älemniñ şoqısınday sezildi. Aynala töñirek bäri körinedi, bärine köz jetedi. Biik dualdıñ ar jağında qoñırauları küñgirlep şirkeu tur. Almatıdağı kafedral soborday saltanattı bolmasa da, qoñırauları sonday sazdı, jan-jağına sağınış säulesin şaşıratıp jatqanday. Balanıñ esine Prihodko mırza tüsti. Biik jardıñ jağasınan uşıp kete jazdağanday boyı dir ete qaldı. İvan Vladimiroviç aytıp edi: artıña burılıp qarama, artıñ qulama quz, oğan qarasañ basıñ aynaladı dep. Umıta beredi bayğus bala, abaylamay ötkendi esine ala berdi.
Han bazar, ığı-jığı jandar. Äne, ana jerde qobız tartqan soqır duana otır. Qobız üni qayğılı, qabırğañdı sögip, sonıñ arasınan jüregiñdi suırıp äketerdey zarlı äuen. Oğan şirkeu jaqtan kümbir-kümbir qoñırau üni qosılğanda, mına adamdardıñ qıbır-jıbır küybiñ tirşiligi qumırsqanıñ kün körisindey tım usaq körinedi. Ala taqiyä kigen özindey bir bala qabaq köterip, tostağandap su satıp jür. Örisinen ayırılğan tegene quyrıq qızıl qoy sudıñ isin sezip, işi solıqtap, mekirenip qoyadı.
Bazar şayır sasidı. Semiz qoylardıñ pısınağan isi auanı älem dep tur. Bazar–şopan-atanıñ abaqtısı. Biraq qoydan juas mal joq, tım qurısa eşki qusap baqırmaydı da, pısınap, işi solıqtap, közi bozarıp tura beredi.
Bazar şirkin adamğa qızıq, atqa tük qızığı joq. Keledi – qaqşitıp baylaydı da, sodan saudanıñ sarsañında jürip, bulardı mülde umıtadı. Tek bazar qazan bolıp, auılğa qaytarda ğana attarı esterine tüsedi.
Sarı ayğırdıñ da iesi sol sauda sarsañına tüsip ketken bolar, atınıñ üstinde böten bala otırğanın äzir bayqağan joq. Osınday jılqını da umıtuğa bola ma eken?
Baylaulı attar auızdıqtarın şaynap, pısqırınadı, tezek tastaydı. Sol kezde murınğa daladağı köktiñ kermek isi keledi. Vernıy türmesindegi atqoranıñ tanıs isi añqidı. Köñil jüyrik, bala bir mezgil sarı ayğırdı azınatıp, Sahalinge sapar şegedi. İvan Vladimiroviç aytıp edi, jayau adam Sahalinge jüz alpıs, jüz jetpis kün jürip jetedi dep. Al, sarı ayğır bolsa şe? Biraq jolda ötkel bermes asau özender, teñiz bar dedi-au. Mümkin, sarı ayğır Tayburıl siyäqtı bir taudan bir tauğa deyin qarği alatın şığar. Qızıl Jebeniñ uşqanın Turar öz közimen körgen. Ayağı jerge timegen siyäqtı edi sonda Qızıl Jebeniñ.
Şäyhana jaqtan samaurın kerneyleriniñ tütini budaqtaydı. Käuap pen samsanıñ isi burqıraydı. Sümelek aş itter şäyhana töñiregin jağalap, ärkimnen imenip, jalt berip jür.
Mümkin, sarı ayğırdıñ iesi şäyhanada otırğan bolar. Şäyhanadan berirek döñdeu jerde belin buğan aq beşbettiñ sırtınan jelegey aq şapan jamılğan, döñgelek qundız börik kigen däu qarın bir adam japadan-jalğız eki qolın şapanınıñ astınan ötkize artına ustap qozğalmay tur. Mına bazar surapıl soğıs, al anau aq şapan qolbasşı siyäqtı.
Oqtın-oqtın aq şapanğa ärkim-ärkim barıp aldında bügjiiñkirep turıp-turıp, qalıñ topqa qaytıp ketedi. Soğıstıñ qalay jürip jatqanın habarlap turğan adyutanttar sekildi.
– «Napoleon, – dedi Turar İvan Vladimiroviçtiñ tarihtan aytqan sabağı esine tüsip. – Sonda Kutuzov kim? Ol – oñtüstik betinde, men – soltüstik betindemin. Kitaptağı surette Kutuzovtıñ astında aqboz at bar edi. Meniki – sarı ayğır. Men – Kutuzov! Borodino – urra!».
Bir kezde Napoleonnıñ aldına eñkeñdey basıp barğan uzın boylı öziniñ atası Qırğızbay ekenin tanıdı.
– Oho, Qırğızbay atamdı qara. Napoleon oğan birdeñe dep renjip turğan siyäqtı. Qırğızbay atam – general Ojero.
Onıñ da boyı osınday uzın bolğan. Alğaşqı kezde Ojero Napoleondı moyındañqıramay kekireyip qarağan ğoy. Sonda Napoleon oğan:
– «General! Eger meniñ aytqanımdı orındamaytın bolsañız, ekeumizdiñ aramızdağı ayırmaşılıqtı joyıp jiberemin. Ayırmaşılığımız nede ekenin bilesiz be? – degen. Ojero tüsiniñkiremegen.
– Ayırmaşılıq ekeumizdiñ boyımızda, – degen Napoleon. – Meniñ buyrığımdı orındamasañız, basıñızdı alamın. Sonda ayırmaşılıq joyıladı, boyımız teñesedi. «Aytqan-aq qoy, sorlı. Anau aq şapan da Qırğızbay atama «basıñdı alamın» dep turğan tärizdi».
Atası eñkeñdey basıp qaytadan qalıñ topqa kirip ketti. Kelgen şaruası Qırğızbay atasına jolığu bolğanmen, Turar endi asıqpadı. Bazar tarqamayınşa, atası eşqayda ketpes. Turarğa sarı ayğırdıñ üstinen mına maydandı baqılap otıru äldeqayda qızıq.
Bir kezde Napoleonnıñ qasına eresekteu bala keldi. Basqalar qusap elpeñdemey, erkelep turğan siyäqtı. Napoleondı belinen quşaqtap, betine qaraydı. Sirä, birdeñe tilep turğan bolar. «Ou, mınau Atamırza ğoy. E, Napoleon onıñ äkesi boldı ğoy. İvan Vladimiroviç aytıp edi-au, sirä. Serik ılği Atamırzağa jaramsaqtanıp jüruşi edi, äkesi de sonday eken ğoy. Äne, Napoleon qoynınan alğan şüberegin şeşip, Atamırzağa aqşa berip jatır...».
Eñ jaqsı atqa minip otırğanımdı Atamırza körsin degendey kenet Turar:
– Ey, Atamırza! – dep ayqaylap jiberdi. Ana jolı töbelesip qalğanı esinen şığıp ketken siyäqtı. Atamırza estip kelse, onı Qırğızbay atasınıñ torı atına mingizip, ekeui qatar otırmaqşı.
Öz oyı – oğan mına bazar Borodino demekşi. Anau aq şapandı seniñ äkeñ Napoleon demekşi. Men Kutuzov bolayın, sen Bagration bol demekşi. Nieti durıs-aq, özderinşe bir bala bolıp, bölesiz, janjalsız oyın qurmaqşı. Qalıñ nöpirdiñ basınan asıra tağı da:
– Ey, Atamırza! – dep ayqayladı.
Atamırza eleñ etip jan-jağına qaradı. Älden soñ barıp, biik sarı ayğırdıñ jarqırağan kümis eriniñ üstinen özine qol bulğap turğan Turardı kördi. Äkesin jeñinen tartqılap, Turarğa qolın şoşaytıp birdeñe-birdeñe dedi. Äkesi renjip qolın bir siltedi. Mazamdı alma degen boluı kerek. Napoleonnıñ oyı qazir balada emes, mına dalada. Generaldarı biri kelip, biri ketip jatır. Turar Atamırzadan köz jazıp qaldı. Endi bir sätte onıñ şäyhanadan eñgezerdey bir kisini ertip şıqqanın közi şaldı.
Atamırzağa sarı ayğır tanıs bolatın. Onıñ iesin de biletin. İesi şäyhanada qımız işip, qızu äñgime üstinde otıratının da biletin.
– Aqa, sizdiñ ayğırıñızdı bir bala minip, qaşqalı tur. Ustap alıp urıñız, – dedi.
Atamırzanıñ opasızdığın sezgen Turar attan domalap tüse bergende, älgi eñgezerdey kisi de tayap qalıp edi. Turar tura qaşsa, qalıñ toptıñ işine kirip ülgirer edi. Biraq turdı da qaldı. Älgi adamnıñ keskin-kelbeti, jürisi öz äkesi Rısqul siyäqtı eken. Äueli jüregi bülk-bülk ete qaldı. Attıñ iesi mülde jaqındağanda onıñ narttay qızıl betin, alaqanday şegir közin körip, äkesi emes ekenin uqtı. Atamırza toptıñ arasına kirip ketip, baspalap qarap tur edi. Attıñ iesi Turarğa bağjiyä qarap, qulqınan şap berip ustay aldı.
– Kimniñ balasısıñ? Ayt şınıñdı, attı urlamaqşı ma ediñ?
– Joq,– dedi Turar qulağı auırıp bara jatsa da saspay. – Men urı emespin.
– Onda tanımaytın bireudiñ malında neñ bar?
– Jäy, qızığıp kettim. Qızıl Jebe siyäqtı eken.
– Ne deydi? Qızıl Jebeñ ne?
– Sonday jüyrik at bolğan. Onıñ qanatı bar edi. Sol esime tüsip ketti. Qulağımdı qoya beriñizşi endi...
– Jöniñdi aytşı, sen kimniñ balasısıñ öziñ?
– Qırğızbaydıñ.
– Qay Qırğızbay? Älgi deldal Şilmembet pe? Ötirik aytsañ ölesiñ. Käne, jürşi Qırğızbayğa. Äy, onıñ balası bar ma edi, ä?
Turardı qolınan mıqtap ustap alıp, jurttı kimelep, atası turğan jerge alıp keldi.
– Au, Qırğızbay, moynıñdı bur. Satar köbeysin. Mınau seniñ balañ ba?
– E-e, Aqköz batır, aman ba, şirağım. E-e, mına Turar ma? E-e, meniñ, meniñ...
Qırğızbay qalbalaqtap qaldı. Saudalasıp turğan özbek pe, täjik pe – äriptesterin tastay berip, şetke ığısa berdi. Aqközdi bılay alıp şığıp:
– Bul birdeñe istep... ne bolıp qaldı? – dep abdıray jautañdadı.
– Eşteñe de, täyiri, degbiriñ ketpey-aq qoysın. Äşeyin, Qırğızbaydıñ balasımın degen soñ, e Qırekeñde munday qasqır bala bar ma edi dep qalğanım ğoy. Äy, aqımaq, bara ber, – dep Aqköz Turardıñ qolın bosattı.
– Aqköz batır, men sağan şınımdı aytayın, – dep atası Aqközge sıbırlap jan-jağına qaradı. Urlıq qılğan adamday özinen özi quıstanadı. Turardıñ ızası keldi. Üp-ülken kisi de osınday ürkekteydi eken-au. – Bul bayağı öziñ biletin Rısquldıñ balası. Auzıñnan şığıp ketip jürmesin, aynalayın. Qırğızbayıp bolıp osındağı orıs mektebinde oqidı. Meni izdep kelgen ğoy bazarğa. Bes-on tiın berip qoyatınım bar. A-a, a, Turar, mä, künim, – dep Qırğızbay qaltasınan aqşa sıldırlattı.
– Alda, aynalayın-ay, – dep Aqköz öñi jılıp sala berdi. – Aydauğa ketken Rısqul jazğannıñ jalğızı osı de. O, şirkin, jalğan-ay!..
Endi Aqköz Turardı bauırına basıp, kürektey qolımen balanıñ basınan sipadı. Quddı öziniñ äkesi siyäqtı. Bala mına meyirden şala mas, bir körgen bötenniñ bauırına tığıla tüsti.
– Rısqul qanday edi! O, şirkin, jalğan. Ol ekeumiz biraz kün däm-tuzdas bolğanbız bayağıda. Mına Aybar sidırmay, Almatı auıp ketti ğoy sonda. Oğan da mine, otız jılday bolıp qaldı. Babam Älimbek batırdan qalğan köz edi, meni közindey körip jür dep mağan tula boyı tuldırı – jalğız kümis erin sıyğa tartıp edi. Jaña mına jaman sonıñ üstinde jarbiıp otır. Sirä, tanığan-au deymin äkesiniñ kümis er-toqımın. Tanıdıñ be-ey, şınıñdı aytşı?
– Qaydan tanısın, – dedi Qırğızbay da quanıp, endi ekpin ala söylep. – Ol kezde bul aqımaq joq edi ğoy. Bul Almatıda tuğan bala. Qayda-a-a, beride ğoy. Quday qoysa, qazir on ekige şıqtı. Al äkesinen habar joq. Ögey şeşesi Izbayşa Moldabektiñ qolında, Tülkibas jaqta. Ahat deytin ağası bar edi ğoy Rısquldıñ, sol tuğan jerge barıp ölemiz dep köşirip äketken. Aqközjan, kem-ketikke ıqılasıñ tüsip jüretin er jigit ediñ, – dep Qırğızbay tağı da jalınıştı ünge köşti. – Auzıñnan şığıp ketip jürmesin. Rısquldıñ balası ekenin pristav bilip qoysa, munı da, meni de oñdırmaydı. Oqu oqıp, jetilse, kim biledi, adam bolıp, öz künin özi körip keter...
– Qaltırama, Qırğızbay! – dedi kenet qatqıl ünmen Aqköz. – Meni auzına ie bola almaytın aljığan dep turmısıñ. Al, şırağım, atıñ kim? – dep endi balanıñ basın köterip özine qarattı. – Turar deymisiñ. Men seniñ äkeñniñ qandıköylek joldası bolamın. Bayağıda osı Merkede Rısqul ekeumiz tize qosıp talay jürgenbiz. Anau turğan aq şapandı juan şaldı kördiñ be?
– Napoleon, – dedi Turar.
– Napalanı nesi. Aybar ol. Seniñ äkeñ ekeumiz sonıñ qızmetinde bolğanbız. Sonıñ malın aydap, talay jerdi aralağanbız.
– Onıñ balası menimen birge oqidı, – dedi Turar.
– E, bäse, – dedi Aqköz basın şayqap. – Bay balası – bayğa uqsaydı, baylanbağan tayğa uqsaydı. Ol da äkesindey bireudiñ qolımen ot kösegiş. Jaña meni aydap saldı ğoy sağan. O, aram-ay!
– Oybay, Aybardıñ balasımen şataspay jür, balam, – Qırğızbay qaytadan qaltañday bastadı. – Al, Aqköz batır, qu tirşilik, älgi sarttar meni kütip tur ğoy. Üyge kel, meyman bol. Sonda bir äñgimelesermiz, al äzir...
– Bara ber, Qıreke, bara ber. Jolıñnan qalma. Äytpese, är qoydan alatın on tiın şiriñkeden qur qalasıñ. Saudañ jöndi jürmese, anau Aybar seni de Rısqul men mına men qusatıp qırına alar. Bar!
Şal ketken soñ, Aqköz Turarğa tağı bir abaylap qarap alıp:
– Äkeñe tartıpsıñ, – dedi. – Biraq quday sağan onıñ qiın jolın bermey-aq qoysın. Bärin de estigem. Rısqul turalı añız köp. Ras bolsa, soldattardı öltirip, katırğıdan qaşıp ketipti deydi, kim biledi? Äyteuir tiri jürse, bir keler. Oquıñ qalay, qarağım. Qarnıñ aşıp jürgen joq pa? Qaybir jetisip jürmin deysiñ.
Aqköz Turardı şäyhanağa alıp barıp, palau äperdi, qımız berdi. Ärkim, ärkim: – Bul kim, Aqa, bul kim? – dep edi, Aqköz:
– Özimniñ balam, nemene bala körmep pe ediñder, o nesi-ey, – dep qoydı.
– Äkeñniñ jaqsılığın köp körip edim, bul köylek sonıñ bir mısqalına da tatımaydı. Al! Meni esiñe ala jürersiñ. Men osı Merkeden elu şaqırım Qorağatı degen jerde turamın. Aqköz Qosanulı deseñ jurttıñ bäri biledi. Bazar sayın özim de kelip turamın. Ipi şaruam joq, mal satpaymın, Qırğızbay atañ qusap deldaldıq etpeymin. Eldi köresiñ, äjik-küjik äñgime. Baylardıñ beyilin añdaysıñ. Sorıñdı urayın kedeydiñ neşe parasın bayqaysıñ. Bayın – kedey, kedeyin – bay eteyin deseñ, qolıñnan kelmeydi. Ol qudaydıñ isi. Äne, ana bir sorlı jaman ögizin jegip, joñışqa äkelip satıp otır. Jetiskeninen emes qoy. Äne, jusan şauıp, sonı satıp, şäy pulın tauıp jür ana bireu.
– Ua, Aqköz batır, – dep qaldı bir tustan soqır duana. Qobızın sarnata-sarnata jalıqsa kerek, endi kir şüberekpen orap, qorjınına salıp alıptı. Temir tayağın aldına kezey ustap jerdi şuqılap keledi. – Ua, Aqköz, dauısıñnan tanıdım. Qayır-sadaqañ bar ma, qarağım. Jaman ağaña berip qoy, tileuiñdi tilep jüreyin.
– Mine, joqşılıqtıñ tağı bir aş jolbarısı. Men bala kezimde mına qobızı bar edi, özi de tozbaydı, qobızı da tozbaydı.
– Qalt aytasıñ, Aqköz. Men tozdım. Bala-şağağa masıl bolmayın dep kelemin, äytpese üyden şıqpay-aq jatar edim. Al qobızım tozbaydı. Meniñ süyegim qurap qalğanda da, bul tozbas. Sıpataydıñ asında tartılğan bul qobız. Ätteñ, men ölgende, munı özimdey tartar ul tabılsa, sonda men jannatta jatqanday bolar edim, qayteyin. Onday ul joq. Sıpataydıñ aytqanın bilesiñ be, Aqköz?
– Ne dep?
– Sıpatay aytqan: meniñ asımda bäygeden kedeydiñ atı kelsin dep. Qayda sonday batır endi? Sıpataydıñ asın bergende sonau Sırdan Maylı aqın kelgeni esimde.
Botbay eli, tuğanım,
Quttı bolsın dumanıñ!
El şetine jau kelse,
Tırqırata quğanıñ, –
degeni esimde. – Zamanımda sol Maylınıñ oñ jağında otırıp em, aruaq tozsa – jın bolar, endigi türi mınau Japarqul aqın ağañ nıq.
– Sıpataydıñ asında men de meymandarğa tabaq tartqanmın, – dedi Aqköz duananıñ alaqanına aqşa salıp turıp. – Jaqında Sıpataydıñ asınday ülken bir toy boladı. Aybar saudager Bekten bolıstıñ balasına qızın uzatadı. Sıpataydıñ asında bas bäygege jüz taylaq tigilip edi, bular ne tiger eken – köremiz, quda qalasa.
– Jaqsı boldı aytqanıñ, Aqköz. Bekten bolıstıñ toyına şaqırusız baramın. Biraq şaqırılmağan qonaq – sıpırılmağan jerde otıratının da bilemin... Allauhi-ah! O, musılmandar, qayır-sadaqa ber. Bäle-jaladan, kesir-kesepattan ada bolasıñdar. Allauhi-ah! Aqköz, aman bol, qarağım. Allauhi-ah! Allauhi-ah! Allauhi... h!
Duana dauısı qalıñ toptıñ arasına suday siñip ketti.
Onıñ ornına endi baqalşı dauısı bajıldañqırap, basım şıqtı:
– Ayna bar, taraq bar,
Almasañ da qarap qal!
Bir şetten bağlan qozıday sarı ala qauın satqan saudager orısşa üyrenip alğan birauız taqpağın qurannıñ süresindey qaytalap qaqsay bered:
– Padhadi narod,
Svoy ogorod:
Palavina sahar,
Palavina med...
Torlama sarı qauındardıñ birazı pisigi ötip, qaqqa jarılıp ketipti. Irsiğan jarıqtan bal ağıp jatır. Küzgi ara, qara şıbın älgi balğa üymeleydi. Saudager olardı belbeuin şeşip ürkitken boladı. Şırınnıñ qurbanı bolıp ketse de riza şıbındar qayta kelip qonadı.
Endi bir sät elden erekşe qalıñ toptıñ işinde japadan-jalğız at minip jürgen bireu aşı dauıspen ayqaylap keledi:
– Ey, jarandar, jarandar!
Bul sözime qulaq sal!
El aman, jurt tınışta
Şoqpar, Şudıñ boyınan
Süyinşige sıylıq bar!
Bir üyir jılqı joğaldı.
– Mine, bul bizdiñ qazaqtıñ käsibi, – dedi Aqköz Turardıñ iığınan sipalap turıp. – Noğay ayna-taraq satadı: sart qauın satadı; qazaq joğalğan jılqısın izdep han bazarda jar saladı. Ömir osı. Malın urı aladı, jerin patşa tartıp aladı. Osınıñ bärin işiñe toqi ber, bala! Mine, mına jayma bazarğa qara. Tirşiliginiñ türine bolayın. Anau ölesi şaldıñ aldında ne joq: sınıq taraq, eski kebis, tot basqan şege, tüyreuiş, şamnıñ biltesi, ağaş tüyme... Osı käsibi. Onsız oğan ömirdiñ qızığı joq. Bir jolı men siyäqtı bir qazaq osı jayma bazardı jağalap jürip bir aq däri körip, satuşıdan:
– Mınau ne? – dep suraptı.
– Bürge öltiretin däri, – depti älgi.
– E, jaqsı boldı ğoy, mağan satşı, – depti qazaq. Endi kelesi bir aptada älgi qazaq jayma bazardan aq däriniñ iesin tauıp alıp:
– Äy, sart! Aldağanıñ ne? Däriñ bürge öltirmeydi eken. Aqşamdı qayır! – deydi.
Satuşı saspastan:
– Sen onı qalay berdiñ bürgege? – deydi.
– Qalay beruşi edi? Tekemetke seuip tastadım.
– E, beker bolğan. Bürgelerdi jeke-jeke ustap äkelip därini iisketu kerek edi de, – depti satuşı saspastan... Añqaumız bala, añqaumız. Qaşan ğana qaharlanar bul halıq. Ätteñ, qayran seniñ Rısqul äkeñ siyäqtı otqa qızğan tastay uldar köp tusa ğoy bul elden.
Aqköz attar baylaulı turğan jaqqa bettedi.
– Seniñ äkeñ bayağıda Tülkibastan Merkege kelgen soñ ekeumiz bir jılday jup jazbay birge boldıq. Aytsa, äñgime köp. Endi kezdesip turarmız. Äli aytıp berermin. Mine, mınau sol äkeñnen qalğan belgi, – dep Aqköz kümis erdi kürektey qolımen sart etkizdi. Aqjal sarı ayğırdıñ şılbırın mama ağaştan şeşip, basın burıp, küpşekti kümis üzeñgige ayağın kötere berdi.
Aqköz atqa qonğanda, burınğıdan da aybındı körinip, aruaqtanıp keterdey eken. Turar eriksiz öz äkesimen salıstırdı. Äkesi de at üstinde er-azamattıñ sultanı bolatın. Biraq ol tım lıpıldap, tım tistenip turatın. Mınau jaybaraqat, tipti mañğaz, ay mañdaylı şapıraş şara köz, narttay nurlı, nau tulğa eken.
Ol at üstinen eñkeyip turıp, Turarğa qolın sozdı.
– Raqmet, ağa, – dedi Turar qoştasuğa qimay.
– Oqı, şırağım, jalğızbın dep jasıma. Äkeñniñ oşağı öşip, qazanı töñkerilip qaldı eken dep qapalanba. Men adam tanısam, sen tegin emessiñ, teksiz emessiñ. Äkeñniñ öşip qalğan oşağın sen jüregindegi ottan tutatarsıñ äli. Seniñ äkeñ esime tüsken sayın meniñ keudem jauır attıñ arqasınday sızdaydı. Tiri bolsa, bir keler. Jä, qoş...
– Raqmet, ağa...
Aqközdiñ jañağı sözi jüregin jalındatıp jibergendey, özinde bir joyqın jiger payda bolğanday bek qanattanıp, qatayıp qaldı.
«Äkeñniñ öşip qalğan oşağın jüregiñdegi ottan tutatarsıñ», – dedi-au. Bälkim, oşağı öşken, qazanı töñkerilgen tek bizdiñ üy ğana emes şığar. Öşpese de ölegizigender köp qoy. Solardıñ da otın tutatuğa kerek şığar, ağa».
Biraq bul oyın ol äzir dauıstap ayta almadı. Alısta qalğan Talğar taudıñ bauırındağı jeroşaq közine elestedi. Onıñ külin aldaqaşan jel suırıp äketken. Odan beri jañbır jauıp, qar jauıp, jeroşaq opırılğan. Besağaştağı Tau-Şilmembettiñ jerkepeleriniñ ornında bükşigen-bükşigen kişkentay töbeşikter qalğan. Olardıñ üstin ızalı, ızğarlı jalau siyäqtı şoñayna tiken basqan. Şoñayna tiken keşke taudan jel soqqanda ızıñdap äldene aytqısı keler. Biraq onıñ tilin kim tüsinedi? Şoñayna tikenniñ ızıñı... Onıñ tilin bilgen bar ma...
Bağanağı duana attılı Aqközdiñ aldınan tağı kezdesip:
– Ua, Aqköz, atıñnıñ dübirinen tanıdım. Attandıñ bilem auılğa. Al jolıñ – şıdır, joldasıñ – Qıdır bolsın, jolbarısım! – dedi.
Däl bir ulı jorıqqa şığarıp salıp turğanday, jayulı qolın jiıp alıp, qasañ qayıstay bir japıraq betin sipadı.
Turar internatqa qaytpaqşı edi, bazar qaqpasının aldınan tağı bir soqırdı körip toqtadı.
– Erteñgi küniñdi oyladıñ ba, adamdar! Erteñ seni ne kütip turğanın bilgileriñ kele me, adamdar! Bilgileriñ kelse – beri jaqındañdar, – deydi älgi äz orısşalap. – Teñiz şoşqası äulie maqulıq. Bärin de biledi. Ol qazir senderge öz tağdırlarıñdı aytıp beredi. – Äz orıs şaqşiğan künnen qorıqpay aq basqan qızıl jiek közimen aspanğa qarap, atjalmanday maqulıqtı arqasınan sipap tur. Qaqsap tur. Jağı sembeydi. Al teñiz şoşqası ündemeydi.
Turar bayqaydı: köripkel, tışqanğa bal aştırıp jatqandardıñ işinde musılman näsili joq. Olar jolamaydı. Soqır orısqa mas uryadnik tältirektey basıp, tayap kelip:
– İlyuşa! İlya payğambar! Ana maqulığıña ayt, mağan bal aşsın. Üydegi balpıldağan qatın mağan tağı ursar ma eken, joq «janım, jarım» dep küle qarsı alar ma eken, käne, – dedi.
Uryadniktiñ furajkesi bir şekesine qisayğan, belindegi nağanı da bökse jağına ısırılıp ketken. Saudager qatındardı bopsalap, samogonğa äbden toysa kerek.
Teñiz şoşqası, iesiniñ belgi berui muñ eken, qoraptağı bükteuli qağazdardı tumsığı jıbırlap iiskep-iiskep, ortadağı kek qağazdı monşaqtay usaq tisterimen suırıp alıp şıqtı.
Uryadnik aq kirpik tuzday közin aşıp-jumıp, aşıp-jumıp, kök qağazğa uzaq qaradı. Älde uryadnik sauatsız, älde qağazdağı jazu sauatsız, äyteuir tärtip saqşısı qattı qinaldı. Qasıñda qızıq körip turğan Turardı bayqap, ejireyip, şübälanıp biraz turdı da:
– Ey, kirgizenok, hat tanisıñ ba? Oqışı mına qıtayşa jazudı. Meniñ közim buldırap... – dep «qıtayşa jazudı» balağa usına berdi.
Turar qağazdı qolına aların alsa da, mañdayı terşip qoya berdi. Jazu qisıq-qıñır, şala-sauattı bireu şimaylağanı körinip tur.
– Oqı! – dedi uryadnik jerdi tepsinip. Soqır balgerdiñ teñiz şoşqası qobdişanıñ işine buğa tüsti.
– «Juıq arada qızmetiñiz joğarılaydı. Märtebeli törelermen terezeñiz teñ boladı».
– Arı qaray, – dep uryadnik Turardıñ toqtap qalğanına renjip.
– Boldı. Basqa jazu joq.
– İlyuşa! Payğambar! Malğun! Däl osı säuegeylikti sen mağan on jıl burın aytqansıñ. Osıdan on jıl burın ana ala maqulığıñ däl osınday jazuı bar qağaz tartqan. Qızmetim joğarılağan tügi joq. Bäri ötirik, oñbağan! Märtebeli töreler... Körsetemin men sağan, İlyuşa! Aldauşı bolma! Kök tiın da joq sağan.
Uryadnik aşulanıp, qırşañqı bolğan attay qisalañdap kete bardı.
Turar İlyuşa soqırdı ayadı. Bayğus şınnan qorıqtı. Teñiz şoşqası odan beter üreylenip, jii-jii demalğannan büyiri bülkildep ketti.
– İlyuşa ağay, mağan aşıñızşı. Mine, aqşam bar, – dep Turar soqırdıñ alaqanıña qara baqır saldı. Qorqıp qalğan qasqa teñiz şoşqası iesiniñ itermeleuimen bir qağazdı äreñ suırıp alıp şıqtı.
«Sen tuğanda aspannan quyrıqtı qızıl juldız aqqan. Bükil ömiriñ alaulağan ot, şayqas şığar...»
Uryadniktiñ qağazı qarapayım tüp-tüsinikti edi. Mına öz qağazınıñ mağınası bualdır... «Qızıl juldız... Qızıl Jebe şığar. Şayqas? Qanday şayqas?».
Alda qanday şayqas kütip turğanın uğa almay, añırıñqırap kele jatqanda, bazardıñ şetinen şañ-şuñ şuıldasıp, jemge üymelegen torğayday şüpirlegen bir top balağa nazarı audı. Jaqındañqırap barıp edi, balalar kezek-kezek alaqanday aynağa üñilip, uzağıraq turıp qalğandarın iığınan tartqılap tur eken. Jasamıs bir orıs körermenderdi şaqırıp:
– London, Parij, Sankt-Peterburg, Rim. Älemniñ ulı astanaların bir sätte aralap şığuğa boladı. Käne, keliñder! Köriñder! Nebäri bir tiınğa älemdi aralap şığuğa boladı, – dep şalqıp tur.
Aynağa üñilip turğan balanıñ şüydeli jelkesi tanıs siyäqtı körindi. Betine üñilip qarap edi, Qabılbek eken. Quanıp ketti.
– Qabılbek, bul ne? – dedi Turar üş ayaqqa ornatılğan qara qoraptı nusqap.
– Qızıq. Köresiñ be? Kel, – dedi Qabılbek birden añqıldap, aşıq peyilmen. Basqa balalardı Turar tanımauşı edi, olar:
– Ol keyin keldi, biz kezek kütip turmız, – dep kimeley bastap edi, qapsağay tulğalı, boyşañ Qabılbek:
– Şulama, oğan men kezek alıp qoyğanmın, – dep öktem söylep, basqalardıñ betin qayırıp tastadı. Balalar endi talasuğa bata almay, küñkil-küñkil qıñqıldasıp, amalsız toqtadı. 
Qiyäl jetpes ğajayıp qalalar birinen soñ biri jalt-jult etip öte şıqtı da, artı qap-qarañğı tünek bolıp, buldırap barıp bitti.
Aynadan betin burğan Turardıñ jüzinen Qabılbek tañ qalğan belgi körmey:
– Nemene, unamadı ma? – dedi.
Turar oğan jauap bermey, jasamıs orısqa burılıp:
– Siz Sahalindi körsete almaysız ba? – dedi.
Älemdi uısında ustap, lepirip turğan adam äueli suraqqa tüsiniñkiremey, sätten soñ:
– Sahalin! – dep sañq ete tüsti de, lezde saqılıqtap turıp küldi kelip. Eger tauıq küle bilse, däl osılay küler edi. Jumırtqalaytın jer izdep alasurğan tauıqtap osılay qaqılıqtaydı. Turardıñ tup-tunıq közderinen jarq-jurq etip oyanğan ottı bayqap, balanıñ bir jandı jarasın tırnap alğanday bolğanın sezip, jasamıs orıs külkisin tiyä qoydı.
– Joq, balaqay, Sahalindi körsete almaymın. Sahalin äli munday türli-tüsti suretke tüsirile qoymağan şığar. Äri dese ol Parij emes, Rim emes. Sahalinde, bauırım, Ohot teñizinen soqqan tauday-tauday tolqındar, tipti bizdiñ pristavtıñ kök şatırlı biik üyin basıp qalatın qalıñ qar, basqa ne qızıq bar?
«Ana bir jolı İvan Vladimiroviçten Sahalindi bul şuqşiyä surap edi, tağı da... Mümkin, jäy qiyäl şığar. Men de Afrikanı körsem dep qiyäldaymın ğoy».
Qabılbek osılay tüydi de, Turardan Sahalinniñ sırın surap jatpadı. Biraq onıñ birtürli köñilsiz bola qalğanın bayqap, özinşe onı aldandırmaq nietpen:
– Jür, Turar, bizdiñ auılğa barasıñ ba? Bizdiñ auıl Oytalda. Onşa alıs emes. Men jäkeme ilesip, qoy aydasıp kelip edim. Erteñ sabaqqa ülgiremiz, – dedi.
Turar biraz oylanıp turdı da:
– Joq, sabaqqa dayındalamın. Onan da sen internatqa jür. Auılıña barıp, odan tañerteñ salpaqtap jüresiñ be sol. Sabaqqa birge dayındalayıq – dep Turar öz usınısın ayttı.
Qabılbek internatqa bügin barğısı kelmep-aq edi, biraq Turarğa «joq» dey almadı. Turardan eñseli, qarulı bola tura onıñ aytqanınan şığa almaytının Qabılbek bul jolı tağı bayqadı.
– Jaraydı, jäkeme aytıp qaytayın,– dep mal bazar jaqqa jügire jöneldi de, keşikpey keri oraldı.
– Seniñ jäkeñ de Napoleonnıñ generalı ma? – dedi Turar şañı burqıldağan köşege şıqqan kezde.
Qabılbek tüsinbey qaldı. Turar «Napoleon» jayın tüsindirgennen keyin:
– Joq, ä, qaydağı general, – dedi Turardıñ zildi mısqılına kek tutpay añqıldap. – On şaqtı qoyımız bar edi, kiim-keşek alamız dep, sonıñ ekeuin aydap kelgenbiz. Jäkem deldal emes, quday saqtasın. Deldal Seriktiñ äkesi ğoy.
– Kördim. Serik siyäqtı qulağı qalqiğan sarı şal eken, – dedi Turar borpıldaq topıraqtı keşken Qabılbekten şetteñkirep arıqtıñ jağasındağı şımdauıtqa şığıp kele jatıp.
Arbiğan aq terekterdiñ sarğayğan tüyetaban japıraqtarı üzilip uşıp, biikti qimağanday, qıbıjıqtap qalıqtap barıp-barıp, amalsızdan ayaq astına ıñ-jıñsız qulap tüsip jatır. Şirkeu qoñıraularınıñ äli sembegen sarnauıq üni sarı japıraqtardıñ janazasınday estiledi. Şirkeuden qaytqan kempirler oñtüstikke osı kezde oralğan qarğalarday kileñ qara kiinip, top-top bolıp baradı. Qoldarında tayaqtarı, aq şüberekke orağan tüyinşekteri bar.
İsa payğambar tirilgen jeksembiniñ küni besinge auıp bara jattı.
* * *
Mektep-internat – burın Aybar baydıñ ğimaratı bolatın. Özi kök tüñkeli jaña jay saldırıp, soğan köşti de, mına eski üyin ükimetke paydasına sattı. Ükimet qazına qaltasınan tiın şığarğan joq. Jeti bolıs Merkeniñ är tütininen bes tiınnan jinalğan qarjı tağı da sol Aybardıñ şanaşına tüsti. Aynalasın eresek adam qolın sozsa jetpeytin biik dombaz dualmen qorşap tastağan. İnternat jağına kirip-şığatın jalğız auır qaqpanı kürkildek orıs şalı küzetedi.
Ol qoritın baylıq şamalı. Aybar baydan qalğan üydiñ aldında är jerinen ağaş tireu qoyğan bastırması bar. Sol tireu börenelerdi qağıp äketpese, basqa urlaytın zat joq. Aytpaqşı, eñ şetki bölmede azıq-tülik, azın-aulaq mülik saqtaladı. Onıñ kiltin Älipbektiñ özi ustaydı. Azıq-tülik bolğanda, internattıñ balalarına köje pisiretin birer qap qızıl bidaydıñ unı, birer qoydıñ eti, bir qap qant, şikidey aqtağan botqalıqtarı... Bir buma aq jayma, monşadan keyin balalar auıstırıp kietin bir deste taza jeyde-dambal, tağısın tağılar.
Demalıs künderi internatta jalğız qalatın Turarğa bola munda qazan asılmas. Aspaz äyel de demaladı. Älipbektiñ aytuımen aspaz äyel Turarğa bir kündik tamaq tastap ketedi. Jartı bölke nan, üş-tört tüyir qant, bir kesek aşı irimşik...
Qabılbek ekeui qurğaq tamaqtı bölip jep, qalayı tostağanmen suıq sudı simirip-simirip, bilteli şamnıñ jarığımen kitap oquğa kirisken. Älgide ğana taqıl-tuqıl tamaqtı qomsınıp, Oytaldağı apası asqan etten qur qalğanına iştey ökinip otırğan Qabılbek endi Turar Lermontovtı dauıstap oqığan kezde Oytaldı da, dämdi etti de lezde umıttı.
Öleñdi oqıp bolıp, Turar kitaptıñ betin tars japtı da, bilte şamnıñ älsiz säulesimen kömeski köringen terezege közin qadap, melşidi de qaldı. Oñ köziniñ aldına jalğız tamşı jas sınaptay üyirilip kelip, sol qalpı bir tüyir gauharğa aynalıp qalğan siyäqtı edi.
Qabılbek Turardıñ jaña ğana jarqıldap otırıp, kenet jauar bulttay tünergenine tañ qalsa da, ündegen joq. Sınıpta ekeui eki jıldan beri bir partada otırıp, äbden bir-birine iisi siñisip ketken. Oqtın-oqtın Turardıñ kenet bult bürkenip qalatının Qabılbek burınnan biletin.
Terezeniñ ar jağı qap-qarañğı. Mına tınıştıqta küzdiñ jañbırı tırs-tırs tamşılap turğanı estiledi. Tereze sırtı qap-qarañğı bolğanmen Turar sol tünekten öz äkesin köredi. «Qapastıñ qaqpasın aşıñdar! Jarıq künniñ säulesin kösetinder! Qaraköz aru men qara jal arğımaq qayda? Qaraköz aru alısta. Qarajal ayğır – kökoray şalğın jaylauda. Er-toqımsız, jügensiz bulğañdauın qaraşı. Ätteñ, dünie, därmen joq. Tas abaqtı tars jabıq, elegizgen şırağdan ğana tilsiz joldas. Temir esiktiñ ar jağında etiginiñ taqası taqıldap qarauıl ğana jür. Japadan-jalğız Rısqul. Eliñ qayda? Arqasın azap tesken Tau-Şilmembet qayda? Bor bolğan bozdaqtar. Qaraköz Izbayşa qayda? Qarlığaştıñ auzın aşqan balapandarınday Turar men Tüymetay qayda?».
Kökesi däl qazir däp osılay dep aytqanday Turardıñ qulağına alıstan talıp Rısquldıñ üni keldi. Sol ün estilmey qalmasın degendey bala tınıştıq tilep, dem almay otırğan tärizdi. Alıstağı äkesimen ünsiz söylesuge Turar osılay ädettenip alıp edi.
Tilsiz tığırıqqa tirelip otırğan eki balanı daladan estilgen saldır-suldır dıbıs selt etkizdi. Ekeui de terezege jabısa qarap qalıp edi, qarañğı auladan eşteñe körinbedi. Turar äldenege seziktengendey bosağada jatqan temir şıbıqtı ala sala dalağa atıp şıqtı. Qabılbek qarap otırsın ba, ol da jügirdi. Qoymanıñ aldınan äldekimder qarañ-qurañ etkendey boldı.
– Bul qaysıñ-ey! – dedi Turar.
Älgiler aulanıñ arğı şetine apır-topır qaşa jöneldi. Boyşañ bireui dualdıñ erneuine qol artıp ülgirdi. Alasası dualdıñ biigine qolı jetpey qayta qulap tüsti. Biikten aunap, arı domalap bara jatqanın Turar temir şıbıqpen may quyrıqtan bir osıp ülgirdi. Alasa boylısın Qabılbek ustap aldı.
– Öy, mınau... Serikpisiñ? – dedi Qabılbek dauısı oqıs şığıp ketip. Qolğa tüsken «tutqın» betin jeñimen bürkemeley berip edi, Turar onıñ qolın qağıp jiberdi.
– Serik!
– Äy, qaydan adasıp jürsiñ?
Serikte ün joq. Ana ekeui onı süyrep, qoymanıñ aldına alıp bardı, balanıñ basınday qara qulıp ornında eken. Turardıñ ayağı jerde jatqan auır zatqa tirelgendey boldı. Eñkeyip qarap edi – som temir eken.
– Qoya beriñder meni, äkem ursadı, – dedi Serik jalınıp.
– Jäy, qıdırıp jür edik, senderge kele jatır edik...
– E, bizge kele jatsañ, bizdiñ esik anau, qoymada neleriñ bar? Qasıñdağı kim?
– Jäy, bizdiñ körşiniñ balası.
Jañbır üdep bara jatqan soñ arıq qoyday tırtısqan Serikti süyrep, bölmege kirdi. Turardıñ tañ qalğanı kürkildek qarauıl şal mına u-şuğa selt etpeydi. Qabılbekke:
– Bayqa, qaşıp ketpesin, – dep özi qarauıl şalğa şığıp ketti. Kürkildek qarauıl tulıpqa oranıp, uyqını soğıp jatır. Samogonğa toyıp qulağan bolar, arı-beri tartqılap körip edi, şıbın şaqqan qurlı bolmadı.
Turar qaytıp kelip, Serikti alqımınan aldı.
– Ayt şınıñdı janıñ barda. Şınıñdı aytsañ, biz seni Älipbek ağayğa ustap bermey-aq qoyayıq. Aytpaydı ekensiñ, öz obalıñ – öziñe. Qoymanı tonamaq bolğandarıñdı jasıra almaysıñdar. Mine, qulıp buzar som temir. Ayt, qasıñdağı kim?
– Atamırza...
– Al sonda ekeuiñe ne jetpedi? Aşsıñdar ma?
– Joq ä?..
– Endeşe internattıñ qoymasında neleriñ bar? Urlıq qılğıñ kelse, Atamırzanıñ öziniñ äkesiniñ dükeni dünie-mülikke siresip turğan joq pa? Soğan nege tüspeysiñder?
– Atamırza...
– Nemenege, Atamırza?
– Meni ustap bermeysiñder me? Şınımdı aytayın.
– Olda-bilda, şınımdı aytamın de! – dep Qabılbek te şüyildi.
– Olda-bilda, şınımdı aytamın, – dep Seriktiñ qalqan qulağı künbatıstıñ suıq soqqan japırağınday bürisip bara jattı.
– Kündiz Atamırza seni bazardan köripti, – dedi Serik şiñkildek dauısımen neğurlım jağımpazdana söylep. – Sağan Aqköz degen kisiniñ köylek alıp bergenin de köripti. Men üyde otır edim, ısqırıp şaqırıp aldı. – Şarua bar dedi. – Ol ne? – dep edim, – Turardı qatıramız, – dedi. – Qaytip? – dep edim, internattıñ qoymasınan aqjayma urlaymız. Erteñ Älipbek kelip, qoymanı körip, kim urladı degende, internatta jalğız qalğan Turardan körmey me. Sen urlamasañ, jaña köylekti qaydan aldıñ demey me oğan. Endi tüsindiñ be? – dedi. Tüsindim dedim. Atamırzanı özderiñ bilesiñder ğoy, aytqanın istemeseñ, qır soñıña tüsip aladı. Äkesine aytıp, meniñ äkemdi sorlatadı. Bilesiñder ğoy...
Seriktiñ müsäpir türin körip, onıñ aytqanınıñ bäri ras ekenine közderi jetip, Turar men Qabılbek onı ayap ketti. Atamırzanıñ aytağında jürgeni bolmasa, bul bayğus qalbalaqtap qalğan aqköñil, qağilez bala.
– Jaraydı, Serik, sen bizdi körgen joqsıñ, biz seni körgen joqpız. Tek Atamırzadan irgeñdi aulaq sal. Äytpese, ol seni bäribir bir küni omaqastıradı. Oylan, – dedi Turar. – Al endi üyiñe qayt. Bizben birge bolsañ, ölmeysiñ. Äkeñdi de quday almaydı. Aybar bolmasa, aştan qırılatın ba ediñder? Biz seni jamandıqqa qimaymız. Osını tüsin.
Serik alğısın qaytıp aytarın bilmey, auzı ırjiıp, basın izey berdi. Aş bidayday betindegi külki izi qoldan japsırıp qoyğan tırtıq siyäqtı. Serik şın qorqınış pen şın riza sezimdi basınan birinşi ret bügin ötkerdi.
Turardıñ esine kündiz soqır balşınıñ kök qağazındağı jazu tüsti. «Şayqas» degen bar edi. Mümkin, şayqas osı şığar. Atamırza mağan bäle oylap, qiyänat jasamaq boldı. Äyteuir, abıroy bolğanda, özi masqaralandı. Al onıñ aram oyı iske asqanda şe? Men urlağan joqpın dep qalay dälelder edim? Däl basıp, qolımnan ustap almasa da İvan Vladimiroviç pen Älipbek ağaydıñ köñilinde küdik qalar edi. Sumdıq-ay».
Turar şayqastıñ mänin endi-endi tüsine bastağanday edi. Şayqas – tek judırıqtasıp töbelesu emes, urmay jaralaytın zımiyän soqqı da boladı eken. Osınıñ bäri küres eken. Al, «bükil ömirdiñ bäri şayqas bolatını qalay?».
* * *
Jazğa salım tereze aldındağı aq terekterdiñ aşañ jasıl japıraqtarı künnen künge jayılıp, sırğaları salbıray bastadı. Küzde jan täsilim etken sarı japıraqtar qıs boyı jerde jatıp, topıraqqa siñip, jer astındağı tamır arqılı ağaş basına qaytadan örmelep şığıp, anasınan qayta tuıp, ölip-öşu degen uğımdı tärk etip, mäñgilik ömirdiñ jırın sıbırlay bastağan şaq.
Düniede eşnärse izsiz-tüzsiz ketpek emes desedi filosoftar. Taudıñ bökterleri jasıl taqiyä kigendey jañarıp şığa keldi. Jelkildep şıqqan jasıl şöp ıqılım zamandarda ölip-öşkenderdiñ şaşı desedi. Sol şöpti mal jeydi. Adam maldıñ sütin işedi, etin jeydi. Aynalıp kelgende, köp zaman burın qurağan süyek topıraqqa aynalsa, odan şöp ösip, onı mal jep, onı adam jep, qazirgi tiri jürgeni sol bir kezdegi ölgenderdiñ arqası siyäqtı da.
Aqterektiñ aşañ jasıl japırağına qarap, oylanıp otırğan Turar sınıpqa böten adamnıñ kirip kelgenin keyin añğardı. Sınıptağı şäkirtter orındarınan üdere tura kelgenin soñınan bayqap, özi de uşıp turdı.
Sulu murttı, boyı tip-tik äskeri kisi İvan Vladimiroviçpen küñkildesip biraz söylesken soñ, muğalim balalarğa:
– Köne, jaña diktant jazğan däpterleriñdi partalarıña jayıp qoyıñdar, – dedi.
Kelgen meyman eki qolın artına ustap, bir-bir basıp, partalardı jağalap jürip, şäkirtterdiñ däpterlerine üñildi. Atamırzanıñ tusına kelgende, onıñ däpteriniñ, tısına qarap:
– A, sen Aybar mırzanıñ balasısıñ ba? – dedi.
– İä, iä, – dedi Atamırza tım asığıs. Mına joldastarınıñ közinşe märtebeli meyman özine bölekşe nazar audarğanına riza.
Meyman Atamırzanıñ däpterin qolına ustap, basqalardikinen göri, köbirek şuqşidı. Özinen bir eli qalmay ilesip kele jatqan İvan Vladimiroviçke burılıp qarap, basın şayqadı. Muğalim onı quptağanday közin jumıp, basın izedi.
Bul kelgen Merke uçastoginiñ tergeuşisi Semaşko mırza edi. Merke sındı tükpirdegi uçastokte sauattı adam sausaqpen sanarlıq. Al prokurordıñ jumısı jıldan jılğa köbeyip keledi. Qılmıstılar köbeygen sayın is te köbeyedi. Ol isti jürgizuge kömekşi kerek. Sauattı kömekşi kerek. Merkede onday adam teberikke tabılmaydı. Ärine, Aybar siyäqtı ataqtı adamnıñ balası bul jumısqa layıqtı-aq bolar edi. Biraq Aybar mırzanıñ urpağı äri sauatsız, äri aybaq-saybaq, soydaqtatıp jazadı eken. Tergeuşi onıñ jazuındağı bıjınağan qatelerdi qızıl qalammen şimaylayın dep turdı da ol rayınan tez qayttı. Qanşa degenmen Merkedegi sıylı kisilerdiñ biriniñ tuqımı ğoy, tiispeyin dedi.
Osı täuir-au degen bir-eki däpterdi ielerine qaytarmay, qolına ustağan küyi, partalardı jağalay berdi. Şäkirtter qıl köpirdiñ üstinde turğanday demderi tınıp qalğan. Munday märtebeli adam sınıpqa täpe-tännen kirip keler dep eşkim oylamağan. Äytpese «Äkemniñ ölerin bilsem talqanğa ayırbastap jiberer edim» dep bir beybaq aytqanday, mına balaqaylar bul diktantqa barın salar edi. Tergeuşi tutqiıldan kelip, tUyaq serpuge murşa bermey, diñkeletip turğanı... Tergeuşi teksererin bilse, kök jalqau Atamırzağa deyin sabaqqa degen dini özgerer edi... amal neşik, tosınnan kelgen zaual boldı bul.
Semaşko mırza jolay tağı bir däpterdi qoltığına qıstırdı. Sınıptağı qos terezeniñ artqısınıñ tusına taqala bere äueli Qabılbektiñ däpterine üñildi. Onı da aldı. Onıñ qatarında jatqan qağazğa qarap, edäuir turıp qaldı da, endi onıñ iesine köz tastadı. Basqalardıñ özderinen göri däpterlerine köp köñil bölgen tergeuşi bul jolı şäkirt balağa zeyin toqtatıp, şamadağıdan uzağıraq turıp qaldı. Turardıñ köñiline küdik kirip: «Meni izdep jür. Ustamaqşı», – dedi. Biraq sır bermeyin dep tım siresip qalğanın soñınan añğarıp, erkinirek boluğa tırıstı.
– Familiyä? – dedi Semaşko jäy ğana.
– Qırğızbaev,–dedi Turar ornınan asığıs köterile berip.
– Otır, otır. – Tergeuşi İvan Vladimiroviçqa burıldı. – Basqa sabaqtardan ülgerimi qalay?
– Öte jaqsı. İä, öte jaqsı, – dep direktor eleñdeñkirep ketti.
Semaşko Turardıñ tulğasın: qop-qoyu qara şaşınan bastap, könetoz botinkalı ayağına deyin jeke-jeke taldap turğanday körindi.
– Densaulığı?
– Äbden şınıqqan,– dep lezde jauap qattı direktor. Biraq qanday jağdayda şınıqqanın salalap jatpadı.
– Mektepke üyden qatınay ma? İnternattan qatınay ma?
– İnternatta turadı.
– Äleumettik tegi?
– Orta şarualı kirgiz. Aspara bolısına qarastı törtinşi auıldan. – Tergeuşi törtinşi auıldıñ qay tusta ekenin esine tüsirgisi kelgendey, terezeden äri qarap säl kidirdi. Turardıñ köñiline aş şieböridey sumañdap neşe aluan oylar keldi. Şıqqan tegime deyin, densaulığıma deyin täptişteuine qarağanda, tübi tegin emes. «Şınımdı aytıp jalınsam ba eken? Joq! Tiliñdi tiste!» – dep özine özi buyırıp, aspay-saspay ol da terezege qaradı. Jauqazın jasıl japıraqtı aq terek köñilge sabır Uyalatqanday boldı.
– Bul balanı kabinetiñizge alıp jüriñiz. Oñaşa söylesemiz, – dedi de tergeuşi eşkimge qaramay, esikke bettedi. Şığıp bara jatıp, artına burılıp, auızdarın aşıp añqiıp qalğan balalarğa:
– Sau bolıñızdar, – dedi.
Ülkenderdiñ soñınan ilesken Turardı balalar sostiısıp, ünsiz şığarıp saldı. Turardıñ oyında «Endi qaytıp bularmen birge bolamın ba, joq pa?» – degen suñğıla suraq turdı. Birneşe jıl bolğan, bir bulaqtan bilim alğan, bir qazannan as bölisken, internat degen şañıraqtıñ astında qilı-qilı künderdi birge keşken bauırlarına bir burılıp qarağısı keldi. Ol tipti qazir
Atamırzanıñ özin de qimay bara jattı. Tergeuşi qusap ol da: «Sau bolıñdar», – dey jazdap, aldağı beymälim bolaşaqtıñ bosağasınan attay berdi.
IV
– Sen endi mağan äri tilmaş, äri pisar bolasıñ, – dedi Semaşko mırza Turarğa. Balanıñ jüregi bülk ete qaldı. Jamanşılıq kütip edi, jaqsılıq şirkin jalt etip eles berdi. Betine qan burq qaynap şığa kelgende, balanıñ qoñırqay jüzi alaulap, ot şarpıp bara jatqanday körindi. Jeñiltek minezdi adam bolsa «alaqay, alaqay!» – dep dauısı oqıs şığıp keter edi, Turar meylinşe sabır saqtap:
– Qup boladı, mırza, – dedi.
Zañ degen käri qudıñ quşağına Turar oyda joqta osılay endi de ketti.
* * *
– Turar, jür kettik,– dedi Semaşko esikten kire bere. Turar aldındağı qağazdarın jinastıra, ornınan tura berip:
– Surauğa ruqsat etiñiz. Andrey Pavloviç, qayda baramız? – dedi.
– Toyğa baramız, Turar, toyğa. Kirgizdardıñ qızığın köremiz. Aybar mırzanıñ qızın Bekten mırzanıñ balası alıp jatır. Asparada ülken toy. Kirgizdardıñ toyı qızıq boladı ğoy. Ekzotika. At jarıs, tağı ne deuşi edi älgi... – tergeuşi mandayın ustap oylanıp qaldı. – Älgi eşkiniñ erkegine talasatın oyın.
– Kökpar, – dedi Turar külip.
– İä, kökpar. Öte qızıq oyın.
Keñseniñ aldında süliktey qara qos at jegilgen traşpeñke tosıp tur eken. At aydauşı Semaşko men Turarğa kartuzın basınan alıp sälemdesti. Jolğa şıqqanda Semaşko mırza Turardı qasınan qaldırmaydı. Soğan qarap at aydauşı Turardı bala da bolsa sıylauğa ädettengen.
Qos qara jegilgen jeñil traşpeñke bılq-bılq etip, Merkeniñ köşesinen ötkende, joldağı adamdar tura qalıp, üydegi adamdar jügirip esiktiñ aldına şığıp qarap qalar edi. Bılqıldaq traşpeñkede Semaşko sındı mırzamen qatar otıru kimge de bolsa däreje. Turardıñ ornında qazir, aytalıq, Atamırza bolsa, munday jağdayda şılımın künniñ közinen tutatar edi. Al Turar bolsa, osı otırısına ıñğaysızdanadı. Jayau-jalpı halıqqa opasızdıq istegendey hal keşedi. Keybireulerdiñ solay oylaytını da ras edi. Şäkirtterdi bılay qoyğanda, Aleksandra Sergeevnanıñ, özi keyde küyme minip ketip bara jatqan Turardı körip qalıp:
– Qaray gör, şikireye qaluın, quytaqanday çinovnik, – dep jaqtırmay teris aynalatın. Sonda küyeui:
– Eh, Saşenka, sen-aq sol balanı tüsinbey qoydıñ. Seltenbayıñ ol emes, odan, men bilsem, birdeñe şığadı. Al zañ mekemesinde qızmet istep, sot jumısın bilui oğan äbden kerek-aq. Eger sen bilseñ ğoy, onıñ Puşkindi, Lermontovtı, Gogoldi, Çehovtı, Gorkiydi qalay süyip oqitının. Basqa balalar qusap jattap alıp, sudıratıp taqpaqtap qana qoymaydı, şığarmanıñ qat-qat astarın da añğarıp, män-maqsatın suñğıla ditteydi. Onıñ pianinoda oynağanın körgen joqsıñ ğoy sen. Bir küni sen üyde joqta menen bir kitap aluğa üyge kelgen eken. Bizdiñ pianinonı körip:
– Ruqsat pa eken, İvan Vladimiroviç – dedi.
– Bayqap kör, – dedim. «Mançjuriyä qırattarın» oynağanda auzımdı aştım da qaldım.
– Munı qayda üyrenip jürsiñ? – dep edim.
– Nataşa degen qızdan, – dep kürsindi. Ol seniñ sabaqtarıñnan da üzdik ülgerip jür ğoy. Ülgermese bir säri. Tüsinbeymin, nege unatpaytınıñdı. Ras, minezi tikteu, qızbalığı da bar. Biraq retsiz, sebepsiz qızbalanbaydı.
– Jä, jaraydı. Tiri bolsaq, körermiz. Mektepti altın medalmen bitirgenderdiñ özi keyde qızmette darınsız bolıp qaladı. Al ortaşa degen ömir sınında ozıp ketedi, – dep Aleksandra Sergeevna ilikpey qaldı. – Seniñ Kirgizbaevıñ da äzir «vunderkind» bolğanmen, keyin jäy köptiñ biri bolıp qalıp jürmesin.
* * *
Qos qara jekken traşpeñke zaulatıp otırıp, Merkeniñ şığıs jağındağı Aspara bolısınıñ kindigi – Bekten bolıs auılına tarttı. May topırağı burqıldağan qara joldıñ tüstik jağı töbeden-töbege örmelep, Aspara tauına ulasadı. Teristikte jasıl maydan onan arı sarğış belder, odan da arı buldır sağım. Qos qaptalda esirip ösken siır joñışqa, quraq qamıs. Kök moyın sarıala şımşıqtar şırıldaydı. Mahabbat mausımına mas bolğan bödeneler bıtpıldıqtap tınım tappaydı.
Kök maysanı teñizdey keşip, är-är jerden asauların oyqastatıp salt attılar bolıs auılına jolsızben jortıp baradı. Bekten auılı däl qazir alıp aydahar siyäqtı: jan-jaqtan attılı, jayaulardı özine qaray lebimen tartıp jatır. Aspandağı aq jeleñ bulttar da toylı auılğa asıqqanday, kök täñiri teñiziniñ keudesinde jüzgen aq jelkendi kemeler saltanatpen lek-lek auıp keledi.
Qannıñ iisin jerdiñ tükpirinen sezgiş qara qartalar da top-tobımen uşıp baradı. İä, bul toyda mal az soyılmaydı.
Adır-adır qırlardan, budır-budır belderden tüsip, joğarıdan aq kündikteri şaraday-şaraday bolıp, mama bie mingen bäybişeler de teñselip keledi. Sirä, qırğız qudağilar şığar.
Murnın tesip, ögiz mingender de öñkeñdep ketip baradı. Olar sirä, kökpar tartpas, bäygege at qospas. Aq orda sındı üylerge eñkeymey kirip, törge de şıqpas. Kedeydiñ bir toyğanı – şala bayığanı, mına ağıl-tegil molşılıqtın sorpa-suına bir toysam degen ümit jetelep keledi olardı.
Semaşko mırza jelpildek, jeñil minez kisi emes. Toy degende alıp-uşıp, atqa jaydaq mine şabatın ädet munda joq. Biraq bul da pende. Keñseniñ qağazbastı julın qurttay jumısınan bir mezgil bul da qol üzip tınıstağısı keledi. Äri dese Bekten bolıs toyına arnayı şaqırdı. Sıylı bolıstıñ meselin qaytarmas bolar. Jazğa şığıp, janı jadırap, köñili köterilgen tergeuşi Turardı büyirinen türtip qalıp:
– Endi sen de jigit boldıñ. Üylendiremiz-au osı, – dep äzilge bastı.– Qalay, köz salıp jürgen qızıñ bar ma? Bekten siyäqtı toy jasaymız, ä? – dedi.
Qaljıñ da bolsa, bul jayında Turarğa qoyılğan tuñğış suraq edi. On törtke jası jaña ilingen balanıñ qiyälına qız siqır äl-äzir qona da qoymas. Biraq Turar qazir sıylı iesiniñ tosın saualınan sasıp qalıp, qulağına deyin küreñ qoşqıldanıp şığa keldi. Ol jäy jımiıp, basın şayqadı.
Sol-sol eken, kökireginde bir ızıñ turıp aldı. Äueli män bergen joq. Älgi ızıñ kün suıqta üyge kirip ketip, endi qaytıp şığuğa jol taba almay alasurğan araday mazanı aldı. Älden uaqıttan keyin barıp Turar onıñ äuen ekenin añğardı.
Bappen jelgen sülik qaralar terbeltken traşpeñkenin ırğağı ma, joq älde kökpeñbek aspanda jarısa jüzgen aqşa bulttar ma, nemese aynala masatıday türlengen jasıl, qızıl jelek pe – neniñ äseri ekeni belgisiz. Turar älgi äuendi ıñıldap salıp otırğanın özi de sezbey qaldı.
– Oho, sen buntar polyaktıñ melodiyäsın bilesiñ be? – dep Semaşko tañday qaqqanda ğana, keudede şırıldap turğan siqırlı şımşıq kenet uşa jönelgendey, Turar älgi ızıñnan ayırılıp abdırap qaldı.
«Polonezdi» bayağıda Nataşa pianinoda oynauşı edi. Biraq onıñ «Polonez» ekenin, onı «buntar polyak» jazğanın Turar bilgen emes. Äyteuir jüregine Uyalap qalğan. Muzıka ızıñı jaltırağan qara pianinonı, onıñ aqıqtay appaq pernelerinde oynağan qızdıñ jip-jiñişke süyrik sausaqtarın, peruza aspan tüstes kökşil közderin Turardıñ sanasında qosa tiriltip jibergendey. Qızdıñ jiñişke sausaqtarı balanıñ jüreginiñ qılın şertip, äuen sodan şığıp jatqanday.
– Bul äuendi muğalim oynar edi, sodan sanamda jattalıp qalıptı,– dedi Turar Semaşko mırzağa. – Buntar polyak degen kim? Onı bilmeymin.
– Bilmegeniñ öte jaqsı. Onday adamdardıñ şığarmasın ğana süyip, özin bilmey-aq qoyuğa boladı. Degenmen, sen bolaşaq zañ qızmetkeri, ulı imperiyänıñ kirgizdan şıqqan talanttı tirekteriniñ biri bolarsıñ dep oylaymın. Sondıqtan bärin bilgeniñ jön. Buntar polyak – Oginskiy degen kisi. Patşağa qarsı Kostyuşko bastağan polyak köterilisine qatısqan. Äreketi bülik bolğanmen, muzıkası ğajap, «Polonezdi» men de jaqsı köremin.
«Sonda qalay? – dedi Turar işinen tüyilip. – Adamnıñ jazğan şığarması jaqsı, özi jaman. Patşağa qarsı bolğandığına bola jaman. Meniñ äkem de patşağa qarsı şıqtı. Demek, ol da jaman bolğanı ma? Joq, tergeuşi mırza, munıñız qate siyäqtı. Siz «Polonezdi» tıñdap, äuendi süyip otırasız. Al onıñ iesi sonda qalay esiñizge tüspeydi? Onı qalay jek köruge boladı? Men osı uaqıtqa deyin bul muzıkanıñ iesi Nataşa dep oylauşı edim. Oginskiy. Polyak, buntar».
* * *
Mıqannıñ boyı mamırlay qonğan qazdarday, qatar-qatar tigilgen kileñ aq üyler. Ersili-qarsılı şanşıla şauıp, tabaq tartqan jigitter. Mañğazdana budaq-budaq köterilgen kök tütin. Berekeli qazannıñ tütini de joq. Auıl jağalay qañtarulı attar. Auıl sırtında tusauımen sekirip jürgen attar. Kimeşekteri şubatılğan bäybişeler, şolpısı sıldırlağan kelinşekter, ükileri jelkildegen bikeşter.
Arqasın asqar tauğa tiregen şalqaq auıl. Uıqtarı şañıraqtardı emes, aspannıñ özin tirep turğanday, kiiz üylerdiñ töbeleri täkapparlana kekireyip tur. Jan-jağı jasıl masatı, zümiret teñiz ortasına aq aral ornay qalğanday eken.
Kelgen meymandardı kütip alıp, üydi-üyge bölip, jön siltep turğan jigitter qos qara jekken traşpeñkeniñ egesi qurmetti qonaq ekenin körip, Semaşko mırzanı japsarlas tigilgen, sırtı aq şäyimen tıstalğan aqşañqan üyge qaray alıp jürdi.
Ögiz minip, jayau-jalpı kelgen kem-ketikterdi bul mañğa jolatpay, qızmetşi jigitter:
– Aulaq, aulaq! – dep auıl şetindegi qaraşa üylerge qaray aydap jatır.
Semaşko tüsken üydiñ işinde quday emes, qudaydan bılay da emes, kileñ ığay men sığaylar otır eken. Tergeuşiniñ tanığanı Merke uçastoginiñ pristavı Sokolskiy mırza, bas quda Aybar mırza. Şalduar bolısı Şabdan mırza, Qorağatı bolısı Qarabek mırza...
Bekten bolıstıñ özi ornınan turıp, tergeuşini pristavtıñ janına qoltıqtap aparıp otırğızdı. Qasına ergen qara balanı elemegen bolıp, nazar salmay, tu sırtın berip bosağa jaqta qal degendey nışan bildirip edi... Ol işarasın tüsine qoyğan Turar tabaldırıqta turıp qalğan. Biraq Semaşko mırza ädeyi dauıstap: – Turar, kel munda, – dep öz qasına şaqırdı. Bolıs kenet tüsin jılıtıp: – Kel, kel, – dep jalpañday qaldı. Tay tegenede uız qımız sapırulı. Semaşko kelgende üzilgen tamaşa qayta jalğastı. Qırğızdan kelgen Soltı ırşı uşatın bürkittey jüresinen qomdana tüsip, ekilenip «Manasqa» qayta basqan kezi eken. Irşını basınan tıñdap otırğan pristav, Semaşkoğa:
– Buruttardıñ eposı. Manas batır jırın aytıp otır. Köketay degen bireudiñ ası jayında qazirgi aytıp otırğanı, – dep tüsindirdi.
– Turar, sen mağan audarıp otır, – dedi tergeuşi endi pristavtı mazalamay-aq qoyayın degen nietpen.
Irşı Soltı eki közin şart jumıp, dobalday eki qolımen büyirin tayanıp, bul biik üyde biik därejeli adamdar otırğanın umıtqanday, jan balasın elemey, bayağı erler zamanınıñ elesine bar ıntı-şıntısımen, berile, qırıldaqtau üni qışqıra, ışqına şığıp, Köketay asınıñ hikayasın töpey berdi.
–... Käuirdiñ hanı Jañbırşı
Büginşe tartu jedim dep
Bir qompiıp qaldı deydi.
Ertegi küni bolğanda
Jezden buyda taqtırıp
Qalıdan kilem japtırıp,
Tumsığı bar astauday
Musılman, käuir aldına
Eki örkeşi kisidey
Qaraşa qaymal, tu ingen
Äkelip bir saydı deydi
Dämesi bar äyelge
Jalañaş kelip ayasın dep,
Şaqırıp uran saldı deydi
Köp işinen bir qatın
Jalañaştanıp şıqtı deydi,
Orañqı degen atı bar,
Oraqa qula biesi bar
Eneden tuma boldım dep,
Jalañaştanıp keldi deydi.
Bögelmesten tüyeni,
Tisimen şeşip aldı deydi.
– Vot, otçayannaya baba! – dedi Turardıñ tärjimasınan keyin tergeuşi özin tejey külip. Al pristav şıday almay dauısı barqırañqırap:
– Çertova baba! – dep qaldı.
Irşı Soltı olardı iltifatqa almay, dauısın jorta aşı şığarıp, ekpindep ketti.
– Qaymalı qara ingendi
Jetelegen qalpımen
Musılman men käuirdiñ
Ortasınan qaq jarıp
Alşañ basıp jürdi deydi.
Sonda musılman men käuirin
Keleke qılıp qatındı
Qarq-qarq küldi deydi,
Sonda turıp Er Manas,
Eñsegey boylı Er Manas
Turasınan kirdi deydi.
Qatınğa kelip ayttı deydi: –
Alda Orañqı, oñbay qal!
Sen, Orañqı, qatın bolmay qal!
Seniñ öñiriñ tolı pulıñ bar, dolı-ay!
Örisiñ tolğan malıñ bar, dolı-ay!
Sen maldan ölip kettiñ be, dolı-ay?!
Puldan ölip kettiñ be, dolı-ay?!
Seniñ bäteñniñ işine qarasam
Üş Merkeniñ jılğasınday,
Böbeşigiñe qarasam, dolı-ay!
Asıp qoyğan tulğaday, dolı-ay!
Sonda qatın Manasqa jauap beredi, – dep Soltı ırşı közin aşıp alıp, aldında turğan sırlı tostağanğa qol sozıp, qımızdan bir jutıp qoydı. Turar tergeuşige «bäteñniñ» degen sözdi audara almay irkilip, sälden soñ «deterodnıy çlen» dep jetkizdi. Semaşko onıñ bul tapqırlığına riza boldı.
– Sonda qatın Manasqa jauap beredi, – dep ırşı qımızğa malınğan türpi murtın alaqanımen sürtti.
– Alda, Manas, ne deysiñ!
Bilda, Manas ne deysiñ?
Sonda bätesin şapalaqtap,
Qatın-ekeñ aytadı:
– Ağıs penen Qojasım,
Seni tapqan bu bätem,
Qosay menen Töstigim,
Seni de tapqan bu bätem.
Kökşe menen Edige
Seni de tapqan bu bätem,
Meniñ bu bätem bolmasa
Qaydan şıqtıñ, erlerim?
Öñir tolğan pulım bar,
Öris tolğan malım bar,
Täuba şükir qudayğa
Ölmegendey mülkim bar.
Men qarauıma kelgenmin
Men qayratıma qonğanmın.
Erkekte namıs bolğanda
Urğaşıda namıs joq pa eken, Manas?!
– Oy, päle-ay! – dep sıylı meymandardıñ bireui dauıstap jiberdi.
– Ras-aq qoy, sorlıniki!
– Tauıp ketken eken, jädi.
– O, zamannıñ adamdarı sözge jığılğan ğoy.
– Söz tas jaradı, tas jarmasa bas jaradı.
– Mırzalar, mende bir usınıs bar, – dedi pristav tınıştıq tilep. – Qurmetti ırşı şarşağan şığar. Talmay tıñdağanımızğa üş-tört sağat boldı. Äli üş-tört künge sozılatın türi bar. Irşı da tınıstasın, biz de boy jazayıq. Qızıq köreyik. Mısalı, sol Manas zamanınıñ qızığın qazir nege qaytalamasqa? A? Qalay, ırşı Soltı?
– Abden bolod, mırza, ıqtiyär sizde,– dep ırşı qaytadan qımızğa qol sozdı. Sodan soñ Aybar mırza men Bekten bolısqa kezek-kezek qarap aldı: – Ouo, mırzalar! «Alıstı jaqın qılatın – qız». Qız berip, qız alıp, ulan toy ötkerip jatasıñdar. Qutmandu bolsun toyıñız. Bizdiki sizdiñ mayram könuldu bolsun degen tilek, tuğandar.
Pristav qorazdanıp jan-jağına qaradı. Qarnı juan qadirmendiler ulıqtıñ ne usınarın añdamasa da, bastarın şulği bastadı.
– Bizge qızıq kerek, tüsinesizder me, qızıq. Qımız ben etke bögip boldıq, – dedi pristav.
– Osı ulıqtarğa bayağı Sıpataydıñ asındağı siyäqtı tazdardıñ süzisin körsetsek qaytedi? – dep qaldı añqau bireu. Onı körşisi büyirinen nuqıp jiberip, qulağına sıbırladı:
– Bekten mırzanı şığarayın dep pe eñ süziske?
Anau jım boldı. Bekten bolıstıñ taqiyäsı basınan bir eli tüspeytini esine sap ete qaldı.
– Joq, mırzalar, sender tüsinbey otırsıñdar. Osı otırğan igi qauım bir tüye taba aladı ğoy. Bäygege tüye tigilse, sonı jalañaş äyel barıp, tisimen şeşip alsa, qalay, a? – dep pristav tuqşiıñqırap qalğan bi-bolıstarğa nıqıra söyledi.
– Boladı ğoy, mırza. Biraq basqa bäygeler bar. At jarıs, jambı atu, audarıspaq, küres, kökpar... – dep Bekten sıpayılap edi. Aybar qudası ornınan qopañ-qopañ qozğalıp: 
– Sokolskiy mırza durıs aytadı. Tüyeni men tigem. Käne, habarşı jar salsın. Talapker qatın tabıla ma eken? – dep omıraulap şığa keldi.
– Ayeke, toy meniñ auılımda ötip jatır. Bir oysılqaranı men de taba alamın, – dep Bekten de namısqa tırıstı.
Osılayşa keu-keu, gu-gu, ırdu-dırdu äñgimemen biik üydiñ qonaqtarı auırlap qalğan orındarınan ırğala-ırğala türegelip, balpañ-balpañ dalağa şığa bastadı.
* * *
Mıqannıñ tömengi jağında, jar basında jarbiıp otırğan Mañıraq auılın eşkim arnap toyğa şaqırğan joq. Mıqannıñ osı bir tusı biik qabaq bolıp ketedi. Jazda, küzde mamırlap jay aqqanımen, jılda köktemde, su tasığanda, jarağan buraday qarşıldağan özen jarlaptı süzgilep, müji beredi, müji beredi. Şetki toqal tamdardıñ bir-ekeuin ana jılı jarmen birge japırıp ta ketken.
Asau su altınkürek eskende bir-eki kün arsıldaydı da, lezde sabasına tüsip, jaralı jarqabaq jalañaştanıp, ırsiıp-ırsiıp qaladı. Kebersigen qiyäğa biraz künnen soñ qaytadan sän kirip, jan kirip, tük körmegendey boladı. Jardıñ beti jıbırlağan şurq tesikke aynaladı: qurqıltay deytin qus qiyäğa Uya saladı.
Qanatı bar qus bitkenniñ işinde jer basıp jüruge jaralmağanı osı qurqıltay jarıqtıq. Ayaq oğan jarğa jabısuğa ğana kerek, tegis jermen jüre almaydı. Tirşiliginiñ köbi közge ilinbes zau biikte. Top-top bolıp şiqıldap jürgen qurqıltaydı köp adam sezbeydi de. Oğan tamaq ta aspannan buyırğan. Şıbın-şirkeydi äueden qarmap, sonı qanağat tutadı.
Mañıraq auılınıñ da tırbıñ tirşiligi osı qurqıltaydıñ künkörisi siyäqtı edi. Ekinşi Nikolay patşanıñ premer-ministri Stolıpinniñ agrarlıq reformasınan keyin işki Reseyden kelgen pereselenderge pristav Mañıraqtıñ bulaq boyındağı burınğı qonısın tartıp äperdi de, azın-aulaq mal ustap, joñışqa, jügeri egip kün körgen auıl Mıqan boyındağı su şıqpaytın qırqa jar basına ısırıldı.
Bul özi irgeli Botbay ruınıñ işindegi az ata edi. Burınğılar aytadı, Bäydibek batır qaytqanda onıñ jesiri Domalaq Ana jarıqtıq qaynısı Baytuğa:
– Ämeñgerim sensiñ, meni al, – deydi. Baytu momındau eken, könbey qoyıptı. Sonda Domalaq Ana ayttı deydi:
– E, jazğan, meni alğanda urpağıñ künniñ şığısı men batısın jaylaytın edi, qayteyin. Endeşe, küzge jetseñ jüzge jetpessiñ, – dep.
Äulie ana solay ayttı ma, joq pa, öz qulağımen kim estip turğan deysiñ. Biraq Baytudıñ, urpağı az bolıp qalğanı ras. Sodan qalğan az ata osı Mañıraq. Bäydibek batırdan tarağan Botbaydıñ işinde otıradı. Sol azdığınan şığar, pereselenderge jer beru turalı ükim şıqqanda, aldımen qonısınan ayırılğan da osı Mañıraq boldı. Onıñ burınğı şuraylı qonısı endi Kuzminka dep ataladı. Pereselenderge Mañıraq jurtı alğaşında eki-üş tanaptan teñ bölingenmen biraz jıldan keyin olardıñ da arasınan jalmauıt şortandar şığıp, köligi, quralı joq mayda şabaqtarın jutıp jiberdi. Az şortanğa köp şabaq batıraq malay bolıp qala berdi.
Biraq jerinen ayrılğan sorlı Mañıraq üşin «sarı orıstıñ – bäri orıs» edi.
Sol Mañıraqtıñ biri – Taylaq degenniñ jaman tamı auıldıñ eñ şetinde, jardıñ däl erneuinde qalıp turğan. Biılğı köktemnen şıqpa janım şıqpa dep äreñ qutıldı da, endigi su tasqında sau qalmaytınına közi jetip, kün jılıda jarqabaqtan ärirek jıljıp, basına pana turğızıp aludıñ äreketinde edi. Kün jılt etkennen Taylaq şiettey bala-şağasımen jabılıp, şelekpen su tasıp, balşıq ilep, qış quydı. Balşıq ileuge jalğız siırın salayın dep edi, abısındarı Taytaqay atap ketken qatını Talbübiniñ talqanı şıqtı:
– O, sorlı, mına jamırap otırğan jalmauızdarıñnıñ tañdayı aqqa endi tieyin degende jalğız siırğa buzau tastatpaq ekensiñ, ä! Balşıqqa ala siırdı salğanşa, mına meni sal, – Qulağı auır adamğa tän ädetpen ayqaylay söylep, jua-jua, jamay-jamay ala-qula bolıp ketken köyleginiñ etegin ışqırına qıstırıp alıp, jalañayaqtanıp, topan aralastırğan layğa kümp berip tüsti de ketti.
Pisui jetpese lay jarıqtıq ıljırap, qış quyuğa kelmeydi. Suğa enesi tüsken üyrektiñ balapandarı qusap, şeşe soñınan layğa Taylaqtıñ balaları da qoyıp-qoyıp ketti.
Talbübi – jalğanda küşti äyel edi. Iri mal ombılap qalatın qalıñ batpaqtı qara sanına deyin batıp turıp ilegende borşa-borşa boldı.
Joğarı auılda toy bolatını bularğa da mälim edi. Qazaq toy degende qu bas domalar dep şaqırılmasa da bara beredi. Toy ieleri qalay ma, qalamay ma – onda şaruası şamalı. Olardı eşkim kökireginen itermes. Biraq igi jaqsılardıñ kebisi jatqan jerge de jaqınday almas.
Talbübi bolıstıñ toyına baramın dep boy bermedi. Bayı ayttı: barmaysıñ dedi. Toy seniñ neñdi alğan, odan da tömennen barıp qamıs orıp keleyik dedi. Aqırı janjalmen, birin-biri tildesumen tındı. Taylaq ala siırdı jetektep qamısqa ketti. Talbübi murınboq bir balasın jetektep, joğarı auılğa jöneldi. Boyjetiñkirep qalğan qızı «men de baramın» dep qıñqıldap edi, «täyt» dep tastadı. Meniñ qayırşılığımdı körmey-aq qoy, men jelikkennen bara jatır deymisiñ sorlı. Toydan qalğan-qutqan qamır, sorpa-su bolsa, ala kelemin, otır üyde, – dep qaldırıp ketti. Bılay şığa bere tağı ayqayladı: – Barğızbasıñ, barğızbas, Küläy! – dedi.
Esti qız sonda boyındağı tuldırı – qızılala köylekti qolımen sipalap edi, jamauı köp eken...
* * *
Jabağı jüni tüsip, tülegen sarı ingen jetektegen salt attı toy jağalap jar salıp, kögaldı özen jağasına barıp toqtadı. Sarı ingenniñ buydasın sämbi talğa şielep baylap bolıp, tağı ayqayladı:
– Anadan jaña tuğanday jalañaş kelip tisimen şeşip alğan äyeldiki mına ingen!
Burın-sondı munday bäygeni estimegen jurt auıldıñ qaq manday aldındağı özen boyına qaray ağıla bastadı. Tipti qaz-qatar qazılğan jeroşaq basındağılar da qazandarın tastay salıp, el qulağı estimegen qızıqqa qaray umtıldı. Jalbız arasına süyretip aparıp süyek kemirip jatqan itter antalağan adamdardan seskenip, jemtikterin tastay qaştı. Jalbız japırılıp, kökmaysa taptalıp, ezilgen dermene şöptiñ isi añqidı. Bireuler soyılğan maldıñ qarnınan aqtarılğan qan-jınğa tayıp jığılıp jatır.
Halıq qara-qurım bolıp jiıluın jiılğanmen, talapker tabılmay, bäyge uyımdastıruşılar tığırıqqa tirelip qalğanday kez. Eki örkeşi maydan dir-dir etken jarday sarı ingen kimniñ de bolsa qulqının qıtıqtaydı. Biraq äbiirin aşıp, aymanday masqarağa aşıq şığuğa eşkim bata almaydı. Özi bastağan jumıstıñ jigi qaşıp turğanına renjip, pristav tunjıradı. Bektenge salsa, osı maşaqattıñ keregi joq-aq. Biraq bas qudası Aybar mırzanı da jelik qısqan eken, elerip alıptı.
– Äy, ayt mına jurtqa! Jaramdı bir urğaşı şıqpağanı ma bul elden! – dep jarşını qıstadı.
Jarşı tağı da qaqsap, tili men jağın bezep baqtı.
– Äy, sen şıq, sen şıq, – dep jas kelinşekter, äzildesip birin-biri itermeleydi.
– Qarañ qalsın, töbemnen tömen qaray altın quysa da barmaymın! Öziñ şıq, öligiñdi köreyin!
– Düyim halıq turmaq, meniñ tır jalañaş tänimdi öz küyeuim de körgen emes, o nesi!
– Sumdıq-ay! Munı oylap tapqan qaysısı?
– Baylıq ne istetpeydi, bar ne degizbeydi, joq ne jegizbeydi, esirdi ğoy... Endigi ermegine osı qalıptı, – desip kübir-kübir, sıbır-sıbır guledi.
Tergeuşi men Turar pristavqa tayau turğan.
– Adamdı qorlap ne kerek? – dep qaldı Turar pristav estimesin dep jay ğana.
– Onıñ ras. – dedi Semaşko teris aynalıp. – Epostıñ jayı bir basqa. Är zamannıñ öziniñ saltı bar.
Ülken qızıqtan dämelenip kelgen jurt, endi äldekim aldağanday köñili qalıp, aldı taray bastap edi, bireu aşı dauıspen ayqay salıp:
– Ua, Bekten, erkek şıqsa, mına men şıqsam, beresiñ be tüyeñdi? – dep sañq-sanq etti.
Tayağımen aldın kölbep, bası qaltandañqırap ortağa qaray bir şal şıqtı. Turar onıñ bayağı bazardağı Japarqul duana ekenin tani ketti.
– Joq bolmaydı! – dep jekirdi pristav. – Qayt keyin. Tek qana äyel şıqsın!
Soqır duananı qızmetşi jigitter itermelep, köptiñ arasına qaytadan süñgitip jiberdi.
Bir uaqıtta qalıñ toptıñ bir şeti qasqır tigen qoyday dürligip, şayqalıp ketti.
– Oybay, masqara, äne, äne! Şığatın boldı!
– Jol ber! Jol ber! – desip qaldı.
Qalındı qaq jarıp, alpamsaday alqam-salqam aqsarı, nurlı jüzdi, jüdeu kiimdi urğaşı alañqayğa arsalañdap şığa keldi. Taytaqay! Jurt du ete qaldı. Älgide tarap bara jatqandar qaytadan keri jügirdi. Arttağılar eşteñe köre almay, alğa qaray kimelep, baj-buj bastaldı.
Aynala alasapıran jurttı qanşa elemegen bolıp, täuekelge tastüyin bekinse de, bayğus urğaşı jamau-jamau sarı ala, köylegin basınan asıra şeşe bergende, aqsarı öñi ört tigendey lap etip, qıp-qızıl bolıp ketti. Köylekti sıpırğanda altı balanı asırağan alıp ananıñ qos emşegi arıq taylaqtıñ jığılğan örkeşindey salañ-salañ etti.
– Mine, qızıq! – dep pristav alaqanın şapattadı. Aybar mırza keñk-keñk külgende juan qarnı selkildedi.
«Apır-ay, Taytaqay ğoy! Bayğusqa «qoy!» dep aytar eşkim tabılmağanı ma? Eldiñ esi şığıp ketkeni qalay?» – dep Turar qısıldı. Äldekim däl özin jalañaştap jatqanday janı alqımğa kelip, şıday almay baradı. – Mümkin, bul beyşaranıñ esi auıstı ma eken?! Munıñ nesi qızıq, nesi külki! Köpe-körneu qorlau ğoy bul adam balasın! Ana jılı auılına barğanımda esi durıs edi ğoy!!
Bul oyın dauıstap turıp aytayın dep bir oqtaldı da, pristav pen Aybardıñ mäz bolğanın, Bektenniñ eşkiniñ quyrığınday şıjbıñdap turğanın, tergeuşi mırzanıñ sazarıp qalğanın añğarıp, biraz tosıldı.
– Oybay, mına masqarapaz kimniñ qatını?
– Äy, älgi Mañıraq Taylaqtıñ Taytaqayı ğoy, quday urğır.
– Kötek, dambalın şeşe bastadı! Oybu, sorlı-ay...
Osı bir u-şu, iyü-qiyü dabıranı qoğaday japırıp, bir ayqay sañq ete qaldı.
– Toqtat! – dedi älgi adam Taytaqayğa umtıla berip. – Öle qalğır, Taytaqay! Bul ne sumdığıñ sorlı, elge külki, ösekke tañ bolıp?!
Taytaqay baj etip onıñ betinen aldı:
– Nemene, namısıñ kele me? Namısşıl bolsañ, meniñ aş-jalañaş otırğan altı balamdı asırap ber! A? Jalğız atıñnan basqa tügiñ joq. – Mağan neñdi beresiñ, a? Jarday tüye jerde jatqan joq. Äbirimdi bir aşıp, bir tüye tapsam, tügim de ketpeydi. Külgen aqımaq küle bersin!
Taytaqay basınan kir-kir oramalın alğan joq. Oğan äbiirin aşqannan göri, basın aşqan ölim siyäqtı.
Taytaqayğa toqtau aytıp, toptı jarıp jalğız şıqqan azamat Aqköz ekenin Turar ä degende-aq añğarıp, suğa batıp tunşığıp bara jatqan jerinen qolı bir butağa ilingendey quanıp ketti. «Aynalayın ağatay-ay, şın batır ekensiñ ğoy, asqarday azamat ekensiñ ğoy», – dey berdi.
– Mına bülikşi kim tağı? – dep pristav kenet qaharlanıp, qasındağı uryadnikke:
– Tez qaytar! – dep buyırdı.
Qılışı salañdağan qisıq ayaq uryadnik Obrov Aqközge jetip barıp, jağasınan ala tüsip, judırığın murnına taqap, közi aqşañ-aqşañ etti.
– Qayt, oñbağan!
Şalğayın tistegen qanden ğurlı körmey, Aqköz uryadnikti iığınan büre ustap şiirip kep jiberip edi, pristavtıñ aldına kelip tırañ ete quladı. Aqköz pristavqa endi özi betpe-bet keldi:
– Ey, ulıq! Toqtat mına sumdıqtı. Adam balası sağan maymıl emes külki qılatın! Bekten mırza, qus qondırıp, kelin tüsirgen toyıñdı masqarapazğa aynaldırayın dep pe ediñ? Aybar qudañnan men aqıl kütpeymin. Senin esiñ bar emes pe edi?
Bul jaqta janjal jalındap jatqanda, Taytaqay tüyeniñ şielep baylanğan buydasın tisimen şeşe almay jantalasıp baqtı.
Jerge bir aunap tüsken uryadnik uypa-tuypası şığıp, şaşı qobırap, şiñkildep, naganın qınabınan suırıp aldı.
– Tutqında buzıqtı! – dep buyırdı pristav.
Bir jaqta janjal, bir jaqta jalañaş äyeldiñ jantalası. Jurt bir örttiñ tutanğalı turğanın sezip, ürpiiñkiresip qaldı.
– Osınıñ özin jalañaştap, arqasına düre salıñdar, mına halıqtıñ közinşe! – dedi pristav kömekke kelgen eki uryadnikke.
Üş uryadniktiñ oqtaulı qarularınıñ ortasında qalğan Aqköz ızadan jarılıp kete jazdadı. Munı ottıñ ortasında qaldırıp, Taytaqay tilin almay raydan qaytpay, tisimen buyda jipti şeşe almay qur sorlap ol tur. Tisimen şeşip almasa, tüye joq. Munşama arsızdıqqa adamnıñ barğanına tüye ekeş tüye şıday almay, buh! – dep pısqırıp jibergende Taytaqaydıñ üsti-basına tüyeniñ auzınan köbikti jın şaşırap ketti.
Üş uryadnikti Aqköz üş jaqqa iterip tastap, boy bermey-aq tur edi, mas pristav öz naganın suırıp alıp, aspanğa qaray tars etkizdi.
Jurt şu ete qaldı. Baylaulı ingen «buh!» – dep tapıraqtap qaşa jöneldi. Sämbi tal iilse de sınbap edi, tüyeniñ jibi üzilip ketti.
Mıltıq dauısı şıqqan soñ Aqköz uryadnikterdi arı-beri laqtırğanın qoyıp, eki qoldı solardıñ erkine berip, endigi qaruı til men jaqqa bastı.
– Ey, ulıq, ol beyşara qatınnıñ auılınıñ jerin tartıp alğanıñ az ba? Qañğırtıp, qu taqır jardıñ basına köşirip tastağanıñ az ba? Endigi istegen qorlığıñ mınau. Ol bayğustıñ muqtajdığın paydalanıp, ölimnen Uyat qızıqqa batqıñ keledi. Büyte berseñ bir küni öziñ jalañaştanasıñ. Onı oyladıñ ba? Dünie kezek degen. Köp asqanğa – bir tosqın. Bilip qoy sen de, Bekten! Sen de Aybar!
– Düre salıñdar itke! – dep aqırdı pristav.
Uryadnikter Aqközdiñ qolın artına qayırıp baylap, jelkesinen tuqırta basıp şökeletip otırğızdı da, köylegin basına qaray sıpırıp jiberip, qamşımen osıp-osıp jibergende aq tänge qızıl-qızıl jolaqtar ayqış-ayquş tüse bastadı.
Halıq küñirenip ketti.
– Oybay. bul Aqköz ğoy. Arısımızdı dürege jıqqızıp qoyıp qarap turamız ba?
– «Tek jürseñ – toq jüresiñ» degen. Ulıqqa urınıp nesi bar?
– Onıñ tänine tigen tayaq, bizdiñ Botbay, Qoralas tänine tüsken tañba!
Osı kezde älgi Taytaqay sorlı aptığıp alqın-julqın jügirip kelip, Aqközdiñ qan-josa bolğan arqasın alpamsaday denesimen bürkep jata ketti.
Uryadnikter ne isterge bilmey añtarılıp qalıp edi, pristav:
– Ol qanşıqtı da soğıñdar! Qaraşı, dambalın şeşpey, şarttı buzıp, bizdi aldamaq bolğanın. Soğıñdar!
– Andrey Pavloviç, ara tüsiñizşi, quday üşin,– dedi Turar közinen jası ırşıp ketip, şıday almay.
– Sokolskiy mırza, tım alıs kettiñiz. Toqtatıñız! – dedi tergeuşi sazarıp turıp.
– Aralaspañız, tergeuşi mırza. Bul sottıñ isi emes. Buzıqtardı täubasına keltiru meniñ isim, – dep pristav ayılın jimadı.
– Mırza, qatelesesiz, qızmet babıñızdıñ pravosın asırıp tursız. Bul qılmıs. Al qılmıs ataulınıñ bäri sottıñ isi, – dedi tergeuşiniñ janındağı jas bala dauısı ızadan dirildep.
– Mınau qaydan şıqqan küşik? – dep pristav tüksie qaldı.– Käne, käne familiyäñ kim? Men seni körgen siyäqtımın. İä, iä, mına tergeuşi mırzanıñ keñsesinde isteysiñ.
– Familiyäsı Qırğızbaev!
Dauıs şıqqan jaqqa Turar jalt qarap edi, Aybar äkesiniñ tasasına tığılıñqırap turğan Atamırza eken.
– Mına küşikti men sizdiñ keñseñizden endi körmeytin bolayın. Öytpeydi ekensiz, uezd naçalnigine mälimdeuge mäjbür bolamın, Semaşko mırza.
Sokolskiy endi bulardı nazarına ilmey, düre soqqan jaqqa burıldı. Uryadnikter Taytaqaydı bir şetke süyretip tastap, Aqközdi qaytadan qamşımen osqılap jatır eken. Arqası qıp-qızıl etke aynala bastaptı.
Adamdar ayausız taptağan jasıl köktiñ japırağı qanğa boyaldı. Däl köz aldında öz äkesin soyılğa jığıp jatqanday, Turardıñ janı şıdamay, bir-aq qarğıp, uryadniktiñ qolındağı qamşığa sileusindey qatıp jarmasıp qaldı. Bul bayağı bazarda teñiz şoşqasına bal aştıratın puşıq uryadnik Obrov edi. Qur edireñdegeni bolmasa, işkiş nemeniñ qauqarı şamalı eken. Balağa şaması keliñkiremey, sasqanınan pristavqa «mınau qalay?» degendey qolın jaydı. Qamşı tıyılıp qalğanda Aqköz qan juğan basın köterip edi, Turarğa közi tüsti. Tanığan siyäqtı, aqırın ğana ezu tarttı.
– Apır-ay, bul elde de erkek kindik bar eken-au? Aynalıp keteyin-ay, buğanası bekimegen bala ediñ, sağan kesirim tiip ketpesin. Şataspay-aq qoy. Eki düniede de rizamın! Quday tileuiñdi bersin, qaraşığım!
Ä degende abırjıp qalğan uryadnikter Turardı jelkeden bürip ustap, şettetip äketti.
– Timeñiz oğan! Ol bizdiñ joldasımız!– dep top işinen Qabılbek pen Turalı suırılıp şıqtı.
– Qoya ber, äkeñdi... ölemiz be tegi! – dep qalıñnıñ işinen äldekim ışqındı.
Halıqtıñ tolqi bastağanın sezip, Bekten bolıs şıj-bıj boldı. Tergeuşi Semaşko pristavqa:
– Endi oyınnan ört şığarayın demeseñiz, toqtatıñız. Jabıñız sahnanı. Täuir-aq spektakl körsettiñiz, – dedi.
Şalduardıñ bolısı Şabdan bul jerge meyman bolsa da, es bilgendik tanıtıp, pristavqa:
– Osını qoyğanımız jön, mırza, – dedi sıpayı ğana söylep.
– Jaraydı, qoya ber buzıqtı, – dedi pristav uryadnikterge. Sonan soñ Semaşkoğa burılıp:
– Sizdiñ ana küşigiñiz meniñ esimde boladı, Semaşko mırza. Qoynıñızğa tığıp jılıtıp jürgeniñiz jılannıñ balası bolıp jürmesin. Tili uğa tolğanda öziñizdi şağar. Sizdiñ keñseñizde jumıs isteuge layıqtı bala, mine! Qaydağı bir Kirgizbaevtı kömekşi etip qoyğanşa, tekti mırza Aybardıñ balasın nege almaysız qaramağıñızğa, – dedi Atamırzanı meñzep turıp.
– Au, halayıq toy bolğan soñ, şeke qızbay turmaydı. Jä bäri oyın. Endi baluandar küresi bar, alaman bäyge bar. Atı aldımen kelgenge on taylaq sıylıq dayın. Käne, toy-tamaşağa qarañızdar! – dep ükili börik kiip, atqa mingen jarşı älgi sumdıqtı juıp-şaymaq boldı.
Biraq toydan bereke ketti. Qırsıq şalıp, qımıran irigendey tunjır toy qaytıp qızıqqa molığa qoymadı.
* * *
Aqjal sarığa Aqköz eki umtılıp mine almadı. İesiniñ beytanıs minezin unatpağanday esti januar moynın kädimgidey qayırıp, Aqközge bir qarap alıp, işin tarttı. İesi üzeñgige ayağı jetpey lezde müsäpir halge tüsti. Onıñ qinalğanın bayqap turğan köztanıs adamdar qımsınıp bir-bir basıp jaqınday tüsip, qoltığınan alıp järdemdespek edi, Aqköz:
– Arı tur! – dep aqırıp jiberdi.
Älgiler sostiıp keyin şegindi.
– Men ölgen adam. Qolıñnıñ uşın men tiride berseñ edi, tüge!
– Keş, Aqköz batır. Şaban qimıldaytın qu ädetimiz ğoy. Qudayşılığın aytsaq, seskendik bir jağı. Qu jan tätti. Mıltığın tarsıldatadı. Men Dosmayıl ğoy, tanıdıñ ba, batır?
– A, qatpa qara Dosmayıl senbisiñ? Äy, jarqınım-ay, şımalday halıqtan bir adam mäu demedi-au. Sol ötip ketti. Äytpese soyıl tük emes. Jauqazınday bala ğana şırıldadı-au, aynalayın-ay!
– Jauqazınday bolsa da jüreginiñ tügi bar eken,– dep Dosmayıl süyiniş bildirgen boldı.
– Jüreginiñ soyauday tügi bar onıñ äkesi edi ğoy, arıstanım-ay!
– Kimdi ayttıñ, batır!
– A, armanda ketken bir asıl. Tırnağına deyin asıl.
Aqköz kireleñdep jürip, aqjal sarını oypañdau jerge turğızdı da, tizgindi uıstay ustap, üzeñgige ayağın äreñ artıp, erge auırlap äreñ qondı. Qoltığınan dememek bolğan Dosmayılğa:
– Tek!– dep tastadı. – Mağan janasqanındı körse, soqır pristav oñdırmas. Ärkim öz basın qorğalağan qu zaman! Al biraq, qaşanğı ığa berer deysiñ. Iğa berse – jarğa barıp jığılar. Jarğa jığılmas üşin jantalas bolar.
Aqjal sarınıñ şılbırı süyretilip baradı eken, Aqköz eñkeyip jiıp alayın dep edi, boyı iilmedi. Dosmayıl tobı onıñ qarsılığına qaramay, attarına qonıp, soñınan erdi. Al Aqközdiñ qantalağan köziniñ aldınan älgi araşaşı bala ketpey qoydı.
* * *
Taytaqay uryadniktiñ qamşısın şıbın şaqqan ğurlı körgen joq. Jon arqasında bileudey qızıq sızıq qalsa da, auırsına qoymadı. Ol munday tayaqtıñ talayın jegen. Onıñ janın şiqıldata şaynağan äste de uryadniktiñ qamşısı emes.Taytaqaydı qanjılatqan äm qaljıratqan mına tobırdıñ suq közderi edi. Birese mazaqtap, birese müsirkep karağan közder onıñ jüregin parşalap, qanjarday qadalıp jattı. Taytaqay köp közderdiñ arasınan äreñ sıtılıp şığıp balasına ustatıp qoyğan könetoz köylegine şapşi umtılıp, julıp alğanda, näreste
qorqıp şır ete qaldı.
Köylekti jalmajan apıl-ğupıl kiip jatıp, qan josalı jonarqasına keptelip qalğan kebinniñ jeñine qolın suğa almay, aşu men ıza qısqan düley küşpen şirey julqınğanda, şirik mata şıdas bermey, dar etip ayırılıp, bir jeñi qoltığınan qaqırap tüsti.
Sol jerde Taytaqay kiim ataulını qarğadı. — Osı sum şüberekti, qu kebindi kim şığardı, qanday şunaq şığardı, oybay?! Osı kebin bolmasa, adam degen albastınıñ bäri birdey emes pe, oybay?! Üş kün qu tirşilikte äbiirin şüberekpen jauıp alıp, dalbasalaydı, qarañ qalğırlar. Bäriñniñ kebiniñ – qara topıraq qarañ qalğırlar. Közderiñ şıqqır, nemenege qadala qaldıñdar?!
Taytaqay tap bergende, qızıq köruşiler ürikken qoyday jalt berip, japırıldı – Bayğus, aqılı auısqan ba?– dep kübirlesip bara jattı.
Taytaqay aqılı aman, esi bütin, kişi balasın qolınan qısıp ustap, Mañıraqqa bet aldı. Jol-jönekey älgi oyran osqılağan toydıñ oqiğası köz aldınan qat-qabat köşip jattı. Şıjanday şıtırman arasınan jarq etip qaysar bala eles berdi.
– «Apır-au, bıltır bizdiñ üyge kelip, Qırğızbay jezdemniñ eşkilerin aydap ketken bala emes pe?» – dep dal boldı. – «Sen de sonday bolar ma ekensiñ?» – dep janındağı kenjesiniñ basınan sipadı. Jalañ ayağın şettik tiken soyğılap, sirağı qanağan botasın jerden köterip alıp, qamşı tilgen arqasına laqtıra salıp, şeñgel ilgen etegin ışqırına qıstırıp qoyıp, qurtqa qasqırday qasarısıp, bel asıp bara jattı.
* * *
Qaytar jol köñilsiz. Toydan emes, janazadan qaytqanday Semaşko mırza da, Turar da ünsiz. Jazdıñ uzaq küni bayau batıp bara jatqan. Kün Uyasına qonğan soñ da aspannıñ qızılı köpke deyin qaza bolmay, äueniñ teristik betkeyiniñ jalqın sarı reñi taymay qoydı. Teristik öñirde jatqan Mañıraq auılınıñ bügingi masqarapaz qatını Taytaqay ümit etip, öndirşegi üzilgen sarı ingen qazir aspanda uşıp jürgen tärizdi. Sarı ingenniñ şudasınday ulpa bulttar mülgip qalğan.
– İä, Turar dos, is qiınğa aynaldı, – dep til qattı bir şamada Semaşko. – Öte qiınğa aynaldı. Endi sağan Merkede qaluğa bolmas. Pristavtı öziñ bilesiñ toy. Ol bireudiñ soñına tüsse sorlatpay qoymaydı. Ne isteu kerek?
– Andrey Pavloviç, endi Merkede men özim de qalmaymın. Oqu bitti, dokument qolğa tise – ketemin. Sizdiñ qaramağıñızda köp närsege közim aşıla bastap edi, zañ isin edäuir bilip qalıp edim, amal neşik... – dep kürsindi Turar.
– Bauırım, sen öte qiın adamsıñ. – Semaşko qızıl iñirde balanıñ betine töne tüsti – Tüsinesiñ be, öte qiın adamsıñ. Mısalı, mına men patşanıñ çinovnigimin. Memleket saqşısımın. Al älgi jerde sen bülikşige büyregiñ burdı. Memleket turğısınan kelgende, pristavtiki jön. Ol älgi buntardı da, seni de jazalauğa tiis. Al men pristavtı jaqtauğa tiispin. Biraq seni oqqa baylap jiberuge qolım köterilmeydi.
– Raqmet sizge, Andrey Pavloviç. Biraq aytıñızşı, quday üşin jañağı mazaq ädilet pe? Ol bayğus äyeldi men bilemin. Ötken jılı atam bir şaruağa jumsap, ol äyeldiñ auılına barğan edim. Tünek tübinde jatqan sorlılar. Älgi tüyeni alğısı kelgende dünie qorlığı ustadı deysiz be? Joq Andrey Pavloviç, künköris üşin. Äytpese ol onşa arsızdıqqa baratın aqımaq äyel emes. Al älgi siz aytqan buntar bolsa, ol namıstı qorğadı. Sorlı kedey baylardıñ mazağı bolmasın dedi. Durıs qoy. Ädildik qoy. Al men ädildikti qorğağım keledi. Mazaq pen azap. Betinde bir tüyir Uyatı bar adam onday mazaqqa qalay könedi?
– Könedi, bauırım, könedi. Kirgiz – oqımağan qarañğı halıq. Oqığanı sen siyäqtı – mıñnan bireu. Al qarañğı halıq qaşan da könbis. Bul halıq sauatı aşılıp, tsivilizatsiyäğa jetu üşin äli jüz jıl, joq, äldeneşe jüz jıl kerek. Sen äli jassıñ. Äli esesiñ. Kesir-kesepattan aman bolsañ – keñse çinovnikteriniñ biri bolasıñ. Sonda bul rayıñnan op-oñay qaytasıñ. Bizdiñ oyazdıñ orınbasarı Äzimhan mırza älgi jerde sen siyäqtı şataqqa aralaspaydı. Ol aqımaq emes. Oyazdıñ tilmaşı Jañkin, o da şataspaydı. Ol aqımaq emes.
– Sonda – aqımaq men boldım ğoy, Andrey Pavloviç? – Turardıñ ızalı közi alageuimde jalt-jult ete qaldı.
– Joq, men olay degim kelmeydi, bauırım. Men tek sen äli balasıñ deymin. Ösesiñ – ömir özi qaqpaylap, öz degenine köndiredi äli. Sondıqtan qur bosqa tıraştana berme demekpin. Tüsindiñ be?
Jeñil küymeniñ döñgelegi qiırşıq joldıñ üstin qıtırlatıp keledi, qos qaranıñ tağaları tasqa tiip, qarañğıda ot jarq ete qaldı.
– Al endi mäseleniñ tüyinine kelsek, Merkeden tayıp tur. Sendey qabiletti kömekşiden ayırılu mağan oñay emes, ärine. Men seni jaqsı köremin. Sağan kirgiz eken dep qaramay, jaqsı körip kettim. Men sağan rizamın. Meniñ halimdi sen de tüsin, bauırım, älgi bir soyqannan soñ, sen meniñ keñsemde jüruiñ qiın. Ol köp jağdayda mağan da baylanıstı emes, tüsinesiñ ğoy.
– Tüsinemin, Andrey Pavloviç. Meniñ sizge ökpem joq.
– Biraq men seni betaldı qañğırtıp ta jibergim kelmeydi. Pişpektegi auılşaruaşılıq tehnikumınıñ bastığı – meniñ tanısım. Qalasañ, soğan hat jazıp bereyin...
Mınanday jaqsılıqqa jalpañday jönelmey, bala oylanıp qaldı. Küyme üstin ünsizdik jayladı. Joldıñ sol jaq qaptalınan, tau jaqtan jılqılardıñ pısqırğanı; jılqışılardıñ sañq-sañq etken dauıstarı; añğar alqımında otırğan qoyşı auıldıñ itteriniñ äupili estiledi. Tau omırauına tığılğan lağıl alqaday bolıp, jağalay ottar jıltıldaydı. El orınğa otırğan şaq, qazan köterilip, jer oşaqqa ot jağılıp, adamdar sol qara qazanğa köz tigip, qıbır-jıbır tirşilikten tiılğan sät. Aspara basınan marğau köterilgen döñgelek ay – quday-tağalanıñ jalğız közi siyäqtı. Azdap şeldenip tur. Mına jer betindegi itşe ırıldasqan qu tirşilikti qatpar-qatpar, jıqpıl-jıqpılına deyin köruge sol şel kesir keltiretin de tärizdi. Äytpese, däl qazir Taytaqaydıñ qazanında tek qana tas qaynap jatqanın qudekeñ körer edi ğoy. Qaptıñ tübi qağılıp, jana astıq pice qoymay, auızğa tüse qoymay, özek talğan osı bir tusta Taytaqay kedey qazanğa su toltırıp, işine malta tas salıp, qaynatıp otırğan siyäqtı.
– Apa, qarnım aştı, – dep qıñqıldağan balalarına:
– Şıda, äli pispey jatır, – deydi Taytaqay.
Äyteuir birdeñe pisip jatqanına köñili aldanğan balaqaylar küte-küte, älden uaqıttan keyin uyıqtap ketetin siyäqtı.
– Solay, Turar, toyğa baramız dep oyğa qaldıq. Oylanıp otırsıñ ğoy. Oylan, oylan! Qalasañ, hat jazıp beremin. Oquğa qabıldanasıñ. Tuğanım emessiñ, nağız çinovniktiñ közimen qarağanda, sen tipti düniege adasıp, äldeqalay kelip qalğan tüzemsiñ. Biraq ayttım ğoy, seniñ jöniñ bölek... Kim biledi, – Semaşko mırza qiyäldanıp qara küñgirt dalağa qarap söylep keledi. – Mümkin sen öse kele meniñ jauım bolıp şığuıñ da mümkin, patşağa adal qızmet etersiñ, ana Äzimhan, Jañkin ağalarıñ siyäqtı. Onı tiri bolsaq, uaqıt körseter. Käne, qalay?
Bul suraq – soñğı suraq ekenin tez uqqan Turar endi sozbaqtamay:
– Jaraydı, Andrey Pavloviç, sizge alğısımdı qalay aytıp jetkizerimdi bilmey otırmın. Pişpek bolsa – Pişpek bolsın, – dedi.
– Joq, men seni zorlamaymın. Basqa jerge oqığıñ kelse – öziñ bil. Biraq...
– İä, biraq meniñ basqa barar jerim, basar tauım joq, Andrey Pavloviç. Ras, zañ oquına tüssem be dep edim, onday oqu ne Äulie-Atada, ne Pişpekte, ne Vernıyda joq dediñiz. Qazaqqa auılşaruaşılıq mamanı da kerek qoy.
– Seniñ qazaq dep otırğanıñ kirgiz ğoy, auıl şaruaşılıq mamandığı kirgizdarğa emes, eñ aldımen ulı Resey imperiyäsına, patşa samoderjaviesine kerek. Qaray gör munı: «qazaq, qazaq» dey qaluın!
Kenet Turar öziniñ tağdırı – aumağan qazaqtıñ tağdırı ekenin osı sätte tüsingendey boldı. Apır-au, munı Rısqulov dep atauğa bolmaytını siyäqtı, qazaqtı – qazaq bola tura, qazaq emes – kirgiz. Bul ne? Kezdeysoq uqsastıq pa, joq zañdılıq pa?
«Joq!» – dep tistendi sonda Turar. Sonau bir jılı muğalimder oquğa tüsetin balalardıñ tizimin alıp, auıl aralap kelgende atası munı «Qırğızbaev» dep jazdırıp, sodan bala buzau bağıp jürip, keşke jaqın Aspara şıñına qarap turıp: «Men Rısqulovpın!» – dep şıñğırıp jibergeni siyäqtı, däl qazir de ayqaylap jibergisi keldi. Mına Semaşko mırzağa: – Qazaq kirgiz emes – qazaq! Men Qırğızbaev emespin, Rısqulovpın! – dep aytıp salğısı keldi – ayta almadı. Amalsız tilin tistedi. Atalı sözdi de ayta bilu lazım. Kimge, qalay, qay jerde aytu kerek ekenin añdau lazım.
Sol jolı buğanası qatpağan bozbala bir närsege qattı tüyilip, tastay bekidi: erteñ kuälik alğanda Qırğızbaev emes, Rısqulov bolıp jazıladı. Sodan soñ...
* * *
– Nauqastanıp turğan joqsıñ ba? Jüzin sınıq qoy, – dep sostiıp qaldı direktor Turardı körgende. – Otırşı, öziñ.
Turar direktor üsteliniñ aldındağı orındıqqa jayğasa berip jaqsı köretin ustazınan jasırmay bar jağdaydı jayıp saldı.
– Keşegi oqiğadan keyin mağan tezirek Merkeden ketuge tura kelip tur, İvan Vladimiroviç. Mümkin bolsa, saltanattı keşke qaldırmay-aq mağan kuälik berseñiz...
Semaşko mırza Pişpek tehnikumınıñ bastığına hat jazıp bermekşi boldı. Endigi şarua tek sizde...
– Da, Qızıl Jebe, men seni tüsinemin, – dep direktor kreslodan köterile berip, tar kabinettiñ işinde äri-beri jüre bastadı. Bir qolın artına ustap, bir qolımen burıl samay şaşın sipalap, oyğa şomğan siyäqtı. – Keşegi äreketiñ üşin sağan ursuğa da boladı, urıspauğa da boladı. Ärine, şın rev... joq, şın azamat jalğız-jarım eşteñe öndire almaytın bolğan soñ, sır bermeuge tiis. Jalğız ağaş – orman emes. Onı äli tüsinesiñ. Jaraydı, jasıma! Dokumentiñdi alasıñ. Pişpekte meniñ de dostarım bar, dalada qalmassıñ. Aytpaqşı, dokumentterdi toltıruğa sen kömektesseñ qaytedi? Seniñ jazuıñ jaqsı toy. Bizdiñ mektebimiz tunğış ret balalarğa kuälik bermekşi. Ol kuälikti aybaqtamay, ädemilep, mänerlep toltırğan jön bolar edi. Al üzdik oquşı retinde birinşi nömirli kuälikti öziñe toltır. Jaray ma? Ekeumiz kuälikterdi bügin toltırıp bitsek, erteñ balalarğa saltanattı türde tapsıramız. Ol jiınğa Merkeniñ äkimderi de keledi. Kelistik qoy? Onda erte kündi keş qılmay, iske kiriseyik. Mına papkada balalardıñ tizimi bar. Qay pännen qanday bağa alğanı da jazulı. Mäselen bılay. Alfavit boyınşa, birinşi Aybarov Atamırza...– Oh, oñbağan. Birinşi bola qaluın qaraşı. Ilinip äreñ bitirdi, kileñ üştik. Meyli, oğan qalağan nömiriñdi qoy. Birinşi nömirdi öziñe qaldır. Käne, jazıp körşi...
Direktor temir seyften su jaña jaltıraq qağazdar alıp şıqtı. Qalıñ jıltır paraqtıñ eñ törinde eki bastı samurıq qustıñ sureti salınğan gerb belgisi tur. Odan tömenirek iri äriptermen: «Kuälik» dep jazılıptı. Direktor Turarğa kuälikti qalay toltıru kerek ekenin tüsindirip boldı da, bir şaruamen keñseden şığıp ketti.
– Sağan eşkim kesir bolmas üşin, sırtıñnan qulıptap qoyamın. Qarsı emessiñ be? Al muqiyät bol, qate jiberme. Ärbir kuäliktiñ blanki esepte tur. Bireui bülinse, eñ aldımen men qurimın. Sağan senemin, Turar...– dep ketti.
Turar Atamırzanıñ kuäligin toltırıp bolıp, öz jazuına özi arı-beri qarap, ekinşi blankti ala bergende astınan jazuı bar bir paraq qağaz şıqtı. Bul İvan Vladimiroviçtiñ qolı ekenin Turar birden tanıdı da, kuälik toltıruğa baylanıstı emes pe eken dep oqi bastadı.
«Sankt-Peterburg. Memlekettik Dumanıñ müşesi, sotsial-demokrat İ. P. Pavlovskiyge.
Qurmetti İvan Petroviç! Sizge Reseydiñ bir qiırınan, Türkistan ölkesinen hat jazıp otırğan sotsial-demokrat İvan Koval. Bizdiñ uyım äli älsiz. Biraq sizder kömek etseñizder, isti jolğa qoyuğa boladı. Ol üşin Sizden mınanı ötinemiz. Bizge revolyutsiyälıq ädebietter kerek. Mısalı, mına mağınalı kitapşalar, proklamatsiyälar:
1) «S.D. men S.R. degen ne jäne köterilis»;
2) «Memlekettik Duma degen ne, ol halıqqa ne beredi?»;
3) «I jäne II Dumalar nege joyıldı. III Dumanı saylau turalı Zañ nege şığarıldı?»; 4) «Soldatqa adam bermeñder, salıq tölemeñder»; 5) «Jer talap etiñder»; 6) «Patşa kimderdi darğa asıp, kimderdi öltirip jatır?» t. b. Sonday-aq rev. öleñder, Marseleza teksti, jauıngerlik jäne qaralı marştar.
Sizdiñ hattı bizdiñ poşta aşıp qoyadı eken dep qorıqpañız. Onda özimizdiñ adamdar bar. Tek sizderdegi poşta aşıp jürmese bolğanı. Hattı vagon jäşigine salıñız, nemese zakazben jiberiñiz. Osı hatımdı alğanıñız turalı L. N. Tolstoydıñ sureti bar otkrıtka salıp belgi beriñiz. Al kitapşalar jibergeniñiz turalı M. Gorkiydin sureti bar otkrıtkamen belgi berersiz. Al eger küdik tuğan jağdayda Neva prospekti sureti bar otkrıtkamen bildiresiz. Meniñ adresim: Türkistan ölkesi, Sırdariyä guberniyäsı, Äulie-Ata uezi, Merke selosı.
İ. Koval»
Turar urlıq qılğan adamday, ıñğaysız jağdayda qaldı. Direktor tapsırıp ketken jumıstı da umıtıp, äri Uyalıp, äri mınanday keremet jañalıq aşqanına añ-tañ bolıp, mülde basqa bir älemniñ üstine top ete tüskendey añtarılıp qaldı. Mına hattağı mändes: «Sotsial-demokrat», «Memlekettik Duma», «Revolyutsiyä» degen sözder Turardıñ qulağına ızıñdap, alıstan, Almatı türmesiniñ kamerasınan estilgendey boladı. İä, Aleksandr Bronnikov aytar edi bul sözderdi. Ol kezde bul sözderdiñ mağınası balanıñ sanasına jete bermeytin. Biraq şıñırauğa ilude sığalağan kün säulesindey sır bar edi siqırlı sözderde. Bala sonı sezetin.
«Bizdiñ poştada özimizdiñ adamdar bar deydi ä... Sonda kim bolğanı? Aytpaqşı, Qabılbek poştada isteydi ğoy. Äri oqidı, äri poştada jumıs isteydi. Sol bolıp jürmesin?! Apır-ay, sonda İvan Vladimiroviç munday qupiyä jumıstardı mağan senbey, Qabılbekke senip tapsırğanı ma? Biraq meniñ isteytin jerim – munday astırtın jumıstıñ ornı emes qoy».
Turar kelesi kuälikti Qabılbek Sarmoldaevtıñ atına nömiri ekinşi dep toltırdı. Bar ıqılasın salıp, onıñ atı-jönin marjanday tizip jazdı. Qabılbek te üzdik şäkirt edi, bağaları kileñ bestik, bir-aq törti bar eken. Onıñ özi musılmanşa oqudan.
Kelesi kuälikti Turar özine toltırdı. Bul sät onıñ ömirindegi eñ bir şeşuşi kezeñ edi. Qılmıs ekenin bile tura tas jutıp, täuekelge bel baylamaq. Aldına taza kuälikti qoyıp, özimen özi arpalısıp köp otırdı. Familiyäsın özgertip jazğanı – zañğa sıyımsız. İvan Vladimiroviçke kesiri tiip ketui mümkin. Älginde qattı eskertip ketti ğoy; bir blank bülinse – men qurimın dep. Sonda qalay Qırğızbaev bolıp kete bara ma? Tuğan äkeden jetesiz ul bezedi. Arada neşe jıl ötse de, ökim ataulı onıñ äkesiniñ atınan ölgen buranıñ basınan ürikken atanday esteri ketip, közderi ejireye qalalı. Soğan bola äkesiniñ atınan ayırıla ma? Keşe keşte Bekten toyınan qaytqandağı ant qayda? Älde İvan Vladimiroviçke aytıp, ruqsat surau kerek pe? Ol könbey qoysa şe? Öytkeni onı da qadağalap otırğan inspektor bar. «Rısqulov degen qaydan şıqqan oquşı? Onday şäkirt joq edi ğoy, Andreev mırza?» – dep qadalsa, ustazı ne küyde qalmaqşı. Biraq bala däl qazir täuekel demese, ömir-baqi böten familiyämen ketetinine közi jetti de: ne ölgenim, ne tirilgenim, dep kuälikke qara tuşpen «R» degen äripti basıp kep qaldı. Jazarın jazıp alıp, mañdayınan suıq ter burq ete tüsti. Qolındağı qalamuştı qağaz betinen tartıp alıp, özi tañbalağan «R» ärpine üreylene qarap, meñireu adamday sileydi de otırdı. Kirpik qaqpay qalğan balanıñ köz aldında älgi «R» birte-birte ulğayıp, jan bitkendey qimıldap bara jattı. Aspara şıñınıñ basında Qızıl Jebe mingen Rısqul tağı bir ret jalt etip körindi de «R» ärpi qaytadan burınğı qalpına keldi.
Endi şeginerge jer qalmadı. Ötkelden şeginetin köpirdi Turar özi örtep jiberdi. Endi kuälik bäribir bülindi. Tuşpen tüsken «R»-dı öşire almaysıñ. Sonda bala «Rısqulov Turar» degen sözderdi badıraytıp turıp irileu jazıp boldı da, öz denesine qudiret basqa bas ornatıp, keudesine basqa jürek salıp bergendey, sirä tük te bolmağanday salmaqtana qaldı. Älgi bir uayım, äbiger hal atımen joq. Endi bul eşkimnen qorıqpaytın siyäqtı. Qayta eñsesin ılği basıp turatın, ılği janşıp jüretin zil qaratas arqasınan domalap tüskendey «uh!» – dep jalın ata bir dem aldı da, rahat äleminiñ quşağına kirgendey, seydin köñili köterilip, ıñıldap än salıp, kuälik qağazdarın toltıra berdi. Älgi änniñ äueni «Polonez» ekenin añğarğan da joq.
Direktor qayta oralğanda Turar barlıq balalardıñ kuäligin jazıp ta bitirip edi.
– Jaraysıñ, Qızıl Jebe!– dep maqtadı direktor Turardıñ jazuına süysinip.
– Maqtauıñız jetti, İvan Vladimiroviç, endi ayıptaysız, jazalaysız meni, – dedi Turar aspay-saspay.
– Nege? – dep direktor şoşıp ketti. – Älde blankti büldirip aldıñ ba?
– Joq, İvan Vladimiroviç. Men sanalı türde eki qılmıs istedim. Birinşisi, sizdiñ qupiyä hatıñızdı oqıp qoydım. Bul bir. Ekinşiden, mine mına öz kuäligimdi bılay toltırdım. Meniñ şın atı-jönim. Katorgağa ketken äkemniñ aldında mäñgi qarabet bolmas üşin osı äreketke bardım. Endigi erik öziñizde, İvan Vladimiroviç. Däl qazir pristavqa ustap beresiz be, älde kuälik bermey qoyasız ba – bäri öz qolıñızda.
* * *
Direktor kenet jüregi sızdağan adamşa älsirep barıp kresloğa otıra ketti. Aqırğan da joq, baqırğan da joq. Sotta ölim jazasına kesilgen janday eseñgirep biraz otırdı da sıbırlap qana:
– Hattı oqığanıñnan qorıqpaymın. Meyli oqığanıñ durıs ta bolğan şığar. Meni satpaytınıña közim jetedi. Al erteñ eldiñ aldında sağan mına kuälikti qalay tapsıramın? Qaydağı Rısqulov! – dese ne deymin? Osı qinap tur, Qızıl Jebe. Oh, büldirdiñ, bauırım, büldirdiñ. Tipti osı küni bürkenşek atpen jüretinder az emes qoy. Azar bolsa, solardıñ biri bolar ediñ de.
– Onıñız ras, İvan Vladimiroviç, siz de bürkenşek atpen jür ekensiz. Biraq meniñ äkemniñ atı mülde öşip ketkeni qiyänat bolar edi. Äkem jazıqsız jazanıñ nebir dökeylerin körgen. Al mına jaza tım auır, tım obal bolar edi... Ertedegi jaydı uayımdamañız, İvan Vladimiroviç. Erteñgi saltanattı jiınğa men qatıspaymın. «Qırğızbaev atası qattı auırıp auılına ketti» – deñiz. Al kuälikke qolıñızdı qoyıp, möriñizdi basıp, qolıma qazir ustatıñız. Qaytıp meni Merkeden eşkim körmeytin boladı. Sizge tittey de ziyänım times.
– Munıñ da aqıl eken,– dep direktor samay şaşın sipalay berdi. – Degenmen, türme üyretken-au sağan munıñ bärin. Besikten beli şıqpay jatıp, türmege tüsken adamnan bärin kütuge boladı.
– Diirmende tuğan tışqannıñ balası dürsiliñnen qorıqpaydı, İvan Vladimiroviç.
– Sen tışqannıñ balası emes, jaralı arıstannıñ balasısıñ. Sen Qızıl Jebesiñ, bauırım!– Osını aytıp direktor ornınan türegelip, Turardıñ basın keudesine qısıp, öz tuğan balasın alıs saparğa şığarıp salıp turğanday, tebirenip köp teñseldi.
– Qazaqtan señdey şäkirt tärbielegenime quanamın, Turar, – dep sıbırladı.
Turar ustazınıñ quşağınan sıpayı ğana bosanıp alıp, onıñ közderine közin qadap:
– Bauırım, İvan Vladimiroviç, şın aytasız ba? Şınnan qazaq dediñiz be? Qazaq ta men siyäqtı özinin şın atınan ayırılıp jürgen joq pa? Keşe Semaşko mırza mağan «qazaq, qazaq» dep qaqıldaysıñ dep renjidi... Sonda qalay? Aytıñızşı, ağatay!
– Qazaq ta öz atına ie bolar, Turar. Ol zaman da tuar. Biraq Semaşko mırza durıs aytadı. «Qazaq, qazaq» dep tek ultıñnıñ tuın köterer bolsañ, qıñır ketesiñ. Mülde – tek bir ulttıñ qulı boluda emes, adamnıñ, adamzattıñ ulı bol! Qazaqtıñ kedeyi körgen qorlıqtı orıstıñ kedeyi körmey jür me eken? Mına irgemizdegi qırğızdar şe? Özbekter, tatarlar, ukrainder şe? Mine, osılardıñ bäriniñ kedey tabınıñ bası birikkende ğana maqsatqa jetemiz. Jeke-jarım bölinip alıp, eşbir ult bereke tappaydı. Lenin solay üyretedi, uqtıñ ba, Turar?!
– Lenin! – dedi Turar da sıbırlap, eki közi jaynañdap sala berdi. – Men bul esimdi türmede Aleksandr Bronnikovten estigenmin. Bilemin, İvan Vladimiroviç, bilemin, ağatay!
– Bilseñ, esinde bolsın, sen qazaqtıñ ğana emes, bükil ezilgender äleminiñ ulısıñ. Qazaqtıñ kedeyin jaqtaymın dep, orıstıñ batırağınıñ obalına qaluşı bolma. Batam osı!
– Bir suraq: Aytıñızşı, İvan Vladimiroviç, «S. D. jäne S. R.» degen ne? Hatıñızdan...
– Tüsindim. Turar. Bul jöninde ekeumizdiñ äñgimemiz äli jalğasa berer dep senemin. Onı bir sözben aytıp tüsindiru qiın. S. D.– sotsial-demokrat, S. R.– sotsial-revolyutsioner. Al bulardıñ ata-tegin ajıratıp aytatın adam Pişpekte bar. Sen oqitın tehnikumda. Oğan hat jazıp berip, seni erekşe tapsıramın. Merkege älginde öziñ aytıp qalğanday, qayta oralmaydı emessiñ, jii kelip turatın bolasıñ. Tek seyildeu üşin emes, öte jauaptı ister üşin de. Tüsinesiñ ğoy... Endeşe, jortqanda jolıñ bolsın, joldasıñ – tauday talap pen tabiği talantıñ bolsın! İä, sät!
EKINŞI BÖLIM
«Vo glubine sibirskih rud
Hranite gordoe terpene:
Ne propadet vaş skorbnıy trud
İ dum vısokoe stremlene»
(A. S. Puşkin)
«Oyan, Turar!»
Esiñde me, Almatınıñ kök qaqpalı türmesinde jatqanda udayı qulqın säride sağan osılay til qatar edim. Sodan beri qanşa jıl ötken? Altı, bälkim, jeti jıl şığar. Äu basta men katorgadağı uaqıtımdı sağatpen sanauşı edim, Turar. Sodan soñ kün sanaytın boldım. A y sanadım. Uaqıt şegi joq eken, äste-äste buğan da boy üyrenip ketti bilem, keyin-keyin, kündi de, aydı da, tipti jıldı da jiıp tastadım, atasına nälet.
Ana bir jılğı qiyäl hatımda aytqanımızday, Ürkittiñ qalasında meni Bodoybo degen jerge aydauğa ükim şıqqan. Ürkit pen Bodoybonıñ arası eki mıñ şaqırım jer. Äueli Ürkitten bizdi jayau aydadı. Qıstıñ bir qısılğan kezi edi. Aynala dünie appaq sire qar, jalğız ayaq jolmen uzınnan-uzaq şubağan katorjnikter. Ürkitten biz şıqqanda altı jüz adam edik. Altı jüz adamnıñ ayağındağı kisen sıñğırı älemniñ qay tükpirine bolsa da jetken şığar dep şamalaymın. Bälkim, seniñ qulağıña da şalınğan şığar. Sol kisendi jalañ qolmen ustay alsañ, alaqanıñdı alıp tüsedi. Altı jüz adamnan Bodoyboğa tiri jetkeni üş jüzdey boldı-au dep şamalaymın. Köbi üsip öldi, atasına nälet. Bayağı bir künder jumaq eken ğoy. Elde jürgen şağımdı aytamın. Bireu ölse, «bauıremaylap», jılap-sıqtap, el jiılıp, küñirenip, kädimgidey kör qazıp, aq jauıp, arulap qoyar edi. Adam balasınıñ sondağı qadirlisi-ay. Ürkit – Bodoybo jolında bir beybaq kisenine şalınıp qulay ketse, qaytıp turudı oğan jazbağan. Aydauıl onı küresinge süyretip tastaydı. Eşkim qaraylauğa mursat joq. Tutqındar tek közben ğana qoştasadı. Endi meniñ kezegim qaşan keler eken dep bara jatadı.
Köbi aştan öldi, atasına nälet.
Qiırsız aq kebin – aq munardıñ arasında uzaq jürgende adam sansırap, dünie-tirşilikke samarqau bolıp qaladı eken.
Alısta ağayınım qaldı-au, ananıñ jayı qalay, mınanıñ hali qalay boldı eken dep oylap, mi qatırmaysıñ mundayda. Tek özegiñ ğana äli ölmegeniñdi eskertip, üzilip-üzilip, aştıqtıñ azınağan belgisin beredi. Keyde bälenbay jüz kisenniñ sıñğırı sol aş özektiñ ayanıştı azasınday bolıp estiledi. A biraq sonda da sana sönbey, qiyäl ölmey, qay-qaydağı köz aldıña elesteydi. Birde Aqsu-Jabağılınıñ jayqalğan jaylauı, jeli basındağı şıbındağan mama bielerdiñ qımızınıñ iisi, qazanda qaynağan bağlan ettiñ juparı sonau alıstan jetip, murnıñdı jarıp kete jazdaydı. Keyde Talğar taudıñ bauırındağı jerkepeniñ irgesinde turatın arşa kübidegi aşımal köjeni añsaysıñ. Sondağı dünie netken düriyä ediñ, qatıqsız qara köje netken qasietti edi. Baytaq qazaq dalasınıñ topırağında tuğandardan aştıqtıñ dämin menen artıq tatqan adam bar ma eken? Ay, joq-au, sirä. Künine köretin toqsan toğız bäleniñ bir türi jäne mıltıqsız, qılışsız, a biraq eñ qatıbas türi osı aştıq, atasına nälet.
Bodoybo degen ittiñ jolı bir jerde keñeyip, aldımızdan şana jürip, taptalıp qalğan eken. Sol joldıñ üstinde köz uşında qarayğan jalğız nüktege bälenbay jüz aştardıñ közi bir mezgilde tüsken siyäqtı edi. Tura kep umtıldıq. Ayaq-qoldağı buğaulardıñ saqır-suqır sıldırı jüz ese küşeyip, ürkindi qahar habarınday aspan astı, jer üstin küñirentip jiberdi. Qar jamılıp mülgip turğan qarağay üñgilerinde uyıqtap jatqan aq tiin atıp turıp, apanda altı ay mızğitın qoñır ayular qorqa qorbañdap şoşığan zaman. Aldağı qarayğan qara noqatqa kim burın jetedi, sonıñ juldızı janar şaq. Bizden burın ötken şanadan tüsip qalğan bir kesek nan şığar degen ümit däl qazir qudaydıñ özinen de küşti.
«Anau jatqan at basınday altın» dese, äy, qaydam, eşkim büytip jan uşırmas edi. Bulayşa birin-biri eteginen tartıp qulatpas edi. Salt attı aydauıldar bul dürliguden seskenip, attarın qarğa ombılatıp, qaptaldı qarauıldap, mıltıqtarın iıqtan sıpırğan. Adamdardıñ auzınan aq jalın atqılaydı. Arandardan şıqqan aq budan qara tobır üstine aq tuman turıp qaldı.
Ölermender aqırı älgi qarğıs atqır qara noqatqa jetip jığıldı-au. Alğaşqılardıñ biri bolıp men de qol soza umtılıp edim-au. Jañağı jügirgen tük emes eken. Nağız azap bastaldı. Biriniñ üstine biri qulağan adamdardan tay turğanday boldı. Qahar soqqır qara noqat qayda qalğanın kim bilsin, äyteuir adamdar dalbasalap, birin-biri julmalap, qoldarımen sipalaydı. Balağattasıp, keñirdek jırtısuğa äl-därmen joq, tek qırıldağan ünder. Kimniñ kimge ne aytqanı belgisiz.
Bayağınıñ bayağısında, bala künimizde kögalğa şığıp alıp «tüyebas» oynauşı edik. Qazir böten bireu bizdi körse, «tüyebas» oynap jatır eken dep oylar edi. Aqırı attı aydauıldar bizdi bıt-şıt qılıp qamşımen sabap, oğan da bolmağan soñ aspanğa mıltıq atıp tarsıldatıp, jağamızdan alıp, jan-jaqqa laqtırıp, äreñ tarattı-au.
Tağdırdıñ mazağı san türli, Turar. A biraq däl munday mazaqtı tağdır bul şaqqa deyin oylap tapqan joq şığar. Nan dep talasqan qara noqat şanağa jekken attıñ qatıp qalğan tezegi eken, atasına nälet...
Älginde birin biri keñirdekten alğan beybaqtar endi bir-biriniñ betine qaray almay, Bodoybo degen ittiñ jolımen ilbi basıp kete bardıq.
Buzau üni älgindey emes, endi üzdigip şığadı, qıñsılap ta qısılıp şığadı. Adamdardıñ körgen azabına şıday almay, temir ekeş temir de tebirenip jılar ma eken, Turar. Men munı öz qulağımmen esittim, atasına nälet.
Şığıs Sibirdiñ aspanı batar künniñ aldında aşañ qızıl reñ alıp, mına sumdıq mazaqtan täñiriniñ özi Uyalıp, beti duıldap turğan siyäqtı.
Tuñğış ret sonda meniñ közimniñ aldı buldırap, qızıl-jasıl säule şalıqtadı. Bulıñğır arasınan anda-sanda qaba jal Qaldıqızıl atqa mingen Saymasay mağan qamşısın büktep ustap, saqıldap külgendey boladı. Tabalağanı şığar. «Kördiñ be, bälem, köresini» degeni şığar. A biraq meniñ köñilim oğan tozğan joq, atasına nälet. «Saymasaydıñ astında Qızıl Jebeniñ bolmağanı qanday jaqsı»,– dep özimdi-özim jubattım.
Aspannıñ qızılı ıdırap, töñirek buldıray bastağanda biz bir selenge kelip kirdik. Bärimizdi bir sarayğa äkep qamadı. Sansırap qulap, bir-birimizdiñ bauırımızğa tığılıp jattıq. Älgi bir qarañ qalğır qara noqatqa bola biriniñ keñirdegin biri julğan beybaqtar endi iesiz qanşıqtıñ küşikterindey birine-biri tığılıp, quşaq ajıramas tuıstarday buyığıp qalıptı.
Älgi bir qarañ qalğır qara noqattıñ töñireginde tompayıp-tompayıp eki-üş adamnıñ öligi tağı da qaldı. Mümkin, äl-därmenniñ aqırğı tamşısı tausılğan şığar. Mümkin, alasapıran arpalısta bireulerdiñ qolı qaterli tigen şığar. Älde aydauıldardıñ qamşısın kötere almay qaldı. A biraq aldanğan ümittiñ küyigine şıday almay ketuleri de mümkin. Üzilgen ümit – ajal. Meniñ bir täuba qılatınım, meniñ janımnıñ şıqpay jürgeni – äli de sol sum ümit, atasına nälet.
Esiñde me, Turar. Meni Almatınıñ abaqtısınan aydağan bozala tañda sen arbanıñ artınan jügirip, belbeuimnen ustadıñ. Sonda qolıña şuda jiptiñ tarqatılğan bir uşı ilindi. Tarqatılıp-tarqatılıp tausılarda aydauıl ştıktıñ qırımen älgi jipti qiıp jiberdi. Sen qulap qaldıñ. Sonda men köñilime sekem aldım. Şirigen jaman jiptiñ üzilgeni beker boldı-au, bul şirkin elegizgen ümit jibi siyäqtı edi-au, dedim. A biraq, dätke quat berip, sol üzilgen jipti, üzilgen ümitti men köñildiñ näzik qılımen jalğadım.
Jol hikmetin aytıp tauısa almaspın, Turar. Köktem şığıp, qar erip, muz buzılğanşa biz Üstiqut degen jerde jattıq. A muz buzılğanda bizdi kemege salıp, Lena dariyäsımen alıp jürdi. Dariyänıñ nesin aytayın, bizdiñ Alataudan aqqan bükil özen-su bitkendi jinasa, buğan teñ keler me eken, äy qaydam. Kemeden tüsken soñ tağı da jayau aydadı. Jeri taulı keledi eken. Alatauday aspanmen talaspasa da qırat-qırat, kileñ orman jamılğan düley dünie. Halqınıñ keybiri tura özimizdiñ qazaq-qırğızğa uqsaydı. Äueli qazaqtar ma, yaki qırğız ba, bular jaqut dep. Söytip jaqut degen eldi de kördik. Söylesip köreyin desem, aydauıl ruqsat etpeydi. Yaki olardı bizge jolatpaydı. Olar bizge iş buratın tärizdi, sirä.
Salt attı bir jaqut jol jağasında qıratta turıp, men tusınan öte bergende dauıstap, öz tilinde birdeñe-birdeñe dedi. Tüsinbedim. Sonan soñ özi sausağımen nuqıp körsetip: «Saha, Saha» – dedi. Sonan soñ sausağımen meni nusqap, öz tilinde tağı birdeñe suradı. Tüsine qoydım: «Qazaq, qazaq», – dedim. Ol aqsiyä külip, tuısqanın körgendey mäz bolıp: «A-a, qassaha, qassaha!» dedi.
Tağı da özin nuqıp: «Saha» meni nusqap: «qassaha – tuğan, tuğan!» – dedi. Sonan soñ meni ayağanday basın şayqap, tañdayın qağıp, bir kürsindi. Qoynınan bir teri qalta suırıp alıp: «tamaha-tama-ha»,– dep mağan qaray laqtırıp jiberip edi, aydauıl qağıp aldı. «Ey, sasıq yakut, ayda, arı jür! Äytpese sen de osılarğa qosılasıñ», – dep jekidi. Jaqut-saha qamşını bir basıp, atın orğıtıp, qırdıñ astına bulañ etip tüsti de ketti. Qaytıp körinbedi. Onıñ mağan sıylağanı temeki eken. Sodan bastap men şılım şekkim keldi. Burın jek köretin neme edi. Endi qumartıp qaldım. Biraq buğınıñ terisine monşaq tizip tikken qaltağa qızıqqan aydauıl sıy belgini öziniñ qoynına süñgitip jiberdi.
Tanımaytın, bilmeytin, aydaladağı jerdiñ bir qiırındağı adam. Tañ qalam. Nege bulay? Nege janı aşidı? Men özgeler turmaq, öz qandas, qarındastarımnan köbine-köp teperiş kördim. Talaylarmen doc ta boldım. Biraq dostardı men jat jurttan köbirek taptım. Älgi jaqut-sahanıñ ıqılası köñ bolıp qatıp qalğan köñilimdi bir jibitip, işi-bauırımdı eljiretip jiberdi. Jer betinde äli jaqsılıq joyılmağan eken-au dep, osı ıqılastan tıñ quat alğanday bolıp qaldım. Jerdiñ jüzinde osı ıqılas joğalğan küni dünie qarañ qalatın şığar, atasına nälet.
Ilgeri basqan ayağıñ keyin ketkende, dittegen armanıñ tüñgi adasqaq aldamşı ottay jetkizbey qoyğanda, jan-jağıñnan jau qamağanday jalğız qalğanda, osı men nesine tiri jürmin, endi mağan bul jalğan düniede ne bar? – dep bir tüñiletin sätter boldı. Aydaudağı pende üşin eñ auır kesel osı. Buğan şıday almay, soqpa dertke uşırap, qaytıp oñala almay, şeksiz Taygada jer tompaytıp qalğandar qanşa, atasına nälet. Menimen birge özimizdiñ Äulie-Atanıñ Murat degen bir şımırı boldı. Ol da äldeqalay jalamen ustalsa kerek. Öte taqua, tım taza kisi edi. A biraq sorına qaray tım uayımşıl eken. «Artımda üyelmeli-süyelmeli üş balam qaldı. Üşeui temir qanat şaqa balapan siyäqtı, ılajsız näreste. Äyelim momın. Tım bolmasa pısıq ta emes. Endi olar tipi qalar deymisiñ. Äsirese bir jasqa tolar-tolmas kenjesi şinjeu edi, ne boldı eken? Äy, üzilgen şığar, äy sorlağan şığar», – dep küni-tüni uhiley beredi, küni-tüni ahılay beredi. Qarauıldıñ äkelip bergen batpaq köjesin işpey iterip tastaydı. Äueli men onı demep, «sorlı ajalıñnan burın ölemisiñ. Bala sende ğana bar da, basqada joq, pa! Quday basqa saldı, könesiñ. Qudaydan ölim tileseñ, ölim seniñ ötinişiñsiz-aq özi keledi. Biraq qay jerde, qay sağatta keledi, – onı eşkim boljap bilgen emes. Äyteuir jarıq düniede jür ekensiñ, şükirşilik et te, jaqsılıqtı aldan küt!» – dep qayrat bergen bolıp jürdim.
Menen ajırap, basqa topqa ketken soñ, köp uzamay sol kisi dünie saldı. Oylaymın, eger ekeumiz ajıramasaq, äli tiri jürui de mümkin edi-au dep. Men de oğan jaqut-saha. A biraq jañağı jaqut-saha barda, mına men ölmeymin, atasına nälet. Quday sonı aman qılsın.
Körgen-bilgenimdi tizbeley berip qayteyin. Äyteuir, qu süyegimiz saudırap Bodoyboğa da jettik-au. «Bodoybo, Bodoybo, altınnıñ keni» degenge, bul bir Ürkittiñ qalasınan da iri, altın jalatıp, jarqıratıp tastağan nau şahar şığar desem, qiqı-jiqı qisıq üylerdiñ qurandısı eken, täyiri.
Bodoybonıñ türmesi basqa üylerinen göri mıqtı salınğan ba dedim. Bu jarıqtıq patşanıñ ıqılası abaqtı degende erekşe qulağan. Qay türmesine barma, tastan örip, qamaldan da qattı ıqtiyättap salıp tastağan. Jan-jağı tay, bir jağı dariyäğa tönip turğan el eken. Burın bul qalanıñ aynalası it tumsığı batpaytın jınıs orman eken. Endi jan-jağı üş-tört şaqırım jerge deyin tıp-tipıl. «Ne bolğan?» – desek, biletin orıstar aytadı: katorjnikter qaşıp, arasına tığılıp qalmasın dep ormandı jağalay otap, örtep jibergen dep.
Bodoybonıñ türmesinde biz nağaşımızdıñ auılına kelgendey bolıp qaldıq. Tuñğış ret monşağa tüsip, iş kiim auıstırıp, şeşinip jatıp uyıqtadıq. Auqattı da birşama berdi, toya jeytin boldıq. Söytsek, bul jaña tozaq aldındağı az kün boy jasau eken. Alıs joldan arığandardı az ğana äldendirip alğan soñ, türmeden aydap şığıp, tüksigen jartastıñ etegine alıp bardı. Munı «Jartas» kenişi dep ataydı eken. Bükil Bodoybodağı eñ tereñ, eñ auır keniş osı bolsa kerek. Jer astındağı qarañğı körge tiridey kirgizdi. Kölbeu satımen bir-birlep, qazday tizilip tüsemiz. Är jerde jıltırap şırağdan turadı. Töbeden su tamşılaydı. Jelkeñnen äzireyliniñ oğınday tigen tamşıdan qorğalanıp, moynıñdı qıjıraytıp işiñe tığıp alasıñ. Şiqıldaq jaman ağaş satı tayğanaq. Abaylamay tayıp ketseñ, köriñ tereñ.
Apan üñgirdiñ tübine jetken soñ qolımızğa kürek pen qayla berdi. Al kep tastı soqqıla. Qazılğan tas pen topıraqtı «täşkege» salıp, sırtqa şığaradı. Almatınıñ türmesinde sen atqora tazalaytın qol arba kädimgi. Altın degenimiz osı eken. Altın degen jarıqtıq am basınday bolıp jatadı eken desek, kädimgi qudaydıñ qu qum topırağı. Sonı joğarı şığarıp, sulı nauamen «vajgert» tögedi eken. «Vajgert» degeni kädimgi kiiz. Ülken kiiz. Altın qiırşığı tac qumnan ajırap, sol kiizge uyığıp qaladı eken. Jumıstıñ bar türi osı, Turar. A biraq bul nağız tozaq. Tizeñnen şılqıldağan su keşip jürip, qarañğı jerdiñ astın körtışqanşa qaza beresiñ, qaza beresiñ. Qarauıl degen it janalğıştan jaman. Säl damıldasañ – ayamaydı. Jerdiñ astına tañ qarañğısında tüsip, iñir qarañğısında bir-aq şığamız. Sondıqtan biz künniñ jüzin körmeymiz.
Şahtadan şıqqanda bizdi baraqqa kirgizip, anamızdan jaña tuğanday, tır jalañaş şeşindirip qoyıp tintedi. Qomıt kiimniñ jırtıq-tesigin tügel timiskilep şığadı. Altın urlaydı dep küdiktenedi. A biraq taza altınnıñ şaşırap jatqanın körgen emespiz. Bäri qum, topıraq, onıñ altını qaysı, qumı qaysı – ayıru qiın. A biraq pende bolğan soñ, taza altın tabılsa, alğıñ da keledi. Katorjniktiñ miın bul oy kündiz-tüni şaqqılaydı da turadı. A biraq qaşa qalğannıñ özinde qarjı kerek. Ärine, altınıñ bolsa, elge jetu oñayıraq. Äsirese köktem şığa, janıñ bir bostandıqqa bulqınıp şıqqısı keledi-aq. Qar ketip, kök şıqqanda, tüstikten qustar qaytqanda, sol qustar kelgen jaqqa katorjniktiñ közi muñaya qarağanın körseñ, atasına nalet! Bodoyboda ne köp, keniş köp. Katorjnikter sonıñ birinde ğana isteydi. Basqalarında jay jumısşılar isteydi. Köbisi Reseyden öz erkimen jumıs izdep kelgender. Bodoybodan bayıp qaytpaqşı bolğan beybaqtar.
Yağni katorgağa öz erkimen kelgender. Ayaq-qolında kiseni joq demeseñ, olar da katorjnikter. Tapqanı qu tamağına jetpeydi. Közi aşıq orıstar aytadı: bir kilo jarma Reseyde eki som, ol munda tört som, bir put tuz Reseyde qırıq tiın, munda eki som, bir kilo qant Reseyde bes som, munda on som, – dep.
Saymasaylar munda da bar. Jumısşı sorlı bala-şağasın asırau üşin mundağı Saymasaylardan azıq-tülikti qarızğa aladı.
Qarızdanıp täueldi bolğan sorlı ömir-baqi quldıqta qaladı. Qutıla almas quldıq qamıtı munda da köp.
Bas-basına üy qayda? Işine torğay qamasañ turmaytın jırtıq baraqtarğa bala-şağası da, boydağı da aralasıp, sığılısıp jatatın körinedi. Olarğa qarağanda türme beyiş deydi bizdiñ orıstar. Jırtıq baraqtarın jamaudıñ amalın qara. Jumısşılar baraqtarınıñ sırtına qar üyip, şelekpen su töge beredi, töge beredi. Ol siresken muz bolıp qatadı. Söytip jataqtıñ jırtığı biteledi.
«Muz sılaqtı» qalanıñ adamdarı aqırı azapqa şıday almay, bastıqqa barıp, jumıs jağdayın jaqsartıp, jalaqını köbeyt dep talap qoymaq bolıp, bälenbay mıñı jinalıp, ulığına bara jatqanda soldattar qarusız beyşaralardı mıltıqpen atıp, jusatıp saldı. Bul sumdıqtı biz köre alğan joqpız, a biraq türme qanşa biteu bolsa da, sırttağı habar abaqtınıñ tac qamalınan ötip ketedi. Sol soyqannan keyin bizge de qarauıl burınğıdan beter küşeytildi. «Lena qırğını» degen soyqan däl bizdiñ qasımızda boldı. Közi aşıq orıstar aytadı: «Patşanıñ küni tausıldı. Endi köp uzamas. Jağday özgeredi. Bizge de bostandıq boladı», – deydi. Onday attı kün bolsa, senimen qauışar kün tuar, Turar. Äyteuir, bir zor dauıldıñ jaqındap kele jatqanın, oqımasam da, men sezetin siyäqtımın. Sol dauıl adam ömirindegi joqşılıq, aldau-arbau, bäle-jala, zorlıq-zombılıq siyäqtı. Bayağı Almatınıñ türmesindegi tamır Eskendirdiñ aytqan Lenin degen kisisin munda auızğa jii-jii aladı. Estigen sayın qulağım eleñdep, meniñ bir jaqın adamımdı atap jatqanday, işim jılıp qaladı. Sol Eskendir şınında köregen eken. Alğaş sodan estigende nana qoymap edim. Endi mundağı halıqtıñ bar sengeni – Lenin.
«Jartas» kenişiniñ tübinde mayıp bolmasam, jaqsılıqqa men de jetetin şığarmın degen ümit jandı jılıtadı. Oqığan orıstar Puşkin degen aqınnıñ öleñin aytadı. Qazir men orısşanı bilip qaldım ğoy. Sol Puşkin, patşağa qarsı şığıp, katorgağa budan jüz jıl şaması burın aydalğan dekabristerge mına öleñmen sälem joldağan eken.
«Vo glubine sibirskih rud
Hranite gordoe terpene
Ne propadet vaş skorbnıy trud
İ dum vısokoe stremlene» –
dep.
Sol Puşkin tağı da: «Kisender talqandalıp, abaqtılar qirap, bostandıq tañı atadı. Sonda qoldarıña aldaspan alıp, jaudı jayratasıñdar», – depti.
Qolına men de qaru alıp, azattıq üşin alısıp ölsem, armanım joq. Payğambar aqınnıñ aytqanı kelgey.
Ayaq-qoldağı auır kisenge bauır basıp ketkenim sonşalıqtı, eger onıñ kilti aşıla qalğan künde tastamay, eskertkişke ala ketemin. A mümkin bul kisennen qanjar soğuğa tura keler. Patşanıñ itteriniñ basın şauıp, sol qanjardı jau qanına suarsam, mende qanday ökiniş bar.
Tağı bir arman-tilek. Kisenimniñ qanjardan artılğan bir tüyirinen men saqina soğar edim. Seniñ tuğan anañ Qalipa dünieden erte köşti, Turar, qolına saqina sala almadım. Odan keyingi alğanım Izbayşa seniñ tuğan anañnan kem bolğan joq. Şiettey eki näresteni, senimen Tüymetaydı analıq meyirimmen isinip, bauırına saldı. Qula dauıl qu tirşiliktiñ küybeñimen jürip, onıñ da sausağına saqina kigize almadım.
Jıldar jüzine er adam jar quşağınsız kün keşudiñ ahirettey qasiret ekenin men sağan täptiştep jatpaymın, ulım. Nesin jasırayın, Sibirdiñ uzaq tünderinde men Izbayşanı da köp oyladım. Sen de er-azamat bolıp ösip qalğan şığarsıñ. Quday sağan aldağı künde alğan jardı adalınan bersin. Izbayşa meniñ adal jarım edi. Endi menen küder üzip, basqa bir töbetke täueldi bolsa, amal joq. Al meniñ neğaybıl nälet jolıma qarap, äli de kütip jürgen bolsa, men kisennen soqqan temir saqinanı onıñ perişteli sausağına saf altınğa balap salar edim. Aqılı bolsa, munısı nesi dep, tañ qalmas. Ras, temir kisen ayağıma tusau bolıp, adımımdı aştırmadı. A biraq jıldar boyı serik bolğan sur temirge et üyrendi, ol da meniñ bir müşemdey boyğa siñisip ketken tärizdi, atasına nälet.
Egerim, meniñ alğanım Izbayşa äli bar bolsa, sağınış jalınına taptalğan, qasiret buına suarılğan, meniñ şıdamımmen şıñdalğan temir saqinanı oğan tartu etpekşimin. Bodoybodan bir saqinalıq altın da tabar edim, a biraq altın saqina Rısquldıñ jarı Izbayşağa jaraspasa kerek. Menen arılmay kele jatqan bir arman sırı osınday, Turar.
Turar, bauırım meniñ. Bul hatımdı men juldızdarğa tapsırdım. Birine-biri qol jalğap, sağan jetkizer, ayan berer. Äkeñniñ tiri jürgenin sezdirer. Menen küder üzbegeysiñ. Meniñ oñaylıqpen jan bermeytinimdi sen bilesiñ ğoy. Aspandağı juldızdar sağınıştıñ kiesi körinedi. Bodoybonıñ sarı altınınday sağınışımdı sen juldızdarğa qarap tanırsıñ.
Seni meniñ sağınışım jelep-jebep jürgey, Turar... Jarıq dünieniñ jüzinde körisuge jazsın tağdır ekeumizdi.
Äkeñ – Rısqul.
I
Taşkentten attanğalı beri de eki kün boldı. Beket-bekette at auıstırıp, az tınıstap, ayalsız salıp urıp jürip otırğannıñ özinde arağa eki kün salıp Äulie-Atağa äreñ jetti.
Atşabardıñ astındağı Keruen saray beketinde auıstırar at joq bolıp şıqtı. Taşkentten kele jatqan rotmistr beketşini jağasınan alıp:
– Tez tap attardı! Men general-gubernator Kuropatkinniñ tötenşe tapsırmasımen Merkege asığıp bara jatqan resmi adammın! – dedi.
Beketşi o da qudaydıñ pendesi ğoy, ä degende rotmistrdiñ qolın jağasınan julqıp tastap-aq edi, eki iığına eki kisi mingendey badıraq köz dembelşe qazaq general-gubernatordıñ esimin estigen soñ jeli şıqqan torsıqtay solıp sala berdi:
– Älginde ğana tıñ attardı oyazdıñ ökili jegip jürip ketti. O da Merkege bara jatır...
– Oyazdıñ mekemesi qay jerde?
– Kaufman köşesinde, mırza. Ülken sarı üy. Jüriñiz, men ertip aparayın, – dep elpeñdey qaldı.
* * *
Qan sorpa bolğan attarın Şaqpaqtan şıqqan arbakeş atqoradağı aqırğa aparıp bayladı. Küymedegi jolauşılar jerge tüsip, ayaq-qolın jazdı. Taşkentten mingen ğalım-etnograf sakvoyajın aşıp, tamaq jeuge kiristi. Turar öziniñ özegi talğanın sonda barıp şın sezgendey boldı. Aş özek üzilip keterdey sazıp tur. Sonı bayqağan etnograf dämge şaqırıp edi, Turardı namıs jibermedi. Onsız da jol-jönekey tamağın osı ğalımnan asırap keldi. Qaşanğı masıl bola beredi.
– Raqmet. Tamaqqa täbetim joq,– dedi.
Joğarıdağı Atşabarğa şığıp qaytpaqşı bolıp bir turdı. Is Tülkibastan, ne Merkede bazarlap kelgen ağayın kezdesip qala ma degen däme.
Tülkibastıqtardan bälendey bireudi jığa tani qoymas, biraq jön-josıq surastırsa, öziniñ atı-jönin aytsa bul tarapta munıñ äkesin biletin qazaq-qırğız tabılar da ma edi. Al merkelikterdiñ bala-şağasına deyin biledi. Äkesi Atşabarda kezinde talay bolğan. Ätteñ, iz qalmaydı. Äytpese tüye taban qisıq etiktiñ izi Rısquldıñ ömiriniñ jolınday buralañdap jatar edi.
Iz qalmaydı, söz qaladı. Uaqıt – qalbır elek siyäqtı. Onıñ közinen usaq-tüyek, mayda-şüydeniñ bäri tüsip ketedi de, irileri ğana qaladı. El auzında söz sol iriler turalı ğana saqtaladı.
Tülkibasta – Turardıñ äkesi tuğan. Babası Jılqaydar jatqan şığar äne bir qırdıñ astında.
Perişteniñ tüsindey, peyiştiñ törindey qayran Tülkibas! Sağan, sirä, mına didarıña qarağanda jamanşılıq juımas. Mınau zañğar alqarakök aspan, anau asqar Täñiridey taular, aydaharday şapşıp aqqan asau aqjal özender, qanıq jasıl japıraqtı äulie jañtaq ağaştar, tüpsiz aspan şırqauında qalıqtap jürgen täkappar qırandar; töskeydegi şüyginde semizdikten mamırlap qalğan şıjanday mal...
İä, bul jännatta tek Adam-Ata men Haua-Ana tektes adamdar ğana tursa kerek edi. Biraq peyiştiñ özinde de ötirik-ösek, qızğanış pen qastandıq, jauızdıq pen qaraulıq bağzı zamanda, adamzattıñ bozala tañında boy körsetse, bügingi pendelerge ne jorıq. Äytpese, Adam-Ata men Haua-Anadan tuğan Qabıl özi inisi Abıldı qızğanış qırsığınan taspen urıp öltirer me edi? Jauızdıqtıñ törkini peyiştiñ törinen şıqqan.
Adam-Ata men Haua-Ana ömir sürgen jumaq ta däl osı Tülkibastay-aq bolğan şığar. Munda da Abıldar bar, munda da Qabıldar bar. Bul jerdi jaylağan eldiñ arğı babası Şilmembet degen kisi eken. Sodan tarağan urpaqtan batır da tuğan, qatın da tuğan, dana da şıqqan, şala da şıqqan. Perişte jürgen jerdi şaytan añdidı. Periştesiz jerde şaytan jumıssız qaladı.
Äytpese, jiırma üy Sälik budan otız jıl burın Tülkibastı tastap, ularday şulap, üdere köşer me edi?
Rısquldıñ ağası Berdiquldıñ qanı tögiler me edi? Aspandağı Alataudan qulap aqqan möldir bulaqtar Däu-Babanıñ bauırına kelgende qızğıltım tartatın siyäqtı. Berdiquldıñ qanı emes pe eken? Äldeqaşan, budan otız jıl burın tögilgen qan äli künge deyin juılıp bitpese, möldir bulaq qızarmasqa ne şara!
Dauılbay bolıs urğızıp öltirtken Berdiquldıñ mürdesine jılda köktemde qaulap kök şığadı. Qorğansız ziratqa kirip ketip mal jayıladı. Berdiqul molasınıñ üstindegi şüygin şöpti tilimen talmap, siırlar qomağaylana jalmaydı. Zäñgi-babanıñ qunıqqanına qarağanda sol jetim töbeşiktiñ şüygini şırın bolar. Şöp şırın sütke aynalar Berdiquldıñ süyeginen när alğan sütti adamdar işedi, Dauılbay da işetin şığar.
Sodan beri otız jıl ötipti. Tau da ornında, tas ta ornında. Jiırma üy Sälik-Sarı jıraqtap ketkeni bolmasa, el de ornında. Qandı su işip, qayğısız qara qulday jürip jatqan jayı bar körinedi.
Teñbil-teñbil qarakök orman, oydım-oydım jasıl araldar arasınan toqal tamdar da, aq şañqan şalqaq aq üyler de kezdesip qaladı. Ala-qula dünie. Anau bay, mınau kedey dep peşenesine jazıp qoyğanday. Äkesi Almatınıñ türmesinde otırıp aytqan äñgime boyınşa şamalaydı: mına qara qabılan taudıñ ar jağı – İirsu, Kelte, Masat, şığısın ala Aqsu-Jabağılı. Ular uşıp, arqar jügirgen, qıran qalıqtap, ayu mekendegen, jüz jıldıq ağaştarı it murını ötpes kör bolıp ketken qara orman, arşalı tau. Kiik otı, qulan otı, kökemaral siyäqtı asıl şöpter ösetin qasietti topıraq.
«Kümisbastau qay tusta eken? – dep qoydı Turar jol boyı. – Dauılbay äli bar ma eken? Sol Dauılbay bolmasa jiırma tütin Sälik-Sarı jel audarğan qañbaqtay jer jannatı Tülkibastan auıp, Alatau bökterin jebelep, alısqa keter me edi?».
Ädiletsiz jeñis – ruhani jeñilis. Rısquldı elden ayırğanmen Dauılbay muratına jete aldı ma? Mäsele qayda?
Tülkibastıñ üstinen ötip bara jatıp, Turar öz äkesiniñ jan düniesin endi tereñ tüsine tüskendey boldı. Mınanday jumaqtan jıraqtap ketu üşin sebep oñay bolmasqa kerek. Jumaq bar da, tamuq bar. Jumaqta tek perişteler ğana turmaydı.
Bir küni türmeniñ terezesinen qiyäqtay bolıp jaña tuğan ay körindi. Turar:
– Köke, köke! Ananı qaraşı! – dedi sausağın şoşaytıp.
Rısqul balanıñ qolın qatıp jiberdi.
– Jaña tuğan ayta sausaq şoşaytpaydı! – Qolıña süyel şığadı, – dep edi sonda äkesiniñ üni jumsarıp.
Äkesi de bala bolğan. Anau Däu-Babanıñ qırqasınan qıltiıp jaña tuğan ay köringen şığar. Bala Rısqul:
– Äne, äne! Jaña tuğan ayğa qarañdar? – dep sausağın şoşaytqan bolar. Sonda äkesi Jılqaydar:
– Şoşaytpa sausağıñdı! – degen-au, sirä. Sodan soñ:
– Ay kördim – aman kördim. Jaña ayda jarılqa, eski ayda esirke! – dep bata qılıp, betin sipağan şığar.
Turar äkesiniñ bala közin bayqağanday.
Ne köp, ağaş köp eken: nau terekter, qarakök qaysar emender, jañğaq pen jabayı alma... Anau emendi bul topıraqtan eşkim de ajırata almas. Tipti alay-tüley Şaqpaqtıñ dauılı da mızğıta qoymas. Äkesi sonda ağaştan osal boldı ma? Tamırı qoparılıp, ebelektey el kezip ketkeni qalay?
Biraq Rısquldıñ jürek qılınıñ bir uşı Tülkibasta jatqanın Turar biledi. Biledi. Ol näzik te bolsa, bolattay berik qıldı eşkim de üze almas. Qanday alısqa ketse de, tipti Sibirge aydalğanda da ol qıldı qiyär qudiret tabılğan joq.
Äkesiniñ tuğan jerge degen mahabbat jalını Turardı da jılıtıp, Tülkibastı eriksiz jaqsı körip ketkendey. Ätteñ Merke bolmasa, Merkede kütip turğan ister bolmasa, Turar sonda küymeden tüsip qalar edi. Däu-Baba, Kümisbastau, Şäñkibastau, İirsuğa barar edi.
Küyme Kornilovka selosına ayaldap, jämşik at auıstırıp jatqanda, Turardı bir alıp magnit tartqanday, özimen özi köp alıstı. Kornilovkanıñ ejelgi atı – Jaskeşu edi. Qoqan qırğınındağı tögilgen jastıñ keşui me, qalmaq qırğınındağı tögilgen jastıñ keşui me – belgisiz. General Çernyäev jürip ötken soñ Kornilovkanıñ üstiñgi jağında bayağı ayta beretin Şäñkibastau, Qaraqoyın qonısı asa alıs ta emes edi. Sol Qaraqoyın Turardı özine Odisseydi tartqan siqırlı sulular aralınday arbay berdi. Siqırlı sulular aralında qalıp qoymas üşin Odissey özin kemeniñ diñgegine baylattırıp tastağanı siyäqtı. Turardı da baylap-matap turğan jay – Merke saparı. Äytpese, qazir Qaraqoyınğa burılsa – Ahat atasın körer edi...
Ahat Almatıdan Turardı alıp qaşqalı da on jıl ötip ketipti. Sol sapar atası Turardı Merkedegi Qırğızbayğa tabıstap, özi osı Tülkibas asıp ketken. Turardı Tülkibasqa ala ketuge Dauılbay äuletinen seskengen.
Merkeniñ bazarında balamen qoştasıp turıp:
– Al, şırağım, Merke de seniñ bir eliñ. Qırğızbay seniñ tuğanıñ. Aytqanın iste, tilin al. Alla senimen aman körisuge jazsın. Zaman oñalsa, qauqarım jetse, izdep kelip, ata-babañ tuğan jer Tülkibastı bir körsetermin. Sonda sen ata-babanıñ qasietti topırağın jersinip, ana sütiniñ dämin alğanday bolarsıñ. Al, eger meniñ közim jumıla ketse, er jetkende äyteuir bir izdep kelip, beyitimniñ basına tize bügip: «Ey, beyşara Ahat atam, men seniñ urpağıñmın. Jasuday jaqsılığıñ tiip edi, sol jaqsılığıñ aldıñnan şıqsın!» – dep bata qılğay. Bul dünieden urpaqsız öter men beybaqqa düniede sauabıñ tier. Hoş-qayır!
Qolıñdı jay, Turar! Ajaldan burın eşkim ölmeydi. Aldımdağı tirşilik boljausız. Allanıñ amanat qoyğan janı bar. Mümkin, köremin, mümkin endi qaytıp körmespin. Eger men äldeqalay ahiretke bet alsam, «atalap» artımnan bir keluge arlanba, Turar. Dünie-jalğanda Ahat degen atam ötken dep esiñe ala jür. Qoştasarda soñğı sözim: – Artıñnan qumasın, aldıñnan bumasın! Äumin!
Ahattıñ Merke bazardağı soñğı sözi osı edi. Ol kezde Turar on jasta edi. «Artıñnan qumasın» degende «Almatıdan Prihodko quıp kelmesin» dep tüsingen. Endi oylasa, atasınıñ batası ol mağınadan äldeqayda keñ eken. Artıñnan quıp otıratın – jamanşılıq, aldıñnan ılği da kütetiniñ – jaqsılıq. Birinen qaşqan bolasıñ, birin ömirbaqi kütip, aldağı künge moynıñdı soza beresin, soza beresiñ. Biraq bir qudiret: «Auzıñ asqa, auıñ atqa jarımasın», – dep qarğap qoyğanday, Tau-Şilmembet äuletiniñ basın tauğa da, tasqa da soqtı. Rısquldıñ eteginen ustap, şirek ğasır sandalıstan soñ tuğan Qaraqoyınğa qaytıp oralğan Ahat endi tiri me, joq pa? – Belgisiz.
Adam ölse, artında ne qaladı? Mına zañğar tau, anau zeñgir aspan, jasıl japıraq, analıq topıraq, şırıldağan torğay, qalıqtağan qus qaladı.
Egde jigit kezinde elden ketip, eñkeygen qart şağında qayta kelgende Qaraqoyınnan ne taptı eken? Kündiz oyınan, tünde tüsinen şıqpaytın tuğan jeri ne tarttı eken Ahattıñ sıbağasına? Sälik atadan öz qatarı siregen şığar. Kärilerin taba almay, jastarın tanımay, jat jerge kelgendey bir sarsañ keşken bolar da. Bayağı däu Omar siyäqtı Ahat atası Dauılbaydıñ ayağına jığılmas.
Turar osını oylap, Qaraqoyın jaqqa qarap jüregi sızdadı. Küymeden qalıp Qaraqoyın ketuge bir tolqıp turıp, qaytadan qatayıp qaldı. Mına Tülkibas oğan qanşa ıstıq köringenmen, onıñ köñili qalğan jalğanşılıq ta bar edi.
Bul habardı ol Pişpekte oqıp jürgende kanikulge Merkege kelip, Qırğızbay atasınıñ üyinen, onda da sampıldaq Saliha apasınan esitken.
– Älgi jüziqara bayğa tiip alıptı. Esittiñ be, Turar-au, oybu, ne betimdi aytayın, mırzağanıñ küyigin qayda barıp tartayın!
Ögey şeşeñ Izbayşanı aytamın: Moldabek qaynısına qosılıp alıptı, jalmauız. Mırzağamday asıldıñ basın jutqan jalmauız. Kebenek kiip ketken erdiñ jolın kütpey, ne öldi degen habarı joq, nekeli erdiñ namısın qorlap, baysırap bara jatqan it qanşıq, Moldabektiñ momındığın maldanıp, tiip aldı, qayteyin. Qayteyin-au, qayteyin, qaysıbirin aytayın, Turar-au! Mırzağama tartpağan mırıñ Moldabek! Tuğan atasınıñ jarınıñ qoynın qalay aştı eken! Öldi degen suıq habarı bolsa bir säri. Onday jamanatı joq, sum dünieni şır aylanıp bir küni qaytıp kelse – ne betin aytadı Izbayşa men Moldabek – jüzi ğana qaralar?!
Saliha şeşesi eki közin tars jumıp alıp, qos büyirin tayanıp, eki jağına kezek-kezek teñselip, «Jüziqaralar!» – degen sayın böstektiñ üstin däu judırığımen qoyıp-qoyıp qaladı. Böstekti emes, Izbayşa men kişi qaynısı Moldabekti judırıqtap jatqanday beyne bir. Qırğızbay atası bolsa, aytqızbas edi, sonıñ üyde joqtığın paydalanıp, ay, armansız bir aqtarıldı-au Saliha apası.
Sol Moldabek pen Izbayşa qazir Tülkibasta. Olardıñ betin Turar qalay köredi? Osı jerde ol Ahat atasına da iştey renjigen siyäqtı. Moldabek pen Izbayşanıñ neke qiyärına Ahat ta qatıstı-au dep qauiptenedi.
Ögey de bolsa, Izbayşanı Turar jaqsı köruşi edi. Kelinşektiñ de balağa qaqañ-soqañı joq bolatın. Izbayşanı Sibirge ala ketemin dep äkesi Rısqul türmede jatıp qanşa äreket jasağanın Turar jaqsı biledi. Sibirge ilesip bara almaymın dep Izbayşanıñ atınan jazılğan qolhattı da biledi. Ol tilhatqa äkesi senbep edi. Sonda äkesi aldanğan boldı ma? Sonda Tau-Şilmembet Rısquldı şınnan öliler sanatına qosqanı ma?
Buğan Turar köñili senbeydi. Aqiqat köziñ körmegen soñ, ükimet äkeñ öldi dep resmi habar bermegen soñ, qayran köñil ümitker.
Tau-Şilmembet Talğardıñ baurayına tığılıp turğan Besağaşta otırğanda Ahat atası qissa oqitın. «Alpamıs batırdı» Turar sol bir säbi şağınan biledi. Endi sol Alpamıs jii-jii esine tüse beredi. Öziniñ äkesi Rısquldı Alpamısqa balaydı. Moldabek – Ultanqul eken deydi. Izbayşa – Gülbarşın, Ahat atasın – tüye bağıp jılap jürgen – Qulbay şalğa uqsatadı. Künderden kün ötkende Rısqul-Alpamıs tiri qaytadı. Ahat Qulbaydı quldıqtan qutqaradı. Moldabek-Ultanquldı tepkilep, it terisin basına qaptaydı. Al Izbayşa-Gülbarşın... Osı arağa kelgende Turar Gülbarşın sındı asıldı Izbayşağa ayırbastağısı kelmeydi. Gülbarşınnıñ jöni bölek qoy.
Al äkesi Rısqul nağız Alpamıs. Qissa men şındıq arasında köp qisın bar. Halıq qiyälı telegey teñiz bolğanda da, sol qiyäldıñ arqauı – ömir. Munıñ da äkesi añızğa aynala bastadı. El arasında Rısqul turalı är aluan joramal jür. Rısqul katorgadan soldattardı öltirip qaşıp, astına ala at minip, basına aqqudıñ terisin kiip (jurt oğan aqqudıñ terisin nege kigizetini Turarğa mülde tüsiniksiz) el aralap jüretin körinedi. Tipti onımen birge oqığan Törebek degen jigit bir küni Turardan kädimgidey:
– Sen äkeñmen jolığıpsıñ ğoy. Merkege seni izdep kelip, senimen oñaşa söylesip, ketip qalıptı ğoy. Astında ala atı, basında aqqudıñ terisi barı ras pa? – dep te suradı.
– Beker söz, – dep şının aytqan Turarğa:
– Patşağa qarsı qol jinap jür deydi. Sonısın bilip, qorqıp aytpaysıñ ğoy, ä? – deydi.
Kimniñ auzına qaqpaq qoyadı, Törebek te bireuden estigen. Biraq äkesin körmegeni Turardıñ özine ayan. Qissa, añız degen osındaydan tuatın şığar. Atı añızğa aynalğan adamğa ajal darımas. Täni ölgen künde de, ruhı jalau bolıp jelbirep jürer.
Äkesiniñ patşağa qarsı qol jinauı – halıqtıñ qiyälı bolsa, Turardıñ qol jimaq bolıp Merkege asığıp bara jatqanı kädimgi şındıq.
Joq, Turar bul sapar Tülkibasqa ayalday almaq emes. Qoş, qayran ata-baba qonısı! Qoş, Ahat ata! Qoş, jalğız bauır Tüymetay! Köriskenşe kün jaqsı...
Artta Şaqpaq asuı qaldı. Jualı jeri qaldı. Qarataudıñ Küyik asuına şıqqanda arğı betten munartıp Äulie-Ata körindi. Äulie-Atağa jaqındağanda Asau deytin özenniñ jağasındağı bir seloğa toqtap, jolauşılar säl tınıstadı. Etnograf-ğalım rotmistrden selonıñ atın suradı.
– Golovaçevka, – dedi rotmistr öziniñ bilimin körsetip qalğısı kelip. – Äygili general Çernyäevtiñ Golovaçev degen ofitseri bolğan. Selo sonıñ atında.
– Al burın ne dep atağan? – dep täptiştedi ğalım.
– Burın bir äulie äyeldiñ atımen atalğan körinedi. Qalay edi, şaytan alğır?
– Ayşa-Bibi, – dedi jergilikti qızıl qañlılardıñ biri. – Äne, anau turğan sol Ayşa-Bibi kümbezi.
– Ayşa-bibi degen atınıñ özi ädemi emes pe? – dep ğalım şuqşiyä tüsti. – Endi esime tüsti: ol Qarahandar däuirinen beri kele jatqan eskertkiş. Halıqtıñ ğasırlar boyı qoyğan atın sızıp tastap, äldebir belgisiz ofitserdiñ esimin qoyuı qalay?
– Ğalım mırza, bul sizdiñ şaruañız emes. Patşa ofitserin olay qorlamañız! – Rotmistr tikşie qaldı.
– Märtebeli mırza, ulı Reseyde ne köp – patşanıñ ofitserleri köp. Al anau eskertkiş – qaytalanbas tarihi mura. Ayırmaşılıq jer men köktey. – Ğalım-etnotraf qalşıldañqırap ketti.
* * * *
Uaqıt tar. Ärbir kün, ärbir sağat altınnan qımbat. Jayau jügirip jetetin jer emes. Äulie-Atağa äli poyız jolı – «şoyın jolı» jetpegen. Turar oylaydı. «Ätteñ, uşı-qiırsız baytaq dalanı temir jol kesip ötse. Adımı qısqa ağayındardıñ tusauı kesilip, qulaşı keñise: bükil, tutas halıqtıñ ayağı kisendeuli siyäqtı. Kisendeuli attay, kösilip şaba almay tapıraqtağan, şoqıraqtağan zaman. Taşkentten Samarğa deyin sapar şegip qaytqan Turar poyız joldıñ ne ekenin biledi. Arıstan öte bere kilt üzilip qalğan sol joldı iığına salıp tartıp, uzartqısı keledi. Edildiñ jağasında keme tartqan burlaktarşa moynına qamıt kise de uzartpaqşı boladı. Ne kerek, ol tek qiyäl ğana.
Al qazir, otarba turmaq, atarba da joq. Küyme toqtap tur. Bar ümiti älgibir edireñdegen rotmistrde ğana. Sol zor bermese, Merkege bügin kölik türi joq. Äulie-Ata alasapıran. Burınğıday buyığı emes. Adamdardıñ jüris-turısı apıl-tupıl. Şotır-şotır toptasa beredi, küñkildesip, seziktene söylesedi.
Atşabarğa barsa biraz jağdaydan habardar bolar edi, biraq bul joqta rotmistr at tauıp kelip, küyme jürip kete me dep qauiptendi.
Rotmistrmen ekeuiniñ arası asa jaqsı da emes. Eser nememen eregisse, küymege mingizbey tastap ketui de äbden ıqtimal.
Taşkentten şığarda, endi jüreyin dep turğan sätte osı ofitser ört söndirerdey entigip jetken. Küymeniñ orındıqtarı bos emes. Jolauşılar birine-biri iıq tiresip, ine şanşar jer qalmağan. Rotmistr qalt turıp qaldı. Otırğan jurttı alaq-julaq birer qarap şolıp şıqtı. Turarğa ejireye köz tigip turdı da:
– Vstat! – dep buyırdı.
– Märtebeli mırza, meniñ biletim bar. Zañdı ornım.
– Vstat! Aq patşanıñ ofitserin körgende tüzemderdiñ ornınan turıp, bas iip sälem berui kerek ekeni turalı jarlıqtı oqımağan qanday oñbağansıñ? Ayıp töletip, düre soqtırıp, aydatıp jibereyin be öziñdi!
Eregisten eşteñe önbeydi. Onday ospadarsız tärtiptiñ bar ekeni şın. General-gubernator tüzemderge arnap sonday qorlıqtı jarlıq jariyälağan.
– Onday jarlıqtıñ bar ekeni ras, ofitser mırza. Jergilikti halıqtıñ ökili aq patşa ofitserleri men çinovnikterdi körgende quldıq üru belgisi retinde ornınan turıp, iilip sälem beruge tiis. Bul turalı Kuropatkin mırzanıñ kömekşisi Erofeev mırza qol qoyğan tärtipti oqığanım bar. Biraq ol jarlıqta küyme işinde de turıp bas iyü kerek degen punkt joq edi. Biraq, jaraydı, otırıñız ofitser mırza, – dep Turar ornınan köterildi.
Rotmistr otıruın otırğanmen, sözden tosılğanın sezip, esesin jibermeuge tırısıp:
– Sen üşin arnayı punkt kerek bolğan ğoy, – dep burq etti. – Aytpaqşı, mına qazir jiırma besinşi mausım jarlığınan keyin tüzemder de äskerge alınıp jatır. Sen sodan qaşıp jürgennen saumısıñ? Bul ne sayahat? – Rotmistr: «bälem, jandı jeriñnen ustadım ba?» – dedi bir ezulep zärli mısqılmen.
– Ofitser mırza, siz basqa jarlıqtı da biluge tiissiz ğoy, umıtıp qaldıñız ba, general-gubernator qara jumısqa mobilizatsiyä jasaudan bolıstardı, auılnaylardı, imandar men moldaları jäne ükimet oqu orındarında oqıp jürgen şäkirtterdi qutqarğan jarlıq şığarğan joq pa? Men osındağı muğalimder institutınıñ şäkirtimin. Al qazir kanikulğa Äulie-Ata uezinde turatın tuısqandarıma bara jatırmın.
– Keşiriñiz, – dedi rotmistr basın säl izese de, zildene, kekesin ünmen.
Degenmen, kädimgidey ığıp qaldı. Öz keñsesinen şığıp jatqan jarlıqtıñ bärin jatqa aytıp jutınıp turğan pısıq ta täkappar qaratorı jigit munı judırıqsız-aq tumsığın qanatıp tastağanday edi. Rotmistr birtürli ıñğaysızdıq sezinip, iştey renjip, aşutas jalağan baladay tıjırınıp otırdı.
Asılı, aram jeñis – ruhani jeñilis qoy. Onday jeñis jandı jegiş, läzzatı joq, qur qoqayma. Rotmistr Turardı qorsınıp, otırğan ornın tartıp alğanmen, qazir köñili şıtır jegen ögizdey bey-jay.
Turar küyme esiginiñ jaqtauınan ustap türegep tur. Üstindegi europaşa kostyum öñi tüspegen, taza, qırı sınbağan, uypalanbağan, süykimdi. Boyı ortaşa bolğanmen, denesi qoladan quyğanday şımır, jas adamnıñ äl-quatı şiırşıq atıp, jigeri muqalmay, jüzi japırılmay, janıp turğanı bayqaladı.
Osı qalpında ol qorlanıp emes, rotmistrdiñ beyşaralığın ayap, müsirkep turğanı siyäqtı. Rotmistr munı «tüzem» dep kemsitti. Näsildik aurumen auırğan adamnıñ sandırağın ayttı. Bul auruğa orıstardıñ azşılığı ğana şalınıp, köpşiligi sau ekenine iştey quanıp, ofitserdiñ ospadarsızdığın umıtuğa tırısqan. Esine sonou mıñ da toğız jüz besinşi jılğı Almatı türmesinde otırğan Aleksandr Bronnikovtı aldı.
Aleksandr Bronnikov kim? Mınau otırğan rotmistr kim? Ekeui eki dünie. Jer men köktey, qıs pen jazday, kün men tündey. Ekeuin de orıs degenmen, kökirek basqa, közqaras basqa. Bireui zulımdıqtıñ küzetinde, bireui adamgerşiliktiñ qızmetinde. «Lenin aytqan eki Reseydiñ kişireytilgen körinisi», – dedi işinen Turar. Proletarlıq Resey bar da, halıqtardıñ türmesi bolğan Resey bar. Türmeniñ ökili qarsı aldında otır. Al Aleksandr Bronnikov bolsa... Qayda eken qazir? Tiri me, öli me? Öziniñ tuğan äkesi Rısquldıñ tağdırıñday tuman tutqan belgisiz, neğaybıl. Rısqul da, Aleksandr da 1905 jıldıñ qaharmandarı. Al revolyutsiyä qaharmandarı op-oñay qurıp ketpese kerek-ti. Köñilge sol ğana medet. Äytpese, olardıñ tirşiliginen Turar beymälim.
Turardıñ japadan-jalğız türegep turğanı jalğız rotmistrdi ğana emes, küymedegi bar jolauşılardıñ bäriniñ julın-jüykesine tidi. Bäri de kirpi üstinde otırğanday qolaysızdıq sezimde. Aqırı şıday almay, közildirikti ğalım-etnograf:
– Jigitim, otırıñız, – dep ığısqan boldı. – Mırzalar, säl jıljısañızdar äli de bir kisilik orın tabılar. Käne, käne, mırzalar.
Rotmistr qopañdap körşisin ığıstıra, jılji bergenin özi de sezbey qaldı.
Turarğa küymeden orın qatıstırğan ğalım sonou Orınbordan kele jatqan etnograf bolıp şıqtı. Jetisu qazaq-qırğızdarınıñ folklorın zertteuge kele jatqan beti eken. Keruen sarayda köliksiz otırıp qalğan kezde ol Turarmen özi tanıstı.
Turardıñ Merkege baratının bilip, ol jerdiñ jağdayın, halqın surastırdı. Küymeniñ baspaldağında otırıp sakvoyajın aşıp, tamaqtana bastadı. Dämge Turardı da şaqırdı. Uqıptı kisi. Pisirip alğan birer tauığı, jumırtqaları, tipti qiyärı da, qağazğa orağan tuzğa deyin bar.
Turar sıpayılıq saqtap, bas tartıp körip edi, etnograf:
– Jigitim, men bayqaymın, siz mädenietti adamsız. Biraq tamaqtıñ Uyatı joq. Keliñiz, – dep bolmadı.
Ekeui şüyirkelesip, oraza aşıp otırğanda qastarına bir jetim küşik kelip, şoqiıp otıra ketti. Tamaqtanğandardıñ birese qolına, birese auzına qarap, jalanıp-jalanıp qoyadı. Şıdamay turıp ketip, quyrığın bulğañdatadı. Basın qisaytıp qarağanda közindegi jalınıştan janıñ şır-şır etkendey boladı.
Etnograf tauıqtıñ müjilgen ayağın laqtırar-laqtırmas köz ilespeytin jıldamdıqpen qaqşıp alıp, azuğa basıp kütir-kütir şaynaydı da, bir-aq qılğıtıp salıp, tağı da mölie qaladı.
Aş ala küşik söytip, adamdardıñ qolınan tamğan tam-tum nesibesin qaqşıp alıp turğan kezde, rotmistr jetip keldi. Bakenbardtı samayınan kirşeñ ter ağıp, tütigip ketipti. Tamaqtanıp otırğan jolauşılarğa degen aşu-ızasın it bayğustan alıp, qıldırıqtay süyekti qıtırlatıp jatqan küşikti teuip kep jiberip edi, tumaq laqtırğanday aulaqqa barıp bir-aq tüsti, şar-şar etip, köpke deyin äldekimge muñın şağıp qıñsılap qaldı.
– Tilsiz maqluqtıñ jazığı ne? – dep folklorist narazılıq bildirdi.
– Filantropiyä! – dedi rotmistr küymeniñ köleñkesinde turıp mundiriniñ jez tüymelerin ağıtıp, oramalmen terin sürtip. – Sender üşin men äure. Qazir attardı äkeledi. Quday qarğağan bul aziattardıñ qalasında kölik tabu da qiyämet. Mağan renjigenşe, raqmet aytsañdar jarasar. Filantrop...
* * *
Tıñ attar jegilgen qara küyme Keruen-saraydan şığıp, Äulie-Atanıñ qisıq köşeleriniñ şañın köterip, tağı da künşığısqa bet aldı. Bir kezde aldan asau Talas özeni körindi de, qala artta qaldı.
Qaladan şığa bere rotmistr at aydauşığa ayqay saldı:
– Ayda jıldam! Jekkenderiñ at emes, esek siyäqtı, nemene jürisiñ önbeydi? Ayda jıldam!
Mına dauıstan Turar kenet selk ete qaldı. Bir kezde äldeqaydan estigen tanıs sözder... tanıs ün... tanıs maqam... Quday-au, qayda, qaşan estigen?
Rotmistrdiñ aqırğan dauısına at aydauşı artına burılıp, ofitserge tüksie bir qarap aldı. Murtı salbırap, ezuinen tömen tüsken, şoñ murın, qırtıs mañday, iri tulğalı egde qazaq eken, läm demesten qaytadan boyın tüzep, uzın qamşını asıqpay joğarı köterip, mıltıq atqanday şart etkizdi. Küyme zaulap ala jöneldi.
– Ayda jıldam! – dedi rotmistr odan beter elirip.
«Quday-au, şınnan sol ma? – Turar rotmistrge köz qiığın saldı. – Men şınnan tanımay qalğanım ba? Eger bul şınnan Arkaşa bolsa, ol da meni tanımadı ğoy. Demek, ekeumiz de özgergen bolarmız. Arada on jıl ötti toy...».
Arada on jıl ötse de, auzındağı sol bir jattandı söz özgermegen. Attardı qamşılap, qualap kele jatqanday, janı ışqınıp, esire elirip ketetin qu ädeti qalmaptı.
«Sol! – dedi Turar işinen. – Däl özi. Keşeli beri birge kele jatıp, qalay añğarmadım? Quday saqtağanda, ol da meni tanımadı».
Bala kezinde domalanğan sep-semiz, irkildekteu neme edi, ısılıp, eñgezerdey nau jigit bolıptı. Jiren jez murttı, samayınan tömen tüsken bakenbardı bar, eñseli ofitserdi bir kezdegi şiñkildek, bolpıq Arkaşa dep kim oylağan.
... 1905 – 1906 jıldarı mına Turar Almatı türmesiniñ bastığı Prihodko mırzanıñ gimnazist balasın faetonmen mektepke alıp baratın. Faetonğa türmeniñ qos jiren qasqası jegiluşi edi. Jiren qasqalar mına bekettiñ attarınday emes, atılıp turğan jarau jüyrikter bolar edi. At aydauşı Turarğa älgi gimnazist şiñkildep buyrıq aytıp:
– Ayda jıldam! Nemene esek jegip kele jatqanday, jürisiñ önbeydi. Ayda jıldam janıñnıñ barında! – dep äkireñdeuşi edi.
Minezi, jüris-turısı, söz saptauı sol säbi qalpında qalğan da, dene tulğası ulğayıp, kiim forması özgerip, bet-älpeti erterek egdelenipti. Köziniñ aldı külkildek, mañdayınıñ äjimi köp. Soğan qarağanda, köbirek jutıp qoyatın bolar. Degenmen, ofitserlik forma özine bek jarasıp tur.
Endi Turar bir qırındap, oğan betin bermey, buğıñqırap otırdı. Kim biledi, tanıp qaluı ıqtimal. Älgide Turar onı söz saptauınan tanıdı ğoy. Ol da munı eleusiz bir belgisi arqılı bilip qalmasına kim kepil...
«E, bul bala keziniñ özinde äkim boluğa beyim edi, armanına jetken eken. Äskeri jolğa tüsken eken. Sonda bunıñ qızmeti Almatıda emes, Taşkentte boldı-au. Tipti general-gubernatordıñ tikeley qol astında qızmet qılatın bolğanı ğoy. Älgi bir sözinde sonı añğartıp qaldı-au. Sonda munıñ äkesi Prihodko mırza qayda? Äli sol türmeniñ bastığı ma eken? Älde qızmeti joğarılap, ol da Taşkentke auıstı ma? Nataşa şe?»
Nataşa esine tüskende, Turar eriksiz rotmistrge qaradı. Qanşa degenmen, bet beynesinde Nataşağa uqsas bir eles bayqaladı. Bir eles... O basta tabiğat ekeuin bir qalıptan şığarğan da, bireui tım turpayılana bergen, ekinşisi meylinşe sımbat alıp, tım sululana bergen. Kim biledi, öse kele Nataşa da özgergen şığar. Al Turardıñ köz aldında sureti qalğan Nataşa – qız bitkenniñ köriktisi.
Qara jol tau bauırlap, buralañdap oñtüstikke qiyästadı. Oñ jaqta – Aq-Bulımnıñ ar jağında Tek-Turmas äulieniñ kümbezi qarañ-qurañ qalıp baradı. Odan äri aspandı tirep turğan aq bas şındar. Osıdan elu-alpıs jıl burın ana Tek-Turmastıñ tauınan general Çernyäev Äulie-Atanı dürbimen şolıp, şabuılğa şığar sätte öz qiyälında osınau aqbas şındarmen boy talastırıp turğan.
Kim jürmegen qara jol. El esinde emis-emis qalğan eles zamanınan beri Şığıs pen Batıstı jalğastırıp jatqan Jibek jolı osı. Teñ-teñ jibek artqan keruen ğana jürgen be bul arqılı? Arğısın äri qoyğanda, el esindegi beride zeñbiregin süyretip Qoqan äskeri ötken jol, zeñbiregin süyretip Çernyäev äskeri ötken jol... Osı jol arqılı dert esimen jer sıdırıp Rısqul bastağan jiırma tütin Tau-Şilmembet te jürgen.
...Äkesi türmede aytıp edi: Äulie-Atadan şıqqanımızda Merkege jetpey Qatşagül jeñgem jol üstinde qaytıs boldı dep. Qatşagül – bayağı Dauılbaydıñ soqqısınan mert bolğan Berdiquldıñ äyeli edi ğoy. Beyşara arısınan ayırılğan küyikke bir şıdamay, tuğan topırağınan ayırılğan qayğığa tağı şıdamay, osı jol boyında qusalıqpen jan täsilim etse kerek. Şeyit jannıñ süyegi osı mañaydıñ bir besiktey ğana jerinde: yaki Aqır tastıñ, yaki Aqır töbeniñ bolmasa Maqpaldıñ, nemese Maldıbaydıñ, a bälkim, Qulan töbeniñ töñireginde äli jatqan şığar...
Jol jağalay oydım-oydım egindik Alataudıñ baurayına şaşılğan altın alqaday sarğayıp körinedi. Bul Aqırtöbeniñ ataqtı aq bidayı. Ras bolsa, patşanıñ özi osı Aqırtöbe bidayın Peterborğa aldırıp, sodan pisirilgen nandı jeytin körinedi. Qiyälı jüyrik qazaqtıñ şını ekeni, ötirigi ekeni beymälim. Biraq Aqırtöbe bidayına qumarlar köp ekeni ras.
– Ayda tezirek! – Ofitserdiñ aşı dauısınan küyme işinde qalğıp-mülgip kele jatqandar selk-selk etip şoşıp ketip, közderin bağjañ-bağjañ aşıp, salbırağan bastarın köterip-köterip aladı.
– Mırza, attar boldırıp qaldı, – dedi murtı salbırağan at aydauşı artına tünere burılıp. – Aqırtöbe jaqın, sol jerden at auıstırasızdar...
– «Apır-ay, bir bieden ala da tuadı, qula da tuadı. Bir anadan jaqsı da, jaman da tuadı. Nataşanıñ minezi jibektey jumsaq, öte meyirimdi edi. Asılı şeşesine tartsa kerek. Şeşesi Sofya Konstantinovna – artı tegi polyak, öte imandı kisi edi. Küyeuiniñ türme bastıq bolğanına qusalanatın siyäqtı edi. Prihodko mırzamen eşuaqıtta şirkeuge birte barmaytın. Turar keyin oylasa, onıñ dini katolik eken ğoy. «A mümkin Nataşa Oginskiydiñ «Polonezin» sol şeşesi arqılı bilgen şığar».
Turar kenet keremet jañalıq, aşqanday quanıp ketti. Köñiline «Polonez» äueni mamır ayında gülge qonğan köbelektey kölbeñdep kele berdi. «Bäse, bäse, – dedi ol işinen.– Sofya Konstantinovna biz siyäqtı kem balalarğa öte qayırımdı edi-au. Sol Kostyuşko köterilisinde Reseyge jer audarılğan polyaktar tuqımınan emes pe eken? Nataşa soğan tartqan. Al mına rotmistr mırza aumağan äkesi...».
Urımtal joldıñ üstinde, oqtaulı mıltıqtıñ auzında kele jatsa da, kenet keudesin küy kernep, sanasında ädemi äuenniñ sayrağanı sonşa, Turar tanauı deldiiñkirep: top-tolıq küreñ-qızıl erinderin oqtın-oqtın aşıp qalıp, kömeyinde tutqında jatqan bir äuen bulqınıp sırtqa şıqqısı kelgendey, kökiregi kümbirledi. «Polonezdi» ısqırıp sala da jazdadı. Abaylamay auzınan än äuezi şığa qalsa Arkadiy Prihodko mırzanıñ sekem aluı da mümkin ğoy.
Asığıp keledi Arkaşa. Turar da asığıs. Asılı, ekeuiniñ dittegeni bir maydan. Dälirek aytqanda, ekeui bir maydannıñ eki jağında. Munıñ salıp-urıp, sarsañ soğıp kele jatqanına qarağanda, Merkedegi soyqannıñ tolğağı jetken tärizdi.
Tağdır eken, arada on jıl ötken soñ erke-täytik Arkaşamen aşıq maydan şayqasında kezdesemin dep Turardıñ üş uyıqtasa tüsine kirgen be? Ras, jek köretin. Sabap alğısı kelip kijinetin. Mazağına şıdamay qorlanatın. Al ulı urıs dalasında kezdesudi oylamağan.
Tağdır eken, tağdır Arkaşanı Turarğa jau etip qoydı da, onıñ tuğan qarındası Nataşanı oylağanda et bauırı eljireytin boldı.
Zulımdıq ataulığa qarsı, halıqtı köteremin dep qahar minip kele jatqan beti mınau. Sol halıqtı janıştaymın dep asıqqan Arkaşa anau. Surapıl oylar soğısınıñ jarqılında jalt etip näzik säule jüregin sızdatadı. Ol – Nataşa.
II
Asparanıñ uşar basında ğana qalğan bir şökim qardı jaña şığıp kele jatqan künniñ nurı şalıp, aq qar qızıl araylı asıl tasqa aynalıp, atıraptağı mazasız auıldarğa meyirban säule taratqanday. Jaña şığıp kele jatqan künniñ küzetşisindey bolıp, Mıqan jağasında Turar japadan-jalğız tur. Tau baurayındağı el erte oyanıp, kündegi küybiñ tirşilik bastalğan. Öriske aydağan siır qazıq basında qalıp bara jatqan buzauın qimağanday möñirep, artına qaraylay beredi. Baqtaşınıñ dauısı tañğı auanı jara şañqıldaydı. Oypañda jılqı oqıranıp, auıl şetinen it mañqıldaydı. Üy-üyden tütin şubatılıp, kökpeñbek beykünä aspannıñ jüzin tasalay almay ün-tünsiz ğayıp bolıp jatır.
Tüstikte tüksigen tau, teristik – şeksiz munar. Osıdan teristikke tura tartsañ – elu-alpıs şaqırımnan soñ qumğa barıp kiresiñ. Jasıl jannat tausılıp, qulazığan qum bastaladı. Sol qum tüstikke qaray tap-tap beretin siyäqtı. Biraq taudan, taudıñ salqın samalınan, sansız möldir bulaqtan seskengendey buğıp qana jatadı. Äldeqalay tau qalğıp ketip, su toqtap, tal-daraq jığılsa, qum lap berip, bas salmaqşı.
Üstirt qarağanğa auıl ajarı burınğıday. Eşteñe de özgermegen. Sol bir murjası alasa jatağan toqal üyler. Keybireuleriniñ töbesinde ötken qıstan qalğan eski şöptiñ qaldığı äli qalqiıp tur.
Bular jaylauğa da şıqpaydı, qıstauğa da köşpes. Qısı-jazı osı Mıqan boyın emip jatqan kedey el. Jaylauğa köşse Bekten bolıs pen Aybar baylar köşer. Aspara asıp, Susamırdı barıp jaylap, dünie rahatına meldektep jürgen solar.
Biraq biıl jaz Bekten bolıstıñ özi de Susamırdıñ sarı qımızın sapırıp işe almay, oyda jür. Joq, sırt qarağanğa el özgermegen siyäqtı bolğanımen, Merke atırabında aşıq künniñ özinde kün kürkirep, nayzağay şartıldap, dauıl soğıp turğanın bayqamauğa bolmas eken.
Äne, anau Mıqannıñ arğı betinde joğarıdan tömen qaray jöñkilip bara jatqan attılar kimder? Toyğa yaki asqa, kökparğa, tamaşağa tartıp bara jatqanğa uqsamaydı. Sabılıñqı, sabırsız suıt jüris.
Şilde küniniñ özinde äldebir ızğar sezilgendey. Mıqan suı sol bayağı sıldırına basıp, sılqım ağıp, jağasında jalbız ben atqulaq, qoğa men tüyejapıraq jayqalıp tur. Aua da sol bayağı käusar, sol bayağı zäm-zäm suınday möp-möldir.
Mıqan suına tüser tus jarlauıt, jalğız ayaq jol ğana ireleñdep jatadı. Turar burınnan sol jarlauıt tusında jalğız turğandı unatatın. Ükili şoq qamıs tusında iirim bar. Bala kezinde atqulaqtıñ japırağın julıp alıp, sol iirimge tastap jiberip, älgi jasıl qayıqtıñ şır köbelek aynalıp, şarq urğanına qızığa qarap qalatın.
Jasıl qayıqqa minip alıp qiyälında şeksiz muhitqa şığıp keter edi. Teñiz keşip jürip Sahalin aralına jetetin. Ayaq-qolı kisendeuli äkesin tutqınnan bosatıp, jasıl qayıqqa mingizip, elge, Mıqan boyına keri qaytatın.
Ol iirimge jaqındağanda tostaq köz, kökqasqa baqalar tarbañ-tarbañ sekirip, şolp-şolp etip, suğa qoyıp-qoyıp ketetin. Qazir de jaña şıqqan künniñ közine qızdırınıp otırğan kökqasqalar beymezgil ürkip, suğa süñgip-süñgip ketti. Qarlığaştar äuenge basıp, özen üstinde qayqañdap uşıp jür. İirimdegi suğa kün säulesi şaşırap tüskende, su betine inju-marjan şaşılğanday, mayda tolqın qulpırıp oynap, jaynañ qaqtı.
Jarlauıt astındağı iirimge Turar bes jıldan keyin birinşi ret kelip turğan beti.
Zımırap ete şıqqan bes jıl. Ötken künde belgi joq. Soñğı ret osı jarlauıt basında turıp, atqulaqtıñ bir japıratın qayıq qılıp, suğa ağızıp, Mıqan boyımen, Merkemen qoş aytısqan soñ Turar Pişpekke attandı. Pişpekten soñ Samar, Samardan soñ – Taşkent.
Merkeden attanğanda Turar on tört jasar panasız bala edi. Tamırı baylanbağan jas şıbıqtay bolatın. Tağdırdıñ dauılı, qañtarı men aqpanı onı julqılap, jer betinen joyıp jibermekke äreket jasap, talay ozbırlandı. Bärine de şıdağan, bärin de bastan ötkergen. Ömirge degen ıntızar kün näp-näzik, taldırmaş qara balanı dauılğa qarsı uşırıp, qanatın qatayttı.
Baqıtı kem balalığımen qoştasqan Mıqan boyındağı jarlauıtqa qazir kelip turğanda, erigip, seyil qurıp jürgen joq. Äste de olay emes-ti. Jarlauıt basınan jan-jaqqa köz saladı. Älgibir bes-altı attı tömendegi Oytaldı betke alıp, say-saymen ğana jıljıp, töbeleri qılt-qılt körinip, lezde közden tasa boldı. Özi jüdeu auıldıñ adamdarı aşarşılıqtan, yaki obadan qırılıp qalğanday qıbır etpeydi. Tım qurısa, qolına qumğan ustap, üy sırtına däret ala şığatın şal-kempir de körinbeydi. Tiri jan bar bolsa da, sırt düniege soqır terezeden baspalap qarap, üylerinde buğıp-buğıp, ürey bolıp otırğan tärizdi.
Aspan aşıq, älem jarqırap tursa da, dünie kün tutılğanday küñgirt. Kökten nur sebelep turğanmen, kökirekte köñildiñ şırağdanı päs tartsa, dünie osılayşa surıqsızdanadı eken. Buğan Turardıñ közi jetip tur. El nege büytip buğıp, baspalap qarap otırğanın da biledi. Är butanıñ tübinen, är saydıñ tasasınan, jan-jaqtan jau qamalap turğanday ürey tınıştıq. Osı meñireu tınıştıqtan keyin äldekim şaşın jayıp añırap, jer astınan joqtau aytıp şığa keletindey, tars etip oq atılatınday tosın sät.
* * *
Qırğızbay atası qartayayın depti. Özi bayağıdan qoyan minez qorqaq adam, endi tım qaltırap qalıptı. Soñğı uaqıttıñ bura burqılı buyığıp jatqan munı da şayqağan tärizdi.
Turardıñ kelgenine bälendey quana qoymadı. Nege ekenin aşıp aytuğa tağı batpadı. Turardıñ munıñ üyine kelip tüskenin bilse, ökimet ayamaydı. Sonı şal sezedi.
Iñir qarañğısında Turar üyge: «Assalaumaäleyküm!» – dep kirip kelgende Qırğızbay atası namaz oqıp otır eken. Kelgen Turar ekenin bilse de, bılq etpedi. Şariğat namaz buzudı qalamaydı. «Şirkin-ay, kökem bolsa, namazdı atıp urıp, ornınan qarğıp köteriler edi-au», – dep Turar işinen tınıp qaldı.
Al Saliha şeşesi Turardı körip, bas salıp quşaqtap, añırap turıp bir jılap aldı. Şalınıñ: «Oybay, qarıstır jağıñdı!» – dep ısıldağanına qaramastan:
– «Qayran ğana asılımnıñ sınığı-au, armanda ketken esil erdiñ jurnağı-au, teñdesi joq tulparımnıñ tUyağı-au!» – dep köpke deyin teñselip turıp aldı.
Älden uaqıttan keyin şart jumulı közin aşıp, älsiz şırağdannıñ alageuim jarığına Turardı şığarıp turıp, tula boyına, bet-jüzine üñilip turıp äbden qaradı.
– Şınımen Turarmısıñ, qarağım-au! – Nauday jigit bolıpsıñ ğoy. Tipä-tipä, til-auzım tasqa! Aumağan Mırzağanıñ özi. Uqsamasañ-tumağır. Kiimi ğana basqa, şaş qoyğanı bolmasa, däl özi. Oybu, şaş qoyıp, käpir bolayın dep pe eñ? Qoy äri, aldırıp tasta! – dep endi dauısın qatayta bastadı.
– Apa-au, şaştan basqa kökemnen tağı qanday ayırmaşılığım bar? Tapşı, käne – dep Turar da kempirdi iığınan quşaqtap, aymalap qoydı. Bul ıqılasqa tım tänti bolğan Saliha, dindey jigitke tağı üñilip:
– Däl özisiñ ğoy, Turar-au! – dedi erkekşe jarıqşaq dauısımen. – Oybu, añqau basım-ay, äkeñniñ saqal-murtı bar edi-au.
– Odan basqa?
– Odan basqası – bäri aynımağan äkeñ.
– Tappadıñ, apa,– dedi Turar kempirdi jauırınınan qağıp qoyıp. – Kökem közäynek kimeuşi edi ğoy.
– Alda quday-ay, közäynegiñ bar eken ğoy. Älden közäynek taqqanı nesi? Sol da sän be? – dep kempir eki ezui salbırap renjip qaldı.
– Sän emes, apa, – dep küldi Turar. – Munı kimesem, közim buldırap, kitap oqi almay qalatın boldım.
– Osı kitap oqi bergen de jaqsı emes-au. Şırağdannıñ jarığımen et bettep jatıp, uyqı körmey oquşı eñ ğoy ana jıldarı. Közdiñ mayın jep qoyğan ğoy. O basta oqısa – oqısınşı, bizden de bir azamat şıqsınşı deuşi edim. Bilesiñ be, ana jılı oquğa bala alamız dep muğalimder kelgende, mına şal seni jazdırğısı kelmey, men könbey qoyıp em ğoy. Sauatıñ aşıldı, qara tanıdıñ. Endi boldı emes pe? Qırğızğa da barıp oqıdıñ, orısqa da barıp oqıdıñ, jer tübindegi Samar dey me, soğan da bardıñ. Taşkenge de bardıñ. Tegi munıñ şegi bar ma? Sondağı ulıq bolğanıñ qaysı? – dep Saliha kempir endi pendeşilik jağına qaray qisaydı. – Täşkennen bir şäyi köylek ala kelseñ ne ğılatın edi mına jaman şeşeñe. Men öle ketsem, balasınıñ Täşkennen äkep bergen köylegin alamız dep kempirler süyegime tüsuge talasar edi.
– Äy, anturğan, ottay bermey qoysañşı endi! – dep şalı şaq ete qaldı. – Balanıñ mazasın ala bermey, şäy-päy dayındasañşı.
– Oybu, sorlı basım-ay, şäy qoyudı umıtıp ketippin ğoy, – dep Saliha saldırap sasıp qaldı. Lezde burqıldap, aşu şaqırdı. – Äy, qaqbas, alıstan kelgende biraz aynalıp-tolğanğanğa neñ ketti. Şäy-puyı nesi? Soy ana toqtınıñ bireuin! Turar alıstan kelgende soymağanda, meniñ janazama soyayın dep pe eñ?!
– Toqtı soyıp, tünimen jaybaraqat otıratın zaman emes qoy, jazğan-au, – dep şalı juasıp qaldı.
– Ras aytasız, ata, jaybaraqat otıratın uaqıt emes, – dedi Turar salmaqpen. – Qoy soyıp, et asudıñ keregi joq, şäy, tipti şalap bolsa da jetedi. Al, ata, auıldıñ, habarın ayta otırıñız. Ne bolıp jatır özi?
– Ne boluşı ed? – dep Qırğızbay bul suraqtan sekem ala qipaqtadı. Bayağı eki şoqıp, bir qaraytın qu ädeti. – Men, äyteuir, aralasa bermeymin. Äyteuir, abır-sabır, eliñde maza joq. Bazarğa burınğıday mal da tüspeytin boldı. Jalğız atın jeldiktep, japa-tarmağay baqan ustağan edireñ baylar, äyteuir. Kimdi şauıp, qiratıp tastaytının quday bilsin, äyteuir şetinen jeligip alğan. Şetinen bozağa toyıp alğan adırlar siyäqtı. Qorqamın, tärizi jaman. Kesiri tiip jürmese jarar, äyteuir.
– Köppen körgen ulı toy, nesine qorqasız? Astıñızda atıñız bar, bir şetinen barıp siz de tiispeysiz be? – dep mısqıldadı Turar. Şaldıñ munşa ürkektep otırğanına riza, sirä.
– Oy, şırağım-ay, şıbın janım şıqpa dep jürgen ataña endi batırlıq payda bolar dep pe ediñ?
– E, bayağı Soqır batırdıñ bir juqanası joq pa boyıñızda? Alıñız nayza qolıñızğa! – dep Turar şaldı äjualay tüsti.
– Soqır batırdıñ zamanı men bul zaman teñ be eken? Ol – märtter zamanı. Al bizdiki: «şıqpa, janım, şıqpa».
Atası bükpesiz aytıp tur. Buğan qoyar kinäsi joq: Kimmen kim soğısadı? Ne üşin? Ne maqsat? – Onda atasınıñ şaruası bolmas. Şaldıñ şaruası bazar edi, şäy-pulın sodan ajıratıp jüruşi edi, endi bazardan soñ ketse kerek Qırğızbaylar üşin eldi kim bileydi, tizgin kimniñ qolına tiedi – bäribir. Tek öz bası, oşaq qası aman bolsa boldı.
– Jä, ata, meniki jay söz. Al endigi kelgen şaruam – mağan atıñızdı bere turıñız. Biraq meniñ kelgenimdi jan balasına aytpaysızdar.
– Şırağım, Turar, senen men attı ayap otırğan joqpın, – dedi atası birden müjile tüsip, auru adamday üni älsiz estilip. – Tek jürseñ, toq jürersiñ degen. Osı şataqqa şatıspay-aq qoy, şırağım. Äkeñ bayğus basın tauğa da urdı, tasqa da urdı. Odan ne şıqtı. Taspen japalaqtı ursañ da japalaq öledi, japalaqpen tastı ursañ da japalaq öledi. Mına zaman – tas. Oğan soqtıqpa deymin, tilimdi alsañ. Äkeden qalğan jalğız jetim, sen bir kesirge urınıp jürseñ, Rısquldıñ tütini mülde tutanusız qaladı. Osını oylan.
– Atañ durıs aytadı, – dep Saliha bir tustan ordañday qosıldı. Burın udayı Turardı jaqtap otıratın kempir bul jolı şal jağına şıqtı. – Mırzağa bayğus öziniñ urınşaqtığınan, birbetkeyliginen taptı ğoy. Qayda ğana qaldı eken, qarağe-em! – dep Saliha söziniñ ayağın añırata bastadı.
Kempiri Rısqulğa joqtau ayta bastağan sayın Qırğızbay «täyt!» – dep tastauşı edi, bul rette ündemey tömen qaradı. «Rısqul jer betinde joq» degen nanımğa endi bul moyın usınğan siyäqtı.
– Apa, qay-qaydağı jamandıqtı şaqırmañız.
– İtjekkenge ketkenine on jıldan astı, ne habarı joq, ne oşarı joq, tiri adam osı uaqıtqa deyin bir til qatpay ma mırzağa-o-o-u! Hege kettiñ habarse-ez-o-ou, ah! – dep kempir eki közin şart jumıp, eki büyirin tayanıp qalğan.
Budan arğığa Turar töze almay:
– Ata, men jüremin, munda qalsam, senderge kesirim tier. Käne, atıñdı erttep ber! – dep burınğı ötinişin bul jolı qatal qaytaladı.
Şal säl bügejektese de, mına qaharlı ünge, öñmennen ötken ottı közge şıday almay, esikke qaray qalbalaqtay jönelgenin özi de bayqamay qaldı.
– Şäy işseñşi, Turar-au, – degen Salihanıñ sözin Turar estigen joq. Bul kezde ol tastay qarañğı dalağa şığıp ülgerip edi.
* * *
Merkeniñ «Törtkül» dep atalıp ketken qır bazarına bul jeksenbide de halıq köp jinalıptı. Birak şığıs bazarına tän burınğı sän joq. Adamdar äldeqalay asığıs, äldeneden seziktengiş bir-birine küdikpen qaraydı, jan-jağınan ürey qamağanday, jaltaq. Şayhana aldında juan qarın samaurındar sekseuil şoğına şıday almay, selkildep, iinderinen dem alıp tursa da, burınğıday jayğasıp, maldas qurıp otırğandar körinbeydi. Şayqorlardıñ ornına, biik narğa bir kezde soqır pristav Sokolskiy mırza, onıñ soñınan keşe Taşkentten kelgen rotmistr jäne europaşa kiingen jas qazaq jigit köterildi. Atqa mingen uryadnikter bazardıñ o şeti men bul şetine şapqılap, jar salıp jür:
– Azamattar! Mañızdı habar! Qazir öte mañızdı habar esitesizder. Şayhananıñ aldına jinalıñızdar!
Turar ağaş narğa köterilgenderdi birden tanıdı. Pristav burınnan tanıs. Rotmistr Taşkentten saparlas bolğan. Al jas qazaq – bayağı Atamırza.
Atamırza ziñgittey jigit bolıptı. Qiyäqtay murt qoyıptı. Közine pensne salıptı. Onıñ altın bauı qımbat qara kostyumniñ omırauına tağılğan.
Halıq qujınap, jayauı bar, attısı bar, şayhananıñ aldına üymeledi. Ulıqtar turğan nar men köpşiliktiñ arasına birqatar mıltıq asınğan soldattar tizildi.
Soqır pristav tapaldau boyın uzartqısı kelgendey, hrom etikti ayağınıñ uşına köterilip, eki qolın arqasına ustağan qalpı, qarlıqqan dauıspen:
– Mırzalar! Halayıq, – dep jurttı öz auzına qaratıp aldı. U-şudıñ lezde sap bolğanına ruhtanıp qalğanday endi üni aşılıp, sampılday jöneldi.
– On toğız ben qırıq üştiñ arasındağı buratanalardı soğıstıñ qara jumısına alu turalı patşa jarlığı şıqqalı, mine, bir aydıñ jüzi boldı. Bolıstar men starşındar maydan jumısına baratın jigitterdiñ tizimin jasauğa kiriskeli de bir şama uaqıt ötti. Patşağa, imperiyäğa şın berilgen azamattar bul jarlıqtı durıs tüsindi. Äytse de äli tüsinbeuşiler köp, el işine bülik salıp, qara halıqtı adastıruşılar şıqtı. Äldeqanday oñbağandar patşa jarlığına qarsılıq körsetuge tırısıp, küş jinap, bunt şığaruğa da ärekettenude. Onı biz bilemiz. Biraq olar otpen oynaydı. Ajaldı qarta bürkitpen oynaydı. Oytal mañında Aqköz degen buzıqtıñ bastauımen bandalar toptasıp jatqanın da bilemiz. Olar bizdiñ bir zeñbirektiñ oğına da tötep bere almaydı. Biraq biz qan tökkimiz kelmeydi. Halıqqa patşa jarlığınıñ män-mağınasın äli de bolsa tüsindirip, mäseleni beybit jolmen şeşkimiz keledi. Bul rette kirgizdiñ oqığan, közi aşıq azamattarı ne aytadı, sonı tıñdañızdar. Sonda aqiqatqa közderiñiz jetedi. Orınborda şığatın «Qazaq» attı gazettiñ soñğı sanın keşe bizge Taşkentten rotmistr Prihodko mırza jetkizdi. (Rotmistr alğa bir adım şığıp, köpşilikke tağzım etti). Sol gazettegi tağlım sözdi sizderge qazir Atamırza Aybarov oqıp beredi.
Osı uaqıtqa deyin pristavtıñ sözin qazaqşalap turğan Atamırza qolındağı arab ärpimen basılğan gazettiñ birinşi betin jazıp, altın jiek pensnesin keñsirigine nığarlap qoyıp, dauıstap oqi bastadı.
– «Qazaq» gazeti. Şilde ayınıñ segizi küni. Orınborda şıqqan sanı. Tıñdañızdar, munda bılay jazılğan:
– Patşanıñ jarlığı – haq. Oğan qarsı şığıp bolmaydı. «Buyrıq qattı bolsa, janğa tätti» degen. Sondıqtan jarlıqtı orındar bolar.
Bälkim, qara jumısqa jattıqpağan, otbası, oşaq qasınan uzap şıqpağan momın qazaq jastarı maydan degen sözdi estip, ürey bolıp, maydan jumısına barudan bastartıp, bügingi künniñ qamın oylap, qaşıp-pısıp, jasırınıp jürer. Olay etuge bolmaydı. Ol durıs emes. Maydan jumısına barudan jasırınıp qalu qate.
Maydanğa barudan bas tartsañ, halqıñ qaharğa uşıraydı. Bul şaq – soğıs şağı. Tärtip qatañ: qaşqındardı izdeuge äsker şığadı, el-jurtıñ äbiger boladı, azıp-tozıp, qırğın-sürginge urınadı. Ot basıñ, bala-şağañ, kempir-şalıñ küyzeledi. Qaşqanmen – qutılmaysıñ, patşanıñ qurığı uzın. Qaşqın bolsañ, şañırağıñ şayqalıp, şaruañ küyzeliske uşıraydı. Ökimet tarapınan halıqqa degen senimsizdik tuadı.
El aqsaqaldarı men atqaminer azamattar osını este ustap, jarlıqtıñ män-jayın jurtşılıqqa uğındıra bilse, quba-qup.
Qol qoyğandar: Ğali, Rahmet, Jaqıp».
– Äy, qarağım, olarıñ kim? Bükil qazaqqa söz tastaytınday kim edi olarıñ? – dedi at üstinen äldekim ayqaylap.
– Olar – Alaştıñ arıstarı. Olar durıs aytadı. Sözderine qulaq qoyu kerek, – dep Atamırza beleñ alıp baradı.
«Bul mektepte auzın buğan ögizdey bolıp turuşı edi, sabaq bilmey. Qaşannan beri halıq aldında söz bastauğa jarap qalıp edi?» – dep Turar tañ qaldı, äri qobalji bastadı.
Sınğa tüser sağat soqtı. Döp qazir söylemese söz atası ölgeli tur. Söyleyin dep neşe ret oqtaldı, biraq bir nälet küş boyın buıp jibermeydi. Qırğızbay atasınıñ doğal torı atınıñ üstinde turıp, üzengige ayağın tirep, äldeneşe ret köterildi, auzınan söz şıqpay tunşığa berdi. Jan-jağına qarap edi, iin tiresken adamdar auızdarı añqayıp, Atamırzanıñ sözin kädimgidey tıñdap tur. Şıday almay, qol köterip, endi auzın aşa bereyin degende, oñ jağındağı bir mosqal bireu:
– Äy, bala, şoşañdamay, tiış turşı, söz estiik, – dep büyirine qamşınıñ sabımen türtip qaldı.
Endi säl keşikse, bäri de kelmeske ketedi. Mına turğan jurttıñ bäri bolmasa da, köbi pristav pen Atamırzanıñ aytqanına ilanatın türi bar.
Turar ızadan jılap jibere jazdadı. «Halıq aldında jaq aşa almaytınım bar, sonau Taşkentten arıp-aşıp, asığıp nesine jettim? Mınaday jiındı qudaydıñ özi dayındap berip turğanda, läm dep til qata almasam – bayağıdan beri nesine oqıp, nesine kündiz-tüni küres jolın oyladım? Däl osı bazarda bayağıda, budan altı-jeti jıl burın soqır balgerdiñ teñiz şoşqası qoraptan tistep alıp şıqqan kök qağazda: «Seniñ bükil ömiriñ şayqas», – dep edi ğoy. Sol şayqas osı emes pe? Sonda meniñ şayqasker, küresker bolğan türim osı ma? Qalayşa jasıq tuıp edim, o atasına nälet!».
Tuñğış ret Turar äkesi Rısquldıñ aşınğanda aytatın sözin qaytaladı: «atasına nälet».
Astındağı torını tebinip, alğa umtılıñqırap, dodadan kökpar alıp şığuğa ışqınğan şabandozday köziniñ aldı qantalap, qaharlana ayqaylap jibergenin özi de bayqamay qaldı. Dauısı aşı şıqtı. Halıq eleñ etti.
– Ey, Atamırza!
Atamırza oq tigendey selk etti, altın pensnesi jalp etip, omırauına qulap, baulığına salbırap qaldı. Ol qalıñ toptıñ işinen at üstinde alğa umtıla däl özine qaray qolın sermep turğan Turardı tanıdı.
– Ey, Atamırza! Sen qaşannan beri sayraytın bolğansıñ? Sayrauıñ – qorazdıñ auzındağı şegirtkeniñ şırıldağanınday. Şırıldarsıñ, sorlı! Aytıp turğanıñ şın bolsa – äskerge aldımen öziñ nege barmaysıñ?.. Jalğan aytasıñ! Qolıñdağı gazet te jalğan aytadı! Ol halıqqa basıbaylı, qulaq kesti qul bol deydi. – Turar demi jetpey alqınıp bara jatqanın bayqadı. Jüregi dürsildep qattı soğıp, ökpesi örepkip, auzınan atıp şığarday alqımına tireldi. Söz bölinip, oy şatassa – nağız sorlağan jeriñ sol. Qazir analarğa kezek bermeu kerek. Halıqtıñ nazarın mıqtap ustap qalu kerek. Ayırılsañ – qurıdıñ. Köp söylep, mıjudıñ da qajeti joq. Negizgi oydı az sözben lezde jetkizbeseñ – jeñildiñ.
Älginde büyirinen qamşımen nuqığan mosqal qazaq endi özine qadalıp qalıptı. «Al, bol, ayt!» – dep turğanday közqarası.
Odan äri jüzdegen, mıñdağan közder özine qadalğanın qas qağım sätte añğardı. «Söyle!» – dedi özine özi.
– Patşa, patşa deysiñ, Atamırza. «Patşa, patşa!» – dep lepirgende balağıñnan kirgen jel tanauıñnan şığadı. Patşa uädeden tayğan joq pa? Qazaqtardan äskerge adam almaymın degen antın buzğan joq pa? Antın jutqan kimdi ayaydı? Soğıs jürip jatqanına üş jıldıñ jüzi boldı. Kimge kerek ol soğıs? Qan tögip jatqan halıq. Tauqımet artıp jatqan halıq. Al patşa bolsa, tağın oylaydı. Halıq qırılğan jerde patşa tağınıñ amandığı kimge kerek?! Men de keşe ğana Taşkentten keldim. Ondağı jurt patşağa adam bermeymiz dep attanısqa şıqtı. Sonou Torğayda, anau Jetisuda, mınau Qırğızda halıq köterilip jatır. Düyim halıq köterilse, patşa da, gubernator da, oyaz da, mınau turğan pristav ta tük istey almaydı. Altau alauız bolmay, törteu töbedegini alayıq. Qarulan, halayıq! Oytaldağı Aqközge barıp qosıl. Bıtıramay bir kisiniñ balasınday bol! Bes sausaq jumılsa – judırıq, jumılmasa – qurıdıq. Patşa qazaq jigitterin maydannıñ qara jumısına almaqşı. Ol ne degen söz? Ol okop qazadı, qolındağı bar qaruı kürek boladı degen söz. Sonda qalay? Germandıqtar mıltıq pen zeñbirekten oq jaudırsa, okop qazıp jatqan qazaq olarğa qarsı kürek laqtıra ma? Bilgiş bolsañ, osığan jauap berşi, Atamırza?!
Atamırzanıñ auzına qum quyılğan jeri osı boldı. Ol qazir mektepte muğalimniñ surağına jauap bere almay melşiip murnın şuqılay beretin ädetine qayta bastı. Därejeli mırza ekenin umıtıp ta qalsa kerek. Alısqa uzap kete qoymağan eken azamatıñ. Aqıldan kemtar neme äli jetile qoymaptı.
– Mınau qaydan şıqqan bäle? – dedi esin endi jiyä bastağan pristav.
– Bul Turar degen buzıq. Esiñizde me, ana jılı bizdiñ toyda Aqközge ara tüsetin tilmaş. Semaşko mırzanıñ kömekşisi, – dep tüsindirdi Atamırza.
– Men bul sumdı bilemin. Taşkentten birge keldim. İä, bul Turar Rısqulov. Qap, bilsemşi sol ekenin! – dep rotmistr sanın bir-aq soqtı.
– Äy, oñbağan, toqtat! – dep aqırıp qaldı pristav. – Toqtat! Soldattar! Tıñda buyrıqtı! Ustañdar ana sumıraydı!
İin tiresken adamdardı nar-minberden bölip turğan soldattar alğa kimelep, Turar turğan jerge jetpek bolıp umtılıp edi, teñizdiñ tolqını teuip tastağanday, qayta keyin japırılıp ketti.
– Bala! Endi tay! Biz qalqalay turamız, – dedi qatar turğan mosqal qazaq. Endigi ayaldaudıñ, söz söyleudiñ reti joq, bazar üsti u da şu, şatır-şutır, sapırılıs bastaldı. Turar torı attı toptan äreñ şığarıp, bazardıñ soltüstik qaqpasına qaray ığıstay berdi. Artına bir burılıp qarap edi, qalıñ nöpir onıñ soñınan dürmek-dürmegimen andızdap keledi eken. «Soldattar emes», – dedi özine özi.
Qaqpadan şıqqan bette Oytal bağıtın betke alıp, torı atqa qamşı bastı. Nağız şayqas jolına tuñğış tüskenin bar jan-tänimen sezip, uşatın qanat bitkendey, keñ dalağa «attan!» – dep ayqay saldı. Osı sözdi är tustan qaytalap, soltüstikke qaray andızdap bara jatqan attılardı körip, Turardıñ közinen jas parladı.
* * *
Vasiliy Terenteviç Kuzmin uyqıdan erte turuğa dağdılanğan kisi. Selonıñ eñ iri bayı, äri atamanı bolğandıqtan öz därejesine say aspay-saspay säske tüste bir-aq tursa da bolar edi. Joq, Kuzmin onday emes. Kuzmin öziniñ bala-şağasına, jalşı-batıraqtarına ünemi:
– Kto rano vstaet, tomu bog daet, – degen ösietti aytudan jalıqqan emes. Bügin de torğay şır etkennen töseginen turıp, uyısqan qaba saqalın, burıl şaşın aynanıñ aldına barıp tarap, burıştağı ikonğa şoqınar-şoqınbas, iığına kitelin ile sala, tısqa şıqtı.
Batıraqtarı qorada jür eken. Kulak buğan quanıp qaldı. Mına qilı zamanda jalşılarına senbeyin dese, bular bir mıñ bolğırlar. Erte turıp, mal qamına kirisken türi bar.
Taylaqqa para-par, eñsegey boylı, ömiri qabağı aşılmaytın tükis orıstıñ atı Pahom edi. Ekeui de satılı arbağa jegiletin qara ögiz ben sarı ögizdi eske saladı. Ras, sarı ögizdiñ bir müyizi sınıq. Quday soğan parlap uqsatqanday Pahomnıñ da bir qolı şolaq. Pahom osı Kuzminkadan 1914 jılı küzde äskerge alınıp «patşa men otandı qorğau» üşin maydanğa attandı. Çernigov jerinde oñ qolın şıntağınan oq julıp ketti de, mügedek bolıp keri qaytqan. Qaytıp kelse, qart anası men qatın ölgen, jalğız uldı armiyäğa alğan. Selo şetindegi jäpireygen jaman laşıqtıñ töbesine qarasora ösip, jamanattıñ qara jalauınday qaulap tur eken.
Alabota men qarasora qaumalağan laşıqtıñ tabaldırığında jalğız qolımen mahorka orap, aşı tütindi atau astay burqırata jutıp otırğan kezde qasına osı Kuzmin keldi. Jalğız qalğan şağında janıña janaşır bireu kelip, birer auız jılı söz aytsa, sonıñ qurbanı bolıp ketkiñ keletin sezim bileydi boyıñdı. Kuzmin adam janınıñ näzik tamırların taba biletin käri qasqırdıñ özi edi. Pahomdı qoltığınan süyep, öz üyine ertip aparıp, bükil soğıstıñ boyında tatpağan tamağın berip, samogon araqpen sıyladı.
Pahom Kuzminniñ şoşqasın bağıp, bay Kuzminniñ bosağasında qala berdi. O basta işki Reseyden kelgende bulardıñ tağdırı bir qalıptan şıqqanday uqsas edi, kele-kele Kuzminniñ tası örge domalay bastadı. Tağdır attı auır tastı Pahom da örge qaray iterip körip edi, biraz jıljıp barıp qaytadan ıldiğa qulay berdi, qulay berdi...
Maldı öriske şığararda Kuzmin jalşılarğa ädettegiden tıs tapsırma ayttı. Burın ılği olarğa:
– Maldı alısqa uzata jayıñdar. Selonıñ töñireginen uzamay, kil taqırğa jayasıñdar, ömiri büyirleri tompaymaydı. Alısqa, şuraylı jerdi qualay jayıñdar! – dep buyırar edi. Bul jolı:
– Ey, jigitter, alısqa uzamañdar. El mañınan qara üzbeñder. Zaman jaman. Kirgizdar qutırdı. Qul-qutanına deyin atqa minip, qoldarına soyıl ustap alıptı. Abaylañdar. Şauıp ketip jürmesin. Saqtıqta qorlıq joq, mına berdandı ala jüriñder, – dep mıltıqtı Pahomğa usına bergen. Biraq endi ol mıltıq ata almaytını esine tüsip, Taylaqqa usındı. Bererin berse de: «Osı kirgiz öz qanına tartıp ketip jürmey me?» – dep te şübälandı.
– Pahom, bayqa! – dep şolaq jalşığa köbirek senim artıp, Taylaqqa abay bol degendey sıñay tanıttı.
Kuzminniñ jelini jer sızğan siırları, qoy-eşkisi aralas – mañırap-möñirep öriske bet aldı. Şoşqaların qorsıldatıp artın ala Pahom şıqtı. Tüstikten tau munartqan, teristikten keñistik kerilgen beybit tañ. Topalañ tuar dep qauiptener nışan joq. Baqtaşı men şoşqaşı Mıqandı jağalay, el sırtına şıqqan soñ, maldıñ aldın orap, kögaldı qoynauğa iirip tastamaq edi, Pahom:
– Ayday tüs, – dedi.
– Qojayın ursadı, alısqa uzamañdar degen, – dep Taylaq ırıq bermep edi, Pahom könbedi.
– Ayda, sorlı.
– Arı barmayıq, Aqközdiñ qolına tüsemiz.
– Qolıñda mıltığıñ bar, nemenege qorqasıñ? – dedi şolaq Pahom ızğarlı mısqılmen.
– Ömiri mıltıq atıp körgen emespin, mağan bu da bir, tayaq ta bir, äyteuir ses demeseñ, – dep Taylaq iığındağı berdandı qolına alıp, o jer, bu jerin şuqılap kördi.
– Ata bilmeseñ, şuqılay berme, tüsirme iığıñnan, – Pahom zildene söyledi. Qaraptan-qarap kele jatıp, kündegiden minezi özgerdi.
* * *
Pahom 1915 jıldıñ suıq küzinde Galitsiyä jerinde jaralandı. Qaharmandığı köp, qaruı joq Resey armiyäsınıñ köpşiligi osı on besinşi jılı qattı qırğınğa uşıradı. Avgust ayında bes jüz seksen bes mıñ adam, qırküyekte – tört jüz on segiz mıñ adam, al Pahom jaralanğan qazanda – üş jüz alpıs altı mıñ adam qatardan şıqtı. Bükil Resey boyınşa bul soğısta on bes million erkek kindik armiyäğa alınsa, sonıñ jartısınan köbi üylerine qaytpay qaldı. Halıqtıñ qaymağınday kileñ qırşın bozdaqtar bosqa qurban boldı. Mına Pahom sonı körip qaytqan. Merke tarapında soğıstıñ qır-sırın qatparşağına deyin bir biletin adam osı Pahom. Endi sol soğısqa qazaqtardı da aydamaqşı eken. Pahom sonıñ üstinen tüsti.
Patşanıñ aytqanına könip, aydauında jüre beretin momın qazaq bul jolı özgeşe minez tanıtıp, atırılıp atqa qonıptı. Bası birigip, kädimgidey eldigin tanıtıp, qaharlanıp alıptı. Oytal deytin jerge Aqköz deytin kösemi at qılınan tu tigip, jasaq jinay bastaptı. Al biraq onıñ işinde Taylaq joq. Taylaq munıñ qasında.
Al osı Taylaqtıñ Jılı-Bulaqtağı jerin Kuzmin qalay tartıp alğanın Pahom sonou Stolıpin däuirinde öz közi körgen.
Mañıraq auılı ularday şulap, Jılı-Bulaqtan köşkende, osı Taylaq jerge etbetinen jata qalıp, qos qolımen topıraq uıstap, sol topıraq onıñ köz jasına şılanğan. Söytken Taylaq endi Kuzminniñ malınıñ tileuin tilep, qulaqkesti qulğa aynalıp, tUyaq serper türi joq.
Endi birazdan keyin şoşqalar özen boyındağı bir qoltıqqa jayılğan şalşıqqa kirip, qors-qors etip, batpaqqa jata qalıp, jan rahatqa batqanday şıñğırıp, birin-biri talpaq tumsığımen türtkilep, mamırlap qaldı da, basqa tülik özen boylap, äli de jıljıp bara jattı.
Bir qızığı, Pahom şoşqa tabınına qayırılmay, siır men qoydıñ bir şetin türe aydap, alısqa uzay berdi.
– Äy, tamır, jeter endi, maldı jalğız qolıñmen qamşılap, mazalay berme, – dep Taylaq qayrat körsetpek edi. Pahom köner emes. Uzın qamşını şartıldatıp, maldı ıqtırıp äketip baradı.
– Taylaq, sen soldatqa barğıñ kele me? – dedi kenet Pahom bos jeñimen betin sürtip kele jatıp.
– Meni qaytedi? Barmaymın-ey! – Älgi suraq Taylaqqa mazaq siyäqtı bolıp estildi. – Sen-aq jetistir. Jetistirip keldiñ ğoy jaudı jayratıp.
– Al seni soldatqa aladı. Bekten bolıs Kuzminge seni qaytar dep jatır. Tizimde bar körinesiñ.
– Kuzminniñ malın kim bağadı? Joq, sen aldaysıñ, tamır, meni qojayın bermeydi, – dep Taylaq ayılın jimadı.
– Qazir soğıs kezi. Kuzminge eki birdey batıraq ustauğa ruqsat etpeydi. Ekeumizdiñ bireuimiz qalamız. Bireuimizdi soldatqa aladı. Qalay oylaysıñ, kimdi aladı?
Sumdıqtıñ sırı Taylaqtıñ sanasına endi jetkendey, añğal adam añırayıp tura qaldı da, keremet jañalıq aşqanday, aydalada ayqaylap jiberdi.
– Oy, äkeñniñ... Ärine, meni aladı! Sen şolaqtı ne qılsın!
– Al sonda ana altı balañdı kim asıraydı? Kuzmin be, Bekten be? Äliñe qaramay öziñ de asıl tuqımdı ayğırday neme ekensiñ.
– Äy, tamır, öytip ottama, bala qudaydiki, meniki emes.
– E, sonda qatınıñ olardı külge aunap taptı ma? Qızılbet qatınıñ mekien bolıp ketken şığar...
Kenet Taylaq Taytaqaydı oylap, onı udayı urıp-soqqanı esine tüsip, özegin ört şalğanday, tula boyı duıldap ala jöneldi. Kişkentayınan qosılğan, şala qursaq, jırtıq köñil köp künderdi birge ötkizgen, aduın da añqıldaq, arqırama düley minezdi bolğanmen, artında zili joq sol äyeldiñ özine qımbat ekenin tüsindi. Bärin tastap, Mañıraqtağı jaman üyine tez jetip, jalañbut balalarınıñ mañdayınan sipağısı keldi.
– Solay, tamır, seni soldatqa aladı. Odan qaytıp oraluıñ ekitalay. Mıñ-mıñ adam, ilude bireui qaytadı. Onıñ özi men siyäqtı mügedek bolıp qaytadı, – dep şegeley berdi Pahom.
– Eger qaytpay qalsam, meniñ habarımdı qatın-balam qalay biledi? – dep Taylaq demde maydanğa ketuge moyın usınıp qaldı.
– E, adresiñdi jazıp, qaltaña salıp qoy. Ökimet özi habarlaydı.
– Men hat bilmeymin ğoy, tamır, sen jazıp berseñşi. Qağazdı joğaltıp alamın. Bir qattı närsege jaz, moynıma jippen tağıp alamın.
– E, däl qazir attanıp bara jatqan joqsıñ ğoy. Jaz deseñ – jazıp bereyin. Al endi tıñda. Kuzminge biz endi qaytıp barmaymız, bildiñ be? Aqközge qosılamız. Sonda soldatqa alınbaysıñ. Aqközde adam köp. Al köp bolğan jerdi jau ala almaydı.
– Joq, oybay, meni bir bälege urındırayın dep tursıñ ğoy, aram!
– Söyleme! – dep Pahom oñ qolın siltep qalayın dep edi, qolı joq, tek iığındağı tuqılı ğana şoltañ etti.
Taylaq mına orıs tamırınıñ äreketine tüsine almay, ömir degen sayqımazaq jumbaqtıñ şeşuin tappay, «bul, sirä, nege bastağalı tur», – dep dal boldı. – Sen qorıqpa, Taylaq, – dep sarnadı şolaq Pahom. – Soğıstıñ sorğa tolı sorpasına mına men toyıp qayttım. Biz jeñildik, ol aydan anıq. Ne üşin soğısıp jatırmız Vilgelmmen? Eşkim de bilmeydi. Maqsat ayqın bolmağan soñ, soldattıñ eñsesi tüsedi. Äri dese qaru joq. Mıltığı bar soldattıñ ölgenin kütesiñ. Patşağa soldat ta narazı, halıq ta narazı. «Joyılsın patşa», – dep şulağan halıqtı men öz közimmen kördim.
– Öy, sen de sandıraqtap berdiñ-au, – dep Taylaq kümän soğadı. – Patşa da joyılar ma edi?
– Joyıladı, Taylaq, joyıladı. Jana ökimet ornaydı. Sonda Kuzminnen jeriñdi qaytıp alasıñ. Uqtıñ ba endi?
– Jer deymisiñ? Onday attı kün qayda? – dep Taylaqtıñ üñirek közin muñ şaladı. – Jılı-Bulaq qaytar zaman bolsa, oqqa basımdı baylauğa men dayın.
Pahom sau qolımen Taylaqtı iığınan quşaqtap, toqtatıp turıp, közine közin qadap:
– Jer öziñe tiedi, Taylaq. Sondıqtan da Aqközge jeteyik, – dedi sıbırlağanday bolıp.
Taylaqtıñ köz aldına Jılı-Bulaq keldi. Ol özi tereñ saydıñ ayağı, bulaq suınıñ bası edi. Auıl eldi asıraytın bir bulaq su sıñsıp ağıp jatqanı esine tüskende Taylaqtıñ jüregi sızdadı. Qaraqoğa men külgin jalbız arasına kökqasqa baqaları qoyday şulağan, arasına adam kirse keñirdeginen keletin bidayıqta bödeneler bıtpıldıqtağan qayran da qayran Jılı-Bulaq! Qıstıñ küni jerdiñ jüzin qar basıp, ayaz qısqanda da qatpastan buı burqırap, kemerdegi muz süñgilerin sıñğırlata jalay ağıp jatatın qasietti qara su! Sol sudı işip ösken tarınıñ bozasına mas kün qayda?
Taylaqtıñ üñirek közinen Jılı-Bulaqtıñ suınday jıp-jılı jas parlap ağıp kele jattı.
* * *
Qırğızbay atasınıñ torı atı bılay şığa bere boldırıp qaldı. Deldal iesi siyäqtı ömiri mimırt jüristen aspağan, qosayaq qağıp, qattı jürip körmegen mal şaşasınan ter saulap, tobılğı tüsi laysañ karat erte aynaldı. Semiz neme mayı auzına tığılıp, tätti etine tigen aşı qamşını da elemey, mäñgürt, marğau jüristen aspay qaldı. Mına zaman alasapırandau, endigi jerde jay basu jaramaydı-au, jalqau tirşilik kenet dür silkinip, dün-dünie uyqısınan oyandı-au, – degen torı attıñ qaperine kirip-şıqpaydı. Mına ulı dürmekke Qırğızbay atası aralaspay, buğıp otırsa, onıñ torı atı da zauıqsız. Aynala andızdap şauıp bara jatqan attardıñ dübirine eleñdemeydi, eti qızbaydı, jarıs jeligi onı qıspaydı.
«Ustap alsa, mürdem kettim-au. Ätteñ, qarudıñ joğı-ay!» – degen oy lezde şalıqtap ötti de, älgi ekeudiñ bireui özine tanıs ekenine közi jetkende, jüregi ornına tüskendey boldı. Ol bazardağı jiında özimen qatar turğan qaraqasqa attı mosqal qazaq eken.
– E, bala, atıñ boldırıp qalıptı ğoy, – dedi ol Turarmen qatarlasa berip. – Bağıtıñ qay jaq?
– Mağan Aqköz aqsaqal kerek, – dedi Turar mına kisiden bir kömek bolar-au degen ümitpen.
– E, onda betalısıñ durıs. Osılay tarta ber, – dep älgi mosqal atın tebine berip edi, Turar onı dauıstap tejedi.
– Ağatay, men ol kisige tezirek jetuim kerek, meni ala ketiñizder. Mına mästektiñ türin körip tursızdar ğoy.
Mosqal qara tizginin tarta tüsip:
– Apıray, a, qaytsek eken. Biz de asığıs. Mingesesiñ be, sonda? – dedi. – Äy, Şınpatşa, balağa atıñdı ber de, sen mına torığa auısıp min. Asıqpay, artımızdan kelersiñ. Oytalğa barğan soñ bul şaban torını quırdaq jasaymız, tastamayıq.
Şınpatşa degeni şınaşaqtay qatpa kisi eken, eki-üş tal sirek saqalın talmap turdı da:
– A meyli, aytqanıñ bolsın, Dosmayıl. Bala – tegin bala emes körinedi. Onıñ Aqközben tezirek uşırasqanı da jön şığar, – dep teñbil kök ayğırdan ırşıp tüsti. – Jaña, sen şırağım, Atamırzanıñ auzın qisaytıp, jağın ayırıp tastadıñ. Sonıña riza edim, mınau sonıñ qayırımı.
Turar teñbil kökke mingende, tauğa şıqqanday şın biiktep, köñili asqaqtap sala berdi.
Üstine böten bireu mingenin sezgen teñbil kök uzın moynın sadaqşa iip, basın tuqırta tizgindi julqıp-julqıp, bir orında şır aynalğanda, Turardıñ közine Asparanıñ Alatauı buldır-buldır iline berip edi. Ol da teñbil kök eken.
Endigi bir sätte teñbil kök ayğır Dosmayıldıñ qara qasqasımen jarısa kösilgen kezde, teristik betkeyden oydım-oydım qara kök araldar – şoq-şoq buyra taldar, odan äri sap-sarı belder sağım aralasa munartıp, sarı muhittay tolqıp jattı.
Sarı teñizde jüzgen qarakök kemeler... Köp keşikpey qara dauıl turıp, sarı teñiz tulap, astan-kesten bolar.
Turar bir qolımen tizgindi tarta ustap, bir qolımen közildirigin demep keledi. Tulpar mingende, közildirik jaraspaydı eken, amal ne, köziniñ nurı qarşığanıñ közindey ötkir-aq edi, Almatı türmesiniñ qarañğı kamerasında kitapqa üñilgen köp tünder sol janardı jauqazın kezinde-aq sorıp tastağan eken: endi erte jastan közäynek kiyüge mäjbür boldı. Turar közildirikti büktep, tös qaltasına salıp qoymaqşı edi, bet aldı buldırap, dün-dünie tügel bualdır tutıp qalğan soñ, közäynekti qayta kiip aldı. Munı bayqap kele jatqan Dosmayıl:
– Köp oqısañ kerek, ä? Köziñdi oqu jep qoyğan ğoy, sirä, – dedi.
Turar oğan:
– «Äli oquım az», – demekşi edi, aytpadı. Onıñ, bar dittegeni – Oytaldıñ buyra aralı edi.
* * *
Merke jağınan lek-legimen qulağan attılardı budaq-budaq şañnıñ arasınan añğarğan şolğınşı biik terek basınan ayqay saldı:
– Oybay, kep qaldı! Qaraqurım, şegirtkedey qaptap keledi! – Şolğınşı-qarauıldıñ dauısı tarğıl-tarğıl, älem-tapırıq şıqqanına şın şoşığan sarbazdar Aqköz sardardıñ jarlığın kütpey-aq alañqayda tusaulı jürgen attarına qaray umtıldı.
Erte me, keş pe, Merkeden, ne Äulie-Atadan, ne Pişpekten äsker şığıp, mına köterilisşilermen qaqtığısatını aydan da anıq bolatın. Biraq däl qazir şabuıl tutqiıldan bastalar dep eşkim kütpegen.
Adamdar abır-sabır, ayqay-şu, ızı-qızı bolıp jatqanda, Aqköz asıqpastan aqjal sarığa minip aldı da, qazanattı tebinip qalıp, tayau töbeniñ basına oynaqtap şığa keldi. Mundağı ıldidan Merkeniñ örleuit tusı onsız da ap-anıq körinedi. Aqköz qolın kölegeylep, örge qarap edi, şınında da aunaqşığan bozala şañ är tustan şubalañdap keledi eken. Känigi käri köz älgilerdiñ äsker emes ekenin birden añladı. Äsker bolsa tärtip saqtap, şaşıramay, berik qamalday tutasıp keler edi. Al mına bıtırağan attılar kim sonda? Şotır-şotır, ekeu-üşeu, beseu-altau. Keybiri şoqıtıp kele jatsa, keybiri toyğa, kökparğa kele jatqanday jaybaraqat.
Merkeden beri qaray ıldilay tüsken jap-jazıq dala mına şildeniñ ıstığına şıday almay, qurağan küyrek qızıl izenin ört şalıp, sodan tüydek-tüydek tütin aspanğa atılıp jatqanday.
Aqköz jau şappağanına közi jetse de, «saqtıqta qorlıq joq» dep, sarbazdardı saqtandırmaq bolıp, artına burıla berip edi, atqa qonıp, qaraqurımday qaptap turğan qalıñ qoldı körip, kenet quanış kernegen keudesinen oqtay atılıp:
– Aynalayındar-ay! – degen sözdiñ qalay şığıp ketkenin özi de añğarmay qaldı.
Oytal ormanınıñ jap-jasıl alañqayı edi. Qazir sol alañda attılı sarbazdardan ine şanşar jer qalmastan, jauıngerler iin tiresip tur eken.
Sardardıñ quanışı qoynına sıymay, endi bir söz bastayın dep turğanda, onıñ közi Oytal ormanınıñ teristiginen şığa jırılıp bara jatqan bes-altı attığa tüsti de, tüsi özgerip, köñili su sepkendey basıla berdi.
– Halqımnan aynalayın. Adaldığıñnan aynalayın, – dedi ol aqjal sarınıñ üstinen üzeñgige ayağın tirep türegep turıp.
– Senderge quday anau opasızdardıñ jolın bermey-aq qoysın. Ana örden tüsip kele jatqandar, men bilsem, jau emes. Jaumen ayqaspay jatıp ana jüziqaralar qaşıp baradı. Jä, bes-altı şirigen jumırtqa mına turğan bes-altı mıñ qoldıñ sadağası bosın!
Altı mıñ bas buyrıqsız-aq burılıp, Aqköz qamşısınıñ tobılğı sabı nusqağan jaqqa japırıla qaradı. Qaşqındardı olar toğay arasınan köre alğan joq. Şıday almağandarı Aqköz turğan töbege şauıp şığıp, sardardıñ aytqanına öz közderi jetti. Altı attı adam sarı beldi betke alıp, añşılardan qaşqan böridey tuqşiyä tüsip, jele-jortıp zıtıp baradı eken.
– Men Oytalğa – ädildik tuınıñ astına eşkimdi de küştep, zorlap jiğan joqpın! – dep Aqközdiñ dauısı sañqıldap qayta şıqtı. – Basına kün tuğan halıq özi keldi. Äne, qarañdar, tağı da kele jatır. Bizdiñ qolğa qosılmaqqa kele jatır! – Sardardıñ tobılğı qamşısı endi äri jaqtı nusqadı. Oydım-oydım oynaqşığan şañdaq jaqındap qalğan eken, – Bul jiın – erikti jiın. Jan balasına qiyänat, zorlıq joq. Şayqastan qorqatındar aralarıñda äli de bar bolsa, alda riza, men riza, äne jolıñ aşıq, bara bersin. Oytalğa erikkender kelmeydi, bul jiın – as pen toydıñ jiını emes, täuekeldiñ, köppen körgenniñ ulı toyı. Odan taysalğandar osı bastan tayıp tursın! 
– Durıs! Durıs!
– Tura söz!
– Aramızda aramzalar bolmasın!
– Qorqaqtar qatındardıñ qasında otırsın!
Jasıl buyra jağalaudıñ ortasındağı qara dariyä tasığanday: aspanğa nayzalar men aq baqandar şanşılıp, tolqınnıñ aq şuda jalınday jelkildeydi. Köbisiniñ qaruı baqan men uıq, aq soyıl. Sol jabayı qaru jabıla köterilgende mına añızaq şildeniñ aq şeldengen aspanın tirep turğısı kelgendey şanşıladı.
Oytaldıñ jüz jıldıq zau terekteri qırküyek tüspey jatıp, osı tamızdıñ işinde-aq sarı balaqtana bastağan. Sonau säuirdegi sarañ jañbırdan soñ bul öñirge biıl tamşı tambay tur. Jayılımı jutañ, jayşılıqta jayqalıp turatın kür eñse men rañ, bidayıq pen bede tım erte qurap, uşıp ketken. Tek tırbıq jusan tana sup-sur bolıp, sazarıp alıp, äli de bolsa aptappen arpalısıp, kün közine zärlene qarap, ızası betine şığıp turğan siyäqtı.
Qasaqana biıl Merke men Mıqannıñ, Aspara men Şalduardıñ suı da qısır jılanday qımsınıp, qıldırıqtap ağadı. Su burınğıday arnasınan asıp tasımağan soñ, oydağı şalğın tozğan, ükili nar qamıs biıl ört şalğanday selkeu-seldir.
Munday añızaq qurğaqşılıqta dala şañdaq. Burq eterge jeleu tappay jatqan kebir topıraq Merkeden qulağan attılardıñ jolın äygilep aspanğa bükil dalanıñ üstinen bozbala tu kötergendey, satım aralas tozañ tutıp aldı.
Tozañdatıp, şañdatıp örleuitten alğaşqı attılar da jetti. Astına jabı tuqımdas börte jündi mıqır at mingen ayır qalpaqtı adırlau bir kisi anadaydan ayqay salıp:
– Assalaumalayküm, Aqköz batır! Biz tige Asparanıñ arğı betindegi Batıs qırğız bolamız. Sen ädilet tuın köterdi degendi estip, añnan qazaq-qırğız qaşannan bir tuğan, ne körse de – bir köredi, bul zamanda da bir bolayıq dep ele keldik. Mına meniñ ağalarım men atalarım keşegi Sıpatay batırdıñ sarbazdarı bolğan. Onı sen jaqsı bilesiñ batır. Bügin jolda biz Sıpatay batırdıñ basına tüsip, duğa oqıp, ädilet üşin attandıq, aq jol bep dep bata tiledik. Añnan mına attıñ basın sağan tiredik. Qabıl al, batır! Meniñ nıspım – Atasaqal, qasımda jiırma jigit bar.
Aqköz aqjal attan tüsip, Atasaqalğa qaray töbeden tömen jayau bettey berdi. Atasaqal da mıqır attan aunap tüsip, töbege qaray enteley bastı.
Aqköz äueli Turardı tanımay tosırqap otırdı. Orısşa kiingen, közine altın jiek közildirik tutqan, dudarday şaş qoyğan şombal deneli jas jigit bir jerde körgen adamınday eles berse de, qayda körgenin esine tüsire almadı. Ulıqtardıñ qasında osınday tilmaş, pisar qazaqtar jüretin. «Bizdiñ aramızğa kirip ketken jansız bireu bolıp jürmesin», – dep te küdiktenip qaldı.
Tek Dosmayıl aldına kelip, tizerlep otıra berip:
– Ua, batır, mına bala seni izdep keledi. Seni tanimın deydi. Özi deymin tegin emes. Merkeniñ bazarında pristav pen Atamırzanıñ auzına qum quyıp ketti, – dedi.
– Kim bolasıñ jarqınım? – dep Aqköz endi Turarğa bükil tulğasımen burıla qarap, töbeden tömen töne tüsti.
«Tanımadı, – dedi Turar işinen. –Tanımadı. Biz sonau Bekten toyınan beri körispegeli altı jıl ötipti. Ekeumiz de özgergen ekenbiz. Munıñ basında burılı köbeyipti. Reñi äli taymağan biraq. Jarıqtıq äli narttay jüzinen nur şaşırap, eki közi äli jaynap tur. Osı kelbette adamdı özine eriksiz artıp alatın magnit bar siyäqtı. Däl qazir mına qalıñ qoldıñ munıñ janına toptanğanı da tegin emes qoy. Qudiretti qart, endi sol qudiret jolın durıs taba bilse bolğanı...».
Turar töbede otırğan Aqközge tağı bir adım jaqınday tüsti:
– Aqa, tanımay qaldıñız ba? Men Turarmın ğoy. Rısquldıñ...
– Boldı, boldı, bauırım, qulınım, boldı, ar jağın aytpay-aq qoy! – dep Aqköz ornınan qoparıla köterilip, qorbañdap kelip jas jigitti bauırına bastı.
– Ilği bir sın sağatta sen kez kelip, qanatımen su bürikken qarlığaştay, dem beresiñ, qulınım. Sonau Bekten toyındağı soyqanda şırıldap kelip ara tüskeniñdi äli umıtqan joqpın, quatım. Äy, sondağı jürek jutqan erligiñ-ay. Sodan keyin senen köz jazıp qaldım. Seni oquğa ketti dedi bireuler. Qanşa jıl boldı? Altı jıl deysiñ be? İä, altı jıl ötip ketipti-au. Sen osı qanşağa keldiñ, Turarjan?
– Jiırmağa keldim, Aqa.
– Jiırmağa deysiñ be? Men alpısqa şıqtım. Seniñ äkeñ menen birer jas kişi edi. Qazir qanşada bolğanı?
– Tiri bolsa, elu altıda ğoy, Aqa. Aydauğa ketkenine on jıldan asıp baradı, äli derek joq qoy. Kesimi on jıl edi...
– E, Turarjan, kebin kigen kelmeydi, kebenek kigen keledi. Tiri jürse, arıstan edi, azamat, bir aynalıp soğar, ne boptı. Äy, arıstan edi-au, esil er...
Bul äñgimeni tıñdap otırğandar jağdayatqa endi-endi tüsingendey.
Aralarında Rısquldı biletinderi özgelerine ayqaylap aytıp jatır.
– Ou, bayağı Şımır Rısqul toy. E, bäse, mına Aqközdiñ ajıramas dosı bolatın.
– Mınau sonıñ balası boldı ğoy. Ornında bar oñalar degen osı. Darday kisi bolıptı.
– Bolayın dep turğan bala ğoy. Äytpese, elde munday jas az ba?
Osı tektes äñgimeni rastağanday, Aqköz batır mına jas jigitpen därejesi teñdey söylesip otır. Köpşilikke bul jigittiñ bitimi de unağanday: tebindep qalğan qara murtı, döñesteu kelgen er murındı, şekeligi şığıñqı, kömirdey qara şaşı qayrattı, jaspın dep jasqanşaqtamay, betiñe tura qarap söyleytin, közi tayqımaytın tik minezdeu, biraq ädepten ozbaytın, inabat iesi ekeni körinip tur.
– Aqa, men osı bette sonau Taşkentten kele jatırmın, – dedi Turar endi esen-saulıqtan keyin negizgi äñgimege köşpek oymen.
– Seni bireuler Reseyde oqıp jür dep edi-au, Turarjan.
– Onıñız ras, Aqa. Reseyge Samar degen qalağa oqu izdep barğanım ras. Biraq bastığı meni qabıldatpay qoydı. Buratana, köşpendi kirgizğa oqu ne kerek dep jolatpaydı. Sodan Taşkentte oqıp jür edim ğoy. Osı ötken şildeniñ ayağın ala Eski Taşkentte köterilis şığıp ketti. Şayhantau, Şıniyäz, Toytöbe degen audandarda da dümpu burq-burq ete qaldı. Men ne de bolsa elge jeteyin, el-jurtımmen birge bolayın dep Merkege tarttım. Endi, mine sizben birgemin.
– Äp bärekeldi, jarığım. Mına dauıldatqan zamanda ürkekter üyinde tığılıp otıradı. El dep eñiregen er köppen birge jorıqqa şığadı. Er ekensiñ, Turar. Mağan aqılşı bol. Oqığan azamatsıñ. Mına biz oñ men soldı ajırata bermeymiz. «Köp jasağannan surama, köpti körgennen sura» degen. Sen jas ta bolsañ köpti kördiñ. Täñiri qoldasa, äruaqtarğa sıyınıp, şayqasqa şıqpaqşımız. Munımız qalay?
– Aqa, surağıñız orındı, – dedi Turar säl oylanıp. – Osı suraq mına jurttıñ bäriniñ kökeyinde turğan suraq. Ruqsat etseñiz, men jalğız sizge emes, mına köpşilikke qazirgi jağdaydı aytıp, uaqıttı şolıp ötsem. Buğan qalay qaraysız?
– Onıñ äbden durıs, balam. Onda men qoldı toptayın, – dep otırğan ornınan auır köterilip, eñgezerdey tulğası töbe basında tas müsindey qalşiıp biraz turdı.
–Ua, sarbazdarım! – dep qoñır ün sañq ete qaldı. – Berirek jinalıp, söz tıñda. Bizdiñ osı qauımımızdıñ bir tutqası, bizdiñ dosımız, jas ta bolsa bas bolğan, Rısquldıñ Turarı söz aytadı. Qulaq sal, käne!
Üzeñgiler qatısıp, auızdıqtar sıldırlap, töbeşikti jağalay attar pısqırınıp, adamdar sampıldap, birazğa deyin abır-dabır basılmay qoydı.
Köptiñ aldında söz söyleudiñ tusauın Merkeniñ Törtkül bazarında, qaharlı da qauipti şaqta kesken Turar qazir qısılğan joq. Äli du-du etken halıqqa qarap qolın köterip, sayabır tilep, ünsiz turıp qaldı. Äli bir sözi joq, tek qol köterip turğan Turardı körip, jurt birte-birte özinen-özi tına qaldı.
– O, ağayın, aralarıñızda usta bar ma, aqın bar ma?
Äueli ne derin bilmey, siltidey tınıp qalğan qalıñ qol kenet buzılğan aranıñ Uyasınday guildep ala jöneldi.
– Aqını nesi? Aqın ne jeydi bul jerden? Soğısta eşkim dombıramen soğıspaydı. Ne dep tursıñ, jarqınım? – dep tilin bezengen şaqıldaq bireu şiqıldap küle berip edi, biraz el onı qostap ha-halap kep jöneldi. Turar tağı da qolın köterdi. Şu tıyıla bergende:
Ereuil atqa er salmay,
Egeuli nayza qolğa almay,
Eñku-eñku jer şalmay,
Qoñır salqın töske almay,
Tebingi terge şirimey,
Terligi maydan erimey,
Altı malta as bolmay...
Turar saqpanday sartıldağan osı bir qudiretti sözderdi jorta tıya qoyıp, jan-jağına köz salıp edi, sarbazdardıñ köpşiligi üzeñgige ayaqtarın tirep, uşatın qustay qomdanıp, közderi ot şaşa bastağan eken.
– Ou, jarqınım, ne bop qaldı, aytsañşı, oybay, ar jağın! – dep art jaqtan bireu soyılımen aspandı şanışqılap, ışqına ayqaylap jiberdi.
– Oybay, mınau öleñ emes, ört qoy!
– IIIulama,tüge! Ar jağın ayt, miyätım, – dedi Aqköz de alğa umsınıp.
Turar sonda burınğıdan beter serpilip, mına qauımdı birjolata qaulatpaq nietpen sañqıldap ala jöneldi:
Altı mata as bolmay,
Öziñnen tuğan jas bala,
Saqalı şığıp jat bolmay,
At üstinde kün körmey,
Aşarşılıq şel körmey,
Özegi talıp et jemey,
Er tösekten bezinbey
Ulı tüske urınbay
Tün qatıp jürip, tüs qaşpay,
Tebingi teris tağınbay,
Temir qazıq jastanbay
Qu tolağay bastanbay,
Erlerdiñ isi biter me? –
Aspara taudan teñiz töñkerilgendey, mına mıñ qoldı bir tolqın, qudiretti tolqın şarpıp ötti de, älgi ört öleñniñ äserinen arıla almay arbalıp qalğan halıqqa Aqköz söz tastadı.
– Apır-ay, keudesinde janı bar adamdı atqa qondırmay qoymaytın jigerli jır ğoy mınau!
– Egeuli nayza, ereuil at! A quday, qolda!
– Budan keyin «attandamay» qalay şıdap turasıñ, quday!
Sonda Turar Mahambettiñ öleñin jatqa bilgenine mıñ täube aytıp, sol öleñmen tanıstırğan taşkenttik dostarına, ustazdarına mıñ alğıs bağıştadı. Köpirgen köp sözden göri, bir auız ottı öleñmen mına toptıñ qanın qızdırıp, jigerin qayrap, birden til tabısqan tapqırlığına özi de dän riza. Endi Turar boyın erkin bilep, oyın tüzep, birjolata qulşınıp ketti.
– Mine, ağayın! Aqın degen osı! – dedi Turar. – Aqınnıñ sözi nayzadan da, oqtan da ötkir. Jañağı men aytqan jır Mahambet degen batır aqındiki. Ol äri jauınger, äri aqın bolğan. Osıdan jetpis-seksen jıl burın patşa men bay-sultandarğa qarsı köterilisti bastağan kisi. Qalay, halayıq, aralarıñda aqın bar ma dep surağanım endi tüsinikti boldı ma?
– Tüsinikti boldı, Turar şırağım. Mına men Sauıtbek degen aqın ağañ bolamın. Ana janıñda turğan Aqközdiñ Mırzabay degen balası da aqın. Zaman beybitşilik, el toqşılıqta ekeumizdiñ eptep aytısqa tüsetinimiz de bar. Endi «köppen körgen ulı toy» dep qolğa qaru ustap turısımız mınau.
Sañqıldağan, biday öñdi, mosqal kisi atın tebinip alğa şıqtı.
– Raqmet, Säuke! Jaña bireu osı jiında «dombıramen soğıspaydı» dep qaldı. Sol durıs pa, Säuke? Durıs bolmasa, siz qolıñızdağı nayzağa qosa dombıranı da tastamañız. Mına halıqqa keşegi Sıpataydıñ erligin jırlañız. Öziñizdiñ Aqböpeden qalay ayırılğanıñızdı aytıñız. Ne sebepti ayırıldıñız? «Mal bergeni baradı alıp ketip, kedeyşilik qolımdı kesip otır», – demep pe ediñiz? Mına halıqtıñ köterilisin tolğañız. Köterilis tek Merkede ğana emes, sonau özbek, türikmen elinde de, mına qırğızda da, anau Almatıda da, sonau Sarıarqa, Torğay dalasında da qaulap kele jatır. Dauıl turdı, halayıq! Bul külli qoqıstı, ızğardı alıp ketetin altınkürek dauılı. Biz mına jaqta Jetisu köterilisimen, mına qırğızdağı Qaraqol, Toqpaq, Susamır köterilisşilerimen, tipti sonau Torğay sarbazdarımen uştasıp, solarmen urandasıp bir mezgilde qimıldauımız kerek. Är jerde şaşırap jürsek, patşa bizdi op-oñay soğıp aladı. Bes sausaq jeke-jeke turğanda älsiz, al beseui birdey jumılğanda – judırıq. Jalğız Merke köterilgenmen biz qanşa er bolsaq ta jeñiske jetu qiın. Merke ğana emes, ana Qorday, mına Şu, ar jağı Äulie-Ata, Sırdariyä, Irğız...
– Äy, şırağım! – dep ülektey öñkigen bireu qabağınan kün şildede qar jauıp, jayaulap alğa şıqtı. – Aytıp turğanıñnıñ bäri altın söz. Tım sıldıratıp jiberdiñ sol altınıñdı. Mına mağan anau Sırdariyäñnıñ, sonau Irğız ben Torğayıñnıñ qanşa qajeti bar? Mağan Küzmenke kerek, bildiñ be? Küzmenke! Yağni Jılı-Bulaq kerek! Bildiñ be! Ol meniñ ata-babamnıñ qonısı. Meniñ kindigimniñ qanı tamğan jer. Äne, sol jerdi, sol Jılı-Bulaqtı pristav bastap, Bekten bolıs qostap Kuzmin degen orıs bayına, sonıñ sıbaylastarına sattı. Al bizdi Bektenniñ taz basınday qılpıqsız tastaq qırqağa aydap tastadı. Ne jazdıq? Bizdi quday jaratpap pa? Nege jerimizden, anamızdıñ emşeginen ayıradı. Jılı-Bulaqtıñ suı anamızdıñ sütindey emes pe edi? Äne, şıraq, şapsaq biz sol Küzmenkeni şabamız da jerimizdi qaytarıp alamız, bildiñ be?
– Ağatay, atıñız kim? – dedi Turar. – Osı siz Taylaq emessiz be?
– İä, men Taylaqpın. Mına turğandardıñ bäri biledi. Osı keliste men ana Pahom degen orıs dosımmen birge Kuzmin baydıñ malın aydap keldim.
– Men sizdi tanıdım, ağatay, ana jılı üyiñizde bolğanmın. Qırğızbay atamnıñ malın alıp qaytqanmın.
– Oy, sondağı bala sensiñ be?! Qaytarıp ber Kuzminkeni endeşe!
– Kuzminniñ malın aydap ketkeniñiz beker bolğan, Taylaq ata. Endi Kuzmin qarap otıradı dep oylaysız ba? Endi ol sizdiñ auıldağı maldı sıpırıp aladı.
– Mal tapsa – aladı. Ürerge iti, sığarğa biti joq auıldan nesin aladı?
Bulardıñ sözin estigender qarqıldap külip jiberdi. Taylaq jan-jağına alara qarap:
– Nesine külesiñder! – dep gür etti. – Ey, Aqköz! – dedi ol endi töbe basında turğan sardarğa qarap. – Men sağan mına äskerleriñe azıq bolar dep Küzminniñ malın aydap keldim.
Ana Pahom orıs eken dep jatırqama. O da men siyäqtı jalşı. Al men arızımdı ayttım: Jılı-Bulaqtı bizge qaytarıp ber. Mınanday qolmen Küzminkeni ğana emes, jerdiñ jüzin jaulap aluğa boladı ğoy. Küzminge aldımen özim şabamın.
– Aqa, ruqsat etseñiz, jauabın men bereyin, – dep qaldı Turar qol köterip.
– Ayta ğoy, Turar, ayt, quatım.
– Aytsam, bılay ağayın. Äuelgi maqsat: patşağa adam bermeu. Barlığıñdı osı jerge jetelep kelgen – sol maqsat. Türkistan men Qazaqstan dalasında köterilgen mıñ-mıñ qoldıñ dittegeni osı. Al bul qarsılıqqa patşa qol qusırıp otıra beredi dep oylaysız ba? Joq, ağayın, patşa äste qarap qalmas. General-gubernator Türkistan ölkesin soğıs jağdayında dep jariyäladı. Bul ne degen söz? Bul – bügin bolmasa, erteñ jer-jerge äsker şığadı degen söz. Keşe Taşkentten sol general-gubernatordıñ kömekşisi Prihodko degen keldi. Bügingi bazarda bolğandar kördi onı. Ol endi Merkege äsker şaqırtadı. Onı jazalauşı otryad deydi. Mine, sol äskerge tötep beru üşin bizge qol jiyü kerek, qoldı mol jiyü kerek jäne qarulanu kerek. Zeñbirekke qarsı baqan alıp şabu – köpe-körneu bastı oqqa baylap, tekten-tekke qırılu degen söz. Bizge mıltıq kerek. Şama jetse, zeñbirek kerek. Äne, älginde men aralarıñızda usta bar ma dep surağanımnıñ sırı sol. Söytip, biz patşağa adam bermeymiz, äri patşanı işinen älsiretemiz. Maydanğa jiberetin äsker-küşin köterilisşilerge böluge mäjbür boladı. Al biz bolsaq, Kuzminka siyäqtı beybit orıs selenin emes, Merke siyäqtı äkimşilik ordasın basıp aluımız kerek. Bizdiñ jauımız äste orıs kedeyi emes, bizdiñ jauımız – pristav jäne onıñ uryadnikteri, jergilikti patşa äkimşiligi, özimizdiñ baylar men bolıstar, patşa äskeri. Biz bügin Kuzminkanı orıstardan tartıp alsaq, erteñ patşa äskerleri qazaq-qırğız otırğan jerdiñ bärin tartıp alıp, eliñniñ külin suırıp, şañın aspanğa uşıradı. Biz bügin Kuzminkanı jaulasaq, erteñ bükil orıs şaruasınıñ, orıs kedeyleriniñ seniminen ayırılıp, olardı da özimizge qarsı qoyıp alamız. Al eger biz orıstıñ ulıqtarına jäne qazaqtıñ baylarına qarsı küş jumsasaq, onda ana Pahom siyäqtı kedeyler bizdiñ jağımızda boladı. Osını tüsin, ağayın!
Attılı qamaldıñ aldında jayau turğan jalğız Taylaqtıñ judırığı tüyilip, şıqşıtı bultıldap ketti. Tünerip turıp, tağı da gür-gür etti:
– Sonda qalay, «taspen japalaqtı ursañ da japalaq öledi, japalaqpen tastı ursañ da japalaq öledi» boldı ğoy? Jılı-Bulaqtan ayırılğan az el Mañıraq añırap qala ber deysiñ ğoy?
III
Qanquylı soğıstar tarihta burınnan bar. Jendet ataulı da bul düniege jañalıq emes. Jaugerşilik şapqınında tutas qalalar, taypalar, auıl-qıstaqtar, jermen-jeksen bolıp, tıp-tipıl ketkenin käri tarih ejelden biledi.
Al Mañıraq soyqanı degendi... Mıñ-mıñ jıldıq tarihta jerdiñ bet-jüzi topalañ töbelesten talay-talay kökala qoyday däl-dälesi şıqqan. Bir jarası jazılıp bolmay jatıp, ekinşi jaraqat payda bolıp, şekesi isip şığa keledi. Sondıqtan şığar, äyteuir Mañıraq soyqanı tarihtıñ nazarınan tasa qalğan da, eş jerde jazılmağan.
Biraq Mañıraqta şıjğırılğan jas bala etiniñ iisi murnınan ketpegen kuäler mundağığa deyin tiri jürdi, al endi biren-saran seksennen asıp selkildegen köne qariyälar – sol bir soyqannıñ bügin-erteñ ğayıp bolar tiri kuäleri ğana.
Bul özi basında küştiler men qorqaulardıñ qaharına uşırağan sorlı auıl edi. Bäle bäleni şaqıra keldi de, aqır tauıs-tamam bolıp ayaqtaldı.
Bul jolğı bäleni Vasiliy Kuzmin bastadı. Malı öristen uaqıtında qaytpağan kulak dereu atqa minip, arı-beri izdeu salıp edi, jaman habar jatqan ba, joğalğanı qoldı bolıp şıqtı. Joq izdegen kulakqa habarşılar: «Malıñ bir tUyaq şaşauı joq, tüp-tügel köterilisşilerdiñ qolında. Jäne onı eşkim zorlap alğan joq, malşılarıñ şaşpay-tökpey öz erkimen, öz qoldarımen aparıp tapsırdı. Tek musılmandar doñız etin jemeytin bolğandıqtan, şoşqalarıñ Mıqan qamısında qalıp, jabayığa aynalatın türi bar», – desti.
Kuzmin ızağa şıday almay öz şaşın özi jerden bir uıs köde julğanday julıp alıp, şeşesinen mıqtap turıp bir boqtadı. Kimniñ şeşesi ekeni qudayğa ğana ayan.
Biraq şaş julıp, şeşe boqtaumen is tınbaytının äbden biletin äkki, bir sät te ayaldamay Merkege şaptı. Pristav Sokolskiy mırzanıñ üstine ruqsatsız kirip kelip, sälem sözdi tağı da şeşeden bastadı.
– ... Otırısıñ oñdı, pristav! Al halqıñnıñ küni qalay? Aqırzaman! Bülikşiler bizdi tapa-tal tüste tonap jatır! Bizdiñ patşa senip qoyğan äkimderdiñ esinep otırısı mınau? Bülikşiler mıñ-mıñ qol jinap, bärimizdiñ tamırımızğa balta şappaqşı, al bizdiñ sengen qojalarımızdıñ uyqıdan közi aşılmaydı! Mat tvoyu...
Sokolskiy mırza öz därejesin bağalay biletin, bedeline qılau tüskenin qalamaytın, bağınıştılardan jan balasın betine qaratpaytın aytulı alpauıt bolatın. Biraq mına tosın toqpaqtan eseñgirep qalğanday, ornınan atıp turıp, eki qolın erbeñdetip közi ejireyip:
– Quday üşin, hristos üşin, ne bolıp qaldı. Vasiliy Terenteviç, aytıp öltirseñşi! – dep qalbalaqtap qaldı.
Kimge kekireyip, kimge eñkeyüdi pristav bilmeydi emes. Vasiliy Kuzmin – Merke uçastogindegi eñ bedeldi atamandardıñ biri. Kerek deseñ, Merke atırabındağı iri selolardıñ biri sonıñ atımen ataladı. Al özi pristav bola tura munıñ atında Sokolskoe deytin selo joq. Kuzmindermen sanaspauğa bolmaydı.
Kuzminkanıñ atamanı jay-japsardı aytıp boldı da:
– Sağan aytarım, pristav mırza, öz küşiñmen bizdi bul tağı tüzemderden qorğay almaydı ekensiñ, endeşe mağan qaru-jaraq aldırıp ber. Bükil selonıñ erkek kindigin qarulandırıp, ol qaraqşılardıñ sazayın özim-aqtarttıramın. Qaru ber! – dep üzildi-kesildi talap qoydı.
– Bunday patriottıq jalınıña rizamın, – dep mırs etti pristav. – Biraq, Vasiliy Terenteviç, selo halqın qarulandırıp keregi joq. Onan soñ orıstar men kirgizdardıñ qırğını tuıp ketedi. Istiñ munday uşıqqanı bizge tiimsiz. Halıqtı qırıp alamız.
– Sonda qalay, olar oñ şekemizden ursa, sol şekemizdi tosıp otıra beremiz be?
– Joq, qımbattı ataman, säl şıdasaq bügin-erteñ jazalauşı otryad kelip jetedi. General-gubernator Kuropatkinnen äsker surap, rotmistr Prihodko ekeumiz qol qoyıp telegramma soqqanbız. Rotmistr qazir Pişpekte. Sondağı garnizonnan eki jüz soldat, pulemet, zeñbirek alıp şığadı. Ras, Pişpekte de jağday mäz emes körinedi.
Qarakirgizdar da köterilip jatır. Toqpaqta ülken urıs jürip jatır. Äsker oğan da kerek. Tek Taşkentten Äulie-Ata arqılı kele jatqan küşke senip otırmız, kögerşinim. Al älgi seniñ kirgiz-batırağıñ qay auıldan edi, sonı aytşı? – dep pristav ataman Kuzminniñ aptığın äreñ bastı.
Jalşı Taylaq Mañıraq auılınan ekenin bilgen soñ, pristav Bekten bolısqa şabarman jiberip, – tez jetsin! – dep buyırdı. Mañıraq – Aspara bolısına qaraytın bolğandıqtan endi Bektenniñ özi kerek edi.
Pristavqa burın onşa ığa qoymaytın Bekten bul künde bügejekteu. Zaman burınğıday emes. Türkistan ölkesi soğıs jağdayında dep jariyälandı. Pristav äkireñdese – qaqısı bar. Aspara bolısınan bes jüz adam maydan dalasına jöneltilui tiis edi, ol äli orındalğan joq. Soldatqa dep tizilgen jigitteriniñ köbi Aqközdiñ qaramağına qaşıp ketti. Bul bir. Ekinşi bir kümiljitin jeri – soldatqa aldırmayın dep, ärkim-ärkimnen, ärine auqattı adamdardan para alğanı da bar. Pristavtıñ ülesin Bekten äli bere qoymap edi. Bir jağı sodan seskendi.
Osınday qobaljığan oylarmen kelip jetken Bekten bolıstı pristav mülde basqa jağınan bopsaladı.
– Taylaq degen kim? Ata-tegi ne?
– Ata-tegi, ruı – mañıraq. Burınğı qonısı – qazirgi Kuzminka. Mañıraqtıñ jerin pereselenderge alıp ber degen öziñiz bolatınsız, mırza. Sodan Mañıraq basqa jerge qonıs audarılğan. Al Taylaq deytini Mañıraqtağı üy-jayın tastap, ata-babasınıñ qonısındağı mına Kuzmin mırzağa jalşı bolıp ketken. Meniñ biletinim osı, pristav mırza. – Bekten bolıs qaydağı bir qañğıbas Taylaqqa bola şaqırtıp, suraqqa alğanına şamdanğan siyäqtı.
– Seniñ sol Taylağıñ meniñ bükil malımdı qaraqşılardıñ qolına aparıp berdi. Sen upravitelsiñ, qaytarıp ber malımdı! –dep Kuzmin jelke şaşın küdireytip, közin ejireytti.
– E, tamır, sol qaraqşılar meniñ jılqımdı da aydap äketti. Qoldarıñnan kelse, kömekti mağan körsetiñder, – dep Bekten jılarman bola qaldı.
Tizimge ilikken jalşı, jılqışı jigitter bolıstıñ birer üyir jılqısın aydap ala ketkeni ras edi.
– Kördiñ be, Vasiliy Terenteviç, – dep pristav murtın şirattı. – Bul bülikte zardap şekken tek sen ğana emes. Sondıqtan tize qosıp küş biriktiru kerek. Rotmistr Prihodko kelisimen esep ayırılısadı. Säl sabır etiñder, mırzalar. Al, Bekten mırza, sen osında bola tur. Bizge kereksiñ. Äuelgi äñgime Mañıraqtan bastaladı. Bastap alıp baratın sen bolasıñ, – dedi.
Mañıraqta ne äñgime bastalmaq? Jar basında järbigen jaman auıl nendey äñgimeniñ tüyini bolıp jarıtpaq? Bul jağı Bekten bolısqa äli beymälim edi.
* * *
– Mine, Mañıraq, – dedi Bekten bolıs atınıñ tizginin tarta toqtap.
Reti kelse, bolıs endi äri qaray barğısı joq. Osı jerden keri qaytpaq.
Jazalauşı otryad jardı jağalay taqır tastaqqa qonıstanğan qotır auıldıñ irgesine tayap keldi. Mañıraq auılına bul qonıstıñ jaysız ekeni sonşa, mına turısı jauır esekke qiğaş minip otırğan adamdı elestetedi. «Bir auıl eldi asıray almaymın-au», – dep tastaq jer ıñğaysızdanatın siyäqtı. «Taqır jerdiñ tasın terip mazasın aldıq-au», – dep el qısılatın tärizdi. Äyteuir bir üylesimsizdik sonadaydan közge uradı.
Jılı-Bulaqtıñ boyınan ayırılıp, Mañıraqtıñ şañıraq kötergen jeri osı. Qayran Jılı-Bulaqtıñ jännatı jerin pereselenderge beru jöninde qağazğa qol qoyıp, mör basqan mına Bekten bolıs. Qanşa para alğanın özi biledi, mına Kuzmin kulak, bälkim pristav Sokolskiy biledi. Para jöninde dokument tigilmeydi, arhivte saqtalmaydı.
Jılı-Bulaqtı Kuzmin bastağan kulaktarğa satqanda adasıp qalğan ar-Uyat Bektenniñ şubar betin endi qıtıqtap turğan şığar, öytkeni Mañıraqqa jaqındağısı joq. Älde älsiz elden seskene me eken. Öytkeni Mañıraq halqı tañnıñ atısı – ornınan Bektendi qarğap türegeledi, künniñ batısı – Bektendi qarğap, jatar orınğa qonaqtaydı.
– Ruqsat bolsa, men endi qaytayın, – dedi Bekten toqpaq jal torı ayğırdıñ tizginin eptep bir ezuley tartıp. – Jumıs bastan asıp jatır, mırza. Tizimniñ şatağı äli bitken joq. Izdegen Mañıraqtarıñız mine. Endi meniñ keregim joq şığar.
Kuzmin güj ete qaldı:
– Postoy, tamır, postoy. Osı Mañıraqtıñ bir sümelegi meniñ malımdı sıpırıp aydap ketti. Sen äueli sonı öndirip ber. Sodan soñ baratın jağıña bara ber. Qaray gör, qaytıp ketpekşi!
– Kuzmin mırza durıs aytadı, – dep qostadı rotmistr Prihodko. – Osı auıldıñ tizimge ilikken erkekteri kimder? Olar qayda? Meniñ deregim boyınşa, olar köterilisşilerge qosılğan. Siz upravitel mırza, äueli solardı tügeldep şığıñız. Mal jağın onan soñ köre jatarmız.
– Bekten, sen nemene, bärimizden aqıldımın dep oylaysıñ ba? – dep pristav ejireydi. – Qazir bul käzzap auıldıñ küli kökke uşadı. Oğan mına biz kinäli de, sen adal bolıp şığa kelmekşisiñ toy. Joq, Bektenka, ne körsek te, birge köremiz. Äytpese, biz bul Mañıraqqa sensiz de jol taba alamız. Ayda, äueli Taylaqtıñ üyin körset! Sodan soñ rotmistr mırza aytqanday, tizim boyınşa, jigitterdi tügendeymiz.
Bekten bolıstıñ üstindegi jadañ qat boz kamzoldıñ jauırını qarauıtıp sulanıp bara jattı. Meyizdey qatqan denesin qazanğa salıp qaynatqanday, qara ter tula boyın jauıp jüre berdi. Bayqausızda basındağı äşekeyli aq qalpağın astındağı taqiyäsımen qosa sıpırıp ala jazdap, lezde basınan öz qolın özi üreylene tartıp aldı. Basınan taqiyäsın alğanın äli künge jan balası körmep edi.
Jılda-jılda jazğıturım su tasqını müji-müji kemerlenip ketken jar qabaqtıñ basında qulağan üylerdiñ morığan dualdarı tur. Mına Mañıraq auılına tönip kelgen tajalday därmensiz eldi qorğağısı kelgendey älgi dualdar bügin erekşe sustı körinedi. Basındağı bayğızdıñ da dauısı aşı, qaza boyın aza turadı. Eski dualdıñ köleñkesinde jusap jatqan eşkiler ğana qayğısız. Bul auıl – eşkili auıl. Eşkiden basqa maldıñ Mañıraqqa mäyegi qutaymağan. Birli-jarım arığan tulaq jılqı tUyağın auıldıñ jigitteri qaqpaylap minip, Oytalğa tüsip ketti. Tipti ögiz minip ketkenderi de bar.
Pil minip, tüye minip soğısqandardı tarih biledi, al ögiz minip sarbaz bolğandardı käri qulaq tarih jarıqtıq esti qoydı ma eken...
Er-azamatı, qarañ-qurañ malı ketken auıl – köşken eldiñ jurtı siyäqtı jutañ. Käri-qurtañ, bala-şağa, qatın-qalaş qazir auıldı qamalap kelgen qarulı äskerdi körip, inderine kirip ketip, terezelerinen baspalap qaraydı! Balalar äskerdi qızıq körip, jerkepeleriniñ sora basıp ketken töbesine şığıp, qarap tur edi, şeşeleri: «Jügirmekşi – jügirmek, juaday solıp, qırşınıñnan qiılğır! Öletin bala molağa qaray jügiredi. Öleyin dep pe ediñ! Tüs, oybay!» – dep balaların jelkelep-jelkelep, kepelerine quıp tıqqan.
Bükil auılda jalğız qara közge tüsti. Bul Taylaqtıñ nemere ağası Japarqul duana bolatın. Betiniñ äjimi emenniñ qabığınday ayğız-ayğız, saqal-şaşı qara qumandı unğa tığıp alğanday appaq. Aq pen qara osı adamnıñ bir basında bir-birimen jarısqa tüskendey: terisi tım qap-qara da, saqal-şaşı tım aq.
Japarqul kileñ mıltıq asınıp, qılıştarı salañdap, jarau at mingen äskerdi közi körmese de, tamaşalağanday, qolımen közin kölegeylep, basın şayqap, tañdayın qaqtı. Butındağı jünin sırtına qaratıp kigen qaudıraq teri şalbardı alaqanımen burq etkizip bir urıp qoydı. Japarqul bul şalbardı qısta jünin işine qaratıp, jazda sırtına qaratıp kiedi. Qıstığı da, jazdığı da osı.
– Oy-hoy, mınau bayağı Sıpataydıñ asındağı kökpar ğoy! – dep aydalağa ayqaylap söyley, tañdayın tağı da taqıldattı.
Attılar tayana bergende, qaharlı dübirden Japarqul jamandıqtı endi sezgendey kül töbeden tömen qaray qorbañdap qaşa jöneldi. Ayağındağı qolqıldaq kebisine şalınıp, etbetinen jığıldı da, turuğa şaması kelmey, iegi selkildep, aq şel közi aspanğa qarap qolın erbeñdetti.
Qalıñ qol toqtadı da, Bekten alğa dara şığıp, şalğa:
– Taylaqtıñ üyi qaysı? – dedi.
Şal tili kürmelip qalğan şığar, selkildegen iegin ünsiz burıp, auıl şetindegi jartıkeş jerkepeni nusqadı. Jerkepeniñ jartı töbesi jabılıp, jartısı jabılmay qalğan eken.
– Auıldıñ adamdarı qayda? Amanbay, Amanqul, Jamanqul, Kenjeler qayda? Qoqanbay qayda?
Bolıstıñ surağan kisileriniñ birde-bireui joq edi, soğan özi kinäli bolğanday Japarqul küni burın eki qolımen basın qorğalap, kemseñdey bastadı:
– Bilmeymin, attarına jaydaq minip ketip qalğan. Bir jerde kökpar bar ma, qaydam...
– Ötirik aytadı, käri töbet! Tur ornıñnan! – dep endi pristav tayap keldi de, jerde jatqan jarımjan şaldı atpen omıraulatıp turıp, eñkeyip barıp, dırau qamşımen jonnan ala tartıp kep jiberdi.
Alğaşqı qamşı soldattarğa qu qamısqa tigen şırpı otınday äser etti. Tek ämir kütip jalañdap tur.
– Tintiñder! – dedi rotmistr soldattardıñ peyilin tanığanday.
Sol-sol-aq eken, talma tüstiñ tımığında oqıstan quyın üyirilgendey Mañıraqtıñ boz-boranı şığa berdi. Qaqılıqtap qaşqan tauıqtar baybalam saldı. Qañsılap qaşqan sabalaq itter auıldan ärirek barıp, qañsığan qara tumsıqtarın aspanğa qaratıp uli bastadı. Juındığa toymağan soñ ittiñ de jüni tülemey, bökselerine qomıt jamap qoyğanday qobırap jür. Kögende jatqan laqtar bireu bauızdap jatqanday burşaqqa buınıp, kebenek kelgendey baqırıp ol jatır.
– Kökpar! Kökpar! – dep qırıldadı bet-auzı qan-qan bolıp, attardıñ tUyağınıñ astında qalğan Japarqul. – Doda! Doda! Sıpatay! Sıpatay! – Şal bayğus äli tañqalıp, tañdayın qağıp jatır.
Taylaqtıñ jartıkeş jertölesinen soldattar Taytaqaydı, boy jetip qalğan qızı Küläydi süyrep alıp şıqtı. Öñi ketken boz köyleginiñ omırauı jırtılğan Taytaqaydıñ bir maması sualğan siırdıñ jelinindey salañdap ketipti. Jerge tüsip qalğan jırtıq jaulığın alayın dep eñkeye berip edi, soldat mıltıqtıñ dümimen iterip jiberdi. Taytaqay bir qolımen şaşın basıp, ekinşi qolımen älgi soldattıñ özin iterip kep jiberip edi, soldat sereñ etip qulap qaldı. Oğan basqalar qıran külki boldı.
– Ne degen küşti qatın! – dep bastarın şayqadı.
Taytaqaydı pristav tani ketti.
– E, mınau bayağı Aybar mırza men Bekten mırza quda bolatın toyda bizdi aldağan qatın ğoy. Ah, saytan! Ah, diyü! Äli tiri eken toy. O jolı tır jalañaş şeşinbep ediñ, endi şeşinesiñ, käri diyü! O kezde jasıraq edi, qartayıp qalğan eken. Biraq qarulısıñ qaytesiñ äli! Seniñ bayıñ Taylaq – ülken qılmısker. Qojasınıñ malın urlap, köterilisşilerge qosılıp ketti. Sol üşin onıñ üy işi qırıluğa tiis, – dedi pristav Taytaqayğa ejireye qarap.
– Mende bay joq. Taylaq degen adamdı biz bilmeymiz. Ne istep jürgenin jäne bilmeymiz, ol üşin biz nege jazalanamız? – dep äyel bet baqtırmadı. – Äy, bolıs, qudayşılığıñdı ayt mınalarıña!
– Ne qılasıñ, sorlı, qasarıspay, qarsılaspay, janıñdı araşalap qalsañşı, aytqanına köne ber, – dedi bolıs ayağan bolıp.
– Qoy de, mınalarıña! Sen ğoy, qarabet, osılardı onsız da şıqpa janım şıqpa dep otırğan Mañıraqqa bastap äkelgen. Quday bar bolsa, ana basıñ jerde şirip, aruaqtı attap atala bolğan miıñnıñ ornına jılan Uya salsın da! Tifu, qarabet! – Taytaqay at üstindegi bolıstıñ betine tükirip kep jibergende, Bekten oğan qamşı kötere almay, betin jeñimen sürtti. Mına ayılın jimağan aduın qatınnıñ sonşalıqtı alısqa tükirgenine tan qalğan rotmistr atınıñ tizginin tartıp şeginiñkirep ketti de, özine özi:
– At! – dep komanda berdi.
Oq Taytaqaydıñ jırtıq omırauına tigen eken, salbırağan mamasınıñ üstimen jılğalay jıljıp aqqan qan emşektiñ ürpine jetip, jerge tırs-tırs tama berdi. Taytaqay dem ala almay, auzın aptığa aşqan küyi äldene aytuğa auzına söz tüspey qalğanday añtarılıp bir sät turıp edi, Küläy qız:
– Apa! – dep şıñğırıp jibergende, esil Talbübi – Taytaqay esiktiñ közine jäy ğana sılq etip büktetilip otıra ketti. Ömir boyı zilmauır it tirşilikten endi bir demalayınşı dep, özine özi tuñğış ret erik berip, tizesin erkin bügip, tula boyı qorğasınday balqıp, isinip ketken emşeginen qıp-qızıl süt saulap, qırqasına ömiri su şıqpaytın Mañıraqtıñ üstine qızıl dariyä payda bolıp, Taytaqay sol teñizde jüzip bara jattı.
Äyel ölimi Kuzmindi özgeşe küyikke saldı. Ol jauğa ketken maldı öndirip almaq edi, mına Mañıraqta tışqaq laqtardan basqa eşteñe közge tüspeydi.
– Malı qayda bulardıñ? Ou, pristav mırza, rotmistr mırza, bir jabayı qatınnıñ ölimimen meniñ malımnıñ qarımı qaytpaydı toy. Mına qızdı men zalogqa ustaymın. Mağan baylap beriñder. Aqımaq äkesi köterilisşilerdi köndirip, maldı qaytarsın. Öytpeydi eken, bul ittiñ qızı it ölimimen öledi, ol üşin meni jauapqa tarta almaysıñdar, – dedi Kuzmin.
– Malıñız qaraqşılardıñ qazanına tüsip ketti-au dep qorqamın. Bizdiñ derek boyınşa, onda altı mıñğa tarta qol bar. Olar sizdiñ malıñızdı jemegende, jel oppaydı toy, – dedi rotmistr mauzerdiñ üñgisin ürlep turıp. – Odan da tezirek Oytaldı şabuıldayıq, mümkin malıñızdıñ birazı äli jelinbegen şığar. Mına qarğıs atqan auılda topırlap tura bergennen eşteñe önbeydi. Al ana jabayı qızğa köziñiz tüsip tur eken, zalogqa ala qoyıñız. Qaraşı, şıñğıruın, bularda da tuısqandıq sezim bar, tañ qalamın.
Mırzalardıñ işarasımen eki soldat Küläy qızdı baylap atqa öñgermekşi edi, oylamağan jerden beyşara jetim öli anasın quşaqtap, sol jas äruaqtan ğalamat küş alğanday, eñgezerdey erkekterdi bulqına-bulqına laqtırıp-laqtırıp jiberdi.
Bayağıda mına Bekten balasın Aybardıñ qızına üylendirip, ulan-asır toy bolğanda, osı Küläy mına ölip jatqan şeşesi Talbübige ilesip toyğa baramın dep jılap edi.
– Barğızbasıñ barğızbas, bayğus balam, – dep şeşesi so jolı onı ilestirmey qoyğan. Onda bul tulımşağı seltigen näreste edi, üstindegi köylegi eski edi; qazirde sol köylegi tüskirdiñ oñıp turğanı şamalı: qızıl ala şıt köylek mına soldattarmen alıs-julısta bir jeñi qoltığınan qaqırap ketti de, sızılıp atqan tañday jaña köterilip, tompayıp turğan alması jarq ete qaldı. Soldattardıñ esirigi qozıp, qayta jarmasıp, qarmay bergende, qız qaşa jöneldi.
– Qayda qaşıp qutıladı, misız jabayı, – dep rotmistr ezuin qisayttı. Älgi eki soldat dalaqtap qua jöneldi. Attılar da añtarılmay, solay qaray bettedi. Rotmistr qınabınan qılışın suırıp alıp, pısıqtığı ustap, Taylaq kepesiniñ janında üyüli turğan şömeleni qılışpen suqqılay bastadı. Äldebireuler jasırınıp jatqan joq pa degen degisi.
Ne bolğanın ä degende özi de tüsinbey qaldı. Albastıday äldene atılıp kelip, qara sanın qapqanda, rotmistrdiñ astındağı at ürikkennen jalt berip edi, Prihodko burq etip jerge aunap tüsti.
Şömelede janadan küşiktet törtköz qara qanşıq jatır eken. Auılda osınşa oyran bolıp turğanda, törtköz qara qanşıq öz küşikterin bäleden jasırıp, ün şığarmay jan sauğalap-aq jatqan. Al endi pişendi jalañdağan qılış tintkilegen kezde, onıñ da öz balaların, özin qorğap, äreket qılğandağı türi janağı... rotmistrdiñ qara sanınan bir-aq alıp tüsti.
Soldattar qara qanşıqtı atıp öltirdi. Otryadtıñ feldşeri jalma-jan rotmistrdiñ şalbarın jırtıp jiberip, sanına ine tığıp, däri bürikti.
– Bul it qutırğan boluı mümkin, saqtıq kerek, – dep şiñkildedi feldşer öz äreketin aqtamaq bolıp.
– Örteñder qarğıs atqan auıldı, auru taratadı äytpese. Tez örte! – dep buyırdı jantayıp jatqan rotmistr.
Şıq etip tasqa tas tiip, arasınan ineniñ jasuınday ot şıqsa, lap ete qalayın dep turğan qau lezde qara tütini burq-burq etip, jalqın sarı ot oyran dünieniñ jalauınday jelbirep şığa-şığa keldi. Üylerdiñ töbesin japqan qu qamıs, üyme tezek jappay janıp, Mañıraq tamuqpen talasıp, tiri jau men tilsiz jau tize qosa tasırañdap kedey auıldı lezde orap aldı.
Bul kezde soldattardan januşıra qaşqan Taylaqtıñ qızı özderiniñ burınğı buzılğan tamınıñ ornına kelip jetip artına burılıp qarap edi, auıldıñ üstinde sarı jamau qara jalau jelbirep tur eken. Ört qızuı munda da jetkendey, tozaqı aptap alıp baradı. Älgi eki soldat tayap qaldı. Sonda qız bayğus basqa amalı qurıdı da, jar qabaqtan tömenge özin-özi tastap kep jiberdi. Jarqabaqtıñ astı biılğı su tapşılıqtıñ özinde tüye boylamaytın tereñ iirim edi, qız köpke deyin zım-ziyä körinbey ketti de, bir kezde su betine şaşı jayıla şığıp jantalasıp arğı jağağa qaray malti berdi. Qabaqqa kelip jetken soldattar oylanıp jatpay, jattığu kezinde qaraqşı közdegendey, asıqpay-saspay gürs-gürs ata bastadı. Qızdıñ erbeñdegen qol-ayağı tına qalıp, qaytadan körinbey ketti. Tek su betinde jayılğan qara şaştı tolqın şirkin, baldırday şubatıp, ağıstıñ ığımen ırğaltıp, bulañdatıp äketip bara jattı.
– İtter, nege attıñdar? Onıñ tiri bolğanı kerek edi ğoy! – dep rotmistr aqırdı. Qaytadan atqa qonıp alıptı. Mına türine qarağanda, zor maydannan jeñimpaz bolıp şıqqan kemeñger qolbasşıday, jarqabaqqa atınıñ basın tirep, üzeñgige ayağın şirep tur.
Bekten bolıs qolğa tüsken tutqınday qıltanaqsız bası keudesine salbırap, eñsesi esek taptağanday mülde tüsip ketipti. Kim biledi, Mañıraq opatınıñ o bastağı sebepkeri özi bolğanın iştey moyındap, obaldan, zaualdan qorqa ma eken...
Endi jiırma bes jıldan keyin Gitlerdiñ soldattarı Hatın degen selonıñ adamdarın tügel otqa jağıp, üylerin örtep jiberedi. Gitlerdiñ özi de benzin quyğan kilemge oralıp örtelgen soñ, köp jıldardan keyin Hatın selosınıñ joyılıp ketken üyleriniñ ornına bas-basına bir-bir murja turğızılıp, oğan jez qoñıraular ilinedi. Murjalardan bäribir endi tütin şıqpaydı, biraq lüp etken jel tursa jez qoñıraular ölgen aruaqtardıñ ünindey sıñsıp qoya beredi. Jel de soyqannıñ bir türi: onıñ lebi sezilgen sätte öli äruaqtardıñ süyegi sırqıraytın şığar.
1916 jılı da, odan keyin de Mañıraqqa eşkim eskertkiş turğızğan emes. Jez qoñıraular ornına munda şeñgel qoñıraular ızıñdaydı. Bir qızığı, burın qıltıq öspeytin tastaq qırqağa on altınşı jılğı opattan keyin adıraspan qaptap, şoñayna qaulap, şeñgel şığatın boldı.
1916 jılğı 15-tamızda Mañıraq üstine köterilgen jalqın jamau qara jalau tım alıstan körinip turdı. Munı Oytalğa şoğırlanğan köterilisşiler de körip, endi nayza, qılış qayrap jata bermey, jaumen betpe-bet kelu kerek ekenin uğınıp, attarına qonğan. Oydan-qırdan jinalğan sarbazdardı soğıs öneriniñ älippesimen tanıstıruğa da murşa kelmedi. «Jalañaş barıp jauğa ti, bir Alla özi biledi ajalımız qaydan-dı» degen qayran erler zeñbirekke qarsı şoqparmen qarulanıp, tura ajaldıñ apanına qaray attanğan.
* * *
Mañıraq soyqanınan keyin jazalauşı otryad köterilisşilerdiñ ordası Oytaldı oyrandamaq bolıp, Mıqandı boylap tömen jılji bastağan.
Adam minezinde ayuan tirilgen kezde kädimgidey qanğa mas boladı. Mañıraqtıñ qatın-qalaş, kempir-şal, bala-şağasınıñ qanına şomılğan jazalauşılar, qutırğan ittiñ silekeyin işkendey, meyirim, sezim degennen ada bolıp, tağı da qantögis izdep alasurdı. Soldattardıñ közin qandı şel qaptap, Mıqan suı sodan olarğa qanjılım qızıl bolıp körindi.
Adam qatıgez jabayılıq däuirden şığıp adam bolu üşin million jıl kerek edi. Adam bayğus äbüyirin jauıp, jer betine Uyat qıtığı payda bolğannan beri arağa million jıl saldı ğoy. Tas däuiri, Qola däuiri, Temir däuiri qaldı artta. Al biraq qantögis toqtamadı.
* * *
Mañıraqtı qiratıp, jartı dünieni jaulap alğanday, jeñis buına mas bolıp kele jatqan jazalauşı otryadqa Aqköz kütpegen jerden şabuıl jasadı. Mıqannıñ sol jağındağı eleusiz ğana bük tüsip, bükşiip jatqan beldiñ tasasınan bes mıñ qol «Sıpataylap», «Bahtiyärlap» burq ete qalğan kezde, Prihodkonıñ bes jüz äskeri lezde mastığı tarap, ürey bolıp, aldı tıraqaylap qaşa bastadı.
Aspan men jerdiñ arasın «Sıpatay», «Bahtiyär», «Bäydibek» degen uran qara dauılday kernep, aybar şaşa, oq ornına atılğanda rotmistr Arkadiy Prihodko bul sözge tüsinbey, Bekten bolısqa burılıp:
– Bul ne ayqay! Bul ne – «Sıpatay?» – dep surap edi.
Bekten degbiri ketip, qaşayın dese rotmistr men pristavtan qorqıp, qaşpayın dese mına qara dauıldan janı qaltırap, rotmistrge jauap ayta almay, qalş-qalş etip qalğan. Rotmistr oğan aqırıp jiberdi.
– Qorıqpa, nadan! Qazir köresiñ olardıñ tım-tıraqay qaşqanın. Ayt. «Sıpatay» ne?
– S-sı-sıpatay batır bolğan. Onıñ atı – uran, – dep Bekten äreñ tilge keldi.
Rotmistr oylanıp qaldı: «Bul tüzemderdiñ de uranı bar. Bizde ne bar? Bizdiki qanday uran? Şaytan alsın bärin de, bizdiñ uran – zeñbirek pen pulemet!» – dep nıqtaldı da, zeñbirekşilerge burılıp:
– Zeñbirek! Dayındal! – dep buyrıq berdi.
Degenmen eki ara edäuir jer edi. Aqköz tek qoyan-qoltıq ayqasqa ğana mıqtı. Al alıstan şalısuğa qolı qısqa bolatın. Aqközdiñ qolı qaptap, tapap öterdey bolıp jete bergende, rotmistr bes pulemetti, bir zeñbirekti ornatıp ta ülgirgen.
Zeñbirektiñ alğaşqı snaryadı Aqköz qolınıñ aldın orap burq etip, otau ornınday jerdi töñkerip tastağanda-aq bes mıñ qoldıñ jüregi zırq ete qalğan. Alğaşqı snaryadtan kisi ölimi bolğan joq, biraq... Bul ölkede bayağı general Çernyäevtiñ jedel jürip ötken jorığınan keyin zeñbirek oğı jarılıp körgen emes edi. Altı qanat otau ornınday jerdi burq etkizip aspanğa laqtırıp jibergen keremetti körgennen soñ nayzalı köterilisşilerdiñ jüregi şaylığıñqırap qaldı. Äytse de äuelgi et qızumen at basın tartpay arındap kele jatqan şabuılşılardıñ qalıñ ortasına tağı bir dop tüsip, aynalası qoy qotanınday aumaqtıñ tas-talqanın şığardı. Bes-altı adam kül-para bolıp, közdi aşıp-jumğanşa qiradı da qaldı. Snaryadtıñ düley tolqını tikesinen urğan bir jauıngerdiñ denesi bölşek-bölşek bolıp, qolı – qol, sanı – san qalpında äuede arbañdap, bi bilegendey säl sät uşıp jürdi de, bir-birlep, üzik-üzik jerge quladı.
Bul sumdıqtı körgen arttağı sarbazdar attarınan aunay qulap tüsip, «bauırım-oy, bauırım-oy!»-lap şeyit bolğandardıñ basın quşaqtap opır-topır teñselip otırıp qalıp edi, ağızıp bara jatıp, artına burılıp, mına beyşaralıqtı közi şalıp qalğan Turar, attıñ basın şuğıl burıp, jan dauısımen ayqay saldı.
– Tara! Toptanba! Toqtama! Tara tez, zeñbirek tağı atadı!
Soñğı söz äser etti me, sarbazdar et pen topıraq aralas ajaldı alañnan şığıp, attarına qayta qonıp, bıtıray alğa umtılğanda, däl jaña ğana jurt şoğırlanğan jerge tağı bir snaryad gürs etti. Älgi «bauırımdağandar» bul tajaldan aman qutıldı da, burınğı ölikterdiñ tamtığı tağı da talqandalıp, parşa-parşası şığıp, ıstıq topıraqqa ilenip jattı.
Bul kezde şabuılşı sarbazdardıñ aldıñğı legi soldattarğa tönip qalğan edi de, endi sözdi pulemetter alıp, qaqılday jönelgen.
Pulemettiñ jañbırday sebelegen oğı äsirese attarğa qiın eken. Aldıñğı eki ayağı bügilip ketip, tumsığımen jer tirey omaqasa qulağan attardıñ üstinen adamdar alğa qaray atıla uşıp tüsedi de, keybireui lezde orındarınan esi kete atıp tursa, keybireui qaytıp köterile almay, jer quşaqtap qala beredi.
Bes jüz soldattıñ deni atqıştar, olardıñ oğı köbinese atqa emes, adamdarğa tiedi de, oq tigen sorlı eki qolı eki jaqqa ketip, şalqalap: «bul qalay?» – degendey, äldekimnen: «bunısı nesi?» – dep surağısı kelgendey bir sät aspanğa qaraydı da, jerge sulap tüsedi. Astındağı at közderi aqilanıp, oynaqtap şığa keledi. Keybiri üzeñgiden ayağı şıqpay qalıp, üreylengen, ürikken attıñ süyretkisinde kete baradı.
Şaqşiğan künniñ közin topalañ tozañnan bozala bult şaldı. Indını kepken, köktemde qıltiıp şıqqan rañı men küreñsesi äldeqaşan kül bolıp qurap uşıp ketken qu topıraqqa jıp-jılı qan lezde siñip, qızğan tabaday jerdiñ ıstığına şıjğırılıp, tez kebersip qatıp qaladı. Kültesiz küyrek-jusan şaşırağan qannan qara şubarlanıp, qaralı qalpaq kigendey, qasieti qaşıp tur.
Bir zeñbirek, bes pulemet, bes jüz vintovka bar jerde, qarusız qara dauıl qaptasa da qaqaladı eken: köterilisşilerdiñ äsirese aldınğı şebi şetinep-aq qaldı. Aqközdiñ bölektep ustağan mıltıqtı jüz qolı edäuir küş körsetip, soldattar jağı da biraz şığınğa uşıradı. Köbisi qus mıltıq edi, qırğauıl atatın bıtıra oq soldattardıñ keybirine tuzben atqanday äser etedi.
Qaytkende de, köptiñ atı – köp. Jazmış oqtan qaqqan qaharlı attılar, soldattardıñ şebine jetip, nayza men soyıldıñ kezegi kelip edi. Şepke «Sıpataylap» aqıra kirgenderdiñ biri Şınpatşa-tın. Oq boyı jerden onıñ közine kep soldattıñ, işinen erekşe tüsken bireu – Merkeniñ pristavı Sokolskiy bolatın. Basqalardan göri sonı erekşe jau sanadı ma, älde burınnan köztanıs bolğan soñ ba, äyteuir, Şınpatşa qolındağı nayzanı sonadaydan sol pristavka tiktegen. Oñ qolın artına şirey tastap, nayzanı endi silter kezde, sol qolın qayıs tizgin julqıp jiberdi de, astındağı küreñ töbel sürinip kep ketti.
Sokolskiy özine tönip qalğan qauipten jaltarıp ülgermey, qolındağı tapanşamen Şınpatşanı közdemey tars etkizgende, oq attıñ qaq mañdayına tiip, burq etip qulap edi. Biraq attıñ üstinen alğa atıla qulağan Şınpatşa nayzası pristavtıñ keudesine kirş etip boylap kirip-aq ketken.
Eger astındağı at omaqaspağanda Şınpatşanıñ nayzası pristavtıñ keudesine munşama boylamauı da mümkin edi. At üstinen atıla uşıp, eriksiz ekpinmen, zildey salmaqpen qosa kirgen nayza pristavtıñ keudesindegi krest ordenin de mıjırayta tesip ötip ketipti. Pristavtıñ basınan asa uşıp tüsken Şınpatşa endi esin jiıp ülgergenşe, salt attı soldat onı jalañaş qılışpen bastan ala bir şauıp ötti. Qınında säule körmey tunşığıp jatqan qılış kün közine şağılısıp jarq ete qaldı da, jarıq düniege közi üyrenbegendikten mült ketkendey, Şınpatşanıñ basına tike timey, tayğanap barıp, moynınıñ küre tamırın qiıp ketti.
Şınpatşanıñ moynınan ışqına şapşığan qan, osınıñ bärin körip turıp qol uşın bermegen qudaydıñ közin tırnap alğısı kelgendey, aspanğa bir-aq atıldı. Şınpatşa oğan: «Qoy, qoy, qudayda neñ bar? Aqpa, atılma!» – degendey jantalasıp, küre tamırın alaqanımen qattı qısıp qattı da qaldı.
Qıldırıqtay tamırdan qıbırlap qana aqqan qızıl boyau munşa küşti bolar dep kim oylağan. Arnağa tolıp ketip äuit toğannıñ topıraq-şımın şıp-şıp tesip şığatın tau suınday mına jılı qan Şınpatşanıñ sausaqtarınıñ arasınan şır-şır etip şapşıp şığıp kete berdi. Küre tamırdı jantalasa basıp jatqan alaqannıñ aynalasında lezde qan uyıp, jas bauırday bılbırap Şınpatşanıñ tula boyınan düniedegi sirek asıl-lağıl tas şığıp jatqanday, qıp-qızıl boyau kün säulesimen oynap jımıñ-jımıñ etedi.
Şınpatşa öz moynın özi qılqındırıp, jantalasıp jatıp, közi pristavqa tüsip ketti. Pristav eki qolı eki jaqqa qanatşa jayılıp, şalqasınan tüsipti de, şüydesimen jer tirep turmaqşı bolğanday, bası kegjiip, jalğız közi aspannıñ alıs tükpirine qadalıptı da qalıptı. Keudesin tesken nayzanıñ aq sabı miz baqpay qaqşiıp tur. Şüydesimen, eki qolımen jer tirep turayın dese, älgi nayza keudesin tesip ötip, qara jerge qarıs boyı kirip ketip, bosatpay turğan siyäqtı.
Osı nayzanı Sämet usta şalğı oraqtı buzıp jasap edi. Şınpatşa ustata:
– Ättesi-ay, şöp şabatın qaruım edi, büldirdiñ-au, – dep ökiniş bildirgen. Sonda Sämet usta mırs etip:
– Bul, Şeneke, taza polat, jauıñdı jayratpay qoymayd. Nayzalıqqa mına jartısı jeted. Qalğanınan sadaqtıñ oğın jasaymın, äsil polat eken, – degen.
Aytqanı keldi Sämet ustanıñ: beybit künde şalğınğa tüsetin şarua oraq anau-mınau emes, Merkeniñ patşasın jayrattı. Ötkirligi sonşa, omırauındağı kresin de tesip ketipti. Nayzanıñ sabı osı Oytaldıñ sämbisinen edi. Bul sämbiden kiiz üyge kerege-uıq iyüşi edi bul el. Är isti quday qıladı, talay kiiz üyler endi köpke deyin tigilmes: uıqtar qazir sarbazdardıñ qolında ketti. Sadaqtardıñ adırnalığına qayıs jetpey, qayıs ornına uıq bau tarqatılıp tağıldı. Sodan da köp sarbazdardıñ qolındağı sadaqtıñ adırnası qızılala – ädeyi sändep qoyğan siyäqtı.
Qazir pristavtıñ keudesin tesken nayzanıñ sabına inelik qonıp alıptı. Özinen közi ülken jändik äldene dep ızıñdaydı. Pristavtıñ imanın üyirip otırğan mılqau molda tärizdi.
Ädette qurğaqşılıqta köbirek sarnaytın tas şegirtkeler jan-jaqtan şırıldap, ineliktiñ ızıñ duğasın qostap, jağı sembey zarlap tur.
Tirisinde betine jan qaratpağan Merke patşası edi, endi bet-auzına qumırsqa jorğalay bastaptı. Qıldırıq bel qızıl qumırsqa pristavtıñ küyektey qalıñ saqalınıñ arasına biri kirip, biri şığıp, sumañdap mına tükti bastan özderine paydalı ne bar ekenin bile almay, sandalıp jürgen tärizdi.
Jüzbasınıñ sausaqtarınan äl kete bastadı. Ol özi qolınıñ jılı qandı jılbısqı moynınan qalay jıljıp şığıp ketkenin sezgen joq. Közin bir aşıp alğanda, öz köylegin dar-dar etkizip ayırıp jiberip, moynın tañıp jatqan orıstı bayqadı. «Keşe Kuzminkadağı bay orıstıñ siırın aydap kelgen jalşı orıs emes pe?» – dedi. Onı darğa asıp tastau kerek dep Aqközge öziniñ talap qoyğanı esine tüsti. «Sarı orıstıñ – bäri orıs», ana qisıq butaqqa özim asıp qoyamın dep julqınğanı esine tüsti. Sonda älgi közäynek kigen jigittiñ araşa tüskeni oyına oraldı. «Orıstıñ bäri jau emes, jauıñ – pristav, uryadnik, odan äri oyaz, iri ulıqtar, bolıstar, baylar!» – dep edi sol Turar. Aqırı onıñ aytqanı boldı: Şınpatşa pristavtı jastıq etip ala jığıldı. Al mına orıs jalşı munıñ janın saqtap qalmaq.
Biraq Şınpatşa ä degendegidey ölmeuge tırısıp jantalasudı qoydı. Onı ölemin-au degen oy endi mazalamadı. Tek işinen mına moynın tañıp jatqan mujıqqa riza bolğanın sezip qana jattı. Raqmet dep aytuğa tili kürmeldi. Söyley almadı. Endi bir sezgeni: moynı qaytadan bosap ketkendey körindi. Janında işin basıp bük tüsip jatqan jalşı Pahomdı kördi. Onıñ jarasın tañıp, jaqsılıqqa jaqsılıqpen jauap beruge Şınpatşada därmen joq edi. Soñğı ökinişi sol boldı.
* * *
Jazalauşı otryad şeginşektey soğısıp, Merkege qaray jılıstay berdi. Otryad bastığı Arkadiy Prihodko Merke poştasına jetip, Taşkentten Äulie-Ata arqılı kele jatqan otryadtıñ jedel kömekke jetuin talap etip, telefon arqılı ortalıqpen habarlasuğa asıqtı.
Sol nietti sezgen Turar Aqközge:
– Aqa, jigitterdi dereu Merkege jetkizip, poştanı alu kerek. Mınalardıñ aldausıratıp şegingenine elige bermey, tez Merkeni alayıq, – dedi at üstinen ayqaylap.
Aqköz jauap ornına, oñ jaqtağı selendi nusqap:
– Mınau Közmiñke me? – dep suradı.
– İä, Kuzminka, ar jağında – Merke.
– Közmiñke bolsa, sonı şabamın! Mañıraqtıñ kebinin kisin. Tuldır qaldırmay örtep jiberemin. Tart solay qaray!
– Aqa, bolmaydı! – dep Turar aqjal attıñ şılbırına jarmasa berdi. – Aqa, onıñız jaramaydı. Kuzminkada mujıqtar men qatın, bala-şağa. Olardıñ jazığı joq. Merkege tez jeteyik, tilimdi alıñız, Aqa! – Turar Aqközdiñ aldın kes-kestep jan därmende dauısı öktemirek şığıp ketti.
– Ne dep tursıñ, jarqınım? Közmiñkeniñ jazığı joq ta, Mañıraqtıñ jazığı bar ma edi? Onda qatın, bala-şağa joq pa edi? – Aqközdiñ janarı şarasınan şığa qañğalap ketken eken. Aldında kim turğanın ol körmeui de mümkin. Mınanday qan tolğan köz birdeñeni körui eki talay.
– Aqa, mına otryadtıñ aldın orıp, Merkege jeteyik. Äytpese, olar burın jetip bekinis jasap aladı. Odan keyin qalağa kiruimiz qiın boladı. Bizge qazir eñ aldımen poştanı alu qajet. Äytpese qazir mınalar jaña äsker şaqırtadı.
– Qaydan?
– Taşkentten, Äulie-Atadan...
– E, ol äsker kelip jetkenşe, men Közmiñkeniñ közin joymaymın ba?
– Aytpadı demeñiz, aqsaqal. Kuzminkağa tiisseñiz, bükil halıqtıñ tübine jetesiz. Obalı moynıñız kötere almas zilmauır jük boladı. Büytip täjikelesip jatatın uaqıt emes qazir. Jarlıq beriñiz mına adamdarıñızğa. Merke! Tek qana Merke!
Aqköz Aqjaldıñ basın tartıp, jürisin sayabırlattı da, beşpetiniñ janqaltasınan müyiz şaqşanı alıp, nasıbaydı alaqanına ayamay tögip, astıñğı ernine qağıp saldı. Sızdıqtata bir tükirip tastap, şaşaqtı qayıs tığının bekitip, müyiz qutını erdiñ qasına tıqıldatıp ündemesten turıp aldı.
Turar şıday almay Aqközdiñ qasındağı Dosmayılğa ayqay saldı:
– Doseke, mına jigitterdi tez jinap Merkege burıñız! Bolıñız! Tez!
Dosmayıl Aqközge qaraylap, qipaqtay berdi.
Bular osılayşa arı tart, beri tartpen turğanda qarulı otryadtıñ bir böligin köterilisşilerdi jasqay turu üşin tosqauılğa qaldırıp, qalğan böligimen Arkadiy Prihodko attarın aq köbikke malındırıp, Merkege qaray zımırap bara jattı.
Köterilisşiler uaqıttı ötkizip aldı.
Turar Kuzminkanı saqtap qaldı, biraq onıñ esesine uaqıttan utıldı da, Merkege der kezinde kire almay, tek tübine barıp qorşap turuğa mäjbür boldı. Jazalauşı otryad bekinis jasap, pulemetterin qoyıp ülgirip edi.
– Poştanı ala almadıq. Ağayın, eñdi bir aqıl bar: mına qara joldıñ boyındağı telegraf bağandarın qulatıñdar. Äulie-Ata jağınan da, Pişpek jatınan da. Sım üzilse, Merkedegi otryad jan-jaqpen habarlasa almay qaladı. Käne, jıldam! – dep Turar jigitterge Aqközdiñ ıqtiyärınsız-aq buyrıq berip jiberdi.
– Ä, munıñ durıs. Munıñ aqıl. Osı bir ızıñdap turatın sım temirden jaqsılıq joq. Qiratıñdar, jigitter. Äulie-Ata jağına sen bar, Ältay. Pişpek jağına, Şäki, sen bar. Sarbazdarıñdı qasıña al! Qiratıp tastañdar, jın-periniñ tilin! Sım temirdi söyletip qoyğan quday! Aqırzaman osı şığar, sirä! – dep Aqköz şaqşağa tağı da qol saldı.
– Ä, Turar balam, – dedi ol nasıbaylı erinin tompaytıp, tilin nasıbay atqan adamnıñ ädetinşe säl saqaulandıra söylep. – «Köz – qorqaq, qol batır» degen osı. Älginde ğoy, osı soğıstı bastamayıq, küte turayıq, äldeqaydağı Qordaymen, Almatımen, äldebir Äli batırmen, Bekbolat batırmen qol uştasayıq; tipti ayşılıq jerde jatqan Amankeldi batırmen jalğasayıq dep balalıq jasadıñ. Oytalda üyirilip jata bersek, mına jeñisti bizge kim beretin edi? Bul sapar quday oñdap, äruaq qoldap, jaraqtı jaudı japıra jeñdik. Osınıñ özi meniñ halqımnıñ jüregine senim. Endi burınğıday jüreksingendi qoyadı. Bildiñ be, Turar? Seniñ oqığanıñ bar, al meniñ körgenim köp.
Turar basın şayqap kürsindi. Mına añqau batırdıñ qazir şılımın künniñ özinen tutatqanday masañ qalpın, şadıman köñilin buzu ıñğaysız da siyäqtı. Biraq aşı şındıqtı aytpay tağı bolmaydı.
– Jeñisiñiz quttı bolsın, Aqa! Halıq qaharlansa, alınbaytın qamal joq ekeni ras. Basınan baqayına deyin qarulanğan jauğa besaqa, sırıq, soyılmen qarsı şığu közsiz erlik. Biraq, bul jolı qolıñızdıñ köptigimen jaudıñ aptığın bastıñız. Qarasañız, siz jağınan şığın da köp. Olarda bar zeñbirek pen pulemet bizde joq. Olarda bar äskeri vintovka bizde joq, orınsız şabuıldap, qırşın jandardı nöserdey oqqa qarsı at oylatıp, bauday tüsirip qıra beruge biz, sirä, köp şıdamaspız. Jau osımen tındı eken dep oylamañız, Aqa. Bularda küş köp. Ol küş kep keşikpey kelip te jetedi. Äne sondağı soyqanğa dayın bolayıq. Jañağı şayqasta ölgen soldattardıñ qaruların jinatıp alıñız. Sirä, elu şaqtı vintovka bolıp qalar. Biz üşin ol da medeu. Özimizden şeyit bolğandardıñ süyegin jinap, jüzin jasıru kerek.
– Seniki aqıl, balam. Talay bozdaqtan ayırıldıq, – dep Aqköz säl eñsesi tüsip, keñ kökiregi qars ayırılıp ketkendey «ah» dep jalın ata kürsinip saldı. – A biraq ädilet soğısı qurbansız bolmas. Ol ölgender – şeyit. Olar baqıttı. A biraq Közmiñkeni aldırmağanıñ janımdı äli qinap tur. Äli de bolsa, attanıp körsek qayted?
– Joq, Aqa! Joq! Ädilet soğısı onday bolmaydı. Onda mäñgi-baqi qarğıs tañbasın anau may mañdayıñızğa basıp alasız. Bolmaydı!
* * *
Merkeniñ şığıs jağınan şıqqan qara jol tüstikke qaray oyıstap, Pişpekke buralañdap jöneldi. Osı ulı qara jol qalalar men qalalardı, el men eldi jalğastırıp, adamzat balasın şaşıratpay, şaşau şığarmay, dänekerlep turğan qara beldik siyäqtı edi. Biraq bul qara joldıñ boyımen kimder ötpeydi, neler jetpeydi?
Qazirgi mına qiqı-jiqı qam qış üylerden turatın şağın ğana selenniñ ornında bayağı zamanda Merke degen şahar bolğan. Törtkül bazarınıñ ornı sol bir kezdegi iriliktiñ jurnağı. Europadan, Kişi Aziyädan, Ündistannan Reseyden Altayğa, Qıtayğa, Moñğolstanğa qaray sapar şekken jihankezder, saudagerler, qolbasşılar, oqımıstılar, tipti duanalar da ertede osı jolmen ötken. Al şığıstan şıqqan jolauşılar osı qara sızıq arqılı Merkege bir damıldap, odan Qulan, Talas, Saudakent, Qumkent, Şımkent, Türkistan asıp, alıs elderge sapar şekken.
Patşanıñ jazalauşı otryadtarı da osı jolmen Merkege jetip, zeñbirekteriniñ auzın üñireyte keldi.
Soñğı bir on-on bes jıldıñ köleminde qara jol boyına qarağay bağandarı qadalıp, qala men qalanıñ arasın sım temir jalğastırıp boldı. Jeldi küni botası ölgen ingendey bolar-bolmas bozdap turatın osı sım temirdi jergilikti halıq köpke deyin jatırqap jürgen. Tek öristen qaytqan siırlar jatsınbay, qarağay bağanğa moyındarın qasıp aladı. Qırküyek şağında qara qarğalar sol sım temirge tizile qonıp alıp bozdauıq ünnen bir sır tıñdap, uzaq sonar aldında tüpsiz tereñ oyğa ketkendey, qalşiıp köp otırdı.
Künniñ batısınan şığısına sozılğan sol sım temirde bul jolı balapan uşırğan qarlığaştar otırğan. Oñtüstikke, jılı jaqqa şığatın qaterli sapar aldında balapandarına ertek aytıp, aldandırıp otırğan tärizdi. «Sender osı jerde östiñder, şıq suların iştiñder. Endi er jettiñder. Qanattarıñ qataydı, endi sol qanat talğanşa uşatın alıs jol bar aldımızda. Köp keşikpey munda suıq tüsedi. Biz ömiri qar jaumaytın, ayaz bolmaytın, jılı jaqqa ketemiz. Al keler köktemde osı Alatau bauırına qayta oralamız. Alataudıñ köktemi tamaşa. Saz balşığınan Uya salsañ tastay qatıp qaladı. Keler jılı sender de Uya salıp, öz aldarıña üy bolasıñdar».
Eresek qarlığaştar öz balapandarına osılayşa beybit äñgime aytıp otırğanda kenet qiqulağan attı adamdar kelip, bağandarğa qıl arqan tastap, top-tobımen jabılıp qu qarağaylardı qulata bastadı.
Bul tosın äreketten ürikken qarlığaştar aspanğa dür köterilip, äuede qiqı-jiqı uşıp, adamdardıñ bul isine biikten köz salıp, tañırqağanday, tañdayların taqıldata şu-şu etedi.
Ayqaylap, atoylağan attılar öli bağandarmen emes, jandı jaumen ayqasıp jatqanday, osı bir iske qulşına kirisip ketti de, bir-eki bağandı qulatıp, sımdı üzse jetkilikti ekeni esterinen şığıp ketkendey, qarağay bitkendi jağalay jığa berdi. Top-topqa bölingen sarbazdar üşin munıñ özi bir bäyge tikken jarıs oyınıñday bäsekege aynalıp, qay top köp jığar eken degen maqsat bolıp ketti.
Äsirese jüzbası Şäki qattı elirdi, jarıqtıq. Er jetip, endi «bir şüberek bas, aq jaulıq» alıp bereyin dep jürgen balasın bolıs tizimge ilindirgen soñ, özi de, balası Dürmen de Aqköz qolına qosılıp, Aqközdiñ jarlığımen Şäki jüzbası bolğan. Burın birtoğa, tuyıqtau jüretin osı şağın şarua, ayqasqa alğaş kirip, qannıñ isi murnına kelgende, aq perisi qısqanday, qırğın soğısta des bermey, esi kete şayqastı. Endi sol qarqınnan äli qaytpağanday, şarşau, şaldığu degendi bilmey, at üstinen äli bir tüsken joq.
Söytip, ayqay-süreñmen jürgende, Şäkiniñ atı şiırşıqtalıp jatqan sımğa şırmalıp, sürinip ketti. Şäki äldekimdi äkesinen bir boqtadı da, er üstinen eñkeyip, üzilgen sımnıñ uşın tauıp alıp, suı qattı temirdi bilegine küştep jatıp orap alıp, jiñişke sımdı kökpar qusatıp taqımına bastı da:
– Osı bizge bäle tilegen bayğız siyäqtı bozdauıq sensiñ ğoy, ä? Äkeñniñ... men sağan jazañdı bereyin! – dep, atına qamşını basıp kep qaldı. Jılanşa şiırşıqtalıp jatqan sım, at uzağan sayın susıldap sozıla berdi de, bir kezde tırsıldap barıp, Şäkiniñ bileginen şığıp-aq ketkeni ğoy.
Şäki atınıñ tizginin tartıp, şeginşektep artına qarap burıla bergende, äuede suıldap jarq ete qalğan sımdı közi şalıp edi, lezde älgi sımnıñ öz moynına oq jılanşa sart etip orala ketkenin sezdi...
Sart etken dıbıstan şoşınğan at oqıs qarğıp ketkende üstindegi adam jerge uşıp tüsti. Sarbazdar şauıp kelip, jüzbasınıñ tamağınan sım temirdiñ şırmauın bosatıp alğan kezde,
Şäkiniñ moynı bılq-sılq etip qalğan eken.
* * *
Şäkiniñ ebedeysiz ölimi şabuılşılardıñ asqınğan masañdığın lezde päs qılğanday boldı. Jarqırap janğan şırağdannıñ biltesin bireu basa qoyğanday, köteriñki köñilder qoñırayıp, ajal iisi tağı da bir burq etip, ärkim öz jazmışın oqi almay, oyğa şomdı. Keybireuler:
«Oy, bauırımdap» azandata bastap edi, Şäkiniñ tükis balası Dürmen:
– Jä, boldı! Öşir üniñdi, jaugerşilik kezinde kisi ölimine ötirik jılap, tükirikpen köz şılap ne kerek! Soğısta bireu qulasa, onıñ qasına opır-topır jinalmañdar dep eskertken joq pa Turar senderge! – dep eldi jasqap tastadı. Munday dändigi üşin Dürmendi mınanday qaza üstinde ayıptauğa eşkimniñ batılı barmadı da, küñkil-kübirge köşti.
– Osı sım temirge tiispey-aq qoyu kerek edi.
– Tilsiz sım söylegeni tegin deysiñ be? Munıñ kiesi bar. Beker urındıq. Ättesi-ay!
– Munı qulatpay-aq örteu kerek edi.
– Boları – boldı. Boyauı – siñdi. Ajal seni men mağan aqıldasıp kelmeydi. Käne, marqumnıñ imanın salauat qılıp, jüzin jasıralıq.
Dürmen bul äñgimege aralaspay, äkesiniñ atınıñ tizginin erdiñ qasına kegjite bayladı. Köp bolıp, jabılıp, Şäkini nayza keregege uzınınan salıp, Merke tübinde turğan negizgi qolğa qaray qaralı top qozğala berdi. Ter sasığan attar ayañ jüriske tüsken soñ, aşığıp, şöl qısqanı esterine tüskendey, qayta-qayta pısqırınıp, moyındarı salbırap, jılqı balasınıñ özinşe bir tereñ oyına şomğanday, ilbip bara jattı.
Asparanıñ Alatauı kürsinip salğanday, añğardan añqıldap jel soqtı. Jol jağasında güli tüsip quray bastağan atqulaq pen siırquyrıq, şoñayna, şırış sol jelmen ırğatılıp, ızıñdap joqtau aytıp turğan siyäqtı. Jılğa boyındağı biik qamıstıñ bopaq ükili bastarı iilip, qiyäqtarınan sıbızğı üni estilgendey boladı. Batpaqtı kölşiktiñ jağasınan baqalar şuıldap, jabayı qarala qaz qañqıldaydı.
Teristiktegi ıldi jazıqtıñ üsti şañıtıp daladan köterilgen tozañdı batar künniñ säulesi şalıp, Merke atırabın qızğıltım şımıldıq tutıp alğanday boldı.
Qabaqtarı qars jabılıp, qastarınıñ ortasınan tike sızıq tüsken jauıngerler bireui aq qalpağın, bireui jarğaq börkin mañdaylarına tüsire kiip tünerip alğan.
Jayrağan jauday japırılıp jatqan qarağay bağandar äli ölmegendey sımdarı guildeydi. Mına sarbazdar bağan qiratu isine keşigip kiriskenin qazir sezbey keledi. Jazalauşı otryadtıñ komandiri Arkadiy Prihodko äu basta-aq Äulie-Ata ueziniñ bastığı Kastalskiy mırzamen söylesip ülgirgen. Telegraf sımdarı sol söylesuden keyin barıp üzilgen.
Köp keşikpey topalañ qırğın boların jüz basısız qalğan jigitter däl osı şaq oylamap edi.
* * *
Tamızdıñ tüngi aspanı – tündigi şurq tesik kiiz üydiñ şañırağınday eken. Turar köpke deyin köz ile almay, aspandağı jıbırlağan juldızdarğa qarap jattı. Oñ jaq qanattan ürpiisip Ürker dirildeydi. Bir orınnan qozğalmay Temirqazıq qaltıraydı. Temirqazıqtan alıstay almay, aynalşıqtap Jetiqaraqşı jıljıp bara jatqan siyäqtı. Aspandağı tilsiz tileulester. Toqım tösenip, er jastanıp, bel şeşpey jatqan jauıngerlerge juldızdardıñ janı aşitın tärizdi-au, biraq tım alısta bolğan soñ järdemi joq.
– Nege uyıqtamay jatırsıñ, Turar? – dedi Aqköz şalqasınan jatqan qalpı qozğalmay. – Tösek jaysız ba? Älde jılannan qorqasıñ ba? Attıñ teri şıqqan jerge jılan jolamaydı, qorıqpay uyıqtay ber.
– Qorqıp jatqan joqpın, Aqa. Diirmende tuğan tışqannıñ balası dürsiliñnen qorquşı ma edi. Bayağıda türmede kökemmen birge tas edenge de jatıp edim ğoy. Qandalası köp boluşı edi. Onı qoyşı, atjalmanın aytsañşı... Jılannan Ahat atam jaman qorquşı edi. Biz jılandı tiridey ustap alıp atamdı qorqıtatınbız. Jarıqtıq. «Jäketaylap» jalınatın. Qarttığına qaramay, balaşa qarğıp qaşatın. Biz sonısın qızıq köretinbiz.
– İä, Turar, uyıqta, balam. Köz şırımın al. Alda bizdi ne kütip tur, bir Allağa ayan. Äldenip alğanımız durıs-dür. İä, quday quat ber, biz siyäqtı beybaqqa... – Qart qor ete tüsip, uyıqtap ketti. Turar oyau. Tüngi aspanda – ertedegi adamdar ertedegi ärippen jazıp ketken kitap siyäqtı. Onı oqu qiın. Oqığan adam – Täñiriniñ özimen betpe-bet söylese alar edi. Jäudiregen sansız juldız. Turar onıñ işinde Jetiqaraqşını, Qus jolın, Ürkerdi, Temirqazıqtı, Aqbozattı tanıdı. Är adamnıñ juldızı boladı deydi. Öz juldızı qaysısı ekenin Turar bile almadı. Ol qaşan ağıp tüsedi. Keyde juldızdar älemdi jarqıratu üşin, qarañğılıqtı ısırıp özin özi örtep jiberetin körinedi. Mına jatqan Aqköz, mına Turardıñ özi de sol juldızdarmen tağdırlas tärizdi. Jaqsılıq üşin jalañaş barıp jauğa tiip, özderin osı tañda oqqa baylamaqşı... Qilı-qilı oylarmen Turardıñ kirpikteri ayqasa bastap edi... Öñ men tüstiñ arasında Turar aulaqtağı Mıqan boyınıñ iirim tusınan kölbaqanıñ üreyli ünin, mäjnün talğa Uya salğan zorğaldaqtıñ jılauıq näzik dauısın estip jattı.
* * *
Aqjal sarınıñ toqımın astına tösep, kümis erdi basına jastanıp, daladay, keñ boz şekpenin jamılıp uyıqtap jatqan Aqközdi tañğa tayau qarauıl asığıs oyattı. Merkeniñ batıs jağına ketken barlauşılar kelip tur eken.
– Jaysız habar, Aqa, – dedi barlauşılardıñ bastığı. – Äulie-Atadan şıqqan äsker tayap keledi. Qulannan beri qaray quladı. Säskege jetpey kelip ülgiretin türi bar. Jüristeri suıt.
– Qanşa qol? – Aqköz kümis erdiñ üstine jüresinen otırıp, uyıp qalğan ayaqtarın qonıştıñ sırtınan sipaladı.
– Eki jüz qaralı. Biraq zeñbirekteri keşegiden de köp. Beseu yaki altau. Däl sanauğa qarañğıda köz jetpedi, Aqa.
– Köpey oğlı! – Aqköz aşu qısa bastağanda udayı auzınan osı bir tüsiniksizdeu sözder şığuşı edi. Bul sözdiñ mağınasın qazir üdere türegelgenderdiñ işinde Turar ğana tüsindi. Aqköz qanşa aduın, aybarlı bolğanmen, adamğa aqırıp-zekirudi bilmeytin, sabır sabasınan asa köterilmeytin kisi edi. Äbden aşu şaqırğanda, ökpe qısılğanda aytar eñ auır söz osı: «İttiñ balası!» Onıñ özin tüsiniksizdeu tilde aytadı. Qorqıt-Ata hikayasın Taşkentte jürip oqığan Turar ğana bul jumbaq «köpey oğlı» ne ekenin biledi.
– Aqa, bul özi «köpey oğlı» bolğanda da nağız töbeti bolıp tur. Sondıqtan etek-jeñimizdi jinaqtap, şaşau şıqpay, ıñ-şıñsız şegineyik. Oytal mañına barıp, bekinis jasağan jön. Däl qazir olarmen betpe-bet kezdesu bizge qolaysız. Jan-jağımız aşıq, aydalada turmız, – dedi Turar.
Aqköz taqiyäsın alıp, basın sipalap, säl tuqşiıp qaldı da, tuğırında mülgip otırıp, kenet dür silkingen bürkittey basın köterip alıp, keudesin jaza, eki iığın kerip jiberip:
– Joq, balam, qaşqan jauğa – qatın da batır. Qor bolıp qaşar halim joq. Älgide öziñ emes pe aytqan: «Diirmende tuğan tışqannıñ balası dürsiliñnen qorıqpaydı», – dep. Endi qaşar jayım joq. Osı tañda Alla ne buyırıp tur, sonı körip aldım. Jazmıştan ozmış bolmaq emes. Mına aq tañnıñ aldındağı antım sol. Osıdan quday isimdi oñlap, jaraqtı jaudı tağı bir jayratar bolsam, äne sonda seniñ aytqanıñ bolad, Turar. A sonda meniñ dabısım alısqa keted, qalıñ qauım jan-jağımnan qaumalap özi-aq keled. Meniñ qolım telegey teñiz bolıp tular sonda. A kim şaq keler eken oğan sonda. Soğısta şeyit bolğandardıñ ärbir tamşı qanınan nur şaşırap, özgeşe bir ömir keler. Biz añsağan azattıq tañ basımızğa aynalar. Äytpese qara bult qaptap, jau süyegimizdi taptap, ahiret zaman arı qaray jalğasa berer. E, Turar batır, munıñ nesi söz! Täuekel dep tas jutıp turmın. Öñeşimnen ötse – ötti, ötpese – qaqalğanım.
Osı sät Aqköz erekşe aruaqtanıp, qanatın qattı qomdap, uşpasa iş qusa bolıp öletin tau qıranday bir iri maqsatqa qatañ şüyildi. Şaraday eki közi jalt-jult etip, nayzağayday şatınap, alğan betinen qaytpaytın qaysar tulparğa minip alğanı mälim boldı.
– Däl qazir sol äskerdi jol üstinde bir büyirinen qapılısta şabuıldap, jayratu kerek-dür. Aqıl – jastan, asıl – tastan, aqıldı ekeniñ ras, jarqınım, biraq osı jolı sen de bir meniñ tilimdi al. Jüzbasılar! Jinalıñdar! – dep Aqköz kümis erdiñ üstinen buraday ırğalıp, türe kele berdi.
Bul jolı Turar oğan qarsılasıp jatpadı. Öytkeni uzaq joldan arıp kele jatqan äskerge mına äldeneşe mıñ jasaqpen tutqiıldan lap qoysa, tañnıñ eleñ şağında, bälkim, urıstıñ säti de tüser dep oyladı. Aqközge öziniñ senimdi serigi Dosmayıl da, Sarmolda da, maydanger balaları Rahmanqul men Äbdiqul da qarsı bolğan joq.
– Jigitter! Ez bolmañdar, er bolıñdar! – dedi Aqköz tañ nurınan eki beti narttay janıp, şaraday közderinen jarqıl jaynap. – Biz pendege bir ölim, a biraq bizge keregi aq ölim. Tajal bizge zeñbiregin süyretip tağı kele jatır. Qatın qusap qaşqanımızben bizdi bäribir qutqarmaydı. Käne, älgi boz bie qayda? Mına aq tañnıñ atısında boz bieni äruaqtardıñ atına atap şalıp jiberiñder! Sıpatay batırdıñ, ata-babamızdıñ äruağı qoldasın bizdi!
Tañğı salqında kiizdey tutasıp jatqan ajırıq şöptiñ üstine boz bieniñ qanı şaşırap, lağıl monşaq taqqanday şöp bası jaynañ qağıp şığa keldi.
Januardıñ janına Aqköz birinşi bolıp barıp, işinen kübirlep duğa oqıdı da, boz bieniñ alqımınan jılap aqqan jılı qanğa qolın malıp aldı. At üstinde qanşa adam, sonıñ bäri Aqközdiñ istegenin istep, sausaqtarın qızılğa boyap şıqtı.
Qoldarın aq tañnıñ alqasında, jaqın jaudıñ qasında osılayşa boz bieniñ qanına malıp, iştey anttasqan soñ qalıñ qol Merkeniñ irgesindegi ajırıqtı alañqaydı artta qaldırıp, jasaqtı jauğa suıt jürip ketti.
Alataudıñ aq şıñdarı äli şığıp ülgirmegen künniñ säulesimen süyisip, tañ aldında mahabbat quşağında jatqan has sulularday tebirenip turdı. Olardı tipti san mıñ attıñ tUyaq dübiri de selt etkize almaydı. Kün men şıñ öbiskende jerdiñ jüzi jımiıp, qabağı aşılıp, reñinen kirbiñ ketip, jadıray beredi.
Sarğayıp qurağan tüye japıraqtar at tUyağınıñ astında tot basqan qañıltırday qañğırlaydı. Bul öñirde közin jumbay öletin ömirşeñ gülder bar. Jal-jağalay şaşıratqınıñ kökşil gülderi peruza asıl tastay jäudireydi. Qaşan qar astında qalğanğa deyin şaşıratqı güli solmaq emes. Qazan urmay, qar jaumay gülqayırdıñ alaqanday aq gülderi bürik qulaqtanıp, qarauıtıp qalıptı.
Alpıstan asqan şağında «Sıpataylap», apay tösin ayqara aşıp, tañ bozında jauğa şapqan Aqköz tabiğatında da mına kökşil peruza gülge uqsas birdeñe bar. Ol qazir qarakök barqıtpen kömkergen aq qalpağın basa kiip, aqjal sarını sabıltıp bara jatqan şağında Alataudıñ aq şoqılarınan jaralğan alpamsa perzent siyäqtı. Adam, asılı, tabiğattıñ urığı. Tiri jan tabiğatına tartıp tuadı, öytkeni ol adamnıñ anası. Tastı aspanğa qanşa laqtırsañ da qaytadan jerge tüsetini siyäqtı, bul Aqközdi de, onıñ soñınan erteñ qalıñ qoldı da osı tuğan jerden ayıra almaysıñ. Osı topıraqta ölip ketuge riza, al ayırıluğa beyil emes. Olardıñ tas qabırğalı qara besigi osı Merke atırabı. Olardıñ boyına kün süyip jükti bolğan qara jerdiñ: onıñ jusanı men şäy-qurayınıñ, torı tobılğısı men rauaşınıñ, aşı miyäsı men dermene-jalbızınıñ isi siñgen. Biılğıday şöbi şaya qurğaqşılıqtıñ özinde şölge şıdamdı şileuit jandarın şüberekke tüyip jauğa jalañ tös attanıp bara jatqan mına jasaqtıñ attarınıñ bauırınan sipap qalıp jatır. Sol şileuitten osı eldiñ äyelderi şi tartıp, kiiz üyleriniñ qabırğasın jabadı. Qaralı üy ahirettik arısın sol şige orap şığaradı.
Tuğan jerdiñ aspanı qara bult qaptap tursa da qarata üydiñ tündigindey jılı köriner. Osı aspannıñ astında, osı jerdiñ üstinde qorlıq pen zorlıqqa şıday-şıday tözimi kemerden asıp tögilgen aqköñil, añğal adamdar mına boz ala tañda, boz dalada tarğıl tastay tüyilip atqa qonğan bir zaman. Taqta jauız patşa otırğanda azattıq jolı qan sasidı eken. Soğan sanalı türde bas tikkender jorığı edi mınau.
* * *
Merkeden künbatısqa qaray jiırma şaqırım şıqqanda aldan äsker qarası munarttı. Aqközdiñ jer qayısqan qalıñ qolına qarağanda jazalauşı otryad bir şökim ğana az qol siyäqtı körindi.
– Quday buyırtsa, munı biz taptap ötemiz! – dep Aqköz üzenginiñ taralğısın qısqarta tüsti.
– Kişkene jılannıñ uı köp boladı. Aqa, abaylau kerek, – dedi Turar aduın qarttıñ aptığın basıp. – Qoldı ekige jarıp, qos büyirden oray şapqan jön. Sonda küşi ekige bölinse, bälkim bizge jeñildeu tier.
Aqköz qoldıñ jartısın Dosmayıldı bas qılıp, qara joldıñ tau jaq betine ötkizdi de, qos qanattan bir mezgilde at oylauğa kelisti. Qırıq boz jılqınıñ quyrıq qılınan jasalğan boz qılañ tu jelbirep joğarı köterildi. Onıñ janınan atqan tañnıñ araylı şapağınday qızıl tu jelbiredi. Turardıñ aytuımen Aqköz bul jorıqta qızıl tu köteruge kelisse de, keşegi Sıpatay batırdıñ saltımen at qılınan jasalğan aq jalaudı da tastamadı.
– Aq jalau patşaniki! – dep Turar könbep edi.
– Patşaniki aq bolğanmen, qos bas samurığı bar mata bayraq, bizdiki tulpar tektes jılqıdan, tiri tännen şıqqan qıl bayraq. Munıñ äruağı basım, – dep Aqköz könbedi. – Bul bayraqta meniñ Aqjal sarımnıñ da qılı bar. Al köne, Aqjal januar, osı sapar tUyağıñ muqalmağay, sürinip ketpey, süñgidey silte, tulparım! – Aqköz attıñ jalın sipap işinen kübirledi de, – endigi zamat qarala kümis beldigin şeşip alıp, moynına salıp turıp ayqay saldı:
– Äruaq-quday jar bolsın, erlerim! Ata-baba äruağı qoldasın, alğa!
Qalıñ qoldıñ şabısınan jer silkinip, tau qozğalğanday edi. «Sıpataylap!», «A qudaylap!» aqırğan ayqaydan aspan astı küñirenip ketken.
Osı telegey teñizdiñ tolqınınday şudı basa köktep bir kezde zeñbirekter gürsildedi. Satırlay atılğan mıltıqtardıñ azınauıq üni tañğı auanıñ sarınımen jañğırığıp, altı qırdan asa estilip jattı. Ökirgen adam dauısı, şıñğırğan jılqı dauısı, kök tütin men bozala şañ qapırığına, küygen ettiñ külimsi iisi aralasıp, mına surapıldan köz tunıp, adam esinen adasıp, bas aynaldı.
Soğıstıñ eñ sın sätinde, jazalauşı otryad qıspaqta qalıp, endi-endi irgesi sögileyin dep turğanda köterilisşilerdiñ tu sırtınan, Merke jaqtan Arkadiy Prihodko bastağan Pişpekten jetken tıñ küş tutqiıldan soqtı da, oñınan kelip turğan istiñ bıt-şıtı şığıp, berekesi qaşa berdi. Qanşa ölermen bolsa da, burşaqşa jauğan oqqa tötep bere almağan qarusız qol qırılğanı qırılıp, qırılmağanı teristikke, Oytalğa qaray sırılıp şegine bastadı.
Qalıñ qoldıñ qaqırap, bıt-şıt bolıp jırtılğanın körip: «Qayt! Qayt!» – dep qaharlana ayqaylap Aqjal attıñ üstinde alas urğan Aqközdiñ bir kez lezde dauısı şıqpay qaldı. Oñ iığı topşasınan julınıp tüskendey, at üstinen onı bir düley küş julqıp ötti de, batır esinen auıp, şalqalap bara jatqanda, sarbazdar kelip, Aqjaldıñ tizginin tartıp, qolbasşını şegingender soñınan alıp ketip bara jattı.
– Kümis er! – dep ayqayladı Aqköz közin tars jumıp alıp janındağılarğa. – Rısquldıñ kümis eri... Men alay-bulay bolıp ketsem, Turarğa tabıstañdar. Äkesiniñ amanatı. Turar qayda? Turar!..
Aqközdiñ ayqayın estise de, janındağı sarbazdarı artqa burıla almay, jaralı sardardı qaumalap, alıstağı munar qumdı bet alıp, susi bergen.
Osı qım-quıt sürgin sapırılısta Arkadiy Prihodko öziniñ adamdarına eki kisini: Aqköz ben Turardı qolğa tüsirudi qatañ buyırıp tapsırğan. «Bul düley büliktiñ qos bası bar. Sol eki basın qağıp tastasaq, qalğanı qauipti emes», – dedi rotmistr äskerlerine.
Aqköz qolğa tüspey ketti. Özgelerden kiim kiisi, bitimi özgeşe Turar közge oñay tüsti.
* * *
Mañıraq mañındağı soğısta-aq köz üyrenşikti bolıp qalğan Turardı soldattar jan-jağınan qamalap, äueli astındağı atın közdep atıp qulatıp, qulağan attıñ astında ayağı qayırılıp qalğan Turardı bes-altauı bas salıp ustap, qol-ayağın baylap-matap Arkadiy Prihodkoğa alıp keldi.
– Tanıdıñ ba? – dedi jas ofitser sıñar ezulep külip turıp. – Arada talay jıl ötti ğoy. Tanımauıñ da mümkin. Vernıydı, türmeni, gimnaziyänı esiñe alşı.
– Tanığanda qanday, Arkaşa, men seni Taşkentten birge şıqqanda, jol üstinde tanığanmın. Bilesiñ be, qalay? «Ayda!» degen ayqayıñnan tanıdım.
– A-a...
– Jas kezinde-aq esirik ediñ, iığıñdağı pagon sağan aqıl qosa qoymasa kerek. Al sen meni küyme üstinde tanımadıñ, Arkaşa.
Janında böten adamdar, pristavtıñ orınbasarı, soldattar turğanda tutqınnıñ özimen munşa rabaysız söyleskenine şamdanıp, öz mundiriniñ namısın qorğap, Arkadiy Prihodko endi sustana qaldı.
– Küyme üstinde tanımasam, arada az kün körer jarıq säuleñ bar eken. Endi soñğı sağatıñ soqtı. Seni ana jabayı qandastarıñ siyäqtı surausız atıp tastay salsam, meniñ arım taza. Öytkeni soğıs jağdayı. Bilesiñ be seniñ qaraqşı bauırlarıñnıñ qanşası qolğa tüskenin? Jüz elu qaralı. Tutqınğa almay dalada atıp kete beru kerek edi. Biraq kirgizdar endi qutırmas üşin olardı jurt köretin jerge aparıp atamız. Al, seni äskeri tribunal sottaydı. Tribunal basıñnan sipamas. Atu jazası emes, asu jazasına buyıradı. Merke bazarında, qalıñ halıq aldında asılasıñ. Oğan deyin senen bizge bir derek kerek. Seniñ käri serigiñ, älgi atı kim edi?
– Aqköz Qosanov, – dep ölgen pristavtıñ orınbasarı Telyaşkin jalbaqtay jauap qattı.
– İä, sol bizden qutılıp ketti. Ol qayda barıp panalauı mümkin? Sonı ayt! Jaqın joldastarı kim? Qay auıl, qay bolıstan? Sonı ayt! Azap körgiñ kelmese, aytasıñ. Aytpasañ, bizdiñ qalay aytqızatınımızdı sezetin şığarsıñ. Aqközdiñ mekeni qayda? Qay jerdi barıp panalaydı?
– Onı men qaydan bileyin. Onıñ mekeni – keñ dala. Osı jerdiñ tau-tası, ärbir tüp qamısı men qoğası, ärbir butası – bäri pana. Joğarı märtebeli general-gubernator Kuropatkin mırza Peterburgtegi soğıs ministrine «Däl qazir Türkistanğa attı äskerler köp kerek... Jayau äskerdi özim-aq jasaqtap alar edim. Biraq şeksiz dalada kirgizdarmen attı äskersiz ayqasu öte qiın...» dep telegramma bergenin sen bilmeuşi me ediñ? Qazaqqa keñ dalanıñ bäri pana ekenin general-gubernator bilip otırğanda, onıñ senip jibergen adamı – sen nege bilmeysiñ? Endi bul dalada Aqközdi izdeu – bir maya şöptiñ işinen ine izdeuden de qiın. Sondıqtan meni munday suraq qoyıp qinama.
Turar mına toptıñ ortasında öziniñ bedelin qayta-qayta tüsire bergenine tuldanğan ofitser aqırıp jiberdi:
– Sen şpionsıñ. General-gubernatordıñ depeşaların sen qaydan bilesiñ? Demek, Taşkentte, ölkelik ökimette senin sıbaylasıñ otır. Seniñ ärbir taramısıñdı jeke-jeke suırıp otırıp, sol sırıñdı da aşu kerek. Jetti äzirge. Äketiñder! Mıqtap qarauıl qoyındar! – dep buyırdı rotmistr öz adamdarına.
– Arkaşa, bir surağım bar? – Täkapparlıqpen attay berip qoldarı qosa şandulı denesimen tutas burıldı Turar.
Rotmistr tıjırınıp qolın bir-aq sermedi. Aydauıldar Turardı itermeley bastadı.
– Nataşa qayda?
Munday suraq kütpegen rotmistr közi ejireyip, mınau meni mazaq qıla bastadı-au dep jobalap, jındanıp kete jazdadı. Öziniñ jauı munıñ tuğan qarındasınıñ beynesin keudesinde jıldar boyı saqtap jürgenin qaydan bilsin, basqaşa jorıdı.
– Sandalma! Topas suraqqa men jauap bermeymin. Äketiñder! – dep jerdi bir teuip qaldı.
IV
Merkeniñ äkimderi rotmistr Prihodko men Turardıñ burınnan tanıs bolıp şıqqanına tüsinise almay, dal bolıñqıradı. Sonı bayqağan ofitser Merke basşılarınıñ aldında öziniñ älgi quldırağan bedelin qaytadan qalpına keltirmek bolıp, küpine söylep ketti.
– Bul oñay jau emes. Munıñ äkesi de oñay jau emes edi. Vernıydan bilemin. Äkesi katorgağa ketken. Bilip qoyındar, bul katorjniktiñ balası.
– Tak eto Kirgizbaev! – dep Telyaşkin öziniñ bilimpazdığın körsetip qalğısı keldi. – Osında bir liberal tergeuşi Semaşko degen bolğan. Sonıñ pisari bolıp jürgen. Bir qurmetti bolıstıñ toyında bülikşi Aqközge jaqtasqan. Da-da! Endi esime tüse bastadı. Mine, küşik! Azuı şığa bastağan.
– Pristav mırza! Qaydağı Kirgizbaev? Ol – Rısqulov. Öziñizdiñ iegiñizdiñ astında ösken bolşevik. Jalpı, bul büliktiñ Äulie-Ata uezi boyınşa äsirese Merkede beleñ alıp ketkenine ne sebep? Osını oylanıp kördiñiz be, qurmetti pristav? Jo-joq, orınbasar... Buğan siz qanday jauap aytar ediñiz? Bolşevikter, sotsial-demokrattar Uya salıp alıp jürgen joq pa sizdiñ uçastokke? Solarğa tiimdi de, jaylıraq meken ğoy deymin Merke? Buğan ne der ediñiz? Erteñ joğarğı jaq sizge osınday saualdar qoyıp jürse, nemen tüsindiresiz? Aşıqauızdıqtıñ nışandarı joq pa?
Mına jas ofitserdiñ özin tıqsırtıp bara jatqanına şamdanğan pristavtıñ orınbasarı sol közi ırbıñdap, murtı jıbırlap, moynı kiteldiñ jağasına sıymay dolırıp bara jattı.
– Märtebeli rotmistr mırza! Men egde tartqan adammın. Tayauda banditterdiñ qolınan qaza bolğan Sokolskiy mırzamen birge Merkede on jıldan astam uaqıt qızmet istedim. Biraq bul uaqıt işinde men joğarğı şen tarapınan eşqanday sögis estigen emespin. Sizdiñ mına küdigiñiz meni qattı jäbirlep tur, keşiriñiz, ärine...
– Endeşe şaytan alsın, qatañıraq bolıñız, ı-ı...
– Telyaşkin!
– Telyaşkin mırza! Ana qolğa tüsken kirgizdardı dereu jazalañız. Biri qalmasın. Qanday türde jazalaysız – öz erkiñiz. Tek ölim!
– Qup boladı, rotmistr mırza! Men taptım. Bul banditter telegraf bağandarın qiratqan. Jolda kördiñiz ğoy. Bizdiñ esebimizşe, Merkeniñ şığısı men batısında jüzden asa bağan qulatılğan. Är bağanğa – bir kirgizdan qurbandıq şalamız. Jol boyında jatqanı jaqsı. Älgide öziñiz ayttıñız ğoy, köpşilik köretin jerde jazalansın dep. Eñ durısı osı. Buğan qalay qaraysız.
– Ol da durıs. Te... Telyaşkin. Orındañız. Al bağandar qalpına keltirilsin. Telegraf jumıs isteytin bolsın. Al ana glavardi qalıñ bazarda darğa asamız. Eşqanday äskeri tribunal joq. Tribunal – mına men! Aldımen odan birşama derekter alamız. Odan soñ...
* * *
Qırğın şalğan qırküyek tañı ızğarlı edi. Tau baurayınıñ tüni şildede de, tamızda da salqın boladı. Ala-köbeñ, qulaniek şağında keşegi maydan dalasın munar basıp, quarğan jüzin muñ kireukelep, jaralı alıp ıñırsıp jatqanday körinedi. Alataudıñ asqarınan ne payda, bauırındağı qandı oqiğanıñ qañqiğan tilsiz kuäsi bolıp, tırs etpeydi. Qazan urmay, qar jaumay, japırağı erte sarğayğan tal-daraq ört şalğanday sidañ. Bul öñirdegi biılğı quañşılıq – jau jağadan alğanda, böri etekten tartqanday, eñseni ezip baradı. Quañ-qurğaqşılıqta tas şegirtke köp şırıldaydı. Qudaydıñ tiri jändigi – ol da aşığatın şığar. Qarğalardıñ qanatı sirek, keşeler jañbırşa jauğan oq beynebir olardıñ da qauırsındarın julıp-julıp äketkendey, seldir-selkeu. Biraq endi qarğalar toyınatın şığar...
Qırğın şalğan qırküyektiñ tañında Telyaşkin tutqındardı Merke sırtına alıp şıqtı. Sonan soñ olardı ekige bölip, bir tobın Merkeniñ batısına, bir tobın şığısına aydattı. Attı äskerler, uryadnikter tutqındardı sart-surt sabalap, eki jarılıp jürip te ketti.
Bir sumdıqtıñ bolatının sezgen köterilisşiler eki uday bölinuge ıqtiyärlı bolmay, qaytadan bir-birine qosılmaq bolıp antalap körip edi, tars-turs mıltıq atıldı da, taban astında eki jaqtan da birneşe adam oqqa uşıp qulap tüsti.
* * *
Rotmistr Prihodko Merkeniñ şığıs jağına şığuğa uyğardı. Oğan bäribir edi. Eki jaqta da «tamaşa» birdey boldı. Äyteuir şığısqa bası audı.
Ol az soldattardıñ ortasında qalıñ toptan keyinirek kele jattı. Mine, birinşi qulağan bağan. Aldağı qalıñ top bul birinşi bağannıñ janına tompaytıp qana bir adamdı tastap ketipti. Qulatılğan qu qarağay öziniñ qunı bir azamat ekenin sezer emes. Quanışı da joq, renişi de joq.
Rotmistrdiñ astındağı at qulağı kenet tikşiip, közi oqşañ ete qaldı da, qors etip, jalt berdi. Rotmistr özine oq tigendey uşıp tüsti. Janındağı soldattar ürkek attı qarıs uzatpay ustap alıp, kök mäuiti mundirin topıraq tutqan ofitserdi qoltıqtap, üsti-basın qağıp, qolpaştap, qaytadan erge qondırdı.
Eldi ürkitu üşin jasalğan ölimnen äueli rotmistrdiñ astındağı at şoşıp edi. Ofitserdiñ üsti-basın qanşa qaqqılasa da, mundirdiñ bir jauırını qara daqtanıp qaldı.
At ürkitken ölik beti aspanğa qarap, közi miz baqpay aşıq jatır eken. Aspannan äldene izdegendey kirpik qaqpay qalğan. Eki qolı eki jaqqa jayılıp ketipti. Şaması kelse, sol eki qoldı aspanğa, kök täñirge qaray sozğısı keletin siyäqtı. Ayta almay qalğan äldeqanday arızı bar, auzı da äntek aşıq qalıptı. Ol sirä, ayqaylap ta jatqan şığar, biraq tiriler onıñ dauısın estimeytin bolar. Ayaqtarı şulğauşañ jatır. Soğan qarağanda etigi jaramdı bolar. Atqandar onıñ etigin şeşip äketipti. Kenet öliktiñ murtı jıbırlağanday körindi rotmistrge. «Mınanı şala öltirip ketken toy», – dep qalğan ofitser janındağı soldatqa:
– Bar, bayqaşı, ölgen be, tiri me? – dedi.
Soldat attan tüsip, janına bir-bir basıp abaylap bardı. Jatqan adam uşıp turıp özimen alısa ketetindey seskenedi. Arı-beri julmalap, audarıp körip:
– Märtebeli mırza! Qatesi joq, mült ketirmegen. Däl jürekten tigen eken, – dedi.
Ölik endi bir qırındap, bir qolı astına qayırılıp, bir qolımen jerdi quşaqtap jattı. Tiriler onıñ aspanğa aytatın arızın da ayaqtatpay, jüzin tömen qaratıp tastadı. Endi tañğı samal onıñ murtın sipalay almas. Osıdan bul beyşara kömilusiz köp kün jatadı. Ülpildek murtı jidip tüskenşe jatadı. Eldi ürkitu, üreylendiru üşin jatadı.
Kelesi bağanğa jete bergende, auzı küygen ürlep işedi, rotmistr attıñ tizginin qısqarta ustap, er üstinde saq otırdı. Bağan tübinde etpetinen jatqan adamdı körgende rotmistrdiñ atı tağı da oqşañ ete qaldı. Biraq soldattar ürkuge şamasın keltirmey jan-jaqtan tizgin tutıstı.
Bul etpetinen tüskeniñ de mına jarıq düniede bitire almay ketken bir tığız şaruası barday, bir dittegen jerine qalay da jetuge talpınğanday, eki qolımen topıraq tırmalap, jer bauırlap jıljuğa jantalasıp jatqan siyäqtı. Äyteuir, tırnağı ilinse, jauın jambasına ala jığılğısı kelgendey ulı armannıñ aytılmağan azınauıq sarını bar.
Üşinşi bağananıñ janındağı körinis burınğı ekeuinen özgeşeleu eken. Aldıñğı atılğan ekeudi körip, üşinşi qurbandıq tiriley qarsılıq körsetken siqı bar. Öytkeni munıñ bası denesinen bölek jatır eken. Talşa moynınan qılışpen şauıp tüsiripti. Kiiminiñ boy-boy bolıp jırtılıp jatqanına qarağanda köp alısqan. Qılış soldattarda bola bermeydi, onı salaqtatıp asınıp jüretin Telyaşkinniñ özi de. Bul sirä, sonıñ qoltañbası. Denesinen bölingen bas ärirek domalap barıp, betimen öz denesine qarap tüsipti. Öz denesine özi ızalanğanday, jağalasqanda jauğa äli jetpegenin sögip turğanday, bassız jatqan tulğağa qarap, tistenip qatıp qalıptı. Dene men bastıñ arasın qayta jalğastırğısı kelgendey eki ortağa qarauıtıp qan atıptı. Altı ay jazğa ındını qurıp jatqan topıraq aşqaraqtıq jasap, jılı qandı lezde jutıp jiberip, köbersip te ülgeripti.
Rotmistr tistengen basqa köp qarap turuğa däti şıdamay, attı tebinip kep qaldı. Endigi jolda ol bağan bas sayın toqtağandı qoyıp, şoqıtıp ala jöneldi. Bağandar jaqqa qaramauğa tırıstı. Kelesi böreneniñ tusınan ötip bara jatqanın ol astındağı attıñ qulağı tikireye qalğanın sezip, asau aqaltekege «no-no!» dep sabır aytıp keledi. Ofitserdiñ tilin ala bermeytin ürkek ayuan kezekti bağannıñ tusına jete bergende oqıs jalt berdi de, qanşa saq otırsa da Prihodko uşıp tüse jazdadı. Janındağı bir soldat oğan at auıstırıp mineyik dep usınıs ayttı. Aybındıraq körinu üşin aqalteke layıq edi, biraq udayı qaşan tastap ketedi dep qorqıp otırğannan göri, qarabayır bolsa da, soldattıñ atına auısıp minudi jön kördi.
Telyaşkin tobı oşarılıp qalğan eken.
– Ne turıs? – dedi mästek attan ayağı salañdağan rotmistr.
Telyaşkin rotmistrdiñ esek mingendey sıqpıtın ersi körse de, sır bildirmey:
– Märtebeli mırza, qulağan bağandar tausıldı. Bul toptağı jetpis bes tutqınnıñ beseuine bağan jetpey qaldı. Ne isteu kerek? – dedi.
– Telyaşkin! Sonı da menen surau kerek pe? – dep rotmistr Prihodko reniş keyip tanıttı. – Ne köp – bağan köp. Osıdan Pişpekke deyin, Pişpekten Vernıyğa deyin tizilgen bağan. Kirgizdardı tügel qırsañ da bağan tabıladı. Beseui qalsa, beseuin de salbıratıp il de qoy! Sonı da söz dep...
Äñgime osımen tämäm degendey rotmistr nazarı basqa jaqqa, sonadaydan köringen kümbez jaqqa audı.
– Anau ne? – dep suradı ol janındağılardan.
– Ol Sıpatay degenniñ mavzoleyi, märtebeli mırza. Merke, Botbay kirgizdardıñ sonday kösemi bolğan eken.
– Qalay? Qalay? Spat... Spataymen... Spartak...
– Sıpatay, märtebeli mırza, – Telyaşkin rotmistr mas emes pe dep burınğıdan beter küdiktene tüsti.
– A-a, Spatay, Spatay... Onı men qaydan esittim? Ah, şaytan alsın! Keşe de, aldıñğı küni de mına jabayı kirgizdar bizge udayı «Spatay! Spatay!» – dep urandap, tiisken joq pa? Äne, mäsele qayda jatır! Kirgizdardı qıramız, al uranı qada beredi. Erteñ tağı şığadı ğoy: «Spatay! Spatay!» – dep şiebörişe şuıldap. Ayda, soldattar! Er soñımnan! – dep rotmistr mästek attı büyirinen tors-tors tebinip qaldı.
Ulı joldıñ boyında turğan kümbez janına kelgende edäuir biik eken. Tört qulaq kümbez asa säuletti de emes, biraq küygen qıştan soqqan mazar aşıq aspan astında turğanına jartı ğasır ötse de äli jap-jaña siyäqtı. Jan-jağına otırğızılğan tırbıq qara ağaştardıñ butalarında älemiş: aq şüberek, kök şüberek, qızıl, jasıl, sarı şüberek – jer dünie halıqtarınıñ jelbiregen tularınday terbelip tur. Jol jaqqa qarağan jalğız esiktiñ ar jağı qap-qarañğı.
Rotmistr Prihodko Mısırdağı Sfinkstiñ aldına kelip turğan Osman sultanı yaki Napoleon siyäqtı. Özin solay sezinedi. Napoleonğa eliktep, sonıñ äreketin qaytalamaq boldı.
– Soldattar! – dedi ol mästek attıñ üstinde şirene tüsip, oñ qolın köterip,– Kümbezge qaray üş dürkin zalp berip atıñdar!
– Zeñbirekpen atpasa mıltıqpen atqan ne boladı, märtebeli mırza? – dep qaldı janındağı bireu.
– Şaytan alsın! Sonau Merkeden zeñbirek tartıp, äure bolar kez emes, üş dürkin zalp berip köriñder!
Otız mıltıq istikteri künge şağılısıp, kümbezge qaray şanşıla-şanşıla qaldı.
– At!
Otız öñeş birdey ökirgende Aspara tauı teñselgendey, qara jer bolar-bolmas dir-dir etti. Kümbez qıştarınıñ jañqası jan-jaqqa şaşırap barıp, barmaqtay, barmaqtay şubar izder qalıptı. Jol jaqqa üñireyip turğan qarañğı esikten kenet bir däu maqulıq qalbañ etip şığa kelgende, soldattardıñ attarı japırıla, osqırına, pısqırına, şıñğıra jalt berip talayları jol üstinde qulap tüsti. Tipti eñ juas degen mästektiñ özi Prihodkonı tastap ketti. Rotmistr bağana biik aqaltekeden qulağannan göri bul jolğısı qattıraq boldı. Esekten qulağannan göri attan qulağan artıq. Esek minip körmegen ofitser munı bilmese kerek. Oñ jaq şekesin kiırşıq, tastaq jol oñdırmay osıp jiberipti, betin qan jauıp jüre berdi.
Jeñimpazdar endi-endi üsti-basın qağıp, bet-auızdarın sipalap jatqanda, bireui:
– Özi de jın-peridey eken, – dep küldi.
Üreylengen jurt onıñ külgenine tañ qalıp:
– Neni aytasıñ? – desti.
– Älgi ükini aytam.
– Şınnan üki me? Men aruaq pa, albastı ma dep qalıp em.
– Men Sıpataydıñ özi şığar dep oyladım, quday aqı...
– Osı oyındı qoysaq qaytedi, rotmistr mırza? Qanşa degenmen, ölgen adam... Biz ölgendermen soğıspaymız ğoy.
– Aqımaq! Qorqıp qaldıñ ba? – dep rotmistr aq oramalmen şekesin sürtip turıp, jerge bir tükirdi. – Bul Spa... Spatay degeniñ ölip jatqannıñ özinde tiri kirgizdardıñ talayına tatidı. Bul – uran ğoy! Jaudı jeñu üşin, onıñ jalauın jığıp, uranın joyu kerek! Jä, men zeñbirekpen qirattıram. Al endi keri qaytayıq.
* * *
Napoleonnan keyin bası adam, denesi arıstan pişindi Sfinkstiñ murnı tüsip, säñkiip qalğan. Rotmistr Arkadiy Prihodkodan keyin Sıpatay kümbeziniñ töbesi qara şeşek şalğanday, şurq-şurq tesik, şubar ala bolıp qaldı.
Dünie qızıq qoy. Sol Napoleon topan sudıñ ortasında, Äulie Elena aralında aydauda jürip öldi. Asqazan raginen azappen öler aldında mümkin onıñ köziniñ aldında murnı tüsip, säñkigen üreyli Sfinks janalğıştay bolıp turğan şığar, kim biledi. Napoleonnıñ süyegi äldeqaşan qurap ketti, al säñki puşıq Sfinks äli tur Mısır şaharında...
Rotmistr Arkadiy Prihodko qaytar jolda munı oyladı ma, oylamadı ma – belgisiz. Biraq jol boyı jaq aşıp, til qatqan joq, äkesi Prihodko ölgendey mästek attıñ üstinde tünerdi de otırdı.
Ol jurt topırlap turğan jerde tana basın köterip aldı. Telyaşkin tobı soñğı tutqındı jayğastırıp bolıp, bulardı kütip tur eken. Soñğı tutqın eki qolı artına baylaulı, eki ayağı da qosaqtalıp tañılğan, qarağay bağannıñ temir qulağına öziniñ qam qayıs beldigine moynınan ilinip salañdap qalıptı. Qarağay bağanğa asılğan adam asa iri körindi. Adam ölgennen keyin boyı uzarıp ketedi desedi, mümkin ras ta şığar, äyteuir mına tutqınnıñ ayağı jerge tier-times salbıraydı.
Rotmistr salbırağan denege tayap barıp, älginiñ betine uzaq qaradı. Tutqın bası rotmistrge joğarıdan tönip tur. Eki urtın basqan şalğı murttıñ uşına turıp qalğanday bir-bir tamşı jıltıraydı. Jantäsilim aldında közinen jas şıqqan şığar. Zor denesinde jırtıq-jırtıq böz köylektiñ silemi ğana bar. Bası qulağan tösinen tumar siyäqtı birdeñe körinedi. Rotmistr alasa attıñ üstinde üzeñgige ayağın tirep turıp, erden quyrığın köterip, älgi tumarğa üñildi. Alaqanday ağaş tumar ala jippen älgi adamnıñ moynına tağılğan eken. Orısşa jazudı körip, rotmistr burınğıdan beter qumarlıq qısıp, älgini oqi bastadı. Ağaş taqtanıñ betine siyä qalammen qisıq-qisıq jazılğan söz:
«Turkestanskiy kray, Aulie-Atinskiy uezd, Merkenskiy uçastok, aul Manrak, Taylak» dep tur.
– Mañıraq qaysı? Örtenip ketken auıl emes pe? – dep suradı rotmistr Telyaşkinnen.
– Däl solay, märtebeli mırza.
– Auılda jürip adasıp ketem dep oyladı ma, munı nege tağıp alğan?
– Nadan kirgiz ğoy, märtebeli mırza. Bul kirgiz da soldatqa qara jumısqa alınatın bolğan. Eger soldatqa ketsem, kerek şığar degendegisi ğoy, sirä. Bulardıñ köbisi söytedi. Osındağı orıstarğa jazdırıp aladı.
Rotmistr oylanıp qaldı.
– Demek, bul soldatqa baruğa bir mezgil peyildi de bolğan. Biraq bülikşilderdiñ dürmegine qosılıp ketken. Keşirim etuge de bolatın eken. Beker darğa asıp jibergensiñder, Telyaşkin!
– Däl solay, märtebeli mırza! Bul özi osındağı qurmetti Kuzmin baydıñ jalşısı edi. Munı azğırğan sol Kuzminniñ ekinşi jalşısı Pahom Petrov degen orıs, maydannan mügedek bolıp qaytqan. Sonıñ arbauına tüsip qaldı.
– Sonı bile tura, nege öltirdiñ ittiñ balası?!
– Öziñizdiñ ämiriñiz boyınşa märtebeli mırza. Bulardıñ aq-qarasın tekserip jatatın sot bolğan joq qoy.
– Qısqart!
– Al Pahom it bolatın bolsa, kirgiz bülikşilerine qosılıp ketip, keşe bizben soğıstı ğoy.
– Ol qayda qazir?
– Oqqa uşıp öldi, märtebeli mırza. Men özim kördim. Alğaşqı şayqasta. Mañıraq mañında.
– Atama sol qarğıs atqan auıldıñ atın!
Rotmistr äldeqayda, batıs jaqqa köz qadap, basın äntek şayqap, mırs etti.
– German soğısında erlikpen öludiñ ornına, elge oralıp, bülikşilerge qosılıp, öz qandastarınıñ qolınan oqqa uşu... netken masqara!
Äyteuir mırzağa jağımdı birdeñe istesem degen nietpen Telyaşkin eptep qana:
– Märtebeli mırza, onda bul kirgizdi adam siyäqtı jerlesek qaytedi? – dep sipaqtadı, bağandı nusqap.
– Qajeti joq, boları – boldı. Tura bersin.
Osını aytıp rotmistr mästek attıñ toq büyirin tors-tors tebinip qaldı.
Japqan közden bastap körgen-bilgenin aytqan kezde – o dünielikterdiñ bäri-bäri Täñiriniñ özi bastap, külli perişteler, äzireyil, jäbireyilder selt etpesten uyıp tıñdap, ünsiz tebirenip, küyzelip, küñirenip ketti. Tipti Täñiriniñ de qızıl jiek käri közderinen sora-sora jas parlap, uzın aq saqalın juıp ağıp jattı.
– Apıray-ay, bizdiñ mundağı tamuğımız – jarıq düniedegi sumdıqtarğa qarağanda jumaq eken ğoy! – dep til qattı bas Äzireyil.
– E, beyşara pendem, körgen azap-tozağıñ basındağı şaşıñnan da köp eken. Sen künädan päk, nağız periştesiñ, – dedi Täñiri keuiljirigi jibip ketken däu murnın bir tartıp qoyıp. – Qalasañ, osındağı periştelerdiñ bastığı etip qoyayın. Qalasañ, seni tiriltip, jarıq düniege qayta jibereyin. Tañdağanıñdı al.
– Jo-joq, qaytpaymın! – dep Taylaq şar-şar etti.
– Sonda qalay? – dep Täñiri sarsañ, eki qolın eki jaqqa jayıp jiberdi,– «Ua, Täñiri, tiri qıla gör, öltire körme!» – dep jarıq dünieden kelip jatqan arızdardan meniñ qulağım kereñ bolıp qaldı. Al sen ğoy, qayta tirilgiñ kelmeydi.
– Ey, Täñiri! Jaqsılıq qılsañ – men jarıq düniede jürgende qayda qaldıñ! Men sağan sonda jalınbadı deysiñ be?! – dep Taylaq aşına ayqaylap jiberdi.
Täñiri qızıl jiek, aq şel közin tayqıtıp, tömen qaradı. Appaq perişteler Uyalğannan qıp-qızıl bolıp ketti. Äzireyil, Jäbireyilder öz bastarın özderi toqpaqtap, betterine tırnaq saldı...
* * *
Merke pristavınıñ tarbiğan, jalğız qabat ülken qızıl üyi köşeniñ tau jaq betinde edi de, türme sonıñ qarama-qarsısında bolatın. Araları jaqın-aq. Sol türmeden pristav keñsesine qaray kele jatqan üşeuge arı-beri ötken halıq qalt turıp qaray qalıstı. Üşeudiñ aldınğısınıñ qoldarı artına baylaulı. Eñsesin biik, basın tik ustap sustı kele jatqanına qarağanda ana soñğı ekeudiñ qojayını eken dep te qalasıñ. Biraq sälden soñ onıñ qolı baylaulı, artındağılardıñ mıltıqtarı kezenuli ekenin körip, birinşiniñ tutqın ekenin, soñğılardıñ aydauıl ekenin añğarasıñ. Aydauıldardıñ biri – uryadnik puşıq Obrovtı Merkeniñ itine deyin tanidı.
Poştanıñ torlı terezesinen köşege qarap turğan Qabılbek Turardı birden tanıdı.
– «Atuğa alıp bara jatpasın!» – dep qorqıp qaldı.
«Ne isteu kerek? Tez Kovalge aytu kerek. Bir tapsa, amalın sol tabadı. Jigitterge habarlau qajet. Turdalı osında, Maqsut pen Törebek te osında. Olardıñ bärin aralap şığuğa jartı kün ketedi. Jumıstı qaytedi? Poşta bastıq ruqsat berer me eken? – Turar üşin qorqa tursa da, onıñ sonşalıqtı täkappar, sabırlı türin körip, Qabılbek bir jağınan süysinip te qaldı. Özimen birge oqığan balalarğa Turar: «Diirmende tuğan tışqannıñ balası dürsiliñnen qorıqpaydı» degendi jii aytuşı edi. «Ras, – dedi Qabılbek işinen qızıqqanday bolıp. – Bul qarşadayınan türmede eken. Biz munıñ körgeniniñ onnan birin kördik pe eken... Biraq batırdıñ özi bir oqtıq...».
Köşe boyı kädimgidey qarañ-qurañ köbeyip, kübir-sıbır äñgime şığa bastadı:
– Mınau Turar ğoy!
– Keşegi soğıstı bastağan osı deydi ğoy.
– Joq, Aqköz!
– Osı da bar. Äytpese, aydauğa ala ma?
– Ras bolsa, munıñ äkesi kädimgi Rısqul da qatıstı deydi keşegi soğısqa.
– Beker. Ol qayda, Sibirge aydalıp ketken.
– Oybay, qaşıp şığıptı deydi.
– Aqközdiñ qolına qosılıp, soğısqa qatısıptı.
– Äy, nede bolsa, äkeli-balalı – ekeui de nağız erler eken. Äkimderdiñ quyrığın bir bülk etkizdi ğoy.
– Eri bar bolsın, el qırğınğa uşıradı. Ana ülken joldıñ boyı tügel ölik deydi. Bülik qoy bul! Östip turğanda bälege qalmayıq, qoy tarayıq...
– Ay, özi de qasqır eken, qasqayıp bara jatqanın qaraşı!
Ürkek qauım osılay dep sıbır-sıbır söylesip, qipaqtap qala berdi de, Turardı aydauıldar pristav keñsesine alıp kirip ketti. 
General-gubernator jandarmeriyäsınıñ rotmistri Arkadiy Prihodko endigi Turardıñ jüni jığılğan şığar dep kütken. Qanşa qaysar bolsañ da, ölim aldında qobaljımas adam joq. Ömirge kelgen ekensiñ, anañnıñ qursağınan şır etip tüsken şaqtan bastap, barar jolıñnıñ aqırı bir ölim. Onı tiri jannıñ bäri biledi jäne moyındaydı. Biraq sol qaharlı sätpen betpe-bet kezdeser şaq, äsirese, jas azamat üşin ayanıştı şığar. Al biraq tabiğat zañın jaqsı biletin aqıldı adamdar ölimnen qorıqpaydı desedi. Öytkeni olar bul zaualdıñ aqiqat ekenine közderi jetedi. Sokratqa bireu: «Sizdi otız ozbır ölim jazasına buyırdı», – depti. Sonda Sokrat saspastan: «Al olardı ölimge tabiğattıñ özi buyırıp qoyğan», – dep jauap beripti. Ajaldıñ azu tisinde turğannıñ özinde ölim turalı oylamaudan abzalı joq.
Ölgen pristav Sokolskiydiñ kreslosında Turardıñ keluin kütip, şalqayıñqırap, özin-özi dürditip otırğan rotmistr tutqın kirip kelgende eriksiz qopañdap, ornınan köterile berdi...
Turar rotmistrge qarama-qarsı bir jaydaq taburetkege otırdı. Ekeuiniñ arasın kök mäuiti ülken şombal üstel bölip turdı. Aydauıldar ärirek şeginip, bosağa jaqta qatıp qaldı.
– Al, endi erkin söyleseyikşi. Biz körispegeli on jıl bolıptı ğoy, – dep söz bastadı qaytadan şalqaqtağan rotmistr papiros tutatıp, auzın qisayta tütin şığarıp bolıp. – On jıl işinde men gimnaziyä bitirdim, Taşkenttegi kadet korpusın bitirdim. Sonda qızmette qaldım. Al sen... Eger sol jolı qaşıp ketpey, bizdiñ üyde jüre bergeninde, mümkin sen de ofitser bolıp şığar ma ediñ...
– Joq, Arkaşa, seniñ süyikti äkeñ meni dini oquğa dayındağan. Men musılmandardı hristian dinine uağızdaytın missioner boluım kerek edi. Orısşa aytqanda onı: «şilo – na mılo» deydi.
Arkadiy Prihodko basın şayqap, qolın erbeñdetip, tütindi qualadı.
– O da jaman bolmas edi. Bilesiñ be, qazir Reseyde patşadan keyingi eñ mıqtı adam kim?
– Bilemin, – dedi Turar julıp alğanday. – Grişka Rasputin. Sibirden şıqqan pop sımaq. Biraq sol patşanıñ özinen de mıqtı ma dep qorqamın. Öytkeni gosudar özi sonıñ aytqanına könip, aydauında jüretin körinedi.
– No-no! Tarta söyle! Gosudar seniñ oyınşığıñ emes! – dep Arkadiy Prihodko lezde özgere qaldı. – Jaraydı, eski dostarşa biraz äñgimelestik. Endi negizgi mäselege köşeyik. Biraq eskertemin. Men burınğı «Arkaşa» sen burınğı «Turarka» emespiz. Ulı imperiyänıñ adal saqşısı men onıñ jauı, qarama-qarsı otırğandar. Sondıqtan tek resmi söylesemiz. Men suraymın, al sen tüzu jauap beruge tırıs. Al sonımen joldasıñ Aq... Aqköz qayda jasırınıp jürui mümkin?
– Onı burın aytqanmın, qosıp-alarım joq.
– Tak. Qasarısasıñ. Biraq biz tiliñdi şığara alamız. Bala emessiñ, tüsinesiñ ğoy.
– Aytarımdı – ayttım.
Suraq qataya, jauap qasarısa tüsken sayın bosağadağı aydauıldar da şirığa bastağan siyäqtı.
«Qap!» – dese, «ars!» ete tüskeli tur.
Rotmistr kreslodan turıp, tereze jaqqa barıp, omırauına qoldarın ayqastıra ustap, biraz turdı.
Sırtta telegraf sımına qarlığaştar qaz-qatar tizilip, kün şuaqtap otır eken.
– Sen bilesiñ be, qolğa tüskenderdi biz qalay jazalağanımızdı? – dedi rotmistr ökşesimen qalt burılıp, hrom etiginiñ sirisin sıqırlatıp.
– Sezemin, – dep Turar sazarıp qaldı.
– Ä, sezesiñ. Senin sıbağañ basqaşa. Olar qinalmay, oñay opat boldı. Beker sazarma. Aqköz qayda? Sonı ayt. Bir. Taşkentte kimdermen baylanısıñ bar? Eki. Osı eki suraqqa qanağattanarlıq jauap berseñ – mümkin, jazañ jeñildener. Bilesiñ be, men seni bala künnen-aq jek köretinmin. Nesin jasırayın. Biraq tabandılığıña iştey tabınatınmın. Tabandı boludıñ da ornı bar. Al taban tirer jeriñ qalmağan kezde, jazadan qutıludıñ jolın tabu da aqıldılıq. Fanatik bolu – nadandıq. Al seniñ köziñ aşıq qoy. Mümkin, meniñ senimen bılay beybit söylesuimniñ özi de sol sebepti şığar. Basqa bireu bolsa...
Ofitser öz keñirdegin ustap turıp, üydiñ töbesin körsetti.
– Uqtıñ ba? Şıdamnıñ da şegi bar. Seniñ sarbazdarıñnıñ birazı bağan basında salbırap ta qaldı. Sarbazdarıñ turmaq, uranıña deyin jazalandı.
Turar tüsinbey, jalt qaradı.
– Sarbazdarıñ şulap ayqaylaytın uran şe? «Spatay! Spatay!» Soldattar onıñ kümbezin atqıladı.
Turar mırs etip külip jiberdi.
– Ölgenderge de oq attıq de. Jaraysıñ, rotmistr. Al sen bilesiñ be onıñ kim ekenin? Seniñ bul masqarañdı estise, ulı märtebeli gosudardıñ özi aşulanuı mümkin. Nemenege aqşiyä qaldıñ? Jä, ol ötken tasırdıñ orta şeninde Reseyge osı ölkeniñ öz erkimen qosıluın jaqtap, patşağa hat jazğan adam. Ol Çernyäev otryadımen qol ustasıp, Qoqanğa qarsı soğısqan adam. Jeke özi emes, qalıñ qol bastap şayqasqan. Kadet korpusın bitirdim, general-gubernatordıñ oñ qolımın deysiñ, al tarihtı bilmeysiñ. Sıpatay kümbezin atqızğanın şataq bolğan eken, sağan janım aşidı. Munıñdı bilse...
– Jä-jä, qorqıtpa, – dep kelimdäri jegendey rotmistr tıjırınıp qaldı. – Ol Çernyäev zamanı. Ol kezdegi Spatay röli durıs ta şığar. Al qazir bülikşilerdiñ uranına aynalğan Spatay – patşanıñ jauı. Meni bilim jağınan aqsatpaq bolğanşa, aldımen logikanı tüsinip al. Sen öziñ institut äli ayaqtağan da joq körinesiñ ğoy. Aytpaqşı, Taşkentte seni qalay kezdestirmegem?
– Kezdespegenimiz jaqsı bolğan. Vernıyda körsetken qorlığıñ äli esten şıqqan joq.
– Sen kekşilsiñ, ä? Kekşildik – aqıldılığınıñ belgisi emes. Biraq senen ne aqıl kütuge boladı. Öletin bala molağa qaray jügiredi degendey, qasarısıp otırğanıñ mınau. Seneriñ, süyeneriñ joq. Däl osı jerde osı tälkegiñ! – Kenet rotmistrdiñ közi şını siyäqtanıp şaqşiıp ketti de, Turardıñ astındağı taburetkanı teuip kep jiberdi. Turar şalqalay qulap tüsti. Aydauıldar aytaq kütken töbetterdey dürdiise qaldı.
Turar artına qayırılıp baylanğan qoldarınıñ şıntağına süyenip, umtılıp-umtılıp barıp, ornınan qayta tura bergen kezde keñseniñ esigi keñ aşıldı da, sol esikke äreñ sıyıp Atamırza kirip keldi.
– A-a, Aybarov mırza, marhabat. Tanıdıñız ba, qatelespesem, sizdiñ «eski dosıñız» ğoy mına turğan? – dep Arkadiy Prihodko mısqıldağan bolıp, Atamırzağa sınay köz tastadı. Turarmen tuası bitispes jau ekenin däleldeytin kez osı ekenin Atamırza jıldam sezdi de:
– İä, «eski dos» ekenimiz ras, rotmistr mırza, – dep Turardıñ, qasına tayap kelip, kenet şıqşıtı bultıldap, dürdik erinderi buldog ittiñ ezuindey salbırap, urtınan köbik körinip, bitikteu közderi tunjırap ketti de, qulaştap turıp, tutqınnıñ betin ala perip kep jiberdi. Turar tältirektep barıp, juan üstelge tirelip barıp toqtadı. Atamırza tağı umtıla bergende, rotmistr:
– Aybarov! Tım qızbalanbañız. Judırıq jumsau siz ben bizdiñ isimiz emes. Analar da jetedi, – dep bosağada turğan eñgezerdey eki soldattı iegimen nusqadı.
– Jäy, eski esebim bar, – dedi Atamırza alğaşqı rayınan qaytsa da, qalşıldañqırap turıp. – Esinde me, Turar, mekteptiñ koridorında murnımdı qanatqanıñ?
Turar jäy ezu tartıp küldi de qoydı. Jımiğan ezuinen jıljıp qan ata bastağan. Sürtip tastauğa qolı qayırulı. «Jılama, auzım qanadı deme, şie jedim de!» – degen qaharlı ün qulağına tağı keldi.
– Upay bulay teñespeydi ğoy, Atamırza. Kegiñdi segiz jıl boyı saqtağan ekensiñ. Biraq qaytara almadıñ. Meniñ auzım qanağan joq. Atamırza, ayaymın seni. uyalmaysıñ ba, bala kezdegi jegen judırıqtı endi rotmistr mırzağa şağınıp aytuğa!
Atamırza sözden tosılıp, endi tağı da qolın ala umtılayın dese, Prihodkonıñ eskertuinen seskenip, ofitserden kömek kütkendey jalına qarap edi, rotmistr onıñ kömeyine tığılıp turğan tilekti uqtı da, soldattarğa iek qağıp, belgi berdi.
Tamuq bastaldı.
– «Köke, şiege toyatın boldım», – dedi Turar mekeni beymälim äkesimen oyşa söylesip.
* * *
Qabılbek öziniñ ustazınıñ qartayğanın bayqadı. Saqal-şaşı baqbaqtıñ basınday ülpildep, burınğıdan beter appaq quday bolıp ketipti. Qabılbekti körgennen sürine-qabına qarsı jürip, şäkirtin bauırına basıp quşaqtadı da, oğan äynektiñ ar jağınan jasaurağan közin qadap:
– Soyqannıñ işinde sen de boldıñ ba, Qabılbek? – dedi.
– Joq, İvan Vladimiroviç, köterilis bastalardıñ aldında meni poşta bastıq Dolgopyatov Pişpek pen Vernıyğa jumsap jibergen. Vernıydan qaytıp Pişpekke kelgende, «jol qauipti, bülik şığıp jatır», – dep bizdi jürgizbey qoydı. Sodan tek keşe ğana oraldım. Merkege jaqındağanda körgen sumdığımdı, İvan Vladimiroviç, auızben aytıp jetkize almaymın. Bağan bas sayın asılğan, atılğan adam; jol boyı qan sasidı. Tünimen şoşıp, uyıqtay almay şıqtım. Bul ne sumdıq İvan Vladimiroviç?!
– Tarihta talay genotsid bolğan, bauırım. Bul sonıñ jaña türi. Jiırmasınşı ğasırda jetilgen türi. Biraq adam qanı – su emes. Ol tegin ketpes. Patşanıñ tağı sıqırlay bastadı. Soğıstağı jağday anau. Milliondağan adam qırılıp jatır. Bir jaqsılıqtıñ tolğağı jetken siyäqtı. Al mına Merkedegi köterilis sol jaqsılıqtı jaqındata tüsedi. Sen körgen marqumdar sol jaqsılıq üşin qurban bolğandar. Jasıma, bauırım. Sätin berse – töñkeris jaqın.
– İvan Vladimiroviç, meniñ sizge asığıp kelgen sebebim basqa: jaña men konvoymen pristav keñsesine kirgizilgen Turardı kördim. Onı da jazalaytın qauip bar. Sirä, suraqqa alıp jatır. Qalay qutqaramız? Ne amal bar, ağatay? Şınımen ayırılıp qalamız ba Turardan?!
Qabılbektiñ közine jas üyirilgenin körip, ustaz onı arqasınan qağıp, jubatqan boldı.
– Kelgen bette nege aytpaysıñ? Apıray, asığayıq ta! Eger bügin tünge deyin aman bolatın bolsa, sirä qutqarudıñ säti tüser. Türme qarauıldarınıñ işinde meniñ tanıstarım bar. Ras, olar bügin tünde qarauılda tura ma, turmay ma, bilmeymin. Ümit eteyik. Al sen tez jigitterdi jina. Seziktenip qalmasın, abaylañdar. Şoğırlanbañdar. Turdalı Toqbaev, Maqsut Jılısbaev, Saduaqas Jamansartov, Törebek İsabekov... Osılar senimdi. Tez jalğas. Piterden mağan eşteñe tüsken joq pa?
– Eşteñe köre almadım, İvan Vladimiroviç.
– İä, qazir poştanıñ ketui de qiındadı ğoy. Jaraydı, tez jönel. Men de ketemin qazir.
Qart ustaz Qabılbek üyden şığıp ketkenşe, tereze jaqqa barıp, köşe jaqtı baqılap turdı.
«Bul da qarmaqqa ilinip qalmağay!» – dep tiledi işinen. Qabılbek te Turar siyäqtı munıñ qolında oqıp jürip-aq keñcege ornalasqan. Merke poşta bastığınıñ kömekşisi. Talay jıldan beri İvan Vladimiroviç «Koval» degen familiyämen Peterburgten jasırın kitaptar aladı. Eger poştada Qabılbek Sarmoldaev istemese, ortalıqpen baylanısu mümkin emes edi. Merkedegi sotsial-demokrattardıñ şağın üyirmesinde osı Qabılbek te bar. Özge şäkirtterden Turdalı, Maqsut, Saduaqas... Törebek. Bulardıñ işinde Turdalı men Törebek qırğız balaları, Maqsut pen Saduaqas osı merkelikter. Törebekti aldıñğı küni körgen. Onıñ aytuınşa, köteriliske Turardıñ äkesi Rısqul da qatısqan deydi. Köterilisşilerdiñ işinde onı körgender bar deydi.
İvan Vladimiroviç muntazday kiinip, qolına tayağın ustap, Merkeniñ ortalığına qaray ayandadı. Selonıñ adamdarı üylerinen şıqpay, buğıp otırğan siyäqtı. Jım-jırt. Tek ortalıqqa jaqındağanda qalıñ top körindi.
– Tarañdar! Tarañdar! – dep ayqaylağan dauıstı estip, qart muğalim asığa tüsti. Jurttı kimelep, äreñ degende alğa umtıla bergende, pristav keñsesinen şığıp kele jatqan tutqındı kördi. Sol ekenin bilse de, tanımay qaldı. Tutqınnıñ bet-auzın qan jauıp ketipti. Jan-jağı qaptağan mıltıqtı aydauıl bolsa da, tutqınnıñ ayaq-qolına kisen salınıptı.
– «İä, – dedi qart ustaz işinen. – Gertsen aytqan geroy osı. «Ayaq-qolı kisendeuli bolsa da, basın biik köterip jüru üşin adamda asqan täkappar sezim bolsa kerek. Mınanı äbden qinağan ğoy. Qanşa qaljırasa da, ayağın nıq basuğa tırısadı. Basın joğarı ustauın qaraşı! Meniñ şäkirtim, bauırım Turar!».
Kisenniñ üni qattıraq şığıp, qanğa bökken halıqtıñ qulağına jetsin degendey ayağın jerge nıq-nıq şekip basadı. Älginde suraq üstinde oğan rotmistr ayttı: – «Katorjnik äkeñ qaşıp ketipti. Jandarmeriyä bükil reseylik rozısk jariyäladı. Äkeñ sındırğan kisendi endi sen tatasıñ!» – dedi. Quanğanın bildirmesten sonda Turar qolındağı kisendi süydi. Ol äkesin süygeni edi. Öytkeni on jıl boyı äkesin buğaulağan kisen qanşa suıq bolsa da, onıñ on eki müşesiniñ bir böligindey bolıp ketti toy. Onı rotmistr tüsinbesten:
– Ä, bälem, köpten sağınğan dosıñdı süyip tursıñ ba? – dedi.
– Durıs aytasıñ, Arkaşa, – dedi Turar tili söyleuge äreñ kelip, kürmelip.
Ol qaptağan toptı qaq jarıp kele jatıp, qalt toqtay jazdap, qaytadan jürip ketti. Qart ustazın körip qalıp edi, biraq oğan aydauıldardıñ nazarın audarğısı kelmedi. Ustazı bolar-bolmas bas igenin bayqadı.
İvan Vladimiroviç aydauıldardıñ işinen üyirme müşesi çeh İrji Volçekti körip qaldı.
ÜŞINŞI BÖLIM
Dünie bir qisıq jol burañdağan,
Baq, taysa, elge däulet quralmağan.
Künine toqsan toğız bäle körseñ,
Sonda da küder üzbe bir Alladan.
(Rısqul äni)
«Oyan, Turar!»
Meniñ alasapıran ömirimniñ tutqası, meni adam etip caqtap jürgen armanımnıñ alıstağı şırağdanı – ulım Turar! Men Almatı türmesiniñ qaqpasınan attap, senen ayırılıp qalğalı beri on jıldan asıp baradı eken. Osı on jılda qanşa ay, qanşa kün, qanşa sağat bar – meniñ ömirimniñ barlığı seni oylaumen, seni añsaumen ötip ketti. Joq, bauırım Turar! Bul on jıl ğana emes şığar. Küni – ayğa, ayı – jılğa bergisiz tutac bir däuir. Dindarlar künde qudayğa bes mezgil qulşılıq etip, namaz oqidı. Al meniñ täñirim, tabınatın, sıyınatın qudiretim – sen boldıñ.
On jıl boyı meni jegidey jep, kündiz-tüni mazalağan bir uayım: seni bir köru edi. Sol maqsatpen talay ret katorgadan qaşuğa äreket jasadım. Jandarm meni ustap alğan sayın ölimşi etip urıp-soğıp, talay ret zındanğa tastadı. Biraq itjandı ekenmin, atasına nälet! Talaylar munday tozaqı azapqa şıday almay jantäsilim etti. Meniñ janımnıñ siriligi – seniñ qudiretiñ şığar, Turar. Eger sendey ulım bolmasa, ol jer basıp tipi jürmese, men, sirä, munşa soqqığa şıday almay süyegim Tayganıñ suıq, topırağın tıñaytıp, bir qarağaydıñ tübinde äldeqaşan jatar edim. Betpaqtıñ dalasında ay qarañğıda adasqan adamnıñ alıstan jılt etken otqa qaray umtılğanı siyäqtı, meniñ janım ılği da sağan qaray talpınumen talay jıl artta qaldı. Seni mağan bergen tağdırğa mıñ da bir raqmet! Tağdır degen töbettiñ mağan körsetpegeni joq. Biraq seni meniñ ulım etip jaratqanı üşin sol töbetke bärin keştim, atasına nälet!
On jıl boyğı arman men tilekten adamğa Alla tağala qanat bitirer edi. Mağan da sol qanat bitken-aq şığar. Talay ret uşuğa talpındım, biraq jerden köterile almadım. Şımşıqtıñ öz qanatı öz salmağın ğana köteruge äli jetedi. Egerde sol şımşıqtıñ ayağına tas bayqap qoysañ, uşa almas edi. Meniñ salmağımdı auırlatıp jibergen bayağı qu kisen ğoy. Äytpese... uşar edim-au, Turar bauırım!
Aqırımen kisendi bolat egeumen qırqıp, besinşi ret katorgadan qaştım. Biz üşeu edik. Bir-birimizdiñ kisenimizdi egep, sındırıp, qarğıs tañbası altınımen aptalğan, astı altın, üsti üskirik Bodoybodan qaşıp şıqtıq. Qayran Bodoybo... Men sansız azap pen armanğa bökken tozaq mekenim. Qanşa qahar soqqan qatıbas bolsañ da men sağan riza. Altın aralas topırağıñ meni tartıp ketpegenine rizamın. On jıl boyı seniñ qursağıñnan men qazıp şığarğan altınnan saray soqsa da bolar edi. Biraq qazir qaltamda bir tüyir de altın joq. Seniñ altınıña bola tögilgen qannıñ bärin jinasa teñiz bolar edi. Biraq men oylaymın, adam qanı jerge tekten-tek siñip kete bermes. A dam qanı ekeni ras bolsa, topıraqtan tulap köteriler de, qızıl jalau bolıp alaulap keter.
«Vo glubine sibirskih rud
Hranite gordoe terpene», –
dep payğambar Puşkin tekke aytpağan şığar. Sol uzaq sabırdıñ şegi jaqındağan şığar. Meniñ kisenimdi sındırğan orıs Aleksandr sonı aytadı. Ol da Almatı türmesindegi Aleksandr siyäqtı Leninniñ ümbeti. Esiñde me, Turar, men onı Eskendir deuşi edim ğoy. Qayda eken azamat? Tiri me eken? Tiri bolsa, qızıl jalau köteretinderdiñ biri sol bolar. Qos Aleksandrdan men jaqsılıqtı köp kördim. Olardıñ jaqsılığın qalay ötesem eken dep te oylaymın. Qamqa kigizbespin, küreñdi mingizbespin, biraq bir arman: osı jarıq jalğanda men senen nemere süysem, Turar, tağdır osı tilegimdi berse, men onıñ atın Eskendir qoyarmın deuşi edim. Eki dosıma – qos Aleksandrğa meniñ eskertkişim sol bolar deuşi edim. Qaydan bileyin...
Talabım o basında-aq taydı jeytin böridey-aq edim, balam. Meni öltirmey saqtağan sol talaptıñ şarpuı şığar. Qulannıñ jayıluı bir, jusauı bölek, qırannıñ uşuı bir, aluı bölek. Al tağdır bizdiñ jayıluımızdı da, uşuımızdı da bölektep jiberdi. Biraq bayağı börilikke basıp, elge qaray etegim jasqa tolıp, ayağımdı tac, mañdayımdı qarsı butaq tilip, Tayganıñ tap soqpağımen oñtüstikti betke alıp, seniñ elesiñdi şırağdan qılıp jağıp, keudemdi alğa süyrelep jöney berdim. Serikterim – Aleksandr men Mamıtbek qırğız boldı.
Esiñde me, Turar, meni Almatıdan katorgağa aydap şıqqanda arbada bir qırğız otır edi ğoy. Mamıtbek sol. Burınğıday tağı da qandı qaqpanğa tüser edik, bul jolı Aleksandr aqıl taptı. Baykal teñizin burınğıday jayau aynalmay, biz sol dariyänı qaltıldaq qayıqpen jüzip ötuge täuekel qıldıq. Quğınşı bizdi Tayganıñ joldarınan toritını aqiqat. Al biz olar nazar sala bermeytin teñizdi jarıp ötuge bel bayladıq. Keme bolmasa, qu qayıqpen bul dariyänı keşip ötu aqılğa kelmeytin sumdıq!
Ayhay, dünie-ay! Qarasur qorğasınday sol Baykaldıñ şeksiz teñizinde biz bir şöpşek siyäqtı, baytaq düniedegi üş şirkey siyäqtı edik qoy. Ayhay, sonda Aleksandrdıñ «Barguzin» deytin äuendi añıratqanı-ay. Mamıtbektiñ «Alataudı» aytıp say-süyegimdi sırqıratqanı-ay, äuen qudiretin men täuekel qayığınıñ üstinde, Baykaldıñ tüpsiz tuñğiıq zümiret suın keşkende sezdim, Turar. Men sağan aman jetsem, sol orıs pen qırğızdıñ äruaqtı äuenderin aytıp berer me edim. Bodoyboda qalğan başqurt bauırım Dilmuhamedtiñ «Salauatın» da aytıp berer edim.
Qaytar edim jolım joq,
Sular buğan jolımdı
Juldızdardan köpir salar em,
Buğauladı jazmış qolımdı, –
degen eken Baltıq dariyäsınıñ aralında qalğan er Salauat. Meniñ de jolımdı sular buğan edi, meniñ de qolımdı tağdır buğaulağan edi. Sonıñ bärine qarsı aqsiıp, auzımdı saqıldatıp, buğaudı üzip, teñizge üş qulaş qu qayıqtı salıp, «a, Turarlap!» tötesinen tarttım, atasına nälet!
Teñizde tolqın tulap, qayığımızdı audarıp jibere jazdağanın, aşığıp şiki şabaq jegenimizdi, teñizdiñ bergi betine şıqqan soñ jan balasına körinuge qorqıp, buqpalap, buta tasalap jürgenimizdi – bärin-bärin tize berip, qayteyin, şırağım. Burınğılardıñ qissasınday şeksiz bir hikaya.
Bodoybodan qaşıp şığuımız da toğız jüz on besinşi jıldıñ jazı edi, biz sodan qazaq jeriniñ şetine, Qulındı jazığına jetkende qıs tüsti. Barnaul degen jerde Aleksandr qoştasıp, Peterborğa qaray jol tarttı. Qoştasarda quşaqtasıp turıp aytqanı:
– Patşa senderdi katorgağa aydap, muqatqanmen, bir jamandıqtıñ bir jaqsılığı bar, endi sender şıñdalu mektebinen ötken revolyutsioner boldıñdar. Elderiñe barıp halıqtı köteriñder. Patşanıñ tağı qausap tur. Halıq qaharlansa qulamaqşı. Men de sol küreske aralasu üşin asığıp baramın, – dep aqırğı aqılın ayttı.
«Revolyutsioner» bolu bizge qayda, biraq on jıl katorga köp närsege közimizdi aşqanı ras. Jalğız-jarım Saymasaylardıñ közin joyumen is bitpeydi eken. Ulı şayqasta Rısquldar da jalğız-jarım bolğanı jaramaydı eken. Men katorgada jürgende mıñ toğız jüz besinşi jılğı şayqastıñ özim siyäqtı köp qurbandarımen kezdestim. Solardan köp närse üyrendim.
Mamıtbek qırğız ekeumiz Qulındını kesip ötip, Maraldı degen jerdi jebeledik. Ertis dariyäsınıñ arğı betine şıqqanda közime Alatau eles bergendey boldı. Jılqı bağıp jürgen bir tuğannan: «Şırağım, Alatau alıs pa?» – dep surap edim, sostiıp, bizdiñ üsti-basımızğa tañdana qarap:
– Qaydağı Alatau? Qaydan jürgen adamsıñdar? – dep tergeudiñ astına aldı. Janıñ şüberekke tüyüli müsäpir kezde, kim köringenge jalınıştı boladı ekensiñ, älgi jılqışığa: «biz paqırdı aya, qaşqın ekenimizdi eşkimge aytıp qoyma» dep jalbarınğanday turpatımız. Eger de bul tasırañdağan bir eser bolsa, qazir barıp ulığına aytsa – bitti ğoy! Qanşama eñbek zaya, ümittiñ jıltırağan jarığı sönip katorgağa qayta kete baramız ğoy.
Jılqışı bizdiñ haldi aytpay-aq tüsindi bilem, tüsin jılıttı:
– Alatau alıs äli, – dedi ol. – Jolauşı körinesizder. Meniñ qosıma tüsip, qonaq bolıñızdar.
Rahım jılqışı bizdi sonda jılqı sorpasına bir toydırdı-au. Elden ketkeli jılqı soğımınıñ dämin tatıp körmegen bayğus bastar – Mamıtbek ekeumiz ağıl-tegil terlep: «E, jarıqtıq jılqı eti, seniñ de dämiñdi tatar kün bar eken-au, qayran qazaq-qırğızdıñ qadirli ası-ay», – dep jılap otırdıq. On jıl katorgada bizdi büytip dastarqanğa şaqırıp, däm tattırıp, adam sanatına qosqan jandı tuñğış ret körgen soñ, riza köñil ağınan jarılıp, Rahımğa bar sırımızdı bastan-ayaq aytıp berdik.
– E, esil erler, elderiñe de jetersiñder, – dedi Rahım bizdi şın ayap ketip. – El degende – el qazir tolqulı. Patşa jarlığın estigen şığarsıñdar. Soğıstıñ qara jumısına qazaq, qırğızdan da soldat almaq bolıp jatır. Meniñ janımdağı serigim de tizimge ilingen eken, ol qazir Torğay asıp, Amankeldi degen batırdıñ qolına qosılğan körinedi. Pirman bay malın bağatın kisi qalmağan soñ, meni äskerden äzer alıp qalıp otır. El arası dürlikti. Patşağa qarsı är-är jerde köterilip jatqandar köp. Soğan qarsı mıltıq asınğan äsker köbeydi. Jolda saq jürmeseñizder, qolğa tüsesizder. Küdiktini dereu ustaydı.
Rahım osını aytıp, bizge Pirman baydıñ qalıñ jılqısınan eki at ustap, astımızğa mingizdi. Dorbamızğa pisiley de, şikiley de et salıp berdi. Baydıñ malı surausız emes, özim de jılqışı bolıp körgenmin.
– Mına eki attı izdese qaytesiñ, bauırım ? – dedim.
– Eki qılquyrıqqa, birinşiden, baydıñ eşnärsesi ketpes. İt-qus tidi dermin. Al zaman repeti mınanday bolıp turğanda, baydıñ malı erteñ kimniñ qolında keteri de belgisiz. Äneuküni köterilisşiler bir üyirin aydap äketti. Soldatqa at kerek dep oyaz ayaq artarın tağı aldı. Senderge bergen maldıñ sauabı bar. Äytpese, sonau qiyändağı Alatauğa jayau jürip, altı ay jazğa jete almaysıñdar.
Ertistiñ arısı Rahım degen jigitten biz osınday jaqsılıq kördik, Turar. Özimniñ qalıñ dulatımnıñ köbinen köre almağan jaqsılıq bul. Teginde, Turar, adamdar ruğa, ultına qarap bölinbese deymin. Qayda da kedeyin – kedeyi, bayın – bayı alıstan tanidı. Adamzat osılay tuısadı eken, atasına nälet! Özimniñ rulastarım – Dauılbay men Saymasaydan, Taubay men Maqaştan, tipti däu Omardan körmegen jaqsılıqtı men Talğardağı Qara İvannan, Merkedegi Aqközden, Bodoybodağı saha-jaquttan, türmelerdegi Eskendirlerden, mına Ertis boyındağı Rahımnan, janımdağı joldasım Mamıtbek qırğızdan köp kördim.
Osı sözim sağan jeter kün bolsa, Turar bauırım sağan aytar äkelik ösietim, ruşıl bolma! Ruına tartqan – urlıqpen teñ. Tabıña tapt.
Balqaştıñ arğı betinde, Sayaq şölinde men Mamıtbek bauırımnan ayırıldım. Işinen qan ötip, jüre sıymay, qaytıp bas kötere almay esil er, elime jete almadım-au dep eñirep jatıp jan tapsırdı. Jan joldasımdı taqır jerdiñ topırağına tapsırıp, Balqaştı aynalıp, Şuğa da ilindim-au, äyteuir.
* * *
Dalanıñ tüsindey kerqula at mingen qaşqın sonda Şudı boylap, tüstikke qaray köp jürdi. Şildeden keyin özen edäuir tartılıp qalsa da, botana suı äli de äluetti. Kerqula attı jolauşı özenniñ jaydaqtau jerin tañdap, botana sudı jaldap ötip, batıs jağağa şıqtı. Sonadaydan köringen auılğa tura tartuğa bata almay, jan-jaqtı şolıp mol turdı. Art jağında sekseuildi qum qaldı. Özen boyınıñ ajırığına jetken aş at jerge tumsığın tığıp, özeurep jatır. Jolauşı attı ayap, auızdığın alıp, özi özenniñ laysañ suına juınıp-şayınıp, birşama damıldadı. Bir sät şalqasınan tüsip, közin jumıp jatıp edi, ker qulanıñ auızdığı şıldır-şıldır qağıp, onıñ esine äldeneni tüsirgisi kelgendey tınım tappadı.
Auızdıq şıldırınan basqa tağı bir ün jolauşınıñ qulağına emis-emis talıp jetkendey. Bir kezde ol ornınan atıp turdı. Auıl jaqqa qaradı. İä, auıl şetindegi üyden tütin şığadı. «Temir düken» dedi özine-özi. Ker qulanı tez auızdıqtap, üstine qarğıp mindi de, älgi tütin şıqqan üyge qaray şoqıta jöneldi.
Temir usta qızıl şıraylı, qiyäq murttı, narday jigit eken. Samayınan küye aralas ter tamşılaydı. Üstindegi kiim bası özgeşeleu beytanıs adamdı körip, usta däu balğasın töske süyep qoydı da, sırtqa şıqtı. Beytanıstıñ türi qazaqqa keledi, biraq basındağı äldeqanday añnıñ terisinen tigilgen şoşaqaylau, qulaqsız börki, üstindegi qatqıl sur kenepten sırılğan beşpent şalbarı, ayağındağı «räbotşi» bäteñkesi – bul öñirde tek maydannan qaytqan soldattar kietin kiimge uqsaydı.
Jolauşı sälem berdi.
– Jol bolsın, – dedi usta.
– Äley bolsın: Merke jaqqa bara jatqan jolauşı edim. Balhaş boyındağı Sarıüysinderden kelemin. Sonda bir qudalarım bar edi.
– E, osınday alasapıran zamanda da kisi quda qıdırıp, jaybaraqat jürer me edi?
– Zamanğa ne bolıp qaldı, auıl tınış siyäqtı ğoy?
– Äy, jolauşım, seniñ bir şalañ bar-au. Munda kelgen näubet Balqaş jağına qalay jetpey qaldı eken? Käne, şınıñdı ayt? Ne el bolasıñ ?
– Dulat-Şımırmın, oybay.
– E, Şımır bolsañ – tuısqan şıqtıñ ğoy. Men de Şımır. Onıñ işinde Künte bolamız.
– Men Şilmembet-Şımırmın.
– Oy, bärekeldi, onda attan tüs, – dep usta aqjarqın peyil tanıttı.
Arlı-berli äñgimeden keyin jolauşı ustağa öz tilegin bildirdi. Odan burın kerqulağa bökteruli turğan qapşıqtı tüsirdi. Işinen zildey qara kisendi suırıp şığardı.
– Mine, osıdan şıqsa – qılış, şıqpasa – qanjar soğıp ber, qalqam, – dedi.
Usta jigit onıñ sırın aytpay tüsingendey, artıq saual qoyıp, jüykeni jüdetken joq.
– Qılış soğudı da üyrendik, tuısqan, – dedi qara kisendi sekseuildiñ qıp-qızıl şoğına laqtırıp jiberip. – Osındağı jigitter soldatqa barmaymız dep nayza, qılış soqtırıp, Merkedegi Aqközge ağılıp ketip jatır.
– Qay Aqköz?– dedi jolauşı ayqaylap jibere jazdap.
– Merkedegi Botay Aqköz. Sol mıñdağan qol jinap, patşağa qarsı soğıs aşqalı jatır. Munı bükil qazaq bilgende, sen nege bilmeysiñ, tuısqan?
– Qayran Aqköz! – dedi jolauşı jauap ornına. – E, quday meni onıñ oñ qolı boluğa jazğay.
* * *
Äne, sondağı jolauşı men edim, Turar. Aqköz qolı qara joldıñ boyında Äulie-Atadan şıqqan äskerge şabuılğa kiriskende, şayqas şegine men de jetip edim. Mıñ qoldıñ işinen bozala tañda Aqközdi izdedim. Keşikpey qol setinep, köterilisşiler zeñbirektiñ oğınan tayqığanda, qara sannan oq tiip, men tağı da jalğız qaldım. Aqközdi köre almadım. Jazalauşı otryad qutırğan ittey, qolına tüskenniñ bärin qırıp jatqanın körip, at üstinde äreñ ilinip, şıqpağan jandı süyrelep, tömengi Talasqa qaray kete bardım...
Aqközdiñ soğısında seniñ jürgeniñdi keyin barıp bir qaşqınnan esittim. Köre almasam da, tiri ekeniñdi bildim, at jalın tartıp minip, azamat bolıp, jaumen alısqanıñdı bildim. Bildim de şükirşilik ettim. Qaytıp atqa minip, seni izdep şığuğa jara qattı. Tömengi Talasta seniñ tüp nağaşılarıñ bar ğoy. Oyıq-Istı degen elde, solardı panalamaq bolıp jılıstadım. Endi tağı da ökimettiñ qolına tüsip, Sibirge qayta ketkenşe ne de bolsa aulaqtağı ağayındı panalap bir körmekşi edim. Biraq qara sannan qan köp ketti. Batır bir oqtıq degen osı eken, ömir-baqi nebir arpalıstan aman şıqqan jan endi, mine, bir tal qılğa ilinip turğanday hal. Tırnaqtay ğana jaradan tirnektep şıqqan qanmen birge menen de äl-quat kete berdi... Buta tübin panalap, japıraq jamılıp uyıqtap, kiiktiñ taramısınan tuzaq qurıp, buldırıq ustağan künderim – soğan da zar bolıp baramın. Ömir boyı täuekel dariyäsınan bet juğan qayran dünie... Men qaljıradım, endi mende därmen qalmadı. Äkeniñ alasapıran ämiri damıl tileydi. Dünie men üşin burañdağan bir qisıq jol boldı. Qanşa talpınsam da basıma baq qonbadı, däulet quralmadı. Sonda da jarıq säuleden küder üzbedim. Äli de sol ümit düniesi. Kim biledi... Aman bol, bauırım, Turar! Äkeñ Rısqul...»
I
Merke pristavı keñsesiniñ mañdayşasında eki bastı samurıq qustıñ ornına uaqıtşa ükimettiñ jarnaması qağıldı da, onıñ Merkedegi bastığı bolıp Atamırza Aybarov tağayındaldı.
Atamırza – eki közi şarasınan şığa baqa közdenip turatın, bası atannıñ basınday qauqiğan, iri deneli eñgezerdey erkek bolıp, jiırma beske jeter-jetpes qampiıp qarnı şığıp, alpauıt saudager äkesi Aybardıñ juandığın qaytalap kele jattı.
Atamırza ä degende bitirgen şaruası – Merkege barlıq bolıstardı, starşındardı, bilerdi, atamandardı şaqırıp aldı. «Patşa quladı» degennen keyin «bizdiñ künimiz ne boladı?» – dep küpti bolıp jürgen äkimder äuleti bul jiınğa «a, qudaylap», ümit pen küdiktiñ ortasında qamalıp kelgen.
Solardıñ biri – bayağı Bekten edi. Merkelik ökimettiñ bastığı Atamırza şaqırtıp jatır degen habar jetken soñ Bekten äueli aqsarıbas qudayı atap, bir qoy soydırıp, auıldıñ aş-jalañaşın tuñğış ret sorpa-suğa bir toydırdı. Eski-qusqı kiimderin ülestirip berdi. Sonda qayır-sadaqa alğandar oğan:
– Jolıñ şıdır bolsın, joldasıñ Qızır bolsın, Bekten mırza! Basıñnan – baq, astıñnan – taq ketpesin! – dep şuıldasıp jattı.
– Bağıñ zor eken, Bekten mırza, Nikolay patşa tağınan qulağanmen, taqqa jartı patşa bolıp Atamırza qudañ otırdı. Atamırzanıñ öskeni – seniñ öskeniñ. Bir kisi taqqa minse, qırıq kisi atqa miner degen. Merkeniñ patşası Atamırza mırzağa mına biz siyäqtı buqaradan sälem ayta bar: bizge nazarın salıp, raqımın töksin.
İä, munı Bekten qalay umıtadı? Atamırza bel qudası, keşegi Qoqan men Samarqan, Täşken men Äulie-Ata, Pişpek pen Järkent aumağına atağı şıqqan ataqtı bay saudager Aybarmen quda bolğanı qanday aqın, qanday köregendik bolğan. «Öz aqılım – aqıl-aq, kisi aqılı – şoqıraq» – ras, Bektenniñ quda balası, Atamırzanıñ ağası Atamurat aqılğa şolaqtau, jäy äumeserdiñ biri bolıp, at jalın tartıp minip, elge bas bola almadı. Onıñ esesine Atamırza qudasın quday qoldap tur. Atamırza Bektendi öltirmeydi. Patşa quladı degende tüni boyı albastı basıp, qılqınıp uyıqtamay şığıp edi, ırısı bes eli eken, bel qudası Merkeni bilep, bultañdap şığa keldi. «Küyeu – jüz jıldıq, quda – mıñ jıldıq».
Aqsarıbas aytıp, qudayı berip, aş-jalañaştı auzına qarattım ba, – dep öziniñ bul aqılına da dän riza bolıp, endi atqa qona bergende, üy sırtında, köleñkede sorpa işip otırğan Japarqul duana aq şeldi közin aspandata qarap, jüni ağarıp ketken jalañaş omırauına sorpanı ağıza-mağıza basına töñkere saldı da:
– Äy, Bekten! Älgi qudaña ayt: Mañıraqtıñ qunın öndirip bersin! Ayt sonı, äytpese ol Nekalay patşadan äulie emes, Mañıraq qırğını qurbandarınıñ aruağı onı da qutqarmaydı. Ayt, bildiñ be! Bükil bir auıldan tiri qalıp, ölmey jürgen jalğız mına – men qaqbas. Quday meni sağan osı sözdi aytsın, Mañıraqtıñ amanatın aytsın dep tiri qaldırğan. Mañıraq qanı seniñ moynında, bilip qoy, Bekten! – dep auzınan köbik körinip, tulaboyı qalşıldap barıp, közi alarıp, bürisip, tırısıp qulap tüsti. Qulap jatıp ta äldene aytqısı kelgendey, boyı bir jiırılıp, bir sozılıp, qolın Bektenge qaray erbeñdete berip edi, Bekten şıday almay:
– Bu sorlı qaydan jür edi, – dep atın tebinip kep qaldı. Älgi jurt aytqan marapat-maqtau, igi tilekterden, alğıstardan keyin tätti quanıştıñ raqatına bir tüyir totiyäyın tüsip ketkendey, köñili köldey tartılıp, taqır şekesi qurıstı da qaldı. Qasına ergen nökerlerine til qatpastan, Merkege jetkenşe tıjırınıp, tırısqağı tarqamadı.
Al jer-jerden kelip jetken basqa bolıstarmen bas qosqanda Bektenniñ älgi qırıs-tırısı tez tarqap ketti. Öytkeni basqa bolıstar bügejektep qalğan eken. Tipti munıñ Atamırzamen qudandalı ekenin biletinder Bektenge jalpañdap amandasıp, burınğıdan göri sälemi tüzelip, jaqındasuğa tırısıp, jaramsaqtanıp qalıptı. Soğan qarap Bekten öz şoqtığı biiktegenin sezdi de, älgi auıldan attanardağı keleñsiz körinisti umıtıp ülgirdi.
Biraq sol jaman tüstey oqıs jayt birazdan soñ qaytadan körinis berdi...
Atamırza jiılğandarğa qazirgi kezeñge sipattama bergen bolıp, sayasattan biraz bilgenin aytudan bastadı da, şuğıl mäselelerge köşti. Merkede qazir bir-aq ükimet bar. Ol Uaqıtşa ükimettiñ Merke komiteti. Bul ükimet osı otırğan el ağalarınıñ arqasında solardıñ riyäsız kömegimen jemisti jumıs jürgizuge äzir.
– Biraq, – dedi Atamırza dauısın köterip, – el arasında bülikşiler de bar. «Qazaq-qırğız jastarınıñ revolyutsiyälıq odağı» degen şığıp tur. Bul zañsız tobır. Revolyutsiyä boldı – bitti. Patşa ornınan tüsti. Revolyutsiyä nätijesinde Uaqıtşa ükimet ornadı. Endi ne kerek? Neğılğan «revolyutsiyälıq odaq?» Mine, siz ben bizdiñ eñ kindik mindetimiz osı Odaq dep atalatın tobırğa qarsı küres. Bul tobırdı uyımdastırıp, basqarıp jürgen bıltırğı qandı köterilistiñ jetekşileriniñ biri – Turar. Keybir oqığan jastar sonıñ ıqpalında adasıp jür. Aytalıq, Qabılbek Sarmoldaulı, Maqsut Jılısbayulı, Qılış Qojabergenulı, Nurşannıñ eki balası; qırğızdardan Turdalı Toqbaev, Törebek İsabekov degender. Osılar el arasına iritki salıp Uaqıtşa ükimetke qarsı uağız taratıp, eldiñ igi jaqsılarınıñ malın tartıp alıp, kedeylerge ülestiru jöninde äreket jasap jür. Bärimiz küş biriktirip äueli osı ziyändı toptı tüp-tamırımen joyıp jiberuimiz kerek. Bolıstarğa, starşındarğa komitet atınan aytılatın birinşi tapsırma: öz bolıstarıñızdıñ aumağınan osı Odaqtıñ adamdarın körseñder, dereu tutqınğa alıñızdar. Bul bir.
– Ekinşi bir şarua, – dedi Atamırza terşigen may jelkesin, auzı-murnın jayalıqtay aq oramalmen ısqılap sürtip alıp. – Özderiñizge mälim, bıltır jazda bizdiñ elde bülik boldı. Aqköz ben Turar bastap, tınış eldiñ berekesin alıp, köp ılañ jasadı. Adal qızmet atqarıp jürgen adamdarımız şığın boldı. Beybit selenderdiñ, däuletti azamattardıñ mal-mülki talan-tarajğa tüsti. Mine, endi sol ornı tolmas şığındı birşama bolsa da öteytin mezgil jetti. Mine, meniñ aldımda kezinde malı-janı şığın bolğan azamattardan arız jatır. Mısalı, Kuzmin mırza elu siır, bes jüz qoy, Tarhanov mırza on siır, jüz qoy, Qorağatıdan Sadır mırza bes jüz jılqı, mıñ qoy... ne kerek, Merke uçaskesi boyınşa eki mıñ jılqı, bes jüz siır, bes mıñ qoy bülikşilerdiñ qolında ketken. Biz, mına jaña ükimet, sol beybastaqtıqtıñ saldarın joyıp, osı maldı ielerine öndirip beruimiz kerek. Ärbir bolıs, ärbir auıl boyınşa öndiriletin maldıñ tizimi bar bizde. Är bolıs, äp starşınğa tapsırıladı bul qağaz. Mine, osı maldı bülikke qatısqan, yaki solarğa jaqındığı bar adamdardan öndirip, ielerine qaytarıp beruimiz kerek. El bülinbesin, narazılıq örşimesin desek, mine, eñ jauaptı mindet dep osını uğıñızdar.
Mine, Bektenniñ moynı salbırağan jer osı boldı. Bağanağı Mañıraqtıñ tentiregen duana şalı Japarquldıñ amanatı mülde basqa. Ol aytadı: Mañıraq degen auıl jer betinen mülde joyılıp ketti. Onda mal ğana emes, adam qırıldı, eñkeygen käri, eñbektegen bala opat boldı. Sonıñ qunın joqta, Bekten! – dedi-au. Al mına qudasınıñ aytıp turğanı mınau.
– Menen bir saual, – dep ornınan köterilip ketkenin Bekten özi de bayqamay qaldı. Qaytkenmen de Mañıraq qırğınına özin eriksiz kinäli sanaytın bolıs sol mıñ batpan kinäni säl de bolsa jeñildetpek nietten ada da emes. Ölgenderdi kim biledi, tiri kuälerdiñ özi är-är jerde munıñ közine şuqıp qalıp jür ğoy. Iske asar-aspas, ükimet aldında Bekten söydepti, Mañıraqtı jaqtap söz söylepti degen daqpırt tarap ketse, sonıñ özi munı äleumet aldında aqtap şıqqanday bolar edi. Halıq şirkin añqıldaq, adal:
– E, qaytsin, Bektende ne jazıq bar? El üşin janın otqa şıjğırıp jürgen azamat er ğoy, – dep şığa kelerin bul Aspara bolısı bilmeydi emes.
– İä, Beke, ne aytayın dep ediñiz! – dep Atamırza kädimgidey iltipat tanıttı. Munısına Bektenniñ işi jılıp qaldı da basqa bolıstar: «Yapır-ay, mınau jaqındığın jasap, bastıqpen birinşi bolıp söz bastadı-au», – dep işterine şoq tüskendey halde qaldı.
– Atamırza şırağım, äueli osı otırğan mırzalardıñ atınan, bükil halqıñnıñ atınan öziñe quttı bolsın aytpaqpın. Merke atırabı özi-öz bolğalı, köylegi boz bolğalı öz qolı öz auzına endi jetti bilem. Qoqan zamanında bilik bizdiñ millätqa tigen joq, keşegi patşa zamanında bilik bizdiñ millätqa tigen joq. İnşalla, aruaqtı atanıñ balası ediñ, aruaq-quday qoldap, mine, bügin külli Merkeni basqarıp, tämäm jurttı auzına qaratıp otırsıñ, alla-quday aldıñnan jarılqap, märtebeñ biiktey bersin! El bağına tuğan er, örkeniñ össin! Köne, mırzalar, äumin! – dep Bekten otırğan qauımğa qarap qol jayıp edi, lezde altın saqinalı qoldar, tükti qoldar, oqa-zerli qoldar, mırtıq qoldar, soyau qoldar, ömiri küstenbegen sılañ qoldar, qan tökken qandı qoldar, äluetti qoldar sabauday köterilip, küllisi bolıp: «Äumin!» – dep biri burın, biri keyin japırılıp tömen tüsti.
Sälden keyin barıp keybir estileri: «Ey, bul Bekten bükil bärimizdiñ atımızdan söyleytin sonday kim edi, it taz!» dep iştey kijinip, qanğa toyğan qandaladay dolıra berdi.
– Endi saualımdı aytayın, – dedi Bekten igi jaqsınıñ bärin ıqılasına bağındırğanına riza bolıp. – Atamırza şırağım, sonda älgi öndiriletin maldıñ Asparağa tiistisi qanşa eken? Mümkin bolsa...
Älgibir marapatın iştey süysine tıñdasa da, Atamırza Bektenniñ bul surağına tänti emes. Älginde ayttı ğoy, qağaz taratıladı är bolısqa dep. Ükimet basşısın sıylaydı ekensiñ bir aytılğan jaydı ekinşiley qaytalatpa. Äri dese mına otırğan bolıstardıñ işinde ezin jaqtaytındarı bar, işinen jek köretinderi, köre almaytındarı bar, duşpan közi qılıp, Bektendi «Ayaz bi äliñdi bil, qumırsqa jolıñdı bil» dep öz jönine qoyğısı keldi.
– Beke, bıltırğı büliktiñ köbi Asparadan şıqqan. Qorağatı, Aspara, Köşeney... Sonıñ işinde Asparanıñ ılañı köp. Endeşe sizge tüsetin salmaq ta auır bolad ta.
Köñ qurasa qalpına keledi, Bekten lezde päs bolıp qaldı da, basqa bolıstar: «Äb-bälem, öziñe sol kerek, şoq-şoq!» – desti. Biraq Bekten älgi bir şıqqan biiginen oñay qulatısı kelmey, äri dese «otız tisten şıqqan söz otız rulı elge keterin» esten şığarmay, Mañıraq aldındağı ayıp-kinäsin juıp qalmaq oymen:
– Atamırza şırağım, mal öndirgeniñ durıs-aq. Al biraq sol bıltırğı qırğında jazıqsız opat bolıp ketkender de bar toy. Mäselen, Mañıraq...
Odan ärige Atamırza auız aştırmay tastadı.
– Boldı! – dep üsteldi däu may judırığımen qoyıp qaldı. – Qoyqaptağını qozğap qaytesiz. Qatqan boqtı şuqılay berseñ sasığı şığadı, Mañıraq mäselesi köterilgen jerde siz şet qala almaysız, Beke!
Tuğan qudasın munşa tuqırtıp tastauda Atamırzada da esep bar. «Tura bide tuğan joq» degen asıl qağidanı ol däl osı jerde öz paydasına asırıp qalmaq. Osı maqsatına Atamırza birşama jetti de. Özge bolıstardıñ qıbı qanıp: «Äy, bärekelde, mınau bir ädil, adalınan tuğan azamat eken. Öz jaqının da ayamadı ğoy!» – desip sıbır-sıbır, kübir-kübir ayağı guilge aynalıp ketti.
– Bärekeldi, Atamırza!
– Millätimizden dara şıqqan danışpan! – desip, qaralğan eki mäsele boyınşa qaulı qabıldasıp, bolıstar jiını osımen tämäm bolıp, el-elge tarqastı.
* * *
Gürs ete qalğan mıltıq dauısı şatqaldıñ işin jañğırıqtırıp, tau teñselgendey boldı. Turar attıñ basın tarta berip, qatarında kele jatqan Qabılbekke:
– Toqta! – dedi.
Qabılbek onsız da tizgin tartqan.
– Añşı bolar, – dedi Qabılbek qaharlı ün şıqqan jaqqa qulaq türip.
– El köşip jatqan sayda añ jüre me? – Turar şübälanıp säl turdı da:
– Ne de bolsa, barıp köreyik, – dep attıñ basın örge qaray bura berdi.
– Joldan burıs qoy, Turar. Erte kündi keş qılmay Bektenniñ auılına jeteyik te, – Qabılbek osılayşa uäj aytıp edi, Turar köne qoymadı.
– Bekten bizdi sağınıp qalsa da, küte turadı. Jür!
Qos salt attı şoqığa tüsip köldeneñ beldiñ qırqasına şığa kelgende, aldarınan Aspara özeniniñ añğarı arsa-arsa bolıp, lebimen tartıp jibererdey suıq körindi. Añğardıñ tübinde kümis jalatqan jılanday jaltıldap, irelendep şapşıp jatqan özen. Sol özendi boylay köterilgen jalğız ayaq joldıñ üstinen qarañ-qurañ mına biikten qurt-qumırsqaday jıbırlap qana bayqaladı.
Qırqadan qiyälap tömen tüsu atqa qiın. Quyısqandı erdiñ özi attıñ moynına lıqsıp kete berdi.
«Qazaq jastarı revolyutsiyälıq odağınıñ» müşeleri bügin Merkeniñ bolıs-bolısına ekeu-ekeuden bölinip attanğan. Maqsat – Atamırzanıñ «dekretine» qarsı ügit. Halıqtan mal öndirip alu turalı şeşimin äşkerelep, eldi uaqıtşa ükimetke qarsı küreske şaqıru. Turar men Qabılbek bul mäseleniñ eñ tüyindi jeri – Aspara bolısına bet alıp edi. Joldan burılıp, tau qiyälap tüsip kele jatqan betteri mınau.
Osı şatqalmen özen boyın örlep, oydağı el Susamır asıp jatqan şaq. Jar jağalağan jalğız ayaq jol – qiyämettiñ qıl köpirindey. Susıma qorım tastı joldan tUyağı tayğan mal quzğa qulap, tömende şapşıp jatqan asau özenge barıp bir-aq damıldaydı. Ol sudan eşkimniñ süyegi tabılıp körgen emes.
Sol qiınşılıqqa qaramay biıl oydağı eldiñ bayları ğana emes, jöndem şaruaları da azın-aulaq tUyaqtarın Susamır asıruğa asıqqan. Atamırza jurttıñ malın jinap aladı eken degen habar tarasımen, ne de bolsa, tau asıp, tas basıp keteyik dep sasqan el.
Tau qırqasın qiyälağan qos salt attı sol soqpaqtıñ üstinen tüsti.
* * *
Tobılğı güldegen totı däuren. Qırıq jıl quañ bolsa da taudıñ nili taymaydı. Oydağı tozañ tutqan kermek jusannan keyin tau betkeyindegi düriyä şalğınğa mal qunığa bas qoyıp, qomağay qara mal sasırdıñ japırağın tilimen orap alıp sıdıra sıpıradı. Jılqı balası sıpayılıq saqtap, kiik otı men teñge japıraq siyäqtı şöp asıldarın ğana tañdap şaladı. Eşki jarıqtıq adamdardıñ «şäy-şäyine» könbey tobılğınıñ qabığın, dolana men ayubadam qabığın kemiredi.
Betkey qusırılıp, mal da, adamdar da qazday tizilip, bir taban jolğa tüskende, gülrayhan dünieniñ tüsi özgerip, mük pen qızıl qına basqan tarğıl tastar älemi bastaldı.
Tastumsıq bulım aynalıp, eñ bir qılğa tustan öter jerde aldıdan ittiñ üyşigi siyäqtı jıbırlağan jäşikter körindi. Jaylau jolınıñ jımın jaqsı biletin jol bastauşı Dürmen jılqışı beli bekem kelte torı attıñ basın tartıp, tañ qalıp turıp qaldı.
Aldı bögelgen köş irkilip, ne keyin şegine almay, ne qiyänğa şığa almay, ne quzğa tüse almay, tar qılğada qısılıp, mal bolsa, bir ürey bilep, siır möñirep, solıqtağan qoy mañırap, kebenek kelgir şıdamsız eşki qiyänğa örmeleymin dep susıma tastan domalap tüsip, quzğa qulap bara jatıp jan dauısı şığa baqırdı.
– O, ne bop qaldı, neğıp turmız?! – dep arttağılar ayqayladı.
– Mına bireu... – dep jolbası Dürmen jılqışı kümiljip, ol «mına bireudiñ» ne ekenin özi de tüsine almay, attan tüsti. Aldında qaz-qatar tizuli turğan jäşikterdiñ şetkisin ayağımen teuip kördi. Arı-beri şuqılap bolıp:
– Oy, äkeñniñ! – dep rahattana bir sıbap aldı da, älgi jäşikti teuip kep jiberip edi, saldır-güldir tömen qaray, tastan tasqa sekirip, jol-jönekey bıt-şıtı şığıp, jäşiktiñ jañqaları jan-jaqqa şaşıradı.
– Erikken eneñdi urayındardıñ istep jürgenin qaraşı! Qudaydıñ keñ dalası jetpegendey tar jolğa äkelip omarta qoyğan qanday jın! – Dürmen jılqışı endi bal ara omartaların şetinen teuip, quzğa qulata berdi, qulata berdi.
– Äy, düley, abayla, orıs bayıniki bolıp jürmesin, bälesine qalıp jürmeyik, – dep arttan bireu toqtau ayttı.
Aytsa – aytqanday, jaqpar tastıñ tasasınan sau etip üş-tört attı şığa keldi. Sonda eñ aldında kele jatqan Kuzmin baydı bireu tanıp, bireu tanımadı.
– Ey, aqımaq! – dep Kuzmin Dürmenge ayqay saldı. – Hege tiisesiñ omartağa?!
– E, joldı nege jabasıñ? Basqa jer tappadıñ ba? – dep Dürmen ejireye tüskende aşudan jalaq erni şıtınap, qan şığıp ketti.
– Oybay, Közmin ğoy anau! Onımen şataspayıq. Bıltır Mañıraqtı örtetip jibergen Közmin ğoy. Ol ayamaydı. Qaytayıq! – dep arttağılar şu-şu etedi.
«Özi Közmin bolsa, özi Mañıraqtı örtep jiberse, odan ayanatın ne bar?! Nege qorqadı mına sorlılar?! – dep Dürmen arttağılarğa aşulandı. – Meniñ äkem Şäkiniñ qanı da osı Közmin siyäqtılardıñ moynında».
Dürmen qayta quanğan sıñaylı. Mına tas qiyä, tar jolda quday aydap özi kezdesken Közmindi quzğa qulata salmaq bolıp, atına minip alğa umtıldı.
– Qayt oybay! Urınba soyqandığa! – dep arttan ağayın ayqayladı.
Dürmen düley ağayınnıñ aytqanına könbey, omarta jäşikterdiñ ara-arasımen jılji berdi. Sayısker jigit Közminniñ jağasına qolım bir ilikse eken dep enteley tüsedi. Osı piğılın bet-älpetinen tanığan Kuzmin auır äskeri vintovkanı taqımınan suırıp, erdiñ üstine köldeneñ salıp qoydı da soqpaqta soñ turğan Atamırzağa burılıp:
– Komissar, mınanı men atamın. Bilip qoy, ol özi şabuıl jasadı. Meniki qorğanu amalı. Onıñ ölimine men jauaptı emespin, – dedi.
Merke uaqıtşa ükimetiniñ komissarı Atamırza Aybarov pen ataman Kuzmin tau şatqaldan oyda joqta şığa kelgenderiniñ sırı bar-dı. El malın tauğa alıp qaşıp jatqanınan olar da habardar bolğan soñ jandarına soldat alıp, qılta asuda tosıp jatqan. Maldı üy-üyden jinap äure bolğanşa, jinalğan jerinen bir-aq qaytarıp almaq oyları.
– At! – dedi Atamırza sıbırlap qana.
– Joq, sen ayqaylap ayt! Estisin ana kirgizdar. Mağan komissar buyırğanın!
– At! – dedi Atamırza sol burınğı ünmen.
Bul kezde Dürmen Kuzminge tayap betpe-bet tönip qalğan. Qol sozuğa ıñğaylanıp, qasqır iler bürkittey şüyile tüskende, Kuzmin attıñ qos qulağınıñ arasınan mıltıqtı burq etkizdi. Tau-tas şayqalıp ketkenmen, odan şetinep şığıp, ketilip tüsken bir-aq adam boldı. Dürmennen basqa eşkim quzğa qulağan joq.
Mıltıqtıñ ökirgen dauısı şıñdardı şayqaltıp, tastardı titirentip, taulardıñ qabırğası sögile jazdadı. Biraq taudan bölinip tüsken Dürmen ğana boldı. Şeşek atqan tasjarğandar men qiyäğa bitken boz qılşa tasasınan qızıl suırlar buqpalap qarap, balalı elik tastan tasqa sekirip, qaterli quzdan aulaqtap, äyteuir aspanğa qaray örmelep baradı. Qanatı kelte kekilik jer bauırlap qana uşıp, jabayı şie butasınıñ tasasımen jorğalay qaşıp, o da biikti betke aladı. Tau maqluğı adamdardan qaşqanda eşqaşan tömen qaray bettemeydi, tek biikti jebeleydi. Qauipti şaqta olardıñ qorğanı – biiktik. Biikte tırbıq arşa ösedi. Butaları jer bauırlap, tuırlıqtay tutasıp jatatın sol qasietti arşa, tau maqluğına keybir zau qarağaylardan göri köbirek pana.
Jabayı jan-januar jasıl arşadan araşa izder au, al adamdar panalaytın jer tappay, ısır attıñ qıl köpirinde qalğanday bir hal keşken zaman. Köpe-körneu, köz aldarında Dürmenniñ atılğanın körip, bosqın Botbay, Qoralas, Qaraqoylı, Aqqoylı eli ularday şuladı da qaldı. Keri şeginip qaşayın dese tar jolda tutasqan maldı keyin qayıru bir qiyämet. Äsirese qoy balası jarıqtıq ikemge kelmeydi. Büyirlep qiyäğa şığuğa da şara joq, qiğaştap quzğa tüsuge de ayla qalmağan. Qaqpanğa tüsken qasqırday ulığan jurt bir alıp arısınan jazıqsız ayırılıp, jaudıñ jağasınan ustap öleyin dese oğan qolı jetpey, qañsılap qaşayın dese – jolı jabıq, sorı qaynap, sorpası aşı bolıp turğan kezde, töbeden eki salt attı tönip tura qaldı.
Tömendegiler alaqandağıday ap-anıq körindi. Betpe-bet kelip turğan eki top. Bir jağında azınağan qoş, bir jağında tört-bes qaralı attı adamdar. Ortaların äldeqanday jäşikter bölgen. Jäne tizgini bos, er-toqımı qisayıp, bauırına tüsken bir at sülesoq tur.
– Mıltıq atqan qaysıñ? – dep ayqaylağan Turardıñ dauısı şatqal jañğırığımen bir keremettiñ ünindey qudiretti estildi.
– Oybay öltirdi! Arısımızdı jayrattı!
– Dürmendi atıp tastadı mına Közmin! – dep qıltadağı qoş şulap qoya berdi.
– Jaylauğa köşip bara jatqan beybit elmiz. Aldımızdan şığa kelip, jolbasşımızdı mına ataña nälet attı da tastadı.
– Kimge barıp aytamız zarımızdı?! Atamırza ulıqtıñ turısı anau. Atpa! – dep araşalauğa da jaramadı.
Turar bılğarı kurtkanıñ qaltasınan auır koltti suırıp alıp joğarı köterdi. Janındağı Qabılbek te revolverin şığara berdi.
– Özi Atamırza bolsa, ol «atpa» dep aytar ma edi! «At!» – deydi ğoy ol!
– Ras aytasıñ, Rısqulov. «At!» degen osı, – dep Kuzmin qolımen közin kölegeylep, tömennen joğarı qaradı. Künniñ közinen emes, töbeden tönip turğan tajaldan jasqanıp qalğan türi bar. Adam qanı – su emes, älgide ğana odırañ keude ozbırlıqpen bir er azamattıñ jas qanın moynına jüktep alğan Kuzmin qanşa qanişer bolsa da, zil-batpan künäğa batqanın sezip, tula boyın äldeqalay ürey bilep alğan-dı. Osınıñ zaualı barı käri sanasına jetkendey bolğan. «Atqanım beker boldı» dep opınıp qalğan. Sol küdigi köp uzamay aspannan tüsken zaual buyrıqtay mına eki bolşeviktiñ jar basınan tönip turğanı Kuzminniñ eñsesin mülde basıp tastadı. Mıltıq kezenip atıp salsa da amalı bar edi, biraq alğaşqı Dürmen öliminiñ sureti onıñ közin şorlap, sanasın şeldep tastağanday edi. Quzdan slağay Dürmen şapanınıñ eki şalğayı eki jaqqa bürkittiñ qanatınday jayılıp ketip edi. Sol qara şapannıñ qara şalğayı käri atamannıñ köziniñ aldında kölbeñdep turdı da qaldı. Endi ol mıltıq kezenip nısana közdeuge därmensiz bolatın. Şaqşaqay közin şuqıp, jan-jağın şaytan ot qamağan siyäqtı bir eles şalıqtap ötti. Kuzmin közi buldırap, bası aynalıp, tula boyı bezgektey qalşıldap, qolı dir-dir etip, at üstinde äreñ otırğan.
– Atqızğan Atamırza! – dep jan dauısı şığa ayqaylap jiberdi. – At degen sen, komissar, jaltarma!
Kuzminniñ tük basqan ezulerinen köbik burqırap, tükirigi Atamırzanıñ betine şaşırap ketti.
– Ey, käri qaqbas! Esiñnen adasqan şığarsıñ?! Ne dep ottap tursıñ? Mına tar jolğa omarta ornatıp, sınıqqa sıltau izdep, maldıñ bärin aydap alamız dep azğırğan öziñ emes pe ediñ? Omartağa tiisti dep älgini atıp tastağan öziñ emes pe? Jönel sen de sonıñ artınan, aljığan aqımaq!
Atamırza jalpaq beldikten salañdap turğan qaburğa qol sala bergende, Kuzmin qarttığına qaramay köz ilespes jıldamdıqpen Atamırza frençiniñ jağasınan şap etip ala tüsti. Kuzmin jağasına jarmaspağanda Atamırza onı atar ma edi, atpas pa edi, qarğa qarğanıñ közin şuqımaydı ğoy, tek qorqıtpaq bolğan şığar, al endi siñiri qattı äluetti ataman qolı alqımınan alğan kezde Atamırza Kuzminniñ däl qarnına pistoletti taqap turıp, şürippesin basıp kep qaldı...
Atuın atqanmen, Kuzmin şalqaya tüsip, attan auıp bara jatqanmen, Atamırza onıñ sekseuildey qattı şeñgelinen qutıla almadı da, özi de Kuzminmen birge qulap bara jatqanın üreylene sezdi.
Qulap bara jatıp Atamırza äldekimnen kömek tilegendey bos qolın erbeñdete, qarmanatın zat izdep jantalasıp baqtı. At üstinde turğan soldattar oğan jetip ülgire almadı da, Atamırza jan därmende quz kemerdegi bir tüp şöpti ümitiniñ aqırğı iligindey qarmay tüsip edi, taurayhan jarıqtıq Atamırzanıñ tım auır denesin ustap qaluğa jaramay tamırımen üzilip, qum aralas topıraq komissar men atamannıñ şarasınan şıqqan közderine sau-sau etip, quyılıp jüre berdi.
Jol tosar qaraqşılardıñ bu düniede toymay ketken üñirek közderin taurayhan tamırınıñ topırağı toltırıp jibergen kezde, Atamırzanıñ jan dauısı şığıp, obır quzdıñ, tar qoltıq tereñ şatqalın jañğırıq kernep, üreyli ün tamuqtıñ özinen estilgendey boldı.
Äzireyildey jañğırıqtıñ qañsılap bitken aqırğı ızıñın sonou tömende alqınıp aqqan aq tolqındar sarını jutıp jiberdi de, şatqal işin lezde tınıştıq jayladı.
Älgi bir soyqan körinis, aqılğa sıyımsız arpalıs bolmağanday, beybitşilik jarşısı boztorğay şırıldap, jaqpar tastar quısınan şıqılıqtap, taudıñ öz tirşiligi öz betinşe sozıla bergen. Tau, şirkin, adamdardıñ alqın-julqın aqımaq äreketterin eleñ qılmağanday, öziniñ mäñgilik ekenin, qas-qağım ötkinşi it-ırğıljıñ ırdu-dırduğa köziniñ qiığın da salmaytının bildirgisi kelgendey, pan-täkappar küyinde mañqiıp qalıptı. Tüptiñ-tübinde onıñ pañdığında da turaq joq. Asqar taular da şögedi. Şındıqtıñ bir atı – uaqıt. Uaqıt bärin jeñedi.
Turar tömendegi aq aydahar tärizdi şapşıp aqqan Aspara suınan Atamırza belgisin izdegendey üñile qarap biraz turdı:
– Atamırza, Atamırza. Munıñ aqırı osılay bolar dep kim oylağan? Birge jürdik, birge östik. Jutqan auamız, uşqan Uyamız bir edi, örisimiz basqa-basqa boldı. Tağdır – tosın aqırı ayanıştı-aq. Bizdi alda ne kütip tur deseñşi? Talqan qaşan tausılmaq?
– Au, sen Turarğa uqsamay tursıñ ğoy, – dep Qabılbek ejireye qaldı. – Nemene, ayap tursıñ ba Atamırzanı? Kädimgidey joqtau ayttıñ ğoy tegi. Tap jauıñ sol emes pe edi?! Jaudı ayağan – jaralı.
Turar mırs etip külip jiberdi. Aynala tauğa qarap turıp:
– Men ayap turğan joqpın, Qabılbek. Jäy, änşeyin ömir degen qızıq qoy. Özimniñ aqırımdı oylap turmın. Äyteuir bir ketpek bar. Ol aqiqat. Biraq qanday sät, qanday jağdayda? Boljap bolmaydı. Aytalıq, endi bir jiırma jıldan keyin? Qazir ğoy on jetinşi jıldıñ köktemi... Jiırma jıldan keyin ne bolad?
– Ey, qaydağı-jaydağını küñirentpey qoyşı äri. Onday filosofiyänı jiıp qoy. Onan da ana añtarılıp turğan jurtqa qara! – dep Qabılbek qolın bir siltedi. – Ne bolad? Ne bolad? Öziñ aytqan jaqsılıq jaña zaman bolad. Qoy üstine boztorğay jumırtqalaytın, eñsemiz köterilip, irgeli el bolıp, halıq qatarına qosılatın kün tuad.
– Onıñ ras, Qabılbek, seniki durıs. Al biraq jaña Kuzmin bizdi atıp jiberui de mümkin edi ğoy. Yaki Atamırza, yaki soldattar. Onı oyladıñ ba? Nemese, osıdan on minut burın Atamırza ölemin dep oylap pa edi? Jä, jaraydı, ömir men ölim turalı filosofiyä soğatın jer, şınında da bul emes.
Turar tömende attarınıñ basın burıp alıp, tas tumsıqtı aynala jorta bergen eki soldatqa qarap:
– Graç! – dep ayqay saldı.
Aldıñğı soldat atınıñ basın şalt tartıp joğarı qaradı.
– Graç! Sen meni tanımay qaldıñ ba? Men – Rısqulov. Jol tosıp, jurttı tonauğa sen de qatısıp jürsiñ be?
– Joq, joldas Rısqulov. Buyrıq solay boldı. Komissar solay buyırdı, – dep Graç Atamırzanı izdegendey şıñırau quzğa üñildi.
– Munıñdı Hmelevskiy joldas bilse, ne aytar eken? Eger adal ekeniñ ras bolsa, qazir bizdiñ qasımızğa kel! Meni Äulie-Ata, Merke garnizondarı tügel tanitının bilesiñ ğoy. Qorıqpa. Aqıldasatın şarua bar.
Turar qiyä jol qamauında äli esin jiyä almay turğan köşke qarap, dauıstap turıp:
– Ou, bauırlar! – dedi. Burın da jaltır jar basında tömen tüse almay turğan qos salt attığa köz tikken halıq endi joğarığa enteley qarap qaldı. – Bosqın bolğan türiñ bar. Ot bası, oşaq qası – Otanıñnan üdere köşpey, keri qayt. Malıñnıñ quyrığınan ustap, tım-tıraqay qaşa jönelgendi qoy endi!
– Jarqınım, sen Turarsıñ ğoy. Tanıp turmın. Qasındağı Sarmoldanıñ Qabılbegi. Qiyämettiñ qıl köpirin o düniede emes, bu düniede kördi ğoy bu halqıñ. Sol qaterde sen ekeuiñ aspannan aq perişte bolıp tüstiñder. Äytpese, älgi jauızdar bizdi tügel qıratın türi bar edi. Men Dosmayıl ğoy, tanıdıñ ba, Turar?
– Tanıdım, Doseke! Tanıdım, ağatay! Bıltırğı köterilistiñ kösemderiniñ biri bolğan ardagerdi tanımay ne bolıptı mağan.
– E, jarqınım, basşısınan ayırılıp, qaytqan qazday qañqıldap jürgen bizderdi tanımay qalu da ğajap emes. Aruaq tozsa, jın bolar. Men qaybir kösem bolıp jarıtıppın. Jas ta bolsañ bas bolğan özin ediñ on altınşı jıldıñ alaman ğasır alapatında. Nağız kösem Aqköz edi, imanı salauat bolsın. Tulpar minip, tu ustağan sol edi, esil erim. Merke tübinde toz-toz bolğan soñ, sen jau qolına tüsip qaldıñ, biz Şuğa qaray şegindik. Aqköz tağı da qol jinap, Troytskige şabuıldağanda, bozada şañnıñ işinde on soldattıñ ortasında jalğız qalıp, altauın jastığına ala jığıldı, arıstanım. Söytip, bozdağımdı bor qıldı. Senen köz jazıp qaldıq. Seni darğa asıp öltiripti dedi, joq Törtküldiñ tübinde atıp tastaptı dedi. Joq, Rısquldıñ Turarı Samardan qol jiıp, Peterbor asıp, patşanı qulatıptı dedi. Senerimizdi de, senbesimizdi de bilmedik. Äyteuir, şöptiñ bası jel turmasa qimıldamaydı. Halıq aytsa – qalt aytpaydı. Endi seni közimizben körip turmız. Qudaydıñ munısına şükir!
Külui sarañ Turar bul jolı qalay qarqıldap qattı külgenin özi de bayqamay qaldı. Qabılbek basın şayqap, tañdayın qağıp qoydı.
– Doseke-au, patşanı qulatqan men emes. Halıq qulattı. Orıs halqı qulattı. Men ol kezde Taşkentte edim.
– Mıñ da bir raqmet orısqa. Biraq patşa quladı, al bizdiñ arqamızdı ayaz äli qarıp turğanı qalay? Taudıñ suıq suın qaşanğı jalañayaq jaldap keşe beremiz? Osı turısta biz Susamırdan qırğız asıp, qırğızğa sıymasaq, Qıtay asıp, köz körmes, qulaq estimes, quldıqtıñ qurığı jetpes jerge quriıq birjolata dep, täuekelge bel baylap, tas jutıp tur edik, munımız qalay, Turar? Jaña sen qayt dediñ. Qaytqanda, künimiz ne bolmaq?
– Saualıñız orıñdı, Doseke! Sizdermen tüyeniñ üstinde turğanday söyleskenimdi ersi körmeñiz. Mına qiyädan tüse almay qaldıq. Ayta berse, äñgime köp. Keyin qaytıñızdar. Biz mına bulımdı aynalsaq – toqaylasamız.
– Äy, şırağım, qaytu-qaytpau biz üşin täuekeldiñ tirşiligi bolıp tur, – dep Dosmayıldıñ janınan basqa bireui til qattı. – Aytarıñdı qazir ayt. Seni tau basında turıp söylesti dep eşkim sökpeydi. Biz senimdi bolayıq. Nemenege senemiz – sonı ayt. Täpe-tände qapılı qaza köbeyip ketti. Ana Atamırza men Közminniñ qazasın bizden körip, tausılmas dauğa qalmayıq. Sonı aşıp ber!
– İä, sonı ayt!
– Qan judı jol bul!
– Bultartpay ayt!
Älgide buğıñqırap, «endi ne bolad?» dep eseñgirep turğan el lezde qaudıñ örtindey laulap, tus-tustan ayqay añdızdadı.
– Uay, şulamañdar, tüge! – dep Qabılbek toqtau ayttı.
Är-är tustan ayqay-uyqay üdegenge mal ekeş malğa deyin elirip, işteri solıqtağan siırlar möñirep, jılqı kisinep, arqalarına qurım kiiz, kerege-uıq, şañıraq artqan tüyeler bozdap, şatqal işi azan-qazan ulı şuğa molıqtı.
– Endeşe, tıñda! – dedi Turar dauısın köterip – jaqsılıq jaqın, ağayın. Işki Reseyden soqqan halıq dauılı künnen künge üdep keledi. Patşa quladı, biraq ükimet äli de üstem taptıñ qolında qalıp tur. Oğan halıqtıñ közi jetti. Endigi mindet – sol üstem taptıñ uaqıtşa ükimetin qulatıp, kedey tapqa tendik alıp beretin keñes ükimetin ornatu. Keñes ükimeti seniñ arqañdı ayazğa testirmeydi, baylardıñ, äkimderdiñ qanauınan qutqaradı. Burınğıday bügejektemey, eñseñ köteriledi. Keñse ükimeti sen orıs, sen qazaq dep bölmey, alalamay, ulttar tendigin teñ ustaydı. Patşa tartıp alğan jerindi öziñe qaytıp beredi. Halıqtı sol halıqtıñ öz ökilderi basqaradı. Ol kün tayau. Al äzir qiınşılıq boluı mümkin. Öytkeni, ayttım ğoy, ükimet äli de baylar men pomeşikterdiñ qolında. Odan bilikti tartıp alu üşin küres kerek, uyımşıldıq, auızbirlik kerek. Toz-toz bolıp, jel audarğan qañbaqtay qañğırıp ketseñ, ärine, jau jeñedi. Qıtayğa auamın deysiñ. Qıtay sağan quşağın jayıp, bauırım-ay dep emeşegi ezilip tur ma eken? Qorlıqtıñ kökesin sonda köresiñ. Tuğan jeriñe jete almay, köziñe kök şıbın sonda üymeleydi. Tuqımıñ tuzday quridı. Qırqına şıdap, birine şıdamaysıñ ba?! Qaytıñdar auıldarıña. Şöbiñdi şap, eginiñdi jina. Biıl quañşılıq. Qıs qamın oyla. Al Atamırza şığarğan jarlıqqa könbeñder. Malıñdı tartıp aluğa uaqıtşa ükimet äli de äreket jasaydı. Biraq bir jeñnen qol, bir jağadan bas şığarsañ – eşkim seni jeñe almaydı.
– Qazirgi soldat – burınğı soldat emes, olar bizge jaq. Mine, jaña ğana Atamırzanıñ janında jürgen soldattar mına özimizge kelip qosıldı, – dep Qabılbek sözge aralastı.
Älgi eki soldat, şınında da, tumsıq aynalıp barıp, jelke tustan Turar men Qabılbekke kelip qosılıp turğan.
– Atamırza men Kuzminniñ ölimine sender kinäli emessiñder. Oğan mına biz kuä, mine mına soldattar kuä. Al Şäkiniñ Dürmenin atqanı üşin olar jazasın alıp ta qoydı. Sondıqtan endi mına ıstıq künde solıqtamay, köştiñ basın keri bur, ağayın, – dep Turar jar jağadan attıñ basın elge qaray qayırdı. – Al biz, mına Qabılbek, ana özderiñ biletin Jılısbaydıñ Maqsutı, Nurşannıñ balaları, Turdalı Toqbayulı siyäqtı azamattar, Äulie-Ata garnizonı men Merke garnizonınıñ soldattarı, orıs jumısşılarımen, qazaq, qırğız kedey şarualarımen qosılıp, küreske attanamız. Jer-jerde keñes ornatamız. Bul isti äueli Bekten auılınan, Aspara bolısınan bastaymız. Jolımız bolsın, tuğandar!
* * *
Şiratpa qalıñ murtı qulağına qaray qayırılğan, boyı tip-tik, keñ jauırındı äskeri adam sıqırlauıq üstel basınan türegelip, oñ qolındağı qarındaşpen şını grafindi sıñğırlatıp biraz turdı. Bul Stepan Hmelevskiy edi.
– Tınıştalıñızdar, joldastar! Jinalıs kün tärtibinde eki mäsele:
1) Qazirgi kezeñde aştıqpen küres.
2) Müşelikke qabıldau.
Kün tärtibi boyınşa eskertuleriñiz, qosıp-alarıñız bar ma?
Şağın zaldan «joq, joq» degen dauıstar estildi.
– Joq bolsa, dauısqa salamın: kün tärtibi osı qalpında bekitilsin degenderiñiz qol köteriñizder. Qarsı? Qalıs? Ondaylar joq. Kün tärtibi birauızdan bekitiledi. Endeşe kün tärtibindegi ekinşi mäseleni birinşi etip qarau jöninde usınıs bar. Buğan qalay qaraysızdar? Kelisesizder me? Dauısqa salu kerek pe? Joq pa? Jaraydı, kelistik.
– Joldastar! Bolşevikter fraqtsiyäsınıñ atına Äulie-Ata Sovdepi törağasınıñ orınbasarı Turar Rısqulov joldastan arız tüsti. Ol özin bolşevikter partiyäsınıñ qatarına aludı ötinedi. Anketalıq derekterimen qısqaşa tanıstırıp öteyin.
– Turar Rısqulov. 1894 jılı 24-jeltoqsanda Jetisu guberniyäsı Şığıs-Talğar bolısında tuğan. Ultı – qazaq. Ata-anası kedey şarua. Bilimi – Taşkent pedagogikalıq institutın tolıq bitirmegen. 1916 jılı patşa türmesinde otırğan...
Hmelevskiy kenet resmi söyleuin tiyä qoyıp, jaysañ murtın bir şiratıp alıp, mırs etip küldi:
– Kördiñizder me, joldastar, anketa qanday qıp-qısqa. Al biz biletin Turar joldastıñ ömirbayanı, menimşe, öte bay bolsa kerek. Käne, qanday suraqtarıñız bar? Turar joldas, ornıñızdan turıñız. Berirek, alğa şığıñız.
Bölmeniñ orta tusınan jap-jas jigit tik köterilip, eşqayda qaramastan, prezidium üsteliniñ aldına barıp, betin zalğa burıp, qalt turıp qaldı. Bir sätke bölme işinde siltidey tınıştıq ornadı. Qanşama köz tek Turarğa qadalıp qalğan. Orta boylı, keñ keudeli, qap-qara qoyu şaşı keri qayırılsa da qasarısa tikireyiñkirep turğan, jazıq mañday, şekeligi şığıñqı, murnı qoñqaqtau er bitimdi jigittiñ bir näzik jeri – erinderi siyäqtı edi. Erinderi erekşe ülbirekteu, şie qızıl eken. Sol süykimdi erinder iirimdene bitedi eken de, bolar-bolmas şuñqır belgi bilinedi eken. Sol erni ğana jumsaq, äljuaz, äytpese, iegi men şıqşıtı, bet bitimi qatu: sarı jiek döñgelek közildiriktiñ ar jağınan ayalı közder aspay-saspay, tayğanamay, tura qaraydı.
Ülken sınnıñ üstinde turğan osınşama sabırlı jas adamnıñ kiim kiisi de mundağılardan köp erekşe. Otırğandardıñ köbisi äskeri kiimdi, birazı eski gimnasterkalarmen, könetoz pidjakterimen otırğanda, mına jigittiñ kiimi ine-jipten jaña şıqqanday: şeviot qara kostyum, appaq bätes köylek, qara barqıt galstuk, ayağındağı tuflige deyin jaltırap tur. Biraq osınşama sıpayı kerbez kiingeni özine qazir min bolıp jabısar dep kim oylağan. Zaldan bireu qol köterdi.
– Mende suraq bar!
Jurttıñ bäri endi jappay Turardan burılıp, älgi dauıs şıqqan jaqqa qaradı. Şaşın jılmitıp artına qayırğan qisıq jağalı, omırauı kesteli köylek kiip, belin şaşaqtı belbeumen buğan, meyizdey qatqan sarı eken.
– Qoyıñız surağıñız bolsa, – dedi jinalıs ağası.
– Joldas Rısqulov, siz nege bizdiñ qalanıñ bastığı Motyaşev mırza siyäqtı kiinesiz? Al Motyaşev bolsa gorodskaya golova, nağız monarhist. Patşa qulağalı, mine, qudayğa şükir, altı ay boldı, al Motyaşev mırza äli sizşe kiinedi. Dälirek aytqanda, siz Motyaşevşe kiinesiz. Proletarlıq ıntımaq qayda? 
Bölme işi kenet Uyası buzılğan araday guildep ketti. Jinalıs ağası trafindi sıñğırlatıp ta, ayqaylap ta kördi. Şu äreñ basıldı.
– Munday suraqqa jauap bermeuiñe boladı, Rısqulov! – dep ayqayladı äldekim.
– Joq, joldastar, ruqsat bolsa, men jauap bereyin, – dedi kütpegen jerden jas jigit.
– Men jauap bereyin. Öytkeni solşıl eser Paliy mırza bizdiñ jinalısımızğa zañsız qatısıp otırğanımen qoymay, bolşevikterge äldeqanday kinä taqqısı da keletin körinedi...
Otırğandar tağı tolqıp ala jöneldi.
– Bul ne degen jügensizdik!
– Törağa joldas, solşıl eser nege bolşevikter jinalısına qatısadı?
Turar sañq etip, dauısın kötere şığarıp, abır-dabırdı toqtattı.
– Joldastar, qoyılatın suraq qoyıldı. Men jauabın bereyin. Onan soñ solşıl eserdi jinalısta qaldıru-qaldırmau – öz erikteriñiz. Sonımen, kiim turalı. Men bala kezimde Vernıy türmesiniñ bastığı Prihodko mırzanıñ malayı boldım. Prihodko mırzanıñ gimnazistka qızı mağan bir mezgil älippe üyretuşi edi...
Şaşıratqı gülindey kökşil közdi, appaq äsem qız bualdır arasınan, bulttardıñ tasasınan şığa kelgendey kenet Turardıñ aldına äljuaz ğana külimsirep tura qaldı.
– ...Bir küni ol mağan sabaq üyretip otırıp, kenet sözin üzip, ündemesten, meniñ tizeme qarap sazarıp otırdı da qaldı. Men ne bolğanın añğarmay, aldı-artıma qaraymın. Añ-tañmın. Söytsem, şalbarımnıñ jırtığınan tizem jıltırap körinip tur eken. Kiruge tesik tappadım. Qara jer qaq ayırılsa, kümp berip tüsip keter edim... Bul bir jay. Keyin äkem katorgağa aydalıp ketkennen soñ, Merke mektebine tüsip oqıdım. Bir küni taqta aldında turğanımda Atamırza Aybarov degen bir baydıñ balası meniñ şıntağımnıñ jırtığın körsetip, bükil sınıptı basına kötere külip edi. Ol kezde internat mağan äli kiim bermegen kez. Jiırma bes balanıñ aldında tağı bir qızardım. Sonda men özime ant berdim: şamam jetse, aş jürsem de, bütin kiim, taza kiim kiip ötemin dedim. Siz, Paliy mırza, meniñ mına kostyumim su jaña dep oylaysız ba? Men munı 1916 jılı köktemde Taşkentte oqıp jürip, bos uaqıtımda özbek bayına bağban bolıp jaldanıp, sonıñ aqşasına satıp alıp edim. Osı kostyummen Merke türmesinde de otırdım. Kiim de kütim tileydi, küte bilseñ qırı sınbaydı. Al qırı sınbağan kiim işinde adam özin erkin sezinedi. Qanağattandıñız ba meniñ jauabıma?
Turar Paliyge endi nayzağayday şanşıla qaradı.
– Bosatsın zaldı!
– Tayıp tursın endi! – degen dauıstar Paliydi doyır qamşıday osıp-osıp jiberdi.
Hmelevskiy ornınan turıp, sıpayı ğana:
– Solşıl eser Paliy mırza, zaldı bosatıñız, – dedi.
Siır jalağan buzau jünindey şaşı burınğıdan beter jılmiıp, iığı tüsip jünjigen Paliy jinalıstan ketuge mäjbür boldı. Ketip bara jatıp ta tiisuin tıymadı.
– Jaraydı Rısqulov, meni bul jerden qudırğanmen, Sovdeptiñ mäjilisinen qudıra almassız, – dep aldağı ayqastardı da ayqınday ketti.
Paliy sovdeptiñ müşesi ekeni ras. Sovdepke solşıl eserler fraktsiyäsınan saylanğan.
Jinalıs ağası tizgindi qolğa alıp:
– Tağı da suraqtarıñız bar ma? – dedi zalğa qarap. – Uaqıt ozdırmayıq, joldastar.
Aldıñğı qatardan kepkesin qolına eki büktegen mosqal jumısşı köterilip, däu judırığın auzına aparıp bir jötkirinip aldı.
– Rısqulov joldas, üylengensiz be? Otbasıñız bar ma? – dep tutığa turıp suraq qoydı.
Bul suraqqa «joq» dep bir-aq sözben jauap beruge bolar edi. Turar solay dedi de. Biraq sol sözben birge qulağına ızıñdap bayağı bir Oginskiy «Polonezi» tağı keldi. Almatınıñ qısqı keşi, Taşkent köşesindegi kök türme, türmege japsarlas Prihodko üyi. Nataşanıñ bölmesi: qara royal, süyrik qana aq sausaqtar. Qız muzıka tolqınına batıp ketip, qara sudıñ betinde sarı jibek şaşı jayılıp jatqanday boladı. Muzıka tıñdap otırğan Turar sol şaştan aqırın ğana, abaylap qana sipatısı keletin. Biraq qolı tise, sol alau şaş lap ete qalatınday körinetin. Soñğı akkord soğılğanda qız orındıqqa şalqalay ketuşi edi. Eki qolı orındıqtıñ eki jaqtauında janı ketip salañdap qalatın. Basın şalqaytıp jibergende sarı jibek şaşı äueden altın sauıldap tögilgendey, susıp barıp, Turardıñ betine tiip ketetin. Beti du ete tüsetin. Qız jalma-jan basın julıp alıp, Turarğa qarap, onıñ beti küreñitip bal-bul janıp, tanauı deldiip ketkenin kerip:
– Unadı ma sağan, Turik? – dep edi üni kümis qoñırauşaday ğana näzik sıñğırlap.
– Unağanda qanday! – dep bala entige, ıntığa jauap qatatın.
– Kel, endeşe, endi seniñ äueniñdi salayıq, beri, qatar otır, – der edi Nataşa. Sodan soñ sözi joq biraq kökireginde sañlauı bar adamğa aytarı köp muñdı muzıka tar bölmeniñ işin kernep, tordağı qus siyäqtı, eger tordan bosansa, alısqa-alısqa, zäñgir kökke uşarday bulqınıp-bulqınıp, asıp-tögilip, şalqıp-tasıp, dün-dünieni topan su qaptarday bolatın. Bul – «Elim-ay» äueni edi.
Osı turısında Turar ataqtı muzıkantqa uqsaytın.
– Joldastar, biz partiyä qatarına müşe qabıldap otırmız. Sayasi-mändi suraqtar qoyılğanı jön, – dep qaldı Hmelevskiy. – Tağı da suraq bolar, sirä? – Zal ündey qoymadı. Sonda Hmelevskiy murtın tağı bir şiratıp:
– Turar joldas, Merke türmesinen bıltır siz qanday jağdayda qutıldıñız? – dedi.
Bıltır, yağni 1916 jıldıñ qırküyek ayında Turar Merkeniñ türmesinde, ajal tırnağına ilinip jatqan. Tırnaq demekşi, Merke türmesiniñ jendetteri buğan ölim aldındağı azaptıñ jaña bir türin oylap tapqan eken. Obrov degen nadziratel rotmistr Arkadiy Prihodkonıñ buyrığı boyınşa, munıñ qolına kisen saldı da, judırıqtarın jumdırıp, qayıspen tas qılıp tañıp tastadı.
«Qoldı kisendegeni jön-aq, al judırıqtı tañıp tastağanda – ne maqsat?» – dep Turar munıñ sırına tüsine almay älek boldı. – «Kisendi aşıp jürmesin degeni me eken?»
Esil jigit bul sumdıqtıñ sırın köp uzamay sezip-aq qaldı. Biluden burın sezdi. Molaq qolmen, basqanı qoyğanda, qasıq qarmay almay qor boldı. Qu tamaq tabılıp tursa, äyteuir itşilep birdeñe etuge boladı eken. Basqa tüskende adam ne amal tappaydı. Biraq jumulı judırıq äueli janı ketip uyığanmen, keyinnen zarlap bir sızdaytındı şığardı.
Arada apta ötkende me eken, alaqandarına qanjar qadalğanday, jigit şirkin, bul azapqa şıday almay, qayta-qayta esi aua berdi...
Ol esin jiğanda türmeden tısqarı, tau şatqalında bir diirmenşiniñ üyinde jatır edi. Keyin bildi türmeden onı qutqarıp alğan bayağı ustazı İvan Vasileviç Andreev, sınıptas qurbıları Qabılbek Sarmoldaev, Maqsut Jılısbek, Törebek İsabekov, Turdalı Toqbaev, ağayındı Jüsipäli, Äşimbek Nurşanovtar eken. Bul top – bolaşaq «Qazaq jastarınıñ revolyutsiyälıq odağınıñ» negizgi uytqısı edi.
Jigitter Turardıñ judırıqtarın äreñ jazıp aldı. Apta boyı ösken tırnaq alaqannıñ kögergen etine qan şığarmay kirip ketken eken. Ägärim, osı tırnaq osılayşa öse berse, alaqandı äri qaray tesip ötip, qoldıñ tu sırtına şıqpaqşı eken.
Ärine, mına jinalısta Turar bul sumdıqtıñ bärin sipattap jatpadı. Tek qutqaruşı azamattardıñ atın atap şıqtı.
– Siz atağan azamattar siz öziñiz qurğan «Qazaq jastarı revolyutsiyälıq odağınıñ» müşeleri ğoy: Osı odaqtıñ maqsatı men mindetteri ne boldı jäne ol qalay iske astı? Osını qısqaşa ğana bayandap berseñiz qaytedi? – dedi tağı da Hmelevskiy.
«Stepan Knutoviç bul jayınan habardar edi ğoy. Sirä, jinalısqa tüsiniktirek bolsın dep ädeyi qoydı-au bul suraqtı», – dep qoydı işinen.
– Jaraydı, Stepan Knutoviç, – dedi Turar sol oylanıp. – Biz odaqtı quru isine Merkede aqpan revolyutsiyäsınan keyin ile-şala kiristik. Äueli Odaqtıñ ustavın bekittik, programmasın belgiledik. Aqpan revolyutsiyäsı, özderiñizge mälim, monarhiyänı qulatqanmen, köp närse özgere qoyğan joq: qanauşı sol qanauşı, qanaluşı qalpında qala berdi. Ajdahanıñ bası şabılğanmen quyırşıqtarı äli bar edi, ärine, äli de bar. Odaq eñ aldımen uaqıtşa ükimettiñ jergilikti komitetterine qarsı, baylar men kulaktarğa qarsı ayausız küres jürgizudi alğı maqsat etip qoydı. Tönip kele jatqan aşarşılıqqa qarsı äreket jasaldı. Halıqtıñ közin aşu üşin ügit-nasihat jumısı jürgizildi. Halıqtıñ sauatın aşu közdeldi. Köpşilik arasında uaqıtşa ükimetke baylar men kulaktarğa qarsı jinalıstar, mitingiler uyımdastırıldı. Bul iste biz aldıñğı közqarastağı äskeri ğarnizondarmen, soldattarmen tığız baylanısta boldıq. Äulie-Ata, Merke garnizondarımen, onıñ markstik uyımımen tığız baylanıs jasadıq. Odan arğısın, Stepan Knutoviç, öziñiz de jaqsı bilesiz: bizdiñ barlıq jumısımız köz aldıñızda ötti. Qalayda bizdiñ Odaq bolşeviktik bağıt ustağan uyım boldı. Basqa ne aytamın: jik-jigin tarata berse, äñgime käp, – dep Turar jinalıs atasına, odan keyin zalğa qaradı.
Stepan Knutoviç ornınan köterile berip murtına qolın tağı bir apardı. Sirä, bul jattandı qimıldı ol özi de sezbey qalatın boluı kerek.
– Tağı da suraq bar ma?
– Suraq toqtatılsın! – degen dauıstar şıqtı zaldan.
– Onda, suraq toqtatılsın degenderiñiz qol köteriñizder. Qarsı? Joq. Endeşe, söyleuşiler bar ma?
– Nesin söyleymiz? Bäri de tüsinikti. Tek usınıs bar: qabıldansın, – dedi kepkesin qolına mıjıp ustağan mosqal jumısşı. Älginde Turarğa: «üylendiñ be?» – dep suraq qoyğan da sol bolatın.
Hmelevskiy zaldan tağı usınıs bolar ma eken degendey tağı säl toqtap turdı da, özi söylep ketti.
– Mäseleni dauısqa qoymas burın men bir auız söz aytayın, joldastar. Biz bügin öte mañızdı mäsele qarap otırmız. Bolşevikter partiyäsı qatarına adam alğalı otırmız. Özderiñizge mälim, qazirgi kezeñ – tarihi asa kürdeli kezeñ. Bir jağınan – Uaqıtşa ükimet, bir jağınan Keñes. Kim jeñedi? Kimniñ isi – aq? Halıq kimdi qalaydı? Biz – marksşildermiz, biz Lenindi jaqtaymız. Biraq bizdiñ osal jerimiz: ortalıq Reseyden şalğaydamız. Ortalıqta ne bolıp jatqanın der kezinde bile bermeymiz. Revolyutsionermiz dep jürgenderdiñ arasında osı sebepti auıtquşılar, birese bolşevikterdi jaqtap, birese solşıl eserlerdi, tipti menşevikterdi jaqtap, sandalğandar joq emes. Osınday kezeñde RK(b)P qatarına müşe aludıñ qiındığı, jauapkerşiligi özinen-özi tüsinikti. Al biz müşege alu jöninde kandidaturasın qarap otırğan azamat Turar Rısqulov öziniñ nağız bolşevik ekenin ispen däleldegen adam. Közin jırtitıp aşıp, düniege kelgennen qanaudıñ, joqşılıqtıñ dämin mol tatqan. Zorlıq-zombılıqtı az ömiriniñ işinde köp kördi. Äkesi Rısqul patşa äkimşiligine qarsı oq atıp, 1905 jıldıñ qurbanı bolıp, katorgağa aydalıp, habarsız ketti. Panasız bala öziniñ tabiği talantınıñ, eti tiriliginiñ arqasında sonşalıqtı auır turmıstıñ ezgisinen joq bolıp ketpey, tırmısıp, oqu oqıp, sanalı azamat, belsendi küresker, käsibi revolyutsioner därejesine deyin köterildi. Eger men osı jinalısta bir sırımdı aşsam, Rısqulov joldas meni keşirer dep oylaymın. Osı jinalıs qarsañında men Rısqulov joldas jöninde eşqanday kümän qaldırmau maqsatımen onıñ ötken ömir jolınan biraz mağlumattar jinadım. Sol mağlumattardıñ birin ğana sizderge jariyä etuge ruqsat etiñizder...
Hmelevskiy Turar jaqqa «keşir» degendey külimsirep bir qarap qoydı da, gimnasterkasınıñ tös qaltasına qol sala bastadı. Zal «ne bolar eken?» – degendey tınıp qalğan. «Bul men turalı ne mağlumat tauıp alıp edi?» – dep Turar añ-tañ.
–Turar joldastıñ anketasında jazılğanday, ol 1914 jılı Pişpektiñ I-därejeli auılşaruaşılıq mektebin bau-baqşa mamandığı boyınşa bitirip şıqqan. Bilimin odan äri jalğastıru maqsatımen ol mektep direktorına bılay dep arız jazıptı:
«...Men qazaqtıñ panasız qalğan, qarapayım balasımın. Orıstardıñ mädenietiniñ, iliminiñ igi äseriniñ arqasında şama-şarqınşa şağın bilim aldım. Osı bilimniñ nätijesinde «burın kim edim, qazir kimmin jäne qiın-qıstau şırğalañı köp bolaşağım qanday bolmaq» dep aldı-artımdı şamalaytınday halge jettim. Kün köru üşin küresu, şındığında qiın, öytkeni men jastayımnan jetim qalıp, talay-talay baqıtsız künder keştim, meniñ närestelik sanama öşpestey iz qaldırğan jetimdiktiñ neşe aluan tauqımetin tarttım. Äyteuir sol auırtpalıqtan ezilip ketpey, boy tüzerliktey tirekti men bilimnen taptım...».
Budan äri Turar joldas mektep direktorınan Samara auılşaruaşılıq institutına joldama berudi ötinedi. Ötinişi qabıl bolıp, Samarada emtihandı jaqsı tapsıradı. Biraq ondağı şovinist-direktor Turardıñ arızına: «kirgizğa jer öñdeudi oqudıñ qajeti joq» dep tujırım soğıp, oquğa qabıldamay qoyğan.
Mine, joldastar, revolyutsiyä jolındağı bizdiñ jauınger serigimizdiñ ömirinen bir ğana eles osınday. Men öz basım Rısqulov joldastıñ idealınan aynımaytınına, ezilgen taptıñ müddesi üşin kürese beretinine berik senemin jäne sizderdiñ barlıqtarıñızdı da sendirgim keledi... Sonımen dauısqa qoyamın: kimde kim Turar Rısqulov RK(b)P qatarına alınsın degenderiñiz, qol köteriñizder!..
* * *
Turar bügin de badaşı qamşısınıñ şartılınan oyanıp ketti. Köşe jaqtan uzın qamşınıñ şartılı mıltıq atqanday qaharlı-aq.
Burıl köşesiniñ siırları qala şetine qaray bel alğan eken.
Üydiñ işi äli qarabarqın. Turar közin aşqan boyı birinşi oyına oralğanı – keşegi jinalıs edi. Jinalıs barısın bastan-ayaq köñilmen şolıp ötip, ondağı öz sözine de, özgelerdiñ sözine de, qanağattanğan sezimde qaldı. Tek bir tüytkil, aşıq kündi bult şalğanday bir sät Paliydiñ äreketi edi. «Äy, osı solşıl eserlerden jaqsılıq şamalı-au. Bizdiñ Qabılbek solarğa beker ilesedi. Beker...» – dep Turar tösekten turıp barıp, köşe jaqtağı terezeniñ perdesin ısırıp jiberip edi, jıp-jılı şağın bölmeniñ işi jımiıp qoya bergendey boldı.
Köşede körşi Mämettiñ jalañayaq balaları jaña badaşı aydap äketken siırlar ädepsizdikpen tastap ketken japanı jıp-jılı busanıp jatqan qalpında qapşıqtarına salıp alıp jür eken.
«Bizdiñ qazaq siyäqtı emes, äreketi mıqtı halıq, – dep qoydı Turar älgi balalarğa ayanışpen qarap turıp. – Osılar osıdan qıstıq otının jiıp aladı. «Esek artın jusañ da – mal tap» dep qayran aqın Abay tekke aytpağan şığar. Eñbektiñ aramı joq. Bulardıñ tezek tergeni äri özderine payda, äri bükil mahallağa payda – köşe taza boladı.
Turar sülgi, sabın, tis şayğış alıp, aulağa şığıp edi, üy iesi aulada jür eken.
– Assalaumäleykum, Säbden ağa! – dep sälemdesti. Säbden buğan burılıp qarap:
– Uağalaykumassalam, – dep ünin qırattap turıp amandastı. – Nege erte turğansıñ, Turar balam? Sen tünde tım keş oraldıñ emes pe?
– Jinalıs uzaqqa sozıldı, Säke.
– E-e, jinalıs, jinalıs. Bolşevik – jinalıs, menşevik – jinalıs. «Şuro-i-islamiyä» – äm jinalıs.
– Eserlerdi umıtıp kettiñiz, Säke, – dep küldi Turar.
– Äy, özi de eser dese eser şığar, ılği qisayıp jüretin körinedi ğoy, – dep Säbden şi sıpırğınıñ tarqatılıp ketken kendir jibin şielep baylay berdi.
– Siz munıñ bärin qaydan bilesiz, Säke?
– E-e, Turar balam, biz qart kisiler, äñgimege qumar kelemiz. Endi osıdan şäy işip alıp, Atşabardıñ bazarına qaray ayañdaydı bul jaman ağañ. Şäyhanada otırıp alıp, al kep talas: bireu bolşevikti maqtaydı, bireu menşevikti jaqtaydı. Al juma namazı küni meşitke barsañ Ğumar imam bükil musılman, balasın «Şuro-i-İslamiyäğa» kiriñder dep ügitteydi. Bizdiñ älgi Äbden sol «Şuro-i-İslamiyänıñ» däuleriniñ biri bolıp alıptı.
Kenet idiñ isi müñk etti. Säbden tünde ilep qoyğan teriler eken. Turardan ıñğaysızdanıp:
– Bılayıraq turayıq balam, – dedi Säbden. – Mına isi qurğır... burın eptep teri-tersek jinap saudamen aynalısuşı edim. Endi onı eşkim almaydı. Qalada aşarşılıq, Turarjan. Dän uşpaydı. Bir qadaq biday bir qoydıñ qunı. Büyte berse, qırılıp qalarmız, sirä. Atşabarda naubayşılar aq nandı ötkize almay, sıñsıp turuşı edi, endi qara nannıñ qabığı da tabılmaydı. Alla, öziñ jar bola gör. Patşanı qulatıp, qudayğa künäkar boldıq pa, sirä. Jana ükimet ne jaqsılıq körsetedi? Kerenskiy degen aqşa qap-qap bolıp qauqiıp qaldı. Borjığan asqabaq siyäqtı, tükke jaramaydı.
Säbden Turardıñ qulağına auzın tosıp:
– Şırağım Turar, abay bol, seniñ ana jolı Atşabarda söylegen söziñnen keyin saudagerler sağan qattı kijinip jür. Seni maqtap jürgenderi de bar, dattap jürgenderi de bar.
– Säke, qara qıldı qaq jarıp otırsañ da, ketedi bireu maqtap, bireu boqtap, degen. Men aytsam, ädilin ayttım. Aştan qırılıp jatqandarğa järdem berse, baylar men kulaktar, saudagerler odan kedeylenip qalmaydı. Meniñ käsibim – aş-jalañaşqa kömektesu.
Aulanıñ oñtüstikke qarağan köşe jağınan bir üy, batıs jağınan körşi Äbden üyimen japsarlas tağı bir üy salınğan. Şığıs jağında qamba, malqorda soğılğan. Köşe jaqta biik qaqpalı bir dual, teristik jağında şağın urı esik şığatın tağı da biik dual. Urı esikten şıqsañız sıñsıp turğan bauğa kiresiz. Baudı aynala arıq qazılğan. Talastan bölingen su sol arıqtı iıqtap, lıqsıp ağıp jatadı. Turar sol suğa juınayın dep kişi esikke bettey berip edi, ergejeyliden säl-aq ülken şaqar Säbden şar-şar ete qaldı.
– Ou, munıñ ne, şırağım Turar! Juınatın bolsañ – men-aq su quyıp jiberem ğoy. Arıqtıñ suı lay, onı qaytesiñ. Älgi Sälima äli turmağan ba? Sälima!
Boyjetken qızdı nege şaqırğanın tüsine almay, Turar abırjıñqırap turdı da:
– Jo-joq, Säke, o ne degeniñiz! Özim-aq... Baqqa şığıp kişkene boy jazıp alayın, – dep boy bermey sırtqa şığıp ketti. Artınan quırşaqtay quldırañdap jügirgen Säbden:
– Arıqtıñ suına juınba, Turarjan. Säl seyilip qayt. Taza su dayın boladı, – dep bezildep qaldı.
Baqtı aynaldıra arıq boyına otırğızılğan nau terekter tañğı samalmen terbetilip, jasıl ala japıraqtarmen aspannıñ kögildir kümbezin tazalap turğanday eken. Degenmen, terekterdiñ balaq japıraqtarı sarğayıp, tüse bastaptı. Turardıñ tabanınıñ astına tırs etip qaraküreñ birdeñe domalap tüsti. Däl töbesinen tönip turğan alpamsa emenniñ dänegi eken. Emenniñ de urığı pisipti. Baqtağı tarbiğan alma ağaştar pisip jetken küzdik almadan butaqtarı iilip, ıñıranıp tur.
– «Mınau bir bereke. Al qalada – aştıq, – dedi Turar baqtıñ işin aralap jürip. – El aştıqqa uşıraydı. Biılğı kuañşılıq mına Säbden bağın qiyälap ötken siyäqtı. Bunıñ asığı tügel. Al uezd boyınşa surapıl kuañşılıq. Egin şığımsız, şöp aptaptan uşıp ketti. Jut boları sözsiz. Uaqıtşa ükimet äreketsiz otır. Keñesterdiñ qolında tolıq bilik joq äzir...».
«Tüu, – dedi Turar özine özi ökpelegendey, – uyqıdan turğan boyda osı oy qıstaytını nesi meni?».
Solay dep, özin-özi zorlap, eşteñe de oylamauğa tırısıp, ayaq-qolın jazıp, jattığu jasauğa kiristi. Böri bülkilge salıp, arıqtı jağalay jügire jönelip, baqtıñ arğı şetine jetkende, arğı bettiñ reñi eriksiz köñilin böldi: qala şetinen äri Kişi Burıl bökteri ört şalğanday qara qotırlanıp, betine zäri şığıp, qabartıp jatır eken. Köz körim kök jiekten beri aranı aşılğan alpauıt kömeydey suıq sezildi. Turar tez burılıp, keri jügirdi. «Tez Sovdepke jetu kerek!» dedi özine özi buyırıp. Sovdepke tez jetse – tönip kele jatqan ajdahanı toqtatatın bir amal tabatınday körindi.
Kenet sıñqıldap külgen dauıstan kilt toqtap jan-jağına sasqalaqtay qaradı. Erteñ erte turıp boy jazıp jügiru bul mekenniñ ädetinde joq, sondıqtan bul mahallanıñ turğındarı jas jigittiñ mına jügirisin ersi köredi.
Älgi alpamsa emenniñ tübinen bulañ etip Sälima şığa keldi. Qolında şäugim, iığında appaq uzın tükti oramal. Tulğa bitimi, nur şaşıp, appaq tisteri tizilip, aqsiyä külip tur:
– Ağay, kimnen qaşıp jügirip kelesiz? – dep Sälima tağı sılq-sılq küldi. Bir qolında şäugim, sol qolınıñ qarına sülgi ilgen: birese eñkeyip, birese şalqalay küledi. Sol kezde kempirqosaq tüsti atlas köyleginiñ astınan arşın tös dirildegendey boladı. Atlas köylek jaña şığıp kele jatqan künniñ şuğılasına şağılısıp mıñ qulpıradı. Jup-jumır itelgi moyın märmärday äppaq eken.
– Sälemetsiz be, ağay. Keliñiz, su quyıp jibereyin, – dep qız buğan közi jalt etip bir qaradı da şäugimdi ıñğaylay berdi.
– Joq, joq, bılay bolmaydı. Sälima qarındas. Mına arıqtağı salqın suğa juınamın. Köp-köp raqmet. – Turar közildirigin tüzeñkirep qızğa tağı qarap edi, Sälima toqpaqtay burımın keudesinen arqasına qaray laqtıra tastap, basın äntek qisaytqanda qulağındağı şeñbirek altın sırğa bultañ ete qaldı.
– Siz ülken töresiz, ağay. Arıqtan eñkeñdep juınıp jatqanıñız jaraspaydı. Qarındasıñızdıñ qolın qaqpañız. – Qız osını aytıp erkin ketip, şäugimdegi sudı Turardıñ aldına ağızıp ta jiberdi. Şeginerge jeri, aytarğa uäji qalmağan jigit, amal joq köyleginiñ jeñin türip, jağasın jımqırıp, suğa alaqanın tosa berdi de, közildirigin alıp, emen tübindegi tüye japıraqtıñ üstine tastadı.
– Men töre emespin, Sälima, – dedi suğa qolın tosa berip.
– Siz töre bolmay, kim töre boladı. Mäñiz, mine, sabın.
Közildiriksiz naşar köretin jigit sabındı ala beremin dep qızdıñ bilegin ustap aldı. Jüzimniñ üzimi siyäqtı qırıq büyrek budır kök ätir sabın bir süykegennen-aq köpirip ala jöneldi.
– «Bul qay jaqtan kelgen sabın? – dep suray jazdap, Turar özin özi lezde tejep qaldı,– Tük körmegendey bolğanım jaramas».
Biraq suñğıla qız jigittiñ kökeyindegi suraqtı siqırmen sezip qoyğanday sıñğırlap turıp özi til qattı:
– Täşkende nağaşılarım turadı. Solardıñ berip jibergen sälemdemesi ğoy. Sizdey törege, töre emespin deysiz, törelerdiñ sultanına ädeyi saqtap jürgen sabın edi, ağatay.
Turar munşa marapattı unatpay, sabındağan közin tars jumğan küyi Täşkennen kelgen qımbat buyımdı qızdıñ qolına ustata saldı.
– Raqmet, – dedi üni qatqıldau şığıp. – Esiñde bolsın, qalqam, men töre de emespin, sultan da emespin, osı esiñde bolsın. Budan bılay meni olay atama.
– Bükil Äulie-Atanı auzına qaratqan azamattı sultan demey, kim deymiz, ağatay? Äneu küni Atşabarda düyim halıqtıñ aldında söylegeniñizdi bükil el jır etip aytıp jür.
Qız sudı sıpayı ğana sızdıqtatıp tur edi, endi erkeligi ustap ketken baladay, salqın sudı jigittiñ jelkesinen jon arqasına qaray tögip-tögip jiberdi. Oylamağan oqıs qimıldan tulaboyı dür etip titirkenip, şegine berip, jigit tez boyın jiıp aldı da sır bildirmey:
– Raqmet, Sälima, sergip qaldım toy. Suıñ salqın eken, – dep sülgige qol sozdı. Osı bir ospadarsızdau oyınnan dänekerlik däme kütken qız oylağanı bolmağan soñ, nazdı qılıqpen oramaldı bultañ etkizip tastadı da, burılıp, burala basıp, urı esikke bettedi.
Jigit tap-taza tükti oramalmen üsti-basın qurğata sürtinip turıp ekiuday oyda qaldı. «Bir sät äzil-ospaq, oynap-külu de kerek şığar. Tım sireskenim ne? Tım tik minez robesperlik ärdayım kerek pe özi? Jas qızdıñ köñilin qayaulatqanım qalay boldı?» – dep säl ıñğaysız sät ötkerdi.
Sürtinip bolıp, emen tübinde jatqan közildirigin alıp kidi. Bulıñğır dünie qaytadan jaynap qoya berdi. Kim biledi, älginde ol osı közildirikti alıp tastamağanda, Sälima qızğa basqaşa qarar ma edi... Küzdik alma sağağınan üzileyin dep, tañğı şıq qızğıltım reñinen äli taymay, kün säulesimen aqıqtay qulpırıp oynaydı. «Bağban bolıp jüre bergenim durıs pa edi: arpalıssız, tıp-tınış beybit ömir edi sol». Kenet sonau Merke bazarı, teñiz tışqanına bal aştıratın soqır şal köz aldına tura qaldı. «Bükil ömiriñ şayqas» dep edi sondağı kök qağaz. Sodan beri bul Turar jazmıştıñ tulağan tolqındarın talay keşti. Sol kök qağaz peşenesine jazılğan jazu şığar. İä, bul Pişpekte jürgende jurttan jasırıp, Robesper turalı esi ketip beker oqımağan, sirä, Frantsiyänıñ ulı revolyutsiyäsınıñ qandı köylek qaharmanına bul sonau Pişpek kezeñinen bastap elikteytin. Robesperdiñ jolın berse de, aqırın bermesin. Robesper tağdırı Turar kie tutatın taq tulpar Qızıl Jebe tağdırına uqsas siyäqtı körinetin.
Qalanıñ teriskey şetindegi Burıl köşesindegi osı päterdi Turarğa Sıdıq Abılanov tauıp berip edi. «Qazaq jastarınıñ revolyutsiyälıq odağınıñ» belsendi müşesi muğalim Sıdıq Abılanov o basta Turar Merkeden kelgen bette onı öz üyine şaqırıp jürdi. Şamada bir apta ötken soñ Turar oğan päter tauıp ber dep ötindi. Sıdıq könbegen:
– Meniñ üyimdi, öz üyindey kör. Qısılmay, qımtırılmay tura ber, – dep arı-beri aytıp körip edi, ömiri eşkimge masıl boludı bilmegen Turar qasarısıp, aytqanınan qaytpadı. Aqırı Sıdıq bir tanıstarı arqılı qalanıñ usaq saudageri Säbdendi köndirip, Turar sonıñ bir bölmesin jaldap turıp jatır edi.
Qalada qımbatşılıq. Azıq-tülik aqşağa tabılmaydı. Merkede Andreevtiñ kömegimen muğalim bolıp jürip tapqan azın-aulaq aqşa tausıluğa aynalğan. Päter men eki mezgil şäy-pulğa dep Turar Säbdenge eki aydıñ aqısın aldın ala tölep qoyğan. Äueli Säbden kädimgidey saudalasıp, päter aqısın eki ay burın aldın ala talap etse de, keyinirek Turarğa şäydi ıqılaspen beretin boldı.
– Qayda jumıs isteysiñ, qarağım? – dep surağan alğaşqı kezdesken bette.
– Sovdepte.
– Jalaqıñ qanşa?
– Jalaqı almaymın.
– «Jalaqısız jumıs bola ma?» – degen ünsiz suraqtı Turar sonda Säbdenniñ jiñişke äjim torlağan şüñet közinen tanıp qalıp edi. Aqırı Säbden: «Päter aqısın aldın ala tölese, onıñ qızmetinde, jalaqısında ne şaruam bar?» – degen aqılğa kelip, Turarğa baspana bergen.
* * *
Tañerteñgi şäy keldi. Ärkimniñ öz tirşiligi bar. Säbden de mına Turarğa bola sıpayılıq saqtap otırğanı bolmasa, qabın arqalap bazarğa qaray qos ayaqtap jügirmekşi: Säbdenniñ bäybişesi Dilyaram apay da un bazarğa jöneledi. Tünimen tandır nan pisirip şıqtı, sonı satıp keledi. Al bul üydiñ qızdarı Sälima men Älima is tigedi.
«Tirşilik, turmısı köp qazaqtan özgeşe, – deydi Turar kişkentay tüyeköz şınayaqpen sütsiz qızıl şäydi auzı küye urttap otırıp. – Bulardı qay tapqa jatqızuğa boladı. Kisiniñ eñbegin qanamaydı, bılay qarasañ. Öz betterinşe qıbırlap, kün körip jatqan jandar. Al bılay bir qarasañ, osı eñbegi adal da emes siyäqtı. Jalpı qazaqta bay bar, kedey bar. Qanauşı men qanaluşı. Al mına Säbden qaysısına jatadı?»
– Ağatay, şäy alıñız, – dep Sälima üni sılqım estilgende ğana Turar oyı bölinip, özine şınayaq usınıp, şäy ustağan qolın ekinşi qolımen demep, tizerlep turğan qızdı añğarıp, onıñ sonşa sulu müsinin, ärbir qimılınıñ näzik, nazğa tolı ekenin endi anıq añğarğanday, bir sät Sälimağa suqtana qarap qaldı.
Jigittiñ bul ıqılasın bayqap ülgirgen suñğıla qız jiñişke, sürmeli qasın lıp etkizip bir qağıp süp-süyir sausağımen sarı samaurınnıñ büyirin sipalay berdi. Samaurınnıñ büyirine Nikolay patşanıñ sureti oyılıp salınğan eken, süyrik sausaqtıñ qınalı tırnağı sol suret sızığın jağalap aynaldıra berdi. Osıdan jartı sağat burın baqta turğandağıday emes, qız közi muñdı edi.
Qızınıñ näzik qıldı qiyälında äkesiniñ şaruası şamalı siyäqtı-tın. Nikolay patşanıñ samauırındağı suretin qızı sausağımen sızğılap otırğanı oğan basqaşa oy saldı da, Säbden öz sarınımen ketti:
– Opasız dünie degen osı. Bul dünie bir opalı bolsa, osı patşağa opalı bolar edi, a bul da tağınan tayıp ketti. Sonda mına bizdiki ne dalbasa! Bul Nekelaydı qayda qurttıñdar, Turar? Ne boldı özi? Tiri me?
–Tiri, – dep küldi Turar mına usaq saudagerdiñ bul äñgimesin qızıq körip. – Sibirde, Tobıl degen jerde tutqında otır.
– Alda jarıqtıq-ay, ä? Sonda qalay? Kädimgidey türmede otır ma?
– O jağın bilmeymin, Säke.
– Apır-ay, ä? Seniñ de bilmeytin närseñ boladı eken-au, – dep Säbden bir jağına qisaya ketti. – Jurt: Turar biledi, Turar biledi, – dep guildeydi äyteuir.
– Meniñ biletinim: patşanı halıq sottaydı. Ol jazasın aladı.
– A mümkin, qutılıp keter, kim biledi, onıñ da janaşırları bar şığar? – Säbden qısqa şıntağın tauıqtıñ qanatınday etip tez jiıp ala qoyıp, tüzelip otırdı.
– Onıñız ras, Säke, patşanı añsap, ausal bolıp jürgender joq emes. – Patşanı şınında da äldekimder tutqınnan däl qazir qutqarıp alıp qoyatınday Turar tınışsızdana bastadı.
– Meniñ sandırağımdı quptadıñ-au, Turar şıraq, – dep Säbden mäz bolıp qaldı. Şäuşigen bir uıs beti külgende burınğıdan beter qatparlanıp, bayağı Merke bazarındağı soqır duananıñ eski qobızınday qırtıstanıp ketti. Özin Turar qostağanına kädimgidey qoqilanıp, ünsiz otırğan bäybişesin, qızdarın kisimsip bir şolıp aldı. Şınıayaqtı tırbıq sausaqtarımen tübinen büre şımşıp ustağan küyi, ekinşi qolımen tizesin şirene tirep, kädimgidey oy tolğap, şınaşaqtay bolıp, Turarğa şikireye qaradı. – Turar qarağım, osı sen Kerenskiy jağındasıñ ba, Lenin jağındasıñ ba?
– Lenin jağındamın, Säke, – dep küldi Turar mayda saudagerdiñ kenet sayasatqa añsarı auğanın qızıqtap.
– Ä-ä-ä, – dep Säbden közin sıqsitıp, äueli tilimen jalap alıp, astıñğı ernin qımqırdı.
– Osı Kerenskiy küşti emes pe? Sonıñ jağına nege şığa salmaysıñ? Bizdiñ Äbden Kerenskiydi maqtaydı äyteuir.
– Onda, «Şuro-i-İslamiyä» da Kerenskiy jağında ğoy.
– Bilmeymin, şırağım, äyteuir bizge tınıştıq bolsa – boldı.
Şıntaqtap jatıp Säbden bir qolımen şınını auzına apara berip, kenet oyına bir keremet oralğanday oqıs toqtap, Turarğa şäuşigen betin kilt burıp:
– Osı Turarjan, sen köp qalanı kördiñ, ä! – dedi. – Bizdiñ Äulie-Atadan zorları da bar ma?
– Bar ğoy, Säke, – dep küldi Turar. Äkesiniñ bala qusap, qay-qaydağını äñgime etip, sıylı adamnıñ basın qatırğanına Sälima qız qısılıp, aq jüzi alaulap şığa keldi.
– Äy, bizdiñ Kaufman köşesindey köşeler joq şığar. Kaufman köşesindey qayda-a-a, – dep Säbden közin jumıp, astıñğı ernin tistep, basın şayqap-şayqap qoydı.
Säbdenniñ tañday qağıp tañdanatın Kaufman köşesi – Äulie-Atadağı tas töselgen jalğız köşe edi. Munda äkimşilik mekemeler, täuir-täuir dükender bolatın. Bul köşemen ädette qırdan kelgen tüyeli, attı qazaqtardı jürgizbeydi, esek arba mülde jolamaydı. Bılqıldaq faetondar, sulu at jekken küymeler ğana jüredi.
– Aytpaqşı, osı Kaufman degen kim özi? –dep Säbden şolaq şıntağın jastıqtan kötere berdi.
– Kaufman degen Türkistan ölkesiniñ tuñğış general-gubernatorı bolğan, Säke.
– E, bäse. Apır-ay. Oyazdıñ üyi – üy-aq qoy sondağı, – dep Säbden tağı da közin jumıp, basın şayqadı. Kenet közin batjañ etkizip aşıp aldı. – Quday buyırtıp, bolşevik jeñse, sol oyazdıñ keñsesinde otırasıñ ğoy, Turar-ä? Sonda mına bizdiñ qujıranı mensinbey ketip qalasıñ ğoy. Biraq jaman ağañdı umıtpa, äyteuir. Umıtpaysıñ, ä, Turar?
– Umıtpaymın, Säke, umıtpaymın, – dep küldi tağı da Turar.
Säbden şıntaqtap jatıp, Turarğa bir, Sälimağa bir qarap-qarap qoydı. Bir söz kömeyinde jıbırlap-aq tur. Biraq ayta almadı. Tek keseni tübinen mırtıq sausaqtarımen büristirip ustağan küyi, közin şart jumıp böten bir dünieni şarlap ketti. Pendeşiligi ustap, qiyälında ülken qızı Sälimanı Turarğa qosıp otır. «Erteñ» buyırtsa, bul Äulie-Atanı bileyin dep turğan jigit, – deydi özine-özi qupiyä aytıp. – Al sonda onıñ qayınatası Säbden qalay sıylı bolmaydı? Aybar siyäqtı alpauıttardıñ özi munıñ aldında jorğalap jürer edi. Meşittiñ bas imamı Ğumardıñ özi juma namaz sayın «Säbden efendi» dep quraq uşıp turar edi. Sonda Säbden mına balşıq üydi satıp jiberip, Kaufman köşesindegi qızıl kirpiş üylerdiñ birine kirer edi. «Biraq onda mal ustatpaydı au» dep tağı qinaladı. Al Säbden siyäqtı qazaq qalanıñ özinde mal ustamay otıra almaydı. «Biraq Turar aytsa, basqalar qıñ dey almaydı ğoy», – dep bul tüyindi de şeşip tastaydı. Sälden soñ qastarınıñ arası qosılıp, tüksie qaladı. «Al Kerenskiy küşeyip ketse şe? Tipti patşanıñ özi qaytıp kelse şe? Ol äli tiri eken ğoy. Bolşevikke qızıñdı berdiñ dep sorpamdı sonda qaynatar...».
– Osı seniñ jasıñ neşede, Turar? – dep Säbden közin aştı.
– Jiırma ekide, Säke.
– Oy, äli bala ekensiñ ğoy, – dep Säbden olqısınıp qaldı. – «Bala neme ökimet basında otıra ala ma?» – dep te qoydı.
Turar oğan qarsı dau aytıp jatpadı. Tek ana jılı Samar saparında başqurttıñ balası Aqmarmen arada bolğan äñgime oyına oraldı. Samardıñ auılşaruaşılıq oquına sonda Aqmardı da almay qoyıp edi. Oquğa qabıldanbağan ekeui sonda bir-birine muñın şağıp, biraz kün joldas bolıp, Samar qalasınıñ tuz-dämin birge tatısqan. Aqmar Turardan eresekteu edi.
– Eh, jiırmağa jaqındadım. Bitirgen bittey närsem joq. Al meniñ jasımda babam Salauat qol bastağan, – dep tistendi. – Bilesiñ be, Turar, bizdiñ başqurttarda ol turasında jır da bar:
– Salauat neşe jasında.
Jasıl kamşat börki basında.
General bolğan Salauat
Jiırma eki jasında...
– Da, al men... Voobşem, aydağız, Turar, kettik bizdiñ Ufağa. Vproçem, köp qazaqtar bizdiñ Ufada oqığan. Olar qazir oñay kisiler emes. Belgili adamdar.
– Joq, men elge qaytamın, Aqmar. Taşkentte jañadan institut aşılıptı. Bağımdı tağı bir sınap köremin, – dep edi sonda Turar. – Al Salauat jırı jaqsı eken. Onı men jattap alamın. Ufada oqığan qazaqtardı da bilemin. Olardıñ köbi şınında da halıqqa zor qızmet atqarıp jür. Mısalı, Beyimbet...
Turardıñ qolındağı bosağan şınığa qolın sozğan Selima onıñ oyın bölip jiberdi de... lezde jalğastırıp aldı. Osı köktemde Taşkentte Mustafa Şoqaevpen kezdeskeni esine tüsti. – On altınşı jılı Äulie-Ata köterilisiniñ kösemi bolğanıñdı jaqsı bilemin, – dep Mustafa Turardı kötermeley söyledi. – Sendey közi aşıq azamattar bizdiñ millätqa qasqaldaqtıñ qanınday qajet. Älihannıñ «Alaşına» qalay qaraysıñ?
– Ol ulttıq tomağa kiip alıp, özge dünieden oqşaulanıp, bölinu degen söz. Al bölingendi böri jeydi, – dedi Turar kidirmesten.
– Durıs aytasıñ, bala. Öte durıs aytasıñ, – Mustafa munı iığınan qaqqanda Turardıñ işi jılıp qalğan. Biraq izinşe Mustafa öziniñ betperdesin aşıp aldı. – Bizdiñ qazaq – ulı türiktiñ bir butağı ğana. Al dauıl şayqaltpas bäyterek bolu üşin bükil türki tektes halıqtar bir memleket boluı kerek. Ulı Turan memleketiniñ tarihın biletin bolarsıñ?
– Bilemin, – dep edi Turar äñgimeniñ qayda aparıp tirerin tez añdap. – Ol tarih qaytalanbas, Museke, qazirgi kezeñ ulttıq ülgilerge qarap birigudi emes, taptıq tañbalarğa qarap birigudi talap etedi.
– Oylan bala, oylan! Türki tektestiñ tübi bir! – dep edi Mustafa Şoqaev basın şayqap. Sonda qızıl mäuiti şoşaq taqiyäsınıñ qara şaşağı selteñ-selteñ şayqalğanı Turardıñ esinde qalıptı.
– Al käne, tiriniñ tirligi bar. Asqa bata qılayıq, – dep Säbden molaqay mırtıq sausaqtarın jayıp jiberip, işinen tez-tez kübirledi de, şäuşigen bir uıs betin sipay salıp, ornınan ıldım-jıldım ırşıp turdı.
Osı belgini zarığa kütip otırğanday Dilyaram apay da auır denesine qaramay ornınan jep-jeñil köterildi. Asıqpağan tek Sälima: oñ qolınıñ şınaşağın jeke dara şoşaytıp, şınayaqtardı samauırında qalğan aq sumen asıqpay şayıp, şetinen bir-birlep oramalmen muqiyät sürtip, desteledi de dastarqandı jidı.
– Siz de asığıssız ğoy, ärine, – dep Turarğa qiıla bir qaradı.
– Jumıs bar, Sälima.
Qız işinen bir kürsindi.
Sälimanıñ da öz şaruası bar. Abır-sabır basılğan soñ «zinger» maşinasın zarıldatıp, şibarqıttan, tas barqıttan kamzol, kökirekşe tigedi. Zaman aumalı-tökpeli bolsa da, eldiñ salt-sanası, ädet-ğurpı bäz-bayağı qalpında. Baylar qız uzatadı, kelin tüsiredi. Sälimanıñ qolınan şıqqan kiim ötimdi.
* * *
Ülken qaqpadan köşege şığar jerde qos qulağı qılıştay tikireygen kök töbet jatadı. Osı it äyteuir Turarğa üyrenbey-aq qoydı. Turar qaqpadan kirerde-şığarda kök töbetti bireu aldımen üyşigine kirgizip jiberip, esigin jauıp qoyadı. Bul jolı da Säbden itti üyşigine kirgizip jiberip, Turardıñ köşege şığıp ketuin kütip, üyşiktiñ esigin basıp turdı. Sodan soñ qızdarına ayqaylap:
– Qoylarğa su beriñder, umıtıp ketpender! – dep eskertti. Mal qoradan eş uaqıtta qoy balası üzilmeydi. Säbden olardı qoldan jemdep, bordaqılap, qauın soyğanday şetinen bir-birlep jep otıradı.
Şandaq köşege şıqqanda Säbden qapşığın arqalap alıp, Turardan qalmay quldırañdap kele jattı. Turarmen qatar jüruinde de esep bar: qisıq-kisıq köşeniñ dombazdap soqqan dualdarınıñ ar jağınan mahalla turğındarı moyındarın qılqıñdatıp sozıp-sozıp qaraydı.
– Oho, Säbden aqanı qarañdar, Keñesterdiñ bastığımen birge kele jatır!
– Tura tur bälem, Keñespen birte moynı astına qayırılıp tüser. Sonda Säbden qayter eken...
– Keñes degen ne özi?
– Oybay bolşevikter ğoy. Mal-mülkiñdi tartıp alıp, eki qolıñdı töbeñe qoyıp, qoñız tergizip qañğırtıp jiberedi äli. Äne, ana Säbdenniñ qasındağı bolşevik ötken juma bazarda düyim halıqtıñ aldında söz söylep, baylardı, saudagerlerdi könpiskelep, dünielerin kedeylerge taratıp beru kerek depti. Uaqıtşa ükimettiñ bastığın balağattap, äbden jer-jebirine jetipti. Özi janıp turğan şeşen deydi.
– E, onda aldımen Säbdenniñ malın, mülkin nege almaydı? Sodan bastasın, odan keyin köre jatarmız.
– Oy, qızıq ekensiñ, Säbden boyjetken qızın sol bolşevikke bermekşi deydi. Al qaytesiñ? Üyine nege kirgizip aldı deysiñ? Bul Säbden men Äbdennen amal artılğan ba?
– Ölä, onda qalay: bolşevik küşik küyeu bolğanı ma?
– E, olarğa bäribir emes pe, äyteuir şüberek bas tabılsa, qayın atasınıñ qolında da tura beredi.
Özbek, qazaq, orıs, tatarı aralas qisıq-qıñır köşeniñ toğışarlarına osılayşa jaña bir ösektiñ özegi tabıldı. Köbinese usaq sauda-sattıqpen küneltetin bul qauımğa äsirese «Şuro-i-İslamiyänıñ» ıqpalı küşti. «Şuro-i-İslamiyä» bolşevikterdi qarapayım halıqqa quqay etip körsetuge usta.
Säbden ärneni aytıp, quldırañdap, Turardıñ o jağına bir, bu jağına bir şığa berdi. Turar şıday almay:
– Säke, jürip kele jatqan köşeñ qisıq bolsa da, jürisiñ tüzu bolsın. Äne, bükil mahalla bizge qarap tur. Tüzu jüriñiz, – dep tastadı.
Qalanıñ qotırın jasırıp turğan jasıl japıraqtar sarı ala tartıp şarşağan köbelektey qalbañdap barıp, jerge bir-birlep qulap tüsip jatır. Turardıñ älgide ğana jaltırata tazalap şıqqan qara tufliin demde tozañ tutıp qaldı. Äulie-Ata jarıqtıqtıñ şañı biıl erekşe. Onı tazartuğa ulı nöser kerek-aq...
Mıñ jıl burın qalanıñ jan-jağın biik-biik dualdar qorşağan. Tört jağında tört qaqpası bolğan. Qazir bükil şahardı qorşap turğan qorğan joq. Endi ärkim öz üyin jeke-jeke qorşaytın bolğan. Är üy – bir bekinis. Dombazdap soqqan dualdar – biri biik, biri alasa, birimen biri jalğasıp kete beredi, kete beredi. Topıraq ta tozğanday, dualdardıñ äjimi ayğız-ayğız. Keybir jerleri qulap tüsip, üñireyip qalğan. Ketik dual – jırtıq kiim siyäqtı. Äbiiriñdi aşadı. Ar jaqtan äulie atalıq kedeydiñ jatağan jüdeu üyi jalañaştanıp turadı. Äli japırağı tüsip ülgirmegen jüzimdik süyeu tayaqtardı şırmay orap, jansız ağaştı aymalay tüsedi.
Eki doñğalaqtı arbağa bau-bau jusandı üyip artıp, tırmısqan kök esegin tizgininen şirene tartıp, arbanı da, esekti de özi süyregendey bolıp, jırtıq kebisin qoñıltaq kigen qazaq ketip baradı. Burıldıñ qırattarına biıl sarañ şıqqan tırbıq boz jusandı ketpenmen qırşıp şauıp baulap-baulap, bazarğa aparadı. Jaqındap qalğan qıstıñ qaharınan qorıqqan bayğus saudası jürse, ayağına etik satıp almaqşı şığar.
Jol şetinde mezgilinen burın ölgen aq köbelekti qumırsqalar qaumalasıp ileuine qaray jantalasa süyreydi. Olardiki de qıstıñ qamı.
– Auıldarıñda biıl astıq qalay? – deydi qara kempir qara pärenjeniñ ar jağınan qolın şığarıp, jırtıq kebisti qazaqqa aqşa usınbaqşı bolıp.
– Jılan jalağanday, – deydi qazaq qara qaqpalı türmeniñ işinde turğan adammen söyleskendey ayqaylap.
– Bolşevikter kedeylerge astıq beredi deydi ğoy, – deydi qara kempirdiñ dauısı zından tübinen şıqqanday sıbırlap.
– Äy, qaydam, qaşpağan qara siırdıñ uızı bolıp jürmese, neğılsın, – dep qazaq şübä soğadı.
Qara pärenjeniñ ar jağınan bir uıs qağaz aqşa ustağan qol körinedi.
– Ou, bäybişe, bul qobırğan qu qağazıñdı ne qılamın, otqa jağamın ba? Mağan dän kerek. Nan kerek. Tüsindiñ be? Al Kerenskiydiñ aqşasınan öziñ pärenje tigip al! – dep qazaq közi irindegen, äli jüni qorbiğan maubas esegin arı qaray süyrey jöneledi. – Otın ornına Kerenskiydiñ aqşasın öziñ jaq.
– Äy-u, tura turıñız, mäñiz, kümis teñge, – dep qara pärenjeniñ ar jağınan qol qimıldap, kümis aqşalı qalta alıp şığadı.
Bulardıñ tusınan ötip bara jatqan Turar osı bir keleñsiz jaydıñ kuäsi bolıp, tağı da oyğa qaladı: «Halıqtı sendiru kerek. Sözden iske jedel köşu kerek. Baylardı konfiskalap, mına siñiri şıqqan kedeyge qol uşın bermese, biıl qıstan aman qaluı ekitalay». 
* * *
«Biıl qısıñ ne, osı küzden artılar ma ekenbiz», – degendey köşede ilbip basıp, biik qaqpalardı tayağımen taqıldatıp, qayır-sadaqa surap turğandar kezdese bastadı. Bular qala duanalarına uqsamaydı. Äne, anau kir kimeşek kiip, bes-altı jasar bala jetektegen äyel, söz joq, elden kelgen. Balanıñ öñi bit sorğanday bop-boz şekesinen kök tamırı körinip tur. Kişkentay näresteniñ közderine külli älem aş-jalañaştarınıñ qayğı-qasireti kelip qonaqtap qalğanday eken. Bet-auzı külkildep isken şeşesi älsiz qolmen qaqpanı tıqıldatadı. Zarığıp köp turadı. Onıñ tağdırı osı qaqpanıñ aşıluına baylanıstı siyäqtı. Kisi balasına alaqan jayuğa arlanatın, Uyatı küşti jan şığar. Esik tıqıldatuınan bayqaladı. Esik qağuğa qolı äreñ köteriledi. Tarsıldatpay, ölimsiretip jay qağadı. Onı tükpirdegi üy ieleri estimeui de mümkin. Biraq qaqpanıñ ar jatınan örşelenip it üredi. İt qazir qayırşığa qastıq qıldım dese de, dostığı küşti. Öytkeni inine tığılğan qala toğışarınıñ mazasın alıp, qaqpanı aşpasına qoymaydı.
Äyel käri de emes, biraq jasına jetpey borjıp, bet-älpeti buzılıp bolıptı. Sirä, tiregi joq, küyeui ajal qarmağına burın ilingen tärizi bar. Endi özi de tiriler sanatınan şığıp qalğanday. Tek balanı saqtasam-au degen analıq sezim barlıq ar-Uyattan attatıp, alaqan jaydırıp qoyıptı.
Ar jaqtan burqıldap üy iesi şıqtı. Qayırşılardı körip, qattı aşulanıp, qayırımnan ineniñ jasuınday sezim bilinbey, qaqpanı tars jauıp qoydı.
– Arı jür, – dedi älgi üy iesi aşulanıp, itimen qosa arsıldap. – Bar, ana bolşevikter asıraydı sendey sandalğandardı! Atşabarda ashana aşıptı deydi aştar üşin. Keşikpey özimiz de sonda baratın şığarmız. Işegimizdi suırıp jeyik dep otırmız. Sağan beretin sadaqa qayda?!
Turar älgi äyelge tayap kelip:
– Atşabarğa barıñız. Mirza-auf degenniñ üyin surañız. Aştarğa sonda tamaq beriledi. Endi qulap qalmay turğanda tezirek jetuge tırısıñız, – dedi.
Äyeldiñ dolırğan erni birdeñe dep qıbırlağanday boldı. Bala şeşesiniñ jeñinen tartqıladı.
– Apır-ay, näubet töne bastaptı ğoy, – dep Säbden şoşındı.
Turar artına burılıp qarap edi, balanıñ közine közi tüsip ketip, tulaboyı dir ete qaldı. Näresteniñ janarı balanıñ emes, jasamıs adamnıñ közqarasınday sumdıq eken. Bası qauqiıp, däu körinedi. Qıldırıqtay moyın sol bastı kötere almay bılq-sılq etedi. Ayaq-qolı şidey de, qarnı şermiip qalıptı, aran aurudıñ şın nışanı körinip tur.
– Säke, säl kidiriñiz, – dedi Turar aldığa tüsip, asığa basıp bara jatqan Säbdenge. Säbden äldeneden küdiktenip, qaşqaqtağanday ıñğay bildirip:
– Asığıp turmın, Turarjan. – Juma namaz...
– Asıqpañız. Mınalardı ekeumiz Mırza-auftıñ üyine jetkizemiz. Tastap ketuge qalay dätimiz şıdaydı? Kördiñiz be, şeşesi mülde jüre almaydı. Bala da qulağalı tur.
– Oybay, şırağım-au, sonau Atşabarğa bulardı jetkizgenşe kün de batadı toy. Bulardıñ qaysıbirin jarılqaysıñ, Turar?! Quday jarılqamağan sorlığa, adamnıñ janı aşığannan ne payda? Meni qinama. – Säbden qipaqtap, arı burıla bergen. – Säke! – degen söz saqpanday sart ete qaldı. Säbden selk etip toqtadı. – Alıñız qoltığınan anau äyeldi! Men balanı köteremin. Men sizge üyden şıqqanda mağan iles degen joqpın. Mağan ilesken adamdardıñ jumısı osınday boladı, bilip qoyıñız. Al aytqanımdı tıñdamasañız – mınalardı sizdiñ üyge alıp baramın. Bağasız, baqpasañız, zorlap köndiremiz.
– Qaydam, qarağım, jamanşılığım joq edi sağan, – dep Säbden qomıt äyeldi äşeyin qorıqqanınan ğana qoltığınan demegen boldı. Bala şüyke jündey jep-jeñil eken. Şermigen qarın bolmasa, qırım et joq, qu süyek. Taza kiingen beytanıs adam özin köterip kele jatqanına senerin de, senbesin de bilmey, üñirek közder Turarğa kirpik qaqpastan tesile qaraydı.
– Äy, qarağım Turar-ay, sendey töre adamnıñ jumısı bul emes edi-au, – dep Säbden älgide Turarmen qatar kele jatqanın däreje körse, endi namıstanıp, ötkennen de, ketkennen de, Uyalıp qara terge tüsip keledi.
– Qatelesesiz Säke. Mümkin, bul bala keyin halıqqa siz ben bizden göri qajettirek azamat bolıp öser. Öltirip alsaq, obalı ekeumizdi eki düniede de jibermeydi.
Art jaqtan at jekken arbanıñ dıbısın esitip, Turar tura qaldı da, qol köterdi. Delbe ustap otırğan qızıl bet, qaba saqal toq kisi Turardıñ aytqanına könbey, attarğa qamşı basa bergende, Turar bojını tartıp qalıp, jan qaltasınan revolverdi suırıp aldı. Közi şarasınan şığa, tili kürmelip qalğan qaba saqal arbadan sekirip tüsip, kölikke äyel men balanı özi köterip otırğızdı.
Arbağa Turar da minip, qaba saqalğa:
– Atşabarğa tart! Tez! – dep buyırdı.
– Keşire gör, sen kimsiñ? –dedi arbakeş älden uaqıttan keyin tilge kelip.
– Äulie-Ata sovdepiniñ müşesi Turar Rısqulov.
Üñirek köz bala Turardıñ betine tağı da uzaq qaradı. Ne jılay bilmeytin, ne küle bilmeytin, sirespe reñ – jüz jasağan, dünieden tüñilip bolğan qaqbastıñ irepetindey mülde enjar, mülde samarqau. Biraq tereñde jatqan közderi ğana şıñırau tübindegi suğa tüsken säuledey jıltırap, Rısqulovtıñ öñmeninen ötip baradı. «Men munıñ jasında türmede edim-au» degen oy Turardıñ basına sap ete qaldı.
* * *
«Bolşevikter aş-jalañaştar üşin Atşabarda baspana aşıptı» degen habar jer-jerge, el-elge lezde tarap ketken. Osı habardı estigen kembağaldar Äulie-Ata ueziniñ tükpir-tükpirinen Atşabarğa ağıla bastağan. Atşabar degen esim näubet jalmauızdıñ basın şabatın, ertektegi batırday estiledi. Äulie-Atanıñ qaq ortasında, biik jardıñ basında turğan osı ejelgi bazar qazir auqatsız älsizderdiñ kieli Mekkesindey bolıp tur.
Bolşevikter fraktsiyäsı bul punktti aşuın aşqanmen uaqıtşa ükimet qoldamay, aştardı asırau üşin qor jinalmay, punkt bastığı Mirza-auftıñ şır-pırı şıqqan kez edi. Mirza-auf osı Atşabardıñ qoy bazarında şağın şayhana ustaytın. Däu qara qazanda burın jupar isi bas aynaldırıp, köz tundırıp, bazarşılardı erkinen ayırıp, siqırımen tartıp palau pisirilip jatatın. Kişigirim kisi boylı, juan sarı samaurındar sekseuil şoğınan ısıldap, iininen dem alıp Turar edi.
Endi däu qara qazanda qatıqsız qara suğa arpa men sulı unınan atala qaynaydı. Erteden keşke deyin üzbey qaynaydı. Äueli Mirza-auf aştarğa atalanı şömiş toltıra quyuşı edi, jetkize almaytın bolğan soñ, şömişti qısıp ustap, jartılay qUyatın boldı. Sonda da jetkize almaydı. Keneui kepken, aranı aşılğan adamdar arpanıñ atalasına tegi toymaydı. Onıñ üstine sağat sayın isip-kepken adamdar süyretilip kelip jatır, kelip jatır...
Mine, qızıl bet, qaba saqal äldebireu tağı da ekeuin äkelip, arbadan tüsirdi. Mirza-auf qızıl bet, qaba saqalğa dürse qoya berdi.
– Äy, öziñ sep-semiz bolıp, jaqındarıñdı aşıqtırıp, munda äkelgeniñ ne? Apıray almadıñ ba? Ne degen Uyattan bezgen, qudaydan qorıqpağan, adamnan Uyalmağan, betiñniñ köni bes eli!
– Ö-ö-ey! – dep qaba saqalda da jan bar, ökire umtılğan. – Rısqulovtı bilmeytin netken naysapsıñ?! Sonıñ parmanı!
«Rısqulov» degende Mirza-auf rayınan lezde qaytıp, sabasına tüsti. Sol arada Turar da kelip jetken.
– İä, ortaq Mirza-auf, qalay, qiın bolıp jatır ma?
– Jüdä qiın, ortaq Rısqulov, jüdä hiyämet! Meni bul tozaqtan qutqarıñız, ortaq Rısqulov! Azıq-tülik basqarması bes qap arpa un, bir tüyeniñ etin bergen edi. Tausıldı. Endi meni pisirip jemese, tegi tük joq...
– Jumaqqa baru üşin äueli tozaqtan öt, Mirza-auf. Bul rahım isine öziñnen basqa layıq eşkim joq. Al käne mına äyeldi balasımen qabıldap al da, özegin jalğa. Äsirese balağa ıhtiyät bol. Saqta balanı! Kim bilgen, bir zamanda osı bala jaqsılığıñdı eselep qaytarar.
– Qudaydan qaytsın de, ortaq Rısqulov. Adamnan jaqsılıq qaytar dep kep dämelenbeymin. Bul bala ösip, örlep, meniñ basıma kök tas qoyar deymisiñ... – dep Mirza-auf balanıñ sülderin arbadan köterip alıp, dualdıñ tübindegi arpa unınan bosağan qaptardıñ üstine otırğızıp qoydı. Işki üyge özi kirip, qol baqırmen atala alıp kelip, balanıñ auzına tostı. Sonda salğırt, samarqau süyek kenet tirilip, şidey qolımen kölbaqırdı qarısa ustap, tumsığın suğıp kep jiberdi. Mirza-auf balanıñ basın baqırdan äreñ ajırattı.
– Birden köp işuge bolmaydı, beyşara! Kötere almay ölip qalasıñ.
– Kötere almaytınday mayı kilkip tur ma edi? –dep ızalı mısqılmen Turar bir tüyrep qaldı. Bul kezde Mirza-auf qolbaqırdı äyeldiñ auzına tosqan. Äyeldiñ könektey külkildek erni ikemge kelmey, atalanıñ birer qasığın omırauına tögip aldı. Anağan, anağan ber dep işara etti bayğus ana balasın meñzep.
Osı kezde ekpini üy jıqqanday oyqastap bir top adam cay ete qaldı. Ortasındağı aq şekpendi, qundız börikti Aybardı Turar birden tanıdı, basqaların tüstey almadı. Biraq türleri ört söndirgendey tütikpe eken.
– A-a, Turarjan, Merkeni büldirgeniñ az edi, endi qasietti Äulie-Atağa auız saldıñ ba? Bul kieli şahar, äulieler jaylağan meken. Sendey ibilis aramdamasa kerek edi bul qasiet ordasın! – Aybardıñ sol köziniñ aldı ırbañdap tarta beretin bolıptı.
– Aqsaqal, Merkeni büldirip bolıp, qasietti Äulie-Atağa ana altı qarıs azuıñızdı salıp turğan öziñiz emessiz be? Auzıñızda sälemiñiz joq, birden qabatın ädetiñiz äli qalmağan eken. – Turar ayılın jimay, seskenbey söyledi.
– Sälem seniñ ne teñiñ, bätşağar. Kisimsi qaluıñ äkeñniñ soñınan keteyin dep jürgen jügermeksiñ ğoy. Öletin bala – molağa qaray jügiredi. Mağan tiisip neñ bar edi? Endi oñbaytın boldıñ ğoy. Äli de bolsa, täubeñe kel de, ana Kärimbay, Törebek degen töbetteriñe meniñ mal-mülkimdi talattıruıñdı toqtat! Estimisiñ-ey, murtıñ örge şanşılıp tur ğoy öziñniñ!
Turar tikireygen barmaq murtın sausağımen sipap qoyıp, mırs etti.
– Aqsaqal, üp-ülken kisisiz, ädepten adasasız. Mämilege keletin keleli adam bulay söylespeydi. Al qoqan-loqıdan qorqatın kisi biz emes.
– Al mämilege kelgende bılay, köbegim. Osı Äulie-Atada meniñ üş jerde mahazinim bar. Merkede de bar, öziñ bilesiñ. Mundağı mahazinderime älgi aytqan Kärimbay Qoşmambetov, Törebek İsabekov deytin biri qazaq, biri qırğız, Gurbenko deytin orısı jäne bar, mine osılar tiisti. Merkedegi mülkime Maqsut Jılısbaev, Qabılbek Sarmoldaev deytinder qol saldı. Olar da seniñ adamdarıñ. Barlığın aydap salıp otırğan sen. Nege ekenin tüsinem: meniñ ulım, Atamırzamen ata jau bolıp aldıñ da, endi sol jaulığıñdı mağan da saldıñ. Atamırzanıñ da tübine sen jettiñ. Dünieden Atamırza joyılıp, sen jaybaraqat jayrañdap jüre almassıñ. Ana dudar basıñdı qan tartıp tur. Endi meniñ soñıma tüstiñ, bätşağar. Osınıñ ädilet pe? Qasqır tartıp qan şığarsa, jaman itter julmalap jey bastaydı. Sen auzıñdı bir salıp ediñ, endi Äulie-Atanıñ külli joq-jutañ qarabaqırları seni körip, tutalaqay qılmaqşı. Uaqıtşa ükimet meni qorğaydı, bilesiñ. Endi bolmasa, tura Kerenskiydiñ özinen bir-aq şığamın. Al, oğan deyin bäleniñ bärin bastağan seniñ jelkeñdi jelkektey qiıp, ana dudırağan basıñdı ağaştağı almaday julıp alamın, naysap!
Aybar şal şoqpar şüydesi isinip, qalşılday bastadı. Qasındağı ertkenderi de ars-ars etip qalıp, közderi qantalap, şataq izdep şatınap tur.
– Aqsaqal, el işin aştıq jaylap tur. Bıltırğı ılañda köteriliske qatıstı degen jeleumen jurttıñ malın sıpırıp alğandardıñ işinde orıstıñ ulıqtarımen birge sizdiñ ulıñız Atamırza da, siz öziñiz de boldıñız. Atamırza ajalğa özi kilikti. Onıñ qanına qolım bılğanğan joq. Qazaq pen qırğızdıñ egin salıp otırğan toqımday qunarlı jeri bolsa, pereselenderge tartıp äperip, bay-kulaktardan para alğandardıñ işinde siz de barsız. Ol dausız. Al, endi halıq aşıqtı. Sol halıqtan alğan maldıñ eñ bolmasa bir mısqalın qaytarsañız, sizge qılauday da ziyän kelmeydi. Bul jalğız meniñ tapqan emes, keñestiñ qabıldağan qaulısı. Biz tek sol sovdeptiñ uyğarımın orındauşı ğana. Bizdiñ esebimizşe, Äulie-Atadağı dükenderiñizdiñ qambasında basqa mülikti bılay qoyğanda, tek bidaydıñ özi üş mıñ put. Un da sonday. Mine, osı astıqtıñ eñ kemi üşten biri mine, mına qazanğa tüsui kerek! – Turar jiegi arpa atalasınan jağaldanıp qalğan däu qara qazandı nuqıp turıp körsetti. – Solay, Aybar aqsaqal! Mağan bir uısı da keregi joq, mine, mına jatqan aştarğa kerek. Ömir boyı osılardıñ qanın sorıp, toyğan qandaladay bolıp turuıñız mınau. Endi kezekti dünie. Qolınan qayır bermeytin sizdey qortiğandardan astıqtı zorlap alamız.
– Äy, äkeñdey kisimen qalay-qalay söylesesiñ, naysap!
Aybardıñ şot jelkesi şodırayıp, tula boyı şıtır jegen ögizdey birte-birte isinip bara jattı. Köziniñ aldı ırbıñdap tartıla berdi. Tükirigi saqalına şaşırap, sözi baj-bujğa ulasa bastadı:
– Öspeytin bala, önbeytin daudı quadı, qaydağı-jaydağını daulap daurıqpa! Atımtay jomart bola qalğıñ keledi, ä! Meniñ jadımnan jurtqa şülen taratıp, jaqsı atanbaqsıñ ğoy? Osındağı qusiraqtar «Turar, Turar!» degenge tım daliyä berme. Men tegin jaratılğan jan emespin. Aybar degen atımdı arğısı – Qoqan, Samarqan, berisi – külli Äulie-Ata atırabı biledi, ardaqtaydı. Halıqtıñ qadirlisimen oynamas bolar. Oynaqtağan bota ot basar.
– Astıña batsa altın er, atıp ur da – otqa jaq degen sol halıq. Siz halıqtıñ arqasına batıp tursız. Qadirlisi, ardaqtısı sizdey bolğan eldiñ sorı qalıñ. Söz bitti. Şarua köp. Sau turıñız.
Aybar tobın endi közine de ilmey, Turar Mirza-aufqa burıldı:
– Äzirşe barımen amalday turıñız. Astıq jetkiziledi. Tabamız astıqtı. Men keşikpey oralamın.
Osını aytıp beri burıla bergende Aybardıñ qasındağı urma top Turarğa tap berdi.
– Usta bälemdi! – dep qırıldadı Aybar irkildep. – Osıdan-aq kördim ğoy köresini. Ölse – qunı meniñ moynımda, qorıqpañdar, urıñdar büldirgini!
Munday tutqiıl şabuıl kütpegen Turar qaltasına qolın salıp ülgirmey, qapı qaldı. Alpamsaday tüksigender onıñ qos qolın arqasına qayırıp, basqaları basına qamşı töndire bastadı. Mirza-auf ara tüspek bolıp:
– Ou, ou, mırzalar bularıñ jaramas. Beyqadir bolmañdar, – dep bir-ekeuin jeñderinen tartıp körip edi, ojar qoldar onıñ özin uşırıp tüsirdi. Sol şaqta oyda-joqta älgibir kirpigi ğana qimıldap otırğan älsiz bala şırıldap jılap jiberdi. Isip-keuip otırğan şeşesi, munşama qayrat qaydan payda bolğanı belgisiz, kenet atılıp barıp, Aybardıñ alqımınan ala tüsti. Özine adam emes, körden turğan äruaq jarmasqanday bolğan Aybar «allalap» barıp közi alarıp şalqalay berdi. Turardıñ qolın qayırğandardıñ biri Aybardı albastı pişindi äyelden qutqarmaq bolıp umtıla bergende, Turar qaltasındağı revolverdi alıp ta ülgirdi...
Aspanğa atılğan mıltıq dauısına jan-jaqtan lezde jurt jinalıp qaldı. Bazardağı jan bitken birden birge habarlanıp Mirza-auftıñ aulasına qaray ağıldı. Halıqtıñ dürlikkeninen seskenip, politsiyä da azandatıp, attarın oyqastatıp tez jetti.
– Tarañdar! Tarañdar! – dep attı jasaq aldında kim kezdesse, sonı doyır qamşımen osıp ötip, jurttı setinete bastadı.
– Turardı ustamaqşı! – dep şırıldadı tütilgen top.
– Oybay, bermeymiz! Qolında ölemiz! – dep örşelene qayta umtıldı qalıñ jurt.
Dauıldağı örtti qozdırıp almayıq dep şoşınğan politsiyä Turarğa tiktep tiise almadı. Sonı körgen Turar dereu satılı arbağa qarğıp şığıp, qalıñğa qarap, jay otınday jarqıldadı:
– Ey, jarandar! Bireudiñ üyi örtenip jatsa, bireu barıp dereu sol örttiñ otına qoydıñ basın üyitip jatır deydi. Mine, mına Aybar baylar sonday. Halıq şildedegi köldey keuip, aştıqtıñ tırnağına ilingende, Aybar baydıñ qambaları astıqtan şermiip tur. Ärbir qadağın äkesiniñ qunınday äuelete satıp, halıqtıñ qasiretinen payda tauıp, bayığan üstine bayıp baradı. Osı da ädilet pe, ağayın?! Ol seniñ taban aqı, mañday teriñ. Bolşevikter sol aqındı qayırıp, aştardı ajaldan aman alıp qalu üşin küresedi. Bul Aybarğa unamaydı. Mine, şataqtıñ bası osı. Keşikpey, küniñ tuadı, juldızıñ janadı, halqım. Uaqıtşa ükimet qulamay, küniñ osı. Keşikpey keñes jeñip, bağıñ aşıladı. Bolşevikterdi qoldañdar, halqım. Janaşırıñ, basıña bult töngende qol uşın berer qamqorıñ sol. Mına Aybar siyäqtılardıñ mal-mülkin alıp, kembağaldarğa bölip berip, ädilet isine kömektesiñder. Aştıqpen küres üşin jorıqqa şığıñdar! Jalğız Äulie-Ata şaharı emes, bul ädilet maydanın Küyikte de, Kürkireude de, Maqpal men Sämbette de, Talas pen Tastöbede de, Üş Maral men Üş Qorğanda da, Aspara men Asada da – barlıq bolıstarda jürgiziñder! Jer-jerdegi keñes uyımına demeu bolıñdar. Sonda azattıq tañı tez atpaq. Tañıñdı tezirek atqız, halayıq!
Dauıldağı sekseuil şoğınday jalındağan jas adamnıñ mına sözi öli özekke när jügirtkendey, joq-jutañ jurt teñiz tolqınınday buırqanıp, buırşınday şirığa tüsti. Turar köziniñ qiığımen Aybardı izdep edi, qırğidan qorıqqan bödenedey bük tüsip, boyındağı isik jel şığıp ketip, bir uıs, mırjiğan jaman şal bola qalıptı. Sälem berseñ, jeñiniñ uşın ustatatın, közin marğau aşıp-jumatın pañdıqtan tamtıq ta körinbeydi. Köl tartılıp şöl bolğanday bir däuir eken.
Bayağıda Merkeniñ Törtkül bazarında osı Aybardı Aqközdiñ aqjal sarı atınıñ üstinde turıp tuñğış körgeni esine tüsti. Bala qiyälmen sonda Turar özin Kutuzovqa balap, Aybardı Napoleonğa teñep, qiyäl dariyäsın keşip soğısıp edi. Arada jıldar ötip barıp endi sol bala köñildiñ beykünä qiyälı şındıq siyäqtı bolğanın da oyladı. Onda Aybar aydarınan jel esken, tırbıq tapal töbesimen aspandağı juldızdardı tirep turğanday tarpañ edi. Endi qartayğan şağında da şaruası şalqıp, Merkeniñ kemerine sıymay, Äulie-Atanıñ oyazı emes, oyazdan bılay da emes, bükil qalanıñ sauda tağdırın öz qolına tutıp, uaqıtşa ükimettiñ bastığı Astahovqa aytqanın istetip, aydını şalqıp turğan şaq edi. Endi sol aydın şöleñge aynalğan siyäqtı eken. Munı körip, Turar jaqsı nışanğa jorıdı.
– Ua, halayıq! Jaña mına Aybar bay: «Joyılsın bolşevik!» – dep jağın jırta ayqayladı. Nege ol bolşevikti ata jauınan da jek köredi? Nege bolşevik joyılsın! – deydi? Bolşevik degen kim özi? Aybar aytqanday, şınnan qaraqşı ma? Şınnan qanıpezer me? Joq, bauırlar! Bolşevik seniñ qorğauşıñ. Bolşevik seniñ qamqorşıñ. Aybar jek körse, mal aşuı – jan aşuı dep jek köredi. Aybardıñ qambalarında altı mıñ put biday men un jatır. Al, osınıñ bäri sol Aybardıñ mañday terimen tabılğan astıq pa? Aybardıñ soqa soñında jürgenin körgenderiñ bar ma? Oraq orıp, beli talıp jürgenin körgenderiñ bar ma? Qırman bastırıp, topan jutıp, qatalap jürgenin körgenderiñ bar ma? Aytıñdarşı, men surap turmın ğoy, körgenderiñ bar ma?!
– Joq!
– Joq! – degen joyqın dauıstan Atşabar alañı solq-solq ete qaldı. Şirkeudiñ piyäzbas kümbezderine, altın kemerlerine qonaqtap otırğan kepterler zeñbirek üninen ürikkendey dür- r-r köterilip, aspanda apır-topır uşıp jürdi.
– Al endeşe sol Aybardıñ aram astığı – kedeylerdiñ adal eñbegi. Bolşevikter sol astıqtı şın ielerine, mına aştan isip-keuip jatqandarğa qaytarıp beredi. Jılan jılınıñ qaharına uşırap, qos qoldarın töbesine qoyıp, qoñız terip, alğı men keurek terip jep aşıqqandarğa bölip beredi.
Turar öz dauısınıñ jañğırığına özi qulaq salğanday säl ğana tınıstadı da, halıq siltidey tınıp qalğanın körip, sol tınıştıqtı äldekim buzıp jibermesin dep, lezde sözin sabaqtap alıp ketti:
– Aybardıñ astığı qambada şirip jatqanda, sonau Merke dalasında malı mıñğırıp jatqanın bireu bilip, bireu bilmeytin şığar. Mälimet bereyin: Aybardıñ bir basında bes mıñ qoy, mıñ jılqı bar. Iri qaranı ol kisi köp ustamaydı. Jäne qoydı bes mıñnan asırmaydı. Ösimin üstinen kertip-kertip, Taşkenttiñ, Namanğannıñ, Qoqannıñ bazarlarına aydattırıp, altınğa aynaldırıp otıradı. Jılqı da solay. Al, halayıq, sonda Aybardıñ erni kezerip, jalañ bolıp, tabanın tas tilip, töbesinen kün ötip, qoy soñında jürgenin körgenderiñ bar ma? A? Körgenderiñ bar ma?!
– Joq!
– Joq!
Şirkeu üstinde qalıqtap jürgen top kepter jalt burılıp, endi Atşabar alañında tınıştıq bolmas degendey, bir büyirlep, Qarahan äulie kümbezine qaray oyıstadı.
Qızıl şoqtı dauıl ürlep, alaulatıp äketkendey, endi onı öşirip, basa alatın därmen Astahov ükimetiniñ, Aybar pärmeniniñ qolınan kele qoymas. «Qayran Aqköz, – dedi Turar esil sardardı eske alıp. – Osı kündi köre almay, armanda kettiñ-au!»
Biraq Aqközdiñ isi ada ketken joq. Halıq qayta köterildi. Qurğaq küzde aştıq pen sasıq köbelek jaylap ketken. Äulie-Ata atırabına soltüstikten soqqan dauıldıñ lebi kelip jetkendey eken. Endi keşikpey sol dauıldıñ özi de turatın şığar...
* * *
Äyel bir kezde közin aşıp edi, bağanağı u-şudan belgi joq. Turar da joq, Aybar da joq, töbeles tilep tüksigen töbetter de joq. At oyqastatqan politsiyä da körinbeydi, dauılday dürkiregen qalıñ halıq ta sap bolğan.
Älgide bul Aybardıñ alqımınan alıp, Turarğa ara tüskende, kenet mıltıq atıldı. Odan arğısın bilmeydi, esi auıp qulap qalğan eken. Äldekimder aulanıñ işine kirgizip, dualğa süyep ketipti. Közin aşıp, aldımen izdegeni – balası edi, ol janında otır eken. Şeşesiniñ közi aşılğanın körip, aqırın ırjiıp ezu tarttı. «Qudayğa quldıq, endi ölmeydi», – dedi äyel balasınıñ külgenin körip, işi jılıp:
– Turar kökeñdi tanıdıñ ba, qulınım? – dep sıbırladı äyel.
Bala şeşesiniñ sözin emeurinnen tüsinip:
– Bizdi alıp kelgen közildirikti kisi me, apa? – dedi.
– İä, qulınım. Ol seniñ Turar kökeñ toy. Arıstannan tuğan asıl ğoy. – Äyeldiñ közinen jıp-jılı jas jıljıp, borjığan kögis betin jılğalay ağıp jattı.
– Meni tanımadı. Tanımağanı jaqsı boldı. Meniñ munday halge tüskenimdi bilmey-aq qoyğanı durıs. Qulınım, – dedi balasınıñ basınan sipamaq bolıp, qol sozıp. – Qulınım, esiñde bolsın. Ol seniñ Turar kökeñ. Ol da sendey joq-jetim bolğan. Bauırıma salıp, emşegimdi embese de, ana ornına biraz jıl anası bolıp edim. Älim jetkenşe, janım aşıp edi. Osımen eki qater şağında ara tüstim. Men beybaqtıñ künäm köp şığar, biraq sol eki ret töngen tajaldıñ betin tırnap ara tüskenim, meniñ künämdi jeñildeter. Aydauğa ketken äkesin kütpey, äzäzildiñ tiline erip, qaynıma qosıldım. Odan sen tudıñ, qulınım. Eresekterdiñ jolı buralañ bolğanmen, seniñ ne jazığıñ bar, qulınım? Sen periştesiñ ğoy. Bilip al, Turar kökeñ ol seniñ! Men tura almay qalsam, bildiñ be, qulınım, men ölip qalsam, kisilerden: «Turar kökem qayda?» – dep sura. Ol seni öltirmeuge tiis. Apamnıñ atı Izbayşa de, bildiñ be? Özimniñ atım Arman de, bildiñ be?!
– Bildim, apa...
– Ne bilesiñ, bayğus balam. «Kimniñ balasısıñ, äkeñ kim?» – dep surasa: – Rısqul atamnıñ balasımın de. Moldabektiñ balasımın deme bildiñ be? Moldabekti aytpa. Qay Rısqul dese, ayt: Jılqaydardıñ Rısqulı de. Şımır-Şilmembettiñ Rısqulı de, bildiñ be? Umıtpaysıñ ba?
– İä, jaña köp adamdar ayttı toy: «Rısqulov, Rısqulov» dep. Umıtpaymın men. Bizge auqat bergen kisi de: ortaq Rısqulov, ortaq Rısqulov dey beredi. Onıñ atı Turar bolsa, nege «ortaq» deydi, apa?
– Ortaq degeni sıylağanı toy, jaqsı körip, aytqanı. Äytpese, kökeñniñ atı Turar. Umıtpa, ulım.
– Umıtpaymın, apa – dep bala anasınıñ bauırına tığıldı.
Biılğı aspannan tambay qoyğan jañbırdıñ tığını mına isip-kepken äyeldiñ közinen aşılğanday jılğalap jılı jas ağa berdi, ağa berdi...
* * *
Tek-Turmastıñ eteginde, Talastıñ jağasında äli nili taymağan jasıl alañqayda bir üyir jılqı ıqtap qalğan. Jalın jel jelbiretken torı ayğır üyirdiñ bas-ayağın jinap, qulın-tayına deyin şaşau şığarmay, aumaqtı aynala şauıp, kisinep-kisinep jibergende Qambar atanıñ özi jer tarpıp jürgendey boladı. Qambar atanıñ tUyağınan qalğan oşaqtay oyıqtıñ dermenesi taptalıp, kieli şöptiñ isi älemdi alıp ketedi.
Qara sur bult jırtılıp, jırtığınan jarq etip kün köringendey sonau batısta Asaudıñ artı betinen Ayşa-Bibiniñ kümbezi jarqıraydı. Bulttıñ jırtığı qayta jamalıp, kün körinbey qaladı. Künniñ özi älgi jırtıqtan qulap tüsip, Ayşabibi kümbezine aynala salğan siyäqtı.
Ulı Talastıñ inisi Asau özeni ğaşıqtardıñ kiesi Ayşa-Bibi Asaudıñ arğı betinde, Ayşa-Bibiniñ süygen jigiti Talastıñ bergi betinde: ekeuin ayırıp turğan – eki özen, ekeui bir-birine jete almastan, ıntızar köñilder könşi almastan bir-birine kümbez bolıp qol bulğasqan dauıldı dünie. Özender tolqını solardıñ armanınday, eşbir öksigi basılmay, tausılıp bolmay, jüz-jüz jıldar jılap jatqanı tañqalarlıq.
Äulie-Ata kelbetin tutas körgiñ kelse, Tek-Turmasqa şıq. General Çernyäev Äulie-Atanı aralarda, şahardı şolu üşin Tek-Turmasqa beker şıqpağan. Jergilikti halıq onı Şırnay-paşa dep ketip edi. Şırnay-paşa darınsız general emes eken, qaqpanıñ auzın qan qılmay-aq, şahardıñ üstin şañ qılmay-aq, Äulie-Atanı op-oñay alğan.
Qalanı qanğa böktiru kerek pe, kerek emes pe? – dep osı Tek-Turmasta turıp bir mezgil oyğa qalğan da şığar.
Eger sol jılı Şırnay-paşa Talastıñ jağasınan tek itmurın men şoñayna tikendi, tau şeñgel men şırğanaqtı ğana körse mümkin, zeñbirekke köbirek qol saluı da... Al biraq bükil Äulie-Ata zifa terekten jelek jamılıp turadı. Tipti Qarahan kümbeziniñ ezi sol zau terekterden körinbey qaladı. Qarahan kümbeziniñ aynalası tolğan mürde, ulı zirat. A biraq olarda kümbez joq. Olardı arşa butağına orap kömgen. Kümbez astında jatsa da Qarahan patşa süyegi qurap kül bolıp ketui mümkin. Al sonıñ janında kümbezsiz jatqan Mämbet batırdıñ süyegi şirimeydi. Öytkeni onıñ tabıt-besigi jasıl arşa.
Qara qustan qorğalap, balapandarın qanatının astına jasırıp alıp, şar-şar etken aq tauıqtı körgen adam Äulie-Atanıñ zifa terekterin köz aldına elestete aladı.
– Jigitter qarañdarşı, biz tarihtıñ ulı sahnasında turmız, – dedi Turar qasındağılarğa jan-jaqtı oray nusqap. – Ana Alatau men Qaratau, mına Tek-Turmas osı sahna törindegi dekoratsiyä siyäqtı emes pe? Qarañdaşı. Biraq biz aqtar emespiz, sayasi qayratkerlermiz. Revolyutsiyä tayau. Bizdiñ «Qazaq jastarı revolyutsiyälıq odağınıñ» kezekti mäjilisin osı oqşau taudıñ bauırında ötkizudi jön kördik. Qalada ötkizu qauipti. Sanaulı küni sarqılğan sayın uaqıtşa ükimet tım qabağan bolıp baradı. Saqtıq üşin ädeyi osı Tek-Turmastı tañdadıq.
Kümbezdiñ tuğırınday sup-sur sandıq tastarğa jayğasqan jastar odaq basşısınıñ sözine qulaq salğan.
– Revolyutsiyälıq jastar odağı ömir sürgeli köp uaqıt ötpese de, edäuir jumıs jürgizdi. Onıñ bärin tizip jatudıñ qajeti joq dep oylaymın. Tabısımızdı eşkim tartıp almaydı, aldağı mindet qımbat. Sonı ğana tujırımdayıq. Sodan soñ tez jer-jerge tarap, iske kiriseyik.
Turar öziniñ serikterine köz tastaydı. Küni keşe köpşiligi äli oñ men solın tanımaytın qızılqanat balapandar siyäqtı edi, endi muzbalaq tau qırandarınday ısılğan azamattar otır. Anau Qabılbek pen Maqsut, Turdalı men Törebek Merkeden kelgen. Qarımbay men Sıdıq Abılanov osı Äulie-Atadan.
– Halıq aldında äueli Uaqıtşa ükimettiñ zulımdığın äşkereleu parız. Onıñ is-äreketi, sayasi patşa ükimetiniñ jalğası. Kerenskiy qolınan kelse Nikolay ekinşini äli de bolsa qutqarıp qalmaq. Tek halıq qaharınan qorıqqannan ğana tutqında ustap otır. Qazirgi kezeñde türli partiyälar özin revolyutsioner etip körsetkisi keledi. Halıq qamın jegen küreskerler bolıp köringisi keledi. Menşevikter solay, eserler men kadetter de solay; anarhisterge deyin halıqqa janaşır bola qalğısı keledi. Munday jağdayda bizdiñ «Qazaq jastarı revolyutsiyälıq odağı» tek bolşeviktik kommunister partiyäsınıñ bağıtın qoldaydı.
Tabiğat aybını albırt jastardıñ keudelerine asqaq sezim küşin quyğanday jigitterdiñ janarı aldaspannıñ jüzindey jarq-jurq etedi. Anau qiyäq murttı Qabılbek, jas ta bolsa baysal tartqan sabırlı Qarınbay, qız minezdi sıpayı Sıdıq, şıqşıtı bultıldap turatın qızba Maqsut, ılği da manasşıday eki iığın qomdanıp otıratın Turdalı – bäri de Turardıñ sözin bölmey selt etpey qalğan.
– Äulie-Ata bolşevikter fraktsiyäsınıñ jetekşileri Hmelevskiy men Çernışev joldastar, senderge sälem ayttı: Uaqıtşa ükimettiñ tuın qulatıp, tuğırın talqandaytın mezgil jaqın. Sol mezgildi jaqındata tüsu üşin, «Qazaq jastarı revolyutsiyälıq odağı» müşeleriniñ belsendiligin, küreskerligin arttıra tüsu kerek. Biri-birimizden habar üzbeyik. Peterburg pen Taşkent Uaqıtşa ükimetti qulatqan zamat Äulie-Atada Keñes ökimeti üşin aşıq ayqas bastalmaq. Käzirgi mindet – sonıñ üşin halıqtı, köpşilikti Keñestiñ ädildigine sendire beru kerek. Qabılbek, Maqsut, tez Merkege attanıñdar. Jigitterge sälem aytıñdar. Sender onda, biz munda, jeñis tuınıñ astında kezdesetin bolayıq!
Turar maydandas dostarımen quşaqtasıp qoştasıp, sandıq tastardan sekirip, tömende turğan jalğız attı jeñil traşpetskege bettedi.
Talastıñ suı qızıl jartasqa sart-sart soqqılap, aq köbigi aspanğa şapşıp tulap jattı. Jar basındağı Tek-Turmas kümbezi teñselip turğanday körindi.
* * *
Turar sol tüni tüsinde qilı-qilı, şım-şıtırıq jaylardı köp körip, aqırı şıday almay bastırılıp oyandı da, älgi körgenderin esine tüsirip, qarañğı bölmede közin aşıp biraz jattı. Tek esinde ap-anıq qalğanı polkovnik Astahovtıñ kreslosı. Tört ayağı jup-juan, arqalığı biik, qara bılğarımen qaptalğan şombal kreslo Uaqıtşa ükimet üyiniñ töbesine şığıp ketipti. Äri dese tört ayağı aspanğa qarap qañqayıp qalıptı.
– Bul ne sonda? – dedi Turar özine özi. – Köpten kütken sağat şınnan soqtı ma?
Tarihi ulı ister özi uyıqtap jatqanda bolıp ötip ketkendey, ol sol ulı sätten qur qalğanday, kenet ornınan atıp turdı. Jastığınıñ astında jatqan şınjırlı sağattıñ qaqpağın sırt etkizip aşıp, üñilip edi, sağattıñ şınısı ğana küngirt jıltırap, tsiferblat körinbedi. Sipalap jürip, pidjaginiñ qaltasınan közildirigin alıp qarap edi, onda da eşteñe köre almadı.
Turar qarañğıda kiinip bolıp, degenmen sağat qanşa ekenin bileyin dep, auız üyge şığıp, peştiñ üstinen şi şaqpaq izdedi. Peştiñ üstin sipalap jürip, Nikolaydıñ sureti salınğan sarı samaurınnıñ üstindegi şäynek qoyğış qondırğını tüsirip aldı. Samaurın üstinen domalağan temir jerdegi bos şelekke tüsip, auız üydiñ işi qañğır-quñğır, azan-qazan boldı da ketti. Endi ıdıs-ayaq eşkim timese de özinen-özi señdey soğılısıp jatqanday körindi. Qorjın tamnıñ qarama-qarsı bölmesinde Säbdenniñ qos boyjetkeni Sälima men Älima jatuşı edi. Solar bötenşe oylap qalar ma eken dep Turar qısıldı. Ol sırtqı esiktiñ ilgişin izdep, dalağa şığa bergende, qızdar bölmesiniñ esigi aşılıp:
– Bul kim? Ağay, siz be? – degen Sälima dauısı sıbırlay da sıñğırlay şıqtı. Sälima uzın iş köylegi ağarañdap, jaqınday berdi.
– İä, men, Sälima, şi şaqpaq izdep edim... Sağat qanşa boldı eken, bileyin dep edim.
– Ağatay-au, äli tün ortası ğoy, kiinip alğansız ba? – Sälima peştiñ üstinen şi şaqpaqtı op-oñay tauıp, bir şiin jağıp kep jibergende, kişkentay auız üyden tünek türile qaşıp, säl-sätke jap-jarıq bolıp ketti. Şi lezde lıp etip öşip qaldı. Äp-äzir qarañğını jarq etkizgen, şırpı emes, mına boyjetkenniñ tanaday közderi siyäqtı edi. Tätti uyqıdan kenet oyanğan qızdıñ eki beti albırap, alau lep teuip turğanday, jup-jumır appaq tamağınan ätirdiñ ädemi isi şığadı. Uzın aq jibek köylektiñ keudesi oynaqşıp, asau attay tulap bara jatqan tärizdi.
Aş belinen tömen tögilgen qolañ şaştı Turar amalsız aqırın ğana alaqanımen sipağısı da kelip ketti.
Sol zamat şırpı tağı da jarq etti de, urlığı aşılıp qalğanday jigit älgide sozıla bergen qolın jalma-jan keyin tartıp ala qoydı. Qızdıñ ğana közderi siqır säule şaşıp, qır murınnıñ tanauları deldiiñkirep, külimsiregen qızıl erinderdiñ tasasınan marjan tister ağarañdap, qulağındağı şeñberli altın sırğalar bulğañdap tur eken.
– Jeti tünde qayda barasız, ağatay, jüriñiz, şırağdanıñızdı tutatıp bereyin, – dep qız Turardıñ bölmesine qaray bettedi.
Sälima jetilik jez şamnıñ biltesin tutattı da, şınısınıñ tompaq büyirin, jumsaq alaqanımen sipalap turıp, Uyasına qondırdı. uyaday bölmeniñ işine qoñırjay äljuaz säule şaşıradı. Keyde osılay qarañğı tükpirge jetilik şamnıñ jup-juas säulesi şaşırağanda, adam janınıñ tıp-tınış, uayımsız, qamsız jatqan tükpirine de äldenendey nur sebelegendey boladı. Aq jaymalı temir tösek, oñaşa bölme, qarañğı tün, aldında turğan sulu qız... Mına qısqa ğumırda jiırma eki jıl jasap, onıñ bärin derlik tirşiliktiñ arpalısımen ötkerip, neşe aluan küres muhitın keşip jürip, bul düniede beyuayım jaybaraqat sät, Uyaday üy, jılı tösek, sulu qız boların ol mülde oylamağan siyäqtı. Ras, ol äyel janın tüsinbeytin, ne tüsingisi kelmeytin, äyel balasınan beziner taqualıqtan aulaq. Sulu qız, süykimdi qılıq körgende onıñ da jüregin erekşe sızdatatın bir-aq jan bar edi, onıñ özi de şındıqtan göri tek eles, äldeqaşan bir körgen tätti tüs siyäqtı bir närse edi. Oğan qazir de bir ğana sätke, mına alageuim, mayda munarlı bölmede däl aldında turğan Sälima sol Nataşa siyäqtı bolıp körindi. Altınşı jıldıñ alasapıranınan keyin onımen qaytıp kezdesken emes. Nataşa bul düniede adam beynesinde qalmay, ädemi muzıkağa aynalıp ketken tärizdi. Ol Turardıñ keudesinde ılği da «Polonez» bolıp ızıñdap, belgi berer edi.
– Ağatay, şeşinbeysiz be? – dedi Sälima könetoz sur paltonıñ tüymesin sipalap turıp, Turardıñ betine jäudirey qarap, sıbırlap qana.
Sol sät tereze sırtınan gürs etken dauıs oqıs estilgeni sonşa, ekeui de selk ete qaldı. Turar jügirip barıp, terezege üñilip edi: qap-qara aspannan tarmaq-tarmaq tamırımen qoparılğan altın bäyterek köringendey boldı. Altın ağaş butaqtarı, tamırları salañdap, qobırap säl sät turdı da, lezde janıp ketkendey joq boldı. «Küzde nayzağay jarqıldağanı nesi?» – dep Turardıñ köñili beymaza. Bir jağınan – qara tündi qaqıratqan nayzağay, bir jağınan – oñaşa üy, sulu qız. Adamğa tağdır keyde eki alaqanın jumıp turıp, sıy usınadı. Qaysısın tañdarsıñ: bos alaqandı ma? Oljalısın ba? Zau terekter qinala ıñıranıp, dinderi sıqırlap, arı-beri teñselip tur.
Turar eski paltonıñ tös qaltasına qol suğıp jiberip, älsiz säulege şağılısıp, jalt etken sup-sur besatardı sipalap, jeñimen sürtip, qaytadan tös qaltasına saldı.
Besatardı körip, Sälima tüsi bop-boz bolıp ketti de:
– Ağatay, onı qaytesiz? – dedi dauısı dirildep.
– Keşir, Sälima. Men kettim. Uaqıt tığız, – dep Turar tabaldırıqtan asığıs attap, tastay qarañğı, kördey suıq dalağa şapşi şıqtı. Onıñ jüris-turısında, qimılında mına dauılday küşti bir qudiret bar şığar, äyteuir buğan üyrene qoymağan tik qulaq kök töbet te bul jolı jay ğana «rrr» etti de, Turarğa tura atılmastan üyşiginde büktetilip jatıp qaldı. Biraq itten de saq Säbden darbaza jaq esiktiñ aşılğanın estip qalıp, jeyde-dambalşañ dalağa januşıra dalbaqtap şığıp, irgeles üydiñ terezesinen jıltırağan şırağdan jarığın körip: – «Mına bolşevik bala tün işinde nege oyau?» – dep esikti aşıp kire berip edi, qarsı aldınan Sälima şıqtı. Säbdenniñ oyına lezde ibilis kirip, qızım Turarmen şatasqan eken dep oyladı. Buğan işinen quanıp ta qaldı. Biraq qanşa aytqanmen äke ğoy:
– Tün işinde böten bölmede neğıp jürsiñ? – dep dürse qoya berdi.
Sälima urlığı aşılıp qalğanday qısılğanmen, kinäsiz ekeni özine ayan, äkesine jağdaydı tüsindirdi. Äkesi äueli Turardıñ tüsiniksiz äreketine män bermegendey enjar keyipte tur edi, kenet:
– Besatarı bar dediñ be? – dep qayta suradı.
– Öz közimmen kördim, köke.
Äkesi «ımm» dedi de, öz üyinen şekpenin kiip qayta şıqtı da, japsarlas otırğan inisi Äbdenniñ üyine bettedi. Ekeui bir ananıñ qursağınan şıqqan Uyası bir bolsa da, tirşilikte öz aldarına şañıraq köterip, qoñsı qoñlı da, darbazaların bölek-bölek şığardı. Biriniñ üyine biri köşe aynalıp kiruşi edi. Säbden köşege şığıp Äbdenniñ qaqpasın tarsıldatıp jatpay, terezesin tıqıldattı. Ar jaqtan asıp-sasıp añıra qarağan inisine:
– Esikti aş, tığız şarua bar, – dedi.
«Mınau, sirä, Şaqpaqtıñ dauılı», – dedi Turar köşege şıqqanda jeldiñ küşin äbden sezip. Kene tozdau sıpayı sur paltodan ızğırıq lezde ötip ketti. Turar paltonıñ jağasın köterip alıp, äskeri kazarma turğan Bazar köşesine qaray tarttı. Eki arada bulım-bulım köşeler köp. Äsirese Qarabaqır, Namanğan mahallalarınıñ tusı qauipti. Qap-qarañğı tün turmaq, qızıl iñirdiñ işinde ötken-ketken sayaqtardı tonap alatın urı-qarıları köp, köşede şam joq.«Ökimet osı mäselege köñil bölse eken», – degen arızdarğa qala bastığı Motyaşevtiñ aytqan jauabı el arasına mätel bolıp tarap ketken. «Körgendi adamdar kün batqan soñ köşege şıqpay, üyinde otırsın», – degen edi qala bastığı.
Sur paltonıñ etek-jeñin jel keuleydi. Etekten engen jel Turardı eki qoltığınan köterip, äldeqayda alıp uşa jönelgisi kelgendey ekilenip ketedi. Şaqpaqtıñ tüye şayqaltar ulı dauılı ädette Äulie-Atağa jetkenşe ekpini basılıñqırap qalar edi. Eki arada köldeneñ tüsip Qaratau jatadı da, qaharlı surapıldan Äulie-Atanı qart äje qaqpaylap turatın. Tek Küyik asuınan laqıldap tasqınday ötken ekpek ıldilay bere juasıp qalatın.
Bul jolğı dauıl dauasız soqtı. «Äulie-Atada bulay bolğanda, surapıldıñ Uyası – Şaqpaqtıñ auzında jatqan Jualınıñ hali qanday boldı eken?» – dedi Turar türtinektep kele jatıp. Osı alapat Talas Alatauınıñ Tobışaqtı tusında, äygili Aqsu-Jabağılı qursağında tolğatıp, Şaqpaqtıñ qılta qaqpası arqılı soğadı da, bükil Jualını basıp ötip, däl büyirinde jatqan Tülkibasqa timeydi. Jualıda azınap altı täulik aq boran soqqanda Tülkibasta jarqırap kün şığıp turadı.
Osı jaydı esine tüsirip kele jatqan Turar bir zamat oñ iığı üzilip tüskendey boldı da, etpetinen qulap, lezde ornınan atıp turdı. Qarsı aldında deñkiip sulap jatqan däu terekti tek nobaylap qana tanıdı.
Ä degende Turar oñ iığınan tigen soqqını Qapal mahallası qaraqşısınıñ qorğasın qolğabı eken dep qalıp edi. Sälden soñ esin jiıp, köşege köldeneñ tüsip jatqan atan bel däu terekti körip: «Äzir meni ajal almaydı eken», – dedi. Sipalap jürip közildirigin tauıp, qulağan terekten äreñ attap ötip, kazarmağa jetkenşe jügirdi.
Dauıl tolastağan joq. Tübi şirigen terekter şıday almay gürs-gürs qulap, qurağan butaqtar satır-sutır sınıp jatır. Surapıl dauıl jer betinen irikti de, şirikti de alastap, dünieni bir jolata qoqıstan tazartıp alayın degendey üdey soqtı. Äulie-Atanıñ jatağan dombaz üyleri jeldi küni izen tübinde buğıp qalğan bödene qusap, tım päs tartıp, alasara tüsken siyäqtı.
Bazar köşesine jetken jerde Turar ayağına oralğan äldeneden tağı da sürinip kete jazdap, boyın tüzep, ayağın şırmaudan ajıratıp alıp qarap edi: üzilip jatqan telegraf sımı eken. Soğuı qattı serippeli, sım temir tobığın qiıp kete jazdadı. Sonda Turardıñ esine bıltır Merke boyında osı sım temirge buınıp ölgen Şäki batır tüsti. «Qayran közsiz er! Ajalda da aqıl joq. Azattıq tilep, atqa qonıp, jaudıñ jağasın jırtqan sonday er duşpannıñ oğınan ölmey, jol boyında bozdap turğan sım temirge oralıp ölgeni ökinişti».
Osılay dep, qulap jatqan telegraf bağanın orağıtıp ötip, ayaq astındağı qurğaq japıraqtardı qaudıratıp, sol qaudıraq dıbıstan özi elegizip, jan-jağına jaltaqtay qarap kele jatıp, kazarma qaqpasına qalay jetkenin de sezbey qaldı.
–Toqta! – degen qatañ ün estilgenmen, qara körinbedi. Turar selk etip, qalt toqtay qaldı.
Qaltadağı qolı besatardıñ suıq dümin qısa tüsti.
– Kimsiñ?
– Özimiz. Mağan Hmelevskiy joldas kerek.
Qarauıl Turardı öz üyşigine alıp kirip, fonardiñ jarığımen bas-ayağın şolıp ötti de:
– Dokument, – dedi. – Osınday dauılda, tün işinde kisi jüre me eken? – dep qarauıl reniş bildirdi.
– Osınday dauılda kisi degen qara basıp, basın körpege tığıp uyıqtap jata ma eken? – dedi Turar qoynınan mandatın suırıp ala berip.
– Ne bop qaldı, joldas Rısqulov? – dep qartañ soldat Turardıñ betine bir, mandatqa bir üñildi.
– Tanımay tursıñ ba?
– Tanıdım, joldas Rısqulov. Biraq beyuaqıt jürgeniñiz tüsiniksiz.
– Beyuaqıt emes, däl uaqıt. Dauıldan soñ nayzağay jarqıldaytının, nöserden soñ jarqırap kün aşılatının bilmeuşi me eñ?
– Ol ras. Biraq qazir küz ğoy, joldas Rısqulov. Küzde nayzağay jarqılday ma eken?
– Jarqıldaydı! Mıltığıñ oqtaulı ma? Patronıñ mol bolsın! Uqtıñ ba?
* * *
Turar quanıp qaldı: Stepan Knutoviç oyau eken. Munı jaqsı nışanğa jorıdı. Osınday jorıqtı jağdayda jaybaraqat uyıqtap jatqan jaman ırım ğoy. Balauız şırağdannıñ tunjır säulesi bir paraq aq qazğa tüsip tur. Qağaz betinde tüsiniksiz şifrlar, Turardıñ tañırqağan türin bayqap, Hmelevskiy qoyu murtın şiratıp qoyıp:
– Qaru-jaraqtıñ qamı ğoy. Azdau bolıp tur, bauırım. Öte az, – dedi.
– Demek, sen biledi ekensiñ ğoy?
– Neni, bauırım?
– «Neni-neni» dep meni balasına berme, joldas törağa. Men sovdeptiñ müşesi ekenim ras bolsa, şınıñdı ayt: ne bolıp jatır mına älemde? Ne habar? Peterburgte, Taşkentte?
Turardıñ qaratorı reñi küreñite bastağanın bayqağan Hmelevskiy de endi salmaqtana qaldı. Ezuiñdegi şala külki birden lıp etip qoyu qara murttıñ astına tığılıp qalğanday, öñi qatulana berdi.
– Eşqanday habar joq, bauırım. Tım-tırıs. Jaña Taşkentpen habarlaspaq bolıp kördim – tırs etpeydi. Telegraftıñ tili baylanıp qalğan siyäqtı.
– Telegraftıñ tili baylanıp qalğan joq, üzilip qalğan, joldas törağa.
– O ne degeniñ?
– Daladağı dauıldı körmeysiñ be, sezbeysiñ be? Telegraf bağanaları qulap jatır.
Hmelevskiy Turardıñ betine ejireye qarap qaldı: 
– Onda – şataq, bauırım. Endi mülde habarsız qalamız.
– Tük te şatağı joq. Tek at jekkiz. Stantsiyäğa jetu kerek. Temir jol telegrafı istep turuı mümkin.
– A, bälkim, tañ atqanşa küte tursaq qaytedi? Qalalıq telegraf qalpına kelgenşe...
– Joq, joldas törağa, däl qazir jüreyik! – Turar üni qatañıraq şıqtı da, basşı adamnıñ aldında tım iri ketu artıq ekenin añğarıp qalıp, jaylap qana:
– Stepan Knutoviç, jüregi bar bolğır birdeñeni sezedi: osı tün tegin emes. Jüreyik, a, Stepan Knutoviç, – dep sözin sıbırmen ayaqtadı.
Hmelevskiy toqpaqtay juan judırığın murtına eriksiz apara berdi de:
– Durıs, bauırım. Men de elegizip, uyıqtay alğan joqpın. Jürgenge jörgem ilesedi, ayda, kettik! – dep Turardıñ jauırınınan jalpaq alaqanımen sart etkizip salıp qaldı.
– Äytkenmen, sen bauırım, baluanğa uqsaysıñ, – dedi Hmelevskiy öziniñ äluetti qolı tutasqan tasqa tigendey bolğanın sezip. – Jotañ mıqtı eken.
– O, Stepan Knutoviç, meniki tek baluandıqtıñ jurnağı ğana ğoy. Nağız baluan meniñ äkem edi ğoy, – dep Turar közildiriktiñ arjağınan qara barqın munarda janarı jasaurağanday bolıp körindi.
– Da-da, – dep Hmelevskiy de muñayğanday keyip tanıttı. – Qayran äke. Meniñ äkem de küşti edi. Jalğız atımız äbden arığanda, keyde soqanı özi süyreytin. Jer tistelep jürip, joqşılıqpen arpalısıp jürip, o da ötti dünieden... Jä! Jeter! Ötken-ketkendi keyin eske ala jatarmız. Kettik stantsiyäğa. Graç! Attardı dayında! – dep garnizon qarauılına ayqay saldı.
* * *
Arıstan tartılğan temir jol mıñ da toğız jüz on jetinşi jıldıñ jazında Şaqpaq asuınan ötip, Jualınıñ jonarqası – Borandı degen jerge kelip toqtap qalğan. Äuelgi niet boyınşa bul «şoyın jol» äldeqaşan Äulie-Atağa jetu kerek edi. Bolaşaq stantsiyänıñ üyleri salınıp, jumısşılar quralıp, Äulie-Ata jarıqtıq «otarbanı» qarsı aluğa qamdanğalı qaşan?! Biraq düniejüzilik soğıstıñ botqasına malşınıp qalğan patşalıq Reseydiñ qazınası qağılıp, qarjı jetpey temir jol ökpek jeldiñ ötinde, Talas Alatauın bauırlap, qasietti Qarataudı sauırlap, Jualı jerinde qaqaldı da qaldı. Keyinnen sol beket – Burnoe atalıp ketti.
Biraq Äulie-Atağa temir jol jetpegenmen, telegraf bağandarı qağılıp, sımı tartılıp, Taşkentpen baylanıs ornap ülgirgen. Telegraf äkimşiligi Äulie-Atadağı uaqıtşa ükimettiñ qolında bolatın.
Stantsiyäğa jetu aqıret boldı. Dauıl burınğıdan da üdey tüskendey edi. Köldeneñ qulap jatqan terekter men bağandardan öte almay, at aydauşı Graç arbanı kelesi köşege buruğa mäjbür. Arba üstindegiler bir-birimen ayqaylap söylespese, birin biri estimeydi.
– Stepan Knutoviç, üstimizge ağaş qulasa qaytemiz? – dep artına burılıp ayqayladı Graç.
– Qorıqpa, Graç, dauıldan tek qañqıldaq qazdar, maymaq pingvinder ğana qorqadı. Sen Graçsıñ ğoy, – dep küldi Turar. – Maksim Gorkiy degen jazuşını bilesiñ be?
– Bilmeymin, joldas Rısqulov.
– Bilmeseñ, Gorkiy degen revolyutsiyä jazuşısı bar. «Dauılpaz» degen jırın tauıp oqığın. Ras, ondağı geroy – Dauılpaz qus, seniñ familiyäñ siyäqtı – uzaq qarğa emes. Biraq uzaq qarğa jaqsı qus. Ol – köktem qusı ğoy, solay emes pe, Stepan Knutoviç?
– Däl solay. Graç – ptitsa vesennyaya. Onıñ da Dauılpazğa aylanıp ketui äbden ıqtimal.
Özin Dauılpazğa teñegenge köñili ösip qalğan Graç attardı sauırlap, jüristi öndire tüsti. Aqırı stantsiyänıñ jel şayqağan fonarınıñ dirildek säulesi de körindi.
Jatağan üyleri dauıldan jer bauırlay tüsken uzın, buralañ köşe kenet kilt üzilip, malta tas tösegen jol şort kesildi de, Graçtıñ arbası oyqı-şoyqı jolsız jermen sıqırlap barıp, oqşau turğan aq üydiñ aldına toqtadı.
Telegrafist murnı qolağaştay, sol murın jayğasqan beti asqabaqtay iri kisi eken. Sovdeptiñ basşılarına qomsına qarap, ayılın jiyär emes.
– Uaqıtşa ükimettiñ bastığı ruqsat etpeyinşe, telegraf iske qosılmaydı. Äure bolmañızdar. Tipti telegraf üyine enuge qaqılarıñız joq. Şığıp turularıñızdı suraymın, mırzalar.
– Biz «mırzalar» emespiz, «joldastar» dep atauıñızdı ötinemiz, – dedi Hmelevskiy sabır saqtap. – Siz qay partiyänıñ adamısız?
– Eşqanday partiyänı moyındamaymın! – dep güjildedi däu. – Men ükimetti moyındaymın. Partiyä degeniñiz köp. Ükimet bireu. Kimdi moyındau kerek? Oylañızşı öziñiz, mırza...a joldas... ğafu etiñiz...
– Joldas Hmelevskiy.
– İä, joldas Hmelevskiy.
– Siz soldattar, jumısşılar, şarualar Keñesi degendi estigen şığarsız... keşiriñiz, atı-jöniñiz?
– Pavlo Sahno. Pavlo Kondrateviç.
– Joldas Sahno, solay deuge ruqsat etiñiz, öytkeni siz, qanşa degenmen jumısşı taptıñ ökilisiz...
– Joq, men qızmetşimin, keşirip qoyıñız.
– Meyli, qızmetşi bola qoyıñız. Men sovdeptiñ predsedatelimin. Mına Rısqulov joldas meniñ orınbasarım. Uaqıtşa ükimet bizben sanasadı. Sondıqtan janjalsız tez Taşkentti qosıñız.
– Öytip qorqıtpañız. Keñesiñiz öziñizge. Keñes degen ükimetti men bilmeymin. Meniñ biletinim – Äulie-Ata ueziniñ uaqıtşa ükimeti, onıñ bastığı – Astahov. Äne, men sonıñ buyrığın moyındaymın. Eger qorqıtsañız, qaru jumsauğa mäjbür bolamın, – dep Sahno şoqparday koltti üsteldiñ tartpasınan suırıp alıp, aldına qoydı.
– Onda biz de küş jumsauğa mäjbür bolamız. Dalada qarulı üş soldat tur. Qala berse, bükil garnizon bizdiñ qolda. Ne tiimdi? Oylanıp köriñiz. Al siz adal qızmet etkiñiz keletin Uaqıtşa ükimet şınında da uaqıtşa ğana. Sonıñ atına män bergen joqsız ba, osı kezge deyin. Uaqıtşa ğana, bälkim, ol uaqıtı tausılğan da boluı. Biz tez ğana Taşkentten sonı biluge tiispiz. Tüsindiñiz be, joldas Sahno?
Sahno buqa qusap moynın işine alıp koltti toqpaqtay qolımen qısa tüsti. Telegraf apparatına bir, sovdeptikterge bir alara köz tastap qoydı.
– Graç! – dep Hmelevskiy artına burılmay, qaltasınan qolın şığarmay ayqay saldı. Sahno tüksigen qalıñ qastıñ astınan bärin bayqap otır: Hmelevskiydiñ qolı qaltasında, Rısqulov dep tanıstırğan dembelşe jas jigittiñ de oñ qolı qaltasında. Ol qoldar, söz joq, qaru ustap turğan qoldar.
Esikti serpe aşıp, ştıktı vintovkasın umsına ustap Graç pen eki soldat endi.
– Bularıñız zorlıq, mırzalar... joldastar, – dep Sahno dauısı burınğıday barqıramay, küñkildep qaldı.
– Revolyutsiyäğa qarsılıq bolğan jerde, amalsız zorlıq ta boladı. Zorlıq tudırıp otırğan öziñiz ğoy, – dep tuñğış ret til qattı Rısqulov. Közildirik kigen qaratorı qazaqtıñ orısşanı munşama müdirissiz söylegenine Sahno tañdanıp, tañdayın taq etkizip, basın şayqap qoydı da:
– Jaraydı, janjaldaspayıq. Taşkentten kimdi şaqıru kerek? – dep telegraf apparatına qaray qol soza berdi.
– Taşkent sovdepi! – dep Hmelevskiy endi Sahnoğa tönip kelip, keltektey koltti Sahnodan alısqa ısırıp qoydı.
Morze dıbıstarı şiq-şiq etip, apparat tumau tigendey biraz qaqalıp-şaşalıp barıp, kenet saqıldap ala jöneldi. Apparattan aq lenta atqılap şığa bastadı.
Hmelevskiy lentanı uşınan ustay alıp, jazuğa üñildi. Turar da közildirigin nıqtap qoyıp, jip-jiñişke aq lentanıñ jazuına telmire qaradı.
...Ahat atası aytar edi: «adamnıñ peşenesinde jazuı bolad. Ärkimniñ tağdırı anadan tuası, sonda jazılıp qoyılğan. Onıñ atın – jazmış deydi. Al sondıqtan: jazmıştan – ozmış joq, – dep. Biraq ol ne jazu ekenin oqıp bilgen eşkim joq. Peşenedegi jazudı küni burın oqıp bilu eşkimge de buyırmağan».
Mına jiñişke aq lenta Ahat atasınıñ aytqanın jartılay joqqa şığarıp turğanday. Munıñ peşenedegi jazuday ekeni ras, al biraq onı oqıp-biluge bolmaydı degen tujırımı beker eken, oquğa boladı eken.
– Men – Perşin, – dedi lentadağı jazu. – Taşkent sovdepiniñ müşesimin. Siz kimsiz? Ne kerek?
– Biz – Äulie-Ata sovdepiniñ basşıları Hmelevskiy jäne Rısqulov. Memlekettik telegraf jumıs istemey tur. Sondıqtan temir jol telegrafımen jalğasuğa mäjbür boldıq, – dedi Hmelevskiy telegrafiske. Sahno onıñ aytqandarın telegraf tiline audarıp jattı. – Düniede ne bolıp jatqanınan habarsız qaldıq. Taşkentte ne bolıp jatır?
Säl kidiristen keyin aq lenta tağı da apparattıñ auzınan ireleñdep şığa bastadı. Hmelevskiy jayşılıqta sır bermeytin Turardıñ alqına dem alğanın bayqap qaldı. Közildirigi tüsip qalatınday bir qolımen közine taqay ustap alıptı. Telegrafist Sahno da lentada öz tağdırı jazılıp jatqanday onı gürildek dauısımen ejiktep oqi bastadı:
– Taşkentte ökimet Keñester qolına köşti. Uaqıtşa ükimet quladı. Jeti adamnan Bükil türkistandıq atqaru komiteti qurıldı. Jumısşı jäne soldat deputattarı Ölkelik Keñesinen – üş adam, eserlerden – bir adam, sotsial-demokrattardan – bir adam. Petrogradta da Uaqıtşa ükimet quladı. Ökimet Keñesterdiñ qolında. Mäskeude qarulı köterilis. Odan arğı jağdaydı biz de bilmeymiz. Tolıq nusqau alu üşin sovdep atqaru komitetiniñ bir müşesin Taşkentke jiberiñizder...
Aq lentağa odan äri tüsiniksiz köp nükte tüsip ketti de apparat solq etip, aqırğı demi tausılğanday tım-tırıs bola qaldı. Ä degende eşkim de til qatpadı. Bäri de älgi habardıñ äserinen arıla almay qalşiısıp qalğan. Quanğan da, qorıqqan da birdey. Bir adamnıñ ğana emes, bükil ğalamnıñ peşenesindegi jazudı oqıp qoyğan soñ, esteri şığıp ketkendey bir zaman.
Kenet Hmelevskiy ün-tün joq, janındağı Turardı qapsağay denesimen bas salıp, quşaqtay aldı da, sol quşağın jazbay teñselip turıp qaldı. Soldattar şıday almay «Ura!» dep ayqaylap, olar da aymalasıp jattı. Üstel üstinde jayında qalğan koltti Sahno kidirissiz alıp, qolımen salmaqtap qoyıp, zımiyän oydıñ tolğağında tur. «Mına bolşevikterdi jayratıp salsam ba eken?» – degen jaman oy sumañdap köñilin buza bergende Hmelevskiy Turardı quşağınan bosatıp, Sahnoğa qarap:
– Al, bauırım, quttıqtaymın! Revolyutsiyä jeñdi! Raqmet sağan! – dep telegrafistke qolın soza berdi.
Sahno bolşevikterdi atudıñ ornına, olarğa eriksiz qol usındı. Biraq äli de tünerip turıp:
– Revolyutsiyä jeñse, basqa jaqta jeñip jatır. Al Äulie-Ata kimniñ qolında sonda? Äli belgisiz emes pe? – dedi.
Mına tosın saual älgi ağıl-tegil quanıştı sezimdi lezde öşirip alğanday. Hmelevskiy men Turar bir-birine qarap: «mınanıñ sandırağı ras» degendey bir-birin iştey uğınıstı.
– Qam jemeñiz, joldas Sahno. Petrograd pen Taşkentte qulağan uaqıtşa ükimet munda da joyıldı dep esepteñiz. Al cay bolıñız! Joldastar, tez qalağa jeteyik!
Osını aytıp Hmelevskiy esikke qaray bet aldı.
– Tez arada Sovdep müşelerin şaqıru kerek! – dedi Hmelevskiy arbağa otırıp jatıp. – Graç! Barıñdı sal! Tez ayda!
* * *
Tünde, tün işinde Turardıñ dauılğa qaramay üyden şığıp ketkeninen sekem alğan Säbden inisi Äbdenge barıp, osı jaydı habarlağan soñ Äbden de apıl-ğupıl kiinip, bäybişesiniñ: «Qayda barasıñ, oybay?» – degenine qaramay, köşege atıp şıqqan.
Qalanıñ ortalığı Kaufman köşesinde turatın Ğumar imamnıñ biik kök qaqpasın mezgilsiz qağıp, kök töbetin äupildetip, tınış eldi Äbden azan-qazan qıldı.
İmam mına dauıldı tünde buyığıp uyıqtap, boyı zil tartıp, tösekten turğısı kelmep edi, sölbireygen tuyıq qızmetşi murtı salbıray tünerip:
– Qurmetti imam, bir musılman tığız şaruamen kelip tur, keşiguge bolmaytın körinedi, – dedi.
– Atı-jöni kim, anturğan?
– «Şuro-i-İslamiyänıñ» adal azamatı Äbden degenmin deydi.
«Şuro-i-İslamiyänıñ» atı atalğan jerde qoynıñdağı qatının da, bauırındağı balasın da qurban etuge dayar päruana imam:
– Şaqır qonaq üyge! – dep ornınan atıp turdı. Tulaboyın jer tartıp turatın zilmauır dertten qulan-taza ayıqqanday, jarıqtıq jiti qimıldap, iığına aq şekpenin jeleñ jamıla salıp, ayağına kebis ile salıp, Äbdendi imam dambalşañ otırıp qabıldadı.
– Auzında «Assalaumağalaykümiñ» joq, abdırap jürsiñ ğoy, jaysız habar ma? – dep imam Äbdendi bir janşıp aldı.
– Ayıp menen, qurmetti imam, asığısta şatasıp, sälem berudi de umıtıp ketippin. Keşire gör, äuliem! Onıñ üstine tösekten turğan betim – däretim joq, sizdiñ qasietti qolıñızdı aluğa künäqar bolmayın dedim.
İmam özi de däretsiz ekeni esine tüsip, sasıñqırap qaldı.
– Oqası joq, sebebi bolsa, quday keşiredi...
– Sebebi bar, qasietti imam, sebebi bar. Älgi meniñ tuğanım Säbdenniñ üyinde bir bolşevik päterde turuşı edi...
– Qay bolşevik? Orıs pa, qazaq pa, noğay ma?
– Qazaq, qasietti imam. Turar Rısqulov degen.
– A-a, Turar Rısqulov. Älbette, bilemin. Ol nağız müttayım, musılman qauımınan şıqqan käpir ğoy. İgi qauımnıñ auqatın tartıp alıp, kedeylerge, qul-qutanğa bergizu kerek dep, bülik salıp jürgen sol emes pe? Onı qalay päterge turğızıp jürgensiñder?
– Qasietti äuliem! Men emes, Säbden, – dep Äbden bük tüsip, bükireydi de qaldı. – Sol bolşevik jaña ğana üyden qarulanıp şığıp ketipti. Bir sumdıq bolmasın, bolşevikter bir päle oylap jürmesin degen küdik meni sizge aydap keldi, qasiettim.
Ğumar-imam tüsi surlanıp, taqır basın sipalap, säl oylanıp qaldı.
– Kelgeniñ durıs bolğan. Äbden äfendi, durıs bolğan... Tez Astahov mırzağa habarlasu kerek. Ätteñ, «Şuro-i-İslamiyänıñ» taskeri joq, öz ökimeti joq. Sondıqtan orıs ta bolsa, Uaqıtşa ükimetpen qol ustaspasa bolmaydı. Eki tajaldıñ bireuin tañdau lazım. Bolşevikten göri menşevik tiimdileu bizdiñ musılman qauımına, uqtıñ ba, Äbden äfendi? Sondıqtan ekeumiz tez Astahov mırzağa jetsek kerek. Ol da osı Kaufmannıñ boyında. «Şuro-i- İslamiyä» öz quatına kirip alğanşa, Uaqıtşa ükimetpen ıñğaylasıp tekeni – jezde, eşkini – apa, dey turuğa mäjbürmiz.
– Qasietti imam, men oquım tam-tum, nadan adammın. Äyteuir qudayğa qulşılıq nietimen siz ustap turğan qasietti meşitke juma namazdan qalmay barıp turamın. Biraq tüsinbeytin närselerim köp, – dep Äbden mırtıq qanden qusap, dauıldı köşede imamnıñ ana jağınan bir, mına jağınan bir şığıp, jeldiñ ığına jığılıp, jortañdap kele jattı. – Ayıp körmeseñiz, bir saualım bar. Jaña Uaqıtşa ükimetpen uaqıtşa til tabısa turamız dediñiz. Sonda keyin özimizdiñ qolımız öz auzımızğa jeter kün tua ma, qasietti imam?
– İä, Äbden äfendi, Allağa sıyınıp, Muhammed tuın köterip, musılman ökimetin ornatamız. Käpirlerden kieli topırağımızdı tazartamız. Senderdiñ, qazaqtardıñ ziyälıları adasıp jür. «Alaşorda» degendi qurıptı. Qudayğa şükir, äyteuir bizdiñ Äulie-Atağa ol tamırın jaya qoyğan joq. «Alaşorda» degeni tek qazaq millatınıñ müddesin közdemek. Öte kelte oylaydı olar. Bükil islam turğısınan oylasu kerek. «Şuro-i-İslamiyä» müddesi sol. Musılman qauım birikkende ğana käpirlerdi jeñe alamız. Bildiñ be, Äbden äfendi, qazaq qandastarğa osını ayta ber, ayta ber.
* * *
Qara dauıldıñ, soñı aq boranğa aynalıp, aq munar arasınan Äulie-Ata atırabına jaña tañ atıp kele jattı.
Sovdep müşeleri garnizonğa bas-ayağı birer sağattıñ işinde jinalıp ta qaldı. Çernışev, Fedorov-Zavodskiy, Karev, Tsıganok siyäqtı tarlan bolşevikter Stepan Hmelevskiy men Turar Rısqulovtı süyiniş habarmen quttıqtap, quşaqtasıp, süyisip, keybireuleri közine jas alıp, balağa uqsap ayqaylap jür.
– Joldastar! – dep dauıstadı Turar mına jan tebirentken jaqsı qauışuşılardı ajıratqısı kelmegendey säl toqtap turıp. Jurttıñ nazarı buğan auğanda, sözin sabaqtadı. – Quanış quttı bolsın! Biraq Äulie-Ata Uaqıtşa ükimeti äli qulağan joq. Quanış üstinde osını esten şığarmayıq. Qazir jubımızdı jazbay Uaqıtşa ükimettiñ keñsesine barıp, mümkindiginşe qan tögispey, bilikti zañdı türde qolğa alayıq. Uaqıtşa ükimetti taratıp, yaki qulatıp, Keñes ökimeti ornağanın halıqqa saltanatpen jariyälauımız kerek. Ol üşin uaqıttı özimizge senimdi serik etpesek bolmas. Garnizon soldattarı Uaqıtşa ükimet üyin qorşap alğanı jön dep bilemin. Al Sovdep müşeleri keñsege enip, Astahovtı jäne onıñ orınbasarların, ükimet müşelerin şaqırtıp aluımız kerek. Söytip, olarğa erikti türde bilikten bas tartqızu kerek. Oğan könbegen jağdayda ğana qarulı küş jumsaladı. Qalay qaraysızdar bul usınısqa, joldastar?
– Durıs! Durıs! – degen ayqaymen älgi quanışqa mas qauım Turardı jerden köterip alıp, birneşe äluetti qol onı aspanğa atqılap, qaqpaqıldap qayta tosıp alıp, qayta atqılap, jerge äreñ degende tüsirdi.
Sovdep müşeleri oylağanday, Uaqıtşa ükimettiñ basşıları üylerinde jaqsı tüs körip uyıqtap jatpağan eken. Bolşevikterdiñ äreketine qarsı qimıl uyımdastıru üstinde eken. Uezd komissarı Astahovtıñ kabineti tolğan adam. Ükimet müşeleri tap-tuynaqtay bolıp, ädettegi orındarında otır. Kabinetke kirip kelgen bette Turardı tañqaldırğan jayt Uaqıtşa ükimet müşeleriniñ uqıptılığı emes, bulardıñ arasında imam Ğumar Halmurzaev pen şirkeu keñesiniñ törağası Nikodim Kalmıkovtıñ otırğanına tañ qaldı. «E-e, menşevik Astahov mırza endi din qayratkerlerimen auız jalasıp, musılman men hristian dinderin bauırlastırmaq bolğan eken ğoy. Der kezinde kelgenimiz qanday jaqsı bolğan! Äytpese, imam meşitten, pop şirkeuden sarnap berse, äli de dinşil halıqtıñ qaysıbir böligi bülik şığarıp, äure köbeyer edi...».
– Mırzalar! – dedi Stepan Hmelevskiy esikten kirip kelgen boyda. Keybireuler orındarınan qopañ-qopañ tura bastap edi, komissar Astahovtıñ qara kresloda miz baqpay, bılq etpesten otırğanın körip, qaytadan orındarına quyrıqtarın bastı – Mırzalar! – Hmelevskiydiñ dauısı özi biik, özi keñ kabinettiñ işinde kümbirlep şıqqanda ol öz dauısın özi tanımay qalğanday jan-jağına, odan soñ kabinettiñ kümbezdi töbesine qaradı.
Dauıldı tañnıñ säulesi äli kabinet işine dari qoymağan, komissar ordası sonda da jap-jarıq: kümbezdi töbeden tömen qaray salbırağan kişigirim şañıraqtay şamdaldıñ balauızdarı samaladay janıp tur. Komissar Astahov otırğan kreslonıñ tusındağı qabırğanıñ kisi boyınday böligi qarauıtıp, qara daqtanıp qalıptı. Ol daqtıñ ornında budan segiz ay burın II Nikolay patşanıñ portreti boluşı edi. Osıdan segiz ay burın, yağni 1917 jıldıñ 2-naurızı küni kündizgi sağat 2-de II Nikolay öz qolımen bılay dep jazdı:
«Memlekettik dumanıñ törağasına Ayaulı Resey-Ananıñ şın baqıtı men amandığı üşin men istemegen qurbandıq joq. Sol sebepti taqtan bas tartuğa dayınmın. Taqqa ulım otıradı, ol kämeletke jetkenşe ez qaramağımda boladı, taq iesiniñ atalığına meniñ bauırım, ulı knyaz Mihail Aleksandroviçti belgileymin.
Nikolay».
Tağı bir qolhat:
«Asa süyikti Reseydiñ tınıştığı men amandığı, baqıtı üşin men öz ulımnıñ paydasına taqtan bas tartuğa dayınmın. Barlığıñ da oğan sayqaldanbay adal qızmet etuleriñdi ötinemin.
Nikolay».
Bul jolı «buyıramın» demeydi «ötinemin» deydi. Osı hatqa qol qoyğan soñ eki sağattan keyin taqtı ol ulına emes, bauırı Mihailğa qaldırudı ötinedi... Söytip, sodan beri ulan-baytaq Reseydiñ san mıñdağan keñselerinen II Nikolaydıñ portretteri alına bastap edi. Bul operatsiyädan Äulie-Ata da qalıspağan.
Jıl sayın keñseniñ işin äktegende portrettiñ astı aqtalmay qaluşı edi. II Nikolay patşalıq etken jiırma üş jıl işinde osı portrettiñ tusındağı qara kresloda qanşama oyaz bastıqtarı otırdı – biraq portrettiñ astın aqtatu bireuiniñ oyına kelmegen. Menşevik Astahov oyaz bastığı emes, oyaz komissarı bolıp Äulie-Atadağı Uaqıtşa ükimetti basqaruğa kelgende, ärine, aldımen patşanıñ suretin aldırıp tastadı. Keñse işin jañadan äktetuge nege ekeni belgisiz, äyteuir tärtip bermedi. Sodan uzın qara daq patşanıñ äzireyil köleñkesindey bolıp äli tur.
Turardıñ sonda tağı bir añğarğanı – arqalığı biik qara kreslo edi. Tutas emennen şabılğan auır kreslonıñ arqalığında qos bas samurıq beynelengen. Komissar Astahov onı bayqamağan bolıp, jotasın sol samurıqqa süyep, qazir de bılq eter emes.
Öz dauısın özi tosırqap, kümiljiñkirep qalğan Hmelevskiyge Turar jalt qarap, qayrat bergendey boldı.
– Mırzalar! Uaqıtşa ükimet quladı. Endigi jerde ökimet jumısşılar, soldattar jäne şarualar deputattarı Keñesiniñ qolında. Qarsılıq körsetpeuleriñizdi suraymın. Qarsılıq körsetu paydasız. Sırtta revolyutsiyäğa berilgen qarulı soldattar tur. Qan tögisudiñ keregi joq! – dep Hmelevskiy sañqıldap ala jöneldi.
Otırğandardıñ birsıpırası orındarınan uşıp-uşıp türegeldi. Komissar Astahov miz baqqan joq.
– Uaqıtşa ükimettiñ qulağanın nemen däleldeysiz?
Komissar Astahov dauısı qırıldañqırap, osı sözderdi meylinşe sızdanıp ayttı.
– Biz Taşkentpen baylanıstıq. Taşkent Keñes qolında, Peterburg te Keñes qolında, mırzalar. Jağday solay. İne qayda bolsa jip te sonda boladı demekşi, endi sizder de tayıp turasızdar. Äulie-Ata Keñes ökimetiniñ qolında. Osımen söz tämäm!
– Buğan halıq qalay qaraydı eken, onı oyladıñız ba? – dedi Astahov qimıldamay, tek erni ğana qıbırlap. Ükimettiñ basqa müşelerinde ün joq. Tek tıqırşıp, orındarınan qozğalaqtay beredi. İmam jarıqtıq äsirese şıdamsız eken, qurday jorğalap barıp, terezege qaradı. Qaptağan soldattardı körip: «Astafıralla!» – dep ornına qayta kelip otırdı. «Bul arağa qanday ibilis aydap keldi meni?» – dep püşäyman jep otır. Basqalar onıñ ne körip kelgenin ünsiz uğıstı da, burınğıdan beter buğıñqırap qaldı.
– Halıq durıs qaraydı, Astahov mırza, – dep qayırdı Hmelevskiy.
– Halıq sizderge, Uaqıtşa ükimetke öte ızalı, – dep qostadı Turar. – Halıq ğasırlar boyı patşa tepkisinen qutıludı armandağan. Patşanıñ qazir özi joq, biraq közi otır. Ol sizsiz, Astahov!
– Qalayşa? Men demokratpın! Abaylap söyleñiz, meniñ monarhiyämen üş qaynasam sorpam qosılmaydı, bolşevik Rısqulov!
Komissar Astahov Kerenskiydiñ äulie atalıq kölemdegi köleñkesi tärizdi edi. Sur frenç kiip, oñ qolınıñ bas barmağın omırauına suğıp otıratınına deyin, tipti şaşın tikireytip qısqa qırıqtıratınına deyin Peterburgtegi bastığına elikteytin.
– Men abaylap söyleymin jäne är sözime jauap bere alamın. Siz patşanıñ quyırşığısız. Ana otırğan kresloñızdağı patşanıñ gerbi – sizdiñ tabınatın ağaş qudayıñız...
Äu bastan beri sır bermey sızdanıp otırğan komissar ornınan oq jılan şaqqanday atıp turdı. Artına burılıp kresloğa qaradı. Samurıq qustıñ qos bası edireyisip, oğan jansız közben tesile suıq qarap qalıptı.
– Munday usaq-tüyekke sayasi män berip, sonı söz etudiñ özi Uyat, bolşevik Rısqulov. Men munı birinşi ret bayqap turmın, – dep Astahov beri burılıp mırs etken boldı.
– Endi ol kresloğa qaytıp otıruğa batılıñız barmas dep oylaymın, burınğı komissar Astahov. – Turar kenet imam Ğumar Halmurzaev pen pop Nikodim Kalmıkovqa qarap:
– Qurmetti imam! Qurmetti şirkeu bası! Orındarıñızdan turıp, ana kreslonı esiktiñ aldına alıp şığularıñızdı usınamın, – dedi.
Oyda joq bul usınısqa Uaqıtşa ükimet adamdarı turmaq, Sovdep müşeleriniñ özi tüsine almay añtarılıp qaldı.
– Qaytalap jatudıñ qajeti joq şığar, mırzalar! Turardıñ bul sözi zaldıñ kümbirimen köterilip, nayzağaydıñ şarğılınday es jidırmay saq-saq ete qaldı. Turar usınısınıñ mänine endi tüsingen Hmelevskiy de:
– Käne, qimıldañdar! – dep gür ete tüsti.
İmam men pop kötergen qara kreslonıñ soñınan jurt tabıt soñına ileskendey, ilbip basıp, sırtqa bettedi. Tek Astahov qana til-auızdan ayırılıp, peri soqqanday melşiip uzın üsteldiñ janında qazdidı da qaldı.
Pop Nikodim ädeyi istese de, älde ädetine basıp istese de, äyteuir basınan bas kiimin aldı. İmam Ğumardıñ basınan döñgelek qundız börki qozğalğan joq. 1867 jıldan beri jartı ğasır tapjılmay turğan kreslo-taq tuñğış ret ornınan jıljıtılıp zaldan şığarıldı.
Merkeniñ mektebinde musılmanşa pänniñ muğalimi Älipbek balalarğa quday jolın üyretip turıp, Abaydıñ: «Bir qudaydan basqanıñ bäri özgermek» degen öleñ jolın qaytalay beruşi edi. Balalarğa da jattatatın. Jattauın jattağanmen säbiler onıñ mänine tereñ bara bermeytin.
Abay filosofiyäsı Turarğa jıldar aralatıp endi jetkendey boldı. «Quday» dep turğanı tabiğat, jaratılıs, bolmıs qoy Abaydıñ. Bir özgermese, bir köz talmasa mına qara kreslo qozğalmas edi – bu da ötkinşi eken, baspaldaqtı keñ esiktiñ aldına şığarıldı.
Qala turğındarı qaydan habarlanıp qalğanı belgisiz, bolşevikter men Uaqıtşa ükimettiñ ayqası bolıp jatır degen sıbıs birden birge tarap, keñseniñ aldına qaraqurım halıq jinalıp qalıptı. Esiktiñ aldına äueli din basıları ülken kreslonı alıp şıqqanın körip bäri añ-tañ. Qaysıbiri qızıq köredi, qaysıbiri jañalıq kütedi – äyteuir bäri de bir ulı habarğa qulaqtarın türgen.
Turar endi bir sekund keşigu ajalmen teñ ekenin bükil jan düniesimen sezdi. Mına qalıñ qauımdı körip ä degende sasıp ta qaldı. Munşa adam jinalar dep oylamağan. Köşe kernep tur.
Däl qazir ne imam, ne pop, yaki uaqıtşa ükimet müşeleri söz bastap jiberse, sovdep tizginnen ayırılıp qaluı mümkin.
Aq boran basılıp, aspannıñ jüzi aşılıp, tüstikte Alataudıñ şıñdarı jaña şıqqan künniñ nurımen ärbir şoqı aspanğa şanşıla şıqqan otı jalauday alaulap tur eken. Terek butaların tutıp qalğan qar tüydek-tüydegimen jerge tüsip jatır. Ağaş ekeş ağaşqa deyin keudesin toltıra dem alıp, erkin bir kerilgen siyäqtı da, sodan aq qar tüydek-tüydegimen uşıp tüsip jatqan siyäqtı.
Turar osı körinistiñ bärin qas-qağım arasında ğana añğarıp, oylanıp, süysinip jatuğa uaqıtı bolmay:
– Stepan Knutoviç, käne basta! – dedi. – Munşa halıqtı ädeyi şaqırsañ jiyä almaysıñ. Dayın turğan miting. Tez basta, äytpese sözden ayrılıp qalamız.
– Halıqtıñ deni musılmandar eken. Seniñ söylegeniñ orındı, Turar, – dedi Hmelevskiy şın ötinip. – Bul jerde taktika da kerek. Käne, sızılısıp turıp almayıq. Jolıñ bolsın, bauırım. – Hmelevskiy osını sıbırlap aytıp, Turardı aqırın arqasınan itermelep alğa şığardı. – Senen soñ orısşasın men aytamın. Ustazı bolğan bolşeviktiñ mına ıqılası dem bergen Turar qolma-qol özin-özi qamşılap, on qolın joğarı köterdi.
– Ua, halayıq! Ua bauırlar! Mına köterilgen kün – sen üşin eñ baqıttı kün. Endi aspanıñdı bult şalmas, qayğı-qasiretiñ bolmas. Däl qazir zalım patşa quyırşığı – Uaqıtşa ükimet quladı! Ökimet Keñester qolında! Mına qara taqtı körip tursıñ, halayıq. Bul halıqtı qanağan ulıqtardıñ tağı. Osı taqtıñ üstinde otırğan ulıqtardıñ jarlığımen talay zaman köziñnen qandı jas ağıp, talay zaman joqşılıqtıñ kebinin tiridey kiip, qan qaqsadıñ. Osı taqtıñ üstinde otırğandar sağan sansız salıq salıp, qanıñdı sordı. Aşarşılıqtan köziñ aşılmay, qulaqkesti qul boldıñ. Osıdan segiz ay burın patşa quladı. Ä, Quday, endi jaqsılıq bolğay! – dediñ. Biraq bay – bay küyinde, töre – töre küyinde, kedey – kedey küyinde qaldı. Nege? Nege deseñ, Uaqıtşa ükimet – üstem taptıñ ükimeti, baylar men bilerdiñ, kulaktardıñ, pomeşikterdiñ däuletin qorığan töbetke aynaldı. Äne, ana qara taqqa qara, halayıq! Ol qazir töñkeriledi. Onıñ töñkerilgeni – seniñ jotañnan zil qara tastıñ domalap tüskeni!
Turar säl tınıstap, jan-jağına qarap:
– Kärimbay Qoşmambetov! Semen Karev! Törebek İsabekov! Mına üş soldat, sender de! Beri keliñizder! Mına kreslonı üydiñ töbesine köterip şığıp, töñkerip qoyıñızdar! – dedi.
Atalğan adamdar men aldıñğı qatarda turğan üş soldat tez satı qoyıp, kreslonı kök şatırlı eñseli aq üydiñ töbesine alıp şığıp, Turar aytqanday tört ayağın aspanğa qaratıp, töñkerip qoyğanda, baspaldaq üstindegi kün qatar siyäqtı qañıltır şatırdıñ kemerine kreslonıñ uzın arqalığı asıla berdi. Qos bas samurıq qus äldebir alıp mergenniñ qanjığasına baylanğan jırtqıştay salañdap, töbesimen tömen qarap salbıradı da qaldı.
«Ura!» – dedi soldattardıñ arasınan äldekim. Sol-sol eken: «Ura!», «Jasasın Keñes!», «Ura!» – degen ünmen aralasıp, aspanğa qaray tars, gürs-gürs atılğan mıltıq dauıstarı estildi. Bul jeñis salyuti edi. Terek basında otırğan qarğalar üdere ürkip, tım-tıraqay uşa jöneldi. İmam äldene aytıp ayqaylamaq bolıp edi, köptiñ dauısınıñ astında kömildi de qaldı. Äldeqaydan özbektiñ kerneyi jar saldı. Kenet Kaufman köşe boyı jurt bir-birimen quşaqtasıp, bireuler bilep, bireuler közine jas alıp, quanğannan kez kelgen adammen quşaqtasıp körise beredi.
Äldebir qaudırağan jaman ton kigen adam Turarğa qaray umtıla tüsip, biraq qalıñ toptan beri öte almay, qolın erbeñdetip:
– Turar! Ua, Turar! Men seniñ äkeñdi bilemin. Men sonau tömengi Talastan keldim, äkeñ Rısqul... – dep barıp üni estilmey ketti. Qalıñ top iin tiresip, señdey qozğalğanda älgi qaudıraq ton tolqınmen birge kete bardı. Turardıñ qulağına «äkeñ Rısqul...» – degen ızıñ talıp jetkendey boldı.
(Ekinşi kitaptıñ soñı)