Qyzyl jebe-2

«TŪRAR»
İeKINŞI BÖLIM
ÜŞINŞI BÖLIM
«TŪRAR»
Roman
BIRINŞI BÖLIM
«Qaitar i̇edim, jolym joq,
Sular buğan jolymdy.
Jūldyzdardan köpir salar i̇em
Būğaulady jazmyş qolymdy».
(Salauat jyrynan)
«Ūian, Tūrar!
İesiñde me, Almatynyñ kök qaqpaly abaqtysynda, men seni qūlqyn säriden osylai ūiatuşy i̇edim ğoi. Tañğy sätte ūiqyñnan silkilep tūrğyzar i̇edim. Sonym obal bolğan i̇eken: aimalap-aq, basyñnan aqyryn ğana sipalap ūiatuğa bolatyn i̇eken. Biraq ainalañnyñ bäri zärli tikenektei türpiıp tūrğanda, otyrsañ qūiymşağyñ qylyşqa tirelip, türegelseñ töbeñnen aldaspan tönip tūrğanda, aianyş sezim adasqaq keledi i̇eken. İendi armandaimyn: osydan tağdyr bizdi bir körisuge jazsa, ai mañdaiyñdy men perişteniñ qanatymen sipar i̇edim.
Biraq künder, ailar, jyldar ötken saiyn sol arman asqyndai tüskenmen, men senen alystap baramyn, alystap baramyn...
Seniñ qazir qaida i̇ekeniñdi men bilmeimin, meniñ qaida i̇ekenimdi sen bilmeisiñ. Men sağan osy hatty qiiälmen jazyp otyrmyn. Qazir sen jürgen jerge qar jausa, sony meniñ appaq sälemim dep bilgeisiñ. Öitkeni qardyñ anasy men jürgen jaqta. İeger sen jürgen jerge teristikten jel soqsa, meniñ ünim dep bilgeisiñ. Öitkeni jeldiñ anasy men jürgen jaqta.
Sen meni, Tūrar, öz qiiälyñda Sahalin deitin tükpirden izdep jürgen şyğarsyñ. O basynda ükim solai bolğany ras. Biraq, Jetisudyñ topas soty Resei patşasynyñ Sahalinnen aiyrylyp qalğanyn bilmei sandalsa kerek. Kädimgi orys-japon soğysynan keiin, bitim şarty boiynşa Sahalin japon jağynda qalypty. Ürkit degen qalada qatarjynikterdi bölgende meniñ dialamdy oqyp, orystyñ Bantyş degen ūlyğy Jetisudyñ sotyn sybap aldy. «Aqymaq!» – dedi. «Sahalinnen aiyrylyp qalğanymdy bilmeitin netken nadan? Sahalinşilin sorlynyñ», – dep keketti.
Sodan soñ ūlyq meni arqamnan qağyp, jūbatqan boldy: «Neşaua, Sahalinge aidamady dep ökpeleme, – dedi, – Sahalinnen kem tüspeitin jerge barasyñ. Bodoibo degendi i̇estuiñ bar ma?» – dedi. «Joq», – dedim. «Neşaua, bara köresiñ. Lena degen özenniñ boiynda», – dedi. «Ou, myrza, meni Bodoiboda bozdatyp neğylasyñ? Aqyr Sahalin joly jabyq i̇eken. Keri qaitara salmaisyñ ba, täñiri jarylqağyr, jalğyz ūlymdy, jalğyz qyzymdy sağyndym», – dedim.
Ūlyq qarqyldap külip. «Sen älden sağynyp qalğansyñ, ä? – dedi. – O basynda on jylğa kesilgensiñ. Semeidiñ mañaiynda qaşuğa äreket jasağanyñ üşin, aidauyldy öltirmek bolğanyñ üşin on jyl üstine tağy on jyl jamap aldyñ. «Sağynu» degen sözdi de, sezimdi de ūmyt, sorly. Jiyrma jyl boiy sağynsañ – sarğaiyp, Bodoibonyñ sary altynyndai qatyp qalasyñ. Bodoiboda nağaşyñ kütip tūrğan joq seni. Altyn kütip tūr. Altyn qazasyñ, tüsindiñ be? – dedi. – Kim biledi, Bodoibonyñ altyny aidalğan adamdardyñ sağynyşynan jaralğan şyğar», – dep ūlyq bir sät qiiäldap, tebirenip ketken siiäqty körindi sonda. Biraq sälden soñ qatulanyp: «Qaşuşy bolma! Qaşsañ, qaityp ūstap alyp, Bodoibonyñ altyny tausylğanşa qaitarmaimyz, – dedi. – Bodoibonyñ altyny tausylsa, Aldannyñ altynyna salamyz. Baiqa!» – dedi.
«Qaşpa! Qaşpa» – dep qaita-qaita pysyqtap jatqanynyñ mäni bar, Tūrar. Meniñ dialamdağy qarğys tañbasyn körip aityp tūr.
... 1906 jyly şildede öziñmen qoştasyp aiyrylğan soñ bizdiñ itap Almatydan şyğyp, teristik-şyğysqa bet aldy. Jolda qañly, şapyraşty, ysty, dulat, jalaiyrlar auylyn basyp öttik. Obaly ne, aiaq-qoly kisendeuli tūtqyndardy körip, jağalaryn ūstap, ūlardai şulady. Bizdi i̇esirkese, olardy qūdai i̇esirkesin. Äldekimder meni tanyp: «Rysqūl! Rysqūl! Saimasaidy sūlatqan Rysqūl ğoi! Alda batyr-ai, alda paqyr-ai! İtjekkenge äketip barady. Aman bol, bauyrym!» – desip jatty.
Şelekten ötip bara jatqanda jatağan üidiñ tūsynan aq jaulyqty bir äiel sen qatarly balasynyñ qolyna tüiinşek ūstatyp, meni körsetip, balany arqasynan itermeledi. Bala jügirgennen jügirip otyryp, aidauyldardyñ arasynan ötip ketip, arbağa boiy jetpei, qolyndağysyn mağan ūsyna berdi. Meniñ qolym bailauly, ony tüsinbegen balamen ūmtyla qoimağanğa tañ qalyp, şeşesine qarady. Şeşesi: «Laqtyr!» – dep işara i̇etti. Bala tüiinşekti laqtyryp jiberdi.
– Kimniñ balasysyñ, ainalaiyn? – dedim tym bolmasa til qataiyn degen nietpen.
– Baiyrdyñ, – dedi qarşyğa köz qağylez jas.
– Örkeniñ ösin! Azamat bol! Atyñ kim? – dedim.
– Ahmetjan. Ahmetjan Şymbolatov, – dedi bala jautañdap.
Men seni körgendei boldym. Sen äli arba soñynan ilesip kele jatqandai körindiñ, Tūrar. Būl i̇esim jaişylyqşa jadymda qalmas i̇edi, al myna halde bireudiñ bir jyly sözi – myñ jyldyq jaryq säuledei. Dünie hali san qily, kim biledi, i̇er jetkende sen onymen kezdesersiñ de. İesiñde bolsyn dep aittym.
İertesine Ileniñ suynan öttik. Sonda düniede Ileden ülken su joq şyğar dep i̇edim. Söitsem, onym beker i̇eken. Ileniñ kökesindei sulardy keiin kördik qoi.
Ileniñ arğy betine şyqqan soñ Alatau būldyrai bastady. «O, qasietiñnen ainalaiyn, Alatau, közimnen sen de tasalandyñ-au», – dep köñilim sonda bir būzyldy. Qasymdağy Mamytbek qyrğyz «Sağynğanda bir kelersiñ, sarğaiğanda bir kelersiñ, Alataudyñ bauryna», – dep meni öleñmen jūbatty. Qairan i̇el, söitip, artta qala berdi.
Jolda Aqsu-Qapal qaldy. Lepci degen sudan da öttik. Odan äri jap-jazyq midai dala bastaldy. Lepside auysqan aidauyl bizdi Aiagözge deiin jetkizip saluy kerek i̇edi. Sasyrdyñ japyrağy küigen şüberektei qurap ketken sary dala. Adam tūrmaq, at şydamai, susyz şölden auzyn aşyp, alqynyp, aiağyn äzer basyp ilbip keledi. At aryğan soñ soldattar bizdi arbadan tüsirip, jaiau aidady. Lüp i̇etken jeli joq, siltidei tynyp qalğan keuek dala pysqyrğan at pen kisen syldyrynan mazasy ketip, bizdiñ qybyr-jybyr jürisimizge yzasy kelgendei tynysty tarylta tüsedi.
Anda-sanda alqymy keuip, büiiri bülkildegen kesirtke aiaq astynan tura qaşady. İesirik soldat älgi maqūlyqty tapyraqtap qua jönelip, myltyqtyñ istigimen janşymaq bolady. Kesirtkege de jan kerek, būlt i̇ete qalyp qūtylyp ketedi. Myltyqtyñ istigi tandyry kepken taqyr jerge şaq i̇etip tiedi.
Aiaqty kisen, kökirekti şöl qysqanda adam bei-jai, ainalağa köz salmai meñireu bolyp qalady i̇eken. Äitpese, Qūdaidyñ qu dalasynda tirşilik belgisi tipten köp. Qarap kele jatsañ, aldyñğy arbağa jegilgen attar qūiryğyn äreñ köterip tezek tastasa, sürleu joldyñ jağasynan köñ qoñyzdary lezde qūldyrañdap şyğa keledi. Keibireui ne döñgelek astynda, ne soldat tabanynda myjylyp ta qalady. Qu tamaq-ai, deseñşi. Köz ūşynda sağym būldyrap örkeş-örkeş tüie keruen toqtap tūrğandai körinedi. Köñil selt i̇etip, äldeneden ümittenip qalasyñ.
– Duadaq! – dep bir soldat baqyryp qūia beredi. Älgi keruen tay teñselgendei qorbañ-qorbañ qozğalyp, audarylyp-töñkerilip ketkendei bolady. Soldattar patyrlatyp ata bastaidy.
Pañ duadaq sonda da jantalaspai, ordañ-ordañ jelip baryp, baiau köterilip, dirildek auanyñ arasyna siñip ketedi. İesirik soldattar atty arbadan şyğaryp alyp qumaq bolady. Bastyq zekip tastağan soñ, bastaryn şaiqap, tañdailaryn taqyldata, duadaq ketken jaqqa köpke deiin alañdai beredi.
Myltyq dauysynan şoşyp ūianğandai, jol jağasyndağy qarataspa qarağan arasynan tac şegirtke şyryldaidy. Būl ün meniñ i̇esime Almatynyñ kök qaqpaly türmesin tüsiredi. Onyñ aulasyndağy qara soranyñ arasynan osy şegirtke şyryldar i̇edi. İendi ol da Sibir jolyna bizben birge attanğan siiäqty, jylauyq ün soñymyzdan qalmai ilesedi de otyrady.
Alystan mūnartyp, säuletti bir sarai sağym arasynan armandai asqaq körindi. Tozaq jolynan soñ, peiişke baryp qoiyp ketetindei älgi asqaq mūnarğa alqynyp asyğamyz. Tūtam kisen adym aştyrmaidy. Aqyry ölip-talyp jettik-au. Künbatys jağy üñireigen alasa ğana köne mazar i̇eken. Janynda jylap ağyp, jylymşy tatyğan bir qasyq suy bar. Aldaqaşan būl dünieden köşken atamnyñ köz jasy äli tyiylmai, sonyñ sorasy ağyp jatqandai.
Attar doğarylyp, jyly da bolsa su işip, tañdai jibitip, jan şaqyrdyq. Bizdi arbalardyñ qasynda qaldyryp, qasymyzğa bir qarauyl qoiyp, soldattar mazardyñ köleñkesine baryp otyrdy. Myltyqtaryn tüiistirip, bir jerge üidi. Aldaryna qağaz jaiyp, tamaq jep, şişalaryn şyğaryp araq işti. Myna qūdaidyñ ystyğynda işken araq basqa şapşyp şyğa kelgen şyğar, baryldasyp karta oinai bastady.
Oiyn qyza, bizdiñ qasymyzdağy qarauyl üiirinen adasyp, ürkektegen jylqydai typyrşi bastady. Mūnyñ özi özgelerden şynjaulau, päkene boiy myltyqtan säl-aq asatyn sekpil bet, jiren qastyñ astynan közi taqyr ūdyqtai şüñireigen, jalynsyz, jasyq neme i̇edi. Kartaşylardyñ qasyna jaqyndap baraiyn dese, bastyğynan qorqady. Barmaiyn dese, qūmarlyq qysady. Osydan baryp, bizge yza bolady.
Karta soqqandar törteu, mūnymen beseu. Biz on adambyz. Almatydan şyqqanda altau i̇edik, Lepsiden törteu qosyldy.
Qarta oinap otyrğan aidauyldardyñ bastyğy bir uaqytta bizdiñ janymyzda tūrğan sümelek päkenege:
– İei, Petia! Ystyq tamaq kerek. Tez daiynda, – dep aqyrdy.
– Otyn joq, poruçik myrza, – dep şiñkildedi päkene.
– Nege otyn joq ? Mağan deseñ sirağyñdy jaq! A na katorjnikterdi jaq! Otyn tap! Aitpaqşy, sol oñbağandarğa otyn jinat. Myna būtalardy jinasyn! – dedi bastyq.
Päkenede de bilik bar. Ol bizge būiyrady:
– Aida! Bäriñ tūr da qurai syndyryñdar! Bol, jyldam!
Kisenderimizdi syqyrlatyp, bulyğa tūryp, qarağannyñ būtasyn syndyruğa kiristik. Meniñ janymdağy i̇eñgezerdei sary orys sybyr i̇ete qaldy:
– Qimyldaityn uaqyt soqty, – dedi. Seze qoidym.
– Qaitip? – dedim.
– Anau üiüli tūrğan myltyqtardy qolğa tüsiru kerek.
Solai qarai jylji ber.
Sary orystyñ aty Fedor i̇edi, jyljyp jürip, tağy bir-i̇eki tūtqynğa sybyrlap ötti. Qarağandy ynty-şyntymyzben jinağan bolyp jürmiz. Üş-törteumiz tūs-tūstan myltyq şömelesine taianyp kelemiz. Zäre joq. Baiqaimyz, kartaşylar sezer i̇emes. Olar u-da şu. Sol şuğa şydai almai bizdiñ qarauyl jandaryna jügirip bardy. Bir sätke biz baqylausyz qaldyq. Fedorğa qarap i̇edim, basyn şūlğyp qaldy.
Adym jazdyrmas qara temirdi qaqyrata üzip jiberer küş-quat bitip ketkendei alğa ūmtyldyq. Biraq qara temir üzilgen joq. Äiteuir bir ğalamat qairat bizge qanat bitirgendei, qos aiaqtap qarğyp, üş-törteumiz myltyq üimesine jete jyğyldyq-au, atasyna nälet...
Saqyr-syqyr dybysqa jalt būrylğan päkene qarauyl:
– Qūrydyq! – dep jan dauysy şyğa şyñğyryp jiberdi.
Kartaşylar jai tüskendei sostiysyp qaldy. Myltyq qolğa tüsken soñ bizdiñ äruağymyz asyp, qaru kezenip, şürippege qol salsaq, tek şyq-şyq i̇etedi.
Aidauyldardyñ bastyğy jalpaq dalany jañğyryqtyra qarq-qarq küledi. Bizge sausağyn şoşaityp, şalqalap tūryp qarqyldaidy.
Düniede būdan ötken qorlyq joq, Tūrar. Qūdai basyña mūndai qorlyqty i̇eş zamanda bermesin, qūlynym. Meniñ şaşym sol sätte tügel ağaryp ketti bilem. Qazir körseñ tanymassyñ. Şaş, şirkin, sonda aiaz qaryp, qyrau tūrğandai boldy. Aidauğa ketsem de, äiteuir bir oralarmyn. Tūrar syndy qūlynymdy bir körermin degen ümit janğa sep i̇edi. İendi sal ümit bizdiñ Besağaştağy bilte şamdai jalp i̇etip söndi de qaldy, qūlynym. İesiñde me, Besağaştağy jerkepeniñ i̇esigin bireu aşsa, şyrağdan jalp i̇etip sönip qaluşy i̇edi ğoi. Üige kirip kelgen kim i̇ekenin bile almai, soqyr adamdai:
– Bū qaisyñ-ai? – deitinbiz.
– Men ğoi, – deuşi i̇edi keide Ahat atañ.
– Men ğoi, – deuşi i̇edi keide Moldabek kökeñ.
– İe, bizbiz, – deuşi i̇edi keide Şynybek atañ.
Keide Qorğan, keide Üsip, keide seniñ qūrdastaryñ Arman men Orazbaq keler i̇edi. Olar kelgende, şamnyñ sönip qalğanyna renjimei, qaitadan şyrpy tūtatar i̇edik. Ottyq qaitadan janğany qandai jaqsy.
Al būl jaly sol ot soñğy ret söngendei i̇edi.
Aidauyldar bastyğy päkene Petiağa:
– At! – dep aqyrdy.
Ot almaityn myltyq şoqpar ornyna, nemese naiza ornyna ğana jüredi. Bizdi bastağan sary däu orys Fedor patronsyz myltyqty kezene alğa ūmtylğan. Biz de dalbasalap, jantalasyp, tūsauly attai qosaiaqtap sekirip, alğa ūmtyldyq. Myltyqtardyñ bäri patronsyz bolyp şyqty. Aramdar oq-därisin alyp tastağan i̇eken.
Päkene Petianyñ myltyğy gürs i̇etti. Fedor şalqalap baryp, arqasynan bireu iterip jibergendei, alğa qarap tizesi bügilmei, kesken terektei i̇etbetinen gürs i̇etip qūlady.
– İendi toqtat! – dedi aidauyldar bastyğy.
Bizdiñ qaşpaq bolğan äreketimiz osylaişa qaiğyly aiaqtaldy. On tūtqynnyñ biri qūrban boldy. Qalğan toğyzymyzdy qosaqtap, qolymyzğa da kisen saldy.
Qaşuğa äreket jasağanym üşin, qaruğa jarmasqanym üşin, mağan tağy on jyl jamady, atasyna nälet!
Jiyrma jyldan keiin men tiri bolsam, alpys altyğa keledi i̇ekem. Sen ğoi otyzdan asyp qalasyñ. Ahat atañ i̇endi jiyrma jyl jüre qoimas. İekeumiz äli de körisetin kün tuar aldan. Jiyrma jyldyñ qanşa kün bolatynyn i̇eseptep köreiin dep i̇edim, i̇esebine jetpedim, atasyna nälet!
Ürkittiñ türmesinde jatyp, bir ret tüsimde Qyzyl Jebeni kördim, Tūrar. Biık jardyñ basynda jer tarpyp, qūiryq-jaly jalyndap jelbirep, kisinep tūr i̇eken, januar. Jeteiin desem, qiiädan aiağym taiyp tömen syrğanap kete berem, kete berem. Ätteñ, Qyzyl Jebeniñ arqasyna aiağym bir ilikse, şeksiz taiğanyñ, asu bermes taulardyñ, ötkel bermes sulardyñ üstinen paiğambar pyrağyna mingendei, ūşyp öter i̇edim-au, dep jantalasamyn. Bir kezde Qyzyl Jebeniñ ornynda, jar basynda sen tūrasyñ, Tūrar. «Köke, köke!» – dep aiqailaisyñ. «Tūrar!» –dep şyñğyrğan öz dauysymnan özim ūianyp kettim...
Meniñ būl hatyn sağan jetpesin bilem, Tūrar. Sondyqtan senen: Ahat qaida? Izbaişamen Tüimetai qaida? Moldabek qaida? Öziñ qaida jürsiñ? Hal-jailaryñ qalai? – dep sūramaimyn. Bizge katorjnikter türmesinen tuğan i̇elge hat jazuğa rūqsat joq. Meniñ būl qiiäl-hatyn, aq qar men aznauyq boranğa ğana aitqan aryzym sağan aian bolyp jeter. Mūnda qazir tuu dese jerge tükirik tüspeitin qiiämet qys. Tiri pende dozaqtyñ bärine de könedi. Men, ärine, būrynğy Rysqūl i̇emespin. Saqal-şaş ağardy, biraq sağym synbaidy, atasyna nälet. Mūndaida jüdeseñ-aq jünjip ketesiñ de, ajalyñnan būryn ölesiñ. Men senimen o düniede i̇emes, ospadarsyz osy düniede köriskim keledi. O dünie qaşpaidy. Oğan äiteuir bir baramyz da. Biraq ana düniede adamdar birin biri tanymai qaluy da mümkin ğoi. Al, biraq meniñ ruhym seni mäñgi-baqi şyryldap izderine senimim kämil.
Men seni közimniñ tirisinde izdep tapqym keledi. Amandyq bolsa, būl katorgadan äli talai qaşarmyn. Talai ret ūstap ta alady, ony da bilemin. Tübi äiteuir bir ketemin, atasyna nälet. Meniñ janymda bir başqūrt, basböri1 bar. Sol öz i̇eliniñ i̇ertedegi bir batyry Salauat degenniñ hikaiasyn aitady. Salauat patşağa qarsy şyqqany üşin ūstalyp, ony teñizdiñ ortasyndağy bir aralğa aparyp būğaulap tastağan i̇eken. Sol Salauattyñ öleñi dep myna bir sözdi Dilmūhammed degen dosym ūdaiy aityp jüredi:
Qaitar i̇edim, jalyn joq,
Sular buğan jolymdy.
Jūldyzdardan köpir salar i̇em,
Būğaulady jazmyş qalymdy.
Jūldyzdardan köpir salyp ötuge men de daiyn. Sağan degen sağynyşty qos qanat i̇etip, Qyzyl Jebeniñ ruhyn i̇erttep minip, künderdiñ küninde men ğarypqa köterilip, jūldyzdan jūldyzğa qarğyp tüsip, i̇elge de jetermin, Tūrar.
Sağan degen sağynyşyn keudesine siğyza almai, aspanğa jūldyz i̇etip şaşyratyp jiberuşi äkeñ Rysqūl».
I
Ol kisenniñ syldyrynan selk i̇ete qaldy. Ornynan tūryp jan-jağyna qarady. Aldy – şymyrlağan qarakök iırim, arty – jarqabaq. İırimde balyq şorşidy. Jarqabaqta qūrqyltai ūşyp jür. Jarqabaq qūrqyltaidyñ Uiasynan şūrq tesik. Özen boilap ösken nar qamystyñ ükili basy terbeledi.
Qağanağy qarq, sağanağy sarq mamyrlağan dünie. Türmeniñ işi i̇emes myñğyrğan Myqan boiy. Bala iırimge salyp otyrğan qarmağyn tastai salyp, jan-jağyna qarap osyğan közi jetken. Biraq älgi kisen syldyry...
Ükili qamys, kök qūraq, jasyl jynys – jaqsylyqtyñ ordasyndai, armandardyñ ümitterdiñ aralyndai terbelip, syñsyp, syzylyp tūr. Arasynan jylt-jylt i̇etip zymyrap şymşyq körinedi. Balyq aulap otyrğan baladan süiinşi sūraiyn dese, bata almağandai qybyjyqtap jürgen maida maqlūq. Däl qarsy qabaqtyñ i̇eteginde bir şoq sary sämbi mūñaiyp tūr. Şaşyn jaiyp jiberip, suğa telmire qarap, özen tübinen äldekimdi zaryğa kütken sūlu kelinşek siiäqty. Ögei şeşesi Izbaişa keide osylai otyrar i̇edi... Sämbiniñ solqyldaq näzik būtağynyñ däl ūşyna qūrqyltai Uia bailapty. Suğa tier-times ilinip tūr. Tittei qūstyñ da jauy köp. Sodan qorqyp, keuek aspan astynan izdep tapqan jeri osy. Kündiz qaraqūstyñ, tünde ükiniñ közinen tasa, jiñişke jiptei būtamen jylan da jorğalap jete almas. Qūrqyltaidyñ balapanyn söitip, salqyn sudyñ saryny äldilep, solqyldaq sary sämbi terbetip ösiredi.
Ükili qamystyñ kök qiiäqtary birine biri süikenip, birin biri sipalap, syñsyp tūrady. Jaiqalğan jasyl qūraq kezinde aimalasyp qaluğa asyqqandai, qūşaqtasyp, qauyşqan qamys äueninde aitylyp bolmas arman, sarqylyp bitpes sağynyş bardai. Osy syñsyma äuen de myna balanyñ sağynyşyn mazdatyp jibergen siiäqty.
Kisenin syldyrlatyp kökesi kelip qalğandai körindi oğan. Ükili qamystyñ arasynan qazir şyğa keletin siiäqty.
Kökesinen köz jazğaly jylğa jaqyn. Bir kün i̇esinen şyqqan i̇emes. Ūiansa – oiynda, ūiyqtasa – tüsinde. Kökesin kütumen ötken künder – balanyñ kişkentai jüregine sağynyş tamyr bailağan künder i̇edi. Būl tamyr ömir-baqi qiylmas, ony i̇eşkim Tūrardyñ jüreginen jūlyp tastai almas. Kökesin sağynu Tūrar üşin müddeni, maqsatty, jaqsylyqty sağynu qasietine ainaldy. Düniede ne sirek bolsa, adam soğan zar. Jan-jağyñ tolğan jamandyq, jaqsylyq neken-saiaq. Adam sol azdy izdeidi. Bir qap qūmnyñ arasynan bir kiyrşyq altyn izdegenmen para-par, äbiger äreket.
Kisen tağy syldyr i̇ete qaldy. Tūrar i̇endi añğardy: qamystyñ ar jağynda, ajyryqta jaiylyp jürgen mama bie i̇eken. Qyrğyzbaidyñ däu tory biesi kisendeuli bolatyn.
Tün işinde aidalada adasqan adamğa jaqyndap kelgen bir säule qaitadan alystap, aldap ketkendei boldy. Kökesi kelmepti. Kiseni syldyrlağan kädimgi tory bie i̇eken.
Sonda sağynyş keudesin būrynğydan beter kernei tüsti. Dauyl soqqanda syqsima şyrağdan sönip qalady da, qauğa tigen ört örşi tüsedi. Kökesin mūnşama jaqsy körmese Tūrardyñ köñili suyp, birte-birte äkesizdikke i̇et üirenetin kezi de boldy. Al mūnyñ äkege degen alau sezimi kün ötken saiyn asqynyp bara jatqandai.
Balanyñ Almaty abaqtysynan qaşqanyna jylğa jaqyn uaqyt boldy. Biraq miyna siñip qalğan dağdydan äli aryla almaidy. Temir syldyr i̇etse, kisen syldyrlağandai körinedi. Täuirirek kiıngen adam kezdesse – Saimasaidyñ jaqyndary siiäqtanyp i̇elesteidi. Pagon taqqan, qylyş asynğan ūşyrassa – Prihodko myrzanyñ jūmsağan jendeti i̇eken dep qalady.
Ara i̇ekeş arağa deiin masañdap, mamyrlağan köktem. Qūrqyltai jerge tüspei, şeksiz keuek aspandy şarlağan köktem. Al bala qanşa keñistikte tūrsa da, qos ökpesi äli qysyñqy. Aiaq asty añdyğan jau antalap tūrğandai, ürei-dağdy damyldamas.
Keşe Myqan auylyna Merkeden i̇eki salt atty keldi. Biri qazaq, biri orys. Türlerine qarağanda äkimder siiäqty. Mūny jūrttan būryn baiqağan Tūrar üidiñ syrtyn ainalyp, özen boiyndağy ükili qamystyñ arasyna baryp, «äliptiñ artyn bağyp», nu arasynan syğalap qarap tūrğan.
Söitse, älgiler äkireñdegen äkim i̇emes, mūğalimder i̇eken. Merkede orys-tüzem mektebi aşylady i̇eken. Janynda internat degeni bar deidi. Osy aldağy küzden bastap oqu bastalady i̇eken. Soğan myna i̇ekeui auyl-auyldan oquğa baratyn balalardyñ tizimin alyp jürgenge ūqsaidy.
Mūğalimder jağalap Qyrğyzbaidyñ üiine keldi. Attan tüsedi.
– Assalauma-äleikum!
– Äliksalam! Qai balasyñdar? Jol bolsyn? – deidi Qyrğyzbai. Japalaq köz jaryqtyq būl da atqaminerlerden zapysta. Äldene bolyp qaldy dep qopalaqtap tūrdy.
– Älei bolsyn. Oquğa tüsetin balalardyñ tizimin alyp jürmiz, – deidi Älipbek degen qazağy. – Oqu jasynda balalaryñyz bar ma?
Şal oilanyp qalady. Öz kindiginen oquğa tüser bala joq. Al Tūrardyñ oquğa der şağy. Biraq ony jūrt közinen tasalap jürgende, jariiä i̇etip ne jyny bar?
– Qandai oqu, qarağym?
– Ou, otağasy, i̇estimep pe i̇ediñiz, taiauda Äulie-Ata ūiazynyñ özi kelip, jeti bolys Merkege arnap orysşa-mūsylmanşa mektep aştyryp ketti ğoi. Mektep üşin Aibar baidyñ tünkeli üiin satyp aldy.
– Al ol oqu ne beredi?
– Ne beredi? Balañyz sot, prokuror bolady.
Şal seskenip qaldy. Sot, prokurordan ürkek. Oğan şatasar jaiy joq.
– Bizde oquğa beretin bala joq, qarağym, – Qyrğyzbai qipaqtai beredi.
Būl äñgimeni i̇estigen Saliha bäibişe meimandarğa qūiyp otyrğan qymyzdyñ ojauyn şarağa salp i̇etkizip tastap jiberip, i̇ernin sylp i̇etkizip, betin şymşydy.
– O ne degeniñ, baiğūs-au, aljiyn degensiñ be? Tūrardy qaitesiñ? Ol bala i̇emes pe i̇eken?
Şal kempirine alaqandai közderin alartyp, i̇ernin qymqyra tistedi.
– Qoi, äri! – dedi Saliha oğan aiylyn jimai. – Aruaq, qūdai aldynda künäğa qalma. Özi tiri jetim baiğūsty tumai jatyp qu qūdai qyspaqqa alğany azdai, o nesi-ai... Oqysyn. Öz qoly öz auzyna jetip, adam bolyp ketse äjep i̇emes. Bağyn bailama balanyñ!
Saliha aq şaradağy qymyzdy ojaumen şamadan tys atyryla sapyryp-sapyryp jiberdi. Qymyzdyñ köbigi būrqyrady.
– Basqan iziñnen sadağa keteiin, myrzağa! Qaida ğana jür i̇ekensiñ, jalğyz jädigeriñdi jautañdatyp bizge tastap ketip... – Saliha «ah!» ūryp kürsinip aldy.
– Boldy i̇endi qai-qaidağyny köiitpei, – dep Qyrğyzbai ornynda otyra almai qopañdai berdi. – Meili, oqysa – oqysyn, bäle şaqyryp zarlamaşy.
– Bala qaida? – dedi būl tüsiniksizdeu şaipasudan sekem alğan Älipbek.
– Men şaqyryp keleiin, – dep Saliha ornynan oqpan qūstai ordañdai köterilip, dalağa şyqty.
– Tūrar! A, Tūrar! Qaidasyñ, juärmek? Şapşañ kel üige!
Sözi iri bolsa da, zili joq, keskin-keipi keleñsizdeu kelse de, keudesinde meiirli şuağy köp kempirdiñ «juärmegin» kek körmei, Tūrar qamystyñ arasynan şyğyp, üige bettedi.
– Mine, bala oqytsañdar, – dedi Saliha Tūrardy qolynan qaşyp ketpesin degendei, myqtap ūstap tūryp. – Orysşaña da, mūsylmanşaña da ağyp tūr. Baiğūsqa til-köz tiıp ketpese, bolaiyn-aq dep tūr.
– Aty kim? – dedi Älipbek qağaz-qalamyn alyp.
– Tūrar.
– Äkesiniñ aty kim?
Kempir jaqsy köretin qainysynyñ atyn atai almai, amalsyz tili bailanyp tūryp, şalyna:
– Aitsañşy-i̇ei! – dedi.
– Qyrğyzbai, äkesiniñ aty Qyrğyzbai, – dep şamadan tys asyğa aitty.
Saliha betin şymşyp:
– Baiğūs-au, o ne degeniñ...– dei berip i̇edi, Qyrğyzbai qopalaqtap boi bermedi.
– Qyrğyzbai dep jaz, qarağym.
Bala sazaryp qaldy. Būl i̇el onyñ äkesiniñ atyn ataudan da qorqady.
Tuğan äkesine opasyzdyq jasağandai bir beimaza sezim jauqazyn jüregin jaralap, şöñgedei qadaldy da qaldy. Jalañ aiaq tabanyña kirgen tiken i̇emes, suyryp alyp tastaityn. Külge aunap, oinastan tuğan baladai, äkeniñ atyn aita almai kümiljigen ne qorlyq!
Orys mūğalim Tūrardyñ özine arnap:
– Jasyñ neşede? – dep orysşa sūrady.
– On birde, – dedi bala da orysşa müdirmesten.
– O, şynynda zerek şyğarsyñ, Tūrar Kirgizbaev, – dep orys mūğalim süisingendei boldy. – Aldağy küzden bastap Merkedegi internatta jatyp oqityn bolasyñ. Al köriskenşe, cay tūr!
Söitip, Tūrar «Kirgizbaev» bolyp tizimge iligip kete bardy. Kömeide aitylmağan söz – myltyqta atylmağan oqtai jürekti syzdatty.
Küzge deiin äli arada jaz bar. Qazir mamyrlağan mamyrdyñ aiy. Bala Qyrğyzbaidyñ qozy-lağyn, qasqa būzauyn bağady. Kisendeuli tory bieniñ qarauyly da sol. Damyl-damyl Saliha şelegin bilegine qystyryp, bie sauuğa keledi. Sonda Tūrar apasyna järdemdesip, minezdi bieniñ qūlağynyñ tübin qasylap, noqtasynan ūstap tūrady. Saliha şelegin köterip, üiine qaitady, būl özen boiynda japadan-jalğyz qalyp qūiady.
Sol kezde onyñ közine közi tüsken adam ä degende qaimyğyp qaluy da mümkin. Jasy onnan jaña assa da, janaryna qarap, jasamys kisi i̇eken dep oilauy sözsiz. Közqarasynda balağa tän alyp qaşpa, ala qūiyn minez atymen joq. Tūñğiyq qoi közder tūnyp tūrğan oi iırimi siiäqty.
Uaiym-qaiğy ülkenderdiñ ülesi. Uaiym-qaiğy näresteniñ balğyn jüregin şalmasyn. Şaldy boldy, ol näreste närinen aiyrylyp, i̇eresektiñ i̇esesin arqalap, i̇erte bastan azap şegedi. Jalğandağy jalğyz janaşyry – tuğan äkesinen tiridei aiyrylu azaby Tūrar balany tym i̇erte i̇eseitip jibergenge ūqsaidy.
Ağaiyn degen aty bar, äitpese kisi i̇esiginde küneltedi. Jaqyn bolğanmen, jatyrqauly üidiñ bosağasynda jürse de, qas-qabağy bügejek, ynjyq minez tanytpas. Qaita täkappar. Sözge sarañ. Keide ot şaşyp, keide mūñ bürkengen zerdeli köz būl balanyñ balalyq şağy bolmağanynyñ kuäsindei.
Qasqa būzaudy qūiryğynan ūstap baqpasañ, i̇eşki bas i̇enesi öristen i̇erte qaityp i̇emizip qūiatynyn bala jaqsy biledi. Bile tūra būl joly qalai aiyrylyp qalğanyna özi de qairan.
Myqan boiy şüigin şöp. Atqūlaq pen gülqaiyrdyñ arasyna adam kirse körinbes. Siyrqūiryq sary gülden şäli jamylyp ülbirep tūr. Şeñgel i̇ekeş şeñgelge deiin külgin-qyzyl şeşek atqan. Tabiğat, şirkin, tamyljyp, tikenegine deiin ajarlanyp alypty.
Bidaiyq balaqtap, bas tartyp, pisip tūr. İendi şalğy timese boijetken qyzdyñ otyryp qalğanyndai-aq. Jabaiy joñyşqa men şyrmauyqqa şytyr aralasyp, kiızdei tūtylyp qalğan. Şäiquraidyñ basyna qonyp alğan sary torğai aspanğa qarap sarnap otyr. Täñirige jer betinen aqpar berip, şattyğyn aityp tauysa almai aptyğyp jatqan siiäqty. Jer betindegi jaqsylyqty asyryp, jamandyqty jasyryp, Täñirini aldap otyrğan tärizdi.
Kün batarda özen üstin qarlyğaş qaptap, birin-biri qualap oinap jür. Jaña tuğan tory bieniñ sūrşa qūlyny qūiryğyn şanşyp i̇elire şapqylap jürip, sürinip ketip türegelgende, i̇enesi oqyranyp, tentegine tostağandai közderin töñkere bir qarap qūiady.
Jamanşylyq ataulynyñ bäri jyraqqa ketkendei: qaryn aşpas, köñil ketilmes, aq jarylqap kün tuğandai. İendi bala myna jağadan jua terip jese de künkörisi bar. Biraq qaryn aştyğyna ol äbden könbis, qūrsaqtyñ şalalyğy uaiym i̇emes.
Syqylyqtap, işetin tarta külgen qarlyğaş, az kün däurenge äueii mas şegirtkelerdiñ şyryly, keşke jaqyn joryqqa i̇ereuildete şyqqan zauza qoñyzdyñ yzyñy, qozy-laq qaiyrğan balalardyñ aiqai-ūiqaiy, baraq töbetterdiñ äupili, qūlynşaqtyñ kümis qoñyraudai kisinesi – bäri-bäri jarylqauşy jaratylystyñ jaqsy äueni. Mūndai düniede adamdardyñ kökiregi qaiğydan, közi mūñnan taza bolsa jarasar i̇edi. Biraq jūrt jaqsylyqtyñ qadirin ūmytyp ketpesin degendei jamandyq ökşelep qalmaidy. Perişte jürgen jerdi şaitan toridy.
Qabağy aşyq qaiyrymdy kün Merke bazaryndağy Törtkül ordanyñ tasasyna ğana qonaqtai salğandai körindi. Äitpese kün batqanda Merke Alataudyñ basy nege sonşa alaulaidy? Balany tañ qaldyrğan o da i̇emes, süñgi şoqy basyna şüiile tüsken bir budaq būlt boldy. Äueli ol bir-aq şökim i̇edi. Sodan tütilgen maqtadai qopsyp şudalanyp şyğa keldi de, Aspara şyñynyñ ūşyna jelbirep ilindi de qaldy.
Budaq-budaq ülpildek aq maqtany közge körinbes äldekim sozğylap suretke ainaldyrğandai. Äueli budaqtan salbyrap-salbyrap tört aiaq paida boldy. Sodan keiin sozylyp attyñ basy şyqty. Üstinde otyrğan adam kegjiıñkirep täkappar qalypta qaldy. Attyñ jalqūiryğy jelbirep, aiaqtaryn kösip tastap, dodadan üzile şyqqan tūlpar tūlğasyna ūqsady.
Taular basyn qyzyl şapaq şaldy. Älgi salt atty äueli qyzğyltym i̇edi, bir sätke alaulap ala jöneldi. Bala alaulağan salt attydan köz almai tynysy tarylyp bara jatty. Bir kez:
– O, Qyzyl Jebe! – dep sybyrlady. Odan soñ:
– Köke! – dep aiqailap jibergen dauysynan özi şoşyp ketip selk i̇ete tüsti.
Aspara ūşyndağy salt atty añ aulap, kiık qualap jürip, abailamai şyñğa şyğyp ketken äkesinen aumaidy i̇eken. Älde ol Sahalinde aidaudan qaşyp, i̇endi patşanyñ qūryğy jetpeitin jer osy dep ädeii şyñğa şyğyp ketti me i̇eken?
Äiteuir naiza ūşyndai Aspara basynda jal-qūiryğy ot bolyp jalbyrağan, böken siraq at mingen qyzyl salt attynyñ sonau şyñnan ap-anyq köringeni ras.
Äkesiniñ şyñğa şyğa alatyny aqiqat. 1903 jyly Peterburgten kelgen ataqty ğalym, geograf Dmitrievti apaitös Talğardyñ biıgine adastyrmai, qiynnan, qiiä-qiiädan jol tauyp alyp şyqqan kökesi bolatyn.
Balanyñ közine bir sät Talğar i̇eles berdi. Däl qazir myna Asparadan äkesi aiqailasa, osy zamat Talğardyñ şyñyna şyğyp alyp seksendegi qart nağaşysy Mamyrbai qūbylağa qarap, Merkege ketken kişkentai jetimek jienin zaryğa kütip tūrğan siiäqty körindi.
Būl i̇eki arada Aspara basyndağy salt atty alaulağanyn qoiyp, suğa salğan balqyma temirdei kögistene berdi. İendi bir auyqta älgi symbatty sūlu salt atty qomyt şapandai irip-irip ydyrap, mülde joq bolyp, qarauytqan aspanğa sudai siñip ketti.
Bala älgi i̇eleske senerin de, senbesin de bilmei:
– Köke! – dep şyr i̇ete qaldy.
Biraq äkesi qaityp tau basynan körinbedi.
Älde arğy betten kiık körip, sony quyp ketti.
Älde patşanyñ ūzyn qūryğy zañğarda da jetip, ūstap äketti.
Älde salt atty tau basynan balasyn körip, äiteuir tiri jürgenine közi jetip, soğan şükirşilik i̇etip, öziniñ qaşqyn qamymen bolyp ketti.
Bala Asparadan köz almai, köpke deiin sileiip tūryp qalğan. Tamağyna öksik tyğylyp, közine ystyq jas üiirilip, işi-bauyry i̇eljiredi.
Sahalinge aidalyp ketken äkesin ol añsap kütkeli qaşan?! Küte-küte sartap bolğan köñil tüñilmei, ümit ölmei, tasbauyr tartpai, janynyñ jarasyn özi jalap jazyp, äiteuir aldan jaryq säule kütken.
Ol kezde i̇el arasynda äkesi turaly neşe saq añyz aitylatyn. Solardy tyñdap otyryp balanyñ zyğyrdany qainaityn.
Bilse de, bilmese de äkesin ūry, adam öltirgen qaraqşy dep köiitedi toğyşar nemeler.
– Qaidağy ūry, qaidağy qaraqşy! – dep aiqai salğysy keledi. – Au, bū qazaqta ūry az ba, adam öltirgen az ba? Sonyñ qaisysynyñ üstinen qyryq bolys qolyn qoiyp, mörin basyp, ūlyqqa aryz berdi i̇eken?
Biraq bala ony dauystap aita almas. Onyñ öitip aituğa amaly joq. Aty bala demeseñ, bū da qaşqyn...
Äkesi 1905 jyly alpauyt bolysty öltirdi. Onymen ğana qoimady, bolys bitkendi baqyrtyp bauyzdamaqqa bel bailap qahardyñ qatu bas tūlparyna mindi. Sodan qoryqqan ūlyqtar ony Sahalin aidady.
Al öltirilgen bolystyñ jaqyndary «qanğa-qan» dep qalşyldağanda saqaldaryna tükirigi şaşyrady. Qolğa ilineri aiypkerdiñ jar degende jalğyz ūly i̇edi. Apalaqtağan aduyn aqsaqal-köksaqaldar sol tittei näresteniñ qanyn tökpek. Näresteniñ qanyn tögu perişteniñ qanyn şaşumen birdei i̇ekenin, onyñ jazyğy bütkil qandyqol äuletiniñ ürim-būtağyna qarğys tañbasyn quşyq mañdailaryna qyzğan temirmen ğūmyr boiy ketpestei ğyp basyp qūiatynyn sezbeidi sorlylar.
Sezimsiz noiys kekşilder aiypkerdiñ kürkesiniñ külin suyryp, on jasar balany şyryldatyp ūstap alyp, kökpar ğyp tartyp kete bergende, ögei şeşesi Izbaişa baiğūs baibalam salyp, öz betin özi jyrtyp, qalyñ i̇elge zarmen habar berip, äiteuir aman alyp qaldy. Izbaişa keibir dos-dūşpannyñ azğyruyna aldanyp, äkesimen birge Sahalinge barudan bas tartyp, basqa mekenge ketse de, bala ony özin köpe-körneu ajaldan aman alyp qalğany üşin ğana jaqsy köredi.
Adam jamyrap, köz bailandy. Myqan boiyndağy nau terekter keşki dünieni azan-qazan jañğyryqtyrdy. Gül bitken közin jūmyp, ūiyqtap qalğan syqyldy. Ūiqysyrap tūryp, birin-biri türtkilei jaiğasyp, sybyrlasady tek.
Mama bieniñ oqyranuy jiılegen. Qarañğyda qūlynynyñ ūzağanyn ūnatpas. Au, aitpaqşy qasqa būzau qaida?
Balanyñ jüregi zyrq i̇ete qaldy. Qasqa būzau i̇eşki bas i̇enesin i̇emip qoidy ğoi! Osylai oilauy-aq mūñ i̇eken:
– Äi, jügermek! Qaida jürsiñ, qañğyryp. Tandaiyñ aqqa jarymağyr qu jetim, bir üili jandy tağy aqtan qaqtyñ ğoi, – Saliha apasy barqyrağan juan dauyspen zarlap qūia berdi.
Bala tistendi. Älgide öz äkesin körgen Aspara şyñyna qarady. Qarauytyp ketipti. Salt attydan i̇eş belgi joq. Biraq şyñnyñ üstinen, qara maqpal aspannan i̇erekşe jarqyrap bir jūldyz körindi.
– Köke! – dep aiqailap jiberdi bala. – Köke! Men i̇endi mektepke baramyn. Sen ökpeleme! Sen ökpeleme! Men i̇endi Qyrğyzbaev bolyp jazyldym. Biraq men – Tūrar Rysqūlovpyn.
– Sorly-au, bireu-mireu i̇estip qūiady, jap auzyñdy! – dedi mūny izdep jürgen Qyrğyzbaidyñ bäibişesi dauysy tarğyldanyp.
– Meili, i̇estise – i̇esti bersin!
Keşki aua onyñ şyrqyrağan dauysyn alysqa-alysqa alyp bara jatty. Tipti alystyñ alysynda aidauda jürgen äkesi Rysqūldyñ qūlağyna da şalynğan şyğar būl dauys.
– Köziñnen soryñ aqqyr sorly, baiğyz qūsap sūñqyldap bäle şaqyrmai qarystyr jağyñdy! – dep tarğyl ündi tarpan äiel qatulanyp jetip keldi. Melşiıp, Asparağa miz baqpai qarap tūrğan balanyñ közine üreilene üñildi.
– Köziñnen totiiäiyn tamşylap tūr ma, qūdai-au!
Balanyñ közinen jalğyz tamşy jasyl jas şyğyp, kirpigine ilinip qatyp qalğan siiäqty i̇edi.
Saliha sonda ne şyñnan jasyl jas i̇ekenin, ne äldenege şağylysyp tüsi böten tartqanyn tüsine almai, «toba, toba!» – dei berdi.
Balanyñ kökireginen şyqqan kek pen sağynyştyñ zapyrany i̇ekenin Saliha da tüsingendei, melşiıp tūrğan Tūrardyñ mañdaiyn köterip, qūşaqtai alyp, bauyryna qysty.
– Jetimegim meniñ! Jetilersiñ äli-aq. Kökesin şaqyrady. Sağynady ğoi, qaiteiin i̇endi! Men qaq basty keşe gör, Tūrar. Būzau i̇embek tūrmaq, qasqyr jep qoisa da, sağan i̇endi ūryspaimyn. Qu minezim ğoi äşeiin... Biraq kökeñniñ atyn aityp aiqailai berme, qarağym. Zaman jaman...
Tūrar Salihanyñ bauyryna basyn tyğyp, közin sürtti. Tağy da tau jaqqa qarady. Aspara tüksiıp tūr i̇eken.
II
– Ädilbaev!
– Men, – dep i̇elgezek sary bala ornynan ūşyp tūrdy. Altyn jiekti közildirik kigen i̇egde orys mūğalim älgi balağa buryl basyn qisaita biraz qarap tūrdy. Ne oilady? Belgisiz. «Sen qandai adam bolar i̇ekensiñ? Oqyp mandytasyñ ba? Joq älde sauatsyzdyqtyñ san ğasyrlyq salty tartyp, qarañğy qalpynda qalasyñ ba?» – dep tūrğandai syñaiy. Mūğalim özine synai qarap qalğanyn baiqağan jūqaltañ sary qūlağynyñ ūşyna deiin lapyldap, tūla boiyn ört şarpyp bara jatqandai, mañdaiy jipsip jüre berdi. Mūrnyn bir tartyp, sausağymen partany şūqylaidy.
– Otyr, – dedi mūğalim orysşalap. Bala tüsine qoimap i̇edi, orys mūğalimniñ janyndağy qara mūrtty qazaq qaitalap:
– Otyr, – dedi.
– Aibarov!
– Men! – Badyraq köz, torsyqtai qara bala ornynan i̇erine qozğalyp, süiretile tūrdy.
Orys mūğalim oğan da köp tesildi. Biraq taiqy mañdai asa sasqan joq. Kölşik jağasynda otyrğan baqadai tosyraiyp, kirpik qaqpai qaldy.
– Jamansartov!..
– Jylysbaev!
– İsabekov!..
– Qojabergenov!..
– Nūrşanov!..
– Sarmoldaev!..
– Toqbaev!...
...Mekteptiñ terezesi tau jaqqa qarağan. Tereze aldyndağy süñgi terekter mülgip qalğan. Mūğalimniñ şaqyruyn olar da kütip tūrğandai, altyn sary japyraqtary bolar-bolmas diril qağady. Äuede kümistei jaltyldap mizam ūşyp jür. Keibireui şūbatylyp baryp terektiñ būtağyna ilinip qalady. Sonou alystağy Talğardyñ bauyrynda da sary-ala küzde osyndai aq jibek ūşatyn. Tūrar äkesinen:
– Köke! Anau ūşyp bara jatqan ne? – dep sūrar i̇edi.
– Ol aruaqtardyñ ruhy, – der i̇edi äkesi.
– A-a, – deitin bala «aruaqqa» da, «ruhqa» da asa tüsinbei.
Qazir terezeden mizamdy kerip äkesin i̇eske aldy, «Şynymen ölgeni me? Özi aitqandai, mynau sonyñ ruhy ma? Däl meniñ tūsymdağy būtaqqa ilinip qaldy. Meniñ mektepte qalai otyrğanymdy körgisi keldi me i̇eken? Jo-joq, ol i̇emes. Ol tiri. Ol öle qoimas. Jo-joq!».
– Qyrğyzbaev!
İeşkim ornynan tūra qoimady.
– Qyrğyzbaev! – dep dauysyn qataita qaitalady orys mūğalim. İeşkim tūrmady. Balalar biri ürpiıp, biri tañdanyp jan-jağyna qarasty.
– Qyrğyzbaev bar ma? – Būl joly orys mūğalim tipti aiqailap jiberdi. Tūrar tereze aldyndağy terekten közi i̇eriksiz taiyp ketti, aiqailağan ün qūlağyna i̇endi jetkendei, mūğalimniñ kimdi şaqyryp tūrğanyn tüsinbei, jan-jağyna qarai bergen. Sonda qara mūrtty qazaq mūğalim Tūrarğa qolyn şoşaityp:
– Äi, bala, Qyrğyzbaev sen i̇emespisiñ? – dedi.
Sonda baryp sanasyn kömeski bir sezik selt i̇etkizdi.
– Ä, iä, men...
Mektep meñgeruşisi İvan Vladimiroviç Andreev pen mūsylman päniniñ mūğalimi Älipbek jazda balalardyñ tizimin ala barğanda Qyrğyzbaidyñ üiinde osyndai bir tüsiniksiz jağdai bolyp i̇edi. Sol qaitalap tūr. İvan Vladimiroviç közildirikke senbegendei altyn jiek közäinekti qoñqaqtau mūrynynyñ üstine nyğarlai tüsip, Tūrarğa taiap kelip, ūzaq qadaldy.
– Da-s, – dedi balanyñ säbige tän i̇emes, i̇erekşe baisaldylyğyn añdap alyp.
– Jasyñ neşede?
– On birde, – dedi Tūrar taza orysşa.
Basqa balalar būğan i̇endi būrynğydan beter tañdana, auyzdary añqaiyp qarap qalğan.
– «Birinşi synyp üşin on bir jas i̇eresekteu, – dedi işinen İvan Vladimiroviç. – Biraq on beske kelgender de otyr ğoi osynda. Al myna balada bir qūpiiä bar. Ne i̇eken? Būl orysşany qaida jürip üirengen?».
Mūğalim ünsiz. Bala ünsiz. Synyp siltidei tynyp qalğan. Osyndaida tağdyr şeşiledi. Tüiinniñ ūşy qazir myna orys mūğalimniñ qolynda. «Osy sen şynyñdy aitşy, şyrağym. Ras Qyrğyzbaevpysyñ?» – dese bitip jatyr. Ar jağyn jasyra almaisyñ. Merkeniñ pristavyna bir sybyrlap qoisa boldy. Qoş bol, mektep. Sodan soñ qoi bağyp, būzau bağyp, anadan qanşa asyl tusañ da, bilimsiz bolsañ, topastau tor şolaqtyñ sanatynda salpaqtap ğūmyr keşesiñ. Bilim joq jerde qiiäl – qysyr, arman – ada. Türmede aşylğan az ğana sauat bir mysqal bolsa da sary altyndai salmaqty. Biraq i̇endigi jerde mektepten şyğyp qalsa, sol bir mysqaldyñ özi qat-qat tozañnyñ astynda qalmaqşy.
– Balalar, – dedi orys mūğalim şäkirtterin tügeldep bolğan soñ, – sender būl Merke – Merke bolğaly osynda tūñğyş ret tüzemderge arnap aşylğan mekteptiñ alğaşqy qarlyğaşysyñdar. Qadamdaryñ qūtty bolsyn!
Älipbek onyñ sözin qazaqşalap şyqty.
– Äulie-Ata ūiazynyñ būiryğy boiynşa aşylğan osy mektepke qazir nebary jiyrma bes bala kelip otyrsyñdar. Būryn mūndaidy körmegen qazaq, qyrğyz, özbek – köpşiligi balalaryn oquğa beruden qorqady. Onysy beker, ärine. Būl olar oilağandai «käpirdiñ» şoqyndyru oquy i̇emes. Sender būl mektepten Älippeni üirenesiñder, hat tanisyñdar. Odan soñ tarih, ana tili, orys tili, geografiiä, arifmetika siiäqty ğylymdardy meñgeresiñder. Söitip, öz i̇eliñe qyzmet i̇etetin, halyqqa säule şaşatyn azamat bolyp şyğasyñdar. Iske sät!
Sodan soñ, İvan Vladimiroviç balalarğa özin, mūsylmanşa oqu ūstazy Älipbekti, arifmetika päniniñ mūğalimi Aleksandra Sergeevnany tanystyrdy. Ol kisi İvan Vladimiroviçtiñ jūbaiy i̇edi. Biraq mektep meñgeruşisi ol jağyn tüsindirip jatpady.
– Öziñ jazdyñ ba?
– İä, – dedi Tūrar orynan tūra berip.
– Mūny qalai tüsinuge bolady? – «Aspara» – taudyñ aty. Al «Qyzyl Jebe», «Köke» degenderiñ ne?
– «Qyzyl Jebe» degen i̇eren jüirik jylqy i̇edi, İvan Vladimiroviç. Auyldyñ balalarymen jalañaiaq jaiau jarysta men de jüirik boldym. Sodan meni balalar Qyzyl Jebe dep atap ketti. Al «Köke» degenim sol Qyzyl Jebege minip kökpar şapqan kisi.
– Jazuyñ öte sūlu, Qyrğyzbaev. Mūny kimnen üirenip jürsiñ?
– Nataşa degen orys qyzy üiretken.
– İä, bauyrym, sağan birinşi synypta otyru, ärine, iş pystyratyn jūmys. Amal ne, bizde äzir i̇ekinşi synyp joq. Biraq sen dandaisyp ketpe.
– «Qaitalau – bilimniñ anasy», – degen bar. Äri dese mektepte sabaq jüieli türde jüredi. Käne, taqtağa şyqşy.
Tūrar taqtağa şyqqanda bükil synyp tyna qaldy. «Ne bolar i̇eken?» – degen sūraq bäriniñ közinde jazuly tūrğan siiäqty. Taqta aldynda tūrğan balanyñ tūrqyna, tūla boiyna qarağanda basy ülkendeu siiäqty. Şekeligi şyğyñqy. Köziniñ alaq-jūlağy joq, bek sabyrly. Onyñ bet-älpetinde säbige tän müşe tek i̇erni ğana i̇edi. Qalyñdau kelgen ülbiregen i̇erinnen närestelik taby ketpegen.
– Bor al, – dedi mūğalim. – Jaz. Joğarydağy äripterdi qaitalap jaz.
Bala oñ qolyn köterip, «A» degen äripti ädemilep, mūğalimdikinen ainytpai syzyp jatqanda, art jaqtan jyrq-jyrq külgen dauys şyqty.
Mūğalim közildirigin qolymen demep tūryp, älgi külegeşke:
– Tūr ornyñnan! – dedi.
Taiqy mañdai, badyraq köz qara bala süiretilip äreñ-märeñ tūrdy.
– Sen, ūmytpasam, Aibarovsyñ ğoi?
Bala «iä» degendei basyn jalqau izedi.
– Nemenege küldiñ?
– Jäi änşeiin, ananyñ şyntağyn qarañyzşy, – dep Tūrarğa qolyn şoşaitty.
Köne peşpetten baiğūs balanyñ şyntağy körinip tūr i̇eken.
– Onyñ nesi külki, – dedi İvan Vladimiroviç. – Orystyñ Lomonosov degen asqan ğalymy ötken. Kedeiden şyqqan. Nemistiñ bir menmen professory birde Lomonosovqa däl sen qūsap qolyn şoşaityp külipti. Lomonosov:
– Nege külesiz? – degende älgi nemis:
– Şyntağyñyz jeñiñizden jyltyñdap qaraidy, – depti.
– Joq, şyntaq jeñnen jyltyñdap qaramaidy, oğan nadandyq üñilip qaraidy, – degen i̇eken Lomonosov. Käne, Aibarov, taqtağa i̇endi sen şyğa ğoi. Atyñ kim, seniñ?
– Atamyrza.
– Al käne, Atamyrza. Qyrğyzbaevtyñ qalai jazğanyn kördiñ ğoi. Tamaşa. Oğan men «bes» degen bağa qoidym. Mä, qolyña şüberek al. Qyrğyzbaevtyñ jazğanyn öşir.
Atamyrza şüberekpen aibaqtatyp ary-beri sürtip i̇edi, taqta tazara qoimady. Atamyrza sidiğandau boişañ i̇edi, üstindegi qara kostiumi su jaña, fasondap tigilgen. Qolyn i̇ebedeisiz i̇erbeñdetemin dep jeñine bor jağyp aldy. Tazara qoimağanyna yzalanyp taqtağa tükirip-tükirip jiberip, qaita sürte bastağanda, balalar du külip jiberdi. Taqtanyñ beti būrynğydan beter aiğyz-aiğyz bolyp qaldy. Betin i̇eşkim qağyp körmegen saudagerdiñ asau minez balasy aiağyn tepsinip:
– Nemenege yrjaqtap külesiñder! – dep aiqailap jiberdi.
– İe, bauyrym, külgen qandai i̇eken? Ūnamaidy, ä? – dep İvan Vladimiroviç şüberekti alyp taqtany özi sürte bastady. Atamyrza «A» degen äripti arbityp, aryq tüieniñ örkeşindei i̇etip äreñ syzdy.
– Otyr, – dedi mūğalim selqos qana.
Tūrardy maqtap, mūny maqtamağany Atamyrzağa ūnamady.
Dünie-dünie bolğaly beri adamnyñ alğa attağan adymy ūdaiy kedergi körip keledi. Adam balasynyñ bükil ömiri – kedergiden attap ötu. Adymyñ ūzaryp, aldağy asudy ala berseñ, adymy qysqa, asu asa almas basqa bireu qyzğana bastaidy. Şalğaiyñnan alyp, aiağyñnan şalğysy kelip tūrady.
Jaña mūğalim Tūrarğa «bes» qoiyp, Atamyrzağa «i̇eki» qoiğanda, Atamyrza öziniñ öresizdigin kinälağan joq, Tūrardy kinälady. Işine qyzğanyş oty kirip ketti de, künşildik qara közdigin qairai bastady.
* * *
Bir küni İvan Vladimiroviç synypqa ūp-ūzyn orama qağaz alyp kirdi. Būiau türli-tüsti qalyñ qağaz däke siiäqty matağa japsyrylğan i̇eken. İvan Vladimiroviç älginiñ orauyn jazyp, qara taqtağa asyp ilip qoidy.
– Būl geografiiälyq karta, – dep tüsindirdi ol añ-tañ bolyp otyrğan añqaularğa.
– Mynau – Aziiä, mynau – İeuropa, mine – Afrika, myna böligi – Amerika, Avstraliiä, Antarktida... Biz Resei imperiiäsynyñ aziiälyq böliginde tūramyz: Mine, myna bir tūsta. Ras, Merke qartağa tüspegen, şamamen myna bir tūsta. Mynau – Mäskeu, mynau Resei imperiiäsynyñ astanasy – Sankt-Peterburg. Mynau jatqan jolaq – Oral tauy. Onyñ ar jağynan Sibir bastalady.
«Sibir» degendi i̇estigende Tūrar i̇eleñ i̇ete qaldy. Ädettegi sabyry ketip, ornynan qozğalaqtai berdi.
– Mynau Baikal köli. Myna aimaq – Qiyr Şyğys. Myna jatqan bölşek – Sahalin araly.
– İvan Vladimiroviç! – dep Tūrar ornynan qolyn kötere türegeldi.
– İä, Qyrğyzbaev. Ne aitpaqsyñ?
– İvan Vladimiroviç, aityñyzşy. Sahalinge deiin neşe şaqyrym?
Mūğalim tosylyp qaldy. Sälden soñ:
– Şamamen, bes-alty myñ şyğar. Aitpaqşy, ölşep köruge bolady. Älgi lineika qaida?
Öz üsteliniñ tūsynda iluli tūrğan otyz santimetrlik lineikany alyp tūryp, kartanyñ astyndağy jazuğa qarady.
– Käne, ölşep köreiik. Merke mūnda delik. Tak. Alpys bes santimetrimiz bolady jeti myñ bes jüz şaqyrym. Oho, kördiñ be bizdiñ imperiiämyz qandai baitaq.
– İvan Vladimiroviç, – dedi Tūrar tağy da qolyn köterip. – Jaiau adam Sahalinge qanşa künde jeter i̇edi?
Mūğalim Tūrarğa tağy da ünsiz qarap, biraz oilanyp tūrdy. Sodan soñ:
– Nesi bar, i̇eseptep köreiik, – dedi. – Şamamen, kisi künine i̇elu şaqyrym ala alar. İelu de i̇elu – jüz. Būl i̇eki kün. Tak, tak... Şamamen, jüz i̇elu – jüz alpys kün kerek, bauyrym. Al arada it mūrny ötpes taiğa jatqanyn, ötkel bermes özender, teñiz baryn i̇eseptesek, būdan da köbirek künder kerek şyğar. Nemene, Qyrğyzbaev, saiahat jasaiyn dep pe i̇ediñ?
– Joq, äşeiin, – dedi bala birtürli mūñaiyp. Äldeqandai ümiti aqtalmağandai, äldekim aldap ketkendei, näreste jüzin mūñ şalyp ötkendei boldy.
– Meniñ äkem jaqynda soqyr pristavqa aityp, bir ūryny ūstatqyzdy. Äkemniñ qoilaryn Qoqanğa aidap bara jatqanda ūrlağan i̇eken. Äkem aitady, ūryny Sahalinge aidatqyzamyn deidi, – dep sözge Atamyrza aralasty. – Mynau da, – dep Tūrardy iegimen nūsqap körsetti, – mynau da Sahalinge barğysy kelse, sol ūryğa qosyp jiberse bolady.
– Aibarov! – İvan Vladimiroviç üsteldi alaqanymen sart i̇etkizdi. Közildirigi yrşyp tüsip bara jatqanda, qolymen äreñ qağyp aldy. Aşudan auzyna söz tüspei bulyğyp, buynyp qalğandai boldy.
Atamyrza moinyn işine tartyp, myqşiyp partanyñ astyna kirip keterdei būğyp bara jatty.
Jaña ğana janaryn mūñdy mūnar bürkep qalğan Tūrardyñ közi köriktiñ alqymynan suyryp alğan qyzyl temirdei lapyldap, janyp tūr i̇eken.
Qaraşanyñ suyq küzi, sylbyr jauyn, tūnjyr aspan. Tereze aldyndağy terektiñ altynsary japyrağy tögilip jatqan. Tek i̇eñ töbesi ğana äli jasyl. Jauyn soñy jelge ūlasyp, tal-daraqtyn japyrağy qaraqūs bürgen sary balapannyñ jünindei būrqyrap ūşty. Taudyñ bötege bökterleri jauynnan isingendei teñkiıñkirep ketipti. Şoqylar qanşa täkappar bolsa da mūnar bualdyrda körinbei qalğan.
Osy bir köñilsiz köriniske qarap oilanyp qalğan İvan Vladimiroviç älden uaqyttan soñ:
– İä, Qyzyl Jebe, Sahalin tym-tym alys. Äri deseñ mine, bizdiñ jyly jaqqa da qys tüseiin dedi. Al Sahalinde qazir qaqağan aiaz. Ondağylar it jekken şana minip jüredi. – Ol qaitadan kartanyñ aldyna bardy. – Al myna Çukotka men İakutiiädağylar şanağa būğy da jegedi. Myna küre tamyrdai küdireiip-küdireiip jatqan Lena, İenisei, Ob özenderi. Bäri de Soltüstik Mūzdy mūhitqa baryp qUiady...
İegde mūğalimniñ terezege qarap melşiıp qalğanyna şäkirtter tañ. Al mūğalim bolsa, Sibirdi qazir köñilimen şarlap ketip i̇edi.
O basynda Peterburg ūlyqtary ony Sibirge aidamaqşy i̇edi, sirä Sibir joly tümen tūtqyndardan bosamai jatty ma, älde qazaq dalasynyñ däm-tūzy tartty ma – äiteuir Andreev äieli i̇ekeui osy Merke degen şağyn selodan biraq şyqty. «İeger Sibirge ketkenimde – qazir qai jerinde jürer i̇edim?» – dep oilady mūğalim.
İvan Vladimiroviç Alataudyñ qaradomalaq balalaryn Qiyr Soltüstik pen Qiyr Şyğystyñ şeksiz aq körpe jamylğan, būğy moinyndağy jez qoñyraular men katorjnik aiağyndağy kisender birine-biri syñğyr-syñğyr, şyldyr-şyldyr ün qatysqan; tūñğiyq tynyştyğyn altyn qazuşylardyñ qailasy qañq-qañq i̇etkizgen; jüz jyldyq qarağailary aq dauyldan syqyrlap, küizele terbetilgen öñi suyq özgeşe bir ölkege saiahatqa alyp ūşady. Būl äñgimeni ūiyp tyñdap otyrğan Tūrar kenet selk i̇ete qalady. Kisen syldyry i̇estilgendei bolady. Söitse qoñyrau soğylğan i̇eken. Mūğalim qara taqtağa iluli tūrğan kartany jinai bastady.
* * *
İnternattyñ tirşiligi: barğa – qanağat, joqqa – salauat. Qaryn toidyrmas, özek üzilmes, şala qūrsaq tamağy bar. İvan Vladimiroviç Älipbekke aityp, Tūrarğa kiızdei qalyñ, qolbyrañqyrağan qara sukno kostium kigizgen. Älipbek äri mūğalim, äri internat meñgeruşisi.
Äulie-Ata ūiazynyñ Merke uçastoginde jeti bolys i̇el bar. Ūiazdyñ jarlyğymen jeti bolys i̇elge tütin saiyn bes tiynnan salyq salynğan. Jaña aşylğan mektep-internatty asyrau üşin, ögizdiñ terisindei qara sukno kostiumdi ökimet kigizip otyrğan joq Tūrarğa. Qalyñ i̇eldiñ qarjysy.
Demalys künderi auyly jaqyn balalar üidi-üiine taraidy. Tūrar äueli Qyrğyzbai atasynyñ üiine baryp jürdi. Biraq bala da bolsa baiqaidy: atasy aily tüni öz köleñkesinen özi qoryqqan qūiandai qaşqaqtai beredi. Sony sezgen Tūrar keiin ol üige sirek qatynaityn boldy. Qairat – qyran, qaiğy – jylan. Janaşyrym joq i̇eken dep jasymai, i̇endi özin-özi qairaityndy şyğardy.
Üzilis kezi i̇edi, Tūrar dälizde qannen-qapersiz kele jatqan. İeki iyğynan i̇eki bala qaptaldasa berdi. Oñ jağyna qarap i̇edi: jūqaltañ şinjau sary, qalqan qūlaq Serik i̇eken. Tūrar qarai bergende älgi iyğymen iterip jiberdi. Teñselip ketken Tūrardy i̇endi sol jağynan bireu qağyp qatty iterip jiberdi. Tūrar onyñ Atamyrza i̇ekenin añğaryp ülgirdi. İengezerdei Atamyrzanyñ tegeuirini qatty i̇eken: Tūrar qañğalaqtap qūlap bara jatyr i̇edi, Serik iyğyn tosa qalyp, qaita iterdi.
Qaqpaqyl osylaişa sozyla bergen. Ne isteu kerek? Oilanuğa myna i̇ekeui mūrşa berer i̇emes. Adam balasyn keide bir jyrtqyştyq qūmar bilep kete me i̇eken, äiteuir i̇ekeui osy tälkekten bir rahat tapqandai äueilenip alypty. İendi osydan Tūrar tUiaq serippei qala berse, bükil şäkirtter aldynda därmensiz, panasyz müsäpirge ainalatynyn oilanyp jatpai, äldebir belgisiz tükpirdegi tüisikpen sezgen. Myna toq balalardyñ ädiletsiz oiyny äkesiniñ ömirin i̇eske salğandai. Ony da ömir atty oiyn osylai qaqpaqyl i̇etken, tityğyna tigen, i̇es jidyrmağan. Biraq äkesi qarsylasyp bağyp i̇edi...
Auyl itiniñ qūiryğy qaiqy. Jalğyz-jarym böten itti ortalaryna alyp talağanda böten it tisin saqyldata aqsityp aibat şegip, qamalağan töbetterdiñ anauysyna bir mynauysyna bir tap berip, jantalasyp bağar i̇edi. Qūiryğyn būtynyñ arasyna qysyp alyp, qañsylap qaşa jöneletinderi de bolady. Biraq ol bäribir qūtylmaidy. uialastar ony kergilep tastaidy.
Şinjau Serik Tūrardy tağy bir itergende Tūrar qatty ūşyp ketken bolyp, Atamyrzağa bar i̇ekpinimen qūlap i̇edi, mūnşa salmaqty kütpegen Atamyrza şalqalap baryp, basy qabyrğağa saq i̇ete qaldy. Osy sätti paidalanyp, Tūrar onyñ alqymyn i̇ezip-i̇ezip jiberip, betin ala bir perip ötkende, toq balanyn qoñqaq mūrnynan qoiu qara qan sau i̇ete qaldy.
Däl osy kezde dälizge arifmetika mūğalimi Aleksandra Sergeevna şyğa kelip i̇edi. Qan josa bolğan Atamyrzany körip şoşyp ketti.
– Oibai ūrdy! Öltirdi! – dep Serik şiñkildek baibalam saldy. – Aleksandra Sergeevna, kördiñiz be Qyrğyzbaevtyñ ne istegenin! Men kuä, özi tiısti. Tük jazyğy joq Aibarovty sileitip saldy.
– Kördim, kördim, Serik. Mynau sūmdyq i̇eken, – Aleksandra Sergeevna tikbaqailau, qatal kisi i̇edi. İvan Vladimiroviç i̇ekeui i̇erli-zaiypty bola tūra, i̇ekeui – i̇eki minezdiñ adamy. Äiel mūğalim istiñ baiybyna baryp jatpai, Serikke qosyla baibalamdap, İvan Vladimiroviç pen Älipbekti i̇ertip kelip, «oqiğanyñ» üstinen tüsirdi.
– Tak, – dedi İvan Vladimiroviç közildirigin mūrnynyñ üstine nyğarlai tüsip. – Tüsinbeimin, Tūrardan küşti bola tūra, ülken bola tūra Atamyrza qalai taiaq jeidi? Tūrardyñ oğan öz betimen baryp soqtyğatyn ne jöni bar?
– Vania, sen balalardyñ közinşe köpe-körneu būzaqylyqty quattap tūrsyñ, būdan ary ne bolatynyn bilesiñ be? – dep Aleksandra Sergeevna öñi qūp-qu bolyp, qalşyldai bastady. – Dereu mektepten alastau kerek! Dereu. Indet jailamai tūrğan kezde, dereu! Vernyi türmesinde, Prihodko myrzanyñ jalşylyğynda jürgende bir küni Tūrar myrza balasy Arkaşadan taiaq jep, auzy qanap kelip i̇edi, äkesi Rysqūl ony aiaudyñ ornyna dürse qūia berdi:
– Jylama! Auzymdy bireu ūryp qanatty degeniñ ne?! Änşeiin, şie jep i̇edim de! Bildiñ be?!
Myna Atamyrza aqymaq: «Jäi, änşeiin şie jep i̇edim», – deuge jaramady qazir.
Jalaqor adamnyñ jamandyğy – byqsyğan kömir sekildi: küidirmese de, küie jūqtyrady. Qaraptan qarap tūrğan Tūrar demde «būzyq» atandy. Äkeniñ tūrmandai tağdyry balağa miras bolğany qandai sor. Oiğa salsa, Rysqūl ötken qiiämet köpirler Tūrardyñ da aldynan şyğyp kele jatyr. Ädiletsizdikke şydai almai ol da osylai qan şyğaryp alğan. Būl şaiqastan Tūrar bir närseni sabaq tūtty: töbelestiñ i̇eken – qan şyğarmai töbeles. Atamyrzanyñ qoñqaq mūrnyna qol tigizip keregi joq i̇edi, ärine. Atamyrzany bälege bastap tūrğan qara jürektiñ qaq basynan ūru lazym i̇edi. Asyly, mülde qol jūmsamai, aqylmen jeñgen de abzal. Aşu üstindegi äreket ärqaşan äbes. Ol äreket – dauyl kezinde kemege mingenmen barabar bolsa kerek. Kemege minemin deseñ, dauyldyñ basylğanyn küte tūr.
Mūnyñ bäri bolaşaqqa sabaq. Al qazir Aleksandra Sergeevnanyñ qahary jaman. Jūbaiynyñ syryn biletin İvan Vladimiroviç:
– Saşenka, Qyrğyzbaev kinäli bolsa, ony mektepten şyğaryp jiberu – oñaidyñ oñaiy. Äueli aq-qarasyn anyqtaiyq. Al, balaqailar, tarañdar. Synypqa kiriñder. Qonyrau soğyldy ğoi. Būl ne tūrys! Atamyrza, bar, juynyp kel. Dardai jigit te jylai ma i̇eken? O nesi! Al, Qyzyl Jebe, senimen äñgime basqaşa. Sabaqtan keiin qal.
– Nu, Vania, men öz közimmen kördim ğoi, – dep sazaryp qaldy Aleksandra Sergeevna.
– Saşenka, sen pedagogsyñ, sony ūmytpa.
* * *
Tūrardyñ tübi tegin i̇emes i̇ekenin İvan Vladimiroviç äu bastan-aq, alğaşqy sabaqta-aq sezgen. İendi, myna oñaşa äñgimeden soñ kün aşylyp, küdik seiilip, balağa yqylasy būrynğydan beter audy. Balanyñ jüris-tūrysynyñ, özgelerge ūqsamaityn minez-qūlqynyn, i̇eren zeiindiliginiñ syry nede i̇ekenin jūmbaqtap, kölegeilep tūratyn közge körinbes bualdyr perde köterilgendei boldy.
Tūrar jan balasyna ağynan aqtarylyp, syr sandyğyn aşpas i̇edi, biraq myna ūstazdyñ öz dosy i̇ekenin ant-su işip, «olla-bille» despei-aq, äsire qyzyl, jyltyraq sözsiz-aq, sūñğyla sezimmen, tükpirdegi tüisikpen zeiindegen. İvan Vladimiroviç patşanyñ qatardağy qarğyly çinovnikteriniñ biri bolsa, Tūrardyñ tūqymyn aldaqaşan tūzdai qylar i̇edi. Balanyñ ömirbaianynda bir bäleniñ bar i̇ekenin ol Qyrğyzbaidyñ üiine bolaşaq şäkirtter tizimin ala barğanda-aq añğaryp, artyn bağyp qalğan.
Söitse, Tūrardyñ qyp-qysqa, on bir jasarlyq ömirinde ūzynnan-ūzaq qiiämet hikaia bar i̇eken.
– Men sizden qylaudai syr jasyrmai, bärin aittym, İvan Vladimiroviç. İendigisin öz i̇erkiñiz bilsin. Meniñ tağdyrym öz qolyñyzda, – dep bala ūstazynyñ betine qarady. Mūğalim balanyñ sonşama möldir, sonşama qaisar közderinen bärin ūqty: i̇eger bükpesi bolsa, säl-päl jymysqysy bolsa anandai, ainadai aşyq közden körinbei qaluy mümkin i̇emes. Tübindegi tüimedei tasqa deiin körinip jatatyn kieli qol körinisi osyndai bolar.
– Men sağan jamandyq oilamaimyn, Qyzyl Jebe, – dedi mūğalim balany bauyryna tartyñqyrap. – Alañdamai, uaiymdamai, oquyñdy pysyqta. Biraq töbeleske üiir bolma. Men tüsinip otyrmyn. Sen kinäli i̇emessiñ. Tiısken anau i̇ekeui. Sen qorğandyñ. Öz i̇eseñdi i̇eşkimge jiberme. Aibarovtyñ tabanyna tüspeiin degen täkapparlyğyñ mağan ūnaidy. Biraq aqyl basşy bolsyn. Mekteptiñ işinde qyp-qyzyl qan tögilip jatqany jiırkenişti. Älginde Aleksandra Sergeevnanyñ şoşyp ketkeni de sodan. İeki adam töbelesip jatsa qandai sebebi bolsa da, sol i̇ekeudiñ aqyldysy köbirek kinäli. Al sen aqyldy i̇ediñ ğoi. Atamyrza qanşa būzyq bolğanmen, sen odan äldeqaida aqyldy i̇emessiñ be? Qūdaiğa şükir, senderdi oqytyp jürgenime bir jyldan asty, bilemin ğoi kimniñ qandai qabileti bar i̇ekenin. Atamyrza – osy bizdiñ Merkedegi i̇eñ bai saudagerdiñ balasy. Al Seriktiñ äkesi sonyñ deldaly. Olar būzyq bolyp, oqudan şyqsa, senetin, süienetin äkeleri bar. Al seniki ne jön? Sen tek öz küşiñe, öz bilimiñe ğana süienesiñ. Adyrlyq sağan jaraspaidy. Mineziñde qyzbalyq bar. Soğan saq bol. Ädiletsizdikke tözbeuiñ äkeden qalğan mūra şyğar, onyñdy qūptaimyn. Biraq tym tik bolmai, ūsaq-tüiekten biık bol. Seniñ artyñ şyñyrau i̇eken. Artyña qarasañ, basyñ ainalar. Alğa qara. Älgi öziñ aitqan Aleksandr Bronnikov seni dūrys tanyğan: senen ülken azamat ösip şyğuy mümkin. Aldyña bir müddeli maqsatty qarauyl i̇etip qoi da, soğan ūmtyl. İä, köp otyryp qaldyq. Bireu kele jatqanğa ūqsaidy... Käne, ait şynyñdy,– dep İvan Vladimiroviç dauysyn jorta köterip, ūrysa jöneldi. – İendi qaityp isteisiñ be mūndai aqymaqtyqty, oñbağan bala? İendi qaitalasañ – öz obalyñ öziñe! Aitpady deme, qañğyrtyp jiberem!
Kabinetke Aleksandra Sergeevna kirip keldi.
– Vania, üige qaitpaisyñ ba? Nesine täjikelesip otyrsyñ būl būzyqpen. Jür, – dedi Tūrarğa jek köre bir qarap alyp.
– Saşenka, mine, kettik. Tūrar uädesin berdi. Älgi sūmdyq i̇endi qaitalanbaidy. Bir jolğa keşireiik.
Äiel basyn şaiqady. Qazyqtai tip-tik jüretin qatal kisi bylq-sylq i̇etkizip basyn şaiqağanyna Tūrar tañ qaldy. Onyñ basy tek denesi būrylğan jaqqa ğana būrylatyn siiäqty i̇edi būryn. Altyn tüstes sary şaşyn sylañ tarap, jelkesine qazdityp tüiip, müiiz taraqpen qapsyra jabystyryp tastapty. Sūr şeviottan kostium, ūzyn iubka, şilter jağaly aq kofta kiıp, üstine qylau juytpaityn, kiıminiñ qyry synbaityn taza kisi.
– Men qan körsem, i̇esimnen tanyp qalatynymdy bilesiñ ğoi, Vania. Būl sūmdyq. İesime tüsse, äli jüregim ainidy.
– Eh, Saşenka, bärimiz de bala boldyq i̇emes pe? Al qan şyğaru mäselesine kelsek, i̇ekeumiz 1905 jyly anamyz Reseidiñ işki tükpirinde sol qannan özen aqqanyn öz közimizben körmedik pe?
– Ol mūnda aitylatyn äñgime i̇emes qoi, Vania.
İvan Vladimiroviç äieliniñ Tūrardan seziktengenin baiqap:
– Tūrar özimizdiñ bala. Qañqu sözge qūmarlyğy joq, jeñil auyz būl i̇emes. Teginnen tegin Qyzyl Jebe atalmağan. Al Qyzyl Jebe, bara ber. Älipbekke aitarmyn. Sağan bügin tamaq bergizbeu kerek degen būiryğyn özgerttiremin. Sau bol!
* * *
Jazğy demalysta Tūrar Qyrğyzbaidyñ qolyna barğan. Bir küni deldal atasy mūny şaqyryp aldy da:
– Tūrarjan, seni bir jerge jūmsağaly tūrmyn. Atpen keşke deiin baryp keletin jer, – dedi. Atasy jūmsap tūrsa, onyñ üstine atpen barasyñ dese, Tūrar qalai til almasyn:
– Baraiyn, ata, – dedi.
– Onda äbden tyñdap al: osy Myqan boiymen tömen qarai jüre berseñ, sürleu jol bar. Mañyraq degen auyldyñ üstinen tüsesiñ. Özi at töbelindei az auyl. Auyldyñ i̇eñ şetinde, jardyñ jağasynda Tailaq degenniñ üii bar. Ol mağan baja. Onyñ äieli myna Saliha apañnyñ nemere siñlisi. Byltyr bir siyr, bes i̇eşki sauyn alğan. Sony bersin dep jatyr de.
Auyz üide jürgen Saliha būl äñgimeni i̇estip qalyp, oibaiyn sala şyqty i̇esiktiñ aldyna:
– Äi, atasy, qūdaidan ümitiñ bar ma? Şiettei bala-şağasyn qaitesiñ? Malyñdy qystai bağyp şyqty ğoi. İendi aqqa auzy tie bergende, qaityp alamyñ qalai? Tym bolmasa, bir jaz sütin işsin de. Küzde alamyz, qoi äri! – dep Qyrğyzbaidy yqtyra bastady. Jaişylyqta aduyn kempirdiñ yğyna jüre salatyn saudager şal būl joly qasarysyp qaldy:
– Oi, balpyldağan baiğūs, sen ne bilesiñ? Qazir bazarda maldyñ narqy köterilip tūr. Äsirese sauyn siyr şyğandap ketti. Qazir satyp jiberip, ornyna birer torpaq alyp qoisañ, tUiaq ornyna tUiaq tūra beredi. Al üstindegi paidasyn kertip jep otyrmaimyn ba? Soğan da miyñ jetpei me sen baiğūstyñ?
– O, sorly, – dedi Saliha dürdikteu i̇ernin şyğaryp tūryp. – Kimiñdi asyrai almai äbigersiñ. İekeumizdiñ i̇endi şyğatyn törimizden, kiretin körimiz jaqyn. İekeumizge, myna qarşadai Tūrar üşeumizge i̇esiktiñ aldyndağy mal da jetpei me? Tiynnan tiyn balalatyp qazaq baiyğan i̇emes. Onan da Tailaq pen Taitaqaidyñ şiettei balalaryn oila, obalynan qoryq.
– Tüstik ömiriñ bolsa, keştik mal jina. Men qaibir tört qūbylasy tügel däuletti i̇edim. Tapqanymyz jūtqanymyzdan artylmaidy. Jas bolsa mynau, bas auyryp, baltyr syzdamai ma i̇eken. İerteñ men şoñqiyp otyryp qalğanda, seni kim asyraidy?..
Ne kerek, aqyry şal jeñip, Tūrar jolğa şyqqan. Toq tory attyñ jai bülkilimen-aq tüske jaqyn Mañyraq auylyna baryp jetken. Atasy:
– Köp bögelme, kün batqanşa oral. Maldy Tailaq aidasyp kelsin. Tünge qalsañ – qorqasyñ, jol jaman, – dep qatty i̇eskertip i̇edi. Sony i̇esine tūtqan Tūrar jüdeu auyldyñ şetindegi Tailaqtamyn birden tauyp alyp, tory attyñ basyn jar basynda jarbiğan jaman qūjyranyñ i̇esigine tiregen.
At dübirin i̇estip üiden ūzyn boily, qabağy salyñqy, taqyr bas sūsty adam süiretile şyqty. Artynşa jamauly jyrtyq köileginiñ i̇etegin yşqyryna qystyrğan, omyrauy alqam-salqam, basyn dağardai qalyñ jün oramalmen şañdyp alğan, qyzyl bet aqsary ajarly äiel ilese-milese i̇ekpindep şyqty. Bosağadan tağy da i̇eki-üş balanyñ basy qyltiyp-qyltiyp körindi. Tysqa şyğuğa äldeneden bata almaidy. Tūrar baiqap qaldy: balaqailar jalañ būt i̇eken. Tek qyzylala könetoz sändip köilegi bar, özi tūstas qyz bala tabaldyryqtan beri şyğyñqyrap, bir qyryndap, jalañ būt inilerin bosağadan äri iterip tastap, olardy kölegeilei beredi. Qyz balanyñ reñ basy şeşesine tartqan qyzylşyraily, süikimdi ğana i̇eken. Tūlymşağyn örip, ūşyn şuda jippen tüiip, seltitip qoiypty. Adam körki – şüberek, üstindegi könetoz sändip köilektiñ özin medet tūtyp, jalañaiaq ta bolsa, tūla boiyndağy bir japyraq qyzyl ala matanyñ arqasynda, beitanys aldyna bügejektemei i̇erkin şyqqan.
Üi ielerin körgennen-aq Tūrar öziniñ joly auyr bolatynyn añğardy. Joqşylyq zary tūla boilarynan azynap tūrğan myna adamdarğa kelgen şaruasyn aitudyñ özine bata almai kümiljip, samaiynan ter tamşylady.
Alasa tamnyñ boğatyndağy qamysqa deiin qaraiyp, şirip ketken köne. Üidiñ syrtqy sylağy tüsip, jel men jauyn müjigen qam qyştary jūt jyly ölgen maldyñ qañqa qabyrğasyndai arsa-arsa. Ūzyn boily Tailaq i̇eki büktelip, i̇eñkeiip şyğatyn jalğyz i̇esiktiñ özi kedeiliktiñ zarjaq kuäsindei şiqyldap aşylyp, bajyldap jabylyp, topsasyna äreñ ilinip tūr.
Osy bir siñiri şyğyp, yñyrşağy ainalğan joq-jūtañ jūrtty jat közden jasyrğysy kelgendei, tamnyñ töbesine deiin kök şyğyp, i̇esik aldyndağy qoqysty şytyr jauyp, tüp-tüp şiler üidiñ aldy-artyn qymtap, qara qūrymğa jasyl barqyt jamau salğandai kereğar bir dünie. Jar jağalauda bir top bala istik ağaşpen qartañ-qūlaq qazyp, jua terip jep jür. Myna Tailaqtyñ balalarynyñ da i̇ezulerine nil jaqqandai jap-jasyl. Sirä, būlar da jua terip jep kelgen bolar.
Qūdai da, patşa da, ūlyq ta, bolys ta talaq tastağan osy beibaq auyldy kem tūtpai, qoñsy tūtqan qarlyğaştar ğana siiäqty. Kieli qūs Tailaqtyñ tapal i̇esiginen zyp berip kirip, lyp i̇etip şyğyp, kembağal şañyraqtyñ astynan Uia salyp, myna qūlağaly tūrğan tamdy tirep qalğysy kelgendei, bir tamşydan balşyq tasyp tynbaidy.
– Bala, qaidan jürsiñ? – dep būrq i̇etti üi iesi qabağy qars jabylğan küii.
Tailaq özine jaqyndağan saiyn Tūrar seskene bastady. Älgi mūny attyñ üstinen jūlyp alatyn tärizdi syñaiy. Tory atqa i̇eki közi i̇ejireiip tesile qaraidy. «Atymdy tartyp almaqşy ma?» – dep te qauiptendi bala. Osy oidan ol kelgen şaruasyn tūtyğyñqyrap äreñ aitty.
– Atty tanyp tūrmyn – Qyrğyzbaidyñ torysy. Al öziñ qai balasyñ? Qyrğyzbaidyñ balasymyn deimisiñ? İe-i̇e. Jön-jön. Solai-aq bolsyn. A biraq öz äkeñdi ūmytpa, aqymaq! Men bilemin seniñ äkeñ kim i̇ekenin. Qoryqpai-aq qoi, i̇eşkimge aitpaimyn. Ūmytpa äkeñdi, aruaq ūrady!
Tūrar myna tüsi suyq adamğa sonda imandai şynyn, bar syryn aitqysy keldi. «Äkeñdi bilemin» degen adam kezdesse, sonyñ sadağasy ketkisi kelip tūratyn bir osaldyq paida bolğan balağa. «Oibai, ağatai, äkemdi men nege ūmytaiyn! Tünde – tüsimnen, kündiz – köz aldymnan ketpeitin äkemdi men qalai ūmytaiyn!» – dep şyr-şyr i̇etpekşi i̇edi. Tailaq mūrşa bermei, şaruağa şyrğalañsyz tike köşti:
– Qyrğyzbai ataña ait: onyñ malyn qystai bağyp şyqtym. Ötken qystyñ qiyn bolğanyn özi de biletin şyğar. Şöp jetpei, myna Myqannyñ boiynan ombylap qar keşip jürip, qamys oryp äreñ asyradym. Tamnyñ boğatyndağy sabanğa deiin suyryp bergen künderim boldy. Al söitip qiiämet qystan äreñ-märeñ alyp şyqqan maly i̇endi äjetke jarar kezinde Qyrğyzbai özi qaityp ala qoimaqşy, ä? Tapqam i̇eken aqymaqty! Kördiñ be ana qyzylşaqa balalardy? Qara siyrdyñ qūiryğyn añdyp otyr. Bügin-i̇erteñ būzaulaidy. Sonyñ süti bolmasa, būlar aştan qyrylady. Tüsindiñ be, bala? Äkeñ i̇esti tentek i̇edi, sen de aqylsyz i̇emes şyğarsyñ. Seni azamat dep ülken jūmysqa jūmsağan i̇eken, qūr alaqan qaitqanyñ yrymğa jaman şyğar, ana i̇eşkilerin aidap qaita ğoi. Sonymen Qyrğyzbai baja jerdiñ jaryğyn köktei qoisyn! – Osyny aityp Tailaq myrs i̇etti. Tüksigen adamnyñ tūñğyş ret jüzi jylyğandai boldy. Sonyñ özinde älgi külki tym yzğarly sezildi.
– Oibai, baiğūs-au, sol kebenekterdiñ sütimen jürek jalğap otyrğan joqpyz ba? Aidap ketiñ ne, i̇ei seniñ? Ana tas qapqyr taqyr jalmauyzdaryña men nemdi pisirip beremin sonda? Tas qainatyp berem be qara qazanğa? – dep jamauly köileginiñ i̇etegi yşqyryna qystyrylğan, omyrauy i̇edireigen qyzylbet qatyn kenet qaharlana qaldy. Aiqailap söileidi i̇eken. Söitse qūlağynyñ mükisi bar körinedi, öitkeni küieui de onyñ qūlağyna taqal dauystap:
– Ündeme, sorly! Qarabai jezdeñ qabyrğasyn japsyn! Bittiñ qabyğynan biiälai tigetin sarañ neme, saudagerdi qaitesiñ? Myna balanyñ meselin qaitarmaiyq. Qūr qol qaitsa – mūny qaibir mañdaiynan sipaidy deisiñ sol sarañ şal, – dep i̇endi Tūrarğa būryldy: – Siyr berilmeidi, i̇eşkilerdi aidap ket. Kün aşyq-jaryqta attanbasañ – qarşadai bala i̇ekensiñ, bireu-mireu jolda sağan köz alartyp jürer. İel arasy būzyldy ğoi būl künde. Obaldy oilamaidy. Äi, Küläi!
Bağanadan beri bosağağa süienip, tory attyñ üstindegi beitanys baladan köz almai tūrğan qyzyl ala köilekti qyz selk i̇ete qaldy. Bükil mañda būl siiäqty bala joq. Qoiu būira şaş qoiğan, i̇eki közi köriktiñ otyndai ūşqyndap tūrğan bala, baiğūs qyzğa i̇ertektegi suğa salsa batpaityn, otqa salsa küimeitin batyrlar siiäqty körinip, qiiälymen ony özinşe attan tüsirip alyp tūrğan.
– Küläi! – dedi äkesi oqystan. – Ana öristen i̇eşkilerdi aidap kel!
Äkesiniñ aitqanyn – Allanyñ aitqanyndai köretin qyz äueli i̇esiktiñ közinen it quğan mysyqtai atyp şyqsa da, bala da bolsa i̇esi bar i̇emes pe, böten attynyñ aldynda berekesiz bolğysy kelmei, qylyqty sūlu attai, bir qyryndap, oinaqşi basyp bara jatty. Sonda Tūrarğa ol sūlu körindi. Şettik tiken jyrğan jalañ aiağy, şuda jip taqqan tūlymşağy sol sūlulyqtyñ bir-bir bölşegindei körinedi. Äli boi jetpegen näreste qyz öziniñ jarlylyğyn sol tabiği, jarasymdy, oinaqy qimylymen jasyrğysy kelgen siiäqty. Jarly bolsañ da – arly bol. Qyzbala baiğūstyñ namysşyl i̇ekeni körinip-aq tūr. «Sirä, Nataşamen jasty şyğar, – dedi Tūrar äli de at üstinde tūryp. – Oğan üi iesi «attan tüs» dep aitpady. – Nataşa gimnaziiäğa künde türli-türli köilek kiıp barady. Sabaqtan kelgen kiımdi tağy özgertedi. Onyñ tabany tuflisiz jer basyp körgen i̇emes».
Osyny oilap Tūrar öz qiiälynda Nataşany osynda alyp kelip, myna qojalaq qotyr üige i̇engizip, ana qyzyl şettik tikenniñ arasymen jalañaiaq jürgizip kördi. Nataşa qyzyl tiken arasynda jüre almai şyryldap jylap Tūrarğa qolyn sozady. Būl jügirip baryp, ony köterip alady. Nataşa Tūrardy moinynan tastai qūşaqtap alyp, betinen şöp i̇etkizip süiip: – Ölgenşe ūmytpaimyn, Tūrar, būl jaqsylyğyñdy, deidi. Kenet būl ädemi suretti basqa bir körinis kölegeilep ketedi. Faetonğa jegilgen qos asau jirendi Arkaşa aqilana aiqailap qūtyrta tüsedi. Faetonnyñ döñgelekteri köşege töselgen malta tastarğa tier-times, zaulap ala jöneledi. Nataşa perişteniñ dauysyndai näzik ünimen şyr-şyr i̇etedi. Tūrar Arkaşany şyntağymen iterip tastap, tizgindi bar küşimen şirene tartyp, asau jirenderdiñ basymen arpalysyp, aptyğyn äreñ basady. «Raqmet sağan, Tūrar», – dep sybyrlaidy şaradai közderi jasqa tolğan Nataşa qolğa tüsken şymşyqtai dir-dir i̇etip.
«Qairan Nataşa, meni oilai ma i̇eken?».
Tūrar alystağy Nataşany osylai körip, myna kedei üige kelgen şaruasyn da ūmytyp tūrğan kezde, i̇eşkilerdi iırip aidap Küläi de jetti.
İendi özenniñ bir būlymynda jatqan laqtaryn aldyryp bolğanşa, Talbübi älgi i̇eşkilerdi kögendep qoiyp, qaiys tegenege tyrs-tyrs saua bastady. İeşkilerdi qaqtap sauyp alğan kezde, Küläi aidap kele jatqan börte laqtar i̇enelerin körip, alystan mañyrap qūldyrañdap jügire jöneldi. Süti qaqtalğan jelindi älgi şūnaqtar aqjem qylyp kergilei bastady.
Tailaq i̇eşkilerdi kögennen ağytyp, i̇endi Tūrardyñ aldyna salyp, auyldyñ syrtyna deiin şyğarysaiyn dep tūrğanda, üiden alqam-salqam aptyğyp, Talbübi qaitadan atyp şyqty. Asyğamyn dep abailamai, alasa i̇esiktiñ mañdaişasyna basyn tars degizip soğyp aldy.
– Alda qarañ qalğyr-ai! – dep aqsary jüzi örttei qyzaryp mañdaiyn sipalap, tyjyrynyp tūryp qaldy.
– Äi, Taitaqai, ne körindi, sorly, sonşa asyğyp? – dep Tailaq artyna būryldy.
– Toqta! Toqta! – dep Taitaqai köileginiñ jyrtyq i̇etegin yşqyryna qystyra aiqailap keledi.
– Ne bop qaldy, qu kereñ?
– Äi, baiğūs-au, būl būiyrmağan kebenekterdiñ jünin qyrqyp alyp qalaiyq ta. Qystai bağyp, tym qūrysa, jüni de būiyrmai ma? Ana aq i̇eşkiniñ tübitinen myna qyzyña oramal toqyp bereiin dep i̇edim. Toqta!
– Oi, jarymağyr-ai, myna balany jolynan qaldyrasyñ ğoi. Kün auyp barady, būl jetkenşe qaşan? – dep Tailaq qūlqy bolmap i̇edi, Taitaqai ony i̇estimedi, ne i̇estigisi kelmedi, qyzy i̇ekeui i̇eşkilerdiñ aldynan şyğyp, qaitadan kögendep tastady da, äluetti äiel tūşalardy aiaqtaryn qosaqtap ūstap, jerge atyp-atyp ūryp, jippen bailap tastap, qyryqtyqty qairap-qairap, kebenekterdi jalañaştai bastady. Balpyldap köp söileitini Saliha apasyna tartqan i̇eken, qoly da, auzy da tynbai jür.
– Dūşpannan tük tartsañ da paida, qarañ qalğyr Qyrğyzbai, jezde bolmai jerge kirgir! Qūdai peiiliñdi quratqyr, peiili qurap, meniñ balalarym işip otyrğan bir qasyq sütti auyzdarynan jyryp alğanda, nesine kögerer i̇eken? İerteñ öle ketse, osy maldy özimen birge ala kete me i̇eken? Äi, bala, aita bar osy sezimdi. Öziñ bir orys siiäqty i̇ekensiñ, qazaqşa bilesin be öziñ? Bezireiüin qaraşy, orystyñ balasyn asyrap alğan ba meniñ qu jezdem?
– Äi, Taitaqai, qysqart tiliñdi? Būl til tigizetin kisiniñ balasy i̇emes. Tantyma beker! – dep Tailaq aibat körsetti.
Kün bolsa keşkirip barady. Onyñ üstine balanyñ qarny aşa bastady.
«Üige kir, şäi iş, däm auyz ti», – degen jan bolmady. Bitin syğyp, qanyn jalap otyrğan myna beibaqtardan ondai yqylas kütu de nobaisyz.
Sonda da bolsa Tūrar sabyr saqtady. Onyñ i̇erkine salsa myna i̇eşkilerdi tastap keter i̇edi. Qyrğyzbai atasy künin köre almai otyrğan joq, al myna qu siraqtarğa i̇eşki de bolsa näfaha. Biraq onsyz da siyrsyz qaitqaly tūr. Tym qūrysa, i̇eşkilerdi aidap baryp aldandyrmaq Qyrğyzbai atasyn.
Auylnaidyñ salyq jinaityn şabarmany qūsap, attyñ üstinde şirenip tūra bergenim dūrys bolmas dep Tūrar torydan tüsti. Aiağy ūiyp qalğan i̇eken, azdap boi jazyp, qu i̇eşkilerdiñ jünin qyrquğa qolğabys i̇etpek boldy. Tūrarğa birte-birte boiy üirengen Tailaqtyñ jalañbūt balalary Uiatty qoiyp, inderinen şyğa bastady.
– Apa, meniñ börte lağymdy da äkete me? – dedi mūryn boğy jyltyñdağan bireui şeşesiniñ arqasyna asyla berip.
– Ary! – dep jün qyrqyp özeurep jatqan şeşesi balany şyntağymen laqtyryp jiberdi. – O, qūdai sorly qylğan sor mañdai. Seniñ börte lağyñ bar ma i̇edi?!
– İä, meniki. Bermeimin börte lağymdy, – dep mūrynboq bala börteni ūstap alyp, moinynan qūşaqtap qatty da qaldy.
İeşkilerdiñ qylşyğyn qyrqyp bolyp, «al, i̇endi boldy» degende älgi balaqai laqtan aiyrylady degen qaida?! Baqyryp jylap, börtege jabysyp aldy. Şeşesi baryp, şapalaqpen tartyp jiberip, qolynan jūlqyp i̇edi, bala bosatpady. Tūrar şydai almai:
– Meili, apai, qala bersinşi, atam lağyn tügendep jatpas. Timeñizşi! – dep jalyndy.
Biraq qyrsyq qylğanda i̇eşkilerdi i̇endi aidap şyğa bergende, älgi börte laqtyñ i̇enesi zarlap ala jöneldi de, tory attyñ bastyrmalatqanyna könbei, üige qarai qaita qaşty. Bireui qaşqan soñ basqalarynyñ da peiili būzyldy.
– Meili, apai, sol börteniñ i̇enesin de alyp qalyñyzşy tegi. Özim bir i̇esebin aitarmyn atama, – dedi äbden yğyr bolğan Tūrar.
– Oibai, myñ bolğyr, ainalaiyn, kösegeñ kögersin, – dep Taitaqai bir i̇eşkini kögenge bailady da, qalğanyn i̇edäuir jerge deiin özi aidasyp, Tūrardy jolğa şyğaryp saldy.
Sol joly Tūrar azynağan azap mekenin, tūldyrsyz kedei i̇eldi tağy bir körip oraldy. Baiağy Talğardyñ Besağaşyndağy Tau-Şilmembettiñ kedeiliginen de ötken, ajal men aştyqtyñ azuynda qalt-qūlt i̇etken mūnşama taqyr joqşylyqtyñ kuäsi bolyp, jas jany şoşynyp qaitty.
III
Jeksenbi künderi internattyñ işi i̇el köşkendei köñilsiz-aq. Ūzaq qarğanyñ balapandaryndai qara domalaq balalar şuyldamas. Mektepte qoñyrau syldyrlamas. Qoranyñ işi jym-jylas.
Auyldary jaqyn balalar keşe keşke üilerine tarap ketken. Özi üii, öleñ tösegi barlar baqytty. Bir jūma boiy kermei sağynyp qalğan apalaryna i̇erkeleidi, ini-qaryndastarymen talasyp-tarmasyp airanğa talqan şylap jeidi. Keşke qarai şeşesi saqtap qoiğan sür i̇ettiñ sorpa-suyna toiyp, terleidi.
– Qazynanyñ tamağyna qarağan bala bir şek bolyp qalady degen ras i̇eken, qūdaia, myna bala tük işpedi, – dep şeşeleri balapanyn şegirtkege şaqyrğan tauyqtai qaqylyqtai bastaidy.
Mūndai zaman Tūrarğa arman. Qazyna saudagerden satyp alğan internattyñ äupigen qorasynda japadan-jalğyz kitapty ary oqyp, beri oqyp, i̇endi iş pysa bastağanda Merke şirkeuiniñ qoñyraulary küñirene jöneledi.
Köşede adam qarasyny köbeiedi. Jeksenbi küni üstine bir kierin ilip, orystar şirkeuge betteidi. Künniñ jylysyna qaramai bastaryna qazandai börik, üsterine küpi kiıp, qazaq, qyrğyz bitkeni Merkeniñ qyr bazaryna bara jatady.
Bazarğa bügin Tūrardyñ Qyrğyzbai atasy keledi. Deldaldyğa jürip, «şiriñke» tapqan küni atasy köñili tüsip, Tūrarğa bes-on tiyn berer i̇edi.
Merkeniñ qyr bazary qyzğan kez. Küz ailarynda būl bazar äsirese aspandap keter i̇edi. Qūiryğy tegenedei kileñ qyzyl qoiğa qyzyqqandar sonau Ändijannan, Namanğannan, Qoqannan kelip jatady. Ala şapan, qara şapan, beiqasam şapan, ala taqiiä, qazandai qara señseñ börik, döñgelek qūndyz berik, qūlaqtary salpañdağan tülki börik. Aq saqal, buryl saqal, qara saqal, qaba saqal, küiek saqal, şoqşa saqal... «Sauda-saqal sipağanşa», – dep sipalatyn saqaldar.
Oraldan, Orynbordan, Sarytaudan kelgen orystar; Üfeden, Qazannan kelgen başqūrt, tatarlar; Toqpaqtan, Pişpekten jetken qyrğyzdar; Järkentten, Şelekten, Şonjydan kelgen düngender men ūiğyrlar. San tür bar, san til bar. Biraq bärine ortaq – sauda tili.
Tūrar Qyrğyzbai atasyn izdep mal bazar jağyna barğan. Qalyñ nöpir arasynan atasyn tabu onşa qiyn i̇emes. Atasy ädetinen ainymasa mūndai qoñyr küzde üstine şibarqyt beşpet, syrtynan tüie jün şekpen, basyna Rysqūl qūsap boz qalpaq, aiağyna kebis-mäsi kiıp, belin qos qūlaş külpara belbeumen buyp, i̇etbetteñkirep, öñkeñdep jüredi. Soqyr batyrğa minezi tartpasa da, tür-tūlğasy kelgendei: boişañ, qaqpaq jauyryn, jardai şal. Sol iriliginiñ arqasynda qalyñ i̇eldiñ arasynan közge oñai tüsse kerek i̇edi.
Ainalasy tai şaptyrym mal bazardyñ şetindegi ūzynnan-ūzaq mama ağaşqa bazarşylardyñ attary bailanady.
Äueli Tūrar solardyñ arasynan Qyrğyzbai atasynyñ tobylğy tory, jyryq qūlaq atyn izdeidi. Ol tobylğy toryğa talai minip, Myqannan suaryp qaituşy i̇edi. Qoidan juas, şabysqa joq, biraq jürisi jaily januar. Mal iesine tartady degen ras şyğar, mimyrt jürisi Qyrğyzbaidyñ alqyn-jūlqynsyz, şyqpa janym şyqpa tirşiligine ūqsaidy.
Tobylğy torymen qatar bitimi bölekşe, tūrqy i̇esik pen tördei, boiy jardai aq jal aiğyr bailauly tūr i̇eken. Altyn sary atlas tügi küzdiñ juas künine şağylysyp jylt-jylt i̇etedi. Poşymy Qyzyl Jebege ūqsaidy, biraq būiauy böten: oinama otty Qyzyl i̇emes, jalqyn sary.
İeşkim baiqap tūrğan joq pa i̇eken degendei Tūrar jan-jağyna qarady. Adamdar alas-qūlas, abyr-sabyr saudamen älek. Botbai men Qoralastyñ, Aqqoily men Qaraqoilynyñ qyzyl qoiy közderiniñ qūrtyn alyp, bäri qoraly maldy ainalşyqtap, basqa dünieni ūmytyp ketkendei i̇eken. Saudağa tüsken maldy qyzyqtauşylar köp: aqşasy bary da, joğy da qoi baiğūstyñ arqasyn basyp, şaradai qūiryğyn köterip körip, tiridei jep qoiğysy kelip, auyzdarynyñ silekeilerin jūtynyp jür.
Sary aiğyrdyñ üstine bir şyğuğa Tūrardyñ añsary audy. Beiseubet iske qūlyqsyz-aq bala i̇edi, būl joly jelik jeñdi. Saryğa aqyryn jaqyndap baryp, kümispen küptegen ap-auyr üzeñgisin abailap ūstap kördi. Sary aiğyr säl pysqyrynyp, közi oqşiyp, balağa bir būrylyp qarady. Üzeñgige aiağy jetpes, biık i̇eken. Sonda bala dereu Qyrğyzbaidyñ syr minez tobylğy torysyna qarğyp mindi, tory bylq i̇etken joq. Sonan soñ baryp, torydan saryğa auysyp otyrdy. Äueli jüregi dürsildep, seziktene berdi. Sary aiğyr saitandai atylyp, ürkip jürer me i̇eken dep i̇edi, januar sabyrly i̇eken, baladan jamandyq sezbegendei, tynyş tūra berdi.
Qaqtağan kümispen qaptalğan qazaqy i̇er toqymnyñ üstinde körpeşe joq, qūiryqqa qatqyl tiedi i̇eken. Şüpirlete qağyp tastağan tüime bas jez şegeler Talğar taudan tünde jamyrağan aspan jūldyzdary siiäqty. Kümis i̇erdiñ qasyn Tūrar büldirip almaiyn degendei alaqanymen abailap qana sipap kördi.
Hege i̇ekeni belgisiz, osy kümis i̇er onyñ közine jyly ūşyrady. Biraq bala öziniñ batyr babasynyñ täni tiıp, teri siñgen i̇ereuil taqta otyrğanyn sol sät sezgen joq. Tek bir tüigeni: mūndai at pen mūndai i̇er-toqymnyñ üstinde adam jaibaraqat otyra almas. Būl keremet joryqtyñ, alapat i̇erliktiñ orny siiäqty. Būl i̇erdiñ üsti ūly ister turaly jar salatyn, san myñ, qoldy auzyna qaratatyn dualy sözderdiñ qasietti minberi ispetti. Bala üzeñgige aiağyn tirep türegep tūryp, myna han bazarğa:
– İei, beişara ūsaq tirliktiñ adamdary! – dep aiqai salğysy kelip i̇edi, attyñ üstinen aiağy üzeñgi tirep tūruğa jetpedi.
İendi bir şamada būl sary aiğyr men kümis i̇er-toqym tegin adamdiki i̇emes i̇ekeni i̇esine tüsip, boiyn qorqynyş biledi. «Ūrysyñ» dep ūstap ala ma dep jan-jağyna tağy jaltaq-jaltaq qarady. Joq, bazar ūly teñizdiñ oppaly-oqpan iırimine tüsip ketken qara qūrymdai, qybyr-jybyr qūjynap, bärin bir alyp magnit tartyp alğandai, sodan ajyrai almai qalğandai i̇eken. Attyñ iesi de sol magnitke jabysyp qalğan şyğar. Tūrarğa i̇eşkim nazar salmady.
Sekemdi sekundtar öte şyqty da, sälden soñ balanyñ boiyn bir selkeu sezim biledi. Sary aiğyrdyñ üsti oğan dünie-älemniñ şoqysyndai sezildi. Ainala töñirek bäri körinedi, bärine köz jetedi. Biık dualdyñ ar jağynda qoñyraulary küñgirlep şirkeu tūr. Almatydağy kafedral sobordai saltanatty bolmasa da, qoñyraulary sondai sazdy, jan-jağyna sağynyş säulesin şaşyratyp jatqandai. Balanyñ i̇esine Prihodko myrza tüsti. Biık jardyñ jağasynan ūşyp kete jazdağandai boiy dir i̇ete qaldy. İvan Vladimiroviç aityp i̇edi: artyña būrylyp qarama, artyñ qūlama qūz, oğan qarasañ basyñ ainalady dep. Ūmyta beredi baiğūs bala, abailamai ötkendi i̇esine ala berdi.
Han bazar, yğy-jyğy jandar. Äne, ana jerde qobyz tartqan soqyr duana otyr. Qobyz üni qaiğyly, qabyrğañdy sögip, sonyñ arasynan jüregiñdi suyryp äketerdei zarly äuen. Oğan şirkeu jaqtan kümbir-kümbir qoñyrau üni qosylğanda, myna adamdardyñ qybyr-jybyr küibiñ tirşiligi qūmyrsqanyñ kün körisindei tym ūsaq körinedi. Ala taqiiä kigen özindei bir bala qabaq köterip, tostağandap su satyp jür. Örisinen aiyrylğan tegene qūiryq qyzyl qoi sudyñ isin sezip, işi solyqtap, mekirenip qūiady.
Bazar şaiyr sasidy. Semiz qoilardyñ pysynağan isi auany älem dep tūr. Bazar–şopan-atanyñ abaqtysy. Biraq qoidan juas mal joq, tym qūrysa i̇eşki qūsap baqyrmaidy da, pysynap, işi solyqtap, közi bozaryp tūra beredi.
Bazar şirkin adamğa qyzyq, atqa tük qyzyğy joq. Keledi – qaqşityp bailaidy da, sodan saudanyñ sarsañynda jürip, būlardy mülde ūmytady. Tek bazar qazan bolyp, auylğa qaitarda ğana attary i̇esterine tüsedi.
Sary aiğyrdyñ da iesi sol sauda sarsañyna tüsip ketken bolar, atynyñ üstinde böten bala otyrğanyn äzir baiqağan joq. Osyndai jylqyny da ūmytuğa bola ma i̇eken?
Bailauly attar auyzdyqtaryn şainap, pysqyrynady, tezek tastaidy. Sol kezde mūrynğa daladağy köktiñ kermek isi keledi. Vernyi türmesindegi atqoranyñ tanys isi añqidy. Köñil jüirik, bala bir mezgil sary aiğyrdy azynatyp, Sahalinge sapar şegedi. İvan Vladimiroviç aityp i̇edi, jaiau adam Sahalinge jüz alpys, jüz jetpis kün jürip jetedi dep. Al, sary aiğyr bolsa şe? Biraq jolda ötkel bermes asau özender, teñiz bar dedi-au. Mümkin, sary aiğyr Taiburyl siiäqty bir taudan bir tauğa deiin qarği alatyn şyğar. Qyzyl Jebeniñ ūşqanyn Tūrar öz közimen körgen. Aiağy jerge timegen siiäqty i̇edi sonda Qyzyl Jebeniñ.
Şäihana jaqtan samauryn kerneileriniñ tütini budaqtaidy. Käuap pen samsanyñ isi būrqyraidy. Sümelek aş itter şäihana töñiregin jağalap, ärkimnen imenip, jalt berip jür.
Mümkin, sary aiğyrdyñ iesi şäihanada otyrğan bolar. Şäihanadan berirek döñdeu jerde belin buğan aq beşbettiñ syrtynan jelegei aq şapan jamylğan, döñgelek qūndyz börik kigen däu qaryn bir adam japadan-jalğyz i̇eki qolyn şapanynyñ astynan ötkize artyna ūstap qozğalmai tūr. Myna bazar sūrapyl soğys, al anau aq şapan qolbasşy siiäqty.
Oqtyn-oqtyn aq şapanğa ärkim-ärkim baryp aldynda bügjiıñkirep tūryp-tūryp, qalyñ topqa qaityp ketedi. Soğystyñ qalai jürip jatqanyn habarlap tūrğan adiutanttar sekildi.
– «Napoleon, – dedi Tūrar İvan Vladimiroviçtiñ tarihtan aitqan sabağy i̇esine tüsip. – Sonda Kutuzov kim? Ol – oñtüstik betinde, men – soltüstik betindemin. Kitaptağy surette Kutuzovtyñ astynda aqboz at bar i̇edi. Meniki – sary aiğyr. Men – Kutuzov! Borodino – urra!».
Bir kezde Napoleonnyñ aldyna i̇eñkeñdei basyp barğan ūzyn boily öziniñ atasy Qyrğyzbai i̇ekenin tanydy.
– Oho, Qyrğyzbai atamdy qara. Napoleon oğan birdeñe dep renjip tūrğan siiäqty. Qyrğyzbai atam – general Ojero.
Onyñ da boiy osyndai ūzyn bolğan. Alğaşqy kezde Ojero Napoleondy moiyndañqyramai kekireiip qarağan ğoi. Sonda Napoleon oğan:
– «General! İeger meniñ aitqanymdy oryndamaityn bolsañyz, i̇ekeumizdiñ aramyzdağy aiyrmaşylyqty joiyp jiberemin. Aiyrmaşylyğymyz nede i̇ekenin bilesiz be? – degen. Ojero tüsiniñkiremegen.
– Aiyrmaşylyq i̇ekeumizdiñ boiymyzda, – degen Napoleon. – Meniñ būiryğymdy oryndamasañyz, basyñyzdy alamyn. Sonda aiyrmaşylyq joiylady, boiymyz teñesedi. «Aitqan-aq qoi, sorly. Anau aq şapan da Qyrğyzbai atama «basyñdy alamyn» dep tūrğan tärizdi».
Atasy i̇eñkeñdei basyp qaitadan qalyñ topqa kirip ketti. Kelgen şaruasy Qyrğyzbai atasyna jolyğu bolğanmen, Tūrar i̇endi asyqpady. Bazar tarqamaiynşa, atasy i̇eşqaida ketpes. Tūrarğa sary aiğyrdyñ üstinen myna maidandy baqylap otyru äldeqaida qyzyq.
Bir kezde Napoleonnyñ qasyna i̇eresekteu bala keldi. Basqalar qūsap i̇elpeñdemei, i̇erkelep tūrğan siiäqty. Napoleondy belinen qūşaqtap, betine qaraidy. Sirä, birdeñe tilep tūrğan bolar. «Ou, mynau Atamyrza ğoi. İe, Napoleon onyñ äkesi boldy ğoi. İvan Vladimiroviç aityp i̇edi-au, sirä. Serik ylği Atamyrzağa jaramsaqtanyp jüruşi i̇edi, äkesi de sondai i̇eken ğoi. Äne, Napoleon qoinynan alğan şüberegin şeşip, Atamyrzağa aqşa berip jatyr...».
İeñ jaqsy atqa minip otyrğanymdy Atamyrza körsin degendei kenet Tūrar:
– İei, Atamyrza! – dep aiqailap jiberdi. Ana joly töbelesip qalğany i̇esinen şyğyp ketken siiäqty. Atamyrza i̇estip kelse, ony Qyrğyzbai atasynyñ tory atyna mingizip, i̇ekeui qatar otyrmaqşy.
Öz oiy – oğan myna bazar Borodino demekşi. Anau aq şapandy seniñ äkeñ Napoleon demekşi. Men Kutuzov bolaiyn, sen Bagration bol demekşi. Nieti dūrys-aq, özderinşe bir bala bolyp, bölesiz, janjalsyz oiyn qūrmaqşy. Qalyñ nöpirdiñ basynan asyra tağy da:
– İei, Atamyrza! – dep aiqailady.
Atamyrza i̇eleñ i̇etip jan-jağyna qarady. Älden soñ baryp, biık sary aiğyrdyñ jarqyrağan kümis i̇eriniñ üstinen özine qol būlğap tūrğan Tūrardy kördi. Äkesin jeñinen tartqylap, Tūrarğa qolyn şoşaityp birdeñe-birdeñe dedi. Äkesi renjip qolyn bir siltedi. Mazamdy alma degen boluy kerek. Napoleonnyñ oiy qazir balada i̇emes, myna dalada. Generaldary biri kelip, biri ketip jatyr. Tūrar Atamyrzadan köz jazyp qaldy. İendi bir sätte onyñ şäihanadan i̇eñgezerdei bir kisini i̇ertip şyqqanyn közi şaldy.
Atamyrzağa sary aiğyr tanys bolatyn. Onyñ iesin de biletin. İesi şäihanada qymyz işip, qyzu äñgime üstinde otyratynyn da biletin.
– Aqa, sizdiñ aiğyryñyzdy bir bala minip, qaşqaly tūr. Ūstap alyp ūryñyz, – dedi.
Atamyrzanyñ opasyzdyğyn sezgen Tūrar attan domalap tüse bergende, älgi i̇eñgezerdei kisi de taiap qalyp i̇edi. Tūrar tūra qaşsa, qalyñ toptyñ işine kirip ülgirer i̇edi. Biraq tūrdy da qaldy. Älgi adamnyñ keskin-kelbeti, jürisi öz äkesi Rysqūl siiäqty i̇eken. Äueli jüregi bülk-bülk i̇ete qaldy. Attyñ iesi mülde jaqyndağanda onyñ narttai qyzyl betin, alaqandai şegir közin körip, äkesi i̇emes i̇ekenin ūqty. Atamyrza toptyñ arasyna kirip ketip, baspalap qarap tūr i̇edi. Attyñ iesi Tūrarğa bağjiiä qarap, qūlqynan şap berip ūstai aldy.
– Kimniñ balasysyñ? Ait şynyñdy, atty ūrlamaqşy ma i̇ediñ?
– Joq,– dedi Tūrar qūlağy auyryp bara jatsa da saspai. – Men ūry i̇emespin.
– Onda tanymaityn bireudiñ malynda neñ bar?
– Jäi, qyzyğyp kettim. Qyzyl Jebe siiäqty i̇eken.
– Ne deidi? Qyzyl Jebeñ ne?
– Sondai jüirik at bolğan. Onyñ qanaty bar i̇edi. Sol i̇esime tüsip ketti. Qūlağymdy qūia beriñizşi i̇endi...
– Jöniñdi aitşy, sen kimniñ balasysyñ öziñ?
– Qyrğyzbaidyñ.
– Qai Qyrğyzbai? Älgi deldal Şilmembet pe? Ötirik aitsañ ölesiñ. Käne, jürşi Qyrğyzbaiğa. Äi, onyñ balasy bar ma i̇edi, ä?
Tūrardy qolynan myqtap ūstap alyp, jūrtty kimelep, atasy tūrğan jerge alyp keldi.
– Au, Qyrğyzbai, moinyñdy būr. Satar köbeisin. Mynau seniñ balañ ba?
– İe-i̇e, Aqköz batyr, aman ba, şirağym. İe-i̇e, myna Tūrar ma? İe-i̇e, meniñ, meniñ...
Qyrğyzbai qalbalaqtap qaldy. Saudalasyp tūrğan özbek pe, täjik pe – äriptesterin tastai berip, şetke yğysa berdi. Aqközdi bylai alyp şyğyp:
– Būl birdeñe istep... ne bolyp qaldy? – dep abdyrai jautañdady.
– İeşteñe de, täiiri, degbiriñ ketpei-aq qoisyn. Äşeiin, Qyrğyzbaidyñ balasymyn degen soñ, i̇e Qyrekeñde mūndai qasqyr bala bar ma i̇edi dep qalğanym ğoi. Äi, aqymaq, bara ber, – dep Aqköz Tūrardyñ qolyn bosatty.
– Aqköz batyr, men sağan şynymdy aitaiyn, – dep atasy Aqközge sybyrlap jan-jağyna qarady. Ūrlyq qylğan adamdai özinen özi quystanady. Tūrardyñ yzasy keldi. Üp-ülken kisi de osyndai ürkekteidi i̇eken-au. – Būl baiağy öziñ biletin Rysqūldyñ balasy. Auzyñnan şyğyp ketip jürmesin, ainalaiyn. Qyrğyzbaiyp bolyp osyndağy orys mektebinde oqidy. Meni izdep kelgen ğoi bazarğa. Bes-on tiyn berip qūiatynym bar. A-a, a, Tūrar, mä, künim, – dep Qyrğyzbai qaltasynan aqşa syldyrlatty.
– Alda, ainalaiyn-ai, – dep Aqköz öñi jylyp sala berdi. – Aidauğa ketken Rysqūl jazğannyñ jalğyzy osy de. O, şirkin, jalğan-ai!..
İendi Aqköz Tūrardy bauyryna basyp, kürektei qolymen balanyñ basynan sipady. Qūddy öziniñ äkesi siiäqty. Bala myna meiirden şala mas, bir körgen bötenniñ bauyryna tyğyla tüsti.
– Rysqūl qandai i̇edi! O, şirkin, jalğan. Ol i̇ekeumiz biraz kün däm-tūzdas bolğanbyz baiağyda. Myna Aibar sidyrmai, Almaty auyp ketti ğoi sonda. Oğan da mine, otyz jyldai bolyp qaldy. Babam Älimbek batyrdan qalğan köz i̇edi, meni közindei körip jür dep mağan tūla boiy tūldyry – jalğyz kümis i̇erin syiğa tartyp i̇edi. Jaña myna jaman sonyñ üstinde jarbiyp otyr. Sirä, tanyğan-au deimin äkesiniñ kümis i̇er-toqymyn. Tanydyñ be-i̇ei, şynyñdy aitşy?
– Qaidan tanysyn, – dedi Qyrğyzbai da quanyp, i̇endi i̇ekpin ala söilep. – Ol kezde būl aqymaq joq i̇edi ğoi. Būl Almatyda tuğan bala. Qaida-a-a, beride ğoi. Qūdai qoisa, qazir on i̇ekige şyqty. Al äkesinen habar joq. Ögei şeşesi Izbaişa Moldabektiñ qolynda, Tülkibas jaqta. Ahat deitin ağasy bar i̇edi ğoi Rysqūldyñ, sol tuğan jerge baryp ölemiz dep köşirip äketken. Aqközjan, kem-ketikke yqylasyñ tüsip jüretin i̇er jigit i̇ediñ, – dep Qyrğyzbai tağy da jalynyşty ünge köşti. – Auzyñnan şyğyp ketip jürmesin. Rysqūldyñ balasy i̇ekenin pristav bilip qoisa, mūny da, meni de oñdyrmaidy. Oqu oqyp, jetilse, kim biledi, adam bolyp, öz künin özi körip keter...
– Qaltyrama, Qyrğyzbai! – dedi kenet qatqyl ünmen Aqköz. – Meni auzyna ie bola almaityn aljyğan dep tūrmysyñ. Al, şyrağym, atyñ kim? – dep i̇endi balanyñ basyn köterip özine qaratty. – Tūrar deimisiñ. Men seniñ äkeñniñ qandyköilek joldasy bolamyn. Baiağyda osy Merkede Rysqūl i̇ekeumiz tize qosyp talai jürgenbiz. Anau tūrğan aq şapandy juan şaldy kördiñ be?
– Napoleon, – dedi Tūrar.
– Napalany nesi. Aibar ol. Seniñ äkeñ i̇ekeumiz sonyñ qyzmetinde bolğanbyz. Sonyñ malyn aidap, talai jerdi aralağanbyz.
– Onyñ balasy menimen birge oqidy, – dedi Tūrar.
– İe, bäse, – dedi Aqköz basyn şaiqap. – Bai balasy – baiğa ūqsaidy, bailanbağan taiğa ūqsaidy. Ol da äkesindei bireudiñ qolymen ot kösegiş. Jaña meni aidap saldy ğoi sağan. O, aram-ai!
– Oibai, Aibardyñ balasymen şataspai jür, balam, – Qyrğyzbai qaitadan qaltañdai bastady. – Al, Aqköz batyr, qu tirşilik, älgi sarttar meni kütip tūr ğoi. Üige kel, meiman bol. Sonda bir äñgimelesermiz, al äzir...
– Bara ber, Qyreke, bara ber. Jolyñnan qalma. Äitpese, är qoidan alatyn on tiyn şiriñkeden qūr qalasyñ. Saudañ jöndi jürmese, anau Aibar seni de Rysqūl men myna men qūsatyp qyryna alar. Bar!
Şal ketken soñ, Aqköz Tūrarğa tağy bir abailap qarap alyp:
– Äkeñe tartypsyñ, – dedi. – Biraq qūdai sağan onyñ qiyn jolyn bermei-aq qoisyn. Bärin de i̇estigem. Rysqūl turaly añyz köp. Ras bolsa, soldattardy öltirip, katyrğydan qaşyp ketipti deidi, kim biledi? Äiteuir tiri jürse, bir keler. Oquyñ qalai, qarağym. Qarnyñ aşyp jürgen joq pa? Qaibir jetisip jürmin deisiñ.
Aqköz Tūrardy şäihanağa alyp baryp, palau äperdi, qymyz berdi. Ärkim, ärkim: – Būl kim, Aqa, būl kim? – dep i̇edi, Aqköz:
– Özimniñ balam, nemene bala körmep pe i̇ediñder, o nesi-i̇ei, – dep qoidy.
– Äkeñniñ jaqsylyğyn köp körip i̇edim, būl köilek sonyñ bir mysqalyna da tatymaidy. Al! Meni i̇esiñe ala jürersiñ. Men osy Merkeden i̇elu şaqyrym Qorağaty degen jerde tūramyn. Aqköz Qosanūly deseñ jūrttyñ bäri biledi. Bazar saiyn özim de kelip tūramyn. Ipi şaruam joq, mal satpaimyn, Qyrğyzbai atañ qūsap deldaldyq i̇etpeimin. İeldi köresiñ, äjik-küjik äñgime. Bailardyñ beiilin añdaisyñ. Soryñdy ūraiyn kedeidiñ neşe parasyn baiqaisyñ. Baiyn – kedei, kedeiin – bai i̇eteiin deseñ, qolyñnan kelmeidi. Ol qūdaidyñ isi. Äne, ana bir sorly jaman ögizin jegip, joñyşqa äkelip satyp otyr. Jetiskeninen i̇emes qoi. Äne, jusan şauyp, sony satyp, şäi pūlyn tauyp jür ana bireu.
– Ua, Aqköz batyr, – dep qaldy bir tūstan soqyr duana. Qobyzyn sarnata-sarnata jalyqsa kerek, i̇endi kir şüberekpen orap, qorjynyna salyp alypty. Temir taiağyn aldyna kezei ūstap jerdi şūqylap keledi. – Ua, Aqköz, dauysyñnan tanydym. Qaiyr-sadaqañ bar ma, qarağym. Jaman ağaña berip qoi, tileuiñdi tilep jüreiin.
– Mine, joqşylyqtyñ tağy bir aş jolbarysy. Men bala kezimde myna qobyzy bar i̇edi, özi de tozbaidy, qobyzy da tozbaidy.
– Qalt aitasyñ, Aqköz. Men tozdym. Bala-şağağa masyl bolmaiyn dep kelemin, äitpese üiden şyqpai-aq jatar i̇edim. Al qobyzym tozbaidy. Meniñ süiegim qurap qalğanda da, būl tozbas. Sypataidyñ asynda tartylğan būl qobyz. Ätteñ, men ölgende, mūny özimdei tartar ūl tabylsa, sonda men jannatta jatqandai bolar i̇edim, qaiteiin. Ondai ūl joq. Sypataidyñ aitqanyn bilesiñ be, Aqköz?
– Ne dep?
– Sypatai aitqan: meniñ asymda bäigeden kedeidiñ aty kelsin dep. Qaida sondai batyr i̇endi? Sypataidyñ asyn bergende sonau Syrdan Maily aqyn kelgeni i̇esimde.
Botbai i̇eli, tuğanym,
Qūtty bolsyn dumanyñ!
İel şetine jau kelse,
Tyrqyrata quğanyñ, –
degeni i̇esimde. – Zamanymda sol Mailynyñ oñ jağynda otyryp i̇em, aruaq tozsa – jyn bolar, i̇endigi türi mynau Japarqūl aqyn ağañ nyq.
– Sypataidyñ asynda men de meimandarğa tabaq tartqanmyn, – dedi Aqköz duananyñ alaqanyna aqşa salyp tūryp. – Jaqynda Sypataidyñ asyndai ülken bir toi bolady. Aibar saudager Bekten bolystyñ balasyna qyzyn ūzatady. Sypataidyñ asynda bas bäigege jüz tailaq tigilip i̇edi, būlar ne tiger i̇eken – köremiz, qūda qalasa.
– Jaqsy boldy aitqanyñ, Aqköz. Bekten bolystyñ toiyna şaqyrusyz baramyn. Biraq şaqyrylmağan qonaq – sypyrylmağan jerde otyratynyn da bilemin... Allauhi-ah! O, mūsylmandar, qaiyr-sadaqa ber. Bäle-jaladan, kesir-kesepattan ada bolasyñdar. Allauhi-ah! Aqköz, aman bol, qarağym. Allauhi-ah! Allauhi-ah! Allauhi... h!
Duana dauysy qalyñ toptyñ arasyna sudai siñip ketti.
Onyñ ornyna i̇endi baqalşy dauysy bajyldañqyrap, basym şyqty:
– Aina bar, taraq bar,
Almasañ da qarap qal!
Bir şetten bağlan qozydai sary ala qauyn satqan saudager orysşa üirenip alğan birauyz taqpağyn qūrannyñ süresindei qaitalap qaqsai bered:
– Padhadi narod,
Svoi ogorod:
Palavina sahar,
Palavina med...
Torlama sary qauyndardyñ birazy pisigi ötip, qaqqa jarylyp ketipti. Yrsiğan jaryqtan bal ağyp jatyr. Küzgi ara, qara şybyn älgi balğa üimeleidi. Saudager olardy belbeuin şeşip ürkitken bolady. Şyrynnyñ qūrbany bolyp ketse de riza şybyndar qaita kelip qonady.
İendi bir sät i̇elden i̇erekşe qalyñ toptyñ işinde japadan-jalğyz at minip jürgen bireu aşy dauyspen aiqailap keledi:
– İei, jarandar, jarandar!
Būl sözime qūlaq sal!
İel aman, jūrt tynyşta
Şoqpar, Şudyñ boiynan
Süiinşige syilyq bar!
Bir üiir jylqy joğaldy.
– Mine, būl bizdiñ qazaqtyñ käsibi, – dedi Aqköz Tūrardyñ iyğynan sipalap tūryp. – Noğai aina-taraq satady: sart qauyn satady; qazaq joğalğan jylqysyn izdep han bazarda jar salady. Ömir osy. Malyn ūry alady, jerin patşa tartyp alady. Osynyñ bärin işiñe toqi ber, bala! Mine, myna jaima bazarğa qara. Tirşiliginiñ türine bolaiyn. Anau ölesi şaldyñ aldynda ne joq: synyq taraq, i̇eski kebis, tot basqan şege, tüireuiş, şamnyñ biltesi, ağaş tüime... Osy käsibi. Onsyz oğan ömirdiñ qyzyğy joq. Bir joly men siiäqty bir qazaq osy jaima bazardy jağalap jürip bir aq däri körip, satuşydan:
– Mynau ne? – dep sūrapty.
– Bürge öltiretin däri, – depti älgi.
– İe, jaqsy boldy ğoi, mağan satşy, – depti qazaq. İendi kelesi bir aptada älgi qazaq jaima bazardan aq däriniñ iesin tauyp alyp:
– Äi, sart! Aldağanyñ ne? Däriñ bürge öltirmeidi i̇eken. Aqşamdy qaiyr! – deidi.
Satuşy saspastan:
– Sen ony qalai berdiñ bürgege? – deidi.
– Qalai beruşi i̇edi? Tekemetke seuip tastadym.
– İe, beker bolğan. Bürgelerdi jeke-jeke ūstap äkelip därini iısketu kerek i̇edi de, – depti satuşy saspastan... Añqaumyz bala, añqaumyz. Qaşan ğana qaharlanar būl halyq. Ätteñ, qairan seniñ Rysqūl äkeñ siiäqty otqa qyzğan tastai ūldar köp tusa ğoi būl i̇elden.
Aqköz attar bailauly tūrğan jaqqa bettedi.
– Seniñ äkeñ baiağyda Tülkibastan Merkege kelgen soñ i̇ekeumiz bir jyldai jūp jazbai birge boldyq. Aitsa, äñgime köp. İendi kezdesip tūrarmyz. Äli aityp berermin. Mine, mynau sol äkeñnen qalğan belgi, – dep Aqköz kümis i̇erdi kürektei qolymen sart i̇etkizdi. Aqjal sary aiğyrdyñ şylbyryn mama ağaştan şeşip, basyn būryp, küpşekti kümis üzeñgige aiağyn kötere berdi.
Aqköz atqa qonğanda, būrynğydan da aibyndy körinip, aruaqtanyp keterdei i̇eken. Tūrar i̇eriksiz öz äkesimen salystyrdy. Äkesi de at üstinde i̇er-azamattyñ sūltany bolatyn. Biraq ol tym lypyldap, tym tistenip tūratyn. Mynau jaibaraqat, tipti mañğaz, ai mañdaily şapyraş şara köz, narttai nūrly, nau tūlğa i̇eken.
Ol at üstinen i̇eñkeiip tūryp, Tūrarğa qolyn sozdy.
– Raqmet, ağa, – dedi Tūrar qoştasuğa qimai.
– Oqy, şyrağym, jalğyzbyn dep jasyma. Äkeñniñ oşağy öşip, qazany töñkerilip qaldy i̇eken dep qapalanba. Men adam tanysam, sen tegin i̇emessiñ, teksiz i̇emessiñ. Äkeñniñ öşip qalğan oşağyn sen jüregindegi ottan tūtatarsyñ äli. Seniñ äkeñ i̇esime tüsken saiyn meniñ keudem jauyr attyñ arqasyndai syzdaidy. Tiri bolsa, bir keler. Jä, qoş...
– Raqmet, ağa...
Aqközdiñ jañağy sözi jüregin jalyndatyp jibergendei, özinde bir joiqyn jiger paida bolğandai bek qanattanyp, qataiyp qaldy.
«Äkeñniñ öşip qalğan oşağyn jüregiñdegi ottan tūtatarsyñ», – dedi-au. Bälkim, oşağy öşken, qazany töñkerilgen tek bizdiñ üi ğana i̇emes şyğar. Öşpese de ölegizigender köp qoi. Solardyñ da otyn tūtatuğa kerek şyğar, ağa».
Biraq būl oiyn ol äzir dauystap aita almady. Alysta qalğan Talğar taudyñ bauyryndağy jeroşaq közine i̇elestedi. Onyñ külin aldaqaşan jel suyryp äketken. Odan beri jañbyr jauyp, qar jauyp, jeroşaq opyrylğan. Besağaştağy Tau-Şilmembettiñ jerkepeleriniñ ornynda bükşigen-bükşigen kişkentai töbeşikter qalğan. Olardyñ üstin yzaly, yzğarly jalau siiäqty şoñaina tiken basqan. Şoñaina tiken keşke taudan jel soqqanda yzyñdap äldene aitqysy keler. Biraq onyñ tilin kim tüsinedi? Şoñaina tikenniñ yzyñy... Onyñ tilin bilgen bar ma...
Bağanağy duana attyly Aqközdiñ aldynan tağy kezdesip:
– Ua, Aqköz, atyñnyñ dübirinen tanydym. Attandyñ bilem auylğa. Al jolyñ – şydyr, joldasyñ – Qydyr bolsyn, jolbarysym! – dedi.
Däl bir ūly joryqqa şyğaryp salyp tūrğandai, jaiuly qolyn jiyp alyp, qasañ qaiystai bir japyraq betin sipady.
Tūrar internatqa qaitpaqşy i̇edi, bazar qaqpasynyn aldynan tağy bir soqyrdy körip toqtady.
– İerteñgi küniñdi oiladyñ ba, adamdar! İerteñ seni ne kütip tūrğanyn bilgileriñ kele me, adamdar! Bilgileriñ kelse – beri jaqyndañdar, – deidi älgi äz orysşalap. – Teñiz şoşqasy äulie maqūlyq. Bärin de biledi. Ol qazir senderge öz tağdyrlaryñdy aityp beredi. – Äz orys şaqşiğan künnen qoryqpai aq basqan qyzyl jiek közimen aspanğa qarap, atjalmandai maqūlyqty arqasynan sipap tūr. Qaqsap tūr. Jağy sembeidi. Al teñiz şoşqasy ündemeidi.
Tūrar baiqaidy: köripkel, tyşqanğa bal aştyryp jatqandardyñ işinde mūsylman näsili joq. Olar jolamaidy. Soqyr orysqa mas uriadnik tältirektei basyp, taiap kelip:
– İliuşa! İlia paiğambar! Ana maqūlyğyña ait, mağan bal aşsyn. Üidegi balpyldağan qatyn mağan tağy ūrsar ma i̇eken, joq «janym, jarym» dep küle qarsy alar ma i̇eken, käne, – dedi.
Uriadniktiñ furajkesi bir şekesine qisaiğan, belindegi nağany da bökse jağyna ysyrylyp ketken. Saudager qatyndardy bopsalap, samogonğa äbden toisa kerek.
Teñiz şoşqasy, iesiniñ belgi berui mūñ i̇eken, qoraptağy bükteuli qağazdardy tūmsyğy jybyrlap iıskep-iıskep, ortadağy kek qağazdy monşaqtai ūsaq tisterimen suyryp alyp şyqty.
Uriadnik aq kirpik tūzdai közin aşyp-jūmyp, aşyp-jūmyp, kök qağazğa ūzaq qarady. Älde uriadnik sauatsyz, älde qağazdağy jazu sauatsyz, äiteuir tärtip saqşysy qatty qinaldy. Qasyñda qyzyq körip tūrğan Tūrardy baiqap, i̇ejireiip, şübälanyp biraz tūrdy da:
– İei, kirgizenok, hat tanisyñ ba? Oqyşy myna qytaişa jazudy. Meniñ közim būldyrap... – dep «qytaişa jazudy» balağa ūsyna berdi.
Tūrar qağazdy qolyna alaryn alsa da, mañdaiy terşip qūia berdi. Jazu qisyq-qyñyr, şala-sauatty bireu şimailağany körinip tūr.
– Oqy! – dedi uriadnik jerdi tepsinip. Soqyr balgerdiñ teñiz şoşqasy qobdişanyñ işine būğa tüsti.
– «Juyq arada qyzmetiñiz joğarylaidy. Märtebeli törelermen terezeñiz teñ bolady».
– Ary qarai, – dep uriadnik Tūrardyñ toqtap qalğanyna renjip.
– Boldy. Basqa jazu joq.
– İliuşa! Paiğambar! Malğūn! Däl osy säuegeilikti sen mağan on jyl būryn aitqansyñ. Osydan on jyl būryn ana ala maqūlyğyñ däl osyndai jazuy bar qağaz tartqan. Qyzmetim joğarylağan tügi joq. Bäri ötirik, oñbağan! Märtebeli töreler... Körsetemin men sağan, İliuşa! Aldauşy bolma! Kök tiyn da joq sağan.
Uriadnik aşulanyp, qyrşañqy bolğan attai qisalañdap kete bardy.
Tūrar İliuşa soqyrdy aiady. Baiğūs şynnan qoryqty. Teñiz şoşqasy odan beter üreilenip, jiı-jiı demalğannan büiiri bülkildep ketti.
– İliuşa ağai, mağan aşyñyzşy. Mine, aqşam bar, – dep Tūrar soqyrdyñ alaqanyña qara baqyr saldy. Qorqyp qalğan qasqa teñiz şoşqasy iesiniñ itermeleuimen bir qağazdy äreñ suyryp alyp şyqty.
«Sen tuğanda aspannan qūiryqty qyzyl jūldyz aqqan. Bükil ömiriñ alaulağan ot, şaiqas şyğar...»
Uriadniktiñ qağazy qarapaiym tüp-tüsinikti i̇edi. Myna öz qağazynyñ mağynasy bualdyr... «Qyzyl jūldyz... Qyzyl Jebe şyğar. Şaiqas? Qandai şaiqas?».
Alda qandai şaiqas kütip tūrğanyn ūğa almai, añyryñqyrap kele jatqanda, bazardyñ şetinen şañ-şūñ şuyldasyp, jemge üimelegen torğaidai şüpirlegen bir top balağa nazary audy. Jaqyndañqyrap baryp i̇edi, balalar kezek-kezek alaqandai ainağa üñilip, ūzağyraq tūryp qalğandaryn iyğynan tartqylap tūr i̇eken. Jasamys bir orys körermenderdi şaqyryp:
– London, Parij, Sankt-Peterburg, Rim. Älemniñ ūly astanalaryn bir sätte aralap şyğuğa bolady. Käne, keliñder! Köriñder! Nebäri bir tiynğa älemdi aralap şyğuğa bolady, – dep şalqyp tūr.
Ainağa üñilip tūrğan balanyñ şüideli jelkesi tanys siiäqty körindi. Betine üñilip qarap i̇edi, Qabylbek i̇eken. Quanyp ketti.
– Qabylbek, būl ne? – dedi Tūrar üş aiaqqa ornatylğan qara qorapty nūsqap.
– Qyzyq. Köresiñ be? Kel, – dedi Qabylbek birden añqyldap, aşyq peiilmen. Basqa balalardy Tūrar tanymauşy i̇edi, olar:
– Ol keiin keldi, biz kezek kütip tūrmyz, – dep kimelei bastap i̇edi, qapsağai tūlğaly, boişañ Qabylbek:
– Şulama, oğan men kezek alyp qoiğanmyn, – dep öktem söilep, basqalardyñ betin qaiyryp tastady. Balalar i̇endi talasuğa bata almai, küñkil-küñkil qyñqyldasyp, amalsyz toqtady. 
Qiiäl jetpes ğajaiyp qalalar birinen soñ biri jalt-jūlt i̇etip öte şyqty da, arty qap-qarañğy tünek bolyp, būldyrap baryp bitti.
Ainadan betin būrğan Tūrardyñ jüzinen Qabylbek tañ qalğan belgi körmei:
– Nemene, ūnamady ma? – dedi.
Tūrar oğan jauap bermei, jasamys orysqa būrylyp:
– Siz Sahalindi körsete almaisyz ba? – dedi.
Älemdi uysynda ūstap, lepirip tūrğan adam äueli sūraqqa tüsiniñkiremei, sätten soñ:
– Sahalin! – dep sañq i̇ete tüsti de, lezde saqylyqtap tūryp küldi kelip. İeger tauyq küle bilse, däl osylai küler i̇edi. Jūmyrtqalaityn jer izdep alasūrğan tauyqtap osylai qaqylyqtaidy. Tūrardyñ tūp-tūnyq közderinen jarq-jūrq i̇etip ūianğan otty baiqap, balanyñ bir jandy jarasyn tyrnap alğandai bolğanyn sezip, jasamys orys külkisin tiiä qoidy.
– Joq, balaqai, Sahalindi körsete almaimyn. Sahalin äli mūndai türli-tüsti suretke tüsirile qoimağan şyğar. Äri dese ol Parij i̇emes, Rim i̇emes. Sahalinde, bauyrym, Ohot teñizinen soqqan taudai-taudai tolqyndar, tipti bizdiñ pristavtyñ kök şatyrly biık üiin basyp qalatyn qalyñ qar, basqa ne qyzyq bar?
«Ana bir joly İvan Vladimiroviçten Sahalindi būl şūqşiiä sūrap i̇edi, tağy da... Mümkin, jäi qiiäl şyğar. Men de Afrikany körsem dep qiiäldaimyn ğoi».
Qabylbek osylai tüidi de, Tūrardan Sahalinniñ syryn sūrap jatpady. Biraq onyñ birtürli köñilsiz bola qalğanyn baiqap, özinşe ony aldandyrmaq nietpen:
– Jür, Tūrar, bizdiñ auylğa barasyñ ba? Bizdiñ auyl Oitalda. Onşa alys i̇emes. Men jäkeme ilesip, qoi aidasyp kelip i̇edim. İerteñ sabaqqa ülgiremiz, – dedi.
Tūrar biraz oilanyp tūrdy da:
– Joq, sabaqqa daiyndalamyn. Onan da sen internatqa jür. Auylyña baryp, odan tañerteñ salpaqtap jüresiñ be sol. Sabaqqa birge daiyndalaiyq – dep Tūrar öz ūsynysyn aitty.
Qabylbek internatqa bügin barğysy kelmep-aq i̇edi, biraq Tūrarğa «joq» dei almady. Tūrardan i̇eñseli, qaruly bola tūra onyñ aitqanynan şyğa almaitynyn Qabylbek būl joly tağy baiqady.
– Jaraidy, jäkeme aityp qaitaiyn,– dep mal bazar jaqqa jügire jöneldi de, keşikpei keri oraldy.
– Seniñ jäkeñ de Napoleonnyñ generaly ma? – dedi Tūrar şañy būrqyldağan köşege şyqqan kezde.
Qabylbek tüsinbei qaldy. Tūrar «Napoleon» jaiyn tüsindirgennen keiin:
– Joq, ä, qaidağy general, – dedi Tūrardyñ zildi mysqylyna kek tūtpai añqyldap. – On şaqty qoiymyz bar i̇edi, kiım-keşek alamyz dep, sonyñ i̇ekeuin aidap kelgenbiz. Jäkem deldal i̇emes, qūdai saqtasyn. Deldal Seriktiñ äkesi ğoi.
– Kördim. Serik siiäqty qūlağy qalqiğan sary şal i̇eken, – dedi Tūrar borpyldaq topyraqty keşken Qabylbekten şetteñkirep aryqtyñ jağasyndağy şymdauytqa şyğyp kele jatyp.
Arbiğan aq terekterdiñ sarğaiğan tüietaban japyraqtary üzilip ūşyp, biıkti qimağandai, qybyjyqtap qalyqtap baryp-baryp, amalsyzdan aiaq astyna yñ-jyñsyz qūlap tüsip jatyr. Şirkeu qoñyraularynyñ äli sembegen sarnauyq üni sary japyraqtardyñ janazasyndai i̇estiledi. Şirkeuden qaitqan kempirler oñtüstikke osy kezde oralğan qarğalardai kileñ qara kiınip, top-top bolyp barady. Qoldarynda taiaqtary, aq şüberekke orağan tüiinşekteri bar.
İsa paiğambar tirilgen jeksembiniñ küni besinge auyp bara jatty.
* * *
Mektep-internat – būryn Aibar baidyñ ğimaraty bolatyn. Özi kök tüñkeli jaña jai saldyryp, soğan köşti de, myna i̇eski üiin ükimetke paidasyna satty. Ükimet qazyna qaltasynan tiyn şyğarğan joq. Jeti bolys Merkeniñ är tütininen bes tiynnan jinalğan qarjy tağy da sol Aibardyñ şanaşyna tüsti. Ainalasyn i̇eresek adam qolyn sozsa jetpeitin biık dombaz dualmen qorşap tastağan. İnternat jağyna kirip-şyğatyn jalğyz auyr qaqpany kürkildek orys şaly küzetedi.
Ol qorityn bailyq şamaly. Aibar baidan qalğan üidiñ aldynda är jerinen ağaş tireu qoiğan bastyrmasy bar. Sol tireu börenelerdi qağyp äketpese, basqa ūrlaityn zat joq. Aitpaqşy, i̇eñ şetki bölmede azyq-tülik, azyn-aulaq mülik saqtalady. Onyñ kiltin Älipbektiñ özi ūstaidy. Azyq-tülik bolğanda, internattyñ balalaryna köje pisiretin birer qap qyzyl bidaidyñ ūny, birer qoidyñ i̇eti, bir qap qant, şikidei aqtağan botqalyqtary... Bir buma aq jaima, monşadan keiin balalar auystyryp kietin bir deste taza jeide-dambal, tağysyn tağylar.
Demalys künderi internatta jalğyz qalatyn Tūrarğa bola mūnda qazan asylmas. Aspaz äiel de demalady. Älipbektiñ aituymen aspaz äiel Tūrarğa bir kündik tamaq tastap ketedi. Jarty bölke nan, üş-tört tüiir qant, bir kesek aşy irimşik...
Qabylbek i̇ekeui qūrğaq tamaqty bölip jep, qalaiy tostağanmen suyq sudy simirip-simirip, bilteli şamnyñ jaryğymen kitap oquğa kirisken. Älgide ğana taqyl-tūqyl tamaqty qomsynyp, Oitaldağy apasy asqan i̇etten qūr qalğanyna iştei ökinip otyrğan Qabylbek i̇endi Tūrar Lermontovty dauystap oqyğan kezde Oitaldy da, dämdi i̇etti de lezde ūmytty.
Öleñdi oqyp bolyp, Tūrar kitaptyñ betin tars japty da, bilte şamnyñ älsiz säulesimen kömeski köringen terezege közin qadap, melşidi de qaldy. Oñ köziniñ aldyna jalğyz tamşy jas synaptai üiirilip kelip, sol qalpy bir tüiir gauharğa ainalyp qalğan siiäqty i̇edi.
Qabylbek Tūrardyñ jaña ğana jarqyldap otyryp, kenet jauar būlttai tünergenine tañ qalsa da, ündegen joq. Synypta i̇ekeui i̇eki jyldan beri bir partada otyryp, äbden bir-birine iısi siñisip ketken. Oqtyn-oqtyn Tūrardyñ kenet būlt bürkenip qalatynyn Qabylbek būrynnan biletin.
Terezeniñ ar jağy qap-qarañğy. Myna tynyştyqta küzdiñ jañbyry tyrs-tyrs tamşylap tūrğany i̇estiledi. Tereze syrty qap-qarañğy bolğanmen Tūrar sol tünekten öz äkesin köredi. «Qapastyñ qaqpasyn aşyñdar! Jaryq künniñ säulesin kösetinder! Qaraköz aru men qara jal arğymaq qaida? Qaraköz aru alysta. Qarajal aiğyr – kökorai şalğyn jailauda. İer-toqymsyz, jügensiz būlğañdauyn qaraşy. Ätteñ, dünie, därmen joq. Tas abaqty tars jabyq, i̇elegizgen şyrağdan ğana tilsiz joldas. Temir i̇esiktiñ ar jağynda i̇etiginiñ taqasy taqyldap qarauyl ğana jür. Japadan-jalğyz Rysqūl. İeliñ qaida? Arqasyn azap tesken Tau-Şilmembet qaida? Bor bolğan bozdaqtar. Qaraköz Izbaişa qaida? Qarlyğaştyñ auzyn aşqan balapandaryndai Tūrar men Tüimetai qaida?».
Kökesi däl qazir däp osylai dep aitqandai Tūrardyñ qūlağyna alystan talyp Rysqūldyñ üni keldi. Sol ün i̇estilmei qalmasyn degendei bala tynyştyq tilep, dem almai otyrğan tärizdi. Alystağy äkesimen ünsiz söilesuge Tūrar osylai ädettenip alyp i̇edi.
Tilsiz tyğyryqqa tirelip otyrğan i̇eki balany daladan i̇estilgen saldyr-sūldyr dybys selt i̇etkizdi. İekeui de terezege jabysa qarap qalyp i̇edi, qarañğy auladan i̇eşteñe körinbedi. Tūrar äldenege seziktengendei bosağada jatqan temir şybyqty ala sala dalağa atyp şyqty. Qabylbek qarap otyrsyn ba, ol da jügirdi. Qoimanyñ aldynan äldekimder qarañ-qūrañ i̇etkendei boldy.
– Būl qaisyñ-i̇ei! – dedi Tūrar.
Älgiler aulanyñ arğy şetine apyr-topyr qaşa jöneldi. Boişañ bireui dualdyñ i̇erneuine qol artyp ülgirdi. Alasasy dualdyñ biıgine qoly jetpei qaita qūlap tüsti. Biıkten aunap, ary domalap bara jatqanyn Tūrar temir şybyqpen mai qūiryqtan bir osyp ülgirdi. Alasa boilysyn Qabylbek ūstap aldy.
– Öi, mynau... Serikpisiñ? – dedi Qabylbek dauysy oqys şyğyp ketip. Qolğa tüsken «tūtqyn» betin jeñimen bürkemelei berip i̇edi, Tūrar onyñ qolyn qağyp jiberdi.
– Serik!
– Äi, qaidan adasyp jürsiñ?
Serikte ün joq. Ana i̇ekeui ony süirep, qoimanyñ aldyna alyp bardy, balanyñ basyndai qara qūlyp ornynda i̇eken. Tūrardyñ aiağy jerde jatqan auyr zatqa tirelgendei boldy. İeñkeiip qarap i̇edi – som temir i̇eken.
– Qūia beriñder meni, äkem ūrsady, – dedi Serik jalynyp.
– Jäi, qydyryp jür i̇edik, senderge kele jatyr i̇edik...
– İe, bizge kele jatsañ, bizdiñ i̇esik anau, qoimada neleriñ bar? Qasyñdağy kim?
– Jäi, bizdiñ körşiniñ balasy.
Jañbyr üdep bara jatqan soñ aryq qoidai tyrtysqan Serikti süirep, bölmege kirdi. Tūrardyñ tañ qalğany kürkildek qarauyl şal myna u-şuğa selt i̇etpeidi. Qabylbekke:
– Baiqa, qaşyp ketpesin, – dep özi qarauyl şalğa şyğyp ketti. Kürkildek qarauyl tūlypqa oranyp, ūiqyny soğyp jatyr. Samogonğa toiyp qūlağan bolar, ary-beri tartqylap körip i̇edi, şybyn şaqqan qūrly bolmady.
Tūrar qaityp kelip, Serikti alqymynan aldy.
– Ait şynyñdy janyñ barda. Şynyñdy aitsañ, biz seni Älipbek ağaiğa ūstap bermei-aq qūiaiyq. Aitpaidy i̇ekensiñ, öz obalyñ – öziñe. Qoimany tonamaq bolğandaryñdy jasyra almaisyñdar. Mine, qūlyp būzar som temir. Ait, qasyñdağy kim?
– Atamyrza...
– Al sonda i̇ekeuiñe ne jetpedi? Aşsyñdar ma?
– Joq ä?..
– İendeşe internattyñ qoimasynda neleriñ bar? Ūrlyq qylğyñ kelse, Atamyrzanyñ öziniñ äkesiniñ dükeni dünie-mülikke siresip tūrğan joq pa? Soğan nege tüspeisiñder?
– Atamyrza...
– Nemenege, Atamyrza?
– Meni ūstap bermeisiñder me? Şynymdy aitaiyn.
– Olda-bilda, şynymdy aitamyn de! – dep Qabylbek te şüiildi.
– Olda-bilda, şynymdy aitamyn, – dep Seriktiñ qalqan qūlağy künbatystyñ suyq soqqan japyrağyndai bürisip bara jatty.
– Kündiz Atamyrza seni bazardan köripti, – dedi Serik şiñkildek dauysymen neğūrlym jağympazdana söilep. – Sağan Aqköz degen kisiniñ köilek alyp bergenin de köripti. Men üide otyr i̇edim, ysqyryp şaqyryp aldy. – Şarua bar dedi. – Ol ne? – dep i̇edim, – Tūrardy qatyramyz, – dedi. – Qaitip? – dep i̇edim, internattyñ qoimasynan aqjaima ūrlaimyz. İerteñ Älipbek kelip, qoimany körip, kim ūrlady degende, internatta jalğyz qalğan Tūrardan körmei me. Sen ūrlamasañ, jaña köilekti qaidan aldyñ demei me oğan. İendi tüsindiñ be? – dedi. Tüsindim dedim. Atamyrzany özderiñ bilesiñder ğoi, aitqanyn istemeseñ, qyr soñyña tüsip alady. Äkesine aityp, meniñ äkemdi sorlatady. Bilesiñder ğoi...
Seriktiñ müsäpir türin körip, onyñ aitqanynyñ bäri ras i̇ekenine közderi jetip, Tūrar men Qabylbek ony aiap ketti. Atamyrzanyñ aitağynda jürgeni bolmasa, būl baiğūs qalbalaqtap qalğan aqköñil, qağilez bala.
– Jaraidy, Serik, sen bizdi körgen joqsyñ, biz seni körgen joqpyz. Tek Atamyrzadan irgeñdi aulaq sal. Äitpese, ol seni bäribir bir küni omaqastyrady. Oilan, – dedi Tūrar. – Al i̇endi üiiñe qait. Bizben birge bolsañ, ölmeisiñ. Äkeñdi de qūdai almaidy. Aibar bolmasa, aştan qyrylatyn ba i̇ediñder? Biz seni jamandyqqa qimaimyz. Osyny tüsin.
Serik alğysyn qaityp aitaryn bilmei, auzy yrjiyp, basyn izei berdi. Aş bidaidai betindegi külki izi qoldan japsyryp qoiğan tyrtyq siiäqty. Serik şyn qorqynyş pen şyn riza sezimdi basynan birinşi ret bügin ötkerdi.
Tūrardyñ i̇esine kündiz soqyr balşynyñ kök qağazyndağy jazu tüsti. «Şaiqas» degen bar i̇edi. Mümkin, şaiqas osy şyğar. Atamyrza mağan bäle oilap, qiiänat jasamaq boldy. Äiteuir, abyroi bolğanda, özi masqaralandy. Al onyñ aram oiy iske asqanda şe? Men ūrlağan joqpyn dep qalai dälelder i̇edim? Däl basyp, qolymnan ūstap almasa da İvan Vladimiroviç pen Älipbek ağaidyñ köñilinde küdik qalar i̇edi. Sūmdyq-ai».
Tūrar şaiqastyñ mänin i̇endi-i̇endi tüsine bastağandai i̇edi. Şaiqas – tek jūdyryqtasyp töbelesu i̇emes, ūrmai jaralaityn zymiiän soqqy da bolady i̇eken. Osynyñ bäri küres i̇eken. Al, «bükil ömirdiñ bäri şaiqas bolatyny qalai?».
* * *
Jazğa salym tereze aldyndağy aq terekterdiñ aşañ jasyl japyraqtary künnen künge jaiylyp, syrğalary salbyrai bastady. Küzde jan täsilim i̇etken sary japyraqtar qys boiy jerde jatyp, topyraqqa siñip, jer astyndağy tamyr arqyly ağaş basyna qaitadan örmelep şyğyp, anasynan qaita tuyp, ölip-öşu degen ūğymdy tärk i̇etip, mäñgilik ömirdiñ jyryn sybyrlai bastağan şaq.
Düniede i̇eşnärse izsiz-tüzsiz ketpek i̇emes desedi filosoftar. Taudyñ bökterleri jasyl taqiiä kigendei jañaryp şyğa keldi. Jelkildep şyqqan jasyl şöp yqylym zamandarda ölip-öşkenderdiñ şaşy desedi. Sol şöpti mal jeidi. Adam maldyñ sütin işedi, i̇etin jeidi. Ainalyp kelgende, köp zaman būryn qurağan süiek topyraqqa ainalsa, odan şöp ösip, ony mal jep, ony adam jep, qazirgi tiri jürgeni sol bir kezdegi ölgenderdiñ arqasy siiäqty da.
Aqterektiñ aşañ jasyl japyrağyna qarap, oilanyp otyrğan Tūrar synypqa böten adamnyñ kirip kelgenin keiin añğardy. Synyptağy şäkirtter oryndarynan üdere tūra kelgenin soñynan baiqap, özi de ūşyp tūrdy.
Sūlu mūrtty, boiy tip-tik äskeri kisi İvan Vladimiroviçpen küñkildesip biraz söilesken soñ, mūğalim balalarğa:
– Köne, jaña diktant jazğan däpterleriñdi partalaryña jaiyp qoiyñdar, – dedi.
Kelgen meiman i̇eki qolyn artyna ūstap, bir-bir basyp, partalardy jağalap jürip, şäkirtterdiñ däpterlerine üñildi. Atamyrzanyñ tūsyna kelgende, onyñ däpteriniñ, tysyna qarap:
– A, sen Aibar myrzanyñ balasysyñ ba? – dedi.
– İä, iä, – dedi Atamyrza tym asyğys. Myna joldastarynyñ közinşe märtebeli meiman özine bölekşe nazar audarğanyna riza.
Meiman Atamyrzanyñ däpterin qolyna ūstap, basqalardikinen göri, köbirek şūqşidy. Özinen bir i̇eli qalmai ilesip kele jatqan İvan Vladimiroviçke būrylyp qarap, basyn şaiqady. Mūğalim ony qūptağandai közin jūmyp, basyn izedi.
Būl kelgen Merke uçastoginiñ tergeuşisi Semaşko myrza i̇edi. Merke syndy tükpirdegi uçastokte sauatty adam sausaqpen sanarlyq. Al prokurordyñ jūmysy jyldan jylğa köbeiip keledi. Qylmystylar köbeigen saiyn is te köbeiedi. Ol isti jürgizuge kömekşi kerek. Sauatty kömekşi kerek. Merkede ondai adam teberikke tabylmaidy. Ärine, Aibar siiäqty ataqty adamnyñ balasy būl jūmysqa laiyqty-aq bolar i̇edi. Biraq Aibar myrzanyñ ūrpağy äri sauatsyz, äri aibaq-saibaq, soidaqtatyp jazady i̇eken. Tergeuşi onyñ jazuyndağy byjynağan qatelerdi qyzyl qalammen şimailaiyn dep tūrdy da ol raiynan tez qaitty. Qanşa degenmen Merkedegi syily kisilerdiñ biriniñ tūqymy ğoi, tiıspeiin dedi.
Osy täuir-au degen bir-i̇eki däpterdi ielerine qaitarmai, qolyna ūstağan küii, partalardy jağalai berdi. Şäkirtter qyl köpirdiñ üstinde tūrğandai demderi tynyp qalğan. Mūndai märtebeli adam synypqa täpe-tännen kirip keler dep i̇eşkim oilamağan. Äitpese «Äkemniñ ölerin bilsem talqanğa aiyrbastap jiberer i̇edim» dep bir beibaq aitqandai, myna balaqailar būl diktantqa baryn salar i̇edi. Tergeuşi tūtqiyldan kelip, tUiaq serpuge mūrşa bermei, diñkeletip tūrğany... Tergeuşi teksererin bilse, kök jalqau Atamyrzağa deiin sabaqqa degen dini özgerer i̇edi... amal neşik, tosynnan kelgen zaual boldy būl.
Semaşko myrza jolai tağy bir däpterdi qoltyğyna qystyrdy. Synyptağy qos terezeniñ artqysynyñ tūsyna taqala bere äueli Qabylbektiñ däpterine üñildi. Ony da aldy. Onyñ qatarynda jatqan qağazğa qarap, i̇edäuir tūryp qaldy da, i̇endi onyñ iesine köz tastady. Basqalardyñ özderinen göri däpterlerine köp köñil bölgen tergeuşi būl joly şäkirt balağa zeiin toqtatyp, şamadağydan ūzağyraq tūryp qaldy. Tūrardyñ köñiline küdik kirip: «Meni izdep jür. Ūstamaqşy», – dedi. Biraq syr bermeiin dep tym siresip qalğanyn soñynan añğaryp, i̇erkinirek boluğa tyrysty.
– Familiiä? – dedi Semaşko jäi ğana.
– Qyrğyzbaev,–dedi Tūrar ornynan asyğys köterile berip.
– Otyr, otyr. – Tergeuşi İvan Vladimiroviçqa būryldy. – Basqa sabaqtardan ülgerimi qalai?
– Öte jaqsy. İä, öte jaqsy, – dep direktor i̇eleñdeñkirep ketti.
Semaşko Tūrardyñ tūlğasyn: qop-qoiu qara şaşynan bastap, könetoz botinkaly aiağyna deiin jeke-jeke taldap tūrğandai körindi.
– Densaulyğy?
– Äbden şynyqqan,– dep lezde jauap qatty direktor. Biraq qandai jağdaida şynyqqanyn salalap jatpady.
– Mektepke üiden qatynai ma? İnternattan qatynai ma?
– İnternatta tūrady.
– Äleumettik tegi?
– Orta şarualy kirgiz. Aspara bolysyna qarasty törtinşi auyldan. – Tergeuşi törtinşi auyldyñ qai tūsta i̇ekenin i̇esine tüsirgisi kelgendei, terezeden äri qarap säl kidirdi. Tūrardyñ köñiline aş şieböridei sumañdap neşe aluan oilar keldi. Şyqqan tegime deiin, densaulyğyma deiin täptişteuine qarağanda, tübi tegin i̇emes. «Şynymdy aityp jalynsam ba i̇eken? Joq! Tiliñdi tiste!» – dep özine özi būiyryp, aspai-saspai ol da terezege qarady. Jauqazyn jasyl japyraqty aq terek köñilge sabyr Uialatqandai boldy.
– Būl balany kabinetiñizge alyp jüriñiz. Oñaşa söilesemiz, – dedi de tergeuşi i̇eşkimge qaramai, i̇esikke bettedi. Şyğyp bara jatyp, artyna būrylyp, auyzdaryn aşyp añqiyp qalğan balalarğa:
– Sau bolyñyzdar, – dedi.
Ülkenderdiñ soñynan ilesken Tūrardy balalar sostiysyp, ünsiz şyğaryp saldy. Tūrardyñ oiynda «İendi qaityp būlarmen birge bolamyn ba, joq pa?» – degen sūñğyla sūraq tūrdy. Birneşe jyl bolğan, bir būlaqtan bilim alğan, bir qazannan as bölisken, internat degen şañyraqtyñ astynda qily-qily künderdi birge keşken bauyrlaryna bir būrylyp qarağysy keldi. Ol tipti qazir
Atamyrzanyñ özin de qimai bara jatty. Tergeuşi qūsap ol da: «Sau bolyñdar», – dei jazdap, aldağy beimälim bolaşaqtyñ bosağasynan attai berdi.
IV
– Sen i̇endi mağan äri tilmaş, äri pisar bolasyñ, – dedi Semaşko myrza Tūrarğa. Balanyñ jüregi bülk i̇ete qaldy. Jamanşylyq kütip i̇edi, jaqsylyq şirkin jalt i̇etip i̇eles berdi. Betine qan būrq qainap şyğa kelgende, balanyñ qoñyrqai jüzi alaulap, ot şarpyp bara jatqandai körindi. Jeñiltek minezdi adam bolsa «alaqai, alaqai!» – dep dauysy oqys şyğyp keter i̇edi, Tūrar meilinşe sabyr saqtap:
– Qūp bolady, myrza, – dedi.
Zañ degen käri qudyñ qūşağyna Tūrar oida joqta osylai i̇endi de ketti.
* * *
– Tūrar, jür kettik,– dedi Semaşko i̇esikten kire bere. Tūrar aldyndağy qağazdaryn jinastyra, ornynan tūra berip:
– Sūrauğa rūqsat i̇etiñiz. Andrei Pavloviç, qaida baramyz? – dedi.
– Toiğa baramyz, Tūrar, toiğa. Kirgizdardyñ qyzyğyn köremiz. Aibar myrzanyñ qyzyn Bekten myrzanyñ balasy alyp jatyr. Asparada ülken toi. Kirgizdardyñ toiy qyzyq bolady ğoi. Ekzotika. At jarys, tağy ne deuşi i̇edi älgi... – tergeuşi mandaiyn ūstap oilanyp qaldy. – Älgi i̇eşkiniñ i̇erkegine talasatyn oiyn.
– Kökpar, – dedi Tūrar külip.
– İä, kökpar. Öte qyzyq oiyn.
Keñseniñ aldynda süliktei qara qos at jegilgen traşpeñke tosyp tūr i̇eken. At aidauşy Semaşko men Tūrarğa kartuzyn basynan alyp sälemdesti. Jolğa şyqqanda Semaşko myrza Tūrardy qasynan qaldyrmaidy. Soğan qarap at aidauşy Tūrardy bala da bolsa syilauğa ädettengen.
Qos qara jegilgen jeñil traşpeñke bylq-bylq i̇etip, Merkeniñ köşesinen ötkende, joldağy adamdar tūra qalyp, üidegi adamdar jügirip i̇esiktiñ aldyna şyğyp qarap qalar i̇edi. Bylqyldaq traşpeñkede Semaşko syndy myrzamen qatar otyru kimge de bolsa däreje. Tūrardyñ ornynda qazir, aitalyq, Atamyrza bolsa, mūndai jağdaida şylymyn künniñ közinen tūtatar i̇edi. Al Tūrar bolsa, osy otyrysyna yñğaisyzdanady. Jaiau-jalpy halyqqa opasyzdyq istegendei hal keşedi. Keibireulerdiñ solai oilaityny da ras i̇edi. Şäkirtterdi bylai qoiğanda, Aleksandra Sergeevnanyñ, özi keide küime minip ketip bara jatqan Tūrardy körip qalyp:
– Qarai gör, şikireie qaluyn, qūitaqandai çinovnik, – dep jaqtyrmai teris ainalatyn. Sonda küieui:
– Eh, Saşenka, sen-aq sol balany tüsinbei qoidyñ. Seltenbaiyñ ol i̇emes, odan, men bilsem, birdeñe şyğady. Al zañ mekemesinde qyzmet istep, sot jūmysyn bilui oğan äbden kerek-aq. İeger sen bilseñ ğoi, onyñ Puşkindi, Lermontovty, Gogoldi, Çehovty, Gorkiidi qalai süiip oqitynyn. Basqa balalar qūsap jattap alyp, sudyratyp taqpaqtap qana qoimaidy, şyğarmanyñ qat-qat astaryn da añğaryp, män-maqsatyn sūñğyla ditteidi. Onyñ pianinoda oinağanyn körgen joqsyñ ğoi sen. Bir küni sen üide joqta menen bir kitap aluğa üige kelgen i̇eken. Bizdiñ pianinony körip:
– Rūqsat pa i̇eken, İvan Vladimiroviç – dedi.
– Baiqap kör, – dedim. «Mançjuriiä qyrattaryn» oinağanda auzymdy aştym da qaldym.
– Mūny qaida üirenip jürsiñ? – dep i̇edim.
– Nataşa degen qyzdan, – dep kürsindi. Ol seniñ sabaqtaryñnan da üzdik ülgerip jür ğoi. Ülgermese bir säri. Tüsinbeimin, nege ūnatpaitynyñdy. Ras, minezi tikteu, qyzbalyğy da bar. Biraq retsiz, sebepsiz qyzbalanbaidy.
– Jä, jaraidy. Tiri bolsaq, körermiz. Mektepti altyn medalmen bitirgenderdiñ özi keide qyzmette darynsyz bolyp qalady. Al ortaşa degen ömir synynda ozyp ketedi, – dep Aleksandra Sergeevna ilikpei qaldy. – Seniñ Kirgizbaevyñ da äzir «vunderkind» bolğanmen, keiin jäi köptiñ biri bolyp qalyp jürmesin.
* * *
Qos qara jekken traşpeñke zaulatyp otyryp, Merkeniñ şyğys jağyndağy Aspara bolysynyñ kindigi – Bekten bolys auylyna tartty. Mai topyrağy būrqyldağan qara joldyñ tüstik jağy töbeden-töbege örmelep, Aspara tauyna ūlasady. Teristikte jasyl maidan onan ary sarğyş belder, odan da ary būldyr sağym. Qos qaptalda i̇esirip ösken siyr joñyşqa, qūraq qamys. Kök moiyn saryala şymşyqtar şyryldaidy. Mahabbat mausymyna mas bolğan bödeneler bytpyldyqtap tynym tappaidy.
Kök maisany teñizdei keşip, är-är jerden asaularyn oiqastatyp salt attylar bolys auylyna jolsyzben jortyp barady. Bekten auyly däl qazir alyp aidahar siiäqty: jan-jaqtan attyly, jaiaulardy özine qarai lebimen tartyp jatyr. Aspandağy aq jeleñ būlttar da toily auylğa asyqqandai, kök täñiri teñiziniñ keudesinde jüzgen aq jelkendi kemeler saltanatpen lek-lek auyp keledi.
Qannyñ iısin jerdiñ tükpirinen sezgiş qara qartalar da top-tobymen ūşyp barady. İä, būl toida mal az soiylmaidy.
Adyr-adyr qyrlardan, būdyr-būdyr belderden tüsip, joğarydan aq kündikteri şaradai-şaradai bolyp, mama bie mingen bäibişeler de teñselip keledi. Sirä, qyrğyz qūdağilar şyğar.
Mūrnyn tesip, ögiz mingender de öñkeñdep ketip barady. Olar sirä, kökpar tartpas, bäigege at qospas. Aq orda syndy üilerge i̇eñkeimei kirip, törge de şyqpas. Kedeidiñ bir toiğany – şala baiyğany, myna ağyl-tegil molşylyqtyn sorpa-suyna bir toisam degen ümit jetelep keledi olardy.
Semaşko myrza jelpildek, jeñil minez kisi i̇emes. Toi degende alyp-ūşyp, atqa jaidaq mine şabatyn ädet mūnda joq. Biraq būl da pende. Keñseniñ qağazbasty jūlyn qūrttai jūmysynan bir mezgil būl da qol üzip tynystağysy keledi. Äri dese Bekten bolys toiyna arnaiy şaqyrdy. Syily bolystyñ meselin qaitarmas bolar. Jazğa şyğyp, jany jadyrap, köñili köterilgen tergeuşi Tūrardy büiirinen türtip qalyp:
– İendi sen de jigit boldyñ. Üilendiremiz-au osy, – dep äzilge basty.– Qalai, köz salyp jürgen qyzyñ bar ma? Bekten siiäqty toi jasaimyz, ä? – dedi.
Qaljyñ da bolsa, būl jaiynda Tūrarğa qoiylğan tūñğyş sūraq i̇edi. On törtke jasy jaña ilingen balanyñ qiiälyna qyz siqyr äl-äzir qona da qoimas. Biraq Tūrar qazir syily iesiniñ tosyn saualynan sasyp qalyp, qūlağyna deiin küreñ qoşqyldanyp şyğa keldi. Ol jäi jymiyp, basyn şaiqady.
Sol-sol i̇eken, kökireginde bir yzyñ tūryp aldy. Äueli män bergen joq. Älgi yzyñ kün suyqta üige kirip ketip, i̇endi qaityp şyğuğa jol taba almai alasūrğan aradai mazany aldy. Älden uaqyttan keiin baryp Tūrar onyñ äuen i̇ekenin añğardy.
Bappen jelgen sülik qaralar terbeltken traşpeñkenin yrğağy ma, joq älde kökpeñbek aspanda jarysa jüzgen aqşa būlttar ma, nemese ainala masatydai türlengen jasyl, qyzyl jelek pe – neniñ äseri i̇ekeni belgisiz. Tūrar älgi äuendi yñyldap salyp otyrğanyn özi de sezbei qaldy.
– Oho, sen buntar poliaktyñ melodiiäsyn bilesiñ be? – dep Semaşko tañdai qaqqanda ğana, keudede şyryldap tūrğan siqyrly şymşyq kenet ūşa jönelgendei, Tūrar älgi yzyñnan aiyrylyp abdyrap qaldy.
«Polonezdi» baiağyda Nataşa pianinoda oinauşy i̇edi. Biraq onyñ «Polonez» i̇ekenin, ony «buntar poliak» jazğanyn Tūrar bilgen i̇emes. Äiteuir jüregine Uialap qalğan. Muzyka yzyñy jaltyrağan qara pianinony, onyñ aqyqtai appaq pernelerinde oinağan qyzdyñ jip-jiñişke süirik sausaqtaryn, peruza aspan tüstes kökşil közderin Tūrardyñ sanasynda qosa tiriltip jibergendei. Qyzdyñ jiñişke sausaqtary balanyñ jüreginiñ qylyn şertip, äuen sodan şyğyp jatqandai.
– Būl äuendi mūğalim oinar i̇edi, sodan sanamda jattalyp qalypty,– dedi Tūrar Semaşko myrzağa. – Buntar poliak degen kim? Ony bilmeimin.
– Bilmegeniñ öte jaqsy. Ondai adamdardyñ şyğarmasyn ğana süiip, özin bilmei-aq qoiuğa bolady. Degenmen, sen bolaşaq zañ qyzmetkeri, ūly imperiiänyñ kirgizdan şyqqan talantty tirekteriniñ biri bolarsyñ dep oilaimyn. Sondyqtan bärin bilgeniñ jön. Buntar poliak – Oginskii degen kisi. Patşağa qarsy Kostiuşko bastağan poliak köterilisine qatysqan. Äreketi bülik bolğanmen, muzykasy ğajap, «Polonezdi» men de jaqsy köremin.
«Sonda qalai? – dedi Tūrar işinen tüiilip. – Adamnyñ jazğan şyğarmasy jaqsy, özi jaman. Patşağa qarsy bolğandyğyna bola jaman. Meniñ äkem de patşağa qarsy şyqty. Demek, ol da jaman bolğany ma? Joq, tergeuşi myrza, mūnyñyz qate siiäqty. Siz «Polonezdi» tyñdap, äuendi süiip otyrasyz. Al onyñ iesi sonda qalai i̇esiñizge tüspeidi? Ony qalai jek köruge bolady? Men osy uaqytqa deiin būl muzykanyñ iesi Nataşa dep oilauşy i̇edim. Oginskii. Poliak, buntar».
* * *
Myqannyñ boiy mamyrlai qonğan qazdardai, qatar-qatar tigilgen kileñ aq üiler. İersili-qarsyly şanşyla şauyp, tabaq tartqan jigitter. Mañğazdana budaq-budaq köterilgen kök tütin. Berekeli qazannyñ tütini de joq. Auyl jağalai qañtaruly attar. Auyl syrtynda tūsauymen sekirip jürgen attar. Kimeşekteri şūbatylğan bäibişeler, şolpysy syldyrlağan kelinşekter, ükileri jelkildegen bikeşter.
Arqasyn asqar tauğa tiregen şalqaq auyl. Uyqtary şañyraqtardy i̇emes, aspannyñ özin tirep tūrğandai, kiız üilerdiñ töbeleri täkapparlana kekireiip tūr. Jan-jağy jasyl masaty, zümiret teñiz ortasyna aq aral ornai qalğandai i̇eken.
Kelgen meimandardy kütip alyp, üidi-üige bölip, jön siltep tūrğan jigitter qos qara jekken traşpeñkeniñ i̇egesi qūrmetti qonaq i̇ekenin körip, Semaşko myrzany japsarlas tigilgen, syrty aq şäiimen tystalğan aqşañqan üige qarai alyp jürdi.
Ögiz minip, jaiau-jalpy kelgen kem-ketikterdi būl mañğa jolatpai, qyzmetşi jigitter:
– Aulaq, aulaq! – dep auyl şetindegi qaraşa üilerge qarai aidap jatyr.
Semaşko tüsken üidiñ işinde qūdai i̇emes, qūdaidan bylai da i̇emes, kileñ yğai men syğailar otyr i̇eken. Tergeuşiniñ tanyğany Merke uçastoginiñ pristavy Sokolskii myrza, bas qūda Aibar myrza. Şalduar bolysy Şabdan myrza, Qorağaty bolysy Qarabek myrza...
Bekten bolystyñ özi ornynan tūryp, tergeuşini pristavtyñ janyna qoltyqtap aparyp otyrğyzdy. Qasyna i̇ergen qara balany i̇elemegen bolyp, nazar salmai, tu syrtyn berip bosağa jaqta qal degendei nyşan bildirip i̇edi... Ol işarasyn tüsine qoiğan Tūrar tabaldyryqta tūryp qalğan. Biraq Semaşko myrza ädeii dauystap: – Tūrar, kel mūnda, – dep öz qasyna şaqyrdy. Bolys kenet tüsin jylytyp: – Kel, kel, – dep jalpañdai qaldy. Tai tegenede uyz qymyz sapyruly. Semaşko kelgende üzilgen tamaşa qaita jalğasty. Qyrğyzdan kelgen Solty yrşy ūşatyn bürkittei jüresinen qomdana tüsip, i̇ekilenip «Manasqa» qaita basqan kezi i̇eken. Yrşyny basynan tyñdap otyrğan pristav, Semaşkoğa:
– Buruttardyñ eposy. Manas batyr jyryn aityp otyr. Köketai degen bireudiñ asy jaiynda qazirgi aityp otyrğany, – dep tüsindirdi.
– Tūrar, sen mağan audaryp otyr, – dedi tergeuşi i̇endi pristavty mazalamai-aq qūiaiyn degen nietpen.
Yrşy Solty i̇eki közin şart jūmyp, dobaldai i̇eki qolymen büiirin taianyp, būl biık üide biık därejeli adamdar otyrğanyn ūmytqandai, jan balasyn i̇elemei, baiağy i̇erler zamanynyñ i̇elesine bar ynty-şyntysymen, berile, qyryldaqtau üni qyşqyra, yşqyna şyğyp, Köketai asynyñ hikaiasyn töpei berdi.
–... Käuirdiñ hany Jañbyrşy
Büginşe tartu jedim dep
Bir qompiyp qaldy deidi.
İertegi küni bolğanda
Jezden būida taqtyryp
Qalydan kilem japtyryp,
Tūmsyğy bar astaudai
Mūsylman, käuir aldyna
İeki örkeşi kisidei
Qaraşa qaimal, tu ingen
Äkelip bir saidy deidi
Dämesi bar äielge
Jalañaş kelip aiasyn dep,
Şaqyryp ūran saldy deidi
Köp işinen bir qatyn
Jalañaştanyp şyqty deidi,
Orañqy degen aty bar,
Oraqa qūla biesi bar
İeneden tuma boldym dep,
Jalañaştanyp keldi deidi.
Bögelmesten tüieni,
Tisimen şeşip aldy deidi.
– Vot, otçaiannaia baba! – dedi Tūrardyñ tärjimasynan keiin tergeuşi özin tejei külip. Al pristav şydai almai dauysy barqyrañqyrap:
– Çertova baba! – dep qaldy.
Yrşy Solty olardy iltifatqa almai, dauysyn jorta aşy şyğaryp, i̇ekpindep ketti.
– Qaimaly qara ingendi
Jetelegen qalpymen
Mūsylman men käuirdiñ
Ortasynan qaq jaryp
Alşañ basyp jürdi deidi.
Sonda mūsylman men käuirin
Keleke qylyp qatyndy
Qarq-qarq küldi deidi,
Sonda tūryp İer Manas,
İeñsegei boily İer Manas
Turasynan kirdi deidi.
Qatynğa kelip aitty deidi: –
Alda Orañqy, oñbai qal!
Sen, Orañqy, qatyn bolmai qal!
Seniñ öñiriñ toly pūlyñ bar, doly-ai!
Örisiñ tolğan malyñ bar, doly-ai!
Sen maldan ölip kettiñ be, doly-ai?!
Pūldan ölip kettiñ be, doly-ai?!
Seniñ bäteñniñ işine qarasam
Üş Merkeniñ jylğasyndai,
Böbeşigiñe qarasam, doly-ai!
Asyp qoiğan tūlğadai, doly-ai!
Sonda qatyn Manasqa jauap beredi, – dep Solty yrşy közin aşyp alyp, aldynda tūrğan syrly tostağanğa qol sozyp, qymyzdan bir jūtyp qoidy. Tūrar tergeuşige «bäteñniñ» degen sözdi audara almai irkilip, sälden soñ «deterodnyi çlen» dep jetkizdi. Semaşko onyñ būl tapqyrlyğyna riza boldy.
– Sonda qatyn Manasqa jauap beredi, – dep yrşy qymyzğa malynğan türpi mūrtyn alaqanymen sürtti.
– Alda, Manas, ne deisiñ!
Bilda, Manas ne deisiñ?
Sonda bätesin şapalaqtap,
Qatyn-i̇ekeñ aitady:
– Ağys penen Qojasym,
Seni tapqan bū bätem,
Qosai menen Töstigim,
Seni de tapqan bū bätem.
Kökşe menen İedige
Seni de tapqan bū bätem,
Meniñ bū bätem bolmasa
Qaidan şyqtyñ, i̇erlerim?
Öñir tolğan pūlym bar,
Öris tolğan malym bar,
Täuba şükir qūdaiğa
Ölmegendei mülkim bar.
Men qarauyma kelgenmin
Men qairatyma qonğanmyn.
İerkekte namys bolğanda
Ūrğaşyda namys joq pa i̇eken, Manas?!
– Oi, päle-ai! – dep syily meimandardyñ bireui dauystap jiberdi.
– Ras-aq qoi, sorlyniki!
– Tauyp ketken i̇eken, jädi.
– O, zamannyñ adamdary sözge jyğylğan ğoi.
– Söz tas jarady, tas jarmasa bas jarady.
– Myrzalar, mende bir ūsynys bar, – dedi pristav tynyştyq tilep. – Qūrmetti yrşy şarşağan şyğar. Talmai tyñdağanymyzğa üş-tört sağat boldy. Äli üş-tört künge sozylatyn türi bar. Yrşy da tynystasyn, biz de boi jazaiyq. Qyzyq köreiik. Mysaly, sol Manas zamanynyñ qyzyğyn qazir nege qaitalamasqa? A? Qalai, yrşy Solty?
– Abden bolod, myrza, yqtiiär sizde,– dep yrşy qaitadan qymyzğa qol sozdy. Sodan soñ Aibar myrza men Bekten bolysqa kezek-kezek qarap aldy: – Ouo, myrzalar! «Alysty jaqyn qylatyn – qyz». Qyz berip, qyz alyp, ūlan toi ötkerip jatasyñdar. Qūtmandu bolsun toiyñyz. Bizdiki sizdiñ mairam könuldu bolsun degen tilek, tuğandar.
Pristav qorazdanyp jan-jağyna qarady. Qarny juan qadirmendiler ūlyqtyñ ne ūsynaryn añdamasa da, bastaryn şūlği bastady.
– Bizge qyzyq kerek, tüsinesizder me, qyzyq. Qymyz ben i̇etke bögip boldyq, – dedi pristav.
– Osy ūlyqtarğa baiağy Sypataidyñ asyndağy siiäqty tazdardyñ süzisin körsetsek qaitedi? – dep qaldy añqau bireu. Ony körşisi büiirinen nūqyp jiberip, qūlağyna sybyrlady:
– Bekten myrzany şyğaraiyn dep pe i̇eñ süziske?
Anau jym boldy. Bekten bolystyñ taqiiäsy basynan bir i̇eli tüspeitini i̇esine sap i̇ete qaldy.
– Joq, myrzalar, sender tüsinbei otyrsyñdar. Osy otyrğan igi qauym bir tüie taba alady ğoi. Bäigege tüie tigilse, sony jalañaş äiel baryp, tisimen şeşip alsa, qalai, a? – dep pristav tūqşiyñqyrap qalğan bi-bolystarğa nyqyra söiledi.
– Bolady ğoi, myrza. Biraq basqa bäigeler bar. At jarys, jamby atu, audaryspaq, küres, kökpar... – dep Bekten sypaiylap i̇edi. Aibar qūdasy ornynan qopañ-qopañ qozğalyp: 
– Sokolskii myrza dūrys aitady. Tüieni men tigem. Käne, habarşy jar salsyn. Talapker qatyn tabyla ma i̇eken? – dep omyraulap şyğa keldi.
– Aieke, toi meniñ auylymda ötip jatyr. Bir oisylqarany men de taba alamyn, – dep Bekten de namysqa tyrysty.
Osylaişa keu-keu, gu-gu, yrdu-dyrdu äñgimemen biık üidiñ qonaqtary auyrlap qalğan oryndarynan yrğala-yrğala türegelip, balpañ-balpañ dalağa şyğa bastady.
* * *
Myqannyñ tömengi jağynda, jar basynda jarbiyp otyrğan Mañyraq auylyn i̇eşkim arnap toiğa şaqyrğan joq. Myqannyñ osy bir tūsy biık qabaq bolyp ketedi. Jazda, küzde mamyrlap jai aqqanymen, jylda köktemde, su tasyğanda, jarağan buradai qarşyldağan özen jarlapty süzgilep, müji beredi, müji beredi. Şetki toqal tamdardyñ bir-i̇ekeuin ana jyly jarmen birge japyryp ta ketken.
Asau su altynkürek i̇eskende bir-i̇eki kün arsyldaidy da, lezde sabasyna tüsip, jaraly jarqabaq jalañaştanyp, yrsiyp-yrsiyp qalady. Kebersigen qiiäğa biraz künnen soñ qaitadan sän kirip, jan kirip, tük körmegendei bolady. Jardyñ beti jybyrlağan şūrq tesikke ainalady: qūrqyltai deitin qūs qiiäğa Uia salady.
Qanaty bar qūs bitkenniñ işinde jer basyp jüruge jaralmağany osy qūrqyltai jaryqtyq. Aiaq oğan jarğa jabysuğa ğana kerek, tegis jermen jüre almaidy. Tirşiliginiñ köbi közge ilinbes zau biıkte. Top-top bolyp şiqyldap jürgen qūrqyltaidy köp adam sezbeidi de. Oğan tamaq ta aspannan būiyrğan. Şybyn-şirkeidi äueden qarmap, sony qanağat tūtady.
Mañyraq auylynyñ da tyrbyñ tirşiligi osy qūrqyltaidyñ künkörisi siiäqty i̇edi. İekinşi Nikolai patşanyñ premer-ministri Stolypinniñ agrarlyq reformasynan keiin işki Reseiden kelgen pereselenderge pristav Mañyraqtyñ būlaq boiyndağy būrynğy qonysyn tartyp äperdi de, azyn-aulaq mal ūstap, joñyşqa, jügeri i̇egip kün körgen auyl Myqan boiyndağy su şyqpaityn qyrqa jar basyna ysyryldy.
Būl özi irgeli Botbai ruynyñ işindegi az ata i̇edi. Būrynğylar aitady, Bäidibek batyr qaitqanda onyñ jesiri Domalaq Ana jaryqtyq qainysy Baituğa:
– Ämeñgerim sensiñ, meni al, – deidi. Baitu momyndau i̇eken, könbei qoiypty. Sonda Domalaq Ana aitty deidi:
– İe, jazğan, meni alğanda ūrpağyñ künniñ şyğysy men batysyn jailaityn i̇edi, qaiteiin. İendeşe, küzge jetseñ jüzge jetpessiñ, – dep.
Äulie ana solai aitty ma, joq pa, öz qūlağymen kim i̇estip tūrğan deisiñ. Biraq Baitudyñ, ūrpağy az bolyp qalğany ras. Sodan qalğan az ata osy Mañyraq. Bäidibek batyrdan tarağan Botbaidyñ işinde otyrady. Sol azdyğynan şyğar, pereselenderge jer beru turaly ükim şyqqanda, aldymen qonysynan aiyrylğan da osy Mañyraq boldy. Onyñ būrynğy şūraily qonysy i̇endi Kuzminka dep atalady. Pereselenderge Mañyraq jūrty alğaşynda i̇eki-üş tanaptan teñ bölingenmen biraz jyldan keiin olardyñ da arasynan jalmauyt şortandar şyğyp, köligi, qūraly joq maida şabaqtaryn jūtyp jiberdi. Az şortanğa köp şabaq batyraq malai bolyp qala berdi.
Biraq jerinen airylğan sorly Mañyraq üşin «sary orystyñ – bäri orys» i̇edi.
Sol Mañyraqtyñ biri – Tailaq degenniñ jaman tamy auyldyñ i̇eñ şetinde, jardyñ däl i̇erneuinde qalyp tūrğan. Biylğy köktemnen şyqpa janym şyqpa dep äreñ qūtyldy da, i̇endigi su tasqynda sau qalmaitynyna közi jetip, kün jylyda jarqabaqtan ärirek jyljyp, basyna pana tūrğyzyp aludyñ äreketinde i̇edi. Kün jylt i̇etkennen Tailaq şiettei bala-şağasymen jabylyp, şelekpen su tasyp, balşyq ilep, qyş qūidy. Balşyq ileuge jalğyz siyryn salaiyn dep i̇edi, abysyndary Taitaqai atap ketken qatyny Talbübiniñ talqany şyqty:
– O, sorly, myna jamyrap otyrğan jalmauyzdaryñnyñ tañdaiy aqqa i̇endi tieiin degende jalğyz siyrğa būzau tastatpaq i̇ekensiñ, ä! Balşyqqa ala siyrdy salğanşa, myna meni sal, – Qūlağy auyr adamğa tän ädetpen aiqailai söilep, jua-jua, jamai-jamai ala-qūla bolyp ketken köileginiñ i̇etegin yşqyryna qystyryp alyp, jalañaiaqtanyp, topan aralastyrğan laiğa kümp berip tüsti de ketti.
Pisui jetpese lai jaryqtyq yljyrap, qyş qūiuğa kelmeidi. Suğa i̇enesi tüsken üirektiñ balapandary qūsap, şeşe soñynan laiğa Tailaqtyñ balalary da qoiyp-qoiyp ketti.
Talbübi – jalğanda küşti äiel i̇edi. Iri mal ombylap qalatyn qalyñ batpaqty qara sanyna deiin batyp tūryp ilegende borşa-borşa boldy.
Joğary auylda toi bolatyny būlarğa da mälim i̇edi. Qazaq toi degende qu bas domalar dep şaqyrylmasa da bara beredi. Toi ieleri qalai ma, qalamai ma – onda şaruasy şamaly. Olardy i̇eşkim kökireginen itermes. Biraq igi jaqsylardyñ kebisi jatqan jerge de jaqyndai almas.
Talbübi bolystyñ toiyna baramyn dep boi bermedi. Baiy aitty: barmaisyñ dedi. Toi seniñ neñdi alğan, odan da tömennen baryp qamys oryp keleiik dedi. Aqyry janjalmen, birin-biri tildesumen tyndy. Tailaq ala siyrdy jetektep qamysqa ketti. Talbübi mūrynboq bir balasyn jetektep, joğary auylğa jöneldi. Boijetiñkirep qalğan qyzy «men de baramyn» dep qyñqyldap i̇edi, «täit» dep tastady. Meniñ qaiyrşylyğymdy körmei-aq qoi, men jelikkennen bara jatyr deimisiñ sorly. Toidan qalğan-qūtqan qamyr, sorpa-su bolsa, ala kelemin, otyr üide, – dep qaldyryp ketti. Bylai şyğa bere tağy aiqailady: – Barğyzbasyñ, barğyzbas, Küläi! – dedi.
İesti qyz sonda boiyndağy tūldyry – qyzylala köilekti qolymen sipalap i̇edi, jamauy köp i̇eken...
* * *
Jabağy jüni tüsip, tülegen sary ingen jetektegen salt atty toi jağalap jar salyp, kögaldy özen jağasyna baryp toqtady. Sary ingenniñ būidasyn sämbi talğa şielep bailap bolyp, tağy aiqailady:
– Anadan jaña tuğandai jalañaş kelip tisimen şeşip alğan äieldiki myna ingen!
Būryn-sondy mūndai bäigeni i̇estimegen jūrt auyldyñ qaq mandai aldyndağy özen boiyna qarai ağyla bastady. Tipti qaz-qatar qazylğan jeroşaq basyndağylar da qazandaryn tastai salyp, i̇el qūlağy i̇estimegen qyzyqqa qarai ūmtyldy. Jalbyz arasyna süiretip aparyp süiek kemirip jatqan itter antalağan adamdardan seskenip, jemtikterin tastai qaşty. Jalbyz japyrylyp, kökmaisa taptalyp, i̇ezilgen dermene şöptiñ isi añqidy. Bireuler soiylğan maldyñ qarnynan aqtarylğan qan-jynğa taiyp jyğylyp jatyr.
Halyq qara-qūrym bolyp jiyluyn jiylğanmen, talapker tabylmai, bäige ūiymdastyruşylar tyğyryqqa tirelip qalğandai kez. İeki örkeşi maidan dir-dir i̇etken jardai sary ingen kimniñ de bolsa qūlqynyn qytyqtaidy. Biraq äbiırin aşyp, aimandai masqarağa aşyq şyğuğa i̇eşkim bata almaidy. Özi bastağan jūmystyñ jigi qaşyp tūrğanyna renjip, pristav tūnjyrady. Bektenge salsa, osy maşaqattyñ keregi joq-aq. Biraq bas qūdasy Aibar myrzany da jelik qysqan i̇eken, i̇elerip alypty.
– Äi, ait myna jūrtqa! Jaramdy bir ūrğaşy şyqpağany ma būl i̇elden! – dep jarşyny qystady.
Jarşy tağy da qaqsap, tili men jağyn bezep baqty.
– Äi, sen şyq, sen şyq, – dep jas kelinşekter, äzildesip birin-biri itermeleidi.
– Qarañ qalsyn, töbemnen tömen qarai altyn qūisa da barmaimyn! Öziñ şyq, öligiñdi köreiin!
– Düiim halyq tūrmaq, meniñ tyr jalañaş tänimdi öz küieuim de körgen i̇emes, o nesi!
– Sūmdyq-ai! Mūny oilap tapqan qaisysy?
– Bailyq ne istetpeidi, bar ne degizbeidi, joq ne jegizbeidi, i̇esirdi ğoi... İendigi i̇ermegine osy qalypty, – desip kübir-kübir, sybyr-sybyr guledi.
Tergeuşi men Tūrar pristavqa taiau tūrğan.
– Adamdy qorlap ne kerek? – dep qaldy Tūrar pristav i̇estimesin dep jai ğana.
– Onyñ ras. – dedi Semaşko teris ainalyp. – Epostyñ jaiy bir basqa. Är zamannyñ öziniñ salty bar.
Ülken qyzyqtan dämelenip kelgen jūrt, i̇endi äldekim aldağandai köñili qalyp, aldy tarai bastap i̇edi, bireu aşy dauyspen aiqai salyp:
– Ua, Bekten, i̇erkek şyqsa, myna men şyqsam, beresiñ be tüieñdi? – dep sañq-sanq i̇etti.
Taiağymen aldyn kölbep, basy qaltandañqyrap ortağa qarai bir şal şyqty. Tūrar onyñ baiağy bazardağy Japarqūl duana i̇ekenin tani ketti.
– Joq bolmaidy! – dep jekirdi pristav. – Qait keiin. Tek qana äiel şyqsyn!
Soqyr duanany qyzmetşi jigitter itermelep, köptiñ arasyna qaitadan süñgitip jiberdi.
Bir uaqytta qalyñ toptyñ bir şeti qasqyr tigen qoidai dürligip, şaiqalyp ketti.
– Oibai, masqara, äne, äne! Şyğatyn boldy!
– Jol ber! Jol ber! – desip qaldy.
Qalyndy qaq jaryp, alpamsadai alqam-salqam aqsary, nūrly jüzdi, jüdeu kiımdi ūrğaşy alañqaiğa arsalañdap şyğa keldi. Taitaqai! Jūrt du i̇ete qaldy. Älgide tarap bara jatqandar qaitadan keri jügirdi. Arttağylar i̇eşteñe köre almai, alğa qarai kimelep, baj-būj bastaldy.
Ainala alasapyran jūrtty qanşa i̇elemegen bolyp, täuekelge tastüiin bekinse de, baiğūs ūrğaşy jamau-jamau sary ala, köilegin basynan asyra şeşe bergende, aqsary öñi ört tigendei lap i̇etip, qyp-qyzyl bolyp ketti. Köilekti sypyrğanda alty balany asyrağan alyp ananyñ qos i̇emşegi aryq tailaqtyñ jyğylğan örkeşindei salañ-salañ i̇etti.
– Mine, qyzyq! – dep pristav alaqanyn şapattady. Aibar myrza keñk-keñk külgende juan qarny selkildedi.
«Apyr-ai, Taitaqai ğoi! Baiğūsqa «qoi!» dep aitar i̇eşkim tabylmağany ma? İeldiñ i̇esi şyğyp ketkeni qalai?» – dep Tūrar qysyldy. Äldekim däl özin jalañaştap jatqandai jany alqymğa kelip, şydai almai barady. – Mümkin, būl beişaranyñ i̇esi auysty ma i̇eken?! Mūnyñ nesi qyzyq, nesi külki! Köpe-körneu qorlau ğoi būl adam balasyn! Ana jyly auylyna barğanymda i̇esi dūrys i̇edi ğoi!!
Būl oiyn dauystap tūryp aitaiyn dep bir oqtaldy da, pristav pen Aibardyñ mäz bolğanyn, Bektenniñ i̇eşkiniñ qūiryğyndai şyjbyñdap tūrğanyn, tergeuşi myrzanyñ sazaryp qalğanyn añğaryp, biraz tosyldy.
– Oibai, myna masqarapaz kimniñ qatyny?
– Äi, älgi Mañyraq Tailaqtyñ Taitaqaiy ğoi, qūdai ūrğyr.
– Kötek, dambalyn şeşe bastady! Oibu, sorly-ai...
Osy bir u-şu, iiü-qiiü dabyrany qoğadai japyryp, bir aiqai sañq i̇ete qaldy.
– Toqtat! – dedi älgi adam Taitaqaiğa ūmtyla berip. – Öle qalğyr, Taitaqai! Būl ne sūmdyğyñ sorly, i̇elge külki, ösekke tañ bolyp?!
Taitaqai baj i̇etip onyñ betinen aldy:
– Nemene, namysyñ kele me? Namysşyl bolsañ, meniñ aş-jalañaş otyrğan alty balamdy asyrap ber! A? Jalğyz atyñnan basqa tügiñ joq. – Mağan neñdi beresiñ, a? Jardai tüie jerde jatqan joq. Äbirimdi bir aşyp, bir tüie tapsam, tügim de ketpeidi. Külgen aqymaq küle bersin!
Taitaqai basynan kir-kir oramalyn alğan joq. Oğan äbiırin aşqannan göri, basyn aşqan ölim siiäqty.
Taitaqaiğa toqtau aityp, topty jaryp jalğyz şyqqan azamat Aqköz i̇ekenin Tūrar ä degende-aq añğaryp, suğa batyp tūnşyğyp bara jatqan jerinen qoly bir būtağa ilingendei quanyp ketti. «Ainalaiyn ağatai-ai, şyn batyr i̇ekensiñ ğoi, asqardai azamat i̇ekensiñ ğoi», – dei berdi.
– Myna bülikşi kim tağy? – dep pristav kenet qaharlanyp, qasyndağy uriadnikke:
– Tez qaitar! – dep būiyrdy.
Qylyşy salañdağan qisyq aiaq uriadnik Obrov Aqközge jetip baryp, jağasynan ala tüsip, jūdyryğyn mūrnyna taqap, közi aqşañ-aqşañ i̇etti.
– Qait, oñbağan!
Şalğaiyn tistegen qanden ğūrly körmei, Aqköz uriadnikti iyğynan büre ūstap şiırip kep jiberip i̇edi, pristavtyñ aldyna kelip tyrañ i̇ete qūlady. Aqköz pristavqa i̇endi özi betpe-bet keldi:
– İei, ūlyq! Toqtat myna sūmdyqty. Adam balasy sağan maimyl i̇emes külki qylatyn! Bekten myrza, qūs qondyryp, kelin tüsirgen toiyñdy masqarapazğa ainaldyraiyn dep pe i̇ediñ? Aibar qūdañnan men aqyl kütpeimin. Senin i̇esiñ bar i̇emes pe i̇edi?
Būl jaqta janjal jalyndap jatqanda, Taitaqai tüieniñ şielep bailanğan būidasyn tisimen şeşe almai jantalasyp baqty.
Jerge bir aunap tüsken uriadnik ūipa-tūipasy şyğyp, şaşy qobyrap, şiñkildep, naganyn qynabynan suyryp aldy.
– Tūtqynda būzyqty! – dep būiyrdy pristav.
Bir jaqta janjal, bir jaqta jalañaş äieldiñ jantalasy. Jūrt bir örttiñ tūtanğaly tūrğanyn sezip, ürpiıñkiresip qaldy.
– Osynyñ özin jalañaştap, arqasyna düre salyñdar, myna halyqtyñ közinşe! – dedi pristav kömekke kelgen i̇eki uriadnikke.
Üş uriadniktiñ oqtauly qarularynyñ ortasynda qalğan Aqköz yzadan jarylyp kete jazdady. Mūny ottyñ ortasynda qaldyryp, Taitaqai tilin almai raidan qaitpai, tisimen būida jipti şeşe almai qūr sorlap ol tūr. Tisimen şeşip almasa, tüie joq. Mūnşama arsyzdyqqa adamnyñ barğanyna tüie i̇ekeş tüie şydai almai, buh! – dep pysqyryp jibergende Taitaqaidyñ üsti-basyna tüieniñ auzynan köbikti jyn şaşyrap ketti.
Üş uriadnikti Aqköz üş jaqqa iterip tastap, boi bermei-aq tūr i̇edi, mas pristav öz naganyn suyryp alyp, aspanğa qarai tars i̇etkizdi.
Jūrt şu i̇ete qaldy. Bailauly ingen «buh!» – dep tapyraqtap qaşa jöneldi. Sämbi tal iılse de synbap i̇edi, tüieniñ jibi üzilip ketti.
Myltyq dauysy şyqqan soñ Aqköz uriadnikterdi ary-beri laqtyrğanyn qoiyp, i̇eki qoldy solardyñ i̇erkine berip, i̇endigi qaruy til men jaqqa basty.
– İei, ūlyq, ol beişara qatynnyñ auylynyñ jerin tartyp alğanyñ az ba? Qañğyrtyp, qu taqyr jardyñ basyna köşirip tastağanyñ az ba? İendigi istegen qorlyğyñ mynau. Ol baiğūstyñ mūqtajdyğyn paidalanyp, ölimnen Uiat qyzyqqa batqyñ keledi. Büite berseñ bir küni öziñ jalañaştanasyñ. Ony oiladyñ ba? Dünie kezek degen. Köp asqanğa – bir tosqyn. Bilip qoi sen de, Bekten! Sen de Aibar!
– Düre salyñdar itke! – dep aqyrdy pristav.
Uriadnikter Aqközdiñ qolyn artyna qaiyryp bailap, jelkesinen tūqyrta basyp şökeletip otyrğyzdy da, köilegin basyna qarai sypyryp jiberip, qamşymen osyp-osyp jibergende aq tänge qyzyl-qyzyl jolaqtar aiqyş-aiqūş tüse bastady.
Halyq küñirenip ketti.
– Oibai. būl Aqköz ğoi. Arysymyzdy dürege jyqqyzyp qoiyp qarap tūramyz ba?
– «Tek jürseñ – toq jüresiñ» degen. Ūlyqqa ūrynyp nesi bar?
– Onyñ tänine tigen taiaq, bizdiñ Botbai, Qoralas tänine tüsken tañba!
Osy kezde älgi Taitaqai sorly aptyğyp alqyn-jūlqyn jügirip kelip, Aqközdiñ qan-josa bolğan arqasyn alpamsadai denesimen bürkep jata ketti.
Uriadnikter ne isterge bilmei añtarylyp qalyp i̇edi, pristav:
– Ol qanşyqty da soğyñdar! Qaraşy, dambalyn şeşpei, şartty būzyp, bizdi aldamaq bolğanyn. Soğyñdar!
– Andrei Pavloviç, ara tüsiñizşi, qūdai üşin,– dedi Tūrar közinen jasy yrşyp ketip, şydai almai.
– Sokolskii myrza, tym alys kettiñiz. Toqtatyñyz! – dedi tergeuşi sazaryp tūryp.
– Aralaspañyz, tergeuşi myrza. Būl sottyñ isi i̇emes. Būzyqtardy täubasyna keltiru meniñ isim, – dep pristav aiylyn jimady.
– Myrza, qatelesesiz, qyzmet babyñyzdyñ pravosyn asyryp tūrsyz. Būl qylmys. Al qylmys ataulynyñ bäri sottyñ isi, – dedi tergeuşiniñ janyndağy jas bala dauysy yzadan dirildep.
– Mynau qaidan şyqqan küşik? – dep pristav tüksie qaldy.– Käne, käne familiiäñ kim? Men seni körgen siiäqtymyn. İä, iä, myna tergeuşi myrzanyñ keñsesinde isteisiñ.
– Familiiäsy Qyrğyzbaev!
Dauys şyqqan jaqqa Tūrar jalt qarap i̇edi, Aibar äkesiniñ tasasyna tyğylyñqyrap tūrğan Atamyrza i̇eken.
– Myna küşikti men sizdiñ keñseñizden i̇endi körmeitin bolaiyn. Öitpeidi i̇ekensiz, uezd naçalnigine mälimdeuge mäjbür bolamyn, Semaşko myrza.
Sokolskii i̇endi būlardy nazaryna ilmei, düre soqqan jaqqa būryldy. Uriadnikter Taitaqaidy bir şetke süiretip tastap, Aqközdi qaitadan qamşymen osqylap jatyr i̇eken. Arqasy qyp-qyzyl i̇etke ainala bastapty.
Adamdar aiausyz taptağan jasyl köktiñ japyrağy qanğa būialdy. Däl köz aldynda öz äkesin soiylğa jyğyp jatqandai, Tūrardyñ jany şydamai, bir-aq qarğyp, uriadniktiñ qolyndağy qamşyğa sileusindei qatyp jarmasyp qaldy. Būl baiağy bazarda teñiz şoşqasyna bal aştyratyn pūşyq uriadnik Obrov i̇edi. Qūr i̇edireñdegeni bolmasa, işkiş nemeniñ qauqary şamaly i̇eken. Balağa şamasy keliñkiremei, sasqanynan pristavqa «mynau qalai?» degendei qolyn jaidy. Qamşy tyiylyp qalğanda Aqköz qan juğan basyn köterip i̇edi, Tūrarğa közi tüsti. Tanyğan siiäqty, aqyryn ğana i̇ezu tartty.
– Apyr-ai, būl i̇elde de i̇erkek kindik bar i̇eken-au? Ainalyp keteiin-ai, būğanasy bekimegen bala i̇ediñ, sağan kesirim tiıp ketpesin. Şataspai-aq qoi. İeki düniede de rizamyn! Qūdai tileuiñdi bersin, qaraşyğym!
Ä degende abyrjyp qalğan uriadnikter Tūrardy jelkeden bürip ūstap, şettetip äketti.
– Timeñiz oğan! Ol bizdiñ joldasymyz!– dep top işinen Qabylbek pen Tūraly suyrylyp şyqty.
– Qūia ber, äkeñdi... ölemiz be tegi! – dep qalyñnyñ işinen äldekim yşqyndy.
Halyqtyñ tolqi bastağanyn sezip, Bekten bolys şyj-byj boldy. Tergeuşi Semaşko pristavqa:
– İendi oiynnan ört şyğaraiyn demeseñiz, toqtatyñyz. Jabyñyz sahnany. Täuir-aq spektakl körsettiñiz, – dedi.
Şalduardyñ bolysy Şabdan būl jerge meiman bolsa da, i̇es bilgendik tanytyp, pristavqa:
– Osyny qoiğanymyz jön, myrza, – dedi sypaiy ğana söilep.
– Jaraidy, qūia ber būzyqty, – dedi pristav uriadnikterge. Sonan soñ Semaşkoğa būrylyp:
– Sizdiñ ana küşigiñiz meniñ i̇esimde bolady, Semaşko myrza. Qoinyñyzğa tyğyp jylytyp jürgeniñiz jylannyñ balasy bolyp jürmesin. Tili uğa tolğanda öziñizdi şağar. Sizdiñ keñseñizde jūmys isteuge laiyqty bala, mine! Qaidağy bir Kirgizbaevty kömekşi i̇etip qoiğanşa, tekti myrza Aibardyñ balasyn nege almaisyz qaramağyñyzğa, – dedi Atamyrzany meñzep tūryp.
– Au, halaiyq toi bolğan soñ, şeke qyzbai tūrmaidy. Jä bäri oiyn. İendi baluandar küresi bar, alaman bäige bar. Aty aldymen kelgenge on tailaq syilyq daiyn. Käne, toi-tamaşağa qarañyzdar! – dep ükili börik kiıp, atqa mingen jarşy älgi sūmdyqty juyp-şaimaq boldy.
Biraq toidan bereke ketti. Qyrsyq şalyp, qymyran irigendei tūnjyr toi qaityp qyzyqqa molyğa qoimady.
* * *
Aqjal saryğa Aqköz i̇eki ūmtylyp mine almady. İesiniñ beitanys minezin ūnatpağandai i̇esti januar moinyn kädimgidei qaiyryp, Aqközge bir qarap alyp, işin tartty. İesi üzeñgige aiağy jetpei lezde müsäpir halge tüsti. Onyñ qinalğanyn baiqap tūrğan köztanys adamdar qymsynyp bir-bir basyp jaqyndai tüsip, qoltyğynan alyp järdemdespek i̇edi, Aqköz:
– Ary tūr! – dep aqyryp jiberdi.
Älgiler sostiyp keiin şegindi.
– Men ölgen adam. Qolyñnyñ ūşyn men tiride berseñ i̇edi, tüge!
– Keş, Aqköz batyr. Şaban qimyldaityn qu ädetimiz ğoi. Qūdaişylyğyn aitsaq, seskendik bir jağy. Qu jan tätti. Myltyğyn tarsyldatady. Men Dosmaiyl ğoi, tanydyñ ba, batyr?
– A, qatpa qara Dosmaiyl senbisiñ? Äi, jarqynym-ai, şymaldai halyqtan bir adam mäu demedi-au. Sol ötip ketti. Äitpese soiyl tük i̇emes. Jauqazyndai bala ğana şyryldady-au, ainalaiyn-ai!
– Jauqazyndai bolsa da jüreginiñ tügi bar i̇eken,– dep Dosmaiyl süiiniş bildirgen boldy.
– Jüreginiñ sūiaudai tügi bar onyñ äkesi i̇edi ğoi, arystanym-ai!
– Kimdi aittyñ, batyr!
– A, armanda ketken bir asyl. Tyrnağyna deiin asyl.
Aqköz kireleñdep jürip, aqjal saryny oipañdau jerge tūrğyzdy da, tizgindi uystai ūstap, üzeñgige aiağyn äreñ artyp, i̇erge auyrlap äreñ qondy. Qoltyğynan dememek bolğan Dosmaiylğa:
– Tek!– dep tastady. – Mağan janasqanyndy körse, soqyr pristav oñdyrmas. Ärkim öz basyn qorğalağan qu zaman! Al biraq, qaşanğy yğa berer deisiñ. Yğa berse – jarğa baryp jyğylar. Jarğa jyğylmas üşin jantalas bolar.
Aqjal sarynyñ şylbyry süiretilip barady i̇eken, Aqköz i̇eñkeiip jiyp alaiyn dep i̇edi, boiy iılmedi. Dosmaiyl toby onyñ qarsylyğyna qaramai, attaryna qonyp, soñynan i̇erdi. Al Aqközdiñ qantalağan köziniñ aldynan älgi araşaşy bala ketpei qoidy.
* * *
Taitaqai uriadniktiñ qamşysyn şybyn şaqqan ğūrly körgen joq. Jon arqasynda bileudei qyzyq syzyq qalsa da, auyrsyna qoimady. Ol mūndai taiaqtyñ talaiyn jegen. Onyñ janyn şiqyldata şainağan äste de uriadniktiñ qamşysy i̇emes.Taitaqaidy qanjylatqan äm qaljyratqan myna tobyrdyñ sūq közderi i̇edi. Birese mazaqtap, birese müsirkep karağan közder onyñ jüregin parşalap, qanjardai qadalyp jatty. Taitaqai köp közderdiñ arasynan äreñ sytylyp şyğyp balasyna ūstatyp qoiğan könetoz köilegine şapşi ūmtylyp, jūlyp alğanda, näreste
qorqyp şyr i̇ete qaldy.
Köilekti jalmajan apyl-ğūpyl kiıp jatyp, qan josaly jonarqasyna keptelip qalğan kebinniñ jeñine qolyn sūğa almai, aşu men yza qysqan dülei küşpen şirei jūlqynğanda, şirik mata şydas bermei, dar i̇etip aiyrylyp, bir jeñi qoltyğynan qaqyrap tüsti.
Sol jerde Taitaqai kiım ataulyny qarğady. — Osy sūm şüberekti, qu kebindi kim şyğardy, qandai şūnaq şyğardy, oibai?! Osy kebin bolmasa, adam degen albastynyñ bäri birdei i̇emes pe, oibai?! Üş kün qu tirşilikte äbiırin şüberekpen jauyp alyp, dalbasalaidy, qarañ qalğyrlar. Bäriñniñ kebiniñ – qara topyraq qarañ qalğyrlar. Közderiñ şyqqyr, nemenege qadala qaldyñdar?!
Taitaqai tap bergende, qyzyq köruşiler ürikken qoidai jalt berip, japyryldy – Baiğūs, aqyly auysqan ba?– dep kübirlesip bara jatty.
Taitaqai aqyly aman, i̇esi bütin, kişi balasyn qolynan qysyp ūstap, Mañyraqqa bet aldy. Jol-jönekei älgi oiran osqylağan toidyñ oqiğasy köz aldynan qat-qabat köşip jatty. Şyjandai şytyrman arasynan jarq i̇etip qaisar bala i̇eles berdi.
– «Apyr-au, byltyr bizdiñ üige kelip, Qyrğyzbai jezdemniñ i̇eşkilerin aidap ketken bala i̇emes pe?» – dep dal boldy. – «Sen de sondai bolar ma i̇ekensiñ?» – dep janyndağy kenjesiniñ basynan sipady. Jalañ aiağyn şettik tiken soiğylap, sirağy qanağan botasyn jerden köterip alyp, qamşy tilgen arqasyna laqtyra salyp, şeñgel ilgen i̇etegin yşqyryna qystyryp qoiyp, qūrtqa qasqyrdai qasarysyp, bel asyp bara jatty.
* * *
Qaitar jol köñilsiz. Toidan i̇emes, janazadan qaitqandai Semaşko myrza da, Tūrar da ünsiz. Jazdyñ ūzaq küni baiau batyp bara jatqan. Kün Uiasyna qonğan soñ da aspannyñ qyzyly köpke deiin qaza bolmai, äueniñ teristik betkeiiniñ jalqyn sary reñi taimai qoidy. Teristik öñirde jatqan Mañyraq auylynyñ bügingi masqarapaz qatyny Taitaqai ümit i̇etip, öndirşegi üzilgen sary ingen qazir aspanda ūşyp jürgen tärizdi. Sary ingenniñ şudasyndai ūlpa būlttar mülgip qalğan.
– İä, Tūrar dos, is qiynğa ainaldy, – dep til qatty bir şamada Semaşko. – Öte qiynğa ainaldy. İendi sağan Merkede qaluğa bolmas. Pristavty öziñ bilesiñ toi. Ol bireudiñ soñyna tüsse sorlatpai qoimaidy. Ne isteu kerek?
– Andrei Pavloviç, i̇endi Merkede men özim de qalmaimyn. Oqu bitti, dokument qolğa tise – ketemin. Sizdiñ qaramağyñyzda köp närsege közim aşyla bastap i̇edi, zañ isin i̇edäuir bilip qalyp i̇edim, amal neşik... – dep kürsindi Tūrar.
– Bauyrym, sen öte qiyn adamsyñ. – Semaşko qyzyl iñirde balanyñ betine töne tüsti – Tüsinesiñ be, öte qiyn adamsyñ. Mysaly, myna men patşanyñ çinovnigimin. Memleket saqşysymyn. Al älgi jerde sen bülikşige büiregiñ būrdy. Memleket tūrğysynan kelgende, pristavtiki jön. Ol älgi buntardy da, seni de jazalauğa tiıs. Al men pristavty jaqtauğa tiıspin. Biraq seni oqqa bailap jiberuge qolym köterilmeidi.
– Raqmet sizge, Andrei Pavloviç. Biraq aityñyzşy, qūdai üşin jañağy mazaq ädilet pe? Ol baiğūs äieldi men bilemin. Ötken jyly atam bir şaruağa jūmsap, ol äieldiñ auylyna barğan i̇edim. Tünek tübinde jatqan sorlylar. Älgi tüieni alğysy kelgende dünie qorlyğy ūstady deisiz be? Joq Andrei Pavloviç, künköris üşin. Äitpese ol onşa arsyzdyqqa baratyn aqymaq äiel i̇emes. Al älgi siz aitqan buntar bolsa, ol namysty qorğady. Sorly kedei bailardyñ mazağy bolmasyn dedi. Dūrys qoi. Ädildik qoi. Al men ädildikti qorğağym keledi. Mazaq pen azap. Betinde bir tüiir Uiaty bar adam ondai mazaqqa qalai könedi?
– Könedi, bauyrym, könedi. Kirgiz – oqymağan qarañğy halyq. Oqyğany sen siiäqty – myñnan bireu. Al qarañğy halyq qaşan da könbis. Būl halyq sauaty aşylyp, tsivilizatsiiäğa jetu üşin äli jüz jyl, joq, äldeneşe jüz jyl kerek. Sen äli jassyñ. Äli i̇esesiñ. Kesir-kesepattan aman bolsañ – keñse çinovnikteriniñ biri bolasyñ. Sonda būl raiyñnan op-oñai qaitasyñ. Bizdiñ ūiazdyñ orynbasary Äzimhan myrza älgi jerde sen siiäqty şataqqa aralaspaidy. Ol aqymaq i̇emes. Ūiazdyñ tilmaşy Jañkin, o da şataspaidy. Ol aqymaq i̇emes.
– Sonda – aqymaq men boldym ğoi, Andrei Pavloviç? – Tūrardyñ yzaly közi alageuimde jalt-jūlt i̇ete qaldy.
– Joq, men olai degim kelmeidi, bauyrym. Men tek sen äli balasyñ deimin. Ösesiñ – ömir özi qaqpailap, öz degenine köndiredi äli. Sondyqtan qūr bosqa tyraştana berme demekpin. Tüsindiñ be?
Jeñil küimeniñ döñgelegi qiyrşyq joldyñ üstin qytyrlatyp keledi, qos qaranyñ tağalary tasqa tiıp, qarañğyda ot jarq i̇ete qaldy.
– Al i̇endi mäseleniñ tüiinine kelsek, Merkeden taiyp tūr. Sendei qabiletti kömekşiden aiyrylu mağan oñai i̇emes, ärine. Men seni jaqsy köremin. Sağan kirgiz i̇eken dep qaramai, jaqsy körip kettim. Men sağan rizamyn. Meniñ halimdi sen de tüsin, bauyrym, älgi bir soiqannan soñ, sen meniñ keñsemde jüruiñ qiyn. Ol köp jağdaida mağan da bailanysty i̇emes, tüsinesiñ ğoi.
– Tüsinemin, Andrei Pavloviç. Meniñ sizge ökpem joq.
– Biraq men seni betaldy qañğyrtyp ta jibergim kelmeidi. Pişpektegi auylşaruaşylyq tehnikumynyñ bastyğy – meniñ tanysym. Qalasañ, soğan hat jazyp bereiin...
Mynandai jaqsylyqqa jalpañdai jönelmei, bala oilanyp qaldy. Küime üstin ünsizdik jailady. Joldyñ sol jaq qaptalynan, tau jaqtan jylqylardyñ pysqyrğany; jylqyşylardyñ sañq-sañq i̇etken dauystary; añğar alqymynda otyrğan qoişy auyldyñ itteriniñ äupili i̇estiledi. Tau omyrauyna tyğylğan lağyl alqadai bolyp, jağalai ottar jyltyldaidy. İel orynğa otyrğan şaq, qazan köterilip, jer oşaqqa ot jağylyp, adamdar sol qara qazanğa köz tigip, qybyr-jybyr tirşilikten tiylğan sät. Aspara basynan marğau köterilgen döñgelek ai – qūdai-tağalanyñ jalğyz közi siiäqty. Azdap şeldenip tūr. Myna jer betindegi itşe yryldasqan qu tirşilikti qatpar-qatpar, jyqpyl-jyqpylyna deiin köruge sol şel kesir keltiretin de tärizdi. Äitpese, däl qazir Taitaqaidyñ qazanynda tek qana tas qainap jatqanyn qūdekeñ körer i̇edi ğoi. Qaptyñ tübi qağylyp, jana astyq pice qoimai, auyzğa tüse qoimai, özek talğan osy bir tūsta Taitaqai kedei qazanğa su toltyryp, işine malta tas salyp, qainatyp otyrğan siiäqty.
– Apa, qarnym aşty, – dep qyñqyldağan balalaryna:
– Şyda, äli pispei jatyr, – deidi Taitaqai.
Äiteuir birdeñe pisip jatqanyna köñili aldanğan balaqailar küte-küte, älden uaqyttan keiin ūiyqtap ketetin siiäqty.
– Solai, Tūrar, toiğa baramyz dep oiğa qaldyq. Oilanyp otyrsyñ ğoi. Oilan, oilan! Qalasañ, hat jazyp beremin. Oquğa qabyldanasyñ. Tuğanym i̇emessiñ, nağyz çinovniktiñ közimen qarağanda, sen tipti düniege adasyp, äldeqalai kelip qalğan tüzemsiñ. Biraq aittym ğoi, seniñ jöniñ bölek... Kim biledi, – Semaşko myrza qiiäldanyp qara küñgirt dalağa qarap söilep keledi. – Mümkin sen öse kele meniñ jauym bolyp şyğuyñ da mümkin, patşağa adal qyzmet i̇etersiñ, ana Äzimhan, Jañkin ağalaryñ siiäqty. Ony tiri bolsaq, uaqyt körseter. Käne, qalai?
Būl sūraq – soñğy sūraq i̇ekenin tez ūqqan Tūrar i̇endi sozbaqtamai:
– Jaraidy, Andrei Pavloviç, sizge alğysymdy qalai aityp jetkizerimdi bilmei otyrmyn. Pişpek bolsa – Pişpek bolsyn, – dedi.
– Joq, men seni zorlamaimyn. Basqa jerge oqyğyñ kelse – öziñ bil. Biraq...
– İä, biraq meniñ basqa barar jerim, basar tauym joq, Andrei Pavloviç. Ras, zañ oquyna tüssem be dep i̇edim, ondai oqu ne Äulie-Atada, ne Pişpekte, ne Vernyida joq dediñiz. Qazaqqa auylşaruaşylyq mamany da kerek qoi.
– Seniñ qazaq dep otyrğanyñ kirgiz ğoi, auyl şaruaşylyq mamandyğy kirgizdarğa i̇emes, i̇eñ aldymen ūly Resei imperiiäsyna, patşa samoderjaviesine kerek. Qarai gör mūny: «qazaq, qazaq» dei qaluyn!
Kenet Tūrar öziniñ tağdyry – aumağan qazaqtyñ tağdyry i̇ekenin osy sätte tüsingendei boldy. Apyr-au, mūny Rysqūlov dep atauğa bolmaityny siiäqty, qazaqty – qazaq bola tūra, qazaq i̇emes – kirgiz. Būl ne? Kezdeisoq ūqsastyq pa, joq zañdylyq pa?
«Joq!» – dep tistendi sonda Tūrar. Sonau bir jyly mūğalimder oquğa tüsetin balalardyñ tizimin alyp, auyl aralap kelgende atasy mūny «Qyrğyzbaev» dep jazdyryp, sodan bala būzau bağyp jürip, keşke jaqyn Aspara şyñyna qarap tūryp: «Men Rysqūlovpyn!» – dep şyñğyryp jibergeni siiäqty, däl qazir de aiqailap jibergisi keldi. Myna Semaşko myrzağa: – Qazaq kirgiz i̇emes – qazaq! Men Qyrğyzbaev i̇emespin, Rysqūlovpyn! – dep aityp salğysy keldi – aita almady. Amalsyz tilin tistedi. Ataly sözdi de aita bilu lazym. Kimge, qalai, qai jerde aitu kerek i̇ekenin añdau lazym.
Sol joly būğanasy qatpağan bozbala bir närsege qatty tüiilip, tastai bekidi: i̇erteñ kuälik alğanda Qyrğyzbaev i̇emes, Rysqūlov bolyp jazylady. Sodan soñ...
* * *
– Nauqastanyp tūrğan joqsyñ ba? Jüzin synyq qoi, – dep sostiyp qaldy direktor Tūrardy körgende. – Otyrşy, öziñ.
Tūrar direktor üsteliniñ aldyndağy oryndyqqa jaiğasa berip jaqsy köretin ūstazynan jasyrmai bar jağdaidy jaiyp saldy.
– Keşegi oqiğadan keiin mağan tezirek Merkeden ketuge tura kelip tūr, İvan Vladimiroviç. Mümkin bolsa, saltanatty keşke qaldyrmai-aq mağan kuälik berseñiz...
Semaşko myrza Pişpek tehnikumynyñ bastyğyna hat jazyp bermekşi boldy. İendigi şarua tek sizde...
– Da, Qyzyl Jebe, men seni tüsinemin, – dep direktor kreslodan köterile berip, tar kabinettiñ işinde äri-beri jüre bastady. Bir qolyn artyna ūstap, bir qolymen buryl samai şaşyn sipalap, oiğa şomğan siiäqty. – Keşegi äreketiñ üşin sağan ūrsuğa da bolady, ūryspauğa da bolady. Ärine, şyn rev... joq, şyn azamat jalğyz-jarym i̇eşteñe öndire almaityn bolğan soñ, syr bermeuge tiıs. Jalğyz ağaş – orman i̇emes. Ony äli tüsinesiñ. Jaraidy, jasyma! Dokumentiñdi alasyñ. Pişpekte meniñ de dostarym bar, dalada qalmassyñ. Aitpaqşy, dokumentterdi toltyruğa sen kömektesseñ qaitedi? Seniñ jazuyñ jaqsy toi. Bizdiñ mektebimiz tūnğyş ret balalarğa kuälik bermekşi. Ol kuälikti aibaqtamai, ädemilep, mänerlep toltyrğan jön bolar i̇edi. Al üzdik oquşy retinde birinşi nömirli kuälikti öziñe toltyr. Jarai ma? İekeumiz kuälikterdi bügin toltyryp bitsek, i̇erteñ balalarğa saltanatty türde tapsyramyz. Ol jiynğa Merkeniñ äkimderi de keledi. Kelistik qoi? Onda i̇erte kündi keş qylmai, iske kiriseiik. Myna papkada balalardyñ tizimi bar. Qai pännen qandai bağa alğany da jazuly. Mäselen bylai. Alfavit boiynşa, birinşi Aibarov Atamyrza...– Oh, oñbağan. Birinşi bola qaluyn qaraşy. Ilinip äreñ bitirdi, kileñ üştik. Meili, oğan qalağan nömiriñdi qoi. Birinşi nömirdi öziñe qaldyr. Käne, jazyp körşi...
Direktor temir seiften su jaña jaltyraq qağazdar alyp şyqty. Qalyñ jyltyr paraqtyñ i̇eñ törinde i̇eki basty samūryq qūstyñ sureti salynğan gerb belgisi tūr. Odan tömenirek iri äriptermen: «Kuälik» dep jazylypty. Direktor Tūrarğa kuälikti qalai toltyru kerek i̇ekenin tüsindirip boldy da, bir şaruamen keñseden şyğyp ketti.
– Sağan i̇eşkim kesir bolmas üşin, syrtyñnan qūlyptap qūiamyn. Qarsy i̇emessiñ be? Al mūqiiät bol, qate jiberme. Ärbir kuäliktiñ blanki i̇esepte tūr. Bireui bülinse, i̇eñ aldymen men qūrimyn. Sağan senemin, Tūrar...– dep ketti.
Tūrar Atamyrzanyñ kuäligin toltyryp bolyp, öz jazuyna özi ary-beri qarap, i̇ekinşi blankti ala bergende astynan jazuy bar bir paraq qağaz şyqty. Būl İvan Vladimiroviçtiñ qoly i̇ekenin Tūrar birden tanydy da, kuälik toltyruğa bailanysty i̇emes pe i̇eken dep oqi bastady.
«Sankt-Peterburg. Memlekettik Dumanyñ müşesi, sotsial-demokrat İ. P. Pavlovskiige.
Qūrmetti İvan Petroviç! Sizge Reseidiñ bir qiyrynan, Türkistan ölkesinen hat jazyp otyrğan sotsial-demokrat İvan Koval. Bizdiñ ūiym äli älsiz. Biraq sizder kömek i̇etseñizder, isti jolğa qoiuğa bolady. Ol üşin Sizden mynany ötinemiz. Bizge revoliutsiiälyq ädebietter kerek. Mysaly, myna mağynaly kitapşalar, proklamatsiiälar:
1) «S.D. men S.R. degen ne jäne köterilis»;
2) «Memlekettik Duma degen ne, ol halyqqa ne beredi?»;
3) «I jäne II Dumalar nege joiyldy. III Dumany sailau turaly Zañ nege şyğaryldy?»; 4) «Soldatqa adam bermeñder, salyq tölemeñder»; 5) «Jer talap i̇etiñder»; 6) «Patşa kimderdi darğa asyp, kimderdi öltirip jatyr?» t. b. Sondai-aq rev. öleñder, Marseleza teksti, jauyngerlik jäne qaraly marştar.
Sizdiñ hatty bizdiñ poşta aşyp qūiady i̇eken dep qoryqpañyz. Onda özimizdiñ adamdar bar. Tek sizderdegi poşta aşyp jürmese bolğany. Hatty vagon jäşigine salyñyz, nemese zakazben jiberiñiz. Osy hatymdy alğanyñyz turaly L. N. Tolstoidyñ sureti bar otkrytka salyp belgi beriñiz. Al kitapşalar jibergeniñiz turaly M. Gorkiidin sureti bar otkrytkamen belgi berersiz. Al i̇eger küdik tuğan jağdaida Neva prospekti sureti bar otkrytkamen bildiresiz. Meniñ adresim: Türkistan ölkesi, Syrdariiä guberniiäsy, Äulie-Ata uezi, Merke selosy.
İ. Koval»
Tūrar ūrlyq qylğan adamdai, yñğaisyz jağdaida qaldy. Direktor tapsyryp ketken jūmysty da ūmytyp, äri Uialyp, äri mynandai keremet jañalyq aşqanyna añ-tañ bolyp, mülde basqa bir älemniñ üstine top i̇ete tüskendei añtarylyp qaldy. Myna hattağy mändes: «Sotsial-demokrat», «Memlekettik Duma», «Revoliutsiiä» degen sözder Tūrardyñ qūlağyna yzyñdap, alystan, Almaty türmesiniñ kamerasynan i̇estilgendei bolady. İä, Aleksandr Bronnikov aitar i̇edi būl sözderdi. Ol kezde būl sözderdiñ mağynasy balanyñ sanasyna jete bermeitin. Biraq şyñyrauğa ilude syğalağan kün säulesindei syr bar i̇edi siqyrly sözderde. Bala sony sezetin.
«Bizdiñ poştada özimizdiñ adamdar bar deidi ä... Sonda kim bolğany? Aitpaqşy, Qabylbek poştada isteidi ğoi. Äri oqidy, äri poştada jūmys isteidi. Sol bolyp jürmesin?! Apyr-ai, sonda İvan Vladimiroviç mūndai qūpiiä jūmystardy mağan senbei, Qabylbekke senip tapsyrğany ma? Biraq meniñ isteitin jerim – mūndai astyrtyn jūmystyñ orny i̇emes qoi».
Tūrar kelesi kuälikti Qabylbek Sarmoldaevtyñ atyna nömiri i̇ekinşi dep toltyrdy. Bar yqylasyn salyp, onyñ aty-jönin marjandai tizip jazdy. Qabylbek te üzdik şäkirt i̇edi, bağalary kileñ bestik, bir-aq törti bar i̇eken. Onyñ özi mūsylmanşa oqudan.
Kelesi kuälikti Tūrar özine toltyrdy. Būl sät onyñ ömirindegi i̇eñ bir şeşuşi kezeñ i̇edi. Qylmys i̇ekenin bile tūra tas jūtyp, täuekelge bel bailamaq. Aldyna taza kuälikti qoiyp, özimen özi arpalysyp köp otyrdy. Familiiäsyn özgertip jazğany – zañğa syiymsyz. İvan Vladimiroviçke kesiri tiıp ketui mümkin. Älginde qatty i̇eskertip ketti ğoi; bir blank bülinse – men qūrimyn dep. Sonda qalai Qyrğyzbaev bolyp kete bara ma? Tuğan äkeden jetesiz ūl bezedi. Arada neşe jyl ötse de, ökim atauly onyñ äkesiniñ atynan ölgen buranyñ basynan ürikken atandai i̇esteri ketip, közderi i̇ejireie qalaly. Soğan bola äkesiniñ atynan aiyryla ma? Keşe keşte Bekten toiynan qaitqandağy ant qaida? Älde İvan Vladimiroviçke aityp, rūqsat sūrau kerek pe? Ol könbei qoisa şe? Öitkeni ony da qadağalap otyrğan inspektor bar. «Rysqūlov degen qaidan şyqqan oquşy? Ondai şäkirt joq i̇edi ğoi, Andreev myrza?» – dep qadalsa, ūstazy ne küide qalmaqşy. Biraq bala däl qazir täuekel demese, ömir-baqi böten familiiämen ketetinine közi jetti de: ne ölgenim, ne tirilgenim, dep kuälikke qara tuşpen «R» degen äripti basyp kep qaldy. Jazaryn jazyp alyp, mañdaiynan suyq ter būrq i̇ete tüsti. Qolyndağy qalamūşty qağaz betinen tartyp alyp, özi tañbalağan «R» ärpine üreilene qarap, meñireu adamdai sileidi de otyrdy. Kirpik qaqpai qalğan balanyñ köz aldynda älgi «R» birte-birte ūlğaiyp, jan bitkendei qimyldap bara jatty. Aspara şyñynyñ basynda Qyzyl Jebe mingen Rysqūl tağy bir ret jalt i̇etip körindi de «R» ärpi qaitadan būrynğy qalpyna keldi.
İendi şeginerge jer qalmady. Ötkelden şeginetin köpirdi Tūrar özi örtep jiberdi. İendi kuälik bäribir bülindi. Tuşpen tüsken «R»-dy öşire almaisyñ. Sonda bala «Rysqūlov Tūrar» degen sözderdi badyraityp tūryp irileu jazyp boldy da, öz denesine qūdiret basqa bas ornatyp, keudesine basqa jürek salyp bergendei, sirä tük te bolmağandai salmaqtana qaldy. Älgi bir uaiym, äbiger hal atymen joq. İendi būl i̇eşkimnen qoryqpaityn siiäqty. Qaita i̇eñsesin ylği basyp tūratyn, ylği janşyp jüretin zil qaratas arqasynan domalap tüskendei «uh!» – dep jalyn ata bir dem aldy da, rahat äleminiñ qūşağyna kirgendei, seidin köñili köterilip, yñyldap än salyp, kuälik qağazdaryn toltyra berdi. Älgi änniñ äueni «Polonez» i̇ekenin añğarğan da joq.
Direktor qaita oralğanda Tūrar barlyq balalardyñ kuäligin jazyp ta bitirip i̇edi.
– Jaraisyñ, Qyzyl Jebe!– dep maqtady direktor Tūrardyñ jazuyna süisinip.
– Maqtauyñyz jetti, İvan Vladimiroviç, i̇endi aiyptaisyz, jazalaisyz meni, – dedi Tūrar aspai-saspai.
– Nege? – dep direktor şoşyp ketti. – Älde blankti büldirip aldyñ ba?
– Joq, İvan Vladimiroviç. Men sanaly türde i̇eki qylmys istedim. Birinşisi, sizdiñ qūpiiä hatyñyzdy oqyp qoidym. Būl bir. İekinşiden, mine myna öz kuäligimdi bylai toltyrdym. Meniñ şyn aty-jönim. Katorgağa ketken äkemniñ aldynda mäñgi qarabet bolmas üşin osy äreketke bardym. İendigi i̇erik öziñizde, İvan Vladimiroviç. Däl qazir pristavqa ūstap beresiz be, älde kuälik bermei qūiasyz ba – bäri öz qolyñyzda.
* * *
Direktor kenet jüregi syzdağan adamşa älsirep baryp kresloğa otyra ketti. Aqyrğan da joq, baqyrğan da joq. Sotta ölim jazasyna kesilgen jandai i̇eseñgirep biraz otyrdy da sybyrlap qana:
– Hatty oqyğanyñnan qoryqpaimyn. Meili oqyğanyñ dūrys ta bolğan şyğar. Meni satpaitynyña közim jetedi. Al i̇erteñ i̇eldiñ aldynda sağan myna kuälikti qalai tapsyramyn? Qaidağy Rysqūlov! – dese ne deimin? Osy qinap tūr, Qyzyl Jebe. Oh, büldirdiñ, bauyrym, büldirdiñ. Tipti osy küni bürkenşek atpen jüretinder az i̇emes qoi. Azar bolsa, solardyñ biri bolar i̇ediñ de.
– Onyñyz ras, İvan Vladimiroviç, siz de bürkenşek atpen jür i̇ekensiz. Biraq meniñ äkemniñ aty mülde öşip ketkeni qiiänat bolar i̇edi. Äkem jazyqsyz jazanyñ nebir dökeilerin körgen. Al myna jaza tym auyr, tym obal bolar i̇edi... İertedegi jaidy uaiymdamañyz, İvan Vladimiroviç. İerteñgi saltanatty jiynğa men qatyspaimyn. «Qyrğyzbaev atasy qatty auyryp auylyna ketti» – deñiz. Al kuälikke qolyñyzdy qoiyp, möriñizdi basyp, qolyma qazir ūstatyñyz. Qaityp meni Merkeden i̇eşkim körmeitin bolady. Sizge tittei de ziiänym times.
– Mūnyñ da aqyl i̇eken,– dep direktor samai şaşyn sipalai berdi. – Degenmen, türme üiretken-au sağan mūnyñ bärin. Besikten beli şyqpai jatyp, türmege tüsken adamnan bärin kütuge bolady.
– Diırmende tuğan tyşqannyñ balasy dürsiliñnen qoryqpaidy, İvan Vladimiroviç.
– Sen tyşqannyñ balasy i̇emes, jaraly arystannyñ balasysyñ. Sen Qyzyl Jebesiñ, bauyrym!– Osyny aityp direktor ornynan türegelip, Tūrardyñ basyn keudesine qysyp, öz tuğan balasyn alys saparğa şyğaryp salyp tūrğandai, tebirenip köp teñseldi.
– Qazaqtan señdei şäkirt tärbielegenime quanamyn, Tūrar, – dep sybyrlady.
Tūrar ūstazynyñ qūşağynan sypaiy ğana bosanyp alyp, onyñ közderine közin qadap:
– Bauyrym, İvan Vladimiroviç, şyn aitasyz ba? Şynnan qazaq dediñiz be? Qazaq ta men siiäqty özinin şyn atynan aiyrylyp jürgen joq pa? Keşe Semaşko myrza mağan «qazaq, qazaq» dep qaqyldaisyñ dep renjidi... Sonda qalai? Aityñyzşy, ağatai!
– Qazaq ta öz atyna ie bolar, Tūrar. Ol zaman da tuar. Biraq Semaşko myrza dūrys aitady. «Qazaq, qazaq» dep tek ūltyñnyñ tuyn köterer bolsañ, qyñyr ketesiñ. Mülde – tek bir ūlttyñ qūly boluda i̇emes, adamnyñ, adamzattyñ ūly bol! Qazaqtyñ kedeii körgen qorlyqty orystyñ kedeii körmei jür me i̇eken? Myna irgemizdegi qyrğyzdar şe? Özbekter, tatarlar, ukrainder şe? Mine, osylardyñ bäriniñ kedei tabynyñ basy birikkende ğana maqsatqa jetemiz. Jeke-jarym bölinip alyp, i̇eşbir ūlt bereke tappaidy. Lenin solai üiretedi, ūqtyñ ba, Tūrar?!
– Lenin! – dedi Tūrar da sybyrlap, i̇eki közi jainañdap sala berdi. – Men būl i̇esimdi türmede Aleksandr Bronnikovten i̇estigenmin. Bilemin, İvan Vladimiroviç, bilemin, ağatai!
– Bilseñ, i̇esinde bolsyn, sen qazaqtyñ ğana i̇emes, bükil i̇ezilgender äleminiñ ūlysyñ. Qazaqtyñ kedeiin jaqtaimyn dep, orystyñ batyrağynyñ obalyna qaluşy bolma. Batam osy!
– Bir sūraq: Aityñyzşy, İvan Vladimiroviç, «S. D. jäne S. R.» degen ne? Hatyñyzdan...
– Tüsindim. Tūrar. Būl jöninde i̇ekeumizdiñ äñgimemiz äli jalğasa berer dep senemin. Ony bir sözben aityp tüsindiru qiyn. S. D.– sotsial-demokrat, S. R.– sotsial-revoliutsioner. Al būlardyñ ata-tegin ajyratyp aitatyn adam Pişpekte bar. Sen oqityn tehnikumda. Oğan hat jazyp berip, seni i̇erekşe tapsyramyn. Merkege älginde öziñ aityp qalğandai, qaita oralmaidy i̇emessiñ, jiı kelip tūratyn bolasyñ. Tek seiildeu üşin i̇emes, öte jauapty ister üşin de. Tüsinesiñ ğoi... İendeşe, jortqanda jolyñ bolsyn, joldasyñ – taudai talap pen tabiği talantyñ bolsyn! İä, sät!
İeKINŞI BÖLIM
«Vo glubine sibirskih rud
Hranite gordoe terpene:
Ne propadet vaş skorbnyi trud
İ dum vysokoe stremlene»
(A. S. Puşkin)
«Ūian, Tūrar!»
İesiñde me, Almatynyñ kök qaqpaly türmesinde jatqanda ūdaiy qūlqyn säride sağan osylai til qatar i̇edim. Sodan beri qanşa jyl ötken? Alty, bälkim, jeti jyl şyğar. Äu basta men katorgadağy uaqytymdy sağatpen sanauşy i̇edim, Tūrar. Sodan soñ kün sanaityn boldym. A i sanadym. Uaqyt şegi joq i̇eken, äste-äste buğan da boi üirenip ketti bilem, keiin-keiin, kündi de, aidy da, tipti jyldy da jiyp tastadym, atasyna nälet.
Ana bir jylğy qiiäl hatymda aitqanymyzdai, Ürkittiñ qalasynda meni Bodoibo degen jerge aidauğa ükim şyqqan. Ürkit pen Bodoibonyñ arasy i̇eki myñ şaqyrym jer. Äueli Ürkitten bizdi jaiau aidady. Qystyñ bir qysylğan kezi i̇edi. Ainala dünie appaq sire qar, jalğyz aiaq jolmen ūzynnan-ūzaq şūbağan katorjnikter. Ürkitten biz şyqqanda alty jüz adam i̇edik. Alty jüz adamnyñ aiağyndağy kisen syñğyry älemniñ qai tükpirine bolsa da jetken şyğar dep şamalaimyn. Bälkim, seniñ qūlağyña da şalynğan şyğar. Sol kisendi jalañ qolmen ūstai alsañ, alaqanyñdy alyp tüsedi. Alty jüz adamnan Bodoiboğa tiri jetkeni üş jüzdei boldy-au dep şamalaimyn. Köbi üsip öldi, atasyna nälet. Baiağy bir künder jūmaq i̇eken ğoi. İelde jürgen şağymdy aitamyn. Bireu ölse, «bauyremailap», jylap-syqtap, i̇el jiylyp, küñirenip, kädimgidei kör qazyp, aq jauyp, arulap qūiar i̇edi. Adam balasynyñ sondağy qadirlisi-ai. Ürkit – Bodoibo jolynda bir beibaq kisenine şalynyp qūlai ketse, qaityp tūrudy oğan jazbağan. Aidauyl ony küresinge süiretip tastaidy. İeşkim qarailauğa mūrsat joq. Tūtqyndar tek közben ğana qoştasady. İendi meniñ kezegim qaşan keler i̇eken dep bara jatady.
Köbi aştan öldi, atasyna nälet.
Qiyrsyz aq kebin – aq mūnardyñ arasynda ūzaq jürgende adam sansyrap, dünie-tirşilikke samarqau bolyp qalady i̇eken.
Alysta ağaiynym qaldy-au, ananyñ jaiy qalai, mynanyñ hali qalai boldy i̇eken dep oilap, mi qatyrmaisyñ mūndaida. Tek özegiñ ğana äli ölmegeniñdi i̇eskertip, üzilip-üzilip, aştyqtyñ azynağan belgisin beredi. Keide bälenbai jüz kisenniñ syñğyry sol aş özektiñ aianyşty azasyndai bolyp i̇estiledi. A biraq sonda da sana sönbei, qiiäl ölmei, qai-qaidağy köz aldyña i̇elesteidi. Birde Aqsu-Jabağylynyñ jaiqalğan jailauy, jeli basyndağy şybyndağan mama bielerdiñ qymyzynyñ iısi, qazanda qainağan bağlan i̇ettiñ jūpary sonau alystan jetip, mūrnyñdy jaryp kete jazdaidy. Keide Talğar taudyñ bauyryndağy jerkepeniñ irgesinde tūratyn arşa kübidegi aşymal köjeni añsaisyñ. Sondağy dünie netken düriiä i̇ediñ, qatyqsyz qara köje netken qasietti i̇edi. Baitaq qazaq dalasynyñ topyrağynda tuğandardan aştyqtyñ dämin menen artyq tatqan adam bar ma i̇eken? Ai, joq-au, sirä. Künine köretin toqsan toğyz bäleniñ bir türi jäne myltyqsyz, qylyşsyz, a biraq i̇eñ qatybas türi osy aştyq, atasyna nälet.
Bodoibo degen ittiñ joly bir jerde keñeiip, aldymyzdan şana jürip, taptalyp qalğan i̇eken. Sol joldyñ üstinde köz ūşynda qaraiğan jalğyz nüktege bälenbai jüz aştardyñ közi bir mezgilde tüsken siiäqty i̇edi. Tura kep ūmtyldyq. Aiaq-qoldağy būğaulardyñ saqyr-sūqyr syldyry jüz i̇ese küşeiip, ürkindi qahar habaryndai aspan asty, jer üstin küñirentip jiberdi. Qar jamylyp mülgip tūrğan qarağai üñgilerinde ūiyqtap jatqan aq tiın atyp tūryp, apanda alty ai myzğityn qoñyr aiular qorqa qorbañdap şoşyğan zaman. Aldağy qaraiğan qara noqatqa kim būryn jetedi, sonyñ jūldyzy janar şaq. Bizden būryn ötken şanadan tüsip qalğan bir kesek nan şyğar degen ümit däl qazir qūdaidyñ özinen de küşti.
«Anau jatqan at basyndai altyn» dese, äi, qaidam, i̇eşkim büitip jan ūşyrmas i̇edi. Būlaişa birin-biri i̇eteginen tartyp qūlatpas i̇edi. Salt atty aidauyldar būl dürliguden seskenip, attaryn qarğa ombylatyp, qaptaldy qarauyldap, myltyqtaryn iyqtan sypyrğan. Adamdardyñ auzynan aq jalyn atqylaidy. Arandardan şyqqan aq būdan qara tobyr üstine aq tūman tūryp qaldy.
Ölermender aqyry älgi qarğys atqyr qara noqatqa jetip jyğyldy-au. Alğaşqylardyñ biri bolyp men de qol soza ūmtylyp i̇edim-au. Jañağy jügirgen tük i̇emes i̇eken. Nağyz azap bastaldy. Biriniñ üstine biri qūlağan adamdardan tay tūrğandai boldy. Qahar soqqyr qara noqat qaida qalğanyn kim bilsin, äiteuir adamdar dalbasalap, birin-biri jūlmalap, qoldarymen sipalaidy. Balağattasyp, keñirdek jyrtysuğa äl-därmen joq, tek qyryldağan ünder. Kimniñ kimge ne aitqany belgisiz.
Baiağynyñ baiağysynda, bala künimizde kögalğa şyğyp alyp «tüiebas» oinauşy i̇edik. Qazir böten bireu bizdi körse, «tüiebas» oinap jatyr i̇eken dep oilar i̇edi. Aqyry atty aidauyldar bizdi byt-şyt qylyp qamşymen sabap, oğan da bolmağan soñ aspanğa myltyq atyp tarsyldatyp, jağamyzdan alyp, jan-jaqqa laqtyryp, äreñ taratty-au.
Tağdyrdyñ mazağy san türli, Tūrar. A biraq däl mūndai mazaqty tağdyr būl şaqqa deiin oilap tapqan joq şyğar. Nan dep talasqan qara noqat şanağa jekken attyñ qatyp qalğan tezegi i̇eken, atasyna nälet...
Älginde birin biri keñirdekten alğan beibaqtar i̇endi bir-biriniñ betine qarai almai, Bodoibo degen ittiñ jolymen ilbi basyp kete bardyq.
Būzau üni älgindei i̇emes, i̇endi üzdigip şyğady, qyñsylap ta qysylyp şyğady. Adamdardyñ körgen azabyna şydai almai, temir i̇ekeş temir de tebirenip jylar ma i̇eken, Tūrar. Men mūny öz qūlağymmen i̇esittim, atasyna nälet.
Şyğys Sibirdiñ aspany batar künniñ aldynda aşañ qyzyl reñ alyp, myna sūmdyq mazaqtan täñiriniñ özi Uialyp, beti duyldap tūrğan siiäqty.
Tūñğyş ret sonda meniñ közimniñ aldy būldyrap, qyzyl-jasyl säule şalyqtady. Būlyñğyr arasynan anda-sanda qaba jal Qaldyqyzyl atqa mingen Saimasai mağan qamşysyn büktep ūstap, saqyldap külgendei bolady. Tabalağany şyğar. «Kördiñ be, bälem, köresini» degeni şyğar. A biraq meniñ köñilim oğan tozğan joq, atasyna nälet. «Saimasaidyñ astynda Qyzyl Jebeniñ bolmağany qandai jaqsy»,– dep özimdi-özim jūbattym.
Aspannyñ qyzyly ydyrap, töñirek būldyrai bastağanda biz bir selenge kelip kirdik. Bärimizdi bir saraiğa äkep qamady. Sansyrap qūlap, bir-birimizdiñ bauyrymyzğa tyğylyp jattyq. Älgi bir qarañ qalğyr qara noqatqa bola biriniñ keñirdegin biri jūlğan beibaqtar i̇endi iesiz qanşyqtyñ küşikterindei birine-biri tyğylyp, qūşaq ajyramas tuystardai būiyğyp qalypty.
Älgi bir qarañ qalğyr qara noqattyñ töñireginde tompaiyp-tompaiyp i̇eki-üş adamnyñ öligi tağy da qaldy. Mümkin, äl-därmenniñ aqyrğy tamşysy tausylğan şyğar. Mümkin, alasapyran arpalysta bireulerdiñ qoly qaterli tigen şyğar. Älde aidauyldardyñ qamşysyn kötere almai qaldy. A biraq aldanğan ümittiñ küiigine şydai almai ketuleri de mümkin. Üzilgen ümit – ajal. Meniñ bir täuba qylatynym, meniñ janymnyñ şyqpai jürgeni – äli de sol sūm ümit, atasyna nälet.
İesiñde me, Tūrar. Meni Almatynyñ abaqtysynan aidağan bozala tañda sen arbanyñ artynan jügirip, belbeuimnen ūstadyñ. Sonda qolyña şuda jiptiñ tarqatylğan bir ūşy ilindi. Tarqatylyp-tarqatylyp tausylarda aidauyl ştyktyñ qyrymen älgi jipti qiyp jiberdi. Sen qūlap qaldyñ. Sonda men köñilime sekem aldym. Şirigen jaman jiptiñ üzilgeni beker boldy-au, būl şirkin i̇elegizgen ümit jibi siiäqty i̇edi-au, dedim. A biraq, dätke quat berip, sol üzilgen jipti, üzilgen ümitti men köñildiñ näzik qylymen jalğadym.
Jol hikmetin aityp tauysa almaspyn, Tūrar. Köktem şyğyp, qar i̇erip, mūz būzylğanşa biz Üstiqūt degen jerde jattyq. A mūz būzylğanda bizdi kemege salyp, Lena dariiäsymen alyp jürdi. Dariiänyñ nesin aitaiyn, bizdiñ Alataudan aqqan bükil özen-su bitkendi jinasa, būğan teñ keler me i̇eken, äi qaidam. Kemeden tüsken soñ tağy da jaiau aidady. Jeri tauly keledi i̇eken. Alataudai aspanmen talaspasa da qyrat-qyrat, kileñ orman jamylğan dülei dünie. Halqynyñ keibiri tura özimizdiñ qazaq-qyrğyzğa ūqsaidy. Äueli qazaqtar ma, iaki qyrğyz ba, būlar jaqūt dep. Söitip jaqūt degen i̇eldi de kördik. Söilesip köreiin desem, aidauyl rūqsat i̇etpeidi. İaki olardy bizge jolatpaidy. Olar bizge iş būratyn tärizdi, sirä.
Salt atty bir jaqūt jol jağasynda qyratta tūryp, men tūsynan öte bergende dauystap, öz tilinde birdeñe-birdeñe dedi. Tüsinbedim. Sonan soñ özi sausağymen nūqyp körsetip: «Saha, Saha» – dedi. Sonan soñ sausağymen meni nūsqap, öz tilinde tağy birdeñe sūrady. Tüsine qoidym: «Qazaq, qazaq», – dedim. Ol aqsiiä külip, tuysqanyn körgendei mäz bolyp: «A-a, qassaha, qassaha!» dedi.
Tağy da özin nūqyp: «Saha» meni nūsqap: «qassaha – tuğan, tuğan!» – dedi. Sonan soñ meni aiağandai basyn şaiqap, tañdaiyn qağyp, bir kürsindi. Qoinynan bir teri qalta suyryp alyp: «tamaha-tama-ha»,– dep mağan qarai laqtyryp jiberip i̇edi, aidauyl qağyp aldy. «İei, sasyq iakut, aida, ary jür! Äitpese sen de osylarğa qosylasyñ», – dep jekidi. Jaqut-saha qamşyny bir basyp, atyn orğytyp, qyrdyñ astyna būlañ i̇etip tüsti de ketti. Qaityp körinbedi. Onyñ mağan syilağany temeki i̇eken. Sodan bastap men şylym şekkim keldi. Būryn jek köretin neme i̇edi. İendi qūmartyp qaldym. Biraq būğynyñ terisine monşaq tizip tikken qaltağa qyzyqqan aidauyl syi belgini öziniñ qoinyna süñgitip jiberdi.
Tanymaityn, bilmeitin, aidaladağy jerdiñ bir qiyryndağy adam. Tañ qalam. Nege būlai? Nege jany aşidy? Men özgeler tūrmaq, öz qandas, qaryndastarymnan köbine-köp teperiş kördim. Talailarmen doc ta boldym. Biraq dostardy men jat jūrttan köbirek taptym. Älgi jaqut-sahanyñ yqylasy köñ bolyp qatyp qalğan köñilimdi bir jibitip, işi-bauyrymdy i̇eljiretip jiberdi. Jer betinde äli jaqsylyq joiylmağan i̇eken-au dep, osy yqylastan tyñ quat alğandai bolyp qaldym. Jerdiñ jüzinde osy yqylas joğalğan küni dünie qarañ qalatyn şyğar, atasyna nälet.
Ilgeri basqan aiağyñ keiin ketkende, dittegen armanyñ tüñgi adasqaq aldamşy ottai jetkizbei qoiğanda, jan-jağyñnan jau qamağandai jalğyz qalğanda, osy men nesine tiri jürmin, i̇endi mağan būl jalğan düniede ne bar? – dep bir tüñiletin sätter boldy. Aidaudağy pende üşin i̇eñ auyr kesel osy. Būğan şydai almai, soqpa dertke ūşyrap, qaityp oñala almai, şeksiz Taigada jer tompaityp qalğandar qanşa, atasyna nälet. Menimen birge özimizdiñ Äulie-Atanyñ Mūrat degen bir şymyry boldy. Ol da äldeqalai jalamen ūstalsa kerek. Öte taqua, tym taza kisi i̇edi. A biraq soryna qarai tym uaiymşyl i̇eken. «Artymda üielmeli-süielmeli üş balam qaldy. Üşeui temir qanat şaqa balapan siiäqty, ylajsyz näreste. Äielim momyn. Tym bolmasa pysyq ta i̇emes. İendi olar tipi qalar deimisiñ. Äsirese bir jasqa tolar-tolmas kenjesi şinjeu i̇edi, ne boldy i̇eken? Äi, üzilgen şyğar, äi sorlağan şyğar», – dep küni-tüni uhilei beredi, küni-tüni ahylai beredi. Qarauyldyñ äkelip bergen batpaq köjesin işpei iterip tastaidy. Äueli men ony demep, «sorly ajalyñnan būryn ölemisiñ. Bala sende ğana bar da, basqada joq, pa! Qūdai basqa saldy, könesiñ. Qūdaidan ölim tileseñ, ölim seniñ ötinişiñsiz-aq özi keledi. Biraq qai jerde, qai sağatta keledi, – ony i̇eşkim boljap bilgen i̇emes. Äiteuir jaryq düniede jür i̇ekensiñ, şükirşilik et te, jaqsylyqty aldan küt!» – dep qairat bergen bolyp jürdim.
Menen ajyrap, basqa topqa ketken soñ, köp ūzamai sol kisi dünie saldy. Oilaimyn, i̇eger i̇ekeumiz ajyramasaq, äli tiri jürui de mümkin i̇edi-au dep. Men de oğan jaqūt-saha. A biraq jañağy jaqūt-saha barda, myna men ölmeimin, atasyna nälet. Qūdai sony aman qylsyn.
Körgen-bilgenimdi tizbelei berip qaiteiin. Äiteuir, qu süiegimiz saudyrap Bodoiboğa da jettik-au. «Bodoibo, Bodoibo, altynnyñ keni» degenge, būl bir Ürkittiñ qalasynan da iri, altyn jalatyp, jarqyratyp tastağan nau şahar şyğar desem, qiqy-jiqy qisyq üilerdiñ qūrandysy i̇eken, täiiri.
Bodoibonyñ türmesi basqa üilerinen göri myqty salynğan ba dedim. Bū jaryqtyq patşanyñ yqylasy abaqty degende i̇erekşe qūlağan. Qai türmesine barma, tastan örip, qamaldan da qatty yqtiiättap salyp tastağan. Jan-jağy tay, bir jağy dariiäğa tönip tūrğan i̇el i̇eken. Būryn būl qalanyñ ainalasy it tūmsyğy batpaityn jynys orman i̇eken. İendi jan-jağy üş-tört şaqyrym jerge deiin typ-tipyl. «Ne bolğan?» – desek, biletin orystar aitady: katorjnikter qaşyp, arasyna tyğylyp qalmasyn dep ormandy jağalai otap, örtep jibergen dep.
Bodoibonyñ türmesinde biz nağaşymyzdyñ auylyna kelgendei bolyp qaldyq. Tūñğyş ret monşağa tüsip, iş kiım auystyryp, şeşinip jatyp ūiyqtadyq. Auqatty da birşama berdi, tūia jeitin boldyq. Söitsek, būl jaña tozaq aldyndağy az kün boi jasau i̇eken. Alys joldan aryğandardy az ğana äldendirip alğan soñ, türmeden aidap şyğyp, tüksigen jartastyñ i̇etegine alyp bardy. Mūny «Jartas» kenişi dep ataidy i̇eken. Bükil Bodoibodağy i̇eñ tereñ, i̇eñ auyr keniş osy bolsa kerek. Jer astyndağy qarañğy körge tiridei kirgizdi. Kölbeu satymen bir-birlep, qazdai tizilip tüsemiz. Är jerde jyltyrap şyrağdan tūrady. Töbeden su tamşylaidy. Jelkeñnen äzireiliniñ oğyndai tigen tamşydan qorğalanyp, moinyñdy qyjyraityp işiñe tyğyp alasyñ. Şiqyldaq jaman ağaş saty taiğanaq. Abailamai taiyp ketseñ, köriñ tereñ.
Apan üñgirdiñ tübine jetken soñ qolymyzğa kürek pen qaila berdi. Al kep tasty soqqyla. Qazylğan tas pen topyraqty «täşkege» salyp, syrtqa şyğarady. Almatynyñ türmesinde sen atqora tazalaityn qol arba kädimgi. Altyn degenimiz osy i̇eken. Altyn degen jaryqtyq am basyndai bolyp jatady i̇eken desek, kädimgi qūdaidyñ qu qūm topyrağy. Sony joğary şyğaryp, suly nauamen «vajgert» tögedi i̇eken. «Vajgert» degeni kädimgi kiız. Ülken kiız. Altyn qiyrşyğy tac qūmnan ajyrap, sol kiızge ūiyğyp qalady i̇eken. Jūmystyñ bar türi osy, Tūrar. A biraq būl nağyz tozaq. Tizeñnen şylqyldağan su keşip jürip, qarañğy jerdiñ astyn körtyşqanşa qaza beresiñ, qaza beresiñ. Qarauyl degen it janalğyştan jaman. Säl damyldasañ – aiamaidy. Jerdiñ astyna tañ qarañğysynda tüsip, iñir qarañğysynda bir-aq şyğamyz. Sondyqtan biz künniñ jüzin körmeimiz.
Şahtadan şyqqanda bizdi baraqqa kirgizip, anamyzdan jaña tuğandai, tyr jalañaş şeşindirip qoiyp tintedi. Qomyt kiımniñ jyrtyq-tesigin tügel timiskilep şyğady. Altyn ūrlaidy dep küdiktenedi. A biraq taza altynnyñ şaşyrap jatqanyn körgen i̇emespiz. Bäri qūm, topyraq, onyñ altyny qaisy, qūmy qaisy – aiyru qiyn. A biraq pende bolğan soñ, taza altyn tabylsa, alğyñ da keledi. Katorjniktiñ miyn būl oi kündiz-tüni şaqqylaidy da tūrady. A biraq qaşa qalğannyñ özinde qarjy kerek. Ärine, altynyñ bolsa, i̇elge jetu oñaiyraq. Äsirese köktem şyğa, janyñ bir bostandyqqa būlqynyp şyqqysy keledi-aq. Qar ketip, kök şyqqanda, tüstikten qūstar qaitqanda, sol qūstar kelgen jaqqa katorjniktiñ közi mūñaia qarağanyn körseñ, atasyna nalet! Bodoiboda ne köp, keniş köp. Katorjnikter sonyñ birinde ğana isteidi. Basqalarynda jai jūmysşylar isteidi. Köbisi Reseiden öz i̇erkimen jūmys izdep kelgender. Bodoibodan baiyp qaitpaqşy bolğan beibaqtar.
İağni katorgağa öz i̇erkimen kelgender. Aiaq-qolynda kiseni joq demeseñ, olar da katorjnikter. Tapqany qu tamağyna jetpeidi. Közi aşyq orystar aitady: bir kilo jarma Reseide i̇eki som, ol mūnda tört som, bir pūt tūz Reseide qyryq tiyn, mūnda i̇eki som, bir kilo qant Reseide bes som, mūnda on som, – dep.
Saimasailar mūnda da bar. Jūmysşy sorly bala-şağasyn asyrau üşin mūndağy Saimasailardan azyq-tülikti qaryzğa alady.
Qaryzdanyp täueldi bolğan sorly ömir-baqi qūldyqta qalady. Qūtyla almas qūldyq qamyty mūnda da köp.
Bas-basyna üi qaida? Işine torğai qamasañ tūrmaityn jyrtyq baraqtarğa bala-şağasy da, boidağy da aralasyp, syğylysyp jatatyn körinedi. Olarğa qarağanda türme beiiş deidi bizdiñ orystar. Jyrtyq baraqtaryn jamaudyñ amalyn qara. Jūmysşylar baraqtarynyñ syrtyna qar üiip, şelekpen su töge beredi, töge beredi. Ol siresken mūz bolyp qatady. Söitip jataqtyñ jyrtyğy biteledi.
«Mūz sylaqty» qalanyñ adamdary aqyry azapqa şydai almai, bastyqqa baryp, jūmys jağdaiyn jaqsartyp, jalaqyny köbeit dep talap qoimaq bolyp, bälenbai myñy jinalyp, ūlyğyna bara jatqanda soldattar qarusyz beişaralardy myltyqpen atyp, jusatyp saldy. Būl sūmdyqty biz köre alğan joqpyz, a biraq türme qanşa biteu bolsa da, syrttağy habar abaqtynyñ tac qamalynan ötip ketedi. Sol soiqannan keiin bizge de qarauyl būrynğydan beter küşeitildi. «Lena qyrğyny» degen soiqan däl bizdiñ qasymyzda boldy. Közi aşyq orystar aitady: «Patşanyñ küni tausyldy. İendi köp ūzamas. Jağdai özgeredi. Bizge de bostandyq bolady», – deidi. Ondai atty kün bolsa, senimen qauyşar kün tuar, Tūrar. Äiteuir, bir zor dauyldyñ jaqyndap kele jatqanyn, oqymasam da, men sezetin siiäqtymyn. Sol dauyl adam ömirindegi joqşylyq, aldau-arbau, bäle-jala, zorlyq-zombylyq siiäqty. Baiağy Almatynyñ türmesindegi tamyr İeskendirdiñ aitqan Lenin degen kisisin mūnda auyzğa jiı-jiı alady. İestigen saiyn qūlağym i̇eleñdep, meniñ bir jaqyn adamymdy atap jatqandai, işim jylyp qalady. Sol İeskendir şynynda köregen i̇eken. Alğaş sodan i̇estigende nana qoimap i̇edim. İendi mūndağy halyqtyñ bar sengeni – Lenin.
«Jartas» kenişiniñ tübinde maiyp bolmasam, jaqsylyqqa men de jetetin şyğarmyn degen ümit jandy jylytady. Oqyğan orystar Puşkin degen aqynnyñ öleñin aitady. Qazir men orysşany bilip qaldym ğoi. Sol Puşkin, patşağa qarsy şyğyp, katorgağa būdan jüz jyl şamasy būryn aidalğan dekabristerge myna öleñmen sälem joldağan i̇eken.
«Vo glubine sibirskih rud
Hranite gordoe terpene
Ne propadet vaş skorbnyi trud
İ dum vysokoe stremlene» –
dep.
Sol Puşkin tağy da: «Kisender talqandalyp, abaqtylar qirap, bostandyq tañy atady. Sonda qoldaryña aldaspan alyp, jaudy jairatasyñdar», – depti.
Qolyna men de qaru alyp, azattyq üşin alysyp ölsem, armanym joq. Paiğambar aqynnyñ aitqany kelgei.
Aiaq-qoldağy auyr kisenge bauyr basyp ketkenim sonşalyqty, i̇eger onyñ kilti aşyla qalğan künde tastamai, i̇eskertkişke ala ketemin. A mümkin būl kisennen qanjar soğuğa tūra keler. Patşanyñ itteriniñ basyn şauyp, sol qanjardy jau qanyna suarsam, mende qandai ökiniş bar.
Tağy bir arman-tilek. Kisenimniñ qanjardan artylğan bir tüiirinen men saqina soğar i̇edim. Seniñ tuğan anañ Qalipa dünieden i̇erte köşti, Tūrar, qolyna saqina sala almadym. Odan keiingi alğanym Izbaişa seniñ tuğan anañnan kem bolğan joq. Şiettei i̇eki näresteni, senimen Tüimetaidy analyq meiirimmen isinip, bauyryna saldy. Qūla dauyl qu tirşiliktiñ küibeñimen jürip, onyñ da sausağyna saqina kigize almadym.
Jyldar jüzine i̇er adam jar qūşağynsyz kün keşudiñ ahirettei qasiret i̇ekenin men sağan täptiştep jatpaimyn, ūlym. Nesin jasyraiyn, Sibirdiñ ūzaq tünderinde men Izbaişany da köp oiladym. Sen de i̇er-azamat bolyp ösip qalğan şyğarsyñ. Qūdai sağan aldağy künde alğan jardy adalynan bersin. Izbaişa meniñ adal jarym i̇edi. İendi menen küder üzip, basqa bir töbetke täueldi bolsa, amal joq. Al meniñ neğaibyl nälet jolyma qarap, äli de kütip jürgen bolsa, men kisennen soqqan temir saqinany onyñ perişteli sausağyna saf altynğa balap salar i̇edim. Aqyly bolsa, mūnysy nesi dep, tañ qalmas. Ras, temir kisen aiağyma tūsau bolyp, adymymdy aştyrmady. A biraq jyldar boiy serik bolğan sūr temirge i̇et üirendi, ol da meniñ bir müşemdei boiğa siñisip ketken tärizdi, atasyna nälet.
İegerim, meniñ alğanym Izbaişa äli bar bolsa, sağynyş jalynyna taptalğan, qasiret buyna suarylğan, meniñ şydamymmen şyñdalğan temir saqinany oğan tartu i̇etpekşimin. Bodoibodan bir saqinalyq altyn da tabar i̇edim, a biraq altyn saqina Rysqūldyñ jary Izbaişağa jaraspasa kerek. Menen arylmai kele jatqan bir arman syry osyndai, Tūrar.
Tūrar, bauyrym meniñ. Būl hatymdy men jūldyzdarğa tapsyrdym. Birine-biri qol jalğap, sağan jetkizer, aian berer. Äkeñniñ tiri jürgenin sezdirer. Menen küder üzbegeisiñ. Meniñ oñailyqpen jan bermeitinimdi sen bilesiñ ğoi. Aspandağy jūldyzdar sağynyştyñ kiesi körinedi. Bodoibonyñ sary altynyndai sağynyşymdy sen jūldyzdarğa qarap tanyrsyñ.
Seni meniñ sağynyşym jelep-jebep jürgei, Tūrar... Jaryq dünieniñ jüzinde körisuge jazsyn tağdyr i̇ekeumizdi.
Äkeñ – Rysqūl.
I
Taşkentten attanğaly beri de i̇eki kün boldy. Beket-bekette at auystyryp, az tynystap, aialsyz salyp ūryp jürip otyrğannyñ özinde arağa i̇eki kün salyp Äulie-Atağa äreñ jetti.
Atşabardyñ astyndağy Keruen sarai beketinde auystyrar at joq bolyp şyqty. Taşkentten kele jatqan rotmistr beketşini jağasynan alyp:
– Tez tap attardy! Men general-gubernator Kuropatkinniñ tötenşe tapsyrmasymen Merkege asyğyp bara jatqan resmi adammyn! – dedi.
Beketşi o da qūdaidyñ pendesi ğoi, ä degende rotmistrdiñ qolyn jağasynan jūlqyp tastap-aq i̇edi, i̇eki iyğyna i̇eki kisi mingendei badyraq köz dembelşe qazaq general-gubernatordyñ i̇esimin i̇estigen soñ jeli şyqqan torsyqtai solyp sala berdi:
– Älginde ğana tyñ attardy ūiazdyñ ökili jegip jürip ketti. O da Merkege bara jatyr...
– Ūiazdyñ mekemesi qai jerde?
– Kaufman köşesinde, myrza. Ülken sary üi. Jüriñiz, men i̇ertip aparaiyn, – dep i̇elpeñdei qaldy.
* * *
Qan sorpa bolğan attaryn Şaqpaqtan şyqqan arbakeş atqoradağy aqyrğa aparyp bailady. Küimedegi jolauşylar jerge tüsip, aiaq-qolyn jazdy. Taşkentten mingen ğalym-etnograf sakvūiajyn aşyp, tamaq jeuge kiristi. Tūrar öziniñ özegi talğanyn sonda baryp şyn sezgendei boldy. Aş özek üzilip keterdei sazyp tūr. Sony baiqağan etnograf dämge şaqyryp i̇edi, Tūrardy namys jibermedi. Onsyz da jol-jönekei tamağyn osy ğalymnan asyrap keldi. Qaşanğy masyl bola beredi.
– Raqmet. Tamaqqa täbetim joq,– dedi.
Joğarydağy Atşabarğa şyğyp qaitpaqşy bolyp bir tūrdy. Is Tülkibastan, ne Merkede bazarlap kelgen ağaiyn kezdesip qala ma degen däme.
Tülkibastyqtardan bälendei bireudi jyğa tani qoimas, biraq jön-josyq sūrastyrsa, öziniñ aty-jönin aitsa būl tarapta mūnyñ äkesin biletin qazaq-qyrğyz tabylar da ma i̇edi. Al merkelikterdiñ bala-şağasyna deiin biledi. Äkesi Atşabarda kezinde talai bolğan. Ätteñ, iz qalmaidy. Äitpese tüie taban qisyq i̇etiktiñ izi Rysqūldyñ ömiriniñ jolyndai būralañdap jatar i̇edi.
Iz qalmaidy, söz qalady. Uaqyt – qalbyr i̇elek siiäqty. Onyñ közinen ūsaq-tüiek, maida-şüideniñ bäri tüsip ketedi de, irileri ğana qalady. İel auzynda söz sol iriler turaly ğana saqtalady.
Tülkibasta – Tūrardyñ äkesi tuğan. Babasy Jylqaidar jatqan şyğar äne bir qyrdyñ astynda.
Perişteniñ tüsindei, peiiştiñ törindei qairan Tülkibas! Sağan, sirä, myna didaryña qarağanda jamanşylyq juymas. Mynau zañğar alqarakök aspan, anau asqar Täñiridei taular, aidahardai şapşyp aqqan asau aqjal özender, qanyq jasyl japyraqty äulie jañtaq ağaştar, tüpsiz aspan şyrqauynda qalyqtap jürgen täkappar qyrandar; töskeidegi şüiginde semizdikten mamyrlap qalğan şyjandai mal...
İä, būl jännatta tek Adam-Ata men Haua-Ana tektes adamdar ğana tūrsa kerek i̇edi. Biraq peiiştiñ özinde de ötirik-ösek, qyzğanyş pen qastandyq, jauyzdyq pen qaraulyq bağzy zamanda, adamzattyñ bozala tañynda boi körsetse, bügingi pendelerge ne joryq. Äitpese, Adam-Ata men Haua-Anadan tuğan Qabyl özi inisi Abyldy qyzğanyş qyrsyğynan taspen ūryp öltirer me i̇edi? Jauyzdyqtyñ törkini peiiştiñ törinen şyqqan.
Adam-Ata men Haua-Ana ömir sürgen jūmaq ta däl osy Tülkibastai-aq bolğan şyğar. Mūnda da Abyldar bar, mūnda da Qabyldar bar. Būl jerdi jailağan i̇eldiñ arğy babasy Şilmembet degen kisi i̇eken. Sodan tarağan ūrpaqtan batyr da tuğan, qatyn da tuğan, dana da şyqqan, şala da şyqqan. Perişte jürgen jerdi şaitan añdidy. Periştesiz jerde şaitan jūmyssyz qalady.
Äitpese, jiyrma üi Sälik būdan otyz jyl būryn Tülkibasty tastap, ūlardai şulap, üdere köşer me i̇edi?
Rysqūldyñ ağasy Berdiqūldyñ qany tögiler me i̇edi? Aspandağy Alataudan qūlap aqqan möldir būlaqtar Däu-Babanyñ bauyryna kelgende qyzğyltym tartatyn siiäqty. Berdiqūldyñ qany i̇emes pe i̇eken? Äldeqaşan, būdan otyz jyl būryn tögilgen qan äli künge deiin juylyp bitpese, möldir būlaq qyzarmasqa ne şara!
Dauylbai bolys ūrğyzyp öltirtken Berdiqūldyñ mürdesine jylda köktemde qaulap kök şyğady. Qorğansyz ziratqa kirip ketip mal jaiylady. Berdiqūl molasynyñ üstindegi şüigin şöpti tilimen talmap, siyrlar qomağailana jalmaidy. Zäñgi-babanyñ qūnyqqanyna qarağanda sol jetim töbeşiktiñ şüigini şyryn bolar. Şöp şyryn sütke ainalar Berdiqūldyñ süieginen när alğan sütti adamdar işedi, Dauylbai da işetin şyğar.
Sodan beri otyz jyl ötipti. Tau da ornynda, tas ta ornynda. Jiyrma üi Sälik-Sary jyraqtap ketkeni bolmasa, i̇el de ornynda. Qandy su işip, qaiğysyz qara qūldai jürip jatqan jaiy bar körinedi.
Teñbil-teñbil qarakök orman, oidym-oidym jasyl araldar arasynan toqal tamdar da, aq şañqan şalqaq aq üiler de kezdesip qalady. Ala-qūla dünie. Anau bai, mynau kedei dep peşenesine jazyp qoiğandai. Äkesi Almatynyñ türmesinde otyryp aitqan äñgime boiynşa şamalaidy: myna qara qabylan taudyñ ar jağy – İırsu, Kelte, Masat, şyğysyn ala Aqsu-Jabağyly. Ūlar ūşyp, arqar jügirgen, qyran qalyqtap, aiu mekendegen, jüz jyldyq ağaştary it mūryny ötpes kör bolyp ketken qara orman, arşaly tau. Kiık oty, qūlan oty, kökemaral siiäqty asyl şöpter ösetin qasietti topyraq.
«Kümisbastau qai tūsta i̇eken? – dep qoidy Tūrar jol boiy. – Dauylbai äli bar ma i̇eken? Sol Dauylbai bolmasa jiyrma tütin Sälik-Sary jel audarğan qañbaqtai jer jannaty Tülkibastan auyp, Alatau bökterin jebelep, alysqa keter me i̇edi?».
Ädiletsiz jeñis – ruhani jeñilis. Rysqūldy i̇elden aiyrğanmen Dauylbai mūratyna jete aldy ma? Mäsele qaida?
Tülkibastyñ üstinen ötip bara jatyp, Tūrar öz äkesiniñ jan düniesin i̇endi tereñ tüsine tüskendei boldy. Mynandai jūmaqtan jyraqtap ketu üşin sebep oñai bolmasqa kerek. Jūmaq bar da, tamūq bar. Jūmaqta tek perişteler ğana tūrmaidy.
Bir küni türmeniñ terezesinen qiiäqtai bolyp jaña tuğan ai körindi. Tūrar:
– Köke, köke! Anany qaraşy! – dedi sausağyn şoşaityp.
Rysqūl balanyñ qolyn qatyp jiberdi.
– Jaña tuğan aita sausaq şoşaitpaidy! – Qolyña süiel şyğady, – dep i̇edi sonda äkesiniñ üni jūmsaryp.
Äkesi de bala bolğan. Anau Däu-Babanyñ qyrqasynan qyltiyp jaña tuğan ai köringen şyğar. Bala Rysqūl:
– Äne, äne! Jaña tuğan aiğa qarañdar? – dep sausağyn şoşaitqan bolar. Sonda äkesi Jylqaidar:
– Şoşaitpa sausağyñdy! – degen-au, sirä. Sodan soñ:
– Ai kördim – aman kördim. Jaña aida jarylqa, i̇eski aida i̇esirke! – dep bata qylyp, betin sipağan şyğar.
Tūrar äkesiniñ bala közin baiqağandai.
Ne köp, ağaş köp i̇eken: nau terekter, qarakök qaisar i̇emender, jañğaq pen jabaiy alma... Anau i̇emendi būl topyraqtan i̇eşkim de ajyrata almas. Tipti alai-tülei Şaqpaqtyñ dauyly da myzğyta qoimas. Äkesi sonda ağaştan osal boldy ma? Tamyry qoparylyp, i̇ebelektei i̇el kezip ketkeni qalai?
Biraq Rysqūldyñ jürek qylynyñ bir ūşy Tülkibasta jatqanyn Tūrar biledi. Biledi. Ol näzik te bolsa, bolattai berik qyldy i̇eşkim de üze almas. Qandai alysqa ketse de, tipti Sibirge aidalğanda da ol qyldy qiiär qūdiret tabylğan joq.
Äkesiniñ tuğan jerge degen mahabbat jalyny Tūrardy da jylytyp, Tülkibasty i̇eriksiz jaqsy körip ketkendei. Ätteñ Merke bolmasa, Merkede kütip tūrğan ister bolmasa, Tūrar sonda küimeden tüsip qalar i̇edi. Däu-Baba, Kümisbastau, Şäñkibastau, İırsuğa barar i̇edi.
Küime Kornilovka selosyna aialdap, jämşik at auystyryp jatqanda, Tūrardy bir alyp magnit tartqandai, özimen özi köp alysty. Kornilovkanyñ i̇ejelgi aty – Jaskeşu i̇edi. Qoqan qyrğynyndağy tögilgen jastyñ keşui me, qalmaq qyrğynyndağy tögilgen jastyñ keşui me – belgisiz. General Çerniäev jürip ötken soñ Kornilovkanyñ üstiñgi jağynda baiağy aita beretin Şäñkibastau, Qaraqoiyn qonysy asa alys ta i̇emes i̇edi. Sol Qaraqoiyn Tūrardy özine Odisseidi tartqan siqyrly sūlular aralyndai arbai berdi. Siqyrly sūlular aralynda qalyp qoimas üşin Odissei özin kemeniñ diñgegine bailattyryp tastağany siiäqty. Tūrardy da bailap-matap tūrğan jai – Merke sapary. Äitpese, qazir Qaraqoiynğa būrylsa – Ahat atasyn körer i̇edi...
Ahat Almatydan Tūrardy alyp qaşqaly da on jyl ötip ketipti. Sol sapar atasy Tūrardy Merkedegi Qyrğyzbaiğa tabystap, özi osy Tülkibas asyp ketken. Tūrardy Tülkibasqa ala ketuge Dauylbai äuletinen seskengen.
Merkeniñ bazarynda balamen qoştasyp tūryp:
– Al, şyrağym, Merke de seniñ bir i̇eliñ. Qyrğyzbai seniñ tuğanyñ. Aitqanyn iste, tilin al. Alla senimen aman körisuge jazsyn. Zaman oñalsa, qauqarym jetse, izdep kelip, ata-babañ tuğan jer Tülkibasty bir körsetermin. Sonda sen ata-babanyñ qasietti topyrağyn jersinip, ana sütiniñ dämin alğandai bolarsyñ. Al, i̇eger meniñ közim jūmyla ketse, i̇er jetkende äiteuir bir izdep kelip, beiitimniñ basyna tize bügip: «İei, beişara Ahat atam, men seniñ ūrpağyñmyn. Jasudai jaqsylyğyñ tiıp i̇edi, sol jaqsylyğyñ aldyñnan şyqsyn!» – dep bata qylğai. Būl dünieden ūrpaqsyz öter men beibaqqa düniede sauabyñ tier. Hoş-qaiyr!
Qolyñdy jai, Tūrar! Ajaldan būryn i̇eşkim ölmeidi. Aldymdağy tirşilik boljausyz. Allanyñ amanat qoiğan jany bar. Mümkin, köremin, mümkin i̇endi qaityp körmespin. İeger men äldeqalai ahiretke bet alsam, «atalap» artymnan bir keluge arlanba, Tūrar. Dünie-jalğanda Ahat degen atam ötken dep i̇esiñe ala jür. Qoştasarda soñğy sözim: – Artyñnan qumasyn, aldyñnan bumasyn! Äumin!
Ahattyñ Merke bazardağy soñğy sözi osy i̇edi. Ol kezde Tūrar on jasta i̇edi. «Artyñnan qumasyn» degende «Almatydan Prihodko quyp kelmesin» dep tüsingen. İendi oilasa, atasynyñ batasy ol mağynadan äldeqaida keñ i̇eken. Artyñnan quyp otyratyn – jamanşylyq, aldyñnan ylği da kütetiniñ – jaqsylyq. Birinen qaşqan bolasyñ, birin ömirbaqi kütip, aldağy künge moinyñdy soza beresin, soza beresiñ. Biraq bir qūdiret: «Auzyñ asqa, auyñ atqa jarymasyn», – dep qarğap qoiğandai, Tau-Şilmembet äuletiniñ basyn tauğa da, tasqa da soqty. Rysqūldyñ i̇eteginen ūstap, şirek ğasyr sandalystan soñ tuğan Qaraqoiynğa qaityp oralğan Ahat i̇endi tiri me, joq pa? – Belgisiz.
Adam ölse, artynda ne qalady? Myna zañğar tau, anau zeñgir aspan, jasyl japyraq, analyq topyraq, şyryldağan torğai, qalyqtağan qūs qalady.
İegde jigit kezinde i̇elden ketip, i̇eñkeigen qart şağynda qaita kelgende Qaraqoiynnan ne tapty i̇eken? Kündiz oiynan, tünde tüsinen şyqpaityn tuğan jeri ne tartty i̇eken Ahattyñ sybağasyna? Sälik atadan öz qatary siregen şyğar. Kärilerin taba almai, jastaryn tanymai, jat jerge kelgendei bir sarsañ keşken bolar da. Baiağy däu Omar siiäqty Ahat atasy Dauylbaidyñ aiağyna jyğylmas.
Tūrar osyny oilap, Qaraqoiyn jaqqa qarap jüregi syzdady. Küimeden qalyp Qaraqoiyn ketuge bir tolqyp tūryp, qaitadan qataiyp qaldy. Myna Tülkibas oğan qanşa ystyq köringenmen, onyñ köñili qalğan jalğanşylyq ta bar i̇edi.
Būl habardy ol Pişpekte oqyp jürgende kanikulge Merkege kelip, Qyrğyzbai atasynyñ üiinen, onda da sampyldaq Saliha apasynan i̇esitken.
– Älgi jüziqara baiğa tiıp alypty. İesittiñ be, Tūrar-au, oibu, ne betimdi aitaiyn, myrzağanyñ küiigin qaida baryp tartaiyn!
Ögei şeşeñ Izbaişany aitamyn: Moldabek qainysyna qosylyp alypty, jalmauyz. Myrzağamdai asyldyñ basyn jūtqan jalmauyz. Kebenek kiıp ketken i̇erdiñ jolyn kütpei, ne öldi degen habary joq, nekeli i̇erdiñ namysyn qorlap, baisyrap bara jatqan it qanşyq, Moldabektiñ momyndyğyn maldanyp, tiıp aldy, qaiteiin. Qaiteiin-au, qaiteiin, qaisybirin aitaiyn, Tūrar-au! Myrzağama tartpağan myryñ Moldabek! Tuğan atasynyñ jarynyñ qoinyn qalai aşty i̇eken! Öldi degen suyq habary bolsa bir säri. Ondai jamanaty joq, sūm dünieni şyr ailanyp bir küni qaityp kelse – ne betin aitady Izbaişa men Moldabek – jüzi ğana qaralar?!
Saliha şeşesi i̇eki közin tars jūmyp alyp, qos büiirin taianyp, i̇eki jağyna kezek-kezek teñselip, «Jüziqaralar!» – degen saiyn böstektiñ üstin däu jūdyryğymen qoiyp-qoiyp qalady. Böstekti i̇emes, Izbaişa men kişi qainysy Moldabekti jūdyryqtap jatqandai beine bir. Qyrğyzbai atasy bolsa, aitqyzbas i̇edi, sonyñ üide joqtyğyn paidalanyp, ai, armansyz bir aqtaryldy-au Saliha apasy.
Sol Moldabek pen Izbaişa qazir Tülkibasta. Olardyñ betin Tūrar qalai köredi? Osy jerde ol Ahat atasyna da iştei renjigen siiäqty. Moldabek pen Izbaişanyñ neke qiiäryna Ahat ta qatysty-au dep qauiptenedi.
Ögei de bolsa, Izbaişany Tūrar jaqsy köruşi i̇edi. Kelinşektiñ de balağa qaqañ-soqañy joq bolatyn. Izbaişany Sibirge ala ketemin dep äkesi Rysqūl türmede jatyp qanşa äreket jasağanyn Tūrar jaqsy biledi. Sibirge ilesip bara almaimyn dep Izbaişanyñ atynan jazylğan qolhatty da biledi. Ol tilhatqa äkesi senbep i̇edi. Sonda äkesi aldanğan boldy ma? Sonda Tau-Şilmembet Rysqūldy şynnan öliler sanatyna qosqany ma?
Būğan Tūrar köñili senbeidi. Aqiqat köziñ körmegen soñ, ükimet äkeñ öldi dep resmi habar bermegen soñ, qairan köñil ümitker.
Tau-Şilmembet Talğardyñ bauraiyna tyğylyp tūrğan Besağaşta otyrğanda Ahat atasy qissa oqityn. «Alpamys batyrdy» Tūrar sol bir säbi şağynan biledi. İendi sol Alpamys jiı-jiı i̇esine tüse beredi. Öziniñ äkesi Rysqūldy Alpamysqa balaidy. Moldabek – Ūltanqūl i̇eken deidi. Izbaişa – Gülbarşyn, Ahat atasyn – tüie bağyp jylap jürgen – Qūlbai şalğa ūqsatady. Künderden kün ötkende Rysqūl-Alpamys tiri qaitady. Ahat Qūlbaidy qūldyqtan qūtqarady. Moldabek-Ūltanqūldy tepkilep, it terisin basyna qaptaidy. Al Izbaişa-Gülbarşyn... Osy arağa kelgende Tūrar Gülbarşyn syndy asyldy Izbaişağa aiyrbastağysy kelmeidi. Gülbarşynnyñ jöni bölek qoi.
Al äkesi Rysqūl nağyz Alpamys. Qissa men şyndyq arasynda köp qisyn bar. Halyq qiiäly telegei teñiz bolğanda da, sol qiiäldyñ arqauy – ömir. Mūnyñ da äkesi añyzğa ainala bastady. İel arasynda Rysqūl turaly är aluan joramal jür. Rysqūl katorgadan soldattardy öltirip qaşyp, astyna ala at minip, basyna aqqudyñ terisin kiıp (jūrt oğan aqqudyñ terisin nege kigizetini Tūrarğa mülde tüsiniksiz) i̇el aralap jüretin körinedi. Tipti onymen birge oqyğan Törebek degen jigit bir küni Tūrardan kädimgidei:
– Sen äkeñmen jolyğypsyñ ğoi. Merkege seni izdep kelip, senimen oñaşa söilesip, ketip qalypty ğoi. Astynda ala aty, basynda aqqudyñ terisi bary ras pa? – dep te sūrady.
– Beker söz, – dep şynyn aitqan Tūrarğa:
– Patşağa qarsy qol jinap jür deidi. Sonysyn bilip, qorqyp aitpaisyñ ğoi, ä? – deidi.
Kimniñ auzyna qaqpaq qūiady, Törebek te bireuden i̇estigen. Biraq äkesin körmegeni Tūrardyñ özine aian. Qissa, añyz degen osyndaidan tuatyn şyğar. Aty añyzğa ainalğan adamğa ajal darymas. Täni ölgen künde de, ruhy jalau bolyp jelbirep jürer.
Äkesiniñ patşağa qarsy qol jinauy – halyqtyñ qiiäly bolsa, Tūrardyñ qol jimaq bolyp Merkege asyğyp bara jatqany kädimgi şyndyq.
Joq, Tūrar būl sapar Tülkibasqa aialdai almaq i̇emes. Qoş, qairan ata-baba qonysy! Qoş, Ahat ata! Qoş, jalğyz bauyr Tüimetai! Köriskenşe kün jaqsy...
Artta Şaqpaq asuy qaldy. Jualy jeri qaldy. Qarataudyñ Küiik asuyna şyqqanda arğy betten mūnartyp Äulie-Ata körindi. Äulie-Atağa jaqyndağanda Asau deitin özenniñ jağasyndağy bir seloğa toqtap, jolauşylar säl tynystady. Etnograf-ğalym rotmistrden selonyñ atyn sūrady.
– Golovaçevka, – dedi rotmistr öziniñ bilimin körsetip qalğysy kelip. – Äigili general Çerniäevtiñ Golovaçev degen ofitseri bolğan. Selo sonyñ atynda.
– Al būryn ne dep atağan? – dep täptiştedi ğalym.
– Būryn bir äulie äieldiñ atymen atalğan körinedi. Qalai i̇edi, şaitan alğyr?
– Aişa-Bibi, – dedi jergilikti qyzyl qañlylardyñ biri. – Äne, anau tūrğan sol Aişa-Bibi kümbezi.
– Aişa-bibi degen atynyñ özi ädemi i̇emes pe? – dep ğalym şūqşiiä tüsti. – İendi i̇esime tüsti: ol Qarahandar däuirinen beri kele jatqan i̇eskertkiş. Halyqtyñ ğasyrlar boiy qoiğan atyn syzyp tastap, äldebir belgisiz ofitserdiñ i̇esimin qoiuy qalai?
– Ğalym myrza, būl sizdiñ şaruañyz i̇emes. Patşa ofitserin olai qorlamañyz! – Rotmistr tikşie qaldy.
– Märtebeli myrza, ūly Reseide ne köp – patşanyñ ofitserleri köp. Al anau i̇eskertkiş – qaitalanbas tarihi mūra. Aiyrmaşylyq jer men köktei. – Ğalym-etnotraf qalşyldañqyrap ketti.
* * * *
Uaqyt tar. Ärbir kün, ärbir sağat altynnan qymbat. Jaiau jügirip jetetin jer i̇emes. Äulie-Atağa äli poiyz joly – «şoiyn joly» jetpegen. Tūrar oilaidy. «Ätteñ, ūşy-qiyrsyz baitaq dalany temir jol kesip ötse. Adymy qysqa ağaiyndardyñ tūsauy kesilip, qūlaşy keñise: bükil, tūtas halyqtyñ aiağy kisendeuli siiäqty. Kisendeuli attai, kösilip şaba almai tapyraqtağan, şoqyraqtağan zaman. Taşkentten Samarğa deiin sapar şegip qaitqan Tūrar poiyz joldyñ ne i̇ekenin biledi. Arystan öte bere kilt üzilip qalğan sol joldy iyğyna salyp tartyp, ūzartqysy keledi. İedildiñ jağasynda keme tartqan burlaktarşa moinyna qamyt kise de ūzartpaqşy bolady. Ne kerek, ol tek qiiäl ğana.
Al qazir, otarba tūrmaq, atarba da joq. Küime toqtap tūr. Bar ümiti älgibir i̇edireñdegen rotmistrde ğana. Sol zor bermese, Merkege bügin kölik türi joq. Äulie-Ata alasapyran. Būrynğydai būiyğy i̇emes. Adamdardyñ jüris-tūrysy apyl-tūpyl. Şotyr-şotyr toptasa beredi, küñkildesip, seziktene söilesedi.
Atşabarğa barsa biraz jağdaidan habardar bolar i̇edi, biraq būl joqta rotmistr at tauyp kelip, küime jürip kete me dep qauiptendi.
Rotmistrmen i̇ekeuiniñ arasy asa jaqsy da i̇emes. İeser nememen i̇eregisse, küimege mingizbei tastap ketui de äbden yqtimal.
Taşkentten şyğarda, i̇endi jüreiin dep tūrğan sätte osy ofitser ört söndirerdei i̇entigip jetken. Küimeniñ oryndyqtary bos i̇emes. Jolauşylar birine-biri iyq tiresip, ine şanşar jer qalmağan. Rotmistr qalt tūryp qaldy. Otyrğan jūrtty alaq-jūlaq birer qarap şolyp şyqty. Tūrarğa i̇ejireie köz tigip tūrdy da:
– Vstat! – dep būiyrdy.
– Märtebeli myrza, meniñ biletim bar. Zañdy ornym.
– Vstat! Aq patşanyñ ofitserin körgende tüzemderdiñ ornynan tūryp, bas iıp sälem berui kerek i̇ekeni turaly jarlyqty oqymağan qandai oñbağansyñ? Aiyp töletip, düre soqtyryp, aidatyp jibereiin be öziñdi!
İeregisten i̇eşteñe önbeidi. Ondai ospadarsyz tärtiptiñ bar i̇ekeni şyn. General-gubernator tüzemderge arnap sondai qorlyqty jarlyq jariiälağan.
– Ondai jarlyqtyñ bar i̇ekeni ras, ofitser myrza. Jergilikti halyqtyñ ökili aq patşa ofitserleri men çinovnikterdi körgende qūldyq üru belgisi retinde ornynan tūryp, iılip sälem beruge tiıs. Būl turaly Kuropatkin myrzanyñ kömekşisi İerofeev myrza qol qoiğan tärtipti oqyğanym bar. Biraq ol jarlyqta küime işinde de tūryp bas iiü kerek degen punkt joq i̇edi. Biraq, jaraidy, otyryñyz ofitser myrza, – dep Tūrar ornynan köterildi.
Rotmistr otyruyn otyrğanmen, sözden tosylğanyn sezip, i̇esesin jibermeuge tyrysyp:
– Sen üşin arnaiy punkt kerek bolğan ğoi, – dep būrq i̇etti. – Aitpaqşy, myna qazir jiyrma besinşi mausym jarlyğynan keiin tüzemder de äskerge alynyp jatyr. Sen sodan qaşyp jürgennen saumysyñ? Būl ne saiahat? – Rotmistr: «bälem, jandy jeriñnen ūstadym ba?» – dedi bir i̇ezulep zärli mysqylmen.
– Ofitser myrza, siz basqa jarlyqty da biluge tiıssiz ğoi, ūmytyp qaldyñyz ba, general-gubernator qara jūmysqa mobilizatsiiä jasaudan bolystardy, auylnailardy, imandar men moldalary jäne ükimet oqu oryndarynda oqyp jürgen şäkirtterdi qūtqarğan jarlyq şyğarğan joq pa? Men osyndağy mūğalimder institutynyñ şäkirtimin. Al qazir kanikulğa Äulie-Ata uezinde tūratyn tuysqandaryma bara jatyrmyn.
– Keşiriñiz, – dedi rotmistr basyn säl izese de, zildene, kekesin ünmen.
Degenmen, kädimgidei yğyp qaldy. Öz keñsesinen şyğyp jatqan jarlyqtyñ bärin jatqa aityp jūtynyp tūrğan pysyq ta täkappar qaratory jigit mūny jūdyryqsyz-aq tūmsyğyn qanatyp tastağandai i̇edi. Rotmistr birtürli yñğaisyzdyq sezinip, iştei renjip, aşutas jalağan baladai tyjyrynyp otyrdy.
Asyly, aram jeñis – ruhani jeñilis qoi. Ondai jeñis jandy jegiş, läzzaty joq, qūr qoqaima. Rotmistr Tūrardy qorsynyp, otyrğan ornyn tartyp alğanmen, qazir köñili şytyr jegen ögizdei bei-jai.
Tūrar küime i̇esiginiñ jaqtauynan ūstap türegep tūr. Üstindegi i̇europaşa kostium öñi tüspegen, taza, qyry synbağan, ūipalanbağan, süikimdi. Boiy ortaşa bolğanmen, denesi qoladan qūiğandai şymyr, jas adamnyñ äl-quaty şiyrşyq atyp, jigeri mūqalmai, jüzi japyrylmai, janyp tūrğany baiqalady.
Osy qalpynda ol qorlanyp i̇emes, rotmistrdiñ beişaralyğyn aiap, müsirkep tūrğany siiäqty. Rotmistr mūny «tüzem» dep kemsitti. Näsildik aurumen auyrğan adamnyñ sandyrağyn aitty. Būl auruğa orystardyñ azşylyğy ğana şalynyp, köpşiligi sau i̇ekenine iştei quanyp, ofitserdiñ ospadarsyzdyğyn ūmytuğa tyrysqan. İesine sonou myñ da toğyz jüz besinşi jylğy Almaty türmesinde otyrğan Aleksandr Bronnikovty aldy.
Aleksandr Bronnikov kim? Mynau otyrğan rotmistr kim? İekeui i̇eki dünie. Jer men köktei, qys pen jazdai, kün men tündei. İekeuin de orys degenmen, kökirek basqa, közqaras basqa. Bireui zūlymdyqtyñ küzetinde, bireui adamgerşiliktiñ qyzmetinde. «Lenin aitqan i̇eki Reseidiñ kişireitilgen körinisi», – dedi işinen Tūrar. Proletarlyq Resei bar da, halyqtardyñ türmesi bolğan Resei bar. Türmeniñ ökili qarsy aldynda otyr. Al Aleksandr Bronnikov bolsa... Qaida i̇eken qazir? Tiri me, öli me? Öziniñ tuğan äkesi Rysqūldyñ tağdyryñdai tūman tūtqan belgisiz, neğaibyl. Rysqūl da, Aleksandr da 1905 jyldyñ qaharmandary. Al revoliutsiiä qaharmandary op-oñai qūryp ketpese kerek-ti. Köñilge sol ğana medet. Äitpese, olardyñ tirşiliginen Tūrar beimälim.
Tūrardyñ japadan-jalğyz türegep tūrğany jalğyz rotmistrdi ğana i̇emes, küimedegi bar jolauşylardyñ bäriniñ jūlyn-jüikesine tidi. Bäri de kirpi üstinde otyrğandai qolaisyzdyq sezimde. Aqyry şydai almai, közildirikti ğalym-etnograf:
– Jigitim, otyryñyz, – dep yğysqan boldy. – Myrzalar, säl jyljysañyzdar äli de bir kisilik oryn tabylar. Käne, käne, myrzalar.
Rotmistr qopañdap körşisin yğystyra, jylji bergenin özi de sezbei qaldy.
Tūrarğa küimeden oryn qatystyrğan ğalym sonou Orynbordan kele jatqan etnograf bolyp şyqty. Jetisu qazaq-qyrğyzdarynyñ folkloryn zertteuge kele jatqan beti i̇eken. Keruen saraida köliksiz otyryp qalğan kezde ol Tūrarmen özi tanysty.
Tūrardyñ Merkege baratynyn bilip, ol jerdiñ jağdaiyn, halqyn sūrastyrdy. Küimeniñ baspaldağynda otyryp sakvūiajyn aşyp, tamaqtana bastady. Dämge Tūrardy da şaqyrdy. Ūqypty kisi. Pisirip alğan birer tauyğy, jūmyrtqalary, tipti qiiäry da, qağazğa orağan tūzğa deiin bar.
Tūrar sypaiylyq saqtap, bas tartyp körip i̇edi, etnograf:
– Jigitim, men baiqaimyn, siz mädenietti adamsyz. Biraq tamaqtyñ Uiaty joq. Keliñiz, – dep bolmady.
İekeui şüiirkelesip, oraza aşyp otyrğanda qastaryna bir jetim küşik kelip, şoqiyp otyra ketti. Tamaqtanğandardyñ birese qolyna, birese auzyna qarap, jalanyp-jalanyp qūiady. Şydamai tūryp ketip, qūiryğyn būlğañdatady. Basyn qisaityp qarağanda közindegi jalynyştan janyñ şyr-şyr i̇etkendei bolady.
Etnograf tauyqtyñ müjilgen aiağyn laqtyrar-laqtyrmas köz ilespeitin jyldamdyqpen qaqşyp alyp, azuğa basyp kütir-kütir şainaidy da, bir-aq qylğytyp salyp, tağy da mölie qalady.
Aş ala küşik söitip, adamdardyñ qolynan tamğan tam-tūm nesibesin qaqşyp alyp tūrğan kezde, rotmistr jetip keldi. Bakenbardty samaiynan kirşeñ ter ağyp, tütigip ketipti. Tamaqtanyp otyrğan jolauşylarğa degen aşu-yzasyn it baiğūstan alyp, qyldyryqtai süiekti qytyrlatyp jatqan küşikti teuip kep jiberip i̇edi, tūmaq laqtyrğandai aulaqqa baryp bir-aq tüsti, şar-şar i̇etip, köpke deiin äldekimge mūñyn şağyp qyñsylap qaldy.
– Tilsiz maqlūqtyñ jazyğy ne? – dep folklorist narazylyq bildirdi.
– Filantropiiä! – dedi rotmistr küimeniñ köleñkesinde tūryp mundiriniñ jez tüimelerin ağytyp, oramalmen terin sürtip. – Sender üşin men äure. Qazir attardy äkeledi. Qūdai qarğağan būl aziattardyñ qalasynda kölik tabu da qiiämet. Mağan renjigenşe, raqmet aitsañdar jarasar. Filantrop...
* * *
Tyñ attar jegilgen qara küime Keruen-saraidan şyğyp, Äulie-Atanyñ qisyq köşeleriniñ şañyn köterip, tağy da künşyğysqa bet aldy. Bir kezde aldan asau Talas özeni körindi de, qala artta qaldy.
Qaladan şyğa bere rotmistr at aidauşyğa aiqai saldy:
– Aida jyldam! Jekkenderiñ at i̇emes, i̇esek siiäqty, nemene jürisiñ önbeidi? Aida jyldam!
Myna dauystan Tūrar kenet selk i̇ete qaldy. Bir kezde äldeqaidan i̇estigen tanys sözder... tanys ün... tanys maqam... Qūdai-au, qaida, qaşan i̇estigen?
Rotmistrdiñ aqyrğan dauysyna at aidauşy artyna būrylyp, ofitserge tüksie bir qarap aldy. Mūrty salbyrap, i̇ezuinen tömen tüsken, şoñ mūryn, qyrtys mañdai, iri tūlğaly i̇egde qazaq i̇eken, läm demesten qaitadan boiyn tüzep, ūzyn qamşyny asyqpai joğary köterip, myltyq atqandai şart i̇etkizdi. Küime zaulap ala jöneldi.
– Aida jyldam! – dedi rotmistr odan beter i̇elirip.
«Qūdai-au, şynnan sol ma? – Tūrar rotmistrge köz qiyğyn saldy. – Men şynnan tanymai qalğanym ba? İeger būl şynnan Arkaşa bolsa, ol da meni tanymady ğoi. Demek, i̇ekeumiz de özgergen bolarmyz. Arada on jyl ötti toi...».
Arada on jyl ötse de, auzyndağy sol bir jattandy söz özgermegen. Attardy qamşylap, qualap kele jatqandai, jany yşqynyp, i̇esire i̇elirip ketetin qu ädeti qalmapty.
«Sol! – dedi Tūrar işinen. – Däl özi. Keşeli beri birge kele jatyp, qalai añğarmadym? Qūdai saqtağanda, ol da meni tanymady».
Bala kezinde domalanğan sep-semiz, irkildekteu neme i̇edi, ysylyp, i̇eñgezerdei nau jigit bolypty. Jiren jez mūrtty, samaiynan tömen tüsken bakenbardy bar, i̇eñseli ofitserdi bir kezdegi şiñkildek, bolpyq Arkaşa dep kim oilağan.
... 1905 – 1906 jyldary myna Tūrar Almaty türmesiniñ bastyğy Prihodko myrzanyñ gimnazist balasyn faetonmen mektepke alyp baratyn. Faetonğa türmeniñ qos jiren qasqasy jegiluşi i̇edi. Jiren qasqalar myna bekettiñ attaryndai i̇emes, atylyp tūrğan jarau jüirikter bolar i̇edi. At aidauşy Tūrarğa älgi gimnazist şiñkildep būiryq aityp:
– Aida jyldam! Nemene i̇esek jegip kele jatqandai, jürisiñ önbeidi. Aida jyldam janyñnyñ barynda! – dep äkireñdeuşi i̇edi.
Minezi, jüris-tūrysy, söz saptauy sol säbi qalpynda qalğan da, dene tūlğasy ūlğaiyp, kiım formasy özgerip, bet-älpeti i̇erterek i̇egdelenipti. Köziniñ aldy külkildek, mañdaiynyñ äjimi köp. Soğan qarağanda, köbirek jūtyp qūiatyn bolar. Degenmen, ofitserlik forma özine bek jarasyp tūr.
İendi Tūrar bir qyryndap, oğan betin bermei, būğyñqyrap otyrdy. Kim biledi, tanyp qaluy yqtimal. Älgide Tūrar ony söz saptauynan tanydy ğoi. Ol da mūny i̇eleusiz bir belgisi arqyly bilip qalmasyna kim kepil...
«İe, būl bala keziniñ özinde äkim boluğa beiim i̇edi, armanyna jetken i̇eken. Äskeri jolğa tüsken i̇eken. Sonda būnyñ qyzmeti Almatyda i̇emes, Taşkentte boldy-au. Tipti general-gubernatordyñ tikelei qol astynda qyzmet qylatyn bolğany ğoi. Älgi bir sözinde sony añğartyp qaldy-au. Sonda mūnyñ äkesi Prihodko myrza qaida? Äli sol türmeniñ bastyğy ma i̇eken? Älde qyzmeti joğarylap, ol da Taşkentke auysty ma? Nataşa şe?»
Nataşa i̇esine tüskende, Tūrar i̇eriksiz rotmistrge qarady. Qanşa degenmen, bet beinesinde Nataşağa ūqsas bir i̇eles baiqalady. Bir i̇eles... O basta tabiğat i̇ekeuin bir qalyptan şyğarğan da, bireui tym tūrpaiylana bergen, i̇ekinşisi meilinşe symbat alyp, tym sūlulana bergen. Kim biledi, öse kele Nataşa da özgergen şyğar. Al Tūrardyñ köz aldynda sureti qalğan Nataşa – qyz bitkenniñ köriktisi.
Qara jol tau bauyrlap, būralañdap oñtüstikke qiiästady. Oñ jaqta – Aq-Būlymnyñ ar jağynda Tek-Tūrmas äulieniñ kümbezi qarañ-qūrañ qalyp barady. Odan äri aspandy tirep tūrğan aq bas şyndar. Osydan i̇elu-alpys jyl būryn ana Tek-Tūrmastyñ tauynan general Çerniäev Äulie-Atany dürbimen şolyp, şabuylğa şyğar sätte öz qiiälynda osynau aqbas şyndarmen boi talastyryp tūrğan.
Kim jürmegen qara jol. İel i̇esinde i̇emis-i̇emis qalğan i̇eles zamanynan beri Şyğys pen Batysty jalğastyryp jatqan Jibek joly osy. Teñ-teñ jibek artqan keruen ğana jürgen be būl arqyly? Arğysyn äri qoiğanda, i̇el i̇esindegi beride zeñbiregin süiretip Qoqan äskeri ötken jol, zeñbiregin süiretip Çerniäev äskeri ötken jol... Osy jol arqyly dert i̇esimen jer sydyryp Rysqūl bastağan jiyrma tütin Tau-Şilmembet te jürgen.
...Äkesi türmede aityp i̇edi: Äulie-Atadan şyqqanymyzda Merkege jetpei Qatşagül jeñgem jol üstinde qaitys boldy dep. Qatşagül – baiağy Dauylbaidyñ soqqysynan mert bolğan Berdiqūldyñ äieli i̇edi ğoi. Beişara arysynan aiyrylğan küiikke bir şydamai, tuğan topyrağynan aiyrylğan qaiğyğa tağy şydamai, osy jol boiynda qūsalyqpen jan täsilim i̇etse kerek. Şeiit jannyñ süiegi osy mañaidyñ bir besiktei ğana jerinde: iaki Aqyr tastyñ, iaki Aqyr töbeniñ bolmasa Maqpaldyñ, nemese Maldybaidyñ, a bälkim, Qūlan töbeniñ töñireginde äli jatqan şyğar...
Jol jağalai oidym-oidym i̇egindik Alataudyñ bauraiyna şaşylğan altyn alqadai sarğaiyp körinedi. Būl Aqyrtöbeniñ ataqty aq bidaiy. Ras bolsa, patşanyñ özi osy Aqyrtöbe bidaiyn Peterborğa aldyryp, sodan pisirilgen nandy jeitin körinedi. Qiiäly jüirik qazaqtyñ şyny i̇ekeni, ötirigi i̇ekeni beimälim. Biraq Aqyrtöbe bidaiyna qūmarlar köp i̇ekeni ras.
– Aida tezirek! – Ofitserdiñ aşy dauysynan küime işinde qalğyp-mülgip kele jatqandar selk-selk i̇etip şoşyp ketip, közderin bağjañ-bağjañ aşyp, salbyrağan bastaryn köterip-köterip alady.
– Myrza, attar boldyryp qaldy, – dedi mūrty salbyrağan at aidauşy artyna tünere būrylyp. – Aqyrtöbe jaqyn, sol jerden at auystyrasyzdar...
– «Apyr-ai, bir bieden ala da tuady, qūla da tuady. Bir anadan jaqsy da, jaman da tuady. Nataşanyñ minezi jibektei jūmsaq, öte meiirimdi i̇edi. Asyly şeşesine tartsa kerek. Şeşesi Sofia Konstantinovna – arty tegi poliak, öte imandy kisi i̇edi. Küieuiniñ türme bastyq bolğanyna qūsalanatyn siiäqty i̇edi. Prihodko myrzamen i̇eşuaqytta şirkeuge birte barmaityn. Tūrar keiin oilasa, onyñ dini katolik i̇eken ğoi. «A mümkin Nataşa Oginskiidiñ «Polonezin» sol şeşesi arqyly bilgen şyğar».
Tūrar kenet keremet jañalyq, aşqandai quanyp ketti. Köñiline «Polonez» äueni mamyr aiynda gülge qonğan köbelektei kölbeñdep kele berdi. «Bäse, bäse, – dedi ol işinen.– Sofia Konstantinovna biz siiäqty kem balalarğa öte qaiyrymdy i̇edi-au. Sol Kostiuşko köterilisinde Reseige jer audarylğan poliaktar tūqymynan i̇emes pe i̇eken? Nataşa soğan tartqan. Al myna rotmistr myrza aumağan äkesi...».
Ūrymtal joldyñ üstinde, oqtauly myltyqtyñ auzynda kele jatsa da, kenet keudesin küi kernep, sanasynda ädemi äuenniñ sairağany sonşa, Tūrar tanauy deldiıñkirep: top-tolyq küreñ-qyzyl i̇erinderin oqtyn-oqtyn aşyp qalyp, kömeiinde tūtqynda jatqan bir äuen būlqynyp syrtqa şyqqysy kelgendei, kökiregi kümbirledi. «Polonezdi» ysqyryp sala da jazdady. Abailamai auzynan än äuezi şyğa qalsa Arkadii Prihodko myrzanyñ sekem aluy da mümkin ğoi.
Asyğyp keledi Arkaşa. Tūrar da asyğys. Asyly, i̇ekeuiniñ dittegeni bir maidan. Dälirek aitqanda, i̇ekeui bir maidannyñ i̇eki jağynda. Mūnyñ salyp-ūryp, sarsañ soğyp kele jatqanyna qarağanda, Merkedegi soiqannyñ tolğağy jetken tärizdi.
Tağdyr i̇eken, arada on jyl ötken soñ i̇erke-täitik Arkaşamen aşyq maidan şaiqasynda kezdesemin dep Tūrardyñ üş ūiyqtasa tüsine kirgen be? Ras, jek köretin. Sabap alğysy kelip kijinetin. Mazağyna şydamai qorlanatyn. Al ūly ūrys dalasynda kezdesudi oilamağan.
Tağdyr i̇eken, tağdyr Arkaşany Tūrarğa jau i̇etip qoidy da, onyñ tuğan qaryndasy Nataşany oilağanda i̇et bauyry i̇eljireitin boldy.
Zūlymdyq ataulyğa qarsy, halyqty köteremin dep qahar minip kele jatqan beti mynau. Sol halyqty janyştaimyn dep asyqqan Arkaşa anau. Sūrapyl oilar soğysynyñ jarqylynda jalt i̇etip näzik säule jüregin syzdatady. Ol – Nataşa.
II
Asparanyñ ūşar basynda ğana qalğan bir şökim qardy jaña şyğyp kele jatqan künniñ nūry şalyp, aq qar qyzyl araily asyl tasqa ainalyp, atyraptağy mazasyz auyldarğa meiirban säule taratqandai. Jaña şyğyp kele jatqan künniñ küzetşisindei bolyp, Myqan jağasynda Tūrar japadan-jalğyz tūr. Tau bauraiyndağy i̇el i̇erte ūianyp, kündegi küibiñ tirşilik bastalğan. Öriske aidağan siyr qazyq basynda qalyp bara jatqan būzauyn qimağandai möñirep, artyna qarailai beredi. Baqtaşynyñ dauysy tañğy auany jara şañqyldaidy. Oipañda jylqy oqyranyp, auyl şetinen it mañqyldaidy. Üi-üiden tütin şūbatylyp, kökpeñbek beikünä aspannyñ jüzin tasalai almai ün-tünsiz ğaiyp bolyp jatyr.
Tüstikte tüksigen tau, teristik – şeksiz mūnar. Osydan teristikke tura tartsañ – i̇elu-alpys şaqyrymnan soñ qūmğa baryp kiresiñ. Jasyl jannat tausylyp, qūlazyğan qūm bastalady. Sol qūm tüstikke qarai tap-tap beretin siiäqty. Biraq taudan, taudyñ salqyn samalynan, sansyz möldir būlaqtan seskengendei būğyp qana jatady. Äldeqalai tau qalğyp ketip, su toqtap, tal-daraq jyğylsa, qūm lap berip, bas salmaqşy.
Üstirt qarağanğa auyl ajary būrynğydai. İeşteñe de özgermegen. Sol bir mūrjasy alasa jatağan toqal üiler. Keibireuleriniñ töbesinde ötken qystan qalğan i̇eski şöptiñ qaldyğy äli qalqiyp tūr.
Būlar jailauğa da şyqpaidy, qystauğa da köşpes. Qysy-jazy osy Myqan boiyn i̇emip jatqan kedei i̇el. Jailauğa köşse Bekten bolys pen Aibar bailar köşer. Aspara asyp, Susamyrdy baryp jailap, dünie rahatyna meldektep jürgen solar.
Biraq biyl jaz Bekten bolystyñ özi de Susamyrdyñ sary qymyzyn sapyryp işe almai, oida jür. Joq, syrt qarağanğa i̇el özgermegen siiäqty bolğanymen, Merke atyrabynda aşyq künniñ özinde kün kürkirep, naizağai şartyldap, dauyl soğyp tūrğanyn baiqamauğa bolmas i̇eken.
Äne, anau Myqannyñ arğy betinde joğarydan tömen qarai jöñkilip bara jatqan attylar kimder? Toiğa iaki asqa, kökparğa, tamaşağa tartyp bara jatqanğa ūqsamaidy. Sabylyñqy, sabyrsyz suyt jüris.
Şilde küniniñ özinde äldebir yzğar sezilgendei. Myqan suy sol baiağy syldyryna basyp, sylqym ağyp, jağasynda jalbyz ben atqūlaq, qoğa men tüiejapyraq jaiqalyp tūr. Aua da sol baiağy käusar, sol baiağy zäm-zäm suyndai möp-möldir.
Myqan suyna tüser tūs jarlauyt, jalğyz aiaq jol ğana ireleñdep jatady. Tūrar būrynnan sol jarlauyt tūsynda jalğyz tūrğandy ūnatatyn. Ükili şoq qamys tūsynda iırim bar. Bala kezinde atqūlaqtyñ japyrağyn jūlyp alyp, sol iırimge tastap jiberip, älgi jasyl qaiyqtyñ şyr köbelek ainalyp, şarq ūrğanyna qyzyğa qarap qalatyn.
Jasyl qaiyqqa minip alyp qiiälynda şeksiz mūhitqa şyğyp keter i̇edi. Teñiz keşip jürip Sahalin aralyna jetetin. Aiaq-qoly kisendeuli äkesin tūtqynnan bosatyp, jasyl qaiyqqa mingizip, i̇elge, Myqan boiyna keri qaitatyn.
Ol iırimge jaqyndağanda tostaq köz, kökqasqa baqalar tarbañ-tarbañ sekirip, şolp-şolp i̇etip, suğa qoiyp-qoiyp ketetin. Qazir de jaña şyqqan künniñ közine qyzdyrynyp otyrğan kökqasqalar beimezgil ürkip, suğa süñgip-süñgip ketti. Qarlyğaştar äuenge basyp, özen üstinde qaiqañdap ūşyp jür. İırimdegi suğa kün säulesi şaşyrap tüskende, su betine inju-marjan şaşylğandai, maida tolqyn qūlpyryp oinap, jainañ qaqty.
Jarlauyt astyndağy iırimge Tūrar bes jyldan keiin birinşi ret kelip tūrğan beti.
Zymyrap i̇ete şyqqan bes jyl. Ötken künde belgi joq. Soñğy ret osy jarlauyt basynda tūryp, atqūlaqtyñ bir japyratyn qaiyq qylyp, suğa ağyzyp, Myqan boiymen, Merkemen qoş aitysqan soñ Tūrar Pişpekke attandy. Pişpekten soñ Samar, Samardan soñ – Taşkent.
Merkeden attanğanda Tūrar on tört jasar panasyz bala i̇edi. Tamyry bailanbağan jas şybyqtai bolatyn. Tağdyrdyñ dauyly, qañtary men aqpany ony jūlqylap, jer betinen joiyp jibermekke äreket jasap, talai ozbyrlandy. Bärine de şydağan, bärin de bastan ötkergen. Ömirge degen yntyzar kün näp-näzik, taldyrmaş qara balany dauylğa qarsy ūşyryp, qanatyn qataitty.
Baqyty kem balalyğymen qoştasqan Myqan boiyndağy jarlauytqa qazir kelip tūrğanda, i̇erigip, seiil qūryp jürgen joq. Äste de olai i̇emes-ti. Jarlauyt basynan jan-jaqqa köz salady. Älgibir bes-alty atty tömendegi Oitaldy betke alyp, sai-saimen ğana jyljyp, töbeleri qylt-qylt körinip, lezde közden tasa boldy. Özi jüdeu auyldyñ adamdary aşarşylyqtan, iaki obadan qyrylyp qalğandai qybyr i̇etpeidi. Tym qūrysa, qolyna qūmğan ūstap, üi syrtyna däret ala şyğatyn şal-kempir de körinbeidi. Tiri jan bar bolsa da, syrt düniege soqyr terezeden baspalap qarap, üilerinde būğyp-būğyp, ürei bolyp otyrğan tärizdi.
Aspan aşyq, älem jarqyrap tūrsa da, dünie kün tūtylğandai küñgirt. Kökten nūr sebelep tūrğanmen, kökirekte köñildiñ şyrağdany päs tartsa, dünie osylaişa sūryqsyzdanady i̇eken. Būğan Tūrardyñ közi jetip tūr. İel nege büitip būğyp, baspalap qarap otyrğanyn da biledi. Är būtanyñ tübinen, är saidyñ tasasynan, jan-jaqtan jau qamalap tūrğandai ürei tynyştyq. Osy meñireu tynyştyqtan keiin äldekim şaşyn jaiyp añyrap, jer astynan joqtau aityp şyğa keletindei, tars i̇etip oq atylatyndai tosyn sät.
* * *
Qyrğyzbai atasy qartaiaiyn depti. Özi baiağydan qūian minez qorqaq adam, i̇endi tym qaltyrap qalypty. Soñğy uaqyttyñ bura būrqyly būiyğyp jatqan mūny da şaiqağan tärizdi.
Tūrardyñ kelgenine bälendei quana qoimady. Nege i̇ekenin aşyp aituğa tağy batpady. Tūrardyñ mūnyñ üiine kelip tüskenin bilse, ökimet aiamaidy. Sony şal sezedi.
Iñir qarañğysynda Tūrar üige: «Assalaumaäleiküm!» – dep kirip kelgende Qyrğyzbai atasy namaz oqyp otyr i̇eken. Kelgen Tūrar i̇ekenin bilse de, bylq i̇etpedi. Şariğat namaz būzudy qalamaidy. «Şirkin-ai, kökem bolsa, namazdy atyp ūryp, ornynan qarğyp köteriler i̇edi-au», – dep Tūrar işinen tynyp qaldy.
Al Saliha şeşesi Tūrardy körip, bas salyp qūşaqtap, añyrap tūryp bir jylap aldy. Şalynyñ: «Oibai, qarystyr jağyñdy!» – dep ysyldağanyna qaramastan:
– «Qairan ğana asylymnyñ synyğy-au, armanda ketken i̇esil i̇erdiñ jūrnağy-au, teñdesi joq tūlparymnyñ tUiağy-au!» – dep köpke deiin teñselip tūryp aldy.
Älden uaqyttan keiin şart jūmuly közin aşyp, älsiz şyrağdannyñ alageuim jaryğyna Tūrardy şyğaryp tūryp, tūla boiyna, bet-jüzine üñilip tūryp äbden qarady.
– Şynymen Tūrarmysyñ, qarağym-au! – Naudai jigit bolypsyñ ğoi. Tipä-tipä, til-auzym tasqa! Aumağan Myrzağanyñ özi. Ūqsamasañ-tumağyr. Kiımi ğana basqa, şaş qoiğany bolmasa, däl özi. Oibu, şaş qoiyp, käpir bolaiyn dep pe i̇eñ? Qoi äri, aldyryp tasta! – dep i̇endi dauysyn qataita bastady.
– Apa-au, şaştan basqa kökemnen tağy qandai aiyrmaşylyğym bar? Tapşy, käne – dep Tūrar da kempirdi iyğynan qūşaqtap, aimalap qoidy. Būl yqylasqa tym tänti bolğan Saliha, dindei jigitke tağy üñilip:
– Däl özisiñ ğoi, Tūrar-au! – dedi i̇erkekşe jaryqşaq dauysymen. – Oibu, añqau basym-ai, äkeñniñ saqal-mūrty bar i̇edi-au.
– Odan basqa?
– Odan basqasy – bäri ainymağan äkeñ.
– Tappadyñ, apa,– dedi Tūrar kempirdi jauyrynynan qağyp qoiyp. – Kökem közäinek kimeuşi i̇edi ğoi.
– Alda qūdai-ai, közäinegiñ bar i̇eken ğoi. Älden közäinek taqqany nesi? Sol da sän be? – dep kempir i̇eki i̇ezui salbyrap renjip qaldy.
– Sän i̇emes, apa, – dep küldi Tūrar. – Mūny kimesem, közim būldyrap, kitap oqi almai qalatyn boldym.
– Osy kitap oqi bergen de jaqsy i̇emes-au. Şyrağdannyñ jaryğymen i̇et bettep jatyp, ūiqy körmei oquşy i̇eñ ğoi ana jyldary. Közdiñ maiyn jep qoiğan ğoi. O basta oqysa – oqysynşy, bizden de bir azamat şyqsynşy deuşi i̇edim. Bilesiñ be, ana jyly oquğa bala alamyz dep mūğalimder kelgende, myna şal seni jazdyrğysy kelmei, men könbei qoiyp i̇em ğoi. Sauatyñ aşyldy, qara tanydyñ. İendi boldy i̇emes pe? Qyrğyzğa da baryp oqydyñ, orysqa da baryp oqydyñ, jer tübindegi Samar dei me, soğan da bardyñ. Taşkenge de bardyñ. Tegi mūnyñ şegi bar ma? Sondağy ūlyq bolğanyñ qaisy? – dep Saliha kempir i̇endi pendeşilik jağyna qarai qisaidy. – Täşkennen bir şäii köilek ala kelseñ ne ğylatyn i̇edi myna jaman şeşeñe. Men öle ketsem, balasynyñ Täşkennen äkep bergen köilegin alamyz dep kempirler süiegime tüsuge talasar i̇edi.
– Äi, antūrğan, ottai bermei qoisañşy i̇endi! – dep şaly şaq i̇ete qaldy. – Balanyñ mazasyn ala bermei, şäi-päi daiyndasañşy.
– Oibu, sorly basym-ai, şäi qoiudy ūmytyp ketippin ğoi, – dep Saliha saldyrap sasyp qaldy. Lezde būrqyldap, aşu şaqyrdy. – Äi, qaqbas, alystan kelgende biraz ainalyp-tolğanğanğa neñ ketti. Şäi-pūiy nesi? Soi ana toqtynyñ bireuin! Tūrar alystan kelgende soimağanda, meniñ janazama sūiaiyn dep pe i̇eñ?!
– Toqty soiyp, tünimen jaibaraqat otyratyn zaman i̇emes qoi, jazğan-au, – dep şaly juasyp qaldy.
– Ras aitasyz, ata, jaibaraqat otyratyn uaqyt i̇emes, – dedi Tūrar salmaqpen. – Qoi soiyp, i̇et asudyñ keregi joq, şäi, tipti şalap bolsa da jetedi. Al, ata, auyldyñ, habaryn aita otyryñyz. Ne bolyp jatyr özi?
– Ne boluşy i̇ed? – dep Qyrğyzbai būl sūraqtan sekem ala qipaqtady. Baiağy i̇eki şoqyp, bir qaraityn qu ädeti. – Men, äiteuir, aralasa bermeimin. Äiteuir, abyr-sabyr, i̇eliñde maza joq. Bazarğa būrynğydai mal da tüspeitin boldy. Jalğyz atyn jeldiktep, japa-tarmağai baqan ūstağan i̇edireñ bailar, äiteuir. Kimdi şauyp, qiratyp tastaitynyn qūdai bilsin, äiteuir şetinen jeligip alğan. Şetinen bozağa toiyp alğan adyrlar siiäqty. Qorqamyn, tärizi jaman. Kesiri tiıp jürmese jarar, äiteuir.
– Köppen körgen ūly toi, nesine qorqasyz? Astyñyzda atyñyz bar, bir şetinen baryp siz de tiıspeisiz be? – dep mysqyldady Tūrar. Şaldyñ mūnşa ürkektep otyrğanyna riza, sirä.
– Oi, şyrağym-ai, şybyn janym şyqpa dep jürgen ataña i̇endi batyrlyq paida bolar dep pe i̇ediñ?
– İe, baiağy Soqyr batyrdyñ bir jūqanasy joq pa boiyñyzda? Alyñyz naiza qolyñyzğa! – dep Tūrar şaldy äjualai tüsti.
– Soqyr batyrdyñ zamany men būl zaman teñ be i̇eken? Ol – märtter zamany. Al bizdiki: «şyqpa, janym, şyqpa».
Atasy bükpesiz aityp tūr. Būğan qūiar kinäsi joq: Kimmen kim soğysady? Ne üşin? Ne maqsat? – Onda atasynyñ şaruasy bolmas. Şaldyñ şaruasy bazar i̇edi, şäi-pūlyn sodan ajyratyp jüruşi i̇edi, i̇endi bazardan soñ ketse kerek Qyrğyzbailar üşin i̇eldi kim bileidi, tizgin kimniñ qolyna tiedi – bäribir. Tek öz basy, oşaq qasy aman bolsa boldy.
– Jä, ata, meniki jai söz. Al i̇endigi kelgen şaruam – mağan atyñyzdy bere tūryñyz. Biraq meniñ kelgenimdi jan balasyna aitpaisyzdar.
– Şyrağym, Tūrar, senen men atty aiap otyrğan joqpyn, – dedi atasy birden müjile tüsip, auru adamdai üni älsiz i̇estilip. – Tek jürseñ, toq jürersiñ degen. Osy şataqqa şatyspai-aq qoi, şyrağym. Äkeñ baiğūs basyn tauğa da ūrdy, tasqa da ūrdy. Odan ne şyqty. Taspen japalaqty ūrsañ da japalaq öledi, japalaqpen tasty ūrsañ da japalaq öledi. Myna zaman – tas. Oğan soqtyqpa deimin, tilimdi alsañ. Äkeden qalğan jalğyz jetim, sen bir kesirge ūrynyp jürseñ, Rysqūldyñ tütini mülde tūtanusyz qalady. Osyny oilan.
– Atañ dūrys aitady, – dep Saliha bir tūstan ordañdai qosyldy. Būryn ūdaiy Tūrardy jaqtap otyratyn kempir būl joly şal jağyna şyqty. – Myrzağa baiğūs öziniñ ūrynşaqtyğynan, birbetkeiliginen tapty ğoi. Qaida ğana qaldy i̇eken, qarağe-i̇em! – dep Saliha söziniñ aiağyn añyrata bastady.
Kempiri Rysqūlğa joqtau aita bastağan saiyn Qyrğyzbai «täit!» – dep tastauşy i̇edi, būl rette ündemei tömen qarady. «Rysqūl jer betinde joq» degen nanymğa i̇endi būl moiyn ūsynğan siiäqty.
– Apa, qai-qaidağy jamandyqty şaqyrmañyz.
– İtjekkenge ketkenine on jyldan asty, ne habary joq, ne oşary joq, tiri adam osy uaqytqa deiin bir til qatpai ma myrzağa-o-o-u! Hege kettiñ habarse-i̇ez-o-ou, ah! – dep kempir i̇eki közin şart jūmyp, i̇eki büiirin taianyp qalğan.
Būdan arğyğa Tūrar töze almai:
– Ata, men jüremin, mūnda qalsam, senderge kesirim tier. Käne, atyñdy i̇erttep ber! – dep būrynğy ötinişin būl joly qatal qaitalady.
Şal säl bügejektese de, myna qaharly ünge, öñmennen ötken otty közge şydai almai, i̇esikke qarai qalbalaqtai jönelgenin özi de baiqamai qaldy.
– Şäi işseñşi, Tūrar-au, – degen Salihanyñ sözin Tūrar i̇estigen joq. Būl kezde ol tastai qarañğy dalağa şyğyp ülgerip i̇edi.
* * *
Merkeniñ «Törtkül» dep atalyp ketken qyr bazaryna būl jeksenbide de halyq köp jinalypty. Birak şyğys bazaryna tän būrynğy sän joq. Adamdar äldeqalai asyğys, äldeneden seziktengiş bir-birine küdikpen qaraidy, jan-jağynan ürei qamağandai, jaltaq. Şaihana aldynda juan qaryn samauryndar sekseuil şoğyna şydai almai, selkildep, iınderinen dem alyp tūrsa da, būrynğydai jaiğasyp, maldas qūryp otyrğandar körinbeidi. Şaiqorlardyñ ornyna, biık narğa bir kezde soqyr pristav Sokolskii myrza, onyñ soñynan keşe Taşkentten kelgen rotmistr jäne i̇europaşa kiıngen jas qazaq jigit köterildi. Atqa mingen uriadnikter bazardyñ o şeti men būl şetine şapqylap, jar salyp jür:
– Azamattar! Mañyzdy habar! Qazir öte mañyzdy habar i̇esitesizder. Şaihananyñ aldyna jinalyñyzdar!
Tūrar ağaş narğa köterilgenderdi birden tanydy. Pristav būrynnan tanys. Rotmistr Taşkentten saparlas bolğan. Al jas qazaq – baiağy Atamyrza.
Atamyrza ziñgittei jigit bolypty. Qiiäqtai mūrt qoiypty. Közine pensne salypty. Onyñ altyn bauy qymbat qara kostiumniñ omyrauyna tağylğan.
Halyq qūjynap, jaiauy bar, attysy bar, şaihananyñ aldyna üimeledi. Ūlyqtar tūrğan nar men köpşiliktiñ arasyna birqatar myltyq asynğan soldattar tizildi.
Soqyr pristav tapaldau boiyn ūzartqysy kelgendei, hrom i̇etikti aiağynyñ ūşyna köterilip, i̇eki qolyn arqasyna ūstağan qalpy, qarlyqqan dauyspen:
– Myrzalar! Halaiyq, – dep jūrtty öz auzyna qaratyp aldy. U-şudyñ lezde sap bolğanyna ruhtanyp qalğandai i̇endi üni aşylyp, sampyldai jöneldi.
– On toğyz ben qyryq üştiñ arasyndağy būratanalardy soğystyñ qara jūmysyna alu turaly patşa jarlyğy şyqqaly, mine, bir aidyñ jüzi boldy. Bolystar men starşyndar maidan jūmysyna baratyn jigitterdiñ tizimin jasauğa kiriskeli de bir şama uaqyt ötti. Patşağa, imperiiäğa şyn berilgen azamattar būl jarlyqty dūrys tüsindi. Äitse de äli tüsinbeuşiler köp, i̇el işine bülik salyp, qara halyqty adastyruşylar şyqty. Äldeqandai oñbağandar patşa jarlyğyna qarsylyq körsetuge tyrysyp, küş jinap, bunt şyğaruğa da ärekettenude. Ony biz bilemiz. Biraq olar otpen oinaidy. Ajaldy qarta bürkitpen oinaidy. Oital mañynda Aqköz degen būzyqtyñ bastauymen bandalar toptasyp jatqanyn da bilemiz. Olar bizdiñ bir zeñbirektiñ oğyna da tötep bere almaidy. Biraq biz qan tökkimiz kelmeidi. Halyqqa patşa jarlyğynyñ män-mağynasyn äli de bolsa tüsindirip, mäseleni beibit jolmen şeşkimiz keledi. Būl rette kirgizdiñ oqyğan, közi aşyq azamattary ne aitady, sony tyñdañyzdar. Sonda aqiqatqa közderiñiz jetedi. Orynborda şyğatyn «Qazaq» atty gazettiñ soñğy sanyn keşe bizge Taşkentten rotmistr Prihodko myrza jetkizdi. (Rotmistr alğa bir adym şyğyp, köpşilikke tağzym i̇etti). Sol gazettegi tağlym sözdi sizderge qazir Atamyrza Aibarov oqyp beredi.
Osy uaqytqa deiin pristavtyñ sözin qazaqşalap tūrğan Atamyrza qolyndağy arab ärpimen basylğan gazettiñ birinşi betin jazyp, altyn jiek pensnesin keñsirigine nyğarlap qoiyp, dauystap oqi bastady.
– «Qazaq» gazeti. Şilde aiynyñ segizi küni. Orynborda şyqqan sany. Tyñdañyzdar, mūnda bylai jazylğan:
– Patşanyñ jarlyğy – haq. Oğan qarsy şyğyp bolmaidy. «Būiryq qatty bolsa, janğa tätti» degen. Sondyqtan jarlyqty oryndar bolar.
Bälkim, qara jūmysqa jattyqpağan, otbasy, oşaq qasynan ūzap şyqpağan momyn qazaq jastary maidan degen sözdi i̇estip, ürei bolyp, maidan jūmysyna barudan bastartyp, bügingi künniñ qamyn oilap, qaşyp-pysyp, jasyrynyp jürer. Olai i̇etuge bolmaidy. Ol dūrys i̇emes. Maidan jūmysyna barudan jasyrynyp qalu qate.
Maidanğa barudan bas tartsañ, halqyñ qaharğa ūşyraidy. Būl şaq – soğys şağy. Tärtip qatañ: qaşqyndardy izdeuge äsker şyğady, i̇el-jūrtyñ äbiger bolady, azyp-tozyp, qyrğyn-sürginge ūrynady. Ot basyñ, bala-şağañ, kempir-şalyñ küizeledi. Qaşqanmen – qūtylmaisyñ, patşanyñ qūryğy ūzyn. Qaşqyn bolsañ, şañyrağyñ şaiqalyp, şaruañ küizeliske ūşyraidy. Ökimet tarapynan halyqqa degen senimsizdik tuady.
İel aqsaqaldary men atqaminer azamattar osyny i̇este ūstap, jarlyqtyñ män-jaiyn jūrtşylyqqa ūğyndyra bilse, qūba-qūp.
Qol qoiğandar: Ğali, Rahmet, Jaqyp».
– Äi, qarağym, olaryñ kim? Bükil qazaqqa söz tastaityndai kim i̇edi olaryñ? – dedi at üstinen äldekim aiqailap.
– Olar – Alaştyñ arystary. Olar dūrys aitady. Sözderine qūlaq qoiu kerek, – dep Atamyrza beleñ alyp barady.
«Būl mektepte auzyn buğan ögizdei bolyp tūruşy i̇edi, sabaq bilmei. Qaşannan beri halyq aldynda söz bastauğa jarap qalyp i̇edi?» – dep Tūrar tañ qaldy, äri qobalji bastady.
Synğa tüser sağat soqty. Döp qazir söilemese söz atasy ölgeli tūr. Söileiin dep neşe ret oqtaldy, biraq bir nälet küş boiyn buyp jibermeidi. Qyrğyzbai atasynyñ doğal tory atynyñ üstinde tūryp, üzengige aiağyn tirep, äldeneşe ret köterildi, auzynan söz şyqpai tūnşyğa berdi. Jan-jağyna qarap i̇edi, iın tiresken adamdar auyzdary añqaiyp, Atamyrzanyñ sözin kädimgidei tyñdap tūr. Şydai almai, qol köterip, i̇endi auzyn aşa bereiin degende, oñ jağyndağy bir mosqal bireu:
– Äi, bala, şoşañdamai, tiyş tūrşy, söz i̇estiık, – dep büiirine qamşynyñ sabymen türtip qaldy.
İendi säl keşikse, bäri de kelmeske ketedi. Myna tūrğan jūrttyñ bäri bolmasa da, köbi pristav pen Atamyrzanyñ aitqanyna ilanatyn türi bar.
Tūrar yzadan jylap jibere jazdady. «Halyq aldynda jaq aşa almaitynym bar, sonau Taşkentten aryp-aşyp, asyğyp nesine jettim? Mynadai jiyndy qūdaidyñ özi daiyndap berip tūrğanda, läm dep til qata almasam – baiağydan beri nesine oqyp, nesine kündiz-tüni küres jolyn oiladym? Däl osy bazarda baiağyda, būdan alty-jeti jyl būryn soqyr balgerdiñ teñiz şoşqasy qoraptan tistep alyp şyqqan kök qağazda: «Seniñ bükil ömiriñ şaiqas», – dep i̇edi ğoi. Sol şaiqas osy i̇emes pe? Sonda meniñ şaiqasker, küresker bolğan türim osy ma? Qalaişa jasyq tuyp i̇edim, o atasyna nälet!».
Tūñğyş ret Tūrar äkesi Rysqūldyñ aşynğanda aitatyn sözin qaitalady: «atasyna nälet».
Astyndağy toryny tebinip, alğa ūmtylyñqyrap, dodadan kökpar alyp şyğuğa yşqynğan şabandozdai köziniñ aldy qantalap, qaharlana aiqailap jibergenin özi de baiqamai qaldy. Dauysy aşy şyqty. Halyq i̇eleñ i̇etti.
– İei, Atamyrza!
Atamyrza oq tigendei selk i̇etti, altyn pensnesi jalp i̇etip, omyrauyna qūlap, baulyğyna salbyrap qaldy. Ol qalyñ toptyñ işinen at üstinde alğa ūmtyla däl özine qarai qolyn sermep tūrğan Tūrardy tanydy.
– İei, Atamyrza! Sen qaşannan beri sairaityn bolğansyñ? Sairauyñ – qorazdyñ auzyndağy şegirtkeniñ şyryldağanyndai. Şyryldarsyñ, sorly! Aityp tūrğanyñ şyn bolsa – äskerge aldymen öziñ nege barmaisyñ?.. Jalğan aitasyñ! Qolyñdağy gazet te jalğan aitady! Ol halyqqa basybaily, qūlaq kesti qūl bol deidi. – Tūrar demi jetpei alqynyp bara jatqanyn baiqady. Jüregi dürsildep qatty soğyp, ökpesi örepkip, auzynan atyp şyğardai alqymyna tireldi. Söz bölinip, oi şatassa – nağyz sorlağan jeriñ sol. Qazir analarğa kezek bermeu kerek. Halyqtyñ nazaryn myqtap ūstap qalu kerek. Aiyrylsañ – qūrydyñ. Köp söilep, myjudyñ da qajeti joq. Negizgi oidy az sözben lezde jetkizbeseñ – jeñildiñ.
Älginde büiirinen qamşymen nūqyğan mosqal qazaq i̇endi özine qadalyp qalypty. «Al, bol, ait!» – dep tūrğandai közqarasy.
Odan äri jüzdegen, myñdağan közder özine qadalğanyn qas qağym sätte añğardy. «Söile!» – dedi özine özi.
– Patşa, patşa deisiñ, Atamyrza. «Patşa, patşa!» – dep lepirgende balağyñnan kirgen jel tanauyñnan şyğady. Patşa uädeden taiğan joq pa? Qazaqtardan äskerge adam almaimyn degen antyn būzğan joq pa? Antyn jūtqan kimdi aiaidy? Soğys jürip jatqanyna üş jyldyñ jüzi boldy. Kimge kerek ol soğys? Qan tögip jatqan halyq. Tauqymet artyp jatqan halyq. Al patşa bolsa, tağyn oilaidy. Halyq qyrylğan jerde patşa tağynyñ amandyğy kimge kerek?! Men de keşe ğana Taşkentten keldim. Ondağy jūrt patşağa adam bermeimiz dep attanysqa şyqty. Sonou Torğaida, anau Jetisuda, mynau Qyrğyzda halyq köterilip jatyr. Düiim halyq köterilse, patşa da, gubernator da, ūiaz da, mynau tūrğan pristav ta tük istei almaidy. Altau alauyz bolmai, törteu töbedegini alaiyq. Qarulan, halaiyq! Oitaldağy Aqközge baryp qosyl. Bytyramai bir kisiniñ balasyndai bol! Bes sausaq jūmylsa – jūdyryq, jūmylmasa – qūrydyq. Patşa qazaq jigitterin maidannyñ qara jūmysyna almaqşy. Ol ne degen söz? Ol okop qazady, qolyndağy bar qaruy kürek bolady degen söz. Sonda qalai? Germandyqtar myltyq pen zeñbirekten oq jaudyrsa, okop qazyp jatqan qazaq olarğa qarsy kürek laqtyra ma? Bilgiş bolsañ, osyğan jauap berşi, Atamyrza?!
Atamyrzanyñ auzyna qūm qūiylğan jeri osy boldy. Ol qazir mektepte mūğalimniñ sūrağyna jauap bere almai melşiıp mūrnyn şūqylai beretin ädetine qaita basty. Därejeli myrza i̇ekenin ūmytyp ta qalsa kerek. Alysqa ūzap kete qoimağan i̇eken azamatyñ. Aqyldan kemtar neme äli jetile qoimapty.
– Mynau qaidan şyqqan bäle? – dedi i̇esin i̇endi jiiä bastağan pristav.
– Būl Tūrar degen būzyq. İesiñizde me, ana jyly bizdiñ toida Aqközge ara tüsetin tilmaş. Semaşko myrzanyñ kömekşisi, – dep tüsindirdi Atamyrza.
– Men būl sūmdy bilemin. Taşkentten birge keldim. İä, būl Tūrar Rysqūlov. Qap, bilsemşi sol i̇ekenin! – dep rotmistr sanyn bir-aq soqty.
– Äi, oñbağan, toqtat! – dep aqyryp qaldy pristav. – Toqtat! Soldattar! Tyñda būiryqty! Ūstañdar ana sūmyraidy!
İın tiresken adamdardy nar-minberden bölip tūrğan soldattar alğa kimelep, Tūrar tūrğan jerge jetpek bolyp ūmtylyp i̇edi, teñizdiñ tolqyny teuip tastağandai, qaita keiin japyrylyp ketti.
– Bala! İendi tai! Biz qalqalai tūramyz, – dedi qatar tūrğan mosqal qazaq. İendigi aialdaudyñ, söz söileudiñ reti joq, bazar üsti u da şu, şatyr-şūtyr, sapyrylys bastaldy. Tūrar tory atty toptan äreñ şyğaryp, bazardyñ soltüstik qaqpasyna qarai yğystai berdi. Artyna bir būrylyp qarap i̇edi, qalyñ nöpir onyñ soñynan dürmek-dürmegimen andyzdap keledi i̇eken. «Soldattar i̇emes», – dedi özine özi.
Qaqpadan şyqqan bette Oital bağytyn betke alyp, tory atqa qamşy basty. Nağyz şaiqas jolyna tūñğyş tüskenin bar jan-tänimen sezip, ūşatyn qanat bitkendei, keñ dalağa «attan!» – dep aiqai saldy. Osy sözdi är tūstan qaitalap, soltüstikke qarai andyzdap bara jatqan attylardy körip, Tūrardyñ közinen jas parlady.
* * *
Vasilii Terenteviç Kuzmin ūiqydan i̇erte tūruğa dağdylanğan kisi. Selonyñ i̇eñ iri baiy, äri atamany bolğandyqtan öz därejesine sai aspai-saspai säske tüste bir-aq tūrsa da bolar i̇edi. Joq, Kuzmin ondai i̇emes. Kuzmin öziniñ bala-şağasyna, jalşy-batyraqtaryna ünemi:
– Kto rano vstaet, tomu bog daet, – degen ösietti aitudan jalyqqan i̇emes. Bügin de torğai şyr i̇etkennen töseginen tūryp, ūiysqan qaba saqalyn, buryl şaşyn ainanyñ aldyna baryp tarap, būryştağy ikonğa şoqynar-şoqynbas, iyğyna kitelin ile sala, tysqa şyqty.
Batyraqtary qorada jür i̇eken. Kulak būğan quanyp qaldy. Myna qily zamanda jalşylaryna senbeiin dese, būlar bir myñ bolğyrlar. İerte tūryp, mal qamyna kirisken türi bar.
Tailaqqa para-par, i̇eñsegei boily, ömiri qabağy aşylmaityn tükis orystyñ aty Pahom i̇edi. İekeui de satyly arbağa jegiletin qara ögiz ben sary ögizdi i̇eske salady. Ras, sary ögizdiñ bir müiizi synyq. Qūdai soğan parlap ūqsatqandai Pahomnyñ da bir qoly şolaq. Pahom osy Kuzminkadan 1914 jyly küzde äskerge alynyp «patşa men otandy qorğau» üşin maidanğa attandy. Çernigov jerinde oñ qolyn şyntağynan oq jūlyp ketti de, mügedek bolyp keri qaitqan. Qaityp kelse, qart anasy men qatyn ölgen, jalğyz ūldy armiiäğa alğan. Selo şetindegi jäpireigen jaman laşyqtyñ töbesine qarasora ösip, jamanattyñ qara jalauyndai qaulap tūr i̇eken.
Alabota men qarasora qaumalağan laşyqtyñ tabaldyryğynda jalğyz qolymen mahorka orap, aşy tütindi atau astai būrqyrata jūtyp otyrğan kezde qasyna osy Kuzmin keldi. Jalğyz qalğan şağynda janyña janaşyr bireu kelip, birer auyz jyly söz aitsa, sonyñ qūrbany bolyp ketkiñ keletin sezim bileidi boiyñdy. Kuzmin adam janynyñ näzik tamyrlaryn taba biletin käri qasqyrdyñ özi i̇edi. Pahomdy qoltyğynan süiep, öz üiine i̇ertip aparyp, bükil soğystyñ boiynda tatpağan tamağyn berip, samogon araqpen syilady.
Pahom Kuzminniñ şoşqasyn bağyp, bai Kuzminniñ bosağasynda qala berdi. O basta işki Reseiden kelgende būlardyñ tağdyry bir qalyptan şyqqandai ūqsas i̇edi, kele-kele Kuzminniñ tasy örge domalai bastady. Tağdyr atty auyr tasty Pahom da örge qarai iterip körip i̇edi, biraz jyljyp baryp qaitadan yldiğa qūlai berdi, qūlai berdi...
Maldy öriske şyğararda Kuzmin jalşylarğa ädettegiden tys tapsyrma aitty. Būryn ylği olarğa:
– Maldy alysqa ūzata jaiyñdar. Selonyñ töñireginen ūzamai, kil taqyrğa jaiasyñdar, ömiri büiirleri tompaimaidy. Alysqa, şūraily jerdi qualai jaiyñdar! – dep būiyrar i̇edi. Būl joly:
– İei, jigitter, alysqa ūzamañdar. İel mañynan qara üzbeñder. Zaman jaman. Kirgizdar qūtyrdy. Qūl-qūtanyna deiin atqa minip, qoldaryna soiyl ūstap alypty. Abailañdar. Şauyp ketip jürmesin. Saqtyqta qorlyq joq, myna berdandy ala jüriñder, – dep myltyqty Pahomğa ūsyna bergen. Biraq i̇endi ol myltyq ata almaityny i̇esine tüsip, Tailaqqa ūsyndy. Bererin berse de: «Osy kirgiz öz qanyna tartyp ketip jürmei me?» – dep te şübälandy.
– Pahom, baiqa! – dep şolaq jalşyğa köbirek senim artyp, Tailaqqa abai bol degendei syñai tanytty.
Kuzminniñ jelini jer syzğan siyrlary, qoi-i̇eşkisi aralas – mañyrap-möñirep öriske bet aldy. Şoşqalaryn qorsyldatyp artyn ala Pahom şyqty. Tüstikten tau mūnartqan, teristikten keñistik kerilgen beibit tañ. Topalañ tuar dep qauiptener nyşan joq. Baqtaşy men şoşqaşy Myqandy jağalai, i̇el syrtyna şyqqan soñ, maldyñ aldyn orap, kögaldy qoinauğa iırip tastamaq i̇edi, Pahom:
– Aidai tüs, – dedi.
– Qojaiyn ūrsady, alysqa ūzamañdar degen, – dep Tailaq yryq bermep i̇edi, Pahom könbedi.
– Aida, sorly.
– Ary barmaiyq, Aqközdiñ qolyna tüsemiz.
– Qolyñda myltyğyñ bar, nemenege qorqasyñ? – dedi şolaq Pahom yzğarly mysqylmen.
– Ömiri myltyq atyp körgen i̇emespin, mağan bū da bir, taiaq ta bir, äiteuir ses demeseñ, – dep Tailaq iyğyndağy berdandy qolyna alyp, o jer, bū jerin şūqylap kördi.
– Ata bilmeseñ, şūqylai berme, tüsirme iyğyñnan, – Pahom zildene söiledi. Qaraptan-qarap kele jatyp, kündegiden minezi özgerdi.
* * *
Pahom 1915 jyldyñ suyq küzinde Galitsiiä jerinde jaralandy. Qaharmandyğy köp, qaruy joq Resei armiiäsynyñ köpşiligi osy on besinşi jyly qatty qyrğynğa ūşyrady. Avgust aiynda bes jüz seksen bes myñ adam, qyrküiekte – tört jüz on segiz myñ adam, al Pahom jaralanğan qazanda – üş jüz alpys alty myñ adam qatardan şyqty. Bükil Resei boiynşa būl soğysta on bes million i̇erkek kindik armiiäğa alynsa, sonyñ jartysynan köbi üilerine qaitpai qaldy. Halyqtyñ qaimağyndai kileñ qyrşyn bozdaqtar bosqa qūrban boldy. Myna Pahom sony körip qaitqan. Merke tarapynda soğystyñ qyr-syryn qatparşağyna deiin bir biletin adam osy Pahom. İendi sol soğysqa qazaqtardy da aidamaqşy i̇eken. Pahom sonyñ üstinen tüsti.
Patşanyñ aitqanyna könip, aidauynda jüre beretin momyn qazaq būl joly özgeşe minez tanytyp, atyrylyp atqa qonypty. Basy birigip, kädimgidei i̇eldigin tanytyp, qaharlanyp alypty. Oital deitin jerge Aqköz deitin kösemi at qylynan tu tigip, jasaq jinai bastapty. Al biraq onyñ işinde Tailaq joq. Tailaq mūnyñ qasynda.
Al osy Tailaqtyñ Jyly-Būlaqtağy jerin Kuzmin qalai tartyp alğanyn Pahom sonou Stolypin däuirinde öz közi körgen.
Mañyraq auyly ūlardai şulap, Jyly-Būlaqtan köşkende, osy Tailaq jerge i̇etbetinen jata qalyp, qos qolymen topyraq uystap, sol topyraq onyñ köz jasyna şylanğan. Söitken Tailaq i̇endi Kuzminniñ malynyñ tileuin tilep, qūlaqkesti qūlğa ainalyp, tUiaq serper türi joq.
İendi birazdan keiin şoşqalar özen boiyndağy bir qoltyqqa jaiylğan şalşyqqa kirip, qors-qors i̇etip, batpaqqa jata qalyp, jan rahatqa batqandai şyñğyryp, birin-biri talpaq tūmsyğymen türtkilep, mamyrlap qaldy da, basqa tülik özen boilap, äli de jyljyp bara jatty.
Bir qyzyğy, Pahom şoşqa tabynyna qaiyrylmai, siyr men qoidyñ bir şetin türe aidap, alysqa ūzai berdi.
– Äi, tamyr, jeter i̇endi, maldy jalğyz qolyñmen qamşylap, mazalai berme, – dep Tailaq qairat körsetpek i̇edi. Pahom köner i̇emes. Ūzyn qamşyny şartyldatyp, maldy yqtyryp äketip barady.
– Tailaq, sen soldatqa barğyñ kele me? – dedi kenet Pahom bos jeñimen betin sürtip kele jatyp.
– Meni qaitedi? Barmaimyn-i̇ei! – Älgi sūraq Tailaqqa mazaq siiäqty bolyp i̇estildi. – Sen-aq jetistir. Jetistirip keldiñ ğoi jaudy jairatyp.
– Al seni soldatqa alady. Bekten bolys Kuzminge seni qaitar dep jatyr. Tizimde bar körinesiñ.
– Kuzminniñ malyn kim bağady? Joq, sen aldaisyñ, tamyr, meni qojaiyn bermeidi, – dep Tailaq aiylyn jimady.
– Qazir soğys kezi. Kuzminge i̇eki birdei batyraq ūstauğa rūqsat i̇etpeidi. İekeumizdiñ bireuimiz qalamyz. Bireuimizdi soldatqa alady. Qalai oilaisyñ, kimdi alady?
Sūmdyqtyñ syry Tailaqtyñ sanasyna i̇endi jetkendei, añğal adam añyraiyp tūra qaldy da, keremet jañalyq aşqandai, aidalada aiqailap jiberdi.
– Oi, äkeñniñ... Ärine, meni alady! Sen şolaqty ne qylsyn!
– Al sonda ana alty balañdy kim asyraidy? Kuzmin be, Bekten be? Äliñe qaramai öziñ de asyl tūqymdy aiğyrdai neme i̇ekensiñ.
– Äi, tamyr, öitip ottama, bala qūdaidiki, meniki i̇emes.
– İe, sonda qatynyñ olardy külge aunap tapty ma? Qyzylbet qatynyñ mekien bolyp ketken şyğar...
Kenet Tailaq Taitaqaidy oilap, ony ūdaiy ūryp-soqqany i̇esine tüsip, özegin ört şalğandai, tūla boiy duyldap ala jöneldi. Kişkentaiynan qosylğan, şala qūrsaq, jyrtyq köñil köp künderdi birge ötkizgen, aduyn da añqyldaq, arqyrama dülei minezdi bolğanmen, artynda zili joq sol äieldiñ özine qymbat i̇ekenin tüsindi. Bärin tastap, Mañyraqtağy jaman üiine tez jetip, jalañbūt balalarynyñ mañdaiynan sipağysy keldi.
– Solai, tamyr, seni soldatqa alady. Odan qaityp oraluyñ i̇ekitalai. Myñ-myñ adam, ilude bireui qaitady. Onyñ özi men siiäqty mügedek bolyp qaitady, – dep şegelei berdi Pahom.
– İeger qaitpai qalsam, meniñ habarymdy qatyn-balam qalai biledi? – dep Tailaq demde maidanğa ketuge moiyn ūsynyp qaldy.
– İe, adresiñdi jazyp, qaltaña salyp qoi. Ökimet özi habarlaidy.
– Men hat bilmeimin ğoi, tamyr, sen jazyp berseñşi. Qağazdy joğaltyp alamyn. Bir qatty närsege jaz, moinyma jippen tağyp alamyn.
– İe, däl qazir attanyp bara jatqan joqsyñ ğoi. Jaz deseñ – jazyp bereiin. Al i̇endi tyñda. Kuzminge biz i̇endi qaityp barmaimyz, bildiñ be? Aqközge qosylamyz. Sonda soldatqa alynbaisyñ. Aqközde adam köp. Al köp bolğan jerdi jau ala almaidy.
– Joq, oibai, meni bir bälege ūryndyraiyn dep tūrsyñ ğoi, aram!
– Söileme! – dep Pahom oñ qolyn siltep qalaiyn dep i̇edi, qoly joq, tek iyğyndağy tūqyly ğana şoltañ i̇etti.
Tailaq myna orys tamyrynyñ äreketine tüsine almai, ömir degen saiqymazaq jūmbaqtyñ şeşuin tappai, «būl, sirä, nege bastağaly tūr», – dep dal boldy. – Sen qoryqpa, Tailaq, – dep sarnady şolaq Pahom. – Soğystyñ sorğa toly sorpasyna myna men toiyp qaittym. Biz jeñildik, ol aidan anyq. Ne üşin soğysyp jatyrmyz Vilgelmmen? İeşkim de bilmeidi. Maqsat aiqyn bolmağan soñ, soldattyñ i̇eñsesi tüsedi. Äri dese qaru joq. Myltyğy bar soldattyñ ölgenin kütesiñ. Patşağa soldat ta narazy, halyq ta narazy. «Joiylsyn patşa», – dep şulağan halyqty men öz közimmen kördim.
– Öi, sen de sandyraqtap berdiñ-au, – dep Tailaq kümän soğady. – Patşa da joiylar ma i̇edi?
– Joiylady, Tailaq, joiylady. Jana ökimet ornaidy. Sonda Kuzminnen jeriñdi qaityp alasyñ. Ūqtyñ ba i̇endi?
– Jer deimisiñ? Ondai atty kün qaida? – dep Tailaqtyñ üñirek közin mūñ şalady. – Jyly-Būlaq qaitar zaman bolsa, oqqa basymdy bailauğa men daiyn.
Pahom sau qolymen Tailaqty iyğynan qūşaqtap, toqtatyp tūryp, közine közin qadap:
– Jer öziñe tiedi, Tailaq. Sondyqtan da Aqközge jeteiik, – dedi sybyrlağandai bolyp.
Tailaqtyñ köz aldyna Jyly-Būlaq keldi. Ol özi tereñ saidyñ aiağy, būlaq suynyñ basy i̇edi. Auyl i̇eldi asyraityn bir būlaq su syñsyp ağyp jatqany i̇esine tüskende Tailaqtyñ jüregi syzdady. Qaraqoğa men külgin jalbyz arasyna kökqasqa baqalary qoidai şulağan, arasyna adam kirse keñirdeginen keletin bidaiyqta bödeneler bytpyldyqtağan qairan da qairan Jyly-Būlaq! Qystyñ küni jerdiñ jüzin qar basyp, aiaz qysqanda da qatpastan buy būrqyrap, kemerdegi mūz süñgilerin syñğyrlata jalai ağyp jatatyn qasietti qara su! Sol sudy işip ösken tarynyñ bozasyna mas kün qaida?
Tailaqtyñ üñirek közinen Jyly-Būlaqtyñ suyndai jyp-jyly jas parlap ağyp kele jatty.
* * *
Qyrğyzbai atasynyñ tory aty bylai şyğa bere boldyryp qaldy. Deldal iesi siiäqty ömiri mimyrt jüristen aspağan, qosaiaq qağyp, qatty jürip körmegen mal şaşasynan ter saulap, tobylğy tüsi laisañ karat i̇erte ainaldy. Semiz neme maiy auzyna tyğylyp, tätti i̇etine tigen aşy qamşyny da i̇elemei, mäñgürt, marğau jüristen aspai qaldy. Myna zaman alasapyrandau, i̇endigi jerde jai basu jaramaidy-au, jalqau tirşilik kenet dür silkinip, dün-dünie ūiqysynan ūiandy-au, – degen tory attyñ qaperine kirip-şyqpaidy. Myna ūly dürmekke Qyrğyzbai atasy aralaspai, būğyp otyrsa, onyñ tory aty da zauyqsyz. Ainala andyzdap şauyp bara jatqan attardyñ dübirine i̇eleñdemeidi, i̇eti qyzbaidy, jarys jeligi ony qyspaidy.
«Ūstap alsa, mürdem kettim-au. Ätteñ, qarudyñ joğy-ai!» – degen oi lezde şalyqtap ötti de, älgi i̇ekeudiñ bireui özine tanys i̇ekenine közi jetkende, jüregi ornyna tüskendei boldy. Ol bazardağy jiynda özimen qatar tūrğan qaraqasqa atty mosqal qazaq i̇eken.
– İe, bala, atyñ boldyryp qalypty ğoi, – dedi ol Tūrarmen qatarlasa berip. – Bağytyñ qai jaq?
– Mağan Aqköz aqsaqal kerek, – dedi Tūrar myna kisiden bir kömek bolar-au degen ümitpen.
– İe, onda betalysyñ dūrys. Osylai tarta ber, – dep älgi mosqal atyn tebine berip i̇edi, Tūrar ony dauystap tejedi.
– Ağatai, men ol kisige tezirek jetuim kerek, meni ala ketiñizder. Myna mästektiñ türin körip tūrsyzdar ğoi.
Mosqal qara tizginin tarta tüsip:
– Apyrai, a, qaitsek i̇eken. Biz de asyğys. Mingesesiñ be, sonda? – dedi. – Äi, Şynpatşa, balağa atyñdy ber de, sen myna toryğa auysyp min. Asyqpai, artymyzdan kelersiñ. Oitalğa barğan soñ būl şaban toryny quyrdaq jasaimyz, tastamaiyq.
Şynpatşa degeni şynaşaqtai qatpa kisi i̇eken, i̇eki-üş tal sirek saqalyn talmap tūrdy da:
– A meili, aitqanyñ bolsyn, Dosmaiyl. Bala – tegin bala i̇emes körinedi. Onyñ Aqközben tezirek ūşyrasqany da jön şyğar, – dep teñbil kök aiğyrdan yrşyp tüsti. – Jaña, sen şyrağym, Atamyrzanyñ auzyn qisaityp, jağyn aiyryp tastadyñ. Sonyña riza i̇edim, mynau sonyñ qaiyrymy.
Tūrar teñbil kökke mingende, tauğa şyqqandai şyn biıktep, köñili asqaqtap sala berdi.
Üstine böten bireu mingenin sezgen teñbil kök ūzyn moinyn sadaqşa iıp, basyn tūqyrta tizgindi jūlqyp-jūlqyp, bir orynda şyr ainalğanda, Tūrardyñ közine Asparanyñ Alatauy būldyr-būldyr iline berip i̇edi. Ol da teñbil kök i̇eken.
İendigi bir sätte teñbil kök aiğyr Dosmaiyldyñ qara qasqasymen jarysa kösilgen kezde, teristik betkeiden oidym-oidym qara kök araldar – şoq-şoq būira taldar, odan äri sap-sary belder sağym aralasa mūnartyp, sary mūhittai tolqyp jatty.
Sary teñizde jüzgen qarakök kemeler... Köp keşikpei qara dauyl tūryp, sary teñiz tulap, astan-kesten bolar.
Tūrar bir qolymen tizgindi tarta ūstap, bir qolymen közildirigin demep keledi. Tūlpar mingende, közildirik jaraspaidy i̇eken, amal ne, köziniñ nūry qarşyğanyñ közindei ötkir-aq i̇edi, Almaty türmesiniñ qarañğy kamerasynda kitapqa üñilgen köp tünder sol janardy jauqazyn kezinde-aq soryp tastağan i̇eken: i̇endi i̇erte jastan közäinek kiiüge mäjbür boldy. Tūrar közildirikti büktep, tös qaltasyna salyp qoimaqşy i̇edi, bet aldy būldyrap, dün-dünie tügel bualdyr tūtyp qalğan soñ, közäinekti qaita kiıp aldy. Mūny baiqap kele jatqan Dosmaiyl:
– Köp oqysañ kerek, ä? Köziñdi oqu jep qoiğan ğoi, sirä, – dedi.
Tūrar oğan:
– «Äli oquym az», – demekşi i̇edi, aitpady. Onyñ, bar dittegeni – Oitaldyñ būira araly i̇edi.
* * *
Merke jağynan lek-legimen qūlağan attylardy budaq-budaq şañnyñ arasynan añğarğan şolğynşy biık terek basynan aiqai saldy:
– Oibai, kep qaldy! Qaraqūrym, şegirtkedei qaptap keledi! – Şolğynşy-qarauyldyñ dauysy tarğyl-tarğyl, älem-tapyryq şyqqanyna şyn şoşyğan sarbazdar Aqköz sardardyñ jarlyğyn kütpei-aq alañqaida tūsauly jürgen attaryna qarai ūmtyldy.
İerte me, keş pe, Merkeden, ne Äulie-Atadan, ne Pişpekten äsker şyğyp, myna köterilisşilermen qaqtyğysatyny aidan da anyq bolatyn. Biraq däl qazir şabuyl tūtqiyldan bastalar dep i̇eşkim kütpegen.
Adamdar abyr-sabyr, aiqai-şu, yzy-qyzy bolyp jatqanda, Aqköz asyqpastan aqjal saryğa minip aldy da, qazanatty tebinip qalyp, taiau töbeniñ basyna oinaqtap şyğa keldi. Mūndağy yldidan Merkeniñ örleuit tūsy onsyz da ap-anyq körinedi. Aqköz qolyn kölegeilep, örge qarap i̇edi, şynynda da aunaqşyğan bozala şañ är tūstan şūbalañdap keledi i̇eken. Känigi käri köz älgilerdiñ äsker i̇emes i̇ekenin birden añlady. Äsker bolsa tärtip saqtap, şaşyramai, berik qamaldai tūtasyp keler i̇edi. Al myna bytyrağan attylar kim sonda? Şotyr-şotyr, i̇ekeu-üşeu, beseu-altau. Keibiri şoqytyp kele jatsa, keibiri toiğa, kökparğa kele jatqandai jaibaraqat.
Merkeden beri qarai yldilai tüsken jap-jazyq dala myna şildeniñ ystyğyna şydai almai, qurağan küirek qyzyl izenin ört şalyp, sodan tüidek-tüidek tütin aspanğa atylyp jatqandai.
Aqköz jau şappağanyna közi jetse de, «saqtyqta qorlyq joq» dep, sarbazdardy saqtandyrmaq bolyp, artyna būryla berip i̇edi, atqa qonyp, qaraqūrymdai qaptap tūrğan qalyñ qoldy körip, kenet quanyş kernegen keudesinen oqtai atylyp:
– Ainalaiyndar-ai! – degen sözdiñ qalai şyğyp ketkenin özi de añğarmai qaldy.
Oital ormanynyñ jap-jasyl alañqaiy i̇edi. Qazir sol alañda attyly sarbazdardan ine şanşar jer qalmastan, jauyngerler iın tiresip tūr i̇eken.
Sardardyñ quanyşy qoinyna syimai, i̇endi bir söz bastaiyn dep tūrğanda, onyñ közi Oital ormanynyñ teristiginen şyğa jyrylyp bara jatqan bes-alty attyğa tüsti de, tüsi özgerip, köñili su sepkendei basyla berdi.
– Halqymnan ainalaiyn. Adaldyğyñnan ainalaiyn, – dedi ol aqjal sarynyñ üstinen üzeñgige aiağyn tirep türegep tūryp.
– Senderge qūdai anau opasyzdardyñ jolyn bermei-aq qoisyn. Ana örden tüsip kele jatqandar, men bilsem, jau i̇emes. Jaumen aiqaspai jatyp ana jüziqaralar qaşyp barady. Jä, bes-alty şirigen jūmyrtqa myna tūrğan bes-alty myñ qoldyñ sadağasy bosyn!
Alty myñ bas būiryqsyz-aq būrylyp, Aqköz qamşysynyñ tobylğy saby nūsqağan jaqqa japyryla qarady. Qaşqyndardy olar toğai arasynan köre alğan joq. Şydai almağandary Aqköz tūrğan töbege şauyp şyğyp, sardardyñ aitqanyna öz közderi jetti. Alty atty adam sary beldi betke alyp, añşylardan qaşqan böridei tūqşiiä tüsip, jele-jortyp zytyp barady i̇eken.
– Men Oitalğa – ädildik tuynyñ astyna i̇eşkimdi de küştep, zorlap jiğan joqpyn! – dep Aqközdiñ dauysy sañqyldap qaita şyqty. – Basyna kün tuğan halyq özi keldi. Äne, qarañdar, tağy da kele jatyr. Bizdiñ qolğa qosylmaqqa kele jatyr! – Sardardyñ tobylğy qamşysy i̇endi äri jaqty nūsqady. Oidym-oidym oinaqşyğan şañdaq jaqyndap qalğan i̇eken, – Būl jiyn – i̇erikti jiyn. Jan balasyna qiiänat, zorlyq joq. Şaiqastan qorqatyndar aralaryñda äli de bar bolsa, alda riza, men riza, äne jolyñ aşyq, bara bersin. Oitalğa i̇erikkender kelmeidi, būl jiyn – as pen toidyñ jiyny i̇emes, täuekeldiñ, köppen körgenniñ ūly toiy. Odan taisalğandar osy bastan taiyp tūrsyn! 
– Dūrys! Dūrys!
– Tura söz!
– Aramyzda aramzalar bolmasyn!
– Qorqaqtar qatyndardyñ qasynda otyrsyn!
Jasyl būira jağalaudyñ ortasyndağy qara dariiä tasyğandai: aspanğa naizalar men aq baqandar şanşylyp, tolqynnyñ aq şuda jalyndai jelkildeidi. Köbisiniñ qaruy baqan men uyq, aq soiyl. Sol jabaiy qaru jabyla köterilgende myna añyzaq şildeniñ aq şeldengen aspanyn tirep tūrğysy kelgendei şanşylady.
Oitaldyñ jüz jyldyq zau terekteri qyrküiek tüspei jatyp, osy tamyzdyñ işinde-aq sary balaqtana bastağan. Sonau säuirdegi sarañ jañbyrdan soñ būl öñirge biyl tamşy tambai tūr. Jaiylymy jūtañ, jaişylyqta jaiqalyp tūratyn kür i̇eñse men rañ, bidaiyq pen bede tym i̇erte qurap, ūşyp ketken. Tek tyrbyq jusan tana sūp-sūr bolyp, sazaryp alyp, äli de bolsa aptappen arpalysyp, kün közine zärlene qarap, yzasy betine şyğyp tūrğan siiäqty.
Qasaqana biyl Merke men Myqannyñ, Aspara men Şalduardyñ suy da qysyr jylandai qymsynyp, qyldyryqtap ağady. Su būrynğydai arnasynan asyp tasymağan soñ, oidağy şalğyn tozğan, ükili nar qamys biyl ört şalğandai selkeu-seldir.
Mūndai añyzaq qūrğaqşylyqta dala şañdaq. Būrq i̇eterge jeleu tappai jatqan kebir topyraq Merkeden qūlağan attylardyñ jolyn äigilep aspanğa bükil dalanyñ üstinen bozbala tu kötergendei, satym aralas tozañ tūtyp aldy.
Tozañdatyp, şañdatyp örleuitten alğaşqy attylar da jetti. Astyna jaby tūqymdas börte jündi myqyr at mingen aiyr qalpaqty adyrlau bir kisi anadaidan aiqai salyp:
– Assalaumalaiküm, Aqköz batyr! Biz tige Asparanyñ arğy betindegi Batys qyrğyz bolamyz. Sen ädilet tuyn köterdi degendi i̇estip, añnan qazaq-qyrğyz qaşannan bir tuğan, ne körse de – bir köredi, būl zamanda da bir bolaiyq dep i̇ele keldik. Myna meniñ ağalarym men atalarym keşegi Sypatai batyrdyñ sarbazdary bolğan. Ony sen jaqsy bilesiñ batyr. Bügin jolda biz Sypatai batyrdyñ basyna tüsip, dūğa oqyp, ädilet üşin attandyq, aq jol bep dep bata tiledik. Añnan myna attyñ basyn sağan tiredik. Qabyl al, batyr! Meniñ nyspym – Atasaqal, qasymda jiyrma jigit bar.
Aqköz aqjal attan tüsip, Atasaqalğa qarai töbeden tömen jaiau bettei berdi. Atasaqal da myqyr attan aunap tüsip, töbege qarai i̇entelei basty.
Aqköz äueli Tūrardy tanymai tosyrqap otyrdy. Orysşa kiıngen, közine altyn jiek közildirik tūtqan, dudardai şaş qoiğan şombal deneli jas jigit bir jerde körgen adamyndai i̇eles berse de, qaida körgenin i̇esine tüsire almady. Ūlyqtardyñ qasynda osyndai tilmaş, pisar qazaqtar jüretin. «Bizdiñ aramyzğa kirip ketken jansyz bireu bolyp jürmesin», – dep te küdiktenip qaldy.
Tek Dosmaiyl aldyna kelip, tizerlep otyra berip:
– Ua, batyr, myna bala seni izdep keledi. Seni tanimyn deidi. Özi deimin tegin i̇emes. Merkeniñ bazarynda pristav pen Atamyrzanyñ auzyna qūm qūiyp ketti, – dedi.
– Kim bolasyñ jarqynym? – dep Aqköz i̇endi Tūrarğa bükil tūlğasymen būryla qarap, töbeden tömen töne tüsti.
«Tanymady, – dedi Tūrar işinen. –Tanymady. Biz sonau Bekten toiynan beri körispegeli alty jyl ötipti. İekeumiz de özgergen i̇ekenbiz. Mūnyñ basynda buryly köbeiipti. Reñi äli taimağan biraq. Jaryqtyq äli narttai jüzinen nūr şaşyrap, i̇eki közi äli jainap tūr. Osy kelbette adamdy özine i̇eriksiz artyp alatyn magnit bar siiäqty. Däl qazir myna qalyñ qoldyñ mūnyñ janyna toptanğany da tegin i̇emes qoi. Qūdiretti qart, i̇endi sol qūdiret jolyn dūrys taba bilse bolğany...».
Tūrar töbede otyrğan Aqközge tağy bir adym jaqyndai tüsti:
– Aqa, tanymai qaldyñyz ba? Men Tūrarmyn ğoi. Rysqūldyñ...
– Boldy, boldy, bauyrym, qūlynym, boldy, ar jağyn aitpai-aq qoi! – dep Aqköz ornynan qoparyla köterilip, qorbañdap kelip jas jigitti bauyryna basty.
– Ylği bir syn sağatta sen kez kelip, qanatymen su bürikken qarlyğaştai, dem beresiñ, qūlynym. Sonau Bekten toiyndağy soiqanda şyryldap kelip ara tüskeniñdi äli ūmytqan joqpyn, quatym. Äi, sondağy jürek jūtqan i̇erligiñ-ai. Sodan keiin senen köz jazyp qaldym. Seni oquğa ketti dedi bireuler. Qanşa jyl boldy? Alty jyl deisiñ be? İä, alty jyl ötip ketipti-au. Sen osy qanşağa keldiñ, Tūrarjan?
– Jiyrmağa keldim, Aqa.
– Jiyrmağa deisiñ be? Men alpysqa şyqtym. Seniñ äkeñ menen birer jas kişi i̇edi. Qazir qanşada bolğany?
– Tiri bolsa, i̇elu altyda ğoi, Aqa. Aidauğa ketkenine on jyldan asyp barady, äli derek joq qoi. Kesimi on jyl i̇edi...
– İe, Tūrarjan, kebin kigen kelmeidi, kebenek kigen keledi. Tiri jürse, arystan i̇edi, azamat, bir ainalyp soğar, ne bopty. Äi, arystan i̇edi-au, i̇esil i̇er...
Būl äñgimeni tyñdap otyrğandar jağdaiatqa i̇endi-i̇endi tüsingendei.
Aralarynda Rysqūldy biletinderi özgelerine aiqailap aityp jatyr.
– Ou, baiağy Şymyr Rysqūl toi. İe, bäse, myna Aqközdiñ ajyramas dosy bolatyn.
– Mynau sonyñ balasy boldy ğoi. Ornynda bar oñalar degen osy. Dardai kisi bolypty.
– Bolaiyn dep tūrğan bala ğoi. Äitpese, i̇elde mūndai jas az ba?
Osy tektes äñgimeni rastağandai, Aqköz batyr myna jas jigitpen därejesi teñdei söilesip otyr. Köpşilikke būl jigittiñ bitimi de ūnağandai: tebindep qalğan qara mūrty, döñesteu kelgen i̇er mūryndy, şekeligi şyğyñqy, kömirdei qara şaşy qairatty, jaspyn dep jasqanşaqtamai, betiñe tura qarap söileitin, közi taiqymaityn tik minezdeu, biraq ädepten ozbaityn, inabat iesi i̇ekeni körinip tūr.
– Aqa, men osy bette sonau Taşkentten kele jatyrmyn, – dedi Tūrar i̇endi i̇esen-saulyqtan keiin negizgi äñgimege köşpek oimen.
– Seni bireuler Reseide oqyp jür dep i̇edi-au, Tūrarjan.
– Onyñyz ras, Aqa. Reseige Samar degen qalağa oqu izdep barğanym ras. Biraq bastyğy meni qabyldatpai qoidy. Būratana, köşpendi kirgizğa oqu ne kerek dep jolatpaidy. Sodan Taşkentte oqyp jür i̇edim ğoi. Osy ötken şildeniñ aiağyn ala İeski Taşkentte köterilis şyğyp ketti. Şaihantau, Şyniiäz, Toitöbe degen audandarda da dümpu būrq-būrq i̇ete qaldy. Men ne de bolsa i̇elge jeteiin, i̇el-jūrtymmen birge bolaiyn dep Merkege tarttym. İendi, mine sizben birgemin.
– Äp bärekeldi, jaryğym. Myna dauyldatqan zamanda ürkekter üiinde tyğylyp otyrady. İel dep i̇eñiregen i̇er köppen birge joryqqa şyğady. İer i̇ekensiñ, Tūrar. Mağan aqylşy bol. Oqyğan azamatsyñ. Myna biz oñ men soldy ajyrata bermeimiz. «Köp jasağannan sūrama, köpti körgennen sūra» degen. Sen jas ta bolsañ köpti kördiñ. Täñiri qoldasa, äruaqtarğa syiynyp, şaiqasqa şyqpaqşymyz. Mūnymyz qalai?
– Aqa, sūrağyñyz oryndy, – dedi Tūrar säl oilanyp. – Osy sūraq myna jūrttyñ bäriniñ kökeiinde tūrğan sūraq. Rūqsat i̇etseñiz, men jalğyz sizge i̇emes, myna köpşilikke qazirgi jağdaidy aityp, uaqytty şolyp ötsem. Būğan qalai qaraisyz?
– Onyñ äbden dūrys, balam. Onda men qoldy toptaiyn, – dep otyrğan ornynan auyr köterilip, i̇eñgezerdei tūlğasy töbe basynda tas müsindei qalşiyp biraz tūrdy.
–Ua, sarbazdarym! – dep qoñyr ün sañq i̇ete qaldy. – Berirek jinalyp, söz tyñda. Bizdiñ osy qauymymyzdyñ bir tūtqasy, bizdiñ dosymyz, jas ta bolsa bas bolğan, Rysqūldyñ Tūrary söz aitady. Qūlaq sal, käne!
Üzeñgiler qatysyp, auyzdyqtar syldyrlap, töbeşikti jağalai attar pysqyrynyp, adamdar sampyldap, birazğa deiin abyr-dabyr basylmai qoidy.
Köptiñ aldynda söz söileudiñ tūsauyn Merkeniñ Törtkül bazarynda, qaharly da qauipti şaqta kesken Tūrar qazir qysylğan joq. Äli du-du i̇etken halyqqa qarap qolyn köterip, saiabyr tilep, ünsiz tūryp qaldy. Äli bir sözi joq, tek qol köterip tūrğan Tūrardy körip, jūrt birte-birte özinen-özi tyna qaldy.
– O, ağaiyn, aralaryñyzda ūsta bar ma, aqyn bar ma?
Äueli ne derin bilmei, siltidei tynyp qalğan qalyñ qol kenet būzylğan aranyñ Uiasyndai guildep ala jöneldi.
– Aqyny nesi? Aqyn ne jeidi būl jerden? Soğysta i̇eşkim dombyramen soğyspaidy. Ne dep tūrsyñ, jarqynym? – dep tilin bezengen şaqyldaq bireu şiqyldap küle berip i̇edi, biraz i̇el ony qostap ha-halap kep jöneldi. Tūrar tağy da qolyn köterdi. Şu tyiyla bergende:
İereuil atqa i̇er salmai,
İegeuli naiza qolğa almai,
İeñku-i̇eñku jer şalmai,
Qoñyr salqyn töske almai,
Tebingi terge şirimei,
Terligi maidan i̇erimei,
Alty malta as bolmai...
Tūrar saqpandai sartyldağan osy bir qūdiretti sözderdi jorta tyia qoiyp, jan-jağyna köz salyp i̇edi, sarbazdardyñ köpşiligi üzeñgige aiaqtaryn tirep, ūşatyn qūstai qomdanyp, közderi ot şaşa bastağan i̇eken.
– Ou, jarqynym, ne bop qaldy, aitsañşy, oibai, ar jağyn! – dep art jaqtan bireu soiylymen aspandy şanyşqylap, yşqyna aiqailap jiberdi.
– Oibai, mynau öleñ i̇emes, ört qoi!
– IIIulama,tüge! Ar jağyn ait, miiätym, – dedi Aqköz de alğa ūmsynyp.
Tūrar sonda būrynğydan beter serpilip, myna qauymdy birjolata qaulatpaq nietpen sañqyldap ala jöneldi:
Alty mata as bolmai,
Öziñnen tuğan jas bala,
Saqaly şyğyp jat bolmai,
At üstinde kün körmei,
Aşarşylyq şel körmei,
Özegi talyp i̇et jemei,
İer tösekten bezinbei
Ūly tüske ūrynbai
Tün qatyp jürip, tüs qaşpai,
Tebingi teris tağynbai,
Temir qazyq jastanbai
Qu tolağai bastanbai,
İerlerdiñ isi biter me? –
Aspara taudan teñiz töñkerilgendei, myna myñ qoldy bir tolqyn, qūdiretti tolqyn şarpyp ötti de, älgi ört öleñniñ äserinen aryla almai arbalyp qalğan halyqqa Aqköz söz tastady.
– Apyr-ai, keudesinde jany bar adamdy atqa qondyrmai qoimaityn jigerli jyr ğoi mynau!
– İegeuli naiza, i̇ereuil at! A qūdai, qolda!
– Būdan keiin «attandamai» qalai şydap tūrasyñ, qūdai!
Sonda Tūrar Mahambettiñ öleñin jatqa bilgenine myñ täube aityp, sol öleñmen tanystyrğan taşkenttik dostaryna, ūstazdaryna myñ alğys bağyştady. Köpirgen köp sözden göri, bir auyz otty öleñmen myna toptyñ qanyn qyzdyryp, jigerin qairap, birden til tabysqan tapqyrlyğyna özi de dän riza. İendi Tūrar boiyn i̇erkin bilep, oiyn tüzep, birjolata qūlşynyp ketti.
– Mine, ağaiyn! Aqyn degen osy! – dedi Tūrar. – Aqynnyñ sözi naizadan da, oqtan da ötkir. Jañağy men aitqan jyr Mahambet degen batyr aqyndiki. Ol äri jauynger, äri aqyn bolğan. Osydan jetpis-seksen jyl būryn patşa men bai-sūltandarğa qarsy köterilisti bastağan kisi. Qalai, halaiyq, aralaryñda aqyn bar ma dep sūrağanym i̇endi tüsinikti boldy ma?
– Tüsinikti boldy, Tūrar şyrağym. Myna men Sauytbek degen aqyn ağañ bolamyn. Ana janyñda tūrğan Aqközdiñ Myrzabai degen balasy da aqyn. Zaman beibitşilik, i̇el toqşylyqta i̇ekeumizdiñ i̇eptep aitysqa tüsetinimiz de bar. İendi «köppen körgen ūly toi» dep qolğa qaru ūstap tūrysymyz mynau.
Sañqyldağan, bidai öñdi, mosqal kisi atyn tebinip alğa şyqty.
– Raqmet, Säuke! Jaña bireu osy jiynda «dombyramen soğyspaidy» dep qaldy. Sol dūrys pa, Säuke? Dūrys bolmasa, siz qolyñyzdağy naizağa qosa dombyrany da tastamañyz. Myna halyqqa keşegi Sypataidyñ i̇erligin jyrlañyz. Öziñizdiñ Aqböpeden qalai aiyrylğanyñyzdy aityñyz. Ne sebepti aiyryldyñyz? «Mal bergeni barady alyp ketip, kedeişilik qolymdy kesip otyr», – demep pe i̇ediñiz? Myna halyqtyñ köterilisin tolğañyz. Köterilis tek Merkede ğana i̇emes, sonau özbek, türikmen i̇elinde de, myna qyrğyzda da, anau Almatyda da, sonau Saryarqa, Torğai dalasynda da qaulap kele jatyr. Dauyl tūrdy, halaiyq! Būl külli qoqysty, yzğardy alyp ketetin altynkürek dauyly. Biz myna jaqta Jetisu köterilisimen, myna qyrğyzdağy Qaraqol, Toqpaq, Susamyr köterilisşilerimen, tipti sonau Torğai sarbazdarymen ūştasyp, solarmen ūrandasyp bir mezgilde qimyldauymyz kerek. Är jerde şaşyrap jürsek, patşa bizdi op-oñai soğyp alady. Bes sausaq jeke-jeke tūrğanda älsiz, al beseui birdei jūmylğanda – jūdyryq. Jalğyz Merke köterilgenmen biz qanşa i̇er bolsaq ta jeñiske jetu qiyn. Merke ğana i̇emes, ana Qordai, myna Şu, ar jağy Äulie-Ata, Syrdariiä, Yrğyz...
– Äi, şyrağym! – dep ülektei öñkigen bireu qabağynan kün şildede qar jauyp, jaiaulap alğa şyqty. – Aityp tūrğanyñnyñ bäri altyn söz. Tym syldyratyp jiberdiñ sol altynyñdy. Myna mağan anau Syrdariiäñnyñ, sonau Yrğyz ben Torğaiyñnyñ qanşa qajeti bar? Mağan Küzmenke kerek, bildiñ be? Küzmenke! İağni Jyly-Būlaq kerek! Bildiñ be! Ol meniñ ata-babamnyñ qonysy. Meniñ kindigimniñ qany tamğan jer. Äne, sol jerdi, sol Jyly-Būlaqty pristav bastap, Bekten bolys qostap Kuzmin degen orys baiyna, sonyñ sybailastaryna satty. Al bizdi Bektenniñ taz basyndai qylpyqsyz tastaq qyrqağa aidap tastady. Ne jazdyq? Bizdi qūdai jaratpap pa? Nege jerimizden, anamyzdyñ i̇emşeginen aiyrady. Jyly-Būlaqtyñ suy anamyzdyñ sütindei i̇emes pe i̇edi? Äne, şyraq, şapsaq biz sol Küzmenkeni şabamyz da jerimizdi qaitaryp alamyz, bildiñ be?
– Ağatai, atyñyz kim? – dedi Tūrar. – Osy siz Tailaq i̇emessiz be?
– İä, men Tailaqpyn. Myna tūrğandardyñ bäri biledi. Osy keliste men ana Pahom degen orys dosymmen birge Kuzmin baidyñ malyn aidap keldim.
– Men sizdi tanydym, ağatai, ana jyly üiiñizde bolğanmyn. Qyrğyzbai atamnyñ malyn alyp qaitqanmyn.
– Oi, sondağy bala sensiñ be?! Qaitaryp ber Kuzminkeni i̇endeşe!
– Kuzminniñ malyn aidap ketkeniñiz beker bolğan, Tailaq ata. İendi Kuzmin qarap otyrady dep oilaisyz ba? İendi ol sizdiñ auyldağy maldy sypyryp alady.
– Mal tapsa – alady. Ürerge iti, syğarğa biti joq auyldan nesin alady?
Būlardyñ sözin i̇estigender qarqyldap külip jiberdi. Tailaq jan-jağyna alara qarap:
– Nesine külesiñder! – dep gür i̇etti. – İei, Aqköz! – dedi ol i̇endi töbe basynda tūrğan sardarğa qarap. – Men sağan myna äskerleriñe azyq bolar dep Küzminniñ malyn aidap keldim.
Ana Pahom orys i̇eken dep jatyrqama. O da men siiäqty jalşy. Al men aryzymdy aittym: Jyly-Būlaqty bizge qaitaryp ber. Mynandai qolmen Küzminkeni ğana i̇emes, jerdiñ jüzin jaulap aluğa bolady ğoi. Küzminge aldymen özim şabamyn.
– Aqa, rūqsat i̇etseñiz, jauabyn men bereiin, – dep qaldy Tūrar qol köterip.
– Aita ğoi, Tūrar, ait, quatym.
– Aitsam, bylai ağaiyn. Äuelgi maqsat: patşağa adam bermeu. Barlyğyñdy osy jerge jetelep kelgen – sol maqsat. Türkistan men Qazaqstan dalasynda köterilgen myñ-myñ qoldyñ dittegeni osy. Al būl qarsylyqqa patşa qol qusyryp otyra beredi dep oilaisyz ba? Joq, ağaiyn, patşa äste qarap qalmas. General-gubernator Türkistan ölkesin soğys jağdaiynda dep jariiälady. Būl ne degen söz? Būl – bügin bolmasa, i̇erteñ jer-jerge äsker şyğady degen söz. Keşe Taşkentten sol general-gubernatordyñ kömekşisi Prihodko degen keldi. Bügingi bazarda bolğandar kördi ony. Ol i̇endi Merkege äsker şaqyrtady. Ony jazalauşy otriad deidi. Mine, sol äskerge tötep beru üşin bizge qol jiiü kerek, qoldy mol jiiü kerek jäne qarulanu kerek. Zeñbirekke qarsy baqan alyp şabu – köpe-körneu basty oqqa bailap, tekten-tekke qyrylu degen söz. Bizge myltyq kerek. Şama jetse, zeñbirek kerek. Äne, älginde men aralaryñyzda ūsta bar ma dep sūrağanymnyñ syry sol. Söitip, biz patşağa adam bermeimiz, äri patşany işinen älsiretemiz. Maidanğa jiberetin äsker-küşin köterilisşilerge böluge mäjbür bolady. Al biz bolsaq, Kuzminka siiäqty beibit orys selenin i̇emes, Merke siiäqty äkimşilik ordasyn basyp aluymyz kerek. Bizdiñ jauymyz äste orys kedeii i̇emes, bizdiñ jauymyz – pristav jäne onyñ uriadnikteri, jergilikti patşa äkimşiligi, özimizdiñ bailar men bolystar, patşa äskeri. Biz bügin Kuzminkany orystardan tartyp alsaq, i̇erteñ patşa äskerleri qazaq-qyrğyz otyrğan jerdiñ bärin tartyp alyp, i̇eliñniñ külin suyryp, şañyn aspanğa ūşyrady. Biz bügin Kuzminkany jaulasaq, i̇erteñ bükil orys şaruasynyñ, orys kedeileriniñ seniminen aiyrylyp, olardy da özimizge qarsy qoiyp alamyz. Al i̇eger biz orystyñ ūlyqtaryna jäne qazaqtyñ bailaryna qarsy küş jūmsasaq, onda ana Pahom siiäqty kedeiler bizdiñ jağymyzda bolady. Osyny tüsin, ağaiyn!
Attyly qamaldyñ aldynda jaiau tūrğan jalğyz Tailaqtyñ jūdyryğy tüiilip, şyqşyty būltyldap ketti. Tünerip tūryp, tağy da gür-gür i̇etti:
– Sonda qalai, «taspen japalaqty ūrsañ da japalaq öledi, japalaqpen tasty ūrsañ da japalaq öledi» boldy ğoi? Jyly-Būlaqtan aiyrylğan az i̇el Mañyraq añyrap qala ber deisiñ ğoi?
III
Qanqūily soğystar tarihta būrynnan bar. Jendet atauly da būl düniege jañalyq i̇emes. Jaugerşilik şapqynynda tūtas qalalar, taipalar, auyl-qystaqtar, jermen-jeksen bolyp, typ-tipyl ketkenin käri tarih i̇ejelden biledi.
Al Mañyraq soiqany degendi... Myñ-myñ jyldyq tarihta jerdiñ bet-jüzi topalañ töbelesten talai-talai kökala qoidai däl-dälesi şyqqan. Bir jarasy jazylyp bolmai jatyp, i̇ekinşi jaraqat paida bolyp, şekesi isip şyğa keledi. Sondyqtan şyğar, äiteuir Mañyraq soiqany tarihtyñ nazarynan tasa qalğan da, i̇eş jerde jazylmağan.
Biraq Mañyraqta şyjğyrylğan jas bala i̇etiniñ iısi mūrnynan ketpegen kuäler mūndağyğa deiin tiri jürdi, al i̇endi biren-saran seksennen asyp selkildegen köne qariiälar – sol bir soiqannyñ bügin-i̇erteñ ğaiyp bolar tiri kuäleri ğana.
Būl özi basynda küştiler men qorqaulardyñ qaharyna ūşyrağan sorly auyl i̇edi. Bäle bäleni şaqyra keldi de, aqyr tauys-tamam bolyp aiaqtaldy.
Būl jolğy bäleni Vasilii Kuzmin bastady. Maly öristen uaqytynda qaitpağan kulak dereu atqa minip, ary-beri izdeu salyp i̇edi, jaman habar jatqan ba, joğalğany qoldy bolyp şyqty. Joq izdegen kulakqa habarşylar: «Malyñ bir tUiaq şaşauy joq, tüp-tügel köterilisşilerdiñ qolynda. Jäne ony i̇eşkim zorlap alğan joq, malşylaryñ şaşpai-tökpei öz i̇erkimen, öz qoldarymen aparyp tapsyrdy. Tek mūsylmandar doñyz i̇etin jemeitin bolğandyqtan, şoşqalaryñ Myqan qamysynda qalyp, jabaiyğa ainalatyn türi bar», – desti.
Kuzmin yzağa şydai almai öz şaşyn özi jerden bir uys köde jūlğandai jūlyp alyp, şeşesinen myqtap tūryp bir boqtady. Kimniñ şeşesi i̇ekeni qūdaiğa ğana aian.
Biraq şaş jūlyp, şeşe boqtaumen is tynbaitynyn äbden biletin äkki, bir sät te aialdamai Merkege şapty. Pristav Sokolskii myrzanyñ üstine rūqsatsyz kirip kelip, sälem sözdi tağy da şeşeden bastady.
– ... Otyrysyñ oñdy, pristav! Al halqyñnyñ küni qalai? Aqyrzaman! Bülikşiler bizdi tapa-tal tüste tonap jatyr! Bizdiñ patşa senip qoiğan äkimderdiñ i̇esinep otyrysy mynau? Bülikşiler myñ-myñ qol jinap, bärimizdiñ tamyrymyzğa balta şappaqşy, al bizdiñ sengen qojalarymyzdyñ ūiqydan közi aşylmaidy! Mat tvoiu...
Sokolskii myrza öz därejesin bağalai biletin, bedeline qylau tüskenin qalamaityn, bağynyştylardan jan balasyn betine qaratpaityn aituly alpauyt bolatyn. Biraq myna tosyn toqpaqtan i̇eseñgirep qalğandai, ornynan atyp tūryp, i̇eki qolyn i̇erbeñdetip közi i̇ejireiip:
– Qūdai üşin, hristos üşin, ne bolyp qaldy. Vasilii Terenteviç, aityp öltirseñşi! – dep qalbalaqtap qaldy.
Kimge kekireiip, kimge i̇eñkeiüdi pristav bilmeidi i̇emes. Vasilii Kuzmin – Merke uçastogindegi i̇eñ bedeldi atamandardyñ biri. Kerek deseñ, Merke atyrabyndağy iri selolardyñ biri sonyñ atymen atalady. Al özi pristav bola tūra mūnyñ atynda Sokolskoe deitin selo joq. Kuzmindermen sanaspauğa bolmaidy.
Kuzminkanyñ atamany jai-japsardy aityp boldy da:
– Sağan aitarym, pristav myrza, öz küşiñmen bizdi būl tağy tüzemderden qorğai almaidy i̇ekensiñ, i̇endeşe mağan qaru-jaraq aldyryp ber. Bükil selonyñ i̇erkek kindigin qarulandyryp, ol qaraqşylardyñ sazaiyn özim-aqtarttyramyn. Qaru ber! – dep üzildi-kesildi talap qoidy.
– Būndai patriottyq jalynyña rizamyn, – dep myrs i̇etti pristav. – Biraq, Vasilii Terenteviç, selo halqyn qarulandyryp keregi joq. Onan soñ orystar men kirgizdardyñ qyrğyny tuyp ketedi. Istiñ mūndai uşyqqany bizge tiımsiz. Halyqty qyryp alamyz.
– Sonda qalai, olar oñ şekemizden ūrsa, sol şekemizdi tosyp otyra beremiz be?
– Joq, qymbatty ataman, säl şydasaq bügin-i̇erteñ jazalauşy otriad kelip jetedi. General-gubernator Kuropatkinnen äsker sūrap, rotmistr Prihodko i̇ekeumiz qol qoiyp telegramma soqqanbyz. Rotmistr qazir Pişpekte. Sondağy garnizonnan i̇eki jüz soldat, pulemet, zeñbirek alyp şyğady. Ras, Pişpekte de jağdai mäz i̇emes körinedi.
Qarakirgizdar da köterilip jatyr. Toqpaqta ülken ūrys jürip jatyr. Äsker oğan da kerek. Tek Taşkentten Äulie-Ata arqyly kele jatqan küşke senip otyrmyz, kögerşinim. Al älgi seniñ kirgiz-batyrağyñ qai auyldan i̇edi, sony aitşy? – dep pristav ataman Kuzminniñ aptyğyn äreñ basty.
Jalşy Tailaq Mañyraq auylynan i̇ekenin bilgen soñ, pristav Bekten bolysqa şabarman jiberip, – tez jetsin! – dep būiyrdy. Mañyraq – Aspara bolysyna qaraityn bolğandyqtan i̇endi Bektenniñ özi kerek i̇edi.
Pristavqa būryn onşa yğa qoimaityn Bekten būl künde bügejekteu. Zaman būrynğydai i̇emes. Türkistan ölkesi soğys jağdaiynda dep jariiälandy. Pristav äkireñdese – qaqysy bar. Aspara bolysynan bes jüz adam maidan dalasyna jöneltilui tiıs i̇edi, ol äli oryndalğan joq. Soldatqa dep tizilgen jigitteriniñ köbi Aqközdiñ qaramağyna qaşyp ketti. Būl bir. İekinşi bir kümiljitin jeri – soldatqa aldyrmaiyn dep, ärkim-ärkimnen, ärine auqatty adamdardan para alğany da bar. Pristavtyñ ülesin Bekten äli bere qoimap i̇edi. Bir jağy sodan seskendi.
Osyndai qobaljyğan oilarmen kelip jetken Bekten bolysty pristav mülde basqa jağynan bopsalady.
– Tailaq degen kim? Ata-tegi ne?
– Ata-tegi, ruy – mañyraq. Būrynğy qonysy – qazirgi Kuzminka. Mañyraqtyñ jerin pereselenderge alyp ber degen öziñiz bolatynsyz, myrza. Sodan Mañyraq basqa jerge qonys audarylğan. Al Tailaq deitini Mañyraqtağy üi-jaiyn tastap, ata-babasynyñ qonysyndağy myna Kuzmin myrzağa jalşy bolyp ketken. Meniñ biletinim osy, pristav myrza. – Bekten bolys qaidağy bir qañğybas Tailaqqa bola şaqyrtyp, sūraqqa alğanyna şamdanğan siiäqty.
– Seniñ sol Tailağyñ meniñ bükil malymdy qaraqşylardyñ qolyna aparyp berdi. Sen upravitelsiñ, qaitaryp ber malymdy! –dep Kuzmin jelke şaşyn küdireitip, közin i̇ejireitti.
– İe, tamyr, sol qaraqşylar meniñ jylqymdy da aidap äketti. Qoldaryñnan kelse, kömekti mağan körsetiñder, – dep Bekten jylarman bola qaldy.
Tizimge ilikken jalşy, jylqyşy jigitter bolystyñ birer üiir jylqysyn aidap ala ketkeni ras i̇edi.
– Kördiñ be, Vasilii Terenteviç, – dep pristav mūrtyn şiratty. – Būl bülikte zardap şekken tek sen ğana i̇emes. Sondyqtan tize qosyp küş biriktiru kerek. Rotmistr Prihodko kelisimen i̇esep aiyrylysady. Säl sabyr i̇etiñder, myrzalar. Al, Bekten myrza, sen osynda bola tūr. Bizge kereksiñ. Äuelgi äñgime Mañyraqtan bastalady. Bastap alyp baratyn sen bolasyñ, – dedi.
Mañyraqta ne äñgime bastalmaq? Jar basynda järbigen jaman auyl nendei äñgimeniñ tüiini bolyp jarytpaq? Būl jağy Bekten bolysqa äli beimälim i̇edi.
* * *
– Mine, Mañyraq, – dedi Bekten bolys atynyñ tizginin tarta toqtap.
Reti kelse, bolys i̇endi äri qarai barğysy joq. Osy jerden keri qaitpaq.
Jazalauşy otriad jardy jağalai taqyr tastaqqa qonystanğan qotyr auyldyñ irgesine taiap keldi. Mañyraq auylyna būl qonystyñ jaisyz i̇ekeni sonşa, myna tūrysy jauyr i̇esekke qiğaş minip otyrğan adamdy i̇elestetedi. «Bir auyl i̇eldi asyrai almaimyn-au», – dep tastaq jer yñğaisyzdanatyn siiäqty. «Taqyr jerdiñ tasyn terip mazasyn aldyq-au», – dep i̇el qysylatyn tärizdi. Äiteuir bir üilesimsizdik sonadaidan közge ūrady.
Jyly-Būlaqtyñ boiynan aiyrylyp, Mañyraqtyñ şañyraq kötergen jeri osy. Qairan Jyly-Būlaqtyñ jännaty jerin pereselenderge beru jöninde qağazğa qol qoiyp, mör basqan myna Bekten bolys. Qanşa para alğanyn özi biledi, myna Kuzmin kulak, bälkim pristav Sokolskii biledi. Para jöninde dokument tigilmeidi, arhivte saqtalmaidy.
Jyly-Būlaqty Kuzmin bastağan kulaktarğa satqanda adasyp qalğan ar-Uiat Bektenniñ şūbar betin i̇endi qytyqtap tūrğan şyğar, öitkeni Mañyraqqa jaqyndağysy joq. Älde älsiz i̇elden seskene me i̇eken. Öitkeni Mañyraq halqy tañnyñ atysy – ornynan Bektendi qarğap türegeledi, künniñ batysy – Bektendi qarğap, jatar orynğa qonaqtaidy.
– Rūqsat bolsa, men i̇endi qaitaiyn, – dedi Bekten toqpaq jal tory aiğyrdyñ tizginin i̇eptep bir i̇ezulei tartyp. – Jūmys bastan asyp jatyr, myrza. Tizimniñ şatağy äli bitken joq. Izdegen Mañyraqtaryñyz mine. İendi meniñ keregim joq şyğar.
Kuzmin güj i̇ete qaldy:
– Postoi, tamyr, postoi. Osy Mañyraqtyñ bir sümelegi meniñ malymdy sypyryp aidap ketti. Sen äueli sony öndirip ber. Sodan soñ baratyn jağyña bara ber. Qarai gör, qaityp ketpekşi!
– Kuzmin myrza dūrys aitady, – dep qostady rotmistr Prihodko. – Osy auyldyñ tizimge ilikken i̇erkekteri kimder? Olar qaida? Meniñ deregim boiynşa, olar köterilisşilerge qosylğan. Siz upravitel myrza, äueli solardy tügeldep şyğyñyz. Mal jağyn onan soñ köre jatarmyz.
– Bekten, sen nemene, bärimizden aqyldymyn dep oilaisyñ ba? – dep pristav i̇ejireidi. – Qazir būl käzzap auyldyñ küli kökke ūşady. Oğan myna biz kinäli de, sen adal bolyp şyğa kelmekşisiñ toi. Joq, Bektenka, ne körsek te, birge köremiz. Äitpese, biz būl Mañyraqqa sensiz de jol taba alamyz. Aida, äueli Tailaqtyñ üiin körset! Sodan soñ rotmistr myrza aitqandai, tizim boiynşa, jigitterdi tügendeimiz.
Bekten bolystyñ üstindegi jadañ qat boz kamzoldyñ jauyryny qarauytyp sulanyp bara jatty. Meiizdei qatqan denesin qazanğa salyp qainatqandai, qara ter tūla boiyn jauyp jüre berdi. Baiqausyzda basyndağy äşekeili aq qalpağyn astyndağy taqiiäsymen qosa sypyryp ala jazdap, lezde basynan öz qolyn özi üreilene tartyp aldy. Basynan taqiiäsyn alğanyn äli künge jan balasy körmep i̇edi.
Jylda-jylda jazğytūrym su tasqyny müji-müji kemerlenip ketken jar qabaqtyñ basynda qūlağan üilerdiñ moryğan dualdary tūr. Myna Mañyraq auylyna tönip kelgen tajaldai därmensiz i̇eldi qorğağysy kelgendei älgi dualdar bügin i̇erekşe sūsty körinedi. Basyndağy baiğyzdyñ da dauysy aşy, qaza boiyn aza tūrady. İeski dualdyñ köleñkesinde jusap jatqan i̇eşkiler ğana qaiğysyz. Būl auyl – i̇eşkili auyl. İeşkiden basqa maldyñ Mañyraqqa mäiegi qūtaimağan. Birli-jarym aryğan tulaq jylqy tUiağyn auyldyñ jigitteri qaqpailap minip, Oitalğa tüsip ketti. Tipti ögiz minip ketkenderi de bar.
Pil minip, tüie minip soğysqandardy tarih biledi, al ögiz minip sarbaz bolğandardy käri qūlaq tarih jaryqtyq i̇esti qoidy ma i̇eken...
İer-azamaty, qarañ-qūrañ maly ketken auyl – köşken i̇eldiñ jūrty siiäqty jūtañ. Käri-qūrtañ, bala-şağa, qatyn-qalaş qazir auyldy qamalap kelgen qaruly äskerdi körip, inderine kirip ketip, terezelerinen baspalap qaraidy! Balalar äskerdi qyzyq körip, jerkepeleriniñ sora basyp ketken töbesine şyğyp, qarap tūr i̇edi, şeşeleri: «Jügirmekşi – jügirmek, juadai solyp, qyrşynyñnan qiylğyr! Öletin bala molağa qarai jügiredi. Öleiin dep pe i̇ediñ! Tüs, oibai!» – dep balalaryn jelkelep-jelkelep, kepelerine quyp tyqqan.
Bükil auylda jalğyz qara közge tüsti. Būl Tailaqtyñ nemere ağasy Japarqūl duana bolatyn. Betiniñ äjimi i̇emenniñ qabyğyndai aiğyz-aiğyz, saqal-şaşy qara qūmandy ūnğa tyğyp alğandai appaq. Aq pen qara osy adamnyñ bir basynda bir-birimen jarysqa tüskendei: terisi tym qap-qara da, saqal-şaşy tym aq.
Japarqūl kileñ myltyq asynyp, qylyştary salañdap, jarau at mingen äskerdi közi körmese de, tamaşalağandai, qolymen közin kölegeilep, basyn şaiqap, tañdaiyn qaqty. Būtyndağy jünin syrtyna qaratyp kigen qaudyraq teri şalbardy alaqanymen būrq i̇etkizip bir ūryp qoidy. Japarqūl būl şalbardy qysta jünin işine qaratyp, jazda syrtyna qaratyp kiedi. Qystyğy da, jazdyğy da osy.
– Oi-hoi, mynau baiağy Sypataidyñ asyndağy kökpar ğoi! – dep aidalağa aiqailap söilei, tañdaiyn tağy da taqyldatty.
Attylar taiana bergende, qaharly dübirden Japarqūl jamandyqty i̇endi sezgendei kül töbeden tömen qarai qorbañdap qaşa jöneldi. Aiağyndağy qolqyldaq kebisine şalynyp, i̇etbetinen jyğyldy da, tūruğa şamasy kelmei, iegi selkildep, aq şel közi aspanğa qarap qolyn i̇erbeñdetti.
Qalyñ qol toqtady da, Bekten alğa dara şyğyp, şalğa:
– Tailaqtyñ üii qaisy? – dedi.
Şal tili kürmelip qalğan şyğar, selkildegen iegin ünsiz būryp, auyl şetindegi jartykeş jerkepeni nūsqady. Jerkepeniñ jarty töbesi jabylyp, jartysy jabylmai qalğan i̇eken.
– Auyldyñ adamdary qaida? Amanbai, Amanqūl, Jamanqūl, Kenjeler qaida? Qoqanbai qaida?
Bolystyñ sūrağan kisileriniñ birde-bireui joq i̇edi, soğan özi kinäli bolğandai Japarqūl küni būryn i̇eki qolymen basyn qorğalap, kemseñdei bastady:
– Bilmeimin, attaryna jaidaq minip ketip qalğan. Bir jerde kökpar bar ma, qaidam...
– Ötirik aitady, käri töbet! Tūr ornyñnan! – dep i̇endi pristav taiap keldi de, jerde jatqan jarymjan şaldy atpen omyraulatyp tūryp, i̇eñkeiip baryp, dyrau qamşymen jonnan ala tartyp kep jiberdi.
Alğaşqy qamşy soldattarğa qu qamysqa tigen şyrpy otyndai äser i̇etti. Tek ämir kütip jalañdap tūr.
– Tintiñder! – dedi rotmistr soldattardyñ peiilin tanyğandai.
Sol-sol-aq i̇eken, talma tüstiñ tymyğynda oqystan qūiyn üiirilgendei Mañyraqtyñ boz-borany şyğa berdi. Qaqylyqtap qaşqan tauyqtar baibalam saldy. Qañsylap qaşqan sabalaq itter auyldan ärirek baryp, qañsyğan qara tūmsyqtaryn aspanğa qaratyp ūli bastady. Juyndyğa toimağan soñ ittiñ de jüni tülemei, bökselerine qomyt jamap qoiğandai qobyrap jür. Kögende jatqan laqtar bireu bauyzdap jatqandai būrşaqqa buynyp, kebenek kelgendei baqyryp ol jatyr.
– Kökpar! Kökpar! – dep qyryldady bet-auzy qan-qan bolyp, attardyñ tUiağynyñ astynda qalğan Japarqūl. – Doda! Doda! Sypatai! Sypatai! – Şal baiğūs äli tañqalyp, tañdaiyn qağyp jatyr.
Tailaqtyñ jartykeş jertölesinen soldattar Taitaqaidy, boi jetip qalğan qyzy Küläidi süirep alyp şyqty. Öñi ketken boz köileginiñ omyrauy jyrtylğan Taitaqaidyñ bir mamasy sualğan siyrdyñ jelinindei salañdap ketipti. Jerge tüsip qalğan jyrtyq jaulyğyn alaiyn dep i̇eñkeie berip i̇edi, soldat myltyqtyñ dümimen iterip jiberdi. Taitaqai bir qolymen şaşyn basyp, i̇ekinşi qolymen älgi soldattyñ özin iterip kep jiberip i̇edi, soldat sereñ i̇etip qūlap qaldy. Oğan basqalar qyran külki boldy.
– Ne degen küşti qatyn! – dep bastaryn şaiqady.
Taitaqaidy pristav tani ketti.
– İe, mynau baiağy Aibar myrza men Bekten myrza qūda bolatyn toida bizdi aldağan qatyn ğoi. Ah, saitan! Ah, diiü! Äli tiri i̇eken toi. O joly tyr jalañaş şeşinbep i̇ediñ, i̇endi şeşinesiñ, käri diiü! O kezde jasyraq i̇edi, qartaiyp qalğan i̇eken. Biraq qarulysyñ qaitesiñ äli! Seniñ baiyñ Tailaq – ülken qylmysker. Qojasynyñ malyn ūrlap, köterilisşilerge qosylyp ketti. Sol üşin onyñ üi işi qyryluğa tiıs, – dedi pristav Taitaqaiğa i̇ejireie qarap.
– Mende bai joq. Tailaq degen adamdy biz bilmeimiz. Ne istep jürgenin jäne bilmeimiz, ol üşin biz nege jazalanamyz? – dep äiel bet baqtyrmady. – Äi, bolys, qūdaişylyğyñdy ait mynalaryña!
– Ne qylasyñ, sorly, qasaryspai, qarsylaspai, janyñdy araşalap qalsañşy, aitqanyna köne ber, – dedi bolys aiağan bolyp.
– Qoi de, mynalaryña! Sen ğoi, qarabet, osylardy onsyz da şyqpa janym şyqpa dep otyrğan Mañyraqqa bastap äkelgen. Qūdai bar bolsa, ana basyñ jerde şirip, aruaqty attap atala bolğan miyñnyñ ornyna jylan Uia salsyn da! Tifu, qarabet! – Taitaqai at üstindegi bolystyñ betine tükirip kep jibergende, Bekten oğan qamşy kötere almai, betin jeñimen sürtti. Myna aiylyn jimağan aduyn qatynnyñ sonşalyqty alysqa tükirgenine tan qalğan rotmistr atynyñ tizginin tartyp şeginiñkirep ketti de, özine özi:
– At! – dep komanda berdi.
Oq Taitaqaidyñ jyrtyq omyrauyna tigen i̇eken, salbyrağan mamasynyñ üstimen jylğalai jyljyp aqqan qan i̇emşektiñ ürpine jetip, jerge tyrs-tyrs tama berdi. Taitaqai dem ala almai, auzyn aptyğa aşqan küii äldene aituğa auzyna söz tüspei qalğandai añtarylyp bir sät tūryp i̇edi, Küläi qyz:
– Apa! – dep şyñğyryp jibergende, i̇esil Talbübi – Taitaqai i̇esiktiñ közine jäi ğana sylq i̇etip büktetilip otyra ketti. Ömir boiy zilmauyr it tirşilikten i̇endi bir demalaiynşy dep, özine özi tūñğyş ret i̇erik berip, tizesin i̇erkin bügip, tūla boiy qorğasyndai balqyp, isinip ketken i̇emşeginen qyp-qyzyl süt saulap, qyrqasyna ömiri su şyqpaityn Mañyraqtyñ üstine qyzyl dariiä paida bolyp, Taitaqai sol teñizde jüzip bara jatty.
Äiel ölimi Kuzmindi özgeşe küiikke saldy. Ol jauğa ketken maldy öndirip almaq i̇edi, myna Mañyraqta tyşqaq laqtardan basqa i̇eşteñe közge tüspeidi.
– Maly qaida būlardyñ? Ou, pristav myrza, rotmistr myrza, bir jabaiy qatynnyñ ölimimen meniñ malymnyñ qarymy qaitpaidy toi. Myna qyzdy men zalogqa ūstaimyn. Mağan bailap beriñder. Aqymaq äkesi köterilisşilerdi köndirip, maldy qaitarsyn. Öitpeidi i̇eken, būl ittiñ qyzy it ölimimen öledi, ol üşin meni jauapqa tarta almaisyñdar, – dedi Kuzmin.
– Malyñyz qaraqşylardyñ qazanyna tüsip ketti-au dep qorqamyn. Bizdiñ derek boiynşa, onda alty myñğa tarta qol bar. Olar sizdiñ malyñyzdy jemegende, jel oppaidy toi, – dedi rotmistr mauzerdiñ üñgisin ürlep tūryp. – Odan da tezirek Oitaldy şabuyldaiyq, mümkin malyñyzdyñ birazy äli jelinbegen şyğar. Myna qarğys atqan auylda topyrlap tūra bergennen i̇eşteñe önbeidi. Al ana jabaiy qyzğa köziñiz tüsip tūr i̇eken, zalogqa ala qoiyñyz. Qaraşy, şyñğyruyn, būlarda da tuysqandyq sezim bar, tañ qalamyn.
Myrzalardyñ işarasymen i̇eki soldat Küläi qyzdy bailap atqa öñgermekşi i̇edi, oilamağan jerden beişara jetim öli anasyn qūşaqtap, sol jas äruaqtan ğalamat küş alğandai, i̇eñgezerdei i̇erkekterdi būlqyna-būlqyna laqtyryp-laqtyryp jiberdi.
Baiağyda myna Bekten balasyn Aibardyñ qyzyna üilendirip, ūlan-asyr toi bolğanda, osy Küläi myna ölip jatqan şeşesi Talbübige ilesip toiğa baramyn dep jylap i̇edi.
– Barğyzbasyñ barğyzbas, baiğūs balam, – dep şeşesi so joly ony ilestirmei qoiğan. Onda būl tūlymşağy seltigen näreste i̇edi, üstindegi köilegi i̇eski i̇edi; qazirde sol köilegi tüskirdiñ oñyp tūrğany şamaly: qyzyl ala şyt köilek myna soldattarmen alys-jūlysta bir jeñi qoltyğynan qaqyrap ketti de, syzylyp atqan tañdai jaña köterilip, tompaiyp tūrğan almasy jarq i̇ete qaldy. Soldattardyñ i̇esirigi qozyp, qaita jarmasyp, qarmai bergende, qyz qaşa jöneldi.
– Qaida qaşyp qūtylady, misyz jabaiy, – dep rotmistr i̇ezuin qisaitty. Älgi i̇eki soldat dalaqtap qua jöneldi. Attylar da añtarylmai, solai qarai bettedi. Rotmistr qynabynan qylyşyn suyryp alyp, pysyqtyğy ūstap, Tailaq kepesiniñ janynda üiüli tūrğan şömeleni qylyşpen sūqqylai bastady. Äldebireuler jasyrynyp jatqan joq pa degen degisi.
Ne bolğanyn ä degende özi de tüsinbei qaldy. Albastydai äldene atylyp kelip, qara sanyn qapqanda, rotmistrdiñ astyndağy at ürikkennen jalt berip i̇edi, Prihodko būrq i̇etip jerge aunap tüsti.
Şömelede janadan küşiktet törtköz qara qanşyq jatyr i̇eken. Auylda osynşa oiran bolyp tūrğanda, törtköz qara qanşyq öz küşikterin bäleden jasyryp, ün şyğarmai jan sauğalap-aq jatqan. Al i̇endi pişendi jalañdağan qylyş tintkilegen kezde, onyñ da öz balalaryn, özin qorğap, äreket qylğandağy türi janağy... rotmistrdiñ qara sanynan bir-aq alyp tüsti.
Soldattar qara qanşyqty atyp öltirdi. Otriadtyñ feldşeri jalma-jan rotmistrdiñ şalbaryn jyrtyp jiberip, sanyna ine tyğyp, däri bürikti.
– Būl it qūtyrğan boluy mümkin, saqtyq kerek, – dep şiñkildedi feldşer öz äreketin aqtamaq bolyp.
– Örteñder qarğys atqan auyldy, auru taratady äitpese. Tez örte! – dep būiyrdy jantaiyp jatqan rotmistr.
Şyq i̇etip tasqa tas tiıp, arasynan ineniñ jasuyndai ot şyqsa, lap i̇ete qalaiyn dep tūrğan qau lezde qara tütini būrq-būrq i̇etip, jalqyn sary ot oiran dünieniñ jalauyndai jelbirep şyğa-şyğa keldi. Üilerdiñ töbesin japqan qu qamys, üime tezek jappai janyp, Mañyraq tamūqpen talasyp, tiri jau men tilsiz jau tize qosa tasyrañdap kedei auyldy lezde orap aldy.
Būl kezde soldattardan janūşyra qaşqan Tailaqtyñ qyzy özderiniñ būrynğy būzylğan tamynyñ ornyna kelip jetip artyna būrylyp qarap i̇edi, auyldyñ üstinde sary jamau qara jalau jelbirep tūr i̇eken. Ört qyzuy mūnda da jetkendei, tozaqy aptap alyp barady. Älgi i̇eki soldat taiap qaldy. Sonda qyz baiğūs basqa amaly qūrydy da, jar qabaqtan tömenge özin-özi tastap kep jiberdi. Jarqabaqtyñ asty biylğy su tapşylyqtyñ özinde tüie boilamaityn tereñ iırim i̇edi, qyz köpke deiin zym-ziiä körinbei ketti de, bir kezde su betine şaşy jaiyla şyğyp jantalasyp arğy jağağa qarai malti berdi. Qabaqqa kelip jetken soldattar oilanyp jatpai, jattyğu kezinde qaraqşy közdegendei, asyqpai-saspai gürs-gürs ata bastady. Qyzdyñ i̇erbeñdegen qol-aiağy tyna qalyp, qaitadan körinbei ketti. Tek su betinde jaiylğan qara şaşty tolqyn şirkin, baldyrdai şūbatyp, ağystyñ yğymen yrğaltyp, būlañdatyp äketip bara jatty.
– İtter, nege attyñdar? Onyñ tiri bolğany kerek i̇edi ğoi! – dep rotmistr aqyrdy. Qaitadan atqa qonyp alypty. Myna türine qarağanda, zor maidannan jeñimpaz bolyp şyqqan kemeñger qolbasşydai, jarqabaqqa atynyñ basyn tirep, üzeñgige aiağyn şirep tūr.
Bekten bolys qolğa tüsken tūtqyndai qyltanaqsyz basy keudesine salbyrap, i̇eñsesi i̇esek taptağandai mülde tüsip ketipti. Kim biledi, Mañyraq opatynyñ o bastağy sebepkeri özi bolğanyn iştei moiyndap, obaldan, zaualdan qorqa ma i̇eken...
İendi jiyrma bes jyldan keiin Gitlerdiñ soldattary Hatyn degen selonyñ adamdaryn tügel otqa jağyp, üilerin örtep jiberedi. Gitlerdiñ özi de benzin qūiğan kilemge oralyp örtelgen soñ, köp jyldardan keiin Hatyn selosynyñ joiylyp ketken üileriniñ ornyna bas-basyna bir-bir mūrja tūrğyzylyp, oğan jez qoñyraular ilinedi. Mūrjalardan bäribir i̇endi tütin şyqpaidy, biraq lüp i̇etken jel tūrsa jez qoñyraular ölgen aruaqtardyñ ünindei syñsyp qūia beredi. Jel de soiqannyñ bir türi: onyñ lebi sezilgen sätte öli äruaqtardyñ süiegi syrqyraityn şyğar.
1916 jyly da, odan keiin de Mañyraqqa i̇eşkim i̇eskertkiş tūrğyzğan i̇emes. Jez qoñyraular ornyna mūnda şeñgel qoñyraular yzyñdaidy. Bir qyzyğy, būryn qyltyq öspeitin tastaq qyrqağa on altynşy jylğy opattan keiin adyraspan qaptap, şoñaina qaulap, şeñgel şyğatyn boldy.
1916 jylğy 15-tamyzda Mañyraq üstine köterilgen jalqyn jamau qara jalau tym alystan körinip tūrdy. Mūny Oitalğa şoğyrlanğan köterilisşiler de körip, i̇endi naiza, qylyş qairap jata bermei, jaumen betpe-bet kelu kerek i̇ekenin ūğynyp, attaryna qonğan. Oidan-qyrdan jinalğan sarbazdardy soğys öneriniñ älippesimen tanystyruğa da mūrşa kelmedi. «Jalañaş baryp jauğa ti, bir Alla özi biledi ajalymyz qaidan-dy» degen qairan i̇erler zeñbirekke qarsy şoqparmen qarulanyp, tura ajaldyñ apanyna qarai attanğan.
* * *
Mañyraq soiqanynan keiin jazalauşy otriad köterilisşilerdiñ ordasy Oitaldy oirandamaq bolyp, Myqandy boilap tömen jylji bastağan.
Adam minezinde aiuan tirilgen kezde kädimgidei qanğa mas bolady. Mañyraqtyñ qatyn-qalaş, kempir-şal, bala-şağasynyñ qanyna şomylğan jazalauşylar, qūtyrğan ittiñ silekeiin işkendei, meiirim, sezim degennen ada bolyp, tağy da qantögis izdep alasūrdy. Soldattardyñ közin qandy şel qaptap, Myqan suy sodan olarğa qanjylym qyzyl bolyp körindi.
Adam qatygez jabaiylyq däuirden şyğyp adam bolu üşin million jyl kerek i̇edi. Adam baiğūs äbüiirin jauyp, jer betine Uiat qytyğy paida bolğannan beri arağa million jyl saldy ğoi. Tas däuiri, Qola däuiri, Temir däuiri qaldy artta. Al biraq qantögis toqtamady.
* * *
Mañyraqty qiratyp, jarty dünieni jaulap alğandai, jeñis buyna mas bolyp kele jatqan jazalauşy otriadqa Aqköz kütpegen jerden şabuyl jasady. Myqannyñ sol jağyndağy i̇eleusiz ğana bük tüsip, bükşiıp jatqan beldiñ tasasynan bes myñ qol «Sypatailap», «Bahtiiärlap» būrq i̇ete qalğan kezde, Prihodkonyñ bes jüz äskeri lezde mastyğy tarap, ürei bolyp, aldy tyraqailap qaşa bastady.
Aspan men jerdiñ arasyn «Sypatai», «Bahtiiär», «Bäidibek» degen ūran qara dauyldai kernep, aibar şaşa, oq ornyna atylğanda rotmistr Arkadii Prihodko būl sözge tüsinbei, Bekten bolysqa būrylyp:
– Būl ne aiqai! Būl ne – «Sypatai?» – dep sūrap i̇edi.
Bekten degbiri ketip, qaşaiyn dese rotmistr men pristavtan qorqyp, qaşpaiyn dese myna qara dauyldan jany qaltyrap, rotmistrge jauap aita almai, qalş-qalş i̇etip qalğan. Rotmistr oğan aqyryp jiberdi.
– Qoryqpa, nadan! Qazir köresiñ olardyñ tym-tyraqai qaşqanyn. Ait. «Sypatai» ne?
– S-sy-sypatai batyr bolğan. Onyñ aty – ūran, – dep Bekten äreñ tilge keldi.
Rotmistr oilanyp qaldy: «Būl tüzemderdiñ de ūrany bar. Bizde ne bar? Bizdiki qandai ūran? Şaitan alsyn bärin de, bizdiñ ūran – zeñbirek pen pulemet!» – dep nyqtaldy da, zeñbirekşilerge būrylyp:
– Zeñbirek! Daiyndal! – dep būiryq berdi.
Degenmen i̇eki ara i̇edäuir jer i̇edi. Aqköz tek qūian-qoltyq aiqasqa ğana myqty. Al alystan şalysuğa qoly qysqa bolatyn. Aqközdiñ qoly qaptap, tapap öterdei bolyp jete bergende, rotmistr bes pulemetti, bir zeñbirekti ornatyp ta ülgirgen.
Zeñbirektiñ alğaşqy snariady Aqköz qolynyñ aldyn orap būrq i̇etip, otau ornyndai jerdi töñkerip tastağanda-aq bes myñ qoldyñ jüregi zyrq i̇ete qalğan. Alğaşqy snariadtan kisi ölimi bolğan joq, biraq... Būl ölkede baiağy general Çerniäevtiñ jedel jürip ötken joryğynan keiin zeñbirek oğy jarylyp körgen i̇emes i̇edi. Alty qanat otau ornyndai jerdi būrq i̇etkizip aspanğa laqtyryp jibergen keremetti körgennen soñ naizaly köterilisşilerdiñ jüregi şailyğyñqyrap qaldy. Äitse de äuelgi i̇et qyzumen at basyn tartpai aryndap kele jatqan şabuylşylardyñ qalyñ ortasyna tağy bir dop tüsip, ainalasy qoi qotanyndai aumaqtyñ tas-talqanyn şyğardy. Bes-alty adam kül-para bolyp, közdi aşyp-jūmğanşa qirady da qaldy. Snariadtyñ dülei tolqyny tikesinen ūrğan bir jauyngerdiñ denesi bölşek-bölşek bolyp, qoly – qol, sany – san qalpynda äuede arbañdap, bi bilegendei säl sät ūşyp jürdi de, bir-birlep, üzik-üzik jerge qūlady.
Būl sūmdyqty körgen arttağy sarbazdar attarynan aunai qūlap tüsip, «bauyrym-oi, bauyrym-oi!»-lap şeiit bolğandardyñ basyn qūşaqtap opyr-topyr teñselip otyryp qalyp i̇edi, ağyzyp bara jatyp, artyna būrylyp, myna beişaralyqty közi şalyp qalğan Tūrar, attyñ basyn şūğyl būryp, jan dauysymen aiqai saldy.
– Tara! Toptanba! Toqtama! Tara tez, zeñbirek tağy atady!
Soñğy söz äser i̇etti me, sarbazdar i̇et pen topyraq aralas ajaldy alañnan şyğyp, attaryna qaita qonyp, bytyrai alğa ūmtylğanda, däl jaña ğana jūrt şoğyrlanğan jerge tağy bir snariad gürs i̇etti. Älgi «bauyrymdağandar» būl tajaldan aman qūtyldy da, būrynğy ölikterdiñ tamtyğy tağy da talqandalyp, parşa-parşasy şyğyp, ystyq topyraqqa ilenip jatty.
Būl kezde şabuylşy sarbazdardyñ aldyñğy legi soldattarğa tönip qalğan i̇edi de, i̇endi sözdi pulemetter alyp, qaqyldai jönelgen.
Pulemettiñ jañbyrdai sebelegen oğy äsirese attarğa qiyn i̇eken. Aldyñğy i̇eki aiağy bügilip ketip, tūmsyğymen jer tirei omaqasa qūlağan attardyñ üstinen adamdar alğa qarai atyla ūşyp tüsedi de, keibireui lezde oryndarynan i̇esi kete atyp tūrsa, keibireui qaityp köterile almai, jer qūşaqtap qala beredi.
Bes jüz soldattyñ deni atqyştar, olardyñ oğy köbinese atqa i̇emes, adamdarğa tiedi de, oq tigen sorly i̇eki qoly i̇eki jaqqa ketip, şalqalap: «būl qalai?» – degendei, äldekimnen: «būnysy nesi?» – dep sūrağysy kelgendei bir sät aspanğa qaraidy da, jerge sūlap tüsedi. Astyndağy at közderi aqilanyp, oinaqtap şyğa keledi. Keibiri üzeñgiden aiağy şyqpai qalyp, üreilengen, ürikken attyñ süiretkisinde kete barady.
Şaqşiğan künniñ közin topalañ tozañnan bozala būlt şaldy. Yndyny kepken, köktemde qyltiyp şyqqan rañy men küreñsesi äldeqaşan kül bolyp qurap ūşyp ketken qu topyraqqa jyp-jyly qan lezde siñip, qyzğan tabadai jerdiñ ystyğyna şyjğyrylyp, tez kebersip qatyp qalady. Kültesiz küirek-jusan şaşyrağan qannan qara şūbarlanyp, qaraly qalpaq kigendei, qasieti qaşyp tūr.
Bir zeñbirek, bes pulemet, bes jüz vintovka bar jerde, qarusyz qara dauyl qaptasa da qaqalady i̇eken: köterilisşilerdiñ äsirese aldynğy şebi şetinep-aq qaldy. Aqközdiñ bölektep ūstağan myltyqty jüz qoly i̇edäuir küş körsetip, soldattar jağy da biraz şyğynğa ūşyrady. Köbisi qūs myltyq i̇edi, qyrğauyl atatyn bytyra oq soldattardyñ keibirine tūzben atqandai äser i̇etedi.
Qaitkende de, köptiñ aty – köp. Jazmyş oqtan qaqqan qaharly attylar, soldattardyñ şebine jetip, naiza men soiyldyñ kezegi kelip i̇edi. Şepke «Sypatailap» aqyra kirgenderdiñ biri Şynpatşa-tyn. Oq boiy jerden onyñ közine kep soldattyñ, işinen i̇erekşe tüsken bireu – Merkeniñ pristavy Sokolskii bolatyn. Basqalardan göri sony i̇erekşe jau sanady ma, älde būrynnan köztanys bolğan soñ ba, äiteuir, Şynpatşa qolyndağy naizany sonadaidan sol pristavka tiktegen. Oñ qolyn artyna şirei tastap, naizany i̇endi silter kezde, sol qolyn qaiys tizgin jūlqyp jiberdi de, astyndağy küreñ töbel sürinip kep ketti.
Sokolskii özine tönip qalğan qauipten jaltaryp ülgermei, qolyndağy tapanşamen Şynpatşany közdemei tars i̇etkizgende, oq attyñ qaq mañdaiyna tiıp, būrq i̇etip qūlap i̇edi. Biraq attyñ üstinen alğa atyla qūlağan Şynpatşa naizasy pristavtyñ keudesine kirş i̇etip boilap kirip-aq ketken.
İeger astyndağy at omaqaspağanda Şynpatşanyñ naizasy pristavtyñ keudesine mūnşama boilamauy da mümkin i̇edi. At üstinen atyla ūşyp, i̇eriksiz i̇ekpinmen, zildei salmaqpen qosa kirgen naiza pristavtyñ keudesindegi krest ordenin de myjyraita tesip ötip ketipti. Pristavtyñ basynan asa ūşyp tüsken Şynpatşa i̇endi i̇esin jiyp ülgergenşe, salt atty soldat ony jalañaş qylyşpen bastan ala bir şauyp ötti. Qynynda säule körmei tūnşyğyp jatqan qylyş kün közine şağylysyp jarq i̇ete qaldy da, jaryq düniege közi üirenbegendikten mült ketkendei, Şynpatşanyñ basyna tike timei, taiğanap baryp, moinynyñ küre tamyryn qiyp ketti.
Şynpatşanyñ moinynan yşqyna şapşyğan qan, osynyñ bärin körip tūryp qol ūşyn bermegen qūdaidyñ közin tyrnap alğysy kelgendei, aspanğa bir-aq atyldy. Şynpatşa oğan: «Qoi, qoi, qūdaida neñ bar? Aqpa, atylma!» – degendei jantalasyp, küre tamyryn alaqanymen qatty qysyp qatty da qaldy.
Qyldyryqtai tamyrdan qybyrlap qana aqqan qyzyl būiau mūnşa küşti bolar dep kim oilağan. Arnağa tolyp ketip äuit toğannyñ topyraq-şymyn şyp-şyp tesip şyğatyn tau suyndai myna jyly qan Şynpatşanyñ sausaqtarynyñ arasynan şyr-şyr i̇etip şapşyp şyğyp kete berdi. Küre tamyrdy jantalasa basyp jatqan alaqannyñ ainalasynda lezde qan ūiyp, jas bauyrdai bylbyrap Şynpatşanyñ tūla boiynan düniedegi sirek asyl-lağyl tas şyğyp jatqandai, qyp-qyzyl būiau kün säulesimen oinap jymyñ-jymyñ i̇etedi.
Şynpatşa öz moinyn özi qylqyndyryp, jantalasyp jatyp, közi pristavqa tüsip ketti. Pristav i̇eki qoly i̇eki jaqqa qanatşa jaiylyp, şalqasynan tüsipti de, şüidesimen jer tirep tūrmaqşy bolğandai, basy kegjiıp, jalğyz közi aspannyñ alys tükpirine qadalypty da qalypty. Keudesin tesken naizanyñ aq saby miz baqpai qaqşiyp tūr. Şüidesimen, i̇eki qolymen jer tirep tūraiyn dese, älgi naiza keudesin tesip ötip, qara jerge qarys boiy kirip ketip, bosatpai tūrğan siiäqty.
Osy naizany Sämet ūsta şalğy oraqty būzyp jasap i̇edi. Şynpatşa ūstata:
– Ättesi-ai, şöp şabatyn qaruym i̇edi, büldirdiñ-au, – dep ökiniş bildirgen. Sonda Sämet ūsta myrs i̇etip:
– Būl, Şeneke, taza polat, jauyñdy jairatpai qoimaid. Naizalyqqa myna jartysy jeted. Qalğanynan sadaqtyñ oğyn jasaimyn, äsil polat i̇eken, – degen.
Aitqany keldi Sämet ūstanyñ: beibit künde şalğynğa tüsetin şarua oraq anau-mynau i̇emes, Merkeniñ patşasyn jairatty. Ötkirligi sonşa, omyrauyndağy kresin de tesip ketipti. Naizanyñ saby osy Oitaldyñ sämbisinen i̇edi. Būl sämbiden kiız üige kerege-uyq iiüşi i̇edi būl i̇el. Är isti qūdai qylady, talai kiız üiler i̇endi köpke deiin tigilmes: uyqtar qazir sarbazdardyñ qolynda ketti. Sadaqtardyñ adyrnalyğyna qaiys jetpei, qaiys ornyna uyq bau tarqatylyp tağyldy. Sodan da köp sarbazdardyñ qolyndağy sadaqtyñ adyrnasy qyzylala – ädeii sändep qoiğan siiäqty.
Qazir pristavtyñ keudesin tesken naizanyñ sabyna inelik qonyp alypty. Özinen közi ülken jändik äldene dep yzyñdaidy. Pristavtyñ imanyn üiirip otyrğan mylqau molda tärizdi.
Ädette qūrğaqşylyqta köbirek sarnaityn tas şegirtkeler jan-jaqtan şyryldap, ineliktiñ yzyñ dūğasyn qostap, jağy sembei zarlap tūr.
Tirisinde betine jan qaratpağan Merke patşasy i̇edi, i̇endi bet-auzyna qūmyrsqa jorğalai bastapty. Qyldyryq bel qyzyl qūmyrsqa pristavtyñ küiektei qalyñ saqalynyñ arasyna biri kirip, biri şyğyp, sumañdap myna tükti bastan özderine paidaly ne bar i̇ekenin bile almai, sandalyp jürgen tärizdi.
Jüzbasynyñ sausaqtarynan äl kete bastady. Ol özi qolynyñ jyly qandy jylbysqy moinynan qalai jyljyp şyğyp ketkenin sezgen joq. Közin bir aşyp alğanda, öz köilegin dar-dar i̇etkizip aiyryp jiberip, moinyn tañyp jatqan orysty baiqady. «Keşe Kuzminkadağy bai orystyñ siyryn aidap kelgen jalşy orys i̇emes pe?» – dedi. Ony darğa asyp tastau kerek dep Aqközge öziniñ talap qoiğany i̇esine tüsti. «Sary orystyñ – bäri orys», ana qisyq būtaqqa özim asyp qūiamyn dep jūlqynğany i̇esine tüsti. Sonda älgi közäinek kigen jigittiñ araşa tüskeni oiyna oraldy. «Orystyñ bäri jau i̇emes, jauyñ – pristav, uriadnik, odan äri ūiaz, iri ūlyqtar, bolystar, bailar!» – dep i̇edi sol Tūrar. Aqyry onyñ aitqany boldy: Şynpatşa pristavty jastyq i̇etip ala jyğyldy. Al myna orys jalşy mūnyñ janyn saqtap qalmaq.
Biraq Şynpatşa ä degendegidei ölmeuge tyrysyp jantalasudy qoidy. Ony ölemin-au degen oi i̇endi mazalamady. Tek işinen myna moinyn tañyp jatqan mūjyqqa riza bolğanyn sezip qana jatty. Raqmet dep aituğa tili kürmeldi. Söilei almady. İendi bir sezgeni: moiny qaitadan bosap ketkendei körindi. Janynda işin basyp bük tüsip jatqan jalşy Pahomdy kördi. Onyñ jarasyn tañyp, jaqsylyqqa jaqsylyqpen jauap beruge Şynpatşada därmen joq i̇edi. Soñğy ökinişi sol boldy.
* * *
Jazalauşy otriad şeginşektei soğysyp, Merkege qarai jylystai berdi. Otriad bastyğy Arkadii Prihodko Merke poştasyna jetip, Taşkentten Äulie-Ata arqyly kele jatqan otriadtyñ jedel kömekke jetuin talap i̇etip, telefon arqyly ortalyqpen habarlasuğa asyqty.
Sol nietti sezgen Tūrar Aqközge:
– Aqa, jigitterdi dereu Merkege jetkizip, poştany alu kerek. Mynalardyñ aldausyratyp şegingenine i̇elige bermei, tez Merkeni alaiyq, – dedi at üstinen aiqailap.
Aqköz jauap ornyna, oñ jaqtağy selendi nūsqap:
– Mynau Közmiñke me? – dep sūrady.
– İä, Kuzminka, ar jağynda – Merke.
– Közmiñke bolsa, sony şabamyn! Mañyraqtyñ kebinin kisin. Tūldyr qaldyrmai örtep jiberemin. Tart solai qarai!
– Aqa, bolmaidy! – dep Tūrar aqjal attyñ şylbyryna jarmasa berdi. – Aqa, onyñyz jaramaidy. Kuzminkada mūjyqtar men qatyn, bala-şağa. Olardyñ jazyğy joq. Merkege tez jeteiik, tilimdi alyñyz, Aqa! – Tūrar Aqközdiñ aldyn kes-kestep jan därmende dauysy öktemirek şyğyp ketti.
– Ne dep tūrsyñ, jarqynym? Közmiñkeniñ jazyğy joq ta, Mañyraqtyñ jazyğy bar ma i̇edi? Onda qatyn, bala-şağa joq pa i̇edi? – Aqközdiñ janary şarasynan şyğa qañğalap ketken i̇eken. Aldynda kim tūrğanyn ol körmeui de mümkin. Mynandai qan tolğan köz birdeñeni körui i̇eki talai.
– Aqa, myna otriadtyñ aldyn oryp, Merkege jeteiik. Äitpese, olar būryn jetip bekinis jasap alady. Odan keiin qalağa kiruimiz qiyn bolady. Bizge qazir i̇eñ aldymen poştany alu qajet. Äitpese qazir mynalar jaña äsker şaqyrtady.
– Qaidan?
– Taşkentten, Äulie-Atadan...
– İe, ol äsker kelip jetkenşe, men Közmiñkeniñ közin joimaimyn ba?
– Aitpady demeñiz, aqsaqal. Kuzminkağa tiısseñiz, bükil halyqtyñ tübine jetesiz. Obaly moinyñyz kötere almas zilmauyr jük bolady. Büitip täjikelesip jatatyn uaqyt i̇emes qazir. Jarlyq beriñiz myna adamdaryñyzğa. Merke! Tek qana Merke!
Aqköz Aqjaldyñ basyn tartyp, jürisin saiabyrlatty da, beşpetiniñ janqaltasynan müiiz şaqşany alyp, nasybaidy alaqanyna aiamai tögip, astyñğy i̇ernine qağyp saldy. Syzdyqtata bir tükirip tastap, şaşaqty qaiys tyğynyn bekitip, müiiz qūtyny i̇erdiñ qasyna tyqyldatyp ündemesten tūryp aldy.
Tūrar şydai almai Aqközdiñ qasyndağy Dosmaiylğa aiqai saldy:
– Doseke, myna jigitterdi tez jinap Merkege būryñyz! Bolyñyz! Tez!
Dosmaiyl Aqközge qarailap, qipaqtai berdi.
Būlar osylaişa ary tart, beri tartpen tūrğanda qaruly otriadtyñ bir böligin köterilisşilerdi jasqai tūru üşin tosqauylğa qaldyryp, qalğan böligimen Arkadii Prihodko attaryn aq köbikke malyndyryp, Merkege qarai zymyrap bara jatty.
Köterilisşiler uaqytty ötkizip aldy.
Tūrar Kuzminkany saqtap qaldy, biraq onyñ i̇esesine uaqyttan ūtyldy da, Merkege der kezinde kire almai, tek tübine baryp qorşap tūruğa mäjbür boldy. Jazalauşy otriad bekinis jasap, pulemetterin qoiyp ülgirip i̇edi.
– Poştany ala almadyq. Ağaiyn, i̇eñdi bir aqyl bar: myna qara joldyñ boiyndağy telegraf bağandaryn qūlatyñdar. Äulie-Ata jağynan da, Pişpek jatynan da. Sym üzilse, Merkedegi otriad jan-jaqpen habarlasa almai qalady. Käne, jyldam! – dep Tūrar jigitterge Aqközdiñ yqtiiärynsyz-aq būiryq berip jiberdi.
– Ä, mūnyñ dūrys. Mūnyñ aqyl. Osy bir yzyñdap tūratyn sym temirden jaqsylyq joq. Qiratyñdar, jigitter. Äulie-Ata jağyna sen bar, Ältai. Pişpek jağyna, Şäki, sen bar. Sarbazdaryñdy qasyña al! Qiratyp tastañdar, jyn-periniñ tilin! Sym temirdi söiletip qoiğan qūdai! Aqyrzaman osy şyğar, sirä! – dep Aqköz şaqşağa tağy da qol saldy.
– Ä, Tūrar balam, – dedi ol nasybaily i̇erinin tompaityp, tilin nasybai atqan adamnyñ ädetinşe säl saqaulandyra söilep. – «Köz – qorqaq, qol batyr» degen osy. Älginde ğoi, osy soğysty bastamaiyq, küte tūraiyq, äldeqaidağy Qordaimen, Almatymen, äldebir Äli batyrmen, Bekbolat batyrmen qol ūştasaiyq; tipti aişylyq jerde jatqan Amankeldi batyrmen jalğasaiyq dep balalyq jasadyñ. Oitalda üiirilip jata bersek, myna jeñisti bizge kim beretin i̇edi? Būl sapar qūdai oñdap, äruaq qoldap, jaraqty jaudy japyra jeñdik. Osynyñ özi meniñ halqymnyñ jüregine senim. İendi būrynğydai jüreksingendi qūiady. Bildiñ be, Tūrar? Seniñ oqyğanyñ bar, al meniñ körgenim köp.
Tūrar basyn şaiqap kürsindi. Myna añqau batyrdyñ qazir şylymyn künniñ özinen tūtatqandai masañ qalpyn, şadyman köñilin būzu yñğaisyz da siiäqty. Biraq aşy şyndyqty aitpai tağy bolmaidy.
– Jeñisiñiz qūtty bolsyn, Aqa! Halyq qaharlansa, alynbaityn qamal joq i̇ekeni ras. Basynan baqaiyna deiin qarulanğan jauğa besaqa, syryq, soiylmen qarsy şyğu közsiz i̇erlik. Biraq, būl joly qolyñyzdyñ köptigimen jaudyñ aptyğyn bastyñyz. Qarasañyz, siz jağynan şyğyn da köp. Olarda bar zeñbirek pen pulemet bizde joq. Olarda bar äskeri vintovka bizde joq, orynsyz şabuyldap, qyrşyn jandardy nöserdei oqqa qarsy at oilatyp, baudai tüsirip qyra beruge biz, sirä, köp şydamaspyz. Jau osymen tyndy i̇eken dep oilamañyz, Aqa. Būlarda küş köp. Ol küş kep keşikpei kelip te jetedi. Äne sondağy soiqanğa daiyn bolaiyq. Jañağy şaiqasta ölgen soldattardyñ qarularyn jinatyp alyñyz. Sirä, i̇elu şaqty vintovka bolyp qalar. Biz üşin ol da medeu. Özimizden şeiit bolğandardyñ süiegin jinap, jüzin jasyru kerek.
– Seniki aqyl, balam. Talai bozdaqtan aiyryldyq, – dep Aqköz säl i̇eñsesi tüsip, keñ kökiregi qars aiyrylyp ketkendei «ah» dep jalyn ata kürsinip saldy. – A biraq ädilet soğysy qūrbansyz bolmas. Ol ölgender – şeiit. Olar baqytty. A biraq Közmiñkeni aldyrmağanyñ janymdy äli qinap tūr. Äli de bolsa, attanyp körsek qaited?
– Joq, Aqa! Joq! Ädilet soğysy ondai bolmaidy. Onda mäñgi-baqi qarğys tañbasyn anau mai mañdaiyñyzğa basyp alasyz. Bolmaidy!
* * *
Merkeniñ şyğys jağynan şyqqan qara jol tüstikke qarai oiystap, Pişpekke būralañdap jöneldi. Osy ūly qara jol qalalar men qalalardy, i̇el men i̇eldi jalğastyryp, adamzat balasyn şaşyratpai, şaşau şyğarmai, dänekerlep tūrğan qara beldik siiäqty i̇edi. Biraq būl qara joldyñ boiymen kimder ötpeidi, neler jetpeidi?
Qazirgi myna qiqy-jiqy qam qyş üilerden tūratyn şağyn ğana selenniñ ornynda baiağy zamanda Merke degen şahar bolğan. Törtkül bazarynyñ orny sol bir kezdegi iriliktiñ jūrnağy. İeuropadan, Kişi Aziiädan, Ündistannan Reseiden Altaiğa, Qytaiğa, Moñğolstanğa qarai sapar şekken jihankezder, saudagerler, qolbasşylar, oqymystylar, tipti duanalar da i̇ertede osy jolmen ötken. Al şyğystan şyqqan jolauşylar osy qara syzyq arqyly Merkege bir damyldap, odan Qūlan, Talas, Saudakent, Qūmkent, Şymkent, Türkistan asyp, alys i̇elderge sapar şekken.
Patşanyñ jazalauşy otriadtary da osy jolmen Merkege jetip, zeñbirekteriniñ auzyn üñireite keldi.
Soñğy bir on-on bes jyldyñ köleminde qara jol boiyna qarağai bağandary qadalyp, qala men qalanyñ arasyn sym temir jalğastyryp boldy. Jeldi küni botasy ölgen ingendei bolar-bolmas bozdap tūratyn osy sym temirdi jergilikti halyq köpke deiin jatyrqap jürgen. Tek öristen qaitqan siyrlar jatsynbai, qarağai bağanğa moiyndaryn qasyp alady. Qyrküiek şağynda qara qarğalar sol sym temirge tizile qonyp alyp bozdauyq ünnen bir syr tyñdap, ūzaq sonar aldynda tüpsiz tereñ oiğa ketkendei, qalşiyp köp otyrdy.
Künniñ batysynan şyğysyna sozylğan sol sym temirde būl joly balapan ūşyrğan qarlyğaştar otyrğan. Oñtüstikke, jyly jaqqa şyğatyn qaterli sapar aldynda balapandaryna i̇ertek aityp, aldandyryp otyrğan tärizdi. «Sender osy jerde östiñder, şyq sularyn iştiñder. İendi i̇er jettiñder. Qanattaryñ qataidy, i̇endi sol qanat talğanşa ūşatyn alys jol bar aldymyzda. Köp keşikpei mūnda suyq tüsedi. Biz ömiri qar jaumaityn, aiaz bolmaityn, jyly jaqqa ketemiz. Al keler köktemde osy Alatau bauyryna qaita oralamyz. Alataudyñ köktemi tamaşa. Saz balşyğynan Uia salsañ tastai qatyp qalady. Keler jyly sender de Uia salyp, öz aldaryña üi bolasyñdar».
İeresek qarlyğaştar öz balapandaryna osylaişa beibit äñgime aityp otyrğanda kenet qiqulağan atty adamdar kelip, bağandarğa qyl arqan tastap, top-tobymen jabylyp qu qarağailardy qūlata bastady.
Būl tosyn äreketten ürikken qarlyğaştar aspanğa dür köterilip, äuede qiqy-jiqy ūşyp, adamdardyñ būl isine biıkten köz salyp, tañyrqağandai, tañdailaryn taqyldata şu-şu i̇etedi.
Aiqailap, atoilağan attylar öli bağandarmen i̇emes, jandy jaumen aiqasyp jatqandai, osy bir iske qūlşyna kirisip ketti de, bir-i̇eki bağandy qūlatyp, symdy üzse jetkilikti i̇ekeni i̇esterinen şyğyp ketkendei, qarağai bitkendi jağalai jyğa berdi. Top-topqa bölingen sarbazdar üşin mūnyñ özi bir bäige tikken jarys oiynyñdai bäsekege ainalyp, qai top köp jyğar i̇eken degen maqsat bolyp ketti.
Äsirese jüzbasy Şäki qatty i̇elirdi, jaryqtyq. İer jetip, i̇endi «bir şüberek bas, aq jaulyq» alyp bereiin dep jürgen balasyn bolys tizimge ilindirgen soñ, özi de, balasy Dürmen de Aqköz qolyna qosylyp, Aqközdiñ jarlyğymen Şäki jüzbasy bolğan. Būryn birtoğa, tūiyqtau jüretin osy şağyn şarua, aiqasqa alğaş kirip, qannyñ isi mūrnyna kelgende, aq perisi qysqandai, qyrğyn soğysta des bermei, i̇esi kete şaiqasty. İendi sol qarqynnan äli qaitpağandai, şarşau, şaldyğu degendi bilmei, at üstinen äli bir tüsken joq.
Söitip, aiqai-süreñmen jürgende, Şäkiniñ aty şiyrşyqtalyp jatqan symğa şyrmalyp, sürinip ketti. Şäki äldekimdi äkesinen bir boqtady da, i̇er üstinen i̇eñkeiip, üzilgen symnyñ ūşyn tauyp alyp, suy qatty temirdi bilegine küştep jatyp orap alyp, jiñişke symdy kökpar qūsatyp taqymyna basty da:
– Osy bizge bäle tilegen baiğyz siiäqty bozdauyq sensiñ ğoi, ä? Äkeñniñ... men sağan jazañdy bereiin! – dep, atyna qamşyny basyp kep qaldy. Jylanşa şiyrşyqtalyp jatqan sym, at ūzağan saiyn susyldap sozyla berdi de, bir kezde tyrsyldap baryp, Şäkiniñ bileginen şyğyp-aq ketkeni ğoi.
Şäki atynyñ tizginin tartyp, şeginşektep artyna qarap būryla bergende, äuede suyldap jarq i̇ete qalğan symdy közi şalyp i̇edi, lezde älgi symnyñ öz moinyna oq jylanşa sart i̇etip orala ketkenin sezdi...
Sart i̇etken dybystan şoşynğan at oqys qarğyp ketkende üstindegi adam jerge ūşyp tüsti. Sarbazdar şauyp kelip, jüzbasynyñ tamağynan sym temirdiñ şyrmauyn bosatyp alğan kezde,
Şäkiniñ moiny bylq-sylq i̇etip qalğan i̇eken.
* * *
Şäkiniñ i̇ebedeisiz ölimi şabuylşylardyñ asqynğan masañdyğyn lezde päs qylğandai boldy. Jarqyrap janğan şyrağdannyñ biltesin bireu basa qoiğandai, köteriñki köñilder qoñyraiyp, ajal iısi tağy da bir būrq i̇etip, ärkim öz jazmyşyn oqi almai, oiğa şomdy. Keibireuler:
«Oi, bauyrymdap» azandata bastap i̇edi, Şäkiniñ tükis balasy Dürmen:
– Jä, boldy! Öşir üniñdi, jaugerşilik kezinde kisi ölimine ötirik jylap, tükirikpen köz şylap ne kerek! Soğysta bireu qūlasa, onyñ qasyna opyr-topyr jinalmañdar dep i̇eskertken joq pa Tūrar senderge! – dep i̇eldi jasqap tastady. Mūndai dändigi üşin Dürmendi mynandai qaza üstinde aiyptauğa i̇eşkimniñ batyly barmady da, küñkil-kübirge köşti.
– Osy sym temirge tiıspei-aq qoiu kerek i̇edi.
– Tilsiz sym söilegeni tegin deisiñ be? Mūnyñ kiesi bar. Beker ūryndyq. Ättesi-ai!
– Mūny qūlatpai-aq örteu kerek i̇edi.
– Bolary – boldy. Būiauy – siñdi. Ajal seni men mağan aqyldasyp kelmeidi. Käne, marqūmnyñ imanyn salauat qylyp, jüzin jasyralyq.
Dürmen būl äñgimege aralaspai, äkesiniñ atynyñ tizginin i̇erdiñ qasyna kegjite bailady. Köp bolyp, jabylyp, Şäkini naiza keregege ūzynynan salyp, Merke tübinde tūrğan negizgi qolğa qarai qaraly top qozğala berdi. Ter sasyğan attar aiañ jüriske tüsken soñ, aşyğyp, şöl qysqany i̇esterine tüskendei, qaita-qaita pysqyrynyp, moiyndary salbyrap, jylqy balasynyñ özinşe bir tereñ oiyna şomğandai, ilbip bara jatty.
Asparanyñ Alatauy kürsinip salğandai, añğardan añqyldap jel soqty. Jol jağasynda güli tüsip qurai bastağan atqūlaq pen siyrqūiryq, şoñaina, şyryş sol jelmen yrğatylyp, yzyñdap joqtau aityp tūrğan siiäqty. Jylğa boiyndağy biık qamystyñ bopaq ükili bastary iılip, qiiäqtarynan sybyzğy üni i̇estilgendei bolady. Batpaqty kölşiktiñ jağasynan baqalar şuyldap, jabaiy qarala qaz qañqyldaidy.
Teristiktegi yldi jazyqtyñ üsti şañytyp daladan köterilgen tozañdy batar künniñ säulesi şalyp, Merke atyrabyn qyzğyltym şymyldyq tūtyp alğandai boldy.
Qabaqtary qars jabylyp, qastarynyñ ortasynan tike syzyq tüsken jauyngerler bireui aq qalpağyn, bireui jarğaq börkin mañdailaryna tüsire kiıp tünerip alğan.
Jairağan jaudai japyrylyp jatqan qarağai bağandar äli ölmegendei symdary guildeidi. Myna sarbazdar bağan qiratu isine keşigip kiriskenin qazir sezbei keledi. Jazalauşy otriadtyñ komandiri Arkadii Prihodko äu basta-aq Äulie-Ata ueziniñ bastyğy Kastalskii myrzamen söilesip ülgirgen. Telegraf symdary sol söilesuden keiin baryp üzilgen.
Köp keşikpei topalañ qyrğyn bolaryn jüz basysyz qalğan jigitter däl osy şaq oilamap i̇edi.
* * *
Tamyzdyñ tüngi aspany – tündigi şūrq tesik kiız üidiñ şañyrağyndai i̇eken. Tūrar köpke deiin köz ile almai, aspandağy jybyrlağan jūldyzdarğa qarap jatty. Oñ jaq qanattan ürpiısip Ürker dirildeidi. Bir orynnan qozğalmai Temirqazyq qaltyraidy. Temirqazyqtan alystai almai, ainalşyqtap Jetiqaraqşy jyljyp bara jatqan siiäqty. Aspandağy tilsiz tileulester. Toqym tösenip, i̇er jastanyp, bel şeşpei jatqan jauyngerlerge jūldyzdardyñ jany aşityn tärizdi-au, biraq tym alysta bolğan soñ järdemi joq.
– Nege ūiyqtamai jatyrsyñ, Tūrar? – dedi Aqköz şalqasynan jatqan qalpy qozğalmai. – Tösek jaisyz ba? Älde jylannan qorqasyñ ba? Attyñ teri şyqqan jerge jylan jolamaidy, qoryqpai ūiyqtai ber.
– Qorqyp jatqan joqpyn, Aqa. Diırmende tuğan tyşqannyñ balasy dürsiliñnen qorquşy ma i̇edi. Baiağyda türmede kökemmen birge tas i̇edenge de jatyp i̇edim ğoi. Qandalasy köp boluşy i̇edi. Ony qoişy, atjalmanyn aitsañşy... Jylannan Ahat atam jaman qorquşy i̇edi. Biz jylandy tiridei ūstap alyp atamdy qorqytatynbyz. Jaryqtyq. «Jäketailap» jalynatyn. Qarttyğyna qaramai, balaşa qarğyp qaşatyn. Biz sonysyn qyzyq köretinbiz.
– İä, Tūrar, ūiyqta, balam. Köz şyrymyn al. Alda bizdi ne kütip tūr, bir Allağa aian. Äldenip alğanymyz dūrys-dür. İä, qūdai quat ber, biz siiäqty beibaqqa... – Qart qor i̇ete tüsip, ūiyqtap ketti. Tūrar ūiau. Tüngi aspanda – i̇ertedegi adamdar i̇ertedegi ärippen jazyp ketken kitap siiäqty. Ony oqu qiyn. Oqyğan adam – Täñiriniñ özimen betpe-bet söilese alar i̇edi. Jäudiregen sansyz jūldyz. Tūrar onyñ işinde Jetiqaraqşyny, Qūs jolyn, Ürkerdi, Temirqazyqty, Aqbozatty tanydy. Är adamnyñ jūldyzy bolady deidi. Öz jūldyzy qaisysy i̇ekenin Tūrar bile almady. Ol qaşan ağyp tüsedi. Keide jūldyzdar älemdi jarqyratu üşin, qarañğylyqty ysyryp özin özi örtep jiberetin körinedi. Myna jatqan Aqköz, myna Tūrardyñ özi de sol jūldyzdarmen tağdyrlas tärizdi. Jaqsylyq üşin jalañaş baryp jauğa tiıp, özderin osy tañda oqqa bailamaqşy... Qily-qily oilarmen Tūrardyñ kirpikteri aiqasa bastap i̇edi... Öñ men tüstiñ arasynda Tūrar aulaqtağy Myqan boiynyñ iırim tūsynan kölbaqanyñ üreili ünin, mäjnün talğa Uia salğan zorğaldaqtyñ jylauyq näzik dauysyn i̇estip jatty.
* * *
Aqjal sarynyñ toqymyn astyna tösep, kümis i̇erdi basyna jastanyp, daladai, keñ boz şekpenin jamylyp ūiyqtap jatqan Aqközdi tañğa taiau qarauyl asyğys ūiatty. Merkeniñ batys jağyna ketken barlauşylar kelip tūr i̇eken.
– Jaisyz habar, Aqa, – dedi barlauşylardyñ bastyğy. – Äulie-Atadan şyqqan äsker taiap keledi. Qūlannan beri qarai qūlady. Säskege jetpei kelip ülgiretin türi bar. Jüristeri suyt.
– Qanşa qol? – Aqköz kümis i̇erdiñ üstine jüresinen otyryp, ūiyp qalğan aiaqtaryn qonyştyñ syrtynan sipalady.
– İeki jüz qaraly. Biraq zeñbirekteri keşegiden de köp. Beseu iaki altau. Däl sanauğa qarañğyda köz jetpedi, Aqa.
– Köpei oğly! – Aqköz aşu qysa bastağanda ūdaiy auzynan osy bir tüsiniksizdeu sözder şyğuşy i̇edi. Būl sözdiñ mağynasyn qazir üdere türegelgenderdiñ işinde Tūrar ğana tüsindi. Aqköz qanşa aduyn, aibarly bolğanmen, adamğa aqyryp-zekirudi bilmeitin, sabyr sabasynan asa köterilmeitin kisi i̇edi. Äbden aşu şaqyrğanda, ökpe qysylğanda aitar i̇eñ auyr söz osy: «İttiñ balasy!» Onyñ özin tüsiniksizdeu tilde aitady. Qorqyt-Ata hikaiasyn Taşkentte jürip oqyğan Tūrar ğana būl jūmbaq «köpei oğly» ne i̇ekenin biledi.
– Aqa, būl özi «köpei oğly» bolğanda da nağyz töbeti bolyp tūr. Sondyqtan i̇etek-jeñimizdi jinaqtap, şaşau şyqpai, yñ-şyñsyz şegineiik. Oital mañyna baryp, bekinis jasağan jön. Däl qazir olarmen betpe-bet kezdesu bizge qolaisyz. Jan-jağymyz aşyq, aidalada tūrmyz, – dedi Tūrar.
Aqköz taqiiäsyn alyp, basyn sipalap, säl tūqşiyp qaldy da, tūğyrynda mülgip otyryp, kenet dür silkingen bürkittei basyn köterip alyp, keudesin jaza, i̇eki iyğyn kerip jiberip:
– Joq, balam, qaşqan jauğa – qatyn da batyr. Qor bolyp qaşar halim joq. Älgide öziñ i̇emes pe aitqan: «Diırmende tuğan tyşqannyñ balasy dürsiliñnen qoryqpaidy», – dep. İendi qaşar jaiym joq. Osy tañda Alla ne būiyryp tūr, sony körip aldym. Jazmyştan ozmyş bolmaq i̇emes. Myna aq tañnyñ aldyndağy antym sol. Osydan qūdai isimdi oñlap, jaraqty jaudy tağy bir jairatar bolsam, äne sonda seniñ aitqanyñ bolad, Tūrar. A sonda meniñ dabysym alysqa keted, qalyñ qauym jan-jağymnan qaumalap özi-aq keled. Meniñ qolym telegei teñiz bolyp tular sonda. A kim şaq keler i̇eken oğan sonda. Soğysta şeiit bolğandardyñ ärbir tamşy qanynan nūr şaşyrap, özgeşe bir ömir keler. Biz añsağan azattyq tañ basymyzğa ainalar. Äitpese qara būlt qaptap, jau süiegimizdi taptap, ahiret zaman ary qarai jalğasa berer. İe, Tūrar batyr, mūnyñ nesi söz! Täuekel dep tas jūtyp tūrmyn. Öñeşimnen ötse – ötti, ötpese – qaqalğanym.
Osy sät Aqköz i̇erekşe aruaqtanyp, qanatyn qatty qomdap, ūşpasa iş qūsa bolyp öletin tau qyrandai bir iri maqsatqa qatañ şüiildi. Şaradai i̇eki közi jalt-jūlt i̇etip, naizağaidai şatynap, alğan betinen qaitpaityn qaisar tūlparğa minip alğany mälim boldy.
– Däl qazir sol äskerdi jol üstinde bir büiirinen qapylysta şabuyldap, jairatu kerek-dür. Aqyl – jastan, asyl – tastan, aqyldy i̇ekeniñ ras, jarqynym, biraq osy joly sen de bir meniñ tilimdi al. Jüzbasylar! Jinalyñdar! – dep Aqköz kümis i̇erdiñ üstinen buradai yrğalyp, türe kele berdi.
Būl joly Tūrar oğan qarsylasyp jatpady. Öitkeni ūzaq joldan aryp kele jatqan äskerge myna äldeneşe myñ jasaqpen tūtqiyldan lap qoisa, tañnyñ i̇eleñ şağynda, bälkim, ūrystyñ säti de tüser dep oilady. Aqközge öziniñ senimdi serigi Dosmaiyl da, Sarmolda da, maidanger balalary Rahmanqūl men Äbdiqūl da qarsy bolğan joq.
– Jigitter! İez bolmañdar, i̇er bolyñdar! – dedi Aqköz tañ nūrynan i̇eki beti narttai janyp, şaradai közderinen jarqyl jainap. – Biz pendege bir ölim, a biraq bizge keregi aq ölim. Tajal bizge zeñbiregin süiretip tağy kele jatyr. Qatyn qūsap qaşqanymyzben bizdi bäribir qūtqarmaidy. Käne, älgi boz bie qaida? Myna aq tañnyñ atysynda boz bieni äruaqtardyñ atyna atap şalyp jiberiñder! Sypatai batyrdyñ, ata-babamyzdyñ äruağy qoldasyn bizdi!
Tañğy salqynda kiızdei tūtasyp jatqan ajyryq şöptiñ üstine boz bieniñ qany şaşyrap, lağyl monşaq taqqandai şöp basy jainañ qağyp şyğa keldi.
Januardyñ janyna Aqköz birinşi bolyp baryp, işinen kübirlep dūğa oqydy da, boz bieniñ alqymynan jylap aqqan jyly qanğa qolyn malyp aldy. At üstinde qanşa adam, sonyñ bäri Aqközdiñ istegenin istep, sausaqtaryn qyzylğa būiap şyqty.
Qoldaryn aq tañnyñ alqasynda, jaqyn jaudyñ qasynda osylaişa boz bieniñ qanyna malyp, iştei anttasqan soñ qalyñ qol Merkeniñ irgesindegi ajyryqty alañqaidy artta qaldyryp, jasaqty jauğa suyt jürip ketti.
Alataudyñ aq şyñdary äli şyğyp ülgirmegen künniñ säulesimen süiisip, tañ aldynda mahabbat qūşağynda jatqan has sūlulardai tebirenip tūrdy. Olardy tipti san myñ attyñ tUiaq dübiri de selt i̇etkize almaidy. Kün men şyñ öbiskende jerdiñ jüzi jymiyp, qabağy aşylyp, reñinen kirbiñ ketip, jadyrai beredi.
Sarğaiyp qurağan tüie japyraqtar at tUiağynyñ astynda tot basqan qañyltyrdai qañğyrlaidy. Būl öñirde közin jūmbai öletin ömirşeñ gülder bar. Jal-jağalai şaşyratqynyñ kökşil gülderi peruza asyl tastai jäudireidi. Qaşan qar astynda qalğanğa deiin şaşyratqy güli solmaq i̇emes. Qazan ūrmai, qar jaumai gülqaiyrdyñ alaqandai aq gülderi bürik qūlaqtanyp, qarauytyp qalypty.
Alpystan asqan şağynda «Sypatailap», apai tösin aiqara aşyp, tañ bozynda jauğa şapqan Aqköz tabiğatynda da myna kökşil peruza gülge ūqsas birdeñe bar. Ol qazir qarakök barqytpen kömkergen aq qalpağyn basa kiıp, aqjal saryny sabyltyp bara jatqan şağynda Alataudyñ aq şoqylarynan jaralğan alpamsa perzent siiäqty. Adam, asyly, tabiğattyñ ūryğy. Tiri jan tabiğatyna tartyp tuady, öitkeni ol adamnyñ anasy. Tasty aspanğa qanşa laqtyrsañ da qaitadan jerge tüsetini siiäqty, būl Aqközdi de, onyñ soñynan i̇erteñ qalyñ qoldy da osy tuğan jerden aiyra almaisyñ. Osy topyraqta ölip ketuge riza, al aiyryluğa beiil i̇emes. Olardyñ tas qabyrğaly qara besigi osy Merke atyraby. Olardyñ boiyna kün süiip jükti bolğan qara jerdiñ: onyñ jusany men şäi-quraiynyñ, tory tobylğysy men rauaşynyñ, aşy miiäsy men dermene-jalbyzynyñ isi siñgen. Biylğydai şöbi şaia qūrğaqşylyqtyñ özinde şölge şydamdy şileuit jandaryn şüberekke tüiip jauğa jalañ tös attanyp bara jatqan myna jasaqtyñ attarynyñ bauyrynan sipap qalyp jatyr. Sol şileuitten osy i̇eldiñ äielderi şi tartyp, kiız üileriniñ qabyrğasyn jabady. Qaraly üi ahirettik arysyn sol şige orap şyğarady.
Tuğan jerdiñ aspany qara būlt qaptap tūrsa da qarata üidiñ tündigindei jyly köriner. Osy aspannyñ astynda, osy jerdiñ üstinde qorlyq pen zorlyqqa şydai-şydai tözimi kemerden asyp tögilgen aqköñil, añğal adamdar myna boz ala tañda, boz dalada tarğyl tastai tüiilip atqa qonğan bir zaman. Taqta jauyz patşa otyrğanda azattyq joly qan sasidy i̇eken. Soğan sanaly türde bas tikkender joryğy i̇edi mynau.
* * *
Merkeden künbatysqa qarai jiyrma şaqyrym şyqqanda aldan äsker qarasy mūnartty. Aqközdiñ jer qaiysqan qalyñ qolyna qarağanda jazalauşy otriad bir şökim ğana az qol siiäqty körindi.
– Qūdai būiyrtsa, mūny biz taptap ötemiz! – dep Aqköz üzenginiñ taralğysyn qysqarta tüsti.
– Kişkene jylannyñ uy köp bolady. Aqa, abailau kerek, – dedi Tūrar aduyn qarttyñ aptyğyn basyp. – Qoldy i̇ekige jaryp, qos büiirden orai şapqan jön. Sonda küşi i̇ekige bölinse, bälkim bizge jeñildeu tier.
Aqköz qoldyñ jartysyn Dosmaiyldy bas qylyp, qara joldyñ tau jaq betine ötkizdi de, qos qanattan bir mezgilde at oilauğa kelisti. Qyryq boz jylqynyñ qūiryq qylynan jasalğan boz qylañ tu jelbirep joğary köterildi. Onyñ janynan atqan tañnyñ araily şapağyndai qyzyl tu jelbiredi. Tūrardyñ aituymen Aqköz būl joryqta qyzyl tu köteruge kelisse de, keşegi Sypatai batyrdyñ saltymen at qylynan jasalğan aq jalaudy da tastamady.
– Aq jalau patşaniki! – dep Tūrar könbep i̇edi.
– Patşaniki aq bolğanmen, qos bas samūryğy bar mata bairaq, bizdiki tūlpar tektes jylqydan, tiri tännen şyqqan qyl bairaq. Mūnyñ äruağy basym, – dep Aqköz könbedi. – Būl bairaqta meniñ Aqjal sarymnyñ da qyly bar. Al köne, Aqjal januar, osy sapar tUiağyñ mūqalmağai, sürinip ketpei, süñgidei silte, tūlparym! – Aqköz attyñ jalyn sipap işinen kübirledi de, – i̇endigi zamat qarala kümis beldigin şeşip alyp, moinyna salyp tūryp aiqai saldy:
– Äruaq-qūdai jar bolsyn, i̇erlerim! Ata-baba äruağy qoldasyn, alğa!
Qalyñ qoldyñ şabysynan jer silkinip, tau qozğalğandai i̇edi. «Sypatailap!», «A qūdailap!» aqyrğan aiqaidan aspan asty küñirenip ketken.
Osy telegei teñizdiñ tolqynyndai şudy basa köktep bir kezde zeñbirekter gürsildedi. Satyrlai atylğan myltyqtardyñ azynauyq üni tañğy auanyñ sarynymen jañğyryğyp, alty qyrdan asa i̇estilip jatty. Ökirgen adam dauysy, şyñğyrğan jylqy dauysy, kök tütin men bozala şañ qapyryğyna, küigen i̇ettiñ külimsi iısi aralasyp, myna sūrapyldan köz tūnyp, adam i̇esinen adasyp, bas ainaldy.
Soğystyñ i̇eñ syn sätinde, jazalauşy otriad qyspaqta qalyp, i̇endi-i̇endi irgesi sögileiin dep tūrğanda köterilisşilerdiñ tu syrtynan, Merke jaqtan Arkadii Prihodko bastağan Pişpekten jetken tyñ küş tūtqiyldan soqty da, oñynan kelip tūrğan istiñ byt-şyty şyğyp, berekesi qaşa berdi. Qanşa ölermen bolsa da, būrşaqşa jauğan oqqa tötep bere almağan qarusyz qol qyrylğany qyrylyp, qyrylmağany teristikke, Oitalğa qarai syrylyp şegine bastady.
Qalyñ qoldyñ qaqyrap, byt-şyt bolyp jyrtylğanyn körip: «Qait! Qait!» – dep qaharlana aiqailap Aqjal attyñ üstinde alas ūrğan Aqközdiñ bir kez lezde dauysy şyqpai qaldy. Oñ iyğy topşasynan jūlynyp tüskendei, at üstinen ony bir dülei küş jūlqyp ötti de, batyr i̇esinen auyp, şalqalap bara jatqanda, sarbazdar kelip, Aqjaldyñ tizginin tartyp, qolbasşyny şegingender soñynan alyp ketip bara jatty.
– Kümis i̇er! – dep aiqailady Aqköz közin tars jūmyp alyp janyndağylarğa. – Rysqūldyñ kümis i̇eri... Men alai-būlai bolyp ketsem, Tūrarğa tabystañdar. Äkesiniñ amanaty. Tūrar qaida? Tūrar!..
Aqközdiñ aiqaiyn i̇estise de, janyndağy sarbazdary artqa būryla almai, jaraly sardardy qaumalap, alystağy mūnar qūmdy bet alyp, susi bergen.
Osy qym-quyt sürgin sapyrylysta Arkadii Prihodko öziniñ adamdaryna i̇eki kisini: Aqköz ben Tūrardy qolğa tüsirudi qatañ būiyryp tapsyrğan. «Būl dülei büliktiñ qos basy bar. Sol i̇eki basyn qağyp tastasaq, qalğany qauipti i̇emes», – dedi rotmistr äskerlerine.
Aqköz qolğa tüspei ketti. Özgelerden kiım kiısi, bitimi özgeşe Tūrar közge oñai tüsti.
* * *
Mañyraq mañyndağy soğysta-aq köz üirenşikti bolyp qalğan Tūrardy soldattar jan-jağynan qamalap, äueli astyndağy atyn közdep atyp qūlatyp, qūlağan attyñ astynda aiağy qaiyrylyp qalğan Tūrardy bes-altauy bas salyp ūstap, qol-aiağyn bailap-matap Arkadii Prihodkoğa alyp keldi.
– Tanydyñ ba? – dedi jas ofitser syñar i̇ezulep külip tūryp. – Arada talai jyl ötti ğoi. Tanymauyñ da mümkin. Vernyidy, türmeni, gimnaziiäny i̇esiñe alşy.
– Tanyğanda qandai, Arkaşa, men seni Taşkentten birge şyqqanda, jol üstinde tanyğanmyn. Bilesiñ be, qalai? «Aida!» degen aiqaiyñnan tanydym.
– A-a...
– Jas kezinde-aq i̇esirik i̇ediñ, iyğyñdağy pagon sağan aqyl qosa qoimasa kerek. Al sen meni küime üstinde tanymadyñ, Arkaşa.
Janynda böten adamdar, pristavtyñ orynbasary, soldattar tūrğanda tūtqynnyñ özimen mūnşa rabaisyz söileskenine şamdanyp, öz mundiriniñ namysyn qorğap, Arkadii Prihodko i̇endi sūstana qaldy.
– Küime üstinde tanymasam, arada az kün körer jaryq säuleñ bar i̇eken. İendi soñğy sağatyñ soqty. Seni ana jabaiy qandastaryñ siiäqty sūrausyz atyp tastai salsam, meniñ arym taza. Öitkeni soğys jağdaiy. Bilesiñ be seniñ qaraqşy bauyrlaryñnyñ qanşasy qolğa tüskenin? Jüz i̇elu qaraly. Tūtqynğa almai dalada atyp kete beru kerek i̇edi. Biraq kirgizdar i̇endi qūtyrmas üşin olardy jūrt köretin jerge aparyp atamyz. Al, seni äskeri tribunal sottaidy. Tribunal basyñnan sipamas. Atu jazasy i̇emes, asu jazasyna būiyrady. Merke bazarynda, qalyñ halyq aldynda asylasyñ. Oğan deiin senen bizge bir derek kerek. Seniñ käri serigiñ, älgi aty kim i̇edi?
– Aqköz Qosanov, – dep ölgen pristavtyñ orynbasary Teliaşkin jalbaqtai jauap qatty.
– İä, sol bizden qūtylyp ketti. Ol qaida baryp panalauy mümkin? Sony ait! Jaqyn joldastary kim? Qai auyl, qai bolystan? Sony ait! Azap körgiñ kelmese, aitasyñ. Aitpasañ, bizdiñ qalai aitqyzatynymyzdy sezetin şyğarsyñ. Aqközdiñ mekeni qaida? Qai jerdi baryp panalaidy?
– Ony men qaidan bileiin. Onyñ mekeni – keñ dala. Osy jerdiñ tau-tasy, ärbir tüp qamysy men qoğasy, ärbir būtasy – bäri pana. Joğary märtebeli general-gubernator Kuropatkin myrza Peterburgtegi soğys ministrine «Däl qazir Türkistanğa atty äskerler köp kerek... Jaiau äskerdi özim-aq jasaqtap alar i̇edim. Biraq şeksiz dalada kirgizdarmen atty äskersiz aiqasu öte qiyn...» dep telegramma bergenin sen bilmeuşi me i̇ediñ? Qazaqqa keñ dalanyñ bäri pana i̇ekenin general-gubernator bilip otyrğanda, onyñ senip jibergen adamy – sen nege bilmeisiñ? İendi būl dalada Aqközdi izdeu – bir maia şöptiñ işinen ine izdeuden de qiyn. Sondyqtan meni mūndai sūraq qoiyp qinama.
Tūrar myna toptyñ ortasynda öziniñ bedelin qaita-qaita tüsire bergenine tūldanğan ofitser aqyryp jiberdi:
– Sen şpionsyñ. General-gubernatordyñ depeşalaryn sen qaidan bilesiñ? Demek, Taşkentte, ölkelik ökimette senin sybailasyñ otyr. Seniñ ärbir taramysyñdy jeke-jeke suyryp otyryp, sol syryñdy da aşu kerek. Jetti äzirge. Äketiñder! Myqtap qarauyl qoiyndar! – dep būiyrdy rotmistr öz adamdaryna.
– Arkaşa, bir sūrağym bar? – Täkapparlyqpen attai berip qoldary qosa şanduly denesimen tūtas būryldy Tūrar.
Rotmistr tyjyrynyp qolyn bir-aq sermedi. Aidauyldar Tūrardy itermelei bastady.
– Nataşa qaida?
Mūndai sūraq kütpegen rotmistr közi i̇ejireiip, mynau meni mazaq qyla bastady-au dep jobalap, jyndanyp kete jazdady. Öziniñ jauy mūnyñ tuğan qaryndasynyñ beinesin keudesinde jyldar boiy saqtap jürgenin qaidan bilsin, basqaşa jorydy.
– Sandalma! Topas sūraqqa men jauap bermeimin. Äketiñder! – dep jerdi bir teuip qaldy.
IV
Merkeniñ äkimderi rotmistr Prihodko men Tūrardyñ būrynnan tanys bolyp şyqqanyna tüsinise almai, dal bolyñqyrady. Sony baiqağan ofitser Merke basşylarynyñ aldynda öziniñ älgi qūldyrağan bedelin qaitadan qalpyna keltirmek bolyp, küpine söilep ketti.
– Būl oñai jau i̇emes. Mūnyñ äkesi de oñai jau i̇emes i̇edi. Vernyidan bilemin. Äkesi katorgağa ketken. Bilip qoiyndar, būl katorjniktiñ balasy.
– Tak eto Kirgizbaev! – dep Teliaşkin öziniñ bilimpazdyğyn körsetip qalğysy keldi. – Osynda bir liberal tergeuşi Semaşko degen bolğan. Sonyñ pisari bolyp jürgen. Bir qūrmetti bolystyñ toiynda bülikşi Aqközge jaqtasqan. Da-da! İendi i̇esime tüse bastady. Mine, küşik! Azuy şyğa bastağan.
– Pristav myrza! Qaidağy Kirgizbaev? Ol – Rysqūlov. Öziñizdiñ iegiñizdiñ astynda ösken bolşevik. Jalpy, būl büliktiñ Äulie-Ata uezi boiynşa äsirese Merkede beleñ alyp ketkenine ne sebep? Osyny oilanyp kördiñiz be, qūrmetti pristav? Jo-joq, orynbasar... Būğan siz qandai jauap aitar i̇ediñiz? Bolşevikter, sotsial-demokrattar Uia salyp alyp jürgen joq pa sizdiñ uçastokke? Solarğa tiımdi de, jailyraq meken ğoi deimin Merke? Būğan ne der i̇ediñiz? İerteñ joğarğy jaq sizge osyndai saualdar qoiyp jürse, nemen tüsindiresiz? Aşyqauyzdyqtyñ nyşandary joq pa?
Myna jas ofitserdiñ özin tyqsyrtyp bara jatqanyna şamdanğan pristavtyñ orynbasary sol közi yrbyñdap, mūrty jybyrlap, moiny kiteldiñ jağasyna syimai dolyryp bara jatty.
– Märtebeli rotmistr myrza! Men i̇egde tartqan adammyn. Taiauda banditterdiñ qolynan qaza bolğan Sokolskii myrzamen birge Merkede on jyldan astam uaqyt qyzmet istedim. Biraq būl uaqyt işinde men joğarğy şen tarapynan i̇eşqandai sögis i̇estigen i̇emespin. Sizdiñ myna küdigiñiz meni qatty jäbirlep tūr, keşiriñiz, ärine...
– İendeşe şaitan alsyn, qatañyraq bolyñyz, y-y...
– Teliaşkin!
– Teliaşkin myrza! Ana qolğa tüsken kirgizdardy dereu jazalañyz. Biri qalmasyn. Qandai türde jazalaisyz – öz i̇erkiñiz. Tek ölim!
– Qūp bolady, rotmistr myrza! Men taptym. Būl banditter telegraf bağandaryn qiratqan. Jolda kördiñiz ğoi. Bizdiñ i̇esebimizşe, Merkeniñ şyğysy men batysynda jüzden asa bağan qūlatylğan. Är bağanğa – bir kirgizdan qūrbandyq şalamyz. Jol boiynda jatqany jaqsy. Älgide öziñiz aittyñyz ğoi, köpşilik köretin jerde jazalansyn dep. İeñ dūrysy osy. Būğan qalai qaraisyz.
– Ol da dūrys. Te... Teliaşkin. Oryndañyz. Al bağandar qalpyna keltirilsin. Telegraf jūmys isteitin bolsyn. Al ana glavardi qalyñ bazarda darğa asamyz. İeşqandai äskeri tribunal joq. Tribunal – myna men! Aldymen odan birşama derekter alamyz. Odan soñ...
* * *
Qyrğyn şalğan qyrküiek tañy yzğarly i̇edi. Tau bauraiynyñ tüni şildede de, tamyzda da salqyn bolady. Ala-köbeñ, qūlaniek şağynda keşegi maidan dalasyn mūnar basyp, quarğan jüzin mūñ kireukelep, jaraly alyp yñyrsyp jatqandai körinedi. Alataudyñ asqarynan ne paida, bauyryndağy qandy oqiğanyñ qañqiğan tilsiz kuäsi bolyp, tyrs i̇etpeidi. Qazan ūrmai, qar jaumai, japyrağy i̇erte sarğaiğan tal-daraq ört şalğandai sidañ. Būl öñirdegi biylğy quañşylyq – jau jağadan alğanda, böri i̇etekten tartqandai, i̇eñseni i̇ezip barady. Quañ-qūrğaqşylyqta tas şegirtke köp şyryldaidy. Qūdaidyñ tiri jändigi – ol da aşyğatyn şyğar. Qarğalardyñ qanaty sirek, keşeler jañbyrşa jauğan oq beinebir olardyñ da qauyrsyndaryn jūlyp-jūlyp äketkendei, seldir-selkeu. Biraq i̇endi qarğalar toiynatyn şyğar...
Qyrğyn şalğan qyrküiektiñ tañynda Teliaşkin tūtqyndardy Merke syrtyna alyp şyqty. Sonan soñ olardy i̇ekige bölip, bir tobyn Merkeniñ batysyna, bir tobyn şyğysyna aidatty. Atty äskerler, uriadnikter tūtqyndardy sart-sūrt sabalap, i̇eki jarylyp jürip te ketti.
Bir sūmdyqtyñ bolatynyn sezgen köterilisşiler i̇eki ūdai bölinuge yqtiiärly bolmai, qaitadan bir-birine qosylmaq bolyp antalap körip i̇edi, tars-tūrs myltyq atyldy da, taban astynda i̇eki jaqtan da birneşe adam oqqa ūşyp qūlap tüsti.
* * *
Rotmistr Prihodko Merkeniñ şyğys jağyna şyğuğa ūiğardy. Oğan bäribir i̇edi. İeki jaqta da «tamaşa» birdei boldy. Äiteuir şyğysqa basy audy.
Ol az soldattardyñ ortasynda qalyñ toptan keiinirek kele jatty. Mine, birinşi qūlağan bağan. Aldağy qalyñ top būl birinşi bağannyñ janyna tompaityp qana bir adamdy tastap ketipti. Qūlatylğan qu qarağai öziniñ qūny bir azamat i̇ekenin sezer i̇emes. Quanyşy da joq, renişi de joq.
Rotmistrdiñ astyndağy at qūlağy kenet tikşiıp, közi oqşañ i̇ete qaldy da, qors i̇etip, jalt berdi. Rotmistr özine oq tigendei ūşyp tüsti. Janyndağy soldattar ürkek atty qarys ūzatpai ūstap alyp, kök mäuiti mundirin topyraq tūtqan ofitserdi qoltyqtap, üsti-basyn qağyp, qolpaştap, qaitadan i̇erge qondyrdy.
İeldi ürkitu üşin jasalğan ölimnen äueli rotmistrdiñ astyndağy at şoşyp i̇edi. Ofitserdiñ üsti-basyn qanşa qaqqylasa da, mundirdiñ bir jauyryny qara daqtanyp qaldy.
At ürkitken ölik beti aspanğa qarap, közi miz baqpai aşyq jatyr i̇eken. Aspannan äldene izdegendei kirpik qaqpai qalğan. İeki qoly i̇eki jaqqa jaiylyp ketipti. Şamasy kelse, sol i̇eki qoldy aspanğa, kök täñirge qarai sozğysy keletin siiäqty. Aita almai qalğan äldeqandai aryzy bar, auzy da äntek aşyq qalypty. Ol sirä, aiqailap ta jatqan şyğar, biraq tiriler onyñ dauysyn i̇estimeitin bolar. Aiaqtary şūlğauşañ jatyr. Soğan qarağanda i̇etigi jaramdy bolar. Atqandar onyñ i̇etigin şeşip äketipti. Kenet öliktiñ mūrty jybyrlağandai körindi rotmistrge. «Mynany şala öltirip ketken toi», – dep qalğan ofitser janyndağy soldatqa:
– Bar, baiqaşy, ölgen be, tiri me? – dedi.
Soldat attan tüsip, janyna bir-bir basyp abailap bardy. Jatqan adam ūşyp tūryp özimen alysa ketetindei seskenedi. Ary-beri jūlmalap, audaryp körip:
– Märtebeli myrza! Qatesi joq, mült ketirmegen. Däl jürekten tigen i̇eken, – dedi.
Ölik i̇endi bir qyryndap, bir qoly astyna qaiyrylyp, bir qolymen jerdi qūşaqtap jatty. Tiriler onyñ aspanğa aitatyn aryzyn da aiaqtatpai, jüzin tömen qaratyp tastady. İendi tañğy samal onyñ mūrtyn sipalai almas. Osydan būl beişara kömilusiz köp kün jatady. Ülpildek mūrty jidip tüskenşe jatady. İeldi ürkitu, üreilendiru üşin jatady.
Kelesi bağanğa jete bergende, auzy küigen ürlep işedi, rotmistr attyñ tizginin qysqarta ūstap, i̇er üstinde saq otyrdy. Bağan tübinde i̇etpetinen jatqan adamdy körgende rotmistrdiñ aty tağy da oqşañ i̇ete qaldy. Biraq soldattar ürkuge şamasyn keltirmei jan-jaqtan tizgin tūtysty.
Būl i̇etpetinen tüskeniñ de myna jaryq düniede bitire almai ketken bir tyğyz şaruasy bardai, bir dittegen jerine qalai da jetuge talpynğandai, i̇eki qolymen topyraq tyrmalap, jer bauyrlap jyljuğa jantalasyp jatqan siiäqty. Äiteuir, tyrnağy ilinse, jauyn jambasyna ala jyğylğysy kelgendei ūly armannyñ aitylmağan azynauyq saryny bar.
Üşinşi bağananyñ janyndağy körinis būrynğy i̇ekeuinen özgeşeleu i̇eken. Aldyñğy atylğan i̇ekeudi körip, üşinşi qūrbandyq tirilei qarsylyq körsetken siqy bar. Öitkeni mūnyñ basy denesinen bölek jatyr i̇eken. Talşa moinynan qylyşpen şauyp tüsiripti. Kiıminiñ boi-boi bolyp jyrtylyp jatqanyna qarağanda köp alysqan. Qylyş soldattarda bola bermeidi, ony salaqtatyp asynyp jüretin Teliaşkinniñ özi de. Būl sirä, sonyñ qoltañbasy. Denesinen bölingen bas ärirek domalap baryp, betimen öz denesine qarap tüsipti. Öz denesine özi yzalanğandai, jağalasqanda jauğa äli jetpegenin sögip tūrğandai, bassyz jatqan tūlğağa qarap, tistenip qatyp qalypty. Dene men bastyñ arasyn qaita jalğastyrğysy kelgendei i̇eki ortağa qarauytyp qan atypty. Alty ai jazğa yndyny qūryp jatqan topyraq aşqaraqtyq jasap, jyly qandy lezde jūtyp jiberip, köbersip te ülgeripti.
Rotmistr tistengen basqa köp qarap tūruğa däti şydamai, atty tebinip kep qaldy. İendigi jolda ol bağan bas saiyn toqtağandy qoiyp, şoqytyp ala jöneldi. Bağandar jaqqa qaramauğa tyrysty. Kelesi böreneniñ tūsynan ötip bara jatqanyn ol astyndağy attyñ qūlağy tikireie qalğanyn sezip, asau aqaltekege «no-no!» dep sabyr aityp keledi. Ofitserdiñ tilin ala bermeitin ürkek aiuan kezekti bağannyñ tūsyna jete bergende oqys jalt berdi de, qanşa saq otyrsa da Prihodko ūşyp tüse jazdady. Janyndağy bir soldat oğan at auystyryp mineiik dep ūsynys aitty. Aibyndyraq körinu üşin aqalteke laiyq i̇edi, biraq ūdaiy qaşan tastap ketedi dep qorqyp otyrğannan göri, qarabaiyr bolsa da, soldattyñ atyna auysyp minudi jön kördi.
Teliaşkin toby oşarylyp qalğan i̇eken.
– Ne tūrys? – dedi mästek attan aiağy salañdağan rotmistr.
Teliaşkin rotmistrdiñ i̇esek mingendei syqpytyn i̇ersi körse de, syr bildirmei:
– Märtebeli myrza, qūlağan bağandar tausyldy. Būl toptağy jetpis bes tūtqynnyñ beseuine bağan jetpei qaldy. Ne isteu kerek? – dedi.
– Teliaşkin! Sony da menen sūrau kerek pe? – dep rotmistr Prihodko reniş keiip tanytty. – Ne köp – bağan köp. Osydan Pişpekke deiin, Pişpekten Vernyiğa deiin tizilgen bağan. Kirgizdardy tügel qyrsañ da bağan tabylady. Beseui qalsa, beseuin de salbyratyp il de qoi! Sony da söz dep...
Äñgime osymen tämäm degendei rotmistr nazary basqa jaqqa, sonadaidan köringen kümbez jaqqa audy.
– Anau ne? – dep sūrady ol janyndağylardan.
– Ol Sypatai degenniñ mavzoleii, märtebeli myrza. Merke, Botbai kirgizdardyñ sondai kösemi bolğan i̇eken.
– Qalai? Qalai? Spat... Spataimen... Spartak...
– Sypatai, märtebeli myrza, – Teliaşkin rotmistr mas i̇emes pe dep būrynğydan beter küdiktene tüsti.
– A-a, Spatai, Spatai... Ony men qaidan i̇esittim? Ah, şaitan alsyn! Keşe de, aldyñğy küni de myna jabaiy kirgizdar bizge ūdaiy «Spatai! Spatai!» – dep ūrandap, tiısken joq pa? Äne, mäsele qaida jatyr! Kirgizdardy qyramyz, al ūrany qada beredi. İerteñ tağy şyğady ğoi: «Spatai! Spatai!» – dep şiebörişe şuyldap. Aida, soldattar! İer soñymnan! – dep rotmistr mästek atty büiirinen tors-tors tebinip qaldy.
Ūly joldyñ boiynda tūrğan kümbez janyna kelgende i̇edäuir biık i̇eken. Tört qūlaq kümbez asa säuletti de i̇emes, biraq küigen qyştan soqqan mazar aşyq aspan astynda tūrğanyna jarty ğasyr ötse de äli jap-jaña siiäqty. Jan-jağyna otyrğyzylğan tyrbyq qara ağaştardyñ būtalarynda älemiş: aq şüberek, kök şüberek, qyzyl, jasyl, sary şüberek – jer dünie halyqtarynyñ jelbiregen tularyndai terbelip tūr. Jol jaqqa qarağan jalğyz i̇esiktiñ ar jağy qap-qarañğy.
Rotmistr Prihodko Mysyrdağy Sfinkstiñ aldyna kelip tūrğan Osman sūltany iaki Napoleon siiäqty. Özin solai sezinedi. Napoleonğa i̇eliktep, sonyñ äreketin qaitalamaq boldy.
– Soldattar! – dedi ol mästek attyñ üstinde şirene tüsip, oñ qolyn köterip,– Kümbezge qarai üş dürkin zalp berip atyñdar!
– Zeñbirekpen atpasa myltyqpen atqan ne bolady, märtebeli myrza? – dep qaldy janyndağy bireu.
– Şaitan alsyn! Sonau Merkeden zeñbirek tartyp, äure bolar kez i̇emes, üş dürkin zalp berip köriñder!
Otyz myltyq istikteri künge şağylysyp, kümbezge qarai şanşyla-şanşyla qaldy.
– At!
Otyz öñeş birdei ökirgende Aspara tauy teñselgendei, qara jer bolar-bolmas dir-dir i̇etti. Kümbez qyştarynyñ jañqasy jan-jaqqa şaşyrap baryp, barmaqtai, barmaqtai şūbar izder qalypty. Jol jaqqa üñireiip tūrğan qarañğy i̇esikten kenet bir däu maqūlyq qalbañ i̇etip şyğa kelgende, soldattardyñ attary japyryla, osqyryna, pysqyryna, şyñğyra jalt berip talailary jol üstinde qūlap tüsti. Tipti i̇eñ juas degen mästektiñ özi Prihodkony tastap ketti. Rotmistr bağana biık aqaltekeden qūlağannan göri būl jolğysy qattyraq boldy. İesekten qūlağannan göri attan qūlağan artyq. İesek minip körmegen ofitser mūny bilmese kerek. Oñ jaq şekesin kiyrşyq, tastaq jol oñdyrmai osyp jiberipti, betin qan jauyp jüre berdi.
Jeñimpazdar i̇endi-i̇endi üsti-basyn qağyp, bet-auyzdaryn sipalap jatqanda, bireui:
– Özi de jyn-peridei i̇eken, – dep küldi.
Üreilengen jūrt onyñ külgenine tañ qalyp:
– Neni aitasyñ? – desti.
– Älgi ükini aitam.
– Şynnan üki me? Men aruaq pa, albasty ma dep qalyp i̇em.
– Men Sypataidyñ özi şyğar dep oiladym, qūdai aqy...
– Osy oiyndy qoisaq qaitedi, rotmistr myrza? Qanşa degenmen, ölgen adam... Biz ölgendermen soğyspaimyz ğoi.
– Aqymaq! Qorqyp qaldyñ ba? – dep rotmistr aq oramalmen şekesin sürtip tūryp, jerge bir tükirdi. – Būl Spa... Spatai degeniñ ölip jatqannyñ özinde tiri kirgizdardyñ talaiyna tatidy. Būl – ūran ğoi! Jaudy jeñu üşin, onyñ jalauyn jyğyp, ūranyn joiu kerek! Jä, men zeñbirekpen qirattyram. Al i̇endi keri qaitaiyq.
* * *
Napoleonnan keiin basy adam, denesi arystan pişindi Sfinkstiñ mūrny tüsip, säñkiıp qalğan. Rotmistr Arkadii Prihodkodan keiin Sypatai kümbeziniñ töbesi qara şeşek şalğandai, şūrq-şūrq tesik, şūbar ala bolyp qaldy.
Dünie qyzyq qoi. Sol Napoleon topan sudyñ ortasynda, Äulie İelena aralynda aidauda jürip öldi. Asqazan raginen azappen öler aldynda mümkin onyñ köziniñ aldynda mūrny tüsip, säñkigen üreili Sfinks janalğyştai bolyp tūrğan şyğar, kim biledi. Napoleonnyñ süiegi äldeqaşan qurap ketti, al säñki pūşyq Sfinks äli tūr Mysyr şaharynda...
Rotmistr Arkadii Prihodko qaitar jolda mūny oilady ma, oilamady ma – belgisiz. Biraq jol boiy jaq aşyp, til qatqan joq, äkesi Prihodko ölgendei mästek attyñ üstinde tünerdi de otyrdy.
Ol jūrt topyrlap tūrğan jerde tana basyn köterip aldy. Teliaşkin toby soñğy tūtqyndy jaiğastyryp bolyp, būlardy kütip tūr i̇eken. Soñğy tūtqyn i̇eki qoly artyna bailauly, i̇eki aiağy da qosaqtalyp tañylğan, qarağai bağannyñ temir qūlağyna öziniñ qam qaiys beldigine moinynan ilinip salañdap qalypty. Qarağai bağanğa asylğan adam asa iri körindi. Adam ölgennen keiin boiy ūzaryp ketedi desedi, mümkin ras ta şyğar, äiteuir myna tūtqynnyñ aiağy jerge tier-times salbyraidy.
Rotmistr salbyrağan denege taiap baryp, älginiñ betine ūzaq qarady. Tūtqyn basy rotmistrge joğarydan tönip tūr. İeki ūrtyn basqan şalğy mūrttyñ ūşyna tūryp qalğandai bir-bir tamşy jyltyraidy. Jantäsilim aldynda közinen jas şyqqan şyğar. Zor denesinde jyrtyq-jyrtyq böz köilektiñ silemi ğana bar. Basy qūlağan tösinen tūmar siiäqty birdeñe körinedi. Rotmistr alasa attyñ üstinde üzeñgige aiağyn tirep tūryp, i̇erden qūiryğyn köterip, älgi tūmarğa üñildi. Alaqandai ağaş tūmar ala jippen älgi adamnyñ moinyna tağylğan i̇eken. Orysşa jazudy körip, rotmistr būrynğydan beter qūmarlyq qysyp, älgini oqi bastady. Ağaş taqtanyñ betine siiä qalammen qisyq-qisyq jazylğan söz:
«Turkestanskii krai, Aulie-Atinskii uezd, Merkenskii uçastok, aul Manrak, Tailak» dep tūr.
– Mañyraq qaisy? Örtenip ketken auyl i̇emes pe? – dep sūrady rotmistr Teliaşkinnen.
– Däl solai, märtebeli myrza.
– Auylda jürip adasyp ketem dep oilady ma, mūny nege tağyp alğan?
– Nadan kirgiz ğoi, märtebeli myrza. Būl kirgiz da soldatqa qara jūmysqa alynatyn bolğan. İeger soldatqa ketsem, kerek şyğar degendegisi ğoi, sirä. Būlardyñ köbisi söitedi. Osyndağy orystarğa jazdyryp alady.
Rotmistr oilanyp qaldy.
– Demek, būl soldatqa baruğa bir mezgil peiildi de bolğan. Biraq bülikşilderdiñ dürmegine qosylyp ketken. Keşirim i̇etuge de bolatyn i̇eken. Beker darğa asyp jibergensiñder, Teliaşkin!
– Däl solai, märtebeli myrza! Būl özi osyndağy qūrmetti Kuzmin baidyñ jalşysy i̇edi. Mūny azğyrğan sol Kuzminniñ i̇ekinşi jalşysy Pahom Petrov degen orys, maidannan mügedek bolyp qaitqan. Sonyñ arbauyna tüsip qaldy.
– Sony bile tūra, nege öltirdiñ ittiñ balasy?!
– Öziñizdiñ ämiriñiz boiynşa märtebeli myrza. Būlardyñ aq-qarasyn tekserip jatatyn sot bolğan joq qoi.
– Qysqart!
– Al Pahom it bolatyn bolsa, kirgiz bülikşilerine qosylyp ketip, keşe bizben soğysty ğoi.
– Ol qaida qazir?
– Oqqa ūşyp öldi, märtebeli myrza. Men özim kördim. Alğaşqy şaiqasta. Mañyraq mañynda.
– Atama sol qarğys atqan auyldyñ atyn!
Rotmistr äldeqaida, batys jaqqa köz qadap, basyn äntek şaiqap, myrs i̇etti.
– German soğysynda i̇erlikpen öludiñ ornyna, i̇elge oralyp, bülikşilerge qosylyp, öz qandastarynyñ qolynan oqqa ūşu... netken masqara!
Äiteuir myrzağa jağymdy birdeñe istesem degen nietpen Teliaşkin i̇eptep qana:
– Märtebeli myrza, onda būl kirgizdi adam siiäqty jerlesek qaitedi? – dep sipaqtady, bağandy nūsqap.
– Qajeti joq, bolary – boldy. Tūra bersin.
Osyny aityp rotmistr mästek attyñ toq büiirin tors-tors tebinip qaldy.
Japqan közden bastap körgen-bilgenin aitqan kezde – o dünielikterdiñ bäri-bäri Täñiriniñ özi bastap, külli perişteler, äzireiil, jäbireiilder selt i̇etpesten ūiyp tyñdap, ünsiz tebirenip, küizelip, küñirenip ketti. Tipti Täñiriniñ de qyzyl jiek käri közderinen sora-sora jas parlap, ūzyn aq saqalyn juyp ağyp jatty.
– Apyrai-ai, bizdiñ mūndağy tamūğymyz – jaryq düniedegi sūmdyqtarğa qarağanda jūmaq i̇eken ğoi! – dep til qatty bas Äzireiil.
– İe, beişara pendem, körgen azap-tozağyñ basyndağy şaşyñnan da köp i̇eken. Sen künädan päk, nağyz periştesiñ, – dedi Täñiri keuiljirigi jibip ketken däu mūrnyn bir tartyp qoiyp. – Qalasañ, osyndağy periştelerdiñ bastyğy i̇etip qūiaiyn. Qalasañ, seni tiriltip, jaryq düniege qaita jibereiin. Tañdağanyñdy al.
– Jo-joq, qaitpaimyn! – dep Tailaq şar-şar i̇etti.
– Sonda qalai? – dep Täñiri sarsañ, i̇eki qolyn i̇eki jaqqa jaiyp jiberdi,– «Ua, Täñiri, tiri qyla gör, öltire körme!» – dep jaryq dünieden kelip jatqan aryzdardan meniñ qūlağym kereñ bolyp qaldy. Al sen ğoi, qaita tirilgiñ kelmeidi.
– İei, Täñiri! Jaqsylyq qylsañ – men jaryq düniede jürgende qaida qaldyñ! Men sağan sonda jalynbady deisiñ be?! – dep Tailaq aşyna aiqailap jiberdi.
Täñiri qyzyl jiek, aq şel közin taiqytyp, tömen qarady. Appaq perişteler Uialğannan qyp-qyzyl bolyp ketti. Äzireiil, Jäbireiilder öz bastaryn özderi toqpaqtap, betterine tyrnaq saldy...
* * *
Merke pristavynyñ tarbiğan, jalğyz qabat ülken qyzyl üii köşeniñ tau jaq betinde i̇edi de, türme sonyñ qarama-qarsysynda bolatyn. Aralary jaqyn-aq. Sol türmeden pristav keñsesine qarai kele jatqan üşeuge ary-beri ötken halyq qalt tūryp qarai qalysty. Üşeudiñ aldynğysynyñ qoldary artyna bailauly. İeñsesin biık, basyn tik ūstap sūsty kele jatqanyna qarağanda ana soñğy i̇ekeudiñ qojaiyny i̇eken dep te qalasyñ. Biraq sälden soñ onyñ qoly bailauly, artyndağylardyñ myltyqtary kezenuli i̇ekenin körip, birinşiniñ tūtqyn i̇ekenin, soñğylardyñ aidauyl i̇ekenin añğarasyñ. Aidauyldardyñ biri – uriadnik pūşyq Obrovty Merkeniñ itine deiin tanidy.
Poştanyñ torly terezesinen köşege qarap tūrğan Qabylbek Tūrardy birden tanydy.
– «Atuğa alyp bara jatpasyn!» – dep qorqyp qaldy.
«Ne isteu kerek? Tez Kovalge aitu kerek. Bir tapsa, amalyn sol tabady. Jigitterge habarlau qajet. Tūrdaly osynda, Maqsūt pen Törebek te osynda. Olardyñ bärin aralap şyğuğa jarty kün ketedi. Jūmysty qaitedi? Poşta bastyq rūqsat berer me i̇eken? – Tūrar üşin qorqa tūrsa da, onyñ sonşalyqty täkappar, sabyrly türin körip, Qabylbek bir jağynan süisinip te qaldy. Özimen birge oqyğan balalarğa Tūrar: «Diırmende tuğan tyşqannyñ balasy dürsiliñnen qoryqpaidy» degendi jiı aituşy i̇edi. «Ras, – dedi Qabylbek işinen qyzyqqandai bolyp. – Būl qarşadaiynan türmede i̇eken. Biz mūnyñ körgeniniñ onnan birin kördik pe i̇eken... Biraq batyrdyñ özi bir oqtyq...».
Köşe boiy kädimgidei qarañ-qūrañ köbeiip, kübir-sybyr äñgime şyğa bastady:
– Mynau Tūrar ğoi!
– Keşegi soğysty bastağan osy deidi ğoi.
– Joq, Aqköz!
– Osy da bar. Äitpese, aidauğa ala ma?
– Ras bolsa, mūnyñ äkesi kädimgi Rysqūl da qatysty deidi keşegi soğysqa.
– Beker. Ol qaida, Sibirge aidalyp ketken.
– Oibai, qaşyp şyğypty deidi.
– Aqközdiñ qolyna qosylyp, soğysqa qatysypty.
– Äi, nede bolsa, äkeli-balaly – i̇ekeui de nağyz i̇erler i̇eken. Äkimderdiñ qūiryğyn bir bülk i̇etkizdi ğoi.
– İeri bar bolsyn, i̇el qyrğynğa ūşyrady. Ana ülken joldyñ boiy tügel ölik deidi. Bülik qoi būl! Östip tūrğanda bälege qalmaiyq, qoi taraiyq...
– Ai, özi de qasqyr i̇eken, qasqaiyp bara jatqanyn qaraşy!
Ürkek qauym osylai dep sybyr-sybyr söilesip, qipaqtap qala berdi de, Tūrardy aidauyldar pristav keñsesine alyp kirip ketti. 
General-gubernator jandarmeriiäsynyñ rotmistri Arkadii Prihodko i̇endigi Tūrardyñ jüni jyğylğan şyğar dep kütken. Qanşa qaisar bolsañ da, ölim aldynda qobaljymas adam joq. Ömirge kelgen i̇ekensiñ, anañnyñ qūrsağynan şyr i̇etip tüsken şaqtan bastap, barar jolyñnyñ aqyry bir ölim. Ony tiri jannyñ bäri biledi jäne moiyndaidy. Biraq sol qaharly sätpen betpe-bet kezdeser şaq, äsirese, jas azamat üşin aianyşty şyğar. Al biraq tabiğat zañyn jaqsy biletin aqyldy adamdar ölimnen qoryqpaidy desedi. Öitkeni olar būl zaualdyñ aqiqat i̇ekenine közderi jetedi. Sokratqa bireu: «Sizdi otyz ozbyr ölim jazasyna būiyrdy», – depti. Sonda Sokrat saspastan: «Al olardy ölimge tabiğattyñ özi būiyryp qoiğan», – dep jauap beripti. Ajaldyñ azu tisinde tūrğannyñ özinde ölim turaly oilamaudan abzaly joq.
Ölgen pristav Sokolskiidiñ kreslosynda Tūrardyñ keluin kütip, şalqaiyñqyrap, özin-özi dürditip otyrğan rotmistr tūtqyn kirip kelgende i̇eriksiz qopañdap, ornynan köterile berdi...
Tūrar rotmistrge qarama-qarsy bir jaidaq taburetkege otyrdy. İekeuiniñ arasyn kök mäuiti ülken şombal üstel bölip tūrdy. Aidauyldar ärirek şeginip, bosağa jaqta qatyp qaldy.
– Al, i̇endi i̇erkin söileseiikşi. Biz körispegeli on jyl bolypty ğoi, – dep söz bastady qaitadan şalqaqtağan rotmistr papiros tūtatyp, auzyn qisaita tütin şyğaryp bolyp. – On jyl işinde men gimnaziiä bitirdim, Taşkenttegi kadet korpusyn bitirdim. Sonda qyzmette qaldym. Al sen... İeger sol joly qaşyp ketpei, bizdiñ üide jüre bergeninde, mümkin sen de ofitser bolyp şyğar ma i̇ediñ...
– Joq, Arkaşa, seniñ süiikti äkeñ meni dini oquğa daiyndağan. Men mūsylmandardy hristian dinine uağyzdaityn missioner boluym kerek i̇edi. Orysşa aitqanda ony: «şilo – na mylo» deidi.
Arkadii Prihodko basyn şaiqap, qolyn i̇erbeñdetip, tütindi qualady.
– O da jaman bolmas i̇edi. Bilesiñ be, qazir Reseide patşadan keiingi i̇eñ myqty adam kim?
– Bilemin, – dedi Tūrar jūlyp alğandai. – Grişka Rasputin. Sibirden şyqqan pop symaq. Biraq sol patşanyñ özinen de myqty ma dep qorqamyn. Öitkeni gosudar özi sonyñ aitqanyna könip, aidauynda jüretin körinedi.
– No-no! Tarta söile! Gosudar seniñ oiynşyğyñ i̇emes! – dep Arkadii Prihodko lezde özgere qaldy. – Jaraidy, i̇eski dostarşa biraz äñgimelestik. İendi negizgi mäselege köşeiik. Biraq i̇eskertemin. Men būrynğy «Arkaşa» sen būrynğy «Turarka» i̇emespiz. Ūly imperiiänyñ adal saqşysy men onyñ jauy, qarama-qarsy otyrğandar. Sondyqtan tek resmi söilesemiz. Men sūraimyn, al sen tüzu jauap beruge tyrys. Al sonymen joldasyñ Aq... Aqköz qaida jasyrynyp jürui mümkin?
– Ony būryn aitqanmyn, qosyp-alarym joq.
– Tak. Qasarysasyñ. Biraq biz tiliñdi şyğara alamyz. Bala i̇emessiñ, tüsinesiñ ğoi.
– Aitarymdy – aittym.
Sūraq qataia, jauap qasarysa tüsken saiyn bosağadağy aidauyldar da şiryğa bastağan siiäqty.
«Qap!» – dese, «ars!» i̇ete tüskeli tūr.
Rotmistr kreslodan tūryp, tereze jaqqa baryp, omyrauyna qoldaryn aiqastyra ūstap, biraz tūrdy.
Syrtta telegraf symyna qarlyğaştar qaz-qatar tizilip, kün şuaqtap otyr i̇eken.
– Sen bilesiñ be, qolğa tüskenderdi biz qalai jazalağanymyzdy? – dedi rotmistr ökşesimen qalt būrylyp, hrom i̇etiginiñ sirisin syqyrlatyp.
– Sezemin, – dep Tūrar sazaryp qaldy.
– Ä, sezesiñ. Senin sybağañ basqaşa. Olar qinalmai, oñai opat boldy. Beker sazarma. Aqköz qaida? Sony ait. Bir. Taşkentte kimdermen bailanysyñ bar? İeki. Osy i̇eki sūraqqa qanağattanarlyq jauap berseñ – mümkin, jazañ jeñildener. Bilesiñ be, men seni bala künnen-aq jek köretinmin. Nesin jasyraiyn. Biraq tabandylyğyña iştei tabynatynmyn. Tabandy boludyñ da orny bar. Al taban tirer jeriñ qalmağan kezde, jazadan qūtyludyñ jolyn tabu da aqyldylyq. Fanatik bolu – nadandyq. Al seniñ köziñ aşyq qoi. Mümkin, meniñ senimen bylai beibit söilesuimniñ özi de sol sebepti şyğar. Basqa bireu bolsa...
Ofitser öz keñirdegin ūstap tūryp, üidiñ töbesin körsetti.
– Ūqtyñ ba? Şydamnyñ da şegi bar. Seniñ sarbazdaryñnyñ birazy bağan basynda salbyrap ta qaldy. Sarbazdaryñ tūrmaq, ūranyña deiin jazalandy.
Tūrar tüsinbei, jalt qarady.
– Sarbazdaryñ şulap aiqailaityn ūran şe? «Spatai! Spatai!» Soldattar onyñ kümbezin atqylady.
Tūrar myrs i̇etip külip jiberdi.
– Ölgenderge de oq attyq de. Jaraisyñ, rotmistr. Al sen bilesiñ be onyñ kim i̇ekenin? Seniñ būl masqarañdy i̇estise, ūly märtebeli gosudardyñ özi aşulanuy mümkin. Nemenege aqşiiä qaldyñ? Jä, ol ötken tasyrdyñ orta şeninde Reseige osy ölkeniñ öz i̇erkimen qosyluyn jaqtap, patşağa hat jazğan adam. Ol Çerniäev otriadymen qol ūstasyp, Qoqanğa qarsy soğysqan adam. Jeke özi i̇emes, qalyñ qol bastap şaiqasqan. Kadet korpusyn bitirdim, general-gubernatordyñ oñ qolymyn deisiñ, al tarihty bilmeisiñ. Sypatai kümbezin atqyzğanyn şataq bolğan i̇eken, sağan janym aşidy. Mūnyñdy bilse...
– Jä-jä, qorqytpa, – dep kelimdäri jegendei rotmistr tyjyrynyp qaldy. – Ol Çerniäev zamany. Ol kezdegi Spatai röli dūrys ta şyğar. Al qazir bülikşilerdiñ ūranyna ainalğan Spatai – patşanyñ jauy. Meni bilim jağynan aqsatpaq bolğanşa, aldymen logikany tüsinip al. Sen öziñ institut äli aiaqtağan da joq körinesiñ ğoi. Aitpaqşy, Taşkentte seni qalai kezdestirmegem?
– Kezdespegenimiz jaqsy bolğan. Vernyida körsetken qorlyğyñ äli i̇esten şyqqan joq.
– Sen kekşilsiñ, ä? Kekşildik – aqyldylyğynyñ belgisi i̇emes. Biraq senen ne aqyl kütuge bolady. Öletin bala molağa qarai jügiredi degendei, qasarysyp otyrğanyñ mynau. Seneriñ, süieneriñ joq. Däl osy jerde osy tälkegiñ! – Kenet rotmistrdiñ közi şyny siiäqtanyp şaqşiyp ketti de, Tūrardyñ astyndağy taburetkany teuip kep jiberdi. Tūrar şalqalai qūlap tüsti. Aidauyldar aitaq kütken töbetterdei dürdiıse qaldy.
Tūrar artyna qaiyrylyp bailanğan qoldarynyñ şyntağyna süienip, ūmtylyp-ūmtylyp baryp, ornynan qaita tūra bergen kezde keñseniñ i̇esigi keñ aşyldy da, sol i̇esikke äreñ syiyp Atamyrza kirip keldi.
– A-a, Aibarov myrza, marhabat. Tanydyñyz ba, qatelespesem, sizdiñ «i̇eski dosyñyz» ğoi myna tūrğan? – dep Arkadii Prihodko mysqyldağan bolyp, Atamyrzağa synai köz tastady. Tūrarmen tuasy bitispes jau i̇ekenin däleldeitin kez osy i̇ekenin Atamyrza jyldam sezdi de:
– İä, «i̇eski dos» i̇ekenimiz ras, rotmistr myrza, – dep Tūrardyñ, qasyna taiap kelip, kenet şyqşyty būltyldap, dürdik i̇erinderi buldog ittiñ i̇ezuindei salbyrap, ūrtynan köbik körinip, bitikteu közderi tūnjyrap ketti de, qūlaştap tūryp, tūtqynnyñ betin ala perip kep jiberdi. Tūrar tältirektep baryp, juan üstelge tirelip baryp toqtady. Atamyrza tağy ūmtyla bergende, rotmistr:
– Aibarov! Tym qyzbalanbañyz. Jūdyryq jūmsau siz ben bizdiñ isimiz i̇emes. Analar da jetedi, – dep bosağada tūrğan i̇eñgezerdei i̇eki soldatty iegimen nūsqady.
– Jäi, i̇eski i̇esebim bar, – dedi Atamyrza alğaşqy raiynan qaitsa da, qalşyldañqyrap tūryp. – İesinde me, Tūrar, mekteptiñ koridorynda mūrnymdy qanatqanyñ?
Tūrar jäi i̇ezu tartyp küldi de qoidy. Jymiğan i̇ezuinen jyljyp qan ata bastağan. Sürtip tastauğa qoly qaiyruly. «Jylama, auzym qanady deme, şie jedim de!» – degen qaharly ün qūlağyna tağy keldi.
– Ūpai būlai teñespeidi ğoi, Atamyrza. Kegiñdi segiz jyl boiy saqtağan i̇ekensiñ. Biraq qaitara almadyñ. Meniñ auzym qanağan joq. Atamyrza, aiaimyn seni. uialmaisyñ ba, bala kezdegi jegen jūdyryqty i̇endi rotmistr myrzağa şağynyp aituğa!
Atamyrza sözden tosylyp, i̇endi tağy da qolyn ala ūmtylaiyn dese, Prihodkonyñ i̇eskertuinen seskenip, ofitserden kömek kütkendei jalyna qarap i̇edi, rotmistr onyñ kömeiine tyğylyp tūrğan tilekti ūqty da, soldattarğa iek qağyp, belgi berdi.
Tamūq bastaldy.
– «Köke, şiege tūiatyn boldym», – dedi Tūrar mekeni beimälim äkesimen oişa söilesip.
* * *
Qabylbek öziniñ ūstazynyñ qartaiğanyn baiqady. Saqal-şaşy baqbaqtyñ basyndai ülpildep, būrynğydan beter appaq qūdai bolyp ketipti. Qabylbekti körgennen sürine-qabyna qarsy jürip, şäkirtin bauyryna basyp qūşaqtady da, oğan äinektiñ ar jağynan jasaurağan közin qadap:
– Soiqannyñ işinde sen de boldyñ ba, Qabylbek? – dedi.
– Joq, İvan Vladimiroviç, köterilis bastalardyñ aldynda meni poşta bastyq Dolgopiatov Pişpek pen Vernyiğa jūmsap jibergen. Vernyidan qaityp Pişpekke kelgende, «jol qauipti, bülik şyğyp jatyr», – dep bizdi jürgizbei qoidy. Sodan tek keşe ğana oraldym. Merkege jaqyndağanda körgen sūmdyğymdy, İvan Vladimiroviç, auyzben aityp jetkize almaimyn. Bağan bas saiyn asylğan, atylğan adam; jol boiy qan sasidy. Tünimen şoşyp, ūiyqtai almai şyqtym. Būl ne sūmdyq İvan Vladimiroviç?!
– Tarihta talai genotsid bolğan, bauyrym. Būl sonyñ jaña türi. Jiyrmasynşy ğasyrda jetilgen türi. Biraq adam qany – su i̇emes. Ol tegin ketpes. Patşanyñ tağy syqyrlai bastady. Soğystağy jağdai anau. Milliondağan adam qyrylyp jatyr. Bir jaqsylyqtyñ tolğağy jetken siiäqty. Al myna Merkedegi köterilis sol jaqsylyqty jaqyndata tüsedi. Sen körgen marqūmdar sol jaqsylyq üşin qūrban bolğandar. Jasyma, bauyrym. Sätin berse – töñkeris jaqyn.
– İvan Vladimiroviç, meniñ sizge asyğyp kelgen sebebim basqa: jaña men konvoimen pristav keñsesine kirgizilgen Tūrardy kördim. Ony da jazalaityn qauip bar. Sirä, sūraqqa alyp jatyr. Qalai qūtqaramyz? Ne amal bar, ağatai? Şynymen aiyrylyp qalamyz ba Tūrardan?!
Qabylbektiñ közine jas üiirilgenin körip, ūstaz ony arqasynan qağyp, jūbatqan boldy.
– Kelgen bette nege aitpaisyñ? Apyrai, asyğaiyq ta! İeger bügin tünge deiin aman bolatyn bolsa, sirä qūtqarudyñ säti tüser. Türme qarauyldarynyñ işinde meniñ tanystarym bar. Ras, olar bügin tünde qarauylda tūra ma, tūrmai ma, bilmeimin. Ümit i̇eteiik. Al sen tez jigitterdi jina. Seziktenip qalmasyn, abailañdar. Şoğyrlanbañdar. Tūrdaly Toqbaev, Maqsūt Jylysbaev, Saduaqas Jamansartov, Törebek İsabekov... Osylar senimdi. Tez jalğas. Piterden mağan i̇eşteñe tüsken joq pa?
– İeşteñe köre almadym, İvan Vladimiroviç.
– İä, qazir poştanyñ ketui de qiyndady ğoi. Jaraidy, tez jönel. Men de ketemin qazir.
Qart ūstaz Qabylbek üiden şyğyp ketkenşe, tereze jaqqa baryp, köşe jaqty baqylap tūrdy.
«Būl da qarmaqqa ilinip qalmağai!» – dep tiledi işinen. Qabylbek te Tūrar siiäqty mūnyñ qolynda oqyp jürip-aq keñcege ornalasqan. Merke poşta bastyğynyñ kömekşisi. Talai jyldan beri İvan Vladimiroviç «Koval» degen familiiämen Peterburgten jasyryn kitaptar alady. İeger poştada Qabylbek Sarmoldaev istemese, ortalyqpen bailanysu mümkin i̇emes i̇edi. Merkedegi sotsial-demokrattardyñ şağyn üiirmesinde osy Qabylbek te bar. Özge şäkirtterden Tūrdaly, Maqsūt, Saduaqas... Törebek. Būlardyñ işinde Tūrdaly men Törebek qyrğyz balalary, Maqsūt pen Saduaqas osy merkelikter. Törebekti aldyñğy küni körgen. Onyñ aituynşa, köteriliske Tūrardyñ äkesi Rysqūl da qatysqan deidi. Köterilisşilerdiñ işinde ony körgender bar deidi.
İvan Vladimiroviç mūntazdai kiınip, qolyna taiağyn ūstap, Merkeniñ ortalyğyna qarai aiandady. Selonyñ adamdary üilerinen şyqpai, būğyp otyrğan siiäqty. Jym-jyrt. Tek ortalyqqa jaqyndağanda qalyñ top körindi.
– Tarañdar! Tarañdar! – dep aiqailağan dauysty i̇estip, qart mūğalim asyğa tüsti. Jūrtty kimelep, äreñ degende alğa ūmtyla bergende, pristav keñsesinen şyğyp kele jatqan tūtqyndy kördi. Sol i̇ekenin bilse de, tanymai qaldy. Tūtqynnyñ bet-auzyn qan jauyp ketipti. Jan-jağy qaptağan myltyqty aidauyl bolsa da, tūtqynnyñ aiaq-qolyna kisen salynypty.
– «İä, – dedi qart ūstaz işinen. – Gertsen aitqan geroi osy. «Aiaq-qoly kisendeuli bolsa da, basyn biık köterip jüru üşin adamda asqan täkappar sezim bolsa kerek. Mynany äbden qinağan ğoi. Qanşa qaljyrasa da, aiağyn nyq basuğa tyrysady. Basyn joğary ūstauyn qaraşy! Meniñ şäkirtim, bauyrym Tūrar!».
Kisenniñ üni qattyraq şyğyp, qanğa bökken halyqtyñ qūlağyna jetsin degendei aiağyn jerge nyq-nyq şekip basady. Älginde sūraq üstinde oğan rotmistr aitty: – «Katorjnik äkeñ qaşyp ketipti. Jandarmeriiä bükil reseilik rozysk jariiälady. Äkeñ syndyrğan kisendi i̇endi sen tatasyñ!» – dedi. Quanğanyn bildirmesten sonda Tūrar qolyndağy kisendi süidi. Ol äkesin süigeni i̇edi. Öitkeni on jyl boiy äkesin būğaulağan kisen qanşa suyq bolsa da, onyñ on i̇eki müşesiniñ bir böligindei bolyp ketti toi. Ony rotmistr tüsinbesten:
– Ä, bälem, köpten sağynğan dosyñdy süiip tūrsyñ ba? – dedi.
– Dūrys aitasyñ, Arkaşa, – dedi Tūrar tili söileuge äreñ kelip, kürmelip.
Ol qaptağan topty qaq jaryp kele jatyp, qalt toqtai jazdap, qaitadan jürip ketti. Qart ūstazyn körip qalyp i̇edi, biraq oğan aidauyldardyñ nazaryn audarğysy kelmedi. Ūstazy bolar-bolmas bas igenin baiqady.
İvan Vladimiroviç aidauyldardyñ işinen üiirme müşesi çeh İrji Volçekti körip qaldy.
ÜŞINŞI BÖLIM
Dünie bir qisyq jol būrañdağan,
Baq, taisa, i̇elge däulet qūralmağan.
Künine toqsan toğyz bäle körseñ,
Sonda da küder üzbe bir Alladan.
(Rysqūl äni)
«Ūian, Tūrar!»
Meniñ alasapyran ömirimniñ tūtqasy, meni adam i̇etip caqtap jürgen armanymnyñ alystağy şyrağdany – ūlym Tūrar! Men Almaty türmesiniñ qaqpasynan attap, senen aiyrylyp qalğaly beri on jyldan asyp barady i̇eken. Osy on jylda qanşa ai, qanşa kün, qanşa sağat bar – meniñ ömirimniñ barlyğy seni oilaumen, seni añsaumen ötip ketti. Joq, bauyrym Tūrar! Būl on jyl ğana i̇emes şyğar. Küni – aiğa, aiy – jylğa bergisiz tūtac bir däuir. Dindarlar künde qūdaiğa bes mezgil qūlşylyq i̇etip, namaz oqidy. Al meniñ täñirim, tabynatyn, syiynatyn qūdiretim – sen boldyñ.
On jyl boiy meni jegidei jep, kündiz-tüni mazalağan bir uaiym: seni bir köru i̇edi. Sol maqsatpen talai ret katorgadan qaşuğa äreket jasadym. Jandarm meni ūstap alğan saiyn ölimşi i̇etip ūryp-soğyp, talai ret zyndanğa tastady. Biraq itjandy i̇ekenmin, atasyna nälet! Talailar mūndai tozaqy azapqa şydai almai jantäsilim i̇etti. Meniñ janymnyñ siriligi – seniñ qūdiretiñ şyğar, Tūrar. İeger sendei ūlym bolmasa, ol jer basyp tipi jürmese, men, sirä, mūnşa soqqyğa şydai almai süiegim Taiganyñ suyq, topyrağyn tyñaityp, bir qarağaidyñ tübinde äldeqaşan jatar i̇edim. Betpaqtyñ dalasynda ai qarañğyda adasqan adamnyñ alystan jylt i̇etken otqa qarai ūmtylğany siiäqty, meniñ janym ylği da sağan qarai talpynumen talai jyl artta qaldy. Seni mağan bergen tağdyrğa myñ da bir raqmet! Tağdyr degen töbettiñ mağan körsetpegeni joq. Biraq seni meniñ ūlym i̇etip jaratqany üşin sol töbetke bärin keştim, atasyna nälet!
On jyl boiğy arman men tilekten adamğa Alla tağala qanat bitirer i̇edi. Mağan da sol qanat bitken-aq şyğar. Talai ret ūşuğa talpyndym, biraq jerden köterile almadym. Şymşyqtyñ öz qanaty öz salmağyn ğana köteruge äli jetedi. İegerde sol şymşyqtyñ aiağyna tas baiqap qoisañ, ūşa almas i̇edi. Meniñ salmağymdy auyrlatyp jibergen baiağy qu kisen ğoi. Äitpese... ūşar i̇edim-au, Tūrar bauyrym!
Aqyrymen kisendi bolat i̇egeumen qyrqyp, besinşi ret katorgadan qaştym. Biz üşeu i̇edik. Bir-birimizdiñ kisenimizdi i̇egep, syndyryp, qarğys tañbasy altynymen aptalğan, asty altyn, üsti üskirik Bodoibodan qaşyp şyqtyq. Qairan Bodoibo... Men sansyz azap pen armanğa bökken tozaq mekenim. Qanşa qahar soqqan qatybas bolsañ da men sağan riza. Altyn aralas topyrağyñ meni tartyp ketpegenine rizamyn. On jyl boiy seniñ qūrsağyñnan men qazyp şyğarğan altynnan sarai soqsa da bolar i̇edi. Biraq qazir qaltamda bir tüiir de altyn joq. Seniñ altynyña bola tögilgen qannyñ bärin jinasa teñiz bolar i̇edi. Biraq men oilaimyn, adam qany jerge tekten-tek siñip kete bermes. A dam qany i̇ekeni ras bolsa, topyraqtan tulap köteriler de, qyzyl jalau bolyp alaulap keter.
«Vo glubine sibirskih rud
Hranite gordoe terpene», –
dep paiğambar Puşkin tekke aitpağan şyğar. Sol ūzaq sabyrdyñ şegi jaqyndağan şyğar. Meniñ kisenimdi syndyrğan orys Aleksandr sony aitady. Ol da Almaty türmesindegi Aleksandr siiäqty Leninniñ ümbeti. İesiñde me, Tūrar, men ony İeskendir deuşi i̇edim ğoi. Qaida i̇eken azamat? Tiri me i̇eken? Tiri bolsa, qyzyl jalau köteretinderdiñ biri sol bolar. Qos Aleksandrdan men jaqsylyqty köp kördim. Olardyñ jaqsylyğyn qalai ötesem i̇eken dep te oilaimyn. Qamqa kigizbespin, küreñdi mingizbespin, biraq bir arman: osy jaryq jalğanda men senen nemere süisem, Tūrar, tağdyr osy tilegimdi berse, men onyñ atyn İeskendir qūiarmyn deuşi i̇edim. İeki dosyma – qos Aleksandrğa meniñ i̇eskertkişim sol bolar deuşi i̇edim. Qaidan bileiin...
Talabym o basynda-aq taidy jeitin böridei-aq i̇edim, balam. Meni öltirmei saqtağan sol talaptyñ şarpuy şyğar. Qūlannyñ jaiyluy bir, jusauy bölek, qyrannyñ ūşuy bir, aluy bölek. Al tağdyr bizdiñ jaiyluymyzdy da, ūşuymyzdy da bölektep jiberdi. Biraq baiağy börilikke basyp, i̇elge qarai i̇etegim jasqa tolyp, aiağymdy tac, mañdaiymdy qarsy būtaq tilip, Taiganyñ tap soqpağymen oñtüstikti betke alyp, seniñ i̇elesiñdi şyrağdan qylyp jağyp, keudemdi alğa süirelep jönei berdim. Serikterim – Aleksandr men Mamytbek qyrğyz boldy.
İesiñde me, Tūrar, meni Almatydan katorgağa aidap şyqqanda arbada bir qyrğyz otyr i̇edi ğoi. Mamytbek sol. Būrynğydai tağy da qandy qaqpanğa tüser i̇edik, būl joly Aleksandr aqyl tapty. Baikal teñizin būrynğydai jaiau ainalmai, biz sol dariiäny qaltyldaq qaiyqpen jüzip ötuge täuekel qyldyq. Quğynşy bizdi Taiganyñ joldarynan torityny aqiqat. Al biz olar nazar sala bermeitin teñizdi jaryp ötuge bel bailadyq. Keme bolmasa, qu qaiyqpen būl dariiäny keşip ötu aqylğa kelmeitin sūmdyq!
Aihai, dünie-ai! Qarasūr qorğasyndai sol Baikaldyñ şeksiz teñizinde biz bir şöpşek siiäqty, baitaq düniedegi üş şirkei siiäqty i̇edik qoi. Aihai, sonda Aleksandrdyñ «Barguzin» deitin äuendi añyratqany-ai. Mamytbektiñ «Alataudy» aityp sai-süiegimdi syrqyratqany-ai, äuen qūdiretin men täuekel qaiyğynyñ üstinde, Baikaldyñ tüpsiz tūñğiyq zümiret suyn keşkende sezdim, Tūrar. Men sağan aman jetsem, sol orys pen qyrğyzdyñ äruaqty äuenderin aityp berer me i̇edim. Bodoiboda qalğan başqūrt bauyrym Dilmūhamedtiñ «Salauatyn» da aityp berer i̇edim.
Qaitar i̇edim jolym joq,
Sular buğan jolymdy
Jūldyzdardan köpir salar i̇em,
Būğaulady jazmyş qolymdy, –
degen i̇eken Baltyq dariiäsynyñ aralynda qalğan i̇er Salauat. Meniñ de jolymdy sular buğan i̇edi, meniñ de qolymdy tağdyr būğaulağan i̇edi. Sonyñ bärine qarsy aqsiyp, auzymdy saqyldatyp, būğaudy üzip, teñizge üş qūlaş qu qaiyqty salyp, «a, Tūrarlap!» tötesinen tarttym, atasyna nälet!
Teñizde tolqyn tulap, qaiyğymyzdy audaryp jibere jazdağanyn, aşyğyp şiki şabaq jegenimizdi, teñizdiñ bergi betine şyqqan soñ jan balasyna körinuge qorqyp, būqpalap, būta tasalap jürgenimizdi – bärin-bärin tize berip, qaiteiin, şyrağym. Būrynğylardyñ qissasyndai şeksiz bir hikaia.
Bodoibodan qaşyp şyğuymyz da toğyz jüz on besinşi jyldyñ jazy i̇edi, biz sodan qazaq jeriniñ şetine, Qūlyndy jazyğyna jetkende qys tüsti. Barnaul degen jerde Aleksandr qoştasyp, Peterborğa qarai jol tartty. Qoştasarda qūşaqtasyp tūryp aitqany:
– Patşa senderdi katorgağa aidap, mūqatqanmen, bir jamandyqtyñ bir jaqsylyğy bar, i̇endi sender şyñdalu mektebinen ötken revoliutsioner boldyñdar. İelderiñe baryp halyqty köteriñder. Patşanyñ tağy qausap tūr. Halyq qaharlansa qūlamaqşy. Men de sol küreske aralasu üşin asyğyp baramyn, – dep aqyrğy aqylyn aitty.
«Revoliutsioner» bolu bizge qaida, biraq on jyl katorga köp närsege közimizdi aşqany ras. Jalğyz-jarym Saimasailardyñ közin joiumen is bitpeidi i̇eken. Ūly şaiqasta Rysqūldar da jalğyz-jarym bolğany jaramaidy i̇eken. Men katorgada jürgende myñ toğyz jüz besinşi jylğy şaiqastyñ özim siiäqty köp qūrbandarymen kezdestim. Solardan köp närse üirendim.
Mamytbek qyrğyz i̇ekeumiz Qūlyndyny kesip ötip, Maraldy degen jerdi jebeledik. İertis dariiäsynyñ arğy betine şyqqanda közime Alatau i̇eles bergendei boldy. Jylqy bağyp jürgen bir tuğannan: «Şyrağym, Alatau alys pa?» – dep sūrap i̇edim, sostiyp, bizdiñ üsti-basymyzğa tañdana qarap:
– Qaidağy Alatau? Qaidan jürgen adamsyñdar? – dep tergeudiñ astyna aldy. Janyñ şüberekke tüiüli müsäpir kezde, kim köringenge jalynyşty bolady i̇ekensiñ, älgi jylqyşyğa: «biz paqyrdy aia, qaşqyn i̇ekenimizdi i̇eşkimge aityp qoima» dep jalbarynğandai tūrpatymyz. İeger de būl tasyrañdağan bir i̇eser bolsa, qazir baryp ūlyğyna aitsa – bitti ğoi! Qanşama i̇eñbek zaia, ümittiñ jyltyrağan jaryğy sönip katorgağa qaita kete baramyz ğoi.
Jylqyşy bizdiñ haldi aitpai-aq tüsindi bilem, tüsin jylytty:
– Alatau alys äli, – dedi ol. – Jolauşy körinesizder. Meniñ qosyma tüsip, qonaq bolyñyzdar.
Rahym jylqyşy bizdi sonda jylqy sorpasyna bir toidyrdy-au. İelden ketkeli jylqy soğymynyñ dämin tatyp körmegen baiğūs bastar – Mamytbek i̇ekeumiz ağyl-tegil terlep: «İe, jaryqtyq jylqy i̇eti, seniñ de dämiñdi tatar kün bar i̇eken-au, qairan qazaq-qyrğyzdyñ qadirli asy-ai», – dep jylap otyrdyq. On jyl katorgada bizdi büitip dastarqanğa şaqyryp, däm tattyryp, adam sanatyna qosqan jandy tūñğyş ret körgen soñ, riza köñil ağynan jarylyp, Rahymğa bar syrymyzdy bastan-aiaq aityp berdik.
– İe, i̇esil i̇erler, i̇elderiñe de jetersiñder, – dedi Rahym bizdi şyn aiap ketip. – İel degende – i̇el qazir tolquly. Patşa jarlyğyn i̇estigen şyğarsyñdar. Soğystyñ qara jūmysyna qazaq, qyrğyzdan da soldat almaq bolyp jatyr. Meniñ janymdağy serigim de tizimge ilingen i̇eken, ol qazir Torğai asyp, Amankeldi degen batyrdyñ qolyna qosylğan körinedi. Pirman bai malyn bağatyn kisi qalmağan soñ, meni äskerden äzer alyp qalyp otyr. İel arasy dürlikti. Patşağa qarsy är-är jerde köterilip jatqandar köp. Soğan qarsy myltyq asynğan äsker köbeidi. Jolda saq jürmeseñizder, qolğa tüsesizder. Küdiktini dereu ūstaidy.
Rahym osyny aityp, bizge Pirman baidyñ qalyñ jylqysynan i̇eki at ūstap, astymyzğa mingizdi. Dorbamyzğa pisilei de, şikilei de i̇et salyp berdi. Baidyñ maly sūrausyz i̇emes, özim de jylqyşy bolyp körgenmin.
– Myna i̇eki atty izdese qaitesiñ, bauyrym ? – dedim.
– İeki qylqūiryqqa, birinşiden, baidyñ i̇eşnärsesi ketpes. İt-qūs tidi dermin. Al zaman repeti mynandai bolyp tūrğanda, baidyñ maly i̇erteñ kimniñ qolynda keteri de belgisiz. Äneuküni köterilisşiler bir üiirin aidap äketti. Soldatqa at kerek dep ūiaz aiaq artaryn tağy aldy. Senderge bergen maldyñ sauaby bar. Äitpese, sonau qiiändağy Alatauğa jaiau jürip, alty ai jazğa jete almaisyñdar.
İertistiñ arysy Rahym degen jigitten biz osyndai jaqsylyq kördik, Tūrar. Özimniñ qalyñ dulatymnyñ köbinen köre almağan jaqsylyq būl. Teginde, Tūrar, adamdar ruğa, ūltyna qarap bölinbese deimin. Qaida da kedeiin – kedeii, baiyn – baiy alystan tanidy. Adamzat osylai tuysady i̇eken, atasyna nälet! Özimniñ rulastarym – Dauylbai men Saimasaidan, Taubai men Maqaştan, tipti däu Omardan körmegen jaqsylyqty men Talğardağy Qara İvannan, Merkedegi Aqközden, Bodoibodağy saha-jaqūttan, türmelerdegi İeskendirlerden, myna İertis boiyndağy Rahymnan, janymdağy joldasym Mamytbek qyrğyzdan köp kördim.
Osy sözim sağan jeter kün bolsa, Tūrar bauyrym sağan aitar äkelik ösietim, ruşyl bolma! Ruyna tartqan – ūrlyqpen teñ. Tabyña tapt.
Balqaştyñ arğy betinde, Saiaq şölinde men Mamytbek bauyrymnan aiyryldym. Işinen qan ötip, jüre syimai, qaityp bas kötere almai i̇esil i̇er, i̇elime jete almadym-au dep i̇eñirep jatyp jan tapsyrdy. Jan joldasymdy taqyr jerdiñ topyrağyna tapsyryp, Balqaşty ainalyp, Şuğa da ilindim-au, äiteuir.
* * *
Dalanyñ tüsindei kerqūla at mingen qaşqyn sonda Şudy boilap, tüstikke qarai köp jürdi. Şildeden keiin özen i̇edäuir tartylyp qalsa da, botana suy äli de äluetti. Kerqūla atty jolauşy özenniñ jaidaqtau jerin tañdap, botana sudy jaldap ötip, batys jağağa şyqty. Sonadaidan köringen auylğa tura tartuğa bata almai, jan-jaqty şolyp mol tūrdy. Art jağynda sekseuildi qūm qaldy. Özen boiynyñ ajyryğyna jetken aş at jerge tūmsyğyn tyğyp, özeurep jatyr. Jolauşy atty aiap, auyzdyğyn alyp, özi özenniñ laisañ suyna juynyp-şaiynyp, birşama damyldady. Bir sät şalqasynan tüsip, közin jūmyp jatyp i̇edi, ker qūlanyñ auyzdyğy şyldyr-şyldyr qağyp, onyñ i̇esine äldeneni tüsirgisi kelgendei tynym tappady.
Auyzdyq şyldyrynan basqa tağy bir ün jolauşynyñ qūlağyna i̇emis-i̇emis talyp jetkendei. Bir kezde ol ornynan atyp tūrdy. Auyl jaqqa qarady. İä, auyl şetindegi üiden tütin şyğady. «Temir düken» dedi özine-özi. Ker qūlany tez auyzdyqtap, üstine qarğyp mindi de, älgi tütin şyqqan üige qarai şoqyta jöneldi.
Temir ūsta qyzyl şyraily, qiiäq mūrtty, nardai jigit i̇eken. Samaiynan küie aralas ter tamşylaidy. Üstindegi kiım basy özgeşeleu beitanys adamdy körip, ūsta däu balğasyn töske süiep qoidy da, syrtqa şyqty. Beitanystyñ türi qazaqqa keledi, biraq basyndağy äldeqandai añnyñ terisinen tigilgen şoşaqailau, qūlaqsyz börki, üstindegi qatqyl sūr kenepten syrylğan beşpent şalbary, aiağyndağy «räbotşi» bäteñkesi – būl öñirde tek maidannan qaitqan soldattar kietin kiımge ūqsaidy.
Jolauşy sälem berdi.
– Jol bolsyn, – dedi ūsta.
– Älei bolsyn: Merke jaqqa bara jatqan jolauşy i̇edim. Balhaş boiyndağy Saryüisinderden kelemin. Sonda bir qūdalarym bar i̇edi.
– İe, osyndai alasapyran zamanda da kisi qūda qydyryp, jaibaraqat jürer me i̇edi?
– Zamanğa ne bolyp qaldy, auyl tynyş siiäqty ğoi?
– Äi, jolauşym, seniñ bir şalañ bar-au. Mūnda kelgen näubet Balqaş jağyna qalai jetpei qaldy i̇eken? Käne, şynyñdy ait? Ne i̇el bolasyñ ?
– Dulat-Şymyrmyn, oibai.
– İe, Şymyr bolsañ – tuysqan şyqtyñ ğoi. Men de Şymyr. Onyñ işinde Künte bolamyz.
– Men Şilmembet-Şymyrmyn.
– Oi, bärekeldi, onda attan tüs, – dep ūsta aqjarqyn peiil tanytty.
Arly-berli äñgimeden keiin jolauşy ūstağa öz tilegin bildirdi. Odan būryn kerqūlağa bökteruli tūrğan qapşyqty tüsirdi. Işinen zildei qara kisendi suyryp şyğardy.
– Mine, osydan şyqsa – qylyş, şyqpasa – qanjar soğyp ber, qalqam, – dedi.
Ūsta jigit onyñ syryn aitpai tüsingendei, artyq saual qoiyp, jüikeni jüdetken joq.
– Qylyş soğudy da üirendik, tuysqan, – dedi qara kisendi sekseuildiñ qyp-qyzyl şoğyna laqtyryp jiberip. – Osyndağy jigitter soldatqa barmaimyz dep naiza, qylyş soqtyryp, Merkedegi Aqközge ağylyp ketip jatyr.
– Qai Aqköz?– dedi jolauşy aiqailap jibere jazdap.
– Merkedegi Botai Aqköz. Sol myñdağan qol jinap, patşağa qarsy soğys aşqaly jatyr. Mūny bükil qazaq bilgende, sen nege bilmeisiñ, tuysqan?
– Qairan Aqköz! – dedi jolauşy jauap ornyna. – İe, qūdai meni onyñ oñ qoly boluğa jazğai.
* * *
Äne, sondağy jolauşy men i̇edim, Tūrar. Aqköz qoly qara joldyñ boiynda Äulie-Atadan şyqqan äskerge şabuylğa kiriskende, şaiqas şegine men de jetip i̇edim. Myñ qoldyñ işinen bozala tañda Aqközdi izdedim. Keşikpei qol setinep, köterilisşiler zeñbirektiñ oğynan taiqyğanda, qara sannan oq tiıp, men tağy da jalğyz qaldym. Aqközdi köre almadym. Jazalauşy otriad qūtyrğan ittei, qolyna tüskenniñ bärin qyryp jatqanyn körip, at üstinde äreñ ilinip, şyqpağan jandy süirelep, tömengi Talasqa qarai kete bardym...
Aqközdiñ soğysynda seniñ jürgeniñdi keiin baryp bir qaşqynnan i̇esittim. Köre almasam da, tiri i̇ekeniñdi bildim, at jalyn tartyp minip, azamat bolyp, jaumen alysqanyñdy bildim. Bildim de şükirşilik i̇ettim. Qaityp atqa minip, seni izdep şyğuğa jara qatty. Tömengi Talasta seniñ tüp nağaşylaryñ bar ğoi. Oiyq-Ysty degen i̇elde, solardy panalamaq bolyp jylystadym. İendi tağy da ökimettiñ qolyna tüsip, Sibirge qaita ketkenşe ne de bolsa aulaqtağy ağaiyndy panalap bir körmekşi i̇edim. Biraq qara sannan qan köp ketti. Batyr bir oqtyq degen osy i̇eken, ömir-baqi nebir arpalystan aman şyqqan jan i̇endi, mine, bir tal qylğa ilinip tūrğandai hal. Tyrnaqtai ğana jaradan tirnektep şyqqan qanmen birge menen de äl-quat kete berdi... Būta tübin panalap, japyraq jamylyp ūiyqtap, kiıktiñ taramysynan tūzaq qūryp, būldyryq ūstağan künderim – soğan da zar bolyp baramyn. Ömir boiy täuekel dariiäsynan bet juğan qairan dünie... Men qaljyradym, i̇endi mende därmen qalmady. Äkeniñ alasapyran ämiri damyl tileidi. Dünie men üşin būrañdağan bir qisyq jol boldy. Qanşa talpynsam da basyma baq qonbady, däulet qūralmady. Sonda da jaryq säuleden küder üzbedim. Äli de sol ümit düniesi. Kim biledi... Aman bol, bauyrym, Tūrar! Äkeñ Rysqūl...»
I
Merke pristavy keñsesiniñ mañdaişasynda i̇eki basty samūryq qūstyñ ornyna uaqytşa ükimettiñ jarnamasy qağyldy da, onyñ Merkedegi bastyğy bolyp Atamyrza Aibarov tağaiyndaldy.
Atamyrza – i̇eki közi şarasynan şyğa baqa közdenip tūratyn, basy atannyñ basyndai qauqiğan, iri deneli i̇eñgezerdei i̇erkek bolyp, jiyrma beske jeter-jetpes qampiyp qarny şyğyp, alpauyt saudager äkesi Aibardyñ juandyğyn qaitalap kele jatty.
Atamyrza ä degende bitirgen şaruasy – Merkege barlyq bolystardy, starşyndardy, bilerdi, atamandardy şaqyryp aldy. «Patşa qūlady» degennen keiin «bizdiñ künimiz ne bolady?» – dep küpti bolyp jürgen äkimder äuleti būl jiynğa «a, qūdailap», ümit pen küdiktiñ ortasynda qamalyp kelgen.
Solardyñ biri – baiağy Bekten i̇edi. Merkelik ökimettiñ bastyğy Atamyrza şaqyrtyp jatyr degen habar jetken soñ Bekten äueli aqsarybas qūdaiy atap, bir qoi soidyryp, auyldyñ aş-jalañaşyn tūñğyş ret sorpa-suğa bir toidyrdy. İeski-qūsqy kiımderin ülestirip berdi. Sonda qaiyr-sadaqa alğandar oğan:
– Jolyñ şydyr bolsyn, joldasyñ Qyzyr bolsyn, Bekten myrza! Basyñnan – baq, astyñnan – taq ketpesin! – dep şuyldasyp jatty.
– Bağyñ zor i̇eken, Bekten myrza, Nikolai patşa tağynan qūlağanmen, taqqa jarty patşa bolyp Atamyrza qūdañ otyrdy. Atamyrzanyñ öskeni – seniñ öskeniñ. Bir kisi taqqa minse, qyryq kisi atqa miner degen. Merkeniñ patşasy Atamyrza myrzağa myna biz siiäqty būqaradan sälem aita bar: bizge nazaryn salyp, raqymyn töksin.
İä, mūny Bekten qalai ūmytady? Atamyrza bel qūdasy, keşegi Qoqan men Samarqan, Täşken men Äulie-Ata, Pişpek pen Järkent aumağyna atağy şyqqan ataqty bai saudager Aibarmen qūda bolğany qandai aqyn, qandai köregendik bolğan. «Öz aqylym – aqyl-aq, kisi aqyly – şoqyraq» – ras, Bektenniñ qūda balasy, Atamyrzanyñ ağasy Atamūrat aqylğa şolaqtau, jäi äumeserdiñ biri bolyp, at jalyn tartyp minip, i̇elge bas bola almady. Onyñ i̇esesine Atamyrza qūdasyn qūdai qoldap tūr. Atamyrza Bektendi öltirmeidi. Patşa qūlady degende tüni boiy albasty basyp, qylqynyp ūiyqtamai şyğyp i̇edi, yrysy bes i̇eli i̇eken, bel qūdasy Merkeni bilep, būltañdap şyğa keldi. «Küieu – jüz jyldyq, qūda – myñ jyldyq».
Aqsarybas aityp, qūdaiy berip, aş-jalañaşty auzyna qarattym ba, – dep öziniñ būl aqylyna da dän riza bolyp, i̇endi atqa qona bergende, üi syrtynda, köleñkede sorpa işip otyrğan Japarqūl duana aq şeldi közin aspandata qarap, jüni ağaryp ketken jalañaş omyrauyna sorpany ağyza-mağyza basyna töñkere saldy da:
– Äi, Bekten! Älgi qūdaña ait: Mañyraqtyñ qūnyn öndirip bersin! Ait sony, äitpese ol Nekalai patşadan äulie i̇emes, Mañyraq qyrğyny qūrbandarynyñ aruağy ony da qūtqarmaidy. Ait, bildiñ be! Bükil bir auyldan tiri qalyp, ölmei jürgen jalğyz myna – men qaqbas. Qūdai meni sağan osy sözdi aitsyn, Mañyraqtyñ amanatyn aitsyn dep tiri qaldyrğan. Mañyraq qany seniñ moinynda, bilip qoi, Bekten! – dep auzynan köbik körinip, tūlaboiy qalşyldap baryp, közi alaryp, bürisip, tyrysyp qūlap tüsti. Qūlap jatyp ta äldene aitqysy kelgendei, boiy bir jiyrylyp, bir sozylyp, qolyn Bektenge qarai i̇erbeñdete berip i̇edi, Bekten şydai almai:
– Bū sorly qaidan jür i̇edi, – dep atyn tebinip kep qaldy. Älgi jūrt aitqan marapat-maqtau, igi tilekterden, alğystardan keiin tätti quanyştyñ raqatyna bir tüiir totiiäiyn tüsip ketkendei, köñili köldei tartylyp, taqyr şekesi qūrysty da qaldy. Qasyna i̇ergen nökerlerine til qatpastan, Merkege jetkenşe tyjyrynyp, tyrysqağy tarqamady.
Al jer-jerden kelip jetken basqa bolystarmen bas qosqanda Bektenniñ älgi qyrys-tyrysy tez tarqap ketti. Öitkeni basqa bolystar bügejektep qalğan i̇eken. Tipti mūnyñ Atamyrzamen qūdandaly i̇ekenin biletinder Bektenge jalpañdap amandasyp, būrynğydan göri sälemi tüzelip, jaqyndasuğa tyrysyp, jaramsaqtanyp qalypty. Soğan qarap Bekten öz şoqtyğy biıktegenin sezdi de, älgi auyldan attanardağy keleñsiz körinisti ūmytyp ülgirdi.
Biraq sol jaman tüstei oqys jait birazdan soñ qaitadan körinis berdi...
Atamyrza jiylğandarğa qazirgi kezeñge sipattama bergen bolyp, saiasattan biraz bilgenin aitudan bastady da, şūğyl mäselelerge köşti. Merkede qazir bir-aq ükimet bar. Ol Uaqytşa ükimettiñ Merke komiteti. Būl ükimet osy otyrğan i̇el ağalarynyñ arqasynda solardyñ riiäsyz kömegimen jemisti jūmys jürgizuge äzir.
– Biraq, – dedi Atamyrza dauysyn köterip, – i̇el arasynda bülikşiler de bar. «Qazaq-qyrğyz jastarynyñ revoliutsiiälyq odağy» degen şyğyp tūr. Būl zañsyz tobyr. Revoliutsiiä boldy – bitti. Patşa ornynan tüsti. Revoliutsiiä nätijesinde Uaqytşa ükimet ornady. İendi ne kerek? Neğylğan «revoliutsiiälyq odaq?» Mine, siz ben bizdiñ i̇eñ kindik mindetimiz osy Odaq dep atalatyn tobyrğa qarsy küres. Būl tobyrdy ūiymdastyryp, basqaryp jürgen byltyrğy qandy köterilistiñ jetekşileriniñ biri – Tūrar. Keibir oqyğan jastar sonyñ yqpalynda adasyp jür. Aitalyq, Qabylbek Sarmoldaūly, Maqsūt Jylysbaiūly, Qylyş Qojabergenūly, Nūrşannyñ i̇eki balasy; qyrğyzdardan Tūrdaly Toqbaev, Törebek İsabekov degender. Osylar i̇el arasyna iritki salyp Uaqytşa ükimetke qarsy uağyz taratyp, i̇eldiñ igi jaqsylarynyñ malyn tartyp alyp, kedeilerge ülestiru jöninde äreket jasap jür. Bärimiz küş biriktirip äueli osy ziiändy topty tüp-tamyrymen joiyp jiberuimiz kerek. Bolystarğa, starşyndarğa komitet atynan aitylatyn birinşi tapsyrma: öz bolystaryñyzdyñ aumağynan osy Odaqtyñ adamdaryn körseñder, dereu tūtqynğa alyñyzdar. Būl bir.
– İekinşi bir şarua, – dedi Atamyrza terşigen mai jelkesin, auzy-mūrnyn jaialyqtai aq oramalmen ysqylap sürtip alyp. – Özderiñizge mälim, byltyr jazda bizdiñ i̇elde bülik boldy. Aqköz ben Tūrar bastap, tynyş i̇eldiñ berekesin alyp, köp ylañ jasady. Adal qyzmet atqaryp jürgen adamdarymyz şyğyn boldy. Beibit selenderdiñ, däuletti azamattardyñ mal-mülki talan-tarajğa tüsti. Mine, i̇endi sol orny tolmas şyğyndy birşama bolsa da öteitin mezgil jetti. Mine, meniñ aldymda kezinde maly-jany şyğyn bolğan azamattardan aryz jatyr. Mysaly, Kuzmin myrza i̇elu siyr, bes jüz qoi, Tarhanov myrza on siyr, jüz qoi, Qorağatydan Sadyr myrza bes jüz jylqy, myñ qoi... ne kerek, Merke uçaskesi boiynşa i̇eki myñ jylqy, bes jüz siyr, bes myñ qoi bülikşilerdiñ qolynda ketken. Biz, myna jaña ükimet, sol beibastaqtyqtyñ saldaryn joiyp, osy maldy ielerine öndirip beruimiz kerek. Ärbir bolys, ärbir auyl boiynşa öndiriletin maldyñ tizimi bar bizde. Är bolys, äp starşynğa tapsyrylady būl qağaz. Mine, osy maldy bülikke qatysqan, iaki solarğa jaqyndyğy bar adamdardan öndirip, ielerine qaitaryp beruimiz kerek. İel bülinbesin, narazylyq örşimesin desek, mine, i̇eñ jauapty mindet dep osyny ūğyñyzdar.
Mine, Bektenniñ moiny salbyrağan jer osy boldy. Bağanağy Mañyraqtyñ tentiregen duana şaly Japarqūldyñ amanaty mülde basqa. Ol aitady: Mañyraq degen auyl jer betinen mülde joiylyp ketti. Onda mal ğana i̇emes, adam qyryldy, i̇eñkeigen käri, i̇eñbektegen bala opat boldy. Sonyñ qūnyn joqta, Bekten! – dedi-au. Al myna qūdasynyñ aityp tūrğany mynau.
– Menen bir saual, – dep ornynan köterilip ketkenin Bekten özi de baiqamai qaldy. Qaitkenmen de Mañyraq qyrğynyna özin i̇eriksiz kinäli sanaityn bolys sol myñ batpan kinäni säl de bolsa jeñildetpek nietten ada da i̇emes. Ölgenderdi kim biledi, tiri kuälerdiñ özi är-är jerde mūnyñ közine şūqyp qalyp jür ğoi. Iske asar-aspas, ükimet aldynda Bekten söidepti, Mañyraqty jaqtap söz söilepti degen daqpyrt tarap ketse, sonyñ özi mūny äleumet aldynda aqtap şyqqandai bolar i̇edi. Halyq şirkin añqyldaq, adal:
– İe, qaitsin, Bektende ne jazyq bar? İel üşin janyn otqa şyjğyryp jürgen azamat i̇er ğoi, – dep şyğa kelerin būl Aspara bolysy bilmeidi i̇emes.
– İä, Beke, ne aitaiyn dep i̇ediñiz! – dep Atamyrza kädimgidei iltipat tanytty. Mūnysyna Bektenniñ işi jylyp qaldy da basqa bolystar: «İapyr-ai, mynau jaqyndyğyn jasap, bastyqpen birinşi bolyp söz bastady-au», – dep işterine şoq tüskendei halde qaldy.
– Atamyrza şyrağym, äueli osy otyrğan myrzalardyñ atynan, bükil halqyñnyñ atynan öziñe qūtty bolsyn aitpaqpyn. Merke atyraby özi-öz bolğaly, köilegi boz bolğaly öz qoly öz auzyna i̇endi jetti bilem. Qoqan zamanynda bilik bizdiñ millätqa tigen joq, keşegi patşa zamanynda bilik bizdiñ millätqa tigen joq. İnşalla, aruaqty atanyñ balasy i̇ediñ, aruaq-qūdai qoldap, mine, bügin külli Merkeni basqaryp, tämäm jūrtty auzyna qaratyp otyrsyñ, alla-qūdai aldyñnan jarylqap, märtebeñ biıktei bersin! İel bağyna tuğan i̇er, örkeniñ össin! Köne, myrzalar, äumin! – dep Bekten otyrğan qauymğa qarap qol jaiyp i̇edi, lezde altyn saqinaly qoldar, tükti qoldar, oqa-zerli qoldar, myrtyq qoldar, sūiau qoldar, ömiri küstenbegen sylañ qoldar, qan tökken qandy qoldar, äluetti qoldar sabaudai köterilip, küllisi bolyp: «Äumin!» – dep biri būryn, biri keiin japyrylyp tömen tüsti.
Sälden keiin baryp keibir i̇estileri: «İei, būl Bekten bükil bärimizdiñ atymyzdan söileitin sondai kim i̇edi, it taz!» dep iştei kijinip, qanğa toiğan qandaladai dolyra berdi.
– İendi saualymdy aitaiyn, – dedi Bekten igi jaqsynyñ bärin yqylasyna bağyndyrğanyna riza bolyp. – Atamyrza şyrağym, sonda älgi öndiriletin maldyñ Asparağa tiıstisi qanşa i̇eken? Mümkin bolsa...
Älgibir marapatyn iştei süisine tyñdasa da, Atamyrza Bektenniñ būl sūrağyna tänti i̇emes. Älginde aitty ğoi, qağaz taratylady är bolysqa dep. Ükimet basşysyn syilaidy i̇ekensiñ bir aitylğan jaidy i̇ekinşilei qaitalatpa. Äri dese myna otyrğan bolystardyñ işinde i̇ezin jaqtaityndary bar, işinen jek köretinderi, köre almaityndary bar, dūşpan közi qylyp, Bektendi «Aiaz bi äliñdi bil, qūmyrsqa jolyñdy bil» dep öz jönine qoiğysy keldi.
– Beke, byltyrğy büliktiñ köbi Asparadan şyqqan. Qorağaty, Aspara, Köşenei... Sonyñ işinde Asparanyñ ylañy köp. İendeşe sizge tüsetin salmaq ta auyr bolad ta.
Köñ qurasa qalpyna keledi, Bekten lezde päs bolyp qaldy da, basqa bolystar: «Äb-bälem, öziñe sol kerek, şoq-şoq!» – desti. Biraq Bekten älgi bir şyqqan biıginen oñai qūlatysy kelmei, äri dese «otyz tisten şyqqan söz otyz ruly i̇elge keterin» i̇esten şyğarmai, Mañyraq aldyndağy aiyp-kinäsin juyp qalmaq oimen:
– Atamyrza şyrağym, mal öndirgeniñ dūrys-aq. Al biraq sol byltyrğy qyrğynda jazyqsyz opat bolyp ketkender de bar toi. Mäselen, Mañyraq...
Odan ärige Atamyrza auyz aştyrmai tastady.
– Boldy! – dep üsteldi däu mai jūdyryğymen qoiyp qaldy. – Qoiqaptağyny qozğap qaitesiz. Qatqan boqty şūqylai berseñ sasyğy şyğady, Mañyraq mäselesi köterilgen jerde siz şet qala almaisyz, Beke!
Tuğan qūdasyn mūnşa tūqyrtyp tastauda Atamyrzada da i̇esep bar. «Tura bide tuğan joq» degen asyl qağidany ol däl osy jerde öz paidasyna asyryp qalmaq. Osy maqsatyna Atamyrza birşama jetti de. Özge bolystardyñ qyby qanyp: «Äi, bärekelde, mynau bir ädil, adalynan tuğan azamat i̇eken. Öz jaqynyn da aiamady ğoi!» – desip sybyr-sybyr, kübir-kübir aiağy guilge ainalyp ketti.
– Bärekeldi, Atamyrza!
– Millätimizden dara şyqqan danyşpan! – desip, qaralğan i̇eki mäsele boiynşa qauly qabyldasyp, bolystar jiyny osymen tämäm bolyp, i̇el-i̇elge tarqasty.
* * *
Gürs i̇ete qalğan myltyq dauysy şatqaldyñ işin jañğyryqtyryp, tau teñselgendei boldy. Tūrar attyñ basyn tarta berip, qatarynda kele jatqan Qabylbekke:
– Toqta! – dedi.
Qabylbek onsyz da tizgin tartqan.
– Añşy bolar, – dedi Qabylbek qaharly ün şyqqan jaqqa qūlaq türip.
– İel köşip jatqan saida añ jüre me? – Tūrar şübälanyp säl tūrdy da:
– Ne de bolsa, baryp köreiik, – dep attyñ basyn örge qarai būra berdi.
– Joldan būrys qoi, Tūrar. İerte kündi keş qylmai Bektenniñ auylyna jeteiik te, – Qabylbek osylaişa uäj aityp i̇edi, Tūrar köne qoimady.
– Bekten bizdi sağynyp qalsa da, küte tūrady. Jür!
Qos salt atty şoqyğa tüsip köldeneñ beldiñ qyrqasyna şyğa kelgende, aldarynan Aspara özeniniñ añğary arsa-arsa bolyp, lebimen tartyp jibererdei suyq körindi. Añğardyñ tübinde kümis jalatqan jylandai jaltyldap, irelendep şapşyp jatqan özen. Sol özendi boilai köterilgen jalğyz aiaq joldyñ üstinen qarañ-qūrañ myna biıkten qūrt-qūmyrsqadai jybyrlap qana baiqalady.
Qyrqadan qiiälap tömen tüsu atqa qiyn. Qūiysqandy i̇erdiñ özi attyñ moinyna lyqsyp kete berdi.
«Qazaq jastary revoliutsiiälyq odağynyñ» müşeleri bügin Merkeniñ bolys-bolysyna i̇ekeu-i̇ekeuden bölinip attanğan. Maqsat – Atamyrzanyñ «dekretine» qarsy ügit. Halyqtan mal öndirip alu turaly şeşimin äşkerelep, i̇eldi uaqytşa ükimetke qarsy küreske şaqyru. Tūrar men Qabylbek būl mäseleniñ i̇eñ tüiindi jeri – Aspara bolysyna bet alyp i̇edi. Joldan būrylyp, tau qiiälap tüsip kele jatqan betteri mynau.
Osy şatqalmen özen boiyn örlep, oidağy i̇el Susamyr asyp jatqan şaq. Jar jağalağan jalğyz aiaq jol – qiiämettiñ qyl köpirindei. Susyma qorym tasty joldan tUiağy taiğan mal qūzğa qūlap, tömende şapşyp jatqan asau özenge baryp bir-aq damyldaidy. Ol sudan i̇eşkimniñ süiegi tabylyp körgen i̇emes.
Sol qiynşylyqqa qaramai biyl oidağy i̇eldiñ bailary ğana i̇emes, jöndem şarualary da azyn-aulaq tUiaqtaryn Susamyr asyruğa asyqqan. Atamyrza jūrttyñ malyn jinap alady i̇eken degen habar tarasymen, ne de bolsa, tau asyp, tas basyp keteiik dep sasqan i̇el.
Tau qyrqasyn qiiälağan qos salt atty sol soqpaqtyñ üstinen tüsti.
* * *
Tobylğy güldegen toty däuren. Qyryq jyl quañ bolsa da taudyñ nili taimaidy. Oidağy tozañ tūtqan kermek jusannan keiin tau betkeiindegi düriiä şalğynğa mal qūnyğa bas qoiyp, qomağai qara mal sasyrdyñ japyrağyn tilimen orap alyp sydyra sypyrady. Jylqy balasy sypaiylyq saqtap, kiık oty men teñge japyraq siiäqty şöp asyldaryn ğana tañdap şalady. İeşki jaryqtyq adamdardyñ «şäi-şäiine» könbei tobylğynyñ qabyğyn, dolana men aiubadam qabyğyn kemiredi.
Betkei qusyrylyp, mal da, adamdar da qazdai tizilip, bir taban jolğa tüskende, gülraihan dünieniñ tüsi özgerip, mük pen qyzyl qyna basqan tarğyl tastar älemi bastaldy.
Tastūmsyq būlym ainalyp, i̇eñ bir qylğa tūstan öter jerde aldydan ittiñ üişigi siiäqty jybyrlağan jäşikter körindi. Jailau jolynyñ jymyn jaqsy biletin jol bastauşy Dürmen jylqyşy beli bekem kelte tory attyñ basyn tartyp, tañ qalyp tūryp qaldy.
Aldy bögelgen köş irkilip, ne keiin şegine almai, ne qiiänğa şyğa almai, ne qūzğa tüse almai, tar qylğada qysylyp, mal bolsa, bir ürei bilep, siyr möñirep, solyqtağan qoi mañyrap, kebenek kelgir şydamsyz i̇eşki qiiänğa örmeleimin dep susyma tastan domalap tüsip, qūzğa qūlap bara jatyp jan dauysy şyğa baqyrdy.
– O, ne bop qaldy, neğyp tūrmyz?! – dep arttağylar aiqailady.
– Myna bireu... – dep jolbasy Dürmen jylqyşy kümiljip, ol «myna bireudiñ» ne i̇ekenin özi de tüsine almai, attan tüsti. Aldynda qaz-qatar tizuli tūrğan jäşikterdiñ şetkisin aiağymen teuip kördi. Ary-beri şūqylap bolyp:
– Oi, äkeñniñ! – dep rahattana bir sybap aldy da, älgi jäşikti teuip kep jiberip i̇edi, saldyr-güldir tömen qarai, tastan tasqa sekirip, jol-jönekei byt-şyty şyğyp, jäşiktiñ jañqalary jan-jaqqa şaşyrady.
– İerikken i̇eneñdi ūraiyndardyñ istep jürgenin qaraşy! Qūdaidyñ keñ dalasy jetpegendei tar jolğa äkelip omarta qoiğan qandai jyn! – Dürmen jylqyşy i̇endi bal ara omartalaryn şetinen teuip, qūzğa qūlata berdi, qūlata berdi.
– Äi, dülei, abaila, orys baiyniki bolyp jürmesin, bälesine qalyp jürmeiik, – dep arttan bireu toqtau aitty.
Aitsa – aitqandai, jaqpar tastyñ tasasynan sau i̇etip üş-tört atty şyğa keldi. Sonda i̇eñ aldynda kele jatqan Kuzmin baidy bireu tanyp, bireu tanymady.
– İei, aqymaq! – dep Kuzmin Dürmenge aiqai saldy. – Hege tiısesiñ omartağa?!
– İe, joldy nege jabasyñ? Basqa jer tappadyñ ba? – dep Dürmen i̇ejireie tüskende aşudan jalaq i̇erni şytynap, qan şyğyp ketti.
– Oibai, Közmin ğoi anau! Onymen şataspaiyq. Byltyr Mañyraqty örtetip jibergen Közmin ğoi. Ol aiamaidy. Qaitaiyq! – dep arttağylar şu-şu i̇etedi.
«Özi Közmin bolsa, özi Mañyraqty örtep jiberse, odan aianatyn ne bar?! Nege qorqady myna sorlylar?! – dep Dürmen arttağylarğa aşulandy. – Meniñ äkem Şäkiniñ qany da osy Közmin siiäqtylardyñ moinynda».
Dürmen qaita quanğan syñaily. Myna tas qiiä, tar jolda qūdai aidap özi kezdesken Közmindi qūzğa qūlata salmaq bolyp, atyna minip alğa ūmtyldy.
– Qait oibai! Ūrynba soiqandyğa! – dep arttan ağaiyn aiqailady.
Dürmen dülei ağaiynnyñ aitqanyna könbei, omarta jäşikterdiñ ara-arasymen jylji berdi. Saiysker jigit Közminniñ jağasyna qolym bir ilikse i̇eken dep i̇entelei tüsedi. Osy piğylyn bet-älpetinen tanyğan Kuzmin auyr äskeri vintovkany taqymynan suyryp, i̇erdiñ üstine köldeneñ salyp qoidy da soqpaqta soñ tūrğan Atamyrzağa būrylyp:
– Komissar, mynany men atamyn. Bilip qoi, ol özi şabuyl jasady. Meniki qorğanu amaly. Onyñ ölimine men jauapty i̇emespin, – dedi.
Merke uaqytşa ükimetiniñ komissary Atamyrza Aibarov pen ataman Kuzmin tau şatqaldan oida joqta şyğa kelgenderiniñ syry bar-dy. İel malyn tauğa alyp qaşyp jatqanynan olar da habardar bolğan soñ jandaryna soldat alyp, qylta asuda tosyp jatqan. Maldy üi-üiden jinap äure bolğanşa, jinalğan jerinen bir-aq qaitaryp almaq oilary.
– At! – dedi Atamyrza sybyrlap qana.
– Joq, sen aiqailap ait! İestisin ana kirgizdar. Mağan komissar būiyrğanyn!
– At! – dedi Atamyrza sol būrynğy ünmen.
Būl kezde Dürmen Kuzminge taiap betpe-bet tönip qalğan. Qol sozuğa yñğailanyp, qasqyr iler bürkittei şüiile tüskende, Kuzmin attyñ qos qūlağynyñ arasynan myltyqty būrq i̇etkizdi. Tau-tas şaiqalyp ketkenmen, odan şetinep şyğyp, ketilip tüsken bir-aq adam boldy. Dürmennen basqa i̇eşkim qūzğa qūlağan joq.
Myltyqtyñ ökirgen dauysy şyñdardy şaiqaltyp, tastardy titirentip, taulardyñ qabyrğasy sögile jazdady. Biraq taudan bölinip tüsken Dürmen ğana boldy. Şeşek atqan tasjarğandar men qiiäğa bitken boz qylşa tasasynan qyzyl suyrlar būqpalap qarap, balaly i̇elik tastan tasqa sekirip, qaterli qūzdan aulaqtap, äiteuir aspanğa qarai örmelep barady. Qanaty kelte kekilik jer bauyrlap qana ūşyp, jabaiy şie būtasynyñ tasasymen jorğalai qaşyp, o da biıkti betke alady. Tau maqlūğy adamdardan qaşqanda i̇eşqaşan tömen qarai bettemeidi, tek biıkti jebeleidi. Qauipti şaqta olardyñ qorğany – biıktik. Biıkte tyrbyq arşa ösedi. Būtalary jer bauyrlap, tuyrlyqtai tūtasyp jatatyn sol qasietti arşa, tau maqlūğyna keibir zau qarağailardan göri köbirek pana.
Jabaiy jan-januar jasyl arşadan araşa izder au, al adamdar panalaityn jer tappai, ysyr attyñ qyl köpirinde qalğandai bir hal keşken zaman. Köpe-körneu, köz aldarynda Dürmenniñ atylğanyn körip, bosqyn Botbai, Qoralas, Qaraqoily, Aqqoily i̇eli ūlardai şulady da qaldy. Keri şeginip qaşaiyn dese tar jolda tūtasqan maldy keiin qaiyru bir qiiämet. Äsirese qoi balasy jaryqtyq ikemge kelmeidi. Büiirlep qiiäğa şyğuğa da şara joq, qiğaştap qūzğa tüsuge de aila qalmağan. Qaqpanğa tüsken qasqyrdai ūlyğan jūrt bir alyp arysynan jazyqsyz aiyrylyp, jaudyñ jağasynan ūstap öleiin dese oğan qoly jetpei, qañsylap qaşaiyn dese – joly jabyq, sory qainap, sorpasy aşy bolyp tūrğan kezde, töbeden i̇eki salt atty tönip tūra qaldy.
Tömendegiler alaqandağydai ap-anyq körindi. Betpe-bet kelip tūrğan i̇eki top. Bir jağynda azynağan qoş, bir jağynda tört-bes qaraly atty adamdar. Ortalaryn äldeqandai jäşikter bölgen. Jäne tizgini bos, i̇er-toqymy qisaiyp, bauyryna tüsken bir at sülesoq tūr.
– Myltyq atqan qaisyñ? – dep aiqailağan Tūrardyñ dauysy şatqal jañğyryğymen bir keremettiñ ünindei qūdiretti i̇estildi.
– Oibai öltirdi! Arysymyzdy jairatty!
– Dürmendi atyp tastady myna Közmin! – dep qyltadağy qoş şulap qūia berdi.
– Jailauğa köşip bara jatqan beibit i̇elmiz. Aldymyzdan şyğa kelip, jolbasşymyzdy myna ataña nälet atty da tastady.
– Kimge baryp aitamyz zarymyzdy?! Atamyrza ūlyqtyñ tūrysy anau. Atpa! – dep araşalauğa da jaramady.
Tūrar bylğary kurtkanyñ qaltasynan auyr koltti suyryp alyp joğary köterdi. Janyndağy Qabylbek te revolverin şyğara berdi.
– Özi Atamyrza bolsa, ol «atpa» dep aitar ma i̇edi! «At!» – deidi ğoi ol!
– Ras aitasyñ, Rysqūlov. «At!» degen osy, – dep Kuzmin qolymen közin kölegeilep, tömennen joğary qarady. Künniñ közinen i̇emes, töbeden tönip tūrğan tajaldan jasqanyp qalğan türi bar. Adam qany – su i̇emes, älgide ğana odyrañ keude ozbyrlyqpen bir i̇er azamattyñ jas qanyn moinyna jüktep alğan Kuzmin qanşa qanişer bolsa da, zil-batpan künäğa batqanyn sezip, tūla boiyn äldeqalai ürei bilep alğan-dy. Osynyñ zaualy bary käri sanasyna jetkendei bolğan. «Atqanym beker boldy» dep opynyp qalğan. Sol küdigi köp ūzamai aspannan tüsken zaual būiryqtai myna i̇eki bolşeviktiñ jar basynan tönip tūrğany Kuzminniñ i̇eñsesin mülde basyp tastady. Myltyq kezenip atyp salsa da amaly bar i̇edi, biraq alğaşqy Dürmen öliminiñ sureti onyñ közin şorlap, sanasyn şeldep tastağandai i̇edi. Qūzdan slağai Dürmen şapanynyñ i̇eki şalğaiy i̇eki jaqqa bürkittiñ qanatyndai jaiylyp ketip i̇edi. Sol qara şapannyñ qara şalğaiy käri atamannyñ köziniñ aldynda kölbeñdep tūrdy da qaldy. İendi ol myltyq kezenip nysana közdeuge därmensiz bolatyn. Şaqşaqai közin şūqyp, jan-jağyn şaitan ot qamağan siiäqty bir i̇eles şalyqtap ötti. Kuzmin közi būldyrap, basy ainalyp, tūla boiy bezgektei qalşyldap, qoly dir-dir i̇etip, at üstinde äreñ otyrğan.
– Atqyzğan Atamyrza! – dep jan dauysy şyğa aiqailap jiberdi. – At degen sen, komissar, jaltarma!
Kuzminniñ tük basqan i̇ezulerinen köbik būrqyrap, tükirigi Atamyrzanyñ betine şaşyrap ketti.
– İei, käri qaqbas! İesiñnen adasqan şyğarsyñ?! Ne dep ottap tūrsyñ? Myna tar jolğa omarta ornatyp, synyqqa syltau izdep, maldyñ bärin aidap alamyz dep azğyrğan öziñ i̇emes pe i̇ediñ? Omartağa tiısti dep älgini atyp tastağan öziñ i̇emes pe? Jönel sen de sonyñ artynan, aljyğan aqymaq!
Atamyrza jalpaq beldikten salañdap tūrğan qabūrğa qol sala bergende, Kuzmin qarttyğyna qaramai köz ilespes jyldamdyqpen Atamyrza frençiniñ jağasynan şap i̇etip ala tüsti. Kuzmin jağasyna jarmaspağanda Atamyrza ony atar ma i̇edi, atpas pa i̇edi, qarğa qarğanyñ közin şūqymaidy ğoi, tek qorqytpaq bolğan şyğar, al i̇endi siñiri qatty äluetti ataman qoly alqymynan alğan kezde Atamyrza Kuzminniñ däl qarnyna pistoletti taqap tūryp, şürippesin basyp kep qaldy...
Atuyn atqanmen, Kuzmin şalqaia tüsip, attan auyp bara jatqanmen, Atamyrza onyñ sekseuildei qatty şeñgelinen qūtyla almady da, özi de Kuzminmen birge qūlap bara jatqanyn üreilene sezdi.
Qūlap bara jatyp Atamyrza äldekimnen kömek tilegendei bos qolyn i̇erbeñdete, qarmanatyn zat izdep jantalasyp baqty. At üstinde tūrğan soldattar oğan jetip ülgire almady da, Atamyrza jan därmende qūz kemerdegi bir tüp şöpti ümitiniñ aqyrğy iligindei qarmai tüsip i̇edi, tauraihan jaryqtyq Atamyrzanyñ tym auyr denesin ūstap qaluğa jaramai tamyrymen üzilip, qūm aralas topyraq komissar men atamannyñ şarasynan şyqqan közderine sau-sau i̇etip, qūiylyp jüre berdi.
Jol tosar qaraqşylardyñ bū düniede toimai ketken üñirek közderin tauraihan tamyrynyñ topyrağy toltyryp jibergen kezde, Atamyrzanyñ jan dauysy şyğyp, obyr qūzdyñ, tar qoltyq tereñ şatqalyn jañğyryq kernep, üreili ün tamūqtyñ özinen i̇estilgendei boldy.
Äzireiildei jañğyryqtyñ qañsylap bitken aqyrğy yzyñyn sonou tömende alqynyp aqqan aq tolqyndar saryny jūtyp jiberdi de, şatqal işin lezde tynyştyq jailady.
Älgi bir soiqan körinis, aqylğa syiymsyz arpalys bolmağandai, beibitşilik jarşysy boztorğai şyryldap, jaqpar tastar quysynan şyqylyqtap, taudyñ öz tirşiligi öz betinşe sozyla bergen. Tau, şirkin, adamdardyñ alqyn-jūlqyn aqymaq äreketterin i̇eleñ qylmağandai, öziniñ mäñgilik i̇ekenin, qas-qağym ötkinşi it-yrğyljyñ yrdu-dyrduğa köziniñ qiyğyn da salmaitynyn bildirgisi kelgendei, pan-täkappar küiinde mañqiyp qalypty. Tüptiñ-tübinde onyñ pañdyğynda da tūraq joq. Asqar taular da şögedi. Şyndyqtyñ bir aty – uaqyt. Uaqyt bärin jeñedi.
Tūrar tömendegi aq aidahar tärizdi şapşyp aqqan Aspara suynan Atamyrza belgisin izdegendei üñile qarap biraz tūrdy:
– Atamyrza, Atamyrza. Mūnyñ aqyry osylai bolar dep kim oilağan? Birge jürdik, birge östik. Jūtqan auamyz, ūşqan Uiamyz bir i̇edi, örisimiz basqa-basqa boldy. Tağdyr – tosyn aqyry aianyşty-aq. Bizdi alda ne kütip tūr deseñşi? Talqan qaşan tausylmaq?
– Au, sen Tūrarğa ūqsamai tūrsyñ ğoi, – dep Qabylbek i̇ejireie qaldy. – Nemene, aiap tūrsyñ ba Atamyrzany? Kädimgidei joqtau aittyñ ğoi tegi. Tap jauyñ sol i̇emes pe i̇edi?! Jaudy aiağan – jaraly.
Tūrar myrs i̇etip külip jiberdi. Ainala tauğa qarap tūryp:
– Men aiap tūrğan joqpyn, Qabylbek. Jäi, änşeiin ömir degen qyzyq qoi. Özimniñ aqyrymdy oilap tūrmyn. Äiteuir bir ketpek bar. Ol aqiqat. Biraq qandai sät, qandai jağdaida? Boljap bolmaidy. Aitalyq, i̇endi bir jiyrma jyldan keiin? Qazir ğoi on jetinşi jyldyñ köktemi... Jiyrma jyldan keiin ne bolad?
– İei, qaidağy-jaidağyny küñirentpei qoişy äri. Ondai filosofiiäny jiyp qoi. Onan da ana añtarylyp tūrğan jūrtqa qara! – dep Qabylbek qolyn bir siltedi. – Ne bolad? Ne bolad? Öziñ aitqan jaqsylyq jaña zaman bolad. Qoi üstine boztorğai jūmyrtqalaityn, i̇eñsemiz köterilip, irgeli i̇el bolyp, halyq qataryna qosylatyn kün tuad.
– Onyñ ras, Qabylbek, seniki dūrys. Al biraq jaña Kuzmin bizdi atyp jiberui de mümkin i̇edi ğoi. İaki Atamyrza, iaki soldattar. Ony oiladyñ ba? Nemese, osydan on minut būryn Atamyrza ölemin dep oilap pa i̇edi? Jä, jaraidy, ömir men ölim turaly filosofiiä soğatyn jer, şynynda da būl i̇emes.
Tūrar tömende attarynyñ basyn būryp alyp, tas tūmsyqty ainala jorta bergen i̇eki soldatqa qarap:
– Graç! – dep aiqai saldy.
Aldyñğy soldat atynyñ basyn şalt tartyp joğary qarady.
– Graç! Sen meni tanymai qaldyñ ba? Men – Rysqūlov. Jol tosyp, jūrtty tonauğa sen de qatysyp jürsiñ be?
– Joq, joldas Rysqūlov. Būiryq solai boldy. Komissar solai būiyrdy, – dep Graç Atamyrzany izdegendei şyñyrau qūzğa üñildi.
– Mūnyñdy Hmelevskii joldas bilse, ne aitar i̇eken? İeger adal i̇ekeniñ ras bolsa, qazir bizdiñ qasymyzğa kel! Meni Äulie-Ata, Merke garnizondary tügel tanitynyn bilesiñ ğoi. Qoryqpa. Aqyldasatyn şarua bar.
Tūrar qiiä jol qamauynda äli i̇esin jiiä almai tūrğan köşke qarap, dauystap tūryp:
– Ou, bauyrlar! – dedi. Būryn da jaltyr jar basynda tömen tüse almai tūrğan qos salt attyğa köz tikken halyq i̇endi joğaryğa i̇entelei qarap qaldy. – Bosqyn bolğan türiñ bar. Ot basy, oşaq qasy – Otanyñnan üdere köşpei, keri qait. Malyñnyñ qūiryğynan ūstap, tym-tyraqai qaşa jönelgendi qoi i̇endi!
– Jarqynym, sen Tūrarsyñ ğoi. Tanyp tūrmyn. Qasyndağy Sarmoldanyñ Qabylbegi. Qiiämettiñ qyl köpirin o düniede i̇emes, bū düniede kördi ğoi bū halqyñ. Sol qaterde sen i̇ekeuiñ aspannan aq perişte bolyp tüstiñder. Äitpese, älgi jauyzdar bizdi tügel qyratyn türi bar i̇edi. Men Dosmaiyl ğoi, tanydyñ ba, Tūrar?
– Tanydym, Doseke! Tanydym, ağatai! Byltyrğy köterilistiñ kösemderiniñ biri bolğan ardagerdi tanymai ne bolypty mağan.
– İe, jarqynym, basşysynan aiyrylyp, qaitqan qazdai qañqyldap jürgen bizderdi tanymai qalu da ğajap i̇emes. Aruaq tozsa, jyn bolar. Men qaibir kösem bolyp jarytyppyn. Jas ta bolsañ bas bolğan özin i̇ediñ on altynşy jyldyñ alaman ğasyr alapatynda. Nağyz kösem Aqköz i̇edi, imany salauat bolsyn. Tūlpar minip, tu ūstağan sol i̇edi, i̇esil i̇erim. Merke tübinde toz-toz bolğan soñ, sen jau qolyna tüsip qaldyñ, biz Şuğa qarai şegindik. Aqköz tağy da qol jinap, Troitskige şabuyldağanda, bozada şañnyñ işinde on soldattyñ ortasynda jalğyz qalyp, altauyn jastyğyna ala jyğyldy, arystanym. Söitip, bozdağymdy bor qyldy. Senen köz jazyp qaldyq. Seni darğa asyp öltiripti dedi, joq Törtküldiñ tübinde atyp tastapty dedi. Joq, Rysqūldyñ Tūrary Samardan qol jiyp, Peterbor asyp, patşany qūlatypty dedi. Senerimizdi de, senbesimizdi de bilmedik. Äiteuir, şöptiñ basy jel tūrmasa qimyldamaidy. Halyq aitsa – qalt aitpaidy. İendi seni közimizben körip tūrmyz. Qūdaidyñ mūnysyna şükir!
Külui sarañ Tūrar būl joly qalai qarqyldap qatty külgenin özi de baiqamai qaldy. Qabylbek basyn şaiqap, tañdaiyn qağyp qoidy.
– Doseke-au, patşany qūlatqan men i̇emes. Halyq qūlatty. Orys halqy qūlatty. Men ol kezde Taşkentte i̇edim.
– Myñ da bir raqmet orysqa. Biraq patşa qūlady, al bizdiñ arqamyzdy aiaz äli qaryp tūrğany qalai? Taudyñ suyq suyn qaşanğy jalañaiaq jaldap keşe beremiz? Osy tūrysta biz Susamyrdan qyrğyz asyp, qyrğyzğa syimasaq, Qytai asyp, köz körmes, qūlaq i̇estimes, qūldyqtyñ qūryğy jetpes jerge qūriyq birjolata dep, täuekelge bel bailap, tas jūtyp tūr i̇edik, mūnymyz qalai, Tūrar? Jaña sen qait dediñ. Qaitqanda, künimiz ne bolmaq?
– Saualyñyz oryñdy, Doseke! Sizdermen tüieniñ üstinde tūrğandai söileskenimdi i̇ersi körmeñiz. Myna qiiädan tüse almai qaldyq. Aita berse, äñgime köp. Keiin qaityñyzdar. Biz myna būlymdy ainalsaq – toqailasamyz.
– Äi, şyrağym, qaitu-qaitpau biz üşin täuekeldiñ tirşiligi bolyp tūr, – dep Dosmaiyldyñ janynan basqa bireui til qatty. – Aitaryñdy qazir ait. Seni tau basynda tūryp söilesti dep i̇eşkim sökpeidi. Biz senimdi bolaiyq. Nemenege senemiz – sony ait. Täpe-tände qapyly qaza köbeiip ketti. Ana Atamyrza men Közminniñ qazasyn bizden körip, tausylmas dauğa qalmaiyq. Sony aşyp ber!
– İä, sony ait!
– Qan judy jol būl!
– Būltartpai ait!
Älgide būğyñqyrap, «i̇endi ne bolad?» dep i̇eseñgirep tūrğan i̇el lezde qaudyñ örtindei laulap, tūs-tūstan aiqai añdyzdady.
– Uai, şulamañdar, tüge! – dep Qabylbek toqtau aitty.
Är-är tūstan aiqai-ūiqai üdegenge mal i̇ekeş malğa deiin i̇elirip, işteri solyqtağan siyrlar möñirep, jylqy kisinep, arqalaryna qūrym kiız, kerege-uyq, şañyraq artqan tüieler bozdap, şatqal işi azan-qazan ūly şuğa molyqty.
– İendeşe, tyñda! – dedi Tūrar dauysyn köterip – jaqsylyq jaqyn, ağaiyn. Işki Reseiden soqqan halyq dauyly künnen künge üdep keledi. Patşa qūlady, biraq ükimet äli de üstem taptyñ qolynda qalyp tūr. Oğan halyqtyñ közi jetti. İendigi mindet – sol üstem taptyñ uaqytşa ükimetin qūlatyp, kedei tapqa tendik alyp beretin keñes ükimetin ornatu. Keñes ükimeti seniñ arqañdy aiazğa testirmeidi, bailardyñ, äkimderdiñ qanauynan qūtqarady. Būrynğydai bügejektemei, i̇eñseñ köteriledi. Keñse ükimeti sen orys, sen qazaq dep bölmei, alalamai, ūlttar tendigin teñ ūstaidy. Patşa tartyp alğan jerindi öziñe qaityp beredi. Halyqty sol halyqtyñ öz ökilderi basqarady. Ol kün taiau. Al äzir qiynşylyq boluy mümkin. Öitkeni, aittym ğoi, ükimet äli de bailar men pomeşikterdiñ qolynda. Odan bilikti tartyp alu üşin küres kerek, ūiymşyldyq, auyzbirlik kerek. Toz-toz bolyp, jel audarğan qañbaqtai qañğyryp ketseñ, ärine, jau jeñedi. Qytaiğa auamyn deisiñ. Qytai sağan qūşağyn jaiyp, bauyrym-ai dep i̇emeşegi i̇ezilip tūr ma i̇eken? Qorlyqtyñ kökesin sonda köresiñ. Tuğan jeriñe jete almai, köziñe kök şybyn sonda üimeleidi. Tūqymyñ tūzdai qūridy. Qyrqyna şydap, birine şydamaisyñ ba?! Qaityñdar auyldaryña. Şöbiñdi şap, i̇eginiñdi jina. Biyl quañşylyq. Qys qamyn oila. Al Atamyrza şyğarğan jarlyqqa könbeñder. Malyñdy tartyp aluğa uaqytşa ükimet äli de äreket jasaidy. Biraq bir jeñnen qol, bir jağadan bas şyğarsañ – i̇eşkim seni jeñe almaidy.
– Qazirgi soldat – būrynğy soldat i̇emes, olar bizge jaq. Mine, jaña ğana Atamyrzanyñ janynda jürgen soldattar myna özimizge kelip qosyldy, – dep Qabylbek sözge aralasty.
Älgi i̇eki soldat, şynynda da, tūmsyq ainalyp baryp, jelke tūstan Tūrar men Qabylbekke kelip qosylyp tūrğan.
– Atamyrza men Kuzminniñ ölimine sender kinäli i̇emessiñder. Oğan myna biz kuä, mine myna soldattar kuä. Al Şäkiniñ Dürmenin atqany üşin olar jazasyn alyp ta qoidy. Sondyqtan i̇endi myna ystyq künde solyqtamai, köştiñ basyn keri būr, ağaiyn, – dep Tūrar jar jağadan attyñ basyn i̇elge qarai qaiyrdy. – Al biz, myna Qabylbek, ana özderiñ biletin Jylysbaidyñ Maqsūty, Nūrşannyñ balalary, Tūrdaly Toqbaiūly siiäqty azamattar, Äulie-Ata garnizony men Merke garnizonynyñ soldattary, orys jūmysşylarymen, qazaq, qyrğyz kedei şarualarymen qosylyp, küreske attanamyz. Jer-jerde keñes ornatamyz. Būl isti äueli Bekten auylynan, Aspara bolysynan bastaimyz. Jolymyz bolsyn, tuğandar!
* * *
Şiratpa qalyñ mūrty qūlağyna qarai qaiyrylğan, boiy tip-tik, keñ jauyryndy äskeri adam syqyrlauyq üstel basynan türegelip, oñ qolyndağy qaryndaşpen şyny grafindi syñğyrlatyp biraz tūrdy. Būl Stepan Hmelevskii i̇edi.
– Tynyştalyñyzdar, joldastar! Jinalys kün tärtibinde i̇eki mäsele:
1) Qazirgi kezeñde aştyqpen küres.
2) Müşelikke qabyldau.
Kün tärtibi boiynşa i̇eskertuleriñiz, qosyp-alaryñyz bar ma?
Şağyn zaldan «joq, joq» degen dauystar i̇estildi.
– Joq bolsa, dauysqa salamyn: kün tärtibi osy qalpynda bekitilsin degenderiñiz qol köteriñizder. Qarsy? Qalys? Ondailar joq. Kün tärtibi birauyzdan bekitiledi. İendeşe kün tärtibindegi i̇ekinşi mäseleni birinşi i̇etip qarau jöninde ūsynys bar. Būğan qalai qaraisyzdar? Kelisesizder me? Dauysqa salu kerek pe? Joq pa? Jaraidy, kelistik.
– Joldastar! Bolşevikter fraqtsiiäsynyñ atyna Äulie-Ata Sovdepi törağasynyñ orynbasary Tūrar Rysqūlov joldastan aryz tüsti. Ol özin bolşevikter partiiäsynyñ qataryna aludy ötinedi. Anketalyq derekterimen qysqaşa tanystyryp öteiin.
– Tūrar Rysqūlov. 1894 jyly 24-jeltoqsanda Jetisu guberniiäsy Şyğys-Talğar bolysynda tuğan. Ūlty – qazaq. Ata-anasy kedei şarua. Bilimi – Taşkent pedagogikalyq institutyn tolyq bitirmegen. 1916 jyly patşa türmesinde otyrğan...
Hmelevskii kenet resmi söileuin tiiä qoiyp, jaisañ mūrtyn bir şiratyp alyp, myrs i̇etip küldi:
– Kördiñizder me, joldastar, anketa qandai qyp-qysqa. Al biz biletin Tūrar joldastyñ ömirbaiany, menimşe, öte bai bolsa kerek. Käne, qandai sūraqtaryñyz bar? Tūrar joldas, ornyñyzdan tūryñyz. Berirek, alğa şyğyñyz.
Bölmeniñ orta tūsynan jap-jas jigit tik köterilip, i̇eşqaida qaramastan, prezidium üsteliniñ aldyna baryp, betin zalğa būryp, qalt tūryp qaldy. Bir sätke bölme işinde siltidei tynyştyq ornady. Qanşama köz tek Tūrarğa qadalyp qalğan. Orta boily, keñ keudeli, qap-qara qoiu şaşy keri qaiyrylsa da qasarysa tikireiiñkirep tūrğan, jazyq mañdai, şekeligi şyğyñqy, mūrny qoñqaqtau i̇er bitimdi jigittiñ bir näzik jeri – i̇erinderi siiäqty i̇edi. İerinderi i̇erekşe ülbirekteu, şie qyzyl i̇eken. Sol süikimdi i̇erinder iırimdene bitedi i̇eken de, bolar-bolmas şūñqyr belgi bilinedi i̇eken. Sol i̇erni ğana jūmsaq, äljuaz, äitpese, iegi men şyqşyty, bet bitimi qatu: sary jiek döñgelek közildiriktiñ ar jağynan aialy közder aspai-saspai, taiğanamai, tura qaraidy.
Ülken synnyñ üstinde tūrğan osynşama sabyrly jas adamnyñ kiım kiısi de mūndağylardan köp i̇erekşe. Otyrğandardyñ köbisi äskeri kiımdi, birazy i̇eski gimnasterkalarmen, könetoz pidjakterimen otyrğanda, myna jigittiñ kiımi ine-jipten jaña şyqqandai: şeviot qara kostium, appaq bätes köilek, qara barqyt galstuk, aiağyndağy tuflige deiin jaltyrap tūr. Biraq osynşama sypaiy kerbez kiıngeni özine qazir min bolyp jabysar dep kim oilağan. Zaldan bireu qol köterdi.
– Mende sūraq bar!
Jūrttyñ bäri i̇endi jappai Tūrardan būrylyp, älgi dauys şyqqan jaqqa qarady. Şaşyn jylmityp artyna qaiyrğan qisyq jağaly, omyrauy kesteli köilek kiıp, belin şaşaqty belbeumen buğan, meiizdei qatqan sary i̇eken.
– Qoiyñyz sūrağyñyz bolsa, – dedi jinalys ağasy.
– Joldas Rysqūlov, siz nege bizdiñ qalanyñ bastyğy Motiaşev myrza siiäqty kiınesiz? Al Motiaşev bolsa gorodskaia golova, nağyz monarhist. Patşa qūlağaly, mine, qūdaiğa şükir, alty ai boldy, al Motiaşev myrza äli sizşe kiınedi. Dälirek aitqanda, siz Motiaşevşe kiınesiz. Proletarlyq yntymaq qaida? 
Bölme işi kenet Uiasy būzylğan aradai guildep ketti. Jinalys ağasy trafindi syñğyrlatyp ta, aiqailap ta kördi. Şu äreñ basyldy.
– Mūndai sūraqqa jauap bermeuiñe bolady, Rysqūlov! – dep aiqailady äldekim.
– Joq, joldastar, rūqsat bolsa, men jauap bereiin, – dedi kütpegen jerden jas jigit.
– Men jauap bereiin. Öitkeni solşyl eser Palii myrza bizdiñ jinalysymyzğa zañsyz qatysyp otyrğanymen qoimai, bolşevikterge äldeqandai kinä taqqysy da keletin körinedi...
Otyrğandar tağy tolqyp ala jöneldi.
– Būl ne degen jügensizdik!
– Törağa joldas, solşyl eser nege bolşevikter jinalysyna qatysady?
Tūrar sañq i̇etip, dauysyn kötere şyğaryp, abyr-dabyrdy toqtatty.
– Joldastar, qoiylatyn sūraq qoiyldy. Men jauabyn bereiin. Onan soñ solşyl eserdi jinalysta qaldyru-qaldyrmau – öz i̇erikteriñiz. Sonymen, kiım turaly. Men bala kezimde Vernyi türmesiniñ bastyğy Prihodko myrzanyñ malaiy boldym. Prihodko myrzanyñ gimnazistka qyzy mağan bir mezgil älippe üiretuşi i̇edi...
Şaşyratqy gülindei kökşil közdi, appaq äsem qyz bualdyr arasynan, būlttardyñ tasasynan şyğa kelgendei kenet Tūrardyñ aldyna äljuaz ğana külimsirep tūra qaldy.
– ...Bir küni ol mağan sabaq üiretip otyryp, kenet sözin üzip, ündemesten, meniñ tizeme qarap sazaryp otyrdy da qaldy. Men ne bolğanyn añğarmai, aldy-artyma qaraimyn. Añ-tañmyn. Söitsem, şalbarymnyñ jyrtyğynan tizem jyltyrap körinip tūr i̇eken. Kiruge tesik tappadym. Qara jer qaq aiyrylsa, kümp berip tüsip keter i̇edim... Būl bir jai. Keiin äkem katorgağa aidalyp ketkennen soñ, Merke mektebine tüsip oqydym. Bir küni taqta aldynda tūrğanymda Atamyrza Aibarov degen bir baidyñ balasy meniñ şyntağymnyñ jyrtyğyn körsetip, bükil synypty basyna kötere külip i̇edi. Ol kezde internat mağan äli kiım bermegen kez. Jiyrma bes balanyñ aldynda tağy bir qyzardym. Sonda men özime ant berdim: şamam jetse, aş jürsem de, bütin kiım, taza kiım kiıp ötemin dedim. Siz, Palii myrza, meniñ myna kostiumim su jaña dep oilaisyz ba? Men mūny 1916 jyly köktemde Taşkentte oqyp jürip, bos uaqytymda özbek baiyna bağban bolyp jaldanyp, sonyñ aqşasyna satyp alyp i̇edim. Osy kostiummen Merke türmesinde de otyrdym. Kiım de kütim tileidi, küte bilseñ qyry synbaidy. Al qyry synbağan kiım işinde adam özin i̇erkin sezinedi. Qanağattandyñyz ba meniñ jauabyma?
Tūrar Paliige i̇endi naizağaidai şanşyla qarady.
– Bosatsyn zaldy!
– Taiyp tūrsyn i̇endi! – degen dauystar Paliidi doiyr qamşydai osyp-osyp jiberdi.
Hmelevskii ornynan tūryp, sypaiy ğana:
– Solşyl eser Palii myrza, zaldy bosatyñyz, – dedi.
Siyr jalağan būzau jünindei şaşy būrynğydan beter jylmiyp, iyğy tüsip jünjigen Palii jinalystan ketuge mäjbür boldy. Ketip bara jatyp ta tiısuin tyimady.
– Jaraidy Rysqūlov, meni būl jerden qudyrğanmen, Sovdeptiñ mäjilisinen qudyra almassyz, – dep aldağy aiqastardy da aiqyndai ketti.
Palii sovdeptiñ müşesi i̇ekeni ras. Sovdepke solşyl eserler fraktsiiäsynan sailanğan.
Jinalys ağasy tizgindi qolğa alyp:
– Tağy da sūraqtaryñyz bar ma? – dedi zalğa qarap. – Uaqyt ozdyrmaiyq, joldastar.
Aldyñğy qatardan kepkesin qolyna i̇eki büktegen mosqal jūmysşy köterilip, däu jūdyryğyn auzyna aparyp bir jötkirinip aldy.
– Rysqūlov joldas, üilengensiz be? Otbasyñyz bar ma? – dep tūtyğa tūryp sūraq qoidy.
Būl sūraqqa «joq» dep bir-aq sözben jauap beruge bolar i̇edi. Tūrar solai dedi de. Biraq sol sözben birge qūlağyna yzyñdap baiağy bir Oginskii «Polonezi» tağy keldi. Almatynyñ qysqy keşi, Taşkent köşesindegi kök türme, türmege japsarlas Prihodko üii. Nataşanyñ bölmesi: qara rūial, süirik qana aq sausaqtar. Qyz muzyka tolqynyna batyp ketip, qara sudyñ betinde sary jibek şaşy jaiylyp jatqandai bolady. Muzyka tyñdap otyrğan Tūrar sol şaştan aqyryn ğana, abailap qana sipatysy keletin. Biraq qoly tise, sol alau şaş lap i̇ete qalatyndai körinetin. Soñğy akkord soğylğanda qyz oryndyqqa şalqalai ketuşi i̇edi. İeki qoly oryndyqtyñ i̇eki jaqtauynda jany ketip salañdap qalatyn. Basyn şalqaityp jibergende sary jibek şaşy äueden altyn sauyldap tögilgendei, susyp baryp, Tūrardyñ betine tiıp ketetin. Beti du i̇ete tüsetin. Qyz jalma-jan basyn jūlyp alyp, Tūrarğa qarap, onyñ beti küreñitip bal-būl janyp, tanauy deldiıp ketkenin kerip:
– Ūnady ma sağan, Turik? – dep i̇edi üni kümis qoñyrauşadai ğana näzik syñğyrlap.
– Ūnağanda qandai! – dep bala i̇entige, yntyğa jauap qatatyn.
– Kel, i̇endeşe, i̇endi seniñ äueniñdi salaiyq, beri, qatar otyr, – der i̇edi Nataşa. Sodan soñ sözi joq biraq kökireginde sañlauy bar adamğa aitary köp mūñdy muzyka tar bölmeniñ işin kernep, tordağy qūs siiäqty, i̇eger tordan bosansa, alysqa-alysqa, zäñgir kökke ūşardai būlqynyp-būlqynyp, asyp-tögilip, şalqyp-tasyp, dün-dünieni topan su qaptardai bolatyn. Būl – «İelim-ai» äueni i̇edi.
Osy tūrysynda Tūrar ataqty muzykantqa ūqsaityn.
– Joldastar, biz partiiä qataryna müşe qabyldap otyrmyz. Saiasi-mändi sūraqtar qoiylğany jön, – dep qaldy Hmelevskii. – Tağy da sūraq bolar, sirä? – Zal ündei qoimady. Sonda Hmelevskii mūrtyn tağy bir şiratyp:
– Tūrar joldas, Merke türmesinen byltyr siz qandai jağdaida qūtyldyñyz? – dedi.
Byltyr, iağni 1916 jyldyñ qyrküiek aiynda Tūrar Merkeniñ türmesinde, ajal tyrnağyna ilinip jatqan. Tyrnaq demekşi, Merke türmesiniñ jendetteri būğan ölim aldyndağy azaptyñ jaña bir türin oilap tapqan i̇eken. Obrov degen nadziratel rotmistr Arkadii Prihodkonyñ būiryğy boiynşa, mūnyñ qolyna kisen saldy da, jūdyryqtaryn jūmdyryp, qaiyspen tas qylyp tañyp tastady.
«Qoldy kisendegeni jön-aq, al jūdyryqty tañyp tastağanda – ne maqsat?» – dep Tūrar mūnyñ syryna tüsine almai älek boldy. – «Kisendi aşyp jürmesin degeni me i̇eken?»
İesil jigit būl sūmdyqtyñ syryn köp ūzamai sezip-aq qaldy. Biluden būryn sezdi. Molaq qolmen, basqany qoiğanda, qasyq qarmai almai qor boldy. Qu tamaq tabylyp tūrsa, äiteuir itşilep birdeñe i̇etuge bolady i̇eken. Basqa tüskende adam ne amal tappaidy. Biraq jūmuly jūdyryq äueli jany ketip ūiyğanmen, keiinnen zarlap bir syzdaityndy şyğardy.
Arada apta ötkende me i̇eken, alaqandaryna qanjar qadalğandai, jigit şirkin, būl azapqa şydai almai, qaita-qaita i̇esi aua berdi...
Ol i̇esin jiğanda türmeden tysqary, tau şatqalynda bir diırmenşiniñ üiinde jatyr i̇edi. Keiin bildi türmeden ony qūtqaryp alğan baiağy ūstazy İvan Vasileviç Andreev, synyptas qūrbylary Qabylbek Sarmoldaev, Maqsūt Jylysbek, Törebek İsabekov, Tūrdaly Toqbaev, ağaiyndy Jüsipäli, Äşimbek Nūrşanovtar i̇eken. Būl top – bolaşaq «Qazaq jastarynyñ revoliutsiiälyq odağynyñ» negizgi ūitqysy i̇edi.
Jigitter Tūrardyñ jūdyryqtaryn äreñ jazyp aldy. Apta boiy ösken tyrnaq alaqannyñ kögergen i̇etine qan şyğarmai kirip ketken i̇eken. Ägärim, osy tyrnaq osylaişa öse berse, alaqandy äri qarai tesip ötip, qoldyñ tu syrtyna şyqpaqşy i̇eken.
Ärine, myna jinalysta Tūrar būl sūmdyqtyñ bärin sipattap jatpady. Tek qūtqaruşy azamattardyñ atyn atap şyqty.
– Siz atağan azamattar siz öziñiz qūrğan «Qazaq jastary revoliutsiiälyq odağynyñ» müşeleri ğoi: Osy odaqtyñ maqsaty men mindetteri ne boldy jäne ol qalai iske asty? Osyny qysqaşa ğana baiandap berseñiz qaitedi? – dedi tağy da Hmelevskii.
«Stepan Knutoviç būl jaiynan habardar i̇edi ğoi. Sirä, jinalysqa tüsiniktirek bolsyn dep ädeii qoidy-au būl sūraqty», – dep qoidy işinen.
– Jaraidy, Stepan Knutoviç, – dedi Tūrar sol oilanyp. – Biz odaqty qūru isine Merkede aqpan revoliutsiiäsynan keiin ile-şala kiristik. Äueli Odaqtyñ ustavyn bekittik, programmasyn belgiledik. Aqpan revoliutsiiäsy, özderiñizge mälim, monarhiiäny qūlatqanmen, köp närse özgere qoiğan joq: qanauşy sol qanauşy, qanaluşy qalpynda qala berdi. Ajdahanyñ basy şabylğanmen qūiyrşyqtary äli bar i̇edi, ärine, äli de bar. Odaq i̇eñ aldymen uaqytşa ükimettiñ jergilikti komitetterine qarsy, bailar men kulaktarğa qarsy aiausyz küres jürgizudi alğy maqsat i̇etip qoidy. Tönip kele jatqan aşarşylyqqa qarsy äreket jasaldy. Halyqtyñ közin aşu üşin ügit-nasihat jūmysy jürgizildi. Halyqtyñ sauatyn aşu közdeldi. Köpşilik arasynda uaqytşa ükimetke bailar men kulaktarğa qarsy jinalystar, mitingiler ūiymdastyryldy. Būl iste biz aldyñğy közqarastağy äskeri ğarnizondarmen, soldattarmen tyğyz bailanysta boldyq. Äulie-Ata, Merke garnizondarymen, onyñ markstik ūiymymen tyğyz bailanys jasadyq. Odan arğysyn, Stepan Knutoviç, öziñiz de jaqsy bilesiz: bizdiñ barlyq jūmysymyz köz aldyñyzda ötti. Qalaida bizdiñ Odaq bolşeviktik bağyt ūstağan ūiym boldy. Basqa ne aitamyn: jik-jigin tarata berse, äñgime käp, – dep Tūrar jinalys atasyna, odan keiin zalğa qarady.
Stepan Knutoviç ornynan köterile berip mūrtyna qolyn tağy bir apardy. Sirä, būl jattandy qimyldy ol özi de sezbei qalatyn boluy kerek.
– Tağy da sūraq bar ma?
– Sūraq toqtatylsyn! – degen dauystar şyqty zaldan.
– Onda, sūraq toqtatylsyn degenderiñiz qol köteriñizder. Qarsy? Joq. İendeşe, söileuşiler bar ma?
– Nesin söileimiz? Bäri de tüsinikti. Tek ūsynys bar: qabyldansyn, – dedi kepkesin qolyna myjyp ūstağan mosqal jūmysşy. Älginde Tūrarğa: «üilendiñ be?» – dep sūraq qoiğan da sol bolatyn.
Hmelevskii zaldan tağy ūsynys bolar ma i̇eken degendei tağy säl toqtap tūrdy da, özi söilep ketti.
– Mäseleni dauysqa qoimas būryn men bir auyz söz aitaiyn, joldastar. Biz bügin öte mañyzdy mäsele qarap otyrmyz. Bolşevikter partiiäsy qataryna adam alğaly otyrmyz. Özderiñizge mälim, qazirgi kezeñ – tarihi asa kürdeli kezeñ. Bir jağynan – Uaqytşa ükimet, bir jağynan Keñes. Kim jeñedi? Kimniñ isi – aq? Halyq kimdi qalaidy? Biz – marksşildermiz, biz Lenindi jaqtaimyz. Biraq bizdiñ osal jerimiz: ortalyq Reseiden şalğaidamyz. Ortalyqta ne bolyp jatqanyn der kezinde bile bermeimiz. Revoliutsionermiz dep jürgenderdiñ arasynda osy sebepti auytquşylar, birese bolşevikterdi jaqtap, birese solşyl eserlerdi, tipti menşevikterdi jaqtap, sandalğandar joq i̇emes. Osyndai kezeñde RK(b)P qataryna müşe aludyñ qiyndyğy, jauapkerşiligi özinen-özi tüsinikti. Al biz müşege alu jöninde kandidaturasyn qarap otyrğan azamat Tūrar Rysqūlov öziniñ nağyz bolşevik i̇ekenin ispen däleldegen adam. Közin jyrtityp aşyp, düniege kelgennen qanaudyñ, joqşylyqtyñ dämin mol tatqan. Zorlyq-zombylyqty az ömiriniñ işinde köp kördi. Äkesi Rysqūl patşa äkimşiligine qarsy oq atyp, 1905 jyldyñ qūrbany bolyp, katorgağa aidalyp, habarsyz ketti. Panasyz bala öziniñ tabiği talantynyñ, i̇eti tiriliginiñ arqasynda sonşalyqty auyr tūrmystyñ i̇ezgisinen joq bolyp ketpei, tyrmysyp, oqu oqyp, sanaly azamat, belsendi küresker, käsibi revoliutsioner därejesine deiin köterildi. İeger men osy jinalysta bir syrymdy aşsam, Rysqūlov joldas meni keşirer dep oilaimyn. Osy jinalys qarsañynda men Rysqūlov joldas jöninde i̇eşqandai kümän qaldyrmau maqsatymen onyñ ötken ömir jolynan biraz mağlūmattar jinadym. Sol mağlūmattardyñ birin ğana sizderge jariiä i̇etuge rūqsat i̇etiñizder...
Hmelevskii Tūrar jaqqa «keşir» degendei külimsirep bir qarap qoidy da, gimnasterkasynyñ tös qaltasyna qol sala bastady. Zal «ne bolar i̇eken?» – degendei tynyp qalğan. «Būl men turaly ne mağlūmat tauyp alyp i̇edi?» – dep Tūrar añ-tañ.
–Tūrar joldastyñ anketasynda jazylğandai, ol 1914 jyly Pişpektiñ I-därejeli auylşaruaşylyq mektebin bau-baqşa mamandyğy boiynşa bitirip şyqqan. Bilimin odan äri jalğastyru maqsatymen ol mektep direktoryna bylai dep aryz jazypty:
«...Men qazaqtyñ panasyz qalğan, qarapaiym balasymyn. Orystardyñ mädenietiniñ, iliminiñ igi äseriniñ arqasynda şama-şarqynşa şağyn bilim aldym. Osy bilimniñ nätijesinde «būryn kim i̇edim, qazir kimmin jäne qiyn-qystau şyrğalañy köp bolaşağym qandai bolmaq» dep aldy-artymdy şamalaityndai halge jettim. Kün köru üşin küresu, şyndyğynda qiyn, öitkeni men jastaiymnan jetim qalyp, talai-talai baqytsyz künder keştim, meniñ närestelik sanama öşpestei iz qaldyrğan jetimdiktiñ neşe aluan tauqymetin tarttym. Äiteuir sol auyrtpalyqtan i̇ezilip ketpei, boi tüzerliktei tirekti men bilimnen taptym...».
Būdan äri Tūrar joldas mektep direktorynan Samara auylşaruaşylyq institutyna joldama berudi ötinedi. Ötinişi qabyl bolyp, Samarada i̇emtihandy jaqsy tapsyrady. Biraq ondağy şovinist-direktor Tūrardyñ aryzyna: «kirgizğa jer öñdeudi oqudyñ qajeti joq» dep tūjyrym soğyp, oquğa qabyldamai qoiğan.
Mine, joldastar, revoliutsiiä jolyndağy bizdiñ jauynger serigimizdiñ ömirinen bir ğana i̇eles osyndai. Men öz basym Rysqūlov joldastyñ idealynan ainymaitynyna, i̇ezilgen taptyñ müddesi üşin kürese beretinine berik senemin jäne sizderdiñ barlyqtaryñyzdy da sendirgim keledi... Sonymen dauysqa qūiamyn: kimde kim Tūrar Rysqūlov RK(b)P qataryna alynsyn degenderiñiz, qol köteriñizder!..
* * *
Tūrar bügin de badaşy qamşysynyñ şartylynan ūianyp ketti. Köşe jaqtan ūzyn qamşynyñ şartyly myltyq atqandai qaharly-aq.
Buryl köşesiniñ siyrlary qala şetine qarai bel alğan i̇eken.
Üidiñ işi äli qarabarqyn. Tūrar közin aşqan boiy birinşi oiyna oralğany – keşegi jinalys i̇edi. Jinalys barysyn bastan-aiaq köñilmen şolyp ötip, ondağy öz sözine de, özgelerdiñ sözine de, qanağattanğan sezimde qaldy. Tek bir tüitkil, aşyq kündi būlt şalğandai bir sät Paliidiñ äreketi i̇edi. «Äi, osy solşyl eserlerden jaqsylyq şamaly-au. Bizdiñ Qabylbek solarğa beker ilesedi. Beker...» – dep Tūrar tösekten tūryp baryp, köşe jaqtağy terezeniñ perdesin ysyryp jiberip i̇edi, jyp-jyly şağyn bölmeniñ işi jymiyp qūia bergendei boldy.
Köşede körşi Mämettiñ jalañaiaq balalary jaña badaşy aidap äketken siyrlar ädepsizdikpen tastap ketken japany jyp-jyly busanyp jatqan qalpynda qapşyqtaryna salyp alyp jür i̇eken.
«Bizdiñ qazaq siiäqty i̇emes, äreketi myqty halyq, – dep qoidy Tūrar älgi balalarğa aianyşpen qarap tūryp. – Osylar osydan qystyq otynyn jiyp alady. «İesek artyn jusañ da – mal tap» dep qairan aqyn Abai tekke aitpağan şyğar. İeñbektiñ aramy joq. Būlardyñ tezek tergeni äri özderine paida, äri bükil mahallağa paida – köşe taza bolady.
Tūrar sülgi, sabyn, tis şaiğyş alyp, aulağa şyğyp i̇edi, üi iesi aulada jür i̇eken.
– Assalaumäleikum, Säbden ağa! – dep sälemdesti. Säbden būğan būrylyp qarap:
– Uağalaikumassalam, – dep ünin qyrattap tūryp amandasty. – Nege i̇erte tūrğansyñ, Tūrar balam? Sen tünde tym keş oraldyñ i̇emes pe?
– Jinalys ūzaqqa sozyldy, Säke.
– İe-i̇e, jinalys, jinalys. Bolşevik – jinalys, menşevik – jinalys. «Şuro-i-islamiiä» – äm jinalys.
– Eserlerdi ūmytyp kettiñiz, Säke, – dep küldi Tūrar.
– Äi, özi de eser dese i̇eser şyğar, ylği qisaiyp jüretin körinedi ğoi, – dep Säbden şi sypyrğynyñ tarqatylyp ketken kendir jibin şielep bailai berdi.
– Siz mūnyñ bärin qaidan bilesiz, Säke?
– İe-i̇e, Tūrar balam, biz qart kisiler, äñgimege qūmar kelemiz. İendi osydan şäi işip alyp, Atşabardyñ bazaryna qarai aiañdaidy būl jaman ağañ. Şäihanada otyryp alyp, al kep talas: bireu bolşevikti maqtaidy, bireu menşevikti jaqtaidy. Al jūma namazy küni meşitke barsañ Ğūmar imam bükil mūsylman, balasyn «Şuro-i-İslamiiäğa» kiriñder dep ügitteidi. Bizdiñ älgi Äbden sol «Şuro-i-İslamiiänyñ» däuleriniñ biri bolyp alypty.
Kenet idiñ isi müñk i̇etti. Säbden tünde ilep qoiğan teriler i̇eken. Tūrardan yñğaisyzdanyp:
– Bylaiyraq tūraiyq balam, – dedi Säbden. – Myna isi qūrğyr... būryn i̇eptep teri-tersek jinap saudamen ainalysuşy i̇edim. İendi ony i̇eşkim almaidy. Qalada aşarşylyq, Tūrarjan. Dän ūşpaidy. Bir qadaq bidai bir qoidyñ qūny. Büite berse, qyrylyp qalarmyz, sirä. Atşabarda naubaişylar aq nandy ötkize almai, syñsyp tūruşy i̇edi, i̇endi qara nannyñ qabyğy da tabylmaidy. Alla, öziñ jar bola gör. Patşany qūlatyp, qūdaiğa künäkar boldyq pa, sirä. Jana ükimet ne jaqsylyq körsetedi? Kerenskii degen aqşa qap-qap bolyp qauqiyp qaldy. Borjyğan asqabaq siiäqty, tükke jaramaidy.
Säbden Tūrardyñ qūlağyna auzyn tosyp:
– Şyrağym Tūrar, abai bol, seniñ ana joly Atşabarda söilegen söziñnen keiin saudagerler sağan qatty kijinip jür. Seni maqtap jürgenderi de bar, dattap jürgenderi de bar.
– Säke, qara qyldy qaq jaryp otyrsañ da, ketedi bireu maqtap, bireu boqtap, degen. Men aitsam, ädilin aittym. Aştan qyrylyp jatqandarğa järdem berse, bailar men kulaktar, saudagerler odan kedeilenip qalmaidy. Meniñ käsibim – aş-jalañaşqa kömektesu.
Aulanyñ oñtüstikke qarağan köşe jağynan bir üi, batys jağynan körşi Äbden üiimen japsarlas tağy bir üi salynğan. Şyğys jağynda qamba, malqorda soğylğan. Köşe jaqta biık qaqpaly bir dual, teristik jağynda şağyn ūry i̇esik şyğatyn tağy da biık dual. Ūry i̇esikten şyqsañyz syñsyp tūrğan bauğa kiresiz. Baudy ainala aryq qazylğan. Talastan bölingen su sol aryqty iyqtap, lyqsyp ağyp jatady. Tūrar sol suğa juynaiyn dep kişi i̇esikke bettei berip i̇edi, i̇ergejeiliden säl-aq ülken şaqar Säbden şar-şar i̇ete qaldy.
– Ou, mūnyñ ne, şyrağym Tūrar! Juynatyn bolsañ – men-aq su qūiyp jiberem ğoi. Aryqtyñ suy lai, ony qaitesiñ. Älgi Sälima äli tūrmağan ba? Sälima!
Boijetken qyzdy nege şaqyrğanyn tüsine almai, Tūrar abyrjyñqyrap tūrdy da:
– Jo-joq, Säke, o ne degeniñiz! Özim-aq... Baqqa şyğyp kişkene boi jazyp alaiyn, – dep boi bermei syrtqa şyğyp ketti. Artynan quyrşaqtai qūldyrañdap jügirgen Säbden:
– Aryqtyñ suyna juynba, Tūrarjan. Säl seiilip qait. Taza su daiyn bolady, – dep bezildep qaldy.
Baqty ainaldyra aryq boiyna otyrğyzylğan nau terekter tañğy samalmen terbetilip, jasyl ala japyraqtarmen aspannyñ kögildir kümbezin tazalap tūrğandai i̇eken. Degenmen, terekterdiñ balaq japyraqtary sarğaiyp, tüse bastapty. Tūrardyñ tabanynyñ astyna tyrs i̇etip qaraküreñ birdeñe domalap tüsti. Däl töbesinen tönip tūrğan alpamsa i̇emenniñ dänegi i̇eken. İemenniñ de ūryğy pisipti. Baqtağy tarbiğan alma ağaştar pisip jetken küzdik almadan būtaqtary iılip, yñyranyp tūr.
– «Mynau bir bereke. Al qalada – aştyq, – dedi Tūrar baqtyñ işin aralap jürip. – İel aştyqqa ūşyraidy. Biylğy kuañşylyq myna Säbden bağyn qiiälap ötken siiäqty. Būnyñ asyğy tügel. Al uezd boiynşa sūrapyl kuañşylyq. İegin şyğymsyz, şöp aptaptan ūşyp ketti. Jūt bolary sözsiz. Uaqytşa ükimet äreketsiz otyr. Keñesterdiñ qolynda tolyq bilik joq äzir...».
«Tüu, – dedi Tūrar özine özi ökpelegendei, – ūiqydan tūrğan boida osy oi qystaityny nesi meni?».
Solai dep, özin-özi zorlap, i̇eşteñe de oilamauğa tyrysyp, aiaq-qolyn jazyp, jattyğu jasauğa kiristi. Böri bülkilge salyp, aryqty jağalai jügire jönelip, baqtyñ arğy şetine jetkende, arğy bettiñ reñi i̇eriksiz köñilin böldi: qala şetinen äri Kişi Buryl bökteri ört şalğandai qara qotyrlanyp, betine zäri şyğyp, qabartyp jatyr i̇eken. Köz körim kök jiekten beri arany aşylğan alpauyt kömeidei suyq sezildi. Tūrar tez būrylyp, keri jügirdi. «Tez Sovdepke jetu kerek!» dedi özine özi būiyryp. Sovdepke tez jetse – tönip kele jatqan ajdahany toqtatatyn bir amal tabatyndai körindi.
Kenet syñqyldap külgen dauystan kilt toqtap jan-jağyna sasqalaqtai qarady. İerteñ i̇erte tūryp boi jazyp jügiru būl mekenniñ ädetinde joq, sondyqtan būl mahallanyñ tūrğyndary jas jigittiñ myna jügirisin i̇ersi köredi.
Älgi alpamsa i̇emenniñ tübinen būlañ i̇etip Sälima şyğa keldi. Qolynda şäugim, iyğynda appaq ūzyn tükti oramal. Tūlğa bitimi, nūr şaşyp, appaq tisteri tizilip, aqsiiä külip tūr:
– Ağai, kimnen qaşyp jügirip kelesiz? – dep Sälima tağy sylq-sylq küldi. Bir qolynda şäugim, sol qolynyñ qaryna sülgi ilgen: birese i̇eñkeiip, birese şalqalai küledi. Sol kezde kempirqosaq tüsti atlas köileginiñ astynan arşyn tös dirildegendei bolady. Atlas köilek jaña şyğyp kele jatqan künniñ şūğylasyna şağylysyp myñ qūlpyrady. Jūp-jūmyr itelgi moiyn märmärdai äppaq i̇eken.
– Sälemetsiz be, ağai. Keliñiz, su qūiyp jibereiin, – dep qyz būğan közi jalt i̇etip bir qarady da şäugimdi yñğailai berdi.
– Joq, joq, bylai bolmaidy. Sälima qaryndas. Myna aryqtağy salqyn suğa juynamyn. Köp-köp raqmet. – Tūrar közildirigin tüzeñkirep qyzğa tağy qarap i̇edi, Sälima toqpaqtai būrymyn keudesinen arqasyna qarai laqtyra tastap, basyn äntek qisaitqanda qūlağyndağy şeñbirek altyn syrğa būltañ i̇ete qaldy.
– Siz ülken töresiz, ağai. Aryqtan i̇eñkeñdep juynyp jatqanyñyz jaraspaidy. Qaryndasyñyzdyñ qolyn qaqpañyz. – Qyz osyny aityp i̇erkin ketip, şäugimdegi sudy Tūrardyñ aldyna ağyzyp ta jiberdi. Şeginerge jeri, aitarğa uäji qalmağan jigit, amal joq köileginiñ jeñin türip, jağasyn jymqyryp, suğa alaqanyn tosa berdi de, közildirigin alyp, i̇emen tübindegi tüie japyraqtyñ üstine tastady.
– Men töre i̇emespin, Sälima, – dedi suğa qolyn tosa berip.
– Siz töre bolmai, kim töre bolady. Mäñiz, mine, sabyn.
Közildiriksiz naşar köretin jigit sabyndy ala beremin dep qyzdyñ bilegin ūstap aldy. Jüzimniñ üzimi siiäqty qyryq büirek būdyr kök ätir sabyn bir süikegennen-aq köpirip ala jöneldi.
– «Būl qai jaqtan kelgen sabyn? – dep sūrai jazdap, Tūrar özin özi lezde tejep qaldy,– Tük körmegendei bolğanym jaramas».
Biraq sūñğyla qyz jigittiñ kökeiindegi sūraqty siqyrmen sezip qoiğandai syñğyrlap tūryp özi til qatty:
– Täşkende nağaşylarym tūrady. Solardyñ berip jibergen sälemdemesi ğoi. Sizdei törege, töre i̇emespin deisiz, törelerdiñ sūltanyna ädeii saqtap jürgen sabyn i̇edi, ağatai.
Tūrar mūnşa marapatty ūnatpai, sabyndağan közin tars jūmğan küii Täşkennen kelgen qymbat būiymdy qyzdyñ qolyna ūstata saldy.
– Raqmet, – dedi üni qatqyldau şyğyp. – İesiñde bolsyn, qalqam, men töre de i̇emespin, sūltan da i̇emespin, osy i̇esiñde bolsyn. Būdan bylai meni olai atama.
– Bükil Äulie-Atany auzyna qaratqan azamatty sūltan demei, kim deimiz, ağatai? Äneu küni Atşabarda düiim halyqtyñ aldynda söilegeniñizdi bükil i̇el jyr i̇etip aityp jür.
Qyz sudy sypaiy ğana syzdyqtatyp tūr i̇edi, i̇endi i̇erkeligi ūstap ketken baladai, salqyn sudy jigittiñ jelkesinen jon arqasyna qarai tögip-tögip jiberdi. Oilamağan oqys qimyldan tūlaboiy dür i̇etip titirkenip, şegine berip, jigit tez boiyn jiyp aldy da syr bildirmei:
– Raqmet, Sälima, sergip qaldym toi. Suyñ salqyn i̇eken, – dep sülgige qol sozdy. Osy bir ospadarsyzdau oiynnan dänekerlik däme kütken qyz oilağany bolmağan soñ, nazdy qylyqpen oramaldy būltañ i̇etkizip tastady da, būrylyp, būrala basyp, ūry i̇esikke bettedi.
Jigit tap-taza tükti oramalmen üsti-basyn qūrğata sürtinip tūryp i̇ekiūdai oida qaldy. «Bir sät äzil-ospaq, oinap-külu de kerek şyğar. Tym sireskenim ne? Tym tik minez robesperlik ärdaiym kerek pe özi? Jas qyzdyñ köñilin qaiaulatqanym qalai boldy?» – dep säl yñğaisyz sät ötkerdi.
Sürtinip bolyp, i̇emen tübinde jatqan közildirigin alyp kidi. Būlyñğyr dünie qaitadan jainap qūia berdi. Kim biledi, älginde ol osy közildirikti alyp tastamağanda, Sälima qyzğa basqaşa qarar ma i̇edi... Küzdik alma sağağynan üzileiin dep, tañğy şyq qyzğyltym reñinen äli taimai, kün säulesimen aqyqtai qūlpyryp oinaidy. «Bağban bolyp jüre bergenim dūrys pa i̇edi: arpalyssyz, typ-tynyş beibit ömir i̇edi sol». Kenet sonau Merke bazary, teñiz tyşqanyna bal aştyratyn soqyr şal köz aldyna tūra qaldy. «Bükil ömiriñ şaiqas» dep i̇edi sondağy kök qağaz. Sodan beri būl Tūrar jazmyştyñ tulağan tolqyndaryn talai keşti. Sol kök qağaz peşenesine jazylğan jazu şyğar. İä, būl Pişpekte jürgende jūrttan jasyryp, Robesper turaly i̇esi ketip beker oqymağan, sirä, Frantsiiänyñ ūly revoliutsiiäsynyñ qandy köilek qaharmanyna būl sonau Pişpek kezeñinen bastap i̇elikteitin. Robesperdiñ jolyn berse de, aqyryn bermesin. Robesper tağdyry Tūrar kie tūtatyn taq tūlpar Qyzyl Jebe tağdyryna ūqsas siiäqty körinetin.
Qalanyñ teriskei şetindegi Buryl köşesindegi osy päterdi Tūrarğa Sydyq Abylanov tauyp berip i̇edi. «Qazaq jastarynyñ revoliutsiiälyq odağynyñ» belsendi müşesi mūğalim Sydyq Abylanov o basta Tūrar Merkeden kelgen bette ony öz üiine şaqyryp jürdi. Şamada bir apta ötken soñ Tūrar oğan päter tauyp ber dep ötindi. Sydyq könbegen:
– Meniñ üiimdi, öz üiindei kör. Qysylmai, qymtyrylmai tūra ber, – dep ary-beri aityp körip i̇edi, ömiri i̇eşkimge masyl boludy bilmegen Tūrar qasarysyp, aitqanynan qaitpady. Aqyry Sydyq bir tanystary arqyly qalanyñ ūsaq saudageri Säbdendi köndirip, Tūrar sonyñ bir bölmesin jaldap tūryp jatyr i̇edi.
Qalada qymbatşylyq. Azyq-tülik aqşağa tabylmaidy. Merkede Andreevtiñ kömegimen mūğalim bolyp jürip tapqan azyn-aulaq aqşa tausyluğa ainalğan. Päter men i̇eki mezgil şäi-pūlğa dep Tūrar Säbdenge i̇eki aidyñ aqysyn aldyn ala tölep qoiğan. Äueli Säbden kädimgidei saudalasyp, päter aqysyn i̇eki ai būryn aldyn ala talap i̇etse de, keiinirek Tūrarğa şäidi yqylaspen beretin boldy.
– Qaida jūmys isteisiñ, qarağym? – dep sūrağan alğaşqy kezdesken bette.
– Sovdepte.
– Jalaqyñ qanşa?
– Jalaqy almaimyn.
– «Jalaqysyz jūmys bola ma?» – degen ünsiz sūraqty Tūrar sonda Säbdenniñ jiñişke äjim torlağan şüñet közinen tanyp qalyp i̇edi. Aqyry Säbden: «Päter aqysyn aldyn ala tölese, onyñ qyzmetinde, jalaqysynda ne şaruam bar?» – degen aqylğa kelip, Tūrarğa baspana bergen.
* * *
Tañerteñgi şäi keldi. Ärkimniñ öz tirşiligi bar. Säbden de myna Tūrarğa bola sypaiylyq saqtap otyrğany bolmasa, qabyn arqalap bazarğa qarai qos aiaqtap jügirmekşi: Säbdenniñ bäibişesi Diliaram apai da ūn bazarğa jöneledi. Tünimen tandyr nan pisirip şyqty, sony satyp keledi. Al būl üidiñ qyzdary Sälima men Älima is tigedi.
«Tirşilik, tūrmysy köp qazaqtan özgeşe, – deidi Tūrar kişkentai tüieköz şynaiaqpen sütsiz qyzyl şäidi auzy küie ūrttap otyryp. – Būlardy qai tapqa jatqyzuğa bolady. Kisiniñ i̇eñbegin qanamaidy, bylai qarasañ. Öz betterinşe qybyrlap, kün körip jatqan jandar. Al bylai bir qarasañ, osy i̇eñbegi adal da i̇emes siiäqty. Jalpy qazaqta bai bar, kedei bar. Qanauşy men qanaluşy. Al myna Säbden qaisysyna jatady?»
– Ağatai, şäi alyñyz, – dep Sälima üni sylqym i̇estilgende ğana Tūrar oiy bölinip, özine şynaiaq ūsynyp, şäi ūstağan qolyn i̇ekinşi qolymen demep, tizerlep tūrğan qyzdy añğaryp, onyñ sonşa sūlu müsinin, ärbir qimylynyñ näzik, nazğa toly i̇ekenin i̇endi anyq añğarğandai, bir sät Sälimağa sūqtana qarap qaldy.
Jigittiñ būl yqylasyn baiqap ülgirgen sūñğyla qyz jiñişke, sürmeli qasyn lyp i̇etkizip bir qağyp süp-süiir sausağymen sary samaurynnyñ büiirin sipalai berdi. Samaurynnyñ büiirine Nikolai patşanyñ sureti oiylyp salynğan i̇eken, süirik sausaqtyñ qynaly tyrnağy sol suret syzyğyn jağalap ainaldyra berdi. Osydan jarty sağat būryn baqta tūrğandağydai i̇emes, qyz közi mūñdy i̇edi.
Qyzynyñ näzik qyldy qiiälynda äkesiniñ şaruasy şamaly siiäqty-tyn. Nikolai patşanyñ samauyryndağy suretin qyzy sausağymen syzğylap otyrğany oğan basqaşa oi saldy da, Säbden öz sarynymen ketti:
– Opasyz dünie degen osy. Būl dünie bir opaly bolsa, osy patşağa opaly bolar i̇edi, a būl da tağynan taiyp ketti. Sonda myna bizdiki ne dalbasa! Būl Nekelaidy qaida qūrttyñdar, Tūrar? Ne boldy özi? Tiri me?
–Tiri, – dep küldi Tūrar myna ūsaq saudagerdiñ būl äñgimesin qyzyq körip. – Sibirde, Tobyl degen jerde tūtqynda otyr.
– Alda jaryqtyq-ai, ä? Sonda qalai? Kädimgidei türmede otyr ma?
– O jağyn bilmeimin, Säke.
– Apyr-ai, ä? Seniñ de bilmeitin närseñ bolady i̇eken-au, – dep Säbden bir jağyna qisaia ketti. – Jūrt: Tūrar biledi, Tūrar biledi, – dep guildeidi äiteuir.
– Meniñ biletinim: patşany halyq sottaidy. Ol jazasyn alady.
– A mümkin, qūtylyp keter, kim biledi, onyñ da janaşyrlary bar şyğar? – Säbden qysqa şyntağyn tauyqtyñ qanatyndai i̇etip tez jiyp ala qoiyp, tüzelip otyrdy.
– Onyñyz ras, Säke, patşany añsap, ausal bolyp jürgender joq i̇emes. – Patşany şynynda da äldekimder tūtqynnan däl qazir qūtqaryp alyp qūiatyndai Tūrar tynyşsyzdana bastady.
– Meniñ sandyrağymdy qūptadyñ-au, Tūrar şyraq, – dep Säbden mäz bolyp qaldy. Şäuşigen bir uys beti külgende būrynğydan beter qatparlanyp, baiağy Merke bazaryndağy soqyr duananyñ i̇eski qobyzyndai qyrtystanyp ketti. Özin Tūrar qostağanyna kädimgidei qoqilanyp, ünsiz otyrğan bäibişesin, qyzdaryn kisimsip bir şolyp aldy. Şynyaiaqty tyrbyq sausaqtarymen tübinen büre şymşyp ūstağan küii, i̇ekinşi qolymen tizesin şirene tirep, kädimgidei oi tolğap, şynaşaqtai bolyp, Tūrarğa şikireie qarady. – Tūrar qarağym, osy sen Kerenskii jağyndasyñ ba, Lenin jağyndasyñ ba?
– Lenin jağyndamyn, Säke, – dep küldi Tūrar maida saudagerdiñ kenet saiasatqa añsary auğanyn qyzyqtap.
– Ä-ä-ä, – dep Säbden közin syqsityp, äueli tilimen jalap alyp, astyñğy i̇ernin qymqyrdy.
– Osy Kerenskii küşti i̇emes pe? Sonyñ jağyna nege şyğa salmaisyñ? Bizdiñ Äbden Kerenskiidi maqtaidy äiteuir.
– Onda, «Şuro-i-İslamiiä» da Kerenskii jağynda ğoi.
– Bilmeimin, şyrağym, äiteuir bizge tynyştyq bolsa – boldy.
Şyntaqtap jatyp Säbden bir qolymen şynyny auzyna apara berip, kenet oiyna bir keremet oralğandai oqys toqtap, Tūrarğa şäuşigen betin kilt būryp:
– Osy Tūrarjan, sen köp qalany kördiñ, ä! – dedi. – Bizdiñ Äulie-Atadan zorlary da bar ma?
– Bar ğoi, Säke, – dep küldi Tūrar. Äkesiniñ bala qūsap, qai-qaidağyny äñgime i̇etip, syily adamnyñ basyn qatyrğanyna Sälima qyz qysylyp, aq jüzi alaulap şyğa keldi.
– Äi, bizdiñ Kaufman köşesindei köşeler joq şyğar. Kaufman köşesindei qaida-a-a, – dep Säbden közin jūmyp, astyñğy i̇ernin tistep, basyn şaiqap-şaiqap qoidy.
Säbdenniñ tañdai qağyp tañdanatyn Kaufman köşesi – Äulie-Atadağy tas töselgen jalğyz köşe i̇edi. Mūnda äkimşilik mekemeler, täuir-täuir dükender bolatyn. Būl köşemen ädette qyrdan kelgen tüieli, atty qazaqtardy jürgizbeidi, i̇esek arba mülde jolamaidy. Bylqyldaq faetondar, sūlu at jekken küimeler ğana jüredi.
– Aitpaqşy, osy Kaufman degen kim özi? –dep Säbden şolaq şyntağyn jastyqtan kötere berdi.
– Kaufman degen Türkistan ölkesiniñ tūñğyş general-gubernatory bolğan, Säke.
– İe, bäse. Apyr-ai. Ūiazdyñ üii – üi-aq qoi sondağy, – dep Säbden tağy da közin jūmyp, basyn şaiqady. Kenet közin batjañ i̇etkizip aşyp aldy. – Qūdai būiyrtyp, bolşevik jeñse, sol ūiazdyñ keñsesinde otyrasyñ ğoi, Tūrar-ä? Sonda myna bizdiñ qūjyrany mensinbei ketip qalasyñ ğoi. Biraq jaman ağañdy ūmytpa, äiteuir. Ūmytpaisyñ, ä, Tūrar?
– Ūmytpaimyn, Säke, ūmytpaimyn, – dep küldi tağy da Tūrar.
Säbden şyntaqtap jatyp, Tūrarğa bir, Sälimağa bir qarap-qarap qoidy. Bir söz kömeiinde jybyrlap-aq tūr. Biraq aita almady. Tek keseni tübinen myrtyq sausaqtarymen büristirip ūstağan küii, közin şart jūmyp böten bir dünieni şarlap ketti. Pendeşiligi ūstap, qiiälynda ülken qyzy Sälimany Tūrarğa qosyp otyr. «İerteñ» būiyrtsa, būl Äulie-Atany bileiin dep tūrğan jigit, – deidi özine-özi qūpiiä aityp. – Al sonda onyñ qaiynatasy Säbden qalai syily bolmaidy? Aibar siiäqty alpauyttardyñ özi mūnyñ aldynda jorğalap jürer i̇edi. Meşittiñ bas imamy Ğūmardyñ özi jūma namaz saiyn «Säbden efendi» dep qūraq ūşyp tūrar i̇edi. Sonda Säbden myna balşyq üidi satyp jiberip, Kaufman köşesindegi qyzyl kirpiş üilerdiñ birine kirer i̇edi. «Biraq onda mal ūstatpaidy au» dep tağy qinalady. Al Säbden siiäqty qazaq qalanyñ özinde mal ūstamai otyra almaidy. «Biraq Tūrar aitsa, basqalar qyñ dei almaidy ğoi», – dep būl tüiindi de şeşip tastaidy. Sälden soñ qastarynyñ arasy qosylyp, tüksie qalady. «Al Kerenskii küşeiip ketse şe? Tipti patşanyñ özi qaityp kelse şe? Ol äli tiri i̇eken ğoi. Bolşevikke qyzyñdy berdiñ dep sorpamdy sonda qainatar...».
– Osy seniñ jasyñ neşede, Tūrar? – dep Säbden közin aşty.
– Jiyrma i̇ekide, Säke.
– Oi, äli bala i̇ekensiñ ğoi, – dep Säbden olqysynyp qaldy. – «Bala neme ökimet basynda otyra ala ma?» – dep te qoidy.
Tūrar oğan qarsy dau aityp jatpady. Tek ana jyly Samar saparynda başqūrttyñ balasy Aqmarmen arada bolğan äñgime oiyna oraldy. Samardyñ auylşaruaşylyq oquyna sonda Aqmardy da almai qoiyp i̇edi. Oquğa qabyldanbağan i̇ekeui sonda bir-birine mūñyn şağyp, biraz kün joldas bolyp, Samar qalasynyñ tūz-dämin birge tatysqan. Aqmar Tūrardan i̇eresekteu i̇edi.
– Eh, jiyrmağa jaqyndadym. Bitirgen bittei närsem joq. Al meniñ jasymda babam Salauat qol bastağan, – dep tistendi. – Bilesiñ be, Tūrar, bizdiñ başqūrttarda ol turasynda jyr da bar:
– Salauat neşe jasynda.
Jasyl kamşat börki basynda.
General bolğan Salauat
Jiyrma i̇eki jasynda...
– Da, al men... Voobşem, aidağyz, Tūrar, kettik bizdiñ Ufağa. Vproçem, köp qazaqtar bizdiñ Ufada oqyğan. Olar qazir oñai kisiler i̇emes. Belgili adamdar.
– Joq, men i̇elge qaitamyn, Aqmar. Taşkentte jañadan institut aşylypty. Bağymdy tağy bir synap köremin, – dep i̇edi sonda Tūrar. – Al Salauat jyry jaqsy i̇eken. Ony men jattap alamyn. Ufada oqyğan qazaqtardy da bilemin. Olardyñ köbi şynynda da halyqqa zor qyzmet atqaryp jür. Mysaly, Beiimbet...
Tūrardyñ qolyndağy bosağan şynyğa qolyn sozğan Selima onyñ oiyn bölip jiberdi de... lezde jalğastyryp aldy. Osy köktemde Taşkentte Mūstafa Şoqaevpen kezdeskeni i̇esine tüsti. – On altynşy jyly Äulie-Ata köterilisiniñ kösemi bolğanyñdy jaqsy bilemin, – dep Mūstafa Tūrardy kötermelei söiledi. – Sendei közi aşyq azamattar bizdiñ millätqa qasqaldaqtyñ qanyndai qajet. Älihannyñ «Alaşyna» qalai qaraisyñ?
– Ol ūlttyq tomağa kiıp alyp, özge dünieden oqşaulanyp, bölinu degen söz. Al bölingendi böri jeidi, – dedi Tūrar kidirmesten.
– Dūrys aitasyñ, bala. Öte dūrys aitasyñ, – Mūstafa mūny iyğynan qaqqanda Tūrardyñ işi jylyp qalğan. Biraq izinşe Mūstafa öziniñ betperdesin aşyp aldy. – Bizdiñ qazaq – ūly türiktiñ bir būtağy ğana. Al dauyl şaiqaltpas bäiterek bolu üşin bükil türki tektes halyqtar bir memleket boluy kerek. Ūly Tūran memleketiniñ tarihyn biletin bolarsyñ?
– Bilemin, – dep i̇edi Tūrar äñgimeniñ qaida aparyp tirerin tez añdap. – Ol tarih qaitalanbas, Mūseke, qazirgi kezeñ ūlttyq ülgilerge qarap birigudi i̇emes, taptyq tañbalarğa qarap birigudi talap i̇etedi.
– Oilan bala, oilan! Türki tektestiñ tübi bir! – dep i̇edi Mūstafa Şoqaev basyn şaiqap. Sonda qyzyl mäuiti şoşaq taqiiäsynyñ qara şaşağy selteñ-selteñ şaiqalğany Tūrardyñ i̇esinde qalypty.
– Al käne, tiriniñ tirligi bar. Asqa bata qylaiyq, – dep Säbden molaqai myrtyq sausaqtaryn jaiyp jiberip, işinen tez-tez kübirledi de, şäuşigen bir uys betin sipai salyp, ornynan yldym-jyldym yrşyp tūrdy.
Osy belgini zaryğa kütip otyrğandai Diliaram apai da auyr denesine qaramai ornynan jep-jeñil köterildi. Asyqpağan tek Sälima: oñ qolynyñ şynaşağyn jeke dara şoşaityp, şynaiaqtardy samauyrynda qalğan aq sumen asyqpai şaiyp, şetinen bir-birlep oramalmen mūqiiät sürtip, desteledi de dastarqandy jidy.
– Siz de asyğyssyz ğoi, ärine, – dep Tūrarğa qiyla bir qarady.
– Jūmys bar, Sälima.
Qyz işinen bir kürsindi.
Sälimanyñ da öz şaruasy bar. Abyr-sabyr basylğan soñ «zinger» maşinasyn zaryldatyp, şibarqyttan, tas barqyttan kamzol, kökirekşe tigedi. Zaman aumaly-tökpeli bolsa da, i̇eldiñ salt-sanasy, ädet-ğūrpy bäz-baiağy qalpynda. Bailar qyz ūzatady, kelin tüsiredi. Sälimanyñ qolynan şyqqan kiım ötimdi.
* * *
Ülken qaqpadan köşege şyğar jerde qos qūlağy qylyştai tikireigen kök töbet jatady. Osy it äiteuir Tūrarğa üirenbei-aq qoidy. Tūrar qaqpadan kirerde-şyğarda kök töbetti bireu aldymen üişigine kirgizip jiberip, i̇esigin jauyp qūiady. Būl joly da Säbden itti üişigine kirgizip jiberip, Tūrardyñ köşege şyğyp ketuin kütip, üişiktiñ i̇esigin basyp tūrdy. Sodan soñ qyzdaryna aiqailap:
– Qoilarğa su beriñder, ūmytyp ketpender! – dep i̇eskertti. Mal qoradan i̇eş uaqytta qoi balasy üzilmeidi. Säbden olardy qoldan jemdep, bordaqylap, qauyn soiğandai şetinen bir-birlep jep otyrady.
Şandaq köşege şyqqanda Säbden qapşyğyn arqalap alyp, Tūrardan qalmai qūldyrañdap kele jatty. Tūrarmen qatar jüruinde de i̇esep bar: qisyq-kisyq köşeniñ dombazdap soqqan dualdarynyñ ar jağynan mahalla tūrğyndary moiyndaryn qylqyñdatyp sozyp-sozyp qaraidy.
– Oho, Säbden aqany qarañdar, Keñesterdiñ bastyğymen birge kele jatyr!
– Tūra tūr bälem, Keñespen birte moiny astyna qaiyrylyp tüser. Sonda Säbden qaiter i̇eken...
– Keñes degen ne özi?
– Oibai bolşevikter ğoi. Mal-mülkiñdi tartyp alyp, i̇eki qolyñdy töbeñe qoiyp, qoñyz tergizip qañğyrtyp jiberedi äli. Äne, ana Säbdenniñ qasyndağy bolşevik ötken jūma bazarda düiim halyqtyñ aldynda söz söilep, bailardy, saudagerlerdi könpiskelep, dünielerin kedeilerge taratyp beru kerek depti. Uaqytşa ükimettiñ bastyğyn balağattap, äbden jer-jebirine jetipti. Özi janyp tūrğan şeşen deidi.
– İe, onda aldymen Säbdenniñ malyn, mülkin nege almaidy? Sodan bastasyn, odan keiin köre jatarmyz.
– Oi, qyzyq i̇ekensiñ, Säbden boijetken qyzyn sol bolşevikke bermekşi deidi. Al qaitesiñ? Üiine nege kirgizip aldy deisiñ? Būl Säbden men Äbdennen amal artylğan ba?
– Ölä, onda qalai: bolşevik küşik küieu bolğany ma?
– İe, olarğa bäribir i̇emes pe, äiteuir şüberek bas tabylsa, qaiyn atasynyñ qolynda da tūra beredi.
Özbek, qazaq, orys, tatary aralas qisyq-qyñyr köşeniñ toğyşarlaryna osylaişa jaña bir ösektiñ özegi tabyldy. Köbinese ūsaq sauda-sattyqpen küneltetin būl qauymğa äsirese «Şuro-i-İslamiiänyñ» yqpaly küşti. «Şuro-i-İslamiiä» bolşevikterdi qarapaiym halyqqa qūqai i̇etip körsetuge ūsta.
Säbden ärneni aityp, qūldyrañdap, Tūrardyñ o jağyna bir, bū jağyna bir şyğa berdi. Tūrar şydai almai:
– Säke, jürip kele jatqan köşeñ qisyq bolsa da, jürisiñ tüzu bolsyn. Äne, bükil mahalla bizge qarap tūr. Tüzu jüriñiz, – dep tastady.
Qalanyñ qotyryn jasyryp tūrğan jasyl japyraqtar sary ala tartyp şarşağan köbelektei qalbañdap baryp, jerge bir-birlep qūlap tüsip jatyr. Tūrardyñ älgide ğana jaltyrata tazalap şyqqan qara tufliın demde tozañ tūtyp qaldy. Äulie-Ata jaryqtyqtyñ şañy biyl i̇erekşe. Ony tazartuğa ūly nöser kerek-aq...
Myñ jyl būryn qalanyñ jan-jağyn biık-biık dualdar qorşağan. Tört jağynda tört qaqpasy bolğan. Qazir bükil şahardy qorşap tūrğan qorğan joq. İendi ärkim öz üiin jeke-jeke qorşaityn bolğan. Är üi – bir bekinis. Dombazdap soqqan dualdar – biri biık, biri alasa, birimen biri jalğasyp kete beredi, kete beredi. Topyraq ta tozğandai, dualdardyñ äjimi aiğyz-aiğyz. Keibir jerleri qūlap tüsip, üñireiip qalğan. Ketik dual – jyrtyq kiım siiäqty. Äbiıriñdi aşady. Ar jaqtan äulie atalyq kedeidiñ jatağan jüdeu üii jalañaştanyp tūrady. Äli japyrağy tüsip ülgirmegen jüzimdik süieu taiaqtardy şyrmai orap, jansyz ağaşty aimalai tüsedi.
İeki doñğalaqty arbağa bau-bau jusandy üiip artyp, tyrmysqan kök i̇esegin tizgininen şirene tartyp, arbany da, i̇esekti de özi süiregendei bolyp, jyrtyq kebisin qoñyltaq kigen qazaq ketip barady. Buryldyñ qyrattaryna biyl sarañ şyqqan tyrbyq boz jusandy ketpenmen qyrşyp şauyp baulap-baulap, bazarğa aparady. Jaqyndap qalğan qystyñ qaharynan qoryqqan baiğūs saudasy jürse, aiağyna i̇etik satyp almaqşy şyğar.
Jol şetinde mezgilinen būryn ölgen aq köbelekti qūmyrsqalar qaumalasyp ileuine qarai jantalasa süireidi. Olardiki de qystyñ qamy.
– Auyldaryñda biyl astyq qalai? – deidi qara kempir qara pärenjeniñ ar jağynan qolyn şyğaryp, jyrtyq kebisti qazaqqa aqşa ūsynbaqşy bolyp.
– Jylan jalağandai, – deidi qazaq qara qaqpaly türmeniñ işinde tūrğan adammen söileskendei aiqailap.
– Bolşevikter kedeilerge astyq beredi deidi ğoi, – deidi qara kempirdiñ dauysy zyndan tübinen şyqqandai sybyrlap.
– Äi, qaidam, qaşpağan qara siyrdyñ uyzy bolyp jürmese, neğylsyn, – dep qazaq şübä soğady.
Qara pärenjeniñ ar jağynan bir uys qağaz aqşa ūstağan qol körinedi.
– Ou, bäibişe, būl qobyrğan qu qağazyñdy ne qylamyn, otqa jağamyn ba? Mağan dän kerek. Nan kerek. Tüsindiñ be? Al Kerenskiidiñ aqşasynan öziñ pärenje tigip al! – dep qazaq közi irindegen, äli jüni qorbiğan maubas i̇esegin ary qarai süirei jöneledi. – Otyn ornyna Kerenskiidiñ aqşasyn öziñ jaq.
– Äi-u, tūra tūryñyz, mäñiz, kümis teñge, – dep qara pärenjeniñ ar jağynan qol qimyldap, kümis aqşaly qalta alyp şyğady.
Būlardyñ tūsynan ötip bara jatqan Tūrar osy bir keleñsiz jaidyñ kuäsi bolyp, tağy da oiğa qalady: «Halyqty sendiru kerek. Sözden iske jedel köşu kerek. Bailardy konfiskalap, myna siñiri şyqqan kedeige qol ūşyn bermese, biyl qystan aman qaluy i̇ekitalai». 
* * *
«Biyl qysyñ ne, osy küzden artylar ma i̇ekenbiz», – degendei köşede ilbip basyp, biık qaqpalardy taiağymen taqyldatyp, qaiyr-sadaqa sūrap tūrğandar kezdese bastady. Būlar qala duanalaryna ūqsamaidy. Äne, anau kir kimeşek kiıp, bes-alty jasar bala jetektegen äiel, söz joq, i̇elden kelgen. Balanyñ öñi bit sorğandai bop-boz şekesinen kök tamyry körinip tūr. Kişkentai näresteniñ közderine külli älem aş-jalañaştarynyñ qaiğy-qasireti kelip qonaqtap qalğandai i̇eken. Bet-auzy külkildep isken şeşesi älsiz qolmen qaqpany tyqyldatady. Zaryğyp köp tūrady. Onyñ tağdyry osy qaqpanyñ aşyluyna bailanysty siiäqty. Kisi balasyna alaqan jaiuğa arlanatyn, Uiaty küşti jan şyğar. İesik tyqyldatuynan baiqalady. İesik qağuğa qoly äreñ köteriledi. Tarsyldatpai, ölimsiretip jai qağady. Ony tükpirdegi üi ieleri i̇estimeui de mümkin. Biraq qaqpanyñ ar jatynan örşelenip it üredi. İt qazir qaiyrşyğa qastyq qyldym dese de, dostyğy küşti. Öitkeni inine tyğylğan qala toğyşarynyñ mazasyn alyp, qaqpany aşpasyna qoimaidy.
Äiel käri de i̇emes, biraq jasyna jetpei borjyp, bet-älpeti būzylyp bolypty. Sirä, tiregi joq, küieui ajal qarmağyna būryn ilingen tärizi bar. İendi özi de tiriler sanatynan şyğyp qalğandai. Tek balany saqtasam-au degen analyq sezim barlyq ar-Uiattan attatyp, alaqan jaidyryp qoiypty.
Ar jaqtan būrqyldap üi iesi şyqty. Qaiyrşylardy körip, qatty aşulanyp, qaiyrymnan ineniñ jasuyndai sezim bilinbei, qaqpany tars jauyp qoidy.
– Ary jür, – dedi älgi üi iesi aşulanyp, itimen qosa arsyldap. – Bar, ana bolşevikter asyraidy sendei sandalğandardy! Atşabarda ashana aşypty deidi aştar üşin. Keşikpei özimiz de sonda baratyn şyğarmyz. Işegimizdi suyryp jeiik dep otyrmyz. Sağan beretin sadaqa qaida?!
Tūrar älgi äielge taiap kelip:
– Atşabarğa baryñyz. Mirza-auf degenniñ üiin sūrañyz. Aştarğa sonda tamaq beriledi. İendi qūlap qalmai tūrğanda tezirek jetuge tyrysyñyz, – dedi.
Äieldiñ dolyrğan i̇erni birdeñe dep qybyrlağandai boldy. Bala şeşesiniñ jeñinen tartqylady.
– Apyr-ai, näubet töne bastapty ğoi, – dep Säbden şoşyndy.
Tūrar artyna būrylyp qarap i̇edi, balanyñ közine közi tüsip ketip, tūlaboiy dir i̇ete qaldy. Näresteniñ janary balanyñ i̇emes, jasamys adamnyñ közqarasyndai sūmdyq i̇eken. Basy qauqiyp, däu körinedi. Qyldyryqtai moiyn sol basty kötere almai bylq-sylq i̇etedi. Aiaq-qoly şidei de, qarny şermiıp qalypty, aran aurudyñ şyn nyşany körinip tūr.
– Säke, säl kidiriñiz, – dedi Tūrar aldyğa tüsip, asyğa basyp bara jatqan Säbdenge. Säbden äldeneden küdiktenip, qaşqaqtağandai yñğai bildirip:
– Asyğyp tūrmyn, Tūrarjan. – Jūma namaz...
– Asyqpañyz. Mynalardy i̇ekeumiz Myrza-auftyñ üiine jetkizemiz. Tastap ketuge qalai dätimiz şydaidy? Kördiñiz be, şeşesi mülde jüre almaidy. Bala da qūlağaly tūr.
– Oibai, şyrağym-au, sonau Atşabarğa būlardy jetkizgenşe kün de batady toi. Būlardyñ qaisybirin jarylqaisyñ, Tūrar?! Qūdai jarylqamağan sorlyğa, adamnyñ jany aşyğannan ne paida? Meni qinama. – Säbden qipaqtap, ary būryla bergen. – Säke! – degen söz saqpandai sart i̇ete qaldy. Säbden selk i̇etip toqtady. – Alyñyz qoltyğynan anau äieldi! Men balany köteremin. Men sizge üiden şyqqanda mağan iles degen joqpyn. Mağan ilesken adamdardyñ jūmysy osyndai bolady, bilip qoiyñyz. Al aitqanymdy tyñdamasañyz – mynalardy sizdiñ üige alyp baramyn. Bağasyz, baqpasañyz, zorlap köndiremiz.
– Qaidam, qarağym, jamanşylyğym joq i̇edi sağan, – dep Säbden qomyt äieldi äşeiin qoryqqanynan ğana qoltyğynan demegen boldy. Bala şüike jündei jep-jeñil i̇eken. Şermigen qaryn bolmasa, qyrym i̇et joq, qu süiek. Taza kiıngen beitanys adam özin köterip kele jatqanyna senerin de, senbesin de bilmei, üñirek közder Tūrarğa kirpik qaqpastan tesile qaraidy.
– Äi, qarağym Tūrar-ai, sendei töre adamnyñ jūmysy būl i̇emes i̇edi-au, – dep Säbden älgide Tūrarmen qatar kele jatqanyn däreje körse, i̇endi namystanyp, ötkennen de, ketkennen de, Uialyp qara terge tüsip keledi.
– Qatelesesiz Säke. Mümkin, būl bala keiin halyqqa siz ben bizden göri qajettirek azamat bolyp öser. Öltirip alsaq, obaly i̇ekeumizdi i̇eki düniede de jibermeidi.
Art jaqtan at jekken arbanyñ dybysyn i̇esitip, Tūrar tūra qaldy da, qol köterdi. Delbe ūstap otyrğan qyzyl bet, qaba saqal toq kisi Tūrardyñ aitqanyna könbei, attarğa qamşy basa bergende, Tūrar bojyny tartyp qalyp, jan qaltasynan revolverdi suyryp aldy. Közi şarasynan şyğa, tili kürmelip qalğan qaba saqal arbadan sekirip tüsip, kölikke äiel men balany özi köterip otyrğyzdy.
Arbağa Tūrar da minip, qaba saqalğa:
– Atşabarğa tart! Tez! – dep būiyrdy.
– Keşire gör, sen kimsiñ? –dedi arbakeş älden uaqyttan keiin tilge kelip.
– Äulie-Ata sovdepiniñ müşesi Tūrar Rysqūlov.
Üñirek köz bala Tūrardyñ betine tağy da ūzaq qarady. Ne jylai bilmeitin, ne küle bilmeitin, sirespe reñ – jüz jasağan, dünieden tüñilip bolğan qaqbastyñ irepetindei mülde i̇enjar, mülde samarqau. Biraq tereñde jatqan közderi ğana şyñyrau tübindegi suğa tüsken säuledei jyltyrap, Rysqūlovtyñ öñmeninen ötip barady. «Men mūnyñ jasynda türmede i̇edim-au» degen oi Tūrardyñ basyna sap i̇ete qaldy.
* * *
«Bolşevikter aş-jalañaştar üşin Atşabarda baspana aşypty» degen habar jer-jerge, i̇el-i̇elge lezde tarap ketken. Osy habardy i̇estigen kembağaldar Äulie-Ata ueziniñ tükpir-tükpirinen Atşabarğa ağyla bastağan. Atşabar degen i̇esim näubet jalmauyzdyñ basyn şabatyn, i̇ertektegi batyrdai i̇estiledi. Äulie-Atanyñ qaq ortasynda, biık jardyñ basynda tūrğan osy i̇ejelgi bazar qazir auqatsyz älsizderdiñ kieli Mekkesindei bolyp tūr.
Bolşevikter fraktsiiäsy būl punktti aşuyn aşqanmen uaqytşa ükimet qoldamai, aştardy asyrau üşin qor jinalmai, punkt bastyğy Mirza-auftyñ şyr-pyry şyqqan kez i̇edi. Mirza-auf osy Atşabardyñ qoi bazarynda şağyn şaihana ūstaityn. Däu qara qazanda būryn jūpar isi bas ainaldyryp, köz tūndyryp, bazarşylardy i̇erkinen aiyryp, siqyrymen tartyp palau pisirilip jatatyn. Kişigirim kisi boily, juan sary samauryndar sekseuil şoğynan ysyldap, iıninen dem alyp Tūrar i̇edi.
İendi däu qara qazanda qatyqsyz qara suğa arpa men sūly ūnynan atala qainaidy. İerteden keşke deiin üzbei qainaidy. Äueli Mirza-auf aştarğa atalany şömiş toltyra qūiuşy i̇edi, jetkize almaityn bolğan soñ, şömişti qysyp ūstap, jartylai qUiatyn boldy. Sonda da jetkize almaidy. Keneui kepken, arany aşylğan adamdar arpanyñ atalasyna tegi toimaidy. Onyñ üstine sağat saiyn isip-kepken adamdar süiretilip kelip jatyr, kelip jatyr...
Mine, qyzyl bet, qaba saqal äldebireu tağy da i̇ekeuin äkelip, arbadan tüsirdi. Mirza-auf qyzyl bet, qaba saqalğa dürse qūia berdi.
– Äi, öziñ sep-semiz bolyp, jaqyndaryñdy aşyqtyryp, mūnda äkelgeniñ ne? Apyrai almadyñ ba? Ne degen Uiattan bezgen, qūdaidan qoryqpağan, adamnan Uialmağan, betiñniñ köni bes i̇eli!
– Ö-ö-i̇ei! – dep qaba saqalda da jan bar, ökire ūmtylğan. – Rysqūlovty bilmeitin netken naisapsyñ?! Sonyñ parmany!
«Rysqūlov» degende Mirza-auf raiynan lezde qaityp, sabasyna tüsti. Sol arada Tūrar da kelip jetken.
– İä, ortaq Mirza-auf, qalai, qiyn bolyp jatyr ma?
– Jüdä qiyn, ortaq Rysqūlov, jüdä hiiämet! Meni būl tozaqtan qūtqaryñyz, ortaq Rysqūlov! Azyq-tülik basqarmasy bes qap arpa ūn, bir tüieniñ i̇etin bergen i̇edi. Tausyldy. İendi meni pisirip jemese, tegi tük joq...
– Jūmaqqa baru üşin äueli tozaqtan öt, Mirza-auf. Būl rahym isine öziñnen basqa laiyq i̇eşkim joq. Al käne myna äieldi balasymen qabyldap al da, özegin jalğa. Äsirese balağa yhtiiät bol. Saqta balany! Kim bilgen, bir zamanda osy bala jaqsylyğyñdy i̇eselep qaitarar.
– Qūdaidan qaitsyn de, ortaq Rysqūlov. Adamnan jaqsylyq qaitar dep kep dämelenbeimin. Būl bala ösip, örlep, meniñ basyma kök tas qūiar deimisiñ... – dep Mirza-auf balanyñ sülderin arbadan köterip alyp, dualdyñ tübindegi arpa ūnynan bosağan qaptardyñ üstine otyrğyzyp qoidy. Işki üige özi kirip, qol baqyrmen atala alyp kelip, balanyñ auzyna tosty. Sonda salğyrt, samarqau süiek kenet tirilip, şidei qolymen kölbaqyrdy qarysa ūstap, tūmsyğyn sūğyp kep jiberdi. Mirza-auf balanyñ basyn baqyrdan äreñ ajyratty.
– Birden köp işuge bolmaidy, beişara! Kötere almai ölip qalasyñ.
– Kötere almaityndai maiy kilkip tūr ma i̇edi? –dep yzaly mysqylmen Tūrar bir tüirep qaldy. Būl kezde Mirza-auf qolbaqyrdy äieldiñ auzyna tosqan. Äieldiñ könektei külkildek i̇erni ikemge kelmei, atalanyñ birer qasyğyn omyrauyna tögip aldy. Anağan, anağan ber dep işara i̇etti baiğūs ana balasyn meñzep.
Osy kezde i̇ekpini üi jyqqandai oiqastap bir top adam cay i̇ete qaldy. Ortasyndağy aq şekpendi, qūndyz börikti Aibardy Tūrar birden tanydy, basqalaryn tüstei almady. Biraq türleri ört söndirgendei tütikpe i̇eken.
– A-a, Tūrarjan, Merkeni büldirgeniñ az i̇edi, i̇endi qasietti Äulie-Atağa auyz saldyñ ba? Būl kieli şahar, äulieler jailağan meken. Sendei ibilis aramdamasa kerek i̇edi būl qasiet ordasyn! – Aibardyñ sol köziniñ aldy yrbañdap tarta beretin bolypty.
– Aqsaqal, Merkeni büldirip bolyp, qasietti Äulie-Atağa ana alty qarys azuyñyzdy salyp tūrğan öziñiz i̇emessiz be? Auzyñyzda sälemiñiz joq, birden qabatyn ädetiñiz äli qalmağan i̇eken. – Tūrar aiylyn jimai, seskenbei söiledi.
– Sälem seniñ ne teñiñ, bätşağar. Kisimsi qaluyñ äkeñniñ soñynan keteiin dep jürgen jügermeksiñ ğoi. Öletin bala – molağa qarai jügiredi. Mağan tiısip neñ bar i̇edi? İendi oñbaityn boldyñ ğoi. Äli de bolsa, täubeñe kel de, ana Kärimbai, Törebek degen töbetteriñe meniñ mal-mülkimdi talattyruyñdy toqtat! İestimisiñ-i̇ei, mūrtyñ örge şanşylyp tūr ğoi öziñniñ!
Tūrar tikireigen barmaq mūrtyn sausağymen sipap qoiyp, myrs i̇etti.
– Aqsaqal, üp-ülken kisisiz, ädepten adasasyz. Mämilege keletin keleli adam būlai söilespeidi. Al qoqan-loqydan qorqatyn kisi biz i̇emes.
– Al mämilege kelgende bylai, köbegim. Osy Äulie-Atada meniñ üş jerde mahazinim bar. Merkede de bar, öziñ bilesiñ. Mūndağy mahazinderime älgi aitqan Kärimbai Qoşmambetov, Törebek İsabekov deitin biri qazaq, biri qyrğyz, Gurbenko deitin orysy jäne bar, mine osylar tiısti. Merkedegi mülkime Maqsūt Jylysbaev, Qabylbek Sarmoldaev deitinder qol saldy. Olar da seniñ adamdaryñ. Barlyğyn aidap salyp otyrğan sen. Nege i̇ekenin tüsinem: meniñ ūlym, Atamyrzamen ata jau bolyp aldyñ da, i̇endi sol jaulyğyñdy mağan da saldyñ. Atamyrzanyñ da tübine sen jettiñ. Dünieden Atamyrza joiylyp, sen jaibaraqat jairañdap jüre almassyñ. Ana dudar basyñdy qan tartyp tūr. İendi meniñ soñyma tüstiñ, bätşağar. Osynyñ ädilet pe? Qasqyr tartyp qan şyğarsa, jaman itter jūlmalap jei bastaidy. Sen auzyñdy bir salyp i̇ediñ, i̇endi Äulie-Atanyñ külli joq-jūtañ qarabaqyrlary seni körip, tutalaqai qylmaqşy. Uaqytşa ükimet meni qorğaidy, bilesiñ. İendi bolmasa, tura Kerenskiidiñ özinen bir-aq şyğamyn. Al, oğan deiin bäleniñ bärin bastağan seniñ jelkeñdi jelkektei qiyp, ana dudyrağan basyñdy ağaştağy almadai jūlyp alamyn, naisap!
Aibar şal şoqpar şüidesi isinip, qalşyldai bastady. Qasyndağy i̇ertkenderi de ars-ars i̇etip qalyp, közderi qantalap, şataq izdep şatynap tūr.
– Aqsaqal, i̇el işin aştyq jailap tūr. Byltyrğy ylañda köteriliske qatysty degen jeleumen jūrttyñ malyn sypyryp alğandardyñ işinde orystyñ ūlyqtarymen birge sizdiñ ūlyñyz Atamyrza da, siz öziñiz de boldyñyz. Atamyrza ajalğa özi kilikti. Onyñ qanyna qolym bylğanğan joq. Qazaq pen qyrğyzdyñ i̇egin salyp otyrğan toqymdai qūnarly jeri bolsa, pereselenderge tartyp äperip, bai-kulaktardan para alğandardyñ işinde siz de barsyz. Ol dausyz. Al, i̇endi halyq aşyqty. Sol halyqtan alğan maldyñ i̇eñ bolmasa bir mysqalyn qaitarsañyz, sizge qylaudai da ziiän kelmeidi. Būl jalğyz meniñ tapqan i̇emes, keñestiñ qabyldağan qaulysy. Biz tek sol sovdeptiñ ūiğarymyn oryndauşy ğana. Bizdiñ i̇esebimizşe, Äulie-Atadağy dükenderiñizdiñ qambasynda basqa mülikti bylai qoiğanda, tek bidaidyñ özi üş myñ pūt. Ūn da sondai. Mine, osy astyqtyñ i̇eñ kemi üşten biri mine, myna qazanğa tüsui kerek! – Tūrar jiegi arpa atalasynan jağaldanyp qalğan däu qara qazandy nūqyp tūryp körsetti. – Solai, Aibar aqsaqal! Mağan bir uysy da keregi joq, mine, myna jatqan aştarğa kerek. Ömir boiy osylardyñ qanyn soryp, toiğan qandaladai bolyp tūruyñyz mynau. İendi kezekti dünie. Qolynan qaiyr bermeitin sizdei qortiğandardan astyqty zorlap alamyz.
– Äi, äkeñdei kisimen qalai-qalai söilesesiñ, naisap!
Aibardyñ şot jelkesi şodyraiyp, tūla boiy şytyr jegen ögizdei birte-birte isinip bara jatty. Köziniñ aldy yrbyñdap tartyla berdi. Tükirigi saqalyna şaşyrap, sözi baj-būjğa ūlasa bastady:
– Öspeitin bala, önbeitin daudy quady, qaidağy-jaidağyny daulap dauryqpa! Atymtai jomart bola qalğyñ keledi, ä! Meniñ jadymnan jūrtqa şülen taratyp, jaqsy atanbaqsyñ ğoi? Osyndağy qusiraqtar «Tūrar, Tūrar!» degenge tym daliiä berme. Men tegin jaratylğan jan i̇emespin. Aibar degen atymdy arğysy – Qoqan, Samarqan, berisi – külli Äulie-Ata atyraby biledi, ardaqtaidy. Halyqtyñ qadirlisimen oinamas bolar. Oinaqtağan bota ot basar.
– Astyña batsa altyn i̇er, atyp ūr da – otqa jaq degen sol halyq. Siz halyqtyñ arqasyna batyp tūrsyz. Qadirlisi, ardaqtysy sizdei bolğan i̇eldiñ sory qalyñ. Söz bitti. Şarua köp. Sau tūryñyz.
Aibar tobyn i̇endi közine de ilmei, Tūrar Mirza-aufqa būryldy:
– Äzirşe barymen amaldai tūryñyz. Astyq jetkiziledi. Tabamyz astyqty. Men keşikpei oralamyn.
Osyny aityp beri būryla bergende Aibardyñ qasyndağy ūrma top Tūrarğa tap berdi.
– Ūsta bälemdi! – dep qyryldady Aibar irkildep. – Osydan-aq kördim ğoi köresini. Ölse – qūny meniñ moinymda, qoryqpañdar, ūryñdar büldirgini!
Mūndai tūtqiyl şabuyl kütpegen Tūrar qaltasyna qolyn salyp ülgirmei, qapy qaldy. Alpamsadai tüksigender onyñ qos qolyn arqasyna qaiyryp, basqalary basyna qamşy töndire bastady. Mirza-auf ara tüspek bolyp:
– Ou, ou, myrzalar būlaryñ jaramas. Beiqadir bolmañdar, – dep bir-i̇ekeuin jeñderinen tartyp körip i̇edi, ojar qoldar onyñ özin ūşyryp tüsirdi. Sol şaqta oida-joqta älgibir kirpigi ğana qimyldap otyrğan älsiz bala şyryldap jylap jiberdi. Isip-keuip otyrğan şeşesi, mūnşama qairat qaidan paida bolğany belgisiz, kenet atylyp baryp, Aibardyñ alqymynan ala tüsti. Özine adam i̇emes, körden tūrğan äruaq jarmasqandai bolğan Aibar «allalap» baryp közi alaryp şalqalai berdi. Tūrardyñ qolyn qaiyrğandardyñ biri Aibardy albasty pişindi äielden qūtqarmaq bolyp ūmtyla bergende, Tūrar qaltasyndağy revolverdi alyp ta ülgirdi...
Aspanğa atylğan myltyq dauysyna jan-jaqtan lezde jūrt jinalyp qaldy. Bazardağy jan bitken birden birge habarlanyp Mirza-auftyñ aulasyna qarai ağyldy. Halyqtyñ dürlikkeninen seskenip, politsiiä da azandatyp, attaryn oiqastatyp tez jetti.
– Tarañdar! Tarañdar! – dep atty jasaq aldynda kim kezdesse, sony doiyr qamşymen osyp ötip, jūrtty setinete bastady.
– Tūrardy ūstamaqşy! – dep şyryldady tütilgen top.
– Oibai, bermeimiz! Qolynda ölemiz! – dep örşelene qaita ūmtyldy qalyñ jūrt.
Dauyldağy örtti qozdyryp almaiyq dep şoşynğan politsiiä Tūrarğa tiktep tiıse almady. Sony körgen Tūrar dereu satyly arbağa qarğyp şyğyp, qalyñğa qarap, jai otyndai jarqyldady:
– İei, jarandar! Bireudiñ üii örtenip jatsa, bireu baryp dereu sol örttiñ otyna qoidyñ basyn üiitip jatyr deidi. Mine, myna Aibar bailar sondai. Halyq şildedegi köldei keuip, aştyqtyñ tyrnağyna ilingende, Aibar baidyñ qambalary astyqtan şermiıp tūr. Ärbir qadağyn äkesiniñ qūnyndai äuelete satyp, halyqtyñ qasiretinen paida tauyp, baiyğan üstine baiyp barady. Osy da ädilet pe, ağaiyn?! Ol seniñ taban aqy, mañdai teriñ. Bolşevikter sol aqyndy qaiyryp, aştardy ajaldan aman alyp qalu üşin küresedi. Būl Aibarğa ūnamaidy. Mine, şataqtyñ basy osy. Keşikpei, küniñ tuady, jūldyzyñ janady, halqym. Uaqytşa ükimet qūlamai, küniñ osy. Keşikpei keñes jeñip, bağyñ aşylady. Bolşevikterdi qoldañdar, halqym. Janaşyryñ, basyña būlt töngende qol ūşyn berer qamqoryñ sol. Myna Aibar siiäqtylardyñ mal-mülkin alyp, kembağaldarğa bölip berip, ädilet isine kömektesiñder. Aştyqpen küres üşin joryqqa şyğyñdar! Jalğyz Äulie-Ata şahary i̇emes, būl ädilet maidanyn Küiikte de, Kürkireude de, Maqpal men Sämbette de, Talas pen Tastöbede de, Üş Maral men Üş Qorğanda da, Aspara men Asada da – barlyq bolystarda jürgiziñder! Jer-jerdegi keñes ūiymyna demeu bolyñdar. Sonda azattyq tañy tez atpaq. Tañyñdy tezirek atqyz, halaiyq!
Dauyldağy sekseuil şoğyndai jalyndağan jas adamnyñ myna sözi öli özekke när jügirtkendei, joq-jūtañ jūrt teñiz tolqynyndai buyrqanyp, buyrşyndai şiryğa tüsti. Tūrar köziniñ qiyğymen Aibardy izdep i̇edi, qyrğidan qoryqqan bödenedei bük tüsip, boiyndağy isik jel şyğyp ketip, bir uys, myrjiğan jaman şal bola qalypty. Sälem berseñ, jeñiniñ ūşyn ūstatatyn, közin marğau aşyp-jūmatyn pañdyqtan tamtyq ta körinbeidi. Köl tartylyp şöl bolğandai bir däuir i̇eken.
Baiağyda Merkeniñ Törtkül bazarynda osy Aibardy Aqközdiñ aqjal sary atynyñ üstinde tūryp tūñğyş körgeni i̇esine tüsti. Bala qiiälmen sonda Tūrar özin Kutuzovqa balap, Aibardy Napoleonğa teñep, qiiäl dariiäsyn keşip soğysyp i̇edi. Arada jyldar ötip baryp i̇endi sol bala köñildiñ beikünä qiiäly şyndyq siiäqty bolğanyn da oilady. Onda Aibar aidarynan jel i̇esken, tyrbyq tapal töbesimen aspandağy jūldyzdardy tirep tūrğandai tarpañ i̇edi. İendi qartaiğan şağynda da şaruasy şalqyp, Merkeniñ kemerine syimai, Äulie-Atanyñ ūiazy i̇emes, ūiazdan bylai da i̇emes, bükil qalanyñ sauda tağdyryn öz qolyna tūtyp, uaqytşa ükimettiñ bastyğy Astahovqa aitqanyn istetip, aidyny şalqyp tūrğan şaq i̇edi. İendi sol aidyn şöleñge ainalğan siiäqty i̇eken. Mūny körip, Tūrar jaqsy nyşanğa jorydy.
– Ua, halaiyq! Jaña myna Aibar bai: «Joiylsyn bolşevik!» – dep jağyn jyrta aiqailady. Nege ol bolşevikti ata jauynan da jek köredi? Nege bolşevik joiylsyn! – deidi? Bolşevik degen kim özi? Aibar aitqandai, şynnan qaraqşy ma? Şynnan qanypezer me? Joq, bauyrlar! Bolşevik seniñ qorğauşyñ. Bolşevik seniñ qamqorşyñ. Aibar jek körse, mal aşuy – jan aşuy dep jek köredi. Aibardyñ qambalarynda alty myñ pūt bidai men ūn jatyr. Al, osynyñ bäri sol Aibardyñ mañdai terimen tabylğan astyq pa? Aibardyñ soqa soñynda jürgenin körgenderiñ bar ma? Oraq oryp, beli talyp jürgenin körgenderiñ bar ma? Qyrman bastyryp, topan jūtyp, qatalap jürgenin körgenderiñ bar ma? Aityñdarşy, men sūrap tūrmyn ğoi, körgenderiñ bar ma?!
– Joq!
– Joq! – degen joiqyn dauystan Atşabar alañy solq-solq i̇ete qaldy. Şirkeudiñ piiäzbas kümbezderine, altyn kemerlerine qonaqtap otyrğan kepterler zeñbirek üninen ürikkendei dür- r-r köterilip, aspanda apyr-topyr ūşyp jürdi.
– Al i̇endeşe sol Aibardyñ aram astyğy – kedeilerdiñ adal i̇eñbegi. Bolşevikter sol astyqty şyn ielerine, myna aştan isip-keuip jatqandarğa qaitaryp beredi. Jylan jylynyñ qaharyna ūşyrap, qos qoldaryn töbesine qoiyp, qoñyz terip, alğy men keurek terip jep aşyqqandarğa bölip beredi.
Tūrar öz dauysynyñ jañğyryğyna özi qūlaq salğandai säl ğana tynystady da, halyq siltidei tynyp qalğanyn körip, sol tynyştyqty äldekim būzyp jibermesin dep, lezde sözin sabaqtap alyp ketti:
– Aibardyñ astyğy qambada şirip jatqanda, sonau Merke dalasynda maly myñğyryp jatqanyn bireu bilip, bireu bilmeitin şyğar. Mälimet bereiin: Aibardyñ bir basynda bes myñ qoi, myñ jylqy bar. Iri qarany ol kisi köp ūstamaidy. Jäne qoidy bes myñnan asyrmaidy. Ösimin üstinen kertip-kertip, Taşkenttiñ, Namanğannyñ, Qoqannyñ bazarlaryna aidattyryp, altynğa ainaldyryp otyrady. Jylqy da solai. Al, halaiyq, sonda Aibardyñ i̇erni kezerip, jalañ bolyp, tabanyn tas tilip, töbesinen kün ötip, qoi soñynda jürgenin körgenderiñ bar ma? A? Körgenderiñ bar ma?!
– Joq!
– Joq!
Şirkeu üstinde qalyqtap jürgen top kepter jalt būrylyp, i̇endi Atşabar alañynda tynyştyq bolmas degendei, bir büiirlep, Qarahan äulie kümbezine qarai oiystady.
Qyzyl şoqty dauyl ürlep, alaulatyp äketkendei, i̇endi ony öşirip, basa alatyn därmen Astahov ükimetiniñ, Aibar pärmeniniñ qolynan kele qoimas. «Qairan Aqköz, – dedi Tūrar i̇esil sardardy i̇eske alyp. – Osy kündi köre almai, armanda kettiñ-au!»
Biraq Aqközdiñ isi ada ketken joq. Halyq qaita köterildi. Qūrğaq küzde aştyq pen sasyq köbelek jailap ketken. Äulie-Ata atyrabyna soltüstikten soqqan dauyldyñ lebi kelip jetkendei i̇eken. İendi keşikpei sol dauyldyñ özi de tūratyn şyğar...
* * *
Äiel bir kezde közin aşyp i̇edi, bağanağy u-şudan belgi joq. Tūrar da joq, Aibar da joq, töbeles tilep tüksigen töbetter de joq. At oiqastatqan politsiiä da körinbeidi, dauyldai dürkiregen qalyñ halyq ta sap bolğan.
Älgide būl Aibardyñ alqymynan alyp, Tūrarğa ara tüskende, kenet myltyq atyldy. Odan arğysyn bilmeidi, i̇esi auyp qūlap qalğan i̇eken. Äldekimder aulanyñ işine kirgizip, dualğa süiep ketipti. Közin aşyp, aldymen izdegeni – balasy i̇edi, ol janynda otyr i̇eken. Şeşesiniñ közi aşylğanyn körip, aqyryn yrjiyp i̇ezu tartty. «Qūdaiğa qūldyq, i̇endi ölmeidi», – dedi äiel balasynyñ külgenin körip, işi jylyp:
– Tūrar kökeñdi tanydyñ ba, qūlynym? – dep sybyrlady äiel.
Bala şeşesiniñ sözin i̇emeurinnen tüsinip:
– Bizdi alyp kelgen közildirikti kisi me, apa? – dedi.
– İä, qūlynym. Ol seniñ Tūrar kökeñ toi. Arystannan tuğan asyl ğoi. – Äieldiñ közinen jyp-jyly jas jyljyp, borjyğan kögis betin jylğalai ağyp jatty.
– Meni tanymady. Tanymağany jaqsy boldy. Meniñ mūndai halge tüskenimdi bilmei-aq qoiğany dūrys. Qūlynym, – dedi balasynyñ basynan sipamaq bolyp, qol sozyp. – Qūlynym, i̇esiñde bolsyn. Ol seniñ Tūrar kökeñ. Ol da sendei joq-jetim bolğan. Bauyryma salyp, i̇emşegimdi i̇embese de, ana ornyna biraz jyl anasy bolyp i̇edim. Älim jetkenşe, janym aşyp i̇edi. Osymen i̇eki qater şağynda ara tüstim. Men beibaqtyñ künäm köp şyğar, biraq sol i̇eki ret töngen tajaldyñ betin tyrnap ara tüskenim, meniñ künämdi jeñildeter. Aidauğa ketken äkesin kütpei, äzäzildiñ tiline i̇erip, qainyma qosyldym. Odan sen tudyñ, qūlynym. İeresekterdiñ joly būralañ bolğanmen, seniñ ne jazyğyñ bar, qūlynym? Sen periştesiñ ğoi. Bilip al, Tūrar kökeñ ol seniñ! Men tūra almai qalsam, bildiñ be, qūlynym, men ölip qalsam, kisilerden: «Tūrar kökem qaida?» – dep sūra. Ol seni öltirmeuge tiıs. Apamnyñ aty Izbaişa de, bildiñ be? Özimniñ atym Arman de, bildiñ be?!
– Bildim, apa...
– Ne bilesiñ, baiğūs balam. «Kimniñ balasysyñ, äkeñ kim?» – dep sūrasa: – Rysqūl atamnyñ balasymyn de. Moldabektiñ balasymyn deme bildiñ be? Moldabekti aitpa. Qai Rysqūl dese, ait: Jylqaidardyñ Rysqūly de. Şymyr-Şilmembettiñ Rysqūly de, bildiñ be? Ūmytpaisyñ ba?
– İä, jaña köp adamdar aitty toi: «Rysqūlov, Rysqūlov» dep. Ūmytpaimyn men. Bizge auqat bergen kisi de: ortaq Rysqūlov, ortaq Rysqūlov dei beredi. Onyñ aty Tūrar bolsa, nege «ortaq» deidi, apa?
– Ortaq degeni syilağany toi, jaqsy körip, aitqany. Äitpese, kökeñniñ aty Tūrar. Ūmytpa, ūlym.
– Ūmytpaimyn, apa – dep bala anasynyñ bauyryna tyğyldy.
Biylğy aspannan tambai qoiğan jañbyrdyñ tyğyny myna isip-kepken äieldiñ közinen aşylğandai jylğalap jyly jas ağa berdi, ağa berdi...
* * *
Tek-Tūrmastyñ i̇eteginde, Talastyñ jağasynda äli nili taimağan jasyl alañqaida bir üiir jylqy yqtap qalğan. Jalyn jel jelbiretken tory aiğyr üiirdiñ bas-aiağyn jinap, qūlyn-taiyna deiin şaşau şyğarmai, aumaqty ainala şauyp, kisinep-kisinep jibergende Qambar atanyñ özi jer tarpyp jürgendei bolady. Qambar atanyñ tUiağynan qalğan oşaqtai oiyqtyñ dermenesi taptalyp, kieli şöptiñ isi älemdi alyp ketedi.
Qara sūr būlt jyrtylyp, jyrtyğynan jarq i̇etip kün köringendei sonau batysta Asaudyñ arty betinen Aişa-Bibiniñ kümbezi jarqyraidy. Būlttyñ jyrtyğy qaita jamalyp, kün körinbei qalady. Künniñ özi älgi jyrtyqtan qūlap tüsip, Aişabibi kümbezine ainala salğan siiäqty.
Ūly Talastyñ inisi Asau özeni ğaşyqtardyñ kiesi Aişa-Bibi Asaudyñ arğy betinde, Aişa-Bibiniñ süigen jigiti Talastyñ bergi betinde: i̇ekeuin aiyryp tūrğan – i̇eki özen, i̇ekeui bir-birine jete almastan, yntyzar köñilder könşi almastan bir-birine kümbez bolyp qol būlğasqan dauyldy dünie. Özender tolqyny solardyñ armanyndai, i̇eşbir öksigi basylmai, tausylyp bolmai, jüz-jüz jyldar jylap jatqany tañqalarlyq.
Äulie-Ata kelbetin tūtas körgiñ kelse, Tek-Tūrmasqa şyq. General Çerniäev Äulie-Atany aralarda, şahardy şolu üşin Tek-Tūrmasqa beker şyqpağan. Jergilikti halyq ony Şyrnai-paşa dep ketip i̇edi. Şyrnai-paşa darynsyz general i̇emes i̇eken, qaqpanyñ auzyn qan qylmai-aq, şahardyñ üstin şañ qylmai-aq, Äulie-Atany op-oñai alğan.
Qalany qanğa böktiru kerek pe, kerek i̇emes pe? – dep osy Tek-Tūrmasta tūryp bir mezgil oiğa qalğan da şyğar.
İeger sol jyly Şyrnai-paşa Talastyñ jağasynan tek itmūryn men şoñaina tikendi, tau şeñgel men şyrğanaqty ğana körse mümkin, zeñbirekke köbirek qol saluy da... Al biraq bükil Äulie-Ata zifa terekten jelek jamylyp tūrady. Tipti Qarahan kümbeziniñ i̇ezi sol zau terekterden körinbei qalady. Qarahan kümbeziniñ ainalasy tolğan mürde, ūly zirat. A biraq olarda kümbez joq. Olardy arşa būtağyna orap kömgen. Kümbez astynda jatsa da Qarahan patşa süiegi qurap kül bolyp ketui mümkin. Al sonyñ janynda kümbezsiz jatqan Mämbet batyrdyñ süiegi şirimeidi. Öitkeni onyñ tabyt-besigi jasyl arşa.
Qara qūstan qorğalap, balapandaryn qanatynyn astyna jasyryp alyp, şar-şar i̇etken aq tauyqty körgen adam Äulie-Atanyñ zifa terekterin köz aldyna i̇elestete alady.
– Jigitter qarañdarşy, biz tarihtyñ ūly sahnasynda tūrmyz, – dedi Tūrar qasyndağylarğa jan-jaqty orai nūsqap. – Ana Alatau men Qaratau, myna Tek-Tūrmas osy sahna törindegi dekoratsiiä siiäqty i̇emes pe? Qarañdaşy. Biraq biz aqtar i̇emespiz, saiasi qairatkerlermiz. Revoliutsiiä taiau. Bizdiñ «Qazaq jastary revoliutsiiälyq odağynyñ» kezekti mäjilisin osy oqşau taudyñ bauyrynda ötkizudi jön kördik. Qalada ötkizu qauipti. Sanauly küni sarqylğan saiyn uaqytşa ükimet tym qabağan bolyp barady. Saqtyq üşin ädeii osy Tek-Tūrmasty tañdadyq.
Kümbezdiñ tūğyryndai sūp-sūr sandyq tastarğa jaiğasqan jastar odaq basşysynyñ sözine qūlaq salğan.
– Revoliutsiiälyq jastar odağy ömir sürgeli köp uaqyt ötpese de, i̇edäuir jūmys jürgizdi. Onyñ bärin tizip jatudyñ qajeti joq dep oilaimyn. Tabysymyzdy i̇eşkim tartyp almaidy, aldağy mindet qymbat. Sony ğana tūjyrymdaiyq. Sodan soñ tez jer-jerge tarap, iske kiriseiik.
Tūrar öziniñ serikterine köz tastaidy. Küni keşe köpşiligi äli oñ men solyn tanymaityn qyzylqanat balapandar siiäqty i̇edi, i̇endi mūzbalaq tau qyrandaryndai ysylğan azamattar otyr. Anau Qabylbek pen Maqsūt, Tūrdaly men Törebek Merkeden kelgen. Qarymbai men Sydyq Abylanov osy Äulie-Atadan.
– Halyq aldynda äueli Uaqytşa ükimettiñ zūlymdyğyn äşkereleu paryz. Onyñ is-äreketi, saiasi patşa ükimetiniñ jalğasy. Kerenskii qolynan kelse Nikolai i̇ekinşini äli de bolsa qūtqaryp qalmaq. Tek halyq qaharynan qoryqqannan ğana tūtqynda ūstap otyr. Qazirgi kezeñde türli partiiälar özin revoliutsioner i̇etip körsetkisi keledi. Halyq qamyn jegen küreskerler bolyp köringisi keledi. Menşevikter solai, eserler men kadetter de solai; anarhisterge deiin halyqqa janaşyr bola qalğysy keledi. Mūndai jağdaida bizdiñ «Qazaq jastary revoliutsiiälyq odağy» tek bolşeviktik kommunister partiiäsynyñ bağytyn qoldaidy.
Tabiğat aibyny albyrt jastardyñ keudelerine asqaq sezim küşin qūiğandai jigitterdiñ janary aldaspannyñ jüzindei jarq-jūrq i̇etedi. Anau qiiäq mūrtty Qabylbek, jas ta bolsa baisal tartqan sabyrly Qarynbai, qyz minezdi sypaiy Sydyq, şyqşyty būltyldap tūratyn qyzba Maqsūt, ylği da manasşydai i̇eki iyğyn qomdanyp otyratyn Tūrdaly – bäri de Tūrardyñ sözin bölmei selt i̇etpei qalğan.
– Äulie-Ata bolşevikter fraktsiiäsynyñ jetekşileri Hmelevskii men Çernyşev joldastar, senderge sälem aitty: Uaqytşa ükimettiñ tuyn qūlatyp, tūğyryn talqandaityn mezgil jaqyn. Sol mezgildi jaqyndata tüsu üşin, «Qazaq jastary revoliutsiiälyq odağy» müşeleriniñ belsendiligin, küreskerligin arttyra tüsu kerek. Biri-birimizden habar üzbeiik. Peterburg pen Taşkent Uaqytşa ükimetti qūlatqan zamat Äulie-Atada Keñes ökimeti üşin aşyq aiqas bastalmaq. Käzirgi mindet – sonyñ üşin halyqty, köpşilikti Keñestiñ ädildigine sendire beru kerek. Qabylbek, Maqsūt, tez Merkege attanyñdar. Jigitterge sälem aityñdar. Sender onda, biz mūnda, jeñis tuynyñ astynda kezdesetin bolaiyq!
Tūrar maidandas dostarymen qūşaqtasyp qoştasyp, sandyq tastardan sekirip, tömende tūrğan jalğyz atty jeñil traşpetskege bettedi.
Talastyñ suy qyzyl jartasqa sart-sart soqqylap, aq köbigi aspanğa şapşyp tulap jatty. Jar basyndağy Tek-Tūrmas kümbezi teñselip tūrğandai körindi.
* * *
Tūrar sol tüni tüsinde qily-qily, şym-şytyryq jailardy köp körip, aqyry şydai almai bastyrylyp ūiandy da, älgi körgenderin i̇esine tüsirip, qarañğy bölmede közin aşyp biraz jatty. Tek i̇esinde ap-anyq qalğany polkovnik Astahovtyñ kreslosy. Tört aiağy jūp-juan, arqalyğy biık, qara bylğarymen qaptalğan şombal kreslo Uaqytşa ükimet üiiniñ töbesine şyğyp ketipti. Äri dese tört aiağy aspanğa qarap qañqaiyp qalypty.
– Būl ne sonda? – dedi Tūrar özine özi. – Köpten kütken sağat şynnan soqty ma?
Tarihi ūly ister özi ūiyqtap jatqanda bolyp ötip ketkendei, ol sol ūly sätten qūr qalğandai, kenet ornynan atyp tūrdy. Jastyğynyñ astynda jatqan şynjyrly sağattyñ qaqpağyn syrt i̇etkizip aşyp, üñilip i̇edi, sağattyñ şynysy ğana küngirt jyltyrap, tsiferblat körinbedi. Sipalap jürip, pidjaginiñ qaltasynan közildirigin alyp qarap i̇edi, onda da i̇eşteñe köre almady.
Tūrar qarañğyda kiınip bolyp, degenmen sağat qanşa i̇ekenin bileiin dep, auyz üige şyğyp, peştiñ üstinen şi şaqpaq izdedi. Peştiñ üstin sipalap jürip, Nikolaidyñ sureti salynğan sary samaurynnyñ üstindegi şäinek qoiğyş qondyrğyny tüsirip aldy. Samauryn üstinen domalağan temir jerdegi bos şelekke tüsip, auyz üidiñ işi qañğyr-qūñğyr, azan-qazan boldy da ketti. İendi ydys-aiaq i̇eşkim timese de özinen-özi señdei soğylysyp jatqandai körindi. Qorjyn tamnyñ qarama-qarsy bölmesinde Säbdenniñ qos boijetkeni Sälima men Älima jatuşy i̇edi. Solar bötenşe oilap qalar ma i̇eken dep Tūrar qysyldy. Ol syrtqy i̇esiktiñ ilgişin izdep, dalağa şyğa bergende, qyzdar bölmesiniñ i̇esigi aşylyp:
– Būl kim? Ağai, siz be? – degen Sälima dauysy sybyrlai da syñğyrlai şyqty. Sälima ūzyn iş köilegi ağarañdap, jaqyndai berdi.
– İä, men, Sälima, şi şaqpaq izdep i̇edim... Sağat qanşa boldy i̇eken, bileiin dep i̇edim.
– Ağatai-au, äli tün ortasy ğoi, kiınip alğansyz ba? – Sälima peştiñ üstinen şi şaqpaqty op-oñai tauyp, bir şiın jağyp kep jibergende, kişkentai auyz üiden tünek türile qaşyp, säl-sätke jap-jaryq bolyp ketti. Şi lezde lyp i̇etip öşip qaldy. Äp-äzir qarañğyny jarq i̇etkizgen, şyrpy i̇emes, myna boijetkenniñ tanadai közderi siiäqty i̇edi. Tätti ūiqydan kenet ūianğan qyzdyñ i̇eki beti albyrap, alau lep teuip tūrğandai, jūp-jūmyr appaq tamağynan ätirdiñ ädemi isi şyğady. Ūzyn aq jibek köilektiñ keudesi oinaqşyp, asau attai tulap bara jatqan tärizdi.
Aş belinen tömen tögilgen qolañ şaşty Tūrar amalsyz aqyryn ğana alaqanymen sipağysy da kelip ketti.
Sol zamat şyrpy tağy da jarq i̇etti de, ūrlyğy aşylyp qalğandai jigit älgide sozyla bergen qolyn jalma-jan keiin tartyp ala qoidy. Qyzdyñ ğana közderi siqyr säule şaşyp, qyr mūrynnyñ tanaulary deldiıñkirep, külimsiregen qyzyl i̇erinderdiñ tasasynan marjan tister ağarañdap, qūlağyndağy şeñberli altyn syrğalar būlğañdap tūr i̇eken.
– Jeti tünde qaida barasyz, ağatai, jüriñiz, şyrağdanyñyzdy tūtatyp bereiin, – dep qyz Tūrardyñ bölmesine qarai bettedi.
Sälima jetilik jez şamnyñ biltesin tūtatty da, şynysynyñ tompaq büiirin, jūmsaq alaqanymen sipalap tūryp, Uiasyna qondyrdy. uiadai bölmeniñ işine qoñyrjai äljuaz säule şaşyrady. Keide osylai qarañğy tükpirge jetilik şamnyñ jūp-juas säulesi şaşyrağanda, adam janynyñ typ-tynyş, uaiymsyz, qamsyz jatqan tükpirine de äldenendei nūr sebelegendei bolady. Aq jaimaly temir tösek, oñaşa bölme, qarañğy tün, aldynda tūrğan sūlu qyz... Myna qysqa ğūmyrda jiyrma i̇eki jyl jasap, onyñ bärin derlik tirşiliktiñ arpalysymen ötkerip, neşe aluan küres mūhityn keşip jürip, būl düniede beiuaiym jaibaraqat sät, Uiadai üi, jyly tösek, sūlu qyz bolaryn ol mülde oilamağan siiäqty. Ras, ol äiel janyn tüsinbeitin, ne tüsingisi kelmeitin, äiel balasynan beziner taqualyqtan aulaq. Sūlu qyz, süikimdi qylyq körgende onyñ da jüregin i̇erekşe syzdatatyn bir-aq jan bar i̇edi, onyñ özi de şyndyqtan göri tek i̇eles, äldeqaşan bir körgen tätti tüs siiäqty bir närse i̇edi. Oğan qazir de bir ğana sätke, myna alageuim, maida mūnarly bölmede däl aldynda tūrğan Sälima sol Nataşa siiäqty bolyp körindi. Altynşy jyldyñ alasapyranynan keiin onymen qaityp kezdesken i̇emes. Nataşa būl düniede adam beinesinde qalmai, ädemi muzykağa ainalyp ketken tärizdi. Ol Tūrardyñ keudesinde ylği da «Polonez» bolyp yzyñdap, belgi berer i̇edi.
– Ağatai, şeşinbeisiz be? – dedi Sälima könetoz sūr paltonyñ tüimesin sipalap tūryp, Tūrardyñ betine jäudirei qarap, sybyrlap qana.
Sol sät tereze syrtynan gürs i̇etken dauys oqys i̇estilgeni sonşa, i̇ekeui de selk i̇ete qaldy. Tūrar jügirip baryp, terezege üñilip i̇edi: qap-qara aspannan tarmaq-tarmaq tamyrymen qoparylğan altyn bäiterek köringendei boldy. Altyn ağaş būtaqtary, tamyrlary salañdap, qobyrap säl sät tūrdy da, lezde janyp ketkendei joq boldy. «Küzde naizağai jarqyldağany nesi?» – dep Tūrardyñ köñili beimaza. Bir jağynan – qara tündi qaqyratqan naizağai, bir jağynan – oñaşa üi, sūlu qyz. Adamğa tağdyr keide i̇eki alaqanyn jūmyp tūryp, syi ūsynady. Qaisysyn tañdarsyñ: bos alaqandy ma? Oljalysyn ba? Zau terekter qinala yñyranyp, dinderi syqyrlap, ary-beri teñselip tūr.
Tūrar i̇eski paltonyñ tös qaltasyna qol sūğyp jiberip, älsiz säulege şağylysyp, jalt i̇etken sūp-sūr besatardy sipalap, jeñimen sürtip, qaitadan tös qaltasyna saldy.
Besatardy körip, Sälima tüsi bop-boz bolyp ketti de:
– Ağatai, ony qaitesiz? – dedi dauysy dirildep.
– Keşir, Sälima. Men kettim. Uaqyt tyğyz, – dep Tūrar tabaldyryqtan asyğys attap, tastai qarañğy, kördei suyq dalağa şapşi şyqty. Onyñ jüris-tūrysynda, qimylynda myna dauyldai küşti bir qūdiret bar şyğar, äiteuir būğan üirene qoimağan tik qūlaq kök töbet te būl joly jai ğana «rrr» i̇etti de, Tūrarğa tūra atylmastan üişiginde büktetilip jatyp qaldy. Biraq itten de saq Säbden darbaza jaq i̇esiktiñ aşylğanyn i̇estip qalyp, jeide-dambalşañ dalağa janūşyra dalbaqtap şyğyp, irgeles üidiñ terezesinen jyltyrağan şyrağdan jaryğyn körip: – «Myna bolşevik bala tün işinde nege ūiau?» – dep i̇esikti aşyp kire berip i̇edi, qarsy aldynan Sälima şyqty. Säbdenniñ oiyna lezde ibilis kirip, qyzym Tūrarmen şatasqan i̇eken dep oilady. Būğan işinen quanyp ta qaldy. Biraq qanşa aitqanmen äke ğoi:
– Tün işinde böten bölmede neğyp jürsiñ? – dep dürse qūia berdi.
Sälima ūrlyğy aşylyp qalğandai qysylğanmen, kinäsiz i̇ekeni özine aian, äkesine jağdaidy tüsindirdi. Äkesi äueli Tūrardyñ tüsiniksiz äreketine män bermegendei i̇enjar keiipte tūr i̇edi, kenet:
– Besatary bar dediñ be? – dep qaita sūrady.
– Öz közimmen kördim, köke.
Äkesi «ymm» dedi de, öz üiinen şekpenin kiıp qaita şyqty da, japsarlas otyrğan inisi Äbdenniñ üiine bettedi. İekeui bir ananyñ qūrsağynan şyqqan Uiasy bir bolsa da, tirşilikte öz aldaryna şañyraq köterip, qoñsy qoñly da, darbazalaryn bölek-bölek şyğardy. Biriniñ üiine biri köşe ainalyp kiruşi i̇edi. Säbden köşege şyğyp Äbdenniñ qaqpasyn tarsyldatyp jatpai, terezesin tyqyldatty. Ar jaqtan asyp-sasyp añyra qarağan inisine:
– İesikti aş, tyğyz şarua bar, – dedi.
«Mynau, sirä, Şaqpaqtyñ dauyly», – dedi Tūrar köşege şyqqanda jeldiñ küşin äbden sezip. Kene tozdau sypaiy sūr paltodan yzğyryq lezde ötip ketti. Tūrar paltonyñ jağasyn köterip alyp, äskeri kazarma tūrğan Bazar köşesine qarai tartty. İeki arada būlym-būlym köşeler köp. Äsirese Qarabaqyr, Namanğan mahallalarynyñ tūsy qauipti. Qap-qarañğy tün tūrmaq, qyzyl iñirdiñ işinde ötken-ketken saiaqtardy tonap alatyn ūry-qarylary köp, köşede şam joq.«Ökimet osy mäselege köñil bölse i̇eken», – degen aryzdarğa qala bastyğy Motiaşevtiñ aitqan jauaby i̇el arasyna mätel bolyp tarap ketken. «Körgendi adamdar kün batqan soñ köşege şyqpai, üiinde otyrsyn», – degen i̇edi qala bastyğy.
Sūr paltonyñ i̇etek-jeñin jel keuleidi. İetekten i̇engen jel Tūrardy i̇eki qoltyğynan köterip, äldeqaida alyp ūşa jönelgisi kelgendei i̇ekilenip ketedi. Şaqpaqtyñ tüie şaiqaltar ūly dauyly ädette Äulie-Atağa jetkenşe i̇ekpini basylyñqyrap qalar i̇edi. İeki arada köldeneñ tüsip Qaratau jatady da, qaharly sūrapyldan Äulie-Atany qart äje qaqpailap tūratyn. Tek Küiik asuynan laqyldap tasqyndai ötken i̇ekpek yldilai bere juasyp qalatyn.
Būl jolğy dauyl dauasyz soqty. «Äulie-Atada būlai bolğanda, sūrapyldyñ Uiasy – Şaqpaqtyñ auzynda jatqan Jualynyñ hali qandai boldy i̇eken?» – dedi Tūrar türtinektep kele jatyp. Osy alapat Talas Alatauynyñ Tobyşaqty tūsynda, äigili Aqsu-Jabağyly qūrsağynda tolğatyp, Şaqpaqtyñ qylta qaqpasy arqyly soğady da, bükil Jualyny basyp ötip, däl büiirinde jatqan Tülkibasqa timeidi. Jualyda azynap alty täulik aq boran soqqanda Tülkibasta jarqyrap kün şyğyp tūrady.
Osy jaidy i̇esine tüsirip kele jatqan Tūrar bir zamat oñ iyğy üzilip tüskendei boldy da, i̇etpetinen qūlap, lezde ornynan atyp tūrdy. Qarsy aldynda deñkiıp sūlap jatqan däu terekti tek nobailap qana tanydy.
Ä degende Tūrar oñ iyğynan tigen soqqyny Qapal mahallasy qaraqşysynyñ qorğasyn qolğaby i̇eken dep qalyp i̇edi. Sälden soñ i̇esin jiyp, köşege köldeneñ tüsip jatqan atan bel däu terekti körip: «Äzir meni ajal almaidy i̇eken», – dedi. Sipalap jürip közildirigin tauyp, qūlağan terekten äreñ attap ötip, kazarmağa jetkenşe jügirdi.
Dauyl tolastağan joq. Tübi şirigen terekter şydai almai gürs-gürs qūlap, qurağan būtaqtar satyr-sūtyr synyp jatyr. Sūrapyl dauyl jer betinen irikti de, şirikti de alastap, dünieni bir jolata qoqystan tazartyp alaiyn degendei üdei soqty. Äulie-Atanyñ jatağan dombaz üileri jeldi küni izen tübinde būğyp qalğan bödene qūsap, tym päs tartyp, alasara tüsken siiäqty.
Bazar köşesine jetken jerde Tūrar aiağyna oralğan äldeneden tağy da sürinip kete jazdap, boiyn tüzep, aiağyn şyrmaudan ajyratyp alyp qarap i̇edi: üzilip jatqan telegraf symy i̇eken. Soğuy qatty serippeli, sym temir tobyğyn qiyp kete jazdady. Sonda Tūrardyñ i̇esine byltyr Merke boiynda osy sym temirge buynyp ölgen Şäki batyr tüsti. «Qairan közsiz i̇er! Ajalda da aqyl joq. Azattyq tilep, atqa qonyp, jaudyñ jağasyn jyrtqan sondai i̇er dūşpannyñ oğynan ölmei, jol boiynda bozdap tūrğan sym temirge oralyp ölgeni ökinişti».
Osylai dep, qūlap jatqan telegraf bağanyn orağytyp ötip, aiaq astyndağy qūrğaq japyraqtardy qaudyratyp, sol qaudyraq dybystan özi i̇elegizip, jan-jağyna jaltaqtai qarap kele jatyp, kazarma qaqpasyna qalai jetkenin de sezbei qaldy.
–Toqta! – degen qatañ ün i̇estilgenmen, qara körinbedi. Tūrar selk i̇etip, qalt toqtai qaldy.
Qaltadağy qoly besatardyñ suyq dümin qysa tüsti.
– Kimsiñ?
– Özimiz. Mağan Hmelevskii joldas kerek.
Qarauyl Tūrardy öz üişigine alyp kirip, fonardiñ jaryğymen bas-aiağyn şolyp ötti de:
– Dokument, – dedi. – Osyndai dauylda, tün işinde kisi jüre me i̇eken? – dep qarauyl reniş bildirdi.
– Osyndai dauylda kisi degen qara basyp, basyn körpege tyğyp ūiyqtap jata ma i̇eken? – dedi Tūrar qoinynan mandatyn suyryp ala berip.
– Ne bop qaldy, joldas Rysqūlov? – dep qartañ soldat Tūrardyñ betine bir, mandatqa bir üñildi.
– Tanymai tūrsyñ ba?
– Tanydym, joldas Rysqūlov. Biraq beiuaqyt jürgeniñiz tüsiniksiz.
– Beiuaqyt i̇emes, däl uaqyt. Dauyldan soñ naizağai jarqyldaitynyn, nöserden soñ jarqyrap kün aşylatynyn bilmeuşi me i̇eñ?
– Ol ras. Biraq qazir küz ğoi, joldas Rysqūlov. Küzde naizağai jarqyldai ma i̇eken?
– Jarqyldaidy! Myltyğyñ oqtauly ma? Patronyñ mol bolsyn! Ūqtyñ ba?
* * *
Tūrar quanyp qaldy: Stepan Knutoviç ūiau i̇eken. Mūny jaqsy nyşanğa jorydy. Osyndai joryqty jağdaida jaibaraqat ūiyqtap jatqan jaman yrym ğoi. Balauyz şyrağdannyñ tūnjyr säulesi bir paraq aq qazğa tüsip tūr. Qağaz betinde tüsiniksiz şifrlar, Tūrardyñ tañyrqağan türin baiqap, Hmelevskii qoiu mūrtyn şiratyp qoiyp:
– Qaru-jaraqtyñ qamy ğoi. Azdau bolyp tūr, bauyrym. Öte az, – dedi.
– Demek, sen biledi i̇ekensiñ ğoi?
– Neni, bauyrym?
– «Neni-neni» dep meni balasyna berme, joldas törağa. Men sovdeptiñ müşesi i̇ekenim ras bolsa, şynyñdy ait: ne bolyp jatyr myna älemde? Ne habar? Peterburgte, Taşkentte?
Tūrardyñ qaratory reñi küreñite bastağanyn baiqağan Hmelevskii de i̇endi salmaqtana qaldy. İezuiñdegi şala külki birden lyp i̇etip qoiu qara mūrttyñ astyna tyğylyp qalğandai, öñi qatulana berdi.
– İeşqandai habar joq, bauyrym. Tym-tyrys. Jaña Taşkentpen habarlaspaq bolyp kördim – tyrs i̇etpeidi. Telegraftyñ tili bailanyp qalğan siiäqty.
– Telegraftyñ tili bailanyp qalğan joq, üzilip qalğan, joldas törağa.
– O ne degeniñ?
– Daladağy dauyldy körmeisiñ be, sezbeisiñ be? Telegraf bağanalary qūlap jatyr.
Hmelevskii Tūrardyñ betine i̇ejireie qarap qaldy: 
– Onda – şataq, bauyrym. İendi mülde habarsyz qalamyz.
– Tük te şatağy joq. Tek at jekkiz. Stantsiiäğa jetu kerek. Temir jol telegrafy istep tūruy mümkin.
– A, bälkim, tañ atqanşa küte tūrsaq qaitedi? Qalalyq telegraf qalpyna kelgenşe...
– Joq, joldas törağa, däl qazir jüreiik! – Tūrar üni qatañyraq şyqty da, basşy adamnyñ aldynda tym iri ketu artyq i̇ekenin añğaryp qalyp, jailap qana:
– Stepan Knutoviç, jüregi bar bolğyr birdeñeni sezedi: osy tün tegin i̇emes. Jüreiik, a, Stepan Knutoviç, – dep sözin sybyrmen aiaqtady.
Hmelevskii toqpaqtai juan jūdyryğyn mūrtyna i̇eriksiz apara berdi de:
– Dūrys, bauyrym. Men de i̇elegizip, ūiyqtai alğan joqpyn. Jürgenge jörgem ilesedi, aida, kettik! – dep Tūrardyñ jauyrynynan jalpaq alaqanymen sart i̇etkizip salyp qaldy.
– Äitkenmen, sen bauyrym, baluanğa ūqsaisyñ, – dedi Hmelevskii öziniñ äluetti qoly tūtasqan tasqa tigendei bolğanyn sezip. – Jotañ myqty i̇eken.
– O, Stepan Knutoviç, meniki tek baluandyqtyñ jūrnağy ğana ğoi. Nağyz baluan meniñ äkem i̇edi ğoi, – dep Tūrar közildiriktiñ arjağynan qara barqyn mūnarda janary jasaurağandai bolyp körindi.
– Da-da, – dep Hmelevskii de mūñaiğandai keiip tanytty. – Qairan äke. Meniñ äkem de küşti i̇edi. Jalğyz atymyz äbden aryğanda, keide soqany özi süireitin. Jer tistelep jürip, joqşylyqpen arpalysyp jürip, o da ötti dünieden... Jä! Jeter! Ötken-ketkendi keiin i̇eske ala jatarmyz. Kettik stantsiiäğa. Graç! Attardy daiynda! – dep garnizon qarauylyna aiqai saldy.
* * *
Arystan tartylğan temir jol myñ da toğyz jüz on jetinşi jyldyñ jazynda Şaqpaq asuynan ötip, Jualynyñ jonarqasy – Borandy degen jerge kelip toqtap qalğan. Äuelgi niet boiynşa būl «şoiyn jol» äldeqaşan Äulie-Atağa jetu kerek i̇edi. Bolaşaq stantsiiänyñ üileri salynyp, jūmysşylar qūralyp, Äulie-Ata jaryqtyq «otarbany» qarsy aluğa qamdanğaly qaşan?! Biraq düniejüzilik soğystyñ botqasyna malşynyp qalğan patşalyq Reseidiñ qazynasy qağylyp, qarjy jetpei temir jol ökpek jeldiñ ötinde, Talas Alatauyn bauyrlap, qasietti Qarataudy sauyrlap, Jualy jerinde qaqaldy da qaldy. Keiinnen sol beket – Burnoe atalyp ketti.
Biraq Äulie-Atağa temir jol jetpegenmen, telegraf bağandary qağylyp, symy tartylyp, Taşkentpen bailanys ornap ülgirgen. Telegraf äkimşiligi Äulie-Atadağy uaqytşa ükimettiñ qolynda bolatyn.
Stantsiiäğa jetu aqyret boldy. Dauyl būrynğydan da üdei tüskendei i̇edi. Köldeneñ qūlap jatqan terekter men bağandardan öte almai, at aidauşy Graç arbany kelesi köşege būruğa mäjbür. Arba üstindegiler bir-birimen aiqailap söilespese, birin biri i̇estimeidi.
– Stepan Knutoviç, üstimizge ağaş qūlasa qaitemiz? – dep artyna būrylyp aiqailady Graç.
– Qoryqpa, Graç, dauyldan tek qañqyldaq qazdar, maimaq pingvinder ğana qorqady. Sen Graçsyñ ğoi, – dep küldi Tūrar. – Maksim Gorkii degen jazuşyny bilesiñ be?
– Bilmeimin, joldas Rysqūlov.
– Bilmeseñ, Gorkii degen revoliutsiiä jazuşysy bar. «Dauylpaz» degen jyryn tauyp oqyğyn. Ras, ondağy geroi – Dauylpaz qūs, seniñ familiiäñ siiäqty – ūzaq qarğa i̇emes. Biraq ūzaq qarğa jaqsy qūs. Ol – köktem qūsy ğoi, solai i̇emes pe, Stepan Knutoviç?
– Däl solai. Graç – ptitsa vesenniaia. Onyñ da Dauylpazğa ailanyp ketui äbden yqtimal.
Özin Dauylpazğa teñegenge köñili ösip qalğan Graç attardy sauyrlap, jüristi öndire tüsti. Aqyry stantsiiänyñ jel şaiqağan fonarynyñ dirildek säulesi de körindi.
Jatağan üileri dauyldan jer bauyrlai tüsken ūzyn, būralañ köşe kenet kilt üzilip, malta tas tösegen jol şort kesildi de, Graçtyñ arbasy oiqy-şoiqy jolsyz jermen syqyrlap baryp, oqşau tūrğan aq üidiñ aldyna toqtady.
Telegrafist mūrny qolağaştai, sol mūryn jaiğasqan beti asqabaqtai iri kisi i̇eken. Sovdeptiñ basşylaryna qomsyna qarap, aiylyn jiiär i̇emes.
– Uaqytşa ükimettiñ bastyğy rūqsat i̇etpeiinşe, telegraf iske qosylmaidy. Äure bolmañyzdar. Tipti telegraf üiine i̇enuge qaqylaryñyz joq. Şyğyp tūrularyñyzdy sūraimyn, myrzalar.
– Biz «myrzalar» i̇emespiz, «joldastar» dep atauyñyzdy ötinemiz, – dedi Hmelevskii sabyr saqtap. – Siz qai partiiänyñ adamysyz?
– İeşqandai partiiäny moiyndamaimyn! – dep güjildedi däu. – Men ükimetti moiyndaimyn. Partiiä degeniñiz köp. Ükimet bireu. Kimdi moiyndau kerek? Oilañyzşy öziñiz, myrza...a joldas... ğafu i̇etiñiz...
– Joldas Hmelevskii.
– İä, joldas Hmelevskii.
– Siz soldattar, jūmysşylar, şarualar Keñesi degendi i̇estigen şyğarsyz... keşiriñiz, aty-jöniñiz?
– Pavlo Sahno. Pavlo Kondrateviç.
– Joldas Sahno, solai deuge rūqsat i̇etiñiz, öitkeni siz, qanşa degenmen jūmysşy taptyñ ökilisiz...
– Joq, men qyzmetşimin, keşirip qoiyñyz.
– Meili, qyzmetşi bola qoiyñyz. Men sovdeptiñ predsedatelimin. Myna Rysqūlov joldas meniñ orynbasarym. Uaqytşa ükimet bizben sanasady. Sondyqtan janjalsyz tez Taşkentti qosyñyz.
– Öitip qorqytpañyz. Keñesiñiz öziñizge. Keñes degen ükimetti men bilmeimin. Meniñ biletinim – Äulie-Ata ueziniñ uaqytşa ükimeti, onyñ bastyğy – Astahov. Äne, men sonyñ būiryğyn moiyndaimyn. İeger qorqytsañyz, qaru jūmsauğa mäjbür bolamyn, – dep Sahno şoqpardai koltti üsteldiñ tartpasynan suyryp alyp, aldyna qoidy.
– Onda biz de küş jūmsauğa mäjbür bolamyz. Dalada qaruly üş soldat tūr. Qala berse, bükil garnizon bizdiñ qolda. Ne tiımdi? Oilanyp köriñiz. Al siz adal qyzmet i̇etkiñiz keletin Uaqytşa ükimet şynynda da uaqytşa ğana. Sonyñ atyna män bergen joqsyz ba, osy kezge deiin. Uaqytşa ğana, bälkim, ol uaqyty tausylğan da boluy. Biz tez ğana Taşkentten sony biluge tiıspiz. Tüsindiñiz be, joldas Sahno?
Sahno būqa qūsap moinyn işine alyp koltti toqpaqtai qolymen qysa tüsti. Telegraf apparatyna bir, sovdeptikterge bir alara köz tastap qoidy.
– Graç! – dep Hmelevskii artyna būrylmai, qaltasynan qolyn şyğarmai aiqai saldy. Sahno tüksigen qalyñ qastyñ astynan bärin baiqap otyr: Hmelevskiidiñ qoly qaltasynda, Rysqūlov dep tanystyrğan dembelşe jas jigittiñ de oñ qoly qaltasynda. Ol qoldar, söz joq, qaru ūstap tūrğan qoldar.
İesikti serpe aşyp, ştykty vintovkasyn ūmsyna ūstap Graç pen i̇eki soldat i̇endi.
– Būlaryñyz zorlyq, myrzalar... joldastar, – dep Sahno dauysy būrynğydai barqyramai, küñkildep qaldy.
– Revoliutsiiäğa qarsylyq bolğan jerde, amalsyz zorlyq ta bolady. Zorlyq tudyryp otyrğan öziñiz ğoi, – dep tūñğyş ret til qatty Rysqūlov. Közildirik kigen qaratory qazaqtyñ orysşany mūnşama müdirissiz söilegenine Sahno tañdanyp, tañdaiyn taq i̇etkizip, basyn şaiqap qoidy da:
– Jaraidy, janjaldaspaiyq. Taşkentten kimdi şaqyru kerek? – dep telegraf apparatyna qarai qol soza berdi.
– Taşkent sovdepi! – dep Hmelevskii i̇endi Sahnoğa tönip kelip, keltektei koltti Sahnodan alysqa ysyryp qoidy.
Morze dybystary şiq-şiq i̇etip, apparat tūmau tigendei biraz qaqalyp-şaşalyp baryp, kenet saqyldap ala jöneldi. Apparattan aq lenta atqylap şyğa bastady.
Hmelevskii lentany ūşynan ūstai alyp, jazuğa üñildi. Tūrar da közildirigin nyqtap qoiyp, jip-jiñişke aq lentanyñ jazuyna telmire qarady.
...Ahat atasy aitar i̇edi: «adamnyñ peşenesinde jazuy bolad. Ärkimniñ tağdyry anadan tuasy, sonda jazylyp qoiylğan. Onyñ atyn – jazmyş deidi. Al sondyqtan: jazmyştan – ozmyş joq, – dep. Biraq ol ne jazu i̇ekenin oqyp bilgen i̇eşkim joq. Peşenedegi jazudy küni būryn oqyp bilu i̇eşkimge de būiyrmağan».
Myna jiñişke aq lenta Ahat atasynyñ aitqanyn jartylai joqqa şyğaryp tūrğandai. Mūnyñ peşenedegi jazudai i̇ekeni ras, al biraq ony oqyp-biluge bolmaidy degen tūjyrymy beker i̇eken, oquğa bolady i̇eken.
– Men – Perşin, – dedi lentadağy jazu. – Taşkent sovdepiniñ müşesimin. Siz kimsiz? Ne kerek?
– Biz – Äulie-Ata sovdepiniñ basşylary Hmelevskii jäne Rysqūlov. Memlekettik telegraf jūmys istemei tūr. Sondyqtan temir jol telegrafymen jalğasuğa mäjbür boldyq, – dedi Hmelevskii telegrafiske. Sahno onyñ aitqandaryn telegraf tiline audaryp jatty. – Düniede ne bolyp jatqanynan habarsyz qaldyq. Taşkentte ne bolyp jatyr?
Säl kidiristen keiin aq lenta tağy da apparattyñ auzynan ireleñdep şyğa bastady. Hmelevskii jaişylyqta syr bermeitin Tūrardyñ alqyna dem alğanyn baiqap qaldy. Közildirigi tüsip qalatyndai bir qolymen közine taqai ūstap alypty. Telegrafist Sahno da lentada öz tağdyry jazylyp jatqandai ony gürildek dauysymen i̇ejiktep oqi bastady:
– Taşkentte ökimet Keñester qolyna köşti. Uaqytşa ükimet qūlady. Jeti adamnan Bükil türkistandyq atqaru komiteti qūryldy. Jūmysşy jäne soldat deputattary Ölkelik Keñesinen – üş adam, eserlerden – bir adam, sotsial-demokrattardan – bir adam. Petrogradta da Uaqytşa ükimet qūlady. Ökimet Keñesterdiñ qolynda. Mäskeude qaruly köterilis. Odan arğy jağdaidy biz de bilmeimiz. Tolyq nūsqau alu üşin sovdep atqaru komitetiniñ bir müşesin Taşkentke jiberiñizder...
Aq lentağa odan äri tüsiniksiz köp nükte tüsip ketti de apparat solq i̇etip, aqyrğy demi tausylğandai tym-tyrys bola qaldy. Ä degende i̇eşkim de til qatpady. Bäri de älgi habardyñ äserinen aryla almai qalşiysyp qalğan. Quanğan da, qoryqqan da birdei. Bir adamnyñ ğana i̇emes, bükil ğalamnyñ peşenesindegi jazudy oqyp qoiğan soñ, i̇esteri şyğyp ketkendei bir zaman.
Kenet Hmelevskii ün-tün joq, janyndağy Tūrardy qapsağai denesimen bas salyp, qūşaqtai aldy da, sol qūşağyn jazbai teñselip tūryp qaldy. Soldattar şydai almai «Ura!» dep aiqailap, olar da aimalasyp jatty. Üstel üstinde jaiynda qalğan koltti Sahno kidirissiz alyp, qolymen salmaqtap qoiyp, zymiiän oidyñ tolğağynda tūr. «Myna bolşevikterdi jairatyp salsam ba i̇eken?» – degen jaman oi sumañdap köñilin būza bergende Hmelevskii Tūrardy qūşağynan bosatyp, Sahnoğa qarap:
– Al, bauyrym, qūttyqtaimyn! Revoliutsiiä jeñdi! Raqmet sağan! – dep telegrafistke qolyn soza berdi.
Sahno bolşevikterdi atudyñ ornyna, olarğa i̇eriksiz qol ūsyndy. Biraq äli de tünerip tūryp:
– Revoliutsiiä jeñse, basqa jaqta jeñip jatyr. Al Äulie-Ata kimniñ qolynda sonda? Äli belgisiz i̇emes pe? – dedi.
Myna tosyn saual älgi ağyl-tegil quanyşty sezimdi lezde öşirip alğandai. Hmelevskii men Tūrar bir-birine qarap: «mynanyñ sandyrağy ras» degendei bir-birin iştei ūğynysty.
– Qam jemeñiz, joldas Sahno. Petrograd pen Taşkentte qūlağan uaqytşa ükimet mūnda da joiyldy dep i̇esepteñiz. Al cay bolyñyz! Joldastar, tez qalağa jeteiik!
Osyny aityp Hmelevskii i̇esikke qarai bet aldy.
– Tez arada Sovdep müşelerin şaqyru kerek! – dedi Hmelevskii arbağa otyryp jatyp. – Graç! Baryñdy sal! Tez aida!
* * *
Tünde, tün işinde Tūrardyñ dauylğa qaramai üiden şyğyp ketkeninen sekem alğan Säbden inisi Äbdenge baryp, osy jaidy habarlağan soñ Äbden de apyl-ğūpyl kiınip, bäibişesiniñ: «Qaida barasyñ, oibai?» – degenine qaramai, köşege atyp şyqqan.
Qalanyñ ortalyğy Kaufman köşesinde tūratyn Ğūmar imamnyñ biık kök qaqpasyn mezgilsiz qağyp, kök töbetin äupildetip, tynyş i̇eldi Äbden azan-qazan qyldy.
İmam myna dauyldy tünde būiyğyp ūiyqtap, boiy zil tartyp, tösekten tūrğysy kelmep i̇edi, sölbireigen tūiyq qyzmetşi mūrty salbyrai tünerip:
– Qūrmetti imam, bir mūsylman tyğyz şaruamen kelip tūr, keşiguge bolmaityn körinedi, – dedi.
– Aty-jöni kim, antūrğan?
– «Şuro-i-İslamiiänyñ» adal azamaty Äbden degenmin deidi.
«Şuro-i-İslamiiänyñ» aty atalğan jerde qoinyñdağy qatynyn da, bauyryndağy balasyn da qūrban i̇etuge daiar päruana imam:
– Şaqyr qonaq üige! – dep ornynan atyp tūrdy. Tūlaboiyn jer tartyp tūratyn zilmauyr dertten qūlan-taza aiyqqandai, jaryqtyq jiti qimyldap, iyğyna aq şekpenin jeleñ jamyla salyp, aiağyna kebis ile salyp, Äbdendi imam dambalşañ otyryp qabyldady.
– Auzynda «Assalaumağalaikümiñ» joq, abdyrap jürsiñ ğoi, jaisyz habar ma? – dep imam Äbdendi bir janşyp aldy.
– Aiyp menen, qūrmetti imam, asyğysta şatasyp, sälem berudi de ūmytyp ketippin. Keşire gör, äuliem! Onyñ üstine tösekten tūrğan betim – däretim joq, sizdiñ qasietti qolyñyzdy aluğa künäqar bolmaiyn dedim.
İmam özi de däretsiz i̇ekeni i̇esine tüsip, sasyñqyrap qaldy.
– Oqasy joq, sebebi bolsa, qūdai keşiredi...
– Sebebi bar, qasietti imam, sebebi bar. Älgi meniñ tuğanym Säbdenniñ üiinde bir bolşevik päterde tūruşy i̇edi...
– Qai bolşevik? Orys pa, qazaq pa, noğai ma?
– Qazaq, qasietti imam. Tūrar Rysqūlov degen.
– A-a, Tūrar Rysqūlov. Älbette, bilemin. Ol nağyz müttaiym, mūsylman qauymynan şyqqan käpir ğoi. İgi qauymnyñ auqatyn tartyp alyp, kedeilerge, qūl-qūtanğa bergizu kerek dep, bülik salyp jürgen sol i̇emes pe? Ony qalai päterge tūrğyzyp jürgensiñder?
– Qasietti äuliem! Men i̇emes, Säbden, – dep Äbden bük tüsip, bükireidi de qaldy. – Sol bolşevik jaña ğana üiden qarulanyp şyğyp ketipti. Bir sūmdyq bolmasyn, bolşevikter bir päle oilap jürmesin degen küdik meni sizge aidap keldi, qasiettim.
Ğūmar-imam tüsi sūrlanyp, taqyr basyn sipalap, säl oilanyp qaldy.
– Kelgeniñ dūrys bolğan. Äbden äfendi, dūrys bolğan... Tez Astahov myrzağa habarlasu kerek. Ätteñ, «Şuro-i-İslamiiänyñ» taskeri joq, öz ökimeti joq. Sondyqtan orys ta bolsa, Uaqytşa ükimetpen qol ūstaspasa bolmaidy. İeki tajaldyñ bireuin tañdau lazym. Bolşevikten göri menşevik tiımdileu bizdiñ mūsylman qauymyna, ūqtyñ ba, Äbden äfendi? Sondyqtan i̇ekeumiz tez Astahov myrzağa jetsek kerek. Ol da osy Kaufmannyñ boiynda. «Şuro-i- İslamiiä» öz quatyna kirip alğanşa, Uaqytşa ükimetpen yñğailasyp tekeni – jezde, i̇eşkini – apa, dei tūruğa mäjbürmiz.
– Qasietti imam, men oquym tam-tūm, nadan adammyn. Äiteuir qūdaiğa qūlşylyq nietimen siz ūstap tūrğan qasietti meşitke jūma namazdan qalmai baryp tūramyn. Biraq tüsinbeitin närselerim köp, – dep Äbden myrtyq qanden qūsap, dauyldy köşede imamnyñ ana jağynan bir, myna jağynan bir şyğyp, jeldiñ yğyna jyğylyp, jortañdap kele jatty. – Aiyp körmeseñiz, bir saualym bar. Jaña Uaqytşa ükimetpen uaqytşa til tabysa tūramyz dediñiz. Sonda keiin özimizdiñ qolymyz öz auzymyzğa jeter kün tua ma, qasietti imam?
– İä, Äbden äfendi, Allağa syiynyp, Mūhammed tuyn köterip, mūsylman ökimetin ornatamyz. Käpirlerden kieli topyrağymyzdy tazartamyz. Senderdiñ, qazaqtardyñ ziiälylary adasyp jür. «Alaşorda» degendi qūrypty. Qūdaiğa şükir, äiteuir bizdiñ Äulie-Atağa ol tamyryn jaia qoiğan joq. «Alaşorda» degeni tek qazaq millatynyñ müddesin közdemek. Öte kelte oilaidy olar. Bükil islam tūrğysynan oilasu kerek. «Şuro-i-İslamiiä» müddesi sol. Mūsylman qauym birikkende ğana käpirlerdi jeñe alamyz. Bildiñ be, Äbden äfendi, qazaq qandastarğa osyny aita ber, aita ber.
* * *
Qara dauyldyñ, soñy aq boranğa ainalyp, aq mūnar arasynan Äulie-Ata atyrabyna jaña tañ atyp kele jatty.
Sovdep müşeleri garnizonğa bas-aiağy birer sağattyñ işinde jinalyp ta qaldy. Çernyşev, Fedorov-Zavodskii, Karev, Tsyganok siiäqty tarlan bolşevikter Stepan Hmelevskii men Tūrar Rysqūlovty süiiniş habarmen qūttyqtap, qūşaqtasyp, süiisip, keibireuleri közine jas alyp, balağa ūqsap aiqailap jür.
– Joldastar! – dep dauystady Tūrar myna jan tebirentken jaqsy qauyşuşylardy ajyratqysy kelmegendei säl toqtap tūryp. Jūrttyñ nazary būğan auğanda, sözin sabaqtady. – Quanyş qūtty bolsyn! Biraq Äulie-Ata Uaqytşa ükimeti äli qūlağan joq. Quanyş üstinde osyny i̇esten şyğarmaiyq. Qazir jūbymyzdy jazbai Uaqytşa ükimettiñ keñsesine baryp, mümkindiginşe qan tögispei, bilikti zañdy türde qolğa alaiyq. Uaqytşa ükimetti taratyp, iaki qūlatyp, Keñes ökimeti ornağanyn halyqqa saltanatpen jariiälauymyz kerek. Ol üşin uaqytty özimizge senimdi serik i̇etpesek bolmas. Garnizon soldattary Uaqytşa ükimet üiin qorşap alğany jön dep bilemin. Al Sovdep müşeleri keñsege i̇enip, Astahovty jäne onyñ orynbasarlaryn, ükimet müşelerin şaqyrtyp aluymyz kerek. Söitip, olarğa i̇erikti türde bilikten bas tartqyzu kerek. Oğan könbegen jağdaida ğana qaruly küş jūmsalady. Qalai qaraisyzdar būl ūsynysqa, joldastar?
– Dūrys! Dūrys! – degen aiqaimen älgi quanyşqa mas qauym Tūrardy jerden köterip alyp, birneşe äluetti qol ony aspanğa atqylap, qaqpaqyldap qaita tosyp alyp, qaita atqylap, jerge äreñ degende tüsirdi.
Sovdep müşeleri oilağandai, Uaqytşa ükimettiñ basşylary üilerinde jaqsy tüs körip ūiyqtap jatpağan i̇eken. Bolşevikterdiñ äreketine qarsy qimyl ūiymdastyru üstinde i̇eken. Uezd komissary Astahovtyñ kabineti tolğan adam. Ükimet müşeleri tap-tūinaqtai bolyp, ädettegi oryndarynda otyr. Kabinetke kirip kelgen bette Tūrardy tañqaldyrğan jait Uaqytşa ükimet müşeleriniñ ūqyptylyğy i̇emes, būlardyñ arasynda imam Ğūmar Halmūrzaev pen şirkeu keñesiniñ törağasy Nikodim Kalmykovtyñ otyrğanyna tañ qaldy. «İe-i̇e, menşevik Astahov myrza i̇endi din qairatkerlerimen auyz jalasyp, mūsylman men hristian dinderin bauyrlastyrmaq bolğan i̇eken ğoi. Der kezinde kelgenimiz qandai jaqsy bolğan! Äitpese, imam meşitten, pop şirkeuden sarnap berse, äli de dinşil halyqtyñ qaisybir böligi bülik şyğaryp, äure köbeier i̇edi...».
– Myrzalar! – dedi Stepan Hmelevskii i̇esikten kirip kelgen boida. Keibireuler oryndarynan qopañ-qopañ tūra bastap i̇edi, komissar Astahovtyñ qara kresloda miz baqpai, bylq i̇etpesten otyrğanyn körip, qaitadan oryndaryna qūiryqtaryn basty – Myrzalar! – Hmelevskiidiñ dauysy özi biık, özi keñ kabinettiñ işinde kümbirlep şyqqanda ol öz dauysyn özi tanymai qalğandai jan-jağyna, odan soñ kabinettiñ kümbezdi töbesine qarady.
Dauyldy tañnyñ säulesi äli kabinet işine dari qoimağan, komissar ordasy sonda da jap-jaryq: kümbezdi töbeden tömen qarai salbyrağan kişigirim şañyraqtai şamdaldyñ balauyzdary samaladai janyp tūr. Komissar Astahov otyrğan kreslonyñ tūsyndağy qabyrğanyñ kisi boiyndai böligi qarauytyp, qara daqtanyp qalypty. Ol daqtyñ ornynda būdan segiz ai būryn II Nikolai patşanyñ portreti boluşy i̇edi. Osydan segiz ai būryn, iağni 1917 jyldyñ 2-nauryzy küni kündizgi sağat 2-de II Nikolai öz qolymen bylai dep jazdy:
«Memlekettik dumanyñ törağasyna Aiauly Resei-Ananyñ şyn baqyty men amandyğy üşin men istemegen qūrbandyq joq. Sol sebepti taqtan bas tartuğa daiynmyn. Taqqa ūlym otyrady, ol kämeletke jetkenşe i̇ez qaramağymda bolady, taq iesiniñ atalyğyna meniñ bauyrym, ūly kniaz Mihail Aleksandroviçti belgileimin.
Nikolai».
Tağy bir qolhat:
«Asa süiikti Reseidiñ tynyştyğy men amandyğy, baqyty üşin men öz ūlymnyñ paidasyna taqtan bas tartuğa daiynmyn. Barlyğyñ da oğan saiqaldanbai adal qyzmet i̇etuleriñdi ötinemin.
Nikolai».
Būl joly «būiyramyn» demeidi «ötinemin» deidi. Osy hatqa qol qoiğan soñ i̇eki sağattan keiin taqty ol ūlyna i̇emes, bauyry Mihailğa qaldyrudy ötinedi... Söitip, sodan beri ūlan-baitaq Reseidiñ san myñdağan keñselerinen II Nikolaidyñ portretteri alyna bastap i̇edi. Būl operatsiiädan Äulie-Ata da qalyspağan.
Jyl saiyn keñseniñ işin äktegende portrettiñ asty aqtalmai qaluşy i̇edi. II Nikolai patşalyq i̇etken jiyrma üş jyl işinde osy portrettiñ tūsyndağy qara kresloda qanşama ūiaz bastyqtary otyrdy – biraq portrettiñ astyn aqtatu bireuiniñ oiyna kelmegen. Menşevik Astahov ūiaz bastyğy i̇emes, ūiaz komissary bolyp Äulie-Atadağy Uaqytşa ükimetti basqaruğa kelgende, ärine, aldymen patşanyñ suretin aldyryp tastady. Keñse işin jañadan äktetuge nege i̇ekeni belgisiz, äiteuir tärtip bermedi. Sodan ūzyn qara daq patşanyñ äzireiil köleñkesindei bolyp äli tūr.
Tūrardyñ sonda tağy bir añğarğany – arqalyğy biık qara kreslo i̇edi. Tūtas i̇emennen şabylğan auyr kreslonyñ arqalyğynda qos bas samūryq beinelengen. Komissar Astahov ony baiqamağan bolyp, jotasyn sol samūryqqa süiep, qazir de bylq i̇eter i̇emes.
Öz dauysyn özi tosyrqap, kümiljiñkirep qalğan Hmelevskiige Tūrar jalt qarap, qairat bergendei boldy.
– Myrzalar! Uaqytşa ükimet qūlady. İendigi jerde ökimet jūmysşylar, soldattar jäne şarualar deputattary Keñesiniñ qolynda. Qarsylyq körsetpeuleriñizdi sūraimyn. Qarsylyq körsetu paidasyz. Syrtta revoliutsiiäğa berilgen qaruly soldattar tūr. Qan tögisudiñ keregi joq! – dep Hmelevskii sañqyldap ala jöneldi.
Otyrğandardyñ birsypyrasy oryndarynan ūşyp-ūşyp türegeldi. Komissar Astahov miz baqqan joq.
– Uaqytşa ükimettiñ qūlağanyn nemen däleldeisiz?
Komissar Astahov dauysy qyryldañqyrap, osy sözderdi meilinşe syzdanyp aitty.
– Biz Taşkentpen bailanystyq. Taşkent Keñes qolynda, Peterburg te Keñes qolynda, myrzalar. Jağdai solai. İne qaida bolsa jip te sonda bolady demekşi, i̇endi sizder de taiyp tūrasyzdar. Äulie-Ata Keñes ökimetiniñ qolynda. Osymen söz tämäm!
– Būğan halyq qalai qaraidy i̇eken, ony oiladyñyz ba? – dedi Astahov qimyldamai, tek i̇erni ğana qybyrlap. Ükimettiñ basqa müşelerinde ün joq. Tek tyqyrşyp, oryndarynan qozğalaqtai beredi. İmam jaryqtyq äsirese şydamsyz i̇eken, qūrdai jorğalap baryp, terezege qarady. Qaptağan soldattardy körip: «Astafyralla!» – dep ornyna qaita kelip otyrdy. «Būl arağa qandai ibilis aidap keldi meni?» – dep püşäiman jep otyr. Basqalar onyñ ne körip kelgenin ünsiz ūğysty da, būrynğydan beter būğyñqyrap qaldy.
– Halyq dūrys qaraidy, Astahov myrza, – dep qaiyrdy Hmelevskii.
– Halyq sizderge, Uaqytşa ükimetke öte yzaly, – dep qostady Tūrar. – Halyq ğasyrlar boiy patşa tepkisinen qūtyludy armandağan. Patşanyñ qazir özi joq, biraq közi otyr. Ol sizsiz, Astahov!
– Qalaişa? Men demokratpyn! Abailap söileñiz, meniñ monarhiiämen üş qainasam sorpam qosylmaidy, bolşevik Rysqūlov!
Komissar Astahov Kerenskiidiñ äulie atalyq kölemdegi köleñkesi tärizdi i̇edi. Sūr frenç kiıp, oñ qolynyñ bas barmağyn omyrauyna sūğyp otyratynyna deiin, tipti şaşyn tikireitip qysqa qyryqtyratynyna deiin Peterburgtegi bastyğyna i̇elikteitin.
– Men abailap söileimin jäne är sözime jauap bere alamyn. Siz patşanyñ qūiyrşyğysyz. Ana otyrğan kresloñyzdağy patşanyñ gerbi – sizdiñ tabynatyn ağaş qūdaiyñyz...
Äu bastan beri syr bermei syzdanyp otyrğan komissar ornynan oq jylan şaqqandai atyp tūrdy. Artyna būrylyp kresloğa qarady. Samūryq qūstyñ qos basy i̇edireiisip, oğan jansyz közben tesile suyq qarap qalypty.
– Mūndai ūsaq-tüiekke saiasi män berip, sony söz i̇etudiñ özi Uiat, bolşevik Rysqūlov. Men mūny birinşi ret baiqap tūrmyn, – dep Astahov beri būrylyp myrs i̇etken boldy.
– İendi ol kresloğa qaityp otyruğa batylyñyz barmas dep oilaimyn, būrynğy komissar Astahov. – Tūrar kenet imam Ğūmar Halmūrzaev pen pop Nikodim Kalmykovqa qarap:
– Qūrmetti imam! Qūrmetti şirkeu basy! Oryndaryñyzdan tūryp, ana kreslony i̇esiktiñ aldyna alyp şyğularyñyzdy ūsynamyn, – dedi.
Oida joq būl ūsynysqa Uaqytşa ükimet adamdary tūrmaq, Sovdep müşeleriniñ özi tüsine almai añtarylyp qaldy.
– Qaitalap jatudyñ qajeti joq şyğar, myrzalar! Tūrardyñ būl sözi zaldyñ kümbirimen köterilip, naizağaidyñ şarğylyndai i̇es jidyrmai saq-saq i̇ete qaldy. Tūrar ūsynysynyñ mänine i̇endi tüsingen Hmelevskii de:
– Käne, qimyldañdar! – dep gür i̇ete tüsti.
İmam men pop kötergen qara kreslonyñ soñynan jūrt tabyt soñyna ileskendei, ilbip basyp, syrtqa bettedi. Tek Astahov qana til-auyzdan aiyrylyp, peri soqqandai melşiıp ūzyn üsteldiñ janynda qazdidy da qaldy.
Pop Nikodim ädeii istese de, älde ädetine basyp istese de, äiteuir basynan bas kiımin aldy. İmam Ğūmardyñ basynan döñgelek qūndyz börki qozğalğan joq. 1867 jyldan beri jarty ğasyr tapjylmai tūrğan kreslo-taq tūñğyş ret ornynan jyljytylyp zaldan şyğaryldy.
Merkeniñ mektebinde mūsylmanşa pänniñ mūğalimi Älipbek balalarğa qūdai jolyn üiretip tūryp, Abaidyñ: «Bir qūdaidan basqanyñ bäri özgermek» degen öleñ jolyn qaitalai beruşi i̇edi. Balalarğa da jattatatyn. Jattauyn jattağanmen säbiler onyñ mänine tereñ bara bermeitin.
Abai filosofiiäsy Tūrarğa jyldar aralatyp i̇endi jetkendei boldy. «Qūdai» dep tūrğany tabiğat, jaratylys, bolmys qoi Abaidyñ. Bir özgermese, bir köz talmasa myna qara kreslo qozğalmas i̇edi – bū da ötkinşi i̇eken, baspaldaqty keñ i̇esiktiñ aldyna şyğaryldy.
Qala tūrğyndary qaidan habarlanyp qalğany belgisiz, bolşevikter men Uaqytşa ükimettiñ aiqasy bolyp jatyr degen sybys birden birge tarap, keñseniñ aldyna qaraqūrym halyq jinalyp qalypty. İesiktiñ aldyna äueli din basylary ülken kreslony alyp şyqqanyn körip bäri añ-tañ. Qaisybiri qyzyq köredi, qaisybiri jañalyq kütedi – äiteuir bäri de bir ūly habarğa qūlaqtaryn türgen.
Tūrar i̇endi bir sekund keşigu ajalmen teñ i̇ekenin bükil jan düniesimen sezdi. Myna qalyñ qauymdy körip ä degende sasyp ta qaldy. Mūnşa adam jinalar dep oilamağan. Köşe kernep tūr.
Däl qazir ne imam, ne pop, iaki uaqytşa ükimet müşeleri söz bastap jiberse, sovdep tizginnen aiyrylyp qaluy mümkin.
Aq boran basylyp, aspannyñ jüzi aşylyp, tüstikte Alataudyñ şyñdary jaña şyqqan künniñ nūrymen ärbir şoqy aspanğa şanşyla şyqqan oty jalaudai alaulap tūr i̇eken. Terek būtalaryn tūtyp qalğan qar tüidek-tüidegimen jerge tüsip jatyr. Ağaş i̇ekeş ağaşqa deiin keudesin toltyra dem alyp, i̇erkin bir kerilgen siiäqty da, sodan aq qar tüidek-tüidegimen ūşyp tüsip jatqan siiäqty.
Tūrar osy körinistiñ bärin qas-qağym arasynda ğana añğaryp, oilanyp, süisinip jatuğa uaqyty bolmai:
– Stepan Knutoviç, käne basta! – dedi. – Mūnşa halyqty ädeii şaqyrsañ jiiä almaisyñ. Daiyn tūrğan miting. Tez basta, äitpese sözden airylyp qalamyz.
– Halyqtyñ deni mūsylmandar i̇eken. Seniñ söilegeniñ oryndy, Tūrar, – dedi Hmelevskii şyn ötinip. – Būl jerde taktika da kerek. Käne, syzylysyp tūryp almaiyq. Jolyñ bolsyn, bauyrym. – Hmelevskii osyny sybyrlap aityp, Tūrardy aqyryn arqasynan itermelep alğa şyğardy. – Senen soñ orysşasyn men aitamyn. Ūstazy bolğan bolşeviktiñ myna yqylasy dem bergen Tūrar qolma-qol özin-özi qamşylap, on qolyn joğary köterdi.
– Ua, halaiyq! Ua bauyrlar! Myna köterilgen kün – sen üşin i̇eñ baqytty kün. İendi aspanyñdy būlt şalmas, qaiğy-qasiretiñ bolmas. Däl qazir zalym patşa qūiyrşyğy – Uaqytşa ükimet qūlady! Ökimet Keñester qolynda! Myna qara taqty körip tūrsyñ, halaiyq. Būl halyqty qanağan ūlyqtardyñ tağy. Osy taqtyñ üstinde otyrğan ūlyqtardyñ jarlyğymen talai zaman köziñnen qandy jas ağyp, talai zaman joqşylyqtyñ kebinin tiridei kiıp, qan qaqsadyñ. Osy taqtyñ üstinde otyrğandar sağan sansyz salyq salyp, qanyñdy sordy. Aşarşylyqtan köziñ aşylmai, qūlaqkesti qūl boldyñ. Osydan segiz ai būryn patşa qūlady. Ä, Qūdai, i̇endi jaqsylyq bolğai! – dediñ. Biraq bai – bai küiinde, töre – töre küiinde, kedei – kedei küiinde qaldy. Nege? Nege deseñ, Uaqytşa ükimet – üstem taptyñ ükimeti, bailar men bilerdiñ, kulaktardyñ, pomeşikterdiñ däuletin qoryğan töbetke ainaldy. Äne, ana qara taqqa qara, halaiyq! Ol qazir töñkeriledi. Onyñ töñkerilgeni – seniñ jotañnan zil qara tastyñ domalap tüskeni!
Tūrar säl tynystap, jan-jağyna qarap:
– Kärimbai Qoşmambetov! Semen Karev! Törebek İsabekov! Myna üş soldat, sender de! Beri keliñizder! Myna kreslony üidiñ töbesine köterip şyğyp, töñkerip qoiyñyzdar! – dedi.
Atalğan adamdar men aldyñğy qatarda tūrğan üş soldat tez saty qoiyp, kreslony kök şatyrly i̇eñseli aq üidiñ töbesine alyp şyğyp, Tūrar aitqandai tört aiağyn aspanğa qaratyp, töñkerip qoiğanda, baspaldaq üstindegi kün qatar siiäqty qañyltyr şatyrdyñ kemerine kreslonyñ ūzyn arqalyğy asyla berdi. Qos bas samūryq qūs äldebir alyp mergenniñ qanjyğasyna bailanğan jyrtqyştai salañdap, töbesimen tömen qarap salbyrady da qaldy.
«Ura!» – dedi soldattardyñ arasynan äldekim. Sol-sol i̇eken: «Ura!», «Jasasyn Keñes!», «Ura!» – degen ünmen aralasyp, aspanğa qarai tars, gürs-gürs atylğan myltyq dauystary i̇estildi. Būl jeñis saliuti i̇edi. Terek basynda otyrğan qarğalar üdere ürkip, tym-tyraqai ūşa jöneldi. İmam äldene aityp aiqailamaq bolyp i̇edi, köptiñ dauysynyñ astynda kömildi de qaldy. Äldeqaidan özbektiñ kerneii jar saldy. Kenet Kaufman köşe boiy jūrt bir-birimen qūşaqtasyp, bireuler bilep, bireuler közine jas alyp, quanğannan kez kelgen adammen qūşaqtasyp körise beredi.
Äldebir qaudyrağan jaman ton kigen adam Tūrarğa qarai ūmtyla tüsip, biraq qalyñ toptan beri öte almai, qolyn i̇erbeñdetip:
– Tūrar! Ua, Tūrar! Men seniñ äkeñdi bilemin. Men sonau tömengi Talastan keldim, äkeñ Rysqūl... – dep baryp üni i̇estilmei ketti. Qalyñ top iın tiresip, señdei qozğalğanda älgi qaudyraq ton tolqynmen birge kete bardy. Tūrardyñ qūlağyna «äkeñ Rysqūl...» – degen yzyñ talyp jetkendei boldy.
(İekinşi kitaptyñ soñy)