Qaterli ötkel

ADASQAN AQIN
JOL ÜSTINDEGI SERGELDEÑ
ÖMIR — JEÑIS
ADASQAN AQIN
BIRINŞI BÖLIM
I
Asau dariyä Ertis bayau qozğalğan ğajayıp aydahar tərizdi, tüsi suıq,
tolqını surğılt... Qumdı jağasında etektegi tau tasınday şaşırap,
qayıñ men talğa bölengen ülken qala jatır. Bul qalada birkelki eşteñe de
joq, barlığı sapırılısıp ketken: üyleri de, adamdarı da, olardıñ
kiimderi de, düniege degen bağdarları da. Köşe boylay salınğan Koşelev,
Strogonov, Sutyuşev sekildi bay saudagerlerdiñ temir şatırlı səndi
saraylarımen qatar, kooperativtiñ tastan qalağan surğılt dükenderi,
qazaq jataqtarınıñ toqal töbeli şım üyleri tur. Altın aylı meşitpen
burıştasa, jonğan taqtaydan istey salğan kinematograftıñ jaña klubı
ornalasqan. Ersili-qarsılı ötip jatqan jurt işinen jaman tımaq, tüye
jün dalbağay, ükili taqiyämen ayqara basqan jalpaq sarı bılğarı belbeuli
orıs gülderi tögilgen qızıl şəliler de közge tüsedi. Şekpen kigen auıl
qazağımen qatarlasa, iığın portupeyämen ayqara basqan jalpaq sarı
bılğarı belbeuli, orısşa «yungşturmovka» dep atalatın jastardıñ
galifeli jasıl kostyumin kigen jigit ketip baradı. Köşe boylay saldıra
jelgen qara faetondı, qoñıraulı jəmşikterdiñ par attarınıñ sənin
ədeyi buzğısı kelgendey, üstine jük artqan qos örkeş qara nar anda-sanda
bozdap qoyıp, asıqpay ayañdaydı.
Ötip jatqan jurttıñ qaysısınıñ qanday oyda ekenin de tüsinu qiın.
Bireuleri osınau ğajayıp jaña ömirge beytarap adam ekenin bildirgisi
kelgendey ayağın jaybaraqat, beyqam basıp kele jatsa, bağda bireuleri
beleñi bar jılqıday jan-jağına ürke qaraydı. Al keybir betinde eski
ömirdiñ təkəpparlıq tañbası köringen «keşegi mırzalar» jaña zamanğa
eriksiz bodan bolğanın jasıra almay, ər adımın zildene basıp, tünere
ötip ketedi. Degenmen, köpşiliktiñ jüzi kökiregine tün Uyalağanday aq
jarqın nurlı...
Surğılt tolqındı asau dariyä jağasındağı osı bir qumdı köşeli, eski
qalanı men öte jaqsı köretin edim. Əsirese köktem kelip, tal şarbaqpen
qorşağan qarağay, qayıñnıñ jasıl tögip, moyıl butalarınıñ qarday
appaq aq şaşaqtı gülge oranatın kezin sarğaya kütetinmin.
Mine biıl da sol añsağan merzimim jetti. Jasıl kiingen qala jıldağı
ədetinşe 1 May merekesin qarsı aluğa dayındalıp jattı.
Laulağan qızıl jalqın səulesimen kökjiekti örtey, kün de körindi.
Osı bir jaña şığıp kele jatqan künmen birge jer men saltanattı körkin
aşıp, qala da oyana bastadı. Köp keşikpey, tabiğattıñ mülgigen
tınıştığın buzıp, qustıñ sayrağanı, ittiñ ürgeni tabınğa qosuğa aydap
bara jatqan jataq siırlarınıñ möñiregenderi estildi. Əne-mine degenşe,
kün köterilip, 1 Maydı toylauğa jurt lek-lek bop köşege şığa bastadı.
Kökirekteri köz aşqanday, jüzderinde quanış. Qimıl-ekpinderi bəygige
qosılar jüyrikterdey qarqındı. Daurığa söyley, şattana küledi. Jerdegi
quanıştı kökke kötergendey, kögildir aspan ayasında qızıl jalaular
jeleñ qağadı. Mereyi üstem halıq mektep, keñse qasına şoğırlana
jinalıp, bi bilep, ən saluda...
Maydıñ osı bir nurğa bölengen jarqın küninde de qala ortasındağı
üş qabat tas üydiñ eñ joğarğı bir bölmesinde əli de tün qarañğısı
ketpegendey. Joq, kün səulesi aşıq qos terezesinen bul bölmege de
meylinşe quyıla tüsip tur. Söytse de, munda kör quısındağıday bir auır
zil bar. Mümkin, bul üyden keşeli-bügin ölik şıqqan bolar? Joq, oğan
uqsamaydı. Üy işi tım saltanattı, jinaqı, səndi. Tipti adamdı əldeqayda
qiyälğa, raqattı armanğa erte jönelerdey. Edende — jibek tükti qırmızı
qızıl farsı kilemi. Oñ jaqta — oyulı barqıt tüskiizdi kümis kereuet.
Tuskiizge süyeuli betine süyekti örnek salınğan ükili dombıra. Tereze
perdesi kereuetke ustağan şımıldığı — bəri de əşekeyli kögildir
şəyiden. Budan böten altın jalatqan ıdıs-ayaq, sırlı stol, örnektelgen
kebeje sekildi köz quanışı bolarlıq böten zattar az emes. Əytkenmen, üy
işinde tün qarañğısınday bir suıq ızğar seziledi... Al durıstap qarasañ
bul ızğar üy işinde ünsiz turğan adamdardıñ qobaljığan, qorıqqan,
abırjığan türlerinen tuğan ızğar edi.
Bular özi üş kisi.
Tereze aldında turğan aq quba, aşañ jüzdi, qoşqar tumsıqtı, ülken
qoñır qoy közdi, keñ keudeli uzın boylı adamnıñ jası otız bester
şamasında. Üstinde — belin kümispen qaptağan jiñişke kavkaz belbeuimen
qınağan tik jağalı, şıtırman tüymeli aq jibek köylek, butında — kök
şuğa galife şalbar, ayağında — rondalap tastağan sarı safyan etik.
İığında bulğın jağalı qara keñirdek barqıt şapan. Uzın qoyu qara
şaşı jelkesine qaray dudarlana qulağan. Sırt kelbeti köz toyarlıq. Biraq
qayğı ızğarımen bozara tüsken jüdeu jüzi kökiregindegi otı söne bastağan
jan ekenin añğartadı. Qazirgi turğan turısı şabıstan boldırğan jüyrik
tərizdi. Bası salbırap, eki iini tüsip ketken. Tek iştegi muz əli de janarın
öşire almağan ülken qoñır közderi terezege qadaluda. Ər qarağan sayın,
sırttağı jurt quanışı arqasın ayaz bop qısqanday, qabağı tüyile tüsedi.
Bul qazaqtıñ ertedegi belgili aqını, alğaşqı ziyälı adamdarınıñ biri —
ataqtı Aqan edi.
Odan səl keyinirek tağı eki adam tur. Biri — qara torı, oylı qoñır
közdi, buyralau kelgen dudar şaştı, orta boylıdan səl biikteu jas jigit.
Üstinde tik jağalı, jeñiniñ auzın bürgen qara kök şerst kavkaz köylek,
belinde şaşaqtı, esilgen jibek belbeu, butında sarğılt çesuça qırı
sınbağan şalbar, jıp-jıltır qara laktı şebilet. Keñ mañdayı, oylı
közi jigittiñ ülken darın iesi ekenin añğartqanday. Bul — jas aqın Bürkit.
Budan tört jıl burın Aqşatır gimnaziyäsın bitirip, Ombı
universitetine tüsken. Şarua-jağdayımen baylanıstı oquın uaqıtşa
toqtatıp, bıltırdan beri osı özi bitirgen Aqşatır gimnaziyäsında
ədebiet sabağın beretin.
Üşinşisi — tür, kelbet, dene qurılısı jağınan bularğa tipti
uqsamaydı. Eki iığına eki adam mingendey, keñ jauırındı qara sur,
uzını men köldeneñi birdey törtpaq, jigit. Jalpı sırt qurılısı şala
küygen kespeltek juan qara tomar beyneles şombal. Üstindegi kiimi de
analardikinen özgeşe səndi. Şil qazaqı kiim. Basında qara mauıtımen
tıstağan döñgelek qasqa puşpaq börik. Üstindegi luqpan şapannıñ belin
kümis kiseli belbeumen buınıptı. Ayağında — qisıq taban kök salmen
əşekeylegen hrom etik. Türi kelbetsiz emes, biraq sustı. Sol qısıqtau,
ötkir, şegir közi raqımsız, adamğa qarağanda öñmeniñnen ötkendey. Tistene
jumğan juqa erni qansız, sölsiz, kezerip ketken. Qazir qoñır beti aşudan
tütigip, şegir közderi ızalanğan ittey şaptığıp tur... Bul — Bürkittiñ
qurdası, onımen birge gimnaziyä bitirgen, Arqanıñ ataqtı
şonjarlarınıñ biriniñ urpağı Əkpar. Orta dərejeli bilim alğannan keyin
əri qaray oqımay, Aqşatırda sot hatşısı bop qızmet isteytin.
Saltanattı bölmege qubıjıqtay qorqınış kirgizip turğan osı
üşeuiniñ ızğarlı pişinderi abırjığan, qorıqqan üy işine ürey tuğızadı.
Aqan Bürkit pen Əkpardıñ, bir jağınan, ruhani ustazı, ekinşi
jağınan, ədebi jetekşisi bolatın.
Oy tolqını özegin örtep jiberdi me, kenet ol terezeden közin almağan
qalpında kübirley söyley jöneldi:
Keldi dep köktem gül şaşıp,
Quanba, halqım, qur tasıp,
Körmeysiñ be şattıqtıñ
Köktemi senen tur qaşıq!..
Tökse de səule kün közi,
Jaynamas ömir kündizi.
Bul kezde jurt qala ortasındağı saltanat alañına sap-sap bolıp ötip
jatqan-dı. Qoldarında — al qızıl barqıt tular, qulaş-qulaş qızıl
matağa jazılğan urandar, bilekterinde — baylap alğan qızıl şüberek,
omıraularında — şoq-şoq jas qızğaldaqtar...
Köşe boylay nurın şaşıratqan osı tamaşa quanıştı budan əri
körgisi kelmey, Aqan terezeden kilt burılıp ketti. Sonau köşedegi məzmeyram jurt quşağına jılan salıp jibergendey, jüregin qolımen basıp,
şoşına, üydi ersili-qarsılı keze bastadı. Jürgen jürisi qutılu jolın
taba almay, temir tordıñ işinde ızalana ayañdağan arıstan sekildi. Iş
qazanday qaynaydı, jeñip şığar dərmen joq. Bir sətte ol kilt toqtay
qaldı da:
— Qazaq degen jas bala tərizdi bir aq köñil, senimpaz el. Kim basına
jumaq ornatam dese, sonıñ qolındağı noqtalağan qulın. Bolşevikter
onıñ sol qasietin mol paydalana bilgeni kəmil,— dedi.
Onıñ üninen ülken bir ökiniştiñ sazı estildi. Kökiregin bulqan-talqan
etken aşuın basa almay, ol tağı ersili-qarsılı jüre bastadı. Bul jolı
Aqan jayılımğa jem izdep kelip, su tartılğanda, şağın şalşıqtıñ
arasında qalıp, qaytsem aydınğa jetem dep astañ-kesteñ bolıp tulağan
şortanğa uqsaydı. Qanşa tulasa da, sudı laylağannan böten qolınan
keler dərmeni joq. Biraq sol sudı laylaudıñ özi de oğan köñilin
ornıqtıratın şeşim tərizdi. Ol kenet tağı da toqtap, baysaldı ünmen
oyın ayttı.
— Biz tərizdi qazaqtıñ oqığan azamattarınıñ eñ qadirli mindeti —
halqın ult təuelsizdigine şaqıru, jeke el boludı köksetu dep uqqan edi, al
bügin...
Jayşılıqta ər sözin saralap, oylağan oyın asıqpay tüsindiretin aqın
ağanıñ tik ketkeni şəkirti Bürkitke unamadı. Jat körindi. Ustazınıñ
jürek jarasınıñ auzın qızıl şaqa etip aşıp turğanın tüsinse de,
birden qoşamettep kete qoymadı. Al Aqan bolsa, özin-özi aşumen
qamşılap, toqtar emes. Jas serikterin öz pikirimen birjolata taptap,
əbden suarıp alayın degendey, ol tağı da:
— Bizdiñ jolımız bolşevikterden bölek bolatın, Biraq jurt bizge
ermedi... Nege?—dedi.
Əkpar tunğan qara suday, bülk etpedi. Al bul söz onsız da jüdep turğan
Bürkitke tağı da auır tiip, kökirektegi qasiretine qasiret qosqanday. Ol
endi şıday almadı:
— Aqın ağa, bügin siz tım aşulı tərizdisiz ğoy,— dedi.
Aqan ömir degen tartısı mol auır jolda serikteriniñ qolına
jaularına silteytin berik şoqpar ustatqısı kelgendey, jauabın anıq,
aşıq qayırdı.
— İe, aşulımın. Qazaq degen qolımdağı jalğız suñqarımdı...— ol
tağı da qolın tereze jaqqa siltedi,— bolşevikter birjolata uşırdı.
Men bügin onı anıq tüsindim.
— Al, Abay ağa...
— İe, Abay ağañ ne dep edi?
— «Orıstan üyren» degen joq pa edi!— Bürkit «orıs» degen sözdi
«bolşevik» degen sözden bölgisi kelmedi.
— Aqıldıdan üyrenu—aqıldığa qul bolu degen söz emes. Men de
Puşkindi, Lermontovtı, Tolstoydı, Dostoevskiydi jaqsı köremin. Biraq
odan qazaq halqınıñ nesi özgeredi? Longfellonıñ elinde indeetster
rezervatsiyälarda qırılıp jatır. Ağılşındardıñ Şekspiri bolğannan
Rodeziyä negrlerine keletin qanday payda bar? Joq, Bürkit, halqıñnıñ
mədenietke jetip, joğalıp ketkeninen mədenietsiz otırıp, birlestigin
saqtağanı artıq. Eñ zor baqıt — halqıñ, eliñ, tiliñ bolğanı. Abay ağa
üyren dese, men üyrenbeymin dep turmın ba? Biraq üyrenu bar da ilenu
bar... Men ilenuge qarsımın. Eger halqıñdı jaqsı köretin bolsañ, onıñ
təuelsizdigin, birligin altın jambıday saqta. Öytpegen künde, Batıs seni
bir-aq künde jutıp jiberedi. Esinde bar ma, Redyard Kpilingtiñ «Batıs —
bölek, Şığıs— bölek» deytin öleñi?—Aqan Bürkitiniñ jauabın kütpey
közin jumıp, əlgi öleñdi esine tüsire, taqpaqtay jöneldi:
«Batıs — bölek, Şığıs — bölek,
Məñgi olar alıs jatır.
Kül-talqan bop jer menen kök
Qospasa köp zamanaqır.
Batıs ta joq, Şığıs joqta,
Otan, tuqım kimge kerek,
Eki küşti kelgen şaqta
Qıl köpirde betpe-bet».
Bul öleñdi aytıp boldı da, Aqan:
—Batıs pen Şığıs, tün men kün tərizdi, eki dünie, oyanıp kele jatqan
Şığıstı bas saluğa dayın turğan Batıs bar. Bunı umıtuğa bolmaydı,—
dedi.
Ustazınıñ köñilin qaldırıp alğısı kelmegendey, Bürkit jaltaqtay
söyledi.
— Oğan qanday dəlel bar?
— Kiplingtiñ öleñi şe?
—Kipling — Kipling qoy!—dedi, renjigenin jasıra almay Bürkit.—
Aqın ağa, Kiplingtiñ ağılşın imperializminiñ jırşısı ekeni sizge ayan
emes pe edi?
— Bolsa şe? Öz sırın özi aşqan qasıñ — dosıñmen teñ.
— Joq, aqın ağa, Kipling bul oyın «halıqtar birin-biri məñgi uğa
almastıq qastıqta ötedi» degen tujırımğa tirep aytqan joq pa? Bul —
ağılşın imperializminiñ özge jurttı mensinbestik otarşı ulı
ultşıldıq sayasatı. Al Batısta bizben tilektes milliondağan halıq bar...
Kündikke ündemey turğan Əkpar dəl osı sətte gür ete qaldı.
— Kipling köksegen ulı ultşıldıq, mensinbestik özge halıqtan
şıqpaydı dep oylaysıñ ba?
— Əkpar işinde jatqan zapıranın birden töge saluğa dayın tur, tek
bir seskenu qudiretti aqın ustazınıñ aldında oyın tolıq aşuğa jol
bermedi.
Oğan sebep bolu kerek qoy?— Bürkit joldasına tunjıray qaradı.
— Sebep — jer,—dedi Əkpar.
— Jer? Qazaqta ne köp, jer köp emes pe?
— İə, bizde jer köp. Bizdiñ quanışımız da, baqıtsızdığımız da sol
jerde. Tüsinbeysiñ be? Eger ömir osı qalpımen jüre berse, sen öziñ-aq bir
otız jıl ötkennen keyip, osınşama uşı-qiırı joq daladan qazaqqa qoy
bağatın da jer qalmağanın köziñmen körersiñ.— Əkpar kenet toqtap
qaldı da, Aqanğa qaradı,— joq bizge jaña ult qaharmanı kerek.
Bürkittiñ de berilgisi keler emes.
— Biraq onıñ soñınan kim eredi?
— Sonda sen bizge, rezervatsiyälarğa quılğan indeetsterdey, qoyday
şubırtıp, Betpaqdala, Qaraqumdarğa aydap aparğanın küt demeksiñ be?
Tüsinbeymin, sen ne dep tursıñ,— dedi Bürkit qabağın şıtıp,— Keñes
ükimeti köp ulttı memleket, qudiretti memleket quramız deydi... Al sen...
— Toqtay tur, Bürkit,— dedi Aqan kenet sözge kirisip.— Esiñde me,
Dariy patşalığı? Əlde umıttıñ ba?— Ol tağı da tereze jaqqa qaradı
da, jüdey söyledi.— Evropa Makedonskiy dep ataytın Eskendir
Zulharnayn İndiyä jerine deyin biligin jürgizdi... Ulı Rim men ataqtı
Vizantiyä memleketteri qayda? Aqsaq Temir Köregenniñ aldında jüzge tayau
ult tize bükti... Joq, Bürkit, köp ulttı memleketter eşuaqıtta da uzaqqa
barğan emes.
— Al mınalar əli...— Əkpar da tereze jaqtı nusqadı.
— Bulardıñ da ömir sürui Rossiyädağı köp ulttıñ der kezinde ulttıq
sanasınıñ oyanuımen baylanıstı. Jazuşı — halqınıñ arı, namısı.
Söziñmen, öneriñmen eliñniñ sanasın oyatıp, onı təuelsizdikke, jeke
avtonomiyäğa şaqıru bizdiñ mindet edi. Öziniñ jurtı, öziniñ jeke Otanı
joq ul qanşa danışpan bolsa da, şölge qamalğan aqqumen teñ körinetin,
jan jağında qulazığan dalası köp, biraq qanat qağar aq aydın şalqarı
joq sekildenetin... Əlde men qatelestim be?
Bürkit işte jatqan bir-birine qayşı, şım-şıtırıq oyın sırtqa
şığara almay, tına qaldı. Aqandı jasınan qurmettep üyrengen jas jigit
endi şaptığudı orınsız dep taptı. Sonda da:
— Eger halıq soñımızdan ermese ne isteymiz?—
— Onda biz ketuimiz kerek.
— Qayda?
— Aqan dağdarıp qaldı. Bəse, qayda kete aladı?
Bürkitke ne dep jauap berudi bilmey abırjığan aqın ağanıñ turısı
kimnen qorlıq körgenin ayta almağan jas balanı añğartadı.
Endi ol küñirene söyledi:
— Işte jatqan jalın köp, sırtqa şıqsa — qur tütin. Oyğa alğan
maqsat mol, biraq iske asar biri de joq. Qanşa qarqındağanımmen, tüsken
jolı qumğa kelip tirelgen jolauşı tərizdimin. Alğa jüreyin desem,
añırağan qum, azınağan şöl; küterim — tek ölim. Keyin qaytayın desem,
qattı jabılğan esik, qayta aşılar emes. Bul dağdarısqa qalay jettim? —
Aqan ündemey toqtay qaldı.
Aqannıñ söziniñ ayağın kütken Bürkit pen Əkpar jumğan auzın aşpay,
sol tömen qarağan qalıptarınan qozğalar emes.
Aqan şınında, jol taba almas dağdarısta edi. Oğan ülken sebebi de
bar. Sondıqtan ol iştegi qaupin jasıra almay, alay-tüley, bir orında
otıra almay, bir jatadı, bir jüredi. Añdığan jauın sezgen qasqırday
dəyek bilmeydi. Jan-jağına əbigerlene qaraydı. Ol — oqığan, aqındıq
darını erte oyanğan adam.
Aqan öziniñ sayasi bağıtın «elim», «jerim» degen sözdermen bürkey
bildi. Ol key şığarmalarında əyel teñdigi, qarañğılıqtan qutılu degen
sekildi halıqtıñ kökeykesti armandarın da jır etti. Əsirese, Aqan —
mahabbat poeziyäsınıñ aldına jan salmağan jüyrigi. Köptegen jastar
onıñ keybir şeber jazılğan ölenderin jatqa da biletin.
Al qazir Aqannıñ jeñilgen şağı. Barar jer, basar tauı joq. Biraq ol
əli de bolsa eli, jurtı üşin qurbandıqqa uşırağan adam bolğısı keledi.
Sondıqtan da ol özin Bürkit pen Əkpardıñ aldında basqaşa ustauğa
tırısadı. Ədiletti adamday aqtarıla söylegen boladı.
Men küni büginge deyin,— dedi ol kenet dausın aqırın şığarıp,—
halqımnıñ basında oynağan keşegi otarşıldıqtıñ bultın körip keldim.
Sol bulttan məñgi qutılu tek qana elimniñ jeke təuelsizdiginde dep uqtım.
Sondıqtan halqımdı birlikke, orıs jurtınıñ ıqpalınan qutıluğa
şaqırdım. Ultşıldıq sezim aqıl, oyımdı tegis bilep, keñ tolğanıp,
jan-jağıma köz saluğa mümkindik bermedi. Şor taqqan attay, tek köz
aldımdağı qazağımdı ğana kördim. «Osı «ultım» degen tar tüsinikten,
qazıqqa baylanğan qulınday qutılıp şığa almadım, tek sol qazıqtı
aynala berdim, aynala berdim. Aqırında uzın arqan qısqara kelip, qaqqan
qazıqtıñ qasında melşidim de qaldım. Tağı bir aynalsam, qıl şılbırğa
buınıp öluim de ğajap emes-ti. Al keyin şeginip, arqandı qayta uzartıp,
örisin keñituge uaqıt tar...
Rasında da, oğan keyin şeginuge jol qalmağan tərizdi edi. Aqınnıñ
Oktyabr revolyutsiyäsına da qarsı jazğan öleñderi az bolmağan-dı.
Aqın endi Bürkitke tesile qaradı. Auır, azaptı oyınıñ toqtar jerin
aytpaq boldı.
— Mine endi köldey köñil şalşıq suğa aynalıp, torğa tüsken
kişkentay qustıñ jağdayına jetip turmın, dedi kenet dausı sına
küñgirlep.— Qalay qutılarımdı bilmey, qur tıpırlaymın. «Küresu
kerek, halıqtıñ ulttıq sezimin oyatu kerek» dep senderdi jalına ügittegim
kelse de, oğan özim de senbeymin. Sondıqtan, Bürkit, seniñ surağıña jauap
beru mağan ötkelsiz dariyädan ötuden qiın. Qayda bararımdı, halqımdı
qayda apararımdı özim de bilmeymin...
Aqannıñ jağdayın Bürkit te jaqsı tüsindi. Aqın ağanıñ bul
dağdarısı qur ğana halqınıñ keleşegin oylaudan tuğan dağdarısı emes,
öz basınıñ keleşegine senbeuden tuğan dağdarıs. Bul dağdarıs Bürkitke
aqındıq adamgerşilik qasietterin jaqsı köretin ağanıñ janın şuquğa
kele jatqan qara qarğa tərizdi bolıp körinedi. Bürkit ayqay salıp, sol qara
qarğanı Aqannan quğısı keledi. Biraq bar dausımen ayqaylay alar ma?
Ayqaylay alsa, halqı bunıñ dausına qulaq iler me?
Aqan tağı da ünsiz. Üy işindegi auır tınıştıq onıñ janın ezip, önboyın jerge janşıp baradı. Bürkittiñ de surağı kökirekke şanşuday
qadaluda. «Degenmen jauap beru kerek. Oquşısı ustazınan jauap kütip
tur ğoy, ündemey qaluğa bola ma? Biraq qanday jauap beru kerek? Oq ötpes
qamalğa tirelgen, şarşağan jan qamaldı qalay aludı qaydan biledi? Onıñ
qolınan bar keleri öz janın ayamau...»
Aqan iığın basqan auır jükti jerge tüsirgendey, səl serige basın
köterdi de, tağı da üydi keze bastadı.
— Men Bloktıñ mına bir öleñin jaqsı köremin,— dedi ol azdan keyin.
Bürkit eleñ ete qaldı.
— Qay öleñin?
Aqan nağız bir quanıştı gimn aytqanday, dauısın kötere taqpaqtay
jöneldi:
Qoyğan soñ tereñ beyitke,
Kömiler şöpke qabırıñ...
Estirmiz sonda biikte
Jauğan jañbır dabırın.
Uyqıdan tətti oyanıp,
Demessiñ bul ne jerdegi?
Aq jauın məlim: küz anıq
Nöser — köktem kelgeni!
Audarmas köñil nazarın,
Jatqan şulap bul dıbıs,
Ayrılu, ləzzat azabın
Basqan qabır tıp-tınış...
Asıqpay, jaylı körde tek
Oylanarsıñ mümkin sen:
Sum jalğanda ömir dep
Adam neni tüsingen...
Aqan öleñdi qanşa köñildene taqpaqtasa da, onıñ ər söziniñ kördey
suıq ızğarı Bürkittiñ sergek köñilin birden muzdatıp jiberdi. Ol elegizi
qaldı. Öytkeni aqın ağanıñ auızına soñğı kezde ölim turalı söz köbirek
tüsip jürgenin bayqağan. Bul jolı da ustazı sol ədetine salıp tur. Tek
jas serigin özinen birjolata tüñildirgisi kelmey, öleñdi köñildene
taqpaqtağan boladı. Biraq qam köñildi, qasiretti söz öziniñ basına
baylanğan qara jalaudı anandaydan añğartpay ma, Bürkit aqın ağanıñ
basına töngen dağdarıs — qara qarğanıñ endi qandı şeñgelin salğalı
turğanın anıq sezindi.
— Aqın ağa, bul öleñdi nege ayttıñız?— dep ol Aqanğa qaradı da,
şoşına qaldı. Bop-boz bop ketken ustazı jaralı qustan aumaydı, basın
tömen salğan. Sılbır jürisinde de, tumandanıp ketken qayğılı
közderinde de sorlılıq bar. Bul ne? Jayşılıqtağı qayğı sazı ma? Əlde
basına ajal sağatın tayay tüsken dağdarıs — qara qarğanıñ köleñkesi me?
Oy tolğauı jetkendey, Aqan kenet basın köterip aldı. Bürkittiñ
iığına qolın salıp turıp:
— «Qayda baramız?» deysiñ, barar jer köp. Biraq mirden berik qamal
bar ma? Oğan jaudıñ oğı da ötpeydi.
Söydedi de, ol tım şarşap ketkendey, kümis kereuettegi əli jinalmağan
tösegine üstindegi kiimimen jata ketti.
Aqan əlgi sözdi qanşa jigerlene aytsa da, Bürkit odan tausılğan
adamnıñ şarasız şeşim ünin estidi. Aqanğa töngen qara qarğa endi öziniñ
jüregin qandı tırnağımen tırnap jatqanday, janı qattı auırıp ketti.
Bul şeşim tiri adamnıñ özine degen ükimi ekenin endi əbden tüsindi.
Abırjıp, Aqanğa qaradı. Jas aqınğa onıñ bul jatısı sulap jatqan ölik
sekildi bolıp körindi. Aq jastıqqa uzın qara şaşı tögile, sup-sur bolıp
ketken... Eki qolın keudesine qoyıp, közin jumıp alıptı. Kereuettiñ bas
jağında turğan şoyın deneli Əkpar Aqannıñ basına qoyğan mızğımas
qulpıtas tərizdi. Bürkit öz oyınan özi tağı da şoşındı. «Qasietin məñgi
joğaltpas som altınday, jer betine sirek keletin osınau özgeşe
jaratılğan darın küş rasımen ölekse kütken qara qarğa — dağdarıstıñ
jemi bolmaq pa? Joq, ol mümkin emes! Qutqaru kerek! Qutqaru kerek!»
— Aqın ağa, əlgidey sözge auzıñız qalay baradı?— dedi ol ustazına
jiger bergeli,— öziñiz aytpap pa ediñiz, düniede jazıqsız jannıñ
qurbandığınan ökinişti eş nərse joq dep?
— Jazıqsız jan... Kim ayttı meniñ jazığım joq dep?— Aqan
jastıqtan basın da kötermedi. Nağız bir auru janday qinala söyledi.—
Joq, Bürkit, meniñ jazığım mol... Keşpeytinderine közim jetedi...
— Olay bolsa, qaşu kerek!— dedi bağanadan beri mızğımay turğan
Əkpar, birdemeni şort keskendey, mort söylep.
Aqan jastıqtan basın köterip aldı.
— Qayda?
— Qıtayğa! Türkiyäğa!
Bürkit Aqanğa qaray qaldı. Egde aqın onıñ nege bılay qarağanın
tüsinip, ornınan uşıp türegeldi. Közi kenet aşu tögip, jarq-jurq etti.
Endi öñi əp-sətte əlsizdikten qulan-taza arılıp, öziniñ ədettegi tegeurindi
qalpına endi. «Bəse, meniñ ustazım osınday boluğa tiisti edi ğoy,— dedi
Bürkit işinen,— «Qıran qayğırıp ölmeydi, qartayıp öledi»,—deydi ğoy
jurt. Aqın Aqan da aqiıq qıran emes pe edi!»
— Aqın ömirge öleksesi üşin emes, öleñi üşin keledi,— dedi Aqan
Əkparğa tüksie qarap, —Qıtayğa. ne Türkiyäğa qaşıp, mümkin, öleksemdi
qutqararmın, al boyımdağı darınımdı qaytemin? Öz eliñ, öz tiliñ
bolmasa, darınıñ seniñ kimge kerek?.. Sol darınımızdı bağalaytın,
örkendetetin öz elimiz, öz tilimiz bolsın dep küresip kelgen joqpız ba?
Qaş deysiñ! Men halqımnan qaşsam, meniñ boyımnan darınım, jırım
qaşpay ma? Onday ömirdiñ mağan qanşa keregi bar?.. Joq, Əkpar, men eş
jaqqa qaşa almaymın. Öz jerimde, öz elimde, öleksem üşin emes, öleñim
üşin ölemin.
Osınday sözderden keyin albırt jas jürek qalay tolqımasın, Bürkit
Aqandı qalay ardaq tutpasın!
Əkpar budan əri til qatqan joq. Süliktey qap-qara qos qabağı dir etip
bir silkindi de, qars jabılıp ketti. Sol qalpında, qayta aşılmay tünerdi
de qaldı.
Osı kezde üyge as dayındauşı semizşe kelgen, bökseli, aq sarı, jas
tatar əyeli kirdi. Közin jerden bir kötermey, qolındağı qımız quyğan
ojaulı sırlı şaramen üş kümis keseni üstelge qoydı da, ün-tünsiz, sol
sızılğan qalpında sulu denesin səndene teñseltip, ayağın ırğala basıp,
şığıp ketti. Aqan men Bürkit əyelge eş köñil audarğan joq. Tek Əkpar
ğana qızıl körgen qomağay qarşığaday əyeldiñ soñınan qarap, oqıs
qozğala tüsti de, tına qaldı.
Aqan sol tunjırağan qalpında döñgelek üsteldiñ qasına kelip, bir
tizerlep otıra qap, jaña ğana qalağa jaqın auıldan özine arnap alıp
kelgen, erte qulındağan bieniñ jas uız qımızıñ, sırlı ojaumen sapıra
bastadı. Ana ekeui de üsteldi jağalay otırdı. Qımızdı tamsana kütken
som deneli Əkpar dalanıñ qomdanğan ülken qaraqusı tərizdi. Qayğıdan
iini tüsip ketken Bürkit osı qaraqustıñ qasında tuğırğa jaña
otırğızılğan jas qarşığadan aumaydı, biraq iştey əbiger, qanatın qağar
küşi joqtay, sup-sulıq otır.
Aqan nəşine keltire sapırılğan uız qımızdı kümis kesege quyıp,
qonaqtarına usındı.
— Minekeyiñiz!
— Buyırsın...
Əkpar qılqıta juta bastadı. Bürkit keseniñ şetine ernin tigizer-
tigizbes etip birer urttadı da, qaytadan üstelge qoydı. Tamağınan öter
emes. Oğan qımız emes, qayğı jutqanday bolıp körindi. Eki közin
telmirtip, Aqannıñ betinen audarmay, tunjıradı da qaldı. Qımızğa emes,
aqın ağanıñ osınau körikti jüzine tağı bir toyıp qalayın degendey,
əlsin-əlsin qaraydı. Jürek sezbeytin sumdıq bar ma, kenet oğan osı
otırısı ustazımen aqırğı ret otırısuı sekildenip ketedi. Ol Aqanğa
burınğısınan da qumarlana qaray tüsedi... Qara qarğa endi Aqan ağanıñ
iığına qonıp alğan, onıñ jüzinde qaytadan köpe-körneu əlsizdik payda
bola qalıptı.
Bürkit Aqan üşin əli de kürespek, qaytse de sonau qara qarğanı odan
qumaq, ürkitpek.
— Aqan ağa, siz orınsız jüdeytin sekildisiz,— dedi ol.— Sovet ökimet
ornağalı, tise, tek şın jauına tiip jatır, basqa janğa qiyänat istegen
joq qoy. Sizge de timeydi. Beker qobaljisız...
— Bul qobalju emes, Bürkitjan,— dedi Aqan orınnan türegelip, ersiliqarsılı tağı jüre bastap. — Bul aldağı bolar iske küni burın moyın
usınu... Odan böten jol qalğan joq.
— Mümkin, böten de jol bar şığar?
— Joq, qalqam, ülken halıqtıñ kişi halıqtı özine bağındırğısı
keletini ejelden belgili. Bul - tarihtıñ aqiqat jolı. Bağındıru degen
özgeniñ jigerin qum etip, jürektegi armanın söndiruden bastaladı. Ol
üşin eñ aldımen halqı üşin tizginge oralğı bolatın uldarınıñ ünin
öşiru kerek. Al men jırımmen de, jüregimmen de olarğa qarsı turdım.—
Kenet ol qolın sermedi,— jə, bul sözdi doğarayıq. Meniñ tağdırım
keleşegimde emes, ötken künimde.
— Nege olay deysiz?—dep Bürkit tağı söylep kele jatır edi, Aqan
qaytadan bölip jiberdi.
— Joq, Bürkitjan, men şığar qiyäma şığıp boldım, budan əri alatın
şıñımnıñ basında mağan degen qaqırağan ayaz, doldanğan boran tur, oğan
küşim jete me, jetpey me, onı özim de bilmeymin. Al sender bolsañdar,
jaña qanattanğan jas tüleksiñder. Senderdiñ şığatın biikteriñ basqa. Ol
üşin qanday jolğa tüsesiñder, osını oylañdar.
— Aqan ağa, ol joldı öziñiz körsetken joq pa ediñiz?
— Jan aşuı keyde durıs aqılşı bola almaydı. Meniñ jüregimdi
aqıldan göri, aşu bilegen. Al sender öz joldarıñdı əzderiñ tañdauğa
tiissiñder. Baqıt bolıp köringen eleske jetemin dep, astıñdağı atıñdı
zorıqtırudıñ qajeti joq. At əli auıldarıña barularıña kerek.
— Sonda «ult», «el» degen armanıñızdıñ bəri de jalğan bolğanı ma?
—dedi Əkpar qabağın qarıs jauıp.
— Qus jetken jerine qonadı. Meniñ de jetken jerim osı bolğan
şığar, keşiriñder. — Aqan kenet Bürkitti bauırına alıp qıstı.— Al
qoş bol. Jalğız tilegim: halqıñdı süy... Biraq menşe emes, öz jolıñdı
tauıp süy...
— Aqan ağa...
— Jə, jə... boldı,— dedi Aqan,— barıñdar, şarşap kettim. Azıraq
dem alayın...
Bürkit pen Əkpar ustazımen muñaya qoştasıp dalağa şıqtı. Bular
baspaldaqtan tömen tüsip kele jatqandarında joğarı köterilip bara
jatqan Işki ister halıq komissariatınıñ əsker kiimindegi eki jigit
kezdesti. Bürkit olarğa seziktene qaradı da ündemey tömen tüsip ketti.
Qara köleñkeleu Aqannıñ bölmesinen keyin kün səulesi tögile quyılıp
turğan köşe ğajayıp saltanattı, jarıq edi. Parad bitip, merekeşiler
taray bastaptı. Jurttıñ daurığa söylegen sözderi men quanıştı
külkileri estiledi. Burıştağı tapaldau kelgen qazaqı ağaş üyden əldekim
barıldata ən salıp jatır. Səl qarlıqqan köñilsiz dauıs şiqıldağan
sırnay ünine rabaysız qosılıp, tıñdauşığa jetkizeyin degendey, öleñ
sözin maşıqtay aytadı. Bürkit pen Əkpar tıñday qaldı.
Ənşi səl toqtay qaldı da, tağı da sarnay jöneldi:
Sozılğan jol alısqa,
Jayau jürip kelemin.
Barar jerim alısta,
Alısta jəne keregim.
Şığıp edim quanıp,
Jete alam ba, sol jerge?
Süyegim əlde quarıp,
Qalamın ba bir belde?!
Ey, dünie, şirkin-ay,
Qalamın ba bir belde?..
Dauıs berekesiz bolğanmen, öleñ sözi oyda jatqan bir armandı
añğartqanday, alıs maqsatqa jete almay qalam ba degen Asan qayğı
janınıñ sarı uayımı, senimsiz boljauınıñ sarının sezdiredi...
Bügingidey quanıştı, saltanattı sağatta munday öleñniñ aşıq
aytıluı — Bürkit pen Əkparğa tañ qalarlıq is. Ekeui de qulaqtarın türe
tüsip, qumarta tıñdauda, biraq burıştan şığa kelgen «duhovoy»
orkestrdiñ üni bunı buzıp jiberdi. Sarnağan jalğız dauıs orkestr
marşınıñ astında tunşığıp qala beredi.
— Bizdiñ de ünimizdi mına adamnıñ dausınday etip zamana gürili jutıp
jiberetin tərizdi ğoy,— dedi Əkpar jalpılay şeşimge kelip.
Bürkit ündegen joq. Ol tağı da ustazı jayında oylay bastağan edi.
Bular köşeniñ arğı betine şıqtı. Bürkit birdemesi umıt qalğanday
burılıp Aqan bölmesiniñ terezesine qaradı. Kenet, əldeneden şoşıp
ketip, dauıstap jibere jazdadı da, Əkpardıñ bileginen tap berip ustay
aldı.
Aqan terezeni aşıp, sırtqa qarap tur eken. Alıstan jüzi öñ-tüssiz
bozarıp atıp kele jatqan tañ tərizdi, adam ayırıp bolar emes. Ar
jağınan bireuler körindi me, ol keyin burıldı, söytti de, bir sekund ta
ötpey, sekirip terezeniñ aldına şıqtı. Bürkit «Toqta»! dep ayqaylağanşa
bolğan joq, Aqan eki qolın kökke bir köterdi de, basın tömen sala suğa
sekirgen janday, jerge qulay jöneldi.
Aspan aynalıp jerge tüskendey, Bürkit ne bolğanın bilmey qaldı. Səl
esi kirgen kezde, Aqan qulağan jaqqa ata jöneldi. Biraq bileginen ustağan
kisendey berik qol onı ornınan tırp etkizbedi.
Bul kezde Aqan qulağan üydiñ janına jurt u-şu bolıp jinalıp ta
qalğan edi.
⎯ Jür, kettik,— dedi Əkpar ızğarlı ünmen sıbırlay söylep. Ol
Bürkitti bileginen mıqtap ustağan qalpında kelesi keşege süyrey jöneldi.
— Jaudan emes, özinen, küresten qaşqan adamğa endi seniñ kömegiñniñ
keregi joq.
Bürkit bosanbaq bop qimıldap körip edi, qısqaştay jabısıp alğan
Əkpardıñ qolı qozğaltar emes. Qısıñqıray tüsse, bilegin uatıp
jiberetin.
— Ölgen adam öldi, oğan endi eşteñe de istey almaysıñ,— dedi Əkpar
tağı da,— qazir bizge jat kisiniñ közine tüsudiñ eş qajeti joq.
Əkpardıñ bosatpaytının bilgen soñ, Bürkit amalsız köndi. Eki-üş
köşe ötkennen keyin barıp:
— Bul ne degen sumdıq?—dedi ol bulığa,— özin-özi ajalğa qiyüına
qarağanda, Aqan ağa öz isiniñ durıstığına senbegen ğoy!..
Əkpar Bürkittiñ sözin burıp əketti.
— Joq, bul senbestik emes. Öz isine sengen adamnıñ küresuge jol taba
almay dağdarğanı.
Kenet Bürkittiñ köz aldına bağanağı qara qarğa tağı elestep ketti. Tipti
qasına kelip: «Ustazıñ öldi, ustazıñ öldi, qarq qarq!»—dep aynala
tabalay uşıp jürgen tərizdi. Osı qara qarğanı quğısı kelgendey, Bürkit
ökine qattı ayqaylap jiberdi:
— Qanday qadirli jan edi, qalay öldi?!
Əkpar Bürkittiñ sözin tağı jöndedi.
— Onı osınday ölimge jetkizgen kim?
Əkpar Bürkittiñ jarasınıñ dəl üstinen bastı. Anau ırşıp tüsti.
Bağanadan beri jürekke u bolıp jayıla bastağan ızanı Bürkit birden
sırtına laqtırdı.
⎯ Özge künəlarıñdı keşkenmen, bul zorlıqtarıñdı keşpespin,— dedi
Bürkit ızadan bulığa.
Ölim qanday adamdı bolsa da tolqıtadı. Əsirese tanıs adamnıñ
jazıqsız ajalı arqaña ayazday batıp, jüregiñdi uday aşıtadı. Buğan
deyin ün-tünsiz jatqan keybir sezimderiñdi oyatadı.
Əkpardıñ Bürkitten kütkeni de osı edi.
— Jolıña men serik. Mine, qolım!
Osı bir kütpegen ölim kenet Bürkittiñ nəzik jan sezimin türşiktirdi, önboyın aşuğa toltırdı. Dəl osı sətte ol biley jönelgen köñil küyigin
basa almay, imigen şot tırnaqtı qara quzğın Əkparğa qosıldı. Aldağı
ömir degen dariyäğa onımen bir qayıqqa minip, jaudan birge öş almaq etip
uədelestirdi.
II
Ömirdiñ mañızın tüsinemin dep şarq uru — erikkenniñ isi, al onı şın
süygen adam qolınan kelgenin ayamay, sol ömirdi jaqsarta tüsu üşin
küresedi.
Bürkit, azdağan auqatı bar əkeniñ arqasında, sonau şaşau biik quzdı
Bayan tauınıñ arasında bulıqsıp jatqan Torayğır köliniñ jağasınan
jeti jasında Türkistan janındağı Qarnaq medresesine kelip oquğa tüsti.
Əli esinde, sol bir mektepke kelip tüsken künderi. Aspan aynalıp jerge
tüskendey ıstıq... Qırqa üstinde bükil qazaq jeri men Türkistanğa dini
ğılımnıñ oşağı bolğan, qalıñ məue ağaşına bölengen köp qujıralı
Qarnaq mediresesi tur. Aq səldeli, qolına təspi ustağan qoja, moldalar.
Qoltıqtarına quran qıstırğan, iile səlem bergen kişipeyil şəkirtter.
Bulardıñ işinde jası kelip qalğandarı da az emes.
Salqın jeldi, jasıl beldi, Bayannıñ taulı dalasınan keyin oğan bul
ara bir ğajayıp basqa əlem tərizdi körindi. Əsirese, onı tañ qaldırğan
Türkistandağı Ahmet Yassauidıñ əşekeyli zañğar meşiti men jasıl baubaqşanı kömkergen şımnan quyılğan uzın-uzın dualdar. Aqırğan esek,
qazanday-qazanday qauındar... Bəri de jat. Bəri de qızıq. Bəri de böten
dünie. Alğaşqı kezde bul arağa köndigu oğan öte qiınğa tüsti. Auılın,
anasın sağınıp, ıstıq jastan közi talay ret bileudey bop isti. Əsirese,
oğan qumda jügirgen sarı tışqan izindey irek-irek arab əripterin üyrenu
öte azapqa tüsti. Talay ret tayaq ta jedi, jıladı da. Əyteuir, birte-birte
köndikti-au. Zadı zerek, alğır bala on eki jasında arab, şağatay, parsı
tilderindegi kitaptardı ağıza oqitın halge jetti. Söytip ol Şığıs
ədebietimen erte tanıstı. «Şahnama», «Sal-Sal», «Zarqum», «Mıñ bir
tün», «Tört dəruiş», «Ləyli-Məjnün» sekildi bükil jer jüzine taray
bastağan parsı dastandarı men kitaptarınıñ key tarauların jatqa
soğatın boldı. Al on üş jasqa jetkende əkesi bunı Aqşatır
qalasındağı orıs gimnaziyäsına alıp keldi.
Bul kün de Bürkittiñ esinde...
Jayma-şuaq küzdiñ ayı bolatın. Asau Ertis jağasında ağaşqa
bölengen qala jatır. Türkistanday emes, keñ jalpaq köşeler, temir
şatırlı, ağaştan salınğan, tastan qalanğan eki qabat ədemi üyler.
Adamdarı da basqaşa, aq səldeli moldalar neken-sayaq köbi kartoz kigen
orıs, barqıt kamzoldı tatar...
Bunda da birden orısşa oqıp ketu Bürkitke oñayğa timedi. Biraq bunı
eşkim kök şıbıqtıñ astına alğan joq, aq oramalmen tilin burağan joq.
Az jıldıñ işinde orıs tilin de, jazuın da üyrendi. Ədebietpen durıstap
şuğıldanu osı orıs mektebinen bastaldı. Orıs klassikterimen qatar,
qazaq ədebietin de köp oqıp, köñil qoydı. Qazan, Taşkent qalalarında
şıqqan «Şora batır», «Er Tarğın», «Qozı Körpeş — Bayan sulu» sekildi
qissalardıñ bərimen tanıstı. Ol qiyäl qanatına minip, ömirge oylana
qarağan jas öspirim şağınan bastap, əsirese Abay öleñderin süyip oqıdı.
Özi ösken auıldıñ özi biletin el-jurtınıñ köñil küyin, qayğısın, muñın,
quanışın, armanın tüsine bilgen aqın ağanıñ tereñ oylı öleñderi onıñ
şın jan azığı boldı.
Bürkit oylap ketse, köz aldına elesteytin tağı bir kezeñi bar. Ol jigit
bola bastağan şağı. Səndi qala jasıl ağaşqa bölengen. Su jağasında
seruendegen jurt. Bürkit jalğız kele jatır. Közi tumandanıp ketken. Ol
qalıñ oyda. Köñilinde tağı da Abay sözderi. Küyinişti armanğa tolğan
aqın öleñderi esinen şığar emes, bunıñ da ökinişi, armanı bola bastağan.
Abay jolı, Abay mektebi bunıñ da jüregine şam jaqqan. Sol künderi
«Qaytsem sorlı halqımnıñ ökinişti ömirin jöndeymin?» degen bunıñ da
jüreginde jarqın tilek tuğan joq pa edi? İə, söytken edi ğoy... Sol tilek
jaña qanattanğan jas janın bir ülken maqsatqa aparıp tiredi emes pe?..
İə, jəne Sol kezde boyında uyıqtap jatqan jas arıstan — darını
oyanıp, özin de öleñ jazuğa şaqırğan joq pa edi?? İə, iə, sol bir oyanğan
darın şın arıstanday aybattı bolıp şıqtı. Onıñ birinşi şığarğan
dıbısı da arıstannıñ aqırğanınday, mülgip jatqan qazaq dalasına tezaq jetti. Bireudi şoşıtsa, bireudi qorqıttı. Sodan keyin barıp aqın
Bürkit az jıldıñ işinde közge tüsti, auızğa ilikti. Söytip jürgeninde ol
Aqanğa kezdesti. Asqan darındı aqın ağa öziniñ jalındı jırında
«qazaq», «el», «tuğan jer» degen köne sözderge jaña ulttıq mağına berip,
osı uaqıtqa deyin ömir alaqanına sap tek məpelep kelgen, tau qiyäsınday
qıspaq dünieni əli körmegen balğın jastı halqına degen şeksiz
mahabbatqa baulıdı. Aq köñil, baladay sengiş aqın ağanı ol janınday
jaqsı körip ketti. Onıñ öleñine, ömirine elikteudi şığardı. İə, sol
elikteudiñ arqasında bunıñ da jırlarında «qazağım» degen dalanıñ
sarnay soqqan jeli tərizdi qayğılı ün payda bola bastadı emes pe edi?
Biraq erte qulpırğan qızğaldaq, uız jas, keyde aşıq aspan tərizdi,
zamanınıñ jaña lebin de añğaratın. Bağzı uaqıtta onıñ öleñderinde bir
quanıştıñ qudiretti serpini de estiletin. Östip arbağa jaña jegilgen
asauday, dañğıl jolmen durıs jüre almay, əlsin-əlsin burıla şauıp,
ürki tulap jürgen kezinde Aqan eldi.
Sol bir qayğılı elim Bürkittiñ qazir de köz aldında... Burın kök aspan
alğaşqı ret uşqan qusqa qanday möldir, uşan-teñiz bolıp körinse,
Bürkitke de dünie sonday kirşiksiz taza, ğajayıp keñ sekildenip körinetin.
Qanatın qaqqan sayın, joğarı şarıqtay beremin dep oylaytın. Ol özine
de, öziniñ qanatı bolğan jırına da senetin. Halqım üşin qaqqan qanatım
talmaydı, onıñ qonar baqıt şıñı da jaqın dep tüsinetin.
Ömirdiñ uzaq, auır jol ekenin, onıñ ökinişiniñ de, quanışınıñ da
qatar jüretinin Bürkit burın, basına is tüspegendikten, buldır ğana
añğaratın. Baqıttıñ su astında jatqan qum emes ekenin, süñgi salıp
şeñgeldep ala almaytının da endi ğana tüsindi. Onay uısqa sıymaytının
da seze bastadı.
Aqan ölimi jas jigittiñ köñil düniesiniñ astan-kesteñin şığardı.
Buzıp-jarıp öte almaytın jarğa əkelip tiredi. Aqannıñ bar jazığı
halqın süygeni dep tüsingen jasqa onıñ ajalı bir jan türşigerlik
ədiletsizdikke aynaldı. Bürkit osı ədiletsizdikpen qasıq qanı qalğanşa
küresuge bel budı. Onıñ bunısı zorlıq köpten kişkentay balanıñ, küşi
jetpese de, ülken adamğa jarmasa tüsui sekildi edi. Biraq sonau tau
qulatamın degen jastıq şağında kisi bunıñ bərin oylay ma! Jəne ayaulı
adamnan ayrılğan Bürkit sekildi janı küyingen jasqa aldı-artıñdı
añğarmadıñ dep ökpeleuge bola ma? Onıñ öziniñ jan düniesi bar, dəl
munday jağdayda Bürkit sekildilerdiñ basqa ömirdi umıtuı tabiği is.
Ağa aqın osı bir oylamağan ölimimen öziniñ ustağan jolın aqtağanday
edi. Bürkit te osılay dep tüsindi. Sondıqtan ol budan əri bılğalaqtamay,
birjolata Aqan jağına şıqtı.
Jüregin qayğı örtegen osı bir qiın sağatta, eger Bürkittiñ janında
janı aşır, ustam berer bir şın joldası bolsa, mümkin ol bulay birden
qulap ketpes pe edi, qayter edi. Al onıñ aqılgöyi bul kezde tek Əkpar
boldı.
Əkpar men Bürkit bir bolıstan edi. Gimnaziyäğa da birge kelip tüsken,
birge bitirgen. Biraq ekeuiniñ arası qızıq. Jaqın bolsa da alıs. Alıs
bolsa da jaqın. Dos bolsa da qas. Qas bolsa da dos.
Buğan sebep köp-ti. Əli eki jol bolıp ayrılmağan dostıq «qazağım»
degen bir tilektestikten, bir bağdardan tuğan. Al ekeuin iştey jauıqtırğan
— ərqaysısınıñ öz basınıñ qızığı, ömirdegi birinen-biriniñ artıqkemdigi, mahabbat düniesi.
Əsirese, aralarındağı şeşilmes eki tüyin ayrıqşa közge tüsetin.
Jasında öleñge əuestenbegen qazaq kemde-kem-aq şığar. Əkpar da öleñ
jazatın. Biraq bunıñ aqındığı jürekten tulap atqan darın közi emes,
tabiğattıñ bermegen qasietine özin-özi zorlau edi. Aqın degen ol kezde öte
ardaqtı esim bolatın. Birden el basqarar qızmetke iligip kete almağan
Əkpar aqındıq ta jurt auzında jürudiñ bir jolı dep, öleñ qudı. «Şın
jılasa — soqır közden de jas şığadı» degendey, ərine, bu da qur alaqan
bolıp qalmadı, keybir ultşıldıq ruhta «qazağım», «elim», degen sekildi
alğaşqı ayqay-şulı öleñ-jırları «Sana», «Ayqap» jurnaldarında
basılıp ta jürdi. Osı bir öleñ quğan jastıq kezinde Əkpar da, Bürkit te
Aqandı taptı. Biraq öleñdi ömirimen teñ sanaytın Aqan Əkpardıñ
darını joq ekenine köp keşikpey közi jetti. Sondıqtan da ol aqındıq
jağınan Əkpardan göri, Bürkitke köbirek köñil bölip, onı jurt közinşe
kötere bastadı. Bul alalau qızğanşaq oylı Əkpardıñ Bürkitke ala közben
qarauına sebep tudırıp, iştey ol Bürkitti kündeytin boldı.
Ekeuiniñ arasındağı jaugerliktiñ ekinşi sebebi — jumırtqaday appaq,
qızıl erin, oymaq auız, altın şaştı, teñizdiñ suınday aşıq kögildir
közdi Olga edi. Bul — gimnaziyä direktorı, orıstıñ eski oqığanınıñ biri
Pavel Nikolaeviçtıñ jalğız qızı. Olga gimnaziyänı biıl ğana bitirgen.
Sımbattı deneli, qazaq qızdarınday tirsegine tüse bulañdağan qos
burımdı, oqtauday tüzu, bir asqan körkem jan. Qazaq jerinde tuıp, qazaq,
jerinde ösken. Sondıqtan da qazaqşağa suday aratın. «Qos etek, burañ
bel», «Eki jiren» sekildi arqa ənderin şırqatqanda, jurt tañ qalatın.
Mine, osı Olganı Bürkit pen Əkpar ekeui birdey jaqsı kördi.
Ekeui de Olganıñ suretti eskertkiş albomına öleñ jazdı.
Əkpar:
Oynağan su tübinde susar ediñ,
Körgennen sağan men de duşar edim,
Betiñnen bir süygizseñ şöl qandırıp,
Basılıp asau tulpar jusar edim,—
dep öziniñ topas maqsatın aytsa Bürkit:
Ömir — teñiz, tolqi ötip baradı.
Jastıq — jalın, şalqi ötip baradı.
Azat tañda tuğan ıstıq mahabbat
Azat jandı şarpi ötip baradı.
Olgam meniñ,
Ömirmen teñim,
Külgeniñ — künim,
Qayğı-ökpeñ — tünim.
Öziñsiñ barım:
uyatım, arım, —
dep jerine ornay bastağan jaña düniege quanğan jas sezimmen, jaña
ırğaqtı öleñmen öziniñ jürektegi armanın qızğa joldadı. Ərine, aqın
jandı jas sulu, baylığına senip kökigen, aqqu qusqa şüygeli turğan qara
bürkittey döreki Əkpardan göri, qol jetpes juldızday armanı bar,
düniege oylana qarağan Bürkitti tañdadı.
Bul soqqı Əkparğa jeñil tigen joq. Mızğımas qara tastay qur
sırtımen aq jay bolğanmenen onıñ işi bulqan-talqan, japırğan ıza —
qara tütinge tolulı edi. Degenmen, Əkpar apıl-qupıl tez qimıldar aşuğa
jol bermedi, jürek janıp, osı qara tütin — ızamen ünsiz ıstay berdi. Al
bul qara tütinniñ qara küyege aynalıp bir küni jiılıp sırtqa şığarın,
əlde ömirbaqi jazılmas jan jarasına aynaların — onı küni burın
boljau qiın-dı.
Əkpar Bürkitke degen öşpendigin taspen bastırğan jılan inindey etip,
jürek tübine mıqtap turıp bekitti. Künim tusa, işte jatqan qos jılan —
öşpendiktiñ de sırtqa şığar közi bolar, al əzirge kökiregin ot — ökiniş
küydirgen Bürkitti öz jolıma paydalanuım kerek dedi. Mine, osı oymen ol
Bürkitti aldımen zamandas, bir tilektes qazaq jastarımen bas qosıp,
aldağı küres joldarın belgilep aluğa köndirdi. Buğan Bürkit qarsı bolğan
joq. Tipti quana maquldadı. Bular bul məjilisti Aqannıñ qırqı küni
ötkizuge kelisti. Küni burın sapalanıp şaqırılatın adamdardıñ tizimi
jasaldı. Bul məjilistiñ maqsatı: aldımen qazaq oqığandarı bolıp pikir
alıspaq, budan əri qamday jolğa tüsulerin keñespek. Özge jurttan oñaşa
bolu üşin, ol kezde qazaq jastarı bəlendey əues ete qoymağan, restoranda
jinaluğa uyğardı. Mine, bügin osı Aqannıñ qırqın beretin kün edi.
Töbesinde altın bederli oyınşıqtarmen, uşıp jürgen qanattı jalañaş
hor qızdarınıñ suretterimen əşekeylengen kenezi restorannıñ işi lıq
tolı, ər taraptan jinalğan kisi. Skripka, küysandıq, gitar tartatın üş
adamnan qurılğan «orkestr».
Üşeui de birdey janın salıp oynauda. Əsirese, gitar tartuşı. Özi səl
mastau. Küysandıqtıñ janında otırğan biteu jağalı, jeñin bürmelegen
uzın köylekti orta jasqa kelip qalğan əyel jurttı mensinbey,
təkapparlana qaraydı. Sirə, bir kezde «bolğan üyden» şıqqan jan ekenin,
endi qazir amalsız küysandıq oynap otırğanın körsetkisi kelgendey.
Döñgelek ülken üstelderdi qorşay otırğan — sol kezdegi sənge eliktey,
mañdayların taramdalğan kekil japqan, jibek pen batsayığa malına
kiingen, barınşa boyanğan jeñil minezdi əyelder, jeletteriniñ qaltasınan
altın sağattarınıñ bauları tögile tüsip turğan, aq köylekti, qara banttı,
ağılşın bostondı troykalı «NEP batırları» bay səudegerler. Gu-gu söz
arasınan olardıñ «Əy, mujıq tezdetseyşi!», «Adamsımağım, tağı eki
bötelke şampan jetkiz!» degen mərdemsingen dauıstarı estiledi.
Osı ülken zalmen irgeles kelgen keñ bölmede bir top qazaq jası otır.
Bulardıñ da aldında — tağam, şını-ayaq keseler... Biraq araq-şarap emes,
qımız, turalğan et... Qabırğada iluli Q. Bryullovtıñ «Pompeydiniñ
küyreui» attı suretiniñ birkelki ədemi salınğan köşirmesi. Restoran iesi
— bay saudager «Dünie küyreuge aynaldı» degen oydı aytqalı, bul
suretti ədeyi ilgendey.
Bölmede birtalay adam bar. Törde — Bürkit. Onıñ janında — arıqtau
kelgen aq quba, juqa öñdi, üstinde keñirdek barqıttan tikken tolstovkası
bar jas jigit. Bul — Hasen. Bürkittiñ rulası, kedey auıldıñ balası. Bu da
aqın. Biraq Bürkitten bunıñ jolı da, aqındığı da bölek. Jalındağan
ottı jürekti qazaq jerine kelgen jañalıqtı, bala bürkittey sañqıldağan
ötkir dausımen quttıqtay jırlağan jas. Tilekteri, joldarı bölek
bolğanmenen, Bürkit bunı ağayındığın ortağa sala, ədeyi şaqırğan.
Bügingidey qayğılı küni Hasen de bizdi tüsiner, bizge qosılıp ta qalar
degen düdəmal senimnen de qur emes. Üstel basındağı özge jurtqa
qosılmay, tereze aldında şılım tartıp Əkpar tur. Qabağı tüsip ketken,
qalıñ oyda, tek anda-sanda Hasenge seskene, küməndana köz tastap qoyadı.
Hasen Əkparğa burıla bir qaradı da, qabırğada süyeuli turğan
dombıranı alıp, aqırın şerte bastadı. Dombıra üni jürekti de
şertkendey, üy işi endi bir sətte tünere tüsti.
— Jüregiñ qalay küymesin, janıñ qalay qapalanbassıñ —dedi Bürkit
qayğıra söz bastap,— aspandağı künniñ közimen birdey aramızdağı aqın
ağadan ayırıldıq. — Ol auır kürsindi.— «Bizdi dəl osılay rasımen
jetim qaldırıp ketkeni me?» dep ökinesiñ, tipti sengiñ de kelmeydi...
— Tastap keteyin dedi deysiñ be?— Əkpar da kürsine söyledi. —
Söytuge ol məjbür bolğan joq pa? Tek ölim ğana soñınan tüsken quğınnan
qutqardı emes pe?..
Hasen: «Tağı ne aytasıñ?» — degendey, Əkparğa burıla qaradı, biraq
ündegen joq. Üy işindegiler de ün-tünsiz Bürkit pen Əkpardan közderin
almay, tına qalıptı. Bular əli de olardan söz kütken sekildi. Bürkittiñ
dauısı endi qattıraq şıqtı.
— İə, jigitter, bügingidey qayğılı küni biz sekildi halqımızdıñ közi,
oqığan jastarı tek qana qaytıs bolğan aqın ağanı joqtağalı jinalıp
otırğan joqpız,— dedi səl ornınan qozğalıp.— Ulı qasiret üstinde
ardaqtı Aqan ağaday, qazaq degen kişkentay halqımız üşin jüregimizdiñ
bar otın beremiz dep uədeleskeli jinalıp otırmız.
Hasen bosap ketken dombırasınıñ qulağın aqırın buradı da, jurtqa
estiler-estilmes etip, «Aqsaq qulan» küyin oynay bastadı.
Bürkit sözin jalğay tüsti.
— Aqın ağa qaytıs bolğalı qırıq kün ötti. Sol qırıq kün mağan
qırıq jıldan kem tigen joq. Janımdı qoyarğa jer tappadım. Jüregimdi
ıza kernedi. Eger burınğıday jauğa jete şabatın batırlar zamanı bolsa,
qolıma nayza alıp, jauğa jalğız şabar edim. Ətteñ ne kerek, ol zaman
sağınsañ da, qayta oralmas sağım bolıp şıqtı. Qoldan keleri kökirektegi
kekti aldaspanday jauğa qayray beru eken. Aqan ağa ölimi mağan eñ aldımen
osını añğarttı.
Kenet dombıra üni üzilip ketti. Jurt Hasenniñ betine qaray qaldı. Anau
ornınan sozılıñqıray türegeldi.
— Al men Aqan qabırınıñ basında turğanımda, eñ aldımen oyıma
kelgeni onıñ öleñi boldı,— dedi Hasen sıbırlay söylep.— Aqan körgen
altın kündi biz de körip jürdik. Aqan basqan qazaq jerin biz de basıp
jürdik. Biraq onıñ öleñin oqısañ, sol kün sen körgennen göri sululau da,
səuleli de sekildi. Sen basıp jürgen qazaq jeri de özgeşe tərizdi. Keñdeu
de ədemi. Söytken darındı aqınnıñ jas qabırı mağan kenet qabır emes,
halqımızdıñ keudesindegi jara sekildenip elestedi.
— Jaqsı ayttıñ, Hasen,— dedi Bürkit,— Aqan ölimi halqımızdıñ
keudesindegi jarası dep... Sol jaranı umıtuğa bola ma? Keşire alamız
ba?
— Kimge keşire alamız ba deysiñ?
— Ərine, mınalarğa,— ol körşi zalda otırğandardı meñzedi,— osılar
emes pe Aqan ölimine sebepker bolğan?..
— Olar ayıptı emes.
— Onda kim? Əlde menmin be?!
— Sen de, men de, osı otırğan özge jurt ta ayıptı emes. Sonday ülken
darının ayamağan, halqınıñ tilegine qarsı kelgen Aqannıñ özi ayıptı.
Onıñ ölimi kimde-kim jurtımen birge bolmasa, osınday küyge
uşıraytının eskertedi. Əsirese, Bürkit, sen sekildi əli jolın durıs taba
almağan, şatasqan janğa bul ülken sabaq.— Bürkit birdeme dep kele jatır
edi. Hasen, «Qoya tur!» degendey, qolın bir siltedi de, sözin jalğay berdi.—
Ayıptı deytin bolsañ, Qasım qılığın qalay tüsindiresiñ?
Qasım uaqiğası bul otırğandardıñ bərine məlim, bir kezde qazaq
auılın silkindirgen uaqiğa.
Ertis özeniniñ boyında qıstaularınan alısqa uzamay, jaz bolsa
azğantay maldarın köl jağasında bağıp otıratın Arğın ruına kirme bir
kedey auıl bardı. Sol auıldıñ aqsaqalınıñ biri — Moldabek degen şal.
Aq şatır qalasına bir barğanında atınıñ artına mingestirip jalbırağan
zığır şaştı, kögildir közdi orıstıñ jeti jasar Kostya degen jetim
balasın ala kelgen. Ondağı oyı — balağa erjetkenşe qozı baqtırıp,
erjetken soñ qalasına qayta aparıp salu. Qosılğalı əyeliniñ puşpağı
qanamağan Moldabek köp keşikpey bul oyınan birden qayttı. Kostya aq
köñil, adamnıñ işi-baurına kirip turatın jumsaq minezdi, bauırmal bala
bolıp şıqtı. Moldabekti «köke», onıñ əyeli Biğayşanı «apa» dedi. Bala
köre almay zarığıp jürgen ana Kostyağa qulap tüsti. Tumasa da tuğanday
kördi. Aqırında keñ peyildi kempir-şal balanı molda şaqırtıp sündetke
otırğızıp, atın qazaqşa Qasım qoyıp, birjolata bauırlarına bastı.
Qasım da olardı tuğan əke-şeşesinen kem körmedi. Əne-mine degenşe,
qazaq tilinde müdirmey söylep, «Qamajaydı» şırqata aytıp, nağız qazaq
balası bolıp ketti. Auıl balalarımen birge asıq oynap, tayğa minip,
köñildene öse berdi. Söytken Qasım on toğızğa tolğanda soldatqa alınıp,
on altınşı jılı soğısqa jiberiledi. Auılda ösip, hat tani almay qalğan
Qasım üş jıl maydanda körmegen qorlığın körip, aqırında, arıp-aşıp,
qoynında uşı kesilgen qısqa mıltığı bar, auılğa qayttı. Qaytqanı ne
kerek, ol jan şoşınarlıq qandı uaqiğanıñ üstinen şıqtı: Qasım
kelerden bir kün burın Dutovtıñ qazaq «kərli qılış» dep ataytın
karatel tobı köl jağasında otırğan Moldabektiñ jeti üyli kedey
auılın, «qızıldardı tıqtıñdar» dep, şauıp ketedi.
Auıldıñ erjetken ul-qızın, azamat jigitterin bılay qoyıp, kəri
Moldabek pen Biğayşanı bas etip, besiktegi balağa deyin qırıp saladı.
Atqanın atıp, şapqanın şabadı. Bükil auıl üstin telegey-teñiz qanğa
kömedi.
Arıp-aşıp, söytse de birge ösken qurbı-qurdastarımdı, kəri əkeşeşemdi köremin dep, sonau qaladan jayau, asığa kelgen Qasım qırılıp
jatqan bauırlarınıñ üstinen şığadı. Esinen adasuğa tayau turğan
Qasımğa bükil auıl adamdarınan tiri qalğan jındana bastağan jalğız
aqsaq kempir:
— Bərin, bərin orıstar qırıp ketti!— dep şaşın jayıp, oybayın
salıp tüsindiredi.
Osı kezde qaladan bul uaqiğanı estigen qızıl əsker otryadı keledi. Bir
tobı Dutov bandıların quıp ketedi de, qalğandardı kör qazıp, ölikterdi
qoyuğa kirisedi. Bop-boz bolıp közinen burşaqtay jası domalağan Qasım
da özi ösken auılınıñ adamdarın, birge oynap-külgen qurbıların kömuge
qatınasadı. Qanşa qiın bolğanmen, qolına kürek alıp, qazılıp jatqan
jerdiñ bir şetine baradı. Kün bata qabır qazılıp bolıp, şiri bastağan
ölikterdi, ardaqtap qoyuğa mümkinşiligi joq qızıl əskerler, tereñ
qazılğan orğa biriniñ üstine birin sala bastaydı. Qasım nağız esinen
ayırılğan jan sekildi, ne istep, ne qoyğanın özi de bilmeydi. Bir qızıl
əsker men ekeui ön-boyı qılışpen ayqış-uyqış şapqılağan
Biğayşanıñ kəri denesin körpege orap, orğa jetkize bergende, az uaqıt
tolıqsi ketken aqsaq kempirge kenet es kirip, dudarlanğan şaşın jula:
— Qasım-au, Qasım, ne jazıp edik biz əlgi kök jendetterge!? Dini men
tiline tüsinetin be ediñ, aytsayşı jazığımızdı?!—dep zarlana ayqay
saldı.
Qasım bul kezde ör jağasında turğan-dı. Kenet gürs etken mıltıq
dausı estildi. Jügire jinalğan qızıl əskerler qanğa malınıp jatqan
Qasımdı köredi. Şolaq mıltığımen dəp ökpe tusınan özin-özi atıptı.
Oq jürekten ine uşınday alıs ötip, Qasım bir jıl auruhanada jatıp
türegeldi. Jazılısımen, qurıp ketken ağayın-tuısın joqtatpaymın dep,
qaytadan özi ösken auılınıñ qalğan jurtına kelip, köl basına japadanjalğız üy tigip, jaña ömirge kiristi. Köp keşikpey bunıñ janına özi
sekildi qara taban kedeyler jinala bastadı. Bul uaqiğanı jurttıñ bəri
biletin. Jəne Qasımdı jurt burınğısınan da jaqsı körip, endi qazaq
ataulısı onı şın qurmetteytini osı üyde otırğandardıñ bərine de məlim
edi. Bul uaqiğamen Bürkit te tanıs. Qasımdı közi körmese de, bir kezde ol
turalı «Bauır» attı dastan da jazbaq bolğan. Hasenniñ surağına ol endi
eki uştı jauap berdi.
— Qasım — qazaq.
— Al Olga Pavlovna şe?
Bürkit ündemey qaldı.
— Joq, jigitter,— dedi Hasen jan-jağına qarap,— qazaq jerindegi
qazirgi tartıs — on altınşı jıldağıday buqaranıñ patşa zorlığınan
bas tartqan ulttıq tartısı emes, tap tartısı. Biz ulttıq təuelsizdikke
jetken halıqpız. Al Aqan ölimi — öziniñ ustağan bağdarınan köñili
qalğan adamnıñ ölimi. Halqınıñ erteñgi künine senbegen adamnıñ ölimi.
Bürkit kilt oylana qaldı. «Aqan ajalı turalı dəl osığan uqsastau
pikirdi Əkpar da aytqan joq pa? İə, iə. «Jaudan emes, özinen, küresten
qaşqan adamğa endi seniñ kömegiñniñ keregi joq» dep edi ğoy ol, aqın
terezeden qulap jatqanday. Tek jalğız men ğanamın ba Aqan ölimin halıq
qurbanı sanaytın?.. Bürkit oy uşına jete almadı, Əkpar bölip ketti:
— Al halqımızdıñ «erteñgi küniniñ» qanday bolatının qaysımız
bilemiz?— dedi ol qabağı ədetinşe dir etip silkine qars jabılıp.— Osı
bir düdəmal oy kökiregimizge şanşuday qadalıp turğan joq pa?.. Əsirese
sorlı qazaqtıñ basınan ötken neler aluan qiındıqtı esiñe tüsirseñ,
qabırğañ qayısıp sınıp ketkendey boladı! Bərimizge besik bolğan osınau
sarğaldaqtay sarğayğan Sarıarqanıñ üstinen günderdiñ, joñğarlardıñ,
Şıñğıs hannıñ, Aqsaq Temirdiñ qumırsqaday qaptağan qoldarınıñ
ötkenin bilmeytin kim bar?! Qanşa qan tögildi, qanşa halıq qırıldı!
Şabılğan auılğa, tögilgen jasqa san jete me? Mümkin bügin bizde el de,
jer de bolmağan bolar edi, eger bizdiñ köregen erlerimiz Rossiyä
patşasınıñ qol astına kirmegende... Aq jürek adal qayratkerlerimizdiñ
bul qılıqtarın söket köretinder de az emes, biraq olar eki zulımdıqtıñ
jeñilin tañdadı. Halıq bolıp birjolata qurıp ketuden köri,
təuelsizdikten ayrılıp, elin, jerin saqtaudı durıs kördi.
— Sol ulttıq təuelsizdigimizdi joyğan Rossiyä patşalığınıñ özi de
quladı ğoy,— dedi esikke tayau otırğan, aşamay süyekti, taramıstay qatıp
qalğan qara sur jigit.
— Durıs aytasıñ, Qarajan.— Əkpar riza bolğanday ana jigitke
qaradı.— Sol Rossiyä patşalığınıñ qulauımen baylanıstı bizdiñ de
aldımızda qadirli mindet tudı: jalpaq dalada bıtırap jatqan qalıñ
qazaqtı ağa-inidey bauırmal bir ultqa aynaldıru kerek...
— Aynaldır. Aynaldırma degen kim bar?— dedi Hasen unatpağan
pişinmen dausın qattıraq şığarıp.— Oğan kim kedergi boldı?
— Orıs bolşevikteri!— Əkpar da ayılın jimay jauap berdi.—
Kedergi bolğan orıs bolşevikter! Olar oylap şığarğan tap tartısı
qazaq dalasında joq dünie! Jurttı bay men kedeyge bölu! Əyel teñdigi!
Ata jolın buzu!— Əkpar üninde kenet bir burqasın payda boldı.—
Osınday dımğa turmaytın urandarmen orıs bolşevikteri balanı —
əkege, inini — ağağa, əyelin — erine qarsı qoydı... Joq, büytip biz el bola
almaymız. Halqımızdı endi bölşekteuge bermeuimiz kerek. Baspasözdi
qolımızğa alıp, qarañğı el-jurttıñ közin aşuğa tiistimiz! Küresuge
mindettimiz!
— Küresuge mindettimiz?— Hasen ornınan türegelip, ersili-qarsılı
tolqi jüre bastadı,— Ne üşin, kim üşin küresuimiz kerek?
Əkpar aşudan qara küreñdenip ketti.
— Boz torğayday kişkentay bolğanmen, biik uşar halqımız bar. Sol
üşin küresemiz!
Hasen de surlana tüsti.
— Al sol kişkentay halqıñ qazir ekige bölinip turğan joq pa? Künin
əzer körip otırğan kedeyi bar da, aq maydı ayağımen teuip otırğan bayı
bar. Qaysısınıñ qızığı üşin küresesiñ?
— Bölme, bölme azğantay halqımdı,— dedi Əkpar eki iığınan demin
əzer alıp.
— «El» dep eñiregende etegiñ jasqa toladı,— dedi Hasen mısqılday,—
al oylağan isine kelsek, jan türşigedi. Qazaq jerine Qalqaman men
Mamırdı oqqa baylağan Ənet babanıñ qatıgez dəstüri qayta ornasa eken
deysiñ... Joq, Əkpar, ötken kün ökinseñ de qayta oralmaydı. Tağı
qulanday, uru-uru bop jalpaq dalasında şubırğan qalıñ qazaq endi etekjeñin jinap, el bolmaq.
— El boludı sovetten üyrenbeksiñ ğoy? Joq, Hasen, onıñ bolmaydı.
Sen «qulan» deysiñ, men «qıran» deymin, ekeumizge birdey ortaq eljurtımız bar. Eger de kimde-kim onıñ qanatın kesip, jem qusına
aynaldırğısı kelse, ol — meniñ qas jauım. Bilip qoy, osını!
— Qoysañdarşı kikiljiñ sözdi!— dedi jası ülkendeu bir bujır bet,
sarı jigit.— Biz bügin sayasat turalı emes. Aqannıñ qırqın beruge
jinalğan joq pa edik?
Birbetkey, aşınğan aş qasqır tərizdi Əkpar öziniñ aytqanınan tayar
emes. Jəne iştegi taptıq ızanı, jalpı qazaqtıñ ulttıq qamın oylağan
jan bolıp bürkeu oğan tiimdi. Öytkeni üydegi jastardıñ köbi onıñ şın
sırın añğarmay qaluı mümkin. Sondıqtan da ol:
— Qoyatın dımı da joq!— dedi burınğısınan da örşelene tüsip,—
dəl bügin aydatıp jiberse de, auzımdağı sözimdi aytpay qalmaymın!..
— Eşkim de seni aydatayın dep turğan joq.— Hasenniñ de köner türi
joq.
— Biraq bunday eski tərtipti kökseuiñdi qoymasañ, öziñdi-öziñ
aydatarsıñ!
— Bunıñ ne, qorqıtu ma?
Əñgime ülken janjalğa aynaluğa jaqın. Əkpar jauar kündey qap-qara
bop tütigip aldı. Al Hasen əlgidey emes, səl jadıray tüsken tərizdi.
Aşuın basqanın bildirgisi kelgendey, ananday jerde turğan dombıranı
alıp, qaytadan «Aqsaq qulandı» şerte bastadı. Üy işi tıp-tınış bola
qaldı. Batıp bara jatqan künniñ qıp-qızıl səulesi qalanıñ künbatıs
jaq üstin alaburta qızartıp, terezeden «Pompeydiñ küyreui» suretiniñ
üstine quyıla tüsip tur. Dəl osı mezette bul suret kögildir boyaumen
sırlanğan qara köleñke qabırğada nağız bir jazıqsız tögilgen qan sekildi.
Munday narazılı, köñilsiz küydi jaqtırmay qalğan özge jastar janjal
ulğaymay turğanda tarap ketudi durıs kördi. Orta şende otırğan şağın
quşaq jas jigit ketuge sıltau izdegendey:
—Üy işi tım ısıp ketti,— dedi.
—Sirə, jañbır jauatın şığar...
—Osınday qayğılı künde de biz sayasattı qozğamay otıra almaymız, —
dedi renjigen ünmen qomaqtı kelgen añqau jüzdi bir jigit bolmasa Aqan
ağanıñ aruağın sıylasaq qaytetin edi...
— Aqan ağanıñ aruağın sıylau,— bağanadan beri ündemey qarap
otırğan Bürkit basın köterip aldı, — onıñ bizge tastap ketken ösietin
orındau emes pe? — Bürkit auır kürsindi.— Biz o kisi dünie salar aldında
üyinde boldıq... «Şın jürekteriñmen tuğan halıqtarıñdı süye
biliñder»,.— dedi. Bul onıñ bizge qaldırğan eñ ülken ösieti...
Söytken aqındı bolşevikter öltirdi,— Əkpar tağı da sözge kirisip
ketti.— Halıq bul qiyänattı eş uaqıtta da keşpeydi.
Hasen oynap otırğan dombırasın bir qolına ustap, Əkparğa tesile
qaradı.
— Halıq? Halıq atınan söyleuge seniñ qanday haqıñ bar?
— Aqın — halıq ulı, onıñ arı, namısı,— dedi Bürkit Əkpar üşin
jauap berip.
Aqın eger halqımen birge jüre alsa, sonda ğana onıñ arı, namısı bola
aladı. Al sender şe? Sender halıqtarıñmen birge jürmek tügil,
qoldarıña qamşı berse, olardı keyin qumaqsıñdar! Durısın aytsaq,
sender halıqqa qarsı jandarsıñdar!
Hasenniñ sözi betine şaşıp jibergen ıstıq şayday tiip, Bürkit
ornınan atıp turdı.
— Solay deysiñ be? Onda men kim üşin jazıp kelgenmin?! On altınşı
jıl turalı dastanım halqıma arnalmağanda kimge arnalğan?.. Kökjal
qasqırday ozbırlıqqa jalğız şapqan halıqtıñ qaysar ulı turalı
jazğan uzaq əñgimem el-jurtımmen birge ekenimdi körsetpegende neni
körsetedi?! Al sen... Sen ne istediñ halqın üşin?
— Men sender sekildilermen kürestim!—Hasen de julqısa tüser
böridey ornınan ırşi türegeldi.
Dəl osı kezde esik aşılıp, üyge dayaşı kirip keldi. Ürpiise qalğan
jurt joq jerden tolas tapqanday, bəri birdey burıla soğan qaradı.
— Mırzalar, tağı ne əkeleyin?— dedi aq şaştı, oqtauday tip-tik as
əkeluşi.
— Jetedi... Raqmet. Qanşa töleuimiz kerek?— dep jastar ər jerden
şulap qoya berdi.
— Əure bolmay-aq qoyıñdar, bəri de tölengen. — Əkpar köñilsiz
pişinmen terezege qaray bastadı.
As tasuşı şığıp ketti. Üy işi elegizi, qaytadan qam köñildene qaldı.
— Ras, Bürkit, sen halqıñ üşin jazdıñ,— dedi Hasen aqırın söylep.—
Əytpese, büytip söylesip turmağan bolar ediñ... Ərine, men de qoy bağıp
jürgen joqpın... Men de jazıp jürmin, biraq sen sekildi dalanıñ sarnay
soqqan jelindey, eli-jurtım özgerip bara jatır dep qayğırıp qaqsağan
joqpın. Men qazaq jerindegi jaña ömirdi, jaña auıldı jırlaymın.— Ol
oylana Bürkitke qaradı.— Jaqında ğana sol jaña auılda boldım. Öz
közimmen kördim. Qazaq halqın endi bul joldan eşkim de taydıra
almaydı. Senbeseñ auılğa öziñ bar. Kör.
— Barsam nesi bar, baramın.
— Sonda söylesermiz. Al əzirge... özgeni qoyıp, osı otırğan
joldastarıñ soñıñnan erer me eken, sonı bir bayqaşı... Mümkin, sodan
keyin birdemeni uğarsıñ!
Hasen eşkimge qaramastan, üyden şığıp ketti. Bunı körip, Nurlan da
ile-şala ornınan türegeldi. O da asığa Hasenniñ soñınan şığa berdi.
Endi üydegilerdiñ bəri de tura bastadı. Bürkit pen Əkpardan qımsınsa da,
ketuge sıltau izdep, öz ara söylese, dabırlasa jöneldi.
Keybireuleri Aqannıñ qırqın beruşi Bürkit pen Əkparğa «qoş
bolıñdar» dep, jay ğana bas izep, keybireuleri bir ayıptı adamday jerge
qarağan qalpında üyden şığa bastadı. Köp keşikpey üyde tek Bürkit,
Əkpar jəne bağanağı qara sur jigit — Qarajan ğana qaldı. Azdan keyin bu
da ornınan türegeldi.
— Seniñ de ketkeniñ be, Qarajan?—dedi Bürkit, anau tayaq jutqanday
taramıs denesin tik ustap, ədet bolıp ketken əskeri adımmen ayağın nıq
basıp, esiktiñ nusqasınan ala bergen kezde.
Qarajan kidire qaldı da, Əkparğa qaradı. Anau «bara ber» degen izet
bildirdi. Qarajan şığıp ketti.
Minekey, aqırında, ekeumiz-aq qaldıq!.. — dedi Bürkit auır kürsinip,—
osılay boların jüregim sezgen edi. Biraq dəl osınday bizdi jalğız tastap
ketedi dep oylamap edim. Bul ne sumdıq?! Keşe ğana jañağılardıñ köbi
jeke avtonomiyänı, ulttıq təuelsizdikti köksegen joq pa edi?.. Al bügin...
«Qazaq», «ult» degen sözderden qorqıp, bəri bıqbırt tigendey qaşa
jöneldi!.. Östip te el bola alamız ba, jurt bola alamız ba?!
Bürkit kenet tömen qarap, qayğıra qaldı. Köñili qulazığan qu taqır
tərizdi, selt eter emes.
Bürkitke dünie kenet qasqır apanına uqsap ketti. Qap-qarañğı, kerdey
üñireygen. Tek şoq kezder ğana jıltıraydı. Ayağıñdı bassañ bolğanı,
qanjarday qadala tüser soyau tister jas denesine bas salğalı turğanday.
Jürek, mi auır soqqını kötere almay, əp-sətte toqtap qalğan tərizdi.
Ömir, arman, senim — bəri munı birjolata tastap ketkendey. Tek boyın
auır qayğı basuda. Əsirese joldastarınıñ ketip qalğanı oğan batıp
baradı. Joldastarınan ayrılğanı — dünieniñ quanışınan
ayrılğanımen birdey. Dəl osı minutte ol ömirdiñ bir taptırmas qasietin
joğaltqanın anıq bildi. Ol ne qasiet? Ol — Bürkittiñ aldağı künge degen
senimi. Bul senim osı uaqıtqa deyin aspanğa uşar qanatı, teñizge salar
qayığı bolıp kelgen. Al qazir sol qanat ta, qayıq ta birjolata küyregen
tərizdi. Sondıqtan da oğan dünie qasqır apanı sekildi, ayağın bassa
bolğanı, aldında tek qorqınış, qater.
Bürkittiñ bul jağdayı Əkparğa ayqın. Əkpar Bürkit emes. Ol özi
qasqır. Jarıq dünieden keri, qara üñgirge üyir. Bürkitti de soğan
baulımaq. Biraq Bürkit oğan köner me? «Könedi. Köndiru kerek, öytkeni
Aqan aldında onıñ qarızı bar. Aqan qanı — qarızı. Özi tökpese de, ənge
tekti. Öşi tekti. Sol qarızdan qutılmay, menen qutılmaydı.
Qutqarmaymın. Tek osı bir qaterli sağatta qurıq üzip ketpese bolğanı».
Osınday şeşimge kelgen Əkpar endi Bürkitti qalay bosatpaudı oylay
bastadı. Qamşımdı oqıs köterip, ürkitip almaymın ba dep, sezdi neden
qozğaudı bilmey turğanda, Bürkit özi jərdem berdi. Bağanadan beri qayğı
iığın albastıday basıp otırğan jas aqın bir mezette basın köterip,
Əkparğa qaradı. Anau qanşa atsañ da oq ötpes, mızğımas qara tas tərizdi.
Qomaqtı qabaqtarın qapsırta tüksiip, jurttıñ tastap ketkenin, özderiniñ
jalğız qalğanın şıbın şaqqan qurlı körmegendey, selt eter emes. Beti
bülk etpesten sazarıptı da qalıptı. Bürkit ızadan kökiregi qars
ayırıluğa tayap, ne isterin bilmey, iştey bulqan-talqan bolıp turğanında,
ananıñ mızğımas beriktigi şımbayına batıp ketti, kenet ol aşu qısıp:
— Sen nege tursıñ bul jerde? — dep dürse qoya berdi.— Sen emes pe eñ
meniñ Aqanmen jaqındığımdı, boyıma bitken aqındığımdı köre
almaytın? Baqas köñiliñ jay tapqan şığar, quan, kül! Kördiñ ğoy qanday
bağam bar ekenin! Tabala! Tükir betime! Sen de ket! Bar!
Əkpardıñ, erni aqırın ğana kübir ete qaldı.
— Mağan ketuge bolmaydı.
— Nege?
— Bügin bildim, bul jalğandağı jalğız serigim, jan joldasım sen ğana
bola aladı ekensiñ. Jasırmaymın, sağan degen qızğanşaqtığım da, baq
kündestigim de bar edi, biraq, onı büginnen bastap jüregimnen quamın.
Öleñ, qız degender, bizdiñ ustağan jolımızğa qarağanda, oyınşıq eken.
Onı da tüsindim. Mine qolım, mine — antım, senimenen tilegim bir,
armanım bir.
Əkpar Bürkittiñ osal jerin dəl bastı. Aq köñil, adamğa sengiş aqın
ananıñ baq kündestigin, qızğanşaqtığın jasırmay aytqan sözderine
birden qulap tüsti. Ol dəl osı minutte suğa ketkeli turğan özi emes, Əkpar
ekenin añğarmadı. Buğan Əkpar emes, Əkparğa öziniñ qol bergeli turğanın
sezbedi. Tek «senimen tilegim bir, armanım bir» degen sözge nanıp, qasınan
bar serikteri qaşqan kezde, mızğımas jan joldas tapqanına quandı.
Degenmen, Əkparğa birjolata berilip ketpey:
— Tilegimiz bir, armanımız bir bolğanmen, ne payda,— dedi ol
jürektegi tolqının əzer basıp,— körmey tursıñ ba ol tilekten, ol
armannan ne qalğanın?
Əkpar Bürkittiñ üninen muzdıñ jibi bastağanın əbden bayqadı. Söytse
de quanışın sırtına şığarmay, ananı qayray tüsti.
— Abay ağamız aytqan joq pa edi: «Tek jigersiz jan ğana aldağı künge
senbeydi»,— dep. Aldağı künge sen. Biz ekeuimiz sensek, bizge senetin
üşinşi adam da tabıladı. Üş adam bar jerde top bar. Top bar jerde
halıq bar.
Bürkit köñildene bastadı. Jaña ğana oğan əlem betin qarañğı tün
tumşalap alğanday körinip edi. Sol tünde jolğa qalay jalğız şığam dep
zəresi ketken. Al qazir senimdi serik tabıldı. Eki adamğa qanday tün bolsa
da qorqınıştı emes. Birine-biri əsker, birine-biri qolbasşı. Jalğanda
jalğız qaludan auır azap joq. Endi mine, jalğız emes, serigi bar. Al
bağana...
Bürkit Əkparğa öziniñ qalay serik bolıp qalğanın añğarmadı. Dəl osı
mezette ne isterin bilmey abırjığan jas aqın Əkpardıñ bul seriktigi
qanşa qiındıqqa, azapqa uşıratarın boljay almadı, bilmedi. Tek tayaq
jegen jas baladay kim quşağın aşsa, sonıñ bauırına kirip, öksigin
basqısı keldi.
Bürkittiñ bul jağdayın tüsingen Əkpar añqau jayğa tas quşağın aşa
tüsti. Endi ol esik jaqqa burıla bir qaradı da, qaltasınan oramalğa
oralğan qol basınday bir qattı zattı alıp Bürkitke usındı. – Al qaltaña
salıp qoy.
— Bul ne?
Bürkit oramaldı aşıp, jıltırağan qap-qara brauning — tapanşanı
kördi.
— Mağan... bunıñ ne keregi bar?
— Qasqır qonaqqa şaqırsa, itiñdi erte jür... Bunıñ qalay atılatının
bilesiñ be?
Bürkit basın şayqadı.
— Bul özi oqtaulı. Tek mına serippesin bassañ bolğanı...
— Zamatta bir kisi joq boladı ğoy, ə?
— Bir jauıñ joq boladı.
Bürkit brauningti qaytıp berdi.
— Joq, Əkpar, halqım keleşegi üşin mıltıqpen emes, jalındı
jırımmen, öleñimmen küresemin...
Əkpar brauningin alıp, qaltasına qayta salıp qoydı.
— Beker almaysıñ... Düniede öleñdi sıylauşılardan göri küşten
qorqatındar köp... Al mıltıq bolsa... jaraydı, kettik. Jañbır jaua
bastadı ğoy deymin...
Bular üylerine qaytpaq bolıp körşiles restoran zalına şıqqanda,
munda kisi burınğıdan da köbeye tüsip, işu əbden qızıp alğan eken. Gu-gu
əñgime. Bireuler süyisip, bireuler urısısıp jatır. Külgen de, jılağan da
dauıs estiledi. Zal tərtibin baqılauşı eñgezerdey bujır jigit mas bolıp
qalğan bir jastau jezökşe əyeldi sırtqa qaray süyrey əketip baradı..
Əyel əldeneni aytıp jalına, bi bilegisi kelip, muzıka oynauşılardıñ
aldındağı kişkentay alañğa qaray tap-tap beredi.
Bürkit pen Əkpar zaldıñ bir jaq şetimen jürip otırıp, sırtqa şığar
esikke jetken kezde səl kidirdi. Burılıp arttarına qaradı. Öz bastarına
qara tüsip turğanda, mına jurttıñ qannen-qapersiz araq-şarap işip, sauıq
qurıp jatqanı olarğa jürek aynıtatın bir jeksurın is bolıp körindi.
— Nağız oba kezindegi toy-duman!— dedi Əkpar.
— Meniñ oyıma Omar Hayyamnıñ bir öleñi tüsip ketti,— Bürkit
joldasına qaradı.— Esiñde me:
Ajal ortaq jerdi basıp jürgenge
Patşa menen paqır birdey ölgende.
Raqat qana bul jalğannıñ qızığı,
Özge tirlik qur əure ğoy bilgenge... —degeni?!
— Olay bolsa — nesi bar?— dedi ezu tartıp Əkpar,— qazir ana bir
üstelge baramız da otıramız. Şampan aldırıp, bir-eki qızdı janımızğa
şaqıramız da, biz de rahattana bastaymız.
— Qaysısın? Ana qızdı ma? Əlde anasın ba?
— Ol ekeui az bolsa, əne, ana bireuin de, ana burıştağısın da...
Qıdırsañ, aydı aspanğa şığara qıdır!
— Söytu kerek... Bul nağız oba kezindegi rahattanu boladı.
Ekeui zalğa jerkene qarap, səl külisip turdı da, tez sırtqa şığıp ketti.
III
Biılğı jaz bir erekşe jaz edi. Qıs qar mol tüsip, köktem şığa tasığan
özen, saylardıñ suı jüzdegen kilometr jerdi köl-kösir etip basıp ketti.
Oypat, ıldilar, şetine köz jetpes dariyä, kölderge aynaldı. Bükil dünie
jüziniñ qaz, üyregi, aqquı tek qazaq jerine uşıp kelgendey, aq aydındı
keñ dalada şıqqan qustıñ u-şuınan qulaq tundı. Jer keuip, kök şığa
kün kürkirep öktim-öktim jañbır quydı. Əlem beti endi uşı-qiırı joq
teñizge aynaldı. Qara quyqaday qunarlı Arqanıñ asıl jeri lıqıldap
suğa toydı. Dəl osı kezde jauın toqtap, jarqırap kün şıqtı. Bükil
jalpaq dalada kögoray şalğın — kök balausa du ete qaldı. Bükil əlem
betin qızıldı-jasıldı bəyşeşek pen qızğaldaq bastı. Şildeniñ bas
kezinde şöp əbden tolığıp, qulın körinbestey bop bitik şıqqan jasıl
şalğın it tumsığın tığa almastay iin tirese, jeldirte soqqan samal
jelmen sıbdır qağa, kilem türindey qulpıra tüsti. Tipti jılda adam
tizesine jeter-jetpes bolıp bitetin böz ben tütin tüstes kögildir jusan da
biıl qaşqan qoyannıñ qulağınıñ uşı ğana körinerlik biik.
Al özge jıldardan göri suı mol, qamıstı kölder men taldı özenderdiñ
jağasına bitken şalğınnıñ şığımın adam sözben aytıp jetkize alarday
emes. Qurağı qaysı, qiyäğı qaysı — ayıru qiın. Bir-birimen quşaqtasa
ösip, sıñsığan qustıñ jumırtqa salar Uyasına aynalğan.
Osı jomart jazdıñ əbden tolıp, erke suluday qulpıra tolıqsıp
turğan kezinde Bürkit elge şıqtı.
Balasınıñ hatı boyınşa, Əkpardıñ əkesi Qarımsaq bay Bürkitti
aulına şaqırıp, arnaulı kisi şaptırğan. Jibergen adamı sözge dilmər,
ıqşam deneli Ərin deytin boy üyin jağalap jürgen jas jigit bolatın.
Qarımsaq bay Əkpardıñ bul jolı auılğa kele almaytının bilgen soñ,
balasına arnağan atı şulı jüyrik kök jorğasın Bürkit minip kelsin dep,
Əringe jetektetip jibergen.
Mine, qazir Bürkit osı Ərin ekeui jayqalğan jasıl şalğındı keñ
dalada kele jatır. Alısta, nağız bir biikten qulay jügirgen teñizdiñ
tolqını tərizdi, kögildir sağım buldıraydı. Jupar añqığan jasıl
şalğın quşağın aşa qulpıra tüsedi. Mığım deneli Ərin at üstinde nağız
bir tuğırğa otırğızğan qarşığa tərizdi, anda-sanda jelpine tüsip, ədemi
jiñişke qoñır dauısımen ən de şırqatıp jiberedi.
Qız bar ma qudaşaday qızıl erin,
Aulınıñ izdep kelip qonğan jerin.
Aylı tün, esten ketpes aymalağan
Aq tösin, qısıp qattı qıpşa belin...
Bağanadan beri sar jeliske salıp kele jatqan Ərin kenet astındağı
süliktey sulu qulakerin kök jambastan qamşımen tartıp qalıp, jele
jorta jöneldi. Qulageri auızdığımen alısa ağıp keledi. Delebesi qozğan
Bürkit te tebinip qaldı. Qarımsaq bay mañdayına basqan, jüziktiñ közinen
öterdey əsem, qamşıday etip jaratıp tastağan, şapqan atqa ilestirmes
əygili taypalman jorğasımen kösile jöneldi. Üstine su qoysañ jerge
tögiler emes. Tört ayağın şalıstıra tastağanda köz ilikpeydi. Aldarınan
bir belesten soñ bir beles köteriledi. Əne-mine degenşe keyin qaladı.
Qızıp alğan qos jüyrik qanday alıstı bolsa da qoyar emes. Qulaker de
jelisti jılqı, biraq ər-berden soñ kök bedeudiñ jorğasına şıday almay,
şabuğa aynaldı. Söytse de, eti qızıp, teri şığıp alğan kök bedeu
şıdatpadı. Qulaker keyin qala bastadı.
Endi kök jorğa jeke arındadı. Baurınan kelgen kök şalğındı jaypay,
teñsele ağıp kele jatqan at üstindegi Bürkit özin teñiz betin jalay uşqan
qustay sezinedi. Tarı da bir-eki ret ırği tüsse, kökke köterilip ketetindey.
Qanday tamaşa dünie! Mınau ulan-asır jupar añqığan keñ baytaq dala!
Bultsız möldiregen kök aspan! Irğala jüytkigen su jorğa! Məz-məyram
bop artıñnan quğan bozbala! Osınıñ bəri öz eliñniñ baylığı, quanışı!
Öz eliñ, ez jeriñ bolğanı qanday baqıt!
Tətti qiyälğa jorğa ırğağı qosılıp, köñili suday tasıp, məz-meyram
bolğan Bürkit bir oypatqa tüsken kezde atınıñ basın tejey toqtattı da,
onı uzın şılbırımen şiderlep tusay salıp, kögoray şöpti quşaqtay,
jerge qulay ketti. Əbden tolğan jasıl şalğın, kök balausa jupar tögip,
köñilin eliktirip əketip baradı. Añqığan hoş iisti aua kökiregin jarıp
jibergendey. Bürkit kiizdey uyısqan qalıñ şöptiñ üstine aunap-aunap
tüsti... «Qanday keremet ediñ, jasıl dalam! Seniñ dəl bügingidey məñgi
qulpırıp turğanıñdı körsem, bul dünieden armansız öter edim».
Bürkit endi jerdi quşaqtay etpetinen jatıp, jan-jağına qaray
bastadı. Quanğanınan dausınıñ qalay qattı şığıp ketkenin özi de bilmey
qaldı. Qalıñ köp arasınan sabağın tömen basıp, barmaqtay-barmaqtay
bop sıñsıp turğan jidekti kördi. Jas balaşa uıstap alıp, jey bastadı.
Əbden pisken qızıl jidek auzına tüser-tüspesten eri jöneledi. Nağız bir
şarap işkendey, Bürkit məz-meyram... Meyirin qandıra asap jatır. Dəl
osı kezde Ərin de jetti. Eki büyirinen demin alğan qula bestisin səl
ayañdattı da, üstinen tüsip, şiderley salıp, Bürkittiñ janına kelip
otırdı.
— Dalanı sağınıp qalğan ekensiz, mırza,— dedi ol auzına bir uıs
jidekti apara berip.
— Nesin aytasıñ, bul dala meniñ uşar kögim de, qonar kölim de emes pe!
—dedi Bürkit, öziniñ quanışın əli basa almay.
Ərin jantaya jattı.
— Dala jaqsı ğoy... Osı qalpımen özgermey tursa...
Bürkit jigitke tañdana qaradı.
— Özgeredi dep qay mağınada aytasıñ?
— Qaladan kelgen bir məliş saudageri... Osı aradan otarba jüredi deydi
ğoy...
— Jürse şe?
Qaydam... Jaqsılıqqa bolsa jaraydı ğoy... Əldeqalay bir şaytanarba
kelgende auıl astan-kesten bolıp qaladı... Al otarba degenin bir qubıjıq
körinedi ğoy... Bir əkelgende bes mıñ adam əkeledi desedi.
—Qayda əkeledi?
Jigit tüsinbeysiñ be degendey, Bürkittiñ betine tesile qaradı. Qayda
bolsın, bilmeytin şığarsız... Bay aulınıñ jigitteri aytıp jür. Şoyın
jol kelse, osı mañnıñ bərine de qala salınadı desedi...
Bürkit oylana qaldı. Jaña ğana alaqanına sap məpelegen quanış kenet
budan asığa qaştı. Jaña ğana şattıqqa lapıldağan köñil endi, jayqala
kelip bürise qalğan, suıq sorğan alğaşqı şildey, jüdey tüsti. «Oqımağan
mına auıl jigiti de Əkpar aytqan sözdi aytadı. Tek men ğana əli anıq
tüsinbeymin be?.. Bul arağa şoyın jol kelip, jaña qalalar salınsa ne
bolmaq? Jaña lep, jaña ömir, közimizdiñ qaraşığınday saqtap kelgen salt-
sanamızdı, ən-küyimizdi jaña arnağa saladı ma? Salsa nesi bar? Ol ömir
zañı emes pe? Joq, joq, ulttıq qasietinen ayırılğan el — el bolmaydı.
Al janıñ süyer eliñ bolmasa, onda seniñ ömiriñniñ ne qunı bar?»
Köp keşikpey bular attarına minip, tağı jürip ketti. Bürkit nağız bir
söngen şoq tərizdi, betinde bağanağı səuleli oylardıñ bir de bir izi joq,
astındağı atın ayañ jorğalatıp, jerden basın bir kötermey, tunjırap
ketken!
Dəl osı kezde kün de batuğa aynaldı. Kökjiekte qızıl jalqın səule
payda boldı. Qoyulana bastağan kögildir aspan betinde aqtañdaq seldir
bulttar körinedi. Bayau soqqan samal jel de tınıp, dünieni tañğajayıp
mülgigen bir tınıştıq böledi. Osı bir selt etpes əlemdi sıdırta jelgen
attardıñ sıbdırı men toptana qonğan qara torğaylardıñ sayrağan ünderi
ğana oyatqanday...
Ərin jüdep kele jatqan Bürkittiñ köñilin tapqısı kelip, atın bir
tebinip qaldı da:
— Bie sauım jerde Təkejan aulı bar,— dedi.— Bügin sonda tünermiz.—
Söytti de, jımiyä küldi.— Kedey auıl bolğanmen, qız-kelinşekteri sulu
keledi... Qay üyge tüsireyin? Köñil aşar boyjetkeni bar üyge me, əlde əzil
qumar kerbez kelinşekti jas otauğa ma?..
Jigit sözine Bürkit selt etken joq. Tek:
— El qamın oylağan aqsaqalı bar bolsa, sonıkine apar,— dep küñk ete
qaldı.
Jigit «qız-kelinşegi bar üyler turğanda, qur sözden böten dımı joq
aqsaqaldıñ üyinen ne izdeysiñ?» degendey Bürkitke köziniñ astımen bir
qaradı da:
— Jaqsı, aytqanıñız bolsın,-— dedi.
El jata bular ülken köl jağasındağı auılğa kelip jetti. Bir qora auıl
itin u-şu etip ürgizip, bular şetkerirek turğan Təkejan şaldıñ üyine kep
tüsti. Aqsaqal üyinde kempiri ekeui-aq eken. Ot şoğın külge kömip, bular
da endi jatqalı otırğan. Kelgen qonaqtardıñ kim ekenin estigennen keyin,
atan süyekti, qapsağay kelgen qara şal — Təkejan əbiger boldı da qaldı.
Şoqtı aşıp, üstine tezek tastap, üy işin jarıq etip, törge körpe tösetti.
Jolauşılardıñ kim ekenin bilgisi kelip, üyge kirgen bir jas jigitke
qotandağı qoydan bir toqtını əkeluge buyırdı. Biraq küni boyı jürip, at
urıp şarşap kelgen Bürkit pen Ərin tün ortasınıñ bolıp qalğanın
sıltau etip, etti kütpey, bir-eki keseden saumal işip, tösekke jatudı durıs
kördi. Özderi de əbden şarşağan eken, Təkejanmen bir-eki auız söz alıstı
da, jastıqqa bastarı tiisimen, lezde uyıqtap ketti.
...Qala ədetimen Bürkit erte oyandı. Üyge qımsına kirgen kelinşektey
sızıla tañ bozarıp atıp keledi eken. Bürkit ornınan turıp, iığına ədeyi
jolğa alıp şıqqan bederli qara luqpan şapanın jamılıp, sırtqa
şıqtı. At jürisinen əbden soğılıp qalğandıqtan ba, denesi del-sal.
Ədetinşe, bir-eki dene şınıqtıru qimılın istedi de, auıl sırtındağı
töbege qaray ayañdadı. Qazaq auılınıñ itteri de ielerine uqsas. Jat
sanap, tünde üre qarsı alğanmen, qazir meymandostıq körsetip, bireui de
qıñq eter emes. Qayta birinen-biri aumağan sarı ala eki tazı küşik erkeley
qıñsılap artınan erip keledi. Janınan ötip bara jatqan adamğa üy
irgesinde jatqan uypa jündi, kişi-girim buzauday qara töbet közin aşıp
erine bir qaradı da, qaytadan buyığa jata berdi.
Bürkit töbeniñ basına şığıp jan-jağına qaradı. Tünde keş kelip
bayqamağan eken, auıl qonğan jer qalıñ kök şalğındı, mol sulı köl
jağası bolıp şıqtı. Dəl qarsısında, auıldıñ künşığıs jağında
qalıñ quraqtı şalqar köl jatır. Üstin aq mamıq seldir tuman basqan.
Sondıqtan betindegi qaz, üyrekter əzir körinbeydi. Ber jağı kisi boyınan
biik qamıs aralas quraq. Jelsiz tañ da — bəri de uyqılı oyau mülgip tur.
Auıl da əli uyqıda. Qıbırlağan tiri jan joq... Qotandağı qoy, üy
arasında jatqan siır — bəri de töbe üstinen qarağanda birine-biri uyısa
bitken kedir-budırdı buyrat tastar sekildi.
Köp keşikpey tañ ağara tüsip, künşığıs jaq kökjiektene laulana
tutanıp, qızara bastadı. Qızıl jalqın səule birte-birte ulğaya barıp,
kenet kün köziniñ alqızıl şeti körindi. Sol-aq eken, əlem de öziniñ körkin
aştı. Qızıl altın kün nurı kögildir aspandı şarpi kelip jerge
tüskende, qızıldı-jasıldı gül tağınğan jasıl alqap bir ğajayıp əsem
türge endi. Köl betinde qustar şulap, qırqa eteginde toptana qonğan qara
torğaylar sayray jöneldi. Adamnıñ jastıq şağı tərizdi. Beykünə
jaratılıstıñ alğaşqı oyanğan osı bir kezeñi nağız nəzik aq gül sekildi,
möp-möldir, kirşiksiz taza. Kenet sıbırlay soqqan jel de, köl betinen
estilgen aqqudıñ sıñsi salğan əni de quanış habarşısına aynalıp,
qiyälıñdı oyata seni bir quanışqa jetektey jöneldi. Əne-mine degenşe
auıl da oyana bastadı. Aldımen bağanağı qara töbet türegeldi. Ol artqı
eki ayağın keyin qaray sırğıta kerildi de, qotanğa qaray ayañdadı. Sodan
keyin şañıraq, müyiz, əukesi salbırağan, dorba emşekti ülken qara siır
bas keterdi. Ol ayağın mañ-mañ basıp «meni sau» degendey, şetteu qurğan
kiiz üyge barıp süykene bastadı. «Mına aram qatqır jıqtı ğoy üydi!»
dep kimeşegin şala kie, üyden bir qartañ əyel dauıstay şığa keldi... Solaq eken, üy-üydiñ arasınan esinegen kelinşek, əldekimge tur-turlağan
bəybişeler körindi. Köp keşikpey qoy mañırap, siır möñirep, oşaqtan
kögildir tütin auıl üstinen kölbey uştı.
Dəl osı kezde ortadağı altı qanat bozğılt üyden bir qas qız şıqtı.
Qolında eki tobatay üyeñki şelek, arqasındağı şolpısı sıldırlap,
taqiyäsına taqqan şoq ükisi jelk-jelk terbelip, bilektey juan qos burımı
jerge tier-times bolıp qozğala, ayağın səndene basıp kölge qaray
bettedi...
Bürkit turğan töbeniñ dəl eteginen bir bulbul ən şırqap qoya berdi.
Dausın toqsan tolğap, mıñ buraydı. Osı bulbulmen bəsekeleskisi keldi
me, əlde sonau şığıp kele jatqan kün, qulpıra oyanğan dünie jüregin
quanışqa bölep jiberdi me — bir kezde suğa bara jatqan qız da ən şırqay
jöneldi. Nağız bir kümis kömey, jez tañday dersiñ!
Kökte kün bar əlemge nurın tökken,
Sulu ən şığadı oynap kökirekten.
Armanı bar ma adamnıñ bul jalğanda
Osınday şat düniede külip ötken.
Qız dausı kümis qoñırauday sıldırlaydı, kömekeyinde toqsan bulbul
qonıp alıp, sayray jönelgendey. Ol ənniñ jiırılğan jerin jazğısı
kelgendey, birese dausın uzaq sozadı, birese osınau bir uzın ırğaqtı
büktep-büktep qısqarta tüspek bolğanday, bölip-bölip sekirte
quyqıljıtadı.
Bürkit tətti Qiyälğa şomıp ketken. Auıldıñ tañğajayıp tañğı körinisi,
qızdıñ qulaq qurışın qandırta şırqağan sulu əni, keşegi bir bolmaşı
qapalıqtı birjolata umıttırıp, jüzi külim-külim etedi... Qiyälğa şomıp,
tumandanıp ketken oylı közi «Osınday ədemi suretti kim joya aladı. Bul
suret ömirdiñ əşekeyi, məñgi turuı kerek» degendey.
Bürkit auıl suretin öte jaqsı köretin. «Kökoray şalğın, bəyşeşek,
Uzarıp ösip tolğanda, Sarqırap jatqan özenge, Köşip auıl qonğanda...» —
ol üşin düniedegi eñ qımbattı suret. Auıldan qalağa erte ketkendikten be,
ər jılı kanikulğa şıqqanında jasıl şalğın keñ dalasın, qustarı
tömendi-joğarı sımpılday uşıp, u-şu bolıp jatatın aq aydın şalqar
kölin körgenşe asığatın. Osı dalanı añsau Bürkitten öşpedi. Oğan «el»,
jurt» degen uğım, osı keñ dalanıñ sulu suretimen məñgi kindiktese bitken
bir tətti qiyälğa aynaldı. Sondıqtan ba, bunıñ öleñderinde özge
aqındardikinen göri, auıldıñ jaylauın, köşip-qonu saltın kökseu köp
kezdesetin.
Osınday bir oyda turğan aqın, kenet bireudiñ kele jatqan dıbısın
estidi de, burıla qaradı. Tündegi özi qonğan üy iesi Təkejan eken. Qolında
tayağı. Sirə, siırların auıl sırtına aydap salıp, oralğan beti boluı
kerek, sırt jağınan kelgen soñ Bürkit onı bayqamay qalğan edi.
— Qalay, şırağım, tınığıp aldıñ ba? — dedi qart tayağına süyene,
Bürkitke külimsirey qarap. — At jürisi ədettenbegen adamğa auır tiedi,
soğıp tastağan şığar.
— Nesin aytasız, aqsaqal. — Bürkit te jaydarı jüzben jauap berdi. —
Onıñ üstine at üstin sağınıp qalğan ekem, qaladan şığa qattı jürip ketip
edik. — Bürkit jan jağına quana qaradı. — El jaylauın köruge asığıp
edim, jettik-au, əyteuir!.. Tüs körgendey bolıp turmın. Jerleriñiz qanday
tamaşa edi! Tipti qaray bergiñ keledi. Tastap ketuge de qiyär emespin.
Şal közin sığırayta ezu tarttı. Tastap ketkiñ kelmese, qal bizdiñ
auılda birjola añdağan qızıñdı alıp beremiz. Bizdiñ auıldıñ balaları
körikti keledi.
Bayqadım onı, otağası,— dedi Bürkit əzildese. Şal endi aşıq küldi.
Şirkin, jastıq-ay qırağı kelesiñ-au... Tündeletip jürseñder de körip
qoyasıñdar... Oqası joq, jastıqtıñ atı jastıq ta... Auılımızdıñ
balalarınıñ sımbattı keletini bul öñirge ayan... Munı bizdiñ jaña
körşilerimiz de aytadı.
—Qay jaña körşileriñiz?
— Əli körmey tursıñ ba?.. Əne... Anau köl jağasına jiberşi.
Bürkit şaldıñ körsetken jağına qaradı. Bağanadan beri bayqamağan
eken, köldiñ qalıñ qoğalı soltüstik jağasında şoğırlanğan birdemeler
közine tüsti. Tesile qarap edi, orıstıñ aq şatırlı riduan arbaların, ər
jerde jayılıp jürgen qos-qos ögizderin kördi. Əldekimder jer aydap, üy
salıp ta jatqan sekildi.
—Bular kim? — dedi Bürkit dausı qobalji şığıp.
— Mujıqtar. Sarıtau jağınan keldi. Zəyimke salıp jatır... Tağı
keletinderi bar körinedi. Poselke bolamız deydi.
Bürkittiñ jüzi sup-sur bolıp özgerip ketti.
— Aqsaqal-au,— dedi ol alqımına kelip qalğan aşudı jasıra almay,—
bularıñ ne, jerleriñniñ eñ şuraylısın berip? Biıl bular bul jerge
poselke salsa, kelesi jılı özderiñ qayda köşip ketesiñder?
Təkejannıñ mineziniñ özi osınday keñ be, əlde işinde jatqan bir
qulığı bar ma — ayılın da jiyär emes.
— Jer jetedi ğoy, şırağım,— dedi ol dausın bir özgertpesten, —
bular köldiñ teristik jağına mekendese, bizge osı aradan anau küngeydegi
adırğa deyin dala qorek te. Jayılım eki halıqqa da jetedi. Özderi bir
momın jandar eken, kelmey jatıp, auılmen əkey-ükey boluğa tırısıp
jatır.
Təkejan tünde öziniñ meymandas sabırlı minezimen Bürkitke birden
unağan bolatın. Qazaqtıñ şaldarı osınday keñ peyil keledi dep, iştey
maqtanış ta etken. Al solay körgen qartı...
Bürkit bir rette «qas üyiñe küle kirip, küñirene şığadı, bayqa, kəriyä,
olar əbden ornalasıp alğanşa senimen əkey-ükey boladı. Momaqansidı.
Al soñınan esikten kirip, tör meniki deydi!» dep birden Təkejan tap bergisi
de keldi, degenmen iştegi tulap kelgen ıza-oyın aqılğa tunşıqtırıp,
endi auzın aşpadı.
Şal bunıñ munday qalpın əli sezbegen tərizdi. Mujıqtardıñ osı
arağa toqtağanın maqtan körip, jaydarı jüzben salınıp jatqan
poselkeni quptaytının bildire söylep tur.
— Qasımğa köp rahmet. Bulardı osı arağa alıp qalğan — sol. Əytpese
Ertiske qaray etip ketetin türleri bar edi. Endi, mine, kördiñ be, bos jatqan
jerde poselke boladı. Quday buyırtsa, kelesi jılı birigip egin egemiz.
Auıl adamdarı bulardan qauın-qarbız, kartop saludı üyrenemiz deydi.
Bunıñ özi bir tamaşa emes pe?
— Bulardı alıp qalğan Qasım dediñiz ğoy, qariyä, ol Qasımıñız kim?
— dedi.
«Qasımdı da bilmeytin adam bar eken-au» degendey, şal Bürkitke
tañdana qaradı.
— Qasım ba? Qasım... Əne özi de kele jatır.
Qoldarında kölge salatın auı bar üş-tört jigit bularğa tayap qalğan
eken. Art jaqtarında — eki qız. Bireui — bağanağı suğa bara jatıp ən
şırqatqan jas sulu. Ekinşisi — jupınılau kiingen aq sarı qız.
Qoldarında eki ülken aq qañıltır şelek. Şaması, bəri au saluğa bara
jatqan tərizdi. Joldarı Bürkitter turğan töbeden səl burıstau
jatqanmen, qazaq dəstüri boyınşa bular auıldarına kelgen qonaqqa səlem
bere ketpek sekildi. Sol üşin ədeyilep burılğan tərizdi.
Köp keşikpey jastar tobı qızdar Bürkit pen Təkejanğa jaqındap kelip
toqtadı. Ortalarında — bir qolı joq, qır murındı, aq sarı jüzi künge
küyip qızara tüsken orıs öñdes jas jigit. Jalbır şaşın kün jep, oñıp
ketken. Kögildir közi külim-külim etedi. Üstindegi kiimi, küşti ülken
qoldarı jumıs adamı ekenin birden körsetip tur. Bürkittiñ esine kenet
Qasım degen at sart ete tüsti. Endi ol bul jigittiñ özin-özi atqan Qasım —
Kostya ekenin aytpay tüsindi. Qasımnıñ osı köl jağasında turatının
burın da estigen, qalay umıtqanın özi de bilmeydi. Iştey köpten beri
bunımen tanıssam eken degen tilegi de bolatın. Mine, sol Qasım dəl
qasında tur. Oñ jağında — əlgi ənşi qız. Özi de ədemi eken. Sazğa bitken
tal şıbıqtay aşañ. Eki betinen qanı tamğan aq quba. Qaraqattay
möldiregen ülken bota közderin uzın kirpikteriniñ astınan Bürkitke
jaudırata birer qaradı da, Qasımğa burılıp ketti. Möldir közderi endi
qasındağı jigitke qadaldı. Bürkit jas suludıñ osınau közqarasında
Qasımğa degen ayrıqşa sezimniñ bir jarıq səulesin añğarğanday boldı.
Burın Bürkit, Qasımdı körmey jürgen kezinde, öziniñ de jüreginde jatqan
oğan arnalğan bir ədemi bauırmaldıq sezimdi añğaratın, onıñ
tağdırımen, ömirge degen tüsinikterimen tereñirek tanısqısı keletin. Al
qazir nege ekeni belgisiz, sol sezimge bir qılau tüsken tərizdi. Qasımmen
jöndep söyleskisi de kelmey ketti.
Jigitter amandasıp bolğannan keyin, Qasım qazaqtıñ ədemi tilimen:
⎯ Jaqsı esimiñizge sırtıñızdan qanıqpız, Bürkit qurbım. Keyde
öleñderiñizdi de oqıp qoyamız. Bir kezdesuge qumar da edim, — dedi, —
Ətteñ ne kerek, qazir qolımız bos bolmay qaldı. — Özderiniñ
qoldarınıñ bos bolmağanın bir ayıp körgendey, ol səl qısıla söyledi.
— Ğafu etersiz.
⎯ Mümkin, Bürkit ağa bizben birge balıqqa barar? dedi jıpılıq közdeu
jas sarı jigit.
Nege ekeni belgisiz, Bürkit bul jigittermen özin-özi burınğıdan da suıq
ustağısı kelip ketti. Səl rayın suıta, təkapparlau dauıspen:
⎯ Balıqqa şaqırğandarıña rahmet, jolımız alıs, basqa bir reti
kelgen kezde körermiz,— dedi.
Dəl osı kezde jılqıdan özderiniñ attarın əkele jatqan Ərin körindi.
⎯ Olay bolsa, qoş bolıñız,— dedi Qasım.
Bular əldeneni özara küle əñgime etip köl jaqqa jüre berdi. Qasım men
ənşi qız qatar ketip baradı. Anda-sanda araları tım jaqınday tüskendey
boladı. Jigit sampılday külip, keyde qızdı qoltıqtap ta aladı. Bunday
kezde qız artına jalt burılıp, soñınan qarap turğan adamdardan
qısılğanday qolın bosatıp ala qoyadı.
Bürkit bağanağıday emes, jüregi əldenege uday aşıp, qabağı salbırap,
şalğa erip, üyge qaray ayañdadı. Auıl işine kire bergende, bular kenet
toqtay qaldı. Köldiñ arğı betinen əlsin-əlsin atılğan gürsil estildi. Auıl
ürpiise qaldı. İtter şulay ürip, qorqıp ketken jas balalar baqırıp
jılap qoya berdi.
— Bul ne? — dedi Bürkit tağı da Təkejanğa qarap.
— Arğı bettegi ken izdeuşiler ğoy... — Təkejan əli bayağı sabırlı
üninen ayırılğan joq. — Qorıqpañdar dep keşe kisi jibergen edi...
Degenmen gürsilderi qanday suıq edi, nağız bir auıl üstinen zeñbirek
atılğanday qatın-balanıñ zəresin uşırıp jiberdi ğoy...
«Tek qatın-balañnıñ ğana zəresin uşırsa, jarar edi ğoy»,— dedi
işinen Bürkit. Biraq böten til qatpadı. Bir-eki kese şay işip, auıldan
attanıp ketti. Jürip ketkeninşe tomsırayğan qalpınan özgermey, tis
jarıp eşkimge ləm-mim demedi. Tek auıldan alıstağan kezde ğana atınıñ
basın köldiñ arğı betine, künşığıs jaqqa, burdı da, Əringe:
— Ana ken izdeuşilerge barayıq,— dep dəl keşegisindey kök jorğanı
ağıza jöneldi.
Köldiñ arğı beti jıqpıl-jıqpıl jartastı bolatın. Qos salt attı
quraqtı jağanı kömkere salıp keledi. Üydey-üydey biik quzdar aldarın
kes-kestep alıstı körsetpeydi. Biikteu bir şoqıdan şañqaya kün közdi
şağılıstırıp qarsı qaratpaydı. Dəl osı sətte Bürkittiñ köñilin
torlağan qayğıday, kögildir aspan betinde appaq bulttar payda bola
bastadı.
Birazdan keyin Bürkit pen Ərin ken zertteuşilerdiñ lagerine kelip jetti.
Buyrattı, jartastı alañnıñ ortasında eki aq şatır, bir kiiz üy tur.
Ananday jerde aldıñğı eki ayağın tusap qoyğan eki er-toqımdı at
jayılıp jür. Şatırlardan jüz metrdey jerde jalpaya bitken döñestiñ
üstine ornatılğan şağın ğana burğılau aspabınıñ qasında üş-tört adam
qıbırlap jumıs istep jatır. At dübirin estip, bular jumısın tastap
kelgen kisilerge tañırqay bastarın köterdi. Sirə, kelgenderdi tanığan
boluı kerek, işterinen üstindegi kenep kostyumi may-may bireui Bürkitterge
qaray arsalañday külip, ayağın quana basıp jügirip keledi. Jigit kelip te
jetti.
— Bürkit ağa, jol bolsın,— dedi ol aqınmen amandasqalı külimsirey
qolın sozıp.
— Nurlan, sen munda qaydan jürsiñ? — dedi ananıñ qolın alıp
quanıp ketken Bürkit te.
— O, kim kelgen? — Şetki şatırdan əldekimniñ orısşa surağan dausı
estildi.
— Qonaq keldi. Aleksey Vladimiroviç,— Nurlan əli quanışın basa
almay sasqalaqtap tur. — Öte qadirli qonaq!
Nurlan Tomskidegi tehnologiyä institutında oqitın. Qazir munda
təjiribe jumısında jürgen-di.
Şetki şatırdan asığa Aleksey Vladimiroviç şıqtı. Bul otız bester
şamasındağı səl eñkişteu, uzın boylı, arıq kisi eken. Jay qarapayım
adam ekeni türinen körinip tur. Jas balanıñ közindey, taza aqıldı kök
közderi. Bürkitterge meymandostıq, kişipeyilmen qaraydı.
— Quanıştımız qonaqtardıñ kelgenine, öte quanıştımız,— dedi ol
attılarğa külimsirey tayap.
— Tanıs bolıñız, Aleksey Vladimiroviç. — Jas Nurlannıñ üninde
bir maqtanıştıñ sazı bilinedi.— Bul kisi — Bürkit Küntuarov... Bizdiñ
ülken aqını. Endi Əringe qaradı: — Qatalaspasam, mına jigit Bürkit
ağanıñ joldası ğoy deymin.
— Durıs aytasıñ,— Ərin de özin Bürkittiñ joldası degenge məz bolıp
qalğan tərizdi. — Atım — Ərin, əkem atı — Baysal, estuleriñ bar şığar,
şeşen Baysal.
— Al, Aleksey Vladimiroviç,— dedi Nurlan qaytadan Bürkitke
burılıp,— bizdiñ bastığımız — osı ekspeditsiyänıñ bas geologi. Bir
jağınan, meniñ ustazım, tərbieşim...
Bular qol alısıp tanısqannan keyin, Aleksey Vladimiroviç:
— Qonaqtar kele salıp ketpeytin şığar? — dedi sol bayağı
külimsiregen qalpında. — Bizdiñ auılda da biraz qalıñızdar... Balıq
aulap, añ atıp, azıraq dem alıñızdar. Qarmaq pen mıltıqtı biz tauıp
beremiz.— Söytti de, jas jigitke qarap: — Nurlan, qonaqtarıñdı attan
tüsir... Men şetki otryadqa barıp kelgenşe, öziñ qabılday ber...— Endi ol
Bürkitke burıldı: — Men sendermen qoştaspaymın. Köp keşikpey
oralamın... Qazir bir asığıs is bolıp turğanı. Əzirge Nurlannıñ
qaramağında bolıñızdar.
— Jaqsı, jaqsı, — dedi Ərin, Bürkit üşin jauap berip.
Aleksey Vladimiroviç qastarında turğan özge jumısşılardı ertip,
birdemeni asığa söylep, burğılau aspabı turğan jaqqa bettey tüsti de,
qaytadan artına burıldı.
— Siz şahmat oynay biletin be ediñiz? — dep suradı ol Bürkitten.
— Bilmeymin.
— Oqası joq, tez-aq üyretemiz, solay emes pe, Nurlan?..
— Tamaşa kisi, — dedi Nurlan analar uzap ketkennen keyin.— Aqıldı,
bultañ-sultañı joq jəne öte aq köñil... Mine osınday adamdar turalı
dastan jazsa!
— Öziñ jazğan da şığarsıñ!..
— Biz de aqınbız ba? — Nurlan Bürkittiñ ünindegi kekesin ızğardı
añğarğan da joq. — Sizdiñ janıñızda biz aqiıq qırannıñ janındağı
torğay sekildimiz ğoy...
— Men seniñ öleñderiñdi oqıdım,— dedi Bürkit kenet oylana söylep,—
şın aqın bolayın dep-aq tursıñ. Biraq qanday aqın bolasıñ? Aqın
jolı qiın jol, eñ aldımen öziñniñ jolıñdı tabuıñ kerek.
— Sonda men ne turalı jazamın? Aqın bitken əbden jauır etken
jaylau, mahabbat, at bəygisi, qız sululığı jayında ma?
— Olardı jazğıñ kelmese, öziñniñ taqırıbıñdı izde.
— Izdep te jürmin. — Jası ülken ağanıñ öz oyınıñ dəl üstinen
şıqqanına quanıp ketken bala jigit sırın aqtara saldı. — Biz ken
zertteuşilermiz ğoy... Geologtar zerttep ötken jerlerde bizdiñ soñımızdan
jaña zavod, fabrikter payda boladı. Jaña qalalar salınadı.
— Biraq ol qalalar basqa jurt qalaları emes pe? — Bürkit ananıñ
sözin bölip jiberdi de,— jəne...— dep kele jattı da, kilt toqtay qaldı.
Özine seskene jaudıray qarap turğan jigitti ayap ketti. — Tüsiñ bir
bolğanmen, isiñ bölek, sen aldağı zamannıñ qazağı sekildisiñ, Nurlan...—
dedi. — «Asıl — tastan, aqıl — jastan» degen, mümkin, sen tabarsıñ
qazaqqa arnalğan Jeruyıqtı... — Bürkit atınıñ basın burıp aldı,—
Betiñnen jarılqasın.
— Bürkit ağa-au, jaña zamanda, bükil halıq alğa attağan elektr men öner
zamanında qazaq burınğı mal baqqan qalpında qala almaydı ğoy...
— Seniki de durıs şığar, biraq men sol elektrdi özim jağıp, sol önerdi
özim igergim keledi. Basqa bireudiñ bügin jerimdi zerttep, erteñine qalasın
salğanın körgim kelmeydi. «Qonaq bol bizdiñ auılğa, şahmatqa üyretem»
degenin estigim kelmeydi! Tüsindiñ be meni?
Nurlan ne derin bilmey sasıp qaldı.
— Qoyıñızşı, Bürkit ağa, qaytesiz qaljıñdap, tipti şoşıtıp
jiberdiñiz ğoy,— dep Bürkitke jaqauray, jalına qaradı.
— Men qaljıñdap turğan joqpın.
— Joq, qaljıñdap tursız. Onı men birden añğardım...
Osı kezde alıstan qatarlasa atılğan tağı da gürsil estildi.
— Ərine, qaljıñdap tursız,— dedi Nurlan gürsil bitken kezde. —
Qaljıñdamasañız, ana gürsildi estimegen bolar ediñiz. Ol gürsil —
halıqtıñ baqıtı üşin tau-tastı talqandap jatqan jaña zaman gürsili.
— Joq, ol meniñ jüregimdi talqandauğa arnalğan gürsil! — dedi Bürkit
qattı dauıstap. Söytti de atın borbayğa bir tartıp, şaba jöneldi.
...Bürkit keldi jağalay şauıp keledi. Ərin əzer-əzer ilesude. Aqın
atınıñ basın endi birjolata qalağa qaray burdı. Keşeden beri tınığıp
alğan kök jorğa boldırar emes. Basın tömen tuqıra, teñsele ırği tüsken
sayın, ayağı ayağına ilespeydi. Jel qayıqşa ağadı. Ərin Bürkittiñ bul
qılığın alğaşqı kezde «eli üşin jamı küyingen adamnıñ aşuı ğoy» dep
tüsinse de, ananıñ endi qalağa qaray salğanın körip «mınanıñ özi
qutırğannan sau ma» dep küdiktene bastadı. Kök jorğanı quıp jete
almaytının bilgen soñ, endi ol atınıñ basın tejep, əyteuir Bürkittiñ
qarasınan ayırılmasam jarar dep, jele şoqıta bastadı. Al aqın bolsa,
dəl keşegisindey qızınıp, kök jorğanı zorıqtırarday üsti-üstine ağıza
tüsedi. Tek keşegidey köñili jarqın, quanıştı emes. Qas-qabağı tüyilip,
erinderin tistenip alğan. At üstiniñ ekpinine şıday almağandığınan ba,
əlde köñilin ıza kernep, közine jas keldi me, əyteuir dəl osı sətte ıstıq
jas keudesine domalap-domalap ketti. Şıbıqtay əlsiz aqın janı
qayğıdan mayısıp, sınuğa tayağanday, Bürkit kökiregin sol qolımen basıp,
qinala tüsedi. «Qalay qinalmasın, qalay jılamasın, Əkpar aytqan haldi
öz közimen körgen joq pa? Keşeden beri bar bolğanı tört-bes adammen ğana
söylesti. Sonıñ işinde tek Ərin ğana el-jurtınıñ erteñ qanday küyge
uşıraytının añğaratınday. Al qart Təkejan, jas Nurlan, anau ənşi qız,
Qasımdar ne oylaydı? Mümkin solardıñ topşılauı durıs şığar? Qazaq
ta mədenietti el bolmaq, ğılım men bilimdi jan saya etpek... Al öytken
künde sovet mədenietinen qayda qaşıp qutılmaqsıñ? Jeri bar, keleşek
tağdırı bir el emes pe? Önerimmen elime ülgi bolamın dep turğanda, odan
qalay bezbeksiñ? Beze alar jolıñ bar ma? Jəne bezu kerek pe? Joq joq,
bezu kerek. Qazir bezbeseñ, soñınan keş boladı. Oğan kuə — anau kele
jatqan şoyın jol, aşıla bastağan jaña ken orındarı. Al halqıñ
bolmasa, onıñ tili, ən-küyi, ədemi dəstüri bolmasa, onda adam bolıp ömir
sürudiñ ne qajeti bar? İə, iə, Əkpardıñ aytqanınıñ bəri durıs. Biz
joğalğalı turmız. Ne isteu kerek? Ne keledi qolımızdan?
Biraz şapqannan keyin, Bürkittiñ atınıñ da, öziniñ de qızuı basıldı.
Səl toqtap artına qarağanda ğana ol Ərinniñ köz uşında qalğanın kördi.
Kök jorğanıñ basın keyin burıp, oğan qarsı jürdi. Tizginin bos tastap,
atın ilbi ayañdatıp kele jatır. Endi boydı ıza ornına qayğı kernedi.
Ökiniş, küyzelu, halqına degen qasietti sezim, kökiregine şanşuday
qadalıp, erge jabıstırıp jibererdey. Bası tömen salbırap, közi
tumandanıp ketken. Osınau şeksiz dalada öziniñ jalğız ekenin ol qalay
sezinse, sonau lıqsıp kele jatqan jaña zaman muhitına qarsı turar küşi
joq jalğız ekenin de sonday anıq tüsinedi. Osı əlsizdik janın jegidey
jep, dımın qurta tüsti. Al bul əlsizdik, onı kartadan utılğan adam
tərizdi, eş nərseni oylatpay, qaytken künde de upayımdı jibermesem eken
degen armanğa jetekteude... Qolınan eşteñe kelmestik, küşsizdik,
paqırlıq Bürkitti de osı küyge uşıratuda. Jeñe almaytınına közi jetip
tursa da, qaytsem jeñem degen dalbasağa aparıp uruda...
Dəl osı kezde Ərin de jaqındap qaldı. Onıñ ar jağında, beles
üstinde, kök şımıldıqtay kölegeylengen sağım oynaydı. Qanşa qusañ da
jetkizbes arman tərizdi. Bürkittiñ de armanı osı sağım emes pe? Qur
alıstan kölegeylenedi, al qolıña ustayın deseñ, dım da joq. Bürkitti
burınğıdan da auır qayğı bastı. Ol öziniñ osı bir sətsiz, küyingen
sağatında iştegi qayğısın öleñmen sırtına şığarmaqşı boldı.
Erinderi aqırın kübirlep Bürkit küñirene jöneldi:
Auılım da joq, bauırım da joq,
Jatır ünsiz qu dala...
Jaralağan qanatın oq
Men bir bayğus şağala...
Kök tolqındı qualay kep
Quşa almaymın ekpindep.
Qiyälımdı qasiret jep,
Jılaymın men eñkildep.
Ne qılamın, ne qılamın?
Qolımnan küş qaşıp tur.
Men bir sorlı şağalamın
Salğan ayqay bosqa qur...
Halqın ərkim ər türli süyedi. Bireu halqın özine quanış, baqıt, dəreje
beretin ulı küş dep öz bası üşin süyse, al bireu onı ata-anam, qorğanım
dep süyedi. Ol jılasa jılaydı, ol külse küledi. Halqı baqıtsız bolsa,
öz baqıtın körmeydi. Halqı baqıttı bolsa, öziniñ baqıtsızdığın
eskermeydi. Bunday jandar düniede sirek kezdesedi. Bürkit te sol sirektiñ
biri edi.
Ol endi jüregin küydirip bara jatqan qayğısın işine ustap tura
almadı, kenet atınıñ basın tejey tartıp, Əringe qarap söylep ketti.
— Halqım men tuğan jerimdi süyü — özimniñ enşime tigen murat dep
tüsinetin edim,— dedi ol közinen jası möltildep. — Tuğan ölkemniñ jasıl
şalğının da, şalqar kölin de, qumayttı şölin de, sağımdı belin de —
bərin birdey janımday jaqsı köremin. Onı eşkimge qiğım kelmeydi.
Sonau jeli qobızday sarnağan sarı dalamdı dünieniñ eñ sulu jerine
ayırbastamas edim. Mine, sondıqtan da el-jurtımnıñ, tuğan jerimniñ
keleşegin oylap, jas balaşa jılaymın, qinalamın. Əlde munım durıs
emes pe? Qayğıruım qate me? Mümkin men birdemeni tüsinbeytin
şığarmın?
Bürkit tağı ündemey qaldı. Ne derin bilmegen Ərin sasqanınan:
— Yapırmay, ə... Solay eken-au özi,— dey berdi.
— Bul — qazaqtıñ sol kezdegi keybir oqığan azamattarınıñ kelip
tirelgen jarqabaqtı şıñırau ötkeli. Sol ötkelden jas darın qalay
ötpek? Ömir degen ulı danışpan özi jön siltey me? Əlde qatelik attı
añdığan jau şıñırau tübine itere me?
Bürkit ün-tünsiz jürip keledi. Tek biraz jerge jetkennen keyin ğana
barıp öziniñ qayda bara jatqanın esine aldı. Atınıñ basın tejep, janjağına qaradı. Ərin de üzeñgilese tayay toqtadı.
— Bizdiñ auıl mına jaqta ğoy! —dedi ol qamşısınıñ uşımen küngey
jaqtı nusqap.
— İə, solay eken-au...
Bürkit atınıñ basın bura tüsti de, qaytadan toqtay qaldı.
— Osı men keyin qaytsam ba deymin. Bügingi körgenim bir basıma
jetetin sekildi.
Ərin renjip qaldı.
— O ne degeniñiz? Kündizgi ıstıq künnen keyin keşke salqın samal
soqpay ma? Bul auıldan qapalansañız, bizdiñ auıldan quanarsız. Jüriñiz.
Bürkit tebinip qaldı. Kök jorğa basın izep tastap, tağı da ırğala
jöneldi. «İə, Ərin durıs aytadı, bir qayğınıñ bir quanışı bar emes
pe?.. Bizge degen köl bitken sualıp, şöp bitken quarmağan şığar. Torğa
tüsip şığa almağan bayğus qustay nesine tıpırladım da qaldım?..
Qarımsaq baydıñ aulına barayın... Onda ne bolıp jatır — öz közimmen
köreyin...»
Qarımsaq baydıñ aulı! Bul auıl esine tüsse, Bürkittiñ ön-boyın aujayğa qaratpay bir ıstıq sezim ərdəyim biley ketetin. Bul jolı da sol
sezim ırıq bermes jüyriktey sonau bir qayta oralmas ötip ketken ədemi
künderge ala jöneldi.
«İə, iə. Sovet ökimeti qazaq aulına jaña ornağan kezi edi ğoy. Öz elim
Aqşatırdan alıs bolğan soñ, Əkparğa erip jazğı demalısta sonıñ
aulına barğanmın...». Bürkit oy teñizine şomıp ketti.
...Şildeniñ sarşa-tamız ıstıq küni. Əsirese bügin kökte uşqan boz
torğay qanatı küyip jerge tüserdey şıjıp tur. Qalaşa kiingen eki salt
attı jas jigit köl jağasında otırğan qalıñ auılğa oyqastay jelip keledi.
Astarında aq köbikke kömilgen sümbidey qos küreñ. Auılğa tayağanda,
Əkpar:
— Bürkit, sağan aytam dep umıtıp ketippin,— dedi atınıñ basın səl
tejep, — Hanşayım ekeumizdiñ şeşemiz erte qaytıs bolğan. Əkem bir
əyel alıp, bıltır törkinine qaytarıp jibergen. Sirə, qılığı unamağan
bolar... Tuqımınıñ qurt auruı bar deytin edi... Əlde basqa sebebi bar
şığar. Əyteuir sol əyelin jiberip, jaqında jas toqal aldı dep estidim...
— Qoyşı? Qarsekeñ alpısqa kelip qalğan joq pa?
— Kelse şe? — Əkpar küldi. Ol əkesiniñ jas toqal alğanın maqtanış
köretin sekildi.—Düniege adam eki mərtebe kele me, dəuiri basınan ötpey
turğanda körsin qızığın...
Elge tayağanda özge serikterinen ozıp ketken Əkpar men Bürkit köp
keşikpey auılğa da jetti. Künniñ ıstıqtığınan ba, tiri jan körinbeydi, eñ
bolmasa aldarınan itteri de ürip şıqpadı. Tek şetki üydiñ beldeuinde
baylaulı turğan ertteuli surı dönen sol şıbındağan qalpında basın
burıp aqırın oqırandı da qoydı.
Əkpar men Bürkit on qanat aqboz üydiñ sırtındağı jelige attarın
bayladı da, üyge tayadı. Dəl munday ıstıqta bulardı kele qoyadı dep
eşkim oylamağan bolu kerek, əli qıbırlağan jan joq.
— Assalaumağalayküm, — dep eki jigit tabaldırıqtı attadı.
Oñ jaqta tört qabat şayı tösektiñ üstinde aq mamıq qus jastıqtı
şıntaqtap, uzın boylı, appaq şoqşa saqaldı, şüñirek köz, at jaqtı,
qoşqar murın Qarımsaq bay jatır. Üstinde — qazaqı aq köylek-dambal.
Janında — orta betteri aşulı «Şolpan» jurnalı. Ayaq jağında baydıñ
tizesine deyin aşılğan jalañaş baltırın sıypay, qara torı, oynaqı
közdi, ülbiregen jas kelinşek otır. Basında — qızıl kəris şəli, üstinde
qızıl batşayı qos etek. Jası köp bolsa, on altılarda... Eki qolı tolğan
bilezik, saqina, jüzik...
Kirip kelgen jigitterdi körip:
— Əu, Bürkitjansıñ ba? — dep Qarımsaq bay ornınan tura berdi...
Kelinşek jautañ etip köz tastadı da, imene keyin şegindi. Qarımsaq
bay amandasıp bolıp, kelgenderden halin suray bastadı da, toqalına
qarap:
— Marjan, tezirek qımız ber, balalardıñ erinderi tipti kezerip ketipti
ğoy... — dedi.
Marjan ornınan erkeley sızıla türegeldi. Ayağın səndene basıp, auır
qos şolpısın şıldırlata jürip, keregege süyeuli turğan ülken qara
sabanı pisip-pisip jiberdi de, sırlı şarağa jusan añqığan sarı qımızdı
qUya bastadı. Bürkit kelinşektiñ otırğanın da bayqamaptı, orta boylı,
sımbattı deneli eken. Ədeyi ıstıqqa kigen juqa şəyi köylekten qayqı
beli men bura sanı da bilinip tur. Erte tolıqqan tösi de közge tüsedi.
Jigitter kümis keselerge quyılğan qımızdı qoldarına ala bergende,
üyge qara torı jüzi künge küyip qoşqıldanıp ketken, jırtıq börik,
şidem şekpen, baluan deneli jas jigit kirdi.
Ol bosağada tize bügip:
— Mırza, at-köligiñ aman keldiñ be? — dedi de, Qarımsaqqa tüyile
qaradı. — Bayeke, əneugi berem degeniñniñ qalğanın aluğa keldim...
Qarımsaq moyının da burmastan:
— Nemeneñ qalıp edi?— dep kesesin auzına tayay berdi.
— Eki jabağı men bir dönenimdi aldım ğoy, endi eki torpaq, bir usaq
qaldı.
— Birdeme quıp bara jatır ma, alarsıñ...
— Joq, beriñiz. Kempir-şalım qinalıp qalmasın. — Jigittiñ üninen
bir ızğar sezildi. — Oyda tağı bandılar payda bolıptı. Özim solardı
ustauğa şığatın jasaqqa qosılmaqpın...
— Sen bolmasañ, bandılar qurımaytın şığar...
— Bayeke, qaytesiz təlkek sözdi.
— Bay səl kidire jauap berdi.
— Jaraydı, keşke mal kelgen soñ alarsıñ.
— Quba-qup.
Jigit şığıp ketti. Əkpar əkesine qaradı.
— Öziñ bilesiñ, Matan bes jıl bizdiñ Köksaydağı jılqımızdı baqtı
ğoy. Qızıldar kelgeli əbden jeligip aldı. Əneugüni Ojar Matannıñ
eñbegin ber dep ketken.
— Onıñ eñbek aqısına sonşama maldı kim kesti.
— Ojar.
— Jılqı bağıp jürgende şığınğa uşıratqan maldarın ustap qalam
demediñ be?..
— Sonday usaq-tüyekke söz şığarıp qaytemin.— Qarımsaq səl renjip
qabağın şıtıp, toqalına bir qarap qoydı. — Əli qoynıñdağı qatınıñdı
tartıp almağanına qudayğa quldıq de...
Marjan qıp-qızıl bolıp ketti, Bürkit bağanadan beri bayqap otırğan,
nege ekeni belgisiz, Matan kirgennen kelinşektiñ berekesi ketken. Jigitke
qarauğa bata almay, əbiger bolğan da, qalğan. Bir qızarğan, bir bozarğan.
Bunıñ sebebin Bürkit artınan bilgen. Marjan Qarımsaqpen irgeles
auıldağı bir orta şaruanıñ qızı eken. Qarımsaqqa əkesi qırıq toğızdı
sanap alıp zorlap beredi. Alğaşqı kelinşek bolıp tüsken kezinde de
Marjan bay toqalı boldım-au dep bəlendey şattıq bildirmeydi, biraq
tağdırdıñ salğanına köndim degendey minez körsetedi. Söytip jürgende
bir-eki ret Matanmen uşırasıp qaladı, jayau ayañ öleñ şığaratın
qomaqtı jigitpen ıñğayı kelgen jerde söz qağısıp, əzildesedi de... Toqalı
men Matannıñ arasında əzirge bəlendey eşteñeniñ bolmağanın bile tursa
da, erteñinen seskengen qauqarı şamalı, alpıstan asa bastağan bay, köp
jılqısınan bir bieni qasqır jarıp ketkenin sıltau etip, jigitti quıp
şığadı. Osı kezde auılğa jasağımen Ojar keledi. Baydıñ zorlığın
estip, Matannıñ eñbek aqısın töletedi. Baydan aqısın alıp şattanğan
Matan, bir jağı şını, bir jağı qaljıñı, bılay dep öleñ şığaradı.
Tau silkined, köp kedey, biz tebinsek,
Sovet kelip, teñeldik köp telimsek.
Tepse temir üzetin jigit barda,
Kəri şaldı qaytesiñ, qız-kelinşek.
Bayğa ketken enşisin, mañday terin,
Qaytardı ğoy zañmenen Matan eriñ.
Alsam tartıp sol baydıñ deymin endi
Jas toqalın, bura san, mañmañ kerin.
Bul öleñ auıldıñ quaqı jigitteri arqılı Marjanğa da jetedi. Marjan
jerge kirerdey bolıp Uyalsa da, aşulanbaydı. Tek «Bura sanı nesi?» dep
məz-meyram bolıp küledi de qoyadı. Al Qarımsaq bay bolsa, meniñ
toqalımnıñ sanınıñ qanday ekenin ol qaydan bildi eken dep bir rette aşu
şaqırıp, jigitteri arqılı Matannan öşin almaq boladı, biraq, artın
oylaytın Qarımsaq aşuın aqılğa jeñdiredi, bir jağınan Ojardan
qorqadı, aqırı bul öleñdi estimegen bop sır bermeydi. Jañağı toqalına
tidire aytqan sözdiñ astarı, onıñ qızaruınıñ da sebebi osında ekenin
Bürkit soñınan estidi. Al ol küni... Sol bir tolıqsığan jas kelinşektiñ
Matan kirgennen əbigerlenuinen, onıñ osı baluan deneli jas jigitke taqa
nemquraydı qaramaytının añğarğanday bolğan...
Bürkit qıza bastağan kök jorğanıñ tizginin tarta tüsip tülki bulañğa
saladı. Tağı da oy teñizine şomdı. İə, iə, odan keyin bul Matandı körgen
joq qoy. Əkpar ekeui sol auılda bir ayday jattı. Bastarınan neler qızıq
künder ötkizdi. Sar jaylau, şalqar köl... Jüyrik bəygesi, jorğa jarısı.
Eki uday bop tartısqan kökpar... Kündiz, oñaşada: «Oqığan qaynım-au,
nege teris qaraysıñ, meniñ kəri kökjalımnan qorqasıñ ba? Qorıqpay-aq
qoy, kökjal degen qur atı, jas börimen talasar ötkir tisi joq, bəri birdey,
aldaqaşan muqalğan»,— dep sıñğırlay külgen Marjannıñ erke dauısı.
Tünde — altıbaqan. Şırqay salğan ən. Kökte — kölbey jüzgen kümis ay.
Bozara bilingen tañ. Tarap bara jatqan qız-bozbalanıñ sılqıldağan
külkisi, jürekti qıtıqtağan əzili... Al bultarısta tereñ say. Əkpardıñ
jaqın qarındası Zeyneptiñ tañ bozınday appaq jüzi. «Uzaq küttiñ, be?»
dep dirildey şıqqan üni... Odan keyin... Ömir baqi esten şıqpas, teñiz
tübiniñ kögildirindey jan-seziminiñ tereñinde qalğan bir möldir taza
quanış... Tağı da kün. Tağı jazıla şapqan qos küreñ. Şi arasına qaray
zımırağan qızıl tülkige keregedey qos qanatın əlsin-əlsin, qağıp
şüyilgen qıran qus...»
Bürkit terlep ketti. «Osınıñ bəri büginde bar ma eken? Əlde
tañerteñgidey bir jañğırıq sol bir sulu ömirdi de ürkitti me eken?»
Kenet kök jorğa burıla ala jöneldi. Sol jaqtan keldi jağalay qonğan
qalıñ el körindi.
— Bizdiñ auıl,— dedi Ərin jele tüsip.
Bul jolı eki salt attını, jau kele jatqanday, köp it şəuildey ürip
qarsı aldı. Üy-üydiñ arasında köringen adamdar da «Bular kim?»
degendey, qoldarımen mañdayların köleñkeley qarap qaldı, keybireuleri
qarsı jürdi. Bürkit pen Ərin Qarımsaqtıñ səl ğana reñi küreñ tarta
bastağan bayağı on qanat aq üyiniñ janına kep tüsti. Bul jolı da
anadağıday üyden eşkim şıqpadı. Jandarına tayağan eki-üş aqsaqal
adammen qol alısıp amandastı da, eki jigit üyge kirdi. Bürkit
tabaldırıqtı attasımen-aq bağanağı özi oylağan jaña zaman jañğırığı
Qarımsaq aulınıñ da şañırağın jerge tüsirerdey etip titiretkenin
birden bildi. Üy işi jaynağan asıl mülikke tolıp tursa da, qara
köleñkelene, üñireye qalğan — buğan mola sekildenip körindi. «Bul üyge ne
bolğan? Əlde Hanşayımdı uzattı ma eken?» dep Bürkit, sol jaqta bük
tüsip, teris qarap jatqan Qarımsaq bayğa «assalaumağalayküm» dep səlem
berdi de, jan-jağına köz tastadı. Hanşayım boy jetip qalğan Əkpardıñ
erke-şora qarındası bolatın. Joq, Hanşayım uzatılmağan sekildi.
Keregede iluli qundız börki, keste jağalı sur barqıt beşpenti tur. «Biraq
özi qayda?» Bürkittiñ esine jaña tüsti. Ərin qaladan şıqpay jatıp:
«Hanşayım nağaşı aulına seruenge ketken»,— degen. «Əli qaytpağan eken
ğoy. Sonda bul üyge ne bolğan?» Bir pəle kelgeni anıq, kebejesandıqtarınıñ qaqpaqtarı aşıq jatır, tördegi təpteştelip jinalatın
jüktiñ de bügin səni joq, qoqırsi üyilgen...
Bürkittiñ dausı estilgen soñ, Qarımsaq basın köterip, türegelip
otırdı. Tüsi küp-küreñ. Ülken ızanıñ sazı bilinedi.
— Bürkitsiñ be? Sau keldiñ be?— dedi özin-özi aşudan əzer ustap
dirildey söylep.— Əkparjan qayda?
— Qalada jumısı bolıp bögelip qaldı. Bir on şaqtı künnen keyin
jeter... Səlem dedi...
— Ə... ə... bir ıñğaysız kezde keldiñ-au şırağım...
Biraq Qarımsaq nege ıñğaysız kez ekenin aytpadı.
Bürkittermen üyge ere kirgen, jañağı dalada kezdesken aqsaqaldardıñ
qaba saqaldı bujırı bul üyde ne bolğanın tüsindirip:
— Bügin bayekeñniñ «mañ-mañ keri» Matan militsiyämen ketip qaldı,—
dedi. Söytti de, Qarımsaqtı keketkeni me, əlde ayağanı ma: — Tal tüste
tartıp əketti,— dep kürsindi.
Bayağı Matan şığarğan öleñnen keyin bükil auıl baydıñ jas toqalı
Marjandı «mañ-mañ ker» dep atap ketken. Əkpar da toqal şeşesin solay
dep ataytın. Bürkit bul üyge ne bolğanın endi tüsinse de, böten söz taba
almay:
— Tartıp əketkeni qalay?— dedi.
— Ne qalayı bar? — Bujır şal Bürkitke sığıraya qaradı.— Matan özi
sekildi qılışın süyretken eki qızıl ayaq militsiyäsın ertip keldi de:
«Marjan, jür» — dedi, ana kök soqqan sayqal toqal, sirə, burın uədesin
berip qoyğan boluı kerek, jımıñ-jımıñ külip, sandıqtağı kiim-keşegi
men öz üyinen alıp kelgen jasauın quşaqtadı da, soñdarınan erip jüre
berdi.
— Nege jiberdiñder? —dedi Ərin aşu şaqırğan küy körsetip.— Bul
auıldıñ erkek kindiktileri qırılıp qalıp pa edi?
Jolauşılarğa səlem beremiz dep üyge kirgen böten adamdar qara
saqalğa qosılıp, dabırlay jauap berdi.
— Qalay jibermessiñ, üş birdey eñgezerdey jigit...
— Belderinde qılış...
— Bireuiniñ mıltığı da bar...
— «Mañ-mañ kerdiñ» özi de qalar emes. Eñ bolmasa biriguimizben
qoştasqan da joq...
— Jibermey kör, «əyel teñdigine» qarsı boldıñ dep, Sibir aydatıp
jibersin...
— Eger bayekeñniñ özinen bir qimıl bolğanda körer edim! dedi qara sur,
kesken kespeltektey, törtbaq baluan jigit, Qarımsaqtıñ atarmanşabarmandarınıñ biri Qabanbay. — Bayekeñ özi ündemedi ğoy...
Qarımsaq basın köterip aldı.
— Jə, jetedi!—dedi ızalı ünmen,— ne boldı sonşama ularday şulap?
Ketse, bes baytaldıñ qunı — bir qatın ketti. Er ölip, Ertis buzılğan joq
qoy. Barıñdar!
Üydegi adamdar şığıp ketkennen keyin Qarımsaq ündemey uzaq otırdı.
Əlden uaqıtta barıp:
— Jastay, adal küyinen jar etkendigimnen be, Marjannıñ bul qılığı
mağan öte battı,— dedi ol bul uaqiğadan kürt sınğandığın jasırmay.—
Amal ne qazir qoyşı-qolañ küşeygen mezgil ğoy, ətteñ, keşegi künim qayta
oralar ma edi!—dep səl jigerlene söylep kele jattı da, nege ekeni belgisiz,
ol kilt toqtap, Bürkittiñ böten jaydı suradı.— Osı Qıtayda da keñes
ökimeti ornar ma eken?
— Qaydam... Əzirge birimen-biri qırılısıp jatır ğoy...
Ərip as dayındatuğa şığıp ketti. Ne söyleskenderi belgisiz, Bürkit pen
Qarımsaq uzaq əñgimelesti.
Bürkit bul auılda eki jetidey boldı. Sol uaqıttıñ işinde onıñ
bayqağanı: qazaq aulında da «bay», «kedey» degen uğım mıqtı orın alıp,
el-jurttıñ arasına ala auızdıq kire bastağanı. Aqsaqaldıñ dəstüri köp
qatını bar baydı təlkek etu saltqa aynalğan, Eki jetiniñ işinde Bürkit
burınğı ulan-asır bəyge, qatar otırğan eldiñ basın qosqan ülken toy,
şeşendik salıstırğan sübe bilerdiñ aytısınıñ bir de birin körgen joq.
Onıñ ornına, ükimet qanday jaña zañ şığaradı? Bay jerinen bizge qaşan
jer alıp beredi? Bes eşkimizdi aydap qaşanğı auqattılardıñ soñınan
şubıra beremiz? Orıs mujıqtarınday egin egip, poselke bolıp biz de
nege otırıqşılıqqa üyrenbeymiz?—degen sekildi tolıp ketken sonı
tilekter...
Bürkit, Əkpar uədelesken küni kelmegen soñ, endi bul auılda jata
berudiñ retin taba almay, sabaq bastaluğa on kün qalğanda Aqşatırğa
qayttı.
IV
Hasen — qazaq jerine kelgen jaña ömirdi quşağın jaya qarsı alğan
aqın. Bunıñ jırında jaña ırğaq, jaña taqırıp mol. Bürkit öleñindey
qiınnan qiıstırılğan, teñiz tolqınınday qudiretti bolıp tumasa da,
bunıñ da öleñi jaña zaman lebindey jalındı, birkelki küşti, öjet, ötkir
keledi. Ənge salınğan köp öleñi halıq arasına əbden tarap ta ketken.
Qısqasın aytqanda, Bürkit ekeui sayasatta da, poeziyäda da qarama-qarsı
adamdar. Bir jağınan, ağayın-tuıs, bir auılda birge ösken. Ekinşi
jağınan, ekeuiniñ ömirlik joldarı eki jaqta, birine-biri alıs, jat.
Biraq bunıñ Bürkitten artıqtığı bar. Hasen — jaña zaman aqını.
Qazaq dalasına ornağan jaña ömir jırşısı. Sondıqtan da jurt bunı
köp oqidı. Öz aqını, öz balası.
«Jaudı jeñu üşin jauıngerdiñ ötkir qılışı, aqınnıñ jalındı
qalamı kerek»!
Hasen halqınan qılışın da, qalamın da ayağan joq. San aluan
qiındıqtı basınan keşti. Sonıñ bərin de jeñip şıqtı. Al sol jeñister
oñayğa tüsti me? Jas janın keyde oqqa da baylağan joq pa? Sol jeñister
üşin halqınıñ da körmegeni bar ma? Aştıqqa da, jalañaştıqqa da
şıdadı. Osınıñ bərin oylap ketse, Hasenniñ jüregi oynay jöneledi.
«Auır azappen, qajımas mehnatpen tapqan halıq jeñisine, ay dalada
adasıp qalğan jalğız qazday, üni alısqa barmas Bürkit sekildi şatasqan
jandar qarsı söz aytpaq. Qolınan kelse əli de bolsa el-jurttı keñes
jolınan bölip almaq, kedergi etpek. Buğan şıdauğa bola ma?
Hasen tağı da üydi kezip ketti. Qolında bir japıraq qağaz. Bul —
Bürkittiñ soñğı öleñi. «Joq, joq, bul oyıñ bolmas, Bürkit,— deydi Hasen
ızalana,— eger sen sekildilerdiñ ayqayı qazaq halqın durıs jolınan
burar bolsa, nesine biz qolımızğa mıltıq alıp alıstıq? Nesine elimizdi
jaña jolğa şaqırıp, tün uyqımızdı tört bölip öleñ jazdıq?»
Hasen jaqında ğana guberniyälıq partiyä gazetine jumısqa auısqan. Sol
gazet arqılı bir bölme pəter alğan. Bölmesi biik jəne öte keñ. Bul — şet
elge qaşıp ketken baydıñ saltanattı ülken üyiniñ qonaq qabıldaytın
zalı. Esik, tereze, edenderinde töñkeristen burınğı sırları əli ketpegen.
Töbesi de əşekeyley boyalğan. Abajaday ülken üş terezesiniñ ekeui küngey
jaqqa şığadı, bireui ğana qora işindegi bau-baqşağa qaraydı. Qazir osı
üş terezeniñ ekeuinen kün quyıla tüsip tur. Bölme işinde bəlendey közge
iliner zat joq. Bayağı Aqannıñ üyine qarağanda, Hasenniñ pəteri sulu,
kerbez qızdıñ janındağı jupını kelinşek tərizdi. Abajaday bölmede
bir temir kereuet pen qağaz jazatın sarı sırlı ağaş üstel, tört orındıq.
Boydaq jigit turatını birden añğarıladı. Tösek-orındarı jinalmağan,
orındıqtardıñ üstine qalay bolsa solay tastay salğan penjek, şalbar,
köylek... Jerde üstel, kereuet janında beti aşılğan kitap, qobırağan
gazet. Üy işinde közge tüser ayrıqşa jalğız zat — qabırğalarğa
japsırıp tastağan suretti ülken-ülken qağaz plakattar, suretter. Mine
zəresi uşıp ketken Çemberlen, basındağı tsilindr qalpağı joğarı
köterilip, közindegi pensiesi ananday jerge uşıp tüsken. Üstinen töngen
jumısşınıñ aybındı qolına qarap, zəre-qutı joq. Astıñğı eki jolğa:
«Mıqtı bolsañ, Çemberlen, körşi qutılıp mına şeñberden?» degen
sıqaq, öleñ jazılğan. Al ana plakatta şat-şadıman bay toqalı. Qolına
tüyinşek zattarın ustap, militsiyäğa erip, üyden şığıp baradı. Betinen
tügi şığıp, ne isterin bilmey, jer tepkilep turğan juan qarın bay...
Bunıñ da astında eki jol öleñ: «Aş teñdikke tündikti, kül-talqan etip
küñdikti!» Osı sekildi zamannıñ san türli quanıştı qubılıstarın
dəriptegen tolıp jatqan plakattar. Bul öleñderdiñ bərin de Hasen jazğan.
Al Bürkit şe? Bürkit ne istep jür?
Bıltırğı Qarımsaq bay auılına barğannan beri jıl ötse de, onıñ
aşuı tarqağan joq. Qıs boyı eş əleumet isine qatıspadı, tek muğalimdik
mindeti men şığarma jazudı bildi. Munday jağday oğan halqınıñ köñil
küyin, ömir özgeristerin tüsinuge böget boldı. Osınıñ arqasında özimenözi əurelengen jas aqın, böltiriginen ayrılğan aş qasqırday, iştey əbden
aşınıp aldı. Qanday tartıstan bolsa da bas tartpaytın halge jetti. Ol
qazir qalıñ qolğa jalğız qarsı şauıp, mert boluğa da bar. Əli
ultşıldıq sarındardan arılmağan keybir gazet, jurnaldar Bürkitke aqıl
aytudıñ ornına, onıñ bayağı «zar zaman» aqındarı sekildi dünieden
tüñilgen zarlı, nalığan, ökinişke tolğan köptegen öleñderin basumen
boldı. Qazaqtıñ ötken künin, dəstürin, eldigin joqtau Bürkitke endi ədetke
aynaldı. Ol sol bir sarğaysa da, sağınsa da kelmeytin, sonau etken
zamandı qur ğana joqtap qoymadı, öziniñ ülken darınınan tuğan
şığarmalarınıñ astarlı sırı, ruhı arqılı jurttı tikeley küreske
şaqırdı. Gazet, jurnal betinde aşıq jariyälauğa jatpaytın keybir
öleñderi qoljazba retinde jurtqa taradı. Onıñ osınday jasırın
öleñderiniñ eñ şıñı, ızalı sayasi ayqayı sonau «Qoñır ayğır» kölinen
kele jatıp «Auılım da joq, bauırım da joq» dep bastalatın öleñi
boldı.
Bürkittiñ osı aqırğı Asan qayğı jırın jaña ğana oqıp şıqqan Hasen
keñ bölmesin ersili-qarsılı kezip jür! Jayşılıqta adamdı tartıp
külimsirep turatın jarqın öñi, bügin bir türli quarıp ketken. Qabağın
əlsin-əlsin tüyip, aşulana, adımday tüsedi. Toqtay qalıp, qolındağı
dəpterdiñ eki betindey qağazğa qarap kübirlep oqidı da, tağı da adımday
tüsedi. Işinde bir tınım bilmes arıstan barday. Əbden mazası ketken.
Qolındağı qağaz Bürkittiñ qoljazba retinde jurtqa taray bastağan əlgi
öleñi edi. Kim ekeni belgisiz, bireu konvertke salıp, poçta arqılı ədeyi
Hasenge jiberipti. Dəu de bolsa, Əkpar boluı kerek. Bürkittiñ şın serigi
jəne Hasenniñ jaña adresin de biledi. Əyteuir, kim jiberse de, janı
aşığannan jiberip otırğan joq. Bürkit pen Hasenniñ araların
burınğıdan da şielenistiruge jiberip otır. Oyındağısı da orındalğan
sekildi, eger Bürkit qazir kezdesip qalsa, Hasen onı jer-jebirine jete
söguge bar, ol türinen de körinip tur...
— Sorlı! Qayda bara jatır?—dedi Hasen kenet toqtay qalıp,
Bürkittiñ qılığına qinalıp.— Öziniñ basın jutqalı jür ğoy... Əytpese
munday jeksurın öleñdi jazbas edi! Salınayın dep jatqan temir joldan
ürkek jılqıday küni burın şoşidı! Qazaq sol tüyege mingen qalpında
köşe bersin deydi... Biraq onı zaman kötere me?.. Bauırlas orıs
proletariağa birigip, el bolayıq, jurt bolayıq dep qolın sozsa, jerimdi
alğalı tursıñ dep qılışın ala jügiruge dayın... Beu, beu, Bürkit,
oylansayşı, su tübine ketkeli tursıñ ğoy!
Bala künnen oynap-külip birge ösken joldasına osı bir sətte ala-böten
janı aşıp, Hasen tereze aldına barıp, tağı da oylana qaldı. Bürkitti
osınau qauip-qaterli burıs joldan qutqaruğa şeşim taba almay, ol tereze
aldında uzaq turdı. Basına san türli oy keldi, birinen-biri ötkir, birinenbiri soraqı. Janıñ aşitın adamdı əketip bara jatqan tuñğiıqtan
qutqarudan qiın ne bar? Hasen de qazir dəl osınday küyde edi.
Üyge osı kezde eşbir ruqsatsız, erkekşe kiingen bir qız kirip keldi.
Jası on segizder şamasında. Basında ükili kəmşat börik, qolında kümis
örgen tobılğı saptı qamşı. Belin kümis belbeumen qınağan, üstinde —
zerli qızıl barqıt beşpent. Butında — keñ balağın oyulap tastağan
şalbar, ayağında — biik ökşeli qızıl safyan, qisıq taban etik. Qara
torı, döñgelek jüz. Oymaqtay Dəndi erini külimsirey aşılıp, ar jağınan
marjanday tizilgen appaq tisteri körinip tur. Qaraqattay qap-qara ötkir
közderi adamğa oynaqşi qadalıp qarağanda, işiñe bir ot salıp
jibergendey. Qızdıñ eş nərseden qımsınbas erkin, aşıq jüzinen
bireudiñ mañdayına basqan erkek-şora jalğızı ekeni körinip tur.
Jel soğıp, kün küydirgen səl kezergen erni, totıqqandau qara torı jüzi,
turğan turısı, qolına ustağan qamşısı qızdıñ jolauşı ekenin birden
añğartadı.
Qız oyğa şomıp ketken Hasenge biraz külimsirey qarap turdı da, kenet
jımıñ etip:
— Səlemetsiz be, Hasen ağa?—dedi. Dausı kümis qoñıraudıñ
sıldırlağanınday bir türli nəzik sıñğırlay şıqtı. Onıñ quanıp
turğanı aytpay-aq belgili edi. Hasen tañdana qaradı. Tanımağanı türinen
bayqalıp qaldı.
— Səlemetsiz be?
— Tüu, sizge kezdese almaymın ba dep zəre-qutım qalmap edi, — qız
erkeley söyleydi,—əyteuir eş jaqqa jürip ketpegen ekensiz... Jolım
bolar-aq.
Hasen qızdan közin almay, əli qarap tur... Külim köz, oymaq auız, qır
murın jas sulu qarağan sayın unap baradı... Üstindegi erkek-şora
bozbalalardıñ kiimi de qanday jarasımdı! «Qaydan kelgen jan? Kökten
keldi me, jerden şıqtı ma? Kümis belbeumen qınalğan qıpşa beli,
maqpal beşpenttiñ sırtınan-aq tompayıp bayqalıp turğan jup-jumır
tösi, süyüge layıqtı erni, qanday jandı bolsa da qumarttırmay qoymas...
Biraq bul periştedey sulu jastı qayda kördim? Joq, burın körgen
adamım emes».
— Tüu, men sizdi bir köruge asığıp kelsem... Siz tipti tanımay
qalğandaysız ğoy... Men Hanşayımmın ğoy... Əkpardıñ qarındası.
— Hanşayım?!— Hasenniñ jüzi jadıray qaldı.— Tanımay da
qalğanım ras...— Ol endi şattana küldi.— Men körgende şöp jelke
kişkentay ğana qız ediñ... Al qazir...—Jigit, ne derin bilmey, qur tamsandı
da qoydı.
Hasen Hanşayımdı budan bes jıl burın körgen. Hasen sanaq
jürgizuge Əkpar auılına barğan. Bul — Sovet ükimetiniñ qazaq jerinde
adam men mal sanın anıqtauğa jürgizgen alğaşqı nauqandarınıñ biri
bolatın. Onda Hanşayım on üş – on tört jasar qız kezi. Erkek
balalarmen talasa tayğa minip, asıq oynap jürgen. Tübi sulu bolatını sol
kezdiñ özinde bayqalsa da, Hasen oğan jöndi köz qırın da salmağan.
Degenmen, erkek-şora büldirşindey jas qızdıñ oynaqşığan qara közi,
jastığına qaramay, özimen şoljıñday əzildesken keybir sözderi, kümis
külkisi köp uaqıtqa deyin onıñ esinde qalğan. Biraq ömir degen uzaq sapar
emes pe, jolda kezdesken qızıqtıñ bəri de jadıñda saqtala bermeydi,
birte-birte Hanşayım da umıtılğan. Söytken jas öspirim, qazir
sılañdağan boyjetken bolıptı. Qanday jigitti de bolsa özine
qumarttırmay qoyar emes. Uzın kirpikteriniñ astınan qadalğan qaraqattay
möldiregen oynaqı közderi küydirip əketip baradı. Qutılar jol tappasañ,
birjolata örtep jibererdey....
Hasen Hanşayımdı umıtqanmen, Hanşayım Hasendi umıtqan joq edi.
Ortada ötken bes jıl boyı jas suludıñ köz aldınan sonau bir aşañ öñdi
aq quba jigit bir ketpey-aq qoydı. Qur ğana köz aldınan emes, erke qız
Hasendi özine balap, qaşan keledi dep añsay kütude bolatın. Onı munday
jağdayğa jetkizgen qızdıñ uşqır qiyälı men bir bolmaşı ğana uaqiğa edi.
Onı jigit umıtqanmen, qız umıtpağan.
Sol sanaqqa Hasen kelgen jolı bir küni keşke taman Qarımsaq üyiniñ
janına bir top jigit jinalıp qalğan-dı. Işterinde sanaq jürgizuşi Hasen
men baydıñ Əkpardan keyingi jalğız qızı — bozbalalarşa kiingen
Hanşayım da bar. Erkek-şora qızdardıñ jigittermen birge jüretin ədeti.
Hanşayım nağız bala jigit tərizdi. Sözi de, qılığı da erke balalardan
aumaydı. Burın bul auılda bolmağan Hasen Hanşayımdı qız eken dep
tipti oylamağan-dı. Jurt Qarımsaq baydan qaymığıp, onı qız dep
auızdarına da almaytın. Osı kezde duıldıñ bir jigiti qırda jatqan
jılqıdan baydıñ erteñ minemin degen torı ayğırın alıp keldi. Bul —
uzındığı esik pen tördey, biiktigi jarday deneli januar edi. Minezi tentek
bolmasa da, bası qattı, üstine baydan böten jan minip körmegen. Auılda
ösken jastıñ qaysısı atqumar bolmağan, jigit jetektep kele jatqan torı
ayğırğa Hanşayım kenet mingisi kelip ketti. Jigitten şılbırın aldı:
— Əy, orıs ağa, mingizip jiber,— dep ananday turğan Hasenge ayqay
saldı.— Qalanıñ tik ayağı sen əli balanı atqa otırğızudı da bilmeytin
şığarsıñ...
Hasen tiksine qalsa da, erke ekenin añğarıp, «balamen bala bolıp
qaytem» dedi de, attıñ janına keldi. Torı ayğırdıñ jalına əzer qolı
jetip turğan şağın deneli, qoldı ayaqtay balanı sol qolımen qoltıq
tusınan, oñ qolımen səl kötergen oñ ayağınıñ basınan ustap, at üstine
qaray «əup!» dep köterip qaldı. Əlde balanıñ qoltıq astınan durıs
ustay almadı ma, əlde bala oqıs qimıldadı ma, əyteuir, Hasenniñ sol
qolı ananıñ qoltığınan sırğıp tösine jetti. Endi ol at üstine qaray aua
tüsken bala denesin joğarı köteremin degende qolı barıp kökiregine tidi.
Jup-jumır birdeñe bılq ete tüsti. Sasıp qalğan Hasen ne isterin bilmey,
qolın tartıp aldı.
Bul Hanşayımnıñ tösine erkek qolınıñ alğaşqı ret tiyüi edi. Denesi
dir-dir qağıp şımırlay oynap, boyın burın özi añğarmağan bir tətti
ləzzat bilep ketti.
Istıq jas əyelderiniñ sezim düniesi erte oyanadı deydi keybireuler,
mümkin sol erte oyanğan sezim əseri bolar, əyteuir, Hanşayımnıñ qız
ekenin bildirgen osı bir jəyt Hasenniñ məñgi esinde qaldı.
Hasen esimi auılda köp estiletin. Əsirese jaña ömirdi añsağan jastar
arasında onıñ öleñderi köp taralıp edi. Keybireulerin ənge salıp,
keybireulerin taqpaq retinde aytatın. Hanşayım da onıñ öleñderin
qumarta oqitın, köbin jattap ta alatın. Jəne Hasenniñ esimin estigen
sayın onıñ esine bayağı öziniñ atqa minbekşi bolğan küni köz aldına
elesteytin. Dəl sol küngidey boyı şımırlap sala beretin. Osı bir
bolmaşı senim Hasen ataqqa ne bolıp, el auzına iline bastağannan keyin
burınğısınan ulğaya tüsip, endi mahabbat armanına örşuge aynaldı. El
maqtağandı, qız jaqtağan jalpı jurt Hasendi kökke kötere ardaqtay
bastağannan keyin jas aqındı jek köretin əke sözi Hanşayımnıñ
qulağına da kirip şıqpay, esil-derti Hasenge qaray aua tüsti.
Bağanadan beri əli tañdanıp turğan Hasen:
— Budan bes jıl burın Hanşayımdı dəl osınday boyjetken boladı
dese, senbes edim,— dedi ol qızğa səl suqtana... Qız dausı kümistey
sıñğırlay tağı küldi.
— Qur boyjetken ğanamın ba? Durıstap qarañızşı?
Qızdıñ qımsınbay söylegen sözinen, jasqanbay qadalğan
qarasınan bayağı erke-şora qılığı qalmağanı körinip-aq tur.

köz

Hasen bostau bir orındıqtı aldı da, joğarıraq qoyıp:
— Otır, Hanşayım,— dedi külimsirey,— bul jaqta jay jürsiñ be?
Qız usınğan orındıqqa otırdı da, qolındağı qamşısımen jerdi
sıypay sabap.
— Joq, taqa jay emes,— dedi Hasenge erkeley köz tastap.— Alıstan
bir siz dep keldim...
Eger jer astınan jik şığa kelse, Hasen munday tañ qalmas edi, al
qızdıñ dəl bulay tikeley aytqan sözine ne derin bilmey sasqanınan ol
artındağı orındıqqa otıra ketti. Orındıqta üyilip jatqan kitaptar
sauıldap jerge quladı.
— Artıñızda kitap bolmay, oşaq bolsa — ne ister ediñiz? — dedi
Hanşayım, tağı da sıñğırlay külip,— sonda da otıra keter me ediñiz?—
Jigittiñ şın qısılıp qalğanın körip, onı budan da sastıra tüseyin
degendey,— jigit taba almay kelgen joqpın,— dedi. Bul jolı onıñ üni
salmaqtı şıqtı.— Meni arman etken jan az bolğan joq.
Alğaşqıda Hasen osı qızdıñ esi durıs pa dep tañdanıp qalğan edi.
Əlde qaljıñı şığar dep te jorığan. Al qazir onıñ bul sözdi tomsara
otırıp, şın köñilimen salmaq sala aytqanın körip, burınğısınan da
sastı. Degenmen, endi jaydarılana söyledi.
— Hanşayım, aytıp otırğanıñ şının bolsa, köp-köp rahmet... Qanday
jigit seniñ munday söziñnen mayday erip, ottay mazdamas. Biraq...
— Ne birağı bar? Əlde meniñ qatıgez əkem men ağamnan qorqasıñ ba?
— Məsele qorquda emes qoy...
— Endi nede?.. Əlde men sizge unamaymın ba?— Qız qılıqtana küldi,—
Unaytınımdı özim de bilem, unamaysıñ dep ötirik aytıp əure bolmay-aq
qoyıñız. Kimge bolsa da unaymın. Al biraq, şının aytsam, sizdiñ üyge
kelgenşe meniñ de zərem qalğan joq.
— Nege?
— Əkem men ağamnan qorıqqandıqtan emes. Küyeuge olar şıqpaydı
ğoy, men şığam. Al qorıqqan sebebim basqa...— Qız səl qımsınğanday
tömen qaradı.— Qalanıñ bir şüyke basın alıp qoydı ma dep zəre-qutım
qalmadı ğoy, —Ol basın köterip, jan-jağına qaradı da, tağı şattana
küldi,— Közime əyel kiimi tüspeydi... Sirə keşikpegen tərizdimin.
Hasen endi amalsız küldi.
— Joq, üyimde əyel kiimi joq. Üylenbesem, əyel kiimi qaydan kelsin!..
Qızdıñ jüzi burınğıdan da jaynay tüsti.
— Rahmet, Hasen ağa,— dep kele jattı..— Ağa degenim endi kelispeytin
sekildi ğoy... Ne desem eken?..
— Ağa deudi qimasañ qur ğana Hasen de...
— Qur ğana Hasen deysiz be?.. Joq, odan da Hasenim deyin jaray ma?
Qız tipti jigittiñ işi-baurına kirip baradı. Jigit te bas salıp
quşaqtay aluğa dayın. Əzer şıdap otır. Ön-boyın bir tətti sezim bilep
ketken. Joq jerden payda bolğan baqıt janın qoyarğa jer tapqızbay
əketip baradı.
— Al meniñ əkem men ağamnan siz qorıqpay-aq qoyıñız,— dedi
Hanşayım qaytadan salmaqtı ünmen. — Əkem osıdan üş kün burın bükil
malın aydap sözin tıñdaytın adamdarımen Tarğın tauı arqılı şetelge
asıp ketti. Jəne bos ötken joq, nökerlerin jiberip, bayağı qatının tartıp
əketken militsiyänı soqqığa jıqqızıp, ondağı jas toqalı Marjandı
qol-ayağın baylap birge əketti... Altaydıñ arğı betinde burınnan qol
alısıp, qız berisken qudaları bar. Solarğa barıp qosılmaq. Keñes
ökimeti jaqında jerimdi kedeyge alıp beredi eken, jerden ayrılsam —
maldan ayırılğanım dep qorqadı. Al men Ertiske tayağan tüni kök
jorğanı mindim de, beri qaray tartıp otırdım.
Qız jüzinde jaña ğana qulpırğan quanıştıñ izi de qalğan joq. Öñi
zamatta solıp, tömen qaray qalğan. Hanşayım aytpasa da, oğan tuğan
əkesinen bulay ayrılu qanşalıq qiınğa tüskenin Hasen bilip tur...
— Əkesiniñ şetelge qaray ketkenin Əkpar bile me?— dedi ol sözin böten
jaqqa audarıp, azdan keyin.
— Biledi... Nege bilmesin.— Hanşayım burınğıdan da qinala söyledi.
— Bəri sonıñ isi, sonıñ aqılı... Osıdan eki ay burın bir senimdi
joldasın jiberip, «tezirek Qıtayğa ötip ketsin», depti.
— Özi osında qalmaq pa?
— Əzirge söytetin şığar... Biletinim — əkem aqşanı oğan mol jiberdi.
— Qız tağı kürsindi.— Kim biledi, men de köşten qalmaytın edim,
apamnıñ beyiti men sizdi qimadım...— Kenet ol tağı da serpile qaldı.—
Tüu, qaydağı joq sarı uayımğa tüsip bara jatqanımdı qarañızşı. Jə,
bolar is boldı, endi ökindiñ ne, ökinbediñ ne.— Qaytadan ol Hasenge küle
qaradı.— Odan da ana kök jorğanı qay jerge qoyamız — sonı aytıñız.
Jürisim qattı boldı, tañ asırmasa bolmas...
Kün batuğa aynalıp qalğan edi. Ekeui dalağa birge şığıp, kök jorğanı
körşi qorağa jayğastırıp, er-toqımın alıp, üyge qaytadan kirdi.
Sol küni Hanşayım Hasenniñ əyeli bolıp şıqtı. Körer tañdı köz
iliktirmey quanışta ötkizgen eki jas, erli-jubaylı retinde eñ alğaşqı
tañerteñgi şayların işpek bolıp, üstel basına otıra bergen kezderinde,
eşbir əy-şusız üyge Əkpar kirip keldi. Beti küp-küreñ. Şırpı tigizseñ
tutanğalı tur. Qolında — tobılğı saptı bilektey juan qamşı. Taspasın
tört tağan etip örip tastağan. Amandıq joq, saulıq joq, ol birden ızbarlı
ünmen:
— Hanşayım, şığıp ket, söylesetin sözim bar,— dedi.
Hanşayım ornınan qozğalğan da joq, tek qarlığaştıñ qanatınday
qiılğan qası dir etip bir köterildi de qoydı.
— Ayta ber osı jerde.
— Ağa men qarındastıñ arasında kuə jürmes bolar.
— Hasen de mağan böten adam emes.
Hanşayım bul sözdi bir türli nazdana, quana ayttı. Əkpar burınğıdan
da küreñdene tüsti.
— Ə, solay ma edi? Olay bolsa, osı jerde-aq aytayın...
Hasen ornınan türegeldi.
— Qupiyäñ bolsa, üyden men-aq şığayın,— dedi ol.— Biraq bayqa,
Hanşayımdı tittey renjitseñ basıñmen jauap beresiñ.
Hasen şığıp ketti.
— Al söyle,— dedi Hanşayım, üninde aşu bar.
Əkpar esikke bir qaradı da, sart etkize tiegin sala qaldı.
— Söylesem sözim qısqa,— dedi ol entige, — jalğız qarındasımdı
jauımnıñ qoynına salıp otıra almaymın!
Hanşayım ornınan türegelip, ayağın səl aqsañday basıp, əli
jinalmağan kereuettiñ qasına barıp, birdemesin körip qalar degen
adamday, qızıl atlas körpeni tösek üstine durıstap jayıp qoydı. Tüsi
qup-qu bolıp ketken. Aşu qısıp turğanı qasara qalğan jüzinen körinip
tur.
— Hasen seniñ jauıñ bolsa, onda meniñ ne şaruam bar? - dedi
Hanşayım Əkparğa tikeley qarap.— Janımday jaqsı körip qosıldım.
Bunı nege oylamaysıñ? Joq, Əkpar, sen mağan aqılşı bolmay-aq qoy,
meniñ bul üyden tek öligim ğana şıqsın!
— Solay deysiñ be?!—Əkpardıñ dausı qabatın ittey gür ete qaldı. Ol
qolındağı tobılğı saptı qamşını joğarı köterdi.— Mə sağan olay
bolsa! Mınau bayıñ üşin! Mınau öziñe!.. Mınau ayaqqa basqan atababamnıñ əruağı üşin!..
Qamşı Hanşayımnıñ üstindegi aq jibek köyleginiñ pəre-pəresin
şığarıp, auanı tilgilep ıs-ıs etedi. Qız ün-tünsiz, «ıñq» dep dıbıs
şığarmastan, ağasına jasqa tolğan ızalı közin qadap, qasqaya qarap tur.
— Sağan bay kerek bolğan eken ğoy, mə sağan bay!...
Hasen esik tiegi sart etip salınğannan tıqırşıp şıday almay turğan.
Qamşınıñ şıpıldağan dıbısı qulağına jetisimen esikti kürşekmürşegimen julıp alıp üyge kirip kep burışta turğan üstel tartpasın
əbigerlene aşıp, altı atarın aldı da, Əkparğa kilt burıldı.
— Tart qolıñdı! Atamın!
Jaña ğana Hanşayımnıñ qos burımın bilegine orap, endi tepkiniñ
astına alam degen Əkpar Hasenniñ dauısı şıqqan jaqqa jalt burılıp
qaradı da, öziniñ keudesine oqtalğan mıltıqtı körip, zəresi uşıp ketti.
Düniede mıltıq pen pışaqtan suıq ne bar, şaştı bosatıp jiberip,
keyin qaray şegine berdi.
— Ur! Tağı da ur!—dedi Hanşayım sol mızğımağan qalpında.—
Baqıtım üşin ölsem, armanım joq!
— Ket! Joğal!—Hasen aşudan qalş-qalş etip aqırıp jiberdi.—
Ətteñ, öz üyim, əytpese...
Şegine esik aldına barıp qalğan Əkpar kilt tura qaldı. Şabatın
qasqırday, Hasenge tiktene qaradı.
— Asıqpañdar əli!—dedi ol aşudan bulığa,— Sazaylarıñdı
tartqızarmın! Otırğızdıñ ğoy, Hasen, ana Bürkitti türmeñe, köp bolsa,
meni de otırğızarsıñ, biraq öşimdi alarmın!
Əkpar üyden ata jöneldi. Onıñ ne aytıp ketkeni aşu üstinde əli
sanasına tolıq jetpegen Hasen jügirip, qozğalmay turğan Hanşayımnıñ
qasına bardı. Quşaqtap aymalap süye bastadı.
— Netken qanıpezer jan edi! Seni sabauğa qalay ğana qolı bardı?—
dedi ol pərşə-pərşəsi şıqqan köylektiñ ar jağınan kökala qoyday bolğan
Hanşayımnıñ arqasın körip, özin-özi azar ustap,— qattı auırıp tur
ma?..
Endi ğana Hanşayımnıñ közinen marjanday eki-üş tamşı jas jerge
tamıp ketti.
— Oqası joq,— dedi ol özin-özi zorlay səl külimsirep, jasqa tolğan
qaraqat közderin Hasenge audarıp,— kelgeni jaqsı boldı. Jüregime jara
bolıp qalar dertti etime şığarıp ketti. Bu da jazılar.— Söytti de, öziniñ
jırtılğan köylekten təni körinip turğanına Uyalıp, Hasenge:— Ana
qorjında basqa köylegim bar edi, əperip jiberşi,— dedi.
Hasen jügirip barıp, burışta turğan ülken kilem qorjınnıñ auzın
aşıp, Hanşayımnıñ qos etek kögildir şayı köylegin əkep berdi. Anau
üstindegi jırtıq köylegin şeşe bastadı da, jalt burılıp, öziniñ
jalañaş appaq sulu denesine suqtana qarap qalğan Hasendi körip, qıp-
qızıl bolıp ketti.
— Kiinip alğanımşa, burıla turıñızşı,— dedi ol erkeley
qımsınıp.
Qabırğağa burılğan Hasen azdan soñ qayta qarağanında, Hanşayım
kiinip te bolğan eken. Qarsı aldında köleñdegen kögildir şayığa bölingen
jas kelinşek tur. Keşegi bala minezdi Hanşayım emes bul. Bir tünniñ
işinde sonday özgergen. On jılğa eseygendey, sirə arqası auırtıp əketip
bara jatqan bolu kerek, tistenip alıptı, söytse de qinalğanın bildirmeuge
tırısıp, qabağın səl şıta Hasenge imene qaraydı. Keşegi nəreste minez
ben oynaqşığan qara közi de bügin tereñ sırdı işin tüygen tuñğiıq
tərizdi. Künəsiz jas balanıñ erninde ülbiregen erninde dünieniñ tətti
dəmin tatıp, onıñ qızığınan ayrılmaymın degendey sezimdi bildirer bir
eseygendik belgi payda bolğan. Jüzinde baqıtpen qosa salmaqtılıq,
qaysarlıqpen qatar asau jiger oynaydı.
Hasen dəl osı mezette Hanşayımnıñ özine ömirlik jan joldas bola
alatınına közi əbden jetti. Kenet işinen bir ğajayıp mol tətti ləzzat
bilep aldı. Osı bir sötkeniñ işinde aluan sınnan mültiksiz ötken, hor
qızınday köñildi tartıp turğan aruın kenet baurına basıp qısıp,
quşırlana süygisi de kelip ketti.
Biraq Hanşayım onıñ jalındı nietin bölip jiberdi.
— Əlgi Əkpar ne dep ketti?— dedi üninde bir qorqınış payda bolıp.—
Bürkitti keşe osında dep ediñ ğoy... Abaqtığa qalay tüsken? Onı nege
sizden köredi?
Hasenniñ jaña ğana biley bastağan quanışı su sepkendey basıla
qaldı. «İə, iə, jañağı sum jürek sonday birdemeni aytıp ketken joq pa?
Abaqtısı nesi?.. Keşe ğana Bürkit pen Olganı klubta körgen joq pa
edim... Bul ne sumdıq?.. Tezirek bilu kerek».
Hasen dəl osı kezde kök jorğasın jetektep, tereze aldınan ötip bara
jatqan Əkpardı kördi.
Işinen ol kekete küldi. «Mine» ömir degen osı. Bireuge jan qayğı,
bireuge mal qayğı. Jaña ğana mıltıq auzında turğan Əkpar endi at qamın
jeude. Qazir oğan kök jorğa keşegi özi soyılın soqqan Bürkittiñ
tağdırınan qımbat. Beu, beu, Bürkit! Kimniñ demeuine süyenip adasıp
jürsiñ?.. Qanına tartpağannıñ qarı sınsın, sen ekeuimizdiñ taptıq
qanımız bir emes pe edi, qalay kökparğa satılıp kettiñ? Seniñ janıñda
bolıp, jaman joldan saqtay almağan əlde men ayıptımın ba? Mümkin,
solay da şığar... Biraq men ayıbımdı aqtarmın... Basıña bügingidey kün
tuğanda keşegi dostarıñ Əkparlar senen at-tonın ala qaşar. Al men
bolsam üyte almaspın. Öytuge haqım bar ma?...»
Hasen Hanşayımdı qasına otırğızıp, Bürkittiñ soñğı kezde qalay
qattı qateleskenin aytıp berdi.
— Bürkittey ülken darındı halqımız üşin saqtap qaluğa at salısu —
meniñ azamattıq, zamandastıq borışım,— dedi ol söziniñ ayağında,— onı
qutqaru üşin qolımnan kelgenin ayamaspın.
— Söyt, Hasen ağa,— dedi kenet Hanşayım alğaşqı kezdesken
minutterindegidey erkeley,— seniñ oğan qastıq emes dostıq oylaytınıña
senetin edim.— Ol endi erkeley nazdana söyledi.— Jay adamdı Hanşayım
tañdamasa kerek edi...
Əri-beri söyleskennen keyin Hasen esikti jöndep berdi de, eger özi kerek
bolıp qalsa, qabırğada turğan telefonmen qalay paydalanu kerek ekenin
Hanşayımğa tüsindirip, Bürkittiñ jağdayın bilmek bolıp dalağa şıqtı.
Hanşayım esikti işinen bekitip aldı. Hasenge sır bergisi kelmey,
bağanadan beri aşu işin örtep küydirip, qamşı tigen jerleri uday aşıp,
əzer şıdap turğan jas sulu sonda ğana özine erik berdi. Jastıqtı
quşaqtay barıp solq-solq jıladı. Əsirese oğan Əkpardıñ qorlığı ötip
ketti. Mañdayına jan şertip körmegen baydıñ erke qızı jalğız ağasınan
soqqı jedi. «İə, bul meniñ alğaşqı körgen soqqım. Biraq kim biledi, ömir
mağan budan da qiın soqqı bermesin. Joq, joq, Hasen janımda turğanda
ol mümkin emes. Al alda-jalda qiın-qıstau kezeñ tusa, özimniñ baqıtım
üşin, nege bolsa da şıdauğa barmın. Qanday soqqı bolsa da köterip
alamın!»
Hasen dalağa şıqqannan keyin Bürkittiñ jağdayın biluge eñ aldımen
Olga Pavlovnanıñ üyine qaray bettedi.
Olga Pavlovnanıñ üyi qalanıñ şetindegi gül baqşağa bölengen temir
şatırlı jeke üy bolatın. Əkesi Pavel Nikolaeviç Çernışev
Peterburgta tuıp-öskenmen, bir mıñ toğız jüz besinşi jılğı töñkeristen
keyin sayasi senimsiz dep tanılıp, Rossiyänıñ ol kezde «tağı burışı»
bolıp sanalatın osı qazaq jerindegi Aqşatır qalasına jer audarılğandı. Munda kelgennen keyin universitet bitirgen san taraptı ğılımi
tüsinigi bar, ülken mədenietti jas jigit köp keşikpey öziniñ kişipeyil
minezimen, ədepti qılığımen közge tüsti. Osı qalada turatın, tübi
Peterburgtıq bir general, onı öziniñ jerlesi sanap jaqın tarttı. Pavel
Nikolaeviç ta töñkerisşil alğaşqı pikirlerinen birte-birte sui bastap,
endi ömirdegi jolı, qolınan keleri — halıq ağartu jumısı dep tüsindi.
Köp keşikpey generaldıñ eki qızınıñ birine üylendi. Aqırında qayın
atası bedelin salıp, Peterburgtegi dvoryan tuıs-tuğandarınıñ da kömegin
paydalanıp, küyeu balasın «qara tizimnen» azat etip, tuğan qalasına
qaytuğa ruqsat əperdi. Biraq bul kezde Aqşatır qalasına əbden üyrenip
qalğan Pavel Nikolaeviç pen jubayı Aleksandra İvanovna Peterburgke
qaytudan bas tarttı. Köp keşikpey balalı boldı. Halıq ağartu isine
şınayı şuğıldanğan bilimdi jas jigit gimnaziyä direktorı qızmetine
tağayındaldı. Mine, osı orında tabanı kürektey on bes jıl qızmet
istedi. Sol on bes jıldıñ işinde nəsili demokrat, öte mədenietti direktor
qazaq halqınıñ ömirimen de, tilimen de auız ədebietimen de tanıstı.
Onıñ auız ədebietiniñ keybir asa körikti şığarmaların zerttey de
bastadı. Osınıñ bəri əkep, qızı Olganı da ulttıq jaña tüsinikke
aparıp soqtırdı. Olga gimnaziyäda oqıp jürgen qazaq jastarın «tağı
qırğız» jastarı dep qaramay, özine teñ kördi. Olardıñ tilin üyrendi, ənküyine de quştarlana köñil böldi.
Osı bir demokratiyäşıl tamaşa semyanıñ şırqın Aleksandra
İvanovna buzdı.
Qazaq jerine töñkeris kelgennen keyin, öziniñ general qızı ekeni esine
tüsip, küyeuiniñ aytqanına könbey tuğan jerine ketip qaldı. Onıñ bulay
istegeni bir jağınan durıs edi. Öytkeni əkesi patşa generalı İvan
Vasileviç Kolomidev azamat soğısı kezinde aqtar jayında bolıp, bul
arağa «əygapir» atanğan kisi bolatın.
Pavel Nikolaeviç əyelinen birjolata ayrılıp ketpedi. Semya quruda
alğaşqı qalanğan kirpişi berik bolsa, onı oñay buza almaysıñ.
Aralarında qanşa tüsinbestik, ömirge degen narazılıq öris alğanmen de,
bir kezde birin-biri şın süyip qosılğan erli-zayıptı eki adam tım alıstap
ketpedi. Aralarındağı Olganı sıltau etip, anda-sanda hat jazısıp
turdı. Aqırında, ekeui de orta jastan asqan şaqtarında büytip ömir
sürudiñ kerek emes ekenin tüsindi. Endi Pavel Nikolaeviç əyeliniñ turğan
qalası, öziniñ tuğan jeri Peterburgke köşuge bel bayladı. Olga da
əkesimen birge eki-üş ayğa barıp qaytuğa köndi. Söytip erteñ jüremiz, arğı
küni jüremiz dep turğan kezderinde kenet Bürkit abaqtığa tüsti. Əkesimen
bipge Peterburgke barıp qaytudan Olga endi üzildi-kesildi bas tarttı.
Mine, qazir əkesi men qızı osı məsele jayında üşinşi ret söylesude
edi. Biik, sırlı edendi, keñ bölmelerde köşuge ıñğaylanıp, tañılıp
qoyılğan jükter, bılğarı çemodandar... Uzın boylı, aq şaştı, kezinde
pensnesi bap, meyirban jüzin azdağan əjim basqan adam zañğaraday keñ
bölmeni ersili-qarsılı kezip jür. Anda-sanda töbege deyin sirestire
jasalğan, üydiñ bir jaq qabırğasın tegis alıp turğan kitap qoyatın sörege
köz tastaydı. Söre üstinde birde-bir kitap joq, bəri tegis jinalıp,
jəşikterge salınğan.
Qorağa şığatın ülken terezege qarap, Olga tur. Jüzi qayğılı, solğın.
Jaña ğana jılap alğan tərizdi. Üstinde aq jağalı qara köylek, qızğılt
altınday uzın şaşın toqpaqtay etip jelkesine tüyip alıptı.
Əkesi kenet jeletiniñ qaltasınan ülken kümis sağatın alıp, qaqpağın
sırt etkizip aşıp, uaqıttı bildi de, qızınıñ aldına toqtay qaldı.
— Qalqam, mümkin, rayıñnan qaytarsıñ? — dedi ol batımsız ünmen,—
şeşeñdi körmegeniñe de jeti jıl bolıp qaldı... Qanşa degenmen, anañ
ğoy, əbden sağınğan sekildi... Onıñ üstine, Petrograd ta bir tamaşa qala...
Papañnıñ tuğan qalası... Keşegi baytaq Rossiyä imperiyäsınıñ kindigi...
Qız jauap qayırmadı.
Əkesi tağı ersili-qarsılı jürip ketti. Qaytadan söyley jöneldi.
— Bir ğana Neva prospektisin, Ermitajdı, patşanıñ Qısqı Sarayın
körudiñ özi ne turadı! Qazan, İsaki şirkeuleri... Senat alañı... Bunıñ bəri
— orıs halqınıñ maqtanışı, mədenieti... Bulardı körmegen orıs adamı
ömirden eş qızıq körmedi dese de boladı...
Qız tağı ündemedi.
Əkesi tağı sağatına qaradı. Endi onıñ jüzinde bir asıqqandıq,
şıdamsızdıq işarat payda boldı.
— Qalqam-au, birdeme deseyşi, osılay «jum-jum» oynağanday ündemey
turamız ba?
— Ne deyin, papa? — Olga sulıq jauap qayırdı. — Bəri de aytılıp
bolğan joq pa edi... Qazir men Petrogradqa bara almaymın... Baruğa haqım
joq...
— Sonda meni bir oñbağan üşin satqanıñ ba?
— Ol «oñbağan» keşe sizdiñ en oñdı oquşıñız bolğan joq pa edi?
— Keşe! Keşe! Keşe qaysımız jaman edik? Al bügin şe? Bügin sen
onıñ jazıp jürgen öleñderin kör!.. Orıstı munday jek köretin adamdı
kezdestirgen emespin.
— Orıstı ol jek körmeydi... Bunıñız jala!
— Bala emes qoy, tüsiner uaqıtı bolğan joq pa...
— Bulay dau aytuğa oñay... Leonid Andreev, Saşa Çernıy, Bunin,
Kuprin, Rahmaninov, Şalyapinder esiñizde bar ma?.. Olar da bala emes edi
ğoy, biraq şet elderge nege qaştı?..
— Senimen Bürkit turalı söylesuge bolmaydı,— dedi Pavel
Nikolaeviç qolın bir-aq siltep. — Şañ juıtpaysıñ, qit etse qorğap
şığa kelesiñ...

Olga Pavlovna səl ezu tarttı.
— Joq, papa, men onı qur ğana qorğap jürgen joqpın... Men onıñ nege
qorqatının, ne oylaytının tüsingim keledi... Bürkit sekildi şatasıp
jürgender az ba?.. Eseninniñ «Bilmeysiñder» dep bastalatın öleñi esiñde
me?
— Sol tüsinbegendik Bürkitti abaqtığa aparıp otırğızdı delik... Sonda
sen nemene, oğan tamaq tasuğa qalmaqsıñ ba? Öz baqıtıñdı, keleşegiñdi
oylağıñ kelmegeni me?..
— Papa, sen öziñ emes pe ediñ, meni osılay tərbielegen, dedi Olga
qinalğan ünmen,— Esiñde me, Nekrasovtıñ «Orıs əyelderin» oqıp
şıqqannan keyin aytqan söziñ? Umıtıp qalsañ, esiñe tüsireyin: «Əyel
bitken osılarday jaralsa, ömirde ökiniş bolmas edi» degensiñ. Dəl
qazirgidey qiın jağdayda Bürkitti tastap ketsem, onıñ kimdi süyippin dep
ökinbesin qaydan bilesiñ? Joq, papa, men onı tastap kete almaymın...
— Qalqam-au, sen onıñ jubayı emessiñ knyaginya Balkonskaya sekildi,
auır azaptı öziñe nege tilep alasıñ?..
— Bolmasam, bolamın. Öziñ de estidiñ ğoy, Petrogradqa barıp
kelgennen keyin qosılmaq bolğanımızdı...
Pavel Nikolaeviç qızınıñ sözinen qaytpaytının tüsinip, auır
kürsindi de, qaytadan jol jabdığına kirise bastadı.
Osı kezde Hasen keldi. Olgadan Bürkittiñ keşe ustalğanın estidi.
— Ne üşin ekenin özim de bilmeymin,— dedi ol söziniñ ayağında. — Tegi,
öleñderi bolar sebebi... Əyteuir, keşe sağat on bir kezinde biz nardomda
qazaq jastarı qoyğan «Arqalıq batır» pesasın körip, Əkpar, Bürkit —
üşeuimiz üyine kelip edik, esik aldında OGPU-dıñ eki əskeri kütip tur
eken. Əkpar zıtıp otırdı. Men Bürkitti abaqtığa deyin şığarıp
saldım... Eş nərse de aldırğan joq, sirə, biz kelgenşe üyinde tintu bolğan
tərizdi.
— Eş nərse aldırmağanına qarağanda, köp keşikpey bosatatın
bolğandarı ğoy...
Olga basın şayqadı.
— Qaydam. OGPU adamdı tekke otırğızbaydı, al otırğızsa, oñay
bosatpaydı deuşi edi jurt, tübi qayırlı bolsa jarar edi.
Hasen Pavel Nikolaeviç, Olgalarmen qoştasıp, sırtqa şıqtı. Bir
sağattan keyin ol Aqşatır qalasınıñ OGPU komissarına barıp
jolıqtı. Esikti jauıp qoyıp, ekeui eki sağattay söylesti. Ne
söyleskenderin eşkim de bilgen joq, tek əyteuir Hasen komissardıñ
bölmesinen köñildileu şıqtı. Endi ol keñsesine soqpay, üyinde bunı
kütip, eki közi tört bolıp otırğan Hanşayımına tez jetuge asıqtı.
Torlı terezeli keñ bölme. Esik pen töriniñ arası dop oynarlıqtay.
Törde — jasıl şuğamen kömkerilgen zildey ülken üstel. Üstel üstinde —
jalañaş qılışın jalañdatıp şauıp bara jatqan salt attı qızıl əsker
müsindi siyä sauıt — dəuit. Attı əsker men dəuit — ekeui de birdey qızğılt
mıstan quyılğan. Qorğasınday auır, üp-ülken. Qızıl əskerdiñ jüzi
aybarlı, sustı. Nağız bir dünie kapitalisterin qılışımen birjolata
şauıp qurtatınday. Törgi qabırğada iluli eni esiktey matada Leninniñ
türegelip turğan sureti. Üstel üstinde — Dzerjinskiydiñ şağın ğana
fotografiyä portreti. Üydiñ kireberis eki qabırğasınıñ ekeuiniñ de
irgesinde — qaz-qatar tizilgen orındıqtar men eki-üş kitap şkaf. Jerde
— əli tügi qırqılmağan əşekeyli, farsınıñ qıp-qızıl tükti kilemi.
Ülken üsteldiñ ber jağındağı aq keneppen qaptap qoyğan qarama-qarsı
kresloda eki adam otır. Biri — Bürkit, ekinşisi — OGPU komissarı. Qara
bılğarımen tıstağan qos qabat auır esiktiñ ar jağında belinde altı
atarı bar, çekist formasındağı küzetşi. Qabıldau bölmesiniñ
burışında Bürkitti abaqtıdan alıp kelgen mıltıqtı eki əskeri adam
otır.
Bürkit abaqtığa tüskeli ötken eki-üş künniñ işinde közi kirtiip jüdep
qalğan. Biraq qazirgi beynesi ne bolsa da öz degeninen qaytpaytın adamnıñ
şeşimin añğartqanday. Aldındağı komissarğa işindegi sırın
burınğısınan da qattı tüye tüsip, jattana qaraydı. «Atsañ — jan,
şapsañ — bas» degen təuekelge bel buğan, aytqanğa köner türi joq. Andasanda qarsı aldındağı komissarğa mısqılday qarap qoyadı.
Al komissar bolsa, samayı erte ağara bastağan jupını kelgen biyäzı
pişindi adam. Jüzinde bir şarşağandıq, düniege nemquraydı qaraytın
selqostıq añğarıladı. Tipti OGPU komissarı emes, mektep muğalimine
uqsaydı. Asıqpay, aytayın degenin təpteştep, tüsindire söylegen məneri
de, bir qolın jağına süyey oylana qarağan otırısı da, bir kezde
şınında muğalim bolğanın sezdiredi. Jan-jağı əjimdele bastağan oylı
surğılt közin Bürkitten almay, ananıñ sözin bar ıqılasımen tıñdap
otır... Aşına söylegen aqınnıñ keybir pikiri unamağanda ğana «onıñ
durıs emes» degendey ezu tartıp, kişkentay şoqşa saqalın sipap qoyadı.
Ol közindegi pensnesin aldı da, oramalımen sürtip, qaytadan kidi.
Türegelip ersili-qarsılı bir eki attadı da, qaytadan otırdı.
— Ayta ber, ayta ber,— dedi ol səl qarlıqqandau qoñır dausımen osı
sətte toqtap qalğan Bürkitke.— Eş qımsınbañız, oyıñızdağını tegis
aytıp şığıñız.
Bürkit süzetin buqaday, basın tömen tüsirip, köz astımen komissarğa
aşulana qaradı.
— Meniñ aytıp otırğanım — öz basımnıñ narazılığı emes,
jurtımnıñ narazılığı! — dep Bürkit qayta tına qaldı.
Komissar tağı da ornınan türegelip, üydi bayau basıp keze bastadı...
Bürkit ananıñ beliniñ auruı barın jaña ğana bayqadı. «Degenmen, nəsili
jumsaq adam boluı kerek. Əlde bunısı jay əşeyin köz aldau ma?.. Mümkin
alday söylep, ayamay uratın jan şığar... Bılay etu jalpı
bolşevikterdiñ sayasatı emes pe. Jılı-jılı söyleseñ, jılan ininen
şığadı. Qazaq ta sol jılı sözge aldanıp jürgen joq pa? Degenmen, saq
bolu kerek. Sirə, meni de özderiniñ degenine köndirmek oyı bar ğoy.
Öytpese osınşama uaqıt əñgimeleser me edi? Biraq Bürkit oğan könse!
Körmey turmın ba, qızılğa aldap qaqpanına tüsirmek ekenin. Bayqa,
Bürkit, bul jolı jeñilseñ, məñgi jeñilgeniñ. Halqıñdı satıp alğan
bostandıq sağan bostandıq bolmaydı. Odan da birjolata abaqtılarında
şiri».
Komissar qaytadan ornına otırdı.
— Degenmen, halıq siz aytqanday narazılıqta emes, barlıq ult
birligin, ağayın-tuğandıq, bauırmaldıq ömirdi tilese ne isteysiz? Sonda da
bizdiñ sayasatımızğa qarsı şığasız ba?..
— Onday bauırmaldıq boluı mümkin emes. Munday köp ulttı
memlekettiñ onday bauırmaldıqqa jetkenin tarih bilgen emes...
— Tarih — ol etken kezeñderdiñ şejiresi, al meniñ aytıp otırğan
bauırmaldığım — bizdiñ bügingi künimiz, keleşegimiz...
— Bügingi kün de, keleşek te tübi tarihqa aynalmay ma? Al tarih meniñ
aytqanımdı rasqa şığarmauına qanday kepiliñiz bar? Zaman degen asau
dariyänıñ onı qayda aparıp soğarın kim bilgen?
Gavrilov oylana qaldı. Bürkit oğan osı sətte jügen körmegen asau
jılqığa minuden seskenip turğan su jürek jigit sekildi körindi. Endi
Gavrilov Bürkitke keleşekten orınsız seskenudiñ keregi joqtığın
tüsindirmek boldı.
— Mümkin ol dariyä halqıñdı jarıq kemerge şığarar? — dedi anağan
sınay qarap.
— Sizdiñ oylağan jarıq kemeriñiz bizge qara tünek bolıp jürmesine
kimniñ közi jetken?..
— Komissar səl qabağın şıttı. Onıñ jüzinde bul jolı keyistik sazı
payda boldı.
— Jigitim, dünieni durıstap körsetpey turğan köziñdegi qara
közildirigiñdi alıp, jan-jağıña anıqtap qaraşı, — dedi ol əli de dausın
kötermey,— körmeysiñ be keşegi qumğa köşken qazaq aulı bügin künge
köşip bara jatqanın? Jaqında bul öñirde toqtap qalğan burınğı zavodfabrikter jürgizilip, jañadan temir joldar salınadı dep qorqasıñ...
Olar erteñ qazaq jerine quanış, baqıt əkelmey me?..
Komissar Bürkittiñ ayta almay turğan oyın birden tüsindi. Endi ol ezu
tartıp küldi.
— Sizdiñ ayta almay turğanıñızdıñ bəri qur asan-qayğı boljau,
keleşekten küni burın ürku. Söylegen söziñizge qarasam, Sarıarqada da
bir jaña Kassandra tuğan eken degen oyğa kelem. Biraq siz qatelesesiz... Bile
tura qatelesesiz. Əytpese, keşegi əkeleri əlipti tayaq dep bilmeytin qazaq
jerinde bügin mıñdağan mektep, ulttıq teatr, joğarı dərejeli oqu
orındarınıñ aşılıp otırğanın körmeysiz be? Onda kimder oqımaq?
Basqa ulttarmen birge jüz mıñdağan qazaqtıñ jas ul-qızdarı oqımaq...
Bürkit ündegen joq. Əldeneni oylap sazara qalğan. Komissar sözin qayta
bastadı.
— Bizdiñ aldımızda kommunizm attı baqıt şıñı tur. Biraq oğan
jetkenşe jolımızda talay-talay asular kezdesedi. Sonıñ biri —
bauırmaldıq küşke aynala almağan ulttıq sezim. Esiñde bolsın, sen
oylağanday, bir ult bir ulttıñ mədenietin küşpen joyıp, kommunizm
qurılmaydı. Bar halıq ulı kürespen, qajımas qayratpen bir birlestikke,
bir qauımğa özi jetedi... Bul — kommunizmniñ eñ joğarğı asqarı boladı.
Qazir orıs, qazaq, özbek, qırğız bolıp, sol ülken baqıttıñ eñ alğaşqı
irgesin qalaudamız. Bunı tüsinbeytinder az emes. Bundaylar orısta da,
qazaqta da bar.
— Sonıñ biri sen demeksiz ğoy?
— İə, sonıñ biri, Bürkit, sensiñ. Sen qur ğana adasıp jürgen joqsıñ,
bizben arpalısıp jürsiñ. Sol arpalısuıñda sen tım alısqa bara
jatırsıñ. Eger keşe Hasen kelip küni burın mağan tüsindirmegende, seniñ
tağdırıñ, mümkin, basqaşa şeşiler me edi, qayter edi?..
Bürkit qabağın tüksite qaradı.
— Aqın Aqannıñ ayağın quşar ediñiz demeksiz ğoy.Solay ma?
Komissardıñ dausı bul jolı ızalı, ızğarlı şıqtı.
— Jala! Aqan ajalı bizden bolğan joq! Onıñ üstine eşkim onı
tutqınğa aludı da oylağan emes! — Komissar kenet Bürkitke aşulı
közimen qaradı. — Özi qara — bötendi de qara deydi. Qara niet qastardıñ
oylap tapqan ösegi! Jalası! Sovet ökimeti halqına kerek birde-bir janğa
eş uaqıtta da qiyänat istep körgen joq! Onday adamdardı özimizge tartu,
şamamız kelse, qatarımızğa qosıp alu — bizdiñ sayasatımızdıñ
tüpkilikti nısanası.
— Aqandı ustauğa kelgen eki çekisti biz öz közimizben kördik qoy? Buğan
ne aytasız?
— Eşkim onı ustauğa barğan joq. Sol küni eki çekist Aqan turğan üyge
tipti böten ispen barıptı. Qazir tekseru jürgizilip jatır. Közi jetkende
anığın özderiñ de estirsiñder...
Bürkit, ərine, komissar sözine sengen joq.
— Bul aytıp turğanıñız, ərine, jay söz, — dedi ol, — bolğan
qılmıstı juıp-şayu...
— Biz qılmıstı emespiz. Jəne Aqan ölimine bizdiñ qatısımız joq. —
Şarşağanday ol kenet ornına otıra ketti. — Onıñ elimin biz əli
tekseremiz, anığına jetemiz. Al sağan aytarım: oylan, teris joldan
tezirek ketuge tırıs...
— Qayta almasam şe?
— Onda öz obalıñ öziñe!
— Bəse, süydeytiniñizdi bilip edim!
— Ər nərseniñ reti bar,— dedi komissar kenet ızğarlı ünmen,— öz
ultıñdı süyü degen söz — böten ulttı jek köru emes. Men orıspın. Men
de öz ultımdı süyemin budan biraq qazaq halqın jek köruge qaqım bar ma?
Al şınına kelsek, men qazaq halqın öz ultımnan birde-bir kem
süymeymin! Şın jüregimmen onıñ baqıttı boluın tileymin. Meniñ
əkemniñ əkesin Kenesarınıñ sarbazdarı nayzamen tüyrep öltirdi. Al keşe
azamat soğısı kezinde alaşorda ofitseri meniñ özimdi attı. Eger iisi qazaq
eken dep, sonıñ bərin qazaq halqınan köre bastasañ, ne bolar edi? Joq,
Bürkit, orıs pen orıstıñ qanday ayırması bolsa, qazaq pen qazaqtıñ
arasında da sonday ayırma bar. Taptıq ayırma bar. Sol taptıq ayırma
keşe orıs jumısşıları men dihandarın revolyutsiyäğa əkeldi. Al sen
bügin sol revolyutsiyäğa ergen, jaña ömirdi köksegen qazaqtı körmeysiñ...
Qazaq bitken bəri bir, oğan time dep bəyek bolasıñ. Al sonda anau öziniñ
malı üşin tuğan jerinen qaşqan Əkpardıñ əkesi Qarımsaqtı qayda
qoyasıñ? Ol da qazaq qoy. Biraq sağan sonday da qazaq qımbat pa?
Bürkit jaqında ğana Əkpardı körgen. Sondıqtan bul habarğa birden
sene qoymadı.
— Mümkin emes.
— Ne mümkin emes! Qarımsaq baydıñ qaşqanı ma? Ol qaşqanda bos
qaşpadı. Sol aradağı bir militsiyä qızmetkerin tayaqqa jığıp, əyelin
baylap özderimen birge alıp ketipti.
— Militsionerdiñ atı kim eken?
— Matan.
Bürkit endi amalsız sendi. «İə, iə, Marjandı şın jaqsı köretin edi-au
Qarımsaq bay, aqırı jan küyigi şıdatpağan eken! Joq, joq, ol mümkin
emes. Alpıstan asıp ketkende bir əyel üşin bükil el-jurtın, tuğan jerin,
qora-qopsısın tastar ma, Marjandı əketse öşpendikpen əketti. Munda
böten kep bar... Sonda qanday kep?»
Kenet Bürkittiñ boyın Qarımsaqqa degen aşu ökpe kernep ketti. Qazaq
bayı degende Bürkittiñ köz aldına osı jas kezinde musılmanşa oqığan,
parasattı, jomart qoldı, keñ peyil Qarımsaq keletin. Əli ömirdi tereñ
tüsinbegen albırt jas osınau saq qulaq, jədigöy minezdi bay qılığında,
onıñ işinde tülkiniñ inindey qatpar-qatpar qulıq jatqanın, qayrımdı,
jomart körinse — onısı qur ber jağı, al tüpki jan düniesine kelsek,
nağız barıp turğan tüyeni tügimen jutatın aydahar ekenin añğarmağan.
Qaytkenmen de, osı Qarımsaq oğan unağan. Iştey taqa jaqsı köre
qoymaytın Əkparmen əjeptəuir jaqındasıp ketuine de onıñ osı əkesi
sebepker bolğan.
Komissar tağı ornınan türegeldi. Bürkittiñ oyğa şomıp ketkenin körip:
«Oylansın. Şeşesin» dep, işinen onıñ oyın bölmedi. Tek belin səl
uqalay tüsip, üydi kezip ayañday berdi.
Kenet bükil əlemdi titirente nayzağay şartılday, kün kürkiredi.
Komissar da, Bürkit te elegzi terezege qaradı. Komissar asığa barıp,
torlı terezeni aştı. Tor degen qur atı eken, tereze şınısın qorğauğa
qoyılğan birdeme. Op-oñay aşıldı. Keş bolıp qalıptı Oñtüstik jaq
jarq-jurq etken jay oğınan eki-üş ret appaq bolıp ketti de, kenet bireu
aspannan şelektep su töge salğanday, qalıñ jañbır qUya jöneldi.
— Jazdıñ osınday surapıl ötkinşek jauının jaqsı köremin,— dedi
komissar terezeden közin almay,— soñınan dünie bir jañarıp qalğanday
boladı. Tınısıñ da keñidi. — Endi ol Bürkitke burıldı,— jañağı meniñ
surağıma qanday jauap qayırasıñ?
Bürkit alğaşqı bulttıñ kürkiregen dausın estigen kezde elegzi
qalğanmen, al qazir tağı oyğa şomıp ketken eken. Basın köterip,
komissarğa jaqtırmay qaradı.
— Menen ne jauap kütip ediñiz? — dedi ol kekete. —Biz üşin özderiñiz
söylep üyrengen joqsızdar ma, jauabın öziñiz-aq ayta beriñiz.
Bürkittiñ qiqar sözderi komissardıñ qıtığına əbden tigen tərizdi.
Aşu qısıp turğanı səl özgere qalğan jüzinen körinip tur.
— Men de sonau kögildir sulı Kök Esildiñ jağasında tuğam,— dedi ol
Bürkitke jaqınday kelip. — Qazaq jeri — meniñ de tuğan jerim! Bul jerdi
men senen kem süymeymin! Al meniñ tuğan əkemdi keşe ataman Volkov ien
Şaytanovtıñ qan işerleri zeñbirektiñ auzına baylap atıp öltirdi. Meniñ
bul jer turalı senen göri köbirek söyleuge haqım bar. Jəne qazirgi
qızmet babım da sonı tileydi. Sondıqtan sağan aytarım: kimde-kim Sovet
ökimetine qarsı kelse, kimde-kim bolattay bekip kele jatqan ult
dostığınıñ arasına irtki salıp buzam dese, ol — bizdiñ tap jauımız.
Onday adamdardı biz de ayamaymız — meyli aqın bolsın, meyli aqıldı
bolsın! Osını tüsin. — Komissar öziniñ tım qatal söylegenin artıq
körgendey, endi jüzin səl jibitti. — Seniñ jüregiñde ne jatqanın men
jaqsı
sezemin,
qateñe
de
tüsinemin.
Munday
qate
orıs
intelligentsiyäsında da boldı. Biraq senderge öz qateleriñdi tüsinu de,
odan tezirek bas tartu da qiındau. Orıs intelligentsiyäsınıñ aldında eki
taptıñ qaysısın tañdau kerek degen ğana suraq turğan bolsa, senderdiñ
aldarında onıñ üstine ult məselesinde de qanday joldı tañdau mindeti
tur. Keşegi patşanıñ otarlau sayasatınıñ ozbırlığın basınan ötkizgen,
onı bar sezimimen jek körgen, keybir qazaq oqığandarınıñ birden
şatıspay kete qoyuı da qiın... Bunıñ qiın ekenin de bilemiz jəne bul
qiındıqtı tübi qazaq oqığandarınıñ jeñip şığatınına da közimiz
jetedi. Sen əli jassıñ, bolşevik partiyäsınıñ ult sayasatın tüsinetin
kezeñiñ de keledi. Sondıqtan men seni endi bul üyde ustağım kelmeydi.
Biraq oylauıñdı suraymın, neğurlım tezirek oylansañ — so ğurlım
halqıña da, öziñe de paydalı. Jaña ayttım ğoy, el-jurttı qadirleytin
adamdardı özimizdiñ jolımızğa tüsiru bizge öte qajet dep...
— Al tüspese şe?
— Tüspese me? Maksim Gorkiy aytqan joq pa: «Eger jau berilgisi
kelmese, onı qurtar bolar», — dep. — Komissardıñ bul sözdi aytqanda
jüzi tağı özgerip ketti. Üninen ustağan jolında qauip-qaterli sağat tusa,
eşbir jauın ayamas qataldıq sezildi. Ol endi üstel üstindegi qoñıraudı
alıp, aqırın ğana qaqtı. Üyge kezekşi küzetşi kirdi. — Mına Bürkitti
əkelgen, əlgi qarulı jigitterge kirsin deñiz. — Söytti de, komissar qağazğa
birdeme jaza bastadı. Sırttan kirgen eki jigit esik aldında mızğımay
tura qaldı. Komissar basın köterip, jandarına kelip, qolındağı qağazın
berdi. — Sizder endi bossızdar, mına qağazdı abaqtı komendantına
berersizder,— dedi. — Men Bürkit Küntuarovtı osı sağattan bastap
bosattım.
Komissar oñaşa qalğannan keyin Bürkitke burıldı.
— Bürkit Küntuarov joldas, endi siz bossız. Üyiñizge qaytuıñızğa
boladı,— dedi ol jay ğana, söytti de, külimsiredi,— bügin uğısa almasaq
ta, tübi til tabısamız ğoy dep senemin. — Kenet ol oylana qaldı. — Sağan
əleumet isine köbirek qatınasu öte kerekti. Sayasi bağıtıñ jöndelgenşe,
muğalimdikti əzirge tastay turıp, böten jumısqa auıssañ der edim...
— Bizdiñ gimnaziyä biıl jeti jıldıq mektepke aynalatın körinedi,
muğalimdikti özim de tastamaqpın...
— Jaqsı. Bolaşaq qızmetiñ turalı men de oylanarmın. Al endi tanıs
bolıp qoyayıq. Azamat soğısınan burın Atbasar gimnaziyäsınıñ muğalimi
Sergey Stepanoviç Gavrilov. — Ol tağı külimsiredi. — Men de
oqığandardıñ birimin, kördiñ be, qanday joldı tañdağanımdı?
...Bürkit Gavrilovpen qoştasıp, dalağa şıqqanda, jañbır basılıp,
qas qarayıp bara jatır eken. Aspan bulttan aşılıp, ər jerde jarıq
juldızdar da körine bastaptı. Jer beti dımqıl, jañbır juğan ağaş
japıraqtarı men köşe boyındağı ər üydiñ qasındağı egip tastağan
baqşa, kögal şepterden tüngi salqın jel terbetken bir ğajayıp hoş iis
añqıp tur. Dünie bir qannen-qapersiz tınıştıqqa bölengendey. Tar
qamaudan bosanıp, bostandıqqa şıqqanına quandı ma, əlde osı bir hoş
iisti keş köñilin köterip jiberdi me — ol jan-jağına külimsirey qarap,
bir auıq keudesin kere, keşki auanı pərmeninşe juta demin aldı. Kenet
onıñ esine Gavrilovtıñ sözi tüsip ketti. «Jazdıñ osınau surapıl
ötkinşek jauının jaqsı köremin. Soñınan dünie bir jañarıp qalğanday
boladı. Tınısıñ da keñidi». Ol tağı külimsiredi. «Nəsili jaman adam
bolmauı kerek, Kişipeyildigi men mədeniettiligi körinip tur. Al alqımnan
şın alar bolsa, sausaqtarın şauıp tastamasañ, bosatpaytını da
ayqın...»
Bürkit, dəl əneugüngi kök jorğamen auıldan qaşqanınday, osı abaqtıda
bir jeti otırıp şıqqan betinde eziniñ tağı da bir eseyip qalğanın
añğardı. Ömirdiñ osı jolğı soqqısı onı sonau erke, tentek jastıq
şağınan birjolata alıstatıp əketken tərizdi. Endi aldında burınğıday
kütip turğan baqıt, quanış qana emes, ötui qiın ötkel, jalğız örmeleseñ,
ömir-baqi basına şığa almaytın «qiındıq» degen quz bar ekenin sezdi.
Dəl osı sətte ol öziniñ muñın şağıp, sırın aytar bir adamnıñ kerek
ekenin anıq sezindi. «Kimim bar meniñ onday? Ərine, Olga... Biraq Olga
Leningradqa jürip ketken şığar. Biletterin alıp, erteñ jüremiz dep
otırğan edi ğoy men ustalar küni... Pavel Nikolaeviç qalam degenine köndi
deysiñ be? Mümkin, Əkpar bolar onday jan?.. Joq, joq, Əkparmen bir
sayğa jüruge boladı. Al bir qayıqqa minip, aşıq teñizge şığu qauipti.
Onıñ minezi, piğılı pışaqtıñ jüzi tərizdi, abaylamasañ, orıp tüsuden
tayınbaydı. Qanşa dos sanalsaq ta, aramızdağı Olga məselesi əli biz
əbden ötip bolmağan kəpir. Hasen şe? Joq bu da bolmaydı, ekeumizdiñ
aramızda tuñğiıq or jatır. Ol ordı birimiz attap ötpey, sır aqtarısar
jan joldas bola almaymız... Degenmen, Hasen Əkpar emes. Onda aram
peyildilik, baqastıq joq. Adamgerşilik arın qaşan da bolsa joğarı
ustaydı. Əytpese... Men üşin ol komissarğa keler me edi?.. Mıñ da bir
raqmet Hasenge, eger ol bolmasa, meniñ büytip tez bosanuımnıñ özi eki
talay emes pe edi? Sergey Stepanoviçtıñ özi solay dedi ğoy. Jaqsı
adamnıñ atı jaqsı adam ğoy. Bir qolım bosağanda bağanağı talastı eminerkin ayaqtarmız. Ol üşin meni Gavrilov abaqtığa otırğızbaytınına
senemin...»
Osınday san türli oymenen Bürkit OGPU-dıñ keñ baqşalı qorasınan
ötip, kelesi köşeniñ arğı jağına şıqtı. Endi burışqa qaray burıla
berem degende, ananday üydiñ janındağı orındıqtan:
— Bürkit!—degen quanıştı əyel dausı sañq ete qaldı. Öziniñ atın
munday maqtanış ete, şattana ataytın düniede bir-aq adam barın Bürkit
jaqsı biledi. Mümkin, tuğan anası onı osılay şattana şaqırar edi, biraq
ol bayğustıñ Bürkittiñ esinde dausı emes, tek eki betinen kezek-kezek
şopıldatıp süygeni ğana qalğan. Əli künge deyin ananıñ sol meyrimdi,
quşırlana süygen erniniñ ıstıq lebi betinde tur. Al mına dauıs onıki
emes. Bul — özin janınday jaqsı köretin Olga attı qızdıñ dausı.
Bürkit onı tün qarañğısı qanşama qop-qoyu bolıp bürkese de, birden
tanıdı.
— Olga! — dep bu da quşağın jaya qarsı umtıldı. Bos köşede, talay
jastıñ quanıştı minuttarına kuə bolğan kəri emenniñ tübinde Bürkit
quşağına kire bergen sulu qızdı aş belinen qısa özine tarttı. Onıñ jas
parlağan közinen, quanıştan eş nərse ayta almay, qur ğana diril qaqqan
ıstıq erninen, jumsaq ülpe tamağınan üsti-üstine quştarlana
şopıldatıp süydi. Olga da suıqtan toñıp kelip, jalındı şoqqa
taptalğanday süygen jigittiñ quşağına enip mayday balqıdı.
Osı kezde ağaş basına qonğan torğaylar japıraqtardı qattıraq
sıldırlattı. Mümkin, osı dıbıstan seskendi me, əlde qara tünde uzaq
quşaqtasıp turudı ersi kördi me, Olga Bürkittiñ quşağınan sızıla
sıtılıp şığıp:
— Əyteuir bosattı ma? Müldem bosattı ma? — dep erkeley ananıñ
qolınan ustadı.
— Bosattı. Müldem bosattı,— dedi Bürkit qızdıñ dirildegen
sausaqtarın endi tınıştalşı degendey aqırın ğana qısıp.
Ğajap! Olga osı uaqıtqa deyin Bürkitten «Seniñ sayasi bağıtıñ
qanday?» dep qadala surap körgen emes. Bürkit ne aytsa da, nağız bir sır
sandıqtay, tek işine tüye beretin. Biraq köp nərseni aytpay-aq sezetin.
Sırt qarağan adamğa ol dünieniñ bar qızığın, talasın, armanın bərin bir
ğana jürek quanışına bağındırğan qız tərizdi. Şınında solay ma?
Ərine mahabbattı murat etip, Nekrasovtıñ «Orıs əyelderi» ruhında
ösken jas jan tek osı mahabbattıñ küñi bolıp körinui ğajap emes.
Degenmen, ol jan sezimin aqılğa jeñdire alatın adam. Söytse de... Bürkit
— onıñ təñiri. Ol külse — küledi, ol quansa — quanadı. Tek «Bürkit» dep
qana ömir sürgisi keledi. Tek Bürkit dep qana bul jalğandı tanuğa bar.
Öytkeni Bürkitke senedi. Ol — Olganıñ süygen adamı, onıñ istegeniniñ
bəri durıs, jürgen jolı — ləylim aqiqat jolı. Olay bolmağan künde
Olga Bürkitti munday süymegen bolar edi, al süygeni ras bolsa, ol düniege
tek Bürkittiñ tüsinigimen, sonıñ közqarasımen qarauğa riza. Olga öziniñ
mahabbat borışın da osılay tüsinedi.
— Olga, Leningradqa nege barmay qaldıñ? — boldı Bürkittiñ birinşi
surağı, ekeui səl jüre tüskennen keyin.
— Sen munday jağdayğa duşar bolğanda, men Leningradta ne isteymin?
— dedi qız. — Odan da ölgenim jaqsı emes pe?
Bürkit «raqmet» degendey onıñ uzın sausaqtarın tağı da səl qıstı.
— Eger meniñ janımda qaludı uyğarğan bolsañ... Onda... — Bürkit sözin
ayaqtamay toqtadı.
— Meyliñ ne isteseñ de,— dedi Olga Bürkittiñ ayta almağan oyına
jauap berip.
— Sensiz mağan keñ dünie kördey tar ekenine osı bir jetiniñ işinde
közim əbden jetti.
...Bir jetiden keyin bulardıñ qosılu toyı boldı.
Adam balasınıñ basınan san aluan qızıqtı dəuren ötedi. Sonıñ bəri
de eki adamnıñ birin-biri süyip qosılğan toyına jetpese kerek. Əsirese,
bul quanış eki jastıñ aşıq aspanday taza, uızday bülinbegen
şaqtarında öter bolsa! Düniede jastıqtan ədemi ne bar? Biraq ədemilik
te kün sekildi, əli-aq batar. Jastıq ta öter. Al jastıqtağı eñ quanıştı
sağatıñ.— osınau qos jürek birge qosıla soqqan sağat məñgi-baqi este
qalar!..
Jastar toydı qazaq dəstürimen Olganıñ üyinde ötkizbek boldı. Pavel
Nikolaeviç jürip ketken. Bul üy oñaşa, keñ. Şaqırılğan adamdar da köp,
jüzge tayau, Olganıñ serik qızdarı, Bürkittiñ joldastarı tegis. Işterinde
Əkpar, Qarajan, Hasen, Hanşayımdar bar. Üş kün burın bərine arnaulı
hat jazıldı. Kelmey qalsa, ayıp özderine, Bürkit pen Olga jağınan eş
tartınu bolğan joq, qurbı-qurdastarı tegis habarlandırıldı.
Mundayda auılda bolsın, qalada bolsın toy uyımdastıratın bir-eki
jigit, dastarqan jayın biletin pısıq əyelder qaşan da tabıladı. Bul
jolı da solay boldı. Bürkit pen Olganıñ toyın ötkizudi bir kezde
özderimen birge gimnaziyäğa tüsip, oqi almay tastap ketken qala jatağı —
Məlikaydar degen pısıq jigit pen bayağı Aqannıñ pəter üyiniñ iesi,
saudager tatardı jesir kelinşegi Saqıpjamal aldı.
Bular küni burın qalağa jaqın auıldarmen kelisip, bes saba qımız, üş
qoy satıp əkeldi. Osınday jiın toyğa ünemi qatınasıp jüretin tatardıñ
belgili sırnayşısı Fayzollanı şaqırdı. Fayzolla sol küni-aq eki
jastı quttıqtap, sırnayın qulaştay sozıp, köñil aşar ən de salıp ketti.
«Tal aylana, tal aylana,
Talğa ifak baylana.
Biz qızlarğa baylanbaymız,
Qızlar bizge baylana!..»
Sırnayşınıñ osınday qaljıñ aralas şumaqtarı qız ben jigittiñ
küni burın köñil köterip, toyğa burınğıdan da məz-meyram, şattana kirise
tüsuine sebep boldı.
Ətteñ ne kerek, Bürkit pen Olganıñ osı bir köñildi jağdayların eñ
aldımen Əkpar buzdı.
Erteñ toy ötedi degen küni keşke taman Məlikaydar qasapşı jigitterge
qoylardı soyğızıp, Olga men Saqıpjamal ıdıs-ayaqtarın dayındap
jatqan kezde Əkpar da keldi. Bürkit abaqtıdan şıqqan künniñ erteñine
odan əkesiniñ mal-mülkimen şetelge qaray köşkenin, jalğız qarındası
Hanşayımnıñ orta joldan qaşıp kelip, Hasenge küyeuge şıqqanın
estigen. Sodan qaytıp Əkpar körinbey ketken. Er basına kün tuğan osınau
bir auır kezeñde öz basınıñ qayğısımen əurelenip jürgen şığar dep,
Bürkit Əkpardı izdemey qoyğan-dı. Sodan beri onı körip otırğanı osı.
Üyge ol asığa kirdi. Şaması, bireu-mireudiñ közine tüsip qalmayın dep, qas
qarayğanşa dalada osı üydiñ esigin bağıp jürgen adam tərizdi. Esikti
abaylap aşqan qimılı, üyde böten adam joq pa dep seziktene qarağan türi
osını añğartadı. Munda jat kisi joq ekenine közi jetisimen, Olga men
Bürkitti Saqıpjamaldan bölip, törgi bölmege alıp bardı.
— Üş-tört künnen beri qalada bolmap edim, şaqıru hattarıñdı jaña
ğana aldım, — dedi ol qomaqtı qastarın ayqastıra dür silkindirip, —
raqmet şaqırğandarıña...
Aşu, dərmensizdik jan-sezimin qabattasa bilegeni türinen birden sezilip
tur. Onsız da kürek jüzi qara qoşqıldanıp ketipti. Tarğıl mısıqtıñ
közindey döñgelene qalğan şegir közderiniñ tübinde asa bir tereñ suıq
ızğar jatır. Jayşılıqta qanday jarqabaqtan bolsa da seskenbeytin
batıl jigit, amalsızdan köpe-körneu əlsizdik etip turğan tərizdi. Bir mıqtı
qol jibermey, şabam dese — alıp tüser balta sekildi, suıq tüsi qazir
adamnıñ zəre-qutın əketip baradı.
— Raqmetti erte aytıp tursıñ, Əkpar,— dedi qaljıñday Olga,—
aldımen toyımızğa kel, sodan keyin barıp...
— Toylarıña kele almaymın,— dedi, qızdıñ sözin bölip, şort kese
söylep.
Olga tañdana qaradı.
— Nege?
— Qazir Əkpar men Bürkittiñ alıs jürgeni jön, — Əkpardıñ qabağı
burınğıdan da tüyile tüsti. — Bürkit bolsa, keşe ğana abaqtıdan şıqtı...
Al men bolsam, əkesi Qıtayğa qaşqan janmın...
Sözge endi Bürkit kiristi.
— Au, qayta seniñ toyğa kelgeniñ jaqsı emes pe? Qarsekeñniñ Qıtayğa
qaşqanın jurttıñ bəri biledi. Biraq jurttıñ bəri Qarsekeñ emes, qanday
qiın künde de, tuğan jerinen, elinen bezbeydi. Özgelerdiñ de balasınıñ
əkesine ermey qalğanın körgeni jön emes pe?
— Jurt meni neğurlım az körse, soğurlım mağan jeñil.
— Nege?
— Beu, Bürkit, Bürkit! — dedi Əkpar. Onıñ dausınan bir ökiniştiñ sazı
estildi. — Jalğız qarındasına ie bola almağan adamnıñ jurt közine
köriner ne beti bar! Əke türi — anau... Qarındas türi — mınau, qas
jauımnıñ qoynına özi kelip kirgen... Mağan ne qılğan toy! Ne qılğan
sauıq! — Jüregin kernegen aşu şarasınan tögilgeli tur. Tağı birer söz
aytsa, aqırıp jiberuge tayau... Biraq Əkpar özin qaytadan tez bilep aldı.
— Ğafu et, Olga! — dedi ol endi jan aşuın işine jinay. — Bürkit pen
seniñ toyıñda meniñ bul aytayın degen sözim be edi?.. — Söytti de oqıs
qimıldap, qaltasınan eki som altın bilezikti alıp, Olgağa usındı: —
Mınau toyıña tartuım, ötinem, al..
— Joq, joq, öziñ kelmeseñ — almaymın,— dedi Olga eki qolımen
birdey bilezikti iterip.
— Ökpeleymin.
— Men de ökpeleymin...
— Əy, Olga, Olga!—dedi Əkpar. Onıñ üninde tağı da bir ülken
qınjılğandıq, tarıqqandıq sezildi,— dəl senderdiñ toylarıñ aldında
men osınday baqıtsızdıqqa uşıraymın degen jan ba edim? Nege
tüsinbeysiñ?
Bürkit şıday almadı, toğız jıl gimnaziyäda birge oqığan joldası
emes pe, Əkpardı ayap ketti. Osınau bir basına qayğı töngen qısıltayañ
kezeñde köñiline auır alıp qalmasın dep.
— Olya! Oleçka! Əkpardıñ sıylığın al,—dedi,— Dos köñili — jarım
ırıs...
Olga amalsızdan aldı. Ol Əkpardıñ tım qatal minezdi jan ekenin
sezetin. Jəne bostan-bos dünie şaşpaytının da biletin. Al mınau qos
bilezik bolsa... Som altınnan quyılğan juandığı şınaşaqtay, közine
qızğılt-tüsti gəuhar ornatqan, patşa qızına tartsañ da Uyalmaytın asıl
zat. Onıñ üstine bunı öziniñ janı süymes adamınan alıp otır. Qaytken
künde de Olga bul sıylıqqa quana qoyğan joq. Tek Bürkit «al» degen soñ
amalsız aldı. Əytpese... Sıylıq almaq tügil, bul Əkpar onıñ mañayınan
jüremin degen adamı ma edi?
Olga Əkpardı, əsirese, soñğı kezde öte-möte jek körip ketken. Oğan
erekşe sebebi bardı. Bürkit tis jarıp, bəlen dep aytpağanmen, qız
Əkpardıñ ananı iştey unatpaytının sezetin. Söytken adam soñğı kezde
Bürkittiñ jan ayaspas dosı bola qalıptı! Bul qalay—dep Olga şeşim
izdegen. San mərtebe qalıñ oyğa ketken. Əyteuir Əkpardıñ bir ıqpalı bar
ekenin sezetin. Osı rette Olga amalsız öziniñ qolına qaradı. Som
altınnan soqqan qos bilezik dəl osı sətte aq bilekterine oralğan qos
jılan sekildi bolıp körinip ketti. Şoşına qalğan Olga bilezikten
bilegin bosatıp alayın dep ıñğaylana bastadı. Onıñ bul qimılın
bayqağan Əkpar:
— Olgajan, —dedi qabağın səl joğarı köterip,— senen bir tilegim;
toylarıñ ötkenşe bul bilezikterdi qolıñnan alma. Jan ayaspas dostıñ
tartuın jurt körsin.
— İə, söyt, Olya,— dedi Bürkit te,— bireu dos, bireu qas. Əkpardıñ
toyğa kelmey qalğanın teris tüsinuşiler de tabılar.— Ol qaljıñday
küldi.— Əli qızğanşaqtığınan kele almay qaldı dep jürer... Jəne
jalğız seriginen ayrılıptı dep, meni de tabalauşılar tabılar... Özi
bolmasa da, sıylığı tüssin jurttıñ közine, alma bilegiñnen...
Olga qarsı qayırıp eşteñe aytqan joq, tek aqırın kürsindi de
qoydı. Biraq bilezikke timedi.
— Al endi, Olyajan,— dedi Əkpar qaytadan beti sazara qalıp,— Bürkit
ekeumizdi azğantay uaqıt oñaşa qaldıra turşı. Söylesetin sözim bar edi.
Olga qaytarıp tağı eşteñe demedi. Öziniñ bul ekeuiniñ arasında
selkeu adam ekeninen qısılıp, sır bermey tez şığıp ketti. Bürkit
Əkpardıñ tım oqıs minezine renjip qalğanın bildirgisi kelip, birdeme
aytayın dep kele jatır edi, anau qolın köterip, sözin bölip jiberdi.
— Bilem, bilem, ne aytatınıñdı,— dedi ol külgen bolıp. — Aytar
aqılım: qatınıñdı qanşa jaqsı körseñ de, aramızdağı əñgimeden aulaq
usta, öz sırıñdı jasırmasañ da, özgeniñ sırına ortaq etpe. — Söytti de
dausın səl bəseñdetip, seniñ toyıña erteñ Qarajan da kele almaydı,—
dedi.
— Nege?
— Qazaqtıñ oqığan azamattarınıñ bəri astanağa jinalğalı qaşan. Tek
sen ekeumiz ğana bul jaqta qız quıp jürgen.
— Qarajan da astanağa barmaq pa?
— Barmağıñ bılay tursın, erteñ tañerteñ jürmek. Qatar jürgen soñ
biz bağasın bilmeymiz ğoy. Halıq ağartu komissariatı şaqırtıp, qağaz
jiberipti. Jauaptı qızmetke qoymaq oyları bar körinedi.
Bürkit añ-tañ.
— Au, Qarajannıñ halıq ağartu isinde ne şaruası bar? Ol ömir boyı
əskeri qızmette bolğan adam emes pe edi?.. Kadet korpusın bitirgennen
keyin, estuimşe, az uaqıt Ombıda garnizon qızmetinde bolıp, alaş
əskerin qurısuğa köşti deytin edi ğoy osında onı biletin jurt?..
— E, Bürkit, düniede sen ekeumiz bilmeytin sır köp körinedi ğoy... Ol
alaş əskeriniñ özine de sol ağartu isimen, nadan qazaqtıñ közin aşu üşin
barğan desedi. Bolşeviktermen baylanısı tipti erteden körinedi. Sonau
kadet korpusında oqıp jürgen kezinen degen de laqap bar.
— Özi ne deydi?
— Küle jauap beredi. Senderge degen köñilim taza bolsa jetpey me
deydi...
— Ğajap! — Bürkit senerin de, senbesin de bilmey, basın şayqadı.—
Keşe tım qatıgez ofitser boldı deuşi edi, tüsinsem buyırmasın. — Ol
kenet aşulana qolın sermedi,— meyli, toyıma kelmese kelmesin... O da
köp jolbikeniñ biri sekildi ğoy.
— Onıñ kim ekenin keleşek körseter. Küni burın kesip-pişip əure
bolmay tura turayıq,— dedi Əkpar cözine tağı da astar berip,— seniñ
«Qarajannıñ halıq ağartu isinde ne şaruası bar» degeniñe aytam, əytpese
onıñ ötken kezderin qazbalap ne şaruam bar? Tek sağan «toyıña bara
almaymın» degen səlemin jetkizip turmın.
— Onı estidik qoy.
— Estiseñ boldı. «Əkpar kelmedi, al Qarajanğa ne boldı?» dep
küdiktenbeseñ...
— Jaqsı. Söziñe tüsindim. Tağı aytarıñ bar ma?
— Aytarım əli de az emes. — Ton moyın Əkpar səl jaqınday tüsti. —
Al endi öz jayıma kelsem: men qazir Almatığa jürem. Jaldağan jəmşigim
dayın tur. Tek sağan jolığıp keteyin dep qarayladım...
Bürkit ündegen joq. Tömen qarap əldeneni oylana qaldı.
— Endi aqırğı aytarım,— Əkpar ornınan türegeldi. — Toyıñ ötisimen
bul jerde köp aynalma, tezirek Almatığa jet...
Bürkit basın köterip aldı.
— Özim de sonday oydamın. Bul qalada qaludıñ endi qızığı joq. Tek
aldımen auılğa barıp qaytsam ba degen oyım bar.
— Aşıp aytqanda, ol — Olga ekeuiñniñ üylenu sayahattarıñ ğoy? —
Əkpar ezu tartıp küldi. Bürkit onıñ nege külgenin tüsinbedi.Keketui me,
əlde qaljıñı ma. — Sonda öz aulıña barmaqsıñ ba?
— Auıl deytin — mende auıl bar ma? Özine belgili, şeşem erte ölgen.
Əkem toqalınıñ törkin jurtına köşip ketkeli üş-tört jıl bolıp qaldı.
Mende böten tuıs joq qoy. Nağaşıma barıp qaytpaqpın. Olar Buqtırma
özeniniñ boyında turadı. Şeşem qaytqalı körgen joqpın. «Kelip ket»
dep əlsin-əlsin şaqırıp jatır.
— Şaqırıp jatsa, barıp qaytqanıñ jön bolar... Biraq köp kidirme...
Budan bılay qaray qur öleñmen kün köru qiınğa tüsetindey türi bar ğoy...
Qızmet istemey reti kelmes... Al qızmettiñ de qızmeti bar. Sen ekeuimiz
maylı süyektiñ basın özimiz izdenbey ustay almaymız.
— Au, onı bizge kim beredi?
— Sovet ökimeti.
— Sovet ökimeti? Senu qiın...
— Qiın bolsa da, senuge tura keledi. Sol üşin de men əkeme ermey
qalğan joqpın ba? Al sen bolsañ, kedeydiñ balasısıñ... «Qateleskenniñ
ayıbı joq — qaytıp üyirin tapqan soñ» degendey. — Əkpar tağı küldi.
— Onday eki jüzdilik meniñ qolımnan kelmese, ne isteuim kerek?..
— Qoldan kelmeytin dım da joq, qoldan keltiru kerek. Osılay isteu
jön. «Zamanıñ tülki bolsa — tazı bolıp qau» demey me qazaq?..
— Joq, Əkpar, onday ayla meniñ qolımnan kelmes. Men sınsam — mort
sınamın. Bügin tazı, erteñ qasqır, arğı küni qoyan bolu meniñ ülesim emes.
— Aşıq ayqas jaqsılıqqa aparmaytınına köziñ jetken joq pa?
— Mümkin, tipti ayqasudıñ özi de kerek emes şığar? Onda jöniñdi ayt.
Sağan senip, tal qarmap jürmeyin.
— Bürkit, janım da, tənim de senimen bir ekenin öziñ bilesiñ, meni
orınsız qinap qaytesiñ? Osını uq ta, qoy. Al aldağı tilegimiz üşin, isimiz
üşin, biz kelesi uaqıtta birimizdi-birimiz bəlendey tanımaytın adam
bolayıq. Əsirese Almatı sekildi sırımızğa qanıq emes jat jerde...
Bürkit aşudan küyip ketti.
— Tüsindim, tüsindim, Əkpar, piğılıña, — dedi ol qinala,— ultşıl
degen atımnan seskene bastağan ekensiñ ğoy, ə?.. Ərine, seniñ kim ekeniñdi
eşkim bilmeydi. Qoy terisin jamılu qazir sağan oñay... Demek qasqır
ekeniñdi qalay jasırasıñ?.. Al men ultşıl emespin, ultjandımın.
Mümkin tüsinbey jürgenim bar şığar, biraq sol ultım üşin nege bolsa da
dayınmın.
— Meniñ qasqır ekenimdi bilseñ, özge künəñdi mağan artpa... Zamanımız
tuğanda tağı kezdesermiz.
— Qay jerde? Mümkin, añşınıñ qanjığasında bolar?— Bürkit qolın
bir-aq sermedi. — Jə, sözdi bosqa tauıspayıq. Sen meni bilmeysiñ, men
seni tanımaymın, tilegeniñ sol ğoy? Beu, Əkpar, Əkpar, senimen bir
qayıqqa mingendegi kütkenim osı ma edi?
— Beker ökinesiñ, Bürkit. Qayıqqa birge mingen eki jastıñ qaysısı
aldındağı ulı tolqınğa şıdarın əli ömir körseter... Al Hasenmen... —
Əkpar tistene söyledi. — Men onımen əli sözsiz kezdesem. Özi seniñ
toyında qalatın ba edi?
Əkpar ketkennen keyin Bürkitti dosınıñ sözinen tuğan qobalju
birjolata bilep aldı. Birese qajıttı, birese şoşıttı. Əsirese onı
Hasen turalı qorqınış biley berdi. Əkpardıñ bir sumdıq isteytinin ol
iştey sezdi. Osı sezim toy kezinde de Bürkitten alıstap ketpedi. Bayağı
Aqan öler küngi qara qarğa qayta oraldı. Toy-dumannıñ qızığımen
ürkitip, qanşa quamın dese de, jemtik körgen surqiyä qos qanatın qomdana,
dəl töbesinde şır aynalıp uştı da jürdi. Munday sezimniñ ön boyına
tekke üymelemeytinin Bürkit jaqsı tüsinetin. Sondıqtan da ol toydıñ tez
bituin əldenege iştey əbigerlene, mazası kete kütti.
Toyğa jurt mol jinaldı. Şaqırılğan qurbı-qurdastan Əkpar men
Qarajannan böteni qalmay bas qostı. Hasen men Hanşayım da keldi. Dosqurbılarınıñ qala dəstürimen əkelgen tartu-taralğılarına da köñil
toyarlıqtay. Sonday közge tüser sıylıq əkelgenniñ biri — Hanşayım. Ol
üstine qızıl jaqut ornatqan altın jüzik əkeldi. Qarımsaq bay bul jüzikti
Əkpar Olgağa bergen qos bilezikpen birge Hanşayımğa arnap, Qazan
qalasındağı atı şulı Mustay şeberge soqtırğan bolatın. Qıtayğa
köşer aldında qızınan seziktendi me, Hanşayım qolına salmaq bolıp
surağanda, əkesi «küniñ tuğanda salarsıñ» dep bermey tığıp qoyğan.
Hanşayım jüzikti berip jatıp, Olganıñ qolındağı bilezikti kördi.
Özine arnap soqtırğan osı bir qımbat zattı aydaladağı bireudiñ bileginen
tañıp, işi uday aşıp ketti. Bilezikten közin almay tañdana qaradı.
«Qaydan keldi bul bilezikter bul jerge? Köşer aldında ğana əkesi
sandıqqa tığıp qoyğan joq pa edi?.. Degenmen, Əkpar men əkem kezdesken
eken. Balasına özi bergen boldı ğoy. Əytpese qaydan keledi bul arağa?
Bişara əke, qanıpezer ağa! Ortalarıñdağı jalğız qızdan qızğanıp,
aqırında bötenge buyırttırdıñ ba?. «Qızğanğanıñ qızıl itke jem
bolsın» degen osı da!»
Hanşayım, nəsili, dünie qumar jan bolmaytın. Biraq özine arnap
soğılğan osınau qos bilezik oğan tım ıstıq, tım qımbat körindi. Dəl osı
minutta oğan əke de, ağa da, bilezikti qolına salıp turğan mınau jas
kelinşek te öte jat, özin nağız bir tonap alğan adamdar tərizdi. Kenet
alqımına tığılğan aşu, jas, ızanı əzer jasırıp, Hanşayım tez
burılıp ketti. Jas kelinşektiñ bul jağdayım tek Olga ğana bayqap
qaldı. Hanşayım bergen jüzikpen bilezikterdiñ zerin, formasın
salıstırıp, ol osı zattıñ bəri Əkpardıñ qarındasınıki ekenin endi ğana
uqtı. uyalğanınan ne isterin bilmey, küyeui men Əkparğa bergen uədesine
qaramastan, bilezikterdi jıldam şeşip alıp, böten bölmedegi şkafqa
aparıp tığıp qoydı.
Auıl kelinşekterinşe ülde men büldege bölengen Hanşayım men qala
halqına öte tanıs «jalşı aqını» Hasen üyge kirisimen-aq, Fayzolla
qolındağı sırnayın qulaştay tartıp, əndi jüytkite jönelgen... Oğan
oqta-tekte böten de ənşi qız ben jigitter qosılıp, toy qıza tüsken. Jurt
üsteldi jağalay otırıp, toyğa arnalğan et jelinip, qımız işile
bastağanda da bul şat-şadıman qızıq duman basılmağan. Dəl osı kezde
Bürkitti keşeden beri qobaljıtqan küpti küdik şeşim taptı.
Et jelinip, qımız işilip, endi jurt şayğa otıra bergen şaqta kenet
terezeden atılğan mıltıq dausı gürs ete qaldı. Bürkit, Olga, Hasen,
Hanşayım — törteui terezege qarama-qarsı qatarlasa otırğan. Tün
jamılıp, terezeniñ arğı jağında kəri qayınğa süyenip turıp,
brauningimen tesile közdegen jigit, oğın Hasenge arnağan edi. Tek joq
jerden onı ajaldan Saqıpjamal alıp qaldı. Dayaşı əyel dəl osı kezde
əldeneni əzildey külip, podnostağı keseni Hasenge usına berer me,
«qulannıñ qasuına — mergenniñ basuı» degendey, şañq etken oq əyeldiñ
qolına barıp sart etti. Kese kül-talqan boldı. Zəre-qutı qalmağan
Saqıpjamal:
— Əni!— dep şıñğırıp jiberdi de, sılq etip qulap, talıp ketti.
Jurt ürpiisip, oyran-asır boldı da qaldı. Jügirip dalağa şıqqan
Bürkit pen Hasen qarañğı tünge siñip ğayıp bolıp bara jatqan salt
attınıñ tek dübirin ğana estidi.
«Bul kim eken?» dep, jüregi lüpildep tıñday qalğan Bürkitke sonau
şauıp bara jatqan at dübiri kenet ayağın şalıs basqan jorğa dübirine
uqsağanday boldı. «Joq, joq,— dedi ol işinen,—«Əkpar emes, ol keşe
keşke taman astanağa jürip ketken. Sonda bul kim?»
Toy buzıldı. Köp keşikpey jurt taray bastadı. Jurttıñ eñ soñınan
üyden şıqqan Hasen men Hanşayımdı Bürkit pen Olga bir köşedey
jerge şığarıp saldı. Jəne olardıñ qasına Məlikaydar men bir-eki
jigitti qosıp berip, Bürkit:
— Bayqa, Hasen,— dedi sıbırlap,— əlgi oq ekeuimizdiñ birimizge
arnalğan oq... Beysauat jürme.
— Oqası joq,— Hasen aqırın ğana ezu tarttı.— Qarañğıda
jasırınıp turıp oq atatın jau küşti jau emes, oğan da jan kerek şığar,
bügingiden keyin özi de mıltığın abaylap közder...
Toy, əyteuir, aman-esen bitkenmen, Bürkittiñ köñilin burınğıdan da
qalıñ qayğı torladı. Eñ aldımen ol özine-özi: «Endi ne isteuim kerek? Qay
jağağa qaray maltuım kerek?» degen suraq qoydı. Bul surağına eş jauap
taba almaytınına közi jetip, bası əñki-təñki bolğan Bürkit üş künnen
keyin Olgasın alıp, nağaşısınıñ aulına jürip ketti.
JOL ÜSTINDEGI SERGELDEÑ
EKINŞI BÖLIM
I
Ögey anaday tüksigen tas qabaqtı quzdardı qaq jarıp, doldana
buırqanıp aqqan Buqtırma özenin jağalay jeñil qara faetonğa qos küreñ
jekken üş jolauşı jele jortıp kele jatır. Jol dəl özenniñ kemerimen
janasa ötedi. Jolauşılardıñ betteri — küngey jaqta. Joldıñ solında
— pışaqpen keskendey tip-tik jartastı Buqtırma özeni. Oñın da —
qatpar-qatpar, basına bult qonğan Altay tauı. Eteginde — buralañday
sozılğan jolğa deyin töbesine qarasañ basıñdağı börkiñ tüser sıñsığan
qalıñ qarağay, aq qayıñ...
Altay taularınıñ ayası qanday tamaşa jazdıgüni! Beluardan kelgen
kök şalğın. Ağaş arasında sayrağan mıñ-san qus. Jartastar tübinen
tulay aqqan aq köbikti bulaqtar... Bulaqtar sonşa köp, qaysısınıñ qay
jerden şığıp jatqanın da añğaru qiın. Qan tamırı sekildenip taramtaram bolıp, jamıray ağıp kelip, tereñ sayğa quyıladı da, jol aldınan
kes-kestey ötip, Buqtırmağa qaray sarılday ağa jöneledi...
Jol say üstine salınğan ağaş köpirden ötip, endi jıqpıl-jıqpıl
jartastardıñ arasımen ireleñdey tarttı. Qalıñ orman tau baurayına
qaray köterile tüsti. Jolauşılardı qorşağan jel müjip, jañbır
qajağan biik quz tastar, adamzat jaratılmastan burın jer betinde ömir
sürgen ğajayıp qubıjıq añdardıñ müsinderi tərizdi.
Degenmen, osı bir alıp tastar, sonau kögildir aspan, kökke sozılğan
jasıl orman mınau mıñ-san bulaqtar, tulay aqqan özen, tınbay sayrağan
qus üni — bəri qosılıp jolauşılardı bir ertegi düniesiniñ ortasına
engizip əketkendey.
Faetonnıñ aldıñğı jağında — atqosşı. Bul — üstinde şidem küpisi,
basında jalbağay tımağı bar, şoqşa saqaldı qısıq közdeu, orta jastan
asıp ketken mosqal adam. Tegi sözge sarañ jan boluı kerek, qaladan
şıqqalı tolıq bir auız söz aytqan joq. Köligimdi birdemege urıp almasam
jarar edi degendey, ünemi saqtıq istep, eki közin jol boyınan bir almaydı.
Jol ıldiğa qaray qular bolsa, attarınıñ bojısın tejey tartıp, örge
qaray qos küreñdi jele-şoqıta ayday jöneledi.
Faetonnıñ artqı jumsaq orındığında — Olga men Bürkit. Ekeui
qatarlasa otırğan. Olganıñ üstinde — toyğa arnap kigen keşegi aq jibek
köylegi. Basına da sol aq jibekten oramal tartıp alğan. Aqşıl betin kün
süyip səl qoñırlanğan. Osınau jupar añqığan tau işi mas etkendey
joldıñ eki jağına alma-kezek maujıray qarap otır. Oğan bəri qızıq, bəri
tamaşa. Osı bir sən dünie kimge bolsa da serpin tərizdi. Anau şoşaq
bastı quz da, mınau jol şetindegi appaq ulpa gül de — bəri Olgağa bir
türli körikti, ayaulı. Dəl osı şaqta jas sulu, jan düniesiniñ asa bir köz
toymas qızığın tapqanday, jan-jağındağı körkem əlemge əlsin-əlsin
quana qarap, uyqılı-oyau küyinde külim qağadı. Al Bürkit bolsa, ol osınau
ğajap dünieni tipti körmegen jan sekildi. Közi tumandanıp, qabağı qata
tüsken. Dəl qazirgidey şattıq saparğa səykes emes, jüdeu ünimen ıñırsıp
«Elim-ay» ənin aytıp keledi.
Öleñ qazaq ömiriniñ serigi. Düniege öleñmen keledi de, öleñmen ötedi.
Qazaq bala, tusa — şildehana istep öleñ aytadı. Kisi ölse — joqtaumen
şığarıp saladı. Kündiz qoy bağıp, tünde jılqı küzetse de, öleñ —
serigi. Qayğırsa da, qamıqsa da, quansa da, şattansa da öleñ —jan serigi.
Bürkit te qazir osı jan serigine ünin qosıp, iştegi uayımın sırtqa
şığarmaq. Endi ol «Elim-aydı» tastap, böten ənge keşti. Ən küyinişti,
zarlı. Sözi odan da beter armandı, qanatsız.
Ömir uzaq jol sındı,
Aldında köp bultarıs.
Janmın sorlı men muñdı,
Arman — azap, jolı alıs...
Qulağım meniñ şaldı ma
Qobız küyin sarnağan?..
Jol endi bir tegistikke şıqtı. Qos küreñ bülkildey sala jelip keledi.
Jan-jağı jazıq dala. Qızıldı-jasıldı gülge bölengen. Jasıl şalğın.
Kökjiekte oynağan kögildir sağım munarlana şudalanıp bir bitpes şeksiz
dünieni añğartqanday... Aspanda aq mama bulttar payda bolıp köleñkeleri
kölikpen qatarlasa sırğidı. Osı bir beykünə köleñke körinisiniñ özinde
de, adamdı qobaljıtar küñgirt tağdırdıñ qauipti bir surqiyä küşi
Bürkitpen qatarlasa jürip kele jatqan tərizdi. Kün tüs əletinen aua
bastadı, biraq uşı-qiırı joq keñ dala jetkizer emes. Bayağı sar jelis,
bayağı sarnağan ən. Bürkit bir kezde Olgağa qarap edi, ol tegis jolğa
şıqqan soñ jumsaq ressorlı faeton terbetip, şıntağındağı tüyilgen
jükke süyenip uyıqtap ketipti, Murnı pısılday, qızıl erni səl aşılıp
tüs körgen janday, əldenege külimsirey tüsip uyıqtap jatır. Appaq aq
mərmərday jumır moynında kün səulesi oynaydı; Bürkit qızığıp ketti,
kenet quşaqtap süyüge de oqtaldı, biraq erşikte otırğan qartañ adamnan
ədep saqtadı. Ol Olgadan közin almay otırıp, tağı da oyğa şomdı.
«Süygen jar! Qanday sulu, qanday körikti lauazım. Tek ananıñ atı ğana
senen qadirli şığar. Biraq o da ömir baqi senimen bir bola almaydı, süygen
jar qur ğana tösektegi qosağıñ emes, odan qımbat, odan qadirli. Mine
süygen jar degen osı. Bola alasıñ ba, Olga, sen mağan osınday jar?
Erteñ jastıq güli solıp, quanış üni qartaya bastağan kezde sen qalana,
men auılıma tartıp jürmeymiz be?.. Joq, joq, Olga onday jan emes. Men
onıñ məñgi süyerimin, auır jolına tañdap alğan serigimin...» Osınday
oydağı Bürkit qaytadan ıñırsıp «Elim-aydı» ayta bastağanın özi de
bayqamay qaldı. Osı kezde Olga oyanıp Bürkitke:
— Bizdiñ üylenu sayahatımızdı tek «Elim-aymen» ğana ötkizuge uəde
bergensiñ ğoy, Bürkit, ə?— dedi külimsirey nazdanıp.
Bürkit Olganıñ qolın ustap, özine qaray aqırın tarta tüsti de:
— Qoydım, qoydım,— dedi kenet jüzi jaynap ketip,— uzaq joldıñ
keyde adamdı uayımğa salatın ədeti ğoy.
Olga birdeme aytayın dep kele jattı da, kenet qolın aldına qaray
şoşaytıp:
— Qara! Qara!—dedi dausı qubıla özgerip.
Bürkit Olga körsetken jaqqa jalt burıldı.
Üş jüz metrdey jerde joldıñ oñ jağındağı belesten özderine qaray
ağıp kele jatqan qoyandı kördi. Bişaranıñ artında qasqır bar ma, qos
qulağın jımırıp alıp, zımıray ağadı. Qorıqqanınan əbden esi şığıp
ketken boluı kerek, aldındağı arbalı adamdarğa da qarar emes, bar
pərmeninşe orği tüsedi. Biraq art jağınan quğan ne qasqır, ne it
körinbeydi. «Jan sauğalağan» sorlı qoyan da endi Bürkitterge tayap qaldı.
Söytkenşe bolğan joq, jolauşılar köktegi aqşa bulttıñ dəl astınan
qoyanğa şüyile aqqan qırandı kördi. Jayşılıqta keregedey jayılatın
qanattarın qazir jiıp alıp, tömen qaray şüyilgende, nağız bir kökten
qulap kele jatqan tas dersiñ. Jazıq dala, qoyan tığılar budır joq. Köp
bolsa bir minut, bişara adıraq köz qandı balaq bolat tUyaq qıranğa jem
bolmaq. Keybir añnıñ tabiği sezimine tañ qalasıñ. Osı qoyan sonau köz
jetpes, bult astındağı özin añdığan ajaldı qalay kördi eken? Əlde
ajaldıñ özin küni burın sezdiretin qudireti bar ma? Degenmen, qıran endi
qanatın jaya, ajalğa arnalğan, bolattay ötkir tırnaqtarın jalañdata,
qandı balaq topşısın bauırınan səl şığara berip, şüyile tüsti. Qoyanğa
elu metrdey. Jolauşılar attarın toqtatıp, üşeui birdey demderin almay
añırıp turıp qaldı. Düniede ömirden tətti ne bar, qıran da jetip, endi
qoyandı ile berem degende, bişara adıraq köz eñ aqırğı küşin jumsap,
pərmeninşe sekirip, jolauşılardıñ arbasının, astına kirip ketti.
Entigin basa almağan qalpında jer bauırlay jata qaldı. Bürkit
añşılardan burın talay estigen, tazı quıp sasqan qoyan keyde qasqırdıñ
apanına kirip ketip, bir jaudan qutılğanmen, ekinşi jauğa jem boladı
dep. Mına paqır qoyannıñ bul jolğısı da sol dalbasa sekildi. Qurıq
boyı qalğan qıran, kerege qanatın jaya, adamğa tüsuge bata almay, arbanı
janay qaytadan kökke köterile berdi. Jolauşılardıñ üstinen bir-eki ret
samğay uşıp sonau küngey tustağı aqşa bultqa qaray zımıray jöneldi.
«Aşıqqan qıran adamğa da tüsedi» dep östitin burın Bürkit. Biraq ol ənemine degenşe bulttan asıp, joq bolıp ketti.
Jolauşılar eñkeyip, endi ğana arbanıñ astına qaradı. Kişigirim
laqtay şığıstıñ surğılt jündi or qoyanı terge malınğan qalpında, qos
qulağın arqasına qaray jımırıp alıp, etpetinen jatır. Tipti jerge
kirip ketkisi kelgendey, jolğa baurın tösey jabısa qalıptı. Eki büyiri
solqılday qağılıp, bar denesi dir-dir etedi. Jolauşılar, qoyan əbden
demin alsın dep tağı da bes-on minut ün-tünsiz turdı da, jəmşik
attarınıñ bojısın aqırın qağıp jürip ketti. Arba üstinen ötip, ananday
jerge uzağanda ğana barıp, qoyan orğıta sekirip, şoqı töbesine şıqtı da,
şoqiıp otıra qaldı. Söytti de jan-jağına, kögildir aspanğa əlsin-əlsin
qarap alıp, «bir ajaldan qutıldım ba, joq pa» degendey, baurın jaza
zımıray jöneldi. Köp keşikpey şuraylı qalıñ şalğınnıñ arasına kirip
joq bolıp ketti.
Bağanadan beri jumğan auzın aşpay añ-tañ bolıp otırğan Olga kenet
şattana küldi.
— Jolıñ bolsın, qoyanım, jolıñ bolsın!..
Bürkit Olgağa kilt burıldı. Əyeliniñ eki beti qızara balbırap,
quanıştan kögildir közi jasqa tolıp ketipti.
Bürkit Olganıñ qolınan ustap jerge tüsirdi de, jol şetindegi toğayğa
töne bitken jartastı körsetti. Qatpar-qatpar qızğılt şaqpaq tastan üyile
jaratılğan biik şınar, nağız bir oylana qalğan kelinşekke uqsaydı.
— Bir kezde bizdiñ auıl osı arnanı basıp, jaylauğa — sonau
Tarbağatay taularına qaray köşedi eken,— dedi ol külimsirep.— Bir jılı
bizdiñ el sol dağdısı boyınşa jıldağı jaylauına bara jatqanda, men
köş-jönekey anau «Kerbez şınar» tübinde tuıppın.
— Qoyşı?— Olganıñ közi jarq ete qaldı.— Bul ara seniñ tuğan
jerin eken ğoy?—Ol jan-jağına külimsirey qaradı. Alıstan belestene
köringen bauraylı, jartastı jalpaq jasıl dalada, şatqal, jıra-saydı
qualay bitken oydım-oydım qayın qarağay toğayları. Köz uşında
jügirgen kögildir sağım. Olga közin almay tañırqana qarap tur.
— Əzi de bir körkem öñir eken!..— Ol endi jas balaşa şattana küldi.—
Munday jerde tuğan adam sözsiz aqın bolıp tuuğa tiisti!
— Sen solay oylaysıñ ba?
Kenet Bürkitti tağı da bir ıstıq sezim bilep ketti, ol əyeliniñ bileginen
ustap, səl özine qaray tarttı da, beluardan keletin kögoray şepti
mayıstıra basıp, «Kerbez şıñğa» qaray jüre berdi. Atşı şal bular
jaqqa burılıp ta qarağan joq, sol erşikte şoqiğan qalpında bir
qozğalmastan ün-tünsiz otır. Erli-zayıptı eki balğın, iissu añqığan
jasıl şalğınnıñ ortasımen kele jatır. Boyların bilep alğan tətti
sezimnen be, əlde osınau jupar tökken ğajayıp dala mas etti me, ekeuiniñ
de közi tumandanıp ketken, şöldep qalğan qos erinderi bir-birine jabısa
tüsuge dayın, biraq olar qumarlıq jalının ədepke köndirin, jay ğana
quşaqtasıp, aqırın jürip keledi. Köp keşikpey, osınau uşı-qiırı joq
tamaşa dala, baqıtqa oranğan keñ dünie Bürkittiñ jürek tübinde jatqan
qayğısın kenet qaytadan oyattı. Quanıştı kezeñniñ qolıñ ketpes armanökinişin esine salatın ədeti emes pe, Bürkittiñ oyına osınau sulu körinis
əldenelerdi elestetip, qaytadan onıñ janın jegen küyzelis bilep jüre
berdi.
— Aqın bolıp tuğannan aqımaq bolıp tuğan köp artıq pa deymin,
Olga,— dedi ol oyına lapıldan kelgen sırın jasıra almay,— aqımaq
bolıp tusañ ömir süru de jeñil. Bul jalğanğa kelgen soñ adam bolıp
öteyin dep qinalmaysıñ. Dünieniñ möldir-layın tañdamaysıñ, tek qarnıñ
toyıp, küniñniñ ötkenine məzsiñ...
Olga Bürkittiñ bağanadan beri ündemey kele jatqanın osınday bir
janına batqan sebepten ekenin sezgen. Sondıqtan da «əbden özi oylansın,
özi şeşsin» dep ündemegen bolatın-dı.
Eriniñ mına asanqayğı sözi biteu jara bolıp kele jatqan Olganıñ
aşıq söylesuine jol berdi.
— Dünie laylı bolsa, ol tunbay ma, Bürkit?—dedi ol sabırlı ünmen.
— Onıñ tunuına şıday almay ağattıq istep jürme, janım...— Kenet
dauısı dirildey şıqtı.— Tek senen jalğız tilegim: sabırlıq et, janjağıña durıstap qara. Biz birdemeni tüsinbey jürgen sekildimiz. Jurt bara
jatqan quanıştı da qara sanaytın tərizdimiz. Özgeler aqımaq ta, tek biz
ğana aqıldımız ba? Osımızdıñ bəri jön be?
Bürkit birden jön dep ayta almadı. Tek biraz jer jürgennen keyin ğana
barıp:
— Ustağan jolım durıs pa, burıs pa, qazir özim de aşıq bilmeymin,
burın bəri de mağan ayqın sekildi edi, ol qazir qalıñ tumanğa enip ketip,
jol taba almay adasqan tərizdimin,— dedi ol oylana. Bürkit kenet əyeliniñ
belinen quşaqtap özine tarta tüsti. Endi olar tipti jaqın quşaqtasa,
qatarlasa jürdi.— Al sağan berer uədem,— dedi ol qaytadan,—tağı da
oylanayın, jan-jağıma üñile qarayın, men birdemeni tüsinbey jürgen
bolsam tüsinuge tırısayın...
Olga sergip ketti.
— Senen tilerim sol ğana,— dedi ol dausı quanğannan dirildep.
Bular bul kezde Kerbez şıñnıñ qasına da jetken edi. Sergeldeñ
köñilge düdəmal bolsa da, dəl osı sətte azıraq tınıs tapqan eki jas
jartastıñ eteginde turıp jaybaraqat joğarı qaradı. Tağı da Bürkittiñ
oyına ötken künniñ bir alıs sureti tüsip ketti me, ol:
— Bizdiñ auıl osı jartastıñ tübinen aqırğı ret köşip etkende, men
jeti jasar edim, onda apam marqum da tiri bolatın,— dedi aqırın
kürsinip.
— Sodan beri osı jartastı umıtqan joqsıñ ba?
— Ömiriñde umıtpaytın keziñ az bola ma,— Bürkit tağı da aqırın
kürsindi.— Ol kezde mağan dünie bir şetine jete almastay keñ körinetin,
al qazir sol keñ dünie bir özim sıymastay tar sekildi. Eger qasımda sen
bolmasañ, mümkin tipti janımdı qoyarğa jer taba almas pa edim dep
qorqamın.
— Tüu, sen qaytadan jüdey bastadıñ ğoy...
— Qoydım, qoydım,— dedi Bürkit kenet eriksiz külip, endi ol jarınıñ
betinen aqırın, uzaq süydi.— Bir sen üşin qanday qayğım bolsa da
umıtuğa tırısayın...
Olga oğan burıla qaradı.
— Eliñniñ qayğısın da ma? — Bürkit jauap bergenşe Olga özi söylep
ketti.— Joq, Bürkit, jigittiñ eñ ulı maqsatı eli boluı kerek. Eli joq
adam, tamırınan ayırılğan ösimdik tərizdi. Men senen onday qurbandıq
tilemeymin. Tek jalğız ötinişim, jaña öziñe ayttım ğoy, eliñ rasımen
qayğılı ma, əlde sağan solay körinip jürgen joq pa, sonı añğarşı.
Qayğılı deseñ, odan bölin demeymin. Quanışımız az bola ma, köp bola ma
— bərin sonıñ jolına qisañ da renjimeymin. Al eger de jaña zaman
halqıñnıñ kökeyine qonıp tursa, sen bölinip qayda barmaqsıñ? Osını
oylasañ, men de, meniñ sağan degen mahabbatım da riza...
Bürkit tağı da tolqıp ketti. «Tek süygen jar ğana munday sözdi ayta
aladı. Tek süygen jürek qana özin de, öziniñ mahabbatın da şın
süyiktisine dəl osılay qiyä aladı. Özi de Olganı osınday bir aqıldı,
tabandı minezi üşin süygen joq pa edi? İə, söytken bolatın. Qazir sol
maqsatı orındalıp turğan joq pa, bunday jar üşin qalay quanbassıñ,
oğan qalay riza bolmassıñ?»
Bürkit Olgağa qayta burıldı. Oğan əyeliniñ kögildir közinde jan
seziminiñ tazalığın körsetip, kirsiz möldir kögildir aspan tunıp turğan
tərizdendi. Onıñ jürek soğısı, oy tolqını «Jürer jolımızdı öziñ taba
bil. Qayda barsañ da men soñıñnan eruge dayınmın» degendi sezdiredi.
Osınıñ bərin jetkizip jatqan til emes, Bürkitke degen adal jürek, adal
mahabbat. Dəl osı sətte Bürkit özine osı bir ömirden de qımbat sezimdi
jaqsı uqtı.
Endi ol jarınıñ köñilin tabayın degendey, oğan tağı da külimsirey
qaradı. Tağı da qolınan ustap, özine qarap aqırın tarttı da:
— Olga, seniñ aytqanıñnıñ bərine de tüsindim, şamam kelgenşe,
halqımnıñ oyın durıs uğuğa tırısayın,— dedi.
Endi olar keyin qaray jürdi. Azdap tınığıp qalğan qos küreñ bular
faetonğa otırısımen, ala jöneldi.
Kün eñkeye bir asudan tömen tüskende, bular qamıstı şalqar köldi
jağalay, qalıñ kök balausalı ıldida sıñsıp otırğan qalıñ auıldı
kördi. Jıbırlağan qaraşa üyleriniñ dəl ortasında on şaqtı aq kiiz üy
oqşaulau tur. Bul, sirə, özi kele jatqan nağaşı eliniñ şonjarı Burabay
bidiñ auılı boluı kerek. Özge qaraşalardıñ baspanalarınan alşaqtau
tigilgen kün şağılısqan aq otaulardıñ eñsesi de biik, qonğan jerleri de
şuraylı. Eñ törinde — Burabay bidiñ on eki qanat aq kiizden turğızılğan
ata şañırağı, Bul üyden bir elu metrdey jerde tartılğan jelide
baylaulı otız şaqtı at körinedi. Er-toqımı alınbağan. Sirə, bidiñ
auılında bir ülken jiın bolıp jatqanday.
Auıldı körisimen, atqosşı qos küreñin ayday tüsti. Kenet şıqqan
kümis qoñıraudıñ dauısın estip, qalıñ it şuıldasa ürip aldarınan
qarsı şıqtı.
— Aldımızdan əzirge itteri ğana şıqtı ğoy mına auıldıñ,— dep
Bürkit atşığa qarap jüdeu ezu tarttı.
Küni boyı til qatpay kele jatqan şal tağı da ədettegisindey küñk ete
qaldı.
— Qorıqqanın sıylaytın qazaq emes pe, körer em seniñ ornıña sət ne
sanaqşı kele jatsa!
Söytkenşe bolğan joq, bularğa qarsı auıl jaqtan bir salt attı şığa
şaptı. Əne-mine degenşe, astındağı tobılğı küreñ dönenin ağızıp jetip
te qaldı. Bürkitterge jaqınday kelip salt attı kilt toqtadı. Jolauşılar
da attarınıñ basın tejedi. Oynaqşığan tobılğı küreñ üstindegi adam
sekirip jerge tüsti de, atın jetektep faetonğa tayadı. Uzın boylı, qara
torı jas jigit. Üstine kigen mayda toqılğan tüye jün şekpeniniñ belin
qıl şılbırmen buıp alıptı. Eki bilegi sıbanulı. Basındağı könergen
buşpaq börkiniñ tısı jırım-jırım. Bir körgennen-aq jigittiñ ne
jalşı, ne kedey adam ekenin aytpay tanuğa bolatın. Əytse de, itterdi
qamşısın kögerip keyin quıp, osı bir jolauşılarğa ədep saqtap, jayau
jürip kele jatqan jas jigittiñ kelbetinde, dene qurılısında, ayaq
alısında aq süyekterge bergisiz bir köz toqtatarlıq qasiet, pañdıq
seziledi.
Jigit arbağa tayay berigi, kilt toqtap, Bürkittiñ betine şıramıtqan
adamday qarap turdı da, alğa taman umtıla tüsti.
— Bürkit! Bürkit ağa!—dedi dausı bala qıranday sañq etip. Jas jigit
qos qolımen Bürkittiñ oñ qolın ayqara qısıp amandasa bastadı. Közi
külim-külim etedi.
— Tura tur... Tura tur... Sen öziñ kimsiñ?— Bürkit te bala jigittiñ
betinen közin almay küle amandasıp jatır.— Yapırmau, Erkebulan emessiñ
be? Bəse, solsıñ ğoy, qanday ülken jigit bolıp qalğansıñ!
Bürkit arbadan sekirip tüsip, Erkebulandı baurına qısıp, mañdayınan
süydi.
— Ömir degen, mine, osı,— dedi Bürkit quanışın basa almay,— ana
jılı men kelgende tay minip, qozı qayırıp jürgen qarşaday jas bala
ediñ. Endi, mine, eki iiniñe eki kisi mingendey jigit bolıp qalıpsıñ!..
— Bürkit endi arbağa kilt burıldı.
— Olgajan, tanıs bolıp qoy, bul — meniñ nağaşımnıñ balası
Erkebulan, Erke,— dedi, söytti de Erkebulanğa qarap:— Mına kisi seniñ
nağaşı jeñgeñ boladı, Atı — Olga,— dep külimsiredi.
— Erkebulan Uyala qızarıp, nağız bir özinen-özi sınıp ketetin şınını
ustağalı turğanday, jalpaq alaqandarımen Olganıñ nəzik, uzın
sausaqtarın əzer ustadı. Sirə, munday sulu qala əyelin birinşi ret körgeni
boluı kerek, betine əlsin-əlsin jautañday qarap, añ-tañ bop külimsirey
beredi. Jigittiñ qısılıp turğan jağdayın sezgen Olga külip jiberdi.
— O, toba, toba,— dedi ol dausı sıñq-sıñq etip.— Menen de adam
qorqadı eken ğoy!..— Söytti de Erkebulanğa özimsine qarap, aşıq ünmen:
— Erkeşka, sen menen ürikpe, biz əli jaqsı dos bolamız,— dedi.
— Bürkit jımiyä ezu tarttı.
— Tüsindiñ be, Erke, jeñgeñniñ ne aytıp turğanın? Sen odan
qımsınba, o da öziñdey qarapayım jan.
Erkebulan ne derin bilmey, əli tömen qarap tur... Bürkit şeşesine erip,
budan jeti jıl burın aqırğı ret osı nağaşı aulına kelgende,
Erkebulan, rasında, tay minip, qozı qayırıp jürgen on eki-on üş jasar
bala edi. Jaqında ğana əke-şeşesi süzekten qaytıs bolıp, Erkebulan
jetim qalğan-dı. Inisiniñ ornına köñil ayta kelgen şeşesi osı
Erkebulandı özimen birge ala ketuge qanşa jalınıp surasa da, tuğantuıstarı: «Bir bala bizge de köptik etpeydi, ağayıñ bolıp bağamızqağamız, oqıtamız»,— dep, bermey qalğan. Ağayın alarda jaqsı, bererge
kelgende qolı sarañ. Bürkit artınan Erkebulannıñ oqımay qalğanın, bir
auqattı jamağayınnıñ malın bağıp, künin körip jürgenin estigen. Biraq
Erkebulandı izdep kelip, öziniñ qasına alıp keter Bürkitte jağday
bolmağan. Özi oqıp jürdi. Al adam qatarına kire bastağannan beri bul
jaqqa kelip turğanı osı. Bul jolı da kele qoyatın emes edi, bir jağınan,
el-jurttıñ əuenin bilgisi kelse, ekinşi jağınan, osı Erkebulan da oyınan
şıqpay qoydı. Eger şaruası naşar körinse, özimen birge qalağa alıp
ketpek. Oqıtpaq. Söytken Erkebulanı qazir mine köz qumarın
qandırarlıqtay jigit bolıptı. Ətteñ, ne kerek, joqşılıqtan qutıla
almağan sekildi, əytpese osınday sımbattı jigitke mınau jırtıq börik,
şekpen şapan, siri etik layıq pa?
Bürkit endi oyın bölip, Erkebulannan:
— Auıldarındağı ne qılğan jiın?—dep suradı.— Qız uzatıp
jatqannan sausıñdar ma?
Erkebulan kenet jüdey qaldı.
— İə,— dedi ol dausın aqırın şığarıp, qamığa söylep. — Jabağı
bayğa Nurjamaldı toqaldıqqa bermek... Sonıñ toyı ğoy.
Jigit endi tipti qayğıra tüsti. Budan əri ne derin bilmey tömen qarap,
etiginiñ üşimen jerdi şuqılay berdi.
Aqın jüregi sezgiş keledi. Bürkit Erkebulannıñ jağdayın birden
tüsindi.
— Sirə, bul toy sağan unamaytın sekildi ğoy?
— Biz Nurjamal ekeuimiz birimizdi-birimiz jaqsı köretin edik.
Qosılamız dep ant ta işken bolatınbız... Endi, mine, küştiniñ atı küşti
ğoy, on jeti jasar Nurjamaldı alpıstağı şalğa toqalğa bermek,— jigit
kenet jerden basın köterip aldı. Ötkir közinde jarq etip bir uşqın payda
boldı.—Munday qorlıqqa köngenşe, Nurjamal ekeumizdiñ ölgenimiz
jaqsı edi...
Erkebulannıñ közinde endi ıza jası kerindi.
— Toqalğa berui qalay?—dedi Olga Bürkitke jautañday köz tastap,—
osı uaqıtqa deyin qazaq arasında köp əyel alu sekildi jeksurın ğurıp
joyılmağanı ma?
Bürkittiñ qabağı tüyilip, iığı salbırap ketti.
Kenet Erkebulan basın tağı joğarı keterdi. Bul jolı onıñ jüzinde
bir senim səulesi payda boldı.
— «Jan bergenge dən beredi» degen. Quday bizdi de bosqa jaratpağan
eken,—dedi ol jadıray.— Bizdiñ bağımızğa, Bürkit ağa, öziñ keldiñ ğoy,
endi Nurjamal ekeumizdiñ juldızımız janatın şığar. Solay emes pe,
Bürkit ağa? Öziñ araşa tüsesiñ ğoy, ə?—Jigit Bürkitke telmire qarap,
asığa söyleude.— Siz aytsañız boldı. Jurttıñ bəri sizdi sıylaydı.
«Nurjamaldı Erkebulanğa ber» deseñiz, Burabay aqsaqaldıñ özi de
söziñizdi jerge tastamaydı...— Endi ol külimsirey bastadı.— O, quday,
kökten tilegenimdi jerden berdiñ be, bizdiñ bağımızğa Bürkit ağanıñ özi
kelgenin qaraşı!..
Bürkit ornınan səl qozğalıp, auıl jaqqa qaradı.
— Burabay bidiñ özi ne deydi?
— Bərin şığarıp jürgen sol qaqbastıñ özi emes pe? Jabağı oğan
öziniñ ataqtı bəyge küreñin sıyğa tartpaq bolıptı.
Olga Pavlovna şıday almadı.
— Qızdı malğa ayırbastağandarı ma? —dedi ol dauısı dirildey
şığıp.— Bürkit, bul ne degen sumdıq?!
Bürkit jauap qayırğan joq, faetonğa otırdı da, atşığa:
— Jürgiziñiz attarıñızdı!—dedi nali söylep.
Auılğa kire bergen kezde bulardıñ qulağına sıñsi şıqqan bir
qayğılı ən estildi. Köñilge muñ, jürekke jara salarday. Əndi aytıp kele
jatqan — qız. Dauısı qoñırqay, ədemi. Ən kömeyinen emes, kökireginen
şıqqanday, bir türli ökinişti, zarlı. Armanına jete almay, orta jolda
jalğız qalğan adamnıñ əni. Jolauşılar «Bul ən qay jaqtan şıqtı?» dep
jan-jaqtarına qarağanşa bolğan joq, qatarlasa tigilgen qos qoñır üydiñ
ar jağınan qara laşıqtan şığıp, qasındağı qoñır otauğa bettegen bir
top qız-kelinşek körindi. Bəri de barın kigen, üsterinde qızıldıjasıldı şapan, kamzol. Bastarındağı taqiyä, kəmşat böriktiñ ükileri
jelmen oynap bulañ qağadı, keudelerindegi kümis alqaları eñkeyip bara
jatqan kün səulesimen şağılısıp jarq-jurq etedi. Ayağın erkeley
attağan sayın, bilektey etip örgen uzın burımına taqqan şolpıları
şıldırlay tüsedi.
— Eñ aldarında — suñğaq boylı, qos burımı tögile jerge tüsken,
oymaq auız, bota köz, aq quba sulu qız. Üstinde — qos etek aq köylek,
şetin altın oqamen kömkergen qızıl barqıt kamzol, beli qınalıp
üzileyin dep turğanday. Basında — kümis teñgeli ükili taqiyä. Janındağı
özge qurbı-qurdastarına qarağanda edəuir boyşañ. Uzındau kelgen appaq
moynına kögildir şayı oramaldı ülbirete bos tarta salğan. Bul —
Nurjamal. Bir körgen adam, əlsin-əlsin qaray bergisi kelerdey, özi de sulu
eken! Özge qızdarğa qarağanda köp qoñır qazdıñ ortasındağı aqqu tərizdi,
boyı da biik, tür-kelbeti de böten. Möldiregen bota közi jasqa tolı,
aqşıl jüzi asa qayğılı. Öleñ aytıp kele jatqan osı Nurjamal.
Ol jañağı qoñır otaudıñ işine kirdi de, köp keşikpey qayta şıqtı.
Otaudıñ bosağasın attap, esik erneuin quşaqtap, sızılğan qoñır
dauıspen qoştasa sıñsidı.
Qoş aman bol, ağayın, qoş aman bol,
Şekkeli tur bir sorlıñ alısqa jol.
Basqa tüsti, men bildim, bul jalğannıñ
Şattığınan eken ğoy qayğısı mol...
Ata-anağa qız sorlı jasta bala,
Er jetken soñ bar qunı bes-aq qara...
Oynap-külip birge ösken zamandastar,
Sağınğanda joqtarsıñ eske ala...
Qız dausınan bulıqqan jastıñ solqılı estildi.
Aq otaudan bir qartañdau əyel şığıp, qız tobınıñ soñınan erip kele
jatqan arbağa masatı qızıl kilem əkep saldı. Arba üsti osınday türli
zatqa tolı. Nurjamal tobı endi kelesi üyge qaray bettedi.
Bağanadan beri osı toptan kezin almay añ-tañ bolıp otırğan Olga
kenet:
— Bürkit, bul ne?— dedi.
— Uzatılğan qızdıñ aulımen qoştasuı.— Bürkit aqırın kürsindi.—
Qız uzatılar aldında üy-üyge kirip öleñmenen qoştasadı. Ər üy oğan
tiisti enşisin «jasauın» beredi. Bireu körpe, bireu jastıq, bireu kilem.
Ərkim öziniñ haline qaray, biraq qızdı bos şığarmaydı...
— Qanday tamaşa dəstür!—dedi tolqıp ketken Olga Pavlovna..—
Qanday tamaşa dəstür!—dedi ol qaytalap.
Bürkit ündegen joq. «Dəstürdiñ bəri osınday tamaşa bola berse
jaraydı ğoy» degendey, ol aqırın jüdey ezu tarttı da qoydı.
Bürkittiñ köligi auıldı sırttap, keñ jauırın ülken alañnıñ tor
jağına qaray bettep kele jatqan-dı. Faeton büyrekteu bölek turğan üş
qoñır üydi bökterley burılğanda, jañağı qız tobı kes-kestep kezdese
ketti. Qos küreñ de toqtay qaldı.
Sıñsu da pışaq keskendey tındı.
Faetonmen qatarlasa jelip kele jatqan Erkebulan atınan tüsip, keyin
şegindi. Közinde ıza men jas aralap, ləm-mim dep til qatar emes. Bası
tömen salbırap ketken.
Olga Pavlovna qarama-qarsı kep toqtay qalğan qız tobınıñ aldında
turğan Nurjamaldan közin alar emes. Osınau bir tömen qarap, ündemey
qatıp qalğan dalanıñ jas suluı şınında, Olga Pavlovnağa hor
qızınday asa körkem bolıp körindi.
Munday da sulu qız boladı eken-au!—dedi ol aqırın kübirley tañdana,
söytti de, səl keyinirek turğan Erkebulanğa burıldı. Olga Pavlovna
jigittiñ de sımbattı, körikti ekenin endi anıq añğardı — Bular bir-biri
üşin jaratılğan jandar eken!—dedi ol.— Ekeuiniñ qosıluına
qolımızdan kelgen jərdemimizdi ayamauımız kerek.
Jat jolauşılarğa qur sıbırlay amandasıp, ündemey qalğan qızkelinşek tobınan bir qara torı, oynaqı közdi kerbez kelinşek suırılıp
alğa şıqtı.
— Jolıñız bolsın, mırza, jolıñız bolsın,— dedi ol qolın
keudesine ustap, basın iip səlemdesip.— Erkemniñ bağı janar, sizdey
qadirli ağası qasiretti toyınıñ üstinen şıqtı ğoy.
— Aytqanıñız kelsin, qurbım,— dedi Bürkit te ağa jolımen jastardı
qurmettey.— Nurjamaldıñ qızığına bergen meniñ de ülesim, alıñızdar,
— dep ol tos qaltasınan bumajnigin şığardı da, sol qalpımen
kelinşekke usındı.
Kelinşektiñ jüzi jaynap ketti.
— Raqmet,— dedi ol quana külimsirep, bumajnikti alıp jatıp.
Bağanadan beri tömen qarap, ündemey turğan Nurjamal basın endi ğana
köterdi. Arba üstindegi Bürkit ekenin boljap, ayağın alğa qaray basa tüsti
de:
— Ağatay, qutqara köriñiz!—dedi de, ərmen qaray söyley almay,
solqıldap jılap jiberdi.
Bürkittiñ jüzinde kenet bir asau uşqın payda boldı.
— Nurjamaldıñ üyi qay jaqta edi, atıñızdı solay qaray burıñız,—
dedi ol at aydauşığa,— sol üyge tüsemiz.
Qız-kelinşek dabırlasa Nurjamaldıñ üyin körsetti.
Qos küreñ bastarın jerge sala, kilt burılıp, keyin qaray jele
jöneldi.
Burabay aqsaqaldıñ on eki qanat aq boz üyiniñ janında Bürkitti kütip
turğan top adam aqınnıñ basqa üyge bettegenin körip, bir-birine tañdana
qarasıp, qaraşağa qaray ketip bara jatqan oqığan azamattı kekesin sözben
tüyrey, işke qaray kire berdi...
...Burabay aulına qoñsı kelip qonğan etikşi Ədilbek qarjas ruınan
şıqqan kirme bolatın. Orta jastan asıp ketken Ədilbektiñ mañdayıma
bitkeni eki siır, bir tüye, on şaqtı qoy-eşki. Eki siırı — balalarına aq
qoy-eşkisi — jıldağı soğımı, al ülek tuqımdas qara narı—jurtpen
birge jaylau, qıstauına köşip-qonatın köligi. Bul maldardıñ süt-mayı,
jün-jurqası şiettey segiz balası bar Ədilbektiñ üyine juğın da
bolmaydı. Kömek berer erjetken ulı joq. Balalarınıñ eñ tuñğışı
Nurjamal, o da biıl ğana on jetige jetti.
Burabay auılı orıs poselkesindey egin egip, baqşa salatın auıl emes,
bar önerleri mal bağu. Al Ədilbekke kelsek, bunıñ üy işin asıraytın,
bireuden kem, bireuden artıq kün köreri — öziniñ on sausağınıñ şeberligi.
Ol küz tüse auıl-auıldı aralap etik tigedi. Söytip tapqan azın-aulaq
qarajatı, qolındağı azıraq malına qosımşa jərdem boladı.
Əytkenmen, qısqa jip kürmeuge qaydan kelsin, bir qora janğa bir adamnıñ
tapqanı jetpey, Ədilbek joqşılıqtan bir qutıla almay-aq qoydı. Osı
it joqşılıq onı köp jağdayda el juandarına kiriptar etetin. Bireuinen
sauınğa bie alsa, bireuinen azğantay malına şabılmay qalğan jerin
suraytın. Mine, osınday qısqa qoldılıq Ədilbekti auıl aqsaqalı
Burabay bidiñ aytqanına köndirdi. Büldirşindey bolıp ösip kele jatqan
jasöspirim Nurjamalın azğantay mal üşin alpısqa kelgen, qisıq köz,
bükir şal Jabağığa əyel üstine bermek boldı.
Ərine, etikşi Ədilbek bul kelisimniñ Nurjamalğa obal ekenin jaqsı
biledi. Biraq amal ne, ortada jürip qayda ketpek, bəygi küreñ Burabay
baydıñ kökeyin tesip baradı. Onıñ degbirinen qalay qutılmaq? Könbegen
künde tabarı ne? Auıl ağası Burabay rizalığın berse, ozbır Jabağı
qorğansız üydiñ könbegenine qarar ma, jigit jinap, bir tünde Nurjamaldı
tartıp əketuden de tayınar ma?
Qos küreñ jekken jolauşılardıñ öziniñ üyine qaray bettegenin, üy
sırtında dəret alıp otırğan Ədilbek anandaydan-aq kördi. Qapıl-qupıl
juınıp, şəynegin janına kelgen bir qara domalaq balasına berdi de, özi
qonaqtardı kütip aluğa qarsı jürdi.
Kelgen adamdardıñ kim ekenin bilgen etikşi məz-meyram bolıp qaldı.
Ol kezde qazaq oqırmandarınıñ atına el qanıq. Əsirese Bürkit tərizdi
aqın uldarınıñ atağı jer jaradı. Bul kelgen Bürkittiñ özi ekenin bilip,
Ədilbek janın qoyarğa jer tappadı. Osı bir el arasına əygili bola
bastağan jas darın Nurjamaldıñ toyına kelinşegimen ekeui ədeyilep
kelgendey, qanday qurmet körsetudi bilmey bəyek boldı. Törge körpe
töselip, arnalıp qazan asıldı.
...Bürkitter juınıp-şayınıp, kiimderin tazalap, özderin jeñge
keltirgenşe, ekindi de tayandı. Söytkenderinşe, buı burqırağan sarı
samaurın da üyge kirgizildi.
Ədilbektiñ bes qanat kiiz üyi. Üy degen atı. Qaraqurımdanıp tozğan
tesik-tesik tündikten sırttağı jarıq ürker juldızınday bıjınap
körinedi. Üy işinde bəlendey közge tüser zat joq, eski bir-eki tüs kiiz,
tozığı jetken alaşa, sırı tüse bastağan oyu salğan kebeje, aq qañıltır
sandıq... Tek oñ jaq burışta ədemilenip jinalğan jupını ğana jük. Sirə
Nurjamaldıñ jasauı boluı kerek, işinde eki-üş tıstı qus jastıq,
qızıl səten sırğan körpe, oyu salğan qara tekemet.
Bala-şağanıñ bəri sırtqa quılıp, üy işinde jerge jayılğan keñ
toqıma dastarqandı qorşalay on şaqtı auıl adamı otır. Dastarqan
üstinde barmaqtay bolıp pisken qoñır bauırsaqpen aralas qurt, irimşik
tögilgen. Eki-üş jerge may qoyılğan. Auıl adamdarınıñ arasında ana
jolı Bürkit aulına tünegen Təkejan qart ta körinedi. Auılı bul aradan
şalğay bolğanmen de, qarğa tamırlas qazaq emes pe, şaruası bolıp, əlde
ağayın quıp kelgendey türi bar.
Törde, qonaqqa degen eñ sıylı jerde — Bürkit. Janında Olga joq. Ol
kelisimen-aq, qız-kelinşektermen tanısıp ta ülgergen. Qazir solarmen
birge böten üyde. Jurtqa şay quyıp otırğan — aq sarı kelgen kelbetti
əyel. Bul — Nurjamaldıñ anası. Bir kezde körikti adam bolğanı əli de köz
tartarlıq öñinen bayqaladı. Söytse de, dünie qiındığın az körmegeni de
sezilip tur. Mübarek jüzin əjim basqan. Üy işindegiler toy-dumanğa
jinalğan auıldıñ bos belbeu, ken, balaq erikkenderi emes, jaman şapan,
jırtıq etik kedeyler. Sözderi de toğışar, qarnı toq mırzalardıñ
sözindey jaqsı at, jüyrik tazı, alğır bürkit jayında emes, kündelikti kün
köru, keñes ökimetinen özderiniñ küter tilekteri turalı.
Bağanadan beri öziniñ oyındağı müddesin aytuğa qisının taba almay
otırğan Bürkit bir sözdiñ reti kelip qalğan sətte Ədilbekke qaray burıla
tüsip:
— Ədeke,— dedi sıpayı ünmen, — kelgeli tıñdap otırmın, teñdik
turalı söylegende bərileriñiz de bauır jaza arşındaysızdar. Al sol
teñdikti öz balalarıñızğa nege qimaysızdar? Siz ğoy, uıljığan bul
turpatıñızdı eki əyeli bar alpıstağı Jabağığa bermeksiz. Bunıñız
durıs pa? Əlde qız balanı malğa satuğa bolmaydı degen keñes ökimetiniñ
zañın bilmeysiz be? Bilmeseñiz, men sizge estirteyin, munday zañ bar.
Bürkit üyine qaray burılğannan: «Bular meniñ üyimmen ne izdep kele
jatır?» dep bağanadan beri küpti bolıp otırğan Ədilbek endi qadirli
qonağınıñ bir sırına tüsingendey boldı. «Bası auırmağannıñ qudayda
ne şaruası bar. Qaydan bilsin, meni qarşaday balasın özimdey şalğa
jetiskennen berip otır dey me eken bul beybaq!»— dep Ədilbek iştey
renjip qaldı. Sol renjudiñ qarqınımenen:
— Jurttıñ bəri «zañ, zañ» deydi,— dedi şaydı bir urttap səl qabağın
tüyip.— Sol zañdarıñ qayda? Mümkin, qalañda onday zañ jüretin şığar.
Al bizde...— Ol auır kürsindi.— Burabay sekildi maldılardıñ zañı
jüredi... Köñiline unasañ — sauının beredi, qıtığına tiseñ — aştan
öltiredi, öytkeni jer de, su da sonıki...
Bujır bet, seldir eşki saqaldı Şalabay degen şal Ədilbektiñ sözin
unatpağan, üy iesine ala közimen bir qaradı da:
— Artıq söylep, qudayğa künəqar bolma, Ədilbek,— dedi kesesin jerge
qoya tüsip,— osı auıldıñ azıp-tozıp, joq bolıp ketpey otırğanı da sol
Burabaydıñ arqası emes pe. Ol bayğus Janğabıldıñ qara şañırağına ie
bolıp, ağayınınıñ qamın jep otırğan joq pa? Bile bilseñ şınjır
balaq, şubar tös Jabağımen jaqın bolğalı turğanıñ da sonıñ kömegi. Öz
basım jamanday almaymın Burabaydı, üy tigip, tütin tütegenim sonıñ
arqası... Kömegin eşkimnen Burabay ayağan emes.
Bürkit kelgeli ündemey otırğan Təkejan qart aldındağı kesesin səl
keyin sırğıtıp qoydı da, Şalabayğa alğır qıranday tüyile bir köz
tastap:
— Zatım Jañğabıl dep iegiñ qışıp otır ğoy, Şalabay,— dedi ol
mısqılday külip,— əytpese əlgi söz qara qasqa kedey seniñ aytatın söziñ
be? Körip otırğan qızığım Burabaydıñ arqası deysiñ. Burabay sağan
jumaq ornatıp bergendey tasisıñ... — Təkejan endi şarşağan adamday
qayğıra söyledi.— Jaraydı, Burabay sen aytqanda jomart-aq bolsın. Al
sol jomarttıq oğan qaydan keldi? Osınau ien dalanı jaylap jatqan qosqos jılqınıñ arqasında bolar. Biraq Burabay mırza sol qaptağan malın
özi eñ bolmasa bir kün bağıp kördi me eken?
Şalabaydıñ şegir közi şapıraştana qaldı.
— E, ondağan malşısı turğanda Burabay mal bağıp jındanıp ketti
deysiñ be,— dedi ol, Təkejannıñ ne aytqalı kele jatqanın tüsinbey,
abaylamay söylep.
Təkejan qart Şalabayğa endi öz oyın jaylap tüsindire bastadı.
— Ərine, solay. Malıñdı bötender bağıp, ösirip jatsa, künge küyip,
suıqqa toñıp ne şaruañ bar. Al sol maldı ösiretinder ne qızıq körip
jür? Qur joqşılıqqa şırmaluda. Qızıqtıñ bəri Burabaylarda. Joq,
Şalabay, bunıñ bəri durıs emes. Bizge budan təuir ömir kerek.— Təkejan
törde otırğan Bürkitke burıldı. — Osı jasqa kelgenşe men dünieden az
mehnat körgen joqpın, Bürkit şırağım,— dedi ol aqırın ühlep,—
sondıqtan da bolar, künnen-künge köz nurım kemi bastadı. Biraq təñirden
tilegim, biz körmegen qızıqtı, jastar, sender körse eken deymin.
Bürkit jurt qadirleytin aqsaqaldıñ sözin ile ala jöneldi.
— Onday tilekti siz tileysiz ğoy, Təke, biraq jurttıñ bəri sizdey oylay
ma?— Ol köziniñ qırın Ədilbekke audardı,— Bügin, mine, osı auılda toy
bolıp jatır. Jastar da, kəriler de məz-meyram, biraq sol toyğa özgeden
göri quanuğa tiisti Nurjamaldıñ eki közi jasta, köñili qayğıda... Albırt
jastıñ süyeri de, küyeri de basqa adam ekenin kim oylap otır?..
Ədilbek özine arnalğan söz salmağın añğarmay qalğan joq, Bürkit oyına
əbden tüsinip otır. Söytse de, birden jauap bere qoymadı, şayın bir-eki
urttap, aldında jatqan qurttıñ şetinen bappen tistedi de, kesesin oñ
qolına ustağan qalpında:
— Qurbıñ qamın oylağanına köp raqmet, Bürkit qalqam,— dedi,— eger
azamat bitkenniñ bəri öziñdey bola berse, biz de büytip joqşılıqta
şırmalıp otırmas edik qoy... Ətteñ ne kerek, köñil jüyrik pe, kök dönen
jüyrik pe, aqıl — aytuğa jeñil, orındauğa auır...— Endi ol jüdey küldi.
— Ərine, sen əkeñ Küntuar sekildi qarapayım adam emessiñ. Sen oqığan
azamatsıñ aqınsıñ. Sen bizden göri jazıqsız jannıñ köz jasın da
tezirek köresiñ, qurbıñnıñ zarın da tezirek estisiñ, biraq bizdiñ
ömirimizden ne bilesiñ?— Kenet Ədilbek Bürkitke tesile qaradı.— Əkeñ
körgen joqşılıqtı, əkeñ körgen qiındıqtı sen kördiñ be? Ərine, körgen
joqsıñ. Sondıqtan da eliñniñ, jurtıñnıñ halin bilmegendikten ğana
barıp bötenge ayıp tağasıñ.
Ədilbek səl ündemey qaldı da, kesedegi şayın birer urttap:
— Sen jaña meniñ Nurjamalım turalı söz qozğadıñ,— dedi ol
Bürkitke qayta burılıp,— bunıñ ərine, qurbıña janıñnıñ aşığandığı.
Al sonda öz balama meniñ janım aşımaydı dep oylaysıñ ba?
— Janıñız aşısa, qalay onıñ köz jasına qaramay otırsız?
— Köz jası jer astınan şıqqan bulaq emes, bügin aqsa, erteñ
qurğaydı, quday tek qolına qonğan baq qusınan ayırmasın,— dedi
Ədilbek.— Sen Nurjamaldıñ bügingi qayğısın körip ayaysıñ, al men
erteñin oylap quanamın. Endi meniñ tuñğışım kedey əke-şeşesi tərizdi
joqşılıqtıñ auır azabında bolmaydı, üstinde üyi, aldında ası boladı.
Biz buğan şükirşilik etemiz...
Üy işi ün-tünsiz, bir adam Ədilbektiñ sözin böler emes, bəri qalıñ oyğa
ketkendey, qoldarındağı keselerinen bastarın almay, ıstıq şaydı
asıqpay urttap pıs-pıs etedi.
— Siz şükirşilik etesiz, Əbeke,— dedi Bürkit dauısı dirildey şığıp,
— biraq onday ömirge Nurjamal şükirşilik eter me, sonı nege
suramaysız?
Ədilbek jauap qayırmadı, ayıptı janday tömen qarap şayın urttay
berdi. Dəl osı kezde şay quyıp otırğan Nurjamaldıñ şeşesiniñ kenet
solqıldap jılağan dauısı estildi.
Eşkim oğan qoy demedi, ana qayğısına tüsingendey, özara üfley
bastadı. Əldekimniñ:
— Ua, it joqşılıq!—degen küyzelgen üni şıqtı.
— Tuğan balasın malğa satu oñay bolıp pa...
— Teñi bolsa eken-au...
— Qaytsin bişara, ana ğoy...
Bürkittiñ jüregi uday aşıp əketip baradı. Nurjamalğa degen ayanış,
ağalıq, adamdıq sezim, osınau joqşılıqtıñ şırmauınan şığa almay
dalbasalap otırğan jandarğa degen küyinişke, qasiretke aynaluğa tayau...
Ol dəl osı sətte Nurjamaldıñ əke-şeşesiniñ qinaluı arqılı, bükil
eliniñ qanday jağdayda ekenin añğarğanday. Biraq bunıñ bəri Bürkitke əli
de kömeski, tüsiniksiz... «Qazaq, ult, avtonomiyä» degen öziniñ murattarımen
Nurjamaldıñ baqıtsız mahabbatın, Ədilbektiñ öz balasın özi malğa
ayırbastauğa məjbür bolğan halin baylanıstıra almay, iştey alay-tüley.
— Jə, qatın, boldı, jasıñdı sürt,— dedi kenet Ədilbek dauısın səl
köterip. — Bürkitjan seni jılatayın dep aytqan joq əlgi sözdi,
qurbısına janı aşığandıqtan aytıp otır. Nurjamalğa qiyänat ekenin
özimiz de bilmeymiz be, toy üstinde nesine bozday qaldıñ...
— Keşiriñiz, apa,— dedi Bürkit tolqi söylep,— jaña jolay Nurjamal
men Erkebulandı körip edik. Şıday almadım.
— Qalqam-au, sen Nurjamaldı bir-aq ret kördiñ ğoy,— dedi ana öksigin
basa almay,— al men... Nurjamaldıñ jayın menen artıq bilemin deysiñ
be?...
Ana jasqa bulığıp, sözin ayta almay, tına qaldı... Özgelerde de ün
joq.
— Nurjamaldan böten bizdiñ üyde... əli de jeti bala bar... Eñ ülkeni on
altığa şığadı... Bərin de adam etu kerek... Bərine de kiim, tamaq kerek...
Jurtta tağı da ün joq.
Ana tağı da jılap söyledi.
— Nurjamalım arqasında, bireu bolsa da siırıma siır qosıldı.
Keler jılı qaşatın bir-eki torpaq keldi. Jastar «qurısın qalın mal»
deydi, al men qurısın büytken ömir deymin...
Şiettey jas balalardı qaytsem adam qılamın, qaytsem solardıñ
qarnı aşqanın körmeymin, dep jol tabalamay jantalasqan sorlı ana! On
sausağınıñ özgesin sau alıp qalu üşin, bireuin qimaq! Özegi örtenip tursa
da qalğan jeti balanı jılatpaymın dep Nurjamalın qurbandıqqa
şalmaq!
Bürkit ne derin bilmey tömen qarap, dastarqannıñ şetin uqalay berdi.
Ana kezinen parlağan jasın tıya almay, kenet üyden ata jöneldi.
Üydegi adamdar burınğısınan da tünere tüsti. «Tek osınıñ bərine sen
ayıptısıñ» degendey Şalabay ğana Bürkitke eki közi şapıraştana tesile
qaradı...
Əli ləm-mim degen jan joq.
— Biıl şöpterin şığımdı eken,— dedi Bürkit ne derin bilmey,
jurttıñ köñilin böten jaqqa audarmaq bop.
Otırğandarda tağı da ün joq.
Bürkit qaytadan oy teñizine süñgi jöneldi. «Azdağan kün körisi bar
Ədilbektiñ küyi mınau, al taqır kedeylerdiñ jayı qanday? Biz bolsaq ult,
jeke avtonomiyä deymiz, al mına bişaralar qalay kün köremiz dep şarq
uruda... Əli bireui jeke el bolayıq dep tilek aytqan joq. Bərinde qaytsek
joqşılıqtan qutılamız degen kökeykesti arman... Qazaq halqınıñ tegis
hali osınday ma? Osınday tarşılıqta bizdiñ: «Qazağım, elim, ult bol,
jurt bol!» degen uranımız toñıp sekirgendik emes, toyıp sekirgendik
sekildi-au, sirə...»
Bürkittiñ oyın Təkejan qart bölip jiberdi.
— İe, şırağım, biıl şöp bitik, biraq odan kedeyge keler qanday payda
bar? — dedi ol kesesin töñkerip, — oruğa jaraytın şuraylı jerdiñ bəri
əli bay-manaptardıñ qolında.
Təkejannıñ sözin esikke tayau otırğan jırtıq şekpendi, alpamsaday
jigit qostay jöneldi.
— Təkeñ durıs aytadı,— dedi ol,— jerdiñ şuraylısı da, qolaylısı
da auqattılardıñ enşisi. — Ol dəl bireumen talasqalı turğanday dereu
jüginip aldı. — Al biraq ünemi onday ədiletsizdik bola bermeytin sekildi
ğoy. Jaqında Tölebay mırzanıñ kiresimen qalağa barıp qaytıp edim, bir
jaqsı sıbıs estip keldim. Jurt arasında baydıñ jerin kedeylerge bölip
beredi eken degen söz tarap ketipti.
— O, quday, bere kör! —dedi törge tayau otırğan bir sekpil bet şal,
jaqsı habarğa quanıp ketip.
— Qay malıñdı bağasıñ baydıñ jerin alğanda? — dep Şalabay
jaqtırmay küñk ete qaldı.
— Ey, Şalabay, iritki salmay tiış otır,— dedi qaladan habar əkelgen
jañağı sarı jigit. — Jayatın malım bolmasa, egin salamın. Tek jer
bersin de, onda kedeydiñ küyi jöndeledi.
— O döyt degen! — Şalabay da şaptığa söyledi. — Jer bersin-aq,
sonda ne egesiñ? Tuqımıñ qayda, soqañ qayda?
— Jer berse, qalğanın körşiles orıs zaymkesinen qarızğa alamız. —
Sarı jigit tekke jüginip almağan eken, eki közi jaynap, qopañ-qopañ etedi.
Qızıp ketse Şalabaydı bas saludan da tayınar emes.
Sirə, jigittiñ urda-jıqtau sotqar minezi Şalabayğa da məlim bolu
kerek, bəseñsi tüsip, miñgirley söyledi:
— Qaydam... Keñes ökimeti bərin beredi dep jürgende öliñnen de,
jeriñnen de birjolata ayırılıp qalmasañdar ne etsin...
Bürkit mırs etip külip jiberdi. «Mınau Şalabay dəl menen ausayşı...
Biraq elim, jerim degen sözdi kim üyretti eken buğan? Joq, joq, bul onıñ
sözi emes, künin köre almay jürip, el qamın oylau Şalabaydıñ nesin
alğan?»
— Ey, Şalabay, sen qay «jerimnen» ayırılam dep qorqıp otırsıñ? —
dedi öjet sarı. — Əlde biz bilmeytin tığıp jürgen jeriñ bar ma?..
Şalabay taysalaqtay bastadı.
— Qaydağı jer... Əşeyin, sözdiñ reti kelgen soñ aytıp otırmın da.
Ömir boyı mal bağıp ösken qazaqqa egin egu qolaylı is emes degenim ğoy...
— Öziñ soqır bolsañ, bötendi de soqır dep oylama, Şalabay. Aytıp
otırğanıñ bəri qate,— dedi Təkejan,— qaşanğı bielige köziñdi satıp
qımız işip, ağayınnıñ ösek-ayañına kirisip bos jüre beresiñ? Odañ da egin
egip, kün körgeniñ jaqsı emes pe? Özgeni bilmeymin, kelesi jıldan bastap
bizdiñ auıl osını istemek.
— Men de solay deymin. — Öjet sarı sözge tağı kirisip ketti. — Eger
de meniñ aytqanıma özge ağayın-tuğan könbese, bularmen qaşanğı
qırqısa berem, qatın-balamdı jalğız siırıma tiep alamın da,
Sarıkölge bir-aq tartam.
— Asıqpa, Əbdirahman, Sarıkölde de bos jatqan jer şamalı,— dedi
Təkejan,— qoldan kelse jaña küniñniñ osı arada şıqqanı jaqsı.
Baqıtıñdı eñ aldımen öz jeriñnen izde...
— Mına Şalabay sekildiler izdetetin türi joq bolıp tur ğoy.
— Ökimet zañı şıqsa, Şalabay tügil, Burabay da qıñq ete almas,—
dedi külip Təkejan. — Əli de bolsa, şıdap baq, sen estigen qauesetti men
de estidim...
Bürkitti tağı da oy bastı. «Bulardıñ qol sozğanı tek Keñes ökimeti
eken ğoy? Buları qalay? Rasımen rahat ömirdi bular tek Keñes ökimetinen
ğana kütetin sekildi. Sonda meniki qay sergeldeñ? Əlde nadan halıq eş
nərsege tüsinbey, bosqa lağuda ma? Al özimniñ ne tüsingendey jayım bar?
Gavrilov, Hasenderdiñ men qurlı aqılı bolmağanı ma? Joq, joq, mına
otırğandardıñ tilegi qulqın tamaqtıñ qamınan şıqqan ğana arman. Biz
sekildi el qamın oylaytın adal uldarınday idealdarı joq,- Al Gavrilov,
Hasen bolsa, olar osı otırğandar tobınıñ joqtauşıları...»
Osı kezde üyge bir bala jigit kirip keldi. Ülkenderge səlem berip
bolğannan keyin, Bürkitke qarap:
— Bürkit ağa, sizdi Burekeñ üyi kütip otır, orıs jeñgeydi ala kelsin
dedi...
Ündemey qalğan Bürkitke Təkejan qart:
— Bar, şırağım. Astan ülkenimiz joq, qolıñ bosasa kelersiñ, mına
jurtıñ senimenen əli de söyleskisi kelip otır ğoy.
— Jaqsı. Men köp keşikpey oralarmın.
Bürkit dalağa şıqtı. Közine Olga körinbegen soñ, «jastarmen jürgen
şığar» dep joramaldadı da, bala jigitke erip, Burabaydıñ üyine qaray
ayañdadı.
...Bul kezde Olga auıldıñ şetindegi bir kedey jesir əyeldiñ üyinde
otırğan-dı. Qasında bir top qız-kelinşek. Işinde Nurjamal da bar.
Bürkit kelip əkesiniñ üyine tüskennen keyin, onıñ köñilinde de emis-emis
düdəmal senim payda bolğan. Erkebulan men Bürkittiñ apalı-inili
adamdardıñ balaları ekenin Nurjamal da jaqsı biledi. Bürkit sekildi
ardaqtı aqınnıñ sözin el-jurtı jerge tastamas degen de ümiti mol.
«Ərine, Bürkit ağa Erkebulanmen ekeumizdiñ tağdırıñızğa şın nietimen
aralasar bolsa, — deydi ol işinen,— onda sözi jerde qalmas. O, quday,
Bürkit ağanıñ ıqılasın şın audara kör». Osınday tilektegi Nurjamal
təñirge jalbarınuda. Öytkeni bağana bir qaltarısta Erkebulan oğan
«Bürkit ağa bar jağdaydı biledi» degen. Sondıqtan da jüzine səl reñ
kirgen. Əytkenmen de köñil küpti, jürek qorqınıştı. «Qızıl tülkige
şüyilgen qara bürkittey alıstan ədeyi izdep kelgen kəri Jabağı bay
Nurjamaldı tırnağınan bosata qoyar ma eken? Tım qandı balaq
qayırımsız deuşi edi...» Sonda da Nurjamal jürek qobaljuın ümitke
jeñdirip, sırtına sır bergisi kelmeydi. Qurbı-qurdastıñ, Burabay men
Jabağınıñ añdıtıp qoyğan keybir surqiyä əyelderdiñ közin boyap, janına
batıp bara jatqan asa auır jara joqtay, keyde külimsiregen, külgen
boladı. Tek qırağı köz, adam jüreginiñ tereñ sırın ğana tüsine biler jan
ğana Nurjamaldıñ bul qılığınıñ bəri aldamşı körinis ekenin añğarar
edi. Onıñ sonau bir qara suday tuna qalğan qaraqat köziniñ tuñğiığında
taysalmas şeşimge kelgen bir ğajap sezimin bayqar edi. Rasında da,
Nurjamal jurt közine jaybaraqat aldamşı qılıq körsetkenmen de, özi
bir berik şeşimge bel buğan edi. Birin-biri şın jürekten süygen eki jas,
qoldarınan böten eşteñe kelmese, tün jamıla qaşpaq, bolıp uədeleskendi. «Jabağığa qor bolğanşa, senimen birge ölgenim jaqsı. Qaytseñ de eki
at tauıp, meni ürker şığa auıldıñ sol jağındağı sayda küt. Tiri bolsam
kelem»,— degen ol Erkebulanğa tañerteñ küyeuler kele jatır degendi
estigende. Mine, osı bir uəde oğan qazir qayrat bergendey. «Bürkit ağanıñ
qolınan eşteñe kelmegen künde de, kəri quzğın Jabağıdan qutılar
jolım bar» degen ümit, jas suluğa qız-kelinşekterge küle qarap, iştegi
sırın jasıra tüsuine ülken kömek bolğan. Mine, osı oy, osı tilek —
Nurjamaldı bilegen küş. Al sırtqı jaybaraqat beyne — iştegi sırdı
jasırğan qur perde.
Qız-kelinşekter Olganıñ qazaqşa söylegenine qızığıp, onıñ
üstindegi kiimine, qolındağı redikyul — sumka, jüzik monşaqtarın
tañsıq körip, qoldarımen ustap, əldeneni surap, bosatar emes. Olga da
burın qaladağı qazaq jataqtarınıñ qızdarımen bolmasa, auıl
qızdarımen munday jaqın tanısıp körmegen-di. Sondıqtan da bularmen
şüyirkelesip söyleskenine məz. Əkey-ükey bolıp ketkeninşe asığadı.
Qızdar osılay öz ara külise söylesip otırğandarında, bulardıñ üstine
bir top jigit kirdi. Endi üy işi oyın-qaljıñğa, əzilge toldı. Işterinde
Erkebulan da bar. Bunıñ da türi bağanağıday emes, aşılayın depti. Biraq
özge jigitterdey basa köktep törge şığıp, qızdarmen aralasa otırıp,
auıl jigitteriniñ ədetine sap erkinsi qoymadı. Köziniñ astımen
Nurjamalğa urlana birer qaradı da, ün-tünsiz bosağada turdı da qaldı.
Tek jüzinde bağanağıday auır qayğı bultı körinbeydi. Birdemege sengen,
birdemeden ümittengen adamday səl jımiyä külgendey de boladı.
Erkebulannıñ esik jaqta turıp qalğanın körgen qızdar qastarındağı
jigitterdi tastay berip, onı joğarı qaray süyrey jöneldi. Tartınğanına
qaramastan, törge aparıp otırğızdı. Bağanağı Bürkitke «jol bolsın»
aytqan kerbez kelinşek qaytadan atıp turıp, irgede süyeuli turğan
üyeñkiden şapqan könetoz dombıranı alıp, Erkebulanğa ustata berdi de:
— Qane, ənşi qaynım, şırqatıp jiber,— dedi. Sirə, Erkebulan əndi
jaqsı aytatın boluı kerek, özge qız-kelinşekter de şulay ötine bastadı.
— «Qulagerdi», Erke...
— Joq, «Şapibay-audı» ayt...
— Şırqatıp jiberseyşi bəldenbey...
Erkebulan dombıranıñ bosap ketken qulağın birer buradı da, qaytadan
kerbez kelinşektiñ qolına ustata berdi.
— Zauqım bolmay otır, jeñgetay, meni bügin qinamay-aq qoyıñız.
— Zauqıñ bolmasa da ayt,— dedi kerbez kelinşek.—
Nurjamaldıñ toyında aytpağan öleñiñdi qayda aytasıñ?
— İə, bəse deseyşi?! Bügin aytılmağan öleñ adıra qalsın!
Erkebulannıñ qabağı səl kirtie qaldı. «Bularğa ən kerek, oyın kerek.
Al meniñ qazir öleñ aytarlıq qanday jağdayım bar? Işiñdi uday jalap
bara jatqan arman...»
Erkebulannıñ jağdayın tek Nurjamal ğana tolıq sezip otır. «Eñirep
jılağalı otırğan Erkebulanğa bular öleñ ayt deydi. Şirkin-ay, öz
bastarında joq qayğını özge tüsine alar ma... Joq, joq, olay emes.
Qurbı-zamandastarı Erkebulan ekeuimizdiñ aramızdı jaqsı biledi. Qazir
öleñ ayt dese, qayğısın ənmen jusın deytin şığar. İe, ie, solay. Qanşa
qiın bolsa da, özgege sır bermeu kerek. Bizdiñ oyımızdı bular sezbeui
tiis».
Osınday şeşimge kelgen Nurjamal endi Erkebulanğa külimsirey
qaradı.
— Bir-eki auız ən salıp jibergenge neñ ketedi, Erke,— dedi ol bota
közin jarq etkizip jigitke qadap.— Basımız budan bılay munday qosıla
bere me, joq pa...
Erkebulan amalsız dombıranı qayta aldı. Bir-eki şertip Nurjamalğa
burıldı.
— Neni aytayın?
Nurjamal jauap bergenşe özge qız-kelinşekter tağı şulap qoya berdi.
— «Sırımbetti».
— «Janbotanı».
— «Ləylim-şıraqtı».
Nurjamal özine telmire qarağan Erkebulannıñ közindegi qasiretti,
qinaludı anıq körse de, aqjarqın jüzben sıñqılday külip:
— Qayğı men ızağa onısız da kem emespiz ğoy, Erke, köñil şirkin
jabığa bermesin, bir qaljıñ, küldirgi ən aytşı,— dedi.
Erkebulan tağı da səl tomsara qaldı. «Beu, Nurjamal, qazir meniñ
küldirgi ən aytatın qanday halim bar? Bunıñ — jüdegen köñildi qinau
üstine qinau ğoy»! Degenmen, ol qız köz qarasınan «köter iığıñdı,
berilme qayğığa» degen işarattı uqtı. Özge añğarmağan, tek özine ğana
arnalğan osınau bir «ünsiz sözden» jigit köterilip qaldı. Endi ol uşar
aldında qomdanğan bala qıranday səl köterilip aldı da, közin külimdete,
zor qoñır dauıspen qaljıñ sözdi «Aq quray» ənin şırqata jöneldi.
Ay, aq quray, qızıl quray, quray, quray,
Quday-au, qızdı auılğa qılğır sıbay.
Əkesin ala jazday auru etip,
Şeşesin estimeytin sañırau qılğay.
Qayırmasına kelgende Erkebulan burınğısınan da ekilene janıp
ketti. Dombıranı sabalay urıp, qutırta qaqtı.
Dombıram bası bal quray,
Basına qonğan boz torğay,
Qalampırlı nasıbay,
Nasıbaydı atpasam,
Auıradı basım-ay!
Qız-bozbala məz-meyram, qıran külki... Keybireuleriniñ qoşamettegen,
kötermelegen ayqayları da şığıp jatır.
— Ayt degen de!
— Soq, soğa tüs!
— Jaraysıñ, jigitim!..
Nurjamal tomsara ezu tartadı. Jayşılıqta qaljıñdap aytatın
osınau bir öleñniñ qazir Erkebulanğa qanşalıq qiınğa tüsip otırğanın
ol jaqsı sezinedi. «Jigit bolsañ osınday bol. Baurı jara, köñili nala, al
öleñ aytqan türine qarasañ bir tört qubılası say, eşbir qayğı-uayımı
joq janday. Qasiret üstinde özin-özi bulay ustau da erlik. Rizamın,
Erkejanım!» Al Erkebulan bolsa basına töngen qara bulttı da, aldında
bulardı kütken qauip-qaterdi de umıtqanday. Ədemi dauısın quyqıljıta
tüsip, ər sözdi naşına keltire, quaqılana, külimsirey, tağı da şırqay
jöneldi.
Qar jausa qara jerge qaq turmaydı.
Jigitke sulu qızdar taptırmaydı.
Sırtınan qızdı auıldıñ ən şırqasam,
Tırjıñdap kempir men şal jaqtırmaydı.
Dombıram bası bal quray,
Basına qonar boz torğay...
Olga añ-tañ. Osınau bir tamaşa ədemi dauıstı, şattıqqa bölengen,
quyqıljığan əndi auzınan suı quri tıñdağan sayın, osıdan bir-eki sağat
burın ömirden küder üzgendey qayğılı Erkebulan men Nurjamaldıñ
kenet osınşama özgergenderine tüsine almay, tañ qaluda. Rasında da sulu
ən eriksiz eritip əketti me, eki jastıñ qazirgi türleri bulttan şıqqan kün
sekildi, səuleli, quanıştı edi. «Men əli bul halıqtıñ eşteñesin de
bilmeydi ekenmin,— deydi Olga işinen,— mağan minezderi de, salttarı da
jumbaq. Adamdarınıñ qılıqtarı özderiniñ köz jetpes keñ dalasınday
san qilı, san sırlı. Bürkit te, osılarday ma? Ərine. Ol halqınıñ şın
ulı, halqınıñ bölek tuuı mümkin emes. Joq, joq, qaytken künde de men
bulardı tereñ biluge tiistimin. Nege «bulardı?» «Bular» emes qoy endi
mağan osında otırğandar. Bul otırğandar — Bürkittiñ qanday jaqındarı
bolsa, meniñ de sonday jaqındarım. Meniñ de apa-siñlim, ini-ağalarım».
Nurjamal keyin özderine janı aşıp qinalıp otırğan Olgağa bügin
tünde Erkebulan ekeui qaşpaq ekenin aytqanda ğana ol bulardıñ qazirgi
qılığı tek köz boyau ekenin tüsindi.
Bala jasınan adaldıqtı, mahabbattı, dostıqtı, şındıqtı ideal
sanap tərbielengen Olga eki jastıñ bul şeşimin durıs, erlik şeşim dep
uqtı. Odan bir ülken romantikalıq qupiyä sır tauıp, özi de osı eki
jastıñ qaşuına jərdem bermek boldı. Jalğız-aq Bürkit aqsaqaldarmen
əbden söylesip bitkenşe sabır etulerin suradı. Jas əyelge kele jatqan
keştiñ qalğanı bir tamaşa, adamnıñ turaqtılığı men batırlığı bəygige
tüsetin sın sağatına aynaldı. Eki jastıñ sırına ortaq Olga osı
minuttan bastap özin de aldağı qorqınıştı ğajayıp iske jauaptı
sanadı. Sondıqtan da oylamağan jerden bas qosqan qız-kelinşek, bozbalalardıñ osınau bir tamaşa oyın-külkisine küpti jüregi dürsil qağa, özi
de qosılıp ketti.
Endi osı kişkentay jiın üsti-üstine qıza tüsti. Ən şıqqan jerge
jurttıñ tez jinalatın ədeti, əne-mine degenşe qaraşa üyge qız-bozbala
lıq toldı, nağız sauıq keşine aynaldı.
Bul kezde Bürkit Burabay bidiñ on eki qanat qonaq üyinde bolatın. Iñir
əleti jaqındap kele jatqan şaq. Qara köleñke, tün əli tüse qoymağan.
Asıl jihaz, düniege tolğan osı aq ordada tükti kilemge töselgen şayı
körpe üstinde, aq mamıq jastıqtardı şıntaqtay on şaqtı kisi otır.
Bular — osı töñirektiñ «igi jaqsıları». Mes qarın, maymıl tumsıq,
qaba saqal ılği baylar. Sol jaqta — tört qabat jibek körpe üstinde aq
saqalı beline tüsken, uzın boylı, taramıs sarı, beti jañbır timegen
taqırday ayqış-uyqış əjim basqan Burabay bidiñ özi. Odan joğarıraq —
nağız bir tezek toltırıp turğızıp qoyğan nən qara qaptay, juan qarın,
qara bujır «küyeu bala» Jabağı bay. Tüsi kisi öltirgen adamday ızbarlı,
suıq. Betiniñ ər bujırında bir-bir əzireyilden otırğanday. Kisige
qarağanda qandı közi qazir seni bas salğalı turğan aşulı aş qasqırdıñ
közindey raqımsız, dolı. Odan joğarıraq dəl törde — jerge tasbaqaday
jabısa qalğan osı bolıstıñ işanı Rahımbay molla. Onıñ sol jağında
— Bürkit. Bulardan tömen — basqa baylar. Ərqaysısı — keudesine nan
pisken, bir-bir auıldıñ qojası, el ağası. Esikke tayau — qızıl şıraylı,
tığırşıqtay top-tolıq Burabay bidiñ bıltır ğana alğan jas toqalı.
Basında — meruert şıtıra taqqan appaq kimeşek. Jumır aq bileginde —
aq kümisten qaqtağan som bilezik, bırtiğan mıqır sausaqtarı tolğan
üstine jaqut gauhar ornatqan saqina, jüzik... Qonaqtarğa Uyala qarağan bop,
bökseli jas toqal sarı qımızdı sapıra tüsedi.
Sarı qazı salınğan salqın qımız şekelerine şığıp, balbıray qızıp
alğan juan qarındar ırs-ırs küledi, birdemeni aytsa bəri de daurığa,
qoşamettey jöneledi. Dastarqan üsti tolğan tağam. Qanşa jese de,
toymaytın kileñ mes qarındar dastarqandağı qazı-qarta, turalğan jaljayağa qoldarın sozğanda, nağız bir ölimtikti julqılağan qara quzğındar
tərizdi, kesek-kesek etti auızdarına tığıp, urttarın toltıra bılş-bılş
şaynaydı. Otırğan otırıstarı, jan-jaqtarına tastan raqımsız
közqarastarı toy üşin emes, bireudiñ qanın işkeli jinalğan jalmauızdar
tərizdi. Üsterinde de san türli kiim. Zerli şapan, tülki işik, barqıt
kamzol. Belderinde — altın jalatqan kümis kise, on qulaş torğın belbeu.
Buttarında — qızıl kök şi barqıt, jasıl şuğa keñ balaq şalbarlar.
Jaña ğana kedeylermen söylesken sözi esinen şıqpay, qabağı salbırap
otırğan Bürkittiñ közi bir kezde osı san tüsti şalbarlarğa tüsip ketti.
Oğan endi osı otırğandar adam emes, kileñ şalbar bolıp körindi. Bas joq,
köz joq, kileñ tükti baltır, bura san qızıl, kök, jasıl şalbarlar. Bürkit
bir sətte bul elesti keyin quıp, janındağılardıñ bərine qarap edi, oğan
kenet üyde otırğandar añğa uqsay jöneldi. Aqın öz oyına özi mırs etti,
dəl osı minutte onıñ auzına özinen-özi eki şumaq öleñ keldi. Bürkit
aqırın ğana ernin kübirletip, əlgi öleñdi taqpaqtay bastadı.
Kök şalbar, qızıl şalbar, şalbar, şalbar.
Adam ba, əlde añ ba, netken jandar!
Mınau — qoy, əni — doñız, mınau— qasqır,
Qara ayu, puşıq maymıl, tülki zañğar!
Jinalğan köp quzğınday sasıq qanğa
Bəri de üñilipti dastarqanğa...
Yapırmay, turğanday ğoy ajal tönip
Bir beybaq, jazığı joq sorlı janğa...
Bürkit öz oyınan özi selk ete qaldı. Rasında da, mına jinalğan «igi
jaqsılar» oğan Nurjamaldıñ janın alğalı kelgen əzireyildey körinip
ketti.
Dəl osı sətte, qımızğa lıqıldap toyğan Jabağı bay bükil üydi basına
kötere bir kekirip aldı da:
— Əzirge Keñes ökimetine bizdiñ ökpemiz joq,— dedi Bürkitke burılıp.
—Astanamız bul aradan alıs. Al Məskeu bolsa it ölgen jerde. Bar bilik
bar ükimet öz qolımızda. Auılnaydıñ möri mına Buzaubekte. — Jabağı
tömen sapta otırğan şiqan bet, aq sarı puşıq jigitti qolımen nusqap
körsetti,— al bul — meniñ tuğan jienim.
Añqaulığı ma, aqımaqtığı ma, Jabağı «bərin özim bileymin» degendi
jurtqa bildirgisi kelgendey. Sondıqtan da auılnaydıñ öziniñ jaqını
ekenin jasırmay maqtana soğıp otır.
Osı kezde üyge bir jas jigit sarı jez legen men aq bolıskey quman
əkep, jurttı jağalay qoldarına su qUya bastadı.
Jigit şığıp ketkennen keyin Rahımbay işan aq oramalmen qolın
sürtip bolıp, maldasın qura otırıp, qolına təspisin aldı da, sırtıldata
qağa jöneldi. Toqal böksesin bultıñdata qimıldap, dastarqan üstine tabaq
qoyatın orın ıñğayladı da, üyden şığıp ketti.
— Jabağı bay «əzirge Keñes ökimetine ökpem joq deydi»,— dep bastadı
sözin işan,— durıs aytasıñ, Jabeke, oqpen əzirge joq ta şığar, biraq
Keñes ökimeti bizdi osılay jelikken taylaqtay ünemi tayrañdatıp qoya
beredi dep oylaysıñ ba? Joq, bayeke, moynına tüsirgen arqandı ökimet
öziñe qaray əli mıqtap tartadı. Qutılıp qor sonda! Qazirdiñ özinde qazaq
buzılıp bolğan joq pa? Ata dəstürin ayaqqa basıp, aqsaqaldıñ sözin
tıñdamauşılar künnen-künge köbeyip keledi. Şariğat, din oyınşıq
boluğa aynaldı. Qoynıñdağı qatınıñ «əyel teñdigi» degen bir pəleni
tauıp aldı. Əyel teñdik alğanda erkek kindikti bolatınday. — İşan köziñ
sığırayta küldi. — Osı buzıludıñ bəri Keñes ökimetiniñ isi. Seniñ,
Jəbeke, qalay ökpem joq deytiniñe tüsinbeymin... Əlde jan-jağıñdağı
özgerip bara jatqan dünieni körmegeniñ be?
İşan sözi bite üyge eki jigit sırlı astauğa salğan jaña soyğan semiz
bağlannıñ etin alıp kirdi de, dastarqannıñ eki jağınan tizeley otırıp
turauğa kiristi... Quyqası ırsiyä əbden pisken bastı Burabay sol qolımen
ustap işanğa usındı. Rahımbay qaltasınan bəkisin şığarıp, bastıñ bir
qulağın kesip Bürkitke berdi. Sodan keyin maylılau bitken köz tusındağı
quyqadan qomaqtı etip kesip alıp, «pismillə» dep auzına bir saldı da,
əzildey küldi.
— Jabağı bayday jılda jas toqal alatın tört tüligimiz say bolmasa ne
isteymiz? — dedi ol közin tağı sığırayta. — Qoyınımızdağı jalğız
qatınımızdan ayırılatın bolsaq, biz ökpelemegende Keñeske kim
ökpeler...
Bul kezde Burabay etinen şala ayırılğan jambastı, ortan jilik,
qabırğalardı özge qonaqtardıñ qolına bir-birden ustatıp bolğan-dı.
Bireu bəkisine, biri ötkir tisteriniñ küşine senip, qoldarına tigen menşikti
müşelerin muji bastadı.
— İşeke, siz qaşannan beri jalğız qatınğa tabınıp qalıp ediñiz? —
dedi Jabağı juan qarnı irkildey külip,— bıltır ğana tösek jañartqan
joq pa ediñiz?
— E, bizdiki allanıñ jazğanınan şığa almağandıq qoy. Qurannıñ
özinde aytılğan «zayıbınan ayırılğan erge qırıq künnen keyin böten
jubay izdeu — payğambar isi» dep...
— Al men beybaq qay bir qalıñ mal töley beruge janı qumar deysiz...—
dedi Jabağı qabağın kenet qars jauıp,— bir erkek kindik perzent köremin
be degen ümit qoy.
— Bul ümitiñiz özgege qımbatqa tüsetinin oylamaysız ba, Jabeke,— dedi
Bürkit kenet, qolındağı asıqtı jilikti dastarqannıñ üstine qoyıp,— bir
Nurjamaldıñ köz jası ne turadı? Bul qılıqtarıñızben halıqtı
özderiñizden ürkituden böten ne tabasızdar? Künnen-künge tek aralarıñ
alıstay beredi. Bunı men bügin osı auıldan anıq kördim.
Jabağı Bürkitke alaya qarap, birdeme demekşi bolıp kele jatır edi,
kündikke ünsiz otırğan Burabay sözin bölip jiberdi.
— Ey, Balsarı, tuzdıqtarıñ qayda? — dedi ol dauıstap. Söytkenşe
bolğan joq, üyge ülken tegene tuzdıqtı alıp, jorğalay basıp erke toqal
kirdi de, et turap otırğan jigitterdiñ bireuiniñ qolına ustata berip, közin
jerden almağan qalpında şığıp ketti.
Tuzdıq quyılıp, otırğandar tabaqqa jaqınday tüsti. Bürkittiñ sözine
eşkim mən bermegendey ses körsetip, «igi jaqsılar» unjırğasın sala bar
ıqılastarın astaudağı uılji pisken etke audardı. Bırtiğan, soydiğan,
tırnaqtarı alınbağan kirli qoldar endi astau üstine japırladı. Aq
quyrıq ülberşek iş mayı aralasqan tüydek-tüydek jas etter qomağaylana
aşılğan murttı, jılmiğan, soydaq tis, köntek erin auızdardıñ işine
topırlay kirip, zındanğa tüskendey, zamatta joq bolıp jatır. Jaña ğana
sarı qımız ben sür etke kekire toyğan jalmauızdar endi bağlan etin küni
boyı as körmegendey apıl-qupıl şaynaydı, qomaqtı etip asay tüsedi.
Astauğa töngen nağız bir aş töbetter tərizdi. Bürkit etten birer ret auzına
apardı da, arman qaray jemey qoydı. Jurttıñ et jesine ol añ-tañ
«yapırmau, mınalardıñ işterinde əbjılan bar şığar, eger aş bolsa, ne
ister edi! Birin-biri tiridey jep qoyudan da tayınbas. Qazaq jeriniñ «igi
jaqsıları» osılar bolsa, el basqarıp eşkimdi kögertpes».
Əri-beri asağannan keyin, ar jaqtarına el qonıp, qonaqtar bir sətte et
jeulerin sayabırlata bastadı. Özderi de opırıp jibergen eken, astau
ortalanıp qalıptı. Keybireuleri süyek müjuge kiristi. Burabay sırlı
taranı özine tayau qoyğızıp, sarı qımızdı kümis ojaumen baptay sapıra
bastadı.
Sonda ğana Rahımbay işan Bürkittiñ jañağı aytqan sözine qayta
oraldı.
— Şırağım Bürkit, men seni uqpay qaldım ğoy,— dedi ol bəkisimen
qolındağı qoydıñ basın taqırlay tüsip,— Öleñderinde «elim», «jerim»
deysiñ, ata-babañ jolın, dəstürin quattaysıñ... Al is jüzine kelgende,
jastarğa jaman ülgini öziñ körsetudesiñ...
— Qanday jaman ülgi?
— Auılğa orıstan əyel əkeludi əlde jaqsı ülgi demeksiñ be?
Bürkit işanğa jiirkene qaradı. Bağana özi tüsken qaraşa üydiñ bir
adamı «orıstan əyel əkeldiñ» dep bunıñ betine salıq etpegen-di. Al
mınalar bolsa... «Joq, bul söz jalğız işannıñ ğana sözi emes, osı
otırğandardıñ bəriniñ sözi. Toğışar, nadan toptıñ sözi. Sonda Olganıñ
jurttan nesi kem? Bularğa qay qılığımen jaqpay qaldı? Tek
orıstığımen ğana ma? Eger Olga jay qarapayım muğalimniñ qızı
bolmay, qalanıñ bir asqan bayınıñ, ne gubernatorınıñ qızı bolsa
qayter edi? Osı kinəni sonda da tağar ma edi? Joq, onda bular böten türde
söyler edi. Məsele ultta emes, tapta jatqan tərizdi ğoy...»
İşan Bürkittiñ ündemey qalğanın paydalanıp, qoyar kinəsin ulğayta
tüsti.
— Qazaqtan öziñe layıqtı qız tappadıñ ba? Al qalağanın alğan
Jabağınıñ qılığı sağan nege unamay qaldı? Bul ata dəstüri emes pe?
— Biraq Nurjamal böten adamdı jaqsı köredi ğoy, bunı nege
oylamaysızdar?..
— Qaşannan beri qazaqtıñ qızı özine bay tañdaytın bolıp edi?! —
dedi aşulanıp qalğan Jabağı.— Bizdiñ auılğa sen öziñniñ zañıñdı əkelip
otırsıñ ba, əlde bunıñ ana qatınğa qolı jetpey jürgen qu siñir
Erkebulan jieniñe janıñnıñ aşığandığı ma?
— Tura tur, Jabağı, men əli aytarımdı aytıp bolğan joqpın,— dedi
işan qolın maylıqqa sürtip jatıp.— Şırağım Bürkit, qalada üy ər
kirpişten qalansa, dalada ömir ərbir ata dəstürinen, eskiden kele jatqan
şariğattıñ ərbir zañınan quraladı. Al sender, aqındar, Abayıñnan
bastap osı qazaqtıñ el bolıp otırğan ədet-ğurpına qarsı kelesiñder de
jüresiñder. Senderdiñ aytqandarıñdı istesek, el el boludan qaladı.
Keñestiñ qazaqtan kütkeniniñ özi de sol emes pe?!
— İə, rasında meniñ... ökimetimniñ kütetini ne? — dedi Buzaubek qanın
işine tarta surlana, şiqan betiniñ üşi jarılayın degendey bop-boz bop
ketip. — Jaqında habar aldım, meniñ ökimetim baylardıñ ata jerin
tartıp alıp, kedeylerge ülestirip bermek körinedi.
— Sonda men malımdı qayda jayam, şöpti qaydan alamın? — dedi
Burabay mırza Bürkitke tesile qarap.— Al jerinen mal ketse, qazaq sonda
ne bolğanı? Aytsayşı aqılıñdı, qazaqtıñ oqığan azamatı.
— Mal üşin, Büreke, köp uayım jemey-aq qoyıñız,— dedi ızalana
külip Buzaubek,— jeriñdi alğan ökimet malıñdı da ala aladı.
— Onda biz qurıdıq qoy!—dedi sasıp qalğan Jabağı.
— Joq, allatağala onday ədiletsizdikke jol bermeydi. — Rahımbay
işan səl şeginip otırdı. — Quranda «kim bötenniñ dünie-baylığına
qızıqsa, ol sol dünie-baylıq iesiniñ qarğısınan öledi» degen. Onda
aqırzaman boladı.
— Meniñ de kütkenim sol aqırzamanıñ, moldeke. — Burabay şart
jüginip aldı. — Kelse eken sol aqırzaman. Berer edim ər kedeyge bir-bir
attan! Qanşa jılqım bolsa, sonşa kedeydi jiberer edim quyrıqtarına
baylap! Körsin qızığın meniñ baylığımnıñ! Tez tusa eken sol bir
alqımdarınan alatın kün!
Bürkit «el ağası» degen Burabaydıñ söylep otırğan sözinen janı
türşigip ketti. Öz baylığın, jerin, malın qorğau üşin bar qazaq kedeyin,
halqın qanğa maluğa dayın otırğan osınau jeksurın mırza oğan kenet
qorqau qasqırdan birde-bir kem körinbedi. «Bu da adam beynesindegi qorqau
qasqır eken! Burabaydan ne ümit, ne qayır. Bağanağı Şalabaydiki ne
bılşıl?!»
Sonda da Bürkit bağanadan beri kökiregine inedey qadalıp turğan
Erkebulan men Nurjamaldıñ qayğısı jeñip, əli de bolsa ol özin-özi
ədepti ustauğa tırıstı. Endi Bürkit təuekel dep eki jasqa araşa tüsuge
kiristi.
— Tün qanşa ketpeymin degenmen, şığıp kele jatqan kün qoya ma? —
dedi ol baysaldı ünmen. — Bizdiñ zamanımız da sol kün sekildi me, qalay...
Sonı bile tura osı töñirektiñ igi jaqsıları sizder Nurjamal men
Erkebulanğa adam tügil, quday keşpes künə istegeli otırsızdar. Eki
jastıñ köz jasına qalmaqsıñdar. Osını bir oylasañdar deymin. Jabağı
bay bir jolğa öziniñ orınsız sabırsızdığınan bas tartar, Nurjamal
basına bostandıq berer...
— Ey, sen özin ne bılşıldap otırsıñ?! — dedi qap-qara bolıp ketken
Jabağı, zor denesin qopañ etkizip şart jüginip otıra qap. Ol janında
jatqan tobılğı saptı qamşısın büktep qolına aldı. Bürkit qarsı
söyler bolsa, düley küş bas saludan da tayınar emes.
Üy işi qulaqqa urğan tanaday tına qaldı. Osı sətte Rahımbay işan:
— Şırağım, Bürkit,—dedi sızdana. — Seni jurt aqıldı jigit deytin
edi, al sen... jurt arasına iritki saluğa jür ekensiñ ğoy. Bir sen tügil
qazaqtıñ mıñ oqığan azamatı qolqa etse de, Jabağı bay jas iisinen
ayırılar ma, al mına otırğan aqsaqaldar şariğat jolın, ata dəstürin
buzar ma?!
— Bəse deseyşi! — dedi işan sözine riza bolıp qalğan Jabağı
ekireñdey.
— Atalı sözge arsız toqtamaydı degen. Körip otırmın sözime qulaq
salmaytındarıñdı. — Jabağınıñ bir soyqan şığaruğa dayın ekenin
añğarıp otırsa da, Bürkit betinen qaytpadı. — Ədiletti saqtaydı degen
jaqsılarımız sender bolsañdar, ədiletti saqtamaytındarımız kim
bolmaq? — Aqın endi köziniñ qiığın jiirkene Jabağığa audardı. —
Jəbekeñ sekildi «jaqsılar» Nurjamalday paqırlarğa ülkendik meyir
körsetip, qorğan boludıñ ornına...
— Öy, mınau ne deydi! Qatınsız ketsem de, senen kelgenin körip
alayın...— dedi Jabağı Bürkittiñ sözin bölip şart jüginip alıp.
Moynına qurıq tüspey tağı ösken jılqı tərizdi, əbden betimen ketken
auıldıñ juan qonış döreki bayı ızadan özin-özi ustay almadı, ornınan
atıp turıp, Bürkitti qamşımen tartıp-tartıp jiberdi. Aqın ornınan
atıp türegeldi, biraq qol jumsaudıñ ornına Jabağığa jiirkene qarap
turıp qaldı. Dəl osı sətte Burabaydıñ «Sabırlıq, bayeke, sabırlıq!»
degen dausı şıqtı. Osı sözdi arqau tuttı ma, Jabağı qaytadan dürlige:
— Jalğız oqığan sen be ediñ?!—dedi aşuın basqan bolıp dirildey,—
Jür ğoy ana bizdiñ Qarajandar eşkimge de aqıl üyretpey.
Qarajannıñ osı aranıki ekeni Bürkittiñ esine jaña tüsti. Tentek, qara
soyıl bay ağası bar deytin edi, onısı osı Jabağı eken ğoy dedi ol işinen.
Bürkit ün-tünsiz səl turdı da, üyde otırğandarğa köziniñ qırın
audarmastan, basın joğarı kötergen qalpında şığıp ketti.
El-jurt dep zarjaq bolğanda kütkeni osı ma edi? Janın ıza, ökpe uday
jalap əketip baradı. Biraq Bürkit özin-özi ustauğa tırıstı. Jüregine
jazılmas jara salğan, ar-Uyatına öşpes nuqsan keltirgen osınau
qılıqsız baydıñ istegenin ömirde umıta alar ma? Biraq dəl qazirgi sətte
ol közine eriksiz kelgen jasın sürtip, aşuğa erik bermey, boyın jinap
aldı.
Bul kezde kün de Uyasına batıp ketken edi. Qoy kelip, balalar qozı
qualap, auıl üsti azan-qazan. Siır sauğan əyelder, möñiregen buzau,
kisinegen qulın... Əldekimderdiñ sımpıldap söylegenderi tınıq keşte apanıq estiledi. Qazan köterilip, süt pisirile bastap, auıl üstinen kök tütin
kölbey uştı.
Jayşılıqta janınday jaqsı köretin auıldıñ osı bir keşki suretiniñ
bir de birine Bürkittiñ közi tüsken joq. Boyın basqan ızadan, eline degen
ökpeden janı küyip, Ədilbektiñ üyine tayay berdi. Dəl osı kezde aldınan
Olga şıqtı. Küyeuiniñ küyingen türin körip, ol Bürkittiñ jolınıñ
bolmağanın birden uqtı. Endi Olga erinin qolınan ustap oñaşalau jerge
ertip əkeldi de:
— Erkebulan men Nurjamal qazir qaşpaq. Tek seni kütip otır,— dedi.
— Bizdi alıp kelgen at aydauşı olardı anau sayda kütpek. Aqısına
Əkpar sıylağan bilezigimdi berdim.
— Durıs etkensiñ, Olya,— dedi kenet tolqıp ketken Bürkit,— eki
jastıq qosıluına budan böten jol joq...
Köp keşikpey ımırt üyirilip, tün qarañğısı tüsti.
Bürkit pen Olga əli taray qoymağan bağanağı jesir əyeldiñ üyindegi
sauıq qurıp otırğan qız-bozbalağa barıp qosıldı. Joq bolıp ketken
Nurjamaldı bayqatpaymın dep, öleñdi endi Olga aytuğa kiristi.
Olganıñ dausı da ədemi. Qazaq, tatar jataqtarınıñ ol bilmeytin bir de
bir əni joq. Birinen soñ birin şubırta jöneldi. «Bala Mişkəni»
«Sürjelgenşege» əkep qosadı. «Sürjelgenşeni» «Ğaliyäbanumen»
auıstırıp şırqay tüsedi. Tipti şarşar emes. Qazaq qızdarınşa eki
büyirin tayanıp alıp, ayqay salar jerine kelgende alaqanımen auzın
jelpi otırıp, neler qiın ənderdi kezek-kezek şırqatadı-ay kep,
şırqatadı-ay kep...
Qız-bozbala auzın aşıp, közin jumıp, tıñdaudan bir jalığar emes. Üy
mañayına kisi lıq toldı, orıs qızınıñ tamaşa dausın estuge kempirşaldar da keldi.
Osınday jağdayda eki sağattay uaqıt ötti. Qız oynaqqa ədeyilep
tigilgen üylerge sıylı qonaqtar, jaqın auıldıñ qız-bozbalaları, küyeu
jağınıñ mırzaları jinalıp, Burabay endi auıl jastarı da kelsin dep
munda ədeyilep kisi jiberdi. Dəl osı kezde kenet Dürlikken, baqırğan əyel
dauıstarı auıl üstin basıp ketti.
— Oybay, Nurjamal joq!
— Attan! Attan! Qaşıp ketipti.
— O, jağıña jılan jumırtqalağır, qayda qaşıp ketti deysiñ, otır da
ana üylerdiñ birinde.
Şapanın jamılıp, say jaqqa ketip bara jatqam...
— Qaşan?
— Bağana...
— Sodan beri o jaqta bala tauıp jatır deysiñder me, qarasañdarşı
üy-üydi!
— Erkebulan da joq!
— Oypırmay, masqara bolmasaq jarar edi!
— Masqara bolmağanda neñ qaldı! Qara basqır, tal tüste qızdan
ayrılıp ne boldı? Közimnen tasa etpeymin degenin qayda?
— Oybay-ay, əlgi ağañ şaqırıp...
— Qas pen közdiñ arasında ol it ölip bara jatır ma edi?
— Sumdıq-ay! Küyeuge ne betimizdi aytamız.
— Seniñ betiñe qaraytın ol bir qay oñğan küyeu! Eki betiñdi qan
qılğanda bir-aq bilersiñ!
— Baqırmay tura turıñdarşı, olar attı qaydan aldı?
— Qaladan kelgen qos küreñ de joq!
— Ol bağana kün batpay qalasına jürip ketken, onda Nurjamaldar ana
üyde bolatın.
Dürlikken habar qonaq üydegi Jabağığa da jetti. Burabay men Jabağı
basqarğan top qoparıla üyden şıqtı.
— Ua, ne bolıp qaldı?!
— Erkebulan men Nurjamal joq! Qaşıp ketken sekildi!
— Ne deydi?! Beker şığar.
— Oybay, Burabay, öltirdiñ ğoy meni!—dep Jabağı jerge otıra ketti.
Sözge döreki bay ne derin bilmey, baqıra bajılday jöneldi.—
Ayırıldım ğoy aq totımnan! Öşti ğoy künim!
— Sabır et, Jəbeke, sabır et. Osı mañayda bir jerde jürgen şığar...
— Oybay-au, bağanadan beri joq bolsa, qurttı ğoy onı! Osı uaqıtqa
deyin nesi qaldı deysiñ!
— O, tursayşı, Jabağı, jurtqa külki bolmay! Körer qızığıñ jalğız
osı ğana ma edi?!
— Budan artıq tağı qanday qızıq körseteyin dep ediñ, Burabay!
Qurttıñ ğoy, qidıñ ğoy qırşınımnan!
Dəl osı kezde toyğa qala jaqtağı auıldıñ birinen eki salt attı jigit
keldi. Olar attarınan tüser-tüspesten Burabay:
— Jolay neken-sayaq eşkimdi körgen joqsıñdar ma?—dep suradı.
— Joq,— dedi jigittiñ biri,— tek bağana ımırt jabıla qalağa qaray
ağızıp bara jatqan jabulı faetondı qos küreñ ğana jolıqtı. Jön
surauğa da ülgermedik, janımızdan ağıp öte şıqtı. Körşi eldiñ
bolıstarınıñ biri boluı kerek.
Burabayğa endi bəri de ayqın boldı.
— Solar eken,— dedi ol, —Bürkittiñ köligimen qaşqan ğoy.— Söytti de
ananday jerde turğan qaqpaq, jaurın, murttı qarasur jigitke:—Al,
Bökenbay, bes-altı kisi al da şap,— dedi,— arbalı kölik uzap kete
almaydı, qazir-aq quıp jetesiñder, eki tentekti baylap alıp keliñder!
Sosın söylesermiz olarmen!
Söytkenşe bolğan joq, bes-altı ur da jıq qaraqşı jigit attarına
minip te aldı, oğan Jabağı tobı qosıldı! Izalı bay jigitterdiñ qaytıp
keluine şıday almay, özi de birge quuğa bel budı.
Köp keşikpey qoldarına soyıl, şoqpar ustağan top tüngi auıldı
ürpite, bükil it bitkendi şulata qalağa baratın dañğıl jolmen şubatıla
şaba jöneldi.
...Erteñgi bəygige dep jaratıp qoyğan jüyrikter budan eki sağattay
burın auıldan ketken faetondı qos küreñdi ürker şığa quıp jetuge
aynaldı. Şaması, bul ara auıldan elu şaqırımday jer bolu kerek.
Artınan tıqqan dübirdi estisimen, jəmşik zəre-qutı qaşıp, attarın
ayday tüsti... Biraq keşeden beri jüriste bolğan qos küreñ şoqıta jeluge
ğana jaradı. Köp keşikpey quğınşılar da şubatıla kelip jetti. Eñ
aldarında ayuday aqırğan Jabağı, astında — bükil duanğa əygili bəygi
küreñi. Üstinen aq köbik atıp, auızdığımen alısadı, əbden ter şığıp,
qızıp alğan, arbalı at tügil, qaşa jönelgen or qoyandı da jiberer emes.
Jabağı atın añıratıp jetip kelgen qalpında, qolındağı soyılımen
at aydauşını salıp ötip, qos küreñniñ bireuiniñ şaujayınan ala tüsti.
Qatarlasa biraz jerge deyin şauıp barıp əzer toqtadı. Söytkenşe bolğan
joq, özge quğınşılar da kelip jetti. «Oybay, öldim!»—dep jol şetinde
bük tüsip at aydauşı jatır. Abıroy bolğanda, arbadan ananday jerge
uşırıp tüsirgen Jabağınıñ qayın soyılı qara sanınan tiipti. Öler
türi joq. Biraq janına soyıl batqan beyşara qorıqqanınan aydalanı
basına köterip «Öldim! Öldim!» dep baybalam saluda... Bunısı — «öytsem
janım qaladı ma» degen dalbasası.
Qandı körip qunıqqan qasqırday, aşu qısqan jındı top endi
faetondı qorşap aldı. Jabağı bağanağı murttı qarağa:
— Süyrep şıq faetonnan özderin, Bökenbay!— dep əmir berdi.—
Şaşınan ustap süyrep şıq qanşıqtı! Al tepkiniñ astına ayğırın!
Bökenbay janındağı nökerine atınıñ dizginin tastay berip, sekirip
jerge tüsti.
Toğız taspalı, tobılğı saptı qamşısın biley, faetonnıñ janına
bardı da:
— Qane, şığıñdar!—dedi ol aqırıp.
Faetonnan eşkim ün qatpadı. Bökenbay arbanıñ işine sekirip kirdi de,
perdesin aşıp jiberip, azdan keyin:
— Au, munda tiri pende joq qoy!—dedi dauısı barılday şığıp.
Endi qanğa qunıqqan jındı top at aydauşını qamşınıñ astına aldı.
— Qayda əlgi qaşqan qız ben jigit?!
— Qaydağı qız ben jigit! Tiri jandı körsem közim şıqsın,— dep at
aydauşı azar da bezer boldı. Onıñ üstine, sardalanı basına köterip
sarnay tüsedi,— oybay,öldim! Öltirdi mına qaraqşılar Naurızbay
saudagerdiñ jəmşigin! Öltirdi, oybay!..
Naurızbay — bükil ölkege atı şıqqan bay səudeger. Jabağılar qos
küreñniñ sonıki ekenin bilgennen keyin, onıñ jəmşigin əri qaray sabay
beruge batıldarı barmay: «Qız ben jigit qayda?» — dep qısıp surap
kördi de, ananıñ «körgenim de joq, bilgenim de joq» degen sözinen
«körmese körmegen de şığar» dep soyıldarın süyretip keyin qayttı.
Bular endi toptasıp suıt jelip kele jattı. Tüsteri tünde el tonaytın
qaraqşılar tərizdi. Birine-biri til qatıspaydı. Tek astarındağı
attarınıñ pısqıra bas şulğıp, anda-sanda oqırana kisinegenderi ğana
estiledi. Ay, süttey jarıq, sonau aldağı beleske deyin mañayları apayqın körinedi.
Qaşqındar qolına tüspey, ızalanğan Jabağı suarılğan temirdey qara
küreñdenip ketken. Tek qandı közin jan-jağına alaq-julaq tastaydı. «Əy,
bəlemder qolıma bir tüsersiñder!»—dep ızadan janın qoyarğa jer tappay,
taqımındağı soyılın qısa tüsedi.
Bular endi joldıñ oñ jağındağı kögildir özen qorşay aqqan qaraqat
ağaştı kişkentay tübekten öte bergende Jabağı kenet atın tejep, toqtay
qaldı. Özgeler de toqtadı.
— Anau ne?—dedi Jabağı qamşısınıñ üşimen jol şetinen otız
metrdey jerde ay səulesi tüsip ağarañdağan birdemeni körsetip,— bireuin
alıp kel.
Bir jas jigit atın tebinip qap, moyıl ağaşınıñ basına oralıp qalğan
aq torğındı alıp keldi. Ol Nurjamaldiki bolıp şıqtı. Auıldıñ bir
jigiti tanıdı. Jəne şetinde Nurjamal dep arab ərpimen ədemilep jazğan
esimi tur.
— Osı tübekke tığılğan eken anturğandar!—dedi ayqaylap Jabağı,
kenet aşudan bezgek ustağanday qalşıldap! — Oybay-ay, jatır ğoy əlgi
qu kedey bir butanıñ tübinde aq aruımdı quşaqtap! Qap, bəlem,
körsetermin men senderge!—Jabağı qamşısın biley ustap kijine tüsti.—
Keregi joq mağan bireudiñ közimşe toyattağan similtirigi! Talaq! Talaq!—
dedi tüngi dalanı basına köterip, söytti de Bökenbayğa qarap tüyile,—
salıñdar ottı tübekke! Ölsin ekeui örtenip! Bol! Bol! Örteñder!
Qanşa qanişer bolğanmen, Bökenbaydıñ munday iske köñili daualamadı.
— Au, Jabeke, eger olar bul arada joq bolsa ne deymiz?—dedi ol
abırji...— Bul tübek Maybasarlardıñ şabındığı ğoy...
— Maybasar şabındığınıñ qunın töleuge Jabağınıñ malı jetedi!
Turmañdar endi! Qane, salıñdar ottı! Aq aruımnıñ qızığın qu kedey
körse, ekeuiniñ qızığın kök jalın körsin!— Söytti de atın borbayğa bir
tartıp jiberip, özi tübektiñ jolmen şektesken qurğaq tusına şaba
jöneldi. Özge jurt «Au, toqta!» degenşe bolğan joq atınan sekirip tüsip,
kök şalğınnıñ ər jerinen siriñkemen tutata bastadı. Ot kenet, lapıldap
kökke köterilgende özi keyin qaray şaba jöneldi.
Jaña pisip kele jatqan qalıñ qau, əne-mine degenşe bükil oñtüstikti
keregedey köterilgen alqızıl tolqınmen kömip, ört lapılday jandı.
Jabağı basqarğan top qaraqşı küşeye tüsken ört qızığına qarap, bir
töbeniñ basında tur. Ört jartı sağattan keyin bükil tübekti aldı. Janjağınan özen qorşağan kişkentay tübek azdan keyin qaynağan qazan
tərizdenip, kögildir jalınğa, qızıl şoqqa bölenip astañ-kesteñ boldı da
qaldı.
Erkebulan auıldan uzamay-aq arttarınan quğın şığatının bilgen.
Sondıqtan ol, qos küreñniñ eki sağattan keyin boldıra bastağanın körip,
osı tübektiñ tusına jetkende, Nurjamal ekeui tüsip qalğan. Ondağı
oyları: eki-üş kün qalıñ şalğındı tübekte tığılıp jatıp, quğın ayağı
sayabırlağan kezde, etektegi auıl arqılı qaladağı Bürkitke jetu edi. Bular
tübektiñ kögoraylı em ortasına jetip, birin-biri əbden añsağan, sağınğan
jastıqtıñ ıstıq quanışına berildi. Biraq mauıqtarın basıp bolarbolmastan, olar qos küreñniñ soñınan qalağa qaray dübirley şapqan
quğınşılardı kördi. Sol minuttan bastap, eki jas añşıdan tığılğan
qoyanday, birin-biri quşaqtay bir şoq moyıl butasınıñ, tübinde tığılğan
da jatqan. Eki sorlı sasıp jürip Nurjamaldıñ qol oramalın tüsirip
alğandarın bayqamadı.
Künimen dəyek körmegen eki jas, quşaqtasıp otırıp közderi səl ilinip
ketti. Kenet payda bolğan tütin iisinen şoşıp oyanıp, jan-jaqtarına
qarağanda laulağan jalındı kördi. Ört bir ğajabı tübekti qorşay janıp
keledi. Jəne tündegi ört qanday qorqınıştı. Qutılar jol taba
almastarın bular birden uqtı. Bar tapqandarı — birin-biri quşaqtap,
tayap kele jatqan ajaldı qarsı aluğa bel budı.
— Armanım joq, Nurjamal, seni quşaqtap ölsem!-— dedi Erkebulan
süygen jarın baurına qısa.
— Meniñ de armanım joq, Erke,—dedi Nurjamal ıstıq jasın
Erkebulannıñ betine tigize,— janımda öziñ barsıñ...
Bürkit pen Olga Nurjamal men Erkebulannıñ qalay ölgenin estip
jandarı türşikti. Sol kün eki jastıñ örtengen jerin öz közderimen
körmek bolıp, ekeui tübekke jürip ketti. Jol boyı Bürkittiñ oyınan bir
tilek şıqpay-aq qoydı. Osında jürer aldında Gavrilovqa jolıqqan. Ol
Bürkitke: «Jaqında jaña dekret te şığıp qalar. Şamañ kelse, soğan
qatınas» degen. Qanday dekret dep bul suramağan da jəne qatınasam dep
oylamağan da. Tek dekret baylar jayında ekenin işi sezgen de qoyğan. Nege
ekeni belgisiz, Bürkit jol boyı sol dekret tezirek şıqsa eken degen oyda
boldı da otırdı.
Tüs bola bular tübekke jetti.
Ot jalağan jer de qara, qara bult torlağan aspan da qara. Bükil dünie
qara jamılğanday Qara quyqalana küygen tübekti aralap Bürkit kele
jatır. Jer basqanday emes, şoq, basqanday əzer attaydı. Janına batqan
auır qayğıdan ayqaylap jiberuge tayau. Qasında — qara jamılğan Olga.
Ol egilip jılap keledi. «Bürkit-au, Bürkit, bul ne degen sumdıq?»—deydi
öksigin basa almay solqıldap. «İe, bul şın sumdıq eken!»— deydi küyine
Bürkit te. «Kimdi men elim degenmin? Esil önerimdi kim üşin qor qıp
kelippin? Sondağı el-jurt degenim osı Burabay men Jabağı ma edi?
Şıqqır közim neni körgensiñ? Adam degeniñ qasqır ekenin qalay
añdamağansıñ? Esil qırşın eki jas! Alarmın senderdiñ öşteriñdi
Burabay, Jabağılardan! Salarmın ottı tilimdi qanjarday qayrap
sumdardıñ ökpesine! Qurısın büytken şariğat jolı, ata dəstüri!»
Bürkit pen Olga qayğılı bastarın jerden kötermey, bulardı jol
üstinde kütip turğan Təkejan qarttıñ şiqıldaq ırduan arbasına kelip
otırdı.
Bürkit alğaşqı ret «qazaq», «el» degen sözderge burın qanday mağına
berip kelgenin oyladı. El degeni Təkejan men öjet sarı tobı sekildi me,
qalay?.. Qazaq, jalpı qazaq emes, eki tapqa bölingen qazaq tərizdi ğoy. Əlde
munım qate me? Auıl arasındağı döreki eki baydıñ qılığın bükil
qazaqqa jauıp turğan joqpın ba? Joq, olay emes. Erkebulan men
Nurjamaldı Təkejan tobı emes, Burabay tobı öltirgen joq pa? Sonda
qalay bolğanı? Otqa küyip ölgen Erkebulan men Nurjamaldıñ jazıqsız
jas beynelerin köz aldına elestetken sayın Bürkittiñ Burabay tobına
jüregi titirkenip sala berdi.
Keşe özin urdı. Bügin istep otırğandarı mınau. Endi qaysısınıñ
soyılın soqpaq? Bürkit öziniñ ömir degen qaterli ötkeldiñ bir qiın
belesinen etkeli turğanın anıq sezindi.
Bürkit, Təkejan, Olga üşeui saldarı suğa ketip keş bola auılğa
qayttı. Bular ketkende qara jamılğan auıl şañırağı jerge qulap
tüskendey küysiz, küñirengen halde bolatın. Qara şaşın jayıp, eñirey
jılap Burabayğa lağınet aytqan Nurjamaldıñ anasınıñ dauısı, qos
jastı joqtağan auıl əyelderiniñ zarlı ayqayı Bürkittiñ say-süyegin
sırqıratqan. Ol şıday almağan soñ, Olganı alıp, keşegi qan tögilgen
jerge jürip ketken.
Bürkitter auıl şetine kire bergennen-aq munda eki jastıñ öliminen
basqa da özgeris bolğanın birden sezdi.
Auıldıñ dəl ortasındağı aşıq jerge qızıl şüberek jabılğan stol
qoyılğan. Stol basında — qalaşa kiingen aq quba jas jigitpen qatar
otırğan özine tanıs öjet sarı men bir mosqaldau kelgen əyel. Stoldıñ eki
jağında iin tiresken jurt. Eki top bolıp bölinip alğan. Öziniñ bala
kezinde körgen qazaq auılınıñ bolıs saylauı tərizdi. Tek bolıs
saylauında jurt ruğa bölinip toptanatın. Al bul jiında basqa. Bir
jağında — keşegi Burabay üyinde özi körgen auqattı top, bir jağında
nayman, tobıqtı, jañğabıl kedeyleri. Osı eki taypı el, birine-biri oq
atıp, soyıl urarday öştene qaraydı. Qarama-qarsı şığıp, biriniñ-biri
tamağınan ala tüsetin jau tərizdi. Küjildegen dauıstar, sıbanğan
bilekter.
Topqa jaqındağannan-aq Bürkittiñ qulağına tigen sözder «Jaña
dekret». «Endi tübektegi şabındıqtı bükil kedey qaq bölip alatın
boldıq», «qaşanğı jerge tek şonjarlar qoja boladı» degen sözder.
Bürkit bul dekret Gavrilov aytqan dekret ekenin birden tüsindi. Osı
dekretti keşeden beri, nege ekeni belgisiz, özi de añsay kütken. Sol
dekrettiñ şıqqanın bilip «şoq, şoq» dep Burabay tobın tabalağanday
quanıp qaldı. Al bir rette seskengendey de boldı. «Mınau ereuilge
dayın qalıñ top. Kedey jağı bir qauımday birigip alğan. Qarjas,
tobıqtı, aydabol, nayman... Bəri bir atanıñ balasınday. Al anau turğan
şonjarlar... Bularda keşegi ru arasındağı kikiljiñge emes, bay—bayğa,
say—sayğa qUyadınıñ saltımen qazir bauırlasıp, şoğırlasıp qalğan.
Osı eki top bügin biriniñ betin biri tırnamaq emes pe? Bunıñ atı, rasında,
bolşevikter aytıp jürgen tap küresi! Bul dekret — qazaqtı endi eki
dayğa jolı qırqıla bastağan küni...»
Bürkit jiın basına kelgennen keyin, jaña şıqqan dekret boyınşa,
«budan bılay qaray jer mal sanına qaray emes, jan sanına qaray
bölinetinin estidi». Ol bunda zañnıñ Burabay men Jabağılarğa tikeley
soqqı ekenin uqtı. Tağı da, nege ekeni belgisiz, işinen «şoq, şoq, senderge
sol kerek, kileñ jem qumar quzğındar» dedi qap-qara tütindey bop tünerip
alğan Burabay tobına köz tastap.
Öytkenmen, Burabay tobınıñ meseli oñay qaytar emes. Tilderi
auızdarına sıymay uəkilmen təykelesip, şabındıq jalaularınıñ atababasınıñ menşigi ekenin aytadı, jer jan sanına qaray bölinetin bolsa,
malımızdı qayda qoyamız dep ökireñdeydi. Olay bolsa bir jolata
qırıñdar» dep stol basına lap-lap beredi. Mal aşuı — jan aşuı.
Malınıñ qamı üşin bul top qan maydanğa şığuğa da bar.
Qazaqta jer dauı qaşan da bolsa oñayğa şeşilmegen. Bu jolı da solay.
Birine-biri oqtı közimen qarağan top, qarbalas qauırt qimıldap, alısa
ketkeli tur.
Jas uəkildiñ sözin Burabay üyinde bası qosılıp qalğan şonjarlar
tıñdar emes, bir soyqan şığaruları kəmil...
Kündikke təjikelesken top, kün bata aytar sözderin tauısıp, endigi
talastı qamşı, soyıl arqılı şeşpek bolıp, tasığan qazanday aşuğa
jol bere bastağan kezde, auıl sırtınan, arqalarında şoşayğan
mıltıqtarı bar, suıt kele jatqan on şaqtı salt attı körinedi.
Küjildesken top su sepkendey boldı.
Bul — Jabağı men onıñ qandı balaq serikterin ustauğa kele jatqan
militsiyä jasağı edi.
III
Auılda jer bölisiniñ qalay ötkenin öz közimen körgen Bürkit eki jetiden
keyin jürip jetti. Ol qalağa kelisimen, Burabay, Jabağılarğa lağınet
aytıp, gazetke aşulı maqala jazdı. Köp keşikpey qırğa arnaulı sot
şığıp, Jabağını atu jazasına buyırıp, Burabay men Rahımbay işandı
jəne bul qandı iske kuəger bolğan basqa on şaqtı bay-manaptı uzaq jılğa
Sibirge aydadı.
Jer bölisi kezindegi auılda tap tartısınıñ bar ekenin öz közimen
körgen Bürkit endi öziniñ osı uaqıtqa deyin qanday bağıtta kelgenin
oylana bastadı. Rasında, oylanbasqa oğan jol qalğan ba edi?
Erkebulan men Nurjamal sekildi tamaşa eki jastıñ ajalına ayğaq
bolğan adam bügin burınğısınday ömir süre ala ma? Özderi qaza tapsa da,
artına mahabbattarın məñgi öşpes añız etip qaldırğan osı eki jastıñ
tağdırı kimdi bolsa da oylandırmas pa? Ömirden tek quanış qana tilegen
Erkebulan men Nurjamaldı osınday küyge jetkizgen üstem tap qoldanıp
kelgen ata dəstüri, qazaqtıñ şılığı halqımızğa jat ömir ekenin tüsingen
jan, eski düniege, onıñ ədiletsiz ədet-ğurpına aytıp, lağınet oqımas pa?
Bürkit te lağınet oqıdı, qarğıs ayttı. El degeni əli el emes, Əkpar,
Burabaylardıñ ermegi ekenin añğarğan sekildi. Jan türşiktirgen qiyänattı
öz közimen körgen jas aqın endi burınğısınday ömir süre almaytınına
köngendey. Endi sol ədiletsiz dünieden qutqaratın jol izdeu kerek ekenin
uqqanday. Ömir özi Bürkitti oyğa saldı.
Əli «qazağım», «elim!» degen sarınnan əbden arıla almasa da, əli jaña
joldıñ qazaq eline dañğıl jol ekenine müldem közi jete qoymasa da,
kedeylerden şıqqan Hasen sekildi adamdarmen qatar jürip, olardıñ oyın
tereñirek tüsinbek boldı.
Bul kezde Bürkit Aqşatır qalasındağı jetijıldıq mektepke ədebiet
sabağın berudi qızıq körmey, jumıstan bosanıp, qazaqtıñ jaña astanası
Almatığa köşip kelgen-di. Qarlı Alatau sayasındağı, suñğaq boylı
qarağay, qayıñ, alma ağaştarına bölengen şağın kelgen jasıl qala Olga
ekeuine birdey unadı. Kök şalğındı köşe boyın qualap, tastay suıq
arıqtıñ möldir suı sıldır qağadı. Jupar añqığan bau-baqşasında
sayrağan bulbul, ər qoranıñ şarbağınan köşege qaray sıñsi salbırağan
jaña pisip kele jatqan qızıl alma, sarğılttana bastağan almurt...
Adamdarı da basqa. Bükil qazaq jerinen jinalğan aqın, ənşi, san qilı
oqığan azamattar... Bəriniñ jüzinde de quanış, kökirekterinde qazaq
halqınıñ jaña ömirin, jaña mədenietin quramız degen ulı arman. Bürkit
sekildi köñili jüdeu, iığın qayğı basqan bir de bir jan joq tərizdi, bəri de
özderiniñ jolın tapqan, ne isterin biletin jandar...
Bular qalanıñ orta şenindegi bir qart kempirdiñ eki bölmeli üyin
pəterge jaldap aldı. Bürkit küzden bastap astanada jaña aşılğan
muğalimder tehnikumine sabaq beretin bop kelisti. Oqu jılı bastalğanşa
bos jürmey, endi ədebietpen şuğıldana turudı oyladı.
Bürkit eñ aldımen Aqşatırdan köşip kelgen tanıs jigittermen
kezdespek boldı. Ərine Qarajan men Əkpardıñ osında ekenin ol jaqsı
biledi jəne keşe bir jerles jigitten olardıñ qayda turatının da,
Qarajannıñ halıq ağartu komissariatında jauaptı qızmette ekenin de
estigen. Biraq Bürkit bul ekeuin izdep barğısı kelmedi. Jabağı qılığınan
keyin olardan aulaq boludı durıs kördi. Al böten eşkimdi kezdestire
almay jürgeniñde bir küni bunı izdep üyine Hasen keldi. Ekeui quşaqtasıp
amandasıp, şüyirkelesti de qaldı. Hasen ölkelik gazettiñ birinde isteydi
eken. Almatığa kelgenine aydan asıp ketipti. Jaqında Qazaqstannıñ
soltüstigine barıp qaytıptı. «Jer bölu» nauqanına belsene
qatınasıptı. Endi ol sol jaqqa qayta jürmek eken. Qazaq auılın
otırıqşı şarua etu isine aralaspaq. Jurt arasında ügit jumısın
jürgizbek.
Olga qaynatıp əkelgen qoñır şaydı urttay otırıp Bürkit te osı
jazda basınan qanday uaqiğalardıñ etkenin Hasenge tegis aytıp berdi.
Erkebulan men Hupjamaldıñ uaqiğasına jetken kezde, Hasen onıñ sözin
bölip «Bul qandı uaqiğağa əbden qanıqpın, aytpay-aq qoy,— dedi kürsinip,
— seniñ maqalañdı da oqığam: küyine otırıp şın jürekten jazğan
ekensiñ, sonday küşti şığıptı. Oqıp otırıp jılap ta aldım. Endi tek
osı betiñnen qaytpa, sen sekildi darın öz halqınan bölinbes bolar»,—dep
aqılın ayttı.
Eki aqınnıñ bul şın jürekten alğaşqı dostasuı edi. Hasen qoştasar
aldında: «Oqu mausımı bastalğanşa əli biraz uaqıt bar. Sağan endi
qoğamsız turuğa bolmaydı, Qazaqstan proletariattıq jazuşılar
assotsiatsiyäsına müşelikke arız ber, sayasi közqarasıñ əbden qalıptasıp
bolğan joq, uyım bul jağınan köp kömek körsetedi, qiqalaqtauıña
jibermeydi»,— dedi. Jəne özi KazAPP bastığına barıp jolığıp,
söylesip ketpek boldı.
Hasen jürip ketkennen keyin, Bürkit köp oylanıp, tolğanıp, osı
uyımğa kirudi durıs dep tapqan. «Bir jağınan aldıñğı qatarlı jazuşıaqındarmen kezdesip, ülgi-önege alsam, ekinşi jağınan özimniñ de sayasi
bağıtımdı durıstauıma köptiñ kömegi tier» dep oylağan. Osınday
şeşimge kelgen Bürkit arızın QazAPP-tıñ törağasına aparıp bergen.
Bürkit barğan orta boylı, döñgelek jüz, sulu öñdi, baysaldı minezdi
törağa bunı tanitın bolıp şıqtı.
— Jaqsı keldiñ, Bürkit,— dedi əlgi kisi,— öleñderiñmen burınnan
tanısıp, sen sekildi əli jolın durıs taba almay jürgen qazaqtıñ jas
darındarı bizdiñ uyımnan qaşpauları kerek. Şın nietiñmen kelgen
bolğan, qolımızdan keler kömegimizdi ayamaspız. Arızıñdı osı jaqında
bolar jinalısımızdıñ birinde qararmız,— dedi.
Bügin Bürkittiñ sol arızı qaralıp jatır. Bir kezde saudagerlerdiñ bas
qosatın «məjilis üyi» qazir baspasöz qızmetkerleriniñ klubı. Lıq tola
kisi, deni jastar, işterinde bükil halqına əygili, şaştarına aq kire
bastağan aqın-jazuşılar da az emes. Osınşama köptiñ işinde Qarajan da
bar. Ol burınğı Qarajan emes. Özin-özi ustauı da özgeşe, pañ, təkappar.
Öytkeni jaqında ğana keşegi alaş ofitseri Qarajan Aybasov töñkeriske
eñbegi siñgen adal adam dep ölkelik gazettiñ betinde jalğan maqala
berilgen.
Al uaqiğa şınında bılay bolğan edi:
Aqşatır qalasına Kolçak ükimeti ornap, bir top sözden qızmetkeri
qolğa tüsedi. Işterinde Nurolla degen bir tatardıñ jas jigiti boladı. Bul
özi gimnaziyä bitirgen, revolyutsiyänı şın jüregimen qarsı alğan jigit eken.
Keñes ökimeti ornasımen, belsene qızmet isteydi. Sovdep müşeligine ötedi.
Kolçak ükimeti kelgennen keyin, ölim jazasına buyırıladı. Al bunıñ
tuğan ağası Fayzolla sol qaladağı ülken saudager, jayşılıqta inisin
ittiñ etinen jek körse de, onı ölimge qimaydı. «Eger iniñdi bosatıp
almasañ emşektegi sütimdi kökke sauamın, sağan məñgi lağınet aytamın»
dep bir jağınan kəri anası mazasın aladı. Saudager Kolçak soğıs
tribunalınıñ bastığın aynaldıradı, qıruar aqşa tögip, inisin ölimnen
alıp qalar təsil izdeydi. Biraq bunıñ sorına Kolçak tribunalınıñ
bastığı meylinşe qatıgez, esersoq böten ulttı öte jek köretin adam
bolıp şığadı. Aqşa alıp bayığannan göri, patşa ağzamğa qol kötergen
usaq ulttıñ bir balasınıñ qanın işudi artıq köredi. Bay saudager anda
baradı, mında baradı, qolınan dım kelmeydi. Aqşağa qızıqqan keybir
ofitserler qandı köz bəle — tribunal bastığınan qorqadı. Osılay
sandalıp jürgen Fayzolla inisin erteñ atadı degen küni Qarajandı
kezdestiredi. Sovdep müşelerin ükim orındalatın jerge alıp baratın
otryadtıñ komandiri osı Qarajan bolıp şığadı. Bular jıldam til
tabadı. Saudager Qarajanğa köp aqşa bermek boladı. Al anau sovdep
müşelerin aydap jatqandarında Nurollanı qaşırıp jiberudi öz
mindetine aldı. Uədesin orındau üşin Qarajan bılay etpek boldı:
Atıluğa tiisti üş tutqındı ükim orındalatın jerge apara jatqanda
qalanıñ şetindegi köpirden öte bergen kezde, Fayzollanıñ adamı ağaş
arasına tığılıp turıp: «Jau kelip qaldı dep ayqay saladı. Bunı estigen
Nurolla sol jaqtağı qalıñ toğayğa qaşa jöneledi. Soñınan mıltıq
atılsa oğan qaramauı kerek, öytkeni soldattardıñ mıltıqtarın küni
burın ağaş üşti kükirt dərili patrondarmen oqtap qoyudı Qarajan öz
mindetine aladı. «Jau kelip qaldı!» degen ayqay şığısımen, Nurolla tek
öz basın qutqaruı kerek, qasındağı joldastarında şaruası bolmauğa
tiisti. Qarajan Nurollanı qutqarğanmen, qalğan eki tutqındı öz qolımen
atıp öltirmek.
Osınday jospar qurğan Qarajan tutqındardı alıp şığarında
soldattıñ mıltıqtarın öz qolımen oqtaydı (ərine jalğan oqpen) jəne
ərqaysısınıñ patrontaşına şın atılatın bes oqtı saladı. Bunıñ bəri
soldattardıñ közinşe isteledi. Olar mıltıqtarındağı bes oqtıñ jalğan
oq ekenin bilmeydi.
Tutqındardı atatın kezden eki sağat burın Fayzolla aqırğı ret
inisimen jolığuğa ruqsat aladı, Nurollanıñ joldastarın tastap
qaşpaytının biletin atası oğan «senderdi atuğa aparatın soldattardıñ
komandir! qızıldıñ adamı, qalay «jau kelip qaldı» degen dauıs
şığısımen qaşıñdar, soñdarıñnan quğın bolmaydı, oq atılsa odan
qorıqpañdar, ol eşkimdi de jaralamaydı» deydi. Zulım saudager inisiniñ
eki joldasın Qarajannıñ özi qolımen atıp öltiretinin oğan aytpaydı.
Nurolla ağasınıñ sözin janındağı serikterine jetkizdi. Bular köpirden
öte dauıs şığısımen qaşpaqşı boladı.
Tün ortasınan aua, ay şıqqan mezgilde, Qarajandar tutqındardı ayday
jöneledi. Öziniñ astında — at, özge soldattar jayau, tutqındardı qorşap
alğan. Uədelesken köpirden öte bergen kezde «Jau kelip qaldı!» degen
ayqay şığadı. Eşteñeni kütpegen soldattar jerge jata qalısadı
(Qarajannıñ əmirimenen). Jəne tutqındarğa da «jatıñdar» dep
buyıradı. Biraq analar olardı tıñdamaydı, qaşa jöneledi. Soldattar
tarsıldatıp oq ata bastaydı, tutqındar toqtamaydı, bir de biri
qulamaydı... Qalın toğay eki jüz metrdey jerde. Dəl osı sətte, kütpegen
jerden gürsildegen mıltıqtıñ dausınan Qarajannıñ astındağı atı
ürkip, keyin qaray ala jöneledi. Tipti boy bermeydi. Nurollanıñ eki
joldasın öz qolımen quıp jürip atıp öltirmek bolğan Qarajan, endi
ürkek attan sekirip tüsip, köpirdiñ auzına jügirip qaytıp keledi. Biraq bul
arada üş tutqınnıñ üşeui de qalıñ toğayğa kirip, joq boladı.
Jantalasqan Qarajan soldattarın turğızıp, tutqındardı endi
şındap qua jönelgen kezinde, toğaydıñ arğı jağınan qalağa qaptap
qızıldıñ əskeri kelip qaladı. Ülken qan tögis qırğın atıs bolıp, tañ ata
qızıldar qalanı aladı. Osı tüngi soğısta inisin toğay işinde qos atpen
kütip turğan Fayzolla, eki tüye süykense ortasında şıbın elerdiñ köbine
uşırap, eki ottıñ ortasında jürip oqqa uşadı. Söytip Nurolla men eki
sovdep müşesiniñ ölimnen qalay qutılğanı aşılmay aladı. Qarajannıñ
aqşağa satılğanın eşkim bilmeydi.
Al ajaldan qutılğan sovdeptiñ üş müşesi Fayzollanıñ «senderdi
aydap aparatın soldattardıñ bastığı Qarajan qızıldardıñ adamı»
degen jalğan sözine nanıp, Qarajanğa «raqmet» aytadı. Onı özimizdiñ
jaqtıñ adamı dep senimdik isteydi. Mine, osı Qarajannıñ erlik isin»
sondağı ölimnen tiri qalğan sovdeptiñ bir müşesi gazetke jazadı.
Buğan Qarajannıñ kadet korpusında oqıp jürgende sol qaladağı qazaq
jastarınıñ jasırın jinalısına qatısqanı bireulerdiñ esine tüsedi.
Söytip oylamağan jerden alaş ofitseri Qarajan Aybasov revolyutsiyäğa
qatısqan qızıldıñ adamı bolıp şığa keledi. Onıñ alaş ofitseri
bolğanı jay bet boyau bolıp tabıladı.
Bul maqalanı onıñ işten tınğan serikteri de öte jaqsı paydalana
aldı. Söytip jalğan revolyutsioner Qarajannıñ «aq degeni alğıs, qara
degeni qarğısqa» aynalğan. Munday jağdayda ol pañdanbağanda kim
pañdansın. Nege ekeni belgisiz, Bürkittiñ köñili Qarajannan küpti. Onıñ
şın revolyutsioner bolğanına senbeydi. Öytkeni Əkparmen Qarajannıñ
şın dos ekenin biledi. Al Əkparmen dos adamnıñ Keñes ökimeti üşin
küresui eki talay. Sondıqtan da ol Qarajanğa qauiptene qaraydı. Bir
qastıq istemese jarar edi deydi.
Bürkit qazir zalda aldıñğı qatarda otır, özi turalı söylegen sözderdi
ıqılasın sala tıñdauda.
Minbede — oğan burın tanıs emes, tapal boylı, orta jasqa kelip
qalğan, semizşe kelgen kisi. Ol dauısın kötere şabıttana söylep tur.
— Dostarım, jaña qurmetti törağa Bürkit Küntuarovtıñ arızın oqıp
şıqqanda,— ol prezidiumda otırğan sulu öñdi, qara torı kisige bir qarap
qoydı,— meniñ közime jas keldi. Mağan Bürkit arızın siyämen emes, ıstıq
jüreginiñ qanımen jazğanday bolıp körindi. «Adasqannıñ ayıbı joq,
qaytıp üyirin tapqan soñ». Bürkittey jas darınnıñ «aralarıña alıñdar»
degen jalğız auız jalındı sözinen meniñ köñilim məz-meyram. Bürkit öz
qatesin özi bilip, bizge qolın sozıp otır. Biz ol qoldı keyin
qaytarmauımız kerek. Ağa sınşılardıñ atınan men sol qoldı birinşi
bolıp qısqım keldi. Oğan: «Aramızğa kelgen jas darın, jolıñ igilikti
bolsın!» degim keledi...
— Raqmet, sınşı ağa,— dedi Bürkit kübirley söylep.
Minbege endi közildirik kigen, dudarlanğan şaşınıñ aldıñğı jağı
tüsip, qasqa bas bolıp qalğan, juqa erindi, orta jastan asıp bara jatqan
kisi şıqtı. Ol sol qolına ustağan qağazına qarap söyley bastadı.
— Joldastar, ömir bizdiñ ədebietimizdiñ aldına ülken sayasi mañızdı
mindetter qoydı,— dedi ol oñ qolın joğarı köterip,— biz ezimizdiñ bar
küşimizdi, bar darındı adamdarımızdı şepke turğızıp, sol mindetterdi
orındauğa at salısudamız...
— Bul kim? — dep suradı Bürkit janında otırğan kekseleu
jazuşıdan.
— Bilmeymin,— dedi anau oğan jauap qayırıp,— əyteuir jinalıs
sayın söyleydi. Qağazğa jazıp alıp soqqanda, maşinadan birde-bir kem
emes, zırlay jöneledi.
— Ərine,— şeşen dauısın kötere tüsip, qağazına tağı bir qarap
qoydı,— ol mindetterdi orındauğa bizdiñ ədebietimizdiñ aldında
qiındıqtar az kezdesip jatqan joq... Biraq biz, qara söz şeberleri,
dramaturgter, aqın-jazuşılar, ədebi sınşılar, ol qiındıqtardı jeñu
üşin uaqıtımızdı da, jiger-darınımızdı da ayamaq emespiz.
Şeşen kenet:
— Joldastar!—dedi ol keñirdegin kere bar dausımen.— Bizdiñ
qatarımızğa kelgennen keyin joldas...— ol qolındağı qağazına qayta köz
tastadı,— joldas Bürkit Küntuarov öziniñ aldına qoyğan partiyä men
halıqtıñ zor mindettemesin buljıtpay orındaydı dep öz basım öte
senemin...
Şeşenniñ sezin küle tıñdap art jaqta, esik aldında üş adam tur.
Bular: Əkpar, Qarajan jəne bir közildirikti jas jigit.
— Kezek endi seniki, Qarajan,— dedi Əkpar janındağı joldasınıñ
jeñinen tartıp.
— Özim de solay dep oylaymın.
— Bul «aytıstı» bitirmeseñ bolmas...
Əkpardan özgelerdiñ bəri zalğa kirdi. Endi minbege iığına ayqara
partupey tartqan, üstinde jastardıñ sol kezdegi galifeli şalbarlı
kostyumin kigen jas jigit şıqtı. Ol birden-aq pulemetten oq
jaudırğanday asığa, sözin borandata jöneldi.
— Biz jastar... Aqın Bürkittiñ proletariat jazuşılarınıñ arasına
kelgenine öte quanıştımız,— dedi ol jalındana julqınıp,— Bürkit
ağadan şeberlikke üyrenuge qumarmız. Ərine, Bürkit ağa aqırğı kezge
deyin adasıp keldi. Neni jırlau kerek ekenin bilmedi. Auıldağı bolıp
jatqan tap tartısın körmedi. Endi sol qatelerimdi jöndeymin dep
aramızda kelip otır. Sondıqtan men, joq, biz jastar, aqın Küntuarovtı
assotsiyätsiyämızğa aluğa jüz protsent dauıs beremiz.
— Joldastar,— dedi endi jinalıstı basqarıp otırğan törağa,—
azıraq tınıştalıñızdar, qazir halıq ağartu komissariatınıñ jauaptı
qızmetkeri, bizdiñ uyımdı baqılauşı qayratkerlerimizdiñ biri, qurmetti
joldasımız Qarajan Aybasov söyleydi.
Ər jerden şığıp jatqan sıbır su sepkendey basıldı. Samsağan köp
minbege qaray qaldı.
Qarajan ədettegi minezine salıp, asıqpay-saspay ayağın nıq basıp,
qaqqan qazıqtay boyın imey, minbege şıqtı. Ol bayau qimıldap, közindegi
közildirigin alıp, kirşiksiz taza appaq oramalımen təpteştep sürtti de,
qaytadan kidi. Sodan keyin ğana barıp jurtqa qaradı.
— Osı minbeden söylegen jurttıñ bəri öziniñ quanışın aytıp jatır,
— dedi ol aqırın bastap,— jaña Bürkittiñ hatın oqığanda meniñ de
közime jas keldi...
Bürkit bar ıntasın salıp tıñdauda, adam balasına sengiş aq köñil
aqın, keşegi bir kemege mingen-osınau dos-jar adamı Qarajanğa öte riza.
«Bu da men sekildi adasıp barıp üyirin tapqan jan eken»,— deydi ol
işinen.
Endi Qarajan səl oylana qaldı da, qaytadan söyledi.
— Al köñilşektik minuttarım etkennen keyin, men özime-özim suraq
berdim,— dedi ol dauısın kenet qatulanta tüsip.— Bürkit Küntuarov
rasımen bizdiñ aldımızda jüregin jalañaştap berip otır ma? degen
kümənğa keldim. Berdi delik, sonda ol bul sözin nesimen dəleldey aladı?
Jabağı baydıñ ayuandığı turalı jazğan jalğız maqalası buğan ayğaq
bola ala ma? ərine, bola almaydı. Öytkeni bir adamınıñ qanişerligin,
ozbırlığın jazu bar da, öziñ qolşoqparı bolğan zulım taptıñ jan
türşigerlik sumdığın jazu bar. Bürkit bizge əli mundayın bildirgen joq.
Al ol keşe Keñes ökimetine, qala berdi qazaq halqınıñ bükil
proletariattıq, bauırmaldıq ideyäsına qarsı şıqqan aqın...
— Qareke, joldas,— dedi ornınan türegelip törağa,— Bürkit Küntuarov
arızında öziniñ qateleskenin, köp senimsiz közben qarap, qay jaqqa
şığarın bilmey şatasqanın tüsindirdi ğoy deymin. Siz bunımen
sanasqıñız kelmey me?
— Neni tüsindirdi?— dedi Qarajan közildirigin qaytadan şeşip alıp,
oramalımen sürte bastap.— Öziniñ qateleskenin, jol izdep şatasqanın
tüsindiredi demeksiz ğoy. Al men Bürkitten özine-özi ükim aytqan, öz isine özi
adal sot bolğanın tileymin... Öytu tek jürekten qaynap şıqqan jalındı
jırdı keşegi öziniñ jaulıq əreketin əşkerelegen poema, dastandardı
kerek etedi. Bürkit Küntuarov bolsa oğan bara almay otır. Barar edi, biraq
əli de bolsa köñili jat. Sondıqtan ol halıq aldında özin-özi
əşkereleuden, qoy terisin jamılıp, aramızğa qasqırlığın bürkep kirudi
jeñil köredi. Mine osınday sebepten, qurmetti törağa, «bar künəñdi
keştim, kele ğoy aramızğa» dep siz jayğan quşaqtı Bürkitke əzir men jaya
almaymın.
— Durıs aytadı, Qarajan!—dedi birneşe dauıs art jaqtan.
Ne derin bilmegen Bürkit şıday almay ornınan uşıp türegeldi.
— Seniñ quşağıñ... Keregi joq mağan seniñ quşağıñnıñ!—dedi ol
ayqaylap.
— Aytqanım kelmedi me?!— dedi Qarajan törağağa qarap, söytti de
Bürkitke burıldı.— Ərine meniñ quşağım, joq, bizdiñ quşağımız sağan
kerek emes. Öytkeni sen darınsıñ, biraq... sen qazir sasudasıñ, barar
jeriñ, basar tauın joq. Osınau nöser ötkenşe sağan panalay turatın jay
kerek. Ərine, bul üşin törağa sekildi bizdiñ añqau aqsaqaldarımızdıñ
quşağı eñ qauipsiz jaylı orın. Al erteñ bir ıñğaylı kez tua qalsa,
bilegiñdi sıbanıp, qayta şığa kelmeksiñ. Qoynınan jılı Uya tapqan sur
jılan, eñ aldımen törağanıñ özin şağasıñ! Bunıñ bəri tüsinikti, tap
jaularınıñ bul aylasına biz əbden qanığıp bolğanbız.
Özin-özi ustay almağan Bürkit Qarajannıñ qasına qalay jetip
barğanın bilmey de qaldı.
Qane, əlgi söziñdi qayta aytşı?!
— Nemene, urayın dep pe ediñ?—dedi Qarajan sol sazarğan qalpında,
ayılın da jıymay.— Adam aytarğa söz taba almağanda, qolına erik
beredi. Qane, urıp kör! Joq, azamat Küntuarov, küş jumsaytın kezderiñ
ötken. Odan da meniki durıs bolmasa, sonı dəlelde.
— Dəleldeymin!—dep Bürkit bulığa söyledi,— Özimniñ bolaşaq
eñbegimmen, jazar kitaptarımmen dəleldeymin!
— Biraq ol kitaptarıñda kimniñ jırın jırlap, joğın joqtaytınıñdı
da umıtpa! Aqıñdı mol tölep, öziniñ jırşısı etken bay, işandardıñ
attarın ataudı jadıñnan şığarma! Eger umıta bastağan bolsañ, esiñe
tüsiruge men dayın. Atayın ba esimderin?
— Zal işi u-şu boldı da ketti.
— Qarajan ne söylep tur? Biz Bürkitke senemiz. Onıñ tübi kedey, öz
tabınan ketpeydi,— dedi bir top.
— Qarajan durıs aytadı. Bürkit bizdi aldap tur!— dedi esik jaqtağı
ekinşi top, pərmeninşe dauıstap.
Bürkit zalğa qaradı. Kenet közi jasqa tolıp ketti. Işti örtegen ıza men
küyikke şıday almay, esikke qaray jüre berdi.
— Tura tur, Bürkit,— dedi törağa dauıstap,— qayta kirer esikti qattı
jappas bolar.
Bürkit esikke tayay berip toqtadı. «Ne bolsa da estip keteyin» degen
oymen prezidiumğa qarap ün-tünsiz qattı da qaldı.
— Seniñ söziñ, Qarajan, mağan unağan joq,— dedi törağa Aybasovqa
tesile köz tastap,— Sen ədil sotşa emes, jan aluğa dayındalğan əzireyil
tərizdi söylediñ.
— Ərine, sizdiñ söydeytiniñizdi bilip edim.— Qarajan törağanı
mısqılday küldi.— Bürkitti qorğağıñ kelip tur ğoy, qorğap köriñiz!
— Joq, men onı qorğayın dep turğan joqpın. Ol əli jas, bar ömiri
alda, özin-özi qorğaytın talay mümkinşiligi boladı,— Endi törağa
Bürkitke burıldı da, dauısın səl kötere,— Bürkit şıraq, sen meniñ
oyımdı durıs tüsinedi dep oylaymın,— dedi bir ağalıq aşıq pişinmen.—
Öziñ körip tursıñ, seniñ arızıñdı jurt ər türli tüsinip otır... öytkeni
buğan deyin jazıp kelgen eñbegiñde sen bizden tım alıs jatırsıñ. Bunı
jastıqtıñ qatesi degen künde de, bireuler sol qateni betiñe salıq etpes
üşin eñ aldımen halıq aldında öziñdi aqtap aluıñ kerek. Meniñ bul sözim
sağan senbeymiz, sol ötken qateñ üşin esigimiz müldem jabıq degen söz
emes. Öziñdi-öziñ körsete alsañ sağan degen esigimiz ərqaşan da aşıq...
Bürkit törağa söziniñ ar jağın tıñdağan joq. Tıñdauğa da küşi jetpedi.
Keudesin adal jalañaştap kelgeniñde jurttıñ bunı tüsinbegenine
jılarday bolıp ökpelep, esikten ata jöneldi.
Qarajan Bürkitti qulatqanına məz bolğanın jasıra almay, səl
külimsirey ezu tarttı da, minbeden tüse berdi.
U-şu bolğan jurt, kenet ayqaylay tüsip, endi özara küjildese bastadı...
...Tağı da tün, tağı da tündey tünek oy. Klubtan şığısımen, üyine de
qaytpay, Bürkit betiniñ auğan jağına jürip keledi. Eşteñe körer emes,
eşteñe de estir emes, janın jegen ökiniş, ıza, ökpe, aşudıñ quşağına
enip ketken.
Jan-jağı tastay qarañğı. Kenet jel turıp quara bastağan ağaş
japırağın butaqtarınan quşaqtay julıp, Bürkittiñ betine əkep uradı.
Aqın onı da sezbeydi. Əldeqalay biren-saran adam qarsı kezdesse, onı da
körmeydi. Tipti klubtan şıqqannan beri soñınan bir eli qalmay añdıp
kele jatqan Əkpardı da añğarmaydı. Tek bar bileri — oyğa şomıp ketken
basın jerden bir kötermey, betiniñ auğan jağına tarta beru...
Bürkit uzaq jürdi, aqırında ol qalanıñ künşığıs jağına şığa
toqtadı. Kündiz-tüni tınım tappay sarıldap ağıp jatqan kişkentay
Almatı özeniniñ janına jetken eken. Ol endi bir ülken qara tasqa barıp
otırdı. Oğan tayau kelip, Əkpar da toqtadı. Osı kezde qara bulttan ay
şığıp, jer beti ağara tüsti. Bürkit Əkpardı endi ğana kördi. Biraq
ekeuinde de ün joq. Bürkit şomıp ketken oy teñizinen əli de jarğa şığar
emes.
Əkpar azdan keyin özen jağasındağı kök şöpke tizerley otırdı da,
malta tərizdi bes-altı uaq tastı uıstap alıp, qaqpaqıl etip oynay
bastadı.
Ekeui əli de ün-tünsiz...
Degenmen, Əkpar şıday almadı, bir kezde barıp:
— Solay de, Bürkit,— dedi ol tastarın laqtırıp jiberip. Söytti de
ornınan türegelip, Bürkittiñ janına barıp otırdı.— Aqın degen de bala
ğoy. Aşulanğan balanı ülkender ertek aytıp uatadı. Tıñdaysıñ ba, men
de sağan bir ertegi aytayın?
Bürkit jauap qaytarmadı.
— Bayağı ötken zamanda, din musılman amanda bir kişkentay aqın
bolıptı,— dedi Əkpar «ertegisin» bastap, ananıñ jauap bermegenine
qaramay,— ol aqınnıñ (iz boyına bitken aqılı da, aqındığı da bar eken.
Biraq onıñ qolına tüspegen bir qasiet — ataq eken. Künderdiñ küninde
əlgi kişkentay aqın ülken ataqqa ie bolğısı keledi. Özin qoştaytın jan
ayaspas azğantay serikteriniñ qolında oğan onday ataqtı alıp bere qoyar dəl
sol kezde küş bola qoymaydı. Özderi qaşıp-pısıp künderin əzer körip
jüredi. Ne isteu kerek? Ərine aqın, ana serikterine qarsı jaqqa şığudı
durıs köredi. Öytkeni olar köp. Köp maqtasa, kömir de temirge aynaladı.
Söytip, keşegi aq aqın, endi qızıl aqınğa aynaludı arman etedi. Solay
ma?
Bürkit tağı da ündemedi. Oğan qaramay Əkpar sözin jalğay tüsti.
— Aqın serikterin, joldastarın satıp, jau jağına hat jazadı.
«Tıñdañdar,— deydi ol hatında,— men burınğı jolımnan, oyımnan
bezdim, qazir sondağı oy-armanımnan şoqtay bolıp qızarıp Uyalam, meni
sender özderiñniñ tobıña alıñdar»,— dep jalınadı. Ərine ol
joldastarın, idealın satqanınan Uyalıp-qızarmaydı qızıl bolsam degen
qızıl tilekten qızaradı. «Qarañdar,— deydi ol, keşegi öziniñ jau tobına,
— meniñ türim qazir atam qazaqtıñ köne zamandağı jalauınday aq ta emes,
Muhambet payğambardıñ tuınday jasıl da emes, özderiñniñ qoldarıña
ustağan şüberekteriñdey qıp-qızıl, tipti odan da qızılmın, tezirek
qastarıña ala köriñder, senderden de asqan qızıl boluğa ant etemin,—
deydi.
— Jetedi, toqtat söziñdi!—dedi şıday almağan Bürkit.
— Səl şıda, qızığı əli alda... Bizdiñ aqın onı qızıldar tobı
quşağın aşa qarsı alıp, üstine qızıl otau tigip, astına qızıl şaytan
arba — maşina beredi dep oylağan bolatın. Biraq ol ümiti aqtalmaydı...
Qızıldar da aqımaq emes. Qara mısıq aq bola almaydı, keşegi jauı
bügin dos bola almaydı, onı qızıldar da jaqsı biledi. Sondıqtan olar
serikterin, ustap kelgen jolın satqan aqımaq aqındı ortalarına
almaydı, masqara-mazaq etip quıp şığadı.
— Istegen jaqsılığıñ bolsın, ket qasımnan, körinbe endi meniñ
közime!— dedi Bürkit.
— Nege? Biz ekeuimiz bir taudıñ buğısı emes pe ek? Dos jılatıp
aytadı...
— Sonda sen bolıpsıñ ba meniñ dosım?
— İe, menmin. Qur dosıñ emespin, odan da qımbatıñmın. Esiñde me,
restoranda ekeuden ekeumiz qalğan küni sen: «Maqsat attı bir şınjırmen
tirkesken jandarmız» degeniñ? Mağan sol teñeuiñ öte unağan.
— Olay bolsa, öziñdi bospın dep sanay ber. Men ol şınjırdı üzudi
durıs kördim.
— Op-oñay ma?
Bürkit ündemey teris qaradı.
— Jaraydı, şınjırdı üze-aq qoy. Sonda qayda barmaqsıñ? Barar
tauıñnıñ eteginde seni joğarı kötertpes qarulı qarauıl turğan joq pa?
Onı bügin öz köziñmen körgen joqsıñ ba? Əlde Aqan sekildi üşinşi
qabattan qulamaqsıñ ba? Mümkin suğa ketip ölgiñ kelgen bolar? Ərine
öytu sağan layıqtıraq. Öytkeni ölik sudıñ ortasımen ağadı ğoy. Bir
jağadan qulasañ ekinşi jağağa jete almaysıñ. Seniñ jolıñdı körsetetin
bir simvolikalıq belgi bar. Ətteñ, ne kerek, sen bul tilegiñdi orınday
almaysıñ. Ertis, Esil alıs, al Almatınıñ mına şalşıq suına deneñ de
batpaydı. Moynına tas baylap qulasañ da, qur jalañaş deneñdi körsetip
jurtqa külki bolasıñ...
Bürkit tağı auzın aşpadı.
— Mümkin, sen rasında suğa ketip ölu üşin osı jağağa kelgen
şığarsıñ?
— Al, jaraydı, büytken ömirden ölim artıq delik, sonda mağan ne iste
deysiñ?—dedi Bürkit aşudan ne derin bilmey.
— Ölimnen ömir artıq. Böten jol taba almasañ, menimen birge körşi
elge qaş. On altınşı jılı şet elge qaşqan qazaq auılı az emes. Köbi
sonda. Olar əli tuğan jerin joğaltqanmen, tuğan tilin joğaltqan joq. Sen
sekildi darındı kilem jayıp qarsı aladı. Senin ərbir şumaq öleñin
jerinen, elinen ayırılğan beyşaralarğa medeu boladı. Auzıñnan şıqqan
ər söziñdi altınday bağalaydı, qurmet, qoşamet körsetedi. Sağan budan
artıq ne kerek? Jür, qaşayıq!
— Joq, men eş jaqqa qaşpaymın!— dedi Bürkit kenet ızadan özin-özi
əzer ustap!—Men qazaqtıñ ata jerinde tudım, osı ata jerinde ölemin!
Halqımnan qaşıp tapqan qızıqtıñ mağan keregi joq!
— Meyliñ. Onda ölmeseñ — örem qap!—dedi Əkpar ünine suıq ızğar
berip. Osı kezde ay qaytadan bultqa kirip, jan-jaqtıñ bəri tağı da tastay
qarañğı bola qaldı.— Sen endi tiri öliksiñ!—dedi Əkpar qayta söylep,—
seniñ söziñe endi dosıñ da, qasıñ da senbeydi, budan bılay qaray sen
eşkimge de kerek emessiñ!
— Joq, men əli kerek bolam! Seniñ aytıp turğanıñ bılşıl!— Bürkit
aşudan qalş-qalş etip ketti, Əkpardıñ jağasınan ustap alıp, özine qaray
tarttı da, ızalana söyledi.— Meniñ əli kerek bolğanımdı öz köziñmen
köresiñ! Al şetke qaşsañ, öz qulağıñmen estisiñ! Estidiñ be!
— Jiber...— Əkpar səl julqınıp bosandı: da — Qora töbesine japqan
quraydı julqılay bergen tentek eşkini qazaqtıñ tayaqpen üyretetini
esiñde bar ma?— dedi Bürkitke.
— Mağan küş körsetkiñ kelip tur ma?
— Jauğa satılğan adamğa raqım bolmaytının bilmeytin be ediñ! —
Əkpar Bürkittiñ jolın kes-kestey tura qaldı.
Anau tosın turğan Əkpardı oylamağan jerden qos qolımen keudesinen
qattı iterip jiberdi de, jönine jüre berdi. Bürkittiñ qimılın abaylamay
qalıp şalqasınan tüsken Əkpar jalma-jan tura kelip, qaltasınan
tapanşasın suırıp alıp, bir dizerley otıra qaldı da, qarañdap ketip
bara jatqan aqınnıñ tu sırtınan közdey bastadı. Biraq Bürkit şoq taldı
aynala berip, qarañğı tünge enip joq bolıp ketti.
— Jaraydı...— dedi ızalı ünmen Əkpar. Ol endi ornınan asığa
köterildi de, tapanşasın qaltasına qayta saldı.— Tağı bir oñaşa
kezdesermiz!..
...Bürkit sol ketken betimen endi eş jerge ayaldamay, üyine tikeley
tarttı. Bul kezde tün ortası bolıp qalğan-dı. «Jinalıstan neğıp
qaytpay jatır?» dep qobaljıp otırğan Olga Pavlovna üyge kirip kelgen
küyeuiniñ jüzine bir qaradı da, eşteñe de suramay, auız bölmege şıqtı
da, suıp qalğan astı jılıtıp alıp, qayta kirdi.
Bürkit penjegin şeşip, koridorğa şığıp, qolın juıp kelip, stoldıñ
janına otırdı. Aldına qoyğan etten şuqıp bir-eki tüyirin auzına saldı
da, auır kürsinip, tərelkeni keyin sırğıtıp qoydı.
Olga Pavlovna Bürkittiñ işimdikti jek köretinin burınnan biletin.
Söyte tura, ol eriniñ köñili aşılar ma eken degen ümitpen türegelip,
şkaftan bir bötelke konyak əkelip, janına hrustal ryumka qoydı.
— Renjitip jibergenderin köziñnen körip turmın,— dedi Olga
Pavlovna Bürkittiñ janına otırıp,— mümkin köñiliñdi aşar, birer ryumka
konyak iş...
Qayğısın aytpay bilgen kelinşegine iştey riza bolğan Bürkit:
— Raqmet, Olya...— dedi jüdey söylep.
Bürkit endi özi türegelip barıp, şkaftan səl kişirekteu ryumka alıp
keldi. Öziniñ aldındağı ryumkamen ekeuine toltıra konyaktı quyıp:
— Qane, Olya, sen de iş,— dedi.
Ömirinde auzına konyak alıp körmegen Olga eriniñ köñilin
qaldırğısı kelmedi. «Burın işpegen zatım edi»,— dep bəldenip turmay,
ryumkanı aldı da:
— Senimen birge u işuge de barmın, Bürkitim, qane, keleşek baqıtımız
üşin...
Bürkit səl ğana ezu tarttı. «Keleşek baqıttıñ bet alısı dəl
bügingidey bola berse, ol baqıtqa jetuimiz eki talay-aq şığar». Biraq
Olgağa eşteñe degen joq. Qolındağı ryumkanı joğarı köterdi de,
işindegi konyagin tauısa işti.
Bürkitke eliktey Olga da ryumkasın auzına apardı. Nağız bir u işetin
adamday közin jumıp, aqırın işe bastadı. Ötkir şarap tamağın qırıp
jiberse de, şıdap baqtı. Tek konyakti işip bitirip, ryumkasın stolğa
qoyğanda ğana barıp:
— Tüu, qanday aşı edi!— dedi auzın oramalımen jauıp şaşala
söylep.
Bürkit endi şın ezu tartıp küldi. Kavkaz jüziminen qaynatqan asıl
şarap, ərberden soñ boyına taray bastadı. Burın köp işip körmegen
Bürkittiñ tamır-tamırın bosatıp, denesin balqıtıp əketip baradı.
Bağanağıday emes, köñili de səl özgereyin dedi. Özi de bilmeydi, bul özgeru
köñildenu me, əlde qayğıru ma, əyteuir boyına özi bilmeytin tağı bir jaña
sezim payda bolğan tərizdi. Sonda ğana barıp Bürkit Olga Pavlovnağa
bügin basınan ötken uaqiğanıñ bərin tegis aytıp berdi. Tipti Əkparmen
kezdeskenin de, onıñ şetelge qaşayıq degen sözin de jasırmadı. Bürkit
endi ğana añğardı, konyak köñilin aşpaptı, tek auzın ğana aşıptı.
Añğarsa, burınğı qayğısına qayğı qosqanday. Söylegen sayın burınğı
ızasına qayta ıza qosılıp, jüregin odan sayın tırnay tüskendey. Oyın
tumandatıp, tek kökirektegi aşuın burınğısınan da jaman örşelendirip
alğan tərizdi.
Olga Pavlovna diril qaqqan qos qolın tizesine qoyıp, tapjılmay
tıñdap otır. Bürkit kenet dauısın qattıraq şığarıp, Qarajanğa kijine
tüser bolsa, Olga Pavlovna odan əri zəre-qutı qaşıp, on sausağı
burınğıdan da beter diril qağadı. Eki közi jasqa tolıp, erine keşegi
joldastarınıñ bügingi istegen qiyänatınan jaman qinalıp, aqırın
kübirlep olarğa qarğıs aytadı.
Bürkit sözin ayaqtap boldı da, qaytadan konyaktı öz bokalına toltıra
quydı. Onı birden juta saldı. Endi ol burınğısınan da tünere tüsti.
Olga Pavlovna dəl osı minutta eriniñ jüdep otırğan köñilin konyakpen
emes, öziniñ oğan degen ıstıq quşağımen jubatu kerek ekenin tüsindi.
Ol endi:
— Bizdiñ ömirimiz jaña bastalıp keledi ğoy, Bürkit, onday-onday jauınşaşın əli talay kezdeser,— dedi küyeuiniñ basınan sipap,— sen birine de
berilme, qara da tur, əli bərin de jeñip şığamız. Bizge degen kün jaña ğana
tuıp keledi, əli nurına da böleydi, tek osı alğan jolıñnan jañılma.—
Ol endi erine erkeley qaradı,— Osı bügingi şarşağanın jeter, endi
demiñdi al, jürşi...
Bürkit jas emes pe, al jastıq tilektiñ özi de bir arman, keyde ol öziniñ
ıstıq jalınımen qayğığa da, qasiretke de qarsı tura aladı. Əyeliniñ
qiıla aytqan sözine balqıp, eri jönelgen jas aqın endi közi böten
tilekpen uşqındanıp ornınan tura berdi...
...Aylı tünde, aq mamıqtıñ üstinde, süygen jarınıñ aq tösin erkinşe
aymalağan Bürkit, ərberden soñ, boyın bir jağınan konyak qızuı şarpıp,
ekinşi jağınan mahabbattıñ ıstıq quşağı örtep, jaña ğana arılmastay
bolıp basına töngen qayğı bultın umıttı. Düniedegi eñ tətti qızıq —
jastıq qızığı emes pe, ol sol qızıqtıñ ıstıq lebimen janı raqattana
jatıp, uyıqtap ta ketti.
Olga Pavlovna kün köterile, Bürkitti oyatıp almayın dep, onıñ
quşağınan aqırın sıtılıp bosandı da, ayağın üşinen basıp, auız üyge
şıqtı. Şkaftıñ tartpasın aşıp, kişkentay bumajniginiñ işin aqtara
bastadı. Közine bar bolğanı eki jiırma tiındıq kümis aqşa ğana tüsti.
Olga Pavlovna auır kürsindi. Bul—Bürkit ekeuiniñ eñ aqırğı qarajatı
edi. «Bul aqşa bitkennen keyin qalay kün köremiz? Qarızğa ala qoyatın bul
arada tanıs eşkimimiz joq. Jalğız Hasen edi, o da komandirovkağa jürip
ketti. Saudager əyelge kündegisindey sata qoyatın da bağalı eş nərse qala
qoymaptı». Olga Pavlovna səl oylanıp, şkaftan aq kəris şəlisin alıp,
qağazğa orap qoltığına qıstı da, Bürkitti sırtınan bekitip, üyden
şıqtı. Ədetinşe ayağın səndene basıp, eki köşe ötip, kişkentay ağaş
üydiñ qasına kelip toqtadı. Batılı barmay səl kidirdi de, degenmen,
aqırın əlgi üydiñ esigin qaqtı. Esik sol minutta-aq aşıldı.
— Kire ber,— dedi ar jağınan juandau kelgen əyel dauısı.
Olga Uyala qorağa kirdi. Işindegi ülken bauda qos judırıqtay bop
pisken qıp-qızıl aport almaları ağaş butaqtarın tömen basıp, sıñsi
salbırap tur. Semizşe kelgen, qızıl şıraylı saudager əyel Olganı
kördi de, juıp jatqan kirin tastay salıp, esikke qaray ayañdadı. Esendik
joq, saulıq joq:
— Ə, sen ekensiñ ğoy,— dedi qolın fartugine sürtip,— qane, körset, ne
əkeldiñ?
Olganıñ kəris şəlisin bir silkip, aynaldırıp kördi de, basına salıp,
aynağa qarap keldi. Şəlini unatqanı körinip tur, sonda da ol:
— uyalmay-aq qoy, kögarşınım. Ömirde bəri de boladı. Al biraq mına
şəliñdi men almaymın,— dedi ol kenet öz şaruasına köşip,— ər jerine
qurt tüseyin degen be, qalay...
— Qurt tüse qoymağan bolar,— dedi Olga qızara, — sandıqtan alıp
əlsin-əlsin qarap turğanmın.
— Qarasañ qarağan şığarsıñ, biraq durıs qaramağansıñ ğoy...
Qısqasın aytqanda, bul şəli mağan kerek emes...
— Mümkin arzanğa bolsa da alarsız, erteñge aqşamız joq...
— Senderde aqşa joq.— Al alda-jalda şın qısılğan bolsañ, mına
qolıñdağı jüzigiñdi sat. Özi şın altın ğoy deymin. Bunı aluğa boladı.
— Bul — erimniñ sıylığı.
— Tek bayıñ bolsın de. Bayıñ bolsa, onıñ sıylığı da boladı... Al
men sekildi baysız qalsañ...— Əyel Olganıñ küyeuiniñ bar ekenin
qızğanğanday oğan tesireye qaradı,— jaraydı, satasıñ ba, joq pa?
Olga Pavlovna səl oylandı da, qolınan jüzigin suırıp alıp, əyelge
berdi.
— Bağanadan beri söytpeysiñ be, — dedi anau,— endi şəliñdi de qosa
aluğa boladı,— əyel yubkasınıñ astına qolın suğıp jiberip, bir-eki
qağaz aqşanı alıp Olgağa berdi.— Torgsinge aparsañ da, budan artıq
bermeydi.
— Raqmet,— dedi Olga Pavlovna aqşanı alıp jatıp.
Olga Pavlovna tağı bir köşe burılıp, dükenge kirip, bir-eki kündik
tamaqtarın alıp üyge kelse, Bürkit jaña turıp jatır eken. Ol atıp
turıp, əyelin tağı da bauırına qısıp süydi de:
— Tañ atpay qayda barıp qayttıñ?— dedi.
— Dükenge.— Olga Pavlovna erkeley qaradı.
— Düken sağan osı azıq-tülikti jayğa bere me?— dedi Bürkit
külimsirey,— azıraq aqşanıñ əldeqaşan bitetin uaqıtı bolıp edi ğoy.
— Aqşanıñ qunı jumsay bilude emes pe, əli de bir jetilik
qarajatımız bar...— dep əyeli tağı külimsiredi.
— O, onda bizden bay adam joq, eken ğoy.— Bürkit şın quanıp qaldı.
— Bir jetiniñ işinde «Qızıl tu» mağan da gonorar berip qalar. «Qasqır
izi» povesimdi osı aydıñ nomerine jiberdik degen. Bügin barıp anığın
bilemin...
Bürkit şayın işkennen keyin jañağı özi aytqan jurnal redaktsiyäsına
keldi. Körkem ədebiet böliminiñ bastığı — şaşına aq kirgen mosqaldau
kisi burın, Bürkit kelgende, hal-jayın surap, astı-üstine tüsip qalatın
edi. Bügin nege ekeni belgisiz, onımen sulıq amandastı. Bireu-mireu joq pa
degendey esik jaqqa bir qarap: «Sau jürsiñ be?» dep kirjiñ ete qaldı da,
qoya qoydı. Özine degen közqarastı öte tez tüsinetin aqın ananıñ bul
qılığınıñ tegin emes ekenin birden uqtı.
— Meniñ povesimdi osı nömirge jiberermin dep ediñiz,— dedi Bürkit
batıñqıramay.— Sonı bilgeli kelip edim.
Bölim bastığı tağı esikke qaradı.
— Bul nömirge barmaytın boldı.
— Sonda kelesi nömirge qalğanı ma?
Kisi auır kürsindi.
— Kelesi nömirge de barmaydı...
— Nege? Öziñiz jaqsı povest eken degen joq pa ediñiz?
Kisi tağı kürsindi.
— Jaqsı men jamandı ayıru jalğız ğana meniñ mindetim deysiñ be,
şırağım,— dedi ol qinalıp.— Baspañdar degen joğarğı jaqtan əmir
keldi.
— Joğarğı jağıñız kim?
— Qaydan bileyin... Mağan solay dep redaktordıñ özi ayttı. Al bizdiñ
jurnaldıñ tikeley bağınatın adamı Qarajan ğoy... Sol birdeme dep
jürmese...
— Sonda poveske qoyatın kinəları ne?
Bölim bastığı endi tipti sıbırlay söyledi.
— «Bürkit Küntuarov qasqır dep bizdi — kommunisterdi — aytıp
otır»,— deydi.
— Au, ağası-au, meniñ əñgimemde onday eşteñe de joq qoy.— Bürkit
küyip ketti.—Öziñiz oqığan joqsız ba, meniñ qasqırım kədimgi qasqır,
qoydı jeytin qasqır emes pe?
— E, şırağım, ol solay ğoy. Biraq qasqırdıñ auzı jese de qan, jemese
de qan...
— Onda qasqır dep meniñ özimdi aytatın şığar?
— Öziñdi ayttı ne, əñgimeñdegi qasqırdı ayttı ne, sağan bəribir emes
pe? Japalaqtı tasqa ursañ da, japalaq öledi, taspen japalaqtı ursañ da,
japalaq öledi... Əyteuir sıltau tapqan soñ ne isteysiñ.
— Jaqsı, olay bolsa, meniñ «Erkebulan men Nurjamal» degen jaña
dastanımdı basıñızdar. Jaqında ğana bitirdim. Erteñ alıp keleyin. Onda
qasqır da, jılan da, ayu da joq.
— O da basılmaydı...
— Nege?
— Jaña ayttım ğoy, joğarğı jaqtan əmir bar dep...
— Sol joğarğı jaqqa özim barsam qaytedi?
— Kimge? Qarajanğa ma? Əlde odan da joğarı otırğan əkimge me? Ne
betiñmen barasıñ? Joq, Bürkit şırağım, Qarajanğa, joğarğılarğa
barğıñ kelse, burınğı betiñnen qaytqanıñdı körsetetin bir-eki əñgimeöleñderiñdi baspa jüzinde şığarıp alıp bar. Əytpese senbeydi. Senbes
etip Qarajandar qulaqtarına quyıp qoyğan...
— Au, öytuge mümkinşilik berip otırsıñdar ma?.. Eger jazğanımdı
baspaytın bolsañdar, men burınğı betimnen qaytqanımdı nemen dəleldey
alamın?..
— Dünieniñ jalğız jarıq-səulesi bizdiñ «Qızıl tu» ğana ma? Böten de
gazet-jurnaldar bar emes pe?..
— Olarğa da Qarajannıñ tapsırıp qoymağanın qaydan bilem.
— Qarajandı tıñdamaytın redaktordı izde...
— Onday redaktordı qaydan tabam?
— Izdegen adam qaşanda bolsa tabadı. Əsirese jastar jağınan oylan...
Olar bizder sekildi özinen ülkennen qorqıp qalğan jandar emes, jas
uıttarı əli taralıp bitpegender...
Bürkit salı suğa ketip üyine qayttı. Endi ol aldında asuı qiın talay
asqar bel bar ekenin jaqsı uqtı. Eger olardı ötuge küşi jetpese, Əkpar
aytqanday, eki jağanıñ birine de jete almay, ömir degen dariyänıñ
tolqınında tiri ölik bolıp ağa beretinin bildi. «Joq, Bürkit tiri ölik bola
almaydı. Ömir tolqını qanşa qattı bolsa da, oğan qarsı tura aladı.
Aldınan ötui Sudan da qiın biik beles kezdestirse, odan da ete aladı.
Jalğız qasıq qanı qalğanşa öziniñ baqıtı üşin, halqınıñ baqıtı üşin
qanday sınğa bolsa da şıdaydı. Qanday qiındıq bolsa da jeñip
şığadı».
Biraq ol dəl osı minutta jauı jalğız ğana Qarajan emes ekenin
tüsinbedi. Eñ aldımen öziniñ bas jauı, əlgi talay qiın kezeñde kezdesip,
talay sınğa tüsetin jauı — işki sezimi, ömirge, halıqqa degen közqarası
ekenin bilmedi. Burın jürip körmegen adamğa dañğıl degen jaña joldıñ
özi de, ayağın durıs baspasa qauip-qaterli, oylı-qırlı bolatının
añğarmadı. Ömirdiñ osınau bir qisıq jolı talay ret basın jarğa
urğızıp, neler şatqalañğa tüsiretinin oylamadı... Tek onı, bügingi tañda
qaytsem de jauımdı jeñip şığam degen arman ğana biledi. Sondıqtan da
ol orınsız qapalandırmayın dep, üyge kelgennen keyin Olga Pavlovnağa
eş sır bermedi... Eki bilegin sıbanıp jiberip, jaqında ğana bitirgen
«Erkebulan men Nurjamal» degen jaña dastanına qayta otırdı. Jüyrik
at şapqanda ğana qızadı. Bürkit te, dastanına üñilgen sayın, özge ömirdi
umıtıp, poeziyä düniesine berile jöneldi... Onıñ oyına osı sağattan
bastap poeziyädan böten ömir kirmedi. Tek Olga Pavlovna ğana, bir jetiden
keyin eñ aqırğı qarajattarınıñ bitetinin oylap, jəne qaytsem Bürkittiñ
jazuına jağday jasay alamın dep qayğırıp, körer tañdı közimen
atqızdı.
IV
...Biik jartastı, adır-buyratı tau bökterin aynala jiñişke, tar jolmen
eki salt attı kele jatır. Kün ekindige aynalğan kez. Küz kelip, jer sarğaya
bastağan. Biraq bügin jayma-şuaq bir sıdırğı jılı. Uşpalı sur bulttar
kün közin keyde jauıp, keyde aşıp, teñizde jüzgen aq jeleñdi köp keme
tərizdi, aqırın sırğıp oñtüstikke qaray köşip baradı...
Salt attınıñ biri — Əkpar Astında öziniñ kök jorğası. Əbden
jarağan. Basın şulği tastap, ayañdaydı... Əkpar erge jantaya otırıp,
janındağı joldasına əldeneni aytıp keledi. Al janındağısı — qız.
Basında jasıl barqıt tıstı jeñil tülki tımaq, üstinde belin, erkekterşe
kümis belbeumen buğan qızıl barqıt küzen işik... Kiimi küzdiñ qara
suığına layıq. Bügin kün jılı bolğandıqtan ba, qız tımağınıñ qulağın
joğarı köterip baylap alıptı... Astındağı jortaqılau jürdek tapal
torı baytaldı tobılğı saptı qamşımen sipay urğan bop janındağı
jigitke tomsara qarap, ün-tünsiz kele jatır...
Tau bökterin qiyälay, bularmen qatarlasa bir top jılqı körinedi,
qulındısı, qısırı aralas — ər tüstes. Jılqı tobınıñ bunısına
qarağanda, bul jılqılar bir adamnıñ emes, bar auıldıñ malı ekeni
bayqaladı. Rasında da solay. Osı azın-aulaq jılqı Təkejan auılınıki
edi...
Təkejan auılı jazğı jaylauı Qoñırayğır kölinen öziniñ tömengi
jaqtağı qıstaularına köşip bara jatqan beti. Əlgi eki salt attınıñ
soñınan köringen sonau köş osı auıldıñ köşi.
Köşip kele jatqan kedey auıl ekeni anandaydan bayqaladı. Jük tiegen
bes-altı tüye. Alaşa, kiiz japqan teñ üsterinde aq jaulıqtı kempirler
men jas balalar. Teñkite kebeje, sandıq artılğan şiqıldağan ırduan
arbalar. Bulardıñ da üsterinde qatın-qalaş, bala-şağa. Şidem küpi, tüye
jün şekpen kigen jeti-segiz salt attı kisi köşke bas-köz bolıp kele
jatır. Bireuleri tüye jetektegen, ekinşileri jükti arbalardı janay böken
jeledi...
Köş tusındağı jılqılardı, sonau art jaqtarındağı jayıla
şubırğan qoy, eşki, qara maldı aydap kele jatqan auıl jastarı — qız,
bozbala...
Bul köş öz əline qaray qızğılıqtı, köñildi... Auıq-auıq jas balanıñ
jılağan dauısı men boyjetkenniñ sıñğırlay şıqqan külkisi estiledi,
kenet jastar ekeu-ekeuden qosılıp ən de şırqatıp jiberedi. Bay
auıldardıñ jastarınday köş-jönekey jorğa salıstırıp, jüyrik
jarıstırğanı körinbese de, qız bozbalanıñ oyın-külkisi, əzili birde-bir
üziler emes.
Bul — Təkejan auılınıñ soñğı köşui. Kelesi jılı köl qasına zaymka
salıp, birjolata poselka bolıp ornalaspaq. Qazirdiñ özinde de auıldıñ
Qasım-Kostya bastağan bir top jigiti sol qol basında qalğan. Jazğa sol
arağa bolaşaq poselkeniñ qurılıs ağaştarın, tereze, esik, tağı basqa
kerek-jaraqtarın jetkizbek. Jəne kelesi jılı egin egetin jerdi de
mölşerlemek. Şamaları kelse, osı köl mañayın zaymka sala bastağan
orıs mujıqtarımen kelisip, azdağan par da kötermek.
Sondıqtan osınau aqırğı köş auıl adamdarına bir türli qımbattı
tərizdi. Əsirese ülkenderge. Olar jastarınan üyrengen ədetterinen
ayırılatınına tipti ökinetindey me qalay, aqırın jıljıp kele jatqan
köşke əlsin-əlsin kürsine qarap ta qoyadı. Al jastar jağı kelesi jılı
bolar özgeriske bəlendey mən bermeytindey, ədettegi oyın-külkilerinen
ayırılmay, du-du etedi. Kenet toptan bölinip birin-biri qua jönelgen qız
ben jigit te körinedi.
Art jaqtarındağı köşke eş köñil bölmey, özderimen özderi bolıp kele
jatqan tek Əkpar men janındağı qız.
Bul — özimizge tanıs Təkejan aulına Bürkit alğaşqı kelgeninde
tañerteñ kölde su əkelgeli bara jatıp ən salatın qız Şolpan. Əkesi bir
kezde əjeptəuir auqattı adam bolğan, osıdan on jıl burın ülken jutqa
uşırap, bar malınan ayırılıp, qazir kün körerlik qana auqatı bar kedey.
Osı kisiniñ şaruaşılığı küylemey turğan kezde, bir jılı Əkpardıñ
əkesi Qarımsaq Aydabol ruınan şıqqan Şükir degen baymen bolıstıqqa
talasqanda tömengi auılda da qudandalım bolsın dep, altı jasar
Əkparına jaña tuğan Şolpandı ayttırğan. Bertin kele, Şolpannıñ əkesi
taqır kedeyge aynalğanda, Qarımsaq bay qudalığınan aynıp ketken.
Bergen azın-aulaq malın, ər türli sıltau tauıp qaytıp alğan. Biraq auıl
arası jaqın. Oyın-toyda jii uşırasıp, Əkpar Şolpanğa anda-sanda köz
qırın salıp ta qoyatın. Tipti aqqudıñ kögildirindey bop sılanıp-taranıp
közge jaña tüse bastağan jas sulu oğan unap ta qalğan. Əke qarsılığına
qaramastan, Əkpar soñğı kezde osı Şolpanğa üylensem be degen oyda
bolatın. Auıl qızdarına qazaqtıñ oqığan azamatı asa qurmetti köringen
sol bir qızıq zamanda qalada oqıp jürgen Əkpar da Şolpanğa qol jetpes
armanday köringen...
Söytip jürgenderinde Əkpar eki jılday auılğa kelmey qoydı. Al
Şolpan bolsa əbden boy jetip, jaqtı men jamanğa tüsine bastadı... Onıñ
üstine... Oyda joq jerden Qasım-Kostya kezdesti... Qızğaldaqtay kögere
ösip, əbden tolğan jas suludıñ jüregi endi basqaşa soğuğa aynaldı.
Mahabbat degen de bir pisken jemis emes pe, der kezinde onı añğarmasañ
kün etken sayın bosañsi bastaydı. Əlde bağı ma, əlde sorı ma, biraq osı
mahabbat ənin Şolpan der kezinde esitti de, köp keşikpey osı bir sulu ən
öziniñ de ermegi, quanışı boluğa aynaldı. Aqılı, oyı, minez-qulqı
jarasımdı, jasınan qazaq bolıp ketken Qasım-Kostyanı qızdıñ əkeşeşesi de, ağayın-tuğanı da jat sanamadı, bəri de özderine unağan osı bir
«sarı qazaqtı» Şolpanğa teñ kördi... Osınday el demeuiniñ arqasında
Qasım men Şolpan arasındağı jastıq sezim ulğaya tüsti... Aqırında
barıp Moldabek şaldıñ inisi Oljabek, ağasınıñ balası Qasımğa
Şolpandı ayttırdı. Eki jaq birdey kelesi jılı jaña poselkege
ornalasqannan keyin eki jastıñ toyın ötkizbek bolıp uədelesti.
Mine, osınday uədeden keyin Təkejan auılı aqırğı ret qıstauına
köterilgeli turğanında, qaydan kele jatqanı belgisiz, kök jorğasın
bulañdatıp, oyda joq jerden Əkpar jetip keldi.
Bay ulı kelip tüsken Şolpan üyi kütpegen qonağınıñ şay-suın berdi
de, jurtpen birge jolğa şıqtı.
Təkejan auılınıñ qıstauı qala jaqta bolatın. «Men de qalağa
qaytıp bara jatır edim, jolımız bir eken»,— dep, Əkpar köşke ere
jürdi.
Qız-bozbalanıñ köş-jönekey qalay oynap-külem dese de, qanday sauıqsayran quram dese de erki. Bul — qazaq jastarınıñ ejelden enşisine
tigen erkinşiligi. Sondıqtan da bolu kerek, özgelerden oqşau köş
aldında jeke kele jatqan Əkpar men Şolpannıñ bul qılıqtarın eşkim
söket körmedi, ersi sanamadı.
Al qatarlasa ayañdağan eki salt attınıñ jolı bir bolğanmen, köñilderi
bölek edi.
Eki jıldan beri körmegen bir kezdegi «qalıñdığına» Əkpar əlsin-əlsin
suqtana köz tastauda. On toğızğa kelip, boy tüzep qalğan sulu qız oğan
əbden pisken alma tərizdi bolıp körinedi. Qıp-qızıl ernine, betiñ tiip
ketse küydirip jiberer ıstıq jalın Uyalağanday. Möp-möldir qaraqat közi
eşkimge əli əbden aşılmağan tuñğiıq sırdı jasırğanday. Şolpannıñ
atqa otırısı da bir türli səndi. Aş beli qınalıp, köteriñki keudesin səl
keyin tastap, bilektey juan qos burımı üzeñgige tie, at jürisiniñ
ırğağımen bar denesi birge qozğalıp, öziniñ özge janğa bitpegen erekşe
otırısımen közdi tartadı.
Əkpar qızğa qarağan sayın jüreginde bir oqıs tilek tuıp, jan ayızın
qandırar sezim düniesine berile tüsedi. Biraq bunıñ oyı bir sağattıq oy,
əri ketse bir tündik oy... Buğan Uyalağan oy, el jurtınan küder üzgeli turğan
adamnıñ az uaqıt bolsa da, qızıq körip qalayın degen körse qızar, tən
qumar, arsız bozbalanıñ ötkinşek oyı. «Osı uaqıtqa deyin bul qızdı
qalay esime almay kelgenmin? Endi mine... Alıstan orağıtıp, tuzağıma
tüsiruge uaqıt tar... Al tüsirmey ketsem, ömir baqi esten qalmas bir arman
boladı ğoy! Eliñnen ayırıl, jeriñnen ayırıl, bir kezde «ket əri emes»
munday qızdan qur qalar qudayğa men sonşa ne jazıp edim? Bular
qıstauına jetkenşe əli de bolsa kün jarım uaqıt bar. Soğan deyin ebin
tabu kerek. Biraq qalay ebin tabam? Ərine, söylesu kerek. Söyleskende de
alıstan orağıt, bulan quyrıqqa sal. Oqu, bilim, əyel teñdigi degen tərizdi
jaña sözderge etene bola bastağan qazirgi auıl qızdarı seniñ burınğı
döreki əziliñe qulaq ta qoymaydı... Qarmağıñdı tereñ salıp, ilikken
kezinde jaylap tart. Küni burın ürkitip alma».
Osınday qızu oyğa berilgen Əkpar köñil müddesin orındağanşa şıdar
emes. Ol bir kezde atınıñ basın sol tejey tüsip:
— Ötken kündi esime tüsire bergim kelmeydi, Şolpan,— dedi öz oyınan
söz qozğap,— degenmen sol bir ötken künniñ de umıtılmas tətti sağattarı
este qaladı eken. Sonıñ biri biz ekeumizdiñ aqırğı kezdesuimiz. Esiñde me
sol bir aylı tün? Men jazğı demalısqa kelip, han jaylaudağı
altıbaqanda ekeumiz kezdesken edik qoy? Altıbaqanda terbetile turıp,
şırqata salğan əniñ əli esimde.
Qarağım, tömen qarap nazdanasıñ,
Kim bilsin quanıştıñ az ğanasın.
Qosılsa eki ğaşıq bir jerge eger
Jürektiñ jazbaydı ma san jarasın,—
dep ediñ ğoy sonda sen. Artınan «aq süyek» oynap jürgende...— Əkpar
auır kürsindi.— Uay, dünie-ay, nesin aytasıñ, o da bir qızıq zaman eken
ğoy... Sondağı ıstıq erniñniñ otı əli künge deyin en boyımdı balqıtuda.
Rasımen-aq sol tüngi quanışımız jalğan ba edi? Nege ündemeysiñ? Əlde
sondağı:
Qosılsa eki ğaşıq bir jerge eger
Jürektiñ jazbaydı ma san jarasın,—
degen söziñ de beker me? Sol eki ğaşıq qazir bir jerde kezdesip turğan
joqpız ba, jürektiñ jazılmaytın qanday jarası bar? Əlde birimizdibirimiz körmegen eki jılda mağan degen jürek jarası jazılıp, böten
bireudi unattıñ ba?..
Qız jauap qayırmadı.
— Habarlasa almasam, oğan men ayıptı emespin,— dedi Əkpar qaytadan
qinala söylegen bop.— Oğan er ölip, Ertis buzılıp jatqan zaman ayıptı.
Tuğan əkeden ayırılğanday basıma kün tuğanda, süygenin izdeytindey
mende murşa boldı ma? Əlde əkeñ, aulıñ bəri birdey keñes ökimetine
tabına bas urğan soñ, şet elge qaşqan baydıñ qañğıp qalğan balası mağan
serik emes degen şeşimge keldiñ be?— Əkpar tömen qarağan qalpında
jüdey söyledi.— İe, meniñ qazir qañğıp qalğanım ras. Əke soñınan eruge
tuğan elimdi, qurbı-qurdasımdı, öziñdi qimadım. Al bul jerde men de bir,
sütke tigen küşik te bir... Qayda barsam da «bay ulı» degen qara tumar
moynımnan alınar emes...— Əkpar kenet basın köterip aldı.— Şolpan,
endi jüregimdi küydirmey, ne bolsa da, şeşimiñdi aytşı.
— Qanday şeşim?
— Mendiksiñ be, əlde...
Şolpan tağı da ündemey qaldı. Olar qatarlasa jürip keledi.
Arttarındağı auıl köşinen alıs uzar emes. Əkpar köşten böline tüskisi
kelip, atın bir-eki ret qattıraq jorğalatıp körip edi, Şolpan keyin qala
berdi. Qızdıñ özimen jeke ketpeytinine endi közi anıq jetken Əkpar kök
jorğanı bayau ayañdatıp, qız astındağı ayañşıl torımen tek üzeñgilese
qatar jürip keledi....
Şolpan Əkpardıñ aram oyın sezer emes, oğan ol endi şın, köñilimen
jauap berdi.
— Adamdı özgertetin ömir ğoy, Əkpar,— dedi ol erge ıñğaylana
otırıp,— esiñde me, öziñ qaladan qaytqanıñda, bükil auıl jastarı
mekeden qajı kelgendey bir quanıp qalatın edik. Nadan sorlılar
bilmeydi ekenbiz ğoy, qaladan kelgen oqığan azamattardıñ bərin de qarañğı
auılğa səule əkeletindey köretinbiz... Nesine jasırayın, seni de sol
oqığannıñ biri sanaytınmın... Əkeñniñ baylığı, öziñniñ saldığıñ emes,
sol «bir oqığan azamat» degen atağıñ da köñilimdi tolqıtıp, jüregime
arman salğanı ras... Biraq eseye kelip teksersem, sen meniñ oylağan
adamım bolmay şıqtıñ. Bürkit, Hasender auılğa öleñin, önegesin
jetkizse, sen jastardı şılım tartuğa, karta oynatuğa üyrettiñ... Mine
jüregime jaña tüsip kele jatqan jaranıñ tez jazıluına osı qılığıñ
birinşi sebep boldı.
— Al ekinşi sebebiñ ne?
— Onımdı da esti, Əkpar. Jaña ayttım ğoy: adamdı ömir özgertedi
eken dep. Qala qızdarınday orısşa oqımağanmen, auılğa kire bastağan
jaña ömirdi, onıñ jaqsı dəstürin, önegesin biz de tüsine bastadıq qoy...
Jəne auıldıñ da ömiri özgeruge aynaldı. «Qızıl otau» keldi,
sauatsızdıq joyu nauqanı, jer bölisi, qalıñ maldı qurtu sekildi köptiñ
oylağan jerinen şıqqan ökimettiñ igilikti isteri qazaqtıñ eski auılın
oyatıp, bir özgertip tastağan joq pa? Sonı körip otırıp, taqa keşe
bolmasañ, sen de qalay özgermessiñ. Ərine jaqsılıq jaqqa özgeresiñ...
Öziñe teñ emes jandı jaqsı köru künə ekenin tüsinesiñ...
Əkpar kenet qap-qara bop qabına qaldı.
— Keşe biz senderdi teñ körmesek, bügin sender bizdi teñ körmeytin
bolğan ekensiñder ğoy? Bu da bir kezeñ de!..
— İə, Əkpar, renjiseñ de, renjimeseñ de solay. Onıñ üstine, öziñ de
ayıptısıñ...
— Qalayşa?
— Əkpar degen söz arabşa «ulı» degen söz eken. Jaqında ğana bildim.
Ata-anañ, ərine, jalğız balasın ulı adam bolsın dep tileydi de...
Sondıqtan da atıñdı Əkpar dep qoyğan şığar. Biraq, öz basın ulı
bolarlıq halqıña ne istediñ? Əzir soñıñnan ergen tek jamanat qana...
Onday adamdı süyü öte qiın...
Əkpar burınğısınan beter küreñdenip ketti.
— Meniñ qanday jamanatımdı estidiñ?
— Öziñ aytqan joqsıñ ba jurttıñ bəri meni sütke tigen küşiktey
köredi dep? Jaqsı adam bolsañ, eşkim de seni onday körmes edi. Ərine,
jaman adamsıñ...
Əkpar kenet boyın biley ketken aşudan qalş-qalş etti. Dəl osı kezde
bular bir döñesti bökterley ayañdap, art jaqtarındağı köşten tasalana
qalğan eken. Əkpar artına jalt qarap, sonı bayqadı. Jasınan erke ösken
bay ulı, ömirinde özine eşbir jan tikeley «sen jaman adamsıñ» dep körgen
emes-ti. Jamandığın betine aytqan qız sözi jüregine qanjarday qadaldı.
Iza, qınjılu, aşu, ökiniş — bəri birdey küyingen janın jan-jağınan
qabağan ittey talap, öz qılığın aqılğa salarday mümkindik bermedi.
Munday jağdayda dolı minezdi adamnıñ barın küşke salatın ədeti, endi
ol özin-özi ustay almay:
— O, qanşıq! Sen de solay dediñ be?!—dep qolındağı tört taspa
qamşımen qızdı pərmeninşe tartıp-tartıp jiberdi. «Oybay, öltirdi!»
degen Şolpannıñ qulındağı dauısı quraqqa şıqqan ayqayın estip, auıp
jigitteri tasırlata şauıp, töbeniñ basına şığa kelgende, qaşqan
qasqırday ıldimen zımırap bara jatqan Əkpardı kördi.
Jastardıñ köpşiligi Əkpar at üstinen julqıp alıp, jerge laqtırıp
tastap ketken Şolpanğa üymelese qaldı. Astarındağı attarı men küşine
sengen bes-altı jigit qaraqşını qua şaba jöneldi. Biraq jılqı bolıp
janına qara ilestirmegen kök jorğa, azdan keyin analarğa qarasın da
körsetpey, beles asıp, joq bolıp ketti...
Quğınşılar əri-beri şauıp, attarın boldırtıp, keyin qayttı.
Al Əkpar sol şapqannan uzaq şaptı. Kün batıp, qas qaraya artınan
quğınşılardıñ joq ekenine közi jetken kezde ğana atınıñ basın tejep,
ayañ jorğağa tüsti.
Əli ay tumağan, közge türtseñ dım körinbes qarañğı tün... Jol şetindegi
büdirli butalar ğana emis-emis qarañdaydı. Qu dalada japadan-jalğız
Əkpar kele jatır. Kenet ol eñkildep jılap qoya berdi. Bul onıñ aşudan
şıqqan köz jası. Kökiregin qısqan ızağa şıday almağan, qolınan böten
dərmen kelmey qorlanğan jannıñ, eki közine ğana əli jetkeni. Tarlan
kökjaldıñ jılauı da bir türli, auıl itteriniñ talauınan əzer qaşıp
qutılğan jas böriniñ jarasın jalap qıñsılağanı tərizdi, öksigin birese
basıp, birese küşeytip, işin tarta ıñırsi, solq-solq etedi.
Bunıñ jılağanın köretin aydalada tiri pende joq, sondıqtan da işinde
köpten beri tunşığıp jatqan aşu, kek, ızanı oñaşada emin-erkin sırtına
şığarğan Əkpar kenet uzaq eñkildey dauıstaydı. Nağız bir serikterin
şaqırğan jalğız qasqırdıñ ulığanınday. Biraq oğan jauap berer tiri
jan joq. «Ulısañ uli ber» degendey qarañğı tün tünere tüksiedi...
Əkpar rasında da özin qazir tobınan ayırılğan jalğız qasqırmen teñ
köredi. Barar jer, basar tauı joq. Jan-jağında tüksigen jartas,
qazılğan or. Tiri pendeniñ janı aşır emes. Keşe ğana törinde alşañday
basqan osınau keñ dalası, bügin oğan ögey anaday tas qabağın tüye qalğan.
Keşe ğana qara maqpal aşıq aspanda, jımıñ qaqqan köp juldızdar, bügin
buğan alıstan ğana qur jıltırağan suıq səuleli aq teñgeler tərizdi. Jer
de, kök te, sonau şatqal, saydı qualay bitken toğay-ağaş ta Əkparğa
titirkene qarap, muz qabaqtarın tüksitip, aralarınan tez qurtqısı kelip
turğanday. Qayda barsa da, qayda qaşsa da, buğan degen eş dos joq, dünie
tegis Əkparğa qas. «Ua, dünie, osınşama mağan ürke qarar ne jazdım
sağan. Ey, qos ayaqtı malğun — adamzat meni osınşama qansıratar ne bülik
istedim men sağan? Bar jazığım, əkemniñ bay bolğanı ma? Əlde meniñ sol
baylıqtı qorğaymın dep senderdi jek körgenim be? Alıspay, julıspay,
qolımdağı küşti senderge op-oñay bere salğım kelmegeni me? Sender meni
sol üşin jek körseñder, men senderdi jek köremin! Meniñ ayqasım ömir
üşin emes, ölim üşin! Jan ayaspas qasıñmın! Üstime altın otau
ornatsañdar da, bügingi tögilgen köz jasımdı umıtpaspın! Bunı sender de
biliñder. Janğa — jan, qanğa — qan! Qunımdı ala ölemin!»
Öziniñ qiyänatın körmegen qara peyil Əkpar, osı jalğız qañğığan jol
üstinde kele jatıp endi keleşek küres josparın qurdı. Jalğız bolsa da
alıspaq boldı. Endi ol dəl qazir şetelge qaşam degen oyın qorqaqtıq dep
taptı. Jazılmastay bop jaralanğan böriniñ jauına qarsı şabatın ədeti
emes pe, buqpantaylap, aylamen ömir süruden Əkpar bas tarttı. Hasen,
Bürkitterden kek alu oğan armanğa aynaldı.
Endi ol bar küşin jeke basınıñ kegin alğızar ayqasqa jumsamaq boldı.
Osınday qan tegis şeşimge bel buğan qaysar Əkpar joldağı auıldarğa
soqpay, tüni boyı at şaldırmastan jürip otırıp Aqşatır qalasına
kelip jetti. Bul demalıs küni edi. Sol küni-aq at bazarına aparıp kök
jorğanı saldı. Adamnan maldı kem bağalamaytın bay ulı emes pe, tiindi
qunın tölep, kök jorğanı bir saudager şılbırınan ala bergen kezde,
kenet közine kelip qalğan jastı jurtqa körsetkisi kelmey, atınıñ
mañdayınan bir süydi de, teris burılıp jüre berdi. Əkpar munday
qurmetti tuğan əkesi Qarımsaqqa da körsetken joq. Al aytqanına könbegen
jalğız qarındası Hanşayımğa istegeni anau.
Endi ol sol küni keşke taman Almatığa baratın poezğa minip, Aqşatır
qalasınan jürip ketti.
Əkpar əneugüngi Bürkitpen janjaldasatın küniniñ erteñine öziniñ tuğan
eline tartıp otırğan. Ondağı oyı: bir jağınan, az uaqıt Bürkit,
Hasenderdiñ közinen tasa bola turu bolsa, ekinşi jağınan, balasına arnap
eski qıstauına əkesiniñ tığıp ketken qarajatın alu edi. Zaman qanday, zañ
qanday, qazir aqşadan mıqtı serik joq dep şeşken.
Qıstaudağı əke amanatın birden tauıp alıp, qos qaltası qağaz aqşa
men altın teñgelerge tola tompiğan Əkpardıñ qalağa qaytıp kele jatıp
Şolpan aulına soğıp, tınıştala bastağan köñili qayta buzıldı. Işte
jatqan kek qaytadan örşelendi. Tipti osı aşu üstinde ol qaltasındağı
bar baylığın da öş alu jolına tökpek boldı. Öz qolınan eşteñe
kelmegen künde Hasen men Bürkitti joq etuge, aqşanı mol tölep, kisi
öltirgiş buzıqtardı jaldap aludı da oyladı.
Osınday jan türşigerlik nietpen Əkpar tañ ata Almatığa kelip tüsti.
Qaladan alıs turatın stantsiyädan faetondı arbakeş jaldap alıp,
birden Qarajannıñ pəterine tarttı.
Əkpar kelgende Qarajan baqşalı aulasınıñ işinde keudesine deyin
jalañaştanıp mup-muzday arıq suımen raqattana juınıp jatır eken.
Ol sıqırlay aşılğan esiktiñ ünine aq sabınmen köbiktengen betin burıp
qaradı da, Əkpar ekenin körip, basın izep amandastı.
— Amansıñ ba, Əkpar, neğıp tañ atpay jürsiñ?
— Tañ atpasa, öziñ nege turğansıñ?
Qarajan sol juınğan qalpında betin burmastan dausın şığarıp küldi.
— Erte turu — eski ədetim.
— Kadet korpusınan qalğan de...
Əkpar kadet korpusın atağanda Qarajan unatpay kirjiñ ete qaldı.
Biraq sır bergisi kelmey, dereu:
— İə, əskeri qızmettiñ üyretken tərtibi ğoy,— dedi.
Əkpar əri qaray qayırıp til qatpadı. Tek işinen ğana ol: «Bir kezde
Qarajan kadet korpusın bitirgenine maqtanış etetin edi. Endi mine odan da
bezuge bar. O, toba, dünie osı betimen kete bere me!»—dep oyladı.
Qarajan endi asığa juına bastadı.
— Auılğa barıp qayttım,— dedi Əkpar,— qaytadan söylesetin sözim
bar...
— Onı özim de sezip turmın.— Qarajan basın köterip jan-jağına
qaradı.— Səl şıda, qazir üyge kiremiz... Men ana turnikte bir-eki dene
şınıqtıru qimılın Istep jibereyin.
Əkpar küldi.
— Bu da sol... əskeri qızmetten üyrengen ədetiñ bolar?..
— Qarajan jauap berudiñ ornına, ülken kenep oramalmen denesin qattı
ısqılay sürtine bastadı. Əkpar jaña ğana bayqadı, ananıñ denesi köz
toyarlıqtay sımbattı eken. Qar etteri bulşıq-bulşıq, keude tusı qız
emşektenip bölinip tur, eki iığına eki kisi mingendey, qarnı tipti joq
deuge boladı, jaratılğan bedeudiñ qarnınday jip-jiñişke... Əkpar
amalsız torsıqtay bolıp tompayıp şığıp kele jatqan öz qarnına
qaradı. Mağan da dene şınıqtıru qimıldarımen şuğıldanu kerek
bolar. Qarnıñnıñ şıqqanına qazir maqtanatın kez emes qoy».
Qarajan bul kezde eki ağaştıñ ortasına tartıp qoyğan juan temir —
turnikti eki qolımen şap berip ustay alıp, aluan türli qimıl istey
bastadı. Birese temirdiñ üstine şığıp ketedi, birese som temirdi
solqıldata şır köbelek aynaladı. Eki qolı munday küşti bolar ma,
turnikke qısqaştay jabısıp alıp, denesin bir alğa, bir keyin laqtıradıay kep, laqtıradı-ay kep...
Əkpar dosınıñ munday önerin burın körmegen-di. Endi onıñ qimılına
əbden riza bolıp tur. «Kadet korpusı ər nərsege-aq mıqtap üyretken eken.
Men munıñ burın altı atarmen qabırğadağı şıbınğa dəl tigizetin
mergendik önerin ğana biletin edim... Tağı da men bilmeytin qanday
artıqtığı bar eken?»
Qarajan dene şınıqtıru isin bitirip boldı da Əkparğa:
— Jür, üyge kireyik,— dedi.
Özi esigin aşıp, alğa Əkpardı jiberdi.
— Kire ber, Mərukey əli uyıqtap jatır,— dedi.
Bular eden taqtayı ədemilep sırlanğan kişkentay senekten ötip, auız
bölmege kirdi. Kent ədetinşe asıl dünieli mülikpen jinalğan şağın
bölme, tap-taza bop qulpırıp tur. Ortada gül tökken qızıl barqıt
dastarqanmen jabılğan döñgelek stol, stol janında dastarqan tüstes
qızıl barqıtpen otırar jerin kömkergen altı arqalı orındıq. Stol
üstinde terezeden quyıla tüsken künmen şağılısıp kümis podnosta
Qıtay farforı, əşekey suretti şını ayaq, biriniñ üstine birin üyip qoyğan
şetterine altın jalatqan tarelke, kümis qasıqtar. Jerde örnekti, tükti
ülken jasıl kilem. Bir burışta üydiñ töbesine deyin jetken jalpaq
sırlı ayna...
Əkpar aynağa közi tüsip ketti de, kenet tandana turıp qaldı. Denesi bir
türli şımırlap ketti. Aynağa qarama-qarsı esikten aq kümis bolıskey keñ
kereuet üstindegi aq mamıq qus tösekte sarğılt şaşı aq jastıq üstine
şaşıla tögilip, keudesine deyin aşılıp, appaq jumırtqaday bop
Qarajannıñ əyeli Mərukey jatır.
Birine-biri közi tüsip ketken Mərukey men Əkpar amandasarların da,
amandaspastarın da bilmey, tek külimsirey qaraydı. Erke əyeldiñ
Əkpardan Uyalatın türi joq, közimen jas jigitti işip-jep ölip baradı. Bir
kezde ol:
— I-y, Qarajan, bu siniñ drujogin mi? — dep üstindegi körpesin
laqtırıp tastadı da, eki sanın jarq etkizip, ornınan atıp turdı.
— Bul Əkpar mırza ğoy...— dedi Qarajan, esikti tars etkizip jauıp.
Azdan keyin əlgi bölmeden, üstine qızıl şayı halat kiip, ırğala basıp
Mərukey şıqtı. Uzın boylı, tolıq baltırlı uzın ayaqtarı oqtauday tiptik, alşaq keudeli, sırt pişini öte sımbattı əyel eken. Jañağınıñ
arasında sarı altınday sap-sarı qoyu şaşın jelkesine toqpaqtay etip
tüyip te ülgeripti. Kişkentay qulağına salğan kök meruertti altın
sırğası, jup-jumır appaq moynına taqqan, juandığın şıntaqtay etip,
usaq, meruertten ergen monşağı, qolındağı sarı altın jalpaq bilezigi,
əyeldiñ bay üyden şıqqan jan ekenin añğartadı. Jası otız bester
şamasında. Dene qurılısı qanşa şapsañ da, talmaytın bedeu sekildi.
Əli bala tappağanı da özin qızday etip ustağan keybir şoljañ
qılıqtarınan, əsem qimıldarınan sezilip tur. Oymaq auzın səl aşa,
tostağanday ülken kögildir közin külimdete, törgi bölmeden şığısımen,
ayağın bılq-sılq basıp Əkpardıñ qasına keldi de, Qarajannıñ
tanıstıruın kütpey, özi qolın usındı.
— Znakomıy buliıq, isimim Mərukey,—dedi erkeley söylep.
Əyeldiñ qolı jup-jumsaq, kip-kişkentay eken, əldenege Əkpardıñ
boyı kenet tağı da şımırlap ketti.
— Əkpar Qarımsakoviç,— dedi ol səl sasıñqırap, qay tilde söylerin
bilmey,— Qarajannıñ iptaşı bolamın...
— İptaş, kurasiz artığızğa tipqaş,— dedi əyel külip, eş nərseden
qısılmay. Bul onıñ əzili bolu kerek. Biraq Əkpar sasıp qaldı. Saspay
qaytsin, üyge kirmey jatıp, artınan tebetin bolsa... Al əyel qumar, aram
oylı Əkpardıñ osı əyeldi körgennen-aq köñiline əldeneler tüsip, mazası
kete bastadı. Ərine munday jerde ol sulu jeñgesinen qur qalğısı
kelmeydi, «ağa ölse, ini mura» dep ösken beypil minezdi bay balası, dostıq,
joldastıq-borış degendi, sıylasqan seriktiñ közine şöp salmau kerek
degen uğımdardı, ıñğayı kelgen jerde tipti oyına da almaq emes.
— Əkpar, sen meniñ Mərukeyimniñ qaljıñ sözin teris tüsinip jürme,—
dedi külimsiregen bolıp Qarajan,— keyde osılay şoljañ söyleytin ədeti
bar.
Əkpar jauap berip ülgirgenşe, Mərukey oğan tağı bir siqırlana köz
tastadı da:
— Prislugağa şay gotovit itkizəyin,— dep ayağın burala basıp üyden
şığıp ketti.
...Mərukey bir kezde Aqşatır qalasındağı atı şıqqan sulu bolatın.
Əkesi Galiulla, bükil Arqanıñ Qızıljar, Aqmola, Semey, Atbasar sekildi
kindik qalalarınıñ bərinde de düken ustap, sauda jürgizgen şoqındı
tatar baylarınıñ biri edi. Mərukey osı tatar bayınıñ erke-şora jalğız
qızı. Onıñ şeşesi erte ölip, Galiulla böten əyelge üylengen. Bul Olga
Pavlovnanıñ jüzigimen şəlisin satıp alatın səudeger əyel edi. Əkesi
konfiskelenip jer audarılıp, ərqaysı öz betine ketkenşe osınday ögey
ananıñ tərbiesinde ösken qız oñar ma, sonda da jas kezinde: «Şirkin-ay,
Mərukeyge üylensem!» demegen Aqşatır qalasında tatar, qazaqtıñ bas
köterer jigiti qalmağan. Biraq qız bulardıñ birine de şıqpadı. Oğan eñ
ülken sebep öziniñ jigit dese köñilşek minezi boldı... Jurt «Mərukey
jigittermen eñ aldımen töseginde tanısadı eken» degen laqap ta tarattı,
biraq əkeniñ baylığı, qızınıñ neler söket qılığına da qorğan bola
alğan. Onıñ keybir bozbalaşılıq əñgimelerin estip jürip te: «Şirkin-ay,
Mərukeyge üylener me edi!» dep auzınan suı quritındar tabılatın.
Mümkin olardıñ keybireuin əke baylığı, keybireulerin sululığı
qızıqtırğan şığar.
Jigit bola bastağan kezinde Mərukeydi Əkpar da körgen.
Ertis özeniniñ əbden kök muz bop qatqan kezinde Aqşatır baylarınıñ
jorğa salıstıratın saltı bolatın. Osınday bir bəygide, qasıqtay sulu
qara qaşauağa, pastromka şiliyäların kümistep tastağan esik pen tördey
qara arğımaq jekken, ülde men büldege bölengen Mərukey aldınan
zımırap öte şıqqan.
Mine osı Mərukeydi oylamağan jerden tağı kezdestirdi. Biraq bul jolı
ol aldınan qol jetpes bir quyın tərizdi zımırap jetkizbey ketken joq,
külimdey qarap, öziniñ jüregindegi ıstıq jalınınıñ bir uşqının
Əkparğa da uşırğan tərizdi. Jalt etip töñkerilgen közqarasımen ol: «Eger
de men tastağan uşqınnan jüregiñde ört tutanıp, janıñdı qoyarğa jer
tappasañ, özime kel, sendiretin emin özim tabam» degen işarat
körsetkendey. Əkpar dəl osı minutta Abayğa tağı bas urdı. «Mahabbat
tili — tilsiz til» dep qalay tauıp aytqan şirkin aqın!»— dedi ol işinen,
«mınau közqaras — mahabbat seziminen tuğan közqaras». Biraq Əkpar öziniñ
de, Mərukeydiñ de közqarastarı mahabbattıñ közqarası emes, nəpsi jeligin
əli auızdıqtay almağan, jürektiñ taza, tətti seziminen göri, dene
quanışın arman etken, köñil jeliginiñ auanımen ip-ilezde «ğaşıq» bola
qalatın, körse qızar eki adamnıñ erikkendigi ekenin oylamadı.
— Qosılğanımızğa bir aydan asıp ketse de, əli toyımız bolğan joq,—
dedi Qarajan ananıñ oyın bölip. — Burınğı eri opium satamın dep qolğa
tüskenine jartı jılday bolıptı... Bizdiñ burınnan da baylanısımız bar
edi. Əyteuir üylenu kerek qoy. — Qarajan osı əyelge üylengenin Əkpar
ayıp körip otırğanday öziniñ halin tüsindire söyledi. — As-suımız
jarassa, turıp ketermiz, al alda-jalda...
Qarajan bəri de tüsinikti ğoy degendey, sezin ayaqtamay toqtadı. Əkpar
da jumğan auzın aşqan joq. Tek işinen «Alda-jalda Mərukeyiñ
opasızdıq istese, oğan opıq jeytin türiñ joq qoy. Bu da eske alatın dünie
eken...» — dep oyladı da qoydı.
Qarajan endi tikeley ekeuiniñ jañağı söylespek bolğan əñgimesine
kiristi.
— Şay qaynağanşa şaruañdı ayta otır,— dedi ol Əkparğa, bağanadan
bergi onıñ öziniñ əyeline degen qılığın bayqamağan adamday, aşınajay
ünmen.
— Mende jır qılarlıq ne şarua bar deysiñ, bayağı bir zar da... Eliñniñ
zarı, jeriñniñ zarı, küydirip örtep əketip bara jatqan özimniñ zarım. —
Əkpardıñ beti dəl osı minutta ülken kektiñ, ızanıñ belgisin körsetip, bir
tamırı bülk etpes tas müsinge uqsay qaldı.— Əneugi jinalıstan keyin,
sol tüni men Bürkitke jolıqtım,— dedi ol sıbırlay söylep,— onıñ
jolı bizdikinen birjolata ajırasqan eken, aytqanıma qayırılmay ketti...
— Sıbırlamay-aq ayta ber, bul üyde bizdiñ sözimizge qulaq qoyar adam
joq. — Qarajan səl ündemey qaldı da, ezu tartıp külgen sekildendi.—
Mərukeydiñ sayasatta şaruası joq... Oğan qızılıñ da, ağıñ da bəribir, tek
aqşa men jigit bolsa bolğanı...
Əkpar Qarajannıñ əyeli jayında aytqan sözderinen bul ekeuiniñ arası
uzaqqa barmaytının tağı da añğardı. «Meyliñ, seniñ köñilin oğan osınday
bolsa, aramızda ol jayında, ökpe-öştik tua qoymaydı eken. Bul da meniñ
upayıma...»
Endi ol öziniñ Bürkitke jolıqqannan keyin auılğa barğanın,
Şolpanmen kezdeskenin, onıñ da özgerip ketkenin ayta kelip:
— «Qum jiılıp tas bolmas, qul jiılıp bas bolmas» deuşi edi
ülkender... Soları qate me dep qaldım,— dedi ol.— Men körgen auıl —
jaña jolğa tüsken auıl, birlesip el-jurt boluğa niettengen auıl. Tipti
keşegi şöp jelke qızdarı da bügin sağan aqıl ayta bastaptı. Sonıñ biri
— meniñ qalıñdığım Şolpan... Mağan tap jauımsıñ degen ayıp tağıp,
naşar minez körsetti. Qorlığına şıday almadım, oñaşa jer edi,
qamşınıñ astına aldım-au kep, aldım-au kep!..
Qarajannıñ riza bolıp qalğanı türinen sezilip tur. Közinde bir ot
payda bolıp, eki qolın uqalay berdi.
— Durıs istegensiñ. Əyteuir, eşkim körgen joq pa?
— Uaqiğa köş-jönekey boldı. Qızdıñ ayqaylağan dauısın estip, auıl
jigitteri atoy berip mağan lap qoydı. Astımdağı kök jorğanıñ
jüyriktiginiñ arqasında əzer qutıldım.
Qarajan mırs etip külip jiberdi.
— Qoyğa tiip qaşqan qasqırday bolğan ekensiñ ğoy?
Əkpardıñ qabağı «nesine keketesiñ?» degendey qosıla tüsip, tüksie
qaldı.
— Bireuge oyın, bireuge ölim kerek.
— Renjimey-aq qoy. Əkpar, men de qay bir jetisip jür deysiñ, əşeyin
kökirektegi ızanıñ saldarı ğoy... Ayta ber söziñdi...
Əkpar qalağa kelip kök jorğasın satqanın, endi öziniñ ne isteuge bilmey
dağdarıp turğanın Qarajanğa muñ etip şaqtı da:
— Qayıqqa bir mingen jan edik, mına zaman tolqını audarıp ketetin
türi bar ğoy, aqılıñdı ayt, ne isteuim kerek?—dedi. — Bürkit ergende, şet
elge qaşam ba dep edim, ol tipti mañayına jolatatın emes... Jalğız barıp
ne isteymin, men sekildi qañğığandar az ba o jaqta... Qazaq: «Kisi elinde
sultan bolğanşa, öz eliñde ultan bol» dep beker aytpağan sekildi. Eger
Bürkit ergende bir səri, alısta jürseñ de, aybaltañdı körsete jüresiñ
ğoy... Elimizge özimiz kele almasaq ta, aqınnıñ öleñi keletin edi ğoy... Bu da
ayqastıñ bir türi emes pe edi...
— Jəne qazirgi satıda eñ kerek, eñ küşti türi,— dedi Qarajan.
Əkpar auır kürsindi.
— Amal ne, «Qanına tartpağannıñ qarı sınsın» deydi ğoy, Bürkit dəl
sın sağatta öz tobına burılıp ketti. Endi mağan qanday aqılıñ bar?
Qarajan ündemey uzaq otırdı. Əlden uaqıtta barıp:
— Aqılım bireu-aq,— dedi ol Əkparğa jaqınday tüsip. — Əzirge bul
aradan köz tasalay turğan jön. Büginnen qalmay Qazaqstan jerinen ketuin
kerek.
«Bar tapqanıñ osı ma? — Əyeliñdi qızğanıp otırsıñ ğoy. Bəse, ne qıp
şi şığarmadı dep edim, oyıñ alısta jatır eken ğoy. Biraq tım kelte
qayırğan tərizdisiñ... Men bul aradan közimdi joğaltar bolğan künde de, bir
kündik bolsa da armanıma jetip ketermin...»
Biraq ol Qarajanğa:
— Qaşqanda men qayda baram? — dedi.
— Beker-aq Şolpandı urğan ekensiñ, endi qara da tur, el bolıp
üstiñnen sotqa arız jazadı. Jəne Bürkitke de sırıñdı orınsız köp
aşıp jibergeniñ qalay? Əkpar mağan qaşayıq dedi dep, zañ ornına habar
bermesin qaydan bilesiñ? Bul zamanda adam öz qamı üşin özgeni ayamaytın
bolıp ketti ğoy,— dedi ol söziñ astarlay söylep. — Sağan qaşudan böten
qazir jol joq. Onıñ üstine, jaña öziñ ayttıñ ğoy, auıl özgerip bara jatır
dep. Qazir oğan sen ekeumiz eşteñe de istey almaymız. Mekire balıq basın
jarğa soqpay, toqtamaydı. Qaytken künde de seni men mağan əzirge boy
tasalay turu qajet.
— Tüsindim. — Əkpar şeşimge kelgendey qısqa söyledi. — Qaş deseñ,
qaşayın, bul durıs jay tərizdi.
— Joq, qaşu kerek degen sözdi sen durıs tüsinbegen sekildisiñ ğoy,—
dedi Qarajan səl jadıray tüsip,— durısın aytsam, sen jıldam
Almatıdan ketesiñ... Bul aradan ketudiñ eki jolı bar: biri — əkeñ atı
Qarımsaqtı Qurımsaq dep özgertip, jaña aşılıp jatqan Qarsaqbay,
Qarağandı sekildi öndiriske jumısşı bolıp barasıñ... Tipti əke atın
özgertpeseñ de jarar, əzir dos-jarlarıñnıñ arasında «əkesimen oy-tilegi
jaraspaptı, sondıqtan da oğan ermey qalıptı» degen jaqsı laqap tarap
ketipti ğoy, sonı paydalanğan jön. Bunday adamnıñ proletariat bolam
degenine eşkim de küməndanbaydı. Özgege bergen qayla-şottı senen ayay
ma?.. Ötkir kezdik qap tübinde jatpas, oqığan jassıñ, bir-eki jılda öziñ de
bir jerden tesip şığa kelesiñ... Bul kökeyiñe qonbasa, ekinşi jol tağı bar.
— Ol qanday jol?
— Rossiyänıñ bir qalasına oquğa ketu kerek, qazir tolıp jatqan rabfak,
instituttar aşılıp jatır, birine tüs te, jatpay-turmay tez bitirip şıq.
Bul jol — dañğıl jol.
— Mine, bul mağan unaydı. Biraq şet elge qaşqan baydıñ balasın, kim
institutqa aladı? Osı küni kedeyler men jumısşı balalarına ğana jol
aşıq. Onday senim qağazdardı men qaydan alamın?
— Sağan onday qağazdı tauıp bere almaytın bolsam, nesine men halıq
ağartu komissariatında jumıs istep otırmın? — Qarajan endi küle
qaradı. — Onıñ bəri de dayın boladı. Eger şın oquğa barğın kelse,
Qazaqstanğa jiberilgen orınnıñ birine qolıña arnaulı joldama da
beriledi. Sverdlovsk qalasında biıl aşılatın tüsti metall men altın
keniniñ institutına dəl büginniñ özinde eki orın bar. Maqul körseñ, birin
öziñdiki dep sanay ber.
— Təuekel, men dayın.
— Onda bügingi poezben jürip ketesiñ. Bar qağazdarıñdı keşke
qızmettiñ ayaq kezinde keñseme kelip özimnen alasıñ.
— Jaqsı.
— Al Bürkittiñ jazasın tartqızu — meniñ mindetim...
Osı kezde qartañdau orıs əyeline samaurındı kötertkizip üyge
Mərukey kirdi.
Bular şüyirkelesip otırıp şay işip boldı da, Qarajan men Əkpar
şarualarına ketkeli orındarınan qozğaldı.
— Jolığa almay jürip ketsem, qoş bolıñız,— dedi Əkpar Mərukeydiñ
qolın qattı qısıp.
— Joq, sız mini kürərga obyazansız,— dedi əyel jigittiñ közine közin
oynaqşi qadap, ananıñ qolın qattıraq qısıp.
Jigitter şığıp ketti. Bir kvartal ötkennen soñ Əkpar Qarajannıñ
keñsesine tüs aua barmaqşı bop uədelesip böten şarualarımdı bitireyin
dep anadan bölinip, basqa köşege burıldı.
Azdan keyin Qarajannıñ tikeley keñsesine tartqanına közi jetip,
Əkpar, bir-eki köşeni orala ötip, jaña ğana özi şıqqan üyine qaytıp keldi.
Mərukey bunı terezeden qarap kütip tur eken.
— Sizdiñ vozvraşatsya itatınıñızdı men çuvstvovat itip idim,— dedi
ol jaynay tüsip, esikti aşıp jatıp.
— Qoyıñızşı.
— Serdtse bit lyubit itkan adamın vsegda çuvstvovat itə...
Əkpar esiktiñ tiegin sala qoydı...
Tüs aua «bar şaruasın bitirgen» Əkpar Qarajannıñ keñsesine kelip,
özine dayındap qoyğan qağazdı aldı.
Stantsiyä basına onı Qarajan özi şığarıp saldı.
— Qoş bol, bauırım,— dedi Qarajan Əkpardı quşaqtap turıp, poezd
jürer aldında,— jolıqqanşa sau bol...
— Öziñ de aman bol, jan degende jalğız serigim.— Əkpar közine kelip
qalğan jasın körsetpeyin degendey teris aynalıp ketti. — Bügingi mağan
istegen jaqsılığıñdı tiri jürsem umıtpaspın, bir qayırarmın...
Poezd qozğala berdi.
— Sverdlovskige barğan soñ hat jaz...
— Jeñgeyge səlem de!
Poezd uzay berdi.
V
Arada bir jarım jıl uaqıt ötti. Bul eki ortada qazaq jerinde jer bolu,
baylardı konfiskeleu tərizdi halıqtıñ bolaşağı üşin sayasi mañızı zor
nauqandar ayaqtaldı. Endi auıl şaruaşılığın jalpılay birlestiru
jumısına dayındıq jürgizile bastaldı.
Qarağandı, Jezqazğan, Ridder, Nildi ken orındarında öndiris jumısı
qızu jürgizilip, Almatı üstinen Türkistan — Sibir temir jolı ötkizildi.
Ğasırlar boyı jel sarnağan qazaq jerinde endi zavod gudogi men
parovoz ayqayı estilip, keşegi mal bağudı ğana bilgen qazaq şahtadan ken
aludı da üyrendi. Bükil Sarıarqa, Jetisu, Jayıq, Sırdariyä boyında jaña
ruh, jaña küy payda boldı. Qazaqtıñ jaña talap jas öspirim urpağı bilim
səulesine qulaş jaydı.
Jaña ömirdi quşağın jaya qarsı alğan keşegi qazaqtıñ jüzinde şattıq
səulesi oynadı. Şırqap salğan jastar ənine, ömirdiñ tamaşa jaña
muzıkası qosıldı. Kimniñ betine qarasañ da, jüzinen añsağan
maqsatına,tilegen armanına jetkenin sezdirer quanış beynesin
añğarasıñ. Bükil qazaq jerinde osı quanıştan qur qalğan bir-aq adam bar
sekildi. Ol — bizdiñ ejelgi tanısımız, ardager aqınımız Bürkit.
Bürkit, Əkpar aytqanday, ne eski jağada qala almadı, ne jaña jağağa
jete almadı, qanşa qarsılassa da basqaruınan ayırılğan jel qayıqtay,
ömir tolqınınıñ asau ekpini qayda qusa, solay qaray amalsız ağa berdi.
Keşe ğana «Elim!» dep quanıştı köñilmen dünieniñ esigin aşqan jas
qıran, bügin jerdegi şalşıq suda maltuğa məjbür bolğan jemqusınday,
alıs qiyäğa qanat qağa almadı. Oğan küşi jetpedi.
Zamanınıñ qarqınına şabıtı şalqıp ere almağan aqın, kisendeuli
jılqı tərizdi, qanşa jürdek bolsa da alısqa bara almaydı. Bürkit te
osınday halde edi. Onıñ munday küyge jetuine eki jağday sebep edi.
Biri — Qarajan. Ol aytqanınan şıqtı. Əkpar jürip ketken künniñ
erteñine, öziniñ qaramağındağı gazet-jurnal redaktorların tegis jinap
aldı. Əri-beri gazet-jurnal betterinde şığuğa tiisti kürdeli
taqırıptardı əñgime etip keldi de, «bizdiñ baspasözimizde budan bılay
qaray ultşıldıq sarındar orın almaytın bolsın» dep aytayın degen
oyınıñ şetin körsetip qoydı da, tikeley Bürkittiñ şığarmalarına köşti.
Onıñ erte kezde basılğan öleñderin jurttıñ aldına jayıp saldı.
Otırğandar bul qağazdarmen tanısıp bolğan kezde:
— Bürkittiñ bul jazğandarınıñ bəri oyınşıq qoy, şığarmalarınıñ
soraqıları jurtqa qoljazba retinde tarağan,— dedi qabağın tüye. —
Əsirese mına bir öleñin qarañdarşı, — ol Bürkit öleñin nəşine keltire
oqi bastadı.
Bul onıñ «Aulım da joq, bauırım da joq» dep bastalatın öleñi edi.
Qarajan bastan ayaq oqıp şıqqanda, keybir qorqaq redaktorlar:
— Yapırmay, mınanıñ özi barıp turğan kontr eken ğoy, tipti halıqtı
ükimetke qarsı şığuğa şaqırıp turğan joq pa,— dep jağaların ustastı.
Qarajan olarğa:
— Aqşatır qalasınıñ zañ orındarı abaqtığa otırğızğan bolatın,
nege bosatqandarın bilmeymin. Mümkin onı ədeyi bos ustap, kimdermen
qarım-qatınası bar ekenin bilgileri kelgen bolar,— dep söziniñ ar jağın
tipti tumandata, analardı burınğısınan jaman qorqıta tüsken.
Gavrilov arqılı ara tüsip, Bürkitti Hasenniñ bosatıp alğanın
Qarajan jaqsı biletin. Biraq ol bunı jasırıp, analardı şoşıtqalı
ədeyi ötirik aytıp otır. Munday sözden keyin kim Bürkitke ara tüssin,
otırğan redaktordıñ bəri birdey onıñ şığarmaların özderi basqarıp
otırğan gazet-jurnalda Qarajanmen aqıldaspay baspaymız dep uədesin
bergen.
Tek jastar gazetinde isteytin, Bürkit KazAPP-qa kirem dep arız bergen
jinalısta jaqtap söylegen jas jigit:
— Biz öz gazetimizdiñ kelesi nomerine Bürkittiñ «Erkebulan men
Nurjamal» dastanın jibermekşimiz. Dastan terilip qoydı,— dedi səl
qızına söylep. — Dastan sonday körkem jazılğan, onı baspau tek
Bürkitke ğana emes, bükil ədebietke istelgen zorlıq bolar edi,— ol
Qarajanğa tüyile qaradı. — Eger Bürkittiñ bul şığarmasın basuğa qarsı
bolsañız, onda bizdi məseleni Ölkelik jastar komitetiniñ aldına qoyuğa
məjbür etesiz. Biz bunday eskiliktiñ ədet-ğurpın, aqsaqaldar bilegen qazaq
auılınıñ jan türşigerlik şındığın əşkereleytin şığarmanı baspay
tura almaymız. Men öz basım Bürkittiñ qatelesken kezinde şaruam joq, al
mına şığarmasın qazaq jastarına ülgi bolarlıq şığarma,— dep sözin
ayaqtadı.
— Jaraydı, jiberseñder jiberiñder,— dedi Qarajan səl oylana,—
tiisti orındar aldında özim jauap berermin. Ərine, ayıp senderde emes,
özimde. Osı uaqıtqa deyin Bürkittiñ kim ekenin aytuım kerek edi,— dedi ol
moynına bir ülken kinəni alğanın bildirip, qinala — biraq budan bılay
qaray esteriñde bolsın, Bürkittiñ ər sözi tarazığa salınıp, tereñ
tekserilsin.
Qarajannıñ bul dastandı baspağa jibermeytin lajı joq-tı.
Jurnaldağı əñgimesi alınıp qalğannan keyin, Bürkittiñ KazAPP
bastığına barğanın bilgen. KazAPP bastığı Qarajanğa telefon soqqan,
Bürkittiñ jaqsı şığarmalarına kedergi istemeuin ötingen. Eger joqtı
sıltau etip, kedergi isteytin bolsañız, əñgimeni böten türde qoyamın»,—
degen. Ölkelik partiyä komitetine baratının da jasırmağan. Bunday
jağdayda Qarajan «Erkebulan men Nurjamaldı» bastırmaymın dep ayta
almadı. Bürkitti ol böten bir iste de qulatqan. Keşe «Senimsiz adamğa
jastardı tərbieleuge bolmaytınına» dəleldep, Bürkitti muğalimdik
jumısqa jibermeytin etken. Osılay upayı tügel Qarajan bu jolı
könbeymin dep qarıspağan. Dastanın bastırğanmen, jumıssız qalğan
Bürkit artınan köp qinalğan, sabaq beruden böten mamandığı
bolmağandıqtan, tek qana ruhani türde emes turmıs jağınan da jüdey
bastağan.
Bürkittiñ orta jolda qaluına ekinşi sebep bolğan jağday: onıñ osı
kezde öz taqırıbın taba almauı edi. Jüdep jürgen şağında jastar
gazetinde şıqqan «Erkebulan men Nurjamal» dastanı Bürkitti osınday
«ötimdi» taqırıpqa əlsin-əlsin qayta oralttı. Jəne bunday «ğaşıqtar»
ölimin jazğan sayın, onıñ qalamı üşkirlene tüsti. Söytip, öziniñ jaqsı
biletin qazaqtıñ eski auılınıñ ömiri endi bunıñ jan azığına aynaldı.
Bürkittiñ şığarmalarında azamattıq, sayasi taqırıptar keyin ketip,
jaratılıstı madaqtau, ən, küy, jaylau, mahabbat ünderi köbirek estiletin
boldı. Qazaqtıñ eski ğurpı, ata dəstür endi el-jurtınıñ tüser jolı emes
ekenin tüsingenmen de, işine kirip özi bite qaynamağan jaña ömir buğan
jumbaq bola berdi. Sondıqtan da onıñ jaña ömir jayında jazğan
öleñderi nərsiz, jansız, qur «Jasasın Sovet!» degen urannıñ töñireginen
aspadı. Bürkittiñ burınğı ideyälıq keybir urda-jıqtau qas adamdarı,
onıñ munday sətsizdigin paydalanıp, jas aqınğa jərdem berudiñ ornına:
«Bürkittiñ bar sezimi, jüregi eski ömirde. Al jaña ömir oğan jat, onı
Bürkit qabılday almay otır»,— dep şulay jöneldi. Şın jüregimen jaña
zamandı qarsı alamın dep talpınğan Bürkit, munday sınnan keyin alğa
basqan ayağı keyin ketip, kədimgidey abırjuğa aynaldı. Bul abırjudıñ
ayağı barıp Bürkitti özine-özi senbestikke, «Osı men jaña zamanğa kerekpin
be, joqpın ba?» degen küdikke aparıp soqtı. Aqın, jazuşığa öziniñ
tüsken jolına küdiktenu, ol — jürekte jatqan bar darının, boyına
bitken bar quanışın tegis jumsay almau degen söz. Bunday jağdayda onıñ
şığarmasınıñ oydağıday talanttı şığuı da ekitalay. Mine, Bürkit
osınday jağdayğa urınğan-dı. Biraq boyğa bitken darın, qaytsem de
jazsam eken degen tilek oğan erik bermedi, jazdırmay qoymadı. Osınau
işte jata almay lıqıldap kelgen küş, jer astında burqırap tunşığıp
jatqan tas bulaqtay, sırtqa şığatın arna izdedi. Ərine tas bulaq
granitten göri osaldau jerdi jarıp şığadı. Bürkit te söytti. Jaña zaman
— granit bolsa, eski ömir — qaşauın tapsa, oñay qoparılar bor tas emes
pe? Oyıñdağı müsindi granitten göri, bor tastan oyu jeñil. Bürkit te
söytti. Al onıñ bul əreketi, keybir sınşılarğa «Eski zamannan
ayrılğısı kelmegen, jaña zamannıñ şattığın körmegen» degen Bürkitke
tikeley sayasi kinə tağuğa jol aştı. Bunıñ bəri Bürkitke əñkir-müñkirdiñ
kürzisinen kem timedi.
Adal nietin aramğa şığarğanğa, nəzik oylı, adal jandı aqın tügil, arı
taza jay adam da şıday almaydı. Bürkit te qajuğa aynaldı. Endi onıñ
şığarmalarında jalğız ğana eski ömirdiñ taqırıbı emes, ökpe,
narazılıq, küyinu ünderi köbirek körine bastadı. Bunı tüsinbegen jurt
tağı da bas saldı. Endi oğan «jaña zamanğa köñili tolmaydı, nalidı.
Eskini kökseydi, sonı joqtaydı. Sondıqtan Bürkit sarı uayımşıl,
keleşekke senbeytin jan» degen tumar taqtı.
Bunıñ bəri Qarajannıñ otına may quydı. Ol endi Bürkitti aşıq
tabalauğa aynaldı, jazğandarın gazet-jurnal betterine müldem
bastırmauğa mümkindik aldı. Al şığarması basılmağan aqın, jazuşıdan
baqıtsız düniede kisi bar ma? Bürkit te endi şın baqıtsız janğa
aynaldı. Jüdegen üstine jüdey tüsti.
Mine, bügin de osınday sətsiz künniñ biri edi. Tañerteñnen-aq kün
tımırsıqtanıp, sonau kökti torlağan qalıñ maqtaday qoyu surğılt bult
adamnıñ iığınan basıp, köñildi bir kötertpey-aq qoydı. Jayşılıqtağı
aq səldeli Alatau bütin töbesine bir qalıñ körpe jamılğanday, uşar
basın bult torlap, közge de köriksiz körinedi. Ağaştar jaña bürşiktep, kök
şöp endi ğana qıltiıp köterile bastağan. Köşe əli alasapıran, qar bir
kün ketip, bir kün qayta jauıp, əbden jurttıñ mazasın alıp bolğan.
Onsız da köñil aşılmay jürgen Bürkit bügin kündegisinen jüdeu. Qolında
«Orıs abaqtısı tarihınıñ» ülken tomı, anda-sanda kitaptan közin alıp,
terezege oylana qarap qoyıp, jumsaq divan üstinde jatır. Olga Pavlovna
anaday jerde kiim ötektep jür. Bunıñ da jüzi solğın. Añdap qarağan
adamğa üy işi de jüdey tüsken tərizdi. Burın közge birden tüsetin bolıskey
samaurın, ağaşın oyulağan ülken qabırğa sağatı endi körinbeydi. Bəri de
satılıp ketken. Bir kezde Olga Pavlovna qolındağı ötegin joğarı
köterip: «Endi ne satamız?» dep üy işine şarşay köz tastap, oylana
qaldı.
Osı sətte bireu esik qaqtı.
— Kiriñiz,— dedi Olga Pavlovna esikke qarap. Hat tasuşı qız eken.
Sirə, ol bul üydiñ ər poçtadan bir jaqsılıq kütetinin sezetin tərizdi.
«Tağı da sizder quanatın eşteñe joq-au» degendey Olga Pavlovnağa
qinala qarap, qolındağı ülken paketti berdi de:
— Hoş bolıñızdar,— dep asığa şığıp ketti.
Bürkit ornınan turdı da, əyeliniñ qolınan paketti alıp, asığa aşa
bastadı. Öz qolımen jazğan juan dəpterdi alıp, stol üstine qoydı da,
dəpterimen birge kelgen maşinağa basılğan alaqanday qağazdı oquğa
kiristi.
— Ne jazıptı?— Olga Pavlovna küyeuiniñ betine tolqi qaradı.
— Öziñ oqı...
Olga Pavlovna qağazdı qolına alıp, aqırın ernin qıbırlatıp:
— Sizdiñ «Daladağı ən» əñgimeñiz bizdiñ jurnalğa...— dep ejeley oqıp
kele jattı da, kilt toqtay qaldı.
— Jaramaydı deydi!— dedi Bürkit əyeliniñ oqığısı kelmegen
jerindegi sözdi kenet aşulana aytıp. — Nege jaramaydı? Bıltırdan beri
eki povest, üş dastan jazdım. Biri de basılğan joq. Bəri de bir japıraq
qağazben «sizdiñ bul qoljazbañız bizdiñ jurnalğa basuğa kelmeydi», ne
bolmasa, «jaramaydı» degen sözben qaytıp keldi.— Bürkit söylegen sayın
ızalana tüsti.— Joq, meniñ şığarmam emes, meniñ özim senderge
«jaramaymın» ğoy! Odan da tikeley: «Bürkit Küntuarov, siz bizge qoljazba
jiberip əure bolmañız, bəribir baspaymız. Öytkeni siz keregiñiz joq
adamsız!»—demey me?— Bürkit kenet stol üstindegi dəpterin alıp, bıtşıtın şığarıp jırta bastadı.— Jaraydı, jazba deseñder jazbay-aq
qoyayın! Sender-aq jazuşı bolıñdar, sender-aq aqın bolıñdar! Aqın
Bürkit Küntuarov büginnen bastap ölsin, qurısın! Künin köru üşin,
jalğız əyelin aştan öltirip almas üşin qoy baqsın, kül şığarıp, ot
jaqsın! Söytsin!— Olga Pavlovna Bürkittiñ qolına jabıstı, biraq anau
oğan qaramastan, juan dəpterdi bölşektep jırttı da, laqtırıp jiberdi.
Üy işin japıraq-japıraq qağaz basıp ketti.
Köpten beri işte tunıp jatqan aşuı kenet osılay sırtına şığıp,
Bürkit özin-özi ustay almay, endi adımday attap üydi keze bastadı. Olga
Pavlovna eriniñ munday halge jetkenine küyinip, közine kelgen ıstıq
jastı qolımen sürtip, teris burılıp ketti.
— Joq, sen jazasıñ!—dedi bir küşti dauıs dəl osı kezde.
Bürkit basın köterip aldı. Olga Pavlovna da jalt burıldı. Esik
aldında Hasen tur eken. Qolında papkası. Sirə, üyge kirgenine biraz uaqıt
bolğan tərizdi, jerde jatqan qağazdardı nege jırttıñdar dep te surağan
joq. Bar bolğanı joğarıraq şığıp, papkasın stoldıñ üstine qoydı da,
aqırın külimsiredi.
— Şığarmalarıñnıñ ne jazığı bar? — dedi ol, söytti de eñkeyip,
jerde şaşılıp jatqan qağazdardı jinay bastadı.
— Hasen,—dedi Bürkit ornınan atıp turıp,— kelip qalğanıñ ba?
— Keşe kelip tüstik. Sağan jetkenimşe sol boldı.
Olga Pavlovna da kenet külimsirey Hasenge qaradı:
— Aman-esen keluleriñmen quttıqtaymız! Hanşayım qalay? Ol əbden
moskviçka bolıp alğan şığar?..
— Əydəy, nesin aytasıñdar. Qazir Hanşayımdı tanımay qalularıñ
mümkin. Böpemiz de apıl-tapıl jüre bastadı.
— Qoyşı? Atın kim qoydıñdar?
— Zurə... Hanşayım birge kelem dep edi, Zurəni balalar baqşasına
ornalastırmaq bolıp ketti. Özin Ölkelik partiyä komiteti komandirovkege
jürgizbek...
— Solay ma? Quttı bolsın, Hasen, quttı bolsın!— dedi Olga
Pavlovna Hasenniñ eki qolın birdey qısıp,— Hanşayımnıñ sağan
seriktikke jarağanına quanıştımın. Al biz...— Ol özderiniñ əli
balalarınıñ joğına jəne isteriniñ jöndelmegenine qısılğanday səl
kibirtiktep qaldı.— Əzirge... ekeuden ekeu-aqpız... jəne,— dep kele jattı
da kenet,— tuu, men nege turmın? Qazir şay qaynatıp jibereyin, sender
söylese turıñdar,— dep auız üyge qaray asığa basıp şığıp ketti.
Hasen osıdan bir jarım jıl burın Məskeudegi baspasöz
qızmetkerlerin dayındaytın oquğa jiberilgendi. Ol jaqta arnaulı pəter
beretin bolğandıqtan, Hanşayımdı özimen birge ala ketken. Barısımen
kep keşikpey əyeli qız tapqan. Hasen Məskeuden «Şaruañ qalay?» dep
Bürkitke bir-eki mərtebe hat ta jazğan. Jaratılısınan təkappar, bireuge
muñın şağudı qor köretin Bürkit oğan «şaruam jaman emes, jaqında
povest bitirdim, basıluın kütip jürmin» dep jauap qayırğan da qoyğan.
Degenmen, anau bunıñ şığarmalarınıñ basılmay jatqanın, dosınıñ
auır halge uşırağanın biletin sekildi. Söz ıñğayı sonı añğartqanday.
Olga Pavlovna şığıp ketkennen keyin, Hasen:
— Aldımen mına qağazdardı jinap alayıq,— dedi de, qaytadan
eñkeyip, jerdegi qağazdardı jinay bastadı. Bürkit te oğan amalsız
qosıldı. Ekeui lezde bərin jinap aldı. Hasen bir bütindeu paraqqa közin
salıp, jazılğan öleñdi jügirtip oqi bastadı.
Bulbul em sulu əndi talmay salğan,
Bayğuspın bügin jolda jalğız qalğan,
Ayamay aldap ketti dünie şirkin,
Ataq, baq, şattıq bəri eken jalğan.
Qayğıdan ğarıp janım pərə-pərə,
Sum tağdır jazılmastay saldı jara,
Ayrılıp el-jurtımnan qaldım qañğıp.
Öleñim — jan serigim jalğız ğana...
Arğı jağın Hasen oqi almadı, jırtılıp qalğan.
— Bu ne? — dedi ol Bürkitke qarap.
— Jaña dastanım. «Qorqıttıñ köri» «El-jurtınan ayrılğan, qayda
barsa da, aldınan tek sətsizdik qana kütken beyşara aqınnıñ zarı.—
Bürkit Hasenniñ betine qarap, anau köñiline küdik alıp qala ma dep asığa,
— uaqiğa on segizinşi ğasırda boldı,— dedi.— Bügingi künge qatısı joq.
Hasen öleñniñ arğı jağın tağı taba almadı.
— Mınau, sirə, bas jağı bolu kerek? — deydi. Söytti de tağı da dausın
şığarıp oqıdı:
Oyğa bay, malğa kedey men bir pañmın,
Keyde tün, keyde atqan altın tañmın,
Önerdiñ boyğa bitken arqasında
El-jurtım ardaqtağan tentek janmın.
Toy-duman, qurğan sauıq talay dürkin.
Bozbala qurbı-qurdas, qız ben qırqın.
Keledi senderdi izdep aqın
Ayan Arqalap dombırasın — asıl mülkin.
Hasen öleñniñ arğı jağın tağı taba almadı.
— Qısqası,— dedi ol,— ömirdi quanışpen qarsı alğan aqın Ayan
mıñdı aydağan bay qızına ğaşıq boladı, əlde bi men aqsaqaldardıñ bir
orınsız şeşimine qarsı şığadı, sol üşin zorlıq köredi, opıq jeydi,
ədilettikke jol taba almaydı, jalğız qaladı, qayda barsa da aldınan
«qorqıttıñ köri» Solay ma? — Bürkit iə degendey basın izedi. Hasen
sözin jalğay tüsti.— Aytayın degen oyıñ da tüsinikti, öleñiñ de jaman
emes.
— Jaman emes dep jalğız sen ğana aytıp turğan joqsıñ... Biraq sonda
da jol bermey jür ğoy.
— Munday qilı kezeñde jol alu oñay emes. Əsirese sendey adamğa...
Onı da körermiz. Biraq, Bürkit, şının aytsam, jurtşılıq senen munday
şığarma kütip otırğan joq.
— Solay deysiñ be? Onda men munı durıs jırtqan ekenmin ğoy? Nesine
jinap aldıñ laqtırıp tasta!
— Laqtırıp tastauğa asıqpa. Odan da qayta köşirip, salıp qoy. Bul
şığarmañ öziñe de, halqıña da kerek kezi boladı. Ömir degen uzaq sapar.
Onıñ bultarıs-qaltarısı köp. Bügin añğarmay ötken körinisti, erteñ eske
qayta tüsiru de ıqtimal dünie.
— Onda əlgi söziñ ne?
— Ol sözim — osınday jaña dəuir, jaña tilek düniege kelgen ulı
kezeñde sen sekildi ülken aqınnıñ eski taqırıptı ğana jırlauı durıs
emes degen söz. Bügingi künmen, halqıñmen birge ömir süru abzal. Sonı
jırlau kerek. Mısalı, bul isteriñnen dım şıqpaydı dep keybireuler
senbegen qazaq aulında jer bölu, sauatsızdıqtı joyu, baylardı
konfiskeleu, tağı sol sekildi köptegen ister jürgizildi. Sonıñ bərin
halıq, keşegi jaman tımaq kedey istedi. Jəne bul nauqannıñ bəri seniñ
köz aldıñda ötti. Osı tamaşa jeñisterge arnalğan halqıñdı tebirentetin
ülken şığarmañ qayda?
— Bul isterdiñ bəri de gazetterde talay jazılğan, qalğandarın
tarihşılar jazar...
— Rossiyänıñ Napoleonmen soğısqanın tarihşılar az jazdı ma? Bir
ğana Danilevskiydiñ «1812 jıl» romanınıñ özi ne turadı? Biraq soğan
qaramay, Lev Nikolaeviç Tolstoy öziniñ «Soğıs jəne beybitşilik»
epopeyäsın jarıqqa şığarğan joq pa? Jaña zamanğa arnalğan seniñ
epopeyäñ qayda?
— Bir nauqan ötse, bir nauqan bastaladı. Auıldı sovettendiru bitip edi,
endi kolhozdastıru bastalğalı tur. Bunıñ bərin birdey qamtuğa qanday
jazuşınıñ ömiri jetedi?.. Joq, bunıñ bərin jazu aqın, jazuşınıñ isi
emes, sayasatşılardıñ, tarihşılardıñ isi. Ədebiet pen körkem öner tek
adamdı ğana jırlaydı. Tek adamnıñ işki düniesi ğana olardıñ azığı.
Hasen kenet ornınan uşıp türegelip, üydi keze bastadı. Bürkittiñ
sözine renjip qalğanı türinen körinip tur.
— Aqıldı adam bolsañ da, balanıñ sözin aytasıñ,— dedi ol Bürkitke
burıla qarap,— keşegi jer bölistiñ özi buqara halıqtıñ Keñes ökimetine
degen közqarasın jaqsartıp tastağan joq pa? Erteñ şaruaşılıqtı
jalpı birlestiru isi bastalğalı tur. Ol orta şaruanıñ, auıl kedeyiniñ
düniege degen özimşildik nietin, işki sezimin birjolata özgertpey me? Bul
— adam balası psihologiyäsınıñ, minez-qulqınıñ töñkerisi emes pe? Al
adamnıñ munday özgerui ədebiettiñ şaruası emes dep qalay ayta alasıñ?
Bilgiñ kelse, bizdiñ qazaq aulında bul özgeris tipti ayrıqşa ötude. Özbek,
təjikter tərizdi halıqtarğa köne zamandağı köşpeli ömirinen bügingi
otırıqşıl dəuirine jetu üşin qanşama ğasırlar kerek boldı? Al bizdiñ
qazaqqa qanşa uaqıt kerek? Erteñ birlestik şaruağa aynalğan küni qazaq
auılı az jıldıñ işinde-aq otırıqşı el boladı. Poselke, auruhana,
klub, dükender saladı. Mal şaruaşılığımen qatar egin eguge kirisedi.
Bunıñ bəri adamğa jaña közqaras, jaña minez-qulıq tudıradı. Munday
jağdayda bizdiñ aulımızda burınğı dəstür, ğurıp, ədet, salt özgermey
qaluı mümkin be? Mümkin emes. Osı özgeristiñ bərin ədebiette körsetu sen
sekildi halqın şın süyetin aqın ulınıñ mindeti emes pe? Ərine, mindeti.
— Aytıp turğanıñnıñ bəri durıs şığar, Hasen. Biraq men kötere
almaytın jük.
— Nege?
— Bunıñ bərin öz köziñmen köru kerek qoy. Al men bolsam...
Dəl osı kezde qolına ülken podnos köterip Olga Pavlovna kirdi.
Podnos üsti tolğan türli tamaq, pisken tauıq eti, jumırtqa, maylı şelpek,
örik, meyiz. Moynı sorayğan eki bötelke şarap ta körinedi.
— Qane, qoldarıñdı juıñdar, şay da dayın bolıp qaldı,— dedi
Olga Pavlovna külimsirey söylep, podnostı stolğa qoyıp jatıp.
— Tüu, Olga Pavlovna, osınşama, əure bolıp...
— So da söz be eken? Sendey sıylı qonaq kelgende, auıl ədetimen qoy
soyu kerek edi, ətteñ ne kerek, bizdiñ otar əli Bürkittiñ oyı men miında
ğana jür...
— Oy men midağı baylıq ol bir məñgi bitpeytin baylıq qoy, Olya,—
dedi Hasen de külip,— baydıñ malınday onı eşkim de konfeskeley
almaydı.
Bürkit əyeliniñ Hasendi aq jarqın jüzben qabıldap, lezde munşama
dəmge bay dastarqan dayındağanına iştey riza bolıp qalğan. Olga
Pavlovna on altığa şıqqan küni əkesi qolına salğan eñ aqırğı altın
sağatın saudager əyelge aparıp, arzan bağağa satqanın Bürkit qaydan
bilsin, tek dos-jar adamına qurmet körsete alğandarına qattı quandı.
Sol köñildengen betimen:
— Hasen durıs aytadı, Olya,— dedi ol külimsirey.— Meniñ boyımdağı
darınımdı eşkim de tartıp ala almaydı. Əli bizdiñ köşede de meyram
boladı.
Olga Pavlovna da Bürkittiñ köñiliniñ köterilgenine şattanıp, tipti
sergip ketti. Endi üşeui stol basına otırıp, şay işuge kiristi. Bir-eki
ryumka şarap alğannan keyin ğana Hasen üzilip qalğan əñgimege qayta
kiristi.
— Durıs aytasıñ, Bürkit,— dedi ol,— Şın oñdı şığarma jazu üşin,
adam el-jurttıñ özgeruin öz közimen köru kerek,— endi ol Bürkittiñ
əyeline qaradı,— Olga Pavlovna, Bürkit eki-üş künnen qalmay jürip
ketedi.
— Qayda?!
— Ölkelik partiyä komiteti Hanşayımğa Moskvadan təlim-tərbie alıp
keldiñ, sendey qazaqtıñ öjet əyelderi bizge kerek dep otır. Erteñ özderi
joldama berip «Türksib» boyındağı «Aqtoğay» attı sovhoz qurılısına
jibermek...
— Zurəni qaytedi?
— Əzirge balalar baqşasına bara turadı. Özim de künde barıp
turamın.— Hasen endi külimsirey söyledi,— Bürkit sol qurılıs audanına
baruı kerek. Jurttıñ qalay özgere bastağanın közimen körsin...
— Au, Bürkitti o jaqqa kim jiberedi!..
— Ortalıq partiyä komiteti. Joldama alıp berudi öz mindetime
alamın...
— Sonda poeziyänı qaytedi?
— Jaña ömirdi qura jürip, poeziyänıñ eñ kökesin Bürkit sonda
tuğızadı!—Hasen jas balaşa rahattana küldi,— onday jerdi köru buğan
öte kerek. El-jurtınan ketkeli, bayqaymın, iığı tüsip, aqındığı
sarqılıp bara jatqan sekildi. Endi oğan darınnıñ közin aşar jaña
jağday, jaña ömirdi köru qajet, solay emes pe, Bürkit?
— Durıs aytasıñ, Hasen,— dedi Bürkit eki közi jasauray.
— Olay bolsa, əkel qolıñdı,—Hasen ornınan uşıp türegeldi.—
Qoğamda öz ornın taba almağan aqın, jazuşınıñ jurt közinde qadırı
bolmaydı. Sen öz ornıñdı tabuıñ kerek, Bürkit. Osımenen seniñ aqırğı
sergeldeñiñ bitsin!
— Bitsin, Hasen!— dedi Bürkit endi kenet dirildep ketip,— tek öziñ
jərdem ber... Böten jolğa tüsip bara jatsam, bura jür... Öziñ de aqınsıñ,
tüsinesiñ ğoy, ekiniñ biri aqın bola almasa, eki aqınnıñ biri özge bola
almaydı...
Hasen Bürkittiñ əli de özin taba almay jürgenin, onıñ aldında bul
tartısta tolıp jatqan asular bar ekenin əbden tüsindi. Ol Bürkit pen
Olga Pavlovnağa kezek qarap:
— Uəde!— dedi.
Olga Pavlovna közine kele qalğan quanış jasın asığa sürte bastadı.
ÖMIR — JEÑIS
ÜŞINŞI BÖLIM
Bul stantsiyänıñ atın «Aqtoğay» qoyıptı. Nege «Aqtoğay» qoyğandarın
tüsinu qiın. Qulazığan qu dala. Tañ atqannan kün batqanğa deyin, örkeşörkeş töbelerdiñ taqır basın julmalay ızıñdağan suıq jel, tolarsaqtan
keler qum topıraq. Jel qattıraq soqsa, alay-tüley bolıp kökke deyin
tutasqan qiırşıq tas boran. Sonda da bul aranı qazaq «Aqtoğay» deydi.
Jəne osı bükil Türkistan — Sibir temir jolı boyında tek «Lugovaya»
stantsiyäsı orıs tilinde, özge stantsiyälardıñ bəri qazaqtıñ kene bayırğı
atımen atalğan: Ayaköz, Şoqpar, Sarıözek, Şamalğan, Otar, Üştöbe...
Qazaq mağına bermey jer atın qoymaydı. Mümkin bul ara da bir kezde
toğaylı jer bolğan şığar, sondıqtan da onı «Aqtoğay» dep atağan bolar.
Al qazir... Osı Aqtoğaydıñ qumdı öñirinde qaynağan eñbek. Onıñ
soltüstik beti qunarlı sur topıraq bolıp şığıp, qauın, qarbız siyäqtı
ər türli baqşa ösimdikterin egetin ülken sovhoz ornamaq. Bul sovhoz bükil
temir jol boyın jemispen qamtamasız etuge tiisti. Qazir sol sovhoz jerine
baratın ülken jol üstindegi Aqtoğay öziniñ jazğıturım tasitın
jarqabaqtı eski arnasına temir köpir salınıp jatqan.
Bürkitke osı «Aqtoğay» qurılıs audanına jüruge tura keldi. Hasen
onımen uədelesken küniniñ erteñine Ölkelik partiyä komitetine bardı.
Oğan qurılıs bölimin meñgeretin jas jigit: «Bul bir auır audan bolıp
tur. Qurılısşılardıñ köpşiligi jastar. San ulttan qurılğan. Deni sol
mañaydağı auıldardan kelgen...
Tegi ügit-nasihat jumısın jolğa qoyu kerek bolar. Bügin astanadan bir
top ügitşiler jürip ketpek. Sonıñ işinde sizdiñ kelinşegiñiz de bar»,—
dedi.
— Sol topqa tağı bir adam qossañız,— dedi Hasen.
— Kimdi? Öziñizdi me?—dep küldi meñgeruşi. — Sirə, onıñızdı reti
kelmes. Qatelespesem, erteñ byuro baspasöz direktorı etip bekitpek qoy...
— Özimdi emes, Bürkit Küntuarovtı.
— Aqın Bürkitti aytasız ba?— Jas jigittiñ közi jarq ete qaldı.— E, o
kisi bizdiñ jas qurılısımızğa barğısı kelse kim qarsı boladı?— Endi
jas jigit səl oylana söyledi.— Onday ülken darınğa halqınıñ ne istep
jatqanın köru — öte qajet dünie. Bügin kelsin, joldama dayın...
Bürkit onday-munday şaruasımen on şaqtı kündey jürip qalıp,
aqırında jük tasitın bir maşinağa ilesip Aqtoğayğa attandı. Bul
oktyabrdiñ orta kezi edi. Almatıda əli de kün rayı birkelki jayma şuaq
bolğanmen, sırt suıq eken. Əsirese uildey soqqan küzdiñ ızğarlı jeli
adamnıñ öñmeninen etedi. Üstindegi şolaq bılğarı tonı qur keudesin
jelden saqtağanmen, jıluı joq, Bürkit əbden toñdı. Bir jağınan jol da
jaman, ılği benzin quyğan böşkeler ersili-qarsılı domalap maza berer
emes. Al maşina kabinetine otırayın dese, onda orın joq. Maşina
aydauşımen qatarlasa tığırşıqtay bir jas əyel ornalasqan, sirə
şoferdiñ köñildesi boluı kerek, kögildir közderi iştegi qızuımen
uşqındanıp, jaurağan Bürkitti mazaq etkendey eki beti qızara börtip
sılq-sılq küledi...
Jük maşinası Aqtoğayğa kün bata keldi. Jurttıñ bəri jol boyındağı
jumısta eken, Bürkitti taqtaydan jasalğan «Qızıl burıştıñ» qasında,
basına eski tübit şəli orağan, üstinde jılı fufaykası bar, orta boylı
qara torı qazaq əyeli qarsı aldı. Bürkit birden tanımay qaldı. Bul
Hanşayım edi. Burınğı sılañdağan sulu kelinşek jumısşı kiimin
kigennen keyin, tipti özgerip ketipti. Jəne az künniñ işinde betin jel
torıp qaraqoşqıldana tüsipti. Jıl jarımday Hanşayımdı kermegen
Bürkit şıramıtqanday betine qaray berdi. Kelgen adamnıñ kim ekenin
birden tanıp, Hanşayım jarqılday qol berip, əziniñ kelmey jatıp
komsomol uyımınıñ hatşısı bolıp saylanğanın, «qızıl burıştağı»
körsetkiş taqtasına bügingi jumıstıñ aqparın jazğalı kelgenin ayttı.
«Qurılıstıñ barısımen tanıspaq bolsañız, qazir jumıs audanına ertip
aparayın», — dedi. Hanşayım jaq jüni ürpiip ketken Bürkittiñ betine
kenet tañdana qarap:
— Tüu, Bürkit ağa, siz əbden toñıp qalıpsız ğoy!—dep əbiger bola tüsti.
— Jüriñiz, üyge kiriñiz, aldımen jılınıp alıñız...
Bular «qızıl burışqa» kirdi. Üy degen qur atı bolmasa, suıq jel
jöndep sılanbağan taqtay sañılaularınan guildey soğıp, işin añıratıp
tur... Tek ot qızuınan qaqpağı qızarıp ketken üy ortasındağı döñgelek
temir peştiñ mañayında ğana azdağan jılılıq bar sekildi. Toltıra salğan
tas kömir mazdana janıp jatır. Üstine qoyğan qalayı şəynektiñ suı
burq-sarq qaynap, buı kökke köterilgen.
Bürkit peş janına barıp alaqanın tostı. Rasında da, əbden jaurap
qalğan eken, oñay jılınar emes. Bürkittiñ munday jağdayın körgen
Hanşayım, «qızıl burıştıñ» suıqtığına keşirim surağanday:
— Bul mına jumıs istelip jatqan jerge tayaulau salınğan barak qoy,
jöndep sılanbağandıqtan işi suıqtau, jaqında stantsiyä basına köşemiz...
Onda kerek üylerdiñ bəri salınıp bitken...
— Stantsiyä bul aradan alıs pa?
— Eki şaqırımday jerde... Sizdi maşina köpir qurılısına əkep
tastadı...— Hanşayım səl kidirdi de:— Bul bir qiın audan eken, Jeri
qumayt, jürgizilgen joldı komissiyä əneugüni qabıldamay ketipti. Onıñ
üstine, köpir salınıp jatqan saydıñ kemeri de jumsaq topıraqtı bolıp,
jumısqa köp kedergi isteude körinedi... Qazir bükil Türksib boyınşa osı
audan ğana keyin qalıp otır...
— Bul öndiris temir jolğa öte kerekti körinedi ğoy.
— İə... Ayanıp jatqan joqpız. Öziñiz de köresiz ğoy mundağılardıñ
eñbekti qalay isteytinin. Ətteñ ne kerek, bəri de bilek küşine tüsken soñ,
oñay soqpaydı eken...
Hanşayım Bürkittiñ əli de jılına qoymağanın bayqap, şəynekten
qalayı küreşkege toltıra qaynağan qara su quyıp berdi de:
— Işip köriñizşi, boyıñız jılınar ma eken?..— dep külimsiredi.—
Almatıdan bügin qant-şay əkeledi dep kütip edik, əlgi şofer maşinasına
benzin tiep kelipti ğoy...— Ol endi səl dauısın şığarıp küldi.— Oqası
joq, qazir bizge qant-şaydan göri benzin kerekteu...
Hanşayım ornınan türegelip sırtqa şığıp ketti de, qayta oraldı.
Qaydan alğanı belgisiz, alaqanday qara nandı usınıp:
— As pisiruşiler jumısşılardıñ keşki tamağın taratuğa köpirge
ketken eken, qarınıñız aşqan şığar, kün suıq qoy,— dedi, böten eş
tağam tauıp bere almağanına tağı da qısıla.— Qorekteniñiz.
Ol bir kez sovet halqınıñ alğaşqı besjıldıqtı tort jılda
orındamaq bolıp, öndiriske jalpılay bet burğan Magnitka, Dneproges,
Belomor kanaldarı salınıp jatqan kez edi. Əli birlestik küşke köşpegen
jeke menşikti auıl şaruaşılığı öndiriske kelgen milliondağan jaña
jumısşı tobın azıq-tülikpen qamtamasız ete almay, jetispestik ər
salada da biline bastağan uaqıt. Sondıqtan da Bürkit Hanşayım əkelgen
qara nanğa riza bolıp qaldı. Şınında da, keşeden beri nər tatpay, qarnı
əbden aşqan edi. Qaynağan sumen qara nandı jep bolğannan keyin,
bağanağıday emes, boyı da jılına bastadı.
Azdan keyin bular jumıs istelip jatqan köpir mañına qaray bettedi.Bul
kezde jel sayabırlap, ay şıqqan. Tüngi şıtımır ayazben birge qulazığan
tınıştıq ta kelgen. Ay səulesi tüsken qızemşek süyir bastı töbeler qara
köleñkelenip alıstan körinedi. Bürkit pen Hanşayım qatar kele jatır.
Jumısşılar jatatın ağaş baraktar men berezent şatırlardan ötip
baradı. Bulardıñ işinde qıbırlağan birde-bir jan közge tüspedi.
Jurttıq bəri jumıs basında tərizdi. Buğan tañ qalğan Bürkit:
— Jumıstı tünde de isteysizder me?—dep suradı.
Hanşayım baysaldı jauap qayırdı:
— Qar tüspey jospardı orındauımız kerek. Halıq jumıstı kündiztüni isteydi. Tamaqtı da sol arada işedi, şarşağanı sol jerde uyıqtaydı.
Barakqa kelmeydi...
— Bunday qiındıqqa jurt şıday ala ma? Astıñ türi bolsa belgili...
Hanşayımnıñ dauısı kenet jigerli şıqtı.
— Şıdamasqa amal joq, şıdauğa tiistimiz. Qarın toymasa, belbeudi
bekem buınuımız kerek.
Bürkit Hanşayımğa jalt burılıp qaradı. Baydıñ keşegi jalğız erke
qızınan bügin halıq isine arnalğan munday jigerli söz şıqqanına ol tañ
qalğanday. Rasında da Bürkit tañdanuda edi. Oğan Türksib sekildi ülken
qurılısta jastardı basqaratın Hanşayım tərizdi jaña zaman tudırğan
jaña adamdardıñ qalğanı da zor quanış... Qazaq jerinde, osınday alıp
qurılıstıñ boluı da ülken baqıt!.. Osını köre turıp, jaña ömirge
qulaş jayğan keşegi bay qızın köre turıp, öziniñ osı uaqıtqa deyin jol
taba almay jürgenine añ-tañ. Buğan qanday sebep? Tap jaularınıñ
əreketteri me? Joq, joq, jaña jolğa birjolata tüsem dep jigerlene kürese
almağan özinde de ayıp bar, özi de kinəli.
Bular köp keşikpey jumıs istelip jatqan jerge keldi. Bürkit kilt
toqtadı. Ay səulesi quyıla tüsken ıldida eki-ekiden zembil kötergen,
jügire təşke aydağan, qumırsqaday qıbırlağan adam. Kök tas pen qumdı
topıraqtı qajağan şaqır-şuqır kürek, qayla dauısı. Ər jerde şoq-şoq
bop şaşıray jağılğan ottar. Ərbir ottıñ basında jumıstan əbden
şarşap kelip qulağan on-on besten jumısşı. Bular bir-eki sağat
közderiniñ şırımın alıp, qayta turmaq. Olardıñ ornına kezektesip,
uyqısı kelgen basqa jumısşılar jatadı. Osılay üzilmey jumıs
isteledi. Toymağan qarın, oyılğan alaqan eske alınar emes. Bərin ğajayıp
eñbek muzıkası bilegendey. Bul — könetoz, jaman tımaq qalıñ toptıñ
eñbek erligi. Bulardı bilegen enbek romantikası. Osı romantika sol bir
ötken qaharlı künderde qalıñ buqaranı jeñiske şaqırğan. Keyde aş,
keyde jalañaş jürse de sol buqara halıq Magnitogorskini, Dneprogesti,
Çelyabi traktor zavodın, Qarağandı, Donbastardı turğızğan!
Qazir, adımdaytın ekskavator, jüzdegen tonnalardı quırşaqtay
körmeytin ğajayıp jük kötergiş krandar bar kezde bul tabıstar
oyınşıq körinui mümkin. Al ol kezde, bul önerdiñ biriniñ de joq kezinde,
bərin istegen, alıp öndiris oşaqtarın qurğan — som balğa men som
bilektiñ küşi, halıq erligi.
Bürkit sol tüni kezin ilmey şıqtı. Tün ortası bola, suıq baraqqa kelip,
tañ atqanşa jumıs istedi. Tañ ata soqqan ızğırıqtan sausaqtarı qalam
ustauğa kelmey, eki qolın kezek-kezek qoltığına tığıp jılıtıp,
qaytadan qağazına üñildi. Ol sol tüni, artınan ezine ataq bergen, köpten
beri oylap jürgen «Temir tulpar mingen qazaq» degen Türksib
jumısşılarına arnalğan jalındı dastanınıñ betterin jaza bastadı...
Bul onıñ jaña zamandı tüsinuge eñ alğaşqı talpınuı edi.
Bürkit öleñin jazıp bolıp, dalağa şıqqanında kün Uyasınan köterilip
qalğan eken. Ol kontor aldında turğan Hanşayımdı kördi. Janında
ertteuli atın jetektegen bir qart adam bar. Bürkit kontorğa qaray ayañdadı.
Hanşayım amandasıp bolğannan keyin, janındağı aqsaqaldı körsetip:
— Mına kisi balamdı alıp ketemin deydi,— dedi ol jılarmanday
bolıp.— Bizge ərbir adamnıñ qazir asa kerekti ekenin aytsam da
tıñdamaydı. «Balamdı bosat ta bosat» dep qoymaydı. Slesar jumısına
üyrenip jür. Mamandıq ta alıp qaldı.
Şal Bürkitti bastıq kördi bilem, janına tayay tüsti.
— Şırağım, balamdı bosatıp ber, biıl qalıñdığın alatın jılı
edi, qudalarım qızımız buzılmay turğanda alıp ketsin dep maza bermey
jür...
Bürkit şalmen uzaq söylesip, balasın əketpeytin etip köndirdiñ.
Hanşayımnıñ: «Bizge ərbir adam kerek» degen sözi sebep boldı ma, əlde
bükil jurt jumıla jumıs istep jatqanda öziniñ öleñ jazıp otıruın ersi
kördi me, şal ketkennen keyin, ol Hanşayımğa:
— Hanşayım, qalqam,— dedi kübirlep söylep,— kisi jetpey jatsa, men
de qolıma kürek alıp, sapqa turayın...
Hanşayım jalt qaradı.
— O ne degenin.iz?!..
Bürkit oylana jauap berdi.
— Meniñ jurttan nem artıq?.. Senen nem artıq?— Bürkit tünde
Hanşayımnıñ da qolına kürek alıp, jumıs istegenin körgen.— Bükil
halıq bilegin sıbanıp eñbek etip jatqanda, kezge şıqqan süyeldey, meniñ
seltiip bos jüruim Uyat sekildi.
— Öleñ jazu eñbek emes pe?— Hanşayım oğan ayay qaradı.— Joq,
Bürkit ağa, siz qurılısşılardı kürekpen emes, qalammen quantıñız...
— Kürektiñ qasietin bilmey, qalam jüretin emes. Jaña poeziyä onıñ
jaña tınısın tüsinudi talap etetin tərizdi... Men ömirdiñ tek sırtqı
quanışın tüsingen ğana janmın, budan bılay qaray onıñ enbekten
tuatın da quanışın tüsinuge tiistimin. Onısız, meniñ poeziyäma qanat
bitpeytinine közim jetedi...
Hanşayım qanşa aytsa da, Bürkit könbedi, aqırında barıp Hanşayım:
— Jaqsı, jüktiñ salmaqtı ekenin qarı auırğan biler degendey, bir
retten bunıñız da durıs bolar, jumısqa tüsiñiz, tüsiñiz,— dedi.
Sol küni Bürkit jumısqa tüsti. Onı quaqı minezdi jas prorab bir
qarulı jigitpen zembil köteruge qoydı. Bunısı onıñ mümkin nəzik oylı
aq sausaq aqındı auır jumısta sınağısı kelgeni bolar, Bürkit qarsılıq
etpedi, özgelerdiñ külimsirey qarağanına mən bermey, serigine:
— Qane, jigitim, qimılda,— dep küle zembildiñ bir basın ustadı.
Biraq ömirinde eki şelek su köterip körmegen qol eki künnen keyin qos
qarı qozğaltpay, alaqandarı ülbirep şığa keldi. Bir ğajabı, denesi delsal bolıp şarşağanmen, köñili köterile tüsti. Aqırğı jıldarı tüni boyı
maza bermeytin uayım oydan əbden qaşqan uyqısı qayta oraldı.
Jumıstan qaytıp, kele jastıqqa bası tiisimen, pıs etip uyıqtap ketetin
boldı. Tañerteñ turğanında qur ğana denesi emes, bası da əbden dem alıp
qalatınına şattanıp, Bürkittiñ köñili künnen-künge jadıradı. Köñiliniñ
qayğıdan ayrıluı oğan şın quanış, şın şattıq edi. Endi Bürkitke kün
de jas kezdegidey bultsız aşıq tərizdi körindi, ömir de auır zilsiz quanış
üşin jaralğan sekildendi. Özgergen jürekte poeziyäğa degen bir jaña
tolqın, tañğajayıp bir jaña sezim payda bola bastadı. Onıñ sözderinde
de jaña teñeuler, öleñge degen jaña uyqastar jii kezdesetin boldı.
Bürkit osınday halde jürgeninde, bir küni Almatıdan jumısşılar
arasında əñgime, oyın-sauıq ötkizuge bir top mədeniet qızmetkerleri
keldi. Bürkit bul künderde zembildi tastap, kürek jumısına tüsken.
Astana uəkilderi qazılıp jatqan jıranı aralap jürip keledi.
Jandarında: jas prorab, Hanşayım... Olar Bürkit jumıs istep jatqan
jerge tayağanda burılıp böten jaqqa bettedi. Tek bireui ğana Bürkitke
turalap jaqındadı da, toqtay qaldı. Bul toptı basqarıp kelgen Qarajan
edi. Bürkit onı köpten beri körmegen, sol burınğı qalpında, üstinde qırı
sınbağan qara kostyum, kirşiksiz, aq jibek köylek. Türi de burınğısınday
təkəppar, zildi.
— Jaña kelisipsiñ!— dedi ol üstindegi kiimi bul kezde toza bastağan
Bürkitke kekete köz tastay.— Öleñnen kürekke auısqansıñ ba?
— Asıqpa, Qarajan,— dedi Bürkit oğan tesile qarap,.— əli öleñimdi de
estirsiñ!..
Qarajan kilt burılıp jürip ketti. Jauınıñ sözi Bürkitke qanjarday
qadaldı. Sol küni ol keşke taman, üzilip qalğan «Temir tulpar mingen
qazaq» dep atalatın dastanına qayta kiristi. Halqına degen mahabbatı, öz
közimen körgen, özi üles qosqan onıñ sonau qayrattı eñbegi poeziyäsına
qorğan bolğanday, jauına degen ıza, aşu jüregine ot jaqqanday, Bürkitti
bir jaña aluan küş biledi. Ön boyında köpten beri ündemey jatıp: «Sen
bul tabısıñdı nıqtay tüs»,— degenniñ qaharlı dauısın qaytadan
şığardı...
Bürkit qıs boyı osı qurılıs audanında bolıp, jazğıturım
Hanşayımmen birge astanağa qaytqanında öziniñ osı jaña dastanınıñ
alğaşqı bölimin bitirip ala keldi. Bul onıñ alğaşqı tabısı edi. Dosınıñ
eñbegine Hasen ete quanıp qaldı. Oqıp şığısımen, özi basqarıp otırğan
baspasöz redaktsiyäsına basuğa usındı. Söytkenşe jaz da şıqtı. Kitap
jarıq körmey jatıp: «Sen bul tabısıñdı nıqtay tüs»,— dep Hasen
Bürkitti ertip, jazğı demalısında özderiniñ tuğan jeri — Şığıs
ölkesine jürip ketti.
Qazir olar keşe poezben kelip tüsken Aqşatır qalasınan şığıp,
Qoñırayğır köliniñ jağasında otırğan elge qaray bettep keledi. Kün
tüsten auıp ketse de, şıjığan ıstıq. Ötken jıldağıday emes, biıl
köktem jauındı-şaşındı, jer betin qalıñ kögal japqan. Jupar iisi
murındı jaradı. Köpten beri elge şıqpay dalanı añsap qalğan Bürkit
pen Hasenniñ eki közi jan-jağında.
Auatkom bergen ləşeñke arbada bular üş adam. Üşinşisi — üstinde eski
şineli bar, mosqal orıs jigiti. Jekkenderi arıqtau kelgen qara məstek.
Jürer aldında bergen jemniñ küşi me, əlde jaratılısınan mıqtı
jılqı ma, jürisinen bir tanbaydı, bülkildep jeledi de otıradı.
Keñ dalağa şığısımen-aq Bürkittiñ köñili köterile bastağan. Al
qalanıñ qarası üzilip, betegeli tau qoynauına kirgen kezde ol ıñırsi öleñ
aytuğa da kirisken. At aydauşı «nemeneñe jetisip öleñ aytasıñ» degendey
artına burılıp qarap, jaqtırmağanday pişin añğarttı. Bunı bayqap
qalğan Hasen, jay otırğanşa əñgimemen jol qısqarsın degen oymen:
— Ağay, atıñız kim?—dedi.
— Petr... Petr Maksimoviç Dyakov,—dep at aydauşı küñk ete qaldı.
— Osı jerdikisiz be?
— Pokrovkadanmın.
— Auatkomde köp boldı ma jumıs istegeniñizge?
— Bıltır kirdim.
— Burın qanday jumısta bolıp ediñiz?
— Ər türli jumısta... Arbakeş te boldım, kooperativte sauda da
istedim... Köp jılım əskeri qızmette ötip edi.
— Odan nege kettiñiz?
— Ket degen soñ — kettim...
Hasen ündemey qaldı. Sözge endi Bürkit kiristi.
— Ğafu etiñiz... Eger surağanımdı ayıp körmeseñiz...
— Nege ket dep ayttı demeksiz ğoy, onı surağannıñ qanşa ayıbı bar?
—At aydauşı jigitterge betin bura qırın otırdı.— Jazığım bolğan soñ
ayttı ğoy...
— Ərine, jazıqsız adamdı jumıstan bosatpaytın şığar.
— Siz rasımen solay oylaysız ba?— At aydauşı mısqılday küldi.—
Al men jazıqsızdan-jazıqsız bosandım-au deymin...
— Söziñizge tüsinbedik...
— Qazir tüsindireyik,— at aydauşı bojını bir qolına ustap, özi
bularğa qırıp qarap otırdı,— budan altı jıl burın men OGPU-de
küzet qızmetinde soldat bolıp isteytinmin... Ərine bizge de forma beretin,
biz de əskeri adam bolıp sanalatınbız. 1 May meyramı boladı degen küni
Serejka Kedrin deytin joldasımız ekeumiz tünde qoymanı küzettik te,
erteñine demalıs aldıq... Ekeumizdiñ de semyamız Pokrovkada, biraq
jurttıñ bəri toylap jatqanda, kim bizdi onda aparsın. Eş kölik
tabılmadı. Al qolımız bos, böten isteytin şaruamız joq... Küzetten
kelip közimizdiñ şırımın alğanşa, parad ta bitip qalıptı. Ne kerek,
uaqıt ötkizuge Serejka ekeumiz oylap-oylap, jañağı özimiz şıqqan qalada
turatın sauda jumısındağı jerlesimiz Tolya Zimindikine barmaqşı
boldıq... Ol bizge bir ret üyin sırtınan körsetken, tek pəter nömirin
umıtıp qalıppız. Qay pəter ekenin surastırıp tauıp alarmız dep,
gimnasterkemizge aq jağa tağıp, ayağımızdağı etikterimizdi meylinşe
jıltıratıp alıp, əlgi üyge keldik... Üşinşi qabatqa köterilip, bir-eki
pəterdiñ esigin tıqıldatıp körip edik, eşkim jauap qatpadı... Üy neleri
meyramdap ketken tərizdi. Endi ne isterimizdi bilmey turğanımızda, bir
pəterdiñ esiginen sañılau körindi. Esikti qağıp edik, eşkim şığa qoymadı,
amal joq üyge kirdik, jan joq auız üyi bos tur. Tağı da «Kim bar?» dep
dauıstadıq, tağı jauap bolmadı... Sosın «Bul qalay?» dep tor üydiñ
esigin aşa berip edik. Özimen ketsin, dəl sizge uqsağan, tek səl sizden
biikteu, uzın şaştı, öte kelbetti bir qazaq jigiti bizdi kördi de, aşıq
turğan terezege sekirip mindi. «Osı üydi tonauğa kelgen urı eken» dep,
ekeumiz birdey «Toqta!» dep umtıla tüskenimizde, əlgi jigit terezeden
tömen qaray qarği jöneldi.
— İə, iə, sosın?—dedi Bürkit demin əzer alıp.
— ...Sosın ne bolsın. Üşinşi qabattan qulağan adamnıñ nesi qalsın...
Biz jügirip dalağa şıqqanşa, beyşara jan tapsırıp ta ülgiripti.— At
aydauşı aqırın kürsindi.— Artınan barıp bildik, əlgi adam qazaqtıñ sol
kezdegi belgili aqını Aqan degen kisi eken...
Bürkit pen Hasende ün joq. Hasen köziniñ astımen Bürkitke qaradı.
Ananıñ qabağı qars jabılıp, bası tömen salbırap ketken. Oyın da,
boyın da, bir auır qayğı bilep, tömen qarap mıqşiyä tüsken. Şınında da
Bürkit iştey alay-tüley auır jağdayda edi. Ötken künniñ qatesinen tuğan
ökiniş jürek-bauırın ottay jalap küydirip əketip baradı. Kenet onıñ köz
aldına sol küngi suret tep-tegis elestey jöneldi... Ersili-qarsılı üydi
kezip sup-sur bolıp jürgen Aqan... Mızğımas qulpıtastay döñkiip
otırğan Əkpar... Qiyälında payda bolğan ardaqtı aqınnıñ janın aluğa
kelgen ajal — qara quzğın. Bürkit, əri qaray oylamaymın dep közin jumıp
edi, onıñ qulağına sol küni qoştasar aldındağı Aqannıñ «Al sender
bolsañdar jaña qanattanğan jas tüleksiñder. Şığatın biikteriñ basqa. Ol
üşin qanday jolğa tüsesiñder, özderiñ oylañdar» degen sözi estildi. Beu,
Aqan! Öziñniñ qate jolda bolıp kelgeniñdi əbden tüsingen ekensiñ ğoy.
Sondıqtan da bizge öz joldarıñdı tap degen ekensiñ ğoy. Qalay ösietiñdi
esime almay kelgenmin? Jiger osı künge deyin tiri bolğanıñda, ekeulep
durıs jolımızdı tabadı ekenbiz ğoy! Ətteñ! Ətteñ! Sovet ükimetiniñ
adal oyın der kezinde durıs tüsinbegendikten, qanşama qayğığa, azapqa
duşar boldım. Sen bolsañ ölip kettiñ. Al men, əli künge deyin öz ornımdı
özim taba almay kelemin... Eger Hasen men Gavrilov bolmağanda, men de
seniñ jolıñdı quşar ma edim, qayter edim. Tek solar qutqardı ğoy meni
ajaldan. Al seni qutqarar eşkim bolmadı. Sağan aqıl berer jan
tabılmadı... Aqırında ol kezde basıña bəlendey qauip tönbese de,
halqıña istegen qiyänatıñnan qorqıp, sen öziñdi-öziñ öltirdiñ. İə, ol kezde
tüsinbegen ekenmin, endi uqtım. Senderdiñ jolıñ şın qiyänat jolı eken.
Seniñ ajalıñdı da Sovet ökimetinen kördim Stepanoviç: «Aqannıñ
ölimine biz ayıptı emespiz»,— degenniñ özinde de men senbey qoydım ğoy.
Qalay osınşama uaqıt aqımaq bolıp kelgenmin!»
Bürkittiñ qalıñ oyğa şomıp ketkenin körgen Hasen:
— Aqan ölimi üşin sizderdi jumıstan şığardı ma?..— dedi at
aydauşığa.— Jazıqtarıñnıñ joqtığın dəleldey almadıñdar ma?
— Kisi qaza bolıp jatqanda aqtalu oñayğa tüspedi ğoy.— At aydauşı
şırt tükirip qoydı.— Onıñ üstine... «Aqandı öltirgen — Sovet ökimeti»
degen qaueset jalanıñ jurtşılıqqa qate ekenin körsetkisi keldi me,
əyteuir tikeley jazığımız bolmasa da, ajalğa bizdi sebepker dep tauıp,
bosatıp jiberdi.— Endi ol aqırın kürsindi.— Mine kördiñiz be, jazıqsız
adam da keyde jazıqtı boladı, azamat... Adam tağdırı sayasattıñ
oyınşığına aynalğan sətte op-oñay jumıstan da quılasıñ, sottalıp ta
ketesiñ...
— Al bul jaydı bilmegen Aqan ömirmen müldem qoştastı,— dedi
Bürkit aqırın kürsinip.
— Oğan biz ayıptımız ba?
— Joq, sizder ayıptı emessizder,— dedi Bürkit qamığa söylep,—
jazığın aqtar jol taba almağan, berer jauaptan tek ölim arqılı qutılam
degen aqınnıñ özi ayıptı. Men bunı bügin ğana jaqsı uqtım...
Budan keyin bular til qatıspay uzaq otırdı. Əlden uaqıtta Bürkit
basın köterip, jan-jağına köz jiberdi. Kün de eñkeyip qalğan eken.
Belesti jazıq dala, bağanağıday emes şatqal, buyrattı öñirge aynala
bastaptı. Batıp bara jatqan kün səulesi jartas basında oynaydı. Buyrat,
quzdıñ basıñdağı qatpar-qatpar qızğılt şaqpaq tastar alıstan kün tüsip
qan Qızıl bolıp körinedi. Oyda joqta kenet şın basına şığa kelgen
eliktiñ köleñkesi uzara barıp, joq boladı.
Kün ıstığı basılıp, añızaq jel de tınıp, əlem tıp-tınış. Şöp
bası qimıldamaydı. Kele jatqan jolauşılardıñ da köñilderi dəl osı
keşki əlemdey tınıştalğan tərizdi. Tek Bürkittiñ janı əli bulqan-talqan,
bir uzaq sarın uayımğa şomılıp ketkeni, kirtie qalğan qabağınan,
tumandanıp ketken köz janarınan bayqaladı.
Joldasının munday halin körgen Hasen endi onıñ köñilin sergitkisi
keldi.
— Düniede en qiın böget — ol öz jolıñdı taba almau,— dedi anağan
burıla qarap.— Aqan rasında ülken aqın edi, eger halqımen birge
bolğanda, artına talay-talay ölmes şığarma qaldırar edi. Al bügin... Tek
Aqan degen attı senimen men ğana bilemiz. Ol tarihta öşken qul. Bunı
tüsindiñ be, Bürkit?
Oyğa şomğan Bürkit tağı da ündemey qaldı. Bul kezde qas qarayıp,
ımırt ta üyirile bastadı. Jol taudıñ bir bökterinen burıla bergende,
aldarınan kenet aq aydın Qoñır ayğır köli körindi. Arğı qamıstı
jağasınan şara tabaqtay bop qızara ay şığıp kele jatır... Ay səulesi
köl betin alıstan jarqıratıp tur.
— Beri qara, Bürkit,— dedi Hasen onıñ jeñinen tartıp.
Bürkit Hasen körsetken jaqqa burıldı da, añ-tañ bop ilgeri qaray
umtıla tüsti. Bular osı kezde basqa bir biik asuğa köterilip te ülgirgen edi.
Sol jaqtarında, dəl ayaqtarınıñ astarında, köl jağasındağı zəulim
quzdar men jartastardıñ arasında bıjınağan kişkentay şoqtar körinedi.
Nağız bir aspandağı qalıñ juldızdar jerge qulap, bükil ıldidı alıp
ketkendey. Alıstan jerde jatqan şoq sekildi bolıp jılt-jılt etedi...
— Bul ne? — dedi tandana Bürkit.
At aydauşı jaybaraqat jauap berdi.
— Qoñırayğır rudnigi.
Kenet Bürkittiñ köz aldına tağı da sonau bir ötip ketken kezen elestey
qaldı. Budan altı jıl burın bolıp edi ğoy sol uaqiğa. Ədeyilep
şaqırğan soñ, Bürkit Qarımsaq baydıñ eline kele jatqan edi ğoy. Tünde
Təkejan qarttıñ auılına qonıp şıqqan emes pe edi. Tañerteñ, qır
basında turğanda, osı jaqtan bir jan türşigerlik gürsil estigen. Sol bir
gürsildi Bürkit özine ədeyilep atqan mıltıqtıñ gürsilinen kem körgen joqtın. Astında Qarımsaq baydıñ kök jorğası, soñında Ərin degen bay
üyine jaqın jürer pısıq jigit, salıp urıp osı qazirgi rudnik turğan
jerge kelgen. Munda onı Aleksey Vladimiroviç degen orıs ken
zertteuşisi men injenerlik oquda jürgen Nurlan degen jas jigit
quşaqtarın jayıp qarsı alğan... Biraq Bürkit bulardan aulaq qaşqan... Al
endi sol jerde qazir mına rudnik tur. Qorğasın qorıtatın zavod ta
salınbaq. Bürkit kenet arbadan sekirip tüsip, jayau jürdi. Oyın mıñdağan
suraqtar basıp ketti. Bul suraqtar nağız bir jan-jağınan şulay ürip
qapqalı kele jatqan top it tərizdi, jüregin dürsildetip, köñilin eleñdete
jöneldi. «Qayda eken sondağı bayğa tilektes pısıq jigit Ərin?..
Qarımsaqpen Qıtayğa ötip ketti dep edi ğoy, qanday küyde jür eken
adasqan sorlı?.. Sondağı ken zertteuşiler lagerinde kezdesken Nurlan
men sonau bir kişipeyil orıs injenerleri qazir ne istep jür eken?.. Tağı
da ken izdeude şığar. Nurlan sol injenerlikpen ketken tərizdi edi ğoy...
Onıñ eşbir öleñin oqığan emespin. Jas kezinde qay qazaq öleñ jazbaydı,
öz jolın tapqan bolar... Al mınau ayağımnıñ astında jatqan sondağı men
qorıqqan rudnik, zavod qoy». Osınday oyğa şomğan Bürkit ıldidağı
rudniktiñ dəl töbesinde turğan döñniñ üstine qalay şığıp ketkenderin
bilmey qaldı.
— Otırıñız, qazir poselkege jetemiz,— dedi at aydauşı.
Bürkit arbağa mindi. Degenmen, bular turğan döñ jantaya bitedi eken,
jenil ləşəñke arba tömen qaray ala jönelgen joq, köşir atınıñ basın
temen qaray tartıp, sar jelispen jürip keledi. Birinen-biri temen eki
belesti ötken kezde, jolauşılar rudnik poselkesine de jetti.
Tau etegin qualay, jazıq keñ alanda köşe etip salınğan eluge tayau
kirpiş baraqtar tur. Bulardı qorşay tigilgen köp kiiz üyler, kenep
şatırlar. Biraq bular da qazaq auılınday alqa-qotan emes, jañağı
poselkeniñ köşesimen qatarlasa, uzınnan-uzaq tigilgen. Tömengi
jaqtarında tağı da jıbırlağan elektr ottarı körinedi. Bürkitter keñ
köşeni qaq jarıp, sonau ıldidağı rudnik kontorına kele jatır. Köşeni
boylap dabırlasqan jurt. Ər jerde janğan ot, oşaq üstinde qaynağan
qazan. Keybir üylerdiñ janına jerge alaşa ne kiiz tösep tastağan...
Üstinde jantaya jatqan jigit, ne bolmasa bes-altaudan bas qosıp
əñgimelesip otırğan şal, kempir... Qur poselke degen atı, əytpese nağız
keşke tamanğı qazaq auılı. Tek itteri az. jəne üy-üydiñ terezelerinen
jarqırağan elektr jarığı körinedi.
Keş tım qapırıq, ıstıq bolğandıqtan, jurt ədeti boyınşa dalağa
şığıp otırğan sekildi. Jəne bəri de qazaq. Bürkit jan-jağına alma-kezek
qarap kele jatır... Əne, ana bir toptıñ deni jastar, ükili taqiyälı, kesteli
şəlili qız ben kelinşektiñ jandarında jigitter... Boyjetkenniñ əldeneni
aytıp sıñğırlay külgeni estiledi. Mına bir şay işip otırğan top, sirə,
bir semya tərizdi, üyme-jüyme bolıp ıntımaqtasa qalğan... Anda-sanda
keybir jarıq terezeden orıs adamdarınıñ da beynesi bayqaladı. Biraq
bular az, biren-saran. Mınau kübir-kübir söylesken söz, əldeqalay
qattıraq şıqqan dauıs, bəri qazaqtiki. Jəne şetinen köñildi, bəri de osı
bir keşki ömirge riza sekildi. Əlsin-əlsin jastar külkisi, ne bolmasa
sırnay, dombıra ünderi şığadı. Bürkitter kontorğa tayay bergende,
uzınşa kelgen baraktıñ janınan bir top jastıñ qosılıp salğan əni
estildi.
Tınıq keşte, sırnayğa qosılıp şırqatqan ən qanday tamaşa!
Jolauşılar bar ıntaların salıp tıñday qaldı. Səkenniñ «Jas qazaq
marselezası» eken. Bürkit sonau bir adasıp jürgen kezderinde munday
öleñderge mañız bermeytin. Tipti keyde olardı jat, qazaq jastarın burıs
jolğa şaqıratın öleñ dep tüsinetin. Sol öleñder qazir qazaq, arasına mol
tarağan. Bunı tek qaladağı oqığan, sana-sezimi ösip qalğan jastar ğana
emes, auıldağı qoyşı-qolañ, öndiris orındarındağı jas jumısşılar da
aytadı.
Ən ırğağı tağı da köñildi alıstağı bir jarıq səuleli armanğa ala
jöneldi. Ol tağı da jan-jağına qaradı.
Jaña auıl, jaña ən! Bürkit külim-külim etedi. «Rasımen-aq men
qateleskenmin be? Mınau ən, mınau öner quıp kelgen jurt, bul keşegi öz
balasın özi malğa satqan beyşara qazaq emes, bular böten jandar. Men əli
sırın aşa almağan jaña jandar».
Köşe uzın eken, öytkenmen köp keşikpey jolauşılar kontorğa da kelip
jetti. Arbadan tüsip, üsterindegi şañdarın qağıp ülgirgenderinşe bolğan
joq, tas baspaldaqtı kontor esiginen bir jastau jigit jügire tüsti.
— Amansızdar ma, Bürkit ağa, Hasen ağa,— dep ol jolauşılardıñ
qolın alıp, şattana amandasa bastadı,— siz de amansız ba, Petr
Maksimoviç,—at qosşınıñ. da qolın qısıp jatır,—Telegramma
auatkomnan bağana keldi, sizder keşikkenge böten jaqqa burılıp ketken
şığar dep oylap qalıp edim.
Jigittiñ dauısı Bürkitke tanıs sekildi, biraq kim ekenin qarañğıda
ayıra almay tur.
— Beri, beri jüriñizder,— dedi ol jolauşılar jayğasıp bolğannan
keyin.— Bizdiñ üy de osında...
Bular üyge taman jürip, şamnıñ jarığı tüsip turğan jerge jetkende
ğana Bürkit özderin ertip kele jatqan jigittiñ bayağı jas ken zertteuşi
Nurlan ekenin bildi. Uzın boylı əp-ədemi jigit bolıp qalıptı. Özin-özi
ustağan türi de, ayaq basısı da sap-salmaqtı. Bürkit quanıp ketti.
— Au, mınau özimizdiñ Nurlan ğoy!—dedi ne derin bilmey.
— İə, Nurlan... Əli sen estigen joq pa ediñ, osı rudniktiñ direktorı...
— Hasen Bürkitke tañdana qaradı,— men biledi eken desem...
Nurlannıñ üyi kontordıñ bir jağında eken. Jupını mülikti, şağın
kelgen üş bölme. Bir bölmesinde öziniñ kəri əke-şeşesi turadı eken. Özi
əyeli ekeui bir bölmede. Üşinşi bölmesin qonaqtarğa, keler-keter kisige
ədeyi dayındap qoyğan siyäqtı. Bürkitter osı bölmege kirisimen,
Nurlannıñ əke-şeşesi, əyeli kelip amandastı. Əyeli jap-jas, qara torı
arıqtau kelgen kelinşek, esiktiñ aldında səl turdı da, şığıp ketti.
Qazaqtıñ üyine qonaq kelse, köñiliniñ bir köterilip qalatın ədeti emes
pe, Nurlannıñ əkesi qoñırqay öñdi, ülken deneli qara şal törge töselgen
aq kiizdiñ şetine otırıp, jaydarı jüzben qonaqtarına qaradı.
— At-kölikteriñ aman ba, şıraqtarım? Tanımadım, qay auıldıñ
balalarısıñdar?
— Alıstan kelemiz, otağası. Almatıdanbız.— Hasen külimsirep jauap
berdi.— Tübimiz osı aranıñ Aydabolı bolamız.
— Ə, özimizdiñ auıldıñ balaları ekensiñder ğoy. Almatıdan
şıqqandarıña köp boldı ma? Ol jaqtağı el-jurt aman ba?
Hasen de şalmen söyleskisi kelgenin bildirip, ıñğaylanıp otırdı.
— Şükirşilik. Almatı astana bolğalı qulpırıp ketti ğoy. Aptasına
bir üy salınadı desek, ötirikşi bolmaspız. Ondağı ağayın-tuğannıñ bəri
aman. Bilekti sıbanıp, jumıs istep jatqan jurt... Al öziñiz bul arağa
kelgeli köp boldı ma? — Jıldan asıp ketti ğoy deymin,— dedi şal, esikke
tayau otırğan aşañ jüzdi, aq sarı kempirine qarap.— Biz mına Şubartau
jağınıñ qazağı bolamız. Mına jalğız balamız Nurlan oquın bitirip,
osında direktr bolıp saylanısımen, qolına köşip keldik...
— Direktr emes, köke, direktor...— Nurlan əkesine erkeley qaradı,—
jəne men bolıs emespin ğoy, meni eşkim de saylağan joq, ükimet pen
partiyä bekitti bul jumısqa...
— Men de solay dep otırğan joqpın ba? Bayağıda Tölebay baydıñ
partiyäsı jeñip, ol bolıs bolğan. Endi seniñ partiyäñ jeñip, sen direktr
bolıp otırğan joqsıñ ba?!— Şal quaqılana küldi, endi ol öziniñ
alğaşqı oyına qayta kiristi,— İə, qartayğanda jalğız baladan bölek
turıp, ne qızıq köremiz dedik mına Altınay ekeumiz... Sosın köşip
keldik. Köşip kelgenimiz sonday durıs bolğan eken. Talay beyşara bul
Qoñırayğır qorğasınınıñ igiligin kördi ğoy...
— Qanday igiligin aytasız, otağası?
— Ötken jılı jurt osında jaman joqşılıqqa urına jazdağan joq
pa?..
— Qalayşa?..
— Nadan qazaq qanday ösekten qorıqpağan? Aldıñğı jılı jalpılama
kolhozdastıru bastalğanda, əlgi «asıra silteu bolmasın, ayır tUyaq
qalmasın» deytin tap duspandarı jurttı ne dep qorqıtpadı? «Kolhoz bar
malıñdı, qatın-qızıñdı ortağa saladı eken. Bir körpeniñ astında
jatıp, bir ojaudan as işedi ekensiñ» dep laqap taratqan joq pa... Bireuleri
bilmey söylese, bireuleriniki qastıq bolıp şıqqan joq pa... Mal dese
janın qiyätın qazaq, bosa da özimnen ketedi eken dep, kolhoz bolmay
jatıp, eñ ayağı jalğız siırına deyin qıstıgüni soyıp aldı ğoy. Özge
jaqtı bilmeymin, dəl osı öñirde solay boldı. Aynalayın ükimet qoldan
kelgen jaqsılığın ayadı ma, taylı-tayaqsız qalğan kileñ qızıl şaqa
kedeydi qıs boyı kolhoz etip uyımdastırıp, jaz bola tuqım berip, eginge
şığardı emes pe... Quday bir aynaldırğandı şır aynaldıradı degendey
jazda bir tamşı jauıp bolsayşı... Osı öñir boyınıñ qazağı jaman
sastı ğoy. Kim biledi, apatqa da uşırar ma edi, qayter edi, eger osı Qoñır
ayğır qorğasını aşılmağanda. Ua, elimniñ neler azamatı bar eken-au,
Nildi, Ekibastuzdan kelgen orıs jumısşılarınan keybireuleri birde-bir
kem soqpadı ğoy. Som balğanı alıp, temir qaşaudı kök tasqa tirep qoyıp
urğanda ayızı qanadı! Tipti köbi şarşau degenniñ ne ekenin bilmeydi!
Əkesiniñ sözin qoştay, Nurlan osı rudnik aşılğannan bergi eki
jıldıñ işinde qazaqtıñ jüzdegen jas jigitteriniñ aldıñğı qatarlı
şahter bolıp alğanın, elektr togımen temir kesu, slesar, tokar
mamandığın igerip te ülgirgen jastardıñ da az emes ekenin ayta kelip,
maqtanıştı ünmen: «Keşegi qolınan qoy bağu ğana kelgen auıl
jigitteriniñ bügin jaña önerdi meñgere bastağanınıñ özi bir ğanibet is
emes pe»,— dedi.
Bağanadan beri ündemey otırğan Bürkit endi öziniñ köptegen oyın ortağa
saldı.
— Eger kolhoz isinde «asıra silteu» bolmasa, osınşama öndiriske keler
me edi?—dedi ol tomsara,— halıqtı bul arağa önerden göri, ömir qualap
əkelgen tərizdi ğoy...
— Joq, Bürkit ağa, olay emes.— Nurlan qabağın səl şıta oylana
söyledi.— Kökem aytsa, bul jerdiñ etken qısıltayañ kezde biraz jurtqa
pana bolğan jaqsılığın aytıp otır ğoy... Al bizdiñ rudnik
kolhozdastırudan jartı jılday burın aşıldı. Sonıñ özinde-aq janjaqtağı auıldıñ jastarı qaptap jumısqa tüsken-di... Jurttıñ eñbek
qumarlığı sonşalıq tipti keyde tan qalasıñ. Əlipti tayaq dep bilmeytin
qazaqtıñ altı aydıñ işinde motor jöndeudi bes sausağınday üyrengenderi
az emes... Onday jigitterdi öz köziñizben köresiz. Böten öndiris
orındarınan kelgen orıs joldastar olarğa önege bolıp, mamandıqqa
baulidı.— Nurlan aqırın külimsiredi.— Esiñizde me, Bürkit ağa, biz osı
jerdi zerttep jatqanda Əkpardıñ kök jorğasımen kelgeniñiz? Sonda siz...
Hasen mırs etip külip jiberdi.
— Üyine kelgen qonaqqa jigit adam üydey ökpesin aytpas bolar...
— Joq, aytsın, aytsın,— dedi Bürkit te külip,— qaysımızğa bolsa da
bir adamnıñ bedelinen göri halıqtıñ baqıtı qımbat qoy...
— Munday sözdi, Bürkit ağa, siz sekildi aq jürek adam ğana ayta aladı.—
Nurlan əldeneni oylana qaldı.— Al Əkpar onday oydan əli aulaq sekildi.
— Əkpar? Ol qayda?
— Əkpar osında... Sverdlovsk qalasında oquda eken... İnjenerlik
jattığu jumısına kelgenine bir ayday boldı... Bayqap jürmin, jurttıñ
jete bastağanına küyinbese, quanatın türi joq...
Əkpardıñ atın estigennen-aq Hasen elegizip qalğan.
— Özi qazir qayda?—dedi ol dəl taban astında jolıqqısı kelgendey.
— Almatığa jürip ketkenine eki-üş kün boldı. Şaruam bar degen soñ
jibergen edim, endi bir-eki künde kelip te qalar...
— Degenmen, bay uldarınıñ qurığı əli de uzın-au. Bireudiñ jərdemi
tigen bolar, qaraşı, qaydan barıp şıqqanın!—Hasen kenet qabağın tüye
qaldı.— Əkparğa qalğan jalğız-aq jol — bizben birge bolu. Eger oğan
köngisi kelmese, öz obalı özine.
Bürkit tağı da köñilinde jatqan bir sezikti oyın ayttı.
— Ömir kimdi üyretpegen. Mümkin Əkpardı da üyretken bolar...
— Ondaylar qazirgi kezeñde köp... Jəne biz olarğa quşağımızdı
aşpasaq, keudesinen itermeymiz,— dedi Hasen qabağın səl tüye,— biraq
Əkparğa senu qiın. Ol əkesin Qıtayğa özi köşirdi degen sıbır bar...
Bunısı ras bolsa, Əkpar onı tegin istegen joq.
Bürkit oğan tañdana qaradı.
— Sonda onıñ qolınan ne keledi?
— Jamandıq isteu şegirtke ekeş şegirtkeniñ de qolınan keledi. Al
Əkpar sekildi qanıpezer adam... Qazirgidey küres şielenisip turğan
mezgilinde...
Dəl osı kezde atın jayğastırıp bolıp üyge Petr Maksimoviç kirdi.
— Joğarı şıq, tamır,— dedi Nurlannıñ əkesi, özi səl esikke qaray
şeginip, anağan tor jağınan orın berdi. At aydauşı körsetken jerge
taman barıp otırdı. Şal endi Hasenge burıldı,— Əkparın əlgi Qıtayğa
qaşıp ketken Qarımsaq baydıñ balası ma?— dedi.
— İə, sonıñ özi.
— Əneugüni bir körgenim bar edi, yapırmay, tüsi tım suıq eken. Işinde
jılan jatqanday ısqırınıp tur. Onıñ əkesiniñ qıstauın Təkejan
aulına bergen dey me? Olar sol jerde zavhoz ornalastırmaq körinedi ğoy,
Nurlan qaljıñday küldi:
— Zavhoz emes, sovhoz. Zavhoz degen, köke, şaruaşılıqtı basqaratın
adam, al sovhoz degen sovettik şarua.
— Onıñdı kim bilgen...
— Kökeñe bəri bir ğoy,— dedi külip kündikke ündemey otırğan
Nurlannıñ şeşesi,— əli ol sözge tili kelgenine təube de...
Şal sözdi bötenge burdı.
— Qarımsaq baydıñ qıstauı bir tamaşa qıstau bolatın. Ana jılı
körgenim bar. Küydirgen qızıl kirpişti, temir şatırlı, abajadayabajaday bes-altı keñ saray üy... Bay onı jurt qara malayğa ketetin jılı
saldırğan desetin. Zavhoz boluğa layıq-aq qıstau. Təkejan aulı kedeyiniñ
bağı bar eken. Jəne sol zavhozdıñ direktri şolaq Qasım bolatın
körinedi. Onda ol auıldıñ közi tipti aşılatın şığar. Şaruaşılıqtı
basqarsañ, sol şolaq qol Qasımday basqar! Ötken jılı osı mañnıñ bəri
qinala bastağanda, ol öziniñ kolhozınıñ şiin şığarmay alıp şıqtı ğoy.
Jañbır bolmasın küni burın sezdi me, jazdıñ basınan-aq jurtqa kölden
su tasıtqızıp, suartıp, kartop, kapustasın qurğaqşılıqtan aman alıp
qaldı. Aman alıp qaldı deymin-au, onım bekerşilik bolar, tipti bükil
auılın kapusta, kartoppen kömip tastağan joq pa? Öz auılı bılay
tursın, jan-jaqtağı körşi kolhozdardıñ bərine de qarastı ğoy. Mine
jigit bolsañ, osınday bol! Ötken jılı onıñ jaqsılığı jurtqa az tigen
joq. Osı mañaydağı qazaq jastarınıñ bərin basıp qosıp
Qoñırayğırdıñ balığımen qıruar jurttı joqşılıqtan aman alıp
qaldı emes pe.
— Ol qay Qasım?— dedi Bürkit «Qasım degen attı qayda estip edim»
dep elegizdi oylanıp.
— Kədimgi şolaq qol Kostya şe?— dedi at aydauşı Petr Maksimoviç,—
Siz onı bilmeytin be ediñiz?
Bürkit bulardıñ qay Qasımdı aytıp otırğandarın endi tüsindi. Onıñ
köz aldında bayağı Təkejannıñ auılındağı tañerteñgi suret tağı elestep
ketti. Aq sarı jüzi künge küyip qoşqıldanıp ketken şolaq qol jigit
Qasım-Kostya. Qasında şaşı jerge tigen jas sulu ənşi qız Şolpan...
Ekeuiniñ bir-birine quana qarağan köz qarastarı. «Şolpan, sirə, Qasımğa
tigeni bolar» dedi Bürkit işinen, şamaları solay sekildi edi». Sol jolı
men Şolpandı Qasımmen jaman qılğan edim ğoy... Ekeuiniñ arasındağı
sezimdi qazaqtıñ ulttıq birligin buzatın sezim dep tüsingen emes pe edim?
Söytken Qasım-Kostya keşegi auır kezeñde jüzdegen, mıñdağan qazaqtıñ
kempir-şalın, jas Salasın ajal quşağınan aman alıp qalıptı. Al men
janımday süygen öz ultıma qanday jaqsılıq istey aldım? Əkpar ne istey
aldı?.. Bizdiñ qazaqtı jaqsı köruimiz qur bos soz bolıp şıqqan joq pa?
Ərine, bizdiki qur bos qiqu. Tipti şının aytsaq ziyändı qiqu is —
Qasımdiki. Şolpan sekildi suluğa üylenuge onıñ qaqı mol».
Bürkit «Qasım kimge üylenip edi» dep surağanşa, Nurlannıñ əkesi Petr
Vasileviçke qarap:
— Şırağım, Qasımdı Kostya dep eziñe tartpay-aq kön,— dedi ananıñ
sezine şın renjip qalğanın jasırmay,— ol bizdiñ Qasım, onıñ özi de
qazaq əyeli de qazaq balası da qazaq.
— Şalım-au, ol orıs bolğanda auılınan bölinip bir jaqqa baradı
deysiñ be?— dedi əyeli külimsirey söylep,— endi orıs, qazaq dep bölmeseñ
de boladı ğoy, bərimiz bir dastarqannan dəm jep jatqan joqpız ba...
Şal balasına qarap:
— Osı sen mağan əlgi... atı ne edi... Sayasi sauatsızdığımızdı joyatın
üyirmege bar dep qoymaysıñ,—- dedi mısqılday külip.— Beker meni
qinaysıñ... Mına şeşeñniñ mağan muğalim bolatın-aq türi bar ğoy...
Üydegiler tağı külisip aldı. Bürkitke de, Hasenge de mına kempirşaldıñ özara qaqtığısqan zilsiz əzilderi de, olardıñ qasım turalı
söylegen sezderi de əbden unauda. «Buqara ulttıq məselege bizden göri
özgeşe qaraydı eken, qay ulttan bolsañ ol ulttan bol, eger jaqsı adam
ekeniñdi bilse, sen jurttıñ bauırısıñ, qımbattısıñ. Buğan Qasım
turalı aytıp otırğan mına şaldıñ sözi ayğaq. Al meniki ne edi?..»
Bürkittiñ oyın tağı da Nurlannıñ əkesi bölip jiberdi.
— «Özgenikin tartıp alsañ öziñdiki buyırmaydı» degen osı,— dedi ol,
— Qarımsaq, bay sol qıstauın, bolıs kezinde, bağınıştı bar eline
salıq salıp turğızğan deuşi edi, endi mine sol mülki bügin talan-tarajğa
tüsip jatır.
— Talan-tarajğa emes, köke, öziniñ tiisti ielerine qaytarılıp berilip
jatır.
— İə, iə, qalqam, durıs aytasıñ...
Əldeneni oylap ündemey qalğan Hasen kenet Nurlanğa qaradı.
— Əkpar rasımen Almatığa jürip ketti dep oylaysıñ ba, Nurlan?
Hasenniñ üninen jigit bir türli qobalju estidi, səl abırjıñqırap
qaldı.
— Özi solay degen... Almatıdan böten ol qayda baradı? Audanğa
jaqında ğana barıp kelgen. Elde şaruası joq sekildi edi...
— Elde şaruası joq ekenin qaydan bilesiñ?., Mümkin...
Osı kezde Nurlannıñ əyeli kirdi de, jerge döñgelek üstel qoyıp,
dastarqan jaya bastadı. Barlığı orındarınan türegelip, qoldarın juuğa
auız üyge şıqtı.
Köp keşikpey sarı tabaqqa tolı buı burqırağan jas et te keldi.Tamaq
işip bolğannan keyin Nurlan, Bürkit, Hasen üşeui tısqa şıqtı.Tün
ortası bolıp qalğan eken, dala tım-tırıs. Anda-sanda ğana erine ürgen
biren-saran ittiñ dauısı estiledi. Jarıq köringen tereze neken-sayaq. Jurt
qalıñ uyqığa ketken.
— Nağız qazaqtıñ auılı,— dedi Bürkit uyqığa enip ketken kiiz üyli
poselkege köz jiberip.— Biraq jaña auıl...
— Durıs aytasız, Bürkit ağa,— dedi Nurlan,— keyde mağan da osı
poselke solay körinedi. Biraq bul qazaqtıñ auılı emes, kenti. Jaña
ömiriniñ, jaña tirşiliginiñ oşağı.— Kenet ol alıstağı jarqırap turğan
eki şamdı körsetti.— Erteñ anau taudıñ eteginde oq-dəri atıladı. Qazaq
aulı onday gürsilden zəresi uşıp qorqar edi, al mına qala oğan
mızğımaydı da, tañğı uyqısın da buzbaydı,— Ol jas balaşa quana
küldi,— burın jalğız mıltıqtıñ üninen ürketin qazaq qazir endi jer
silkingendey gürsildi qulağına da ilmeydi. Mine, jaña zamannıñ belgisi
degen osı...
— Ol oq-dəriniñ atıluına bizge de baruğa bola ma? Endi özimdi üyrete
bastau kerek sekildi.
Osı aradan alğaşqı ret gürsil estigende Nurlanğa Bürkittiñ «Joq, bul
gürsil tau-tastı talqandap jatqan gürsil emes, meniñ jüregimdi
talqandauğa arnalğan gürsil» degen sözi esine tüsti.
Nurlan da Bürkittiñ oyın tüsindi. Biraq ondağı sezdi umıtıp
qalğanday:
— Jaraydı, Bürkit ağa, barğılarıñız kelse, ertip aparayın,— dedi
jay ğana.
— Joq biz tañ ata jürip ketuimiz kerek,— dedi Hasen.
Nurlan da, Bürkit te tañdana qaldı.
— Nege?
— Seniñ öndirisinde az degende bes-altı kün bolarmız ba degen
özimizdiñ de oyımız bar edi. Soğarmız. Qaytken künde de erteñ Təkejan
auılına jetuimiz kerek. Umıtpasam, erteñ onda, jañağı ezderiñ söz etken
Qarımsaq qıstauında jaña sovhozdıñ eñ alğaşqı qurılatın küni...
Təkejan auılı burınğı qonısınan sonda köşpek.
Qazaq jumısşılarımen durıstap tanısqısı kelgen Bürkit:
— Köşse nesi bar, olar bizsiz köşe almay ma? Kelip qalğannan keyin,
mundağı jurtpen söylesken jön ğoy,— dedi.
— Meniñ de osında qalğım kelip-aq tur. Biraq nege ekenin bilmeymin,
Təkejan aulına tezirek jet dep jüregim alıp-uşıp baradı.— Hasen endi
qobalji söyledi.—Əkpar tım qanıpezer jigit edi, ata jerin kedeyler
basıp alıp jatqanda ündemey qala qoyar ma eken? Jəne Qasımnıñ
kelinşegi Şolpan onıñ bir kezdegi qalıñdığı...
— Onday qaupiñiz bolsa, ustamayın,— dedi Nurlan,— biraq Əkpar
Almatığa baratın sekildi edi.
Hasenniñ sözinen keyin Bürkittiñ de köñilinde adam tüsinbes bir qobalju
payda boldı.
— Jaraydı, jürsek jüreyik,— dedi ol dauısı dirildey,— Əkpardan
bərin de kütuge boladı...
Bular auatkomnıñ atın keyin qaytarıp jiberip, Nurlannan basqa kölik
alıp, tañ səriden Təkejan auılına jürip ketti.
Jalğız at jegilgen jaydaq ləşeñke arba üy-üydiñ arasımen,
Qoñırayğır keliniñ künbatıs jağın bökterley tauğa köterile berdi. Bular
poselkeden uzamay-aq, şahtığa qaray bettegen lek-lek qazaq
jumısşıların kördi. Bəriniñ de jüzderi aq jarqın, tañerteñgi
tınıştıqtı oyata, sambırlap söylegenderi, külgenderi ap-ayqın estiledi.
— Hasen,— dedi ol kenet tolqıp ketip,— bayqaysıñ ba, mınau ketip
bara jatqan bizdiñ jaña halqımız ğoy, kelesi dastanımdı men osılar
turalı jazamın...
Hasen oğan şattana köz tastadı.
— Jaz. Dastanıñnıñ jaqsı bolıp şığatınına men kepil.
Dəl osı kezde keşegi Nurlan körsetken tau eteginen, bükil jer-kökti
titirente eki-üş gürsil estildi.
— Al mına gürsil bizdiñ halqımızdı jaña düniege şaqırğan gürsil!—
dedi Hasen külimsirey.— Bunı da jaz. Şın jüregiñmen jazsañ, poeziyänıñ
dəl osı gürsilden aybındı şığatınına meniñ kümənim joq.
— Senimiñe raqmet,— dedi Bürkit közinen domalap ketken jasın
qolınıñ sırtımen sipay sürtip,— qolımnan kelgen önerimdi ayamaspın.
Jürdek qara kök ayğırdı aydap kele jatqan bala jigit bulardıñ sözine
tüsine qoyğan joq. Biraq nege ekeni belgisiz, arbasındağı eki adamğa kez
tastap, kenet köñildenip ketti de, atın qamşımen tartıp qaldı, Qara kök
ayğır ala jöneldi.
— Ayt, şu!— dedi bala jigit bar dausımen jas qarşığaday jelpine
tüsip.
II
Səske tüste Bürkitter tap-taqır qırqanıñ basına şıqtı. Dəl qarsı
aldarında ıldida, jayqalğan jasıl şalğınnıñ ortasında, töñkerilgen
kümis kesedey bop jarqırap, quraqtı şağın köl jatır. Onıñ küngey jaq
jelke tusında Qarımsaq baydıñ qıstauımen alqaqotan tigilgen birneşe
kiiz üyler körindi. Bul — keşe ğana köşip kelgen Təkejan qarttıñ auılı.
Qarımsaq baydıñ qıstauı dəl osı qırqanıñ üstinen kez jibergende
kişigirim poselke tərizdi. Ortasında küygen qızğılt kirpişten qalanıp,
töbesi kök temirmen şatırlay jabılğan bes-altı üy. Bular — Qarımsaq
baydıñ öziniñ qıstauı. Qızına, ulına, bəybişe, toqalına dep jeke-jeke
saldırğan. Bul üylerden elu-alpıs metrdey jerde uzın-uzın temir
şatırlı tas saraylar tur. Bul —- küz tüse Jetisu boyına tebinge
aydatılğan malınan alıp qalğan, qıs qısır sauatın jılqısına,
soğımğa degen qoyına arnalğan mal qoraları. Biday, un, sulı saqtaytın
azıq saraları. Bəri qalanıñ bay mujıqtarınıñ tas saraylarınday berik,
ken.
Osı qıstaudı qorşay qazaqtıñ on-on bestey şımnan qalağan, tuqıl
töbe, sığırayğan terezeli tapal üyleri körinedi. Bular baydıñ jalşı,
malşı, ilik-şatıs, auıldas jamağayındarınıñ qonıstarı.
Qıstaudıñ soltüstigi men künşığısınan kümis kesedey tönkerilgen
möldir sulı şağın köldiñ arğı tusı — elu kilometrdey jazıq dala, qara
topıraqtı şuraylı jer. Bul — Qarımsaq baydıñ ata mekeni, jaylaudan
qaytıp qıstauğa kirgenşe, bie baylap, küzdiñ sarı qımız sapıra işetin
jayılımı.
Mine, osı arağa Təkejan auılı köşip kelgen.Əzirge osılay otıra
turmaq jaz boyı köpten beri bos turğan tas üylerdi jönge keltirip, küz
kele qıstaudı jaylamaq. Barlığına birdey üy jetpeytin bolsa, osı
aradan on şaqırımday jerdegi «qulan tastan» tas tasıp, üy qalamaq...
Qırqa basına şıqqan jolauşılardıñ budan basqa körgenderi köl
betin qaptağan qus boldı. Sıñsığan qaz-üyrek u da şu, auıl mañı
qıbırlağan adam, aranıñ Uyasınday gu-gu etedi jəne bəri qaladan keletin
ülken jolğa qarap əldeneni kütkendey. Jolauşılar tayay bergen kezde auıl
adamı tegis qara jolğa lap qoydı. Şapqan salt attı, emşektegi balasın
köterip dalbaqtay jügirgen əyel, topırlasa jarısqan bala... Bazardan
qalaşılar kele jatqanday bəri de məz-meyram.
— Bularğa ne bolğan?— dedi tañdanğan Bürkit.
Hasen jımiyä küldi.
— Qazir bilemiz.
Söytkenşe bolğan joq, qalağa baratın qara joldıñ üstindegi belesten,
gürili jer "jara, pəueskeli arbaday eki qara birdeme şığa keldi. Belestiñ
etegine jetip qalğan jurt endi keyin qaray japırıla tüsti. Burın munday
«keremetti» körmegen qazaq, jılqıları osqıra ürkip, üstindegi kisilerdi
qu dalağa alıp qaşıp baradı. Jılağan balalar kenet toqtap, əldekimniñ
tañdanğan dauısı da estiledi. Jurt məz-meyram, u-şu, bireuler quanğannan
jaman tımağın joğarı laqtırıp, «Alaqaylap!» ayqaylap jatır... Al əlgi
«eki keremet» endi gürilimen jerdi jara; kök tütinin soñınan burqırata
belesten tüsip keledi.
Ekeuiniñ de aldıñğı jağında jelpildegen kişkentay qızıl tu körinedi.
— Traktor!— dedi bar dauısımen quanıp ketken Hasen,— qazaq
auılına da traktor keldi!
Ol kezdegi tört döñgelekti tek qana segiz attıq küşi bar «Harkov»
traktorı bizge qazir «eskiniñ murası» sanalıp, maşinanıñ jabayısı
bolıp körinedi. Ərine, bügingi seksen, jüz otız attıq küşi bar «GTZ», «X
—130»-ğa qarağanda, onıñ «oyınşıq» sanaluı tañ qalarlıq is emes, biraq
der kezinde burın maşina körmegen qazaq aulına ol traktorlar da bir
ğajayıp keremet bolıp köringen. Özi jüredi, özi jırtadı. Şop jemeydi,
jem suramaydı, halıqqa budan artıq, qanday keremet kerek?!
Mine, sol keremetti tamaşalağan jurt. Bularğa Bürkitter de kelip
qosıldı. Jayşılıqta bolsa, Hasen sındı qonağın auıl bolıp töbesine
köterip qarsı alar edi, al qazir jurttıñ keñili de, közi de traktorlarda...
Aldıñğı traktordı jürgizip kele jatqan — Şolpan. Ekinşisi de jas
kelinşek. Ekeuiniñ de basında — qızıl oramal, üsterinde — qırı
sınbağan kök kombinezon. Şaştarın toqpaqtay etip jelkelerine tüyip
alğan. Ekeui de jaqında qaladağı altı aylıq traktor jürgizuşilerdiñ
oquın bitirgen. Jaña uyımdasqan sovhozğa en alğaşqı bölingen
traktorlardı qaladan barıp alıp kelu — osı eki jas kelinşekke
tapsırılğan. Bulardıñ, sol qaladan kele jatqan betteri.
Qos traktor biriniñ soñınan biri tirkesip jürip keledi. Araları
jiırma metrdey. Kök tütinderin burq-burq etkizip, gürildegende bükil sar
dalanı basına köteredi.
Soñdarınan ere qaptağan jurt. Eñ aldarında şolaq qol Qasım-Kostya.
Eki ezui eki qulağında, qisıq jağa köyleginiñ omırauı aşılıp ketken.
Bılğarı kepkesin sau qolına ustap, artındağı topqa qarap birdeme dep
küledi. Dauısı estilmeydi, tek aşılıp-jabılğan auzınıñ qimılı ğana
körinedi. Jurttıñ bəriniñ de jüzinde — quanış. Əsirese, balalar məzmeyram. Olar birese traktordıñ aldına şığıp, birese qastarına
jaqındap, bir tınbay şapqılasıp jür. Əldeqalay jazatayım bireuin
basıp ketpeyik dep traktorşı qos kelinşek, qabaqtarın tüye tüsip, jol
üstinen közderin bir almaydı. Anda-sanda aldarınan jügirip şıqqan
balalarğa «Joldan bılay tur!» dep şañq etip dauıstap, astarındağı
bolat tulparların burınğısınan da gürildete aydaydı.
Ülken-kişi, bala-şağa, əsirese auıl əyelderi özinen özi jürip kele
jatqan temir arbağa bir tañ qalsa, sol gürildegen temir arbanı qorıqpay
jürgizip kele jatqan osı qos kelinşekke odan ərmen tañ qaluda... «Qaray
gör bətşağarlardı, qalay üyrenip alğan!» dep key kempir betin şımşidı.
«Qaşanğı siır sauudan böten eş nərseni bilmey dünieden ötemiz? Bilsin,
üyrensin!»—deydi jastau kelgen əyel.
İin tiresken jurt eki kelinşektiñ önerine məz. Ananday jerge
arbaların toqtatın qoyıp, auıl adamdarınıñ soñınan küle söylesip
kele jatqan Bürkit pen Hasendi jurttan burın əkejan qart añğardı.
Özgelerden bölinip jolauşılarğa kelip jolıqtı. Amandasıp bolğannan
keyin:
— Munday «keremetti» kim körgen, qatın-qalaştıñ tipti esi şığıp
ketken tərizdi,— dep küldi,— senderge köñil qoymadı dep ökpelep
jürmeñder.
— Oqası joq, biz öz adamdarıñızbız ğoy,— dedi Hasen de jılı
şıraymen,— quanıştarıña ortaqpız, kelesi uaqıtta budan da mol
baylıqqa jetiñizder...
— Uay, nesin aytasıñ, şıraqtarım,— Təkejan ayanday tüsti, bular endi
jurttıñ soñınan ere jürip söylesip keledi. — Joqşılıq əbden
iığımızdan basıp alıp edi, endi bir keneletin şığarmız. «Jolda jürgen
jeñedi» degendey, mına qos tulpar eger kündiz-tüni osılay jüre berer
bolsa, ne şıdatadı? Quday buyırtsa, jer əbden keppey-aq, əli osı
töñirektiñ özin qızıl josa qıp jırtıp tastar...
— Tuqımdarıñız bar ma?
— Aynalayın ökimet onı da berdi ğoy.
— Egin eguge keşigip qalğan joqsızdar ma, qoğa qaptap ösip ketipti ğoy?
— Bul ara ıldi ğoy, jerdiñ beti kepkenmen, astı köpke deyin dımqıl
jatadı. Qasım ükimetten ədeyi soñ egilip, tez pisetin tuqım surap aldım,
əli de jer jırtuğa keş emes deydi. Al ol bilmese aytpaydı.— Qart
ananıñ biletinin maqtanış ete söyledi.— Osı jetistiktiñ bəri soñın
arqasında ğoy. Talasıp jürip Qarımsaq baydıñ qıstauın alğan da
Qasım.
— Bul mañda Qarımsaq baydıñ balası Əkpar körinbedi me?
Təkejan oylana qaldı.
— J-joq...— dedi ol, söytti de, azdan keyin:— Yapırmau, mağan» osı kim
ayttı, osıdan bes-altı kün burın, köldiñ arğı tusında at suarıp
turğanın bireu keripti. İə, iə Aqılbay qoyşı aytqan eken ğoy,— Şal
endi Hasenge qaradı:—Əkesi Qıtayğa auğannan beri balası bul jaqta
közge tüspeytin edi, qaydan payda boldı eken?
— Alısta, Rossiyäda oquda eken. Biıl mına Qoñırayğır öndirisine
jumısqa kelipti...
— Onı bul arada kördiñ be dep nege suradıñ?
— Nəsili qattı tuqım ğoy. Jerin, qıstauın tal tüste tartıp alıp
jatqanğa, öşigip jürmese jarar edi dep qauiptenem.
— Bay tuqımnan onı kütuge boladı,— qarttıñ qabağı tüsip ketti. Ol
endi basın şayqadı,— joq, biz köşip kelgeli bul mañda köringen joq.
Degenmen saq, bolğan jön. Qora-qopsığa küzetti küşeyte tüsken durıs
bolar. Saqtıqta qorlıq joq degen...
Traktorlar endi qara joldan şığıp, alqa-qotan tigilgen kiiz üylerdi
aynalıp, özderine arnalğan qıstau şetindegi sarayğa qaray bettedi. Jurt
topırlasa erip keledi. Bağanağıday emes, güriline de üyrene bastağan
tərizdi, keybireuleri tipti jaqındap kelip, traktorlardıñ temirin qolımen
sipap ta qoyadı.
Qasım jurttıñ köñilin əbden tapqısı keldi me, traktorlar qoyma
tusına tayağan kezde:
— Soqa, soqa əkeliñder,— dep saray aldında turğan jigitterge ayqay
saldı,— jurt mına traktorlardıñ jerdi qalay jırtatının körsin!..
Əne-mine degenşe on şaqtı jigit qoymadan əli sırına daq tüspegen eki
jap-jaña soqanı əkeldi. Soñdarına tirkeuleri-aq muñ eken, bolat
tulparlar ala jöneldi.
Qos traktor biriniñ soñınan biri jürip keledi. Qara topıraq jer qarıs
süyemnen tereñdeu bop qars ayırılıp, buyra tolqındana traktorlardıñ
arttarına tüsip jatır.
— Pa, şirkin, küşteriñe bolayın!— deydi quanıp ketken bir aqsaqal.
Jurt burınğısınan da məz-meyram, qatın-qalaş, bala-şağada es joq,
əbden quanış bilep ketken, özderiniñ joqşılıqtan endi məñgi
qutılatındarına müldem sengendikterin bildirip, közderi külim-külim
etedi.
Traktordıñ önerine riza bolğan bir bala jigit osı kezde auılğa taray
bastağan Beyimbettiñ «Tır, tır, traktor» degen öleñiniñ bir-eki sözin
taqpaqtay jöneldi. Bala jigittiñ dauısı da bir türli şat, erkin şıqtı.
Ərine traktor gürili basıp, jigittiñ taqpağın eşkim estigen joq. Biraq
ananıñ özi məz. Jaña ömir ünine, traktor ünine öziniñ jürekten şıqqan
tilegin qosqanına məz. Dəl osı sətte osınau dürlikken şat-şadıman
qalıñ topta mundaylar az emes. Keybireuleri quanışın qoynına sıydıra
almay, əldenege ırjıñday kübirlep küle beredi.
Bala jigit taqpağın aytıp bitirgenşe bolğan joq, ekinşi kelinşek
aydap kele jatqan traktor, bir töbeşikti ayıra jırtıp öte bergen kezinde,
gür-gür etip bir-eki jöteldi de, kenet toqtay qaldı.
Endi əlgi bala jigit:
«Ayt, şu!.. Traktor,
Nege toqtadıñ, qane, jür!»—
dep qaljıñday Beyimbet öleñiniñ ayağın aytıp kele jattı da, kenet qoya
qoydı. «Munıñ da osındayı bar ma edi?» dep tañdana qalğan jurt
traktordı qorşap aldı. Kelinşek jerge sekirip tüsip, traktordıñ
aldıñğı jağındağı juqa temir qaqpağın köterip, birdemelerin şuqılauğa
kiristi. Bulardıñ janına Qasım kelip, üstindegi penjegin janındağı bir
balağa ustata berdi de, traktordıñ o jer, bu jerin jalğız qolımen basıp,
qaray bastadı...
Jurtta ün joq. Keybireuleriniñ qabağında keyistik te payda bola
qalğan.
— Bəse, ne qılğan batpan quyrıq, aydalada jatqan quyrıq dep edim-au!
—degen əldekimniñ şıdamsız dauısı estiledi.— Neğıp quday bizge bar
jaqsılığın üye salsın!..
— Kedeydiñ tor şolağına ne jetsin!..
— Temir de buzıladı eken-au!
— Temir bir buzılsa mol buzıladı. Onı qamşımenen aydap jürgize
almaysıñ...
— Əy, bəriñ birdey kölbaqaday nemenege baqılday qaldıñdar sonşama.
— Qasımnıñ özi qarap jatır ğoy, qaz.ir jüredi, şıdasañdar qaytedi
tüge!
Əldeqanday jaramsaqtanğan dauıs:
— Qasekeñniñ özi kirisken soñ jüredi de! Şirkinniñ bilmeytin öneri joq
şığar!
— Bizdiñ Külpatşa da tegin emes qoy deymin, tipti, astına kirip bara
jatır ğoy, buzılğan jerin kördi bilem.
Bul sözdi aytqan jigitke janında turğan qara şal özgege estirtpey küñk
etti.
— Sonda da Qasımğa jetpeydi.
— Üyretse munday önerdi biz de tez-aq bilip alar ek...
Qara şal jaqtırmay tırjıñ etti.
— Söz emes sözdi aytpas bolar, şırağım.Mına men alpısqa kelgenşe
orıstıñ bir auız sözin bilmeymin, al orıstıñ kip-kişkentay tört jasar
balası orısşa bıldırlay jönelgende jan şıdatpaydı. Nesin aytasıñ
olar bir öner qonğan atanıñ balası ğoy. Seni men meniki qoy bağıp, qurt
ezu ğana...
— Qabeke, jurttıñ bərin öziñizge teñemeñiz,— dedi jigit te jaqtırmay,
—sizdiñ. zamanıñız qoy bağu bolsa, bizdiñ zamanımız mınanday temir atqa
minu. Qarañız da turıñız, biıl jazda bul önerdi men bilip alamın.
Qara şal men jigittiñ bul sezderin qulağı şalıp qalğan Bürkit aqırın
ezu tartıp küldi. «Meniñ zamanım basqa deydi mına jigit. Şınında da
solay emes pe? Osınday aqiqattı men qalay tüsinbey kelgem? El özgerip
jatqanda, jurt özgerip jatqanda, qalayşa bostan bos ata dəstürin saqtau
kerek dep dürlikkenmin? El-jurtımnıñ jaña tilegin qalay uqpağanmın?»
Traktor kelumen baylanıstı toy-duman keşke ğana basıldı.
Jurt şam jaña Bürkit pen Hasen tüsken Təkejan qarttıñ üyine
jinaldı. Bəri de ortalıqtan kelgen qonaqtardıñ sözin estimek. Kedeyge
degen qanday jaqsılıq bar, sonı bilmek. Jurt jinalğan kezde, tıstağı
auıl şaruasın bitirip, munda Qasım da keldi. Əñgime endi birden jañadan
aşılatın sovhoz jayına köşti. Qasım öziniñ jaña şaruaşılıqtı qalay
uyımdastırğısı keletinin, kelesi köktemde qanşa tın köterip, qanşama
mal basın ösirudi josparlap otırğandarın qonaqtar men auıl adamdarına
aytıp berdi. Buğan əldekimder özderiniñ oy-pikirlerin qosıp, bolaşaq ömir
jayındağı söz uzaqqa sozıldı. Gu-gu əñgimemen otırıp, jurt tün
ortasınıñ auıp ketkenin añğarmay qaldı. Sözge əbden ayızdarı qandı.
Auıl adamdarı men qonaqtar Təkejan qarttıñ arnap soyğan marqa
toqtısınıñ etin de jep boldı. Jurt endi tarauğa ıñğaylanıp jatqan
kezde, kenet əldekimniñ aşı ayqayı şıqtı.
— Ört! Ört!—dep qara tündi qaq jardı aşınğan erkek dauısı.
Üydegiler sırtqa ata jöneldi. Tüngi ört qanday qorqınıştı! Kəresin
men benzin böşkeleri turğan ülken saraydıñ üstindegi laulağan qızıl
jalın qıstaudıñ bükil künşığıs jağın al qızıl səulege bölep, aspanğa
deyin tutasıp alğan. Qara tündi ürkitip, süyir uştı Qızıl körpe ört
əlsin-əlsin kökke lap-lap etedi.
Jaña ğana uyıqtap ketken auıl taylı-tayağına deyin qalmay tik turdı.
Jılağan bala, kisinegen jılqı, ürgen it dauıstarı qarañğı tündi
burınğısınan da üreylendire tüsti.
Sarayğa qaraylap qoyğan köp jurttıñ aldında Qasım... Qaydan alğanı
belgisiz, qolında kespeltek qaratayaq. Pərmeninşe jügirip keledi. Özge
jurt oğan ilese alar emes. Qasım janıp jatqan sarayğa jetip te qaldı.
Kenet ört şıqqan qoymamen irgeles turğan traktorlar qoyılğan tas
saraydıñ burışınan bir adam oğan qarama-qarsı tap keldi. Qasımnan
burıla qaşpaqşı bolıp, səl jügire tüsti de, odan qutıla almasın sezip,
qolındağı kişkentay tapanşasın kezey tura qaldı. Qasım tayağın köterip
ülgirgenşe, şañq etken mıltıq dausı estildi... Qasım şalqalay barıp
jerge sılq quladı. Qara tünde payda bolğan adam qara tünge qayta süñgip
joq boldı. Azdan keyin barıp, köl jağasın qualay şap şapqan jalğız
attıñ dübiri estildi.
Sarayğa jetip qalğan jurt qulap jatqan Qasımnıñ üstine üymeley
qaldı. Oq dəl jürek tusınan tigen eken, beyşara til qatuğa da kelmey,
birden jan tapsırdı. Jurtta ün joq. Tek qaraqşını quıp ketken
jigitterdiñ köl jağalay ayqaylağan dauıstarı estiledi. Jinalğan jurt
Qasımnıñ aq köyleginiñ keudesine şıqqan alaqanday qannan kezderin alar
emes. Ört alğalı turğan saraydağı esil müliktiñ qayğısınan, osınau bir
ayaulı jannıñ ölimi olarğa anağurlım batıp tur. Jinalğan jurt ne derin
bilmey, əli sol melşigen qalpında.
— Ua, bul qay turıs?!—dedi kenet Təkejan qart jan-jağına qarap,—
köteriñder bastarıñdı! Bir-ekeuiñ Qasımnıñ janında qalıp, özgeleriñ
ana örtti söndiriñder! Aldımen bağanağı maşinalardı qutqarıñdar.
Jaudıñ da bizge qimaytındarı solar bolar.
Eki kəri şal Qasımnıñ janında qaldı da, özge jurt, qaytadan örtke
qaray lap qoydı. Qazaq aulında ert sendirerlik eşbir aspap bolmaydı,
əyteuir bəriniki de qur dalbasa tərizdi, bireu janıp jatqan saraydıñ janjağına uşqın tüsip tutana bastağan şöpti qappen urğılap, bireu tayau
turğan kölden şelekpen su tasıp kek jalınğa şaşıp jatır. Laulay
köterilgen qabırğaday tutasın alğan qalıñ otqa bul ne bolsın, alasurğan
kök jalın küşeye tüsti.
Hasen men Bürkit örtke jetisimen-aq, traktorlar turğan saraydıñ
esigine jarmastı. Qarımsaq baydıñ urı tüspesin dep ədeyilep istelgen tas
sarayınıñ temir esigi, bul ekeui qanşa qimıldasa da bolar emes.
Alaqanday qara qulıp salınğan beldeu temir, bular taspen ursa da
mızğımadı. Əyteuir, abıroy bolğanda, bir jigit juan sümbi tauıp əkeldi.
Onı esiktiñ beldeu temirine kirgizip jiberip, bes-altı adam beldeu temirdi
qulpı-mulpımen birge qoparıp tüsirdi.
Sodan keyin auıldıñ jiırma şaqtı qarulı jigitteri, eki traktordı,
art jaqtarınan diñgek ağaşpen iterip, jaña bastağan saraydan alıp
şıqtı.
Əyel-erkek demey jurt bolıp örtke qarsı turdı. Bireu su tasıp jür,
bireu jalınğa kürektep topıraq şaşıp jatır... Bul arpalısta Bürkit pen
Hasen de jan ayağan joq, jurttı basqarıp qiyäpat apattıñ ortasında
boldı.
Ört tañ ata barıp söndi. Keşe ğana halıq qorına alınğan, temir
şatırlı bes keñ saraydıñ ekeui apatqa uşıradı. Tek orındarında esik,
terezesi üñireyip, töbesi joq, tas qabırğaları ğana qaldı...
Hasen men Bürkit ört söndirip bolğannan keyin, özgelerge erip auılğa
qaytpay, köl jağasına qaray ketti. Bolğan uaqiğadan japa jep bular o
jaqta uzaq jürdi.
Bul kezde kün de şığıp, qol üstindegi qustar da oyandı. Bügin de qazaq
jeri ejelgi ədetindey körikti edi. Jasıl kilem tərizdi jayqalğan, kögi
qaulap esip kele jatqan jazğıturımğı keñ dala jupar iisin añqıtıp
adamdı mas etkendey, qol üstinde joğarı-tömen uşıp jürgen qus şuı,
sıñsi salğan aqqudıñ sulu əni köñilge bir qiyäl tuğızğanday... Biraq eki
aqın jigit bügin bularğa nazar da audarar emes, tündegi ört, Qasımnıñ
ölimi iıqtarınan zildey basıp, qabaqtarı tüsip ketken.
— İə, — dedi əlden uaqıtta barıp Bürkit, — qazaq auılı jaña ömirge
şın bettegen eken. Tündegi qandı uaqiğa sol oyanğan auılda tuğan ulı
kürestiñ, tap küresiniñ saldarı ğoy. — Ol auıl jaqqa qolın köterdi. —
Seniñ osı küreste jeñip şığuıñ üşin qolımnan kelgen önerimdi
ayamaspın, qımbattı halqım....
Hasen kenet közine kelgen jasın körsetkisi kelmey teris burılıp ketti.
Bular auılğa qaytqanda səske de bolıp qalğan edi. Tünimen uyqı körmegeli
jurttıñ eki iini tüsip ketken.
Joqtau .aytıp şıqqan qatın-qalaştıñ betteri bileudey bop isinip
alğan. Şapqınşılar jiberilip, habarlanğan körşi auıldardıñ adamdarı
da kele bastağan eken... Keybir üydiñ esiginiñ aldında mal soyılıp, qazan
köterilip jatqanı da bayqaladı.
Auıl sırtında jüz qadamday jerde jeke tikken qaraşa üy tur. Janjağında topırlağan adam. Esiginiñ on, jağına uzın qurıqqa toqpaqtay
etip at quyrığın baylap qoyğan. Anandaydan körinedi. Üydiñ beldeuinde,
üstinde qara jabuı bar, jal-quyrığı kesilgen Qasımnıñ kök besti atı
baylaulı. Bul belginiñ bəri qaza bolğan adamdı qoyardağı qazaqtıñ eski
dəstüri. Şaması Təkejan auılı Qasımdı osı köne ğurıppen qoymaq
tərizdi.
Bürkit pen Hasen köñil aytıp şıqpaq bolıp, birden osı qaralı üyge
bettedi. Bular jaqınday bergen kezde, soltüstik jaqtağı belesten üş salt
attı körindi. Olar ıldiğa tüsse, auılğa qaray «Oy baurımdap!»
attarınıñ basın qoya berdi. Bul da eski dəstür. Şauıp kele jatqandar üyge
elu qadamday jer qalğanda attarınan tüsti. Körşi auıldıñ adamdarı
eken. Bürkit pen Hasen bularmen amandasıp, bəri endi üyge qaray jürdi.
Bular tabaldırıqtı attar-attamastan, üydiñ oñ jağında otırğan
tünimen joqtau aytıp şıqqan üş əyel közderi jasqa tola, qayğılı
qarlıqqan dauıstarımen qaytadan zarlap qoya berdi. Üş əyeldiñ bireui
keşegi qızıl oramaldı Şolpan. Bügin onıñ möldir közinen parlap aqqan
jas körinedi, eki beti sualıp, erni kezerip ketken, basına qara jamılğan.
Qasındağı eki əyeldiñ de qayğıdan qan jutqan jandar ekeni birden sezilip
tur. Bular da bastarına qara bürkenip alğan. Qasiretke bulıqqan üş əyel,
qoldarımen mıqındarın tayanıp, solqılday zarlağanda, adamnıñ say
süyegin sırqıratadı.
Joqtaudıñ alğaşqı şumağı bite bergende, Şolpan jaña şumaqtı
bastay jöneledi de, ana ekeui oğan qosıla ketedi. Qulaq salsañ, bulardıñ
joqtauları da eski joqtaulardan özgeşe, qayğılı sarnaularında da jaña
ün estiledi:
Sarqılğanday bulağım,
Qurağanday qurağım,
Səule əkelge aulıma
Künim edi-au şırağım...
Üy işi lıq tolı adam. Sol jaq ağaş kereuet üstinde kebinge oralğan
Qasımnıñ denesi. Üstin aq şüberekpen kölegeylete jauıp qoyıptı. Bas
jağında, keregege marqumnıñ taza degen kiimderi ilingen. Puşpaq börik,
kerege barqıt penjek-şalbar, jağasın sırğan mauıtı şapan! Bəri de
qazaqı kiim ülgisimen tigilgen. Bul kiimderdi Qasım eş uaqıtta da emes,
sirə bir küni bolmasa, bir küni kiermin dep tikkizgen boluı kerek. Bularmen
qatar öziniñ üstinen ünemi tastamaytın, şolaq bılğarı tonı, tozığı
Jetip qalğan eski kepkesi, qisıq jağa qara səten köylegi ilingen.
Bürkitter kelip ter jaqqa ornalasqanda da əyelder joqtauın bitirgen
joq.Dauıstarı qarlığa, olar əli zarlauda:
Ultıñ böten demediñ,
Boldıñ qazaq balası.
Jurttıñ qamın jep ediñ,
Aqılgöyi, panası.
Jau qolınan oqqa uştı
Söytken alğır aq suñqar.
Arısınan ayırıldı
Jetim-jesir, kempir-şal.
Əyelder köñildegi zarların əbden aytıp bolıp, joqtauların toqtattı.
Sonda ğana barıp Bürkittermen birge kirgen, jaña ğana «Oy bauırımdap!»
osı auılğa şauıp kelgen üş adamnıñ kərisi, bujır bet şal Təkejanğa
qarap:
— Qastıñ qolınan qaza tapqan Qasımjannıñ qayğısınan jüdep
otırğan jalğız sender ğana emes, qarjas tuqımı, bərimizdiñ de
qabırğamız qayısulı, — dedi salmaqtı ünmenen,— qayğırğanmen, alıs
saparğa attanğan arıstarın, qaytıp oralmaydı. Kezderiñniñ jasın sürtip,
belderiñdi bekem buıñdar. Artın tileñder...
— İə, Səke, durıs aytasıñ,— dedi Təkejan tömen qarap otırğan
qalpınan basın joğarı köterip.— Jılağanmen sabazımızdıñ qayta
oralmaytının biz de bilemiz. Tek, jurt üşin bəyek bolıp kelgen osınau
bir ayaulı jannıñ jau qolınan oqqa uşqanına jan küyedi. Jay elim bolsa
bir səri ğoy, kezimizdiñ qaraşığınday kerip jürgen qımbatımızdı jau
oğınan saqtay almağanımızğa ökinemiz.— Söytti de qart aqırın üfledi.—
Al, ağayın, Səkendi kütip edik, bu kisi de keldi, basımız tegis jinalğan
tərizdi, endi Qasımjandı aqırğı saparına jürgizu jayın keñeselik...
Jañağı bujır şal səl qozğala tüsip:
— Durıs aytasıñ, Təkejan,— dedi,— eñ aldımen qay dəstürde
demeksiñ ğoy?..
— İə, Səke, Qasımjan bolşaybek edi ğoy.
— Bolşaybek bol, bolşaybek bolma — bərimiz de qudaydıñ pendesimiz.
Biz sekildi nadan halıqqa jaqsılıq istegen adam kəpir bolmaydı. Jəne
dozaqqa da baruğa tiisti emes. Ujmaqqa, şolaq moldanıñ aytuı boyınşa,
tek musılmandar ğana baratın körinedi ğoy, sondıqtan musılmanşa qoyu
kerek.
— Onda quran oqıtıp, janaza şığartamız ba?
— Əlbette.
...Ekindi əletinde ğana jurt Qasımnıñ denesin qoyuğa ziratqa alıp
keldi. Bul Qarımsaq baydıñ arğı babaları qoyılğan qazaqtıñ eski
molası bolatın. Kümbezdi, tastan qalağan eki-üş mazar körinedi. Keybir
qabırlardıñ qulpıtastarı qisayıp ketken. Ölikterdiñ basına ağaştay
jonıp ornatılğan ayşıqtardıñ da köbi əbden tozığı jetip, sırları
tüsip quarıp qalğan.
Köşpeli qazaq öligin ər jerge bir qoyıp dağdılanğandığınan ba,
əyteuir, böten jurttay ziratqa bəlendey zer salmaydı. Tek öliktiñ basına
kelip quran oqığanda ğana qabırı buzılğan bolsa sonda ğana zeyin
audarıp, jöndeydi.
Al mına beyitke de, bay auılı köşip ketkennen beri eşkim köñil
audarmağan eken. Munda da betin japqan ağaştarı şirip tüsip, qulap
jatqan zirattar az emes. Tek turğan jeri ğana jaqsı. Köşken elge
anadaydan körinedi. Qazir sol betegeli adırdı töskeylep jıbırlay basqan
qabirler. Adırdıñ eñ joğarı jerinde qazılğan jas qabir. Bul Qasımğa
arnalğan. Qubıla jağında aq kiizge oranğan — Qasımnıñ denesi. Aqırğı
ret batar kündi körsin degendey, betin səl aşıp qoyıptı. Beyitti qorşay
otırğan auıl adamdarı. Hasen men Bürkit te osında. Bir-eki jigit zirattı
tereñdetip jatır, bərinde de ün joq. Tek Təkejan qart qana Qasımnıñ
jatar jeri jumsaq bolsın degendey, beyittiñ üstinen bir uıs topıraq
alıp, kəri, küsti sausaqtarımen tüyirşikterin uqalap otır. Jurttan
burın ölikpen qoştasqısı kelgendey kögildir aspan biiginde qalıqtay
uşqan qara torğay şırıldap sayrap qoya berdi...
— Al, balalar, Qasımnıñ denesin qabirine tüsiriñder,— dedi Təkejan,
qabir dayın bolğan kezde, söytti de bağanadan beri uqalap, əbden uatqan bir
uıs topırağın beyittiñ işine tastadı.— Qasımjan, topırağıñ torqa,
jatar jeriñ mınanday jumsaq bolsın. Qoş, bozdağım.
Qasım ziratınıñ üstine jaña tömpeşik payda bolğan kezde ğana barıp,
jurt qabırdı qorşalan qaytadan otırdı. Bağanağı şubar şal quran
oquğa kiristi.
— Ağuzu billyahi, minə, şaytan...
...Jerleuşiler auıl şetine jetken kezde bularğa qarsı eki militsioner
kezdesti. Bürkit pen Hasendi tanıp, olar səl kidirdi.
Militsiyä qızmetkerleri Qasımnıñ ölimin tekseruge köligi, endi
şaruaların bitirip, audanğa qaytıp bara jatır eken.
— Dəyekti eşteñe taba aldıñdar ma?—dep suradı Hasen, əri-beri
söyleskennen keyin.
— Joq, öltirgen kisini taba almadıq,— dedi jauap qayırıp uzın-tura
militsioner.— Tek... mına bir tapanşasın tauıp aldıq,- Sirə atınıñ
tusauın şeşemin dep jürgende tüsirip alğan boluı kerek...
Militsioner qol basınday qap-qara tapanşanı körsetti. Bunı körgende
Bürkittiñ esine Əkpardıñ bayağı özine usınğan tapanşası tüse qaldı. O da
osınday qap-qara, tüsi sup-suıq bolatın. Qasımdı Əkpardıñ öltirgenine
onsız da senip turğan Bürkit endi tipti kümən keltirmedi.
Militsionerlerden ayırılıp, bılay oñaşa şıqqan soñ, ol Hasenge:
— İə, bul is — Əkpardıñ isi,— dedi Bürkit tunjırap ketken qabağın
səl köterip.
Joq jerden kösemsiz qalğan jaña şaruaşılıq birlestigine jumıstı
qalay uyımdastıru kerek ekenin aytıp, Hasen men Bürkit bul auılda tağı
da eki-üş kün ayaldadı.
Is beti jöndelgen kezde ğana bular Almatığa jürip ketti. Əli de bolsa
qala turuğa bolatın edi. Nege ekeni belgisiz, Hasenniñ jüregi alıp-uşıp
qobalji berdi — Izalanğan aş qasqır qur ğana Qasımğa şabuılmen tına
qoymas degen küdik bar-dı.
III
Hanşayım Aqtoğaydan köp ömirdi körip qayttı. Halıqtıñ sonau
qaynağan ulı eñbegi, jaña ömirge degen aluan əreketi bunı da anadan jaña
tuğanday jaña bir quanıştı sezimge bölegen. Sana-sezimi de, özi de
burınğı eski ömirmen məñgi qoştasqanın anıq tüsingen. Eski dağdıdan tek
əli de bolsa sırt beynesin saqtau ğana qalğan. Ol qurılıstan kelisimen,
siqın alıp turğan qalıñ fufaykanı tastap, sımbattı denesiniñ körkin
aşar jibek köylek kigen. Uzın sausaqtı jumır bileginde altın sağat,
suñğaqtau kelgen aq tamaq moynına jibekke tizilgen meruert monşağın
taqqan. Qoyu qalıñ şaşın toqpaqtay etip jelkesine tüyip tastağan.
Üstindegi aqırğı ülgimen tikken qısqa etek köylegi de eki mıqının qınap
jarasıp tur. Tek qala əyelderiniñ ədeti boyınşa aqşıl betine, qiıla
bitken qas-qabağına, jas balanıñ ernindey ülbiregen dəndi ernine əzir opa,
dalap, sürme degenderdiñ bir de biri timegen. Bet-əlpeti sol öziniñ auıldan
kelgen uız qalpına qayta engen. Endi oynaqı qara kezderinde tereñ
oylardıñ köleñkesi payda bolıp, aq jüzi azıraq sola tüsken.
Bayağı erke-şora bay qızınıñ şoljıñ qılığı əldeqaşan umıtılğan.
Minezi de salmaqtı, jüris-turısı da baysaldı. Nəsili ədemilikti süyetin
janı sulu əyel ərqaşan da oyın qanday taza ustasa, sırt beynesin de
sonday taza, səndi ustauğa tırısatın. Köpşilik arasında boludı jaqsı
köretin. Ol Aqtoğaydan Almatığa kelgen soñ da, qur üyde bala bağıp,
boyın kütip otırıp qalmay, gazet-jurnal qarap, əyelder jinalısına
qatısıp, qoğam jumısına at salıstı. Əyeliniñ bul minezine riza bolğan
Hasen aqırında kişkentay Zurəsin jaqında ğana aşılğan balalar
baqşasına bergizdirip, Hanşayımdı «Əyel teñdigi» jurnalına ədebi
qızmetşisi etin ornalastırdı.
Hasen auılğa ketkennen beri Hanşayım redaktsiyädan erterek qaytıp
jürgen. Burın Zurəni balalar baqşasınan Hasen əkeletin-di. Küyeui jürip
ketkeli özi baratın. Bügin de Hanşayım jumısınan erterek qayttı. Tünde
isteytin isin üsteliniñ üstine qoydı da, Zurəni alıp qaytayın dep jumıs
kiimin tastap, köşege layıq degen basqa ədemileu köylegin kidi.
Keyingi kezde Hasenniñ üy işinin jağdayı əjeptəuir özgerip qalğan.
Jurtşılıq öte joğarı bağalağan Hasenniñ ötken uaqıtta jazğan öleñderi
eki jinaq bolıp şığıp, üş bölmelik pəterlerine aynalı şkaf, bolıskey
kirəuat, qustösek, tükti kilem sekildi közge tüserlik mülik te payda bolğan.
Özderi de durıstap kiine bastağan.
Osınday jurt qatarlı jağdayğa qolı jetken Hanşayım azdap səndene
kiinudi de teris körmeytin. Qazir de sol ədetine salıp, dalağa şığar
aldında tağı da bir ret aynağa qaramaq bolıp, kögildir köylegin köleñdete
törgi bölmege qaray bara jattı. Dəl osı kezde tars etip sırtqı esik
aşıldı. Hanşayım jalt burıldı. Üyge Əkpar kirip keldi. Türi sup-sur
bolıp ketken, soñınan bireu quğanday demin əzer aladı...
— Əkpar? Qaydan jürsiñ? — dedi sasıp qalğan Hanşayım ne aytarın
bilmey.
— Üyiñde eşkim joq pa?— dedi Əkpar qarındasınıñ surağına jauap
berudiñ ornına. Onıñ jasqana qarağan közinen Hanşayım ağasınıñ
əldeneden qorqıp turğanın sezdi.— Eger üyiñde eşkim joq bolsa... Tezirek
meni jasıra gör... Soñımnan quğınşı bar...
— Bəse, quritınıñdı özim de sezip edim-au!—Hanşayım terezege
burılıp sazara qaldı.
Əkpar esiktiñ tiegin sala qoydı da, qarındasına jaqınday tüsti.
— Qalqam... Senen böten meniñ kimim bar? Bir jolğa jasır. Meni seniñ
üyiñe tığıldı dep eşkim de oylamaydı.
Kenet bireu esikti qaqtı. Hanşayım barıp esikti aşqanşa, Əkpar
ekinşi bölmege enip te ketti.
Üyge qora sıpıruşı şalmen birge eki jas jigit kirdi. Ekeuiniñ de
üstinde jasıl furajkalı əskeri kiim, belderinde bılğarı qaptı altı
atar.
— Ğafu etiñiz,— dedi jigittiñ jası ülkendeu qara torısı.— Bul üyge
Əkpar Qarımsaqov kelgen joq pa?
— Sizdiñ ağañız, — dedi tapal sarı ekinşi jigit.
— Bul üy kommunist aqın Hasendiki,— dedi Hanşayım özin-özi
təkəppərlau ustap, səl qabağın şıtıp,— Əkpar Qarımsaqovtıñ munda
şaruası joq. Böten jerden izdeñizder.
— Kelmegen bolıp şıqtı ğoy... Bizge jañağı jigit durıs siltemegen
eken. Ğafu etiñiz...
Əskeri adamdar şığıp ketti. Hanşayım qaytadan terezeniñ aldına
barıp, sırtqa qarap melşidi de qaldı. Qabağı tüyilip ketken. Birdemeni
şeşe almay qinaluda... Əlde Əkpardı jasırğanına ökinip tur ma — adam
bilip bolar emes. Qanşa jau sanağanmen de, jalğız ağasın öz qolımen
ustap beru oñay ma, Hanşayım rasında da sasuda edi... Əkparğa degen
jiirkeniş, ıza jəne bir tuğan bauırğa degen ayanış, qarındastıq sezim
bəri qat-qabat aralasıp, jüregin örtep əketip baradı. Aqıl-oyı alaytüley...
Əlden uaqıtta barıp, Əkpar törgi üyden şıqtı.
— Aynalayın, köp jasa,—dedi ol dauısı səl dirildep. Endi mağan
tamaq ber... Eki kün boldı auzıma nər tatqan joqpın...
— Sen jañağı əskerlerge meniñ ne aytqanımdı estigen joqsıñ ba?
— Estidim.
— Estiseñ, nege tursıñ? Bul üyde Əkpar Qarımsaqovtıñ şaruası joq
dedim ğoy.
— Özim de ketemin. Tek tün bolsın. Meni budan bılay qaray endi məñgi
körmeysiñ. Qıtayğa ketem.
Hanşayım səl kidirip qaldı. Qanşa köñili qalğanmen de, tuğan ağasına:
«Qayda ketseñ onda ket, meniñ onda şaruam joq. Biraq qazir ket! Şıq
üyden!» dey alar ma? Üyden ketkizbese, tağı bolmaydı. Əbden sasqan
Hanşayım ne aytarın bilmey, təsilge şaptı.
— Qazir Hasen keledi...
— Kelse şe?
— Qılmıs istegen adamdı ol üyine jasırıp qala ala ma?
— Men qılmıs istegen joqpın...
— Onda seni nege izdeydi?
— Tap jauı sanaydı. Halqım üşin Keñes ökimetine ala köz
bolğanımdı keşirmeydi.
— Söz emes sözdi aytpa. Birimizdiñ sırımız birimizge bala jastan məlim
emes pe, nesine şatıstırıp əure bolasıñ. Keñes ökimetine sen aşıq jau
bolğan joqsıñ, al iştegi narazılığıñ ğana üşin budan tal-tüste
izdemeydi. Ne bolsa da, bir sumdıq istep kelip tursıñ. Qolıñnıñ qandı
ekeni birden körinip tur!.. Qandı bolmasa, nege artına tığa beresiñ?
— Hanşayım, bayqa,— dedi Əkpar demin əzer alıp,— qolımdı artıma
ustasam özime-özim senbey turğanım. Bulay söyleuiñdi qoymasañ,
tamağıñnan ala tüsem be dep qorqam.
— Söytip turıp menen bauırmaldıq tileysiñ Əkpar, ə?—Hanşayım
ızalana küldi.— Joq, ağa, sen bastağan keruenge men ermey qalğan
janmın. Endi ekeumizdiñ jolımız eki basqa. Esiñ barda jöniñdi tap...
— Al ketpeymin, sonda ne isteysiñ? Öz qolıñmen ustap beresiñ be?
— Ne aytarın bilmegen Hanşayım sasqanınan janında turğan
telefonnıñ trubkasına şap berdi. Əkpar qarındası Hasenge telefon
soqpaqşı bolğan eken dep şoşıp ketti. O da trubkağa jarmastı.
— Jaqsı, keteyin,—dedi Əkpar aşudan qara küreñdene özgerip,— biraq
ökinip jürme!..
Ol ün-tünsiz üyden şığa jöneldi. Hanşayım tereze aldında turıp
qaldı. Azdan keyin terezeden jan-jağına urlana qaranıp, arğı köşege
ötip ketken ağasın kördi. Biraq selt etpedi. Sol melşigen qalpınan
qozğalmadı. Osı kezde auız üyge söyley tağı bireu kirdi. Sıbdırı
Hanşayımnıñ köñilin böldi. Ol qobalji esikke qaradı. Hasen eken.
Əyelin kerip quana külimsiredi.
— Hanşayım!
— Tu, öziñ be ediñ?!— Əyeli küyeuiniñ quşağına kire berip, solqıldap
jılap qoya berdi.— Zərem zər tübine ketti ğoy...
— Nege?
— Jaña osı üyge Əkpar kelip edi.
— Əkpar deysiñ be? Nege militsiyäğa telefon soqpadıñ? Istegen
qılmısın estiseñ, töbe şaşıñ tik turadı.
— Özim de solay şığar dep oylap edim,— Hanşayım əli de közinen
parlağan jasın tıya alar emes.— Men onı soñınan izdep kelgen
soldattardan jasırıp qaldım. Jaman bolsa da, bauır emes pe, ustap
beruge dətim barmadı... Durıs bolmasa, keşir...
— Oqası joq... Jasıñdı tıy. Qılmısı bolsa, ökimet qurığı uzın,
qayda qaşıp qutılar deysiñ...— Əkpardıñ ne istegenin birden aytuğa
batılı barmadı, onısız da qinalıp turğan Hanşayımın ayadı.— Ətteñ,
ne kerek, sonday adam senimen bir tuar ma! Biraq oğan sen ayıptı emessiñ,
— Hasen əyeliniñ şaşınan sipap, mañdayınan süydi.— Bir anadan ala da
tuadı, qula da tuadı degen osı. Tek öziñdi-öziñ berik usta, birge tuğan eken
dep orınsız qayğırma. Özi künəqar bolsa, oğan qalay araşa tüse alasıñ?..
— Qayteyin, jalğız bauırım bolğan soñ... Əytpese...
Endi ol əyeliniñ jasın sürtip, jöndele bastağanın kördi de, köñili səl
köterilip:
— Zurətay qayda?—dedi bağanadan beri Əkpardıñ əlegimen kişkentay
qızın surauğa da umıtıp ketkeni esine tüsip.
— Balalar baqşasında. Endi barayın dep tur edim:.. Əlgi Əkpar kelip...
— Jür, ekeumiz birge barayıq.
Bular balalar baqşasına barıp Zurənı alıp kelgenderinşe, qas ta
qarayıp, şam da jağıldı. Hanşayımnıñ auzınan tüskendey əp-ədemi,
əke-şeşesin sağınıp qalğan, tili jaña şığa bastağan jas balanıñ
bıldırlay söylegen qızığına kenelip, bul ekeuiniñ köñili, bağanağıday
emes, əjeptəuir köterilip qaldı.
Zurəni jatqızıp, şanğa otırısımen Hasen Hanşayımğa auılda ne
körgenderin, qanday özgeriske kezdeskenderin tegis aytıp berdi. Hanşayım
quana tıñdaumen boldı. Tek Hasen Təkejan auılı keşip kelgennen keyin,
Hanşayımdardıñ qıstauında bolğan qandı uaqiğanı jır ete bastağanda
ğana əyeli kenet bop-boz bolıp ketip:
— Özim de sezip edim sonday bir sumdıqtıñ bolğanın!—dedi dauısı
diril qağıp. Endi ol ayağın şiraq basıp telefonnıñ qasına bardı. Özine
kerek militsiyä keñsesin suradı.— Allo! Bul söylep turğan aqın Hasenniñ
əyeli,— dedi üni üzile şığıp,— iə, iə... Aytayın degenim... Qoñırayğır
sovhozınan kisi öltirip qaşıp kelgen meniñ ağam Əkpar Qarımsaqov osı
qalada... Qayda ekenin anıq bilmeymin, biraq, osında... Bügin bizdiñ üyde
bolıp ketti.— Hanşayım trubkanı ornına qoydı. Jüzinde ülken
qayğınıñ izi bar. Ol endi tunjıray Hasenge qaradı.— Qolımen istegen
künəsiniñ ayıbın moynımen kötersin!—dedi qatulana, söytti de kenet eki
betin qolımen basıp jılap qoya berdi...
Hanşayımnıñ osınau bir erlik qimılına riza bolıp turğan Hasen
iştegi keselin köziniñ jasımen şığarsın degendey, dəl osı minutta
jubatıp eşteñe degen joq. Tek:—Qanday qudiretti jan ediñ!—dep teris
burılıp ketti.
Jau qılığınan ürikken köñilderin ornıqtıra almay bular tün ortası
aua tösekterine jattı. Biraq köpke deyin kezderi ilinbedi. Tek tañ aldında
ğana qasiretti, qorqınıştı oylardan qajığan qos zayıp kenet uyıqtap
ketti.
Əkpar Hanşayım quıp jibergennen keyin qayda, bararın bilmey,
qalanıñ şetine şığıp uzaq jürdi. Bireu tikeley qarasa da, özinen-özi
quıstanatın qılmıstı jannıñ ədeti emes pe, ol köringennen ürikti. Oğan
bükil dünie, jer men kek, orman men tau-tas, jandı-jansızdıñ bəri «Sen
qara bet qan işersiñ» dep turğanday körindi. Qayda barıp tığıların
bilmedi. Əkpar munday küyge qalay tüskenin tağı da oyına aldı. «Ört
salsam, ol öşpendiktiñ saldarı edi ğoy. Biraq dəl sol minutqa deyin
Qasımdı öltirem dep oylap pa edim? Joq, oylağam joq. Öltiretin adamım
ol emes edi, onıñ ajalı joq jerden boldı. Endi mine sonıñ saldarınan
janımdı qoyarğa jer tappay turğam joq pa! Öştesken köñil qılmıs
jolına özi apardı. Endi budan qalay qutılarsıñ? Joq, keyin şeginer jol
qalğan joq, bəribir sen qılmıstısıñ, sen kisi öltirgen jansıñ.
Öltirmedim degeniñe eşkim de senbeydi. Ornında kuəñ — tapanşañ qaldı.
Onı Bürkit te, Qarajan da tanidı... Erteñ tekseru jüredi, biri bolmasa
biri ustap beredi. Əkpar endi dir-dir qaqtı. Tağı da jantalasa oyğa şomdı.
«Jetken jeriñ osı boldı, Əkpar! Ədil sot jazasınan qutıla almaysıñ!
Seni de ölim kütip tur». Ol kenet toqtay qaldı. «Bosa da öledi ekem, olay
bolsa kegimdi nege ala ölmeymin? İə, iə, kek alu meniñ ejelgi armanım
emes pe edi? Qıs boyı Sverdlovskide oqu oqığanday boldım ba? Qay küni
əşkerelenem dep əbden qutım qaştı ğoy. Sodan «Qoñırayğır» rudnigine
özim tilenip kel¬gen joqpın ba? Ondağı oyım — oş alu, jasırın ayqas
emes pe edi? Biraq rudniktegi oylağan maqsatımdı istey almay kettim.
Kedey tobırına auısıp bara jatqan əke mülki janımdı şıdatpadı.
Özime de joq, olarğa da joq etkim keldi... Bunıñ bəri əbden oylanğan is edi
ğoy. Tek Qasımnıñ ölimi kütpegen jerden boldı. Men oğan ökinbeymin.
Sol kerek edi oğan!.. Bükil kedeydi dürliktirip jürgen sol şolaq qol!..
Ətteñ! Ətteñ! Eger tapanşam tüsip qalmağanda... Öş alınğan bolar edi!
Al qazir janımdı qoyarğa jer tappay turmın. Bəse, endi qayda baram?
Qayda tığılamın? Barar jer, basar tauım qalmağanı ma? İə, solay
sekildi ğoy... Meyli solay-aq bolsın? Bəribir meniñ künim bitken eken, olay
bolsa men de qoldarına oñay berilmeymin, ölsem de jastığımdı ala
ölem».
Osınday şeşimge kelgen Əkpar, ne bolsa da, tağı da jauına bir şauıp
qalmaq boldı. Al jau degende onıñ eñ qası kim? Suğa ketken tal
qarmaydı, oğan şın kek alatın qası — ejelgi tap jauı Hasen bolıp
körindi. Auılda jurttı büldirgen Qasım bolsa, qalada Hasen. Qazaq
jastarın jaña ömirge bastap, Bürkit pen Hanşayımdı da ata jolınan
taydırğan osı Hasen! Qasımnan öşin aldı. Endi Hasennen öşin alsa
bolğanı, jastığın ala ölgeni! Ol endi qolın bir-aq siltedi. «Meyli odan
keyin atsa da, şapsa da — öz erikteri, qolımmen istegenimdi moynımmen
köteruge barmın... Al şamam kelse... qoldarına tüspeuge tırısam...
Jalğız jaqqam qalğanşa küresem. Mümkin Qıtayğa ötip ketermin...»
Təuekelge bel buğan Əkpardıñ köñili ornıqqanday boldı. Onıñ esine
tağı da öziniñ eki künnen beri nər, tatpağanı tüsti. Əri oylap, beri oylap
Qarajannıñ üyine barudı uyğardı. «Kemege birge mingen jan edik, eger
meniñ qılmısımdı estimegen bolsa, menen şoşına qoymas».
Əkpar qalağa qayta oralğanında qas qarayıp, tün de boldı. Ol qarañğı
köşelermen urlana jürip özine tanıs Qarajannıñ üyine jetti. Añdıp
turğan bireu joq pa eken dep, jan-jağına qarap edi, qatarlasa qalğan
küzetşi soldattarday, sereygen, suñğaq boylı, qarağay ağaştarınan böten
eşteñe közine tüspedi. Qarajannıñ auız üyinde şam janıp tur. Özge
bölmelerinde jarıq joq. Azıraq sañılauı bar terezeden qanşa üñilse de,
eşteñe köre almadı. Tek əldekimderdiñ kübir-kübir söyleskenderi küñgirt
estiledi. Urıday bireudiñ terezesinen sığalap jürudiñ özi qauipti, bireumireu körip qalsa... Əkpar ne bolsa da təuekel dep terezeni tıqıldattı.
Söytkenşe bolğan joq, senek bölmeniñ şamı jandı da, auız üy
qarañğılana qaldı. Köp keşikpey esiktiñ aldına köylegi köleñdep, ırğala
basıp Mərukey şıqtı.
— Kim stuçit itkən?— dedi ol dauısın soza.
Əkpar ün-tünsiz jaqın tayandı. Əyel janına kelgen jigitke üñilip
qaradı da, Əkpar ekenin tanıp quanın ketti.
— Oy, alla, Əkpar mırzamisiñ?— Mərukey eki qolın birdey berip
amandastı. Dauısınan quanıp qalğanı sezilip tur.
— İurigiz komnatığa, bik şəp kildigiz,— ol jan-jağına jalt-jult
qaradı da, aqırın betin tayap,— min sizni sonei sağinim. Poydemte, üyde
Qarajan yoq... Ol bügin qiyäş bata komandirovkağa yurip kitti,— dedi
sıbırlay tüsip. Mərukeydiñ dauısı sıñq-sıñq etedi. Əkpardı qolınan
jetektep senekke qaray süyrey tüsti de, kenet tura qaldı,— yok, siz mına
zabordıñ artında tura turıñız. Üydə Qarajannıñ bir ipgaşı bar idi...
Min anı provodit itiip ibərayın...
Anau jauap qayırğanşa bolğan joq, Mərukey onı qolınan ustap,
qoranıñ işine kirgizip jiberdi de, özi üyge kirip ketti.
Əkpar Qarajannıñ üyde bolmağanına iştey qattı quansa da, onıñ
üyinde «iptaşı otırğanına» səl renjip te qaldı... «Ol qanday iptaş
eken, köreyinşi?» — dep özi turğan qabırğadan senekke sığalay qaradı.
Bul kezde Mərukey üyden sırtqa bir alasa boylı sarı jigitti ertip
şıqtı.
— Vasek, skoree uhodi, mne tolko çto soobşili, muj vozvraşaetsya...—
Mərukeydiñ jigitke sıbırlap aytqan sözin Əkpar anıq estidi.
Vasek jan-jağına alañday qarap, qarañğı tünge enip joq boldı.
«Qarajannıñ şın iptaşı eken!» dedi Əkpar işinen mısqılday külip.
«Budan keyin senip kör əyelge! Mağan onı «Qarajannıñ iptaşı»,— dedi,
al meni oğan küyeuiniñ qaytıp kele jatqanın habarlağan kisi etip körsetti.
Bular qanday aylaşıl keledi...» degenmen Əkpar Mərukeydiñ özi üşin ana
jigitti quıp şıqqanına öte riza boldı. Riza bolatın da reti bar edi,
öytkeni Mərukey jañağı jas jigitpen qas pen közdiñ arasında, keşke
taman küyeuin vokzalğa şığarıp salıp kele jatıp tanısqan-dı, endi
«eski tanıs» üşin onı quıp şığuı Mərukeyge oñay timese kerek-ti.
Jeñil minezdi əyeldiñ bul qılığı tek Əkparğa degen qumar köñilin
körsetedi. Bunı jigit te sezdi. Sondıqtan da oğan dən riza.
Mərukey Vasektiñ birjolata ketkenine közi jetkennen keyin kilt
burılıp qorağa endi de, Əkpardı quşaqtay üyine alıp kirdi. Jaña ğana özi
söndirgen şamdı jağayın dep edi, jigit qolınan şap berip ustay alıp,
jaqtırmadı. Öziniñ qaşıp jürgenin sezdirmey:
— Ya hoçu posidet s toboy v temnote...— dedi küle söylep.
— No ya hoçu poglyadet na tebya!— əyel qılıqtana sılq-sılq küldi.
— A tı postaraysya uvidet menya ne glazami, a serdtsem.
— Von tı kakoy!
— Kakoy?
— Horoşiy...
Qarañğıda əyeldiñ şolp etip süyip alğanı estildi.
Adam balası qızıq qoy, qanday jağdayda jürse de, eñ aqırğı demi
bitkenşe ömirden raqat izdeydi, raqattanıp ötudi arman etedi. Jiırma eki
jasar Ernest Galua basınıñ kesiluine qalğan on üş sağat uaqıtın, bükil
dünie jüzine əygili «Galua qatarı» attı matematikalıq eñbegine jumsasa,
darğa asıluına bir tün qalğan Sfendr patşa «aqırğı tilegiñdi ayt» dep
surağan jauına «osı aqırğı tünimdi bir sulu qızben ötkizuge ruqsat
etiñder» dep ötinedi. Qayğıdan, ajaldan, quanıştıñ joğarı turuı ömir
zañı ma, əlde bul arsız köñildiñ qızıqqa toymağan qumarlığı ma?..
Jaña ğana barar jeri, basar tauı bolmay, ömirden, tüñilip, qandı
jorıqqa attanuğa bel buğan Əkpar, sulu əyeldiñ osınau bir aq jarqın
qarsı aluınan, jüregine bir ıstıq sezim tarap, boyı jılıp sala berdi.
Mərukey aldına qoyğan tağamdı jep, bir bokal konyakti işkennen keyin
bul quanış endi tipti küşeye tüsti.
...Aylı tün, aq mamıq tösek, quşağında aq tösinde ay səulesi oynağan,
aq sazanday appaq aru... Dəl osı sətte Əkparda eş arman joq tərizdi.
Aldağı maqsat ta, aqırğı künniñ azabı da bəri umıtılğan. Onıñ ömirden
bar tilegeni osı, ömirbaqi tek osınday ğana raqatta ötsem eken deydi. Biraq
onıñ bul tilegi orındalar ma? Bir tündik quanıştan keyin, onı kütip
turğan qanşa jürse de bitpeytin, sozılğan uzaq mehnat jolı bar emes pe?
İə, onı kütip turğan qiındıq bar, azap bar. Ol — üstem taptıñ buğan
arnağan ülesi. Bar dəuletinen, biliginen, özgeden artıqtığınan ayırılğan
tas köñildiñ qorlanğan ülesi.
Sol üles aldında turğanda, bir tündik qızıq, raqat üşin jürekti
torlağan ömir qayğısın umıtuğa bola ma? Jauına degen öşpendiliginen
bas tarta alar ma?..
Ol kerbez əyeldiñ aq mamıq tösin qiyä almay qaytadan qısıp süydi...
«Qoş bol, en aqırğı qızığım» degendey Əkpar Mərukeydi əlsin-əlsin
bauırına bastı... Degenmen, bir səttik qumarlıqtan maqsat qımbat, ol
əlden uaqıtta barıp tösekten sozıla türegeldi. Sağatına qarap edi, tört
eken. Dəl oylağan kezi. Əkpar endi kiine bastadı.
Buyıqqan mısıqtay, mamıq tösekte uyqılı-oyau maujırağan Mərukey
Əkpardıñ kiinip jatqanın körip, tandana ıñırsıdı:
— Dalağa şığasızmi, vedro sinakta...
— Joq, Mərukey hanum, ketem.
— Qayda?..
— Rudnikke... Bir sağattan keyin poezd jüredi.
Əyel basın jastıqtan köterip aldı.
— Nu?.. Ved Qarajan komandirovkada əli bir nedelya buladı bit...
— Əkpar özin-özi mısqıldap iştey küldi. «Buğan quanış kerek, al
mağan...»
— Köp keşikpey qayta oralamın,— dedi ol Mərukeydi aldap.— Bügingi
dos-jarlığıña köp raqmet...
— Nu i upasiz bit əli sin... Razve rahmatnı şuli aytami?..
Erikken kelinşektiñ köñilin aulaytın endi Əkpardıñ qulqı bolmadı.
Bar oyın, köñilin aldağı maqsat bilep aldı.
— Böten jolı...— dey saldı da, ol esiktiñ aldına bardı. Oyına
birdeme tüsip, səl kidirdi,— Mərukey, Qarajanğa səlem dersiñ. Biraq meniñ
munda bolğanımdı aytpa...
— Aytsa ne itədi? Ol revnavıyt itməs...
— Meyliñ. Al qoş bol.
— Qoş bolıñız... Tez kiliñiz... Min sini s neterpeniem kütem.
Əkpar dalağa şıqtı. Tün süttey jarıq eken. Qala maujırağan şırt
uyqıda. Selt etken tiri pende körinbeydi. Tek aspanda juldızdar
jımıñdaydı, kümis tabaq sulu ay aqırın jıljidı. Tınış köşeni
boylay mülgigen biik terek, qayıñdar tur! Əkpar jan-jağına qarap,
urlana demin aldı da, tös qaltasına qolın salıp, şüberekke oralğan
birdemeni şığarıp, sırtındağısın şeşe bastadı. Süyek saptı
kişkentay bolat kezdik eken. Əkpar barmağımen jüzin aqırın basıp, ötkir
ekenin bayqadı da, oñ jaq qaltasına qayta salıp, jürip ketti.
Bağanağıday emes, onıñ qazirgi ayaq basısı nıq. Ayqasa tüyilgen
qabağınan, tistene jumğan jiñişke erninen, taysalmas bir şeşimge kelgeni
seziledi. Bul şeşimde Hasenge degen ükim ğana emes, üyinen quıp şıqqan
Hanşayımğa arnağan ıza, kek, aşu da bar.
Azdan keyin Əkpar Hasenniñ üyinin janına kelip toqtadı. Tağı da janjağına qaradı. Bükil əlem beyne bir ölik tərizdi, mızğımaydı. Əkpar bul
üydiñ bar jağdayın küni burın tegis zerttegen. Ol kişkentay tesikten
sımmen esiktiñ tiegin bosatıp, ayağın mısıqtay eppen basıp, senek üyge
kirdi. Ol auız üydiñ esigin aşıp əure bolğan joq. Özi alıp kelgen qaşau
temirdi esik üstindegi terezeniñ taqtayına kirgizip jiberip, səl bosattı da,
terezeni aqırın julıp aldı. Sodan keyin Əkpar qolımen tartılıp
keudesin tesikten ötkizdi de, nağız bir qorağa engen qasqırday, eş sıbdır
şığarmay, eppen bölmeniñ ar jağınan bir-aq tüsti.
Bul kezde tañ jaña bilinip kele jatqan-dı. Üy işi: qara köleñke. Əkpar
ayağın üşimen basıp, esigi səl aşulı tor üyge kirdi. Bolıskey kirəuattıñ
üstinde qannen-qapersiz uyıqtağan Hasen men Hanşayım. Biriniñ beti
birine tiip jatır. Hanşayım oñ qolın küyeuiniñ kökiregine qoyıp, səl
qırınday tüsken. Anaday jerde jas balanıñ ağaş kereuetinde — Zurə...
Əkpar keudesiniñ dürsildegenin basıp, səl turdı. Hasendi quşaqtap
jatqan Hanşayımdı körgende, ol tünerip ketti. Burınğı qarındasına
degen ıza, aşuğa endi qızğanşaqtıq, qorlanu qosılıp, mort minezdi Əkpar
ayağın bir basıp, bir toqtap, erli-zayıptınıñ kirəuatınıñ bas jağına
tayadı. Saspay oñ qaltasına qolın salıp, bolat kezdigin aldı. Ana ekeui
bastarına töngen ajaldı sezer emes, aqırın ğana pıs-pıs etedi.
Hanşayım jaman tüs körip jatır ma, dauısı şığar-şıqpas bolıp
birdeme dep ıñırsidı.
Əkpar bilegin sıbanıp, kezdigin qısa ustap səl turdı da, kenet eñkeye
tüsip qatar jatqan qos keñirdekti birdey orıp-orıp jiberdi...
Aspanğa atqan qanmen birge, Hasenniñ «Ah» deuge dauısı əzer şıqtı.
Al Hanşayım bulqına atılıp kirəuattan jerge quladı da, bir-eki ret
döñbekşi köterilip, kenet birden tına qaldı.
Əkpar artına burılıp ta qaramastan, kezdiginiñ qanı men qolın stol
üstindegi dastarqanğa təpteştep sürtti de, esikke qaray tayadı. Üydiñ esigin
auzında turğan kiltimen aqırın aştı da, sırtqa şıqtı. Jaybaraqat
janday jan-jağına qaradı. Dalada eşkimniñ joq ekenin körip, ayağın
asıqpay basıp, öz betine jüre berdi.
Birer sağattan keyin Hasenniñ üyine kelgen süt satuşı əyel, kündegi
jabıq turatın esiktiñ bügin aşıq jatqanına tan qalıp: «Hanşayım!
Hanşayım!»—dep dauıstadı. Eşkim jauap bermegennen keyin, üyge kirdi.
Qan-qan bop ölip jatqan erli-zayıptını körigi, atıp sırtqa şıqtı.
Oybayın salıp, körşi üydegi adamdardı şaqırdı. Jurt jinaldı.
Militsiyä keldi. Munday sumdıqtı körmegen jurt ayran-asır boldı. Bir
kərtañ əyel əli uyqısınan oyanbağan Zurəni, əke-şeşesiniñ qan bolıp
jatqanın körsetpey, üyden alıp şığıp, ədettegi uaqıtınan qaldırmay,
balalar baqşasına alıp ketti.
Tüs bolmay Hasen men Hanşayımnıñ ölimi bükil qalağa taradı.
Jazıqsız ketken ayaulı jandardı ayamağan, müsirkemegen jan qalmadı.
Kempir-şaldar jağasın ustap, bulardı öltirgen qan işerge lağınet ayttı.
Orıs, qazaq jinalıp, burın-soñdı bolmağan osınau qandı uaqiğadan
tasığan suday tolqıdı, aşuına minip, burq-sarq qaynağan qazanday, astankesten boldı, zañ orındarınan qılmıstını tezirek tauın, qandı qanmen
juuın talap etti.
Biraq Əkpar qolğa tüspey ketti. Jurt tipti eşkimge ziyänı timegen, osı
bir ardaqtı eki adamdı kim öltirgenin de bilmey qaldı. Al Əkpar
tañerteñgi poezben Sarıözek stantsiyäsına jürip ketken. Eger jolay qolğa
tüspese, Alaköl şekarası arqılı Qıtayğa ötpek...
Osı bir jan türşiger suıq habar jeter aldında, Bürkit tañerteñgi
şayın işip bolıp, keşe ğana baspadan kelgen öziniñ jinağınıñ
grankasın qarağalı jaña ğana qora işindegi baqşağa şığıp otırğan-dı.
— Bürkit ağa,— dedi oğan tayap közi jasqa tolğan gazet tasuşı jas sarı
bala,— tünde bir buzıq Hasen ağay men Hanşayım apaydı öltirip ketipti.
— Ne deysiñ?!—dedi jöndep tüsine almay qalğan Bürkit.
— Hasen ağa men əyelin bireu bauızdap ketipti.
— Qaşan? Qayda?—deuge ğana murşası keldi Bürkittiñ.
Mına habar onıñ töbesine jay tüsirgendey boldı. Bürkit sol sırtqa
şığıp otırğan qalpında, köylekşeñ, Hasenniñ üyine qaray ata jöneldi.
Bul kelgen uaqıtta prokuror men militsiyä qızmetkerleri üydegi jurttı
tegis sırtqa şığarıp, tiisti tekseru jumısın jürgizip jatqan. Aulanı
qorşağan militsiyä qızmetkerleri. Köşe boyı iin tiresken jurt.
Bürkit enteley basın qorağa kirdi, toqtatpaq bolğan militsiyäğa boy
bermey, üy işine qaray umtıla tüsti.
Kenet sırttağı jurt onıñ:
— Hasenim, bozdağım! Qos bauırım!—dep ökire jılağan dauısın
estidi.
Erteñine bükil qala bolıp Hasen men Hanşayımdı ardaqtap jerledi.
Tap küresiniñ qurbanı bolğan erli-zayıptınıñ basına eskertkiş
ornatılıp «Ardaqtı ul-qızımız, attarıñ məñgi esimizde saqtaladı»
degen söz altın ərippen jazıldı.
Hasen men Hanşayımdı qoyıp kelgennen keyin, qasiretten Bürkit tösek
tartıp jatıp qaldı. Bul qandı uaqiğa Əkpardıñ isi ekeni köp keşikpey
anıqtaldı. Şet elge qaşıp bara jatqan jerinen qolğa tüsip, ayıbı
moynına qoyılıp, jetinşi avgust zañımen, atılu jazasına buyırıldı.
Jau jazasın tarttı. Biraq odan qaza bolğan eki dos qayta oralar ma!
Bürkitti endi bir ülken ıza, zulımdıqqa qarsı janın küyindirgen düley
küş biledi.
Burın «osı men tağı qatelesip jürgen joqpın ba, men biletin qazaq bir
qazaq emes pe edi, oğan taptıq küresti sovet ökimeti küşpen engizbedi me?»
degen senimsiz oy. da payda bolatın. Al mına dos ölimi, oğan qazaq eli de
tapqa bölikten, taptıq küreste birin-biri ayamas el ekenin əbden uqtırdı.
Osını tüsingen Bürkit dos ajalına arnalğan öleñ jazdı. Bul öleñi
aqın Bürkittiñ eñ alğaşqı taptıq seziminiñ şın oyanuı bolatın.
Sondıqtan da onı ölkelik partiyä gazeti ülken ərippen birinşi betinde
basıp şığardı.
Bürkittiñ bul jırı şın jürekten şıqqan adal sırı, qaytpas şeşimi
edi. Kezden şıqqan jas pen jürekte oynağan kek birdey orın alğan,
küyzelgen aqınnıñ jüreginen şıqqan osı bir ottı öleñ bılay dep
bastalğan:
Jau qolınan qaza taptı,
Qaza taptı joldasım.
Közden ıstıq qan bop aqtı,
Qan bop aqtı köz jasım.
Ömirden tek eles izdep,
Keyde bilmey şoq bastım,
Jol taba almay, janım jüdep,
Aşıq künde adastım.
Sum tağdırdıñ auır jügin
Kötere almay qısıldım.
Dos ajalı aştı bügin,
Aştı közdi, tüsindim.
Hasen sengen jaqsı zaman
Bolsın endi armanım.
Qidım bərin, berdim soğan
Ömirimniñ qalğanın!
Qayta burap dombıramnıñ,
Bosap ketken qos işegin
Qaytararmın qos qırannıñ,
Jauda ketken öş kegin.
Birtindep qayğılı uaqiğanıñ şuı da basıla bastadı... Tek Zurə ğana
əli eş nərsege tüsinbey, şeşesin «əne keledi, mine keledi» dep künde
kütude boldı. Ol qazir balalar baqşasında emes, böten jerde. Ükimet onı
əke-şeşesi qaza bolısımen-aq kişkentay balalarğa arnalğan jetimhanağa
bergen.
Hanşayım men Hasendi jerlegenderine bir ay tolğan şaqta qara
kiingen Olga Pavlovna men qasiretten jaña ğana basın kötergen Bürkit
Zurəni izdep osı jetimhanağa keldi.
Balanıñ atı bala emes pe, birtindep Zurə da əke-şeşesin umıta
bastağan-dı. Bular kelgen kezde ol öziñdey kişkentay qızdarmen baqşada
oynap jür eken. Olga şaqırıp edi, birden tanıp jandarına keldi.
Közinen jası möldirep, ana ekeuine kezek-kezek jautañday quşaqtadı.
Kenet Zurəniñ közi Olganıñ moynındağı monşaqtarğa tüsip ketti. Bunı
Bürkittiñ əyeline Moskvadan Hanşayım əkep bergen. Şeşesiniñ de
moynına tağıp jüretin osınday monşağı bolatın. Sol oyına tüsti me,
Zurə əlsin-əlsin Olga Pavlovnanıñ moynına qaray berdi.
Kenet ol:
— Mama!—dep qaldı.
Olga Pavlovnanıñ közinen jas ırşıp ketti. Ol Zurəni bauırına
qısıp, aymalap süye bastadı.
— Aynalayın, Zurəşım...— dedi egilgen jasın tıya almay,—
jılamaşı, jılamaşı... Büginnen bastap men seniñ mamañmın... İə,
menmin seniñ mamañ...
Büginge deyin bala körmegen Bürkit pen Olga Pavlovna birine-biri
qaradı. Olar biriniñ oyın biri til qatıspay-aq tüsindi. Hasen men
Hanşayımnıñ jalğız qızın özderi bala etpek boldı.
Jüdep kelgen erli-zayıptı endi üylerine quanıp qayttı.
Bürkit pen Olga Pavlovna alma-kezek quşaqtap köterip kele jatqan
Zurə şın baqıttı edi. Jaña əke-şeşesine əldeneni aytıp, bıldırlay
söylep kele jattı...
IV
Ömir jolı köşken keruen jol tərizdi. Onıñ bultarısı da, jazığı da
köp. Asuı qiın asqarımen qatar, tömen qaray quldırap öter ıldiı da
boladı. Keruen jolı keyde uzaq, keyde qısqa keledi. Biraq qauip-qatersiz,
qiındıqsız bolmaydı. Oylamağan jerden jel turıp, surapıl dauıl
soğadı, qalıñ jauın nöserley quyıp, burın suı tolarsaqtan keler tayız
jıra kenet sarılday aqqan, ötkel bermes, dolı özenge aynaladı, köşti
bögeydi.
Bunday bögetten tek şarşamaytın, talmaytın keruen ğana öte aladı.
Toqtamay köşip öziniñ degen jerine jetedi.
Qarañğı tün. Jurttıñ bəri aldaqaşan uyıqtap qalğan. Jaqında ğana
alğan jaña pəterindegi jumıs bölmesinde, stolğa süyenip Bürkit otır.
Aldında əli ərip tüspegen birneşe taraq, aq qağaz, beti aşulı jatqan
Aleksey Tolstoydıñ: «Qıl köpir, qiyämet keşu» romanı. Bul kitaptıñ
audaram degen betin Bürkit birneşe ret oqıp şıqtı. Biraq bügin
kündegisindey emes, bir de jolın audara almadı... Qolına qalamın alıp
birneşe ret oqtalsa da, esine bağana kündiz özin şaqırğan mekemedegi söz
tüse berdi. Ol söz Bürkitke jılanday suıq tigen. Sol sözden keyin Bürkit
öziniñ tağdırın oqtaulı mıltıqtıñ auzında turğanday kördi. Tek bireu
sol mıltıqtıñ şürippesin bassa bolğanı, ar jağında aldağı tirşiligi de,
kütken baqıtı da, bəri de bıt-şıt bolmaq... Jan alqımğa tüskeli turğan
qıl arqannan qutılar jol bar ma? Joq sındı...
Köp mezgilden beri Keñes ökimetine istep jürgen ziyänkestik qılmısı
aşılıp, jaqında Qarajan ustalğan bolatın. Bireuge qan qustıru oğan
jaqsılıq isteuden jeñil. Qarajan özi ketkenimen qoymay, uzınnan öş
qısqadan kegi bar Bürkitti de ala ketpek bolğan. Özinin şın serikteriniñ
atın atamay, bayağı Aqannıñ qırqın berer kündegi keñesten bastap,
Bürkitpen qastıq isim de, pikirim de bir boldı degen jalğan jauap bergen.
Tergeuşi Bürkitti şaqırıp alıp, biraz qısa jauap alğan. Bürkit öziniñ
adasqanın, qalay durıs jolğa tüskenin birin qaldırmay, oğan aqtarğan.
Tergeuşi bunıñ sözine sendi me, senbedi me, belgisiz, əyteuir Bürkitten
«qaladan eş jaqqa ketpeymin» degen qolhat alıp, əzirge bosatqan.
Bürkittiñ qazirgi qobaljuı osıdan tuğan. Öziniñ Qarajan sekildi
körsetuşisi barında, aman qalam dep ol taqa dəmelenbeydi. Sondıqtan da,
Bürkit qarañğı tünge seskene qaraydı, köñilin aldındağı jumısına
qanşa audaram dese de, aqıl şirkin tunıp qalğan qara suday bir selt
etpeydi, bar oyın kütken qauip bilep alğan.
Bürkit auır kürsindi. Kenet onıñ köz aldına bügin körgen böten bir
suret elestep ketti.
Bağana tergeuşini kütip, qulazığan tıp-tınış koridorda jalğız
otırğanında, janına bılq-bılq basıp, suñğaq boylı, bir kerbez əyel
kelgen. Onısız da körikti betin ədemilep boyap alğan, üstinen jupar iisi
añqidı. Jüdep otırğan Bürkitke ol «Qanday kelbetti jigit ediñ!»
degendey, közin sınay bir tastap, aqırın külimsiregen. Jüzinde quanış
oynaydı. Osınau tüksigen koridorda qayğısız adamdı körgenine aqın tañ
qalıp, onıñ betine durıstap qarağan. Birden tani ketken. Bayağıda
Aqşatır qalasında birer körgeni bar, ataqtı sulu Mərukey eken. Sol qız
künindegisinen tipti özgermegendey. Sol oynaqşığan köz, sol süyüge
jaratılğan qıp-qızıl büldirşin erin... Əyel Bürkitpen tanısqanşa
bolğan joq, koridordıñ bir qaltarısınan tergeuşi köringen.
Ol Bürkitpen amandasıp:
— Qazir,— dep Mərukeyge qaradı,—umıtpasam,
Aybasovtıñ əyeli bolasız ğoy... Nege keldiñiz?
Mərukey tergeuşige küle jauap berdi.
— Zayavlenie əkildim...

siz

Qarajan
— Ne jayında? — Tergeuşi əyeldiñ qolındağı qağazın aldı...
— Ponimayte...— Mərukey qalay dep aytuın bilmey səl kidirdi,— min
vrag narodanıñ nevistası bolıp nura almimınbit. Odan biznim... Boten
igitke ergə şığam...
Tergeuşi əyelge tesile qaradı. Onıñ şarşağan jansız surğılt köziniñ
tübinde kenet bir qatal sezim jarq ete qaldı.
— Tım erte eken!—Ol bul sözdi aytuın aytsa da, bir sekund ötpey,
bireu estip qaldı ma degendey, jan-jağına qarap:
— Meyliñiz,— dedi.— Biraq siz arızıñızdı munda emes, sotqa
aparıñız... Eriñizden bezgeniñizdi tek sot qana rastap ükim şığara aladı.
— İzvinite v takom sluçae,— əyel jımıñ ete qaldı,— Qoş
bolıñız...
— Qoş...
Ketip bara jatqan əyeldiñ soñınan tergeuşi tağı da köz tastap, nege
ekeni belgisiz, basın şayqağan. Sodan keyin öziniñ qatal pişinine qayta
köşip:
— Jüriñiz,— dedi.
Bürkit Qarajandı qanşama jek körse de, əyeliniñ osınau jeksurın
minezine tañ qalıp, jauın ayap ketti. Qazir de sol oydan şığa almay tur...
«Təñirim, onday opasızdığıñnan saqta».
Bürkit şamdı jağıp, qaytadan kelip stolınıñ qasına otırdı.
Kitaptıñ betin aşıp, qolına qalamın aldı. Biraq, qobaljığan köñil tağı
da jumıs istetpedi. Tağıda qayğı, tağı da qobalju... Boyın bilep alğan
bir turaqsız senbestik sezim bar aqıl-oyın özimen birge jetektep əketip
baradı. «Büyte berse, el-jurt ne boladı? Keleşegimiz ne boladı? Munday
temir tegeurindi ömirden ölim artıq emes pe?»
Bürkit osı bir auır oyda uzaq otırdı. Əlden uaqıtta üyge mayısa
kirgen sarı qızday, kün de şığa bastadı. Qara köleñke üy işi azdan keyin
tipti jarıq boldı.Ağaş bastarında altın səule oynadı. Köşede jürgen
adam, jügirgen maşinanıñ üni qulaqqa keldi.
Kelesi bölmeden Olga Pavlovnanıñ tura bastağan sıbdırı
estildi.Bürkit kenet kitapqa üñilip, ölip-talıp jumıs istep jatqan
adamday eñkeye qaldı.
Üstinde jeleñ şapan, şaşın jöndey, janına Olga Pavlovna keldi.
— Nemene, tüni boyı köz iliktirmegensiñ be,— ol eriniñ şaşınan sipap
aqırın ezu tarttı,— büyte berseñ, men jesir qalarmın...
Bürkit əyeliniñ belinen quşaqtay özine tarttı.
— Uyqı qayda keter deysiñ... Ömir degen bir zulap öte şığar ot arba
emes pe, der kezinde odan orın ala almasañ, aydalağa qañğıp qalasıñ...
Mümkindik barında enbek etu jön...
Olga Pavlovna eriniñ aldındağı bir auız söz jazılmağan aq qağazdarğa
qaradı. Bürkittiñ tağı da qanday tün ötkizgenin aytpay tüsindi. Onı öte
ayap ketti.
— Degenmen, sağan azıraq dem alu kerek bolar. Munday qalpında...—
dep əyel sözin ayaqtamay toqtadı.
— Oqası joq... Bügingi tün esep emes...— Bürkit aqırın ezu tarttı.—
Aqın degen bir beymaza adam ğoy, keyde özine de tınıştıq bermeydi.
Əldeneni oylap, öz jüregine özi əlek saladı.— Kenet ol aldında jatqan
kitaptı aqtara bastadı.— Jaqsı kitap... Şın jürekten jazılğan...
Munday kitaptı audarmau künə... Tezirek audar dep ər beti özi tilenip
turğanday... Onıñ üstine sen de mağan köp jərdem berdiñ... Leningradqa
alıp barğanıñ qanday jaqsı bolğan... Qalası da, adamdarı da — bəri köz
aldımnan ketpeydi. Jazıla audaruıma bu da zor kömek...
Olga Pavlovna stol üstindegi Aleksey Tolstoydıñ kitabın qolına
aldı.
— «Qıl köpir, qiyämet keşu». İə, bul keybir adasqan orıs
intelligentteriniñ revolyutsiyäğa bet burudağı auır jolı...
— Bizdiñ jolımız orıs intelligentsiyäsınıñ jolınan da qiın boldı
ğoy.
Bürkit alıstağı, tau bastarına qaradı.
— Qañday ədemi taular... Əsirese tañerteñgi kezde... Kögildir basın kün
şalıp, qalağa tayay tüskendey boladı. Qarağım keledi de turadı.
Ol kenet terezeden kilt burılıp stoldıñ janına keldi, Olgadan
kitaptı aldı.
— Orıs intelligentsiyäsına bizden anağurlım jeñil boldı ğoy, Olga,
sen bunı tüsinesiñ be? Olarğa tek eki taptıñ qaysısına qosılu qiındığı
ğana böget bolsa, bizdiñ aldımızda budan basqa da tötenşe qiındıqtar
köp boldı ğoy. Eñ aldımen bizge kimge eruge tiistimiz degen suraqtı şeşu
kerek boldı. Bir jağımızda ədet-ğurpı, dini, mədenieti, tili bizge jaqın
Şığıs tursa, ekinşi jağımızda keşe ğana otarşılıq sayasatın jürgizgen
Rossiyä turdı. Kimge eru kerek edi? Halıq tañdauın özi taptı. Şın
jüregimen taptı. Al biz bolsaq... adastıq. «Oqığan azamat» dep
jürgenderdiñ köbi adastı. Artınan durıs jol taba almay, tağı
qinaldıq...
— Bürkit, sen qazaq intelligentsiyäsınıñ osı tötenşe auır jolı
turalı kitap jazuıñ kerek.
— Şirkin-ay, jaza alsam sol bir kitaptı!.. Öziñ de bilesiñ ğoy, bul —
meniñ köpten bergi armanım... Endi mine...
— «Endi mine...» dep neni aytasıñ?
— Seniñ tañdağanıñ da bir durıs adam bolmadı ğoy, Olya... Qayda barsa
aldınan «qorqıttıñ körin» köretin bir sarı uayımşıl janğa nege
şıqtıñ?.. Aqın bitkenniñ bəri osınday ma, əlde tek men ğana osındaymın
ba?.. Joq tek men osınday sekildimin... Qöñilime tittey küdik tüsse, bükil
boyımdağı darınım sualıp qalğanday sezinem. Öziñ bilesiñ ğoy, men az
şatısqam joq. Keşe bolşevikterdiñ sözine müldem senbedim. Al bügin
sol qatemdi tüsinip, qalğan ömirimdi halqımmen birge ötkizeyin dep şın
jüregimmen jaña jolğa şığıp edim, körip tursıñ ğoy, köñilime tağı da
qara tün ornay bastadı. Tağı da eş nərsege tüsinbey şatısuğa aynaldım.
Bürkit toqtap qaldı, janına jaqın kelgen Olga Pavlovna:
— Sondıqtan da, Bürkit, sağan jazu kerek,— dedi,— jürektegi zil
közdegi jaspen teñ, tögip-tögip almasañ, köñiliñ jeñildenbeydi...
— Sonda neni jazuım kerek? Qay jaqqa qarasan da, ğajayıp tabısqa
közin tüsedi. Anau Qarağandı, Embi, Jezqazğan... Adam aytıp jetkize almas
tabıs! Halıqtıñ qayrattı eñbeginiñ nətijesi! Al sonımen qatar, künde
«halıq jauı» bolıp ustalğan azamat... Bul bir jalpı intelligentsiyä
ataulığa, əsirese jaña qıltanaqtap köktep, köterilip kele jatqan qazaq
intelligentsiyäsına tötenşe nəubet boldı... Nege bılay? Tüsinbeymin...
Qarajan sekildilerdiñ sazayın tartqanı sauap. Al tipti keyde... Tünde on
üşinşi pəterde turatın qart arheolog Pavel Dimitrieviçti əketti. Men
terezeden körip turdım. «Bul şaldıñ qanday jazığı bar?» dep surauğa
batılım barmadı... Neden qorıqtım? Bireu atıp tastaydı dep seskendim
be? Joq, Olya, men ajaldan qorıqpaymın. Adal is üşin, keudemdi oqqa
tosuğa barmın. Al tünde...— Bürkit kenet üydi kezip jüre bastadı,—
ayağımdı attauğa qudiretim jetpedi. Nege? Munday ruhani küyzeliske
uşırağan qazir jalğız men emes... Bürkitti men jaqsı bilemin. Dəl munday
jağdayda jürip, qanday şığarma jaza alasıñ? Jazğan künde ol qanday
bolıp şığadı?.. Şın jürekten tumağan şığarma düniege şala-jansar
kelgen bala tərizdi, uzaq ömir süre almaydı. Onday tuındı kimge kerek?
Bürkit tağı da ündemey qaldı. Olga da til qatpadı. Bular osılay üntünsiz uzaq turdı.
— Şay qoyayınşı,— dedi əlden uaqıtta barıp Olga Pavlovna.
Ol auız üyge şığıp ketip, azdan keyin qayta oraldı.
— Bügingi gazetter...
Bürkit sılbır qimıldap, gazetterdi qaray bastadı. As üyde primus
jağıp jürgen Olga Pavlovna kenet Bürkittiñ stoldı qolımen tars etkizip
urıp qalıp, «Ayuan!» degen qattı dauısın estidi. Əyeli jügirip üyge
qayta kirdi.
Bürkittiñ qolında gazet, jüzi aşudan qara küreñdenip ketken, ne isterin
bilmegen adamday, kitap şkafına süyenip tur. Közinde ülken qayğı...
— Kördiñ be mına maqalanı?—dedi ol əyeli kirgennen keyin gazetti
körsetip.— Netken qan şelek jan edi mına Jolıbekov!..
— Jolıbekovıñ kim? Əneugüngi jinalısta sağan qarsı şıqqan qara
sür jigit pe? Ne jazıptı?
— İə, sol. Köringendi «halıq jauı» dep ölkelik gazet betine künde bir
maqala jazadı. Mine «Qarajan Aybasovtıñ auız jalası» dep, meni de
jazıp qoyıptı. Qarajan ustalğanda, bul nege qaldı deydi...
— Sonda seniñ ornıña egin ekpek pe?
— Qazirgi jağday ösek-ayañğa, pəle-jalağa jol berip turğan joq pa?
Qastasqan öşin alar, köre almağan qaqpan qurar auır kün tudı ğoy.
Bireudiñ köz jası arqılı eziniñ osu jolın közdeytinder de az emes.
Jolıbekov ta sonıñ biri. Kör de tur, ol jaqında öziniñ direktorın
qurtıp, sonıñ ornına otıradı...
Biraq bir küni bolmasa bir küni qara jüzdiligi betine basılmay ma? Sonı
da oylamağanı ma onıñ? İə, solay sekildi. Demek sende ne şaruası bar?
Sen direktor emessiñ ğoy?.. Joq, Bürkit, munday pəleden tez qutılu üşin
sen qazir baruıñ kerek.
— Qayda? Kimge?
— Ölkelik partiyä komitetine, ne bolmasa işki ister halıq
komissariatındağı Sergey Stepanoviçqa... Ol seni jaqsı biledi ğoy.
— Mınanday maqaladan keyin, ölkelik partiyä komiteti ne men ne
betimmen baram? Men sekildi keşegi ultşıl, partiyäda joq janmen kim
söylesedi? Joq, men onda barmaymın. Barğanmen, eşteñe şıqpaydı.—
Bürkit aqırın uhledi.— Sergey Stepanoviçqa jolığuğa bolar edi, biraq ol
köpten beri auru körinedi.
Sergey Stepanoviç Gavrilov Aqşatır qalasında Hasenniñ ötinişi
boyınşa Bürkitti abaqtıdan bosatqan kisi, qazir ol Qazaqstan işki ister
halıq komissarınıñ orınbasarı. Almatığa köşip kelgenine eki jıldan
asqan. Bürkitti birneşe ret üyine şaqırıp, özi de bir-eki ret onıñ üyinde
bolğan. Aqınmen öte dostasıp ketken. Keşe Bürkit tergeuşige jauap berip
şıqqannan keyin, Gavrilovtıñ qabıldau bölmesine barğan. Onıñ auırıp
işki ister halıq komissariatınıñ auruhanasında jatqanın estip, üyge
renjip qaytqan. Auruhanağa barıp, jurt közinşe jolığuğa, qaralı bolıp
jürgendikten, batılı jetpegen. Bir kesirim tier dep te seskengen.
Bürkit keşe özin tergeuşi şaqırğanın Olga Pavlovnağa aytpağan edi.
Bəribir qolınan ne keledi, əli meni ustar-ustaması belgisiz ğoy, küni burın
nesine şoşıtam dep oylağan. Sondıqtan da Olga Pavlovna eriniñ nege
munşa tüñile qalğanın tolıq tüsinip turğan joq. Ol mına jala maqaladan
qutılatın jol bar dep oylaydı. «Ədilet» degen sözge imanıñday senedi.
Al Bürkit bolsa, bul maqalanıñ jay maqala emes ekenin birden uqtı.
Moynına qıl arqannıñ tüskeli turğanın endi əbden tüsindi. Söytse de,
Olga Pavlovnanı küni burın qamıqtırmayın degen nietpen:
— Köringen bılşılğa köñil bölip qaytemiz, Oleçka?— dedi külimsirey
qarap.— Aqqa qara jaqqanmen, dım da şıqpaydı... Odan da şayıñdı
dayındaşı, baspahanağa baruım kerek edi.
— Qazir...
Osı kezde auız üyge uyqısınan oyanğan Zurə şıqtı.
Kün sayın Hanşayımğa uqsay tüsken. Minezi de şeşesiniñ jas
kezindegisindey erke şoljañ. Ol bölmesinen şığa jügirip kep Olga men
Bürkitti quşaqtap kezek-kezek süydi.
— Papa,— dedi eki közi kenet jaynay tüsip,— keşe men klasta öleñ
ayttım, muğalim apay mağan bes qoydı.
— Qanday öleñ ayttıñ, qalqam?
— Seniñ öleñiñdi. «Besik jırı» degen ana kitaptıñ işinde bar. Ənin
özim şığardım.
— Qoyşı?!.
— Nanbasañ tıñdaşı... Apam da əli estigen joq. Ekeuiñ de tıñdañdar...
Qazir men aytıp beremin.
Zurə əke-şeşesin qoldarınan jetektep, öziniñ bölmesine alıp bardı,
ülken qara küysandıqtıñ pernelerin eki qolımen birdey basıp, kişkentay
kümis qoñırauday sıñğırlağan dauısımen öleñdi şırqap qoya berdi:
Uyıqtaşı, qalqam, uyıqtay ğoy,
Emdiñ ğoy apañ emşegin.
Uyıqtaşı endi uyıqtay ğoy,
Uildemey, tentegim...
Balbırap jılı jatsın dep,
Jabayın qımtap körpeñdi.
Uyqığa tətti batsın dep,
Terbeteyin erkemdi!..
Bürkit tağı quandı. Sol minutta ol Zurəni öleñ-küyge köbirek
əuestendirip, özine jeke muğalim əpermek bop şeşti.
Şayların işip bolıp, Bürkit qızın mektepke aparıp saldı da, baspağa
barıp öziniñ aqırğı şıqqalı jatqan kitaptarınıñ jaña ğana basılın
bitken betterin alıp, üyine qayttı. Köñili səl köterile tüsti. Kitabın
toqtatpağandarına qarağanda, Bürkitke eşkim timeytin tərizdi... Osı
sağattan bastap sarı auruday sozılğan künder öte bastadı. «Kerek
bolsañız, tağı da şaqırarmın» degen əneugi tergeuşiden eş derek
bolmadı. Ne ol «endi siz bossız» degen habar bermedi. Jalğanda
keleşegiñe köziñ jetpey, küpti boludan jaman ne bar, Bürkit əbden jüdep
ketti. Üyiniñ janına maşina kelip toqtay qalsa da, «meni əketuge kelgen
eken» dep, tün uyqısınan şoşıp oyanatındı şığardı. Audarıp jatqan
jumısı da önbedi. Qayğılı qaterli sezimge bulıqqan, «qaşan əketedi» dep
sekem alğan köñilden ne şıqsın, alğa basqan ayağı keyin ketip, Bürkit kür
iştey tunşığıp jüre berdi...
Küyeuiniñ munday jağdayın kergen Olga Pavlovna da ne isteuge bilmey
əbden dağdardı. Onıñ da köñiline «Bürkitke şın times pe eken?» degen bir
qauipti kümən payda boldı. Qoldan keler dərmen joq, bu da artın kütip,
jan küyigin sabırlıqqa jeñgizuge tırıstı.
Əneugüni Mərukey sılanıp-taranıp tergeuşige tekke kelmegen eken,
tap tartısına «qırağı» jas jigit mahabbatqa kelgende suday soqır bolıp
şıqtı, köp keşikpey Mərukeydey sulu əyelge üylengenin ezi de bilmey
qaldı. Bürkittiñ isin «tekserip» bolıp, onı ustauğa arnalğam bar
materialın halıq komissarına bergen künniñ erteñine, «halıq jauınıñ»
əyeline üylengeni üşin jumıstan bosatıldı.
Halıq komissarı Bürkittiñ isin öziniñ orınbasarı Gavrilovna jiberdi.
Soñınan qadağalap otırğan tergeuşisi joq is Sergey Stepanoviç
auruhanadan şıqqanşa jatıp qaldı. Bul kezde Qarajan da öziniñ jazasın
alıp, sonau qiır künşığısqa aydalıp ketti. Bürkitke endi eşkim tüyile
qoymadı. Mine osı kezde Gavrilov ta auruhanadan şıqtı. Bürkit üyine
barıp jolığıp, onımen uzaq söylesti.
...Işki ister Halıq Komissarı orınbasarınıñ auızğı qabıldau
bölmesi. Şağın ğana stolda jası qırıqtar şamasındağı əyel maşinka
basıp otır. Qabıldau bölmesi men kabinetti jılıtatın orasan ülken
peş qabırğağa qabısıp, töbege tireledi.
Qabıldau bölmesine Halıq Komissariatınıñ orınbasarı Gavrilov
kep kirdi. Auruınan böten, sirə, isi de qiın bolu kerek, jüzi solğın, əbden
jüdep ketken.
— Səlemetpisiz, Polina Gavrilovna!
— Oy, esensiz be, Sergey Stepanoviç... Kirgeniñizdi de abaylamay
qalıppın... Sauığıp şığuıñızben quttıqtaymın.
— Rahmet.
— Əli de emdelip jata turmadıñız ba?
— Tort ay boyı döñbekşidim. Jeter. Sar jurt bolğan eski jara, Budan
artıq. jata beruge bolmaydı. Jumıs bastan asıp jatır... Polina
Gavrilovna, mağan kelgen hat-habar bar ma?
— Az da bolsa bar. Siz joq, bolğan soñ, kelgen habar-oşardıñ bərin
dereu bölim-bölimge taratıp berem. Sizdiñ emhanadan şığatınıñızdı
estisimen keybir jekelegen isterdi bölek saqtap jür edim.
— Raqmet... Mağan əkele qoyıñızşı solardı.
Sergey Stepanoviç kabinetine ötken kezde, sekretar əyel seyfti aşıp,
qağazdardı ala bastadı.
Sergey Stepanoviç stol janına barıp otıra bergen kezde sekretar
əyel kep kirdi, qolında şağın ğana bir top is qağazı. Solardıñ üstiñgi
jağında bir kitapşa bar. Sergey Stepanoviç tañğajayıp «dokumentke»
tünere qaradı.
— Mağan saqtap qoyğan bul özi qanday kitap?
— Öleñder.
— Öleñder deysiz be? Bizge qaşannan beri jır jiberetin bolğan?
— Sizge dep halıq komissarınıñ özinen kep tüsti. Aqın Bürkit
Küntuarovtıñ isi. Işinde ayıptau qorıtındısı da bar.
Sergey Stepanoviç isti qolına aldı. Işinde Bürkittiñ burınğı kezde
ultşıldıqpen jazğan öleñderimen birge Hasen tiri kezde şıqqan alğaşqı
kitabı da bar. Tergeuşi ayıptau qorıtındısın mıqtap jazıptı. Köbine
Qarajannıñ sözine süyenipti. Halıq Komissarı orınbasarınıñ öñi
surlana qaldı.
— Prokuror buğan ne depti?—dedi ol az-kem ünsiz turğannan keyin.
Sekretar əyel bir top qağazdıñ joğarğı jağındağısın alıp,
dokumentke köz jügirtti.
— Tutqınğa alınıp, jauapqa tartıluına qarsılığım joq depti.
— Solay deñiz? Qarap köreyinşi!
Sergey Stepanoviç aldındağı isti tağı da bir şolıp ötti.
— Bürkit tamaşa jigit. Men ol jöninde qatelespegen ekem. Al
Qarajannıñ mına körsetui... jala. Eger bul is menen böten kisiniñ qolına
tüsse...
Ol isti tağıda qolına aldı da, tergeuşiniñ qorıtındısınıñ üstine
«Durıs tekserilmegen. Bürkit durıs adam. Is qısqartılsın» dep jazdı da,
qol qoydı.
— Munıñız ne, Sergey Stepanoviç?
— Polina Gavrilovna, siz ekeumiz qızmettes bolğanımızğa qanşa
uaqıt ötti.
— Toğız jılday...
— Sondıqtan da men sizge senuge dağdılanğam. Menimşe, siz 1924
jıldan partiyä müşesi bolsañız kerek?
— İə, on üş jıldan astı. Lenin uranımen ündes kelem.
— Al meniñ partiyä qatarına ötkenime şirek ğasır. Revolyutsiyäğa anıq,
duşpan, qasköy jaularğa qarsı kürestiñ mən-jayın köpten biletin de
siyäqtı edim, sol küresti jürgizip kele jatqan çekisterdiñ birimin dep
bilemin. Söyte tura qazirgi qimılımızda men tüsinbeytin jaylar bar-au
dep oylaymın. Basında oñınan turğan jel bara-bara düley dauılğa
aynalıp, azalı nasırğa şapqanday körinedi. Osı surapıl astan-kesten
işinde bireuler lauazımğa köl sozdı, bireuler bir-birinen öş aludıñ
jolına tüsti, al endi bireuler şübəlanu auruına şaldıqtı. Sonıñ aqırı
burqırağan arız, tau-töbe jala-pəle jazuğa əkep soqqan türi bar.
Bayqaysız ba?
Polina Gavrilovna tıñdaptı da qaptı.
— Solay bolğanda tım bolmasa mundağı bizder, ömiri partiyä jolın
ayaqqa taptamaytın çekister, bir jağınan, burınğışa jauğa meyrimsiz,
ımırasız bolayıq, ekinşi jağınan, anıq adal jandarğa jabılğan
jalanı tani bileyik; revolyutsiyä ardageri Feliks Edmundoviçtiñ ösieti
solay edi ğoy. Kəne, tağı qanday is bar? Beriñiz!..
Sergey Stepanoviç ornına otırdı da, kezekti isti qaray bastadı. Mine,
ol qağazdan köz qiığın audarıp, əli de türegep turğan sekretar əyelge
qaradı.
— Siz nege türegep tursız, otırıñız...
Ol Polina Gavrilovnağa jumsaq orındıqtı nusqap, özi tağı da
aldındağı qağazğa ijdihattana üñildi.
Erteñine Sergey Stepanoviç Bürkitti şaqırıp alıp, büginnen bastap
onıñ bos ekenin, istiñ qısqartılğanın ayttı. Quanğanınan Bürkit üyden
qalay şıqqanın da bilmey qaldı. Biraq onıñ bul quanışı uzaqqa
barmadı. Kenet jüregi uday aşıp, közine jas keldi. Öziniñ isi
qısqartılğannan on kün ötkennen keyin, ol Sergey Stepanoviçtıñ
ustalğanın estidi. «Halıq jauı» degen söz keybireuge kür tağılğan jala;
ekenine Bürkittiñ közi endi anıq jetti. Biraq qoldan keler amal joq, kür
küyingen; üstine küyine tüsti. Eger Bürkit Gavrilov ne üşin ustalğanın
bilse, qazirgi küyinui tipti oyınşıq bolıp qalar edi. Tek əyteuir bilgen
joq.
Al Sergey Stepanoviçtıñ ustaluına sebep bolğannıñ biri Bürkittiñ isi
edi. Meni körsetken Bürkit dep qate tüsingen Qarajan sonau künşığısqa
aydalıp bara jatıp, aqınnıñ aman qalğanın estigen. Öştesken jau
ayanıp qalmadı. Bürkit üstinen arız üstine arız jazdı. Bir qağazında
Gavrilovtıñ onı Aqşatır qalasında bir ret tutqınnan bosatqanın ayta
kelip, öziniñ tergeuşige bergen jauabına qosa, Sergey Stepanoviçtıñ
Bürkittiñ isin qısqartqan küni Almatığa kelip tüsken. Bürkit pen
Gavrilovtıñ bir tilektegi adam ekeni endi eşkimdi. de kümandandırmağan.
Oğan Gavrilovtıñ basqa da «halıq jaularına jeñil qarağan» isteri
qosılıp, ol on jılğa sottaldı. Al Bürkit Küntuarov jöninde jañadan
tergeuşi tağayındalıp, isi qayta qaraluğa uyğarıldı.
Biraq osı kezde Ortalıq partiyä komitetiniñ fevral mart Plenumınıñ
qaulısı şığıp ülgirip, Bürkittiñ isi endi birjolata qısqartıldı.
Bunıñ birin de aqın bilgen joq. Qaralı köñilin qaytsem aşamın dep,
Bürkit qaytadan qalamın qolğa aldı.
V
Bürkittiñ basınan ötken soñğı üş jıl on jılğa tatırlıq boldı. Ol
osı bir qızıq ta, qiın da kezeñde halqınıñ jaña ömirine öziniñ ülesin
qosamın dep neler tündi uyqısız ötkizdi, aylap üyinen şıqpay kitap
jazdı. Bürkittiñ bağına bul mezgilde Olga balalar baqşasına
tərbieleuşi bolıp qızmetke kirip, endi ol az uaqıtqa qannen-qapersiz
ədebietpen şuğıldanuına mümkindik aldı.
Aqınnıñ bul kezde jazğan dastan, pesa, povesterinde jaña bir küy,
jaña bir arman bardı. Onıñ halqımmen birge bolsam degen tilegi endi
jurtşılıqqa ayqın estile bastadı.
Demek, adasıp kelip üyirin tapqan darın iesiniñ bul kezeñi əli de bolsa
izdenu kezeñi edi.
Söytip jürgende Ulı Otan soğısı bastaldı. Tasığan suday qarqındap,
jutuğa kele jatqan ajdahaday, aranın aşa umtılğan sonau jau nieti
aqınnıñ da janın türşiktirdi. Ol birden endi jeke adamnıñ tağdırı
emes, bükil Otan tağdırı, halıqtar tağdırı sın sağatta turğanın tüsindi.
Darın dariyäsı qayta tolqıdı. Bürkit qolına nayza ornına qalam aldı,
jauğa oqtap ötkir söz attı. Jalındı aqınnıñ bul kezde jazğan dastanı
da, ötkir ündi maqalaları da halqın erlikke, jauğa qarsı şabuılğa
şaqırdı.
Soğıs bastalısımen, Bürkit qaharman jerlesteri jayında kitap jazbaq
bop, Leningradqa keldi. Ərbir adam qımbat sonau bir qırıq birinşi
jıldıñ küzinde oğan kerek jumıs tez tabıldı. Soltüstik maydannıñ
sayasi Basqarması Bürkitti öziniñ qaramağındağı soğıs gazetiniñ tilşisi
etip bekitti.
Bürkit osı qızmette Şaulaydan bastap Leningradqa deyin şegindi.
Biraq qolındağı qalamın mıltıqtap berik ustadı. Köp ulttı sovet
əskeriniñ erligin öz közimen kördi. Özi de suarılğan kök qurıştay, jauğa
degen kekke şınığıp, əbden mızğımas tas jürek er bolıp aldı.
Söytip jürgende Stalingrad tübindegi ayqasta nemis faşist
basqınşılarınıñ jeñilgen qıstıñ köktemi şıqtı. Qazir Bürkit jeñil
maşinamen, gazet tapsırması boyınşa, Leningrad tübindegi bir bekinis
derevnyağa kele jattı. Keşki mezgil. Jaqında ğana osı arada soğıs bolıp
etken. Qirağan tanki, zeñbirekter. Bıt-şıt bolğan samolet sınıqtarı.
Snaryad, bombı tüsip küli kökke uşqan, mıjıraya qulağan üyler,
keybireuleriniñ orındarında tek qirağan peşteri ğana qalğan. Jer men
kök əlem-tapırıq, astan-kesteñ. Tamırımen qoparılıp qulağan qarağay,
emen, bir tal şöbi qalmay küyip ketken toğaylı alañdar, əlem bitken qara
quyqalana örtengen nağız bir dünieni dozaq otına ustap üytip alğanday...
Biraq, osınşama jan türşiger türsiz əlemde köz toqtatarlıq oydımoydım jasıl şöpter de körinedi. Köktemniñ atı köktem emes pe, keşe ğana
soğıs jalını şarpıp ötken keybir alañda jasıl kögal du ete qalğan.
Bürkittiñ esine osıdan on bes jılday burın etken bir suret tüsip ketti.
Onda da osınday örtengen dala bolatın. Onda da dəl qazirgidey köñili
əlem-tapırıq edi. Sol jolı edi ğoy öziniñ alğaşqı ret tayaq jegeni. Sol
jolı edi ğoy Erkebulan men Nurjamaldan ayırılın, ömirde jazılmastay
jaralı bolıp qalağa qaytqanı. Biraq umıtılmaytın qayğı joq dep halıq
beker aytpaydı eken, ol qayğı da umıtılğan joq pa, mına qayğı da
umıtılar, Erkebulan men Nurjamal örtengen tübektey, kelesi jılı bul
aranı da jasıl şalğın, qızıldı-jasıldı bəyşeşek gül jabar.
Jürektegi jara jazılıp, kezde quanış səulesi de oynar, jamandıq
körgen tüs sekildi, umıtılar, kün öter, ay öter, jıl öter, körgen qiyänat,
zorlıq, qiındıq — bəri de esten şığar. Adam balası keşirimpaz keledi
ğoy, bərin de keşirer, bərin de umıtuğa tırısar. Osınday oyda kele
jatqan Bürkit bir şağın toğaydı janay ete bergende, maşina aydap kele
jatqan jas əskerge kenet:
— Toqta!—dep əmir etti.
Maşina toqtağanşa bolğan joq. Bürkit sekirip jerge tüsip, jügirip
toğay şetine bardı.Maşina aydauşı avtomatın qolına alıp janına
kelgende, közinde jası möltildep, juandau bitken qayıñ basına qarap
turğan mayor tilşini kerdi. Əsker jigit te joğarı qaradı da, tüsi buzılıp,
səl keyin şegindi.
— Ayuandar!—dedi maşina aydauşı aqırın kübirley söylep.
Qayıñ butağına asulı orıstıñ segiz-toğız jasar balası tur. Üstindegi
kiimi alba-julba, jalañ ayaq, köpten beri alınbağan uzın sarğılt şaşı
uyısa jağasına tüsken. Kögildir közi şarasınan şığa, nağız bir kök
şını tərizdi tapjılmay qatıp qalğan. Balanıñ asulı turğan beynesinde
«Ne jazığım bar edi?» degendey bir ayanış qalıp seziledi. Moynına
baylağan üyeñki taqtayda «partizan» degen jazu bar.
Jaña buzıla bastağan balanıñ denesin Bürkit pen jas əsker ağaştan
şeşip alıp, sol qayıñnıñ tübine qabir qazıp, şamaları kelgenşe
qurmettep qoydı. Ekeuinde de ün joq. Maşinalarına mindi. Oydım-oydım
toğaylı jolsız jazıq ken dalada jürip keledi. Key jerlerde tipti qar da
ketpegen, qırqanıñ soltüstik jaqtarın tegis alıp, appaq bop tutasıp
jatır. Bürkit qalıñ oyda. «Joq, joq,— deydi ol kenet özinen-özi qızına
söylep,— bunı umıtuğa bolmaydı! Bul — Erkebulan men Nurjamaldı
öltirgen özimşil Jabağı baydıñ döreki qandı namısı emes, bul bükil
adam balasın quldıqqa aynaldırğısı kelgen qan işer toptıñ jan ayamas
şabuılı. Sondıqtan da olar balanı da, kempir-şaldı da müsirkemeydi,
kimde-kim köngisi kelmese, jañağı nərestedey ağaşqa asadı, otqa örteydi.
Bulardıñ bügingisin umıtu — öziñniñ erteñiñdi umıtu».
Bürkit köñili alay-tüley. Onıñ köz aldında əlgi asılğan bala əli tur.
Nağız öz balasınday, kökireginen, oy-sanasınan bir şıqpaydı. Sol
balanıñ jazıqsız tögilgen qanı üşin Bürkit öz qanın ayamauğa bar,
öştesken jauımen jekpe-jekke şığuğa dayın.
Bürkit bir sətte osı ədiletti jolğa qalay tüskenin oylay qaldı. «İə, iə,
— dedi ol tağı da kübirley söylep.— Der kezinde burıldım. Köp raqmet
sağan, Hasen, Gavrilov, halqım... Eger sender bolmasañdar, ne bolar edi
meniñ künim?.. Bügin qay jaqta jürer edim? Gitler qur ğana öziniñ qarujarağına sendi me? Ol qarsı jağınıñ arasında ala auızdıq, senimsizdik
tuğızıp, onıñ küşin osaldatam dep oylağan joq pa? Söytip jeñiske jetudi
maqsat etti emes pe?
Ərine, senimsizdik ideyä jağınan berik emes adamdardan şığadı. Osı
uaqıtqa deyin durıs jolğa tüse almasam ne bolar edim? Əkpar men
Qarajannıñ jolın quşar edim... İə, onda men dəl bügingidey özimdi-özim
taba almas edim...»
Maşina soltüstikke qaray jürgen sayın, kün suıta bastadı, qar da
qalıñday tüsti. Sirə, aldıñğı şep jaqındap qalğan bolu kerek, auıq-auıq
atılğan zeñbirek dauısı jiirek estile bastadı. Maydanğa bara jatqan
saptar da jii kezdese tüsti. Tün ortası bola Bürkitter özderi bet alğan
bekinis punktine kelip ketti. Bul jerde bir top er jürek qazaq jigitteri bar
dep estigen. Gazet solar jayında maqala jazuğa jibergen. Bürkit tünde
batalon ştabında qonıp qaldı da, tañerteñ qasına aqsarı kapitan
jigitti ertip, dalağa şıqtı.
Aspan aşıq. Şağırmaq tañ. Jalt-jult etken kümistey qar üstinde
kölbeñ-kölbeñ etken köleñkeler. Töñirektiñ bərin əli kete qoymağan qar
basıp jatsa da, auada köñildi köktem jeli esip tur... Artilleriyä
atqılağannan keyin qulaqqa urğan tanaday tınıştıq ornağan.
Taqau aradan şañq etken temir şınılı estilip, qardı şıqırlata
basqan jüris tına qaldı...
Mine, bul qorğanıs şebiniñ aldınğı okobı. Eki pulemet üyäsı atqıştar
ornına muqiyät ornatılğan. Olarğa juıq jerde, okop qabırğasınan
söreler qazılıp jasalğan. Onda soldattardıñ onı-munıları jatır.
Kapitan Bürkitti qazılğan jer arqılı okoptan keyin qaray erte şığıp,
örtengen börenemen jabılğan jertölege apardı, odan qazaqtıñ bir halıq
əniniñ əuezi estildi.
— Temekileriñdi tarta beriñder,— dedi kapitan özi kelgende qalşiıp
tura qalğan okoptağı soldattarğa:
— Sau-səlemetsizder me, inişekterim... jağdaylarıñız qalay?— dedi
Bürkit soldattarğa qarap.
— Raqmet. Jağday jaman emes. Stalingradtağı jeñis şabuılınan
keyin köñildi bop turmız.
Bürkit jan-jağına qarap küldi.
— Jaqsılap ornalasqan ekensizder. Tastap ketuge qinalmaysızdar ma?
— Keyin şegingende, ərine, qinalamız, al biz endi alğa, alğa
tartpaqpız, alğa!
Bürkittiñ kim ekenin bilgen jastar iin tirese aqındı qorşap aldı.
Ananı-mınanı surap, bosatar emes. Bürkit te suñğaq boylı, kelbetti qazaq
soldattarına suqtana qarap:
— Özderiñ qay jerdikisiñder?— dedi.
— Ertis boyınan,— qara torı soldat jauap berdi.— Estuiñiz bar ma,
Təkejan degen qartımız bar, bərimiz sonıñ auılınanbız...
Bürkit quanıp qaldı. «Rizamın, qartım, tülekteriñdi durıstap-aq
dayındağan ekensiñ?»
Bürkit ilgerige boy soza qaradı. Onıñ köz aldında or jerde oydımoydım toğay qarañdap, kök jiekpen astasqan ormandı bel, belesti alqap
jattı. Okoptan bir şaqırımday qaşıqtıqta tastan soğılğan üydiñ
tamtığı körinip, əride, orman tusında şağın derevnyanıñ töbeleri des
berdi.
Isqıra ızıñdağan oq sıbısı estildi. Bürkit eñkeye qaldı...
— Abaylañız, joldas jazuşı,— dedi egde tartqan orıs soldatı.— Bul
arada, olardıñ Turımtayı joq, söytse de, saqtıqta qorlıq bolmas.
— Qaydağı Turımtay?— dedi Bürkit.
— Bizdiñ bir bala jigit... Balaqan, jazuşı joldasqa öziñniñ
vintovkañdı körsetşi.
— Söyt, körsete ğoy, körset, joldas Jumatov,— dep sözge kapitan
aralastı.
Zor deneli, aşıq-jarqın jüzdi jas qazaq alğa şıqtı. Ol dümi jırıqjırıq bolğan snayper vintovkasın Bürkitke usındı.
— Bir kezde añşı bolğansıñ-au öziñ, ə?—dedi Bürkit vintovkanı
aynaldıra qarap turıp.
— Əkem mergen adam,— dedi Turımtay.— Mıltıq atudı mağan da
üyretken...
— Sen de naşar añşı bolmağan siyäqtısıñ?
— Joq... Men añ aulaudı jek köretinmin. Qasqır bolmasa, basqasın atu
obal ğoy...
— Al munda şe?
— «Mundası» qalay?
Bürkit vintovkanıñ dümin körsetti.
— Munda men öz elimdi qorğap jürmin.
— Əz elimdi...— dep bayau qaytaladı Bürkit.
Bəri tına qaldı. Tek jertöleden bayau qalıqtağan qazaq əni estiledi.
— Turımtay, sen qay jerliksiñ?— dedi Bürkit.
— Tülkibastikimin.
Qazir Oñtüstik Qazaqstanda kün jılı. Barlıq jerde gülder şeşek
atuda ğoy...
Töñirekke köz jiberip, ünsiz turıstı olar. Tek ən ğana estiledi.
— Tamıljıtıp aytuın-ay əndi,— dedi Bürkit.
— Üyin sağınğan ğoy. Özi soğıs bastalardan bir apta burın ğana
üylenipti. Balası əkesiz ösip jatsa kerek. Eki jasta... Bıldırlap söylep,
jügirip jür ğoy, al əkesin əli körgen joq... Mümkin, jertölege kirersiz,
üyden kelgen kürt bar. Almatınıñ temekisi de joq emes. Munda qoy soyıp
bere almaymız. Al soğıs bitken soñ Tülkibasqa keliñiz. Onda, ərine,
balbırap pisken et qaşan da bolsa dayın...
— Raqmet, baram,— dep ezu tarttı Bürkit.— Soğıs bitsin.
Dəl osı kezde jertölege asığa eki jigit kirdi. Biri suñğaq boylı, juqa
öñdi, tegeuirindi. Ekinşisi eki urtına su toltırıp alğanday tompaq urttı,
törtbaq jas qazaq. Qoldarında ustağan avtomattarınan böten,
moyındarına ilip alğan dürbileri.
— Joldas leytenant, ruqsat etiñiz,— dedi.
— Söyle, Jaqıp.
Eki jigit aytayın degenderin qimağanday jat pişindi Bürkitke qaradı.
— Ayta beriñder,— dedi leytenant.— Bul kisi bizdiñ qonağımız...
Gazetten.
— Bizge jol bermey turğan altınşı belgidegi töbeşikter jerge kömip
tastağan tankiler sekildi. Öziñiz qarañızşı,— dedi əlgi soldat.
— Şın ba?
Bürkit pen leytenant sırtqa şıqtı. Soldattar meñzegen jaqqa
dürbimen qaray bastadı. Bürkittiñ qarsı aldında kişkentay qarlı orman.
Dünie jüzi aq teñbil. Töbede aq tañdaq seldir bulttar. Ağaş arasınan
durıstap qarasañ, oydım-oydım qara köleñke töbeşikter körinedi. Nağız
bir qar aralas topıraq üyilgen zirattar tərizdi. Dəl osı sətte bükil əlem
bitken de iesiz qalğan moladan ausayşı, ün-tünsiz.
— Qulaqqa urğan tanaday netken tınıştıq edi,—- dedi tañdanğan
Bürkit.
— Bul dauıl aldındağı tılsım ğoy. Keşe körseñiz, dal osı jerde
aqır zaman ornağan ba der ediñiz. Az şığınımız bolğan joq,— leytenant
şarşağan adamday sılbır söylep tur.— Bes künnen beri sonau bir nemis
bekinisin ala almay jan talasudamız,— dürbini közinen almağan qalpında
janındağı soldattarğa:—Ras kömilgen tankter,— dedi.
Dəl osı mezgilde jügirip janına bir soldat jetti.
— Joldas leytenant, jaña ğana ştabtan telefon soğıldı, 12.00-de
artilleriyä dayındığı, 12.20-da şabuıl,— dedi.
Leytenant ün-tünsiz qolındağı sağatına qaradı da, Bürkitti ertip keyin
jürdi.
...Jertöle işi kenet burınğıday köñildi bolmay qalğan. Tamıljığan ən
de estilmeydi, əzil-ospaq, dumandı külki de joq. Işi kenet küñgirt
tartqanday.
Tek asığa kiinip jatqan jurt. Bağzı bireuleri kiinip bolıp
avtomattarın tekserip, keybiri belderine granattarın tağıp jatır. Üy işi
sart-surt şapşañ qimıl, bayau şıqqan metall üni. Kenet əldekimniñ
«bügin fritsterdi qorğasınğa mıqtap toydırmasam bolmas» degen külkisi
estildi. Əldekim oğan «keşeden beri qarnı aşıp qaldı deysiñ be? Keşegi
toyğanınan əli de ıqılıq atıp jatqan şığar» dep qaljıñday
qoşemetteydi.
Leytenant jan-jağına umsına qarap tur. Kenet ol bağanağı «Təkejan
aulınıkimiz» degen tonınıñ sırtınan aq halat kigen qara torı jigitke
qarap:
— Jansay, dayınsıñ ba?— dedi.
Jigit sol qolındağı qızıl şüberek şiırşıqtala oralğan qısqalau
qurıq ağaştı körsetti.
— Dayınmın, leytenant joldas.
— Onda jönel! Tek küni burın oq şığarmauğa tırıs.
— Qup, leytenant joldas.
Jansay jertöleden şığa berdi. Leytenant Bürkittiñ eşteñege
tüsinbegenin sezip:
— Jau bekinisi bizdiñ eki polktıñ teñ ortasında tur. Qay polktıñ
soldattarı jau bekinisin burın alsa, basına qızıl tuın tigedi. Bul —
soldattar arasında erlik bəsekege arnalğan ədet... Bizdiñ rota bul jolı
birinşi bop jau şebine jetuge uəde bergen. Jansay sol tudı əketti.
— Munday iste ılği Jansay jüredi,— dep küñk ete qaldı bağanağı
Jaqıp degen Təkejan auılınıñ sarı jigiti,— bizge de kezek tier kün bar
ma eken, sirə osı...
Leytenant küldi.
— Jansay sekildi aylaker bolsañ, sağan əldeqaşan-aq kezek tier edi,
öziñnen kör qur erlikke süyengen.
Bürkit mırs etip küldi. «Erliktiñ de kesiri tiedi eken-au!» Dəl osı sətte
ol kepten beri maydandağı qazaq soldattarı jayında jazbaq bolıp oylap
jürgen romanınıñ atın taptı. «Təkejan auılınıñ jigitteri!» Ol tağı
jımıñ etti. «Qanday tamaşa at! Qart qıran uşırğan jas tülekter!.. Qar
jamılğan jalpaq dala... Jauğa şüyilgen jas qazaq».
Kenet onıñ oyın leytenant bölip jiberdi.
— Boldıñdar ma?—dedi dauıstap, söytti de əli de oyınan ayırıla
almay jaybaraqat turğan Bürkitke qarap::—Joldas jazuşı, ayqas
bastalmay turıp, sizge. keyin qaytuğa tura keledi.
— Sonda men qayda baruım kerek?
— Art jaqtağı ştabqa.
Bürkit sasıñqıray jauap berdi.
— Joq, leytenant joldas, siz ğafu etiñiz, men osı arada qaluım kerek.
Təkejan auılınıñ jigitteriniñ şabuılın öz közimmen köruge tiistimin...
— Kimniñ? Kimniñ deysiz?
— Təkejan qarttıñ,— leytenanttıñ Təkejannıñ kim ekenin bilmeytini
esine tüsip Bürkit ezu tarttı.— Qazaqstanda Təkejan degen belgili qart
bar... Sizdiñ soldattarıñızdıñ köbi sol qarttıñ aulınan. Men olar
turalı kitap jazbaqpın.
— Ə.;. ə!
— Sonda soğısta tek Şığıs Qazaqstan jigitteri ğana bolğanı ma...—
dep Turımtay ökpelegendey küñk ete qaldı.
— Nege?—Bürkit alpamsaday zor deneli Turımtaydıñ iığınan qaqtı.
— Bəriñdi de umıtpaymın.
Leytenant Bürkitti jaña körgendey tandana qaradı.
— Eñ bolmasa altı atarıñız da joq eken...
— Adam balasına qol köterip körgen emespin.
— Adam balası —öz aldına. Faşister adam balası emes. Olar nağız
jırtqıştar!..
Bürkit ne derin bilmey sasıp qaldı. «Rasında munım qalay, bükil
halıq qan işer jauımen jan qiıp ayqasıp jatqanda, men qolıma qan
juqtırmay ötpekpin? Tek qalam qayratım el-jurtımnıñ aldındağı
borışımdı öteu üşin jetkilikti töleuim be?» Kenet eki aldına keşe osı
maydanğa kele jatqanda kergen ağaşqa asulı turğan sarı şaştı jas bala
elestep ketti. Bürkittiñ mañdayınan ter burq ete qaldı. Boyın qajır
bilmes joyqın aşu biley jöneldi.
— Andağılardıñ bir-ekeuin mağan da beriñder,— dedi ol qolın sozıp,
leytenanttıñ belindegi granattardı körsetip.
Leytenant ün-tünsiz belinen qos granattı bosatıp aldı da, Bürkitke
usındı.
— Tek jauğa ğana laqtırıñız,—dedi əzildey, söytti de, qasında turğan
tompaq ürt jigitke:— Sabır, sen bügin şabuılğa qatınaspaysıñ, jazuşı
joldastıñ qasında bolasıñ.— Kenet ol Sabırğa tüksie qaradı,— bayqa,
bul kisini sau saqtauğa basıñmen jauap beresiñ,— dedi. Soldat birdeme
aytpaqşı bolıp kele jatır edi, leytenant qolın köterip renji qaradı.—
Jə, jə, bilem. «Fritsterden eşkimdi ala almay qalam» demeksiñ ğoy. Seniñ
upayıñdı özgemiz jibermeymiz. Jazuşı joldastıñ janında bolasıñ ğoy,
uəde me?
— Uəde, leytenant joldas...
— Sabırdıñ fritsterde erekşe öşi bar,— dedi leytenant Bürkitke küle
qarap,— keşe kezegi kelip aldıñğı şepke as əkele jatqanında botqa
bağına fritsterdiñ snaryadı tiip, bükil rota aş qaldı. Joldastarınıñ
aldında ayıptı,— soldattar külisip qaldı.— Sol ayıbın
joldastarınıñ aldında erlik istep jumaq edi, amal joq, bul jolı sizdi
qorğauğa qalıp tur.— Leytenant Bürkitke qayta qaradı,— sizden ötiniş,
keyin qaytqıñız kelmese, osı jertöle mañayınan alıs ketpeñiz. Oq
eşkimdi de tañdamaydı.
— Qup boladı.
Leytenant qolındağı sağatına köz tastadı da, dauıstap:
— Artilleriyälıq dayındıqqa. bes minut qaldı. Kəne, jigitter,
orındarıña barıñdar!
Soldattar topırlasa şığa bastadı.
Bürkit pen Sabır jertöleniñ dəl esik aldındağı okoptan orın aldı.
Aldarıñ bəri ap-ayqın körinedi. Kün joğarı köterilgen. Azıraq jel
turıp, betke əli de bolsa sap-salqın köktemniñ dımqıl əuenin aqırın
sipay uradı...
Kenet Sabır:
— Ağay, sizdiñ fotoapparatıñız bar ma?—dedi.
— Joq onı qaytesiñ?
— Qap! Üyge tiri fritsterdi tutqınğa alıp jatqan suretimdi jibereyin
dep edim.
Bürkit ündegen joq, işinen küldi de qoydı. «Bügin nemis soldattarın
tutqınğa alatındarına Sabırdıñ közi jetedi. Erlik isterin alıstağı
qurbı-qurdasına maqtan etpek. Ökinbe, Sabır, fotoapparatpen suretiñdi
tüsire almasam da, qalamımnıñ uşımen beyneñdi halqıña jetkizermin».
Bürkittiñ közi oylamağan jerden dəl qarsı aldında, qırqa etegindegi
ombı qardıñ üstinde, zeñbirektiñ auzı sekildi bolıp, qarayıp turğan
alaqanday eki nüktege tüsti. Okoptan jüz metrdey jerde, aq qar üstinde apayqın bolıp körinedi. Ar jağında üş jüz metrden jerde jau şebi...
— Anau ne?—dedi Bürkit əlgi qarayğan eki nükteni körsetip.
Sabır külip jiberdi.
— Jansaydıñ qos tabanı ğoy...
Bürkit te küldi. Sabır maydandas joldasın madaqtay jöneldi.
— Ol sonday qu... Jermen-jeksen bolıp, tek qarlı jerdi ğana qualay
jau şebine jılji beredi. Aq halatı aq qar üstinen jauğa bayqatpaydı.
Soñıra «uralap» jauıngerler şabuılğa şıqqanda, jau şebiniñ dəl
tumsığınan şığa keledi. Jelbiregen qızıl tudı körip bizdiñ jauıngerler
oğan jetkenşe asığadı, boylarına küş üstine küş qosıladı. Al jau
şebi dəl qasınan payda bolğan jalaudı körip, bizderdi kelip qalğan eken
dep sasıp qaladı, keyde okoptarın tastay qaşadı.
Bürkit Sabırdan birdemeni suramaq bolıp auzın aşa bergende, eñ
aldımen kün kürkiregendey bir surapıl qattı dıbıstar payda boldı da,
jer men kökti gürs-gürs etip tutasa şıqqan jaqın jerge qoyılğan
zeñbirekterdiñ üni böley jöneldi. Olarğa auqın-auqın atılğan alıstağı
auır gaubitsalardıñ kümpili qosıladı. Jan türşigerlik əlem-tapırıq
surapıl. Ənkür-məñkür jer betin gürzimen sabalap jatqanday, qarlı
topıraq burq-burq etigi kökke köterilip, juan-juan ağaştar şıbıqtay
aspanğa atılıp jatır. Bürkit osı surapıl üstine ornağan jau şebinen
közin almay tabılmay qalğan. Oğan dünie bitken dem ala almay tunşığıp
bara jatqanday. Jau şebi dəl osı kezde birjolata jer betinen joq bolıp
ketkendey. Jan-jağına köz tastap edi, okop bitkennen bükil soldattar
bastarın şığara qarap tur eken. Jüzderinde quanış. «Ura!» salıp
ayqaylağan dauıstar da estiledi. Keybireuleri kaskaların bastarınan
julıp alıp «Alaqaylap!» kökke laqtırıp jatır. Jaudı endi məñgi
qurtqanday, ayqara quşaqtasıp birin-biri quttıqtağandar da az emes.
— Munday ğajayıp burın bolğan emes.— Sabırdıñ eki közi ottay
jaynap ketken.— Jaraysıñ artillerister! Bəlem, fritster sazaylarıñdı
tarttıñdar ma!
Artilleriyä dayındığı bir mezette pışaqpen keskendey basıla qaldı.
Dəl sol minutta bizdiñ okoptıñ ər jerinen kökke kögildir raketalar
atıldı. Raketalardıñ uşqındarı kek jüzinde sönbey-aq komandirlardıñ:
«Alğa!» degen dauıstarı estildi.
Tosınnan asau özen bögetti buza jönelgendey, Bürkittiñ oñ jağınan, sol
jağınan, osı uaqıtqa deyin tınıp jatqan sonau kökjiekke deyin
sozılğan okop bitkennen qalıñ qol jau şebine qaray lap qoydı. «Uralap!»
ayqaylağan qaharman ünnen aua tınadı. Oğan tınbay atılğan avtomat,
mıltıq üni qosılğan. Şabuılğa şıqqan qaptağan qalıñ soldattar qanday
qamal bolsa da almay qoyar emes. Lek-legimen bir jatıp, bir turıp, biriniñ
soñınan biri köterilgen dauıldı küngi teñizdiñ burqırağan tolqını
tərizdi, alğa qaray umtılıp baradı. Buğan şıdar böget bolmas.
Osınau ğajayıp köriniske məz bolğan Bürkit özin-özi ustay almay:
— Qaraşı, Sabır, qanday aybındı küş!— dedi dauıstap,— Qazir-aq
jau şebiniñ kül-talqanın şığaradı!
Oğan eşkim jauap bermedi. Bürkit burılıp janına qarap edi, qasında
Sabır joq eken. Ol bağana alğaşqı «Ura!» şıqqanda-aq okoptan ata
jönelgen.
Bürkit basın qayta kötergende, avtomatın tarsıldata atıp oñ
jaqtarınan şabuılğa şıqqan Təkejan auılınıñ soldattarına qosılıp
jau şebine qaray jügirip bara jatqan Sabırdı kördi.
— Jaraysıñ, jigitim!—dedi
orındasañ osılay orında!

riza

bolıp

ketip.—

Tapsırmanı

Köp qarqını degen ulı küş, kimdi bolsa da asau ekpinimen birge ala
ketedi. Öz «küzetşisi» Sabırdı endi aldıñğı qatardağı şabuılşılarmen
birge kergen Bürkit okopta jalğız qaludı durıs körmedi, ne bolsa da,
jurtpen birge bolğısı keldi. Munday şeşimge qalay kelgenin özi de
bilmey qaldı. Oñ qolına budır qabırğalı döñgelek granattı qısa ustap
«Uralay!» ayqay salıp jau şebine jügirip bara jatqanın bir-aq sezdi.
Bürkittiñ de oyı Təkejan auılınıñ jigitterimen sın sağatta qatar bolu.
Ulı jeñiske tek qalamımen ğana emes, jauğa laqtırğan ajal terimen de
üles qosu.
Adamda qısılğanda payda bolatın jasırın küş boluı mümkin.
Özgelerden keyin qalmaymın dep jantalasa jügirgen Bürkit aldında jüz
metrdey jerde kele jatqan Sabırğa da jetip qaldı. Tek bir mezette
əldekimniñ:
— Jat!—dep zekire bergen buyrığın estidi. Buyrıqqa tüsindi me,
tüsinbedi me, jan-jağındağı soldattardıñ jer bauırlap jata bastağanın
körip, Bürkit te bir oypattağı qalıñ qarğa kümp etti. Sol sətte dəl
qasınan topıraqtı kekke kötere zeñbirektiñ oğınıñ, jarılğanın qulağı
şaldı. Kezinde jay oğınday jarq etip bir jarıq payda boldı da, söne
qaldı. Bürkit üstine qulap kele jatqan qalıñ topıraqtı körgende, eñ
aldımen oyına kelgeni—«şirkin-ay. Təkejan auılınıñ jigitteri
jayındağı kitabımdı jaza almay kettim-au» degen ökinişi, armanı boldı.
Kekke köterilgen qoyu topıraq üstine basa tüsti. Osı oqtıñ jarıluımen
qatar, bükil əlemge qaytadan aqır zaman tuğanday jer men kök alay-tüley
boldı da ketti. Bul jolı oq pen bombı nemister jağınan boradı. Nemis
bekinisterin sovet jauıngerleri birneşe künnen beri bosqa ala almay
jürmegen eken, ər ağaştıñ tübinen, ər jerge jermen-jeksen bolıp
bekitilgen tank-dzottan qorğasınmen birge ajal jaudı. Qiğaştay tüsken
pulemet oqtarı nağız bir jerdi sabaumen sabap jatqanday, topıraq aralas
qardı burq-burq etkizedi. Sovet artilleriyäsınıñ jiırma minuttıq
surapıl atısı, bolat pen beton kigen nemis bekinisin müldem qurtıp
jibere almağanı endi ayqın boldı.
Bürkittiñ azdan keyin esi kirip, közin aşqanda, eñ aldımen sezgeni tiri
qalğanı boldı. Eş jerine oq timegen eken, tek tarılğan snaryadtıñ aua
tolqını esin tandıra jerge qattı urğanın bildi. Ol səl qimılday, üstin
basqan qalıñ topıraqtan qozğala-qozğala bosatıp, basın səl köterip janjağına paradı. Jatqan ornı snaryad tüsip şuñqır bolıp qalğan jerdiñ
erneui eken. On jağı tömpeşik. Bul — snaryadtıñ qoparğan topırağı. Oñ
jaqtan tınbay atqan pulemettiñ oğınan Bürkitti sau saqtap turğan da osı
tömpeşik sekildi. Ər jerde qarğa jabısa jatqan soldattar. Keybireuleri
qaza tapqan. Jaralanğan soldattardıñ ıñırsığan üni emis-emis estiledi.
Oq borap tur. Jan-jağındağı alañnıñ qar men topırağın burq-burq
etkizedi. Bas köterter emes. Soğan qaramay, sovet jauıngerleri de jerge
jabısa tüsip, jau şebine qaray avtomattarınan oq jaudıruda. Betpe-bet
kelgen ajal. Qay jağı jeñbek. Bürkit endi bir qarağanında özinen elu metr
jerde, jau şebiniñ dəl tumsıq aldındağı jalpiyä sozılğan belestiñ
qarlı ıldiında şoqiyä otırğan aq halattı jauıngerdi kördi. Nağız bir
atıla jöneluge ıñğaylanğan or qoyan tərizdi. Janında jatqan uzın
qurıqtan onıñ Jansay ekenin Bürkit birden tanıdı. Tipti jau şebiniñ dəl
tübinde tur. Endi bir ırğısa, beles üstine şığa keletin. Biraq sol ırğu
oñayğa tüser emes. Jansaydıñ basınan asa borağan jau oğı. Bürkit endi
jan-jağındağı urıstı umıtıp ketkendey sonau jalğız jauıngerden
közin alar emes. Onıñ ol jerge qalay barıp qalğanın da tüsinbeydi. Osı
bir er jürek jauınger tiri qaladı ma, oğan da közi jetpeydi. Tek «budan əri
ne bolar eken» dep, Jansaydan közin almay qattı da qaldı. Oq əli borap
tur. Bir mezette on jaqtağı pulemetterdiñ bireui qaqalğan adamday
kürkildey tüsip tunşığa qaldı. Sol sekundte jarılğan granattardıñ
dausı estildi. Sirə pulemet Uyasına sovet jauıngerleri granat laqtırğan
sekildi. Osı bir bolmaşı tılsımdı kütkendey, dəl sol sekundte Jansay
beleske qaray ata jöneldi. Bürkit ar jağında ne bolğanın tağı tüsinbey
qaldı. Tek, közin aşıp-jumğanşa jau şebiniñ dəl ortasında beles
üstinde jelbiregen qızıl tudı kördi. Sol-aq eken qaytadan jer jara
guildegen, uralağan dauıstar estildi. Bağanadan beri əzer jatqan sovet
jauıngerleri sonau jelbiregen qızıl jalau magnitimenen tarta
jönelgendey, nağız bir böget buzğan tasqınday jau şebine qarsı lap
qoydı. Qaptap kele jatqan sovet soldattarı men dəl özderiniñ üstinde
jelbiregen qızıl tudı körip, faşister kenet sasıp qaldı. Keybireuleri
okoptarın tastay qaştı. Dəl sol sətte nemis şebin basa köktey sovet
jauıngerleri de jetti.
Beldesken ayqas şapşañ bitti. Jau jeñilip, birneşe künnen beri bet
qarattırmay turğan nemis bekinisi alındı. Keşke taman qaza tapqan
soldattardı jerlep bolğannan keyin, leytenant öziniñ jauıngerlerin tegis
jinap alıp, qatarğa turğızıp, san ulttı soldattarınıñ aldında
Bürkitke bağanağı nemis bekinisiniñ basına Jansay tikken qızıl tudı
berdi.
Bürkit jelbiregen jalaudı qolına alıp, oğan siyä qarındaşpen battita
asığıs jazılğan «Ulı Otanın qorğau üşin qan maydanğa er jürek ulqızın jibergen qadirli qazaq halqına Leningradtı qorğağan 131-şi
gvardiyälıq polkiniñ jauıngerlerinen eskertkiş» degen jazudı oqıp
şıqtı.
Neler qırşın jas qaza tapqan, taban tiresken ayqasta jau şebiniñ
üstine tigilgen, qabığı alınbağan jay qisıq qurıqqa baylanğan osınau
eski qızıl şüberek Bürkitke dünie jüzindegi en qımbattı zat bolıp
körindi. Ol kenet közine kelgen jastı bialayımen sürtip:
— Raqmet dostar,— dedi tolqi söylep.
Sol küni tünde, tar, ıstıq jertölede, sıqsiğan may şamnıñ qasında
otırıp, öziniñ maydanğa kelgennen beri armanı bolıp jürgen «Təkejan
auılınıñ jigitteri» romanın alğaşqı ret bastadı.
***
Arada köp jıl ötti. Qazaq oqığandarınıñ birazınıñ basında bolğan
adasu, tolqu, jol taba almay şatısu Bürkitti de az qinağan joq. Biraq
halıq pen partiyä bergen mümkinşilikti Bürkit aqtap şıqtı.
Bürkittiñ Almatıdağı kabineti. Töñiregi tola kitap. Edennen üydiñ
töbesine deyin jetetin kitap şkaftarı Solardıñ işinde Marks, Engels,
Leninniñ tomdarı da bar. Aşıq terezeniñ aldında, jazu stolında, Hasen
— Hanşayımğa aumay uqsağan Zurə otır.
Bürkittiñ öñi egde tartqan. Mañdayı qırtıstanıp, bet ajarına əjim
üymelegen. Şaşı da sirep, ağarğan. Tek közi ğana burınğışa jalındap
şoq şaşadı.
Stol üstinde aumağı qalıñ qoljazba jatır.
— Bul kitaptı jiırma jıl boyı jazdım,— dedi Bürkit bayau söylep—
Men bul eñbegimdi «Zamana perzentiniñ tabısuı» dep atadım. Meniñ aqıloy, asıl armanım da, ayağımdı şalıs basqan qate-kemşiligim de, bolaşaq
senimim de — bəri de osı qoljazbada. Endi kitabımnıñ da, öz ömirimniñ de
ükimin oquşılarımnan kütem.
— Men sizdiñ bul eñbegiñizdi de jurt quana qarsı alatınına senem...
— Solay oylaysıñ ba, qalqam? Olay bolsa, men tek men ömir sürmegen
jan ekenmin.
Bireu esik qağıp edi. Bürkit oğan:
— Kiriñiz,—dedi.
Üyge üstinde qırı sınbağan suday jaña qara kostyumı bar, tayaqqa
süyengen appaq quday kərtañ adam kirip keldi. Bul Gavrilov edi. Osıdan üş
ay burın sonau Qiır Şığıstan qaytqan. Bürkit Oñtüstik Qazaqstanğa
sayahatqa barar aldında, osıdan eki ay burın ekeui kezdesken. Bastarınan
ötkenderin aytıp bir kün, bir tün şer tarqatıp əñgimelesken.
— Sergey Stepanoviç!—dedi Bürkit orınan uşın türegep.
Ekeui quşaqtasa amandastı.
— Qaşan keldiñ oñtüstikten?— dedi Gavrilov quşağın jayıp.
— Bir jetidey bolıp qaldı.
— Sodan beri menimen habarlaspay jatqanıña jol bolsın?— Sergey
Stepanoviç küldi.— Qalay barıp qayttıñ? El-jurttıñ hali qalay eken?
Oy, nesin aytasız!—dedi Bürkit jaynay tüsip.— Gül jaynağan qazaq
dalası!.. Salınğan zavod-fabrikter. Sonau Qızılqumğa deyin sozılğan
jalpaq dalada qaptağan mal, qulpırğan bau-baqşa.— Bürkit tağı küldi,—
bir ğajabı, meniñ «Təkejan auılınıñ jigitteri», «Bolat mingen qazaq»
sekildi kitaptarım joq bir üy körmedim. Jazğanımdı oqitın elim barına
töbem kökke tigendey bop quanıp qayttım.
Gavrilov jımiyä küldi.
— Al «Auılım da joq, bauırım da joq» dep eñiregen kim edi?
Bürkit Sergey Stepanoviç qaljıñına aldımen tüsinbey, səl oylana
qaldı da, esine bayağı öziniñ jazğan öleñi tüsip ketip:
— Joq, joq, onımnıñ bəri qate eken! Auılım da köp, bauırım da köp
eken!— dedi şattana.
Dəl osı kezde üyge Olga Pavlovna kirdi. Birine-biri ğaşıq janday
qarama-qarsı quana qarap turğan Bürkit pen Gavrilovtı körip, bu da
jımiyä ezu tarttı.
— Eski dostar kezdesken eken ğoy,— dedi ol ananday jerde ün-tünsiz
otırğan Zurəğa qarap.— Zurə, dos bolsañ osılarday bol! Bulardıñ
dostığı orıs, qazaq halqınıñ buzılmas dostığı tərizdi məñgi berik, adal
dostıq.
Zurə qızıqqanday osınau bir ömirdiñ san qaterli ötkelinen talastartıspen qajımay ötken eki adamğa külimdey köz tastadı.