Qaterli ötkel

ADASQAN AQYN
JOL ÜSTINDEGI SERGELDEÑ
ÖMIR — JEÑIS
ADASQAN AQYN
BIRINŞI BÖLIM
I
Asau dariiä İertis baiau qozğalğan ğajaiyp aidahar tərizdi, tüsi suyq,
tolqyny sūrğylt... Qūmdy jağasynda i̇etektegi tau tasyndai şaşyrap,
qaiyñ men talğa bölengen ülken qala jatyr. Būl qalada birkelki i̇eşteñe de
joq, barlyğy sapyrylysyp ketken: üileri de, adamdary da, olardyñ
kiımderi de, düniege degen bağdarlary da. Köşe boilai salynğan Koşelev,
Strogonov, Sutiuşev sekildi bai saudagerlerdiñ temir şatyrly səndi
sarailarymen qatar, kooperativtiñ tastan qalağan sūrğylt dükenderi,
qazaq jataqtarynyñ toqal töbeli şym üileri tūr. Altyn aily meşitpen
būryştasa, jonğan taqtaidan istei salğan kinematograftyñ jaña kluby
ornalasqan. İersili-qarsyly ötip jatqan jūrt işinen jaman tymaq, tüie
jün dalbağai, ükili taqiiämen aiqara basqan jalpaq sary bylğary belbeuli
orys gülderi tögilgen qyzyl şəliler de közge tüsedi. Şekpen kigen auyl
qazağymen qatarlasa, iyğyn portupeiämen aiqara basqan jalpaq sary
bylğary belbeuli, orysşa «iungşturmovka» dep atalatyn jastardyñ
galifeli jasyl kostiumin kigen jigit ketip barady. Köşe boilai saldyra
jelgen qara faetondy, qoñyrauly jəmşikterdiñ par attarynyñ sənin
ədeii būzğysy kelgendei, üstine jük artqan qos örkeş qara nar anda-sanda
bozdap qoiyp, asyqpai aiañdaidy.
Ötip jatqan jūrttyñ qaisysynyñ qandai oida i̇ekenin de tüsinu qiyn.
Bireuleri osynau ğajaiyp jaña ömirge beitarap adam i̇ekenin bildirgisi
kelgendei aiağyn jaibaraqat, beiqam basyp kele jatsa, bağda bireuleri
beleñi bar jylqydai jan-jağyna ürke qaraidy. Al keibir betinde i̇eski
ömirdiñ təkəpparlyq tañbasy köringen «keşegi myrzalar» jaña zamanğa
i̇eriksiz bodan bolğanyn jasyra almai, ər adymyn zildene basyp, tünere
ötip ketedi. Degenmen, köpşiliktiñ jüzi kökiregine tün Uialağandai aq
jarqyn nūrly...
Sūrğylt tolqyndy asau dariiä jağasyndağy osy bir qūmdy köşeli, i̇eski
qalany men öte jaqsy köretin i̇edim. Əsirese köktem kelip, tal şarbaqpen
qorşağan qarağai, qaiyñnyñ jasyl tögip, moiyl būtalarynyñ qardai
appaq aq şaşaqty gülge oranatyn kezin sarğaia kütetinmin.
Mine biyl da sol añsağan merzimim jetti. Jasyl kiıngen qala jyldağy
ədetinşe 1 Mai merekesin qarsy aluğa daiyndalyp jatty.
Laulağan qyzyl jalqyn səulesimen kökjiekti örtei, kün de körindi.
Osy bir jaña şyğyp kele jatqan künmen birge jer men saltanatty körkin
aşyp, qala da ūiana bastady. Köp keşikpei, tabiğattyñ mülgigen
tynyştyğyn būzyp, qūstyñ sairağany, ittiñ ürgeni tabynğa qosuğa aidap
bara jatqan jataq siyrlarynyñ möñiregenderi i̇estildi. Əne-mine degenşe,
kün köterilip, 1 Maidy toilauğa jūrt lek-lek bop köşege şyğa bastady.
Kökirekteri köz aşqandai, jüzderinde quanyş. Qimyl-i̇ekpinderi bəigige
qosylar jüirikterdei qarqyndy. Dauryğa söilei, şattana küledi. Jerdegi
quanyşty kökke kötergendei, kögildir aspan aiasynda qyzyl jalaular
jeleñ qağady. Mereii üstem halyq mektep, keñse qasyna şoğyrlana
jinalyp, bi bilep, ən saluda...
Maidyñ osy bir nūrğa bölengen jarqyn küninde de qala ortasyndağy
üş qabat tas üidiñ i̇eñ joğarğy bir bölmesinde əli de tün qarañğysy
ketpegendei. Joq, kün səulesi aşyq qos terezesinen būl bölmege de
meilinşe qūiyla tüsip tūr. Söitse de, mūnda kör quysyndağydai bir auyr
zil bar. Mümkin, būl üiden keşeli-bügin ölik şyqqan bolar? Joq, oğan
ūqsamaidy. Üi işi tym saltanatty, jinaqy, səndi. Tipti adamdy əldeqaida
qiiälğa, raqatty armanğa i̇erte jönelerdei. İedende — jibek tükti qyrmyzy
qyzyl farsy kilemi. Oñ jaqta — oiuly barqyt tüskiızdi kümis kereuet.
Tūskiızge süieuli betine süiekti örnek salynğan ükili dombyra. Tereze
perdesi kereuetke ūstağan şymyldyğy — bəri de əşekeili kögildir
şəiiden. Būdan böten altyn jalatqan ydys-aiaq, syrly stol, örnektelgen
kebeje sekildi köz quanyşy bolarlyq böten zattar az i̇emes. Əitkenmen, üi
işinde tün qarañğysyndai bir suyq yzğar seziledi... Al dūrystap qarasañ
būl yzğar üi işinde ünsiz tūrğan adamdardyñ qobaljyğan, qoryqqan,
abyrjyğan türlerinen tuğan yzğar i̇edi.
Būlar özi üş kisi.
Tereze aldynda tūrğan aq qūba, aşañ jüzdi, qoşqar tūmsyqty, ülken
qoñyr qoi közdi, keñ keudeli ūzyn boily adamnyñ jasy otyz bester
şamasynda. Üstinde — belin kümispen qaptağan jiñişke kavkaz belbeuimen
qynağan tik jağaly, şytyrman tüimeli aq jibek köilek, būtynda — kök
şūğa galife şalbar, aiağynda — rondalap tastağan sary safian i̇etik.
İyğynda būlğyn jağaly qara keñirdek barqyt şapan. Ūzyn qoiu qara
şaşy jelkesine qarai dudarlana qūlağan. Syrt kelbeti köz tūiarlyq. Biraq
qaiğy yzğarymen bozara tüsken jüdeu jüzi kökiregindegi oty söne bastağan
jan i̇ekenin añğartady. Qazirgi tūrğan tūrysy şabystan boldyrğan jüirik
tərizdi. Basy salbyrap, i̇eki iıni tüsip ketken. Tek iştegi mūz əli de janaryn
öşire almağan ülken qoñyr közderi terezege qadaluda. Ər qarağan saiyn,
syrttağy jūrt quanyşy arqasyn aiaz bop qysqandai, qabağy tüiile tüsedi.
Būl qazaqtyñ i̇ertedegi belgili aqyny, alğaşqy ziiäly adamdarynyñ biri —
ataqty Aqan i̇edi.
Odan səl keiinirek tağy i̇eki adam tūr. Biri — qara tory, oily qoñyr
közdi, būiralau kelgen dudar şaşty, orta boilydan səl biıkteu jas jigit.
Üstinde tik jağaly, jeñiniñ auzyn bürgen qara kök şerst kavkaz köilek,
belinde şaşaqty, i̇esilgen jibek belbeu, būtynda sarğylt çesuça qyry
synbağan şalbar, jyp-jyltyr qara lakty şebilet. Keñ mañdaiy, oily
közi jigittiñ ülken daryn iesi i̇ekenin añğartqandai. Būl — jas aqyn Bürkit.
Būdan tört jyl būryn Aqşatyr gimnaziiäsyn bitirip, Omby
universitetine tüsken. Şarua-jağdaiymen bailanysty oquyn uaqytşa
toqtatyp, byltyrdan beri osy özi bitirgen Aqşatyr gimnaziiäsynda
ədebiet sabağyn beretin.
Üşinşisi — tür, kelbet, dene qūrylysy jağynan būlarğa tipti
ūqsamaidy. İeki iyğyna i̇eki adam mingendei, keñ jauyryndy qara sūr,
ūzyny men köldeneñi birdei törtpaq, jigit. Jalpy syrt qūrylysy şala
küigen kespeltek juan qara tomar beineles şombal. Üstindegi kiımi de
analardikinen özgeşe səndi. Şil qazaqy kiım. Basynda qara mauytymen
tystağan döñgelek qasqa pūşpaq börik. Üstindegi lūqpan şapannyñ belin
kümis kiseli belbeumen buynypty. Aiağynda — qisyq taban kök salmen
əşekeilegen hrom i̇etik. Türi kelbetsiz i̇emes, biraq sūsty. Sol qysyqtau,
ötkir, şegir közi raqymsyz, adamğa qarağanda öñmeniñnen ötkendei. Tistene
jūmğan jūqa i̇erni qansyz, sölsiz, kezerip ketken. Qazir qoñyr beti aşudan
tütigip, şegir közderi yzalanğan ittei şaptyğyp tūr... Būl — Bürkittiñ
qūrdasy, onymen birge gimnaziiä bitirgen, Arqanyñ ataqty
şonjarlarynyñ biriniñ ūrpağy Əkpar. Orta dərejeli bilim alğannan keiin
əri qarai oqymai, Aqşatyrda sot hatşysy bop qyzmet isteitin.
Saltanatty bölmege qūbyjyqtai qorqynyş kirgizip tūrğan osy
üşeuiniñ yzğarly pişinderi abyrjyğan, qoryqqan üi işine ürei tuğyzady.
Aqan Bürkit pen Əkpardyñ, bir jağynan, ruhani ūstazy, i̇ekinşi
jağynan, ədebi jetekşisi bolatyn.
Oi tolqyny özegin örtep jiberdi me, kenet ol terezeden közin almağan
qalpynda kübirlei söilei jöneldi:
Keldi dep köktem gül şaşyp,
Quanba, halqym, qūr tasyp,
Körmeisiñ be şattyqtyñ
Köktemi senen tūr qaşyq!..
Tökse de səule kün közi,
Jainamas ömir kündizi.
Būl kezde jūrt qala ortasyndağy saltanat alañyna sap-sap bolyp ötip
jatqan-dy. Qoldarynda — al qyzyl barqyt tular, qūlaş-qūlaş qyzyl
matağa jazylğan ūrandar, bilekterinde — bailap alğan qyzyl şüberek,
omyraularynda — şoq-şoq jas qyzğaldaqtar...
Köşe boilai nūryn şaşyratqan osy tamaşa quanyşty būdan əri
körgisi kelmei, Aqan terezeden kilt būrylyp ketti. Sonau köşedegi məzmeiram jūrt qūşağyna jylan salyp jibergendei, jüregin qolymen basyp,
şoşyna, üidi i̇ersili-qarsyly keze bastady. Jürgen jürisi qūtylu jolyn
taba almai, temir tordyñ işinde yzalana aiañdağan arystan sekildi. Iş
qazandai qainaidy, jeñip şyğar dərmen joq. Bir sətte ol kilt toqtai
qaldy da:
— Qazaq degen jas bala tərizdi bir aq köñil, senimpaz i̇el. Kim basyna
jūmaq ornatam dese, sonyñ qolyndağy noqtalağan qūlyn. Bolşevikter
onyñ sol qasietin mol paidalana bilgeni kəmil,— dedi.
Onyñ üninen ülken bir ökiniştiñ sazy i̇estildi. Kökiregin būlqan-talqan
i̇etken aşuyn basa almai, ol tağy i̇ersili-qarsyly jüre bastady. Būl joly
Aqan jaiylymğa jem izdep kelip, su tartylğanda, şağyn şalşyqtyñ
arasynda qalyp, qaitsem aidynğa jetem dep astañ-kesteñ bolyp tulağan
şortanğa ūqsaidy. Qanşa tulasa da, sudy lailağannan böten qolynan
keler dərmeni joq. Biraq sol sudy lailaudyñ özi de oğan köñilin
ornyqtyratyn şeşim tərizdi. Ol kenet tağy da toqtap, baisaldy ünmen
oiyn aitty.
— Biz tərizdi qazaqtyñ oqyğan azamattarynyñ i̇eñ qadirli mindeti —
halqyn ūlt təuelsizdigine şaqyru, jeke i̇el boludy köksetu dep ūqqan i̇edi, al
bügin...
Jaişylyqta ər sözin saralap, oilağan oiyn asyqpai tüsindiretin aqyn
ağanyñ tik ketkeni şəkirti Bürkitke ūnamady. Jat körindi. Ūstazynyñ
jürek jarasynyñ auzyn qyzyl şaqa i̇etip aşyp tūrğanyn tüsinse de,
birden qoşamettep kete qoimady. Al Aqan bolsa, özin-özi aşumen
qamşylap, toqtar i̇emes. Jas serikterin öz pikirimen birjolata taptap,
əbden suaryp alaiyn degendei, ol tağy da:
— Bizdiñ jolymyz bolşevikterden bölek bolatyn, Biraq jūrt bizge
i̇ermedi... Nege?—dedi.
Əkpar tūnğan qara sudai, bülk i̇etpedi. Al būl söz onsyz da jüdep tūrğan
Bürkitke tağy da auyr tiıp, kökirektegi qasiretine qasiret qosqandai. Ol
i̇endi şydai almady:
— Aqyn ağa, bügin siz tym aşuly tərizdisiz ğoi,— dedi.
Aqan ömir degen tartysy mol auyr jolda serikteriniñ qolyna
jaularyna silteitin berik şoqpar ūstatqysy kelgendei, jauabyn anyq,
aşyq qaiyrdy.
— İe, aşulymyn. Qazaq degen qolymdağy jalğyz sūñqarymdy...— ol
tağy da qolyn tereze jaqqa siltedi,— bolşevikter birjolata ūşyrdy.
Men bügin ony anyq tüsindim.
— Al, Abai ağa...
— İe, Abai ağañ ne dep i̇edi?
— «Orystan üiren» degen joq pa i̇edi!— Bürkit «orys» degen sözdi
«bolşevik» degen sözden bölgisi kelmedi.
— Aqyldydan üirenu—aqyldyğa qūl bolu degen söz i̇emes. Men de
Puşkindi, Lermontovty, Tolstoidy, Dostoevskiidi jaqsy köremin. Biraq
odan qazaq halqynyñ nesi özgeredi? Longfellonyñ i̇elinde indeetster
rezervatsiiälarda qyrylyp jatyr. Ağylşyndardyñ Şekspiri bolğannan
Rodeziiä negrlerine keletin qandai paida bar? Joq, Bürkit, halqyñnyñ
mədenietke jetip, joğalyp ketkeninen mədenietsiz otyryp, birlestigin
saqtağany artyq. İeñ zor baqyt — halqyñ, i̇eliñ, tiliñ bolğany. Abai ağa
üiren dese, men üirenbeimin dep tūrmyn ba? Biraq üirenu bar da ilenu
bar... Men ilenuge qarsymyn. İeger halqyñdy jaqsy köretin bolsañ, onyñ
təuelsizdigin, birligin altyn jambydai saqta. Öitpegen künde, Batys seni
bir-aq künde jūtyp jiberedi. İesinde bar ma, Rediard Kpilingtiñ «Batys —
bölek, Şyğys— bölek» deitin öleñi?—Aqan Bürkitiniñ jauabyn kütpei
közin jūmyp, əlgi öleñdi i̇esine tüsire, taqpaqtai jöneldi:
«Batys — bölek, Şyğys — bölek,
Məñgi olar alys jatyr.
Kül-talqan bop jer menen kök
Qospasa köp zamanaqyr.
Batys ta joq, Şyğys joqta,
Otan, tūqym kimge kerek,
İeki küşti kelgen şaqta
Qyl köpirde betpe-bet».
Būl öleñdi aityp boldy da, Aqan:
—Batys pen Şyğys, tün men kün tərizdi, i̇eki dünie, ūianyp kele jatqan
Şyğysty bas saluğa daiyn tūrğan Batys bar. Būny ūmytuğa bolmaidy,—
dedi.
Ūstazynyñ köñilin qaldyryp alğysy kelmegendei, Bürkit jaltaqtai
söiledi.
— Oğan qandai dəlel bar?
— Kiplingtiñ öleñi şe?
—Kipling — Kipling qoi!—dedi, renjigenin jasyra almai Bürkit.—
Aqyn ağa, Kiplingtiñ ağylşyn imperializminiñ jyrşysy i̇ekeni sizge aian
i̇emes pe i̇edi?
— Bolsa şe? Öz syryn özi aşqan qasyñ — dosyñmen teñ.
— Joq, aqyn ağa, Kipling būl oiyn «halyqtar birin-biri məñgi ūğa
almastyq qastyqta ötedi» degen tūjyrymğa tirep aitqan joq pa? Būl —
ağylşyn imperializminiñ özge jūrtty mensinbestik otarşy ūly
ūltşyldyq saiasaty. Al Batysta bizben tilektes milliondağan halyq bar...
Kündikke ündemei tūrğan Əkpar dəl osy sətte gür i̇ete qaldy.
— Kipling köksegen ūly ūltşyldyq, mensinbestik özge halyqtan
şyqpaidy dep oilaisyñ ba?
— Əkpar işinde jatqan zapyranyn birden töge saluğa daiyn tūr, tek
bir seskenu qūdiretti aqyn ūstazynyñ aldynda oiyn tolyq aşuğa jol
bermedi.
Oğan sebep bolu kerek qoi?— Bürkit joldasyna tūnjyrai qarady.
— Sebep — jer,—dedi Əkpar.
— Jer? Qazaqta ne köp, jer köp i̇emes pe?
— İə, bizde jer köp. Bizdiñ quanyşymyz da, baqytsyzdyğymyz da sol
jerde. Tüsinbeisiñ be? İeger ömir osy qalpymen jüre berse, sen öziñ-aq bir
otyz jyl ötkennen keiip, osynşama ūşy-qiyry joq daladan qazaqqa qoi
bağatyn da jer qalmağanyn köziñmen körersiñ.— Əkpar kenet toqtap
qaldy da, Aqanğa qarady,— joq bizge jaña ūlt qaharmany kerek.
Bürkittiñ de berilgisi keler i̇emes.
— Biraq onyñ soñynan kim i̇eredi?
— Sonda sen bizge, rezervatsiiälarğa quylğan indeetsterdei, qoidai
şūbyrtyp, Betpaqdala, Qaraqūmdarğa aidap aparğanyn küt demeksiñ be?
Tüsinbeimin, sen ne dep tūrsyñ,— dedi Bürkit qabağyn şytyp,— Keñes
ükimeti köp ūltty memleket, qūdiretti memleket qūramyz deidi... Al sen...
— Toqtai tūr, Bürkit,— dedi Aqan kenet sözge kirisip.— İesiñde me,
Darii patşalyğy? Əlde ūmyttyñ ba?— Ol tağy da tereze jaqqa qarady
da, jüdei söiledi.— İevropa Makedonskii dep ataityn İeskendir
Zūlharnain İndiiä jerine deiin biligin jürgizdi... Ūly Rim men ataqty
Vizantiiä memleketteri qaida? Aqsaq Temir Köregenniñ aldynda jüzge taiau
ūlt tize bükti... Joq, Bürkit, köp ūltty memleketter i̇eşuaqytta da ūzaqqa
barğan i̇emes.
— Al mynalar əli...— Əkpar da tereze jaqty nūsqady.
— Būlardyñ da ömir sürui Rossiiädağy köp ūlttyñ der kezinde ūlttyq
sanasynyñ ūianuymen bailanysty. Jazuşy — halqynyñ ary, namysy.
Söziñmen, öneriñmen i̇eliñniñ sanasyn ūiatyp, ony təuelsizdikke, jeke
avtonomiiäğa şaqyru bizdiñ mindet i̇edi. Öziniñ jūrty, öziniñ jeke Otany
joq ūl qanşa danyşpan bolsa da, şölge qamalğan aqqumen teñ körinetin,
jan jağynda qūlazyğan dalasy köp, biraq qanat qağar aq aidyn şalqary
joq sekildenetin... Əlde men qatelestim be?
Bürkit işte jatqan bir-birine qaişy, şym-şytyryq oiyn syrtqa
şyğara almai, tyna qaldy. Aqandy jasynan qūrmettep üirengen jas jigit
i̇endi şaptyğudy orynsyz dep tapty. Sonda da:
— İeger halyq soñymyzdan i̇ermese ne isteimiz?—
— Onda biz ketuimiz kerek.
— Qaida?
— Aqan dağdaryp qaldy. Bəse, qaida kete alady?
Bürkitke ne dep jauap berudi bilmei abyrjyğan aqyn ağanyñ tūrysy
kimnen qorlyq körgenin aita almağan jas balany añğartady.
İendi ol küñirene söiledi:
— Işte jatqan jalyn köp, syrtqa şyqsa — qūr tütin. Oiğa alğan
maqsat mol, biraq iske asar biri de joq. Qanşa qarqyndağanymmen, tüsken
joly qūmğa kelip tirelgen jolauşy tərizdimin. Alğa jüreiin desem,
añyrağan qūm, azynağan şöl; küterim — tek ölim. Keiin qaitaiyn desem,
qatty jabylğan i̇esik, qaita aşylar i̇emes. Būl dağdarysqa qalai jettim? —
Aqan ündemei toqtai qaldy.
Aqannyñ söziniñ aiağyn kütken Bürkit pen Əkpar jūmğan auzyn aşpai,
sol tömen qarağan qalyptarynan qozğalar i̇emes.
Aqan şynynda, jol taba almas dağdarysta i̇edi. Oğan ülken sebebi de
bar. Sondyqtan ol iştegi qaupin jasyra almai, alai-tülei, bir orynda
otyra almai, bir jatady, bir jüredi. Añdyğan jauyn sezgen qasqyrdai
dəiek bilmeidi. Jan-jağyna əbigerlene qaraidy. Ol — oqyğan, aqyndyq
daryny i̇erte ūianğan adam.
Aqan öziniñ saiasi bağytyn «i̇elim», «jerim» degen sözdermen bürkei
bildi. Ol kei şyğarmalarynda əiel teñdigi, qarañğylyqtan qūtylu degen
sekildi halyqtyñ kökeikesti armandaryn da jyr i̇etti. Əsirese, Aqan —
mahabbat poeziiäsynyñ aldyna jan salmağan jüirigi. Köptegen jastar
onyñ keibir şeber jazylğan ölenderin jatqa da biletin.
Al qazir Aqannyñ jeñilgen şağy. Barar jer, basar tauy joq. Biraq ol
əli de bolsa i̇eli, jūrty üşin qūrbandyqqa ūşyrağan adam bolğysy keledi.
Sondyqtan da ol özin Bürkit pen Əkpardyñ aldynda basqaşa ūstauğa
tyrysady. Ədiletti adamdai aqtaryla söilegen bolady.
Men küni büginge deiin,— dedi ol kenet dausyn aqyryn şyğaryp,—
halqymnyñ basynda oinağan keşegi otarşyldyqtyñ būltyn körip keldim.
Sol būlttan məñgi qūtylu tek qana i̇elimniñ jeke təuelsizdiginde dep ūqtym.
Sondyqtan halqymdy birlikke, orys jūrtynyñ yqpalynan qūtyluğa
şaqyrdym. Ūltşyldyq sezim aqyl, oiymdy tegis bilep, keñ tolğanyp,
jan-jağyma köz saluğa mümkindik bermedi. Şor taqqan attai, tek köz
aldymdağy qazağymdy ğana kördim. «Osy «ūltym» degen tar tüsinikten,
qazyqqa bailanğan qūlyndai qūtylyp şyğa almadym, tek sol qazyqty
ainala berdim, ainala berdim. Aqyrynda ūzyn arqan qysqara kelip, qaqqan
qazyqtyñ qasynda melşidim de qaldym. Tağy bir ainalsam, qyl şylbyrğa
buynyp öluim de ğajap i̇emes-ti. Al keiin şeginip, arqandy qaita ūzartyp,
örisin keñituge uaqyt tar...
Rasynda da, oğan keiin şeginuge jol qalmağan tərizdi i̇edi. Aqynnyñ
Oktiabr revoliutsiiäsyna da qarsy jazğan öleñderi az bolmağan-dy.
Aqyn i̇endi Bürkitke tesile qarady. Auyr, azapty oiynyñ toqtar jerin
aitpaq boldy.
— Mine i̇endi köldei köñil şalşyq suğa ainalyp, torğa tüsken
kişkentai qūstyñ jağdaiyna jetip tūrmyn, dedi kenet dausy syna
küñgirlep.— Qalai qūtylarymdy bilmei, qūr typyrlaimyn. «Küresu
kerek, halyqtyñ ūlttyq sezimin ūiatu kerek» dep senderdi jalyna ügittegim
kelse de, oğan özim de senbeimin. Sondyqtan, Bürkit, seniñ sūrağyña jauap
beru mağan ötkelsiz dariiädan ötuden qiyn. Qaida bararymdy, halqymdy
qaida apararymdy özim de bilmeimin...
Aqannyñ jağdaiyn Bürkit te jaqsy tüsindi. Aqyn ağanyñ būl
dağdarysy qūr ğana halqynyñ keleşegin oilaudan tuğan dağdarysy i̇emes,
öz basynyñ keleşegine senbeuden tuğan dağdarys. Būl dağdarys Bürkitke
aqyndyq adamgerşilik qasietterin jaqsy köretin ağanyñ janyn şūquğa
kele jatqan qara qarğa tərizdi bolyp körinedi. Bürkit aiqai salyp, sol qara
qarğany Aqannan quğysy keledi. Biraq bar dausymen aiqailai alar ma?
Aiqailai alsa, halqy būnyñ dausyna qūlaq iler me?
Aqan tağy da ünsiz. Üi işindegi auyr tynyştyq onyñ janyn i̇ezip, önboiyn jerge janşyp barady. Bürkittiñ de sūrağy kökirekke şanşudai
qadaluda. «Degenmen jauap beru kerek. Oquşysy ūstazynan jauap kütip
tūr ğoi, ündemei qaluğa bola ma? Biraq qandai jauap beru kerek? Oq ötpes
qamalğa tirelgen, şarşağan jan qamaldy qalai aludy qaidan biledi? Onyñ
qolynan bar keleri öz janyn aiamau...»
Aqan iyğyn basqan auyr jükti jerge tüsirgendei, səl serige basyn
köterdi de, tağy da üidi keze bastady.
— Men Bloktyñ myna bir öleñin jaqsy köremin,— dedi ol azdan keiin.
Bürkit i̇eleñ i̇ete qaldy.
— Qai öleñin?
Aqan nağyz bir quanyşty gimn aitqandai, dauysyn kötere taqpaqtai
jöneldi:
Qoiğan soñ tereñ beiitke,
Kömiler şöpke qabyryñ...
İestirmiz sonda biıkte
Jauğan jañbyr dabyryn.
Ūiqydan tətti ūianyp,
Demessiñ būl ne jerdegi?
Aq jauyn məlim: küz anyq
Nöser — köktem kelgeni!
Audarmas köñil nazaryn,
Jatqan şulap būl dybys,
Airylu, ləzzat azabyn
Basqan qabyr typ-tynyş...
Asyqpai, jaily körde tek
Oilanarsyñ mümkin sen:
Sūm jalğanda ömir dep
Adam neni tüsingen...
Aqan öleñdi qanşa köñildene taqpaqtasa da, onyñ ər söziniñ kördei
suyq yzğary Bürkittiñ sergek köñilin birden mūzdatyp jiberdi. Ol i̇elegizi
qaldy. Öitkeni aqyn ağanyñ auyzyna soñğy kezde ölim turaly söz köbirek
tüsip jürgenin baiqağan. Būl joly da ūstazy sol ədetine salyp tūr. Tek
jas serigin özinen birjolata tüñildirgisi kelmei, öleñdi köñildene
taqpaqtağan bolady. Biraq qam köñildi, qasiretti söz öziniñ basyna
bailanğan qara jalaudy anandaidan añğartpai ma, Bürkit aqyn ağanyñ
basyna töngen dağdarys — qara qarğanyñ i̇endi qandy şeñgelin salğaly
tūrğanyn anyq sezindi.
— Aqyn ağa, būl öleñdi nege aittyñyz?— dep ol Aqanğa qarady da,
şoşyna qaldy. Bop-boz bop ketken ūstazy jaraly qūstan aumaidy, basyn
tömen salğan. Sylbyr jürisinde de, tūmandanyp ketken qaiğyly
közderinde de sorlylyq bar. Būl ne? Jaişylyqtağy qaiğy sazy ma? Əlde
basyna ajal sağatyn taiai tüsken dağdarys — qara qarğanyñ köleñkesi me?
Oi tolğauy jetkendei, Aqan kenet basyn köterip aldy. Bürkittiñ
iyğyna qolyn salyp tūryp:
— «Qaida baramyz?» deisiñ, barar jer köp. Biraq mirden berik qamal
bar ma? Oğan jaudyñ oğy da ötpeidi.
Söidedi de, ol tym şarşap ketkendei, kümis kereuettegi əli jinalmağan
tösegine üstindegi kiımimen jata ketti.
Aqan əlgi sözdi qanşa jigerlene aitsa da, Bürkit odan tausylğan
adamnyñ şarasyz şeşim ünin i̇estidi. Aqanğa töngen qara qarğa i̇endi öziniñ
jüregin qandy tyrnağymen tyrnap jatqandai, jany qatty auyryp ketti.
Būl şeşim tiri adamnyñ özine degen ükimi i̇ekenin i̇endi əbden tüsindi.
Abyrjyp, Aqanğa qarady. Jas aqynğa onyñ būl jatysy sūlap jatqan ölik
sekildi bolyp körindi. Aq jastyqqa ūzyn qara şaşy tögile, sūp-sūr bolyp
ketken... İeki qolyn keudesine qoiyp, közin jūmyp alypty. Kereuettiñ bas
jağynda tūrğan şoiyn deneli Əkpar Aqannyñ basyna qoiğan myzğymas
qūlpytas tərizdi. Bürkit öz oiynan özi tağy da şoşyndy. «Qasietin məñgi
joğaltpas som altyndai, jer betine sirek keletin osynau özgeşe
jaratylğan daryn küş rasymen ölekse kütken qara qarğa — dağdarystyñ
jemi bolmaq pa? Joq, ol mümkin i̇emes! Qūtqaru kerek! Qūtqaru kerek!»
— Aqyn ağa, əlgidei sözge auzyñyz qalai barady?— dedi ol ūstazyna
jiger bergeli,— öziñiz aitpap pa i̇ediñiz, düniede jazyqsyz jannyñ
qūrbandyğynan ökinişti i̇eş nərse joq dep?
— Jazyqsyz jan... Kim aitty meniñ jazyğym joq dep?— Aqan
jastyqtan basyn da kötermedi. Nağyz bir auru jandai qinala söiledi.—
Joq, Bürkit, meniñ jazyğym mol... Keşpeitinderine közim jetedi...
— Olai bolsa, qaşu kerek!— dedi bağanadan beri myzğymai tūrğan
Əkpar, birdemeni şort keskendei, mort söilep.
Aqan jastyqtan basyn köterip aldy.
— Qaida?
— Qytaiğa! Türkiiäğa!
Bürkit Aqanğa qarai qaldy. İegde aqyn onyñ nege bylai qarağanyn
tüsinip, ornynan ūşyp türegeldi. Közi kenet aşu tögip, jarq-jūrq i̇etti.
İendi öñi əp-sətte əlsizdikten qūlan-taza arylyp, öziniñ ədettegi tegeurindi
qalpyna i̇endi. «Bəse, meniñ ūstazym osyndai boluğa tiısti i̇edi ğoi,— dedi
Bürkit işinen,— «Qyran qaiğyryp ölmeidi, qartaiyp öledi»,—deidi ğoi
jūrt. Aqyn Aqan da aqiyq qyran i̇emes pe i̇edi!»
— Aqyn ömirge öleksesi üşin i̇emes, öleñi üşin keledi,— dedi Aqan
Əkparğa tüksie qarap, —Qytaiğa. ne Türkiiäğa qaşyp, mümkin, öleksemdi
qūtqararmyn, al boiymdağy darynymdy qaitemin? Öz i̇eliñ, öz tiliñ
bolmasa, darynyñ seniñ kimge kerek?.. Sol darynymyzdy bağalaityn,
örkendetetin öz i̇elimiz, öz tilimiz bolsyn dep küresip kelgen joqpyz ba?
Qaş deisiñ! Men halqymnan qaşsam, meniñ boiymnan darynym, jyrym
qaşpai ma? Ondai ömirdiñ mağan qanşa keregi bar?.. Joq, Əkpar, men i̇eş
jaqqa qaşa almaimyn. Öz jerimde, öz i̇elimde, öleksem üşin i̇emes, öleñim
üşin ölemin.
Osyndai sözderden keiin albyrt jas jürek qalai tolqymasyn, Bürkit
Aqandy qalai ardaq tūtpasyn!
Əkpar būdan əri til qatqan joq. Süliktei qap-qara qos qabağy dir i̇etip
bir silkindi de, qars jabylyp ketti. Sol qalpynda, qaita aşylmai tünerdi
de qaldy.
Osy kezde üige as daiyndauşy semizşe kelgen, bökseli, aq sary, jas
tatar əieli kirdi. Közin jerden bir kötermei, qolyndağy qymyz qūiğan
ojauly syrly şaramen üş kümis keseni üstelge qoidy da, ün-tünsiz, sol
syzylğan qalpynda sūlu denesin səndene teñseltip, aiağyn yrğala basyp,
şyğyp ketti. Aqan men Bürkit əielge i̇eş köñil audarğan joq. Tek Əkpar
ğana qyzyl körgen qomağai qarşyğadai əieldiñ soñynan qarap, oqys
qozğala tüsti de, tyna qaldy.
Aqan sol tūnjyrağan qalpynda döñgelek üsteldiñ qasyna kelip, bir
tizerlep otyra qap, jaña ğana qalağa jaqyn auyldan özine arnap alyp
kelgen, i̇erte qūlyndağan bieniñ jas uyz qymyzyñ, syrly ojaumen sapyra
bastady. Ana i̇ekeui de üsteldi jağalai otyrdy. Qymyzdy tamsana kütken
som deneli Əkpar dalanyñ qomdanğan ülken qaraqūsy tərizdi. Qaiğydan
iıni tüsip ketken Bürkit osy qaraqūstyñ qasynda tūğyrğa jaña
otyrğyzylğan jas qarşyğadan aumaidy, biraq iştei əbiger, qanatyn qağar
küşi joqtai, sūp-sūlyq otyr.
Aqan nəşine keltire sapyrylğan uyz qymyzdy kümis kesege qūiyp,
qonaqtaryna ūsyndy.
— Minekeiiñiz!
— Būiyrsyn...
Əkpar qylqyta jūta bastady. Bürkit keseniñ şetine i̇ernin tigizer-
tigizbes i̇etip birer ūrttady da, qaitadan üstelge qoidy. Tamağynan öter
i̇emes. Oğan qymyz i̇emes, qaiğy jūtqandai bolyp körindi. İeki közin
telmirtip, Aqannyñ betinen audarmai, tūnjyrady da qaldy. Qymyzğa i̇emes,
aqyn ağanyñ osynau körikti jüzine tağy bir toiyp qalaiyn degendei,
əlsin-əlsin qaraidy. Jürek sezbeitin sūmdyq bar ma, kenet oğan osy
otyrysy ūstazymen aqyrğy ret otyrysuy sekildenip ketedi. Ol Aqanğa
būrynğysynan da qūmarlana qarai tüsedi... Qara qarğa i̇endi Aqan ağanyñ
iyğyna qonyp alğan, onyñ jüzinde qaitadan köpe-körneu əlsizdik paida
bola qalypty.
Bürkit Aqan üşin əli de kürespek, qaitse de sonau qara qarğany odan
qumaq, ürkitpek.
— Aqan ağa, siz orynsyz jüdeitin sekildisiz,— dedi ol.— Sovet ökimet
ornağaly, tise, tek şyn jauyna tiıp jatyr, basqa janğa qiiänat istegen
joq qoi. Sizge de timeidi. Beker qobaljisyz...
— Būl qobalju i̇emes, Bürkitjan,— dedi Aqan orynnan türegelip, i̇ersiliqarsyly tağy jüre bastap. — Būl aldağy bolar iske küni būryn moiyn
ūsynu... Odan böten jol qalğan joq.
— Mümkin, böten de jol bar şyğar?
— Joq, qalqam, ülken halyqtyñ kişi halyqty özine bağyndyrğysy
keletini i̇ejelden belgili. Būl - tarihtyñ aqiqat joly. Bağyndyru degen
özgeniñ jigerin qūm i̇etip, jürektegi armanyn söndiruden bastalady. Ol
üşin i̇eñ aldymen halqy üşin tizginge oralğy bolatyn ūldarynyñ ünin
öşiru kerek. Al men jyrymmen de, jüregimmen de olarğa qarsy tūrdym.—
Kenet ol qolyn sermedi,— jə, būl sözdi doğaraiyq. Meniñ tağdyrym
keleşegimde i̇emes, ötken künimde.
— Nege olai deisiz?—dep Bürkit tağy söilep kele jatyr i̇edi, Aqan
qaitadan bölip jiberdi.
— Joq, Bürkitjan, men şyğar qiiäma şyğyp boldym, būdan əri alatyn
şyñymnyñ basynda mağan degen qaqyrağan aiaz, doldanğan boran tūr, oğan
küşim jete me, jetpei me, ony özim de bilmeimin. Al sender bolsañdar,
jaña qanattanğan jas tüleksiñder. Senderdiñ şyğatyn biıkteriñ basqa. Ol
üşin qandai jolğa tüsesiñder, osyny oilañdar.
— Aqan ağa, ol joldy öziñiz körsetken joq pa i̇ediñiz?
— Jan aşuy keide dūrys aqylşy bola almaidy. Meniñ jüregimdi
aqyldan göri, aşu bilegen. Al sender öz joldaryñdy əzderiñ tañdauğa
tiıssiñder. Baqyt bolyp köringen i̇eleske jetemin dep, astyñdağy atyñdy
zoryqtyrudyñ qajeti joq. At əli auyldaryña barularyña kerek.
— Sonda «ūlt», «i̇el» degen armanyñyzdyñ bəri de jalğan bolğany ma?
—dedi Əkpar qabağyn qarys jauyp.
— Qūs jetken jerine qonady. Meniñ de jetken jerim osy bolğan
şyğar, keşiriñder. — Aqan kenet Bürkitti bauyryna alyp qysty.— Al
qoş bol. Jalğyz tilegim: halqyñdy süi... Biraq menşe i̇emes, öz jolyñdy
tauyp süi...
— Aqan ağa...
— Jə, jə... boldy,— dedi Aqan,— baryñdar, şarşap kettim. Azyraq
dem alaiyn...
Bürkit pen Əkpar ūstazymen mūñaia qoştasyp dalağa şyqty. Būlar
baspaldaqtan tömen tüsip kele jatqandarynda joğary köterilip bara
jatqan Işki ister halyq komissariatynyñ əsker kiımindegi i̇eki jigit
kezdesti. Bürkit olarğa seziktene qarady da ündemei tömen tüsip ketti.
Qara köleñkeleu Aqannyñ bölmesinen keiin kün səulesi tögile qūiylyp
tūrğan köşe ğajaiyp saltanatty, jaryq i̇edi. Parad bitip, merekeşiler
tarai bastapty. Jūrttyñ dauryğa söilegen sözderi men quanyşty
külkileri i̇estiledi. Būryştağy tapaldau kelgen qazaqy ağaş üiden əldekim
baryldata ən salyp jatyr. Səl qarlyqqan köñilsiz dauys şiqyldağan
syrnai ünine rabaisyz qosylyp, tyñdauşyğa jetkizeiin degendei, öleñ
sözin maşyqtai aitady. Bürkit pen Əkpar tyñdai qaldy.
Ənşi səl toqtai qaldy da, tağy da sarnai jöneldi:
Sozylğan jol alysqa,
Jaiau jürip kelemin.
Barar jerim alysta,
Alysta jəne keregim.
Şyğyp i̇edim quanyp,
Jete alam ba, sol jerge?
Süiegim əlde quaryp,
Qalamyn ba bir belde?!
İei, dünie, şirkin-ai,
Qalamyn ba bir belde?..
Dauys berekesiz bolğanmen, öleñ sözi oida jatqan bir armandy
añğartqandai, alys maqsatqa jete almai qalam ba degen Asan qaiğy
janynyñ sary uaiymy, senimsiz boljauynyñ sarynyn sezdiredi...
Bügingidei quanyşty, saltanatty sağatta mūndai öleñniñ aşyq
aityluy — Bürkit pen Əkparğa tañ qalarlyq is. İekeui de qūlaqtaryn türe
tüsip, qūmarta tyñdauda, biraq būryştan şyğa kelgen «duhovoi»
orkestrdiñ üni būny būzyp jiberdi. Sarnağan jalğyz dauys orkestr
marşynyñ astynda tūnşyğyp qala beredi.
— Bizdiñ de ünimizdi myna adamnyñ dausyndai i̇etip zamana gürili jūtyp
jiberetin tərizdi ğoi,— dedi Əkpar jalpylai şeşimge kelip.
Bürkit ündegen joq. Ol tağy da ūstazy jaiynda oilai bastağan i̇edi.
Būlar köşeniñ arğy betine şyqty. Bürkit birdemesi ūmyt qalğandai
būrylyp Aqan bölmesiniñ terezesine qarady. Kenet, əldeneden şoşyp
ketip, dauystap jibere jazdady da, Əkpardyñ bileginen tap berip ūstai
aldy.
Aqan terezeni aşyp, syrtqa qarap tūr i̇eken. Alystan jüzi öñ-tüssiz
bozaryp atyp kele jatqan tañ tərizdi, adam aiyryp bolar i̇emes. Ar
jağynan bireuler körindi me, ol keiin būryldy, söitti de, bir sekund ta
ötpei, sekirip terezeniñ aldyna şyqty. Bürkit «Toqta»! dep aiqailağanşa
bolğan joq, Aqan i̇eki qolyn kökke bir köterdi de, basyn tömen sala suğa
sekirgen jandai, jerge qūlai jöneldi.
Aspan ainalyp jerge tüskendei, Bürkit ne bolğanyn bilmei qaldy. Səl
i̇esi kirgen kezde, Aqan qūlağan jaqqa ata jöneldi. Biraq bileginen ūstağan
kisendei berik qol ony ornynan tyrp i̇etkizbedi.
Būl kezde Aqan qūlağan üidiñ janyna jūrt u-şu bolyp jinalyp ta
qalğan i̇edi.
⎯ Jür, kettik,— dedi Əkpar yzğarly ünmen sybyrlai söilep. Ol
Bürkitti bileginen myqtap ūstağan qalpynda kelesi keşege süirei jöneldi.
— Jaudan i̇emes, özinen, küresten qaşqan adamğa i̇endi seniñ kömegiñniñ
keregi joq.
Bürkit bosanbaq bop qimyldap körip i̇edi, qysqaştai jabysyp alğan
Əkpardyñ qoly qozğaltar i̇emes. Qysyñqyrai tüsse, bilegin uatyp
jiberetin.
— Ölgen adam öldi, oğan i̇endi i̇eşteñe de istei almaisyñ,— dedi Əkpar
tağy da,— qazir bizge jat kisiniñ közine tüsudiñ i̇eş qajeti joq.
Əkpardyñ bosatpaitynyn bilgen soñ, Bürkit amalsyz köndi. İeki-üş
köşe ötkennen keiin baryp:
— Būl ne degen sūmdyq?—dedi ol bulyğa,— özin-özi ajalğa qiiüyna
qarağanda, Aqan ağa öz isiniñ dūrystyğyna senbegen ğoi!..
Əkpar Bürkittiñ sözin būryp əketti.
— Joq, būl senbestik i̇emes. Öz isine sengen adamnyñ küresuge jol taba
almai dağdarğany.
Kenet Bürkittiñ köz aldyna bağanağy qara qarğa tağy i̇elestep ketti. Tipti
qasyna kelip: «Ūstazyñ öldi, ūstazyñ öldi, qarq qarq!»—dep ainala
tabalai ūşyp jürgen tərizdi. Osy qara qarğany quğysy kelgendei, Bürkit
ökine qatty aiqailap jiberdi:
— Qandai qadirli jan i̇edi, qalai öldi?!
Əkpar Bürkittiñ sözin tağy jöndedi.
— Ony osyndai ölimge jetkizgen kim?
Əkpar Bürkittiñ jarasynyñ dəl üstinen basty. Anau yrşyp tüsti.
Bağanadan beri jürekke u bolyp jaiyla bastağan yzany Bürkit birden
syrtyna laqtyrdy.
⎯ Özge künəlaryñdy keşkenmen, būl zorlyqtaryñdy keşpespin,— dedi
Bürkit yzadan bulyğa.
Ölim qandai adamdy bolsa da tolqytady. Əsirese tanys adamnyñ
jazyqsyz ajaly arqaña aiazdai batyp, jüregiñdi udai aşytady. Būğan
deiin ün-tünsiz jatqan keibir sezimderiñdi ūiatady.
Əkpardyñ Bürkitten kütkeni de osy i̇edi.
— Jolyña men serik. Mine, qolym!
Osy bir kütpegen ölim kenet Bürkittiñ nəzik jan sezimin türşiktirdi, önboiyn aşuğa toltyrdy. Dəl osy sətte ol bilei jönelgen köñil küiigin
basa almai, imigen şot tyrnaqty qara qūzğyn Əkparğa qosyldy. Aldağy
ömir degen dariiäğa onymen bir qaiyqqa minip, jaudan birge öş almaq i̇etip
uədelestirdi.
II
Ömirdiñ mañyzyn tüsinemin dep şarq ūru — i̇erikkenniñ isi, al ony şyn
süigen adam qolynan kelgenin aiamai, sol ömirdi jaqsarta tüsu üşin
küresedi.
Bürkit, azdağan auqaty bar əkeniñ arqasynda, sonau şaşau biık qūzdy
Baian tauynyñ arasynda būlyqsyp jatqan Toraiğyr köliniñ jağasynan
jeti jasynda Türkistan janyndağy Qarnaq medresesine kelip oquğa tüsti.
Əli i̇esinde, sol bir mektepke kelip tüsken künderi. Aspan ainalyp jerge
tüskendei ystyq... Qyrqa üstinde bükil qazaq jeri men Türkistanğa dini
ğylymnyñ oşağy bolğan, qalyñ məue ağaşyna bölengen köp qūjyraly
Qarnaq mediresesi tūr. Aq səldeli, qolyna təspi ūstağan qoja, moldalar.
Qoltyqtaryna qūran qystyrğan, iıle səlem bergen kişipeiil şəkirtter.
Būlardyñ işinde jasy kelip qalğandary da az i̇emes.
Salqyn jeldi, jasyl beldi, Baiannyñ tauly dalasynan keiin oğan būl
ara bir ğajaiyp basqa əlem tərizdi körindi. Əsirese, ony tañ qaldyrğan
Türkistandağy Ahmet İassauidyñ əşekeili zañğar meşiti men jasyl baubaqşany kömkergen şymnan qūiylğan ūzyn-ūzyn dualdar. Aqyrğan i̇esek,
qazandai-qazandai qauyndar... Bəri de jat. Bəri de qyzyq. Bəri de böten
dünie. Alğaşqy kezde būl arağa köndigu oğan öte qiynğa tüsti. Auylyn,
anasyn sağynyp, ystyq jastan közi talai ret bileudei bop isti. Əsirese,
oğan qūmda jügirgen sary tyşqan izindei irek-irek arab əripterin üirenu
öte azapqa tüsti. Talai ret taiaq ta jedi, jylady da. Əiteuir, birte-birte
köndikti-au. Zady zerek, alğyr bala on i̇eki jasynda arab, şağatai, parsy
tilderindegi kitaptardy ağyza oqityn halge jetti. Söitip ol Şyğys
ədebietimen i̇erte tanysty. «Şahnama», «Sal-Sal», «Zarqūm», «Myñ bir
tün», «Tört dəruiş», «Ləili-Məjnün» sekildi bükil jer jüzine tarai
bastağan parsy dastandary men kitaptarynyñ kei taraularyn jatqa
soğatyn boldy. Al on üş jasqa jetkende əkesi būny Aqşatyr
qalasyndağy orys gimnaziiäsyna alyp keldi.
Būl kün de Bürkittiñ i̇esinde...
Jaima-şuaq küzdiñ aiy bolatyn. Asau İertis jağasynda ağaşqa
bölengen qala jatyr. Türkistandai i̇emes, keñ jalpaq köşeler, temir
şatyrly, ağaştan salynğan, tastan qalanğan i̇eki qabat ədemi üiler.
Adamdary da basqaşa, aq səldeli moldalar neken-saiaq köbi kartoz kigen
orys, barqyt kamzoldy tatar...
Būnda da birden orysşa oqyp ketu Bürkitke oñaiğa timedi. Biraq būny
i̇eşkim kök şybyqtyñ astyna alğan joq, aq oramalmen tilin būrağan joq.
Az jyldyñ işinde orys tilin de, jazuyn da üirendi. Ədebietpen dūrystap
şūğyldanu osy orys mektebinen bastaldy. Orys klassikterimen qatar,
qazaq ədebietin de köp oqyp, köñil qoidy. Qazan, Taşkent qalalarynda
şyqqan «Şora batyr», «İer Tarğyn», «Qozy Körpeş — Baian sūlu» sekildi
qissalardyñ bərimen tanysty. Ol qiiäl qanatyna minip, ömirge oilana
qarağan jas öspirim şağynan bastap, əsirese Abai öleñderin süiip oqydy.
Özi ösken auyldyñ özi biletin i̇el-jūrtynyñ köñil küiin, qaiğysyn, mūñyn,
quanyşyn, armanyn tüsine bilgen aqyn ağanyñ tereñ oily öleñderi onyñ
şyn jan azyğy boldy.
Bürkit oilap ketse, köz aldyna i̇elesteitin tağy bir kezeñi bar. Ol jigit
bola bastağan şağy. Səndi qala jasyl ağaşqa bölengen. Su jağasynda
seruendegen jūrt. Bürkit jalğyz kele jatyr. Közi tūmandanyp ketken. Ol
qalyñ oida. Köñilinde tağy da Abai sözderi. Küiinişti armanğa tolğan
aqyn öleñderi i̇esinen şyğar i̇emes, būnyñ da ökinişi, armany bola bastağan.
Abai joly, Abai mektebi būnyñ da jüregine şam jaqqan. Sol künderi
«Qaitsem sorly halqymnyñ ökinişti ömirin jöndeimin?» degen būnyñ da
jüreginde jarqyn tilek tuğan joq pa i̇edi? İə, söitken i̇edi ğoi... Sol tilek
jaña qanattanğan jas janyn bir ülken maqsatqa aparyp tiredi i̇emes pe?..
İə, jəne Sol kezde boiynda ūiyqtap jatqan jas arystan — daryny
ūianyp, özin de öleñ jazuğa şaqyrğan joq pa i̇edi?? İə, iə, sol bir ūianğan
daryn şyn arystandai aibatty bolyp şyqty. Onyñ birinşi şyğarğan
dybysy da arystannyñ aqyrğanyndai, mülgip jatqan qazaq dalasyna tezaq jetti. Bireudi şoşytsa, bireudi qorqytty. Sodan keiin baryp aqyn
Bürkit az jyldyñ işinde közge tüsti, auyzğa ilikti. Söitip jürgeninde ol
Aqanğa kezdesti. Asqan daryndy aqyn ağa öziniñ jalyndy jyrynda
«qazaq», «i̇el», «tuğan jer» degen köne sözderge jaña ūlttyq mağyna berip,
osy uaqytqa deiin ömir alaqanyna sap tek məpelep kelgen, tau qiiäsyndai
qyspaq dünieni əli körmegen balğyn jasty halqyna degen şeksiz
mahabbatqa baulydy. Aq köñil, baladai sengiş aqyn ağany ol janyndai
jaqsy körip ketti. Onyñ öleñine, ömirine i̇elikteudi şyğardy. İə, sol
i̇elikteudiñ arqasynda būnyñ da jyrlarynda «qazağym» degen dalanyñ
sarnai soqqan jeli tərizdi qaiğyly ün paida bola bastady i̇emes pe i̇edi?
Biraq i̇erte qūlpyrğan qyzğaldaq, uyz jas, keide aşyq aspan tərizdi,
zamanynyñ jaña lebin de añğaratyn. Bağzy uaqytta onyñ öleñderinde bir
quanyştyñ qūdiretti serpini de i̇estiletin. Östip arbağa jaña jegilgen
asaudai, dañğyl jolmen dūrys jüre almai, əlsin-əlsin būryla şauyp,
ürki tulap jürgen kezinde Aqan i̇eldi.
Sol bir qaiğyly i̇elim Bürkittiñ qazir de köz aldynda... Būryn kök aspan
alğaşqy ret ūşqan qūsqa qandai möldir, ūşan-teñiz bolyp körinse,
Bürkitke de dünie sondai kirşiksiz taza, ğajaiyp keñ sekildenip körinetin.
Qanatyn qaqqan saiyn, joğary şaryqtai beremin dep oilaityn. Ol özine
de, öziniñ qanaty bolğan jyryna da senetin. Halqym üşin qaqqan qanatym
talmaidy, onyñ qonar baqyt şyñy da jaqyn dep tüsinetin.
Ömirdiñ ūzaq, auyr jol i̇ekenin, onyñ ökinişiniñ de, quanyşynyñ da
qatar jüretinin Bürkit būryn, basyna is tüspegendikten, būldyr ğana
añğaratyn. Baqyttyñ su astynda jatqan qūm i̇emes i̇ekenin, süñgi salyp
şeñgeldep ala almaitynyn da i̇endi ğana tüsindi. Onai uysqa syimaitynyn
da seze bastady.
Aqan ölimi jas jigittiñ köñil düniesiniñ astan-kesteñin şyğardy.
Būzyp-jaryp öte almaityn jarğa əkelip tiredi. Aqannyñ bar jazyğy
halqyn süigeni dep tüsingen jasqa onyñ ajaly bir jan türşigerlik
ədiletsizdikke ainaldy. Bürkit osy ədiletsizdikpen qasyq qany qalğanşa
küresuge bel budy. Onyñ būnysy zorlyq köpten kişkentai balanyñ, küşi
jetpese de, ülken adamğa jarmasa tüsui sekildi i̇edi. Biraq sonau tau
qūlatamyn degen jastyq şağynda kisi būnyñ bərin oilai ma! Jəne aiauly
adamnan airylğan Bürkit sekildi jany küiingen jasqa aldy-artyñdy
añğarmadyñ dep ökpeleuge bola ma? Onyñ öziniñ jan düniesi bar, dəl
mūndai jağdaida Bürkit sekildilerdiñ basqa ömirdi ūmytuy tabiği is.
Ağa aqyn osy bir oilamağan ölimimen öziniñ ūstağan jolyn aqtağandai
i̇edi. Bürkit te osylai dep tüsindi. Sondyqtan ol būdan əri bylğalaqtamai,
birjolata Aqan jağyna şyqty.
Jüregin qaiğy örtegen osy bir qiyn sağatta, i̇eger Bürkittiñ janynda
jany aşyr, ūstam berer bir şyn joldasy bolsa, mümkin ol būlai birden
qūlap ketpes pe i̇edi, qaiter i̇edi. Al onyñ aqylgöii būl kezde tek Əkpar
boldy.
Əkpar men Bürkit bir bolystan i̇edi. Gimnaziiäğa da birge kelip tüsken,
birge bitirgen. Biraq i̇ekeuiniñ arasy qyzyq. Jaqyn bolsa da alys. Alys
bolsa da jaqyn. Dos bolsa da qas. Qas bolsa da dos.
Būğan sebep köp-ti. Əli i̇eki jol bolyp airylmağan dostyq «qazağym»
degen bir tilektestikten, bir bağdardan tuğan. Al i̇ekeuin iştei jauyqtyrğan
— ərqaisysynyñ öz basynyñ qyzyğy, ömirdegi birinen-biriniñ artyqkemdigi, mahabbat düniesi.
Əsirese, aralaryndağy şeşilmes i̇eki tüiin airyqşa közge tüsetin.
Jasynda öleñge əuestenbegen qazaq kemde-kem-aq şyğar. Əkpar da öleñ
jazatyn. Biraq būnyñ aqyndyğy jürekten tulap atqan daryn közi i̇emes,
tabiğattyñ bermegen qasietine özin-özi zorlau i̇edi. Aqyn degen ol kezde öte
ardaqty i̇esim bolatyn. Birden i̇el basqarar qyzmetke iligip kete almağan
Əkpar aqyndyq ta jūrt auzynda jürudiñ bir joly dep, öleñ qudy. «Şyn
jylasa — soqyr közden de jas şyğady» degendei, ərine, bū da qūr alaqan
bolyp qalmady, keibir ūltşyldyq ruhta «qazağym», «i̇elim», degen sekildi
alğaşqy aiqai-şuly öleñ-jyrlary «Sana», «Aiqap» jurnaldarynda
basylyp ta jürdi. Osy bir öleñ quğan jastyq kezinde Əkpar da, Bürkit te
Aqandy tapty. Biraq öleñdi ömirimen teñ sanaityn Aqan Əkpardyñ
daryny joq i̇ekenine köp keşikpei közi jetti. Sondyqtan da ol aqyndyq
jağynan Əkpardan göri, Bürkitke köbirek köñil bölip, ony jūrt közinşe
kötere bastady. Būl alalau qyzğanşaq oily Əkpardyñ Bürkitke ala közben
qarauyna sebep tudyryp, iştei ol Bürkitti kündeitin boldy.
İekeuiniñ arasyndağy jaugerliktiñ i̇ekinşi sebebi — jūmyrtqadai appaq,
qyzyl i̇erin, oimaq auyz, altyn şaşty, teñizdiñ suyndai aşyq kögildir
közdi Olga i̇edi. Būl — gimnaziiä direktory, orystyñ i̇eski oqyğanynyñ biri
Pavel Nikolaeviçtyñ jalğyz qyzy. Olga gimnaziiäny biyl ğana bitirgen.
Symbatty deneli, qazaq qyzdaryndai tirsegine tüse būlañdağan qos
būrymdy, oqtaudai tüzu, bir asqan körkem jan. Qazaq jerinde tuyp, qazaq,
jerinde ösken. Sondyqtan da qazaqşağa sudai aratyn. «Qos i̇etek, būrañ
bel», «İeki jiren» sekildi arqa ənderin şyrqatqanda, jūrt tañ qalatyn.
Mine, osy Olgany Bürkit pen Əkpar i̇ekeui birdei jaqsy kördi.
İekeui de Olganyñ suretti i̇eskertkiş albomyna öleñ jazdy.
Əkpar:
Oinağan su tübinde susar i̇ediñ,
Körgennen sağan men de duşar i̇edim,
Betiñnen bir süigizseñ şöl qandyryp,
Basylyp asau tūlpar jusar i̇edim,—
dep öziniñ topas maqsatyn aitsa Bürkit:
Ömir — teñiz, tolqi ötip barady.
Jastyq — jalyn, şalqi ötip barady.
Azat tañda tuğan ystyq mahabbat
Azat jandy şarpi ötip barady.
Olgam meniñ,
Ömirmen teñim,
Külgeniñ — künim,
Qaiğy-ökpeñ — tünim.
Öziñsiñ barym:
uiatym, arym, —
dep jerine ornai bastağan jaña düniege quanğan jas sezimmen, jaña
yrğaqty öleñmen öziniñ jürektegi armanyn qyzğa joldady. Ərine, aqyn
jandy jas sūlu, bailyğyna senip kökigen, aqqu qūsqa şüigeli tūrğan qara
bürkittei döreki Əkpardan göri, qol jetpes jūldyzdai armany bar,
düniege oilana qarağan Bürkitti tañdady.
Būl soqqy Əkparğa jeñil tigen joq. Myzğymas qara tastai qūr
syrtymen aq jai bolğanmenen onyñ işi būlqan-talqan, japyrğan yza —
qara tütinge toluly i̇edi. Degenmen, Əkpar apyl-qūpyl tez qimyldar aşuğa
jol bermedi, jürek janyp, osy qara tütin — yzamen ünsiz ystai berdi. Al
būl qara tütinniñ qara küiege ainalyp bir küni jiylyp syrtqa şyğaryn,
əlde ömirbaqi jazylmas jan jarasyna ainalaryn — ony küni būryn
boljau qiyn-dy.
Əkpar Bürkitke degen öşpendigin taspen bastyrğan jylan inindei i̇etip,
jürek tübine myqtap tūryp bekitti. Künim tusa, işte jatqan qos jylan —
öşpendiktiñ de syrtqa şyğar közi bolar, al əzirge kökiregin ot — ökiniş
küidirgen Bürkitti öz jolyma paidalanuym kerek dedi. Mine, osy oimen ol
Bürkitti aldymen zamandas, bir tilektes qazaq jastarymen bas qosyp,
aldağy küres joldaryn belgilep aluğa köndirdi. Būğan Bürkit qarsy bolğan
joq. Tipti quana maqūldady. Būlar būl məjilisti Aqannyñ qyrqy küni
ötkizuge kelisti. Küni būryn sapalanyp şaqyrylatyn adamdardyñ tizimi
jasaldy. Būl məjilistiñ maqsaty: aldymen qazaq oqyğandary bolyp pikir
alyspaq, būdan əri qamdai jolğa tüsulerin keñespek. Özge jūrttan oñaşa
bolu üşin, ol kezde qazaq jastary bəlendei əues i̇ete qoimağan, restoranda
jinaluğa ūiğardy. Mine, bügin osy Aqannyñ qyrqyn beretin kün i̇edi.
Töbesinde altyn bederli oiynşyqtarmen, ūşyp jürgen qanatty jalañaş
hor qyzdarynyñ suretterimen əşekeilengen kenezi restorannyñ işi lyq
toly, ər taraptan jinalğan kisi. Skripka, küisandyq, gitar tartatyn üş
adamnan qūrylğan «orkestr».
Üşeui de birdei janyn salyp oinauda. Əsirese, gitar tartuşy. Özi səl
mastau. Küisandyqtyñ janynda otyrğan biteu jağaly, jeñin bürmelegen
ūzyn köilekti orta jasqa kelip qalğan əiel jūrtty mensinbei,
təkapparlana qaraidy. Sirə, bir kezde «bolğan üiden» şyqqan jan i̇ekenin,
i̇endi qazir amalsyz küisandyq oinap otyrğanyn körsetkisi kelgendei.
Döñgelek ülken üstelderdi qorşai otyrğan — sol kezdegi sənge i̇eliktei,
mañdailaryn taramdalğan kekil japqan, jibek pen batsaiyğa malyna
kiıngen, barynşa būianğan jeñil minezdi əielder, jeletteriniñ qaltasynan
altyn sağattarynyñ baulary tögile tüsip tūrğan, aq köilekti, qara bantty,
ağylşyn bostondy troikaly «NEP batyrlary» bai səudegerler. Gu-gu söz
arasynan olardyñ «Əi, mūjyq tezdetseişi!», «Adamsymağym, tağy i̇eki
bötelke şampan jetkiz!» degen mərdemsingen dauystary i̇estiledi.
Osy ülken zalmen irgeles kelgen keñ bölmede bir top qazaq jasy otyr.
Būlardyñ da aldynda — tağam, şyny-aiaq keseler... Biraq araq-şarap i̇emes,
qymyz, turalğan i̇et... Qabyrğada iluli Q. Briullovtyñ «Pompeidiniñ
küireui» atty suretiniñ birkelki ədemi salynğan köşirmesi. Restoran iesi
— bai saudager «Dünie küireuge ainaldy» degen oidy aitqaly, būl
suretti ədeii ilgendei.
Bölmede birtalai adam bar. Törde — Bürkit. Onyñ janynda — aryqtau
kelgen aq qūba, jūqa öñdi, üstinde keñirdek barqyttan tikken tolstovkasy
bar jas jigit. Būl — Hasen. Bürkittiñ rulasy, kedei auyldyñ balasy. Bū da
aqyn. Biraq Bürkitten būnyñ joly da, aqyndyğy da bölek. Jalyndağan
otty jürekti qazaq jerine kelgen jañalyqty, bala bürkittei sañqyldağan
ötkir dausymen qūttyqtai jyrlağan jas. Tilekteri, joldary bölek
bolğanmenen, Bürkit būny ağaiyndyğyn ortağa sala, ədeii şaqyrğan.
Bügingidei qaiğyly küni Hasen de bizdi tüsiner, bizge qosylyp ta qalar
degen düdəmal senimnen de qūr i̇emes. Üstel basyndağy özge jūrtqa
qosylmai, tereze aldynda şylym tartyp Əkpar tūr. Qabağy tüsip ketken,
qalyñ oida, tek anda-sanda Hasenge seskene, küməndana köz tastap qūiady.
Hasen Əkparğa būryla bir qarady da, qabyrğada süieuli tūrğan
dombyrany alyp, aqyryn şerte bastady. Dombyra üni jürekti de
şertkendei, üi işi i̇endi bir sətte tünere tüsti.
— Jüregiñ qalai küimesin, janyñ qalai qapalanbassyñ —dedi Bürkit
qaiğyra söz bastap,— aspandağy künniñ közimen birdei aramyzdağy aqyn
ağadan aiyryldyq. — Ol auyr kürsindi.— «Bizdi dəl osylai rasymen
jetim qaldyryp ketkeni me?» dep ökinesiñ, tipti sengiñ de kelmeidi...
— Tastap keteiin dedi deisiñ be?— Əkpar da kürsine söiledi. —
Söituge ol məjbür bolğan joq pa? Tek ölim ğana soñynan tüsken quğynnan
qūtqardy i̇emes pe?..
Hasen: «Tağy ne aitasyñ?» — degendei, Əkparğa būryla qarady, biraq
ündegen joq. Üi işindegiler de ün-tünsiz Bürkit pen Əkpardan közderin
almai, tyna qalypty. Būlar əli de olardan söz kütken sekildi. Bürkittiñ
dauysy i̇endi qattyraq şyqty.
— İə, jigitter, bügingidei qaiğyly küni biz sekildi halqymyzdyñ közi,
oqyğan jastary tek qana qaitys bolğan aqyn ağany joqtağaly jinalyp
otyrğan joqpyz,— dedi səl ornynan qozğalyp.— Ūly qasiret üstinde
ardaqty Aqan ağadai, qazaq degen kişkentai halqymyz üşin jüregimizdiñ
bar otyn beremiz dep uədeleskeli jinalyp otyrmyz.
Hasen bosap ketken dombyrasynyñ qūlağyn aqyryn būrady da, jūrtqa
i̇estiler-i̇estilmes i̇etip, «Aqsaq qūlan» küiin oinai bastady.
Bürkit sözin jalğai tüsti.
— Aqyn ağa qaitys bolğaly qyryq kün ötti. Sol qyryq kün mağan
qyryq jyldan kem tigen joq. Janymdy qūiarğa jer tappadym. Jüregimdi
yza kernedi. İeger būrynğydai jauğa jete şabatyn batyrlar zamany bolsa,
qolyma naiza alyp, jauğa jalğyz şabar i̇edim. Ətteñ ne kerek, ol zaman
sağynsañ da, qaita oralmas sağym bolyp şyqty. Qoldan keleri kökirektegi
kekti aldaspandai jauğa qairai beru i̇eken. Aqan ağa ölimi mağan i̇eñ aldymen
osyny añğartty.
Kenet dombyra üni üzilip ketti. Jūrt Hasenniñ betine qarai qaldy. Anau
ornynan sozylyñqyrai türegeldi.
— Al men Aqan qabyrynyñ basynda tūrğanymda, i̇eñ aldymen oiyma
kelgeni onyñ öleñi boldy,— dedi Hasen sybyrlai söilep.— Aqan körgen
altyn kündi biz de körip jürdik. Aqan basqan qazaq jerin biz de basyp
jürdik. Biraq onyñ öleñin oqysañ, sol kün sen körgennen göri sūlulau da,
səuleli de sekildi. Sen basyp jürgen qazaq jeri de özgeşe tərizdi. Keñdeu
de ədemi. Söitken daryndy aqynnyñ jas qabyry mağan kenet qabyr i̇emes,
halqymyzdyñ keudesindegi jara sekildenip i̇elestedi.
— Jaqsy aittyñ, Hasen,— dedi Bürkit,— Aqan ölimi halqymyzdyñ
keudesindegi jarasy dep... Sol jarany ūmytuğa bola ma? Keşire alamyz
ba?
— Kimge keşire alamyz ba deisiñ?
— Ərine, mynalarğa,— ol körşi zalda otyrğandardy meñzedi,— osylar
i̇emes pe Aqan ölimine sebepker bolğan?..
— Olar aiypty i̇emes.
— Onda kim? Əlde menmin be?!
— Sen de, men de, osy otyrğan özge jūrt ta aiypty i̇emes. Sondai ülken
darynyn aiamağan, halqynyñ tilegine qarsy kelgen Aqannyñ özi aiypty.
Onyñ ölimi kimde-kim jūrtymen birge bolmasa, osyndai küige
ūşyraitynyn i̇eskertedi. Əsirese, Bürkit, sen sekildi əli jolyn dūrys taba
almağan, şatasqan janğa būl ülken sabaq.— Bürkit birdeme dep kele jatyr
i̇edi. Hasen, «Qūia tūr!» degendei, qolyn bir siltedi de, sözin jalğai berdi.—
Aiypty deitin bolsañ, Qasym qylyğyn qalai tüsindiresiñ?
Qasym uaqiğasy būl otyrğandardyñ bərine məlim, bir kezde qazaq
auylyn silkindirgen uaqiğa.
İertis özeniniñ boiynda qystaularynan alysqa ūzamai, jaz bolsa
azğantai maldaryn köl jağasynda bağyp otyratyn Arğyn ruyna kirme bir
kedei auyl bardy. Sol auyldyñ aqsaqalynyñ biri — Moldabek degen şal.
Aq şatyr qalasyna bir barğanynda atynyñ artyna mingestirip jalbyrağan
zyğyr şaşty, kögildir közdi orystyñ jeti jasar Kostia degen jetim
balasyn ala kelgen. Ondağy oiy — balağa i̇erjetkenşe qozy baqtyryp,
i̇erjetken soñ qalasyna qaita aparyp salu. Qosylğaly əieliniñ pūşpağy
qanamağan Moldabek köp keşikpei būl oiynan birden qaitty. Kostia aq
köñil, adamnyñ işi-bauryna kirip tūratyn jūmsaq minezdi, bauyrmal bala
bolyp şyqty. Moldabekti «köke», onyñ əieli Biğaişany «apa» dedi. Bala
köre almai zaryğyp jürgen ana Kostiağa qūlap tüsti. Tumasa da tuğandai
kördi. Aqyrynda keñ peiildi kempir-şal balany molda şaqyrtyp sündetke
otyrğyzyp, atyn qazaqşa Qasym qoiyp, birjolata bauyrlaryna basty.
Qasym da olardy tuğan əke-şeşesinen kem körmedi. Əne-mine degenşe,
qazaq tilinde müdirmei söilep, «Qamajaidy» şyrqata aityp, nağyz qazaq
balasy bolyp ketti. Auyl balalarymen birge asyq oinap, taiğa minip,
köñildene öse berdi. Söitken Qasym on toğyzğa tolğanda soldatqa alynyp,
on altynşy jyly soğysqa jiberiledi. Auylda ösip, hat tani almai qalğan
Qasym üş jyl maidanda körmegen qorlyğyn körip, aqyrynda, aryp-aşyp,
qoinynda ūşy kesilgen qysqa myltyğy bar, auylğa qaitty. Qaitqany ne
kerek, ol jan şoşynarlyq qandy uaqiğanyñ üstinen şyqty: Qasym
kelerden bir kün būryn Dutovtyñ qazaq «kərli qylyş» dep ataityn
karatel toby köl jağasynda otyrğan Moldabektiñ jeti üili kedei
auylyn, «qyzyldardy tyqtyñdar» dep, şauyp ketedi.
Auyldyñ i̇erjetken ūl-qyzyn, azamat jigitterin bylai qoiyp, kəri
Moldabek pen Biğaişany bas i̇etip, besiktegi balağa deiin qyryp salady.
Atqanyn atyp, şapqanyn şabady. Bükil auyl üstin telegei-teñiz qanğa
kömedi.
Aryp-aşyp, söitse de birge ösken qūrby-qūrdastarymdy, kəri əkeşeşemdi köremin dep, sonau qaladan jaiau, asyğa kelgen Qasym qyrylyp
jatqan bauyrlarynyñ üstinen şyğady. İesinen adasuğa taiau tūrğan
Qasymğa bükil auyl adamdarynan tiri qalğan jyndana bastağan jalğyz
aqsaq kempir:
— Bərin, bərin orystar qyryp ketti!— dep şaşyn jaiyp, oibaiyn
salyp tüsindiredi.
Osy kezde qaladan būl uaqiğany i̇estigen qyzyl əsker otriady keledi. Bir
toby Dutov bandylaryn quyp ketedi de, qalğandardy kör qazyp, ölikterdi
qoiuğa kirisedi. Bop-boz bolyp közinen būrşaqtai jasy domalağan Qasym
da özi ösken auylynyñ adamdaryn, birge oinap-külgen qūrbylaryn kömuge
qatynasady. Qanşa qiyn bolğanmen, qolyna kürek alyp, qazylyp jatqan
jerdiñ bir şetine barady. Kün bata qabyr qazylyp bolyp, şiri bastağan
ölikterdi, ardaqtap qoiuğa mümkinşiligi joq qyzyl əskerler, tereñ
qazylğan orğa biriniñ üstine birin sala bastaidy. Qasym nağyz i̇esinen
aiyrylğan jan sekildi, ne istep, ne qoiğanyn özi de bilmeidi. Bir qyzyl
əsker men i̇ekeui ön-boiy qylyşpen aiqyş-ūiqyş şapqylağan
Biğaişanyñ kəri denesin körpege orap, orğa jetkize bergende, az uaqyt
tolyqsi ketken aqsaq kempirge kenet i̇es kirip, dudarlanğan şaşyn jūla:
— Qasym-au, Qasym, ne jazyp i̇edik biz əlgi kök jendetterge!? Dini men
tiline tüsinetin be i̇ediñ, aitsaişy jazyğymyzdy?!—dep zarlana aiqai
saldy.
Qasym būl kezde ör jağasynda tūrğan-dy. Kenet gürs i̇etken myltyq
dausy i̇estildi. Jügire jinalğan qyzyl əskerler qanğa malynyp jatqan
Qasymdy köredi. Şolaq myltyğymen dəp ökpe tūsynan özin-özi atypty.
Oq jürekten ine ūşyndai alys ötip, Qasym bir jyl auruhanada jatyp
türegeldi. Jazylysymen, qūryp ketken ağaiyn-tuysyn joqtatpaimyn dep,
qaitadan özi ösken auylynyñ qalğan jūrtyna kelip, köl basyna japadanjalğyz üi tigip, jaña ömirge kiristi. Köp keşikpei būnyñ janyna özi
sekildi qara taban kedeiler jinala bastady. Būl uaqiğany jūrttyñ bəri
biletin. Jəne Qasymdy jūrt būrynğysynan da jaqsy körip, i̇endi qazaq
ataulysy ony şyn qūrmetteitini osy üide otyrğandardyñ bərine de məlim
i̇edi. Būl uaqiğamen Bürkit te tanys. Qasymdy közi körmese de, bir kezde ol
turaly «Bauyr» atty dastan da jazbaq bolğan. Hasenniñ sūrağyna ol i̇endi
i̇eki ūşty jauap berdi.
— Qasym — qazaq.
— Al Olga Pavlovna şe?
Bürkit ündemei qaldy.
— Joq, jigitter,— dedi Hasen jan-jağyna qarap,— qazaq jerindegi
qazirgi tartys — on altynşy jyldağydai būqaranyñ patşa zorlyğynan
bas tartqan ūlttyq tartysy i̇emes, tap tartysy. Biz ūlttyq təuelsizdikke
jetken halyqpyz. Al Aqan ölimi — öziniñ ūstağan bağdarynan köñili
qalğan adamnyñ ölimi. Halqynyñ i̇erteñgi künine senbegen adamnyñ ölimi.
Bürkit kilt oilana qaldy. «Aqan ajaly turaly dəl osyğan ūqsastau
pikirdi Əkpar da aitqan joq pa? İə, iə. «Jaudan i̇emes, özinen, küresten
qaşqan adamğa i̇endi seniñ kömegiñniñ keregi joq» dep i̇edi ğoi ol, aqyn
terezeden qūlap jatqandai. Tek jalğyz men ğanamyn ba Aqan ölimin halyq
qūrbany sanaityn?.. Bürkit oi ūşyna jete almady, Əkpar bölip ketti:
— Al halqymyzdyñ «i̇erteñgi küniniñ» qandai bolatynyn qaisymyz
bilemiz?— dedi ol qabağy ədetinşe dir i̇etip silkine qars jabylyp.— Osy
bir düdəmal oi kökiregimizge şanşudai qadalyp tūrğan joq pa?.. Əsirese
sorly qazaqtyñ basynan ötken neler aluan qiyndyqty i̇esiñe tüsirseñ,
qabyrğañ qaiysyp synyp ketkendei bolady! Bərimizge besik bolğan osynau
sarğaldaqtai sarğaiğan Saryarqanyñ üstinen günderdiñ, joñğarlardyñ,
Şyñğys hannyñ, Aqsaq Temirdiñ qūmyrsqadai qaptağan qoldarynyñ
ötkenin bilmeitin kim bar?! Qanşa qan tögildi, qanşa halyq qyryldy!
Şabylğan auylğa, tögilgen jasqa san jete me? Mümkin bügin bizde i̇el de,
jer de bolmağan bolar i̇edi, i̇eger bizdiñ köregen i̇erlerimiz Rossiiä
patşasynyñ qol astyna kirmegende... Aq jürek adal qairatkerlerimizdiñ
būl qylyqtaryn söket köretinder de az i̇emes, biraq olar i̇eki zūlymdyqtyñ
jeñilin tañdady. Halyq bolyp birjolata qūryp ketuden köri,
təuelsizdikten airylyp, i̇elin, jerin saqtaudy dūrys kördi.
— Sol ūlttyq təuelsizdigimizdi joiğan Rossiiä patşalyğynyñ özi de
qūlady ğoi,— dedi i̇esikke taiau otyrğan, aşamai süiekti, taramystai qatyp
qalğan qara sūr jigit.
— Dūrys aitasyñ, Qarajan.— Əkpar riza bolğandai ana jigitke
qarady.— Sol Rossiiä patşalyğynyñ qūlauymen bailanysty bizdiñ de
aldymyzda qadirli mindet tudy: jalpaq dalada bytyrap jatqan qalyñ
qazaqty ağa-inidei bauyrmal bir ūltqa ainaldyru kerek...
— Ainaldyr. Ainaldyrma degen kim bar?— dedi Hasen ūnatpağan
pişinmen dausyn qattyraq şyğaryp.— Oğan kim kedergi boldy?
— Orys bolşevikteri!— Əkpar da aiylyn jimai jauap berdi.—
Kedergi bolğan orys bolşevikter! Olar oilap şyğarğan tap tartysy
qazaq dalasynda joq dünie! Jūrtty bai men kedeige bölu! Əiel teñdigi!
Ata jolyn būzu!— Əkpar üninde kenet bir būrqasyn paida boldy.—
Osyndai dymğa tūrmaityn ūrandarmen orys bolşevikteri balany —
əkege, inini — ağağa, əielin — i̇erine qarsy qoidy... Joq, büitip biz i̇el bola
almaimyz. Halqymyzdy i̇endi bölşekteuge bermeuimiz kerek. Baspasözdi
qolymyzğa alyp, qarañğy i̇el-jūrttyñ közin aşuğa tiıstimiz! Küresuge
mindettimiz!
— Küresuge mindettimiz?— Hasen ornynan türegelip, i̇ersili-qarsyly
tolqi jüre bastady,— Ne üşin, kim üşin küresuimiz kerek?
Əkpar aşudan qara küreñdenip ketti.
— Boz torğaidai kişkentai bolğanmen, biık ūşar halqymyz bar. Sol
üşin küresemiz!
Hasen de sūrlana tüsti.
— Al sol kişkentai halqyñ qazir i̇ekige bölinip tūrğan joq pa? Künin
əzer körip otyrğan kedeii bar da, aq maidy aiağymen teuip otyrğan baiy
bar. Qaisysynyñ qyzyğy üşin küresesiñ?
— Bölme, bölme azğantai halqymdy,— dedi Əkpar i̇eki iyğynan demin
əzer alyp.
— «İel» dep i̇eñiregende i̇etegiñ jasqa tolady,— dedi Hasen mysqyldai,—
al oilağan isine kelsek, jan türşigedi. Qazaq jerine Qalqaman men
Mamyrdy oqqa bailağan Ənet babanyñ qatygez dəstüri qaita ornasa i̇eken
deisiñ... Joq, Əkpar, ötken kün ökinseñ de qaita oralmaidy. Tağy
qūlandai, ūru-ūru bop jalpaq dalasynda şūbyrğan qalyñ qazaq i̇endi i̇etekjeñin jinap, i̇el bolmaq.
— İel boludy sovetten üirenbeksiñ ğoi? Joq, Hasen, onyñ bolmaidy.
Sen «qūlan» deisiñ, men «qyran» deimin, i̇ekeumizge birdei ortaq i̇eljūrtymyz bar. İeger de kimde-kim onyñ qanatyn kesip, jem qūsyna
ainaldyrğysy kelse, ol — meniñ qas jauym. Bilip qoi, osyny!
— Qoisañdarşy kikiljiñ sözdi!— dedi jasy ülkendeu bir būjyr bet,
sary jigit.— Biz bügin saiasat turaly i̇emes. Aqannyñ qyrqyn beruge
jinalğan joq pa i̇edik?
Birbetkei, aşynğan aş qasqyr tərizdi Əkpar öziniñ aitqanynan taiar
i̇emes. Jəne iştegi taptyq yzany, jalpy qazaqtyñ ūlttyq qamyn oilağan
jan bolyp bürkeu oğan tiımdi. Öitkeni üidegi jastardyñ köbi onyñ şyn
syryn añğarmai qaluy mümkin. Sondyqtan da ol:
— Qūiatyn dymy da joq!— dedi būrynğysynan da örşelene tüsip,—
dəl bügin aidatyp jiberse de, auzymdağy sözimdi aitpai qalmaimyn!..
— İeşkim de seni aidataiyn dep tūrğan joq.— Hasenniñ de köner türi
joq.
— Biraq būndai i̇eski tərtipti kökseuiñdi qoimasañ, öziñdi-öziñ
aidatarsyñ!
— Būnyñ ne, qorqytu ma?
Əñgime ülken janjalğa ainaluğa jaqyn. Əkpar jauar kündei qap-qara
bop tütigip aldy. Al Hasen əlgidei i̇emes, səl jadyrai tüsken tərizdi.
Aşuyn basqanyn bildirgisi kelgendei, anandai jerde tūrğan dombyrany
alyp, qaitadan «Aqsaq qūlandy» şerte bastady. Üi işi typ-tynyş bola
qaldy. Batyp bara jatqan künniñ qyp-qyzyl səulesi qalanyñ künbatys
jaq üstin alabūrta qyzartyp, terezeden «Pompeidiñ küireui» suretiniñ
üstine qūiyla tüsip tūr. Dəl osy mezette būl suret kögildir būiaumen
syrlanğan qara köleñke qabyrğada nağyz bir jazyqsyz tögilgen qan sekildi.
Mūndai narazyly, köñilsiz küidi jaqtyrmai qalğan özge jastar janjal
ūlğaimai tūrğanda tarap ketudi dūrys kördi. Orta şende otyrğan şağyn
qūşaq jas jigit ketuge syltau izdegendei:
—Üi işi tym ysyp ketti,— dedi.
—Sirə, jañbyr jauatyn şyğar...
—Osyndai qaiğyly künde de biz saiasatty qozğamai otyra almaimyz, —
dedi renjigen ünmen qomaqty kelgen añqau jüzdi bir jigit bolmasa Aqan
ağanyñ aruağyn syilasaq qaitetin i̇edi...
— Aqan ağanyñ aruağyn syilau,— bağanadan beri ündemei qarap
otyrğan Bürkit basyn köterip aldy, — onyñ bizge tastap ketken ösietin
oryndau i̇emes pe? — Bürkit auyr kürsindi.— Biz o kisi dünie salar aldynda
üiinde boldyq... «Şyn jürekteriñmen tuğan halyqtaryñdy süie
biliñder»,.— dedi. Būl onyñ bizge qaldyrğan i̇eñ ülken ösieti...
Söitken aqyndy bolşevikter öltirdi,— Əkpar tağy da sözge kirisip
ketti.— Halyq būl qiiänatty i̇eş uaqytta da keşpeidi.
Hasen oinap otyrğan dombyrasyn bir qolyna ūstap, Əkparğa tesile
qarady.
— Halyq? Halyq atynan söileuge seniñ qandai haqyñ bar?
— Aqyn — halyq ūly, onyñ ary, namysy,— dedi Bürkit Əkpar üşin
jauap berip.
Aqyn i̇eger halqymen birge jüre alsa, sonda ğana onyñ ary, namysy bola
alady. Al sender şe? Sender halyqtaryñmen birge jürmek tügil,
qoldaryña qamşy berse, olardy keiin qumaqsyñdar! Dūrysyn aitsaq,
sender halyqqa qarsy jandarsyñdar!
Hasenniñ sözi betine şaşyp jibergen ystyq şaidai tiıp, Bürkit
ornynan atyp tūrdy.
— Solai deisiñ be? Onda men kim üşin jazyp kelgenmin?! On altynşy
jyl turaly dastanym halqyma arnalmağanda kimge arnalğan?.. Kökjal
qasqyrdai ozbyrlyqqa jalğyz şapqan halyqtyñ qaisar ūly turaly
jazğan ūzaq əñgimem i̇el-jūrtymmen birge i̇ekenimdi körsetpegende neni
körsetedi?! Al sen... Sen ne istediñ halqyn üşin?
— Men sender sekildilermen kürestim!—Hasen de jūlqysa tüser
böridei ornynan yrşi türegeldi.
Dəl osy kezde i̇esik aşylyp, üige daiaşy kirip keldi. Ürpiıse qalğan
jūrt joq jerden tolas tapqandai, bəri birdei būryla soğan qarady.
— Myrzalar, tağy ne əkeleiin?— dedi aq şaşty, oqtaudai tip-tik as
əkeluşi.
— Jetedi... Raqmet. Qanşa töleuimiz kerek?— dep jastar ər jerden
şulap qūia berdi.
— Əure bolmai-aq qoiyñdar, bəri de tölengen. — Əkpar köñilsiz
pişinmen terezege qarai bastady.
As tasuşy şyğyp ketti. Üi işi i̇elegizi, qaitadan qam köñildene qaldy.
— Ras, Bürkit, sen halqyñ üşin jazdyñ,— dedi Hasen aqyryn söilep.—
Əitpese, büitip söilesip tūrmağan bolar i̇ediñ... Ərine, men de qoi bağyp
jürgen joqpyn... Men de jazyp jürmin, biraq sen sekildi dalanyñ sarnai
soqqan jelindei, i̇eli-jūrtym özgerip bara jatyr dep qaiğyryp qaqsağan
joqpyn. Men qazaq jerindegi jaña ömirdi, jaña auyldy jyrlaimyn.— Ol
oilana Bürkitke qarady.— Jaqynda ğana sol jaña auylda boldym. Öz
közimmen kördim. Qazaq halqyn i̇endi būl joldan i̇eşkim de taidyra
almaidy. Senbeseñ auylğa öziñ bar. Kör.
— Barsam nesi bar, baramyn.
— Sonda söilesermiz. Al əzirge... özgeni qoiyp, osy otyrğan
joldastaryñ soñyñnan i̇erer me i̇eken, sony bir baiqaşy... Mümkin, sodan
keiin birdemeni ūğarsyñ!
Hasen i̇eşkimge qaramastan, üiden şyğyp ketti. Būny körip, Nūrlan da
ile-şala ornynan türegeldi. O da asyğa Hasenniñ soñynan şyğa berdi.
İendi üidegilerdiñ bəri de tūra bastady. Bürkit pen Əkpardan qymsynsa da,
ketuge syltau izdep, öz ara söilese, dabyrlasa jöneldi.
Keibireuleri Aqannyñ qyrqyn beruşi Bürkit pen Əkparğa «qoş
bolyñdar» dep, jai ğana bas izep, keibireuleri bir aiypty adamdai jerge
qarağan qalpynda üiden şyğa bastady. Köp keşikpei üide tek Bürkit,
Əkpar jəne bağanağy qara sūr jigit — Qarajan ğana qaldy. Azdan keiin bū
da ornynan türegeldi.
— Seniñ de ketkeniñ be, Qarajan?—dedi Bürkit, anau taiaq jūtqandai
taramys denesin tik ūstap, ədet bolyp ketken əskeri adymmen aiağyn nyq
basyp, i̇esiktiñ nūsqasynan ala bergen kezde.
Qarajan kidire qaldy da, Əkparğa qarady. Anau «bara ber» degen izet
bildirdi. Qarajan şyğyp ketti.
Minekei, aqyrynda, i̇ekeumiz-aq qaldyq!.. — dedi Bürkit auyr kürsinip,—
osylai bolaryn jüregim sezgen i̇edi. Biraq dəl osyndai bizdi jalğyz tastap
ketedi dep oilamap i̇edim. Būl ne sūmdyq?! Keşe ğana jañağylardyñ köbi
jeke avtonomiiäny, ūlttyq təuelsizdikti köksegen joq pa i̇edi?.. Al bügin...
«Qazaq», «ūlt» degen sözderden qorqyp, bəri byqbyrt tigendei qaşa
jöneldi!.. Östip te i̇el bola alamyz ba, jūrt bola alamyz ba?!
Bürkit kenet tömen qarap, qaiğyra qaldy. Köñili qūlazyğan qu taqyr
tərizdi, selt i̇eter i̇emes.
Bürkitke dünie kenet qasqyr apanyna ūqsap ketti. Qap-qarañğy, kerdei
üñireigen. Tek şoq kezder ğana jyltyraidy. Aiağyñdy bassañ bolğany,
qanjardai qadala tüser sūiau tister jas denesine bas salğaly tūrğandai.
Jürek, mi auyr soqqyny kötere almai, əp-sətte toqtap qalğan tərizdi.
Ömir, arman, senim — bəri mūny birjolata tastap ketkendei. Tek boiyn
auyr qaiğy basuda. Əsirese joldastarynyñ ketip qalğany oğan batyp
barady. Joldastarynan airylğany — dünieniñ quanyşynan
airylğanymen birdei. Dəl osy minutte ol ömirdiñ bir taptyrmas qasietin
joğaltqanyn anyq bildi. Ol ne qasiet? Ol — Bürkittiñ aldağy künge degen
senimi. Būl senim osy uaqytqa deiin aspanğa ūşar qanaty, teñizge salar
qaiyğy bolyp kelgen. Al qazir sol qanat ta, qaiyq ta birjolata küiregen
tərizdi. Sondyqtan da oğan dünie qasqyr apany sekildi, aiağyn bassa
bolğany, aldynda tek qorqynyş, qater.
Bürkittiñ būl jağdaiy Əkparğa aiqyn. Əkpar Bürkit i̇emes. Ol özi
qasqyr. Jaryq dünieden keri, qara üñgirge üiir. Bürkitti de soğan
baulymaq. Biraq Bürkit oğan köner me? «Könedi. Köndiru kerek, öitkeni
Aqan aldynda onyñ qaryzy bar. Aqan qany — qaryzy. Özi tökpese de, ənge
tekti. Öşi tekti. Sol qaryzdan qūtylmai, menen qūtylmaidy.
Qūtqarmaimyn. Tek osy bir qaterli sağatta qūryq üzip ketpese bolğany».
Osyndai şeşimge kelgen Əkpar i̇endi Bürkitti qalai bosatpaudy oilai
bastady. Qamşymdy oqys köterip, ürkitip almaimyn ba dep, sezdi neden
qozğaudy bilmei tūrğanda, Bürkit özi jərdem berdi. Bağanadan beri qaiğy
iyğyn albastydai basyp otyrğan jas aqyn bir mezette basyn köterip,
Əkparğa qarady. Anau qanşa atsañ da oq ötpes, myzğymas qara tas tərizdi.
Qomaqty qabaqtaryn qapsyrta tüksiıp, jūrttyñ tastap ketkenin, özderiniñ
jalğyz qalğanyn şybyn şaqqan qūrly körmegendei, selt i̇eter i̇emes. Beti
bülk i̇etpesten sazarypty da qalypty. Bürkit yzadan kökiregi qars
aiyryluğa taiap, ne isterin bilmei, iştei būlqan-talqan bolyp tūrğanynda,
ananyñ myzğymas beriktigi şymbaiyna batyp ketti, kenet ol aşu qysyp:
— Sen nege tūrsyñ būl jerde? — dep dürse qūia berdi.— Sen i̇emes pe i̇eñ
meniñ Aqanmen jaqyndyğymdy, boiyma bitken aqyndyğymdy köre
almaityn? Baqas köñiliñ jai tapqan şyğar, quan, kül! Kördiñ ğoi qandai
bağam bar i̇ekenin! Tabala! Tükir betime! Sen de ket! Bar!
Əkpardyñ, i̇erni aqyryn ğana kübir i̇ete qaldy.
— Mağan ketuge bolmaidy.
— Nege?
— Bügin bildim, būl jalğandağy jalğyz serigim, jan joldasym sen ğana
bola alady i̇ekensiñ. Jasyrmaimyn, sağan degen qyzğanşaqtyğym da, baq
kündestigim de bar i̇edi, biraq, ony büginnen bastap jüregimnen quamyn.
Öleñ, qyz degender, bizdiñ ūstağan jolymyzğa qarağanda, oiynşyq i̇eken.
Ony da tüsindim. Mine qolym, mine — antym, senimenen tilegim bir,
armanym bir.
Əkpar Bürkittiñ osal jerin dəl basty. Aq köñil, adamğa sengiş aqyn
ananyñ baq kündestigin, qyzğanşaqtyğyn jasyrmai aitqan sözderine
birden qūlap tüsti. Ol dəl osy minutte suğa ketkeli tūrğan özi i̇emes, Əkpar
i̇ekenin añğarmady. Būğan Əkpar i̇emes, Əkparğa öziniñ qol bergeli tūrğanyn
sezbedi. Tek «senimen tilegim bir, armanym bir» degen sözge nanyp, qasynan
bar serikteri qaşqan kezde, myzğymas jan joldas tapqanyna quandy.
Degenmen, Əkparğa birjolata berilip ketpei:
— Tilegimiz bir, armanymyz bir bolğanmen, ne paida,— dedi ol
jürektegi tolqynyn əzer basyp,— körmei tūrsyñ ba ol tilekten, ol
armannan ne qalğanyn?
Əkpar Bürkittiñ üninen mūzdyñ jibi bastağanyn əbden baiqady. Söitse
de quanyşyn syrtyna şyğarmai, anany qairai tüsti.
— Abai ağamyz aitqan joq pa i̇edi: «Tek jigersiz jan ğana aldağy künge
senbeidi»,— dep. Aldağy künge sen. Biz i̇ekeuimiz sensek, bizge senetin
üşinşi adam da tabylady. Üş adam bar jerde top bar. Top bar jerde
halyq bar.
Bürkit köñildene bastady. Jaña ğana oğan əlem betin qarañğy tün
tūmşalap alğandai körinip i̇edi. Sol tünde jolğa qalai jalğyz şyğam dep
zəresi ketken. Al qazir senimdi serik tabyldy. İeki adamğa qandai tün bolsa
da qorqynyşty i̇emes. Birine-biri əsker, birine-biri qolbasşy. Jalğanda
jalğyz qaludan auyr azap joq. İendi mine, jalğyz i̇emes, serigi bar. Al
bağana...
Bürkit Əkparğa öziniñ qalai serik bolyp qalğanyn añğarmady. Dəl osy
mezette ne isterin bilmei abyrjyğan jas aqyn Əkpardyñ būl seriktigi
qanşa qiyndyqqa, azapqa ūşyrataryn boljai almady, bilmedi. Tek taiaq
jegen jas baladai kim qūşağyn aşsa, sonyñ bauyryna kirip, öksigin
basqysy keldi.
Bürkittiñ būl jağdaiyn tüsingen Əkpar añqau jaiğa tas qūşağyn aşa
tüsti. İendi ol i̇esik jaqqa būryla bir qarady da, qaltasynan oramalğa
oralğan qol basyndai bir qatty zatty alyp Bürkitke ūsyndy. – Al qaltaña
salyp qoi.
— Būl ne?
Bürkit oramaldy aşyp, jyltyrağan qap-qara brauning — tapanşany
kördi.
— Mağan... būnyñ ne keregi bar?
— Qasqyr qonaqqa şaqyrsa, itiñdi i̇erte jür... Būnyñ qalai atylatynyn
bilesiñ be?
Bürkit basyn şaiqady.
— Būl özi oqtauly. Tek myna serippesin bassañ bolğany...
— Zamatta bir kisi joq bolady ğoi, ə?
— Bir jauyñ joq bolady.
Bürkit brauningti qaityp berdi.
— Joq, Əkpar, halqym keleşegi üşin myltyqpen i̇emes, jalyndy
jyrymmen, öleñimmen küresemin...
Əkpar brauningin alyp, qaltasyna qaita salyp qoidy.
— Beker almaisyñ... Düniede öleñdi syilauşylardan göri küşten
qorqatyndar köp... Al myltyq bolsa... jaraidy, kettik. Jañbyr jaua
bastady ğoi deimin...
Būlar üilerine qaitpaq bolyp körşiles restoran zalyna şyqqanda,
mūnda kisi būrynğydan da köbeie tüsip, işu əbden qyzyp alğan i̇eken. Gu-gu
əñgime. Bireuler süiisip, bireuler ūrysysyp jatyr. Külgen de, jylağan da
dauys i̇estiledi. Zal tərtibin baqylauşy i̇eñgezerdei būjyr jigit mas bolyp
qalğan bir jastau jezökşe əieldi syrtqa qarai süirei əketip barady..
Əiel əldeneni aityp jalyna, bi bilegisi kelip, muzyka oinauşylardyñ
aldyndağy kişkentai alañğa qarai tap-tap beredi.
Bürkit pen Əkpar zaldyñ bir jaq şetimen jürip otyryp, syrtqa şyğar
i̇esikke jetken kezde səl kidirdi. Būrylyp arttaryna qarady. Öz bastaryna
qara tüsip tūrğanda, myna jūrttyñ qannen-qapersiz araq-şarap işip, sauyq
qūryp jatqany olarğa jürek ainytatyn bir jeksūryn is bolyp körindi.
— Nağyz oba kezindegi toi-duman!— dedi Əkpar.
— Meniñ oiyma Omar Haiiamnyñ bir öleñi tüsip ketti,— Bürkit
joldasyna qarady.— İesiñde me:
Ajal ortaq jerdi basyp jürgenge
Patşa menen paqyr birdei ölgende.
Raqat qana būl jalğannyñ qyzyğy,
Özge tirlik qūr əure ğoi bilgenge... —degeni?!
— Olai bolsa — nesi bar?— dedi i̇ezu tartyp Əkpar,— qazir ana bir
üstelge baramyz da otyramyz. Şampan aldyryp, bir-i̇eki qyzdy janymyzğa
şaqyramyz da, biz de rahattana bastaimyz.
— Qaisysyn? Ana qyzdy ma? Əlde anasyn ba?
— Ol i̇ekeui az bolsa, əne, ana bireuin de, ana būryştağysyn da...
Qydyrsañ, aidy aspanğa şyğara qydyr!
— Söitu kerek... Būl nağyz oba kezindegi rahattanu bolady.
İekeui zalğa jerkene qarap, səl külisip tūrdy da, tez syrtqa şyğyp ketti.
III
Biylğy jaz bir i̇erekşe jaz i̇edi. Qys qar mol tüsip, köktem şyğa tasyğan
özen, sailardyñ suy jüzdegen kilometr jerdi köl-kösir i̇etip basyp ketti.
Oipat, yldilar, şetine köz jetpes dariiä, kölderge ainaldy. Bükil dünie
jüziniñ qaz, üiregi, aqquy tek qazaq jerine ūşyp kelgendei, aq aidyndy
keñ dalada şyqqan qūstyñ u-şuynan qūlaq tūndy. Jer keuip, kök şyğa
kün kürkirep öktim-öktim jañbyr qūidy. Əlem beti i̇endi ūşy-qiyry joq
teñizge ainaldy. Qara qūiqadai qūnarly Arqanyñ asyl jeri lyqyldap
suğa toidy. Dəl osy kezde jauyn toqtap, jarqyrap kün şyqty. Bükil
jalpaq dalada kögorai şalğyn — kök balausa du i̇ete qaldy. Bükil əlem
betin qyzyldy-jasyldy bəişeşek pen qyzğaldaq basty. Şildeniñ bas
kezinde şöp əbden tolyğyp, qūlyn körinbestei bop bitik şyqqan jasyl
şalğyn it tūmsyğyn tyğa almastai iın tirese, jeldirte soqqan samal
jelmen sybdyr qağa, kilem türindei qūlpyra tüsti. Tipti jylda adam
tizesine jeter-jetpes bolyp bitetin böz ben tütin tüstes kögildir jusan da
biyl qaşqan qūiannyñ qūlağynyñ ūşy ğana körinerlik biık.
Al özge jyldardan göri suy mol, qamysty kölder men taldy özenderdiñ
jağasyna bitken şalğynnyñ şyğymyn adam sözben aityp jetkize alardai
i̇emes. Qūrağy qaisy, qiiäğy qaisy — aiyru qiyn. Bir-birimen qūşaqtasa
ösip, syñsyğan qūstyñ jūmyrtqa salar Uiasyna ainalğan.
Osy jomart jazdyñ əbden tolyp, i̇erke sūludai qūlpyra tolyqsyp
tūrğan kezinde Bürkit i̇elge şyqty.
Balasynyñ haty boiynşa, Əkpardyñ əkesi Qarymsaq bai Bürkitti
aulyna şaqyryp, arnauly kisi şaptyrğan. Jibergen adamy sözge dilmər,
yqşam deneli Ərin deitin boi üiin jağalap jürgen jas jigit bolatyn.
Qarymsaq bai Əkpardyñ būl joly auylğa kele almaitynyn bilgen soñ,
balasyna arnağan aty şuly jüirik kök jorğasyn Bürkit minip kelsin dep,
Əringe jetektetip jibergen.
Mine, qazir Bürkit osy Ərin i̇ekeui jaiqalğan jasyl şalğyndy keñ
dalada kele jatyr. Alysta, nağyz bir biıkten qūlai jügirgen teñizdiñ
tolqyny tərizdi, kögildir sağym būldyraidy. Jūpar añqyğan jasyl
şalğyn qūşağyn aşa qūlpyra tüsedi. Myğym deneli Ərin at üstinde nağyz
bir tūğyrğa otyrğyzğan qarşyğa tərizdi, anda-sanda jelpine tüsip, ədemi
jiñişke qoñyr dauysymen ən de şyrqatyp jiberedi.
Qyz bar ma qūdaşadai qyzyl i̇erin,
Aulynyñ izdep kelip qonğan jerin.
Aily tün, i̇esten ketpes aimalağan
Aq tösin, qysyp qatty qypşa belin...
Bağanadan beri sar jeliske salyp kele jatqan Ərin kenet astyndağy
süliktei sūlu qūlakerin kök jambastan qamşymen tartyp qalyp, jele
jorta jöneldi. Qūlageri auyzdyğymen alysa ağyp keledi. Delebesi qozğan
Bürkit te tebinip qaldy. Qarymsaq bai mañdaiyna basqan, jüziktiñ közinen
öterdei əsem, qamşydai i̇etip jaratyp tastağan, şapqan atqa ilestirmes
əigili taipalman jorğasymen kösile jöneldi. Üstine su qoisañ jerge
tögiler i̇emes. Tört aiağyn şalystyra tastağanda köz ilikpeidi. Aldarynan
bir belesten soñ bir beles köteriledi. Əne-mine degenşe keiin qalady.
Qyzyp alğan qos jüirik qandai alysty bolsa da qūiar i̇emes. Qūlaker de
jelisti jylqy, biraq ər-berden soñ kök bedeudiñ jorğasyna şydai almai,
şabuğa ainaldy. Söitse de, i̇eti qyzyp, teri şyğyp alğan kök bedeu
şydatpady. Qūlaker keiin qala bastady.
İendi kök jorğa jeke aryndady. Baurynan kelgen kök şalğyndy jaipai,
teñsele ağyp kele jatqan at üstindegi Bürkit özin teñiz betin jalai ūşqan
qūstai sezinedi. Tary da bir-i̇eki ret yrği tüsse, kökke köterilip ketetindei.
Qandai tamaşa dünie! Mynau ūlan-asyr jūpar añqyğan keñ baitaq dala!
Būltsyz möldiregen kök aspan! Yrğala jüitkigen su jorğa! Məz-məiram
bop artyñnan quğan bozbala! Osynyñ bəri öz i̇eliñniñ bailyğy, quanyşy!
Öz i̇eliñ, i̇ez jeriñ bolğany qandai baqyt!
Tətti qiiälğa jorğa yrğağy qosylyp, köñili sudai tasyp, məz-meiram
bolğan Bürkit bir oipatqa tüsken kezde atynyñ basyn tejei toqtatty da,
ony ūzyn şylbyrymen şiderlep tūsai salyp, kögorai şöpti qūşaqtai,
jerge qūlai ketti. Əbden tolğan jasyl şalğyn, kök balausa jūpar tögip,
köñilin i̇eliktirip əketip barady. Añqyğan hoş iısti aua kökiregin jaryp
jibergendei. Bürkit kiızdei ūiysqan qalyñ şöptiñ üstine aunap-aunap
tüsti... «Qandai keremet i̇ediñ, jasyl dalam! Seniñ dəl bügingidei məñgi
qūlpyryp tūrğanyñdy körsem, būl dünieden armansyz öter i̇edim».
Bürkit i̇endi jerdi qūşaqtai i̇etpetinen jatyp, jan-jağyna qarai
bastady. Quanğanynan dausynyñ qalai qatty şyğyp ketkenin özi de bilmei
qaldy. Qalyñ köp arasynan sabağyn tömen basyp, barmaqtai-barmaqtai
bop syñsyp tūrğan jidekti kördi. Jas balaşa uystap alyp, jei bastady.
Əbden pisken qyzyl jidek auzyna tüser-tüspesten i̇eri jöneledi. Nağyz bir
şarap işkendei, Bürkit məz-meiram... Meiirin qandyra asap jatyr. Dəl
osy kezde Ərin de jetti. İeki büiirinen demin alğan qūla bestisin səl
aiañdatty da, üstinen tüsip, şiderlei salyp, Bürkittiñ janyna kelip
otyrdy.
— Dalany sağynyp qalğan i̇ekensiz, myrza,— dedi ol auzyna bir uys
jidekti apara berip.
— Nesin aitasyñ, būl dala meniñ ūşar kögim de, qonar kölim de i̇emes pe!
—dedi Bürkit, öziniñ quanyşyn əli basa almai.
Ərin jantaia jatty.
— Dala jaqsy ğoi... Osy qalpymen özgermei tūrsa...
Bürkit jigitke tañdana qarady.
— Özgeredi dep qai mağynada aitasyñ?
— Qaladan kelgen bir məliş saudageri... Osy aradan otarba jüredi deidi
ğoi...
— Jürse şe?
Qaidam... Jaqsylyqqa bolsa jaraidy ğoi... Əldeqalai bir şaitanarba
kelgende auyl astan-kesten bolyp qalady... Al otarba degenin bir qūbyjyq
körinedi ğoi... Bir əkelgende bes myñ adam əkeledi desedi.
—Qaida əkeledi?
Jigit tüsinbeisiñ be degendei, Bürkittiñ betine tesile qarady. Qaida
bolsyn, bilmeitin şyğarsyz... Bai aulynyñ jigitteri aityp jür. Şoiyn
jol kelse, osy mañnyñ bərine de qala salynady desedi...
Bürkit oilana qaldy. Jaña ğana alaqanyna sap məpelegen quanyş kenet
būdan asyğa qaşty. Jaña ğana şattyqqa lapyldağan köñil i̇endi, jaiqala
kelip bürise qalğan, suyq sorğan alğaşqy şildei, jüdei tüsti. «Oqymağan
myna auyl jigiti de Əkpar aitqan sözdi aitady. Tek men ğana əli anyq
tüsinbeimin be?.. Būl arağa şoiyn jol kelip, jaña qalalar salynsa ne
bolmaq? Jaña lep, jaña ömir, közimizdiñ qaraşyğyndai saqtap kelgen salt-
sanamyzdy, ən-küiimizdi jaña arnağa salady ma? Salsa nesi bar? Ol ömir
zañy i̇emes pe? Joq, joq, ūlttyq qasietinen aiyrylğan i̇el — i̇el bolmaidy.
Al janyñ süier i̇eliñ bolmasa, onda seniñ ömiriñniñ ne qūny bar?»
Köp keşikpei būlar attaryna minip, tağy jürip ketti. Bürkit nağyz bir
söngen şoq tərizdi, betinde bağanağy səuleli oilardyñ bir de bir izi joq,
astyndağy atyn aiañ jorğalatyp, jerden basyn bir kötermei, tūnjyrap
ketken!
Dəl osy kezde kün de batuğa ainaldy. Kökjiekte qyzyl jalqyn səule
paida boldy. Qoiulana bastağan kögildir aspan betinde aqtañdaq seldir
būlttar körinedi. Baiau soqqan samal jel de tynyp, dünieni tañğajaiyp
mülgigen bir tynyştyq böledi. Osy bir selt i̇etpes əlemdi sydyrta jelgen
attardyñ sybdyry men toptana qonğan qara torğailardyñ sairağan ünderi
ğana ūiatqandai...
Ərin jüdep kele jatqan Bürkittiñ köñilin tapqysy kelip, atyn bir
tebinip qaldy da:
— Bie sauym jerde Təkejan auly bar,— dedi.— Bügin sonda tünermiz.—
Söitti de, jymiiä küldi.— Kedei auyl bolğanmen, qyz-kelinşekteri sūlu
keledi... Qai üige tüsireiin? Köñil aşar boijetkeni bar üige me, əlde əzil
qūmar kerbez kelinşekti jas otauğa ma?..
Jigit sözine Bürkit selt i̇etken joq. Tek:
— İel qamyn oilağan aqsaqaly bar bolsa, sonykine apar,— dep küñk i̇ete
qaldy.
Jigit «qyz-kelinşegi bar üiler tūrğanda, qūr sözden böten dymy joq
aqsaqaldyñ üiinen ne izdeisiñ?» degendei Bürkitke köziniñ astymen bir
qarady da:
— Jaqsy, aitqanyñyz bolsyn,-— dedi.
İel jata būlar ülken köl jağasyndağy auylğa kelip jetti. Bir qora auyl
itin u-şu i̇etip ürgizip, būlar şetkerirek tūrğan Təkejan şaldyñ üiine kep
tüsti. Aqsaqal üiinde kempiri i̇ekeui-aq i̇eken. Ot şoğyn külge kömip, būlar
da i̇endi jatqaly otyrğan. Kelgen qonaqtardyñ kim i̇ekenin i̇estigennen keiin,
atan süiekti, qapsağai kelgen qara şal — Təkejan əbiger boldy da qaldy.
Şoqty aşyp, üstine tezek tastap, üi işin jaryq i̇etip, törge körpe tösetti.
Jolauşylardyñ kim i̇ekenin bilgisi kelip, üige kirgen bir jas jigitke
qotandağy qoidan bir toqtyny əkeluge būiyrdy. Biraq küni boiy jürip, at
ūryp şarşap kelgen Bürkit pen Ərin tün ortasynyñ bolyp qalğanyn
syltau i̇etip, i̇etti kütpei, bir-i̇eki keseden saumal işip, tösekke jatudy dūrys
kördi. Özderi de əbden şarşağan i̇eken, Təkejanmen bir-i̇eki auyz söz alysty
da, jastyqqa bastary tiısimen, lezde ūiyqtap ketti.
...Qala ədetimen Bürkit i̇erte ūiandy. Üige qymsyna kirgen kelinşektei
syzyla tañ bozaryp atyp keledi i̇eken. Bürkit ornynan tūryp, iyğyna ədeii
jolğa alyp şyqqan bederli qara lūqpan şapanyn jamylyp, syrtqa
şyqty. At jürisinen əbden soğylyp qalğandyqtan ba, denesi del-sal.
Ədetinşe, bir-i̇eki dene şynyqtyru qimylyn istedi de, auyl syrtyndağy
töbege qarai aiañdady. Qazaq auylynyñ itteri de ielerine ūqsas. Jat
sanap, tünde üre qarsy alğanmen, qazir meimandostyq körsetip, bireui de
qyñq i̇eter i̇emes. Qaita birinen-biri aumağan sary ala i̇eki tazy küşik i̇erkelei
qyñsylap artynan i̇erip keledi. Janynan ötip bara jatqan adamğa üi
irgesinde jatqan ūipa jündi, kişi-girim būzaudai qara töbet közin aşyp
i̇erine bir qarady da, qaitadan būiyğa jata berdi.
Bürkit töbeniñ basyna şyğyp jan-jağyna qarady. Tünde keş kelip
baiqamağan i̇eken, auyl qonğan jer qalyñ kök şalğyndy, mol suly köl
jağasy bolyp şyqty. Dəl qarsysynda, auyldyñ künşyğys jağynda
qalyñ qūraqty şalqar köl jatyr. Üstin aq mamyq seldir tūman basqan.
Sondyqtan betindegi qaz, üirekter əzir körinbeidi. Ber jağy kisi boiynan
biık qamys aralas qūraq. Jelsiz tañ da — bəri de ūiqyly ūiau mülgip tūr.
Auyl da əli ūiqyda. Qybyrlağan tiri jan joq... Qotandağy qoi, üi
arasynda jatqan siyr — bəri de töbe üstinen qarağanda birine-biri ūiysa
bitken kedir-būdyrdy būirat tastar sekildi.
Köp keşikpei tañ ağara tüsip, künşyğys jaq kökjiektene laulana
tūtanyp, qyzara bastady. Qyzyl jalqyn səule birte-birte ūlğaia baryp,
kenet kün köziniñ alqyzyl şeti körindi. Sol-aq i̇eken, əlem de öziniñ körkin
aşty. Qyzyl altyn kün nūry kögildir aspandy şarpi kelip jerge
tüskende, qyzyldy-jasyldy gül tağynğan jasyl alqap bir ğajaiyp əsem
türge i̇endi. Köl betinde qūstar şulap, qyrqa i̇eteginde toptana qonğan qara
torğailar sairai jöneldi. Adamnyñ jastyq şağy tərizdi. Beikünə
jaratylystyñ alğaşqy ūianğan osy bir kezeñi nağyz nəzik aq gül sekildi,
möp-möldir, kirşiksiz taza. Kenet sybyrlai soqqan jel de, köl betinen
i̇estilgen aqqudyñ syñsi salğan əni de quanyş habarşysyna ainalyp,
qiiälyñdy ūiata seni bir quanyşqa jetektei jöneldi. Əne-mine degenşe
auyl da ūiana bastady. Aldymen bağanağy qara töbet türegeldi. Ol artqy
i̇eki aiağyn keiin qarai syrğyta kerildi de, qotanğa qarai aiañdady. Sodan
keiin şañyraq, müiiz, əukesi salbyrağan, dorba i̇emşekti ülken qara siyr
bas keterdi. Ol aiağyn mañ-mañ basyp «meni sau» degendei, şetteu qūrğan
kiız üige baryp süikene bastady. «Myna aram qatqyr jyqty ğoi üidi!»
dep kimeşegin şala kie, üiden bir qartañ əiel dauystai şyğa keldi... Solaq i̇eken, üi-üidiñ arasynan i̇esinegen kelinşek, əldekimge tūr-tūrlağan
bəibişeler körindi. Köp keşikpei qoi mañyrap, siyr möñirep, oşaqtan
kögildir tütin auyl üstinen kölbei ūşty.
Dəl osy kezde ortadağy alty qanat bozğylt üiden bir qas qyz şyqty.
Qolynda i̇eki tobatai üieñki şelek, arqasyndağy şolpysy syldyrlap,
taqiiäsyna taqqan şoq ükisi jelk-jelk terbelip, bilektei juan qos būrymy
jerge tier-times bolyp qozğala, aiağyn səndene basyp kölge qarai
bettedi...
Bürkit tūrğan töbeniñ dəl i̇eteginen bir būlbūl ən şyrqap qūia berdi.
Dausyn toqsan tolğap, myñ būraidy. Osy būlbūlmen bəsekeleskisi keldi
me, əlde sonau şyğyp kele jatqan kün, qūlpyra ūianğan dünie jüregin
quanyşqa bölep jiberdi me — bir kezde suğa bara jatqan qyz da ən şyrqai
jöneldi. Nağyz bir kümis kömei, jez tañdai dersiñ!
Kökte kün bar əlemge nūryn tökken,
Sūlu ən şyğady oinap kökirekten.
Armany bar ma adamnyñ būl jalğanda
Osyndai şat düniede külip ötken.
Qyz dausy kümis qoñyraudai syldyrlaidy, kömekeiinde toqsan būlbūl
qonyp alyp, sairai jönelgendei. Ol ənniñ jiyrylğan jerin jazğysy
kelgendei, birese dausyn ūzaq sozady, birese osynau bir ūzyn yrğaqty
büktep-büktep qysqarta tüspek bolğandai, bölip-bölip sekirte
qūiqyljytady.
Bürkit tətti Qiiälğa şomyp ketken. Auyldyñ tañğajaiyp tañğy körinisi,
qyzdyñ qūlaq qūryşyn qandyrta şyrqağan sūlu əni, keşegi bir bolmaşy
qapalyqty birjolata ūmyttyryp, jüzi külim-külim i̇etedi... Qiiälğa şomyp,
tūmandanyp ketken oily közi «Osyndai ədemi suretti kim jūia alady. Būl
suret ömirdiñ əşekeii, məñgi tūruy kerek» degendei.
Bürkit auyl suretin öte jaqsy köretin. «Kökorai şalğyn, bəişeşek,
Ūzaryp ösip tolğanda, Sarqyrap jatqan özenge, Köşip auyl qonğanda...» —
ol üşin düniedegi i̇eñ qymbatty suret. Auyldan qalağa i̇erte ketkendikten be,
ər jyly kanikulğa şyqqanynda jasyl şalğyn keñ dalasyn, qūstary
tömendi-joğary sympyldai ūşyp, u-şu bolyp jatatyn aq aidyn şalqar
kölin körgenşe asyğatyn. Osy dalany añsau Bürkitten öşpedi. Oğan «i̇el»,
jūrt» degen ūğym, osy keñ dalanyñ sūlu suretimen məñgi kindiktese bitken
bir tətti qiiälğa ainaldy. Sondyqtan ba, būnyñ öleñderinde özge
aqyndardikinen göri, auyldyñ jailauyn, köşip-qonu saltyn kökseu köp
kezdesetin.
Osyndai bir oida tūrğan aqyn, kenet bireudiñ kele jatqan dybysyn
i̇estidi de, būryla qarady. Tündegi özi qonğan üi iesi Təkejan i̇eken. Qolynda
taiağy. Sirə, siyrlaryn auyl syrtyna aidap salyp, oralğan beti boluy
kerek, syrt jağynan kelgen soñ Bürkit ony baiqamai qalğan i̇edi.
— Qalai, şyrağym, tynyğyp aldyñ ba? — dedi qart taiağyna süiene,
Bürkitke külimsirei qarap. — At jürisi ədettenbegen adamğa auyr tiedi,
soğyp tastağan şyğar.
— Nesin aitasyz, aqsaqal. — Bürkit te jaidary jüzben jauap berdi. —
Onyñ üstine at üstin sağynyp qalğan i̇ekem, qaladan şyğa qatty jürip ketip
i̇edik. — Bürkit jan jağyna quana qarady. — İel jailauyn köruge asyğyp
i̇edim, jettik-au, əiteuir!.. Tüs körgendei bolyp tūrmyn. Jerleriñiz qandai
tamaşa i̇edi! Tipti qarai bergiñ keledi. Tastap ketuge de qiiär i̇emespin.
Şal közin syğyraita i̇ezu tartty. Tastap ketkiñ kelmese, qal bizdiñ
auylda birjola añdağan qyzyñdy alyp beremiz. Bizdiñ auyldyñ balalary
körikti keledi.
Baiqadym ony, otağasy,— dedi Bürkit əzildese. Şal i̇endi aşyq küldi.
Şirkin, jastyq-ai qyrağy kelesiñ-au... Tündeletip jürseñder de körip
qūiasyñdar... Oqasy joq, jastyqtyñ aty jastyq ta... Auylymyzdyñ
balalarynyñ symbatty keletini būl öñirge aian... Mūny bizdiñ jaña
körşilerimiz de aitady.
—Qai jaña körşileriñiz?
— Əli körmei tūrsyñ ba?.. Əne... Anau köl jağasyna jiberşi.
Bürkit şaldyñ körsetken jağyna qarady. Bağanadan beri baiqamağan
i̇eken, köldiñ qalyñ qoğaly soltüstik jağasynda şoğyrlanğan birdemeler
közine tüsti. Tesile qarap i̇edi, orystyñ aq şatyrly riduan arbalaryn, ər
jerde jaiylyp jürgen qos-qos ögizderin kördi. Əldekimder jer aidap, üi
salyp ta jatqan sekildi.
—Būlar kim? — dedi Bürkit dausy qobalji şyğyp.
— Mūjyqtar. Sarytau jağynan keldi. Zəiimke salyp jatyr... Tağy
keletinderi bar körinedi. Poselke bolamyz deidi.
Bürkittiñ jüzi sūp-sūr bolyp özgerip ketti.
— Aqsaqal-au,— dedi ol alqymyna kelip qalğan aşudy jasyra almai,—
būlaryñ ne, jerleriñniñ i̇eñ şūrailysyn berip? Biyl būlar būl jerge
poselke salsa, kelesi jyly özderiñ qaida köşip ketesiñder?
Təkejannyñ mineziniñ özi osyndai keñ be, əlde işinde jatqan bir
qulyğy bar ma — aiylyn da jiiär i̇emes.
— Jer jetedi ğoi, şyrağym,— dedi ol dausyn bir özgertpesten, —
būlar köldiñ teristik jağyna mekendese, bizge osy aradan anau küngeidegi
adyrğa deiin dala qorek te. Jaiylym i̇eki halyqqa da jetedi. Özderi bir
momyn jandar i̇eken, kelmei jatyp, auylmen əkei-ükei boluğa tyrysyp
jatyr.
Təkejan tünde öziniñ meimandas sabyrly minezimen Bürkitke birden
ūnağan bolatyn. Qazaqtyñ şaldary osyndai keñ peiil keledi dep, iştei
maqtanyş ta i̇etken. Al solai körgen qarty...
Bürkit bir rette «qas üiiñe küle kirip, küñirene şyğady, baiqa, kəriiä,
olar əbden ornalasyp alğanşa senimen əkei-ükei bolady. Momaqansidy.
Al soñynan i̇esikten kirip, tör meniki deidi!» dep birden Təkejan tap bergisi
de keldi, degenmen iştegi tulap kelgen yza-oiyn aqylğa tūnşyqtyryp,
i̇endi auzyn aşpady.
Şal būnyñ mūndai qalpyn əli sezbegen tərizdi. Mūjyqtardyñ osy
arağa toqtağanyn maqtan körip, jaidary jüzben salynyp jatqan
poselkeni qūptaitynyn bildire söilep tūr.
— Qasymğa köp rahmet. Būlardy osy arağa alyp qalğan — sol. Əitpese
İertiske qarai i̇etip ketetin türleri bar i̇edi. İendi, mine, kördiñ be, bos jatqan
jerde poselke bolady. Qūdai būiyrtsa, kelesi jyly birigip i̇egin i̇egemiz.
Auyl adamdary būlardan qauyn-qarbyz, kartop saludy üirenemiz deidi.
Būnyñ özi bir tamaşa i̇emes pe?
— Būlardy alyp qalğan Qasym dediñiz ğoi, qariiä, ol Qasymyñyz kim?
— dedi.
«Qasymdy da bilmeitin adam bar i̇eken-au» degendei, şal Bürkitke
tañdana qarady.
— Qasym ba? Qasym... Əne özi de kele jatyr.
Qoldarynda kölge salatyn auy bar üş-tört jigit būlarğa taiap qalğan
i̇eken. Art jaqtarynda — i̇eki qyz. Bireui — bağanağy suğa bara jatyp ən
şyrqatqan jas sūlu. İekinşisi — jūpynylau kiıngen aq sary qyz.
Qoldarynda i̇eki ülken aq qañyltyr şelek. Şamasy, bəri au saluğa bara
jatqan tərizdi. Joldary Bürkitter tūrğan töbeden səl būrystau
jatqanmen, qazaq dəstüri boiynşa būlar auyldaryna kelgen qonaqqa səlem
bere ketpek sekildi. Sol üşin ədeiilep būrylğan tərizdi.
Köp keşikpei jastar toby qyzdar Bürkit pen Təkejanğa jaqyndap kelip
toqtady. Ortalarynda — bir qoly joq, qyr mūryndy, aq sary jüzi künge
küiip qyzara tüsken orys öñdes jas jigit. Jalbyr şaşyn kün jep, oñyp
ketken. Kögildir közi külim-külim i̇etedi. Üstindegi kiımi, küşti ülken
qoldary jūmys adamy i̇ekenin birden körsetip tūr. Bürkittiñ i̇esine kenet
Qasym degen at sart i̇ete tüsti. İendi ol būl jigittiñ özin-özi atqan Qasym —
Kostia i̇ekenin aitpai tüsindi. Qasymnyñ osy köl jağasynda tūratynyn
būryn da i̇estigen, qalai ūmytqanyn özi de bilmeidi. Iştei köpten beri
būnymen tanyssam i̇eken degen tilegi de bolatyn. Mine, sol Qasym dəl
qasynda tūr. Oñ jağynda — əlgi ənşi qyz. Özi de ədemi i̇eken. Sazğa bitken
tal şybyqtai aşañ. İeki betinen qany tamğan aq qūba. Qaraqattai
möldiregen ülken bota közderin ūzyn kirpikteriniñ astynan Bürkitke
jaudyrata birer qarady da, Qasymğa būrylyp ketti. Möldir közderi i̇endi
qasyndağy jigitke qadaldy. Bürkit jas sūludyñ osynau közqarasynda
Qasymğa degen airyqşa sezimniñ bir jaryq səulesin añğarğandai boldy.
Būryn Bürkit, Qasymdy körmei jürgen kezinde, öziniñ de jüreginde jatqan
oğan arnalğan bir ədemi bauyrmaldyq sezimdi añğaratyn, onyñ
tağdyrymen, ömirge degen tüsinikterimen tereñirek tanysqysy keletin. Al
qazir nege i̇ekeni belgisiz, sol sezimge bir qylau tüsken tərizdi. Qasymmen
jöndep söileskisi de kelmei ketti.
Jigitter amandasyp bolğannan keiin, Qasym qazaqtyñ ədemi tilimen:
⎯ Jaqsy i̇esimiñizge syrtyñyzdan qanyqpyz, Bürkit qūrbym. Keide
öleñderiñizdi de oqyp qūiamyz. Bir kezdesuge qūmar da i̇edim, — dedi, —
Ətteñ ne kerek, qazir qolymyz bos bolmai qaldy. — Özderiniñ
qoldarynyñ bos bolmağanyn bir aiyp körgendei, ol səl qysyla söiledi.
— Ğafu i̇etersiz.
⎯ Mümkin, Bürkit ağa bizben birge balyqqa barar? dedi jypylyq közdeu
jas sary jigit.
Nege i̇ekeni belgisiz, Bürkit būl jigittermen özin-özi būrynğydan da suyq
ūstağysy kelip ketti. Səl raiyn suyta, təkapparlau dauyspen:
⎯ Balyqqa şaqyrğandaryña rahmet, jolymyz alys, basqa bir reti
kelgen kezde körermiz,— dedi.
Dəl osy kezde jylqydan özderiniñ attaryn əkele jatqan Ərin körindi.
⎯ Olai bolsa, qoş bolyñyz,— dedi Qasym.
Būlar əldeneni özara küle əñgime i̇etip köl jaqqa jüre berdi. Qasym men
ənşi qyz qatar ketip barady. Anda-sanda aralary tym jaqyndai tüskendei
bolady. Jigit sampyldai külip, keide qyzdy qoltyqtap ta alady. Būndai
kezde qyz artyna jalt būrylyp, soñynan qarap tūrğan adamdardan
qysylğandai qolyn bosatyp ala qūiady.
Bürkit bağanağydai i̇emes, jüregi əldenege udai aşyp, qabağy salbyrap,
şalğa i̇erip, üige qarai aiañdady. Auyl işine kire bergende, būlar kenet
toqtai qaldy. Köldiñ arğy betinen əlsin-əlsin atylğan gürsil i̇estildi. Auyl
ürpiıse qaldy. İtter şulai ürip, qorqyp ketken jas balalar baqyryp
jylap qūia berdi.
— Būl ne? — dedi Bürkit tağy da Təkejanğa qarap.
— Arğy bettegi ken izdeuşiler ğoi... — Təkejan əli baiağy sabyrly
üninen aiyrylğan joq. — Qoryqpañdar dep keşe kisi jibergen i̇edi...
Degenmen gürsilderi qandai suyq i̇edi, nağyz bir auyl üstinen zeñbirek
atylğandai qatyn-balanyñ zəresin ūşyryp jiberdi ğoi...
«Tek qatyn-balañnyñ ğana zəresin ūşyrsa, jarar i̇edi ğoi»,— dedi
işinen Bürkit. Biraq böten til qatpady. Bir-i̇eki kese şai işip, auyldan
attanyp ketti. Jürip ketkeninşe tomsyraiğan qalpynan özgermei, tis
jaryp i̇eşkimge ləm-mim demedi. Tek auyldan alystağan kezde ğana atynyñ
basyn köldiñ arğy betine, künşyğys jaqqa, būrdy da, Əringe:
— Ana ken izdeuşilerge baraiyq,— dep dəl keşegisindei kök jorğany
ağyza jöneldi.
Köldiñ arğy beti jyqpyl-jyqpyl jartasty bolatyn. Qos salt atty
qūraqty jağany kömkere salyp keledi. Üidei-üidei biık qūzdar aldaryn
kes-kestep alysty körsetpeidi. Biıkteu bir şoqydan şañqaia kün közdi
şağylystyryp qarsy qaratpaidy. Dəl osy sətte Bürkittiñ köñilin
torlağan qaiğydai, kögildir aspan betinde appaq būlttar paida bola
bastady.
Birazdan keiin Bürkit pen Ərin ken zertteuşilerdiñ lagerine kelip jetti.
Būiratty, jartasty alañnyñ ortasynda i̇eki aq şatyr, bir kiız üi tūr.
Anandai jerde aldyñğy i̇eki aiağyn tūsap qoiğan i̇eki i̇er-toqymdy at
jaiylyp jür. Şatyrlardan jüz metrdei jerde jalpaia bitken döñestiñ
üstine ornatylğan şağyn ğana būrğylau aspabynyñ qasynda üş-tört adam
qybyrlap jūmys istep jatyr. At dübirin i̇estip, būlar jūmysyn tastap
kelgen kisilerge tañyrqai bastaryn köterdi. Sirə, kelgenderdi tanyğan
boluy kerek, işterinen üstindegi kenep kostiumi mai-mai bireui Bürkitterge
qarai arsalañdai külip, aiağyn quana basyp jügirip keledi. Jigit kelip te
jetti.
— Bürkit ağa, jol bolsyn,— dedi ol aqynmen amandasqaly külimsirei
qolyn sozyp.
— Nūrlan, sen mūnda qaidan jürsiñ? — dedi ananyñ qolyn alyp
quanyp ketken Bürkit te.
— O, kim kelgen? — Şetki şatyrdan əldekimniñ orysşa sūrağan dausy
i̇estildi.
— Qonaq keldi. Aleksei Vladimiroviç,— Nūrlan əli quanyşyn basa
almai sasqalaqtap tūr. — Öte qadirli qonaq!
Nūrlan Tomskidegi tehnologiiä institutynda oqityn. Qazir mūnda
təjiribe jūmysynda jürgen-di.
Şetki şatyrdan asyğa Aleksei Vladimiroviç şyqty. Būl otyz bester
şamasyndağy səl i̇eñkişteu, ūzyn boily, aryq kisi i̇eken. Jai qarapaiym
adam i̇ekeni türinen körinip tūr. Jas balanyñ közindei, taza aqyldy kök
közderi. Bürkitterge meimandostyq, kişipeiilmen qaraidy.
— Quanyştymyz qonaqtardyñ kelgenine, öte quanyştymyz,— dedi ol
attylarğa külimsirei taiap.
— Tanys bolyñyz, Aleksei Vladimiroviç. — Jas Nūrlannyñ üninde
bir maqtanyştyñ sazy bilinedi.— Būl kisi — Bürkit Küntuarov... Bizdiñ
ülken aqyny. İendi Əringe qarady: — Qatalaspasam, myna jigit Bürkit
ağanyñ joldasy ğoi deimin.
— Dūrys aitasyñ,— Ərin de özin Bürkittiñ joldasy degenge məz bolyp
qalğan tərizdi. — Atym — Ərin, əkem aty — Baisal, i̇estuleriñ bar şyğar,
şeşen Baisal.
— Al, Aleksei Vladimiroviç,— dedi Nūrlan qaitadan Bürkitke
būrylyp,— bizdiñ bastyğymyz — osy ekspeditsiiänyñ bas geologi. Bir
jağynan, meniñ ūstazym, tərbieşim...
Būlar qol alysyp tanysqannan keiin, Aleksei Vladimiroviç:
— Qonaqtar kele salyp ketpeitin şyğar? — dedi sol baiağy
külimsiregen qalpynda. — Bizdiñ auylda da biraz qalyñyzdar... Balyq
aulap, añ atyp, azyraq dem alyñyzdar. Qarmaq pen myltyqty biz tauyp
beremiz.— Söitti de, jas jigitke qarap: — Nūrlan, qonaqtaryñdy attan
tüsir... Men şetki otriadqa baryp kelgenşe, öziñ qabyldai ber...— İendi ol
Bürkitke būryldy: — Men sendermen qoştaspaimyn. Köp keşikpei
oralamyn... Qazir bir asyğys is bolyp tūrğany. Əzirge Nūrlannyñ
qaramağynda bolyñyzdar.
— Jaqsy, jaqsy, — dedi Ərin, Bürkit üşin jauap berip.
Aleksei Vladimiroviç qastarynda tūrğan özge jūmysşylardy i̇ertip,
birdemeni asyğa söilep, būrğylau aspaby tūrğan jaqqa bettei tüsti de,
qaitadan artyna būryldy.
— Siz şahmat oinai biletin be i̇ediñiz? — dep sūrady ol Bürkitten.
— Bilmeimin.
— Oqasy joq, tez-aq üiretemiz, solai i̇emes pe, Nūrlan?..
— Tamaşa kisi, — dedi Nūrlan analar ūzap ketkennen keiin.— Aqyldy,
būltañ-sūltañy joq jəne öte aq köñil... Mine osyndai adamdar turaly
dastan jazsa!
— Öziñ jazğan da şyğarsyñ!..
— Biz de aqynbyz ba? — Nūrlan Bürkittiñ ünindegi kekesin yzğardy
añğarğan da joq. — Sizdiñ janyñyzda biz aqiyq qyrannyñ janyndağy
torğai sekildimiz ğoi...
— Men seniñ öleñderiñdi oqydym,— dedi Bürkit kenet oilana söilep,—
şyn aqyn bolaiyn dep-aq tūrsyñ. Biraq qandai aqyn bolasyñ? Aqyn
joly qiyn jol, i̇eñ aldymen öziñniñ jolyñdy tabuyñ kerek.
— Sonda men ne turaly jazamyn? Aqyn bitken əbden jauyr i̇etken
jailau, mahabbat, at bəigisi, qyz sūlulyğy jaiynda ma?
— Olardy jazğyñ kelmese, öziñniñ taqyrybyñdy izde.
— Izdep te jürmin. — Jasy ülken ağanyñ öz oiynyñ dəl üstinen
şyqqanyna quanyp ketken bala jigit syryn aqtara saldy. — Biz ken
zertteuşilermiz ğoi... Geologtar zerttep ötken jerlerde bizdiñ soñymyzdan
jaña zavod, fabrikter paida bolady. Jaña qalalar salynady.
— Biraq ol qalalar basqa jūrt qalalary i̇emes pe? — Bürkit ananyñ
sözin bölip jiberdi de,— jəne...— dep kele jatty da, kilt toqtai qaldy.
Özine seskene jaudyrai qarap tūrğan jigitti aiap ketti. — Tüsiñ bir
bolğanmen, isiñ bölek, sen aldağy zamannyñ qazağy sekildisiñ, Nūrlan...—
dedi. — «Asyl — tastan, aqyl — jastan» degen, mümkin, sen tabarsyñ
qazaqqa arnalğan Jerūiyqty... — Bürkit atynyñ basyn būryp aldy,—
Betiñnen jarylqasyn.
— Bürkit ağa-au, jaña zamanda, bükil halyq alğa attağan elektr men öner
zamanynda qazaq būrynğy mal baqqan qalpynda qala almaidy ğoi...
— Seniki de dūrys şyğar, biraq men sol elektrdi özim jağyp, sol önerdi
özim igergim keledi. Basqa bireudiñ bügin jerimdi zerttep, i̇erteñine qalasyn
salğanyn körgim kelmeidi. «Qonaq bol bizdiñ auylğa, şahmatqa üiretem»
degenin i̇estigim kelmeidi! Tüsindiñ be meni?
Nūrlan ne derin bilmei sasyp qaldy.
— Qoiyñyzşy, Bürkit ağa, qaitesiz qaljyñdap, tipti şoşytyp
jiberdiñiz ğoi,— dep Bürkitke jaqaurai, jalyna qarady.
— Men qaljyñdap tūrğan joqpyn.
— Joq, qaljyñdap tūrsyz. Ony men birden añğardym...
Osy kezde alystan qatarlasa atylğan tağy da gürsil i̇estildi.
— Ərine, qaljyñdap tūrsyz,— dedi Nūrlan gürsil bitken kezde. —
Qaljyñdamasañyz, ana gürsildi i̇estimegen bolar i̇ediñiz. Ol gürsil —
halyqtyñ baqyty üşin tau-tasty talqandap jatqan jaña zaman gürsili.
— Joq, ol meniñ jüregimdi talqandauğa arnalğan gürsil! — dedi Bürkit
qatty dauystap. Söitti de atyn borbaiğa bir tartyp, şaba jöneldi.
...Bürkit keldi jağalai şauyp keledi. Ərin əzer-əzer ilesude. Aqyn
atynyñ basyn i̇endi birjolata qalağa qarai būrdy. Keşeden beri tynyğyp
alğan kök jorğa boldyrar i̇emes. Basyn tömen tūqyra, teñsele yrği tüsken
saiyn, aiağy aiağyna ilespeidi. Jel qaiyqşa ağady. Ərin Bürkittiñ būl
qylyğyn alğaşqy kezde «i̇eli üşin jamy küiingen adamnyñ aşuy ğoi» dep
tüsinse de, ananyñ i̇endi qalağa qarai salğanyn körip «mynanyñ özi
qūtyrğannan sau ma» dep küdiktene bastady. Kök jorğany quyp jete
almaitynyn bilgen soñ, i̇endi ol atynyñ basyn tejep, əiteuir Bürkittiñ
qarasynan aiyrylmasam jarar dep, jele şoqyta bastady. Al aqyn bolsa,
dəl keşegisindei qyzynyp, kök jorğany zoryqtyrardai üsti-üstine ağyza
tüsedi. Tek keşegidei köñili jarqyn, quanyşty i̇emes. Qas-qabağy tüiilip,
i̇erinderin tistenip alğan. At üstiniñ i̇ekpinine şydai almağandyğynan ba,
əlde köñilin yza kernep, közine jas keldi me, əiteuir dəl osy sətte ystyq
jas keudesine domalap-domalap ketti. Şybyqtai əlsiz aqyn jany
qaiğydan maiysyp, synuğa taiağandai, Bürkit kökiregin sol qolymen basyp,
qinala tüsedi. «Qalai qinalmasyn, qalai jylamasyn, Əkpar aitqan haldi
öz közimen körgen joq pa? Keşeden beri bar bolğany tört-bes adammen ğana
söilesti. Sonyñ işinde tek Ərin ğana i̇el-jūrtynyñ i̇erteñ qandai küige
ūşyraitynyn añğaratyndai. Al qart Təkejan, jas Nūrlan, anau ənşi qyz,
Qasymdar ne oilaidy? Mümkin solardyñ topşylauy dūrys şyğar? Qazaq
ta mədenietti i̇el bolmaq, ğylym men bilimdi jan saia i̇etpek... Al öitken
künde sovet mədenietinen qaida qaşyp qūtylmaqsyñ? Jeri bar, keleşek
tağdyry bir i̇el i̇emes pe? Önerimmen i̇elime ülgi bolamyn dep tūrğanda, odan
qalai bezbeksiñ? Beze alar jolyñ bar ma? Jəne bezu kerek pe? Joq joq,
bezu kerek. Qazir bezbeseñ, soñynan keş bolady. Oğan kuə — anau kele
jatqan şoiyn jol, aşyla bastağan jaña ken oryndary. Al halqyñ
bolmasa, onyñ tili, ən-küii, ədemi dəstüri bolmasa, onda adam bolyp ömir
sürudiñ ne qajeti bar? İə, iə, Əkpardyñ aitqanynyñ bəri dūrys. Biz
joğalğaly tūrmyz. Ne isteu kerek? Ne keledi qolymyzdan?
Biraz şapqannan keiin, Bürkittiñ atynyñ da, öziniñ de qyzuy basyldy.
Səl toqtap artyna qarağanda ğana ol Ərinniñ köz ūşynda qalğanyn kördi.
Kök jorğanyñ basyn keiin būryp, oğan qarsy jürdi. Tizginin bos tastap,
atyn ilbi aiañdatyp kele jatyr. İendi boidy yza ornyna qaiğy kernedi.
Ökiniş, küizelu, halqyna degen qasietti sezim, kökiregine şanşudai
qadalyp, i̇erge jabystyryp jibererdei. Basy tömen salbyrap, közi
tūmandanyp ketken. Osynau şeksiz dalada öziniñ jalğyz i̇ekenin ol qalai
sezinse, sonau lyqsyp kele jatqan jaña zaman mūhityna qarsy tūrar küşi
joq jalğyz i̇ekenin de sondai anyq tüsinedi. Osy əlsizdik janyn jegidei
jep, dymyn qūrta tüsti. Al būl əlsizdik, ony kartadan ūtylğan adam
tərizdi, i̇eş nərseni oilatpai, qaitken künde de ūpaiymdy jibermesem i̇eken
degen armanğa jetekteude... Qolynan i̇eşteñe kelmestik, küşsizdik,
paqyrlyq Bürkitti de osy küige ūşyratuda. Jeñe almaitynyna közi jetip
tūrsa da, qaitsem jeñem degen dalbasağa aparyp ūruda...
Dəl osy kezde Ərin de jaqyndap qaldy. Onyñ ar jağynda, beles
üstinde, kök şymyldyqtai kölegeilengen sağym oinaidy. Qanşa qusañ da
jetkizbes arman tərizdi. Bürkittiñ de armany osy sağym i̇emes pe? Qūr
alystan kölegeilenedi, al qolyña ūstaiyn deseñ, dym da joq. Bürkitti
būrynğydan da auyr qaiğy basty. Ol öziniñ osy bir sətsiz, küiingen
sağatynda iştegi qaiğysyn öleñmen syrtyna şyğarmaqşy boldy.
İerinderi aqyryn kübirlep Bürkit küñirene jöneldi:
Auylym da joq, bauyrym da joq,
Jatyr ünsiz qu dala...
Jaralağan qanatyn oq
Men bir baiğūs şağala...
Kök tolqyndy qualai kep
Qūşa almaimyn i̇ekpindep.
Qiiälymdy qasiret jep,
Jylaimyn men i̇eñkildep.
Ne qylamyn, ne qylamyn?
Qolymnan küş qaşyp tūr.
Men bir sorly şağalamyn
Salğan aiqai bosqa qūr...
Halqyn ərkim ər türli süiedi. Bireu halqyn özine quanyş, baqyt, dəreje
beretin ūly küş dep öz basy üşin süise, al bireu ony ata-anam, qorğanym
dep süiedi. Ol jylasa jylaidy, ol külse küledi. Halqy baqytsyz bolsa,
öz baqytyn körmeidi. Halqy baqytty bolsa, öziniñ baqytsyzdyğyn
i̇eskermeidi. Būndai jandar düniede sirek kezdesedi. Bürkit te sol sirektiñ
biri i̇edi.
Ol i̇endi jüregin küidirip bara jatqan qaiğysyn işine ūstap tūra
almady, kenet atynyñ basyn tejei tartyp, Əringe qarap söilep ketti.
— Halqym men tuğan jerimdi süiü — özimniñ i̇enşime tigen mūrat dep
tüsinetin i̇edim,— dedi ol közinen jasy möltildep. — Tuğan ölkemniñ jasyl
şalğynyn da, şalqar kölin de, qūmaitty şölin de, sağymdy belin de —
bərin birdei janymdai jaqsy köremin. Ony i̇eşkimge qiğym kelmeidi.
Sonau jeli qobyzdai sarnağan sary dalamdy dünieniñ i̇eñ sūlu jerine
aiyrbastamas i̇edim. Mine, sondyqtan da i̇el-jūrtymnyñ, tuğan jerimniñ
keleşegin oilap, jas balaşa jylaimyn, qinalamyn. Əlde mūnym dūrys
i̇emes pe? Qaiğyruym qate me? Mümkin men birdemeni tüsinbeitin
şyğarmyn?
Bürkit tağy ündemei qaldy. Ne derin bilmegen Ərin sasqanynan:
— İapyrmai, ə... Solai i̇eken-au özi,— dei berdi.
— Būl — qazaqtyñ sol kezdegi keibir oqyğan azamattarynyñ kelip
tirelgen jarqabaqty şyñyrau ötkeli. Sol ötkelden jas daryn qalai
ötpek? Ömir degen ūly danyşpan özi jön siltei me? Əlde qatelik atty
añdyğan jau şyñyrau tübine itere me?
Bürkit ün-tünsiz jürip keledi. Tek biraz jerge jetkennen keiin ğana
baryp öziniñ qaida bara jatqanyn i̇esine aldy. Atynyñ basyn tejep, janjağyna qarady. Ərin de üzeñgilese taiai toqtady.
— Bizdiñ auyl myna jaqta ğoi! —dedi ol qamşysynyñ ūşymen küngei
jaqty nūsqap.
— İə, solai i̇eken-au...
Bürkit atynyñ basyn būra tüsti de, qaitadan toqtai qaldy.
— Osy men keiin qaitsam ba deimin. Bügingi körgenim bir basyma
jetetin sekildi.
Ərin renjip qaldy.
— O ne degeniñiz? Kündizgi ystyq künnen keiin keşke salqyn samal
soqpai ma? Būl auyldan qapalansañyz, bizdiñ auyldan quanarsyz. Jüriñiz.
Bürkit tebinip qaldy. Kök jorğa basyn izep tastap, tağy da yrğala
jöneldi. «İə, Ərin dūrys aitady, bir qaiğynyñ bir quanyşy bar i̇emes
pe?.. Bizge degen köl bitken sualyp, şöp bitken quarmağan şyğar. Torğa
tüsip şyğa almağan baiğūs qūstai nesine typyrladym da qaldym?..
Qarymsaq baidyñ aulyna baraiyn... Onda ne bolyp jatyr — öz közimmen
köreiin...»
Qarymsaq baidyñ auly! Būl auyl i̇esine tüsse, Bürkittiñ ön-boiyn aujaiğa qaratpai bir ystyq sezim ərdəiim bilei ketetin. Būl joly da sol
sezim yryq bermes jüiriktei sonau bir qaita oralmas ötip ketken ədemi
künderge ala jöneldi.
«İə, iə. Sovet ökimeti qazaq aulyna jaña ornağan kezi i̇edi ğoi. Öz i̇elim
Aqşatyrdan alys bolğan soñ, Əkparğa i̇erip jazğy demalysta sonyñ
aulyna barğanmyn...». Bürkit oi teñizine şomyp ketti.
...Şildeniñ sarşa-tamyz ystyq küni. Əsirese bügin kökte ūşqan boz
torğai qanaty küiip jerge tüserdei şyjyp tūr. Qalaşa kiıngen i̇eki salt
atty jas jigit köl jağasynda otyrğan qalyñ auylğa oiqastai jelip keledi.
Astarynda aq köbikke kömilgen sümbidei qos küreñ. Auylğa taiağanda,
Əkpar:
— Bürkit, sağan aitam dep ūmytyp ketippin,— dedi atynyñ basyn səl
tejep, — Hanşaiym i̇ekeumizdiñ şeşemiz i̇erte qaitys bolğan. Əkem bir
əiel alyp, byltyr törkinine qaitaryp jibergen. Sirə, qylyğy ūnamağan
bolar... Tūqymynyñ qūrt auruy bar deitin i̇edi... Əlde basqa sebebi bar
şyğar. Əiteuir sol əielin jiberip, jaqynda jas toqal aldy dep i̇estidim...
— Qoişy? Qarsekeñ alpysqa kelip qalğan joq pa?
— Kelse şe? — Əkpar küldi. Ol əkesiniñ jas toqal alğanyn maqtanyş
köretin sekildi.—Düniege adam i̇eki mərtebe kele me, dəuiri basynan ötpei
tūrğanda körsin qyzyğyn...
İelge taiağanda özge serikterinen ozyp ketken Əkpar men Bürkit köp
keşikpei auylğa da jetti. Künniñ ystyqtyğynan ba, tiri jan körinbeidi, i̇eñ
bolmasa aldarynan itteri de ürip şyqpady. Tek şetki üidiñ beldeuinde
bailauly tūrğan i̇ertteuli sūry dönen sol şybyndağan qalpynda basyn
būryp aqyryn oqyrandy da qoidy.
Əkpar men Bürkit on qanat aqboz üidiñ syrtyndağy jelige attaryn
bailady da, üige taiady. Dəl mūndai ystyqta būlardy kele qūiady dep
i̇eşkim oilamağan bolu kerek, əli qybyrlağan jan joq.
— Assalaumağalaiküm, — dep i̇eki jigit tabaldyryqty attady.
Oñ jaqta tört qabat şaiy tösektiñ üstinde aq mamyq qūs jastyqty
şyntaqtap, ūzyn boily, appaq şoqşa saqaldy, şüñirek köz, at jaqty,
qoşqar mūryn Qarymsaq bai jatyr. Üstinde — qazaqy aq köilek-dambal.
Janynda — orta betteri aşuly «Şolpan» jurnaly. Aiaq jağynda baidyñ
tizesine deiin aşylğan jalañaş baltyryn syipai, qara tory, oinaqy
közdi, ülbiregen jas kelinşek otyr. Basynda — qyzyl kəris şəli, üstinde
qyzyl batşaiy qos i̇etek. Jasy köp bolsa, on altylarda... İeki qoly tolğan
bilezik, saqina, jüzik...
Kirip kelgen jigitterdi körip:
— Əu, Bürkitjansyñ ba? — dep Qarymsaq bai ornynan tūra berdi...
Kelinşek jautañ i̇etip köz tastady da, imene keiin şegindi. Qarymsaq
bai amandasyp bolyp, kelgenderden halin sūrai bastady da, toqalyna
qarap:
— Marjan, tezirek qymyz ber, balalardyñ i̇erinderi tipti kezerip ketipti
ğoi... — dedi.
Marjan ornynan i̇erkelei syzyla türegeldi. Aiağyn səndene basyp, auyr
qos şolpysyn şyldyrlata jürip, keregege süieuli tūrğan ülken qara
sabany pisip-pisip jiberdi de, syrly şarağa jusan añqyğan sary qymyzdy
qUia bastady. Bürkit kelinşektiñ otyrğanyn da baiqamapty, orta boily,
symbatty deneli i̇eken. Ədeii ystyqqa kigen jūqa şəii köilekten qaiqy
beli men bura sany da bilinip tūr. İerte tolyqqan tösi de közge tüsedi.
Jigitter kümis keselerge qūiylğan qymyzdy qoldaryna ala bergende,
üige qara tory jüzi künge küiip qoşqyldanyp ketken, jyrtyq börik,
şidem şekpen, baluan deneli jas jigit kirdi.
Ol bosağada tize bügip:
— Myrza, at-köligiñ aman keldiñ be? — dedi de, Qarymsaqqa tüiile
qarady. — Baieke, əneugi berem degeniñniñ qalğanyn aluğa keldim...
Qarymsaq moiynyn da būrmastan:
— Nemeneñ qalyp i̇edi?— dep kesesin auzyna taiai berdi.
— İeki jabağy men bir dönenimdi aldym ğoi, i̇endi i̇eki torpaq, bir ūsaq
qaldy.
— Birdeme quyp bara jatyr ma, alarsyñ...
— Joq, beriñiz. Kempir-şalym qinalyp qalmasyn. — Jigittiñ üninen
bir yzğar sezildi. — Oida tağy bandylar paida bolypty. Özim solardy
ūstauğa şyğatyn jasaqqa qosylmaqpyn...
— Sen bolmasañ, bandylar qūrymaityn şyğar...
— Baieke, qaitesiz təlkek sözdi.
— Bai səl kidire jauap berdi.
— Jaraidy, keşke mal kelgen soñ alarsyñ.
— Qūba-qūp.
Jigit şyğyp ketti. Əkpar əkesine qarady.
— Öziñ bilesiñ, Matan bes jyl bizdiñ Köksaidağy jylqymyzdy baqty
ğoi. Qyzyldar kelgeli əbden jeligip aldy. Əneugüni Ojar Matannyñ
i̇eñbegin ber dep ketken.
— Onyñ i̇eñbek aqysyna sonşama maldy kim kesti.
— Ojar.
— Jylqy bağyp jürgende şyğynğa ūşyratqan maldaryn ūstap qalam
demediñ be?..
— Sondai ūsaq-tüiekke söz şyğaryp qaitemin.— Qarymsaq səl renjip
qabağyn şytyp, toqalyna bir qarap qoidy. — Əli qoinyñdağy qatynyñdy
tartyp almağanyna qūdaiğa qūldyq de...
Marjan qyp-qyzyl bolyp ketti, Bürkit bağanadan beri baiqap otyrğan,
nege i̇ekeni belgisiz, Matan kirgennen kelinşektiñ berekesi ketken. Jigitke
qarauğa bata almai, əbiger bolğan da, qalğan. Bir qyzarğan, bir bozarğan.
Būnyñ sebebin Bürkit artynan bilgen. Marjan Qarymsaqpen irgeles
auyldağy bir orta şaruanyñ qyzy i̇eken. Qarymsaqqa əkesi qyryq toğyzdy
sanap alyp zorlap beredi. Alğaşqy kelinşek bolyp tüsken kezinde de
Marjan bai toqaly boldym-au dep bəlendei şattyq bildirmeidi, biraq
tağdyrdyñ salğanyna köndim degendei minez körsetedi. Söitip jürgende
bir-i̇eki ret Matanmen ūşyrasyp qalady, jaiau aiañ öleñ şyğaratyn
qomaqty jigitpen yñğaiy kelgen jerde söz qağysyp, əzildesedi de... Toqaly
men Matannyñ arasynda əzirge bəlendei i̇eşteñeniñ bolmağanyn bile tūrsa
da, i̇erteñinen seskengen qauqary şamaly, alpystan asa bastağan bai, köp
jylqysynan bir bieni qasqyr jaryp ketkenin syltau i̇etip, jigitti quyp
şyğady. Osy kezde auylğa jasağymen Ojar keledi. Baidyñ zorlyğyn
i̇estip, Matannyñ i̇eñbek aqysyn töletedi. Baidan aqysyn alyp şattanğan
Matan, bir jağy şyny, bir jağy qaljyñy, bylai dep öleñ şyğarady.
Tau silkined, köp kedei, biz tebinsek,
Sovet kelip, teñeldik köp telimsek.
Tepse temir üzetin jigit barda,
Kəri şaldy qaitesiñ, qyz-kelinşek.
Baiğa ketken i̇enşisin, mañdai terin,
Qaitardy ğoi zañmenen Matan i̇eriñ.
Alsam tartyp sol baidyñ deimin i̇endi
Jas toqalyn, bura san, mañmañ kerin.
Būl öleñ auyldyñ quaqy jigitteri arqyly Marjanğa da jetedi. Marjan
jerge kirerdei bolyp Uialsa da, aşulanbaidy. Tek «Bura sany nesi?» dep
məz-meiram bolyp küledi de qūiady. Al Qarymsaq bai bolsa, meniñ
toqalymnyñ sanynyñ qandai i̇ekenin ol qaidan bildi i̇eken dep bir rette aşu
şaqyryp, jigitteri arqyly Matannan öşin almaq bolady, biraq, artyn
oilaityn Qarymsaq aşuyn aqylğa jeñdiredi, bir jağynan Ojardan
qorqady, aqyry būl öleñdi i̇estimegen bop syr bermeidi. Jañağy toqalyna
tidire aitqan sözdiñ astary, onyñ qyzaruynyñ da sebebi osynda i̇ekenin
Bürkit soñynan i̇estidi. Al ol küni... Sol bir tolyqsyğan jas kelinşektiñ
Matan kirgennen əbigerlenuinen, onyñ osy baluan deneli jas jigitke taqa
nemqūraidy qaramaitynyn añğarğandai bolğan...
Bürkit qyza bastağan kök jorğanyñ tizginin tarta tüsip tülki būlañğa
salady. Tağy da oi teñizine şomdy. İə, iə, odan keiin būl Matandy körgen
joq qoi. Əkpar i̇ekeui sol auylda bir aidai jatty. Bastarynan neler qyzyq
künder ötkizdi. Sar jailau, şalqar köl... Jüirik bəigesi, jorğa jarysy.
İeki ūdai bop tartysqan kökpar... Kündiz, oñaşada: «Oqyğan qainym-au,
nege teris qaraisyñ, meniñ kəri kökjalymnan qorqasyñ ba? Qoryqpai-aq
qoi, kökjal degen qūr aty, jas börimen talasar ötkir tisi joq, bəri birdei,
aldaqaşan mūqalğan»,— dep syñğyrlai külgen Marjannyñ i̇erke dauysy.
Tünde — altybaqan. Şyrqai salğan ən. Kökte — kölbei jüzgen kümis ai.
Bozara bilingen tañ. Tarap bara jatqan qyz-bozbalanyñ sylqyldağan
külkisi, jürekti qytyqtağan əzili... Al būltarysta tereñ sai. Əkpardyñ
jaqyn qaryndasy Zeineptiñ tañ bozyndai appaq jüzi. «Ūzaq küttiñ, be?»
dep dirildei şyqqan üni... Odan keiin... Ömir baqi i̇esten şyqpas, teñiz
tübiniñ kögildirindei jan-seziminiñ tereñinde qalğan bir möldir taza
quanyş... Tağy da kün. Tağy jazyla şapqan qos küreñ. Şi arasyna qarai
zymyrağan qyzyl tülkige keregedei qos qanatyn əlsin-əlsin, qağyp
şüiilgen qyran qūs...»
Bürkit terlep ketti. «Osynyñ bəri büginde bar ma i̇eken? Əlde
tañerteñgidei bir jañğyryq sol bir sūlu ömirdi de ürkitti me i̇eken?»
Kenet kök jorğa būryla ala jöneldi. Sol jaqtan keldi jağalai qonğan
qalyñ i̇el körindi.
— Bizdiñ auyl,— dedi Ərin jele tüsip.
Būl joly i̇eki salt attyny, jau kele jatqandai, köp it şəuildei ürip
qarsy aldy. Üi-üidiñ arasynda köringen adamdar da «Būlar kim?»
degendei, qoldarymen mañdailaryn köleñkelei qarap qaldy, keibireuleri
qarsy jürdi. Bürkit pen Ərin Qarymsaqtyñ səl ğana reñi küreñ tarta
bastağan baiağy on qanat aq üiiniñ janyna kep tüsti. Būl joly da
anadağydai üiden i̇eşkim şyqpady. Jandaryna taiağan i̇eki-üş aqsaqal
adammen qol alysyp amandasty da, i̇eki jigit üige kirdi. Bürkit
tabaldyryqty attasymen-aq bağanağy özi oilağan jaña zaman jañğyryğy
Qarymsaq aulynyñ da şañyrağyn jerge tüsirerdei i̇etip titiretkenin
birden bildi. Üi işi jainağan asyl mülikke tolyp tūrsa da, qara
köleñkelene, üñireie qalğan — būğan mola sekildenip körindi. «Būl üige ne
bolğan? Əlde Hanşaiymdy ūzatty ma i̇eken?» dep Bürkit, sol jaqta bük
tüsip, teris qarap jatqan Qarymsaq baiğa «assalaumağalaiküm» dep səlem
berdi de, jan-jağyna köz tastady. Hanşaiym boi jetip qalğan Əkpardyñ
i̇erke-şora qaryndasy bolatyn. Joq, Hanşaiym ūzatylmağan sekildi.
Keregede iluli qūndyz börki, keste jağaly sūr barqyt beşpenti tūr. «Biraq
özi qaida?» Bürkittiñ i̇esine jaña tüsti. Ərin qaladan şyqpai jatyp:
«Hanşaiym nağaşy aulyna seruenge ketken»,— degen. «Əli qaitpağan i̇eken
ğoi. Sonda būl üige ne bolğan?» Bir pəle kelgeni anyq, kebejesandyqtarynyñ qaqpaqtary aşyq jatyr, tördegi təpteştelip jinalatyn
jüktiñ de bügin səni joq, qoqyrsi üiilgen...
Bürkittiñ dausy i̇estilgen soñ, Qarymsaq basyn köterip, türegelip
otyrdy. Tüsi küp-küreñ. Ülken yzanyñ sazy bilinedi.
— Bürkitsiñ be? Sau keldiñ be?— dedi özin-özi aşudan əzer ūstap
dirildei söilep.— Əkparjan qaida?
— Qalada jūmysy bolyp bögelip qaldy. Bir on şaqty künnen keiin
jeter... Səlem dedi...
— Ə... ə... bir yñğaisyz kezde keldiñ-au şyrağym...
Biraq Qarymsaq nege yñğaisyz kez i̇ekenin aitpady.
Bürkittermen üige i̇ere kirgen, jañağy dalada kezdesken aqsaqaldardyñ
qaba saqaldy būjyry būl üide ne bolğanyn tüsindirip:
— Bügin baiekeñniñ «mañ-mañ keri» Matan militsiiämen ketip qaldy,—
dedi. Söitti de, Qarymsaqty keketkeni me, əlde aiağany ma: — Tal tüste
tartyp əketti,— dep kürsindi.
Baiağy Matan şyğarğan öleñnen keiin bükil auyl baidyñ jas toqaly
Marjandy «mañ-mañ ker» dep atap ketken. Əkpar da toqal şeşesin solai
dep ataityn. Bürkit būl üige ne bolğanyn i̇endi tüsinse de, böten söz taba
almai:
— Tartyp əketkeni qalai?— dedi.
— Ne qalaiy bar? — Būjyr şal Bürkitke syğyraia qarady.— Matan özi
sekildi qylyşyn süiretken i̇eki qyzyl aiaq militsiiäsyn i̇ertip keldi de:
«Marjan, jür» — dedi, ana kök soqqan saiqal toqal, sirə, būryn uədesin
berip qoiğan boluy kerek, jymyñ-jymyñ külip, sandyqtağy kiım-keşegi
men öz üiinen alyp kelgen jasauyn qūşaqtady da, soñdarynan i̇erip jüre
berdi.
— Nege jiberdiñder? —dedi Ərin aşu şaqyrğan küi körsetip.— Būl
auyldyñ i̇erkek kindiktileri qyrylyp qalyp pa i̇edi?
Jolauşylarğa səlem beremiz dep üige kirgen böten adamdar qara
saqalğa qosylyp, dabyrlai jauap berdi.
— Qalai jibermessiñ, üş birdei i̇eñgezerdei jigit...
— Belderinde qylyş...
— Bireuiniñ myltyğy da bar...
— «Mañ-mañ kerdiñ» özi de qalar i̇emes. İeñ bolmasa biriguimizben
qoştasqan da joq...
— Jibermei kör, «əiel teñdigine» qarsy boldyñ dep, Sibir aidatyp
jibersin...
— İeger baiekeñniñ özinen bir qimyl bolğanda körer i̇edim! dedi qara sūr,
kesken kespeltektei, törtbaq baluan jigit, Qarymsaqtyñ atarmanşabarmandarynyñ biri Qabanbai. — Baiekeñ özi ündemedi ğoi...
Qarymsaq basyn köterip aldy.
— Jə, jetedi!—dedi yzaly ünmen,— ne boldy sonşama ūlardai şulap?
Ketse, bes baitaldyñ qūny — bir qatyn ketti. İer ölip, İertis būzylğan joq
qoi. Baryñdar!
Üidegi adamdar şyğyp ketkennen keiin Qarymsaq ündemei ūzaq otyrdy.
Əlden uaqytta baryp:
— Jastai, adal küiinen jar i̇etkendigimnen be, Marjannyñ būl qylyğy
mağan öte batty,— dedi ol būl uaqiğadan kürt synğandyğyn jasyrmai.—
Amal ne qazir qoişy-qolañ küşeigen mezgil ğoi, ətteñ, keşegi künim qaita
oralar ma i̇edi!—dep səl jigerlene söilep kele jatty da, nege i̇ekeni belgisiz,
ol kilt toqtap, Bürkittiñ böten jaidy sūrady.— Osy Qytaida da keñes
ökimeti ornar ma i̇eken?
— Qaidam... Əzirge birimen-biri qyrylysyp jatyr ğoi...
Ərip as daiyndatuğa şyğyp ketti. Ne söileskenderi belgisiz, Bürkit pen
Qarymsaq ūzaq əñgimelesti.
Bürkit būl auylda i̇eki jetidei boldy. Sol uaqyttyñ işinde onyñ
baiqağany: qazaq aulynda da «bai», «kedei» degen ūğym myqty oryn alyp,
i̇el-jūrttyñ arasyna ala auyzdyq kire bastağany. Aqsaqaldyñ dəstüri köp
qatyny bar baidy təlkek i̇etu saltqa ainalğan, İeki jetiniñ işinde Bürkit
būrynğy ūlan-asyr bəige, qatar otyrğan i̇eldiñ basyn qosqan ülken toi,
şeşendik salystyrğan sübe bilerdiñ aitysynyñ bir de birin körgen joq.
Onyñ ornyna, ükimet qandai jaña zañ şyğarady? Bai jerinen bizge qaşan
jer alyp beredi? Bes i̇eşkimizdi aidap qaşanğy auqattylardyñ soñynan
şūbyra beremiz? Orys mūjyqtaryndai i̇egin i̇egip, poselke bolyp biz de
nege otyryqşylyqqa üirenbeimiz?—degen sekildi tolyp ketken sony
tilekter...
Bürkit, Əkpar uədelesken küni kelmegen soñ, i̇endi būl auylda jata
berudiñ retin taba almai, sabaq bastaluğa on kün qalğanda Aqşatyrğa
qaitty.
IV
Hasen — qazaq jerine kelgen jaña ömirdi qūşağyn jaia qarsy alğan
aqyn. Būnyñ jyrynda jaña yrğaq, jaña taqyryp mol. Bürkit öleñindei
qiynnan qiystyrylğan, teñiz tolqynyndai qūdiretti bolyp tumasa da,
būnyñ da öleñi jaña zaman lebindei jalyndy, birkelki küşti, öjet, ötkir
keledi. Ənge salynğan köp öleñi halyq arasyna əbden tarap ta ketken.
Qysqasyn aitqanda, Bürkit i̇ekeui saiasatta da, poeziiäda da qarama-qarsy
adamdar. Bir jağynan, ağaiyn-tuys, bir auylda birge ösken. İekinşi
jağynan, i̇ekeuiniñ ömirlik joldary i̇eki jaqta, birine-biri alys, jat.
Biraq būnyñ Bürkitten artyqtyğy bar. Hasen — jaña zaman aqyny.
Qazaq dalasyna ornağan jaña ömir jyrşysy. Sondyqtan da jūrt būny
köp oqidy. Öz aqyny, öz balasy.
«Jaudy jeñu üşin jauyngerdiñ ötkir qylyşy, aqynnyñ jalyndy
qalamy kerek»!
Hasen halqynan qylyşyn da, qalamyn da aiağan joq. San aluan
qiyndyqty basynan keşti. Sonyñ bərin de jeñip şyqty. Al sol jeñister
oñaiğa tüsti me? Jas janyn keide oqqa da bailağan joq pa? Sol jeñister
üşin halqynyñ da körmegeni bar ma? Aştyqqa da, jalañaştyqqa da
şydady. Osynyñ bərin oilap ketse, Hasenniñ jüregi oinai jöneledi.
«Auyr azappen, qajymas mehnatpen tapqan halyq jeñisine, ai dalada
adasyp qalğan jalğyz qazdai, üni alysqa barmas Bürkit sekildi şatasqan
jandar qarsy söz aitpaq. Qolynan kelse əli de bolsa i̇el-jūrtty keñes
jolynan bölip almaq, kedergi i̇etpek. Būğan şydauğa bola ma?
Hasen tağy da üidi kezip ketti. Qolynda bir japyraq qağaz. Būl —
Bürkittiñ soñğy öleñi. «Joq, joq, būl oiyñ bolmas, Bürkit,— deidi Hasen
yzalana,— i̇eger sen sekildilerdiñ aiqaiy qazaq halqyn dūrys jolynan
būrar bolsa, nesine biz qolymyzğa myltyq alyp alystyq? Nesine i̇elimizdi
jaña jolğa şaqyryp, tün ūiqymyzdy tört bölip öleñ jazdyq?»
Hasen jaqynda ğana guberniiälyq partiiä gazetine jūmysqa auysqan. Sol
gazet arqyly bir bölme pəter alğan. Bölmesi biık jəne öte keñ. Būl — şet
i̇elge qaşyp ketken baidyñ saltanatty ülken üiiniñ qonaq qabyldaityn
zaly. İesik, tereze, i̇edenderinde töñkeristen būrynğy syrlary əli ketpegen.
Töbesi de əşekeilei būialğan. Abajadai ülken üş terezesiniñ i̇ekeui küngei
jaqqa şyğady, bireui ğana qora işindegi bau-baqşağa qaraidy. Qazir osy
üş terezeniñ i̇ekeuinen kün qūiyla tüsip tūr. Bölme işinde bəlendei közge
iliner zat joq. Baiağy Aqannyñ üiine qarağanda, Hasenniñ pəteri sūlu,
kerbez qyzdyñ janyndağy jūpyny kelinşek tərizdi. Abajadai bölmede
bir temir kereuet pen qağaz jazatyn sary syrly ağaş üstel, tört oryndyq.
Boidaq jigit tūratyny birden añğarylady. Tösek-oryndary jinalmağan,
oryndyqtardyñ üstine qalai bolsa solai tastai salğan penjek, şalbar,
köilek... Jerde üstel, kereuet janynda beti aşylğan kitap, qobyrağan
gazet. Üi işinde közge tüser airyqşa jalğyz zat — qabyrğalarğa
japsyryp tastağan suretti ülken-ülken qağaz plakattar, suretter. Mine
zəresi ūşyp ketken Çemberlen, basyndağy tsilindr qalpağy joğary
köterilip, közindegi pensiesi anandai jerge ūşyp tüsken. Üstinen töngen
jūmysşynyñ aibyndy qolyna qarap, zəre-qūty joq. Astyñğy i̇eki jolğa:
«Myqty bolsañ, Çemberlen, körşi qūtylyp myna şeñberden?» degen
syqaq, öleñ jazylğan. Al ana plakatta şat-şadyman bai toqaly. Qolyna
tüiinşek zattaryn ūstap, militsiiäğa i̇erip, üiden şyğyp barady. Betinen
tügi şyğyp, ne isterin bilmei, jer tepkilep tūrğan juan qaryn bai...
Būnyñ da astynda i̇eki jol öleñ: «Aş teñdikke tündikti, kül-talqan i̇etip
küñdikti!» Osy sekildi zamannyñ san türli quanyşty qūbylystaryn
dəriptegen tolyp jatqan plakattar. Būl öleñderdiñ bərin de Hasen jazğan.
Al Bürkit şe? Bürkit ne istep jür?
Byltyrğy Qarymsaq bai auylyna barğannan beri jyl ötse de, onyñ
aşuy tarqağan joq. Qys boiy i̇eş əleumet isine qatyspady, tek mūğalimdik
mindeti men şyğarma jazudy bildi. Mūndai jağdai oğan halqynyñ köñil
küiin, ömir özgeristerin tüsinuge böget boldy. Osynyñ arqasynda özimenözi əurelengen jas aqyn, böltiriginen airylğan aş qasqyrdai, iştei əbden
aşynyp aldy. Qandai tartystan bolsa da bas tartpaityn halge jetti. Ol
qazir qalyñ qolğa jalğyz qarsy şauyp, mert boluğa da bar. Əli
ūltşyldyq saryndardan arylmağan keibir gazet, jurnaldar Bürkitke aqyl
aitudyñ ornyna, onyñ baiağy «zar zaman» aqyndary sekildi dünieden
tüñilgen zarly, nalyğan, ökinişke tolğan köptegen öleñderin basumen
boldy. Qazaqtyñ ötken künin, dəstürin, i̇eldigin joqtau Bürkitke i̇endi ədetke
ainaldy. Ol sol bir sarğaisa da, sağynsa da kelmeitin, sonau i̇etken
zamandy qūr ğana joqtap qoimady, öziniñ ülken darynynan tuğan
şyğarmalarynyñ astarly syry, ruhy arqyly jūrtty tikelei küreske
şaqyrdy. Gazet, jurnal betinde aşyq jariiälauğa jatpaityn keibir
öleñderi qoljazba retinde jūrtqa tarady. Onyñ osyndai jasyryn
öleñderiniñ i̇eñ şyñy, yzaly saiasi aiqaiy sonau «Qoñyr aiğyr» kölinen
kele jatyp «Auylym da joq, bauyrym da joq» dep bastalatyn öleñi
boldy.
Bürkittiñ osy aqyrğy Asan qaiğy jyryn jaña ğana oqyp şyqqan Hasen
keñ bölmesin i̇ersili-qarsyly kezip jür! Jaişylyqta adamdy tartyp
külimsirep tūratyn jarqyn öñi, bügin bir türli quaryp ketken. Qabağyn
əlsin-əlsin tüiip, aşulana, adymdai tüsedi. Toqtai qalyp, qolyndağy
dəpterdiñ i̇eki betindei qağazğa qarap kübirlep oqidy da, tağy da adymdai
tüsedi. Işinde bir tynym bilmes arystan bardai. Əbden mazasy ketken.
Qolyndağy qağaz Bürkittiñ qoljazba retinde jūrtqa tarai bastağan əlgi
öleñi i̇edi. Kim i̇ekeni belgisiz, bireu konvertke salyp, poçta arqyly ədeii
Hasenge jiberipti. Dəu de bolsa, Əkpar boluy kerek. Bürkittiñ şyn serigi
jəne Hasenniñ jaña adresin de biledi. Əiteuir, kim jiberse de, jany
aşyğannan jiberip otyrğan joq. Bürkit pen Hasenniñ aralaryn
būrynğydan da şielenistiruge jiberip otyr. Oiyndağysy da oryndalğan
sekildi, i̇eger Bürkit qazir kezdesip qalsa, Hasen ony jer-jebirine jete
söguge bar, ol türinen de körinip tūr...
— Sorly! Qaida bara jatyr?—dedi Hasen kenet toqtai qalyp,
Bürkittiñ qylyğyna qinalyp.— Öziniñ basyn jūtqaly jür ğoi... Əitpese
mūndai jeksūryn öleñdi jazbas i̇edi! Salynaiyn dep jatqan temir joldan
ürkek jylqydai küni būryn şoşidy! Qazaq sol tüiege mingen qalpynda
köşe bersin deidi... Biraq ony zaman kötere me?.. Bauyrlas orys
proletariağa birigip, i̇el bolaiyq, jūrt bolaiyq dep qolyn sozsa, jerimdi
alğaly tūrsyñ dep qylyşyn ala jügiruge daiyn... Beu, beu, Bürkit,
oilansaişy, su tübine ketkeli tūrsyñ ğoi!
Bala künnen oinap-külip birge ösken joldasyna osy bir sətte ala-böten
jany aşyp, Hasen tereze aldyna baryp, tağy da oilana qaldy. Bürkitti
osynau qauip-qaterli būrys joldan qūtqaruğa şeşim taba almai, ol tereze
aldynda ūzaq tūrdy. Basyna san türli oi keldi, birinen-biri ötkir, birinenbiri soraqy. Janyñ aşityn adamdy əketip bara jatqan tūñğiyqtan
qūtqarudan qiyn ne bar? Hasen de qazir dəl osyndai küide i̇edi.
Üige osy kezde i̇eşbir rūqsatsyz, i̇erkekşe kiıngen bir qyz kirip keldi.
Jasy on segizder şamasynda. Basynda ükili kəmşat börik, qolynda kümis
örgen tobylğy sapty qamşy. Belin kümis belbeumen qynağan, üstinde —
zerli qyzyl barqyt beşpent. Būtynda — keñ balağyn oiulap tastağan
şalbar, aiağynda — biık ökşeli qyzyl safian, qisyq taban i̇etik. Qara
tory, döñgelek jüz. Oimaqtai Dəndi i̇erini külimsirei aşylyp, ar jağynan
marjandai tizilgen appaq tisteri körinip tūr. Qaraqattai qap-qara ötkir
közderi adamğa oinaqşi qadalyp qarağanda, işiñe bir ot salyp
jibergendei. Qyzdyñ i̇eş nərseden qymsynbas i̇erkin, aşyq jüzinen
bireudiñ mañdaiyna basqan i̇erkek-şora jalğyzy i̇ekeni körinip tūr.
Jel soğyp, kün küidirgen səl kezergen i̇erni, totyqqandau qara tory jüzi,
tūrğan tūrysy, qolyna ūstağan qamşysy qyzdyñ jolauşy i̇ekenin birden
añğartady.
Qyz oiğa şomyp ketken Hasenge biraz külimsirei qarap tūrdy da, kenet
jymyñ i̇etip:
— Səlemetsiz be, Hasen ağa?—dedi. Dausy kümis qoñyraudyñ
syldyrlağanyndai bir türli nəzik syñğyrlai şyqty. Onyñ quanyp
tūrğany aitpai-aq belgili i̇edi. Hasen tañdana qarady. Tanymağany türinen
baiqalyp qaldy.
— Səlemetsiz be?
— Tüu, sizge kezdese almaimyn ba dep zəre-qūtym qalmap i̇edi, — qyz
i̇erkelei söileidi,—əiteuir i̇eş jaqqa jürip ketpegen i̇ekensiz... Jolym
bolar-aq.
Hasen qyzdan közin almai, əli qarap tūr... Külim köz, oimaq auyz, qyr
mūryn jas sūlu qarağan saiyn ūnap barady... Üstindegi i̇erkek-şora
bozbalalardyñ kiımi de qandai jarasymdy! «Qaidan kelgen jan? Kökten
keldi me, jerden şyqty ma? Kümis belbeumen qynalğan qypşa beli,
maqpal beşpenttiñ syrtynan-aq tompaiyp baiqalyp tūrğan jūp-jūmyr
tösi, süiüge laiyqty i̇erni, qandai jandy bolsa da qūmarttyrmai qoimas...
Biraq būl periştedei sūlu jasty qaida kördim? Joq, būryn körgen
adamym i̇emes».
— Tüu, men sizdi bir köruge asyğyp kelsem... Siz tipti tanymai
qalğandaisyz ğoi... Men Hanşaiymmyn ğoi... Əkpardyñ qaryndasy.
— Hanşaiym?!— Hasenniñ jüzi jadyrai qaldy.— Tanymai da
qalğanym ras...— Ol i̇endi şattana küldi.— Men körgende şöp jelke
kişkentai ğana qyz i̇ediñ... Al qazir...—Jigit, ne derin bilmei, qūr tamsandy
da qoidy.
Hasen Hanşaiymdy būdan bes jyl būryn körgen. Hasen sanaq
jürgizuge Əkpar auylyna barğan. Būl — Sovet ükimetiniñ qazaq jerinde
adam men mal sanyn anyqtauğa jürgizgen alğaşqy nauqandarynyñ biri
bolatyn. Onda Hanşaiym on üş – on tört jasar qyz kezi. İerkek
balalarmen talasa taiğa minip, asyq oinap jürgen. Tübi sūlu bolatyny sol
kezdiñ özinde baiqalsa da, Hasen oğan jöndi köz qyryn da salmağan.
Degenmen, i̇erkek-şora büldirşindei jas qyzdyñ oinaqşyğan qara közi,
jastyğyna qaramai, özimen şoljyñdai əzildesken keibir sözderi, kümis
külkisi köp uaqytqa deiin onyñ i̇esinde qalğan. Biraq ömir degen ūzaq sapar
i̇emes pe, jolda kezdesken qyzyqtyñ bəri de jadyñda saqtala bermeidi,
birte-birte Hanşaiym da ūmytylğan. Söitken jas öspirim, qazir
sylañdağan boijetken bolypty. Qandai jigitti de bolsa özine
qūmarttyrmai qūiar i̇emes. Ūzyn kirpikteriniñ astynan qadalğan qaraqattai
möldiregen oinaqy közderi küidirip əketip barady. Qūtylar jol tappasañ,
birjolata örtep jibererdei....
Hasen Hanşaiymdy ūmytqanmen, Hanşaiym Hasendi ūmytqan joq i̇edi.
Ortada ötken bes jyl boiy jas sūludyñ köz aldynan sonau bir aşañ öñdi
aq qūba jigit bir ketpei-aq qoidy. Qūr ğana köz aldynan i̇emes, i̇erke qyz
Hasendi özine balap, qaşan keledi dep añsai kütude bolatyn. Ony mūndai
jağdaiğa jetkizgen qyzdyñ ūşqyr qiiäly men bir bolmaşy ğana uaqiğa i̇edi.
Ony jigit ūmytqanmen, qyz ūmytpağan.
Sol sanaqqa Hasen kelgen joly bir küni keşke taman Qarymsaq üiiniñ
janyna bir top jigit jinalyp qalğan-dy. Işterinde sanaq jürgizuşi Hasen
men baidyñ Əkpardan keiingi jalğyz qyzy — bozbalalarşa kiıngen
Hanşaiym da bar. İerkek-şora qyzdardyñ jigittermen birge jüretin ədeti.
Hanşaiym nağyz bala jigit tərizdi. Sözi de, qylyğy da i̇erke balalardan
aumaidy. Būryn būl auylda bolmağan Hasen Hanşaiymdy qyz i̇eken dep
tipti oilamağan-dy. Jūrt Qarymsaq baidan qaimyğyp, ony qyz dep
auyzdaryna da almaityn. Osy kezde duyldyñ bir jigiti qyrda jatqan
jylqydan baidyñ i̇erteñ minemin degen tory aiğyryn alyp keldi. Būl —
ūzyndyğy i̇esik pen tördei, biıktigi jardai deneli januar i̇edi. Minezi tentek
bolmasa da, basy qatty, üstine baidan böten jan minip körmegen. Auylda
ösken jastyñ qaisysy atqūmar bolmağan, jigit jetektep kele jatqan tory
aiğyrğa Hanşaiym kenet mingisi kelip ketti. Jigitten şylbyryn aldy:
— Əi, orys ağa, mingizip jiber,— dep anandai tūrğan Hasenge aiqai
saldy.— Qalanyñ tik aiağy sen əli balany atqa otyrğyzudy da bilmeitin
şyğarsyñ...
Hasen tiksine qalsa da, i̇erke i̇ekenin añğaryp, «balamen bala bolyp
qaitem» dedi de, attyñ janyna keldi. Tory aiğyrdyñ jalyna əzer qoly
jetip tūrğan şağyn deneli, qoldy aiaqtai balany sol qolymen qoltyq
tūsynan, oñ qolymen səl kötergen oñ aiağynyñ basynan ūstap, at üstine
qarai «əup!» dep köterip qaldy. Əlde balanyñ qoltyq astynan dūrys
ūstai almady ma, əlde bala oqys qimyldady ma, əiteuir, Hasenniñ sol
qoly ananyñ qoltyğynan syrğyp tösine jetti. İendi ol at üstine qarai aua
tüsken bala denesin joğary köteremin degende qoly baryp kökiregine tidi.
Jūp-jūmyr birdeñe bylq i̇ete tüsti. Sasyp qalğan Hasen ne isterin bilmei,
qolyn tartyp aldy.
Būl Hanşaiymnyñ tösine i̇erkek qolynyñ alğaşqy ret tiiüi i̇edi. Denesi
dir-dir qağyp şymyrlai oinap, boiyn būryn özi añğarmağan bir tətti
ləzzat bilep ketti.
Ystyq jas əielderiniñ sezim düniesi i̇erte ūianady deidi keibireuler,
mümkin sol i̇erte ūianğan sezim əseri bolar, əiteuir, Hanşaiymnyñ qyz
i̇ekenin bildirgen osy bir jəit Hasenniñ məñgi i̇esinde qaldy.
Hasen i̇esimi auylda köp i̇estiletin. Əsirese jaña ömirdi añsağan jastar
arasynda onyñ öleñderi köp taralyp i̇edi. Keibireulerin ənge salyp,
keibireulerin taqpaq retinde aitatyn. Hanşaiym da onyñ öleñderin
qūmarta oqityn, köbin jattap ta alatyn. Jəne Hasenniñ i̇esimin i̇estigen
saiyn onyñ i̇esine baiağy öziniñ atqa minbekşi bolğan küni köz aldyna
i̇elesteitin. Dəl sol küngidei boiy şymyrlap sala beretin. Osy bir
bolmaşy senim Hasen ataqqa ne bolyp, i̇el auzyna iline bastağannan keiin
būrynğysynan ūlğaia tüsip, i̇endi mahabbat armanyna örşuge ainaldy. İel
maqtağandy, qyz jaqtağan jalpy jūrt Hasendi kökke kötere ardaqtai
bastağannan keiin jas aqyndy jek köretin əke sözi Hanşaiymnyñ
qūlağyna da kirip şyqpai, i̇esil-derti Hasenge qarai aua tüsti.
Bağanadan beri əli tañdanyp tūrğan Hasen:
— Būdan bes jyl būryn Hanşaiymdy dəl osyndai boijetken bolady
dese, senbes i̇edim,— dedi ol qyzğa səl sūqtana... Qyz dausy kümistei
syñğyrlai tağy küldi.
— Qūr boijetken ğanamyn ba? Dūrystap qarañyzşy?
Qyzdyñ qymsynbai söilegen sözinen, jasqanbai qadalğan
qarasynan baiağy i̇erke-şora qylyğy qalmağany körinip-aq tūr.

köz

Hasen bostau bir oryndyqty aldy da, joğaryraq qoiyp:
— Otyr, Hanşaiym,— dedi külimsirei,— būl jaqta jai jürsiñ be?
Qyz ūsynğan oryndyqqa otyrdy da, qolyndağy qamşysymen jerdi
syipai sabap.
— Joq, taqa jai i̇emes,— dedi Hasenge i̇erkelei köz tastap.— Alystan
bir siz dep keldim...
İeger jer astynan jik şyğa kelse, Hasen mūndai tañ qalmas i̇edi, al
qyzdyñ dəl būlai tikelei aitqan sözine ne derin bilmei sasqanynan ol
artyndağy oryndyqqa otyra ketti. Oryndyqta üiilip jatqan kitaptar
sauyldap jerge qūlady.
— Artyñyzda kitap bolmai, oşaq bolsa — ne ister i̇ediñiz? — dedi
Hanşaiym, tağy da syñğyrlai külip,— sonda da otyra keter me i̇ediñiz?—
Jigittiñ şyn qysylyp qalğanyn körip, ony būdan da sastyra tüseiin
degendei,— jigit taba almai kelgen joqpyn,— dedi. Būl joly onyñ üni
salmaqty şyqty.— Meni arman i̇etken jan az bolğan joq.
Alğaşqyda Hasen osy qyzdyñ i̇esi dūrys pa dep tañdanyp qalğan i̇edi.
Əlde qaljyñy şyğar dep te joryğan. Al qazir onyñ būl sözdi tomsara
otyryp, şyn köñilimen salmaq sala aitqanyn körip, būrynğysynan da
sasty. Degenmen, i̇endi jaidarylana söiledi.
— Hanşaiym, aityp otyrğanyñ şynyn bolsa, köp-köp rahmet... Qandai
jigit seniñ mūndai söziñnen maidai i̇erip, ottai mazdamas. Biraq...
— Ne birağy bar? Əlde meniñ qatygez əkem men ağamnan qorqasyñ ba?
— Məsele qorquda i̇emes qoi...
— İendi nede?.. Əlde men sizge ūnamaimyn ba?— Qyz qylyqtana küldi,—
Ūnaitynymdy özim de bilem, ūnamaisyñ dep ötirik aityp əure bolmai-aq
qoiyñyz. Kimge bolsa da ūnaimyn. Al biraq, şynyn aitsam, sizdiñ üige
kelgenşe meniñ de zərem qalğan joq.
— Nege?
— Əkem men ağamnan qoryqqandyqtan i̇emes. Küieuge olar şyqpaidy
ğoi, men şyğam. Al qoryqqan sebebim basqa...— Qyz səl qymsynğandai
tömen qarady.— Qalanyñ bir şüike basyn alyp qoidy ma dep zəre-qūtym
qalmady ğoi, —Ol basyn köterip, jan-jağyna qarady da, tağy şattana
küldi,— Közime əiel kiımi tüspeidi... Sirə keşikpegen tərizdimin.
Hasen i̇endi amalsyz küldi.
— Joq, üiimde əiel kiımi joq. Üilenbesem, əiel kiımi qaidan kelsin!..
Qyzdyñ jüzi būrynğydan da jainai tüsti.
— Rahmet, Hasen ağa,— dep kele jatty..— Ağa degenim i̇endi kelispeitin
sekildi ğoi... Ne desem i̇eken?..
— Ağa deudi qimasañ qūr ğana Hasen de...
— Qūr ğana Hasen deisiz be?.. Joq, odan da Hasenim deiin jarai ma?
Qyz tipti jigittiñ işi-bauryna kirip barady. Jigit te bas salyp
qūşaqtai aluğa daiyn. Əzer şydap otyr. Ön-boiyn bir tətti sezim bilep
ketken. Joq jerden paida bolğan baqyt janyn qūiarğa jer tapqyzbai
əketip barady.
— Al meniñ əkem men ağamnan siz qoryqpai-aq qoiyñyz,— dedi
Hanşaiym qaitadan salmaqty ünmen. — Əkem osydan üş kün būryn bükil
malyn aidap sözin tyñdaityn adamdarymen Tarğyn tauy arqyly şetelge
asyp ketti. Jəne bos ötken joq, nökerlerin jiberip, baiağy qatynyn tartyp
əketken militsiiäny soqqyğa jyqqyzyp, ondağy jas toqaly Marjandy
qol-aiağyn bailap birge əketti... Altaidyñ arğy betinde būrynnan qol
alysyp, qyz berisken qūdalary bar. Solarğa baryp qosylmaq. Keñes
ökimeti jaqynda jerimdi kedeige alyp beredi i̇eken, jerden airylsam —
maldan aiyrylğanym dep qorqady. Al men İertiske taiağan tüni kök
jorğany mindim de, beri qarai tartyp otyrdym.
Qyz jüzinde jaña ğana qūlpyrğan quanyştyñ izi de qalğan joq. Öñi
zamatta solyp, tömen qarai qalğan. Hanşaiym aitpasa da, oğan tuğan
əkesinen būlai airylu qanşalyq qiynğa tüskenin Hasen bilip tūr...
— Əkesiniñ şetelge qarai ketkenin Əkpar bile me?— dedi ol sözin böten
jaqqa audaryp, azdan keiin.
— Biledi... Nege bilmesin.— Hanşaiym būrynğydan da qinala söiledi.
— Bəri sonyñ isi, sonyñ aqyly... Osydan i̇eki ai būryn bir senimdi
joldasyn jiberip, «tezirek Qytaiğa ötip ketsin», depti.
— Özi osynda qalmaq pa?
— Əzirge söitetin şyğar... Biletinim — əkem aqşany oğan mol jiberdi.
— Qyz tağy kürsindi.— Kim biledi, men de köşten qalmaityn i̇edim,
apamnyñ beiiti men sizdi qimadym...— Kenet ol tağy da serpile qaldy.—
Tüu, qaidağy joq sary uaiymğa tüsip bara jatqanymdy qarañyzşy. Jə,
bolar is boldy, i̇endi ökindiñ ne, ökinbediñ ne.— Qaitadan ol Hasenge küle
qarady.— Odan da ana kök jorğany qai jerge qūiamyz — sony aityñyz.
Jürisim qatty boldy, tañ asyrmasa bolmas...
Kün batuğa ainalyp qalğan i̇edi. İekeui dalağa birge şyğyp, kök jorğany
körşi qorağa jaiğastyryp, i̇er-toqymyn alyp, üige qaitadan kirdi.
Sol küni Hanşaiym Hasenniñ əieli bolyp şyqty. Körer tañdy köz
iliktirmei quanyşta ötkizgen i̇eki jas, i̇erli-jūbaily retinde i̇eñ alğaşqy
tañerteñgi şailaryn işpek bolyp, üstel basyna otyra bergen kezderinde,
i̇eşbir əi-şusyz üige Əkpar kirip keldi. Beti küp-küreñ. Şyrpy tigizseñ
tūtanğaly tūr. Qolynda — tobylğy sapty bilektei juan qamşy. Taspasyn
tört tağan i̇etip örip tastağan. Amandyq joq, saulyq joq, ol birden yzbarly
ünmen:
— Hanşaiym, şyğyp ket, söilesetin sözim bar,— dedi.
Hanşaiym ornynan qozğalğan da joq, tek qarlyğaştyñ qanatyndai
qiylğan qasy dir i̇etip bir köterildi de qoidy.
— Aita ber osy jerde.
— Ağa men qaryndastyñ arasynda kuə jürmes bolar.
— Hasen de mağan böten adam i̇emes.
Hanşaiym būl sözdi bir türli nazdana, quana aitty. Əkpar būrynğydan
da küreñdene tüsti.
— Ə, solai ma i̇edi? Olai bolsa, osy jerde-aq aitaiyn...
Hasen ornynan türegeldi.
— Qūpiiäñ bolsa, üiden men-aq şyğaiyn,— dedi ol.— Biraq baiqa,
Hanşaiymdy tittei renjitseñ basyñmen jauap beresiñ.
Hasen şyğyp ketti.
— Al söile,— dedi Hanşaiym, üninde aşu bar.
Əkpar i̇esikke bir qarady da, sart i̇etkize tiegin sala qaldy.
— Söilesem sözim qysqa,— dedi ol i̇entige, — jalğyz qaryndasymdy
jauymnyñ qoinyna salyp otyra almaimyn!
Hanşaiym ornynan türegelip, aiağyn səl aqsañdai basyp, əli
jinalmağan kereuettiñ qasyna baryp, birdemesin körip qalar degen
adamdai, qyzyl atlas körpeni tösek üstine dūrystap jaiyp qoidy. Tüsi
qūp-qu bolyp ketken. Aşu qysyp tūrğany qasara qalğan jüzinen körinip
tūr.
— Hasen seniñ jauyñ bolsa, onda meniñ ne şaruam bar? - dedi
Hanşaiym Əkparğa tikelei qarap.— Janymdai jaqsy körip qosyldym.
Būny nege oilamaisyñ? Joq, Əkpar, sen mağan aqylşy bolmai-aq qoi,
meniñ būl üiden tek öligim ğana şyqsyn!
— Solai deisiñ be?!—Əkpardyñ dausy qabatyn ittei gür i̇ete qaldy. Ol
qolyndağy tobylğy sapty qamşyny joğary köterdi.— Mə sağan olai
bolsa! Mynau baiyñ üşin! Mynau öziñe!.. Mynau aiaqqa basqan atababamnyñ əruağy üşin!..
Qamşy Hanşaiymnyñ üstindegi aq jibek köileginiñ pəre-pəresin
şyğaryp, auany tilgilep ys-ys i̇etedi. Qyz ün-tünsiz, «yñq» dep dybys
şyğarmastan, ağasyna jasqa tolğan yzaly közin qadap, qasqaia qarap tūr.
— Sağan bai kerek bolğan i̇eken ğoi, mə sağan bai!...
Hasen i̇esik tiegi sart i̇etip salynğannan tyqyrşyp şydai almai tūrğan.
Qamşynyñ şypyldağan dybysy qūlağyna jetisimen i̇esikti kürşekmürşegimen jūlyp alyp üige kirip kep būryşta tūrğan üstel tartpasyn
əbigerlene aşyp, alty ataryn aldy da, Əkparğa kilt būryldy.
— Tart qolyñdy! Atamyn!
Jaña ğana Hanşaiymnyñ qos būrymyn bilegine orap, i̇endi tepkiniñ
astyna alam degen Əkpar Hasenniñ dauysy şyqqan jaqqa jalt būrylyp
qarady da, öziniñ keudesine oqtalğan myltyqty körip, zəresi ūşyp ketti.
Düniede myltyq pen pyşaqtan suyq ne bar, şaşty bosatyp jiberip,
keiin qarai şegine berdi.
— Ūr! Tağy da ūr!—dedi Hanşaiym sol myzğymağan qalpynda.—
Baqytym üşin ölsem, armanym joq!
— Ket! Joğal!—Hasen aşudan qalş-qalş i̇etip aqyryp jiberdi.—
Ətteñ, öz üiim, əitpese...
Şegine i̇esik aldyna baryp qalğan Əkpar kilt tūra qaldy. Şabatyn
qasqyrdai, Hasenge tiktene qarady.
— Asyqpañdar əli!—dedi ol aşudan bulyğa,— Sazailaryñdy
tartqyzarmyn! Otyrğyzdyñ ğoi, Hasen, ana Bürkitti türmeñe, köp bolsa,
meni de otyrğyzarsyñ, biraq öşimdi alarmyn!
Əkpar üiden ata jöneldi. Onyñ ne aityp ketkeni aşu üstinde əli
sanasyna tolyq jetpegen Hasen jügirip, qozğalmai tūrğan Hanşaiymnyñ
qasyna bardy. Qūşaqtap aimalap süie bastady.
— Netken qanypezer jan i̇edi! Seni sabauğa qalai ğana qoly bardy?—
dedi ol pərşə-pərşəsi şyqqan köilektiñ ar jağynan kökala qoidai bolğan
Hanşaiymnyñ arqasyn körip, özin-özi azar ūstap,— qatty auyryp tūr
ma?..
İendi ğana Hanşaiymnyñ közinen marjandai i̇eki-üş tamşy jas jerge
tamyp ketti.
— Oqasy joq,— dedi ol özin-özi zorlai səl külimsirep, jasqa tolğan
qaraqat közderin Hasenge audaryp,— kelgeni jaqsy boldy. Jüregime jara
bolyp qalar dertti i̇etime şyğaryp ketti. Bū da jazylar.— Söitti de, öziniñ
jyrtylğan köilekten təni körinip tūrğanyna Uialyp, Hasenge:— Ana
qorjynda basqa köilegim bar i̇edi, əperip jiberşi,— dedi.
Hasen jügirip baryp, būryşta tūrğan ülken kilem qorjynnyñ auzyn
aşyp, Hanşaiymnyñ qos i̇etek kögildir şaiy köilegin əkep berdi. Anau
üstindegi jyrtyq köilegin şeşe bastady da, jalt būrylyp, öziniñ
jalañaş appaq sūlu denesine sūqtana qarap qalğan Hasendi körip, qyp-
qyzyl bolyp ketti.
— Kiınip alğanymşa, būryla tūryñyzşy,— dedi ol i̇erkelei
qymsynyp.
Qabyrğağa būrylğan Hasen azdan soñ qaita qarağanynda, Hanşaiym
kiınip te bolğan i̇eken. Qarsy aldynda köleñdegen kögildir şaiyğa bölingen
jas kelinşek tūr. Keşegi bala minezdi Hanşaiym i̇emes būl. Bir tünniñ
işinde sondai özgergen. On jylğa i̇eseigendei, sirə arqasy auyrtyp əketip
bara jatqan bolu kerek, tistenip alypty, söitse de qinalğanyn bildirmeuge
tyrysyp, qabağyn səl şyta Hasenge imene qaraidy. Keşegi nəreste minez
ben oinaqşyğan qara közi de bügin tereñ syrdy işin tüigen tūñğiyq
tərizdi. Künəsiz jas balanyñ i̇erninde ülbiregen i̇erninde dünieniñ tətti
dəmin tatyp, onyñ qyzyğynan airylmaimyn degendei sezimdi bildirer bir
i̇eseigendik belgi paida bolğan. Jüzinde baqytpen qosa salmaqtylyq,
qaisarlyqpen qatar asau jiger oinaidy.
Hasen dəl osy mezette Hanşaiymnyñ özine ömirlik jan joldas bola
alatynyna közi əbden jetti. Kenet işinen bir ğajaiyp mol tətti ləzzat
bilep aldy. Osy bir sötkeniñ işinde aluan synnan mültiksiz ötken, hor
qyzyndai köñildi tartyp tūrğan aruyn kenet bauryna basyp qysyp,
qūşyrlana süigisi de kelip ketti.
Biraq Hanşaiym onyñ jalyndy nietin bölip jiberdi.
— Əlgi Əkpar ne dep ketti?— dedi üninde bir qorqynyş paida bolyp.—
Bürkitti keşe osynda dep i̇ediñ ğoi... Abaqtyğa qalai tüsken? Ony nege
sizden köredi?
Hasenniñ jaña ğana bilei bastağan quanyşy su sepkendei basyla
qaldy. «İə, iə, jañağy sūm jürek sondai birdemeni aityp ketken joq pa?
Abaqtysy nesi?.. Keşe ğana Bürkit pen Olgany klubta körgen joq pa
i̇edim... Būl ne sūmdyq?.. Tezirek bilu kerek».
Hasen dəl osy kezde kök jorğasyn jetektep, tereze aldynan ötip bara
jatqan Əkpardy kördi.
Işinen ol kekete küldi. «Mine» ömir degen osy. Bireuge jan qaiğy,
bireuge mal qaiğy. Jaña ğana myltyq auzynda tūrğan Əkpar i̇endi at qamyn
jeude. Qazir oğan kök jorğa keşegi özi soiylyn soqqan Bürkittiñ
tağdyrynan qymbat. Beu, beu, Bürkit! Kimniñ demeuine süienip adasyp
jürsiñ?.. Qanyna tartpağannyñ qary synsyn, sen i̇ekeuimizdiñ taptyq
qanymyz bir i̇emes pe i̇edi, qalai kökparğa satylyp kettiñ? Seniñ janyñda
bolyp, jaman joldan saqtai almağan əlde men aiyptymyn ba? Mümkin,
solai da şyğar... Biraq men aiybymdy aqtarmyn... Basyña bügingidei kün
tuğanda keşegi dostaryñ Əkparlar senen at-tonyn ala qaşar. Al men
bolsam üite almaspyn. Öituge haqym bar ma?...»
Hasen Hanşaiymdy qasyna otyrğyzyp, Bürkittiñ soñğy kezde qalai
qatty qateleskenin aityp berdi.
— Bürkittei ülken daryndy halqymyz üşin saqtap qaluğa at salysu —
meniñ azamattyq, zamandastyq boryşym,— dedi ol söziniñ aiağynda,— ony
qūtqaru üşin qolymnan kelgenin aiamaspyn.
— Söit, Hasen ağa,— dedi kenet Hanşaiym alğaşqy kezdesken
minutterindegidei i̇erkelei,— seniñ oğan qastyq i̇emes dostyq oilaitynyña
senetin i̇edim.— Ol i̇endi i̇erkelei nazdana söiledi.— Jai adamdy Hanşaiym
tañdamasa kerek i̇edi...
Əri-beri söileskennen keiin Hasen i̇esikti jöndep berdi de, i̇eger özi kerek
bolyp qalsa, qabyrğada tūrğan telefonmen qalai paidalanu kerek i̇ekenin
Hanşaiymğa tüsindirip, Bürkittiñ jağdaiyn bilmek bolyp dalağa şyqty.
Hanşaiym i̇esikti işinen bekitip aldy. Hasenge syr bergisi kelmei,
bağanadan beri aşu işin örtep küidirip, qamşy tigen jerleri udai aşyp,
əzer şydap tūrğan jas sūlu sonda ğana özine i̇erik berdi. Jastyqty
qūşaqtai baryp solq-solq jylady. Əsirese oğan Əkpardyñ qorlyğy ötip
ketti. Mañdaiyna jan şertip körmegen baidyñ i̇erke qyzy jalğyz ağasynan
soqqy jedi. «İə, būl meniñ alğaşqy körgen soqqym. Biraq kim biledi, ömir
mağan būdan da qiyn soqqy bermesin. Joq, joq, Hasen janymda tūrğanda
ol mümkin i̇emes. Al alda-jalda qiyn-qystau kezeñ tusa, özimniñ baqytym
üşin, nege bolsa da şydauğa barmyn. Qandai soqqy bolsa da köterip
alamyn!»
Hasen dalağa şyqqannan keiin Bürkittiñ jağdaiyn biluge i̇eñ aldymen
Olga Pavlovnanyñ üiine qarai bettedi.
Olga Pavlovnanyñ üii qalanyñ şetindegi gül baqşağa bölengen temir
şatyrly jeke üi bolatyn. Əkesi Pavel Nikolaeviç Çernyşev
Peterburgta tuyp-öskenmen, bir myñ toğyz jüz besinşi jylğy töñkeristen
keiin saiasi senimsiz dep tanylyp, Rossiiänyñ ol kezde «tağy būryşy»
bolyp sanalatyn osy qazaq jerindegi Aqşatyr qalasyna jer audarylğandy. Mūnda kelgennen keiin universitet bitirgen san tarapty ğylymi
tüsinigi bar, ülken mədenietti jas jigit köp keşikpei öziniñ kişipeiil
minezimen, ədepti qylyğymen közge tüsti. Osy qalada tūratyn, tübi
Peterburgtyq bir general, ony öziniñ jerlesi sanap jaqyn tartty. Pavel
Nikolaeviç ta töñkerisşil alğaşqy pikirlerinen birte-birte sui bastap,
i̇endi ömirdegi joly, qolynan keleri — halyq ağartu jūmysy dep tüsindi.
Köp keşikpei generaldyñ i̇eki qyzynyñ birine üilendi. Aqyrynda qaiyn
atasy bedelin salyp, Peterburgtegi dvorian tuys-tuğandarynyñ da kömegin
paidalanyp, küieu balasyn «qara tizimnen» azat i̇etip, tuğan qalasyna
qaituğa rūqsat əperdi. Biraq būl kezde Aqşatyr qalasyna əbden üirenip
qalğan Pavel Nikolaeviç pen jūbaiy Aleksandra İvanovna Peterburgke
qaitudan bas tartty. Köp keşikpei balaly boldy. Halyq ağartu isine
şynaiy şūğyldanğan bilimdi jas jigit gimnaziiä direktory qyzmetine
tağaiyndaldy. Mine, osy orynda tabany kürektei on bes jyl qyzmet
istedi. Sol on bes jyldyñ işinde nəsili demokrat, öte mədenietti direktor
qazaq halqynyñ ömirimen de, tilimen de auyz ədebietimen de tanysty.
Onyñ auyz ədebietiniñ keibir asa körikti şyğarmalaryn zerttei de
bastady. Osynyñ bəri əkep, qyzy Olgany da ūlttyq jaña tüsinikke
aparyp soqtyrdy. Olga gimnaziiäda oqyp jürgen qazaq jastaryn «tağy
qyrğyz» jastary dep qaramai, özine teñ kördi. Olardyñ tilin üirendi, ənküiine de qūştarlana köñil böldi.
Osy bir demokratiiäşyl tamaşa semianyñ şyrqyn Aleksandra
İvanovna būzdy.
Qazaq jerine töñkeris kelgennen keiin, öziniñ general qyzy i̇ekeni i̇esine
tüsip, küieuiniñ aitqanyna könbei tuğan jerine ketip qaldy. Onyñ būlai
istegeni bir jağynan dūrys i̇edi. Öitkeni əkesi patşa generaly İvan
Vasileviç Kolomidev azamat soğysy kezinde aqtar jaiynda bolyp, būl
arağa «əigapir» atanğan kisi bolatyn.
Pavel Nikolaeviç əielinen birjolata airylyp ketpedi. Semia qūruda
alğaşqy qalanğan kirpişi berik bolsa, ony oñai būza almaisyñ.
Aralarynda qanşa tüsinbestik, ömirge degen narazylyq öris alğanmen de,
bir kezde birin-biri şyn süiip qosylğan i̇erli-zaiypty i̇eki adam tym alystap
ketpedi. Aralaryndağy Olgany syltau i̇etip, anda-sanda hat jazysyp
tūrdy. Aqyrynda, i̇ekeui de orta jastan asqan şaqtarynda büitip ömir
sürudiñ kerek i̇emes i̇ekenin tüsindi. İendi Pavel Nikolaeviç əieliniñ tūrğan
qalasy, öziniñ tuğan jeri Peterburgke köşuge bel bailady. Olga da
əkesimen birge i̇eki-üş aiğa baryp qaituğa köndi. Söitip i̇erteñ jüremiz, arğy
küni jüremiz dep tūrğan kezderinde kenet Bürkit abaqtyğa tüsti. Əkesimen
bipge Peterburgke baryp qaitudan Olga i̇endi üzildi-kesildi bas tartty.
Mine, qazir əkesi men qyzy osy məsele jaiynda üşinşi ret söilesude
i̇edi. Biık, syrly i̇edendi, keñ bölmelerde köşuge yñğailanyp, tañylyp
qoiylğan jükter, bylğary çemodandar... Ūzyn boily, aq şaşty, kezinde
pensnesi bap, meiirban jüzin azdağan əjim basqan adam zañğaradai keñ
bölmeni i̇ersili-qarsyly kezip jür. Anda-sanda töbege deiin sirestire
jasalğan, üidiñ bir jaq qabyrğasyn tegis alyp tūrğan kitap qūiatyn sörege
köz tastaidy. Söre üstinde birde-bir kitap joq, bəri tegis jinalyp,
jəşikterge salynğan.
Qorağa şyğatyn ülken terezege qarap, Olga tūr. Jüzi qaiğyly, solğyn.
Jaña ğana jylap alğan tərizdi. Üstinde aq jağaly qara köilek, qyzğylt
altyndai ūzyn şaşyn toqpaqtai i̇etip jelkesine tüiip alypty.
Əkesi kenet jeletiniñ qaltasynan ülken kümis sağatyn alyp, qaqpağyn
syrt i̇etkizip aşyp, uaqytty bildi de, qyzynyñ aldyna toqtai qaldy.
— Qalqam, mümkin, raiyñnan qaitarsyñ? — dedi ol batymsyz ünmen,—
şeşeñdi körmegeniñe de jeti jyl bolyp qaldy... Qanşa degenmen, anañ
ğoi, əbden sağynğan sekildi... Onyñ üstine, Petrograd ta bir tamaşa qala...
Papañnyñ tuğan qalasy... Keşegi baitaq Rossiiä imperiiäsynyñ kindigi...
Qyz jauap qaiyrmady.
Əkesi tağy i̇ersili-qarsyly jürip ketti. Qaitadan söilei jöneldi.
— Bir ğana Neva prospektisin, Ermitajdy, patşanyñ Qysqy Saraiyn
körudiñ özi ne tūrady! Qazan, İsaki şirkeuleri... Senat alañy... Būnyñ bəri
— orys halqynyñ maqtanyşy, mədenieti... Būlardy körmegen orys adamy
ömirden i̇eş qyzyq körmedi dese de bolady...
Qyz tağy ündemedi.
Əkesi tağy sağatyna qarady. İendi onyñ jüzinde bir asyqqandyq,
şydamsyzdyq işarat paida boldy.
— Qalqam-au, birdeme deseişi, osylai «jūm-jūm» oinağandai ündemei
tūramyz ba?
— Ne deiin, papa? — Olga sūlyq jauap qaiyrdy. — Bəri de aitylyp
bolğan joq pa i̇edi... Qazir men Petrogradqa bara almaimyn... Baruğa haqym
joq...
— Sonda meni bir oñbağan üşin satqanyñ ba?
— Ol «oñbağan» keşe sizdiñ i̇en oñdy oquşyñyz bolğan joq pa i̇edi?
— Keşe! Keşe! Keşe qaisymyz jaman i̇edik? Al bügin şe? Bügin sen
onyñ jazyp jürgen öleñderin kör!.. Orysty mūndai jek köretin adamdy
kezdestirgen i̇emespin.
— Orysty ol jek körmeidi... Būnyñyz jala!
— Bala i̇emes qoi, tüsiner uaqyty bolğan joq pa...
— Būlai dau aituğa oñai... Leonid Andreev, Saşa Çernyi, Bunin,
Kuprin, Rahmaninov, Şaliapinder i̇esiñizde bar ma?.. Olar da bala i̇emes i̇edi
ğoi, biraq şet i̇elderge nege qaşty?..
— Senimen Bürkit turaly söilesuge bolmaidy,— dedi Pavel
Nikolaeviç qolyn bir-aq siltep. — Şañ juytpaisyñ, qit i̇etse qorğap
şyğa kelesiñ...

Olga Pavlovna səl i̇ezu tartty.
— Joq, papa, men ony qūr ğana qorğap jürgen joqpyn... Men onyñ nege
qorqatynyn, ne oilaitynyn tüsingim keledi... Bürkit sekildi şatasyp
jürgender az ba?.. İeseninniñ «Bilmeisiñder» dep bastalatyn öleñi i̇esiñde
me?
— Sol tüsinbegendik Bürkitti abaqtyğa aparyp otyrğyzdy delik... Sonda
sen nemene, oğan tamaq tasuğa qalmaqsyñ ba? Öz baqytyñdy, keleşegiñdi
oilağyñ kelmegeni me?..
— Papa, sen öziñ i̇emes pe i̇ediñ, meni osylai tərbielegen, dedi Olga
qinalğan ünmen,— İesiñde me, Nekrasovtyñ «Orys əielderin» oqyp
şyqqannan keiin aitqan söziñ? Ūmytyp qalsañ, i̇esiñe tüsireiin: «Əiel
bitken osylardai jaralsa, ömirde ökiniş bolmas i̇edi» degensiñ. Dəl
qazirgidei qiyn jağdaida Bürkitti tastap ketsem, onyñ kimdi süiippin dep
ökinbesin qaidan bilesiñ? Joq, papa, men ony tastap kete almaimyn...
— Qalqam-au, sen onyñ jūbaiy i̇emessiñ kniaginia Balkonskaia sekildi,
auyr azapty öziñe nege tilep alasyñ?..
— Bolmasam, bolamyn. Öziñ de i̇estidiñ ğoi, Petrogradqa baryp
kelgennen keiin qosylmaq bolğanymyzdy...
Pavel Nikolaeviç qyzynyñ sözinen qaitpaitynyn tüsinip, auyr
kürsindi de, qaitadan jol jabdyğyna kirise bastady.
Osy kezde Hasen keldi. Olgadan Bürkittiñ keşe ūstalğanyn i̇estidi.
— Ne üşin i̇ekenin özim de bilmeimin,— dedi ol söziniñ aiağynda. — Tegi,
öleñderi bolar sebebi... Əiteuir, keşe sağat on bir kezinde biz nardomda
qazaq jastary qoiğan «Arqalyq batyr» pesasyn körip, Əkpar, Bürkit —
üşeuimiz üiine kelip i̇edik, i̇esik aldynda OGPU-dyñ i̇eki əskeri kütip tūr
i̇eken. Əkpar zytyp otyrdy. Men Bürkitti abaqtyğa deiin şyğaryp
saldym... İeş nərse de aldyrğan joq, sirə, biz kelgenşe üiinde tintu bolğan
tərizdi.
— İeş nərse aldyrmağanyna qarağanda, köp keşikpei bosatatyn
bolğandary ğoi...
Olga basyn şaiqady.
— Qaidam. OGPU adamdy tekke otyrğyzbaidy, al otyrğyzsa, oñai
bosatpaidy deuşi i̇edi jūrt, tübi qaiyrly bolsa jarar i̇edi.
Hasen Pavel Nikolaeviç, Olgalarmen qoştasyp, syrtqa şyqty. Bir
sağattan keiin ol Aqşatyr qalasynyñ OGPU komissaryna baryp
jolyqty. İesikti jauyp qoiyp, i̇ekeui i̇eki sağattai söilesti. Ne
söileskenderin i̇eşkim de bilgen joq, tek əiteuir Hasen komissardyñ
bölmesinen köñildileu şyqty. İendi ol keñsesine soqpai, üiinde būny
kütip, i̇eki közi tört bolyp otyrğan Hanşaiymyna tez jetuge asyqty.
Torly terezeli keñ bölme. İesik pen töriniñ arasy dop oinarlyqtai.
Törde — jasyl şūğamen kömkerilgen zildei ülken üstel. Üstel üstinde —
jalañaş qylyşyn jalañdatyp şauyp bara jatqan salt atty qyzyl əsker
müsindi siiä sauyt — dəuit. Atty əsker men dəuit — i̇ekeui de birdei qyzğylt
mystan qūiylğan. Qorğasyndai auyr, üp-ülken. Qyzyl əskerdiñ jüzi
aibarly, sūsty. Nağyz bir dünie kapitalisterin qylyşymen birjolata
şauyp qūrtatyndai. Törgi qabyrğada iluli i̇eni i̇esiktei matada Leninniñ
türegelip tūrğan sureti. Üstel üstinde — Dzerjinskiidiñ şağyn ğana
fotografiiä portreti. Üidiñ kireberis i̇eki qabyrğasynyñ i̇ekeuiniñ de
irgesinde — qaz-qatar tizilgen oryndyqtar men i̇eki-üş kitap şkaf. Jerde
— əli tügi qyrqylmağan əşekeili, farsynyñ qyp-qyzyl tükti kilemi.
Ülken üsteldiñ ber jağyndağy aq keneppen qaptap qoiğan qarama-qarsy
kresloda i̇eki adam otyr. Biri — Bürkit, i̇ekinşisi — OGPU komissary. Qara
bylğarymen tystağan qos qabat auyr i̇esiktiñ ar jağynda belinde alty
atary bar, çekist formasyndağy küzetşi. Qabyldau bölmesiniñ
būryşynda Bürkitti abaqtydan alyp kelgen myltyqty i̇eki əskeri adam
otyr.
Bürkit abaqtyğa tüskeli ötken i̇eki-üş künniñ işinde közi kirtiıp jüdep
qalğan. Biraq qazirgi beinesi ne bolsa da öz degeninen qaitpaityn adamnyñ
şeşimin añğartqandai. Aldyndağy komissarğa işindegi syryn
būrynğysynan da qatty tüie tüsip, jattana qaraidy. «Atsañ — jan,
şapsañ — bas» degen təuekelge bel buğan, aitqanğa köner türi joq. Andasanda qarsy aldyndağy komissarğa mysqyldai qarap qūiady.
Al komissar bolsa, samaiy i̇erte ağara bastağan jūpyny kelgen biiäzy
pişindi adam. Jüzinde bir şarşağandyq, düniege nemqūraidy qaraityn
selqostyq añğarylady. Tipti OGPU komissary i̇emes, mektep mūğalimine
ūqsaidy. Asyqpai, aitaiyn degenin təpteştep, tüsindire söilegen məneri
de, bir qolyn jağyna süiei oilana qarağan otyrysy da, bir kezde
şynynda mūğalim bolğanyn sezdiredi. Jan-jağy əjimdele bastağan oily
sūrğylt közin Bürkitten almai, ananyñ sözin bar yqylasymen tyñdap
otyr... Aşyna söilegen aqynnyñ keibir pikiri ūnamağanda ğana «onyñ
dūrys i̇emes» degendei i̇ezu tartyp, kişkentai şoqşa saqalyn sipap qūiady.
Ol közindegi pensnesin aldy da, oramalymen sürtip, qaitadan kidi.
Türegelip i̇ersili-qarsyly bir i̇eki attady da, qaitadan otyrdy.
— Aita ber, aita ber,— dedi ol səl qarlyqqandau qoñyr dausymen osy
sətte toqtap qalğan Bürkitke.— İeş qymsynbañyz, oiyñyzdağyny tegis
aityp şyğyñyz.
Bürkit süzetin būqadai, basyn tömen tüsirip, köz astymen komissarğa
aşulana qarady.
— Meniñ aityp otyrğanym — öz basymnyñ narazylyğy i̇emes,
jūrtymnyñ narazylyğy! — dep Bürkit qaita tyna qaldy.
Komissar tağy da ornynan türegelip, üidi baiau basyp keze bastady...
Bürkit ananyñ beliniñ auruy baryn jaña ğana baiqady. «Degenmen, nəsili
jūmsaq adam boluy kerek. Əlde būnysy jai əşeiin köz aldau ma?.. Mümkin
aldai söilep, aiamai ūratyn jan şyğar... Bylai i̇etu jalpy
bolşevikterdiñ saiasaty i̇emes pe. Jyly-jyly söileseñ, jylan ininen
şyğady. Qazaq ta sol jyly sözge aldanyp jürgen joq pa? Degenmen, saq
bolu kerek. Sirə, meni de özderiniñ degenine köndirmek oiy bar ğoi.
Öitpese osynşama uaqyt əñgimeleser me i̇edi? Biraq Bürkit oğan könse!
Körmei tūrmyn ba, qyzylğa aldap qaqpanyna tüsirmek i̇ekenin. Baiqa,
Bürkit, būl joly jeñilseñ, məñgi jeñilgeniñ. Halqyñdy satyp alğan
bostandyq sağan bostandyq bolmaidy. Odan da birjolata abaqtylarynda
şiri».
Komissar qaitadan ornyna otyrdy.
— Degenmen, halyq siz aitqandai narazylyqta i̇emes, barlyq ūlt
birligin, ağaiyn-tuğandyq, bauyrmaldyq ömirdi tilese ne isteisiz? Sonda da
bizdiñ saiasatymyzğa qarsy şyğasyz ba?..
— Ondai bauyrmaldyq boluy mümkin i̇emes. Mūndai köp ūltty
memlekettiñ ondai bauyrmaldyqqa jetkenin tarih bilgen i̇emes...
— Tarih — ol i̇etken kezeñderdiñ şejiresi, al meniñ aityp otyrğan
bauyrmaldyğym — bizdiñ bügingi künimiz, keleşegimiz...
— Bügingi kün de, keleşek te tübi tarihqa ainalmai ma? Al tarih meniñ
aitqanymdy rasqa şyğarmauyna qandai kepiliñiz bar? Zaman degen asau
dariiänyñ ony qaida aparyp soğaryn kim bilgen?
Gavrilov oilana qaldy. Bürkit oğan osy sətte jügen körmegen asau
jylqyğa minuden seskenip tūrğan su jürek jigit sekildi körindi. İendi
Gavrilov Bürkitke keleşekten orynsyz seskenudiñ keregi joqtyğyn
tüsindirmek boldy.
— Mümkin ol dariiä halqyñdy jaryq kemerge şyğarar? — dedi anağan
synai qarap.
— Sizdiñ oilağan jaryq kemeriñiz bizge qara tünek bolyp jürmesine
kimniñ közi jetken?..
— Komissar səl qabağyn şytty. Onyñ jüzinde būl joly keiistik sazy
paida boldy.
— Jigitim, dünieni dūrystap körsetpei tūrğan köziñdegi qara
közildirigiñdi alyp, jan-jağyña anyqtap qaraşy, — dedi ol əli de dausyn
kötermei,— körmeisiñ be keşegi qūmğa köşken qazaq auly bügin künge
köşip bara jatqanyn? Jaqynda būl öñirde toqtap qalğan būrynğy zavodfabrikter jürgizilip, jañadan temir joldar salynady dep qorqasyñ...
Olar i̇erteñ qazaq jerine quanyş, baqyt əkelmei me?..
Komissar Bürkittiñ aita almai tūrğan oiyn birden tüsindi. İendi ol i̇ezu
tartyp küldi.
— Sizdiñ aita almai tūrğanyñyzdyñ bəri qūr asan-qaiğy boljau,
keleşekten küni būryn ürku. Söilegen söziñizge qarasam, Saryarqada da
bir jaña Kassandra tuğan i̇eken degen oiğa kelem. Biraq siz qatelesesiz... Bile
tūra qatelesesiz. Əitpese, keşegi əkeleri əlipti taiaq dep bilmeitin qazaq
jerinde bügin myñdağan mektep, ūlttyq teatr, joğary dərejeli oqu
oryndarynyñ aşylyp otyrğanyn körmeisiz be? Onda kimder oqymaq?
Basqa ūlttarmen birge jüz myñdağan qazaqtyñ jas ūl-qyzdary oqymaq...
Bürkit ündegen joq. Əldeneni oilap sazara qalğan. Komissar sözin qaita
bastady.
— Bizdiñ aldymyzda kommunizm atty baqyt şyñy tūr. Biraq oğan
jetkenşe jolymyzda talai-talai asular kezdesedi. Sonyñ biri —
bauyrmaldyq küşke ainala almağan ūlttyq sezim. İesiñde bolsyn, sen
oilağandai, bir ūlt bir ūlttyñ mədenietin küşpen joiyp, kommunizm
qūrylmaidy. Bar halyq ūly kürespen, qajymas qairatpen bir birlestikke,
bir qauymğa özi jetedi... Būl — kommunizmniñ i̇eñ joğarğy asqary bolady.
Qazir orys, qazaq, özbek, qyrğyz bolyp, sol ülken baqyttyñ i̇eñ alğaşqy
irgesin qalaudamyz. Būny tüsinbeitinder az i̇emes. Būndailar orysta da,
qazaqta da bar.
— Sonyñ biri sen demeksiz ğoi?
— İə, sonyñ biri, Bürkit, sensiñ. Sen qūr ğana adasyp jürgen joqsyñ,
bizben arpalysyp jürsiñ. Sol arpalysuyñda sen tym alysqa bara
jatyrsyñ. İeger keşe Hasen kelip küni būryn mağan tüsindirmegende, seniñ
tağdyryñ, mümkin, basqaşa şeşiler me i̇edi, qaiter i̇edi?..
Bürkit qabağyn tüksite qarady.
— Aqyn Aqannyñ aiağyn qūşar i̇ediñiz demeksiz ğoi.Solai ma?
Komissardyñ dausy būl joly yzaly, yzğarly şyqty.
— Jala! Aqan ajaly bizden bolğan joq! Onyñ üstine i̇eşkim ony
tūtqynğa aludy da oilağan i̇emes! — Komissar kenet Bürkitke aşuly
közimen qarady. — Özi qara — bötendi de qara deidi. Qara niet qastardyñ
oilap tapqan ösegi! Jalasy! Sovet ökimeti halqyna kerek birde-bir janğa
i̇eş uaqytta da qiiänat istep körgen joq! Ondai adamdardy özimizge tartu,
şamamyz kelse, qatarymyzğa qosyp alu — bizdiñ saiasatymyzdyñ
tüpkilikti nysanasy.
— Aqandy ūstauğa kelgen i̇eki çekisti biz öz közimizben kördik qoi? Būğan
ne aitasyz?
— İeşkim ony ūstauğa barğan joq. Sol küni i̇eki çekist Aqan tūrğan üige
tipti böten ispen barypty. Qazir tekseru jürgizilip jatyr. Közi jetkende
anyğyn özderiñ de i̇estirsiñder...
Bürkit, ərine, komissar sözine sengen joq.
— Būl aityp tūrğanyñyz, ərine, jai söz, — dedi ol, — bolğan
qylmysty juyp-şaiu...
— Biz qylmysty i̇emespiz. Jəne Aqan ölimine bizdiñ qatysymyz joq. —
Şarşağandai ol kenet ornyna otyra ketti. — Onyñ i̇elimin biz əli
tekseremiz, anyğyna jetemiz. Al sağan aitarym: oilan, teris joldan
tezirek ketuge tyrys...
— Qaita almasam şe?
— Onda öz obalyñ öziñe!
— Bəse, süideitiniñizdi bilip i̇edim!
— Ər nərseniñ reti bar,— dedi komissar kenet yzğarly ünmen,— öz
ūltyñdy süiü degen söz — böten ūltty jek köru i̇emes. Men oryspyn. Men
de öz ūltymdy süiemin būdan biraq qazaq halqyn jek köruge qaqym bar ma?
Al şynyna kelsek, men qazaq halqyn öz ūltymnan birde-bir kem
süimeimin! Şyn jüregimmen onyñ baqytty boluyn tileimin. Meniñ
əkemniñ əkesin Kenesarynyñ sarbazdary naizamen tüirep öltirdi. Al keşe
azamat soğysy kezinde alaşorda ofitseri meniñ özimdi atty. İeger iısi qazaq
i̇eken dep, sonyñ bərin qazaq halqynan köre bastasañ, ne bolar i̇edi? Joq,
Bürkit, orys pen orystyñ qandai aiyrmasy bolsa, qazaq pen qazaqtyñ
arasynda da sondai aiyrma bar. Taptyq aiyrma bar. Sol taptyq aiyrma
keşe orys jūmysşylary men dihandaryn revoliutsiiäğa əkeldi. Al sen
bügin sol revoliutsiiäğa i̇ergen, jaña ömirdi köksegen qazaqty körmeisiñ...
Qazaq bitken bəri bir, oğan time dep bəiek bolasyñ. Al sonda anau öziniñ
maly üşin tuğan jerinen qaşqan Əkpardyñ əkesi Qarymsaqty qaida
qūiasyñ? Ol da qazaq qoi. Biraq sağan sondai da qazaq qymbat pa?
Bürkit jaqynda ğana Əkpardy körgen. Sondyqtan būl habarğa birden
sene qoimady.
— Mümkin i̇emes.
— Ne mümkin i̇emes! Qarymsaq baidyñ qaşqany ma? Ol qaşqanda bos
qaşpady. Sol aradağy bir militsiiä qyzmetkerin taiaqqa jyğyp, əielin
bailap özderimen birge alyp ketipti.
— Militsionerdiñ aty kim i̇eken?
— Matan.
Bürkit i̇endi amalsyz sendi. «İə, iə, Marjandy şyn jaqsy köretin i̇edi-au
Qarymsaq bai, aqyry jan küiigi şydatpağan i̇eken! Joq, joq, ol mümkin
i̇emes. Alpystan asyp ketkende bir əiel üşin bükil i̇el-jūrtyn, tuğan jerin,
qora-qopsysyn tastar ma, Marjandy əketse öşpendikpen əketti. Mūnda
böten kep bar... Sonda qandai kep?»
Kenet Bürkittiñ boiyn Qarymsaqqa degen aşu ökpe kernep ketti. Qazaq
baiy degende Bürkittiñ köz aldyna osy jas kezinde mūsylmanşa oqyğan,
parasatty, jomart qoldy, keñ peiil Qarymsaq keletin. Əli ömirdi tereñ
tüsinbegen albyrt jas osynau saq qūlaq, jədigöi minezdi bai qylyğynda,
onyñ işinde tülkiniñ inindei qatpar-qatpar qulyq jatqanyn, qairymdy,
jomart körinse — onysy qūr ber jağy, al tüpki jan düniesine kelsek,
nağyz baryp tūrğan tüieni tügimen jūtatyn aidahar i̇ekenin añğarmağan.
Qaitkenmen de, osy Qarymsaq oğan ūnağan. Iştei taqa jaqsy köre
qoimaityn Əkparmen əjeptəuir jaqyndasyp ketuine de onyñ osy əkesi
sebepker bolğan.
Komissar tağy ornynan türegeldi. Bürkittiñ oiğa şomyp ketkenin körip:
«Oilansyn. Şeşesin» dep, işinen onyñ oiyn bölmedi. Tek belin səl
uqalai tüsip, üidi kezip aiañdai berdi.
Kenet bükil əlemdi titirente naizağai şartyldai, kün kürkiredi.
Komissar da, Bürkit te i̇elegzi terezege qarady. Komissar asyğa baryp,
torly terezeni aşty. Tor degen qūr aty i̇eken, tereze şynysyn qorğauğa
qoiylğan birdeme. Op-oñai aşyldy. Keş bolyp qalypty Oñtüstik jaq
jarq-jūrq i̇etken jai oğynan i̇eki-üş ret appaq bolyp ketti de, kenet bireu
aspannan şelektep su töge salğandai, qalyñ jañbyr qUia jöneldi.
— Jazdyñ osyndai sūrapyl ötkinşek jauynyn jaqsy köremin,— dedi
komissar terezeden közin almai,— soñynan dünie bir jañaryp qalğandai
bolady. Tynysyñ da keñidi. — İendi ol Bürkitke būryldy,— jañağy meniñ
sūrağyma qandai jauap qaiyrasyñ?
Bürkit alğaşqy būlttyñ kürkiregen dausyn i̇estigen kezde i̇elegzi
qalğanmen, al qazir tağy oiğa şomyp ketken i̇eken. Basyn köterip,
komissarğa jaqtyrmai qarady.
— Menen ne jauap kütip i̇ediñiz? — dedi ol kekete. —Biz üşin özderiñiz
söilep üirengen joqsyzdar ma, jauabyn öziñiz-aq aita beriñiz.
Bürkittiñ qiqar sözderi komissardyñ qytyğyna əbden tigen tərizdi.
Aşu qysyp tūrğany səl özgere qalğan jüzinen körinip tūr.
— Men de sonau kögildir suly Kök İesildiñ jağasynda tuğam,— dedi ol
Bürkitke jaqyndai kelip. — Qazaq jeri — meniñ de tuğan jerim! Būl jerdi
men senen kem süimeimin! Al meniñ tuğan əkemdi keşe ataman Volkov ien
Şaitanovtyñ qan işerleri zeñbirektiñ auzyna bailap atyp öltirdi. Meniñ
būl jer turaly senen göri köbirek söileuge haqym bar. Jəne qazirgi
qyzmet babym da sony tileidi. Sondyqtan sağan aitarym: kimde-kim Sovet
ökimetine qarsy kelse, kimde-kim bolattai bekip kele jatqan ūlt
dostyğynyñ arasyna irtki salyp būzam dese, ol — bizdiñ tap jauymyz.
Ondai adamdardy biz de aiamaimyz — meili aqyn bolsyn, meili aqyldy
bolsyn! Osyny tüsin. — Komissar öziniñ tym qatal söilegenin artyq
körgendei, i̇endi jüzin səl jibitti. — Seniñ jüregiñde ne jatqanyn men
jaqsy
sezemin,
qateñe
de
tüsinemin.
Mūndai
qate
orys
intelligentsiiäsynda da boldy. Biraq senderge öz qateleriñdi tüsinu de,
odan tezirek bas tartu da qiyndau. Orys intelligentsiiäsynyñ aldynda i̇eki
taptyñ qaisysyn tañdau kerek degen ğana sūraq tūrğan bolsa, senderdiñ
aldarynda onyñ üstine ūlt məselesinde de qandai joldy tañdau mindeti
tūr. Keşegi patşanyñ otarlau saiasatynyñ ozbyrlyğyn basynan ötkizgen,
ony bar sezimimen jek körgen, keibir qazaq oqyğandarynyñ birden
şatyspai kete qoiuy da qiyn... Būnyñ qiyn i̇ekenin de bilemiz jəne būl
qiyndyqty tübi qazaq oqyğandarynyñ jeñip şyğatynyna da közimiz
jetedi. Sen əli jassyñ, bolşevik partiiäsynyñ ūlt saiasatyn tüsinetin
kezeñiñ de keledi. Sondyqtan men seni i̇endi būl üide ūstağym kelmeidi.
Biraq oilauyñdy sūraimyn, neğūrlym tezirek oilansañ — so ğūrlym
halqyña da, öziñe de paidaly. Jaña aittym ğoi, i̇el-jūrtty qadirleitin
adamdardy özimizdiñ jolymyzğa tüsiru bizge öte qajet dep...
— Al tüspese şe?
— Tüspese me? Maksim Gorkii aitqan joq pa: «İeger jau berilgisi
kelmese, ony qūrtar bolar», — dep. — Komissardyñ būl sözdi aitqanda
jüzi tağy özgerip ketti. Üninen ūstağan jolynda qauip-qaterli sağat tusa,
i̇eşbir jauyn aiamas qataldyq sezildi. Ol i̇endi üstel üstindegi qoñyraudy
alyp, aqyryn ğana qaqty. Üige kezekşi küzetşi kirdi. — Myna Bürkitti
əkelgen, əlgi qaruly jigitterge kirsin deñiz. — Söitti de, komissar qağazğa
birdeme jaza bastady. Syrttan kirgen i̇eki jigit i̇esik aldynda myzğymai
tūra qaldy. Komissar basyn köterip, jandaryna kelip, qolyndağy qağazyn
berdi. — Sizder i̇endi bossyzdar, myna qağazdy abaqty komendantyna
berersizder,— dedi. — Men Bürkit Küntuarovty osy sağattan bastap
bosattym.
Komissar oñaşa qalğannan keiin Bürkitke būryldy.
— Bürkit Küntuarov joldas, i̇endi siz bossyz. Üiiñizge qaituyñyzğa
bolady,— dedi ol jai ğana, söitti de, külimsiredi,— bügin ūğysa almasaq
ta, tübi til tabysamyz ğoi dep senemin. — Kenet ol oilana qaldy. — Sağan
əleumet isine köbirek qatynasu öte kerekti. Saiasi bağytyñ jöndelgenşe,
mūğalimdikti əzirge tastai tūryp, böten jūmysqa auyssañ der i̇edim...
— Bizdiñ gimnaziiä biyl jeti jyldyq mektepke ainalatyn körinedi,
mūğalimdikti özim de tastamaqpyn...
— Jaqsy. Bolaşaq qyzmetiñ turaly men de oilanarmyn. Al i̇endi tanys
bolyp qūiaiyq. Azamat soğysynan būryn Atbasar gimnaziiäsynyñ mūğalimi
Sergei Stepanoviç Gavrilov. — Ol tağy külimsiredi. — Men de
oqyğandardyñ birimin, kördiñ be, qandai joldy tañdağanymdy?
...Bürkit Gavrilovpen qoştasyp, dalağa şyqqanda, jañbyr basylyp,
qas qaraiyp bara jatyr i̇eken. Aspan būlttan aşylyp, ər jerde jaryq
jūldyzdar da körine bastapty. Jer beti dymqyl, jañbyr juğan ağaş
japyraqtary men köşe boiyndağy ər üidiñ qasyndağy i̇egip tastağan
baqşa, kögal şepterden tüngi salqyn jel terbetken bir ğajaiyp hoş iıs
añqyp tūr. Dünie bir qannen-qapersiz tynyştyqqa bölengendei. Tar
qamaudan bosanyp, bostandyqqa şyqqanyna quandy ma, əlde osy bir hoş
iısti keş köñilin köterip jiberdi me — ol jan-jağyna külimsirei qarap,
bir auyq keudesin kere, keşki auany pərmeninşe jūta demin aldy. Kenet
onyñ i̇esine Gavrilovtyñ sözi tüsip ketti. «Jazdyñ osynau sūrapyl
ötkinşek jauynyn jaqsy köremin. Soñynan dünie bir jañaryp qalğandai
bolady. Tynysyñ da keñidi». Ol tağy külimsiredi. «Nəsili jaman adam
bolmauy kerek, Kişipeiildigi men mədeniettiligi körinip tūr. Al alqymnan
şyn alar bolsa, sausaqtaryn şauyp tastamasañ, bosatpaityny da
aiqyn...»
Bürkit, dəl əneugüngi kök jorğamen auyldan qaşqanyndai, osy abaqtyda
bir jeti otyryp şyqqan betinde i̇eziniñ tağy da bir i̇eseiip qalğanyn
añğardy. Ömirdiñ osy jolğy soqqysy ony sonau i̇erke, tentek jastyq
şağynan birjolata alystatyp əketken tərizdi. İendi aldynda būrynğydai
kütip tūrğan baqyt, quanyş qana i̇emes, ötui qiyn ötkel, jalğyz örmeleseñ,
ömir-baqi basyna şyğa almaityn «qiyndyq» degen qūz bar i̇ekenin sezdi.
Dəl osy sətte ol öziniñ mūñyn şağyp, syryn aitar bir adamnyñ kerek
i̇ekenin anyq sezindi. «Kimim bar meniñ ondai? Ərine, Olga... Biraq Olga
Leningradqa jürip ketken şyğar. Biletterin alyp, i̇erteñ jüremiz dep
otyrğan i̇edi ğoi men ūstalar küni... Pavel Nikolaeviç qalam degenine köndi
deisiñ be? Mümkin, Əkpar bolar ondai jan?.. Joq, joq, Əkparmen bir
saiğa jüruge bolady. Al bir qaiyqqa minip, aşyq teñizge şyğu qauipti.
Onyñ minezi, piğyly pyşaqtyñ jüzi tərizdi, abailamasañ, oryp tüsuden
taiynbaidy. Qanşa dos sanalsaq ta, aramyzdağy Olga məselesi əli biz
əbden ötip bolmağan kəpir. Hasen şe? Joq bū da bolmaidy, i̇ekeumizdiñ
aramyzda tūñğiyq or jatyr. Ol ordy birimiz attap ötpei, syr aqtarysar
jan joldas bola almaimyz... Degenmen, Hasen Əkpar i̇emes. Onda aram
peiildilik, baqastyq joq. Adamgerşilik aryn qaşan da bolsa joğary
ūstaidy. Əitpese... Men üşin ol komissarğa keler me i̇edi?.. Myñ da bir
raqmet Hasenge, i̇eger ol bolmasa, meniñ büitip tez bosanuymnyñ özi i̇eki
talai i̇emes pe i̇edi? Sergei Stepanoviçtyñ özi solai dedi ğoi. Jaqsy
adamnyñ aty jaqsy adam ğoi. Bir qolym bosağanda bağanağy talasty i̇eminerkin aiaqtarmyz. Ol üşin meni Gavrilov abaqtyğa otyrğyzbaitynyna
senemin...»
Osyndai san türli oimenen Bürkit OGPU-dyñ keñ baqşaly qorasynan
ötip, kelesi köşeniñ arğy jağyna şyqty. İendi būryşqa qarai būryla
berem degende, anandai üidiñ janyndağy oryndyqtan:
— Bürkit!—degen quanyşty əiel dausy sañq i̇ete qaldy. Öziniñ atyn
mūndai maqtanyş i̇ete, şattana ataityn düniede bir-aq adam baryn Bürkit
jaqsy biledi. Mümkin, tuğan anasy ony osylai şattana şaqyrar i̇edi, biraq
ol baiğūstyñ Bürkittiñ i̇esinde dausy i̇emes, tek i̇eki betinen kezek-kezek
şopyldatyp süigeni ğana qalğan. Əli künge deiin ananyñ sol meirimdi,
qūşyrlana süigen i̇erniniñ ystyq lebi betinde tūr. Al myna dauys onyki
i̇emes. Būl — özin janyndai jaqsy köretin Olga atty qyzdyñ dausy.
Bürkit ony tün qarañğysy qanşama qop-qoiu bolyp bürkese de, birden
tanydy.
— Olga! — dep bū da qūşağyn jaia qarsy ūmtyldy. Bos köşede, talai
jastyñ quanyşty minuttaryna kuə bolğan kəri i̇emenniñ tübinde Bürkit
qūşağyna kire bergen sūlu qyzdy aş belinen qysa özine tartty. Onyñ jas
parlağan közinen, quanyştan i̇eş nərse aita almai, qūr ğana diril qaqqan
ystyq i̇erninen, jūmsaq ülpe tamağynan üsti-üstine qūştarlana
şopyldatyp süidi. Olga da suyqtan toñyp kelip, jalyndy şoqqa
taptalğandai süigen jigittiñ qūşağyna i̇enip maidai balqydy.
Osy kezde ağaş basyna qonğan torğailar japyraqtardy qattyraq
syldyrlatty. Mümkin, osy dybystan seskendi me, əlde qara tünde ūzaq
qūşaqtasyp tūrudy i̇ersi kördi me, Olga Bürkittiñ qūşağynan syzyla
sytylyp şyğyp:
— Əiteuir bosatty ma? Müldem bosatty ma? — dep i̇erkelei ananyñ
qolynan ūstady.
— Bosatty. Müldem bosatty,— dedi Bürkit qyzdyñ dirildegen
sausaqtaryn i̇endi tynyştalşy degendei aqyryn ğana qysyp.
Ğajap! Olga osy uaqytqa deiin Bürkitten «Seniñ saiasi bağytyñ
qandai?» dep qadala sūrap körgen i̇emes. Bürkit ne aitsa da, nağyz bir syr
sandyqtai, tek işine tüie beretin. Biraq köp nərseni aitpai-aq sezetin.
Syrt qarağan adamğa ol dünieniñ bar qyzyğyn, talasyn, armanyn bərin bir
ğana jürek quanyşyna bağyndyrğan qyz tərizdi. Şynynda solai ma?
Ərine mahabbatty mūrat i̇etip, Nekrasovtyñ «Orys əielderi» ruhynda
ösken jas jan tek osy mahabbattyñ küñi bolyp körinui ğajap i̇emes.
Degenmen, ol jan sezimin aqylğa jeñdire alatyn adam. Söitse de... Bürkit
— onyñ təñiri. Ol külse — küledi, ol quansa — quanady. Tek «Bürkit» dep
qana ömir sürgisi keledi. Tek Bürkit dep qana būl jalğandy tanuğa bar.
Öitkeni Bürkitke senedi. Ol — Olganyñ süigen adamy, onyñ istegeniniñ
bəri dūrys, jürgen joly — ləilim aqiqat joly. Olai bolmağan künde
Olga Bürkitti mūndai süimegen bolar i̇edi, al süigeni ras bolsa, ol düniege
tek Bürkittiñ tüsinigimen, sonyñ közqarasymen qarauğa riza. Olga öziniñ
mahabbat boryşyn da osylai tüsinedi.
— Olga, Leningradqa nege barmai qaldyñ? — boldy Bürkittiñ birinşi
sūrağy, i̇ekeui səl jüre tüskennen keiin.
— Sen mūndai jağdaiğa duşar bolğanda, men Leningradta ne isteimin?
— dedi qyz. — Odan da ölgenim jaqsy i̇emes pe?
Bürkit «raqmet» degendei onyñ ūzyn sausaqtaryn tağy da səl qysty.
— İeger meniñ janymda qaludy ūiğarğan bolsañ... Onda... — Bürkit sözin
aiaqtamai toqtady.
— Meiliñ ne isteseñ de,— dedi Olga Bürkittiñ aita almağan oiyna
jauap berip.
— Sensiz mağan keñ dünie kördei tar i̇ekenine osy bir jetiniñ işinde
közim əbden jetti.
...Bir jetiden keiin būlardyñ qosylu toiy boldy.
Adam balasynyñ basynan san aluan qyzyqty dəuren ötedi. Sonyñ bəri
de i̇eki adamnyñ birin-biri süiip qosylğan toiyna jetpese kerek. Əsirese,
būl quanyş i̇eki jastyñ aşyq aspandai taza, uyzdai bülinbegen
şaqtarynda öter bolsa! Düniede jastyqtan ədemi ne bar? Biraq ədemilik
te kün sekildi, əli-aq batar. Jastyq ta öter. Al jastyqtağy i̇eñ quanyşty
sağatyñ.— osynau qos jürek birge qosyla soqqan sağat məñgi-baqi i̇este
qalar!..
Jastar toidy qazaq dəstürimen Olganyñ üiinde ötkizbek boldy. Pavel
Nikolaeviç jürip ketken. Būl üi oñaşa, keñ. Şaqyrylğan adamdar da köp,
jüzge taiau, Olganyñ serik qyzdary, Bürkittiñ joldastary tegis. Işterinde
Əkpar, Qarajan, Hasen, Hanşaiymdar bar. Üş kün būryn bərine arnauly
hat jazyldy. Kelmei qalsa, aiyp özderine, Bürkit pen Olga jağynan i̇eş
tartynu bolğan joq, qūrby-qūrdastary tegis habarlandyryldy.
Mūndaida auylda bolsyn, qalada bolsyn toi ūiymdastyratyn bir-i̇eki
jigit, dastarqan jaiyn biletin pysyq əielder qaşan da tabylady. Būl
joly da solai boldy. Bürkit pen Olganyñ toiyn ötkizudi bir kezde
özderimen birge gimnaziiäğa tüsip, oqi almai tastap ketken qala jatağy —
Məlikaidar degen pysyq jigit pen baiağy Aqannyñ pəter üiiniñ iesi,
saudager tatardy jesir kelinşegi Saqypjamal aldy.
Būlar küni būryn qalağa jaqyn auyldarmen kelisip, bes saba qymyz, üş
qoi satyp əkeldi. Osyndai jiyn toiğa ünemi qatynasyp jüretin tatardyñ
belgili syrnaişysy Faizollany şaqyrdy. Faizolla sol küni-aq i̇eki
jasty qūttyqtap, syrnaiyn qūlaştai sozyp, köñil aşar ən de salyp ketti.
«Tal ailana, tal ailana,
Talğa ifak bailana.
Biz qyzlarğa bailanbaimyz,
Qyzlar bizge bailana!..»
Syrnaişynyñ osyndai qaljyñ aralas şumaqtary qyz ben jigittiñ
küni būryn köñil köterip, toiğa būrynğydan da məz-meiram, şattana kirise
tüsuine sebep boldy.
Ətteñ ne kerek, Bürkit pen Olganyñ osy bir köñildi jağdailaryn i̇eñ
aldymen Əkpar būzdy.
İerteñ toi ötedi degen küni keşke taman Məlikaidar qasapşy jigitterge
qoilardy soiğyzyp, Olga men Saqypjamal ydys-aiaqtaryn daiyndap
jatqan kezde Əkpar da keldi. Bürkit abaqtydan şyqqan künniñ i̇erteñine
odan əkesiniñ mal-mülkimen şetelge qarai köşkenin, jalğyz qaryndasy
Hanşaiymnyñ orta joldan qaşyp kelip, Hasenge küieuge şyqqanyn
i̇estigen. Sodan qaityp Əkpar körinbei ketken. İer basyna kün tuğan osynau
bir auyr kezeñde öz basynyñ qaiğysymen əurelenip jürgen şyğar dep,
Bürkit Əkpardy izdemei qoiğan-dy. Sodan beri ony körip otyrğany osy.
Üige ol asyğa kirdi. Şamasy, bireu-mireudiñ közine tüsip qalmaiyn dep, qas
qaraiğanşa dalada osy üidiñ i̇esigin bağyp jürgen adam tərizdi. İesikti
abailap aşqan qimyly, üide böten adam joq pa dep seziktene qarağan türi
osyny añğartady. Mūnda jat kisi joq i̇ekenine közi jetisimen, Olga men
Bürkitti Saqypjamaldan bölip, törgi bölmege alyp bardy.
— Üş-tört künnen beri qalada bolmap i̇edim, şaqyru hattaryñdy jaña
ğana aldym, — dedi ol qomaqty qastaryn aiqastyra dür silkindirip, —
raqmet şaqyrğandaryña...
Aşu, dərmensizdik jan-sezimin qabattasa bilegeni türinen birden sezilip
tūr. Onsyz da kürek jüzi qara qoşqyldanyp ketipti. Tarğyl mysyqtyñ
közindei döñgelene qalğan şegir közderiniñ tübinde asa bir tereñ suyq
yzğar jatyr. Jaişylyqta qandai jarqabaqtan bolsa da seskenbeitin
batyl jigit, amalsyzdan köpe-körneu əlsizdik i̇etip tūrğan tərizdi. Bir myqty
qol jibermei, şabam dese — alyp tüser balta sekildi, suyq tüsi qazir
adamnyñ zəre-qūtyn əketip barady.
— Raqmetti i̇erte aityp tūrsyñ, Əkpar,— dedi qaljyñdai Olga,—
aldymen toiymyzğa kel, sodan keiin baryp...
— Toilaryña kele almaimyn,— dedi, qyzdyñ sözin bölip, şort kese
söilep.
Olga tañdana qarady.
— Nege?
— Qazir Əkpar men Bürkittiñ alys jürgeni jön, — Əkpardyñ qabağy
būrynğydan da tüiile tüsti. — Bürkit bolsa, keşe ğana abaqtydan şyqty...
Al men bolsam, əkesi Qytaiğa qaşqan janmyn...
Sözge i̇endi Bürkit kiristi.
— Au, qaita seniñ toiğa kelgeniñ jaqsy i̇emes pe? Qarsekeñniñ Qytaiğa
qaşqanyn jūrttyñ bəri biledi. Biraq jūrttyñ bəri Qarsekeñ i̇emes, qandai
qiyn künde de, tuğan jerinen, i̇elinen bezbeidi. Özgelerdiñ de balasynyñ
əkesine i̇ermei qalğanyn körgeni jön i̇emes pe?
— Jūrt meni neğūrlym az körse, soğūrlym mağan jeñil.
— Nege?
— Beu, Bürkit, Bürkit! — dedi Əkpar. Onyñ dausynan bir ökiniştiñ sazy
i̇estildi. — Jalğyz qaryndasyna ie bola almağan adamnyñ jūrt közine
köriner ne beti bar! Əke türi — anau... Qaryndas türi — mynau, qas
jauymnyñ qoinyna özi kelip kirgen... Mağan ne qylğan toi! Ne qylğan
sauyq! — Jüregin kernegen aşu şarasynan tögilgeli tūr. Tağy birer söz
aitsa, aqyryp jiberuge taiau... Biraq Əkpar özin qaitadan tez bilep aldy.
— Ğafu i̇et, Olga! — dedi ol i̇endi jan aşuyn işine jinai. — Bürkit pen
seniñ toiyñda meniñ būl aitaiyn degen sözim be i̇edi?.. — Söitti de oqys
qimyldap, qaltasynan i̇eki som altyn bilezikti alyp, Olgağa ūsyndy: —
Mynau toiyña tartuym, ötinem, al..
— Joq, joq, öziñ kelmeseñ — almaimyn,— dedi Olga i̇eki qolymen
birdei bilezikti iterip.
— Ökpeleimin.
— Men de ökpeleimin...
— Əi, Olga, Olga!—dedi Əkpar. Onyñ üninde tağy da bir ülken
qynjylğandyq, taryqqandyq sezildi,— dəl senderdiñ toilaryñ aldynda
men osyndai baqytsyzdyqqa ūşyraimyn degen jan ba i̇edim? Nege
tüsinbeisiñ?
Bürkit şydai almady, toğyz jyl gimnaziiäda birge oqyğan joldasy
i̇emes pe, Əkpardy aiap ketti. Osynau bir basyna qaiğy töngen qysyltaiañ
kezeñde köñiline auyr alyp qalmasyn dep.
— Olia! Oleçka! Əkpardyñ syilyğyn al,—dedi,— Dos köñili — jarym
yrys...
Olga amalsyzdan aldy. Ol Əkpardyñ tym qatal minezdi jan i̇ekenin
sezetin. Jəne bostan-bos dünie şaşpaitynyn da biletin. Al mynau qos
bilezik bolsa... Som altynnan qūiylğan juandyğy şynaşaqtai, közine
qyzğylt-tüsti gəuhar ornatqan, patşa qyzyna tartsañ da Uialmaityn asyl
zat. Onyñ üstine būny öziniñ jany süimes adamynan alyp otyr. Qaitken
künde de Olga būl syilyqqa quana qoiğan joq. Tek Bürkit «al» degen soñ
amalsyz aldy. Əitpese... Syilyq almaq tügil, būl Əkpar onyñ mañaiynan
jüremin degen adamy ma i̇edi?
Olga Əkpardy, əsirese, soñğy kezde öte-möte jek körip ketken. Oğan
i̇erekşe sebebi bardy. Bürkit tis jaryp, bəlen dep aitpağanmen, qyz
Əkpardyñ anany iştei ūnatpaitynyn sezetin. Söitken adam soñğy kezde
Bürkittiñ jan aiaspas dosy bola qalypty! Būl qalai—dep Olga şeşim
izdegen. San mərtebe qalyñ oiğa ketken. Əiteuir Əkpardyñ bir yqpaly bar
i̇ekenin sezetin. Osy rette Olga amalsyz öziniñ qolyna qarady. Som
altynnan soqqan qos bilezik dəl osy sətte aq bilekterine oralğan qos
jylan sekildi bolyp körinip ketti. Şoşyna qalğan Olga bilezikten
bilegin bosatyp alaiyn dep yñğailana bastady. Onyñ būl qimylyn
baiqağan Əkpar:
— Olgajan, —dedi qabağyn səl joğary köterip,— senen bir tilegim;
toilaryñ ötkenşe būl bilezikterdi qolyñnan alma. Jan aiaspas dostyñ
tartuyn jūrt körsin.
— İə, söit, Olia,— dedi Bürkit te,— bireu dos, bireu qas. Əkpardyñ
toiğa kelmei qalğanyn teris tüsinuşiler de tabylar.— Ol qaljyñdai
küldi.— Əli qyzğanşaqtyğynan kele almai qaldy dep jürer... Jəne
jalğyz seriginen airylypty dep, meni de tabalauşylar tabylar... Özi
bolmasa da, syilyğy tüssin jūrttyñ közine, alma bilegiñnen...
Olga qarsy qaiyryp i̇eşteñe aitqan joq, tek aqyryn kürsindi de
qoidy. Biraq bilezikke timedi.
— Al i̇endi, Oliajan,— dedi Əkpar qaitadan beti sazara qalyp,— Bürkit
i̇ekeumizdi azğantai uaqyt oñaşa qaldyra tūrşy. Söilesetin sözim bar i̇edi.
Olga qaitaryp tağy i̇eşteñe demedi. Öziniñ būl i̇ekeuiniñ arasynda
selkeu adam i̇ekeninen qysylyp, syr bermei tez şyğyp ketti. Bürkit
Əkpardyñ tym oqys minezine renjip qalğanyn bildirgisi kelip, birdeme
aitaiyn dep kele jatyr i̇edi, anau qolyn köterip, sözin bölip jiberdi.
— Bilem, bilem, ne aitatynyñdy,— dedi ol külgen bolyp. — Aitar
aqylym: qatynyñdy qanşa jaqsy körseñ de, aramyzdağy əñgimeden aulaq
ūsta, öz syryñdy jasyrmasañ da, özgeniñ syryna ortaq i̇etpe. — Söitti de
dausyn səl bəseñdetip, seniñ toiyña i̇erteñ Qarajan da kele almaidy,—
dedi.
— Nege?
— Qazaqtyñ oqyğan azamattarynyñ bəri astanağa jinalğaly qaşan. Tek
sen i̇ekeumiz ğana būl jaqta qyz quyp jürgen.
— Qarajan da astanağa barmaq pa?
— Barmağyñ bylai tūrsyn, i̇erteñ tañerteñ jürmek. Qatar jürgen soñ
biz bağasyn bilmeimiz ğoi. Halyq ağartu komissariaty şaqyrtyp, qağaz
jiberipti. Jauapty qyzmetke qoimaq oilary bar körinedi.
Bürkit añ-tañ.
— Au, Qarajannyñ halyq ağartu isinde ne şaruasy bar? Ol ömir boiy
əskeri qyzmette bolğan adam i̇emes pe i̇edi?.. Kadet korpusyn bitirgennen
keiin, i̇estuimşe, az uaqyt Ombyda garnizon qyzmetinde bolyp, alaş
əskerin qūrysuğa köşti deitin i̇edi ğoi osynda ony biletin jūrt?..
— İe, Bürkit, düniede sen i̇ekeumiz bilmeitin syr köp körinedi ğoi... Ol
alaş əskeriniñ özine de sol ağartu isimen, nadan qazaqtyñ közin aşu üşin
barğan desedi. Bolşeviktermen bailanysy tipti i̇erteden körinedi. Sonau
kadet korpusynda oqyp jürgen kezinen degen de laqap bar.
— Özi ne deidi?
— Küle jauap beredi. Senderge degen köñilim taza bolsa jetpei me
deidi...
— Ğajap! — Bürkit senerin de, senbesin de bilmei, basyn şaiqady.—
Keşe tym qatygez ofitser boldy deuşi i̇edi, tüsinsem būiyrmasyn. — Ol
kenet aşulana qolyn sermedi,— meili, toiyma kelmese kelmesin... O da
köp jolbikeniñ biri sekildi ğoi.
— Onyñ kim i̇ekenin keleşek körseter. Küni būryn kesip-pişip əure
bolmai tūra tūraiyq,— dedi Əkpar cözine tağy da astar berip,— seniñ
«Qarajannyñ halyq ağartu isinde ne şaruasy bar» degeniñe aitam, əitpese
onyñ ötken kezderin qazbalap ne şaruam bar? Tek sağan «toiyña bara
almaimyn» degen səlemin jetkizip tūrmyn.
— Ony i̇estidik qoi.
— İestiseñ boldy. «Əkpar kelmedi, al Qarajanğa ne boldy?» dep
küdiktenbeseñ...
— Jaqsy. Söziñe tüsindim. Tağy aitaryñ bar ma?
— Aitarym əli de az i̇emes. — Ton moiyn Əkpar səl jaqyndai tüsti. —
Al i̇endi öz jaiyma kelsem: men qazir Almatyğa jürem. Jaldağan jəmşigim
daiyn tūr. Tek sağan jolyğyp keteiin dep qarailadym...
Bürkit ündegen joq. Tömen qarap əldeneni oilana qaldy.
— İendi aqyrğy aitarym,— Əkpar ornynan türegeldi. — Toiyñ ötisimen
būl jerde köp ainalma, tezirek Almatyğa jet...
Bürkit basyn köterip aldy.
— Özim de sondai oidamyn. Būl qalada qaludyñ i̇endi qyzyğy joq. Tek
aldymen auylğa baryp qaitsam ba degen oiym bar.
— Aşyp aitqanda, ol — Olga i̇ekeuiñniñ üilenu saiahattaryñ ğoi? —
Əkpar i̇ezu tartyp küldi. Bürkit onyñ nege külgenin tüsinbedi.Keketui me,
əlde qaljyñy ma. — Sonda öz aulyña barmaqsyñ ba?
— Auyl deitin — mende auyl bar ma? Özine belgili, şeşem i̇erte ölgen.
Əkem toqalynyñ törkin jūrtyna köşip ketkeli üş-tört jyl bolyp qaldy.
Mende böten tuys joq qoi. Nağaşyma baryp qaitpaqpyn. Olar Būqtyrma
özeniniñ boiynda tūrady. Şeşem qaitqaly körgen joqpyn. «Kelip ket»
dep əlsin-əlsin şaqyryp jatyr.
— Şaqyryp jatsa, baryp qaitqanyñ jön bolar... Biraq köp kidirme...
Būdan bylai qarai qūr öleñmen kün köru qiynğa tüsetindei türi bar ğoi...
Qyzmet istemei reti kelmes... Al qyzmettiñ de qyzmeti bar. Sen i̇ekeuimiz
maily süiektiñ basyn özimiz izdenbei ūstai almaimyz.
— Au, ony bizge kim beredi?
— Sovet ökimeti.
— Sovet ökimeti? Senu qiyn...
— Qiyn bolsa da, senuge tura keledi. Sol üşin de men əkeme i̇ermei
qalğan joqpyn ba? Al sen bolsañ, kedeidiñ balasysyñ... «Qateleskenniñ
aiyby joq — qaityp üiirin tapqan soñ» degendei. — Əkpar tağy küldi.
— Ondai i̇eki jüzdilik meniñ qolymnan kelmese, ne isteuim kerek?..
— Qoldan kelmeitin dym da joq, qoldan keltiru kerek. Osylai isteu
jön. «Zamanyñ tülki bolsa — tazy bolyp qau» demei me qazaq?..
— Joq, Əkpar, ondai aila meniñ qolymnan kelmes. Men synsam — mort
synamyn. Bügin tazy, i̇erteñ qasqyr, arğy küni qūian bolu meniñ ülesim i̇emes.
— Aşyq aiqas jaqsylyqqa aparmaitynyna köziñ jetken joq pa?
— Mümkin, tipti aiqasudyñ özi de kerek i̇emes şyğar? Onda jöniñdi ait.
Sağan senip, tal qarmap jürmeiin.
— Bürkit, janym da, tənim de senimen bir i̇ekenin öziñ bilesiñ, meni
orynsyz qinap qaitesiñ? Osyny ūq ta, qoi. Al aldağy tilegimiz üşin, isimiz
üşin, biz kelesi uaqytta birimizdi-birimiz bəlendei tanymaityn adam
bolaiyq. Əsirese Almaty sekildi syrymyzğa qanyq i̇emes jat jerde...
Bürkit aşudan küiip ketti.
— Tüsindim, tüsindim, Əkpar, piğylyña, — dedi ol qinala,— ūltşyl
degen atymnan seskene bastağan i̇ekensiñ ğoi, ə?.. Ərine, seniñ kim i̇ekeniñdi
i̇eşkim bilmeidi. Qoi terisin jamylu qazir sağan oñai... Demek qasqyr
i̇ekeniñdi qalai jasyrasyñ?.. Al men ūltşyl i̇emespin, ūltjandymyn.
Mümkin tüsinbei jürgenim bar şyğar, biraq sol ūltym üşin nege bolsa da
daiynmyn.
— Meniñ qasqyr i̇ekenimdi bilseñ, özge künəñdi mağan artpa... Zamanymyz
tuğanda tağy kezdesermiz.
— Qai jerde? Mümkin, añşynyñ qanjyğasynda bolar?— Bürkit qolyn
bir-aq sermedi. — Jə, sözdi bosqa tauyspaiyq. Sen meni bilmeisiñ, men
seni tanymaimyn, tilegeniñ sol ğoi? Beu, Əkpar, Əkpar, senimen bir
qaiyqqa mingendegi kütkenim osy ma i̇edi?
— Beker ökinesiñ, Bürkit. Qaiyqqa birge mingen i̇eki jastyñ qaisysy
aldyndağy ūly tolqynğa şydaryn əli ömir körseter... Al Hasenmen... —
Əkpar tistene söiledi. — Men onymen əli sözsiz kezdesem. Özi seniñ
toiynda qalatyn ba i̇edi?
Əkpar ketkennen keiin Bürkitti dosynyñ sözinen tuğan qobalju
birjolata bilep aldy. Birese qajytty, birese şoşytty. Əsirese ony
Hasen turaly qorqynyş bilei berdi. Əkpardyñ bir sūmdyq isteitinin ol
iştei sezdi. Osy sezim toi kezinde de Bürkitten alystap ketpedi. Baiağy
Aqan öler küngi qara qarğa qaita oraldy. Toi-dumannyñ qyzyğymen
ürkitip, qanşa quamyn dese de, jemtik körgen sūrqiiä qos qanatyn qomdana,
dəl töbesinde şyr ainalyp ūşty da jürdi. Mūndai sezimniñ ön boiyna
tekke üimelemeitinin Bürkit jaqsy tüsinetin. Sondyqtan da ol toidyñ tez
bituin əldenege iştei əbigerlene, mazasy kete kütti.
Toiğa jūrt mol jinaldy. Şaqyrylğan qūrby-qūrdastan Əkpar men
Qarajannan böteni qalmai bas qosty. Hasen men Hanşaiym da keldi. Dosqūrbylarynyñ qala dəstürimen əkelgen tartu-taralğylaryna da köñil
tūiarlyqtai. Sondai közge tüser syilyq əkelgenniñ biri — Hanşaiym. Ol
üstine qyzyl jaqūt ornatqan altyn jüzik əkeldi. Qarymsaq bai būl jüzikti
Əkpar Olgağa bergen qos bilezikpen birge Hanşaiymğa arnap, Qazan
qalasyndağy aty şuly Mūstai şeberge soqtyrğan bolatyn. Qytaiğa
köşer aldynda qyzynan seziktendi me, Hanşaiym qolyna salmaq bolyp
sūrağanda, əkesi «küniñ tuğanda salarsyñ» dep bermei tyğyp qoiğan.
Hanşaiym jüzikti berip jatyp, Olganyñ qolyndağy bilezikti kördi.
Özine arnap soqtyrğan osy bir qymbat zatty aidaladağy bireudiñ bileginen
tañyp, işi udai aşyp ketti. Bilezikten közin almai tañdana qarady.
«Qaidan keldi būl bilezikter būl jerge? Köşer aldynda ğana əkesi
sandyqqa tyğyp qoiğan joq pa i̇edi?.. Degenmen, Əkpar men əkem kezdesken
i̇eken. Balasyna özi bergen boldy ğoi. Əitpese qaidan keledi būl arağa?
Bişara əke, qanypezer ağa! Ortalaryñdağy jalğyz qyzdan qyzğanyp,
aqyrynda bötenge būiyrttyrdyñ ba?. «Qyzğanğanyñ qyzyl itke jem
bolsyn» degen osy da!»
Hanşaiym, nəsili, dünie qūmar jan bolmaityn. Biraq özine arnap
soğylğan osynau qos bilezik oğan tym ystyq, tym qymbat körindi. Dəl osy
minutta oğan əke de, ağa da, bilezikti qolyna salyp tūrğan mynau jas
kelinşek te öte jat, özin nağyz bir tonap alğan adamdar tərizdi. Kenet
alqymyna tyğylğan aşu, jas, yzany əzer jasyryp, Hanşaiym tez
būrylyp ketti. Jas kelinşektiñ būl jağdaiym tek Olga ğana baiqap
qaldy. Hanşaiym bergen jüzikpen bilezikterdiñ zerin, formasyn
salystyryp, ol osy zattyñ bəri Əkpardyñ qaryndasynyki i̇ekenin i̇endi ğana
ūqty. uialğanynan ne isterin bilmei, küieui men Əkparğa bergen uədesine
qaramastan, bilezikterdi jyldam şeşip alyp, böten bölmedegi şkafqa
aparyp tyğyp qoidy.
Auyl kelinşekterinşe ülde men büldege bölengen Hanşaiym men qala
halqyna öte tanys «jalşy aqyny» Hasen üige kirisimen-aq, Faizolla
qolyndağy syrnaiyn qūlaştai tartyp, əndi jüitkite jönelgen... Oğan
oqta-tekte böten de ənşi qyz ben jigitter qosylyp, toi qyza tüsken. Jūrt
üsteldi jağalai otyryp, toiğa arnalğan i̇et jelinip, qymyz işile
bastağanda da būl şat-şadyman qyzyq duman basylmağan. Dəl osy kezde
Bürkitti keşeden beri qobaljytqan küpti küdik şeşim tapty.
İet jelinip, qymyz işilip, i̇endi jūrt şaiğa otyra bergen şaqta kenet
terezeden atylğan myltyq dausy gürs i̇ete qaldy. Bürkit, Olga, Hasen,
Hanşaiym — törteui terezege qarama-qarsy qatarlasa otyrğan. Tün
jamylyp, terezeniñ arğy jağynda kəri qaiynğa süienip tūryp,
brauningimen tesile közdegen jigit, oğyn Hasenge arnağan i̇edi. Tek joq
jerden ony ajaldan Saqypjamal alyp qaldy. Daiaşy əiel dəl osy kezde
əldeneni əzildei külip, podnostağy keseni Hasenge ūsyna berer me,
«qūlannyñ qasuyna — mergenniñ basuy» degendei, şañq i̇etken oq əieldiñ
qolyna baryp sart i̇etti. Kese kül-talqan boldy. Zəre-qūty qalmağan
Saqypjamal:
— Əni!— dep şyñğyryp jiberdi de, sylq i̇etip qūlap, talyp ketti.
Jūrt ürpiısip, oiran-asyr boldy da qaldy. Jügirip dalağa şyqqan
Bürkit pen Hasen qarañğy tünge siñip ğaiyp bolyp bara jatqan salt
attynyñ tek dübirin ğana i̇estidi.
«Būl kim i̇eken?» dep, jüregi lüpildep tyñdai qalğan Bürkitke sonau
şauyp bara jatqan at dübiri kenet aiağyn şalys basqan jorğa dübirine
ūqsağandai boldy. «Joq, joq,— dedi ol işinen,—«Əkpar i̇emes, ol keşe
keşke taman astanağa jürip ketken. Sonda būl kim?»
Toi būzyldy. Köp keşikpei jūrt tarai bastady. Jūrttyñ i̇eñ soñynan
üiden şyqqan Hasen men Hanşaiymdy Bürkit pen Olga bir köşedei
jerge şyğaryp saldy. Jəne olardyñ qasyna Məlikaidar men bir-i̇eki
jigitti qosyp berip, Bürkit:
— Baiqa, Hasen,— dedi sybyrlap,— əlgi oq i̇ekeuimizdiñ birimizge
arnalğan oq... Beisauat jürme.
— Oqasy joq,— Hasen aqyryn ğana i̇ezu tartty.— Qarañğyda
jasyrynyp tūryp oq atatyn jau küşti jau i̇emes, oğan da jan kerek şyğar,
bügingiden keiin özi de myltyğyn abailap közder...
Toi, əiteuir, aman-i̇esen bitkenmen, Bürkittiñ köñilin būrynğydan da
qalyñ qaiğy torlady. İeñ aldymen ol özine-özi: «İendi ne isteuim kerek? Qai
jağağa qarai maltuym kerek?» degen sūraq qoidy. Būl sūrağyna i̇eş jauap
taba almaitynyna közi jetip, basy əñki-təñki bolğan Bürkit üş künnen
keiin Olgasyn alyp, nağaşysynyñ aulyna jürip ketti.
JOL ÜSTINDEGI SERGELDEÑ
İeKINŞI BÖLIM
I
Ögei anadai tüksigen tas qabaqty qūzdardy qaq jaryp, doldana
buyrqanyp aqqan Būqtyrma özenin jağalai jeñil qara faetonğa qos küreñ
jekken üş jolauşy jele jortyp kele jatyr. Jol dəl özenniñ kemerimen
janasa ötedi. Jolauşylardyñ betteri — küngei jaqta. Joldyñ solynda
— pyşaqpen keskendei tip-tik jartasty Būqtyrma özeni. Oñyn da —
qatpar-qatpar, basyna būlt qonğan Altai tauy. İeteginde — būralañdai
sozylğan jolğa deiin töbesine qarasañ basyñdağy börkiñ tüser syñsyğan
qalyñ qarağai, aq qaiyñ...
Altai taularynyñ aiasy qandai tamaşa jazdygüni! Beluardan kelgen
kök şalğyn. Ağaş arasynda sairağan myñ-san qūs. Jartastar tübinen
tulai aqqan aq köbikti būlaqtar... Būlaqtar sonşa köp, qaisysynyñ qai
jerden şyğyp jatqanyn da añğaru qiyn. Qan tamyry sekildenip taramtaram bolyp, jamyrai ağyp kelip, tereñ saiğa qūiylady da, jol aldynan
kes-kestei ötip, Būqtyrmağa qarai saryldai ağa jöneledi...
Jol sai üstine salynğan ağaş köpirden ötip, i̇endi jyqpyl-jyqpyl
jartastardyñ arasymen ireleñdei tartty. Qalyñ orman tau bauraiyna
qarai köterile tüsti. Jolauşylardy qorşağan jel müjip, jañbyr
qajağan biık qūz tastar, adamzat jaratylmastan būryn jer betinde ömir
sürgen ğajaiyp qūbyjyq añdardyñ müsinderi tərizdi.
Degenmen, osy bir alyp tastar, sonau kögildir aspan, kökke sozylğan
jasyl orman mynau myñ-san būlaqtar, tulai aqqan özen, tynbai sairağan
qūs üni — bəri qosylyp jolauşylardy bir i̇ertegi düniesiniñ ortasyna
i̇engizip əketkendei.
Faetonnyñ aldyñğy jağynda — atqosşy. Būl — üstinde şidem küpisi,
basynda jalbağai tymağy bar, şoqşa saqaldy qysyq közdeu, orta jastan
asyp ketken mosqal adam. Tegi sözge sarañ jan boluy kerek, qaladan
şyqqaly tolyq bir auyz söz aitqan joq. Köligimdi birdemege ūryp almasam
jarar i̇edi degendei, ünemi saqtyq istep, i̇eki közin jol boiynan bir almaidy.
Jol yldiğa qarai qūlar bolsa, attarynyñ bojysyn tejei tartyp, örge
qarai qos küreñdi jele-şoqyta aidai jöneledi.
Faetonnyñ artqy jūmsaq oryndyğynda — Olga men Bürkit. İekeui
qatarlasa otyrğan. Olganyñ üstinde — toiğa arnap kigen keşegi aq jibek
köilegi. Basyna da sol aq jibekten oramal tartyp alğan. Aqşyl betin kün
süiip səl qoñyrlanğan. Osynau jūpar añqyğan tau işi mas i̇etkendei
joldyñ i̇eki jağyna alma-kezek maujyrai qarap otyr. Oğan bəri qyzyq, bəri
tamaşa. Osy bir sən dünie kimge bolsa da serpin tərizdi. Anau şoşaq
basty qūz da, mynau jol şetindegi appaq ūlpa gül de — bəri Olgağa bir
türli körikti, aiauly. Dəl osy şaqta jas sūlu, jan düniesiniñ asa bir köz
toimas qyzyğyn tapqandai, jan-jağyndağy körkem əlemge əlsin-əlsin
quana qarap, ūiqyly-ūiau küiinde külim qağady. Al Bürkit bolsa, ol osynau
ğajap dünieni tipti körmegen jan sekildi. Közi tūmandanyp, qabağy qata
tüsken. Dəl qazirgidei şattyq saparğa səikes i̇emes, jüdeu ünimen yñyrsyp
«İelim-ai» ənin aityp keledi.
Öleñ qazaq ömiriniñ serigi. Düniege öleñmen keledi de, öleñmen ötedi.
Qazaq bala, tusa — şildehana istep öleñ aitady. Kisi ölse — joqtaumen
şyğaryp salady. Kündiz qoi bağyp, tünde jylqy küzetse de, öleñ —
serigi. Qaiğyrsa da, qamyqsa da, quansa da, şattansa da öleñ —jan serigi.
Bürkit te qazir osy jan serigine ünin qosyp, iştegi uaiymyn syrtqa
şyğarmaq. İendi ol «İelim-aidy» tastap, böten ənge keşti. Ən küiinişti,
zarly. Sözi odan da beter armandy, qanatsyz.
Ömir ūzaq jol syndy,
Aldynda köp būltarys.
Janmyn sorly men mūñdy,
Arman — azap, joly alys...
Qūlağym meniñ şaldy ma
Qobyz küiin sarnağan?..
Jol i̇endi bir tegistikke şyqty. Qos küreñ bülkildei sala jelip keledi.
Jan-jağy jazyq dala. Qyzyldy-jasyldy gülge bölengen. Jasyl şalğyn.
Kökjiekte oinağan kögildir sağym mūnarlana şudalanyp bir bitpes şeksiz
dünieni añğartqandai... Aspanda aq mama būlttar paida bolyp köleñkeleri
kölikpen qatarlasa syrğidy. Osy bir beikünə köleñke körinisiniñ özinde
de, adamdy qobaljytar küñgirt tağdyrdyñ qauipti bir sūrqiiä küşi
Bürkitpen qatarlasa jürip kele jatqan tərizdi. Kün tüs əletinen aua
bastady, biraq ūşy-qiyry joq keñ dala jetkizer i̇emes. Baiağy sar jelis,
baiağy sarnağan ən. Bürkit bir kezde Olgağa qarap i̇edi, ol tegis jolğa
şyqqan soñ jūmsaq ressorly faeton terbetip, şyntağyndağy tüiilgen
jükke süienip ūiyqtap ketipti, Mūrny pysyldai, qyzyl i̇erni səl aşylyp
tüs körgen jandai, əldenege külimsirei tüsip ūiyqtap jatyr. Appaq aq
mərmərdai jūmyr moinynda kün səulesi oinaidy; Bürkit qyzyğyp ketti,
kenet qūşaqtap süiüge de oqtaldy, biraq i̇erşikte otyrğan qartañ adamnan
ədep saqtady. Ol Olgadan közin almai otyryp, tağy da oiğa şomdy.
«Süigen jar! Qandai sūlu, qandai körikti lauazym. Tek ananyñ aty ğana
senen qadirli şyğar. Biraq o da ömir baqi senimen bir bola almaidy, süigen
jar qūr ğana tösektegi qosağyñ i̇emes, odan qymbat, odan qadirli. Mine
süigen jar degen osy. Bola alasyñ ba, Olga, sen mağan osyndai jar?
İerteñ jastyq güli solyp, quanyş üni qartaia bastağan kezde sen qalana,
men auylyma tartyp jürmeimiz be?.. Joq, joq, Olga ondai jan i̇emes. Men
onyñ məñgi süierimin, auyr jolyna tañdap alğan serigimin...» Osyndai
oidağy Bürkit qaitadan yñyrsyp «İelim-aidy» aita bastağanyn özi de
baiqamai qaldy. Osy kezde Olga ūianyp Bürkitke:
— Bizdiñ üilenu saiahatymyzdy tek «İelim-aimen» ğana ötkizuge uəde
bergensiñ ğoi, Bürkit, ə?— dedi külimsirei nazdanyp.
Bürkit Olganyñ qolyn ūstap, özine qarai aqyryn tarta tüsti de:
— Qoidym, qoidym,— dedi kenet jüzi jainap ketip,— ūzaq joldyñ
keide adamdy uaiymğa salatyn ədeti ğoi.
Olga birdeme aitaiyn dep kele jatty da, kenet qolyn aldyna qarai
şoşaityp:
— Qara! Qara!—dedi dausy qūbyla özgerip.
Bürkit Olga körsetken jaqqa jalt būryldy.
Üş jüz metrdei jerde joldyñ oñ jağyndağy belesten özderine qarai
ağyp kele jatqan qūiandy kördi. Bişaranyñ artynda qasqyr bar ma, qos
qūlağyn jymyryp alyp, zymyrai ağady. Qoryqqanynan əbden i̇esi şyğyp
ketken boluy kerek, aldyndağy arbaly adamdarğa da qarar i̇emes, bar
pərmeninşe orği tüsedi. Biraq art jağynan quğan ne qasqyr, ne it
körinbeidi. «Jan sauğalağan» sorly qūian da i̇endi Bürkitterge taiap qaldy.
Söitkenşe bolğan joq, jolauşylar köktegi aqşa būlttyñ dəl astynan
qūianğa şüiile aqqan qyrandy kördi. Jaişylyqta keregedei jaiylatyn
qanattaryn qazir jiyp alyp, tömen qarai şüiilgende, nağyz bir kökten
qūlap kele jatqan tas dersiñ. Jazyq dala, qūian tyğylar būdyr joq. Köp
bolsa bir minut, bişara adyraq köz qandy balaq bolat tUiaq qyranğa jem
bolmaq. Keibir añnyñ tabiği sezimine tañ qalasyñ. Osy qūian sonau köz
jetpes, būlt astyndağy özin añdyğan ajaldy qalai kördi i̇eken? Əlde
ajaldyñ özin küni būryn sezdiretin qūdireti bar ma? Degenmen, qyran i̇endi
qanatyn jaia, ajalğa arnalğan, bolattai ötkir tyrnaqtaryn jalañdata,
qandy balaq topşysyn bauyrynan səl şyğara berip, şüiile tüsti. Qūianğa
i̇elu metrdei. Jolauşylar attaryn toqtatyp, üşeui birdei demderin almai
añyryp tūryp qaldy. Düniede ömirden tətti ne bar, qyran da jetip, i̇endi
qūiandy ile berem degende, bişara adyraq köz i̇eñ aqyrğy küşin jūmsap,
pərmeninşe sekirip, jolauşylardyñ arbasynyn, astyna kirip ketti.
İentigin basa almağan qalpynda jer bauyrlai jata qaldy. Bürkit
añşylardan būryn talai i̇estigen, tazy quyp sasqan qūian keide qasqyrdyñ
apanyna kirip ketip, bir jaudan qūtylğanmen, i̇ekinşi jauğa jem bolady
dep. Myna paqyr qūiannyñ būl jolğysy da sol dalbasa sekildi. Qūryq
boiy qalğan qyran, kerege qanatyn jaia, adamğa tüsuge bata almai, arbany
janai qaitadan kökke köterile berdi. Jolauşylardyñ üstinen bir-i̇eki ret
samğai ūşyp sonau küngei tūstağy aqşa būltqa qarai zymyrai jöneldi.
«Aşyqqan qyran adamğa da tüsedi» dep östitin būryn Bürkit. Biraq ol ənemine degenşe būlttan asyp, joq bolyp ketti.
Jolauşylar i̇eñkeiip, i̇endi ğana arbanyñ astyna qarady. Kişigirim
laqtai şyğystyñ sūrğylt jündi or qūiany terge malynğan qalpynda, qos
qūlağyn arqasyna qarai jymyryp alyp, i̇etpetinen jatyr. Tipti jerge
kirip ketkisi kelgendei, jolğa bauryn tösei jabysa qalypty. İeki büiiri
solqyldai qağylyp, bar denesi dir-dir i̇etedi. Jolauşylar, qūian əbden
demin alsyn dep tağy da bes-on minut ün-tünsiz tūrdy da, jəmşik
attarynyñ bojysyn aqyryn qağyp jürip ketti. Arba üstinen ötip, anandai
jerge ūzağanda ğana baryp, qūian orğyta sekirip, şoqy töbesine şyqty da,
şoqiyp otyra qaldy. Söitti de jan-jağyna, kögildir aspanğa əlsin-əlsin
qarap alyp, «bir ajaldan qūtyldym ba, joq pa» degendei, bauryn jaza
zymyrai jöneldi. Köp keşikpei şūraily qalyñ şalğynnyñ arasyna kirip
joq bolyp ketti.
Bağanadan beri jūmğan auzyn aşpai añ-tañ bolyp otyrğan Olga kenet
şattana küldi.
— Jolyñ bolsyn, qūianym, jolyñ bolsyn!..
Bürkit Olgağa kilt būryldy. Əieliniñ i̇eki beti qyzara balbyrap,
quanyştan kögildir közi jasqa tolyp ketipti.
Bürkit Olganyñ qolynan ūstap jerge tüsirdi de, jol şetindegi toğaiğa
töne bitken jartasty körsetti. Qatpar-qatpar qyzğylt şaqpaq tastan üiile
jaratylğan biık şynar, nağyz bir oilana qalğan kelinşekke ūqsaidy.
— Bir kezde bizdiñ auyl osy arnany basyp, jailauğa — sonau
Tarbağatai taularyna qarai köşedi i̇eken,— dedi ol külimsirep.— Bir jyly
bizdiñ i̇el sol dağdysy boiynşa jyldağy jailauyna bara jatqanda, men
köş-jönekei anau «Kerbez şynar» tübinde tuyppyn.
— Qoişy?— Olganyñ közi jarq i̇ete qaldy.— Būl ara seniñ tuğan
jerin i̇eken ğoi?—Ol jan-jağyna külimsirei qarady. Alystan belestene
köringen bauraily, jartasty jalpaq jasyl dalada, şatqal, jyra-saidy
qualai bitken oidym-oidym qaiyn qarağai toğailary. Köz ūşynda
jügirgen kögildir sağym. Olga közin almai tañyrqana qarap tūr.
— Əzi de bir körkem öñir i̇eken!..— Ol i̇endi jas balaşa şattana küldi.—
Mūndai jerde tuğan adam sözsiz aqyn bolyp tuuğa tiısti!
— Sen solai oilaisyñ ba?
Kenet Bürkitti tağy da bir ystyq sezim bilep ketti, ol əieliniñ bileginen
ūstap, səl özine qarai tartty da, beluardan keletin kögorai şepti
maiystyra basyp, «Kerbez şyñğa» qarai jüre berdi. Atşy şal būlar
jaqqa būrylyp ta qarağan joq, sol i̇erşikte şoqiğan qalpynda bir
qozğalmastan ün-tünsiz otyr. İerli-zaiypty i̇eki balğyn, iıssu añqyğan
jasyl şalğynnyñ ortasymen kele jatyr. Boilaryn bilep alğan tətti
sezimnen be, əlde osynau jūpar tökken ğajaiyp dala mas i̇etti me, i̇ekeuiniñ
de közi tūmandanyp ketken, şöldep qalğan qos i̇erinderi bir-birine jabysa
tüsuge daiyn, biraq olar qūmarlyq jalynyn ədepke köndirin, jai ğana
qūşaqtasyp, aqyryn jürip keledi. Köp keşikpei, osynau ūşy-qiyry joq
tamaşa dala, baqytqa oranğan keñ dünie Bürkittiñ jürek tübinde jatqan
qaiğysyn kenet qaitadan ūiatty. Quanyşty kezeñniñ qolyñ ketpes armanökinişin i̇esine salatyn ədeti i̇emes pe, Bürkittiñ oiyna osynau sūlu körinis
əldenelerdi i̇elestetip, qaitadan onyñ janyn jegen küizelis bilep jüre
berdi.
— Aqyn bolyp tuğannan aqymaq bolyp tuğan köp artyq pa deimin,
Olga,— dedi ol oiyna lapyldan kelgen syryn jasyra almai,— aqymaq
bolyp tusañ ömir süru de jeñil. Būl jalğanğa kelgen soñ adam bolyp
öteiin dep qinalmaisyñ. Dünieniñ möldir-laiyn tañdamaisyñ, tek qarnyñ
toiyp, küniñniñ ötkenine məzsiñ...
Olga Bürkittiñ bağanadan beri ündemei kele jatqanyn osyndai bir
janyna batqan sebepten i̇ekenin sezgen. Sondyqtan da «əbden özi oilansyn,
özi şeşsin» dep ündemegen bolatyn-dy.
İeriniñ myna asanqaiğy sözi biteu jara bolyp kele jatqan Olganyñ
aşyq söilesuine jol berdi.
— Dünie laily bolsa, ol tūnbai ma, Bürkit?—dedi ol sabyrly ünmen.
— Onyñ tūnuyna şydai almai ağattyq istep jürme, janym...— Kenet
dauysy dirildei şyqty.— Tek senen jalğyz tilegim: sabyrlyq i̇et, janjağyña dūrystap qara. Biz birdemeni tüsinbei jürgen sekildimiz. Jūrt bara
jatqan quanyşty da qara sanaityn tərizdimiz. Özgeler aqymaq ta, tek biz
ğana aqyldymyz ba? Osymyzdyñ bəri jön be?
Bürkit birden jön dep aita almady. Tek biraz jer jürgennen keiin ğana
baryp:
— Ūstağan jolym dūrys pa, būrys pa, qazir özim de aşyq bilmeimin,
būryn bəri de mağan aiqyn sekildi i̇edi, ol qazir qalyñ tūmanğa i̇enip ketip,
jol taba almai adasqan tərizdimin,— dedi ol oilana. Bürkit kenet əieliniñ
belinen qūşaqtap özine tarta tüsti. İendi olar tipti jaqyn qūşaqtasa,
qatarlasa jürdi.— Al sağan berer uədem,— dedi ol qaitadan,—tağy da
oilanaiyn, jan-jağyma üñile qaraiyn, men birdemeni tüsinbei jürgen
bolsam tüsinuge tyrysaiyn...
Olga sergip ketti.
— Senen tilerim sol ğana,— dedi ol dausy quanğannan dirildep.
Būlar būl kezde Kerbez şyñnyñ qasyna da jetken i̇edi. Sergeldeñ
köñilge düdəmal bolsa da, dəl osy sətte azyraq tynys tapqan i̇eki jas
jartastyñ i̇eteginde tūryp jaibaraqat joğary qarady. Tağy da Bürkittiñ
oiyna ötken künniñ bir alys sureti tüsip ketti me, ol:
— Bizdiñ auyl osy jartastyñ tübinen aqyrğy ret köşip i̇etkende, men
jeti jasar i̇edim, onda apam marqūm da tiri bolatyn,— dedi aqyryn
kürsinip.
— Sodan beri osy jartasty ūmytqan joqsyñ ba?
— Ömiriñde ūmytpaityn keziñ az bola ma,— Bürkit tağy da aqyryn
kürsindi.— Ol kezde mağan dünie bir şetine jete almastai keñ körinetin,
al qazir sol keñ dünie bir özim syimastai tar sekildi. İeger qasymda sen
bolmasañ, mümkin tipti janymdy qūiarğa jer taba almas pa i̇edim dep
qorqamyn.
— Tüu, sen qaitadan jüdei bastadyñ ğoi...
— Qoidym, qoidym,— dedi Bürkit kenet i̇eriksiz külip, i̇endi ol jarynyñ
betinen aqyryn, ūzaq süidi.— Bir sen üşin qandai qaiğym bolsa da
ūmytuğa tyrysaiyn...
Olga oğan būryla qarady.
— İeliñniñ qaiğysyn da ma? — Bürkit jauap bergenşe Olga özi söilep
ketti.— Joq, Bürkit, jigittiñ i̇eñ ūly maqsaty i̇eli boluy kerek. İeli joq
adam, tamyrynan aiyrylğan ösimdik tərizdi. Men senen ondai qūrbandyq
tilemeimin. Tek jalğyz ötinişim, jaña öziñe aittym ğoi, i̇eliñ rasymen
qaiğyly ma, əlde sağan solai körinip jürgen joq pa, sony añğarşy.
Qaiğyly deseñ, odan bölin demeimin. Quanyşymyz az bola ma, köp bola ma
— bərin sonyñ jolyna qisañ da renjimeimin. Al i̇eger de jaña zaman
halqyñnyñ kökeiine qonyp tūrsa, sen bölinip qaida barmaqsyñ? Osyny
oilasañ, men de, meniñ sağan degen mahabbatym da riza...
Bürkit tağy da tolqyp ketti. «Tek süigen jar ğana mūndai sözdi aita
alady. Tek süigen jürek qana özin de, öziniñ mahabbatyn da şyn
süiiktisine dəl osylai qiiä alady. Özi de Olgany osyndai bir aqyldy,
tabandy minezi üşin süigen joq pa i̇edi? İə, söitken bolatyn. Qazir sol
maqsaty oryndalyp tūrğan joq pa, būndai jar üşin qalai quanbassyñ,
oğan qalai riza bolmassyñ?»
Bürkit Olgağa qaita būryldy. Oğan əieliniñ kögildir közinde jan
seziminiñ tazalyğyn körsetip, kirsiz möldir kögildir aspan tūnyp tūrğan
tərizdendi. Onyñ jürek soğysy, oi tolqyny «Jürer jolymyzdy öziñ taba
bil. Qaida barsañ da men soñyñnan i̇eruge daiynmyn» degendi sezdiredi.
Osynyñ bərin jetkizip jatqan til i̇emes, Bürkitke degen adal jürek, adal
mahabbat. Dəl osy sətte Bürkit özine osy bir ömirden de qymbat sezimdi
jaqsy ūqty.
İendi ol jarynyñ köñilin tabaiyn degendei, oğan tağy da külimsirei
qarady. Tağy da qolynan ūstap, özine qarap aqyryn tartty da:
— Olga, seniñ aitqanyñnyñ bərine de tüsindim, şamam kelgenşe,
halqymnyñ oiyn dūrys ūğuğa tyrysaiyn,— dedi.
İendi olar keiin qarai jürdi. Azdap tynyğyp qalğan qos küreñ būlar
faetonğa otyrysymen, ala jöneldi.
Kün i̇eñkeie bir asudan tömen tüskende, būlar qamysty şalqar köldi
jağalai, qalyñ kök balausaly yldida syñsyp otyrğan qalyñ auyldy
kördi. Jybyrlağan qaraşa üileriniñ dəl ortasynda on şaqty aq kiız üi
oqşaulau tūr. Būl, sirə, özi kele jatqan nağaşy i̇eliniñ şonjary Burabai
bidiñ auyly boluy kerek. Özge qaraşalardyñ baspanalarynan alşaqtau
tigilgen kün şağylysqan aq otaulardyñ i̇eñsesi de biık, qonğan jerleri de
şūraily. İeñ törinde — Burabai bidiñ on i̇eki qanat aq kiızden tūrğyzylğan
ata şañyrağy, Būl üiden bir i̇elu metrdei jerde tartylğan jelide
bailauly otyz şaqty at körinedi. İer-toqymy alynbağan. Sirə, bidiñ
auylynda bir ülken jiyn bolyp jatqandai.
Auyldy körisimen, atqosşy qos küreñin aidai tüsti. Kenet şyqqan
kümis qoñyraudyñ dauysyn i̇estip, qalyñ it şuyldasa ürip aldarynan
qarsy şyqty.
— Aldymyzdan əzirge itteri ğana şyqty ğoi myna auyldyñ,— dep
Bürkit atşyğa qarap jüdeu i̇ezu tartty.
Küni boiy til qatpai kele jatqan şal tağy da ədettegisindei küñk i̇ete
qaldy.
— Qoryqqanyn syilaityn qazaq i̇emes pe, körer i̇em seniñ ornyña sət ne
sanaqşy kele jatsa!
Söitkenşe bolğan joq, būlarğa qarsy auyl jaqtan bir salt atty şyğa
şapty. Əne-mine degenşe, astyndağy tobylğy küreñ dönenin ağyzyp jetip
te qaldy. Bürkitterge jaqyndai kelip salt atty kilt toqtady. Jolauşylar
da attarynyñ basyn tejedi. Oinaqşyğan tobylğy küreñ üstindegi adam
sekirip jerge tüsti de, atyn jetektep faetonğa taiady. Ūzyn boily, qara
tory jas jigit. Üstine kigen maida toqylğan tüie jün şekpeniniñ belin
qyl şylbyrmen buyp alypty. İeki bilegi sybanuly. Basyndağy könergen
būşpaq börkiniñ tysy jyrym-jyrym. Bir körgennen-aq jigittiñ ne
jalşy, ne kedei adam i̇ekenin aitpai tanuğa bolatyn. Əitse de, itterdi
qamşysyn kögerip keiin quyp, osy bir jolauşylarğa ədep saqtap, jaiau
jürip kele jatqan jas jigittiñ kelbetinde, dene qūrylysynda, aiaq
alysynda aq süiekterge bergisiz bir köz toqtatarlyq qasiet, pañdyq
seziledi.
Jigit arbağa taiai berigi, kilt toqtap, Bürkittiñ betine şyramytqan
adamdai qarap tūrdy da, alğa taman ūmtyla tüsti.
— Bürkit! Bürkit ağa!—dedi dausy bala qyrandai sañq i̇etip. Jas jigit
qos qolymen Bürkittiñ oñ qolyn aiqara qysyp amandasa bastady. Közi
külim-külim i̇etedi.
— Tūra tūr... Tūra tūr... Sen öziñ kimsiñ?— Bürkit te bala jigittiñ
betinen közin almai küle amandasyp jatyr.— İapyrmau, İerkebūlan i̇emessiñ
be? Bəse, solsyñ ğoi, qandai ülken jigit bolyp qalğansyñ!
Bürkit arbadan sekirip tüsip, İerkebūlandy bauryna qysyp, mañdaiynan
süidi.
— Ömir degen, mine, osy,— dedi Bürkit quanyşyn basa almai,— ana
jyly men kelgende tai minip, qozy qaiyryp jürgen qarşadai jas bala
i̇ediñ. İendi, mine, i̇eki iıniñe i̇eki kisi mingendei jigit bolyp qalypsyñ!..
— Bürkit i̇endi arbağa kilt būryldy.
— Olgajan, tanys bolyp qoi, būl — meniñ nağaşymnyñ balasy
İerkebūlan, İerke,— dedi, söitti de İerkebūlanğa qarap:— Myna kisi seniñ
nağaşy jeñgeñ bolady, Aty — Olga,— dep külimsiredi.
— İerkebūlan Uiala qyzaryp, nağyz bir özinen-özi synyp ketetin şynyny
ūstağaly tūrğandai, jalpaq alaqandarymen Olganyñ nəzik, ūzyn
sausaqtaryn əzer ūstady. Sirə, mūndai sūlu qala əielin birinşi ret körgeni
boluy kerek, betine əlsin-əlsin jautañdai qarap, añ-tañ bop külimsirei
beredi. Jigittiñ qysylyp tūrğan jağdaiyn sezgen Olga külip jiberdi.
— O, toba, toba,— dedi ol dausy syñq-syñq i̇etip.— Menen de adam
qorqady i̇eken ğoi!..— Söitti de İerkebūlanğa özimsine qarap, aşyq ünmen:
— İerkeşka, sen menen ürikpe, biz əli jaqsy dos bolamyz,— dedi.
— Bürkit jymiiä i̇ezu tartty.
— Tüsindiñ be, İerke, jeñgeñniñ ne aityp tūrğanyn? Sen odan
qymsynba, o da öziñdei qarapaiym jan.
İerkebūlan ne derin bilmei, əli tömen qarap tūr... Bürkit şeşesine i̇erip,
būdan jeti jyl būryn aqyrğy ret osy nağaşy aulyna kelgende,
İerkebūlan, rasynda, tai minip, qozy qaiyryp jürgen on i̇eki-on üş jasar
bala i̇edi. Jaqynda ğana əke-şeşesi süzekten qaitys bolyp, İerkebūlan
jetim qalğan-dy. Inisiniñ ornyna köñil aita kelgen şeşesi osy
İerkebūlandy özimen birge ala ketuge qanşa jalynyp sūrasa da, tuğantuystary: «Bir bala bizge de köptik i̇etpeidi, ağaiyñ bolyp bağamyzqağamyz, oqytamyz»,— dep, bermei qalğan. Ağaiyn alarda jaqsy, bererge
kelgende qoly sarañ. Bürkit artynan İerkebūlannyñ oqymai qalğanyn, bir
auqatty jamağaiynnyñ malyn bağyp, künin körip jürgenin i̇estigen. Biraq
İerkebūlandy izdep kelip, öziniñ qasyna alyp keter Bürkitte jağdai
bolmağan. Özi oqyp jürdi. Al adam qataryna kire bastağannan beri būl
jaqqa kelip tūrğany osy. Būl joly da kele qūiatyn i̇emes i̇edi, bir jağynan,
i̇el-jūrttyñ əuenin bilgisi kelse, i̇ekinşi jağynan, osy İerkebūlan da oiynan
şyqpai qoidy. İeger şaruasy naşar körinse, özimen birge qalağa alyp
ketpek. Oqytpaq. Söitken İerkebūlany qazir mine köz qūmaryn
qandyrarlyqtai jigit bolypty. Ətteñ, ne kerek, joqşylyqtan qūtyla
almağan sekildi, əitpese osyndai symbatty jigitke mynau jyrtyq börik,
şekpen şapan, siri i̇etik laiyq pa?
Bürkit i̇endi oiyn bölip, İerkebūlannan:
— Auyldaryndağy ne qylğan jiyn?—dep sūrady.— Qyz ūzatyp
jatqannan sausyñdar ma?
İerkebūlan kenet jüdei qaldy.
— İə,— dedi ol dausyn aqyryn şyğaryp, qamyğa söilep. — Jabağy
baiğa Nūrjamaldy toqaldyqqa bermek... Sonyñ toiy ğoi.
Jigit i̇endi tipti qaiğyra tüsti. Būdan əri ne derin bilmei tömen qarap,
i̇etiginiñ üşimen jerdi şūqylai berdi.
Aqyn jüregi sezgiş keledi. Bürkit İerkebūlannyñ jağdaiyn birden
tüsindi.
— Sirə, būl toi sağan ūnamaityn sekildi ğoi?
— Biz Nūrjamal i̇ekeuimiz birimizdi-birimiz jaqsy köretin i̇edik.
Qosylamyz dep ant ta işken bolatynbyz... İendi, mine, küştiniñ aty küşti
ğoi, on jeti jasar Nūrjamaldy alpystağy şalğa toqalğa bermek,— jigit
kenet jerden basyn köterip aldy. Ötkir közinde jarq i̇etip bir ūşqyn paida
boldy.—Mūndai qorlyqqa köngenşe, Nūrjamal i̇ekeumizdiñ ölgenimiz
jaqsy i̇edi...
İerkebūlannyñ közinde i̇endi yza jasy kerindi.
— Toqalğa berui qalai?—dedi Olga Bürkitke jautañdai köz tastap,—
osy uaqytqa deiin qazaq arasynda köp əiel alu sekildi jeksūryn ğūryp
joiylmağany ma?
Bürkittiñ qabağy tüiilip, iyğy salbyrap ketti.
Kenet İerkebūlan basyn tağy joğary keterdi. Būl joly onyñ jüzinde
bir senim səulesi paida boldy.
— «Jan bergenge dən beredi» degen. Qūdai bizdi de bosqa jaratpağan
i̇eken,—dedi ol jadyrai.— Bizdiñ bağymyzğa, Bürkit ağa, öziñ keldiñ ğoi,
i̇endi Nūrjamal i̇ekeumizdiñ jūldyzymyz janatyn şyğar. Solai i̇emes pe,
Bürkit ağa? Öziñ araşa tüsesiñ ğoi, ə?—Jigit Bürkitke telmire qarap,
asyğa söileude.— Siz aitsañyz boldy. Jūrttyñ bəri sizdi syilaidy.
«Nūrjamaldy İerkebūlanğa ber» deseñiz, Burabai aqsaqaldyñ özi de
söziñizdi jerge tastamaidy...— İendi ol külimsirei bastady.— O, qūdai,
kökten tilegenimdi jerden berdiñ be, bizdiñ bağymyzğa Bürkit ağanyñ özi
kelgenin qaraşy!..
Bürkit ornynan səl qozğalyp, auyl jaqqa qarady.
— Burabai bidiñ özi ne deidi?
— Bərin şyğaryp jürgen sol qaqbastyñ özi i̇emes pe? Jabağy oğan
öziniñ ataqty bəige küreñin syiğa tartpaq bolypty.
Olga Pavlovna şydai almady.
— Qyzdy malğa aiyrbastağandary ma? —dedi ol dauysy dirildei
şyğyp.— Bürkit, būl ne degen sūmdyq?!
Bürkit jauap qaiyrğan joq, faetonğa otyrdy da, atşyğa:
— Jürgiziñiz attaryñyzdy!—dedi nali söilep.
Auylğa kire bergen kezde būlardyñ qūlağyna syñsi şyqqan bir
qaiğyly ən i̇estildi. Köñilge mūñ, jürekke jara salardai. Əndi aityp kele
jatqan — qyz. Dauysy qoñyrqai, ədemi. Ən kömeiinen i̇emes, kökireginen
şyqqandai, bir türli ökinişti, zarly. Armanyna jete almai, orta jolda
jalğyz qalğan adamnyñ əni. Jolauşylar «Būl ən qai jaqtan şyqty?» dep
jan-jaqtaryna qarağanşa bolğan joq, qatarlasa tigilgen qos qoñyr üidiñ
ar jağynan qara laşyqtan şyğyp, qasyndağy qoñyr otauğa bettegen bir
top qyz-kelinşek körindi. Bəri de baryn kigen, üsterinde qyzyldyjasyldy şapan, kamzol. Bastaryndağy taqiiä, kəmşat böriktiñ ükileri
jelmen oinap būlañ qağady, keudelerindegi kümis alqalary i̇eñkeiip bara
jatqan kün səulesimen şağylysyp jarq-jūrq i̇etedi. Aiağyn i̇erkelei
attağan saiyn, bilektei i̇etip örgen ūzyn būrymyna taqqan şolpylary
şyldyrlai tüsedi.
— İeñ aldarynda — sūñğaq boily, qos būrymy tögile jerge tüsken,
oimaq auyz, bota köz, aq qūba sūlu qyz. Üstinde — qos i̇etek aq köilek,
şetin altyn oqamen kömkergen qyzyl barqyt kamzol, beli qynalyp
üzileiin dep tūrğandai. Basynda — kümis teñgeli ükili taqiiä. Janyndağy
özge qūrby-qūrdastaryna qarağanda i̇edəuir boişañ. Ūzyndau kelgen appaq
moinyna kögildir şaiy oramaldy ülbirete bos tarta salğan. Būl —
Nūrjamal. Bir körgen adam, əlsin-əlsin qarai bergisi kelerdei, özi de sūlu
i̇eken! Özge qyzdarğa qarağanda köp qoñyr qazdyñ ortasyndağy aqqu tərizdi,
boiy da biık, tür-kelbeti de böten. Möldiregen bota közi jasqa toly,
aqşyl jüzi asa qaiğyly. Öleñ aityp kele jatqan osy Nūrjamal.
Ol jañağy qoñyr otaudyñ işine kirdi de, köp keşikpei qaita şyqty.
Otaudyñ bosağasyn attap, i̇esik i̇erneuin qūşaqtap, syzylğan qoñyr
dauyspen qoştasa syñsidy.
Qoş aman bol, ağaiyn, qoş aman bol,
Şekkeli tūr bir sorlyñ alysqa jol.
Basqa tüsti, men bildim, būl jalğannyñ
Şattyğynan i̇eken ğoi qaiğysy mol...
Ata-anağa qyz sorly jasta bala,
İer jetken soñ bar qūny bes-aq qara...
Oinap-külip birge ösken zamandastar,
Sağynğanda joqtarsyñ i̇eske ala...
Qyz dausynan bulyqqan jastyñ solqyly i̇estildi.
Aq otaudan bir qartañdau əiel şyğyp, qyz tobynyñ soñynan i̇erip kele
jatqan arbağa masaty qyzyl kilem əkep saldy. Arba üsti osyndai türli
zatqa toly. Nūrjamal toby i̇endi kelesi üige qarai bettedi.
Bağanadan beri osy toptan kezin almai añ-tañ bolyp otyrğan Olga
kenet:
— Bürkit, būl ne?— dedi.
— Ūzatylğan qyzdyñ aulymen qoştasuy.— Bürkit aqyryn kürsindi.—
Qyz ūzatylar aldynda üi-üige kirip öleñmenen qoştasady. Ər üi oğan
tiısti i̇enşisin «jasauyn» beredi. Bireu körpe, bireu jastyq, bireu kilem.
Ərkim öziniñ haline qarai, biraq qyzdy bos şyğarmaidy...
— Qandai tamaşa dəstür!—dedi tolqyp ketken Olga Pavlovna..—
Qandai tamaşa dəstür!—dedi ol qaitalap.
Bürkit ündegen joq. «Dəstürdiñ bəri osyndai tamaşa bola berse
jaraidy ğoi» degendei, ol aqyryn jüdei i̇ezu tartty da qoidy.
Bürkittiñ köligi auyldy syrttap, keñ jauyryn ülken alañnyñ tor
jağyna qarai bettep kele jatqan-dy. Faeton büirekteu bölek tūrğan üş
qoñyr üidi bökterlei būrylğanda, jañağy qyz toby kes-kestep kezdese
ketti. Qos küreñ de toqtai qaldy.
Syñsu da pyşaq keskendei tyndy.
Faetonmen qatarlasa jelip kele jatqan İerkebūlan atynan tüsip, keiin
şegindi. Közinde yza men jas aralap, ləm-mim dep til qatar i̇emes. Basy
tömen salbyrap ketken.
Olga Pavlovna qarama-qarsy kep toqtai qalğan qyz tobynyñ aldynda
tūrğan Nūrjamaldan közin alar i̇emes. Osynau bir tömen qarap, ündemei
qatyp qalğan dalanyñ jas sūluy şynynda, Olga Pavlovnağa hor
qyzyndai asa körkem bolyp körindi.
Mūndai da sūlu qyz bolady i̇eken-au!—dedi ol aqyryn kübirlei tañdana,
söitti de, səl keiinirek tūrğan İerkebūlanğa būryldy. Olga Pavlovna
jigittiñ de symbatty, körikti i̇ekenin i̇endi anyq añğardy — Būlar bir-biri
üşin jaratylğan jandar i̇eken!—dedi ol.— İekeuiniñ qosyluyna
qolymyzdan kelgen jərdemimizdi aiamauymyz kerek.
Jat jolauşylarğa qūr sybyrlai amandasyp, ündemei qalğan qyzkelinşek tobynan bir qara tory, oinaqy közdi kerbez kelinşek suyrylyp
alğa şyqty.
— Jolyñyz bolsyn, myrza, jolyñyz bolsyn,— dedi ol qolyn
keudesine ūstap, basyn iıp səlemdesip.— İerkemniñ bağy janar, sizdei
qadirli ağasy qasiretti toiynyñ üstinen şyqty ğoi.
— Aitqanyñyz kelsin, qūrbym,— dedi Bürkit te ağa jolymen jastardy
qūrmettei.— Nūrjamaldyñ qyzyğyna bergen meniñ de ülesim, alyñyzdar,
— dep ol tos qaltasynan bumajnigin şyğardy da, sol qalpymen
kelinşekke ūsyndy.
Kelinşektiñ jüzi jainap ketti.
— Raqmet,— dedi ol quana külimsirep, bumajnikti alyp jatyp.
Bağanadan beri tömen qarap, ündemei tūrğan Nūrjamal basyn i̇endi ğana
köterdi. Arba üstindegi Bürkit i̇ekenin boljap, aiağyn alğa qarai basa tüsti
de:
— Ağatai, qūtqara köriñiz!—dedi de, ərmen qarai söilei almai,
solqyldap jylap jiberdi.
Bürkittiñ jüzinde kenet bir asau ūşqyn paida boldy.
— Nūrjamaldyñ üii qai jaqta i̇edi, atyñyzdy solai qarai būryñyz,—
dedi ol at aidauşyğa,— sol üige tüsemiz.
Qyz-kelinşek dabyrlasa Nūrjamaldyñ üiin körsetti.
Qos küreñ bastaryn jerge sala, kilt būrylyp, keiin qarai jele
jöneldi.
Burabai aqsaqaldyñ on i̇eki qanat aq boz üiiniñ janynda Bürkitti kütip
tūrğan top adam aqynnyñ basqa üige bettegenin körip, bir-birine tañdana
qarasyp, qaraşağa qarai ketip bara jatqan oqyğan azamatty kekesin sözben
tüirei, işke qarai kire berdi...
...Burabai aulyna qoñsy kelip qonğan i̇etikşi Ədilbek qarjas ruynan
şyqqan kirme bolatyn. Orta jastan asyp ketken Ədilbektiñ mañdaiyma
bitkeni i̇eki siyr, bir tüie, on şaqty qoi-i̇eşki. İeki siyry — balalaryna aq
qoi-i̇eşkisi — jyldağy soğymy, al ülek tūqymdas qara nary—jūrtpen
birge jailau, qystauyna köşip-qonatyn köligi. Būl maldardyñ süt-maiy,
jün-jūrqasy şiettei segiz balasy bar Ədilbektiñ üiine jūğyn da
bolmaidy. Kömek berer i̇erjetken ūly joq. Balalarynyñ i̇eñ tūñğyşy
Nūrjamal, o da biyl ğana on jetige jetti.
Burabai auyly orys poselkesindei i̇egin i̇egip, baqşa salatyn auyl i̇emes,
bar önerleri mal bağu. Al Ədilbekke kelsek, būnyñ üi işin asyraityn,
bireuden kem, bireuden artyq kün köreri — öziniñ on sausağynyñ şeberligi.
Ol küz tüse auyl-auyldy aralap i̇etik tigedi. Söitip tapqan azyn-aulaq
qarajaty, qolyndağy azyraq malyna qosymşa jərdem bolady.
Əitkenmen, qysqa jip kürmeuge qaidan kelsin, bir qora janğa bir adamnyñ
tapqany jetpei, Ədilbek joqşylyqtan bir qūtyla almai-aq qoidy. Osy
it joqşylyq ony köp jağdaida i̇el juandaryna kiriptar i̇etetin. Bireuinen
sauynğa bie alsa, bireuinen azğantai malyna şabylmai qalğan jerin
sūraityn. Mine, osyndai qysqa qoldylyq Ədilbekti auyl aqsaqaly
Burabai bidiñ aitqanyna köndirdi. Büldirşindei bolyp ösip kele jatqan
jasöspirim Nūrjamalyn azğantai mal üşin alpysqa kelgen, qisyq köz,
bükir şal Jabağyğa əiel üstine bermek boldy.
Ərine, i̇etikşi Ədilbek būl kelisimniñ Nūrjamalğa obal i̇ekenin jaqsy
biledi. Biraq amal ne, ortada jürip qaida ketpek, bəigi küreñ Burabai
baidyñ kökeiin tesip barady. Onyñ degbirinen qalai qūtylmaq? Könbegen
künde tabary ne? Auyl ağasy Burabai rizalyğyn berse, ozbyr Jabağy
qorğansyz üidiñ könbegenine qarar ma, jigit jinap, bir tünde Nūrjamaldy
tartyp əketuden de taiynar ma?
Qos küreñ jekken jolauşylardyñ öziniñ üiine qarai bettegenin, üi
syrtynda dəret alyp otyrğan Ədilbek anandaidan-aq kördi. Qapyl-qūpyl
juynyp, şəinegin janyna kelgen bir qara domalaq balasyna berdi de, özi
qonaqtardy kütip aluğa qarsy jürdi.
Kelgen adamdardyñ kim i̇ekenin bilgen i̇etikşi məz-meiram bolyp qaldy.
Ol kezde qazaq oqyrmandarynyñ atyna i̇el qanyq. Əsirese Bürkit tərizdi
aqyn ūldarynyñ atağy jer jarady. Būl kelgen Bürkittiñ özi i̇ekenin bilip,
Ədilbek janyn qūiarğa jer tappady. Osy bir i̇el arasyna əigili bola
bastağan jas daryn Nūrjamaldyñ toiyna kelinşegimen i̇ekeui ədeiilep
kelgendei, qandai qūrmet körsetudi bilmei bəiek boldy. Törge körpe
töselip, arnalyp qazan asyldy.
...Bürkitter juynyp-şaiynyp, kiımderin tazalap, özderin jeñge
keltirgenşe, i̇ekindi de taiandy. Söitkenderinşe, buy būrqyrağan sary
samauryn da üige kirgizildi.
Ədilbektiñ bes qanat kiız üii. Üi degen aty. Qaraqūrymdanyp tozğan
tesik-tesik tündikten syrttağy jaryq ürker jūldyzyndai byjynap
körinedi. Üi işinde bəlendei közge tüser zat joq, i̇eski bir-i̇eki tüs kiız,
tozyğy jetken alaşa, syry tüse bastağan oiu salğan kebeje, aq qañyltyr
sandyq... Tek oñ jaq būryşta ədemilenip jinalğan jūpyny ğana jük. Sirə
Nūrjamaldyñ jasauy boluy kerek, işinde i̇eki-üş tysty qūs jastyq,
qyzyl səten syrğan körpe, oiu salğan qara tekemet.
Bala-şağanyñ bəri syrtqa quylyp, üi işinde jerge jaiylğan keñ
toqyma dastarqandy qorşalai on şaqty auyl adamy otyr. Dastarqan
üstinde barmaqtai bolyp pisken qoñyr bauyrsaqpen aralas qūrt, irimşik
tögilgen. İeki-üş jerge mai qoiylğan. Auyl adamdarynyñ arasynda ana
joly Bürkit aulyna tünegen Təkejan qart ta körinedi. Auyly būl aradan
şalğai bolğanmen de, qarğa tamyrlas qazaq i̇emes pe, şaruasy bolyp, əlde
ağaiyn quyp kelgendei türi bar.
Törde, qonaqqa degen i̇eñ syily jerde — Bürkit. Janynda Olga joq. Ol
kelisimen-aq, qyz-kelinşektermen tanysyp ta ülgergen. Qazir solarmen
birge böten üide. Jūrtqa şai qūiyp otyrğan — aq sary kelgen kelbetti
əiel. Būl — Nūrjamaldyñ anasy. Bir kezde körikti adam bolğany əli de köz
tartarlyq öñinen baiqalady. Söitse de, dünie qiyndyğyn az körmegeni de
sezilip tūr. Mübarek jüzin əjim basqan. Üi işindegiler toi-dumanğa
jinalğan auyldyñ bos belbeu, ken, balaq i̇erikkenderi i̇emes, jaman şapan,
jyrtyq i̇etik kedeiler. Sözderi de toğyşar, qarny toq myrzalardyñ
sözindei jaqsy at, jüirik tazy, alğyr bürkit jaiynda i̇emes, kündelikti kün
köru, keñes ökimetinen özderiniñ küter tilekteri turaly.
Bağanadan beri öziniñ oiyndağy müddesin aituğa qisynyn taba almai
otyrğan Bürkit bir sözdiñ reti kelip qalğan sətte Ədilbekke qarai būryla
tüsip:
— Ədeke,— dedi sypaiy ünmen, — kelgeli tyñdap otyrmyn, teñdik
turaly söilegende bərileriñiz de bauyr jaza arşyndaisyzdar. Al sol
teñdikti öz balalaryñyzğa nege qimaisyzdar? Siz ğoi, uyljyğan būl
tūrpatyñyzdy i̇eki əieli bar alpystağy Jabağyğa bermeksiz. Būnyñyz
dūrys pa? Əlde qyz balany malğa satuğa bolmaidy degen keñes ökimetiniñ
zañyn bilmeisiz be? Bilmeseñiz, men sizge i̇estirteiin, mūndai zañ bar.
Bürkit üiine qarai būrylğannan: «Būlar meniñ üiimmen ne izdep kele
jatyr?» dep bağanadan beri küpti bolyp otyrğan Ədilbek i̇endi qadirli
qonağynyñ bir syryna tüsingendei boldy. «Basy auyrmağannyñ qūdaida
ne şaruasy bar. Qaidan bilsin, meni qarşadai balasyn özimdei şalğa
jetiskennen berip otyr dei me i̇eken būl beibaq!»— dep Ədilbek iştei
renjip qaldy. Sol renjudiñ qarqynymenen:
— Jūrttyñ bəri «zañ, zañ» deidi,— dedi şaidy bir ūrttap səl qabağyn
tüiip.— Sol zañdaryñ qaida? Mümkin, qalañda ondai zañ jüretin şyğar.
Al bizde...— Ol auyr kürsindi.— Burabai sekildi maldylardyñ zañy
jüredi... Köñiline ūnasañ — sauynyn beredi, qytyğyna tiseñ — aştan
öltiredi, öitkeni jer de, su da sonyki...
Būjyr bet, seldir i̇eşki saqaldy Şalabai degen şal Ədilbektiñ sözin
ūnatpağan, üi iesine ala közimen bir qarady da:
— Artyq söilep, qūdaiğa künəqar bolma, Ədilbek,— dedi kesesin jerge
qūia tüsip,— osy auyldyñ azyp-tozyp, joq bolyp ketpei otyrğany da sol
Burabaidyñ arqasy i̇emes pe. Ol baiğūs Janğabyldyñ qara şañyrağyna ie
bolyp, ağaiynynyñ qamyn jep otyrğan joq pa? Bile bilseñ şynjyr
balaq, şūbar tös Jabağymen jaqyn bolğaly tūrğanyñ da sonyñ kömegi. Öz
basym jamandai almaimyn Burabaidy, üi tigip, tütin tütegenim sonyñ
arqasy... Kömegin i̇eşkimnen Burabai aiağan i̇emes.
Bürkit kelgeli ündemei otyrğan Təkejan qart aldyndağy kesesin səl
keiin syrğytyp qoidy da, Şalabaiğa alğyr qyrandai tüiile bir köz
tastap:
— Zatym Jañğabyl dep iegiñ qyşyp otyr ğoi, Şalabai,— dedi ol
mysqyldai külip,— əitpese əlgi söz qara qasqa kedei seniñ aitatyn söziñ
be? Körip otyrğan qyzyğym Burabaidyñ arqasy deisiñ. Burabai sağan
jūmaq ornatyp bergendei tasisyñ... — Təkejan i̇endi şarşağan adamdai
qaiğyra söiledi.— Jaraidy, Burabai sen aitqanda jomart-aq bolsyn. Al
sol jomarttyq oğan qaidan keldi? Osynau ien dalany jailap jatqan qosqos jylqynyñ arqasynda bolar. Biraq Burabai myrza sol qaptağan malyn
özi i̇eñ bolmasa bir kün bağyp kördi me i̇eken?
Şalabaidyñ şegir közi şapyraştana qaldy.
— İe, ondağan malşysy tūrğanda Burabai mal bağyp jyndanyp ketti
deisiñ be,— dedi ol, Təkejannyñ ne aitqaly kele jatqanyn tüsinbei,
abailamai söilep.
Təkejan qart Şalabaiğa i̇endi öz oiyn jailap tüsindire bastady.
— Ərine, solai. Malyñdy bötender bağyp, ösirip jatsa, künge küiip,
suyqqa toñyp ne şaruañ bar. Al sol maldy ösiretinder ne qyzyq körip
jür? Qūr joqşylyqqa şyrmaluda. Qyzyqtyñ bəri Burabailarda. Joq,
Şalabai, būnyñ bəri dūrys i̇emes. Bizge būdan təuir ömir kerek.— Təkejan
törde otyrğan Bürkitke būryldy. — Osy jasqa kelgenşe men dünieden az
mehnat körgen joqpyn, Bürkit şyrağym,— dedi ol aqyryn ühlep,—
sondyqtan da bolar, künnen-künge köz nūrym kemi bastady. Biraq təñirden
tilegim, biz körmegen qyzyqty, jastar, sender körse i̇eken deimin.
Bürkit jūrt qadirleitin aqsaqaldyñ sözin ile ala jöneldi.
— Ondai tilekti siz tileisiz ğoi, Təke, biraq jūrttyñ bəri sizdei oilai
ma?— Ol köziniñ qyryn Ədilbekke audardy,— Bügin, mine, osy auylda toi
bolyp jatyr. Jastar da, kəriler de məz-meiram, biraq sol toiğa özgeden
göri quanuğa tiısti Nūrjamaldyñ i̇eki közi jasta, köñili qaiğyda... Albyrt
jastyñ süieri de, küieri de basqa adam i̇ekenin kim oilap otyr?..
Ədilbek özine arnalğan söz salmağyn añğarmai qalğan joq, Bürkit oiyna
əbden tüsinip otyr. Söitse de, birden jauap bere qoimady, şaiyn bir-i̇eki
ūrttap, aldynda jatqan qūrttyñ şetinen bappen tistedi de, kesesin oñ
qolyna ūstağan qalpynda:
— Qūrbyñ qamyn oilağanyna köp raqmet, Bürkit qalqam,— dedi,— i̇eger
azamat bitkenniñ bəri öziñdei bola berse, biz de büitip joqşylyqta
şyrmalyp otyrmas i̇edik qoi... Ətteñ ne kerek, köñil jüirik pe, kök dönen
jüirik pe, aqyl — aituğa jeñil, oryndauğa auyr...— İendi ol jüdei küldi.
— Ərine, sen əkeñ Küntuar sekildi qarapaiym adam i̇emessiñ. Sen oqyğan
azamatsyñ aqynsyñ. Sen bizden göri jazyqsyz jannyñ köz jasyn da
tezirek köresiñ, qūrbyñnyñ zaryn da tezirek i̇estisiñ, biraq bizdiñ
ömirimizden ne bilesiñ?— Kenet Ədilbek Bürkitke tesile qarady.— Əkeñ
körgen joqşylyqty, əkeñ körgen qiyndyqty sen kördiñ be? Ərine, körgen
joqsyñ. Sondyqtan da i̇eliñniñ, jūrtyñnyñ halin bilmegendikten ğana
baryp bötenge aiyp tağasyñ.
Ədilbek səl ündemei qaldy da, kesedegi şaiyn birer ūrttap:
— Sen jaña meniñ Nūrjamalym turaly söz qozğadyñ,— dedi ol
Bürkitke qaita būrylyp,— būnyñ ərine, qūrbyña janyñnyñ aşyğandyğy.
Al sonda öz balama meniñ janym aşymaidy dep oilaisyñ ba?
— Janyñyz aşysa, qalai onyñ köz jasyna qaramai otyrsyz?
— Köz jasy jer astynan şyqqan būlaq i̇emes, bügin aqsa, i̇erteñ
qūrğaidy, qūdai tek qolyna qonğan baq qūsynan aiyrmasyn,— dedi
Ədilbek.— Sen Nūrjamaldyñ bügingi qaiğysyn körip aiaisyñ, al men
i̇erteñin oilap quanamyn. İendi meniñ tūñğyşym kedei əke-şeşesi tərizdi
joqşylyqtyñ auyr azabynda bolmaidy, üstinde üii, aldynda asy bolady.
Biz būğan şükirşilik i̇etemiz...
Üi işi ün-tünsiz, bir adam Ədilbektiñ sözin böler i̇emes, bəri qalyñ oiğa
ketkendei, qoldaryndağy keselerinen bastaryn almai, ystyq şaidy
asyqpai ūrttap pys-pys i̇etedi.
— Siz şükirşilik i̇etesiz, Əbeke,— dedi Bürkit dauysy dirildei şyğyp,
— biraq ondai ömirge Nūrjamal şükirşilik i̇eter me, sony nege
sūramaisyz?
Ədilbek jauap qaiyrmady, aiypty jandai tömen qarap şaiyn ūrttai
berdi. Dəl osy kezde şai qūiyp otyrğan Nūrjamaldyñ şeşesiniñ kenet
solqyldap jylağan dauysy i̇estildi.
İeşkim oğan qoi demedi, ana qaiğysyna tüsingendei, özara üflei
bastady. Əldekimniñ:
— Ua, it joqşylyq!—degen küizelgen üni şyqty.
— Tuğan balasyn malğa satu oñai bolyp pa...
— Teñi bolsa i̇eken-au...
— Qaitsin bişara, ana ğoi...
Bürkittiñ jüregi udai aşyp əketip barady. Nūrjamalğa degen aianyş,
ağalyq, adamdyq sezim, osynau joqşylyqtyñ şyrmauynan şyğa almai
dalbasalap otyrğan jandarğa degen küiinişke, qasiretke ainaluğa taiau...
Ol dəl osy sətte Nūrjamaldyñ əke-şeşesiniñ qinaluy arqyly, bükil
i̇eliniñ qandai jağdaida i̇ekenin añğarğandai. Biraq būnyñ bəri Bürkitke əli
de kömeski, tüsiniksiz... «Qazaq, ūlt, avtonomiiä» degen öziniñ mūrattarymen
Nūrjamaldyñ baqytsyz mahabbatyn, Ədilbektiñ öz balasyn özi malğa
aiyrbastauğa məjbür bolğan halin bailanystyra almai, iştei alai-tülei.
— Jə, qatyn, boldy, jasyñdy sürt,— dedi kenet Ədilbek dauysyn səl
köterip. — Bürkitjan seni jylataiyn dep aitqan joq əlgi sözdi,
qūrbysyna jany aşyğandyqtan aityp otyr. Nūrjamalğa qiiänat i̇ekenin
özimiz de bilmeimiz be, toi üstinde nesine bozdai qaldyñ...
— Keşiriñiz, apa,— dedi Bürkit tolqi söilep,— jaña jolai Nūrjamal
men İerkebūlandy körip i̇edik. Şydai almadym.
— Qalqam-au, sen Nūrjamaldy bir-aq ret kördiñ ğoi,— dedi ana öksigin
basa almai,— al men... Nūrjamaldyñ jaiyn menen artyq bilemin deisiñ
be?...
Ana jasqa bulyğyp, sözin aita almai, tyna qaldy... Özgelerde de ün
joq.
— Nūrjamaldan böten bizdiñ üide... əli de jeti bala bar... İeñ ülkeni on
altyğa şyğady... Bərin de adam i̇etu kerek... Bərine de kiım, tamaq kerek...
Jūrtta tağy da ün joq.
Ana tağy da jylap söiledi.
— Nūrjamalym arqasynda, bireu bolsa da siyryma siyr qosyldy.
Keler jyly qaşatyn bir-i̇eki torpaq keldi. Jastar «qūrysyn qalyn mal»
deidi, al men qūrysyn büitken ömir deimin...
Şiettei jas balalardy qaitsem adam qylamyn, qaitsem solardyñ
qarny aşqanyn körmeimin, dep jol tabalamai jantalasqan sorly ana! On
sausağynyñ özgesin sau alyp qalu üşin, bireuin qimaq! Özegi örtenip tūrsa
da qalğan jeti balany jylatpaimyn dep Nūrjamalyn qūrbandyqqa
şalmaq!
Bürkit ne derin bilmei tömen qarap, dastarqannyñ şetin uqalai berdi.
Ana kezinen parlağan jasyn tyia almai, kenet üiden ata jöneldi.
Üidegi adamdar būrynğysynan da tünere tüsti. «Tek osynyñ bərine sen
aiyptysyñ» degendei Şalabai ğana Bürkitke i̇eki közi şapyraştana tesile
qarady...
Əli ləm-mim degen jan joq.
— Biyl şöpterin şyğymdy i̇eken,— dedi Bürkit ne derin bilmei,
jūrttyñ köñilin böten jaqqa audarmaq bop.
Otyrğandarda tağy da ün joq.
Bürkit qaitadan oi teñizine süñgi jöneldi. «Azdağan kün körisi bar
Ədilbektiñ küii mynau, al taqyr kedeilerdiñ jaiy qandai? Biz bolsaq ūlt,
jeke avtonomiiä deimiz, al myna bişaralar qalai kün köremiz dep şarq
ūruda... Əli bireui jeke i̇el bolaiyq dep tilek aitqan joq. Bərinde qaitsek
joqşylyqtan qūtylamyz degen kökeikesti arman... Qazaq halqynyñ tegis
hali osyndai ma? Osyndai tarşylyqta bizdiñ: «Qazağym, i̇elim, ūlt bol,
jūrt bol!» degen ūranymyz toñyp sekirgendik i̇emes, toiyp sekirgendik
sekildi-au, sirə...»
Bürkittiñ oiyn Təkejan qart bölip jiberdi.
— İe, şyrağym, biyl şöp bitik, biraq odan kedeige keler qandai paida
bar? — dedi ol kesesin töñkerip, — oruğa jaraityn şūraily jerdiñ bəri
əli bai-manaptardyñ qolynda.
Təkejannyñ sözin i̇esikke taiau otyrğan jyrtyq şekpendi, alpamsadai
jigit qostai jöneldi.
— Təkeñ dūrys aitady,— dedi ol,— jerdiñ şūrailysy da, qolailysy
da auqattylardyñ i̇enşisi. — Ol dəl bireumen talasqaly tūrğandai dereu
jüginip aldy. — Al biraq ünemi ondai ədiletsizdik bola bermeitin sekildi
ğoi. Jaqynda Tölebai myrzanyñ kiresimen qalağa baryp qaityp i̇edim, bir
jaqsy sybys i̇estip keldim. Jūrt arasynda baidyñ jerin kedeilerge bölip
beredi i̇eken degen söz tarap ketipti.
— O, qūdai, bere kör! —dedi törge taiau otyrğan bir sekpil bet şal,
jaqsy habarğa quanyp ketip.
— Qai malyñdy bağasyñ baidyñ jerin alğanda? — dep Şalabai
jaqtyrmai küñk i̇ete qaldy.
— İei, Şalabai, iritki salmai tiyş otyr,— dedi qaladan habar əkelgen
jañağy sary jigit. — Jaiatyn malym bolmasa, i̇egin salamyn. Tek jer
bersin de, onda kedeidiñ küii jöndeledi.
— O döit degen! — Şalabai da şaptyğa söiledi. — Jer bersin-aq,
sonda ne i̇egesiñ? Tūqymyñ qaida, soqañ qaida?
— Jer berse, qalğanyn körşiles orys zaimkesinen qaryzğa alamyz. —
Sary jigit tekke jüginip almağan i̇eken, i̇eki közi jainap, qopañ-qopañ i̇etedi.
Qyzyp ketse Şalabaidy bas saludan da taiynar i̇emes.
Sirə, jigittiñ ūrda-jyqtau sotqar minezi Şalabaiğa da məlim bolu
kerek, bəseñsi tüsip, miñgirlei söiledi:
— Qaidam... Keñes ökimeti bərin beredi dep jürgende öliñnen de,
jeriñnen de birjolata aiyrylyp qalmasañdar ne i̇etsin...
Bürkit myrs i̇etip külip jiberdi. «Mynau Şalabai dəl menen ausaişy...
Biraq i̇elim, jerim degen sözdi kim üiretti i̇eken būğan? Joq, joq, būl onyñ
sözi i̇emes, künin köre almai jürip, i̇el qamyn oilau Şalabaidyñ nesin
alğan?»
— İei, Şalabai, sen qai «jerimnen» aiyrylam dep qorqyp otyrsyñ? —
dedi öjet sary. — Əlde biz bilmeitin tyğyp jürgen jeriñ bar ma?..
Şalabai taisalaqtai bastady.
— Qaidağy jer... Əşeiin, sözdiñ reti kelgen soñ aityp otyrmyn da.
Ömir boiy mal bağyp ösken qazaqqa i̇egin i̇egu qolaily is i̇emes degenim ğoi...
— Öziñ soqyr bolsañ, bötendi de soqyr dep oilama, Şalabai. Aityp
otyrğanyñ bəri qate,— dedi Təkejan,— qaşanğy bielige köziñdi satyp
qymyz işip, ağaiynnyñ ösek-aiañyna kirisip bos jüre beresiñ? Odañ da i̇egin
i̇egip, kün körgeniñ jaqsy i̇emes pe? Özgeni bilmeimin, kelesi jyldan bastap
bizdiñ auyl osyny istemek.
— Men de solai deimin. — Öjet sary sözge tağy kirisip ketti. — İeger
de meniñ aitqanyma özge ağaiyn-tuğan könbese, būlarmen qaşanğy
qyrqysa berem, qatyn-balamdy jalğyz siyryma tiep alamyn da,
Sarykölge bir-aq tartam.
— Asyqpa, Əbdirahman, Sarykölde de bos jatqan jer şamaly,— dedi
Təkejan,— qoldan kelse jaña küniñniñ osy arada şyqqany jaqsy.
Baqytyñdy i̇eñ aldymen öz jeriñnen izde...
— Myna Şalabai sekildiler izdetetin türi joq bolyp tūr ğoi.
— Ökimet zañy şyqsa, Şalabai tügil, Burabai da qyñq i̇ete almas,—
dedi külip Təkejan. — Əli de bolsa, şydap baq, sen i̇estigen qauesetti men
de i̇estidim...
Bürkitti tağy da oi basty. «Būlardyñ qol sozğany tek Keñes ökimeti
i̇eken ğoi? Būlary qalai? Rasymen rahat ömirdi būlar tek Keñes ökimetinen
ğana kütetin sekildi. Sonda meniki qai sergeldeñ? Əlde nadan halyq i̇eş
nərsege tüsinbei, bosqa lağuda ma? Al özimniñ ne tüsingendei jaiym bar?
Gavrilov, Hasenderdiñ men qūrly aqyly bolmağany ma? Joq, joq, myna
otyrğandardyñ tilegi qūlqyn tamaqtyñ qamynan şyqqan ğana arman. Biz
sekildi i̇el qamyn oilaityn adal ūldaryndai idealdary joq,- Al Gavrilov,
Hasen bolsa, olar osy otyrğandar tobynyñ joqtauşylary...»
Osy kezde üige bir bala jigit kirip keldi. Ülkenderge səlem berip
bolğannan keiin, Bürkitke qarap:
— Bürkit ağa, sizdi Burekeñ üii kütip otyr, orys jeñgeidi ala kelsin
dedi...
Ündemei qalğan Bürkitke Təkejan qart:
— Bar, şyrağym. Astan ülkenimiz joq, qolyñ bosasa kelersiñ, myna
jūrtyñ senimenen əli de söileskisi kelip otyr ğoi.
— Jaqsy. Men köp keşikpei oralarmyn.
Bürkit dalağa şyqty. Közine Olga körinbegen soñ, «jastarmen jürgen
şyğar» dep joramaldady da, bala jigitke i̇erip, Burabaidyñ üiine qarai
aiañdady.
...Būl kezde Olga auyldyñ şetindegi bir kedei jesir əieldiñ üiinde
otyrğan-dy. Qasynda bir top qyz-kelinşek. Işinde Nūrjamal da bar.
Bürkit kelip əkesiniñ üiine tüskennen keiin, onyñ köñilinde de i̇emis-i̇emis
düdəmal senim paida bolğan. İerkebūlan men Bürkittiñ apaly-inili
adamdardyñ balalary i̇ekenin Nūrjamal da jaqsy biledi. Bürkit sekildi
ardaqty aqynnyñ sözin i̇el-jūrty jerge tastamas degen de ümiti mol.
«Ərine, Bürkit ağa İerkebūlanmen i̇ekeumizdiñ tağdyryñyzğa şyn nietimen
aralasar bolsa, — deidi ol işinen,— onda sözi jerde qalmas. O, qūdai,
Bürkit ağanyñ yqylasyn şyn audara kör». Osyndai tilektegi Nūrjamal
təñirge jalbarynuda. Öitkeni bağana bir qaltarysta İerkebūlan oğan
«Bürkit ağa bar jağdaidy biledi» degen. Sondyqtan da jüzine səl reñ
kirgen. Əitkenmen de köñil küpti, jürek qorqynyşty. «Qyzyl tülkige
şüiilgen qara bürkittei alystan ədeii izdep kelgen kəri Jabağy bai
Nūrjamaldy tyrnağynan bosata qūiar ma i̇eken? Tym qandy balaq
qaiyrymsyz deuşi i̇edi...» Sonda da Nūrjamal jürek qobaljuyn ümitke
jeñdirip, syrtyna syr bergisi kelmeidi. Qūrby-qūrdastyñ, Burabai men
Jabağynyñ añdytyp qoiğan keibir sūrqiiä əielderdiñ közin būiap, janyna
batyp bara jatqan asa auyr jara joqtai, keide külimsiregen, külgen
bolady. Tek qyrağy köz, adam jüreginiñ tereñ syryn ğana tüsine biler jan
ğana Nūrjamaldyñ būl qylyğynyñ bəri aldamşy körinis i̇ekenin añğarar
i̇edi. Onyñ sonau bir qara sudai tūna qalğan qaraqat köziniñ tūñğiyğynda
taisalmas şeşimge kelgen bir ğajap sezimin baiqar i̇edi. Rasynda da,
Nūrjamal jūrt közine jaibaraqat aldamşy qylyq körsetkenmen de, özi
bir berik şeşimge bel buğan i̇edi. Birin-biri şyn jürekten süigen i̇eki jas,
qoldarynan böten i̇eşteñe kelmese, tün jamyla qaşpaq, bolyp uədeleskendi. «Jabağyğa qor bolğanşa, senimen birge ölgenim jaqsy. Qaitseñ de i̇eki
at tauyp, meni ürker şyğa auyldyñ sol jağyndağy saida küt. Tiri bolsam
kelem»,— degen ol İerkebūlanğa tañerteñ küieuler kele jatyr degendi
i̇estigende. Mine, osy bir uəde oğan qazir qairat bergendei. «Bürkit ağanyñ
qolynan i̇eşteñe kelmegen künde de, kəri qūzğyn Jabağydan qūtylar
jolym bar» degen ümit, jas sūluğa qyz-kelinşekterge küle qarap, iştegi
syryn jasyra tüsuine ülken kömek bolğan. Mine, osy oi, osy tilek —
Nūrjamaldy bilegen küş. Al syrtqy jaibaraqat beine — iştegi syrdy
jasyrğan qūr perde.
Qyz-kelinşekter Olganyñ qazaqşa söilegenine qyzyğyp, onyñ
üstindegi kiımine, qolyndağy redikiul — sumka, jüzik monşaqtaryn
tañsyq körip, qoldarymen ūstap, əldeneni sūrap, bosatar i̇emes. Olga da
būryn qaladağy qazaq jataqtarynyñ qyzdarymen bolmasa, auyl
qyzdarymen mūndai jaqyn tanysyp körmegen-di. Sondyqtan da būlarmen
şüiirkelesip söileskenine məz. Əkei-ükei bolyp ketkeninşe asyğady.
Qyzdar osylai öz ara külise söilesip otyrğandarynda, būlardyñ üstine
bir top jigit kirdi. İendi üi işi oiyn-qaljyñğa, əzilge toldy. Işterinde
İerkebūlan da bar. Būnyñ da türi bağanağydai i̇emes, aşylaiyn depti. Biraq
özge jigitterdei basa köktep törge şyğyp, qyzdarmen aralasa otyryp,
auyl jigitteriniñ ədetine sap i̇erkinsi qoimady. Köziniñ astymen
Nūrjamalğa ūrlana birer qarady da, ün-tünsiz bosağada tūrdy da qaldy.
Tek jüzinde bağanağydai auyr qaiğy būlty körinbeidi. Birdemege sengen,
birdemeden ümittengen adamdai səl jymiiä külgendei de bolady.
İerkebūlannyñ i̇esik jaqta tūryp qalğanyn körgen qyzdar qastaryndağy
jigitterdi tastai berip, ony joğary qarai süirei jöneldi. Tartynğanyna
qaramastan, törge aparyp otyrğyzdy. Bağanağy Bürkitke «jol bolsyn»
aitqan kerbez kelinşek qaitadan atyp tūryp, irgede süieuli tūrğan
üieñkiden şapqan könetoz dombyrany alyp, İerkebūlanğa ūstata berdi de:
— Qane, ənşi qainym, şyrqatyp jiber,— dedi. Sirə, İerkebūlan əndi
jaqsy aitatyn boluy kerek, özge qyz-kelinşekter de şulai ötine bastady.
— «Qūlagerdi», İerke...
— Joq, «Şapibai-audy» ait...
— Şyrqatyp jiberseişi bəldenbei...
İerkebūlan dombyranyñ bosap ketken qūlağyn birer būrady da, qaitadan
kerbez kelinşektiñ qolyna ūstata berdi.
— Zauqym bolmai otyr, jeñgetai, meni bügin qinamai-aq qoiyñyz.
— Zauqyñ bolmasa da ait,— dedi kerbez kelinşek.—
Nūrjamaldyñ toiynda aitpağan öleñiñdi qaida aitasyñ?
— İə, bəse deseişi?! Bügin aitylmağan öleñ adyra qalsyn!
İerkebūlannyñ qabağy səl kirtie qaldy. «Būlarğa ən kerek, oiyn kerek.
Al meniñ qazir öleñ aitarlyq qandai jağdaiym bar? Işiñdi udai jalap
bara jatqan arman...»
İerkebūlannyñ jağdaiyn tek Nūrjamal ğana tolyq sezip otyr. «İeñirep
jylağaly otyrğan İerkebūlanğa būlar öleñ ait deidi. Şirkin-ai, öz
bastarynda joq qaiğyny özge tüsine alar ma... Joq, joq, olai i̇emes.
Qūrby-zamandastary İerkebūlan i̇ekeuimizdiñ aramyzdy jaqsy biledi. Qazir
öleñ ait dese, qaiğysyn ənmen jusyn deitin şyğar. İe, ie, solai. Qanşa
qiyn bolsa da, özgege syr bermeu kerek. Bizdiñ oiymyzdy būlar sezbeui
tiıs».
Osyndai şeşimge kelgen Nūrjamal i̇endi İerkebūlanğa külimsirei
qarady.
— Bir-i̇eki auyz ən salyp jibergenge neñ ketedi, İerke,— dedi ol bota
közin jarq i̇etkizip jigitke qadap.— Basymyz būdan bylai mūndai qosyla
bere me, joq pa...
İerkebūlan amalsyz dombyrany qaita aldy. Bir-i̇eki şertip Nūrjamalğa
būryldy.
— Neni aitaiyn?
Nūrjamal jauap bergenşe özge qyz-kelinşekter tağy şulap qūia berdi.
— «Syrymbetti».
— «Janbotany».
— «Ləilim-şyraqty».
Nūrjamal özine telmire qarağan İerkebūlannyñ közindegi qasiretti,
qinaludy anyq körse de, aqjarqyn jüzben syñqyldai külip:
— Qaiğy men yzağa onysyz da kem i̇emespiz ğoi, İerke, köñil şirkin
jabyğa bermesin, bir qaljyñ, küldirgi ən aitşy,— dedi.
İerkebūlan tağy da səl tomsara qaldy. «Beu, Nūrjamal, qazir meniñ
küldirgi ən aitatyn qandai halim bar? Būnyñ — jüdegen köñildi qinau
üstine qinau ğoi»! Degenmen, ol qyz köz qarasynan «köter iyğyñdy,
berilme qaiğyğa» degen işaratty ūqty. Özge añğarmağan, tek özine ğana
arnalğan osynau bir «ünsiz sözden» jigit köterilip qaldy. İendi ol ūşar
aldynda qomdanğan bala qyrandai səl köterilip aldy da, közin külimdete,
zor qoñyr dauyspen qaljyñ sözdi «Aq qurai» ənin şyrqata jöneldi.
Ai, aq qurai, qyzyl qurai, qurai, qurai,
Qūdai-au, qyzdy auylğa qylğyr sybai.
Əkesin ala jazdai auru i̇etip,
Şeşesin i̇estimeitin sañyrau qylğai.
Qaiyrmasyna kelgende İerkebūlan būrynğysynan da i̇ekilene janyp
ketti. Dombyrany sabalai ūryp, qūtyrta qaqty.
Dombyram basy bal qurai,
Basyna qonğan boz torğai,
Qalampyrly nasybai,
Nasybaidy atpasam,
Auyrady basym-ai!
Qyz-bozbala məz-meiram, qyran külki... Keibireuleriniñ qoşamettegen,
kötermelegen aiqailary da şyğyp jatyr.
— Ait degen de!
— Soq, soğa tüs!
— Jaraisyñ, jigitim!..
Nūrjamal tomsara i̇ezu tartady. Jaişylyqta qaljyñdap aitatyn
osynau bir öleñniñ qazir İerkebūlanğa qanşalyq qiynğa tüsip otyrğanyn
ol jaqsy sezinedi. «Jigit bolsañ osyndai bol. Baury jara, köñili nala, al
öleñ aitqan türine qarasañ bir tört qūbylasy sai, i̇eşbir qaiğy-uaiymy
joq jandai. Qasiret üstinde özin-özi būlai ūstau da i̇erlik. Rizamyn,
İerkejanym!» Al İerkebūlan bolsa basyna töngen qara būltty da, aldynda
būlardy kütken qauip-qaterdi de ūmytqandai. Ədemi dauysyn qūiqyljyta
tüsip, ər sözdi naşyna keltire, quaqylana, külimsirei, tağy da şyrqai
jöneldi.
Qar jausa qara jerge qaq tūrmaidy.
Jigitke sūlu qyzdar taptyrmaidy.
Syrtynan qyzdy auyldyñ ən şyrqasam,
Tyrjyñdap kempir men şal jaqtyrmaidy.
Dombyram basy bal qurai,
Basyna qonar boz torğai...
Olga añ-tañ. Osynau bir tamaşa ədemi dauysty, şattyqqa bölengen,
qūiqyljyğan əndi auzynan suy qūri tyñdağan saiyn, osydan bir-i̇eki sağat
būryn ömirden küder üzgendei qaiğyly İerkebūlan men Nūrjamaldyñ
kenet osynşama özgergenderine tüsine almai, tañ qaluda. Rasynda da sūlu
ən i̇eriksiz i̇eritip əketti me, i̇eki jastyñ qazirgi türleri būlttan şyqqan kün
sekildi, səuleli, quanyşty i̇edi. «Men əli būl halyqtyñ i̇eşteñesin de
bilmeidi i̇ekenmin,— deidi Olga işinen,— mağan minezderi de, salttary da
jūmbaq. Adamdarynyñ qylyqtary özderiniñ köz jetpes keñ dalasyndai
san qily, san syrly. Bürkit te, osylardai ma? Ərine. Ol halqynyñ şyn
ūly, halqynyñ bölek tuuy mümkin i̇emes. Joq, joq, qaitken künde de men
būlardy tereñ biluge tiıstimin. Nege «būlardy?» «Būlar» i̇emes qoi i̇endi
mağan osynda otyrğandar. Būl otyrğandar — Bürkittiñ qandai jaqyndary
bolsa, meniñ de sondai jaqyndarym. Meniñ de apa-siñlim, ini-ağalarym».
Nūrjamal keiin özderine jany aşyp qinalyp otyrğan Olgağa bügin
tünde İerkebūlan i̇ekeui qaşpaq i̇ekenin aitqanda ğana ol būlardyñ qazirgi
qylyğy tek köz būiau i̇ekenin tüsindi.
Bala jasynan adaldyqty, mahabbatty, dostyqty, şyndyqty ideal
sanap tərbielengen Olga i̇eki jastyñ būl şeşimin dūrys, i̇erlik şeşim dep
ūqty. Odan bir ülken romantikalyq qūpiiä syr tauyp, özi de osy i̇eki
jastyñ qaşuyna jərdem bermek boldy. Jalğyz-aq Bürkit aqsaqaldarmen
əbden söilesip bitkenşe sabyr i̇etulerin sūrady. Jas əielge kele jatqan
keştiñ qalğany bir tamaşa, adamnyñ tūraqtylyğy men batyrlyğy bəigige
tüsetin syn sağatyna ainaldy. İeki jastyñ syryna ortaq Olga osy
minuttan bastap özin de aldağy qorqynyşty ğajaiyp iske jauapty
sanady. Sondyqtan da oilamağan jerden bas qosqan qyz-kelinşek, bozbalalardyñ osynau bir tamaşa oiyn-külkisine küpti jüregi dürsil qağa, özi
de qosylyp ketti.
İendi osy kişkentai jiyn üsti-üstine qyza tüsti. Ən şyqqan jerge
jūrttyñ tez jinalatyn ədeti, əne-mine degenşe qaraşa üige qyz-bozbala
lyq toldy, nağyz sauyq keşine ainaldy.
Būl kezde Bürkit Burabai bidiñ on i̇eki qanat qonaq üiinde bolatyn. Iñir
əleti jaqyndap kele jatqan şaq. Qara köleñke, tün əli tüse qoimağan.
Asyl jihaz, düniege tolğan osy aq ordada tükti kilemge töselgen şaiy
körpe üstinde, aq mamyq jastyqtardy şyntaqtai on şaqty kisi otyr.
Būlar — osy töñirektiñ «igi jaqsylary». Mes qaryn, maimyl tūmsyq,
qaba saqal ylği bailar. Sol jaqta — tört qabat jibek körpe üstinde aq
saqaly beline tüsken, ūzyn boily, taramys sary, beti jañbyr timegen
taqyrdai aiqyş-ūiqyş əjim basqan Burabai bidiñ özi. Odan joğaryraq —
nağyz bir tezek toltyryp tūrğyzyp qoiğan nən qara qaptai, juan qaryn,
qara būjyr «küieu bala» Jabağy bai. Tüsi kisi öltirgen adamdai yzbarly,
suyq. Betiniñ ər būjyrynda bir-bir əzireiilden otyrğandai. Kisige
qarağanda qandy közi qazir seni bas salğaly tūrğan aşuly aş qasqyrdyñ
közindei raqymsyz, doly. Odan joğaryraq dəl törde — jerge tasbaqadai
jabysa qalğan osy bolystyñ işany Rahymbai molla. Onyñ sol jağynda
— Bürkit. Būlardan tömen — basqa bailar. Ərqaisysy — keudesine nan
pisken, bir-bir auyldyñ qojasy, i̇el ağasy. İesikke taiau — qyzyl şyraily,
tyğyrşyqtai top-tolyq Burabai bidiñ byltyr ğana alğan jas toqaly.
Basynda — meruert şytyra taqqan appaq kimeşek. Jūmyr aq bileginde —
aq kümisten qaqtağan som bilezik, byrtiğan myqyr sausaqtary tolğan
üstine jaqūt gauhar ornatqan saqina, jüzik... Qonaqtarğa Uiala qarağan bop,
bökseli jas toqal sary qymyzdy sapyra tüsedi.
Sary qazy salynğan salqyn qymyz şekelerine şyğyp, balbyrai qyzyp
alğan juan qaryndar yrs-yrs küledi, birdemeni aitsa bəri de dauryğa,
qoşamettei jöneledi. Dastarqan üsti tolğan tağam. Qanşa jese de,
toimaityn kileñ mes qaryndar dastarqandağy qazy-qarta, turalğan jaljaiağa qoldaryn sozğanda, nağyz bir ölimtikti jūlqylağan qara qūzğyndar
tərizdi, kesek-kesek i̇etti auyzdaryna tyğyp, ūrttaryn toltyra bylş-bylş
şainaidy. Otyrğan otyrystary, jan-jaqtaryna tastan raqymsyz
közqarastary toi üşin i̇emes, bireudiñ qanyn işkeli jinalğan jalmauyzdar
tərizdi. Üsterinde de san türli kiım. Zerli şapan, tülki işik, barqyt
kamzol. Belderinde — altyn jalatqan kümis kise, on qūlaş torğyn belbeu.
Būttarynda — qyzyl kök şi barqyt, jasyl şūğa keñ balaq şalbarlar.
Jaña ğana kedeilermen söilesken sözi i̇esinen şyqpai, qabağy salbyrap
otyrğan Bürkittiñ közi bir kezde osy san tüsti şalbarlarğa tüsip ketti.
Oğan i̇endi osy otyrğandar adam i̇emes, kileñ şalbar bolyp körindi. Bas joq,
köz joq, kileñ tükti baltyr, bura san qyzyl, kök, jasyl şalbarlar. Bürkit
bir sətte būl i̇elesti keiin quyp, janyndağylardyñ bərine qarap i̇edi, oğan
kenet üide otyrğandar añğa ūqsai jöneldi. Aqyn öz oiyna özi myrs i̇etti,
dəl osy minutte onyñ auzyna özinen-özi i̇eki şumaq öleñ keldi. Bürkit
aqyryn ğana i̇ernin kübirletip, əlgi öleñdi taqpaqtai bastady.
Kök şalbar, qyzyl şalbar, şalbar, şalbar.
Adam ba, əlde añ ba, netken jandar!
Mynau — qoi, əni — doñyz, mynau— qasqyr,
Qara aiu, pūşyq maimyl, tülki zañğar!
Jinalğan köp qūzğyndai sasyq qanğa
Bəri de üñilipti dastarqanğa...
İapyrmai, tūrğandai ğoi ajal tönip
Bir beibaq, jazyğy joq sorly janğa...
Bürkit öz oiynan özi selk i̇ete qaldy. Rasynda da, myna jinalğan «igi
jaqsylar» oğan Nūrjamaldyñ janyn alğaly kelgen əzireiildei körinip
ketti.
Dəl osy sətte, qymyzğa lyqyldap toiğan Jabağy bai bükil üidi basyna
kötere bir kekirip aldy da:
— Əzirge Keñes ökimetine bizdiñ ökpemiz joq,— dedi Bürkitke būrylyp.
—Astanamyz būl aradan alys. Al Məskeu bolsa it ölgen jerde. Bar bilik
bar ükimet öz qolymyzda. Auylnaidyñ möri myna Būzaubekte. — Jabağy
tömen sapta otyrğan şiqan bet, aq sary pūşyq jigitti qolymen nūsqap
körsetti,— al būl — meniñ tuğan jienim.
Añqaulyğy ma, aqymaqtyğy ma, Jabağy «bərin özim bileimin» degendi
jūrtqa bildirgisi kelgendei. Sondyqtan da auylnaidyñ öziniñ jaqyny
i̇ekenin jasyrmai maqtana soğyp otyr.
Osy kezde üige bir jas jigit sary jez legen men aq bolyskei qūman
əkep, jūrtty jağalai qoldaryna su qUia bastady.
Jigit şyğyp ketkennen keiin Rahymbai işan aq oramalmen qolyn
sürtip bolyp, maldasyn qūra otyryp, qolyna təspisin aldy da, syrtyldata
qağa jöneldi. Toqal böksesin būltyñdata qimyldap, dastarqan üstine tabaq
qūiatyn oryn yñğailady da, üiden şyğyp ketti.
— Jabağy bai «əzirge Keñes ökimetine ökpem joq deidi»,— dep bastady
sözin işan,— dūrys aitasyñ, Jabeke, oqpen əzirge joq ta şyğar, biraq
Keñes ökimeti bizdi osylai jelikken tailaqtai ünemi tairañdatyp qūia
beredi dep oilaisyñ ba? Joq, baieke, moinyna tüsirgen arqandy ökimet
öziñe qarai əli myqtap tartady. Qūtylyp qor sonda! Qazirdiñ özinde qazaq
būzylyp bolğan joq pa? Ata dəstürin aiaqqa basyp, aqsaqaldyñ sözin
tyñdamauşylar künnen-künge köbeiip keledi. Şariğat, din oiynşyq
boluğa ainaldy. Qoinyñdağy qatynyñ «əiel teñdigi» degen bir pəleni
tauyp aldy. Əiel teñdik alğanda i̇erkek kindikti bolatyndai. — İşan köziñ
syğyraita küldi. — Osy būzyludyñ bəri Keñes ökimetiniñ isi. Seniñ,
Jəbeke, qalai ökpem joq deitiniñe tüsinbeimin... Əlde jan-jağyñdağy
özgerip bara jatqan dünieni körmegeniñ be?
İşan sözi bite üige i̇eki jigit syrly astauğa salğan jaña soiğan semiz
bağlannyñ i̇etin alyp kirdi de, dastarqannyñ i̇eki jağynan tizelei otyryp
turauğa kiristi... Qūiqasy yrsiiä əbden pisken basty Burabai sol qolymen
ūstap işanğa ūsyndy. Rahymbai qaltasynan bəkisin şyğaryp, bastyñ bir
qūlağyn kesip Bürkitke berdi. Sodan keiin mailylau bitken köz tūsyndağy
qūiqadan qomaqty i̇etip kesip alyp, «pismillə» dep auzyna bir saldy da,
əzildei küldi.
— Jabağy baidai jylda jas toqal alatyn tört tüligimiz sai bolmasa ne
isteimiz? — dedi ol közin tağy syğyraita. — Qoiynymyzdağy jalğyz
qatynymyzdan aiyrylatyn bolsaq, biz ökpelemegende Keñeske kim
ökpeler...
Būl kezde Burabai i̇etinen şala aiyrylğan jambasty, ortan jilik,
qabyrğalardy özge qonaqtardyñ qolyna bir-birden ūstatyp bolğan-dy.
Bireu bəkisine, biri ötkir tisteriniñ küşine senip, qoldaryna tigen menşikti
müşelerin mūji bastady.
— İşeke, siz qaşannan beri jalğyz qatynğa tabynyp qalyp i̇ediñiz? —
dedi Jabağy juan qarny irkildei külip,— byltyr ğana tösek jañartqan
joq pa i̇ediñiz?
— İe, bizdiki allanyñ jazğanynan şyğa almağandyq qoi. Qūrannyñ
özinde aitylğan «zaiybynan aiyrylğan i̇erge qyryq künnen keiin böten
jūbai izdeu — paiğambar isi» dep...
— Al men beibaq qai bir qalyñ mal tölei beruge jany qūmar deisiz...—
dedi Jabağy qabağyn kenet qars jauyp,— bir i̇erkek kindik perzent köremin
be degen ümit qoi.
— Būl ümitiñiz özgege qymbatqa tüsetinin oilamaisyz ba, Jabeke,— dedi
Bürkit kenet, qolyndağy asyqty jilikti dastarqannyñ üstine qoiyp,— bir
Nūrjamaldyñ köz jasy ne tūrady? Būl qylyqtaryñyzben halyqty
özderiñizden ürkituden böten ne tabasyzdar? Künnen-künge tek aralaryñ
alystai beredi. Būny men bügin osy auyldan anyq kördim.
Jabağy Bürkitke alaia qarap, birdeme demekşi bolyp kele jatyr i̇edi,
kündikke ünsiz otyrğan Burabai sözin bölip jiberdi.
— İei, Balsary, tūzdyqtaryñ qaida? — dedi ol dauystap. Söitkenşe
bolğan joq, üige ülken tegene tūzdyqty alyp, jorğalai basyp i̇erke toqal
kirdi de, i̇et turap otyrğan jigitterdiñ bireuiniñ qolyna ūstata berip, közin
jerden almağan qalpynda şyğyp ketti.
Tūzdyq qūiylyp, otyrğandar tabaqqa jaqyndai tüsti. Bürkittiñ sözine
i̇eşkim mən bermegendei ses körsetip, «igi jaqsylar» ūnjyrğasyn sala bar
yqylastaryn astaudağy uylji pisken i̇etke audardy. Byrtiğan, soidiğan,
tyrnaqtary alynbağan kirli qoldar i̇endi astau üstine japyrlady. Aq
qūiryq ülberşek iş maiy aralasqan tüidek-tüidek jas i̇etter qomağailana
aşylğan mūrtty, jylmiğan, soidaq tis, köntek i̇erin auyzdardyñ işine
topyrlai kirip, zyndanğa tüskendei, zamatta joq bolyp jatyr. Jaña ğana
sary qymyz ben sür i̇etke kekire toiğan jalmauyzdar i̇endi bağlan i̇etin küni
boiy as körmegendei apyl-qūpyl şainaidy, qomaqty i̇etip asai tüsedi.
Astauğa töngen nağyz bir aş töbetter tərizdi. Bürkit i̇etten birer ret auzyna
apardy da, arman qarai jemei qoidy. Jūrttyñ i̇et jesine ol añ-tañ
«iapyrmau, mynalardyñ işterinde əbjylan bar şyğar, i̇eger aş bolsa, ne
ister i̇edi! Birin-biri tiridei jep qoiudan da taiynbas. Qazaq jeriniñ «igi
jaqsylary» osylar bolsa, i̇el basqaryp i̇eşkimdi kögertpes».
Əri-beri asağannan keiin, ar jaqtaryna i̇el qonyp, qonaqtar bir sətte i̇et
jeulerin saiabyrlata bastady. Özderi de opyryp jibergen i̇eken, astau
ortalanyp qalypty. Keibireuleri süiek müjuge kiristi. Burabai syrly
tarany özine taiau qoiğyzyp, sary qymyzdy kümis ojaumen baptai sapyra
bastady.
Sonda ğana Rahymbai işan Bürkittiñ jañağy aitqan sözine qaita
oraldy.
— Şyrağym Bürkit, men seni ūqpai qaldym ğoi,— dedi ol bəkisimen
qolyndağy qoidyñ basyn taqyrlai tüsip,— Öleñderinde «i̇elim», «jerim»
deisiñ, ata-babañ jolyn, dəstürin quattaisyñ... Al is jüzine kelgende,
jastarğa jaman ülgini öziñ körsetudesiñ...
— Qandai jaman ülgi?
— Auylğa orystan əiel əkeludi əlde jaqsy ülgi demeksiñ be?
Bürkit işanğa jiırkene qarady. Bağana özi tüsken qaraşa üidiñ bir
adamy «orystan əiel əkeldiñ» dep būnyñ betine salyq i̇etpegen-di. Al
mynalar bolsa... «Joq, būl söz jalğyz işannyñ ğana sözi i̇emes, osy
otyrğandardyñ bəriniñ sözi. Toğyşar, nadan toptyñ sözi. Sonda Olganyñ
jūrttan nesi kem? Būlarğa qai qylyğymen jaqpai qaldy? Tek
orystyğymen ğana ma? İeger Olga jai qarapaiym mūğalimniñ qyzy
bolmai, qalanyñ bir asqan baiynyñ, ne gubernatorynyñ qyzy bolsa
qaiter i̇edi? Osy kinəni sonda da tağar ma i̇edi? Joq, onda būlar böten türde
söiler i̇edi. Məsele ūltta i̇emes, tapta jatqan tərizdi ğoi...»
İşan Bürkittiñ ündemei qalğanyn paidalanyp, qūiar kinəsin ūlğaita
tüsti.
— Qazaqtan öziñe laiyqty qyz tappadyñ ba? Al qalağanyn alğan
Jabağynyñ qylyğy sağan nege ūnamai qaldy? Būl ata dəstüri i̇emes pe?
— Biraq Nūrjamal böten adamdy jaqsy köredi ğoi, būny nege
oilamaisyzdar?..
— Qaşannan beri qazaqtyñ qyzy özine bai tañdaityn bolyp i̇edi?! —
dedi aşulanyp qalğan Jabağy.— Bizdiñ auylğa sen öziñniñ zañyñdy əkelip
otyrsyñ ba, əlde būnyñ ana qatynğa qoly jetpei jürgen qu siñir
İerkebūlan jieniñe janyñnyñ aşyğandyğy ma?
— Tūra tūr, Jabağy, men əli aitarymdy aityp bolğan joqpyn,— dedi
işan qolyn mailyqqa sürtip jatyp.— Şyrağym Bürkit, qalada üi ər
kirpişten qalansa, dalada ömir ərbir ata dəstürinen, i̇eskiden kele jatqan
şariğattyñ ərbir zañynan qūralady. Al sender, aqyndar, Abaiyñnan
bastap osy qazaqtyñ i̇el bolyp otyrğan ədet-ğūrpyna qarsy kelesiñder de
jüresiñder. Senderdiñ aitqandaryñdy istesek, i̇el i̇el boludan qalady.
Keñestiñ qazaqtan kütkeniniñ özi de sol i̇emes pe?!
— İə, rasynda meniñ... ökimetimniñ kütetini ne? — dedi Būzaubek qanyn
işine tarta sūrlana, şiqan betiniñ üşi jarylaiyn degendei bop-boz bop
ketip. — Jaqynda habar aldym, meniñ ökimetim bailardyñ ata jerin
tartyp alyp, kedeilerge ülestirip bermek körinedi.
— Sonda men malymdy qaida jaiam, şöpti qaidan alamyn? — dedi
Burabai myrza Bürkitke tesile qarap.— Al jerinen mal ketse, qazaq sonda
ne bolğany? Aitsaişy aqylyñdy, qazaqtyñ oqyğan azamaty.
— Mal üşin, Büreke, köp uaiym jemei-aq qoiyñyz,— dedi yzalana
külip Būzaubek,— jeriñdi alğan ökimet malyñdy da ala alady.
— Onda biz qūrydyq qoi!—dedi sasyp qalğan Jabağy.
— Joq, allatağala ondai ədiletsizdikke jol bermeidi. — Rahymbai
işan səl şeginip otyrdy. — Qūranda «kim bötenniñ dünie-bailyğyna
qyzyqsa, ol sol dünie-bailyq iesiniñ qarğysynan öledi» degen. Onda
aqyrzaman bolady.
— Meniñ de kütkenim sol aqyrzamanyñ, moldeke. — Burabai şart
jüginip aldy. — Kelse i̇eken sol aqyrzaman. Berer i̇edim ər kedeige bir-bir
attan! Qanşa jylqym bolsa, sonşa kedeidi jiberer i̇edim qūiryqtaryna
bailap! Körsin qyzyğyn meniñ bailyğymnyñ! Tez tusa i̇eken sol bir
alqymdarynan alatyn kün!
Bürkit «i̇el ağasy» degen Burabaidyñ söilep otyrğan sözinen jany
türşigip ketti. Öz bailyğyn, jerin, malyn qorğau üşin bar qazaq kedeiin,
halqyn qanğa maluğa daiyn otyrğan osynau jeksūryn myrza oğan kenet
qorqau qasqyrdan birde-bir kem körinbedi. «Bū da adam beinesindegi qorqau
qasqyr i̇eken! Burabaidan ne ümit, ne qaiyr. Bağanağy Şalabaidiki ne
bylşyl?!»
Sonda da Bürkit bağanadan beri kökiregine inedei qadalyp tūrğan
İerkebūlan men Nūrjamaldyñ qaiğysy jeñip, əli de bolsa ol özin-özi
ədepti ūstauğa tyrysty. İendi Bürkit təuekel dep i̇eki jasqa araşa tüsuge
kiristi.
— Tün qanşa ketpeimin degenmen, şyğyp kele jatqan kün qūia ma? —
dedi ol baisaldy ünmen. — Bizdiñ zamanymyz da sol kün sekildi me, qalai...
Sony bile tūra osy töñirektiñ igi jaqsylary sizder Nūrjamal men
İerkebūlanğa adam tügil, qūdai keşpes künə istegeli otyrsyzdar. İeki
jastyñ köz jasyna qalmaqsyñdar. Osyny bir oilasañdar deimin. Jabağy
bai bir jolğa öziniñ orynsyz sabyrsyzdyğynan bas tartar, Nūrjamal
basyna bostandyq berer...
— İei, sen özin ne bylşyldap otyrsyñ?! — dedi qap-qara bolyp ketken
Jabağy, zor denesin qopañ i̇etkizip şart jüginip otyra qap. Ol janynda
jatqan tobylğy sapty qamşysyn büktep qolyna aldy. Bürkit qarsy
söiler bolsa, dülei küş bas saludan da taiynar i̇emes.
Üi işi qūlaqqa ūrğan tanadai tyna qaldy. Osy sətte Rahymbai işan:
— Şyrağym, Bürkit,—dedi syzdana. — Seni jūrt aqyldy jigit deitin
i̇edi, al sen... jūrt arasyna iritki saluğa jür i̇ekensiñ ğoi. Bir sen tügil
qazaqtyñ myñ oqyğan azamaty qolqa i̇etse de, Jabağy bai jas iısinen
aiyrylar ma, al myna otyrğan aqsaqaldar şariğat jolyn, ata dəstürin
būzar ma?!
— Bəse deseişi! — dedi işan sözine riza bolyp qalğan Jabağy
i̇ekireñdei.
— Ataly sözge arsyz toqtamaidy degen. Körip otyrmyn sözime qūlaq
salmaityndaryñdy. — Jabağynyñ bir soiqan şyğaruğa daiyn i̇ekenin
añğaryp otyrsa da, Bürkit betinen qaitpady. — Ədiletti saqtaidy degen
jaqsylarymyz sender bolsañdar, ədiletti saqtamaityndarymyz kim
bolmaq? — Aqyn i̇endi köziniñ qiyğyn jiırkene Jabağyğa audardy. —
Jəbekeñ sekildi «jaqsylar» Nūrjamaldai paqyrlarğa ülkendik meiir
körsetip, qorğan boludyñ ornyna...
— Öi, mynau ne deidi! Qatynsyz ketsem de, senen kelgenin körip
alaiyn...— dedi Jabağy Bürkittiñ sözin bölip şart jüginip alyp.
Moinyna qūryq tüspei tağy ösken jylqy tərizdi, əbden betimen ketken
auyldyñ juan qonyş döreki baiy yzadan özin-özi ūstai almady, ornynan
atyp tūryp, Bürkitti qamşymen tartyp-tartyp jiberdi. Aqyn ornynan
atyp türegeldi, biraq qol jūmsaudyñ ornyna Jabağyğa jiırkene qarap
tūryp qaldy. Dəl osy sətte Burabaidyñ «Sabyrlyq, baieke, sabyrlyq!»
degen dausy şyqty. Osy sözdi arqau tūtty ma, Jabağy qaitadan dürlige:
— Jalğyz oqyğan sen be i̇ediñ?!—dedi aşuyn basqan bolyp dirildei,—
Jür ğoi ana bizdiñ Qarajandar i̇eşkimge de aqyl üiretpei.
Qarajannyñ osy aranyki i̇ekeni Bürkittiñ i̇esine jaña tüsti. Tentek, qara
soiyl bai ağasy bar deitin i̇edi, onysy osy Jabağy i̇eken ğoi dedi ol işinen.
Bürkit ün-tünsiz səl tūrdy da, üide otyrğandarğa köziniñ qyryn
audarmastan, basyn joğary kötergen qalpynda şyğyp ketti.
İel-jūrt dep zarjaq bolğanda kütkeni osy ma i̇edi? Janyn yza, ökpe udai
jalap əketip barady. Biraq Bürkit özin-özi ūstauğa tyrysty. Jüregine
jazylmas jara salğan, ar-Uiatyna öşpes nūqsan keltirgen osynau
qylyqsyz baidyñ istegenin ömirde ūmyta alar ma? Biraq dəl qazirgi sətte
ol közine i̇eriksiz kelgen jasyn sürtip, aşuğa i̇erik bermei, boiyn jinap
aldy.
Būl kezde kün de Uiasyna batyp ketken i̇edi. Qoi kelip, balalar qozy
qualap, auyl üsti azan-qazan. Siyr sauğan əielder, möñiregen būzau,
kisinegen qūlyn... Əldekimderdiñ sympyldap söilegenderi tynyq keşte apanyq i̇estiledi. Qazan köterilip, süt pisirile bastap, auyl üstinen kök tütin
kölbei ūşty.
Jaişylyqta janyndai jaqsy köretin auyldyñ osy bir keşki suretiniñ
bir de birine Bürkittiñ közi tüsken joq. Boiyn basqan yzadan, i̇eline degen
ökpeden jany küiip, Ədilbektiñ üiine taiai berdi. Dəl osy kezde aldynan
Olga şyqty. Küieuiniñ küiingen türin körip, ol Bürkittiñ jolynyñ
bolmağanyn birden ūqty. İendi Olga i̇erinin qolynan ūstap oñaşalau jerge
i̇ertip əkeldi de:
— İerkebūlan men Nūrjamal qazir qaşpaq. Tek seni kütip otyr,— dedi.
— Bizdi alyp kelgen at aidauşy olardy anau saida kütpek. Aqysyna
Əkpar syilağan bilezigimdi berdim.
— Dūrys i̇etkensiñ, Olia,— dedi kenet tolqyp ketken Bürkit,— i̇eki
jastyq qosyluyna būdan böten jol joq...
Köp keşikpei ymyrt üiirilip, tün qarañğysy tüsti.
Bürkit pen Olga əli tarai qoimağan bağanağy jesir əieldiñ üiindegi
sauyq qūryp otyrğan qyz-bozbalağa baryp qosyldy. Joq bolyp ketken
Nūrjamaldy baiqatpaimyn dep, öleñdi i̇endi Olga aituğa kiristi.
Olganyñ dausy da ədemi. Qazaq, tatar jataqtarynyñ ol bilmeitin bir de
bir əni joq. Birinen soñ birin şūbyrta jöneldi. «Bala Mişkəni»
«Sürjelgenşege» əkep qosady. «Sürjelgenşeni» «Ğaliiäbanumen»
auystyryp şyrqai tüsedi. Tipti şarşar i̇emes. Qazaq qyzdarynşa i̇eki
büiirin taianyp alyp, aiqai salar jerine kelgende alaqanymen auzyn
jelpi otyryp, neler qiyn ənderdi kezek-kezek şyrqatady-ai kep,
şyrqatady-ai kep...
Qyz-bozbala auzyn aşyp, közin jūmyp, tyñdaudan bir jalyğar i̇emes. Üi
mañaiyna kisi lyq toldy, orys qyzynyñ tamaşa dausyn i̇estuge kempirşaldar da keldi.
Osyndai jağdaida i̇eki sağattai uaqyt ötti. Qyz oinaqqa ədeiilep
tigilgen üilerge syily qonaqtar, jaqyn auyldyñ qyz-bozbalalary, küieu
jağynyñ myrzalary jinalyp, Burabai i̇endi auyl jastary da kelsin dep
mūnda ədeiilep kisi jiberdi. Dəl osy kezde kenet Dürlikken, baqyrğan əiel
dauystary auyl üstin basyp ketti.
— Oibai, Nūrjamal joq!
— Attan! Attan! Qaşyp ketipti.
— O, jağyña jylan jūmyrtqalağyr, qaida qaşyp ketti deisiñ, otyr da
ana üilerdiñ birinde.
Şapanyn jamylyp, sai jaqqa ketip bara jatqam...
— Qaşan?
— Bağana...
— Sodan beri o jaqta bala tauyp jatyr deisiñder me, qarasañdarşy
üi-üidi!
— İerkebūlan da joq!
— Oipyrmai, masqara bolmasaq jarar i̇edi!
— Masqara bolmağanda neñ qaldy! Qara basqyr, tal tüste qyzdan
airylyp ne boldy? Közimnen tasa i̇etpeimin degenin qaida?
— Oibai-ai, əlgi ağañ şaqyryp...
— Qas pen közdiñ arasynda ol it ölip bara jatyr ma i̇edi?
— Sūmdyq-ai! Küieuge ne betimizdi aitamyz.
— Seniñ betiñe qaraityn ol bir qai oñğan küieu! İeki betiñdi qan
qylğanda bir-aq bilersiñ!
— Baqyrmai tūra tūryñdarşy, olar atty qaidan aldy?
— Qaladan kelgen qos küreñ de joq!
— Ol bağana kün batpai qalasyna jürip ketken, onda Nūrjamaldar ana
üide bolatyn.
Dürlikken habar qonaq üidegi Jabağyğa da jetti. Burabai men Jabağy
basqarğan top qoparyla üiden şyqty.
— Ua, ne bolyp qaldy?!
— İerkebūlan men Nūrjamal joq! Qaşyp ketken sekildi!
— Ne deidi?! Beker şyğar.
— Oibai, Burabai, öltirdiñ ğoi meni!—dep Jabağy jerge otyra ketti.
Sözge döreki bai ne derin bilmei, baqyra bajyldai jöneldi.—
Aiyryldym ğoi aq totymnan! Öşti ğoi künim!
— Sabyr i̇et, Jəbeke, sabyr i̇et. Osy mañaida bir jerde jürgen şyğar...
— Oibai-au, bağanadan beri joq bolsa, qūrtty ğoi ony! Osy uaqytqa
deiin nesi qaldy deisiñ!
— O, tūrsaişy, Jabağy, jūrtqa külki bolmai! Körer qyzyğyñ jalğyz
osy ğana ma i̇edi?!
— Būdan artyq tağy qandai qyzyq körseteiin dep i̇ediñ, Burabai!
Qūrttyñ ğoi, qidyñ ğoi qyrşynymnan!
Dəl osy kezde toiğa qala jaqtağy auyldyñ birinen i̇eki salt atty jigit
keldi. Olar attarynan tüser-tüspesten Burabai:
— Jolai neken-saiaq i̇eşkimdi körgen joqsyñdar ma?—dep sūrady.
— Joq,— dedi jigittiñ biri,— tek bağana ymyrt jabyla qalağa qarai
ağyzyp bara jatqan jabuly faetondy qos küreñ ğana jolyqty. Jön
sūrauğa da ülgermedik, janymyzdan ağyp öte şyqty. Körşi i̇eldiñ
bolystarynyñ biri boluy kerek.
Burabaiğa i̇endi bəri de aiqyn boldy.
— Solar i̇eken,— dedi ol, —Bürkittiñ köligimen qaşqan ğoi.— Söitti de
anandai jerde tūrğan qaqpaq, jauryn, mūrtty qarasūr jigitke:—Al,
Bökenbai, bes-alty kisi al da şap,— dedi,— arbaly kölik ūzap kete
almaidy, qazir-aq quyp jetesiñder, i̇eki tentekti bailap alyp keliñder!
Sosyn söilesermiz olarmen!
Söitkenşe bolğan joq, bes-alty ūr da jyq qaraqşy jigit attaryna
minip te aldy, oğan Jabağy toby qosyldy! Yzaly bai jigitterdiñ qaityp
keluine şydai almai, özi de birge quuğa bel budy.
Köp keşikpei qoldaryna soiyl, şoqpar ūstağan top tüngi auyldy
ürpite, bükil it bitkendi şulata qalağa baratyn dañğyl jolmen şūbatyla
şaba jöneldi.
...İerteñgi bəigige dep jaratyp qoiğan jüirikter būdan i̇eki sağattai
būryn auyldan ketken faetondy qos küreñdi ürker şyğa quyp jetuge
ainaldy. Şamasy, būl ara auyldan i̇elu şaqyrymdai jer bolu kerek.
Artynan tyqqan dübirdi i̇estisimen, jəmşik zəre-qūty qaşyp, attaryn
aidai tüsti... Biraq keşeden beri jüriste bolğan qos küreñ şoqyta jeluge
ğana jarady. Köp keşikpei quğynşylar da şūbatyla kelip jetti. İeñ
aldarynda aiudai aqyrğan Jabağy, astynda — bükil duanğa əigili bəigi
küreñi. Üstinen aq köbik atyp, auyzdyğymen alysady, əbden ter şyğyp,
qyzyp alğan, arbaly at tügil, qaşa jönelgen or qūiandy da jiberer i̇emes.
Jabağy atyn añyratyp jetip kelgen qalpynda, qolyndağy soiylymen
at aidauşyny salyp ötip, qos küreñniñ bireuiniñ şaujaiynan ala tüsti.
Qatarlasa biraz jerge deiin şauyp baryp əzer toqtady. Söitkenşe bolğan
joq, özge quğynşylar da kelip jetti. «Oibai, öldim!»—dep jol şetinde
bük tüsip at aidauşy jatyr. Abyroi bolğanda, arbadan anandai jerge
ūşyryp tüsirgen Jabağynyñ qaiyn soiyly qara sanynan tiıpti. Öler
türi joq. Biraq janyna soiyl batqan beişara qoryqqanynan aidalany
basyna köterip «Öldim! Öldim!» dep baibalam saluda... Būnysy — «öitsem
janym qalady ma» degen dalbasasy.
Qandy körip qūnyqqan qasqyrdai, aşu qysqan jyndy top i̇endi
faetondy qorşap aldy. Jabağy bağanağy mūrtty qarağa:
— Süirep şyq faetonnan özderin, Bökenbai!— dep əmir berdi.—
Şaşynan ūstap süirep şyq qanşyqty! Al tepkiniñ astyna aiğyryn!
Bökenbai janyndağy nökerine atynyñ dizginin tastai berip, sekirip
jerge tüsti.
Toğyz taspaly, tobylğy sapty qamşysyn bilei, faetonnyñ janyna
bardy da:
— Qane, şyğyñdar!—dedi ol aqyryp.
Faetonnan i̇eşkim ün qatpady. Bökenbai arbanyñ işine sekirip kirdi de,
perdesin aşyp jiberip, azdan keiin:
— Au, mūnda tiri pende joq qoi!—dedi dauysy baryldai şyğyp.
İendi qanğa qūnyqqan jyndy top at aidauşyny qamşynyñ astyna aldy.
— Qaida əlgi qaşqan qyz ben jigit?!
— Qaidağy qyz ben jigit! Tiri jandy körsem közim şyqsyn,— dep at
aidauşy azar da bezer boldy. Onyñ üstine, sardalany basyna köterip
sarnai tüsedi,— oibai,öldim! Öltirdi myna qaraqşylar Nauryzbai
saudagerdiñ jəmşigin! Öltirdi, oibai!..
Nauryzbai — bükil ölkege aty şyqqan bai səudeger. Jabağylar qos
küreñniñ sonyki i̇ekenin bilgennen keiin, onyñ jəmşigin əri qarai sabai
beruge batyldary barmai: «Qyz ben jigit qaida?» — dep qysyp sūrap
kördi de, ananyñ «körgenim de joq, bilgenim de joq» degen sözinen
«körmese körmegen de şyğar» dep soiyldaryn süiretip keiin qaitty.
Būlar i̇endi toptasyp suyt jelip kele jatty. Tüsteri tünde i̇el tonaityn
qaraqşylar tərizdi. Birine-biri til qatyspaidy. Tek astaryndağy
attarynyñ pysqyra bas şūlğyp, anda-sanda oqyrana kisinegenderi ğana
i̇estiledi. Ai, süttei jaryq, sonau aldağy beleske deiin mañailary apaiqyn körinedi.
Qaşqyndar qolyna tüspei, yzalanğan Jabağy suarylğan temirdei qara
küreñdenip ketken. Tek qandy közin jan-jağyna alaq-jūlaq tastaidy. «Əi,
bəlemder qolyma bir tüsersiñder!»—dep yzadan janyn qūiarğa jer tappai,
taqymyndağy soiylyn qysa tüsedi.
Būlar i̇endi joldyñ oñ jağyndağy kögildir özen qorşai aqqan qaraqat
ağaşty kişkentai tübekten öte bergende Jabağy kenet atyn tejep, toqtai
qaldy. Özgeler de toqtady.
— Anau ne?—dedi Jabağy qamşysynyñ üşimen jol şetinen otyz
metrdei jerde ai səulesi tüsip ağarañdağan birdemeni körsetip,— bireuin
alyp kel.
Bir jas jigit atyn tebinip qap, moiyl ağaşynyñ basyna oralyp qalğan
aq torğyndy alyp keldi. Ol Nūrjamaldiki bolyp şyqty. Auyldyñ bir
jigiti tanydy. Jəne şetinde Nūrjamal dep arab ərpimen ədemilep jazğan
i̇esimi tūr.
— Osy tübekke tyğylğan i̇eken antūrğandar!—dedi aiqailap Jabağy,
kenet aşudan bezgek ūstağandai qalşyldap! — Oibai-ai, jatyr ğoi əlgi
qu kedei bir būtanyñ tübinde aq aruymdy qūşaqtap! Qap, bəlem,
körsetermin men senderge!—Jabağy qamşysyn bilei ūstap kijine tüsti.—
Keregi joq mağan bireudiñ közimşe tūiattağan similtirigi! Talaq! Talaq!—
dedi tüngi dalany basyna köterip, söitti de Bökenbaiğa qarap tüiile,—
salyñdar otty tübekke! Ölsin i̇ekeui örtenip! Bol! Bol! Örteñder!
Qanşa qanişer bolğanmen, Bökenbaidyñ mūndai iske köñili daualamady.
— Au, Jabeke, i̇eger olar būl arada joq bolsa ne deimiz?—dedi ol
abyrji...— Būl tübek Maibasarlardyñ şabyndyğy ğoi...
— Maibasar şabyndyğynyñ qūnyn töleuge Jabağynyñ maly jetedi!
Tūrmañdar i̇endi! Qane, salyñdar otty! Aq aruymnyñ qyzyğyn qu kedei
körse, i̇ekeuiniñ qyzyğyn kök jalyn körsin!— Söitti de atyn borbaiğa bir
tartyp jiberip, özi tübektiñ jolmen şektesken qūrğaq tūsyna şaba
jöneldi. Özge jūrt «Au, toqta!» degenşe bolğan joq atynan sekirip tüsip,
kök şalğynnyñ ər jerinen siriñkemen tūtata bastady. Ot kenet, lapyldap
kökke köterilgende özi keiin qarai şaba jöneldi.
Jaña pisip kele jatqan qalyñ qau, əne-mine degenşe bükil oñtüstikti
keregedei köterilgen alqyzyl tolqynmen kömip, ört lapyldai jandy.
Jabağy basqarğan top qaraqşy küşeie tüsken ört qyzyğyna qarap, bir
töbeniñ basynda tūr. Ört jarty sağattan keiin bükil tübekti aldy. Janjağynan özen qorşağan kişkentai tübek azdan keiin qainağan qazan
tərizdenip, kögildir jalynğa, qyzyl şoqqa bölenip astañ-kesteñ boldy da
qaldy.
İerkebūlan auyldan ūzamai-aq arttarynan quğyn şyğatynyn bilgen.
Sondyqtan ol, qos küreñniñ i̇eki sağattan keiin boldyra bastağanyn körip,
osy tübektiñ tūsyna jetkende, Nūrjamal i̇ekeui tüsip qalğan. Ondağy
oilary: i̇eki-üş kün qalyñ şalğyndy tübekte tyğylyp jatyp, quğyn aiağy
saiabyrlağan kezde, i̇etektegi auyl arqyly qaladağy Bürkitke jetu i̇edi. Būlar
tübektiñ kögoraily i̇em ortasyna jetip, birin-biri əbden añsağan, sağynğan
jastyqtyñ ystyq quanyşyna berildi. Biraq mauyqtaryn basyp bolarbolmastan, olar qos küreñniñ soñynan qalağa qarai dübirlei şapqan
quğynşylardy kördi. Sol minuttan bastap, i̇eki jas añşydan tyğylğan
qūiandai, birin-biri qūşaqtai bir şoq moiyl būtasynyñ, tübinde tyğylğan
da jatqan. İeki sorly sasyp jürip Nūrjamaldyñ qol oramalyn tüsirip
alğandaryn baiqamady.
Künimen dəiek körmegen i̇eki jas, qūşaqtasyp otyryp közderi səl ilinip
ketti. Kenet paida bolğan tütin iısinen şoşyp ūianyp, jan-jaqtaryna
qarağanda laulağan jalyndy kördi. Ört bir ğajaby tübekti qorşai janyp
keledi. Jəne tündegi ört qandai qorqynyşty. Qūtylar jol taba
almastaryn būlar birden ūqty. Bar tapqandary — birin-biri qūşaqtap,
taiap kele jatqan ajaldy qarsy aluğa bel budy.
— Armanym joq, Nūrjamal, seni qūşaqtap ölsem!-— dedi İerkebūlan
süigen jaryn bauryna qysa.
— Meniñ de armanym joq, İerke,—dedi Nūrjamal ystyq jasyn
İerkebūlannyñ betine tigize,— janymda öziñ barsyñ...
Bürkit pen Olga Nūrjamal men İerkebūlannyñ qalai ölgenin i̇estip
jandary türşikti. Sol kün i̇eki jastyñ örtengen jerin öz közderimen
körmek bolyp, i̇ekeui tübekke jürip ketti. Jol boiy Bürkittiñ oiynan bir
tilek şyqpai-aq qoidy. Osynda jürer aldynda Gavrilovqa jolyqqan. Ol
Bürkitke: «Jaqynda jaña dekret te şyğyp qalar. Şamañ kelse, soğan
qatynas» degen. Qandai dekret dep būl sūramağan da jəne qatynasam dep
oilamağan da. Tek dekret bailar jaiynda i̇ekenin işi sezgen de qoiğan. Nege
i̇ekeni belgisiz, Bürkit jol boiy sol dekret tezirek şyqsa i̇eken degen oida
boldy da otyrdy.
Tüs bola būlar tübekke jetti.
Ot jalağan jer de qara, qara būlt torlağan aspan da qara. Bükil dünie
qara jamylğandai Qara qūiqalana küigen tübekti aralap Bürkit kele
jatyr. Jer basqandai i̇emes, şoq, basqandai əzer attaidy. Janyna batqan
auyr qaiğydan aiqailap jiberuge taiau. Qasynda — qara jamylğan Olga.
Ol i̇egilip jylap keledi. «Bürkit-au, Bürkit, būl ne degen sūmdyq?»—deidi
öksigin basa almai solqyldap. «İe, būl şyn sūmdyq i̇eken!»— deidi küiine
Bürkit te. «Kimdi men i̇elim degenmin? İesil önerimdi kim üşin qor qyp
kelippin? Sondağy i̇el-jūrt degenim osy Burabai men Jabağy ma i̇edi?
Şyqqyr közim neni körgensiñ? Adam degeniñ qasqyr i̇ekenin qalai
añdamağansyñ? İesil qyrşyn i̇eki jas! Alarmyn senderdiñ öşteriñdi
Burabai, Jabağylardan! Salarmyn otty tilimdi qanjardai qairap
sūmdardyñ ökpesine! Qūrysyn büitken şariğat joly, ata dəstüri!»
Bürkit pen Olga qaiğyly bastaryn jerden kötermei, būlardy jol
üstinde kütip tūrğan Təkejan qarttyñ şiqyldaq yrduan arbasyna kelip
otyrdy.
Bürkit alğaşqy ret «qazaq», «i̇el» degen sözderge būryn qandai mağyna
berip kelgenin oilady. İel degeni Təkejan men öjet sary toby sekildi me,
qalai?.. Qazaq, jalpy qazaq i̇emes, i̇eki tapqa bölingen qazaq tərizdi ğoi. Əlde
mūnym qate me? Auyl arasyndağy döreki i̇eki baidyñ qylyğyn bükil
qazaqqa jauyp tūrğan joqpyn ba? Joq, olai i̇emes. İerkebūlan men
Nūrjamaldy Təkejan toby i̇emes, Burabai toby öltirgen joq pa? Sonda
qalai bolğany? Otqa küiip ölgen İerkebūlan men Nūrjamaldyñ jazyqsyz
jas beinelerin köz aldyna i̇elestetken saiyn Bürkittiñ Burabai tobyna
jüregi titirkenip sala berdi.
Keşe özin ūrdy. Bügin istep otyrğandary mynau. İendi qaisysynyñ
soiylyn soqpaq? Bürkit öziniñ ömir degen qaterli ötkeldiñ bir qiyn
belesinen i̇etkeli tūrğanyn anyq sezindi.
Bürkit, Təkejan, Olga üşeui saldary suğa ketip keş bola auylğa
qaitty. Būlar ketkende qara jamylğan auyl şañyrağy jerge qūlap
tüskendei küisiz, küñirengen halde bolatyn. Qara şaşyn jaiyp, i̇eñirei
jylap Burabaiğa lağynet aitqan Nūrjamaldyñ anasynyñ dauysy, qos
jasty joqtağan auyl əielderiniñ zarly aiqaiy Bürkittiñ sai-süiegin
syrqyratqan. Ol şydai almağan soñ, Olgany alyp, keşegi qan tögilgen
jerge jürip ketken.
Bürkitter auyl şetine kire bergennen-aq mūnda i̇eki jastyñ öliminen
basqa da özgeris bolğanyn birden sezdi.
Auyldyñ dəl ortasyndağy aşyq jerge qyzyl şüberek jabylğan stol
qoiylğan. Stol basynda — qalaşa kiıngen aq qūba jas jigitpen qatar
otyrğan özine tanys öjet sary men bir mosqaldau kelgen əiel. Stoldyñ i̇eki
jağynda iın tiresken jūrt. İeki top bolyp bölinip alğan. Öziniñ bala
kezinde körgen qazaq auylynyñ bolys sailauy tərizdi. Tek bolys
sailauynda jūrt ruğa bölinip toptanatyn. Al būl jiynda basqa. Bir
jağynda — keşegi Burabai üiinde özi körgen auqatty top, bir jağynda
naiman, tobyqty, jañğabyl kedeileri. Osy i̇eki taipy i̇el, birine-biri oq
atyp, soiyl ūrardai öştene qaraidy. Qarama-qarsy şyğyp, biriniñ-biri
tamağynan ala tüsetin jau tərizdi. Küjildegen dauystar, sybanğan
bilekter.
Topqa jaqyndağannan-aq Bürkittiñ qūlağyna tigen sözder «Jaña
dekret». «İendi tübektegi şabyndyqty bükil kedei qaq bölip alatyn
boldyq», «qaşanğy jerge tek şonjarlar qoja bolady» degen sözder.
Bürkit būl dekret Gavrilov aitqan dekret i̇ekenin birden tüsindi. Osy
dekretti keşeden beri, nege i̇ekeni belgisiz, özi de añsai kütken. Sol
dekrettiñ şyqqanyn bilip «şoq, şoq» dep Burabai tobyn tabalağandai
quanyp qaldy. Al bir rette seskengendei de boldy. «Mynau i̇ereuilge
daiyn qalyñ top. Kedei jağy bir qauymdai birigip alğan. Qarjas,
tobyqty, aidabol, naiman... Bəri bir atanyñ balasyndai. Al anau tūrğan
şonjarlar... Būlarda keşegi ru arasyndağy kikiljiñge i̇emes, bai—baiğa,
sai—saiğa qUiadynyñ saltymen qazir bauyrlasyp, şoğyrlasyp qalğan.
Osy i̇eki top bügin biriniñ betin biri tyrnamaq i̇emes pe? Būnyñ aty, rasynda,
bolşevikter aityp jürgen tap küresi! Būl dekret — qazaqty i̇endi i̇eki
daiğa joly qyrqyla bastağan küni...»
Bürkit jiyn basyna kelgennen keiin, jaña şyqqan dekret boiynşa,
«būdan bylai qarai jer mal sanyna qarai i̇emes, jan sanyna qarai
bölinetinin i̇estidi». Ol būnda zañnyñ Burabai men Jabağylarğa tikelei
soqqy i̇ekenin ūqty. Tağy da, nege i̇ekeni belgisiz, işinen «şoq, şoq, senderge
sol kerek, kileñ jem qūmar qūzğyndar» dedi qap-qara tütindei bop tünerip
alğan Burabai tobyna köz tastap.
Öitkenmen, Burabai tobynyñ meseli oñai qaitar i̇emes. Tilderi
auyzdaryna syimai uəkilmen təikelesip, şabyndyq jalaularynyñ atababasynyñ menşigi i̇ekenin aitady, jer jan sanyna qarai bölinetin bolsa,
malymyzdy qaida qūiamyz dep ökireñdeidi. Olai bolsa bir jolata
qyryñdar» dep stol basyna lap-lap beredi. Mal aşuy — jan aşuy.
Malynyñ qamy üşin būl top qan maidanğa şyğuğa da bar.
Qazaqta jer dauy qaşan da bolsa oñaiğa şeşilmegen. Bū joly da solai.
Birine-biri oqty közimen qarağan top, qarbalas qauyrt qimyldap, alysa
ketkeli tūr.
Jas uəkildiñ sözin Burabai üiinde basy qosylyp qalğan şonjarlar
tyñdar i̇emes, bir soiqan şyğarulary kəmil...
Kündikke təjikelesken top, kün bata aitar sözderin tauysyp, i̇endigi
talasty qamşy, soiyl arqyly şeşpek bolyp, tasyğan qazandai aşuğa
jol bere bastağan kezde, auyl syrtynan, arqalarynda şoşaiğan
myltyqtary bar, suyt kele jatqan on şaqty salt atty körinedi.
Küjildesken top su sepkendei boldy.
Būl — Jabağy men onyñ qandy balaq serikterin ūstauğa kele jatqan
militsiiä jasağy i̇edi.
III
Auylda jer bölisiniñ qalai ötkenin öz közimen körgen Bürkit i̇eki jetiden
keiin jürip jetti. Ol qalağa kelisimen, Burabai, Jabağylarğa lağynet
aityp, gazetke aşuly maqala jazdy. Köp keşikpei qyrğa arnauly sot
şyğyp, Jabağyny atu jazasyna būiyryp, Burabai men Rahymbai işandy
jəne būl qandy iske kuəger bolğan basqa on şaqty bai-manapty ūzaq jylğa
Sibirge aidady.
Jer bölisi kezindegi auylda tap tartysynyñ bar i̇ekenin öz közimen
körgen Bürkit i̇endi öziniñ osy uaqytqa deiin qandai bağytta kelgenin
oilana bastady. Rasynda, oilanbasqa oğan jol qalğan ba i̇edi?
İerkebūlan men Nūrjamal sekildi tamaşa i̇eki jastyñ ajalyna aiğaq
bolğan adam bügin būrynğysyndai ömir süre ala ma? Özderi qaza tapsa da,
artyna mahabbattaryn məñgi öşpes añyz i̇etip qaldyrğan osy i̇eki jastyñ
tağdyry kimdi bolsa da oilandyrmas pa? Ömirden tek quanyş qana tilegen
İerkebūlan men Nūrjamaldy osyndai küige jetkizgen üstem tap qoldanyp
kelgen ata dəstüri, qazaqtyñ şylyğy halqymyzğa jat ömir i̇ekenin tüsingen
jan, i̇eski düniege, onyñ ədiletsiz ədet-ğūrpyna aityp, lağynet oqymas pa?
Bürkit te lağynet oqydy, qarğys aitty. İel degeni əli i̇el i̇emes, Əkpar,
Burabailardyñ i̇ermegi i̇ekenin añğarğan sekildi. Jan türşiktirgen qiiänatty
öz közimen körgen jas aqyn i̇endi būrynğysyndai ömir süre almaitynyna
köngendei. İendi sol ədiletsiz dünieden qūtqaratyn jol izdeu kerek i̇ekenin
ūqqandai. Ömir özi Bürkitti oiğa saldy.
Əli «qazağym», «i̇elim!» degen sarynnan əbden aryla almasa da, əli jaña
joldyñ qazaq i̇eline dañğyl jol i̇ekenine müldem közi jete qoimasa da,
kedeilerden şyqqan Hasen sekildi adamdarmen qatar jürip, olardyñ oiyn
tereñirek tüsinbek boldy.
Būl kezde Bürkit Aqşatyr qalasyndağy jetijyldyq mektepke ədebiet
sabağyn berudi qyzyq körmei, jūmystan bosanyp, qazaqtyñ jaña astanasy
Almatyğa köşip kelgen-di. Qarly Alatau saiasyndağy, sūñğaq boily
qarağai, qaiyñ, alma ağaştaryna bölengen şağyn kelgen jasyl qala Olga
i̇ekeuine birdei ūnady. Kök şalğyndy köşe boiyn qualap, tastai suyq
aryqtyñ möldir suy syldyr qağady. Jūpar añqyğan bau-baqşasynda
sairağan būlbūl, ər qoranyñ şarbağynan köşege qarai syñsi salbyrağan
jaña pisip kele jatqan qyzyl alma, sarğylttana bastağan almūrt...
Adamdary da basqa. Bükil qazaq jerinen jinalğan aqyn, ənşi, san qily
oqyğan azamattar... Bəriniñ jüzinde de quanyş, kökirekterinde qazaq
halqynyñ jaña ömirin, jaña mədenietin qūramyz degen ūly arman. Bürkit
sekildi köñili jüdeu, iyğyn qaiğy basqan bir de bir jan joq tərizdi, bəri de
özderiniñ jolyn tapqan, ne isterin biletin jandar...
Būlar qalanyñ orta şenindegi bir qart kempirdiñ i̇eki bölmeli üiin
pəterge jaldap aldy. Bürkit küzden bastap astanada jaña aşylğan
mūğalimder tehnikumine sabaq beretin bop kelisti. Oqu jyly bastalğanşa
bos jürmei, i̇endi ədebietpen şūğyldana tūrudy oilady.
Bürkit i̇eñ aldymen Aqşatyrdan köşip kelgen tanys jigittermen
kezdespek boldy. Ərine Qarajan men Əkpardyñ osynda i̇ekenin ol jaqsy
biledi jəne keşe bir jerles jigitten olardyñ qaida tūratynyn da,
Qarajannyñ halyq ağartu komissariatynda jauapty qyzmette i̇ekenin de
i̇estigen. Biraq Bürkit būl i̇ekeuin izdep barğysy kelmedi. Jabağy qylyğynan
keiin olardan aulaq boludy dūrys kördi. Al böten i̇eşkimdi kezdestire
almai jürgeniñde bir küni būny izdep üiine Hasen keldi. İekeui qūşaqtasyp
amandasyp, şüiirkelesti de qaldy. Hasen ölkelik gazettiñ birinde isteidi
i̇eken. Almatyğa kelgenine aidan asyp ketipti. Jaqynda Qazaqstannyñ
soltüstigine baryp qaitypty. «Jer bölu» nauqanyna belsene
qatynasypty. İendi ol sol jaqqa qaita jürmek i̇eken. Qazaq auylyn
otyryqşy şarua i̇etu isine aralaspaq. Jūrt arasynda ügit jūmysyn
jürgizbek.
Olga qainatyp əkelgen qoñyr şaidy ūrttai otyryp Bürkit te osy
jazda basynan qandai uaqiğalardyñ i̇etkenin Hasenge tegis aityp berdi.
İerkebūlan men Hūpjamaldyñ uaqiğasyna jetken kezde, Hasen onyñ sözin
bölip «Būl qandy uaqiğağa əbden qanyqpyn, aitpai-aq qoi,— dedi kürsinip,
— seniñ maqalañdy da oqyğam: küiine otyryp şyn jürekten jazğan
i̇ekensiñ, sondai küşti şyğypty. Oqyp otyryp jylap ta aldym. İendi tek
osy betiñnen qaitpa, sen sekildi daryn öz halqynan bölinbes bolar»,—dep
aqylyn aitty.
İeki aqynnyñ būl şyn jürekten alğaşqy dostasuy i̇edi. Hasen qoştasar
aldynda: «Oqu mausymy bastalğanşa əli biraz uaqyt bar. Sağan i̇endi
qoğamsyz tūruğa bolmaidy, Qazaqstan proletariattyq jazuşylar
assotsiatsiiäsyna müşelikke aryz ber, saiasi közqarasyñ əbden qalyptasyp
bolğan joq, ūiym būl jağynan köp kömek körsetedi, qiqalaqtauyña
jibermeidi»,— dedi. Jəne özi KazAPP bastyğyna baryp jolyğyp,
söilesip ketpek boldy.
Hasen jürip ketkennen keiin, Bürkit köp oilanyp, tolğanyp, osy
ūiymğa kirudi dūrys dep tapqan. «Bir jağynan aldyñğy qatarly jazuşyaqyndarmen kezdesip, ülgi-önege alsam, i̇ekinşi jağynan özimniñ de saiasi
bağytymdy dūrystauyma köptiñ kömegi tier» dep oilağan. Osyndai
şeşimge kelgen Bürkit aryzyn QazAPP-tyñ törağasyna aparyp bergen.
Bürkit barğan orta boily, döñgelek jüz, sūlu öñdi, baisaldy minezdi
törağa būny tanityn bolyp şyqty.
— Jaqsy keldiñ, Bürkit,— dedi əlgi kisi,— öleñderiñmen būrynnan
tanysyp, sen sekildi əli jolyn dūrys taba almai jürgen qazaqtyñ jas
daryndary bizdiñ ūiymnan qaşpaulary kerek. Şyn nietiñmen kelgen
bolğan, qolymyzdan keler kömegimizdi aiamaspyz. Aryzyñdy osy jaqynda
bolar jinalysymyzdyñ birinde qararmyz,— dedi.
Bügin Bürkittiñ sol aryzy qaralyp jatyr. Bir kezde saudagerlerdiñ bas
qosatyn «məjilis üii» qazir baspasöz qyzmetkerleriniñ kluby. Lyq tola
kisi, deni jastar, işterinde bükil halqyna əigili, şaştaryna aq kire
bastağan aqyn-jazuşylar da az i̇emes. Osynşama köptiñ işinde Qarajan da
bar. Ol būrynğy Qarajan i̇emes. Özin-özi ūstauy da özgeşe, pañ, təkappar.
Öitkeni jaqynda ğana keşegi alaş ofitseri Qarajan Aibasov töñkeriske
i̇eñbegi siñgen adal adam dep ölkelik gazettiñ betinde jalğan maqala
berilgen.
Al uaqiğa şynynda bylai bolğan i̇edi:
Aqşatyr qalasyna Kolçak ükimeti ornap, bir top sözden qyzmetkeri
qolğa tüsedi. Işterinde Nūrolla degen bir tatardyñ jas jigiti bolady. Būl
özi gimnaziiä bitirgen, revoliutsiiäny şyn jüregimen qarsy alğan jigit i̇eken.
Keñes ökimeti ornasymen, belsene qyzmet isteidi. Sovdep müşeligine ötedi.
Kolçak ükimeti kelgennen keiin, ölim jazasyna būiyrylady. Al būnyñ
tuğan ağasy Faizolla sol qaladağy ülken saudager, jaişylyqta inisin
ittiñ i̇etinen jek körse de, ony ölimge qimaidy. «İeger iniñdi bosatyp
almasañ i̇emşektegi sütimdi kökke sauamyn, sağan məñgi lağynet aitamyn»
dep bir jağynan kəri anasy mazasyn alady. Saudager Kolçak soğys
tribunalynyñ bastyğyn ainaldyrady, qyruar aqşa tögip, inisin ölimnen
alyp qalar təsil izdeidi. Biraq būnyñ soryna Kolçak tribunalynyñ
bastyğy meilinşe qatygez, i̇esersoq böten ūltty öte jek köretin adam
bolyp şyğady. Aqşa alyp baiyğannan göri, patşa ağzamğa qol kötergen
ūsaq ūlttyñ bir balasynyñ qanyn işudi artyq köredi. Bai saudager anda
barady, mynda barady, qolynan dym kelmeidi. Aqşağa qyzyqqan keibir
ofitserler qandy köz bəle — tribunal bastyğynan qorqady. Osylai
sandalyp jürgen Faizolla inisin i̇erteñ atady degen küni Qarajandy
kezdestiredi. Sovdep müşelerin ükim oryndalatyn jerge alyp baratyn
otriadtyñ komandiri osy Qarajan bolyp şyğady. Būlar jyldam til
tabady. Saudager Qarajanğa köp aqşa bermek bolady. Al anau sovdep
müşelerin aidap jatqandarynda Nūrollany qaşyryp jiberudi öz
mindetine aldy. Uədesin oryndau üşin Qarajan bylai i̇etpek boldy:
Atyluğa tiısti üş tūtqyndy ükim oryndalatyn jerge apara jatqanda
qalanyñ şetindegi köpirden öte bergen kezde, Faizollanyñ adamy ağaş
arasyna tyğylyp tūryp: «Jau kelip qaldy dep aiqai salady. Būny i̇estigen
Nūrolla sol jaqtağy qalyñ toğaiğa qaşa jöneledi. Soñynan myltyq
atylsa oğan qaramauy kerek, öitkeni soldattardyñ myltyqtaryn küni
būryn ağaş üşti kükirt dərili patrondarmen oqtap qoiudy Qarajan öz
mindetine alady. «Jau kelip qaldy!» degen aiqai şyğysymen, Nūrolla tek
öz basyn qūtqaruy kerek, qasyndağy joldastarynda şaruasy bolmauğa
tiısti. Qarajan Nūrollany qūtqarğanmen, qalğan i̇eki tūtqyndy öz qolymen
atyp öltirmek.
Osyndai jospar qūrğan Qarajan tūtqyndardy alyp şyğarynda
soldattyñ myltyqtaryn öz qolymen oqtaidy (ərine jalğan oqpen) jəne
ərqaisysynyñ patrontaşyna şyn atylatyn bes oqty salady. Būnyñ bəri
soldattardyñ közinşe isteledi. Olar myltyqtaryndağy bes oqtyñ jalğan
oq i̇ekenin bilmeidi.
Tūtqyndardy atatyn kezden i̇eki sağat būryn Faizolla aqyrğy ret
inisimen jolyğuğa rūqsat alady, Nūrollanyñ joldastaryn tastap
qaşpaitynyn biletin atasy oğan «senderdi atuğa aparatyn soldattardyñ
komandir! qyzyldyñ adamy, qalai «jau kelip qaldy» degen dauys
şyğysymen qaşyñdar, soñdaryñnan quğyn bolmaidy, oq atylsa odan
qoryqpañdar, ol i̇eşkimdi de jaralamaidy» deidi. Zūlym saudager inisiniñ
i̇eki joldasyn Qarajannyñ özi qolymen atyp öltiretinin oğan aitpaidy.
Nūrolla ağasynyñ sözin janyndağy serikterine jetkizdi. Būlar köpirden
öte dauys şyğysymen qaşpaqşy bolady.
Tün ortasynan aua, ai şyqqan mezgilde, Qarajandar tūtqyndardy aidai
jöneledi. Öziniñ astynda — at, özge soldattar jaiau, tūtqyndardy qorşap
alğan. Uədelesken köpirden öte bergen kezde «Jau kelip qaldy!» degen
aiqai şyğady. İeşteñeni kütpegen soldattar jerge jata qalysady
(Qarajannyñ əmirimenen). Jəne tūtqyndarğa da «jatyñdar» dep
būiyrady. Biraq analar olardy tyñdamaidy, qaşa jöneledi. Soldattar
tarsyldatyp oq ata bastaidy, tūtqyndar toqtamaidy, bir de biri
qūlamaidy... Qalyn toğai i̇eki jüz metrdei jerde. Dəl osy sətte, kütpegen
jerden gürsildegen myltyqtyñ dausynan Qarajannyñ astyndağy aty
ürkip, keiin qarai ala jöneledi. Tipti boi bermeidi. Nūrollanyñ i̇eki
joldasyn öz qolymen quyp jürip atyp öltirmek bolğan Qarajan, i̇endi
ürkek attan sekirip tüsip, köpirdiñ auzyna jügirip qaityp keledi. Biraq būl
arada üş tūtqynnyñ üşeui de qalyñ toğaiğa kirip, joq bolady.
Jantalasqan Qarajan soldattaryn tūrğyzyp, tūtqyndardy i̇endi
şyndap qua jönelgen kezinde, toğaidyñ arğy jağynan qalağa qaptap
qyzyldyñ əskeri kelip qalady. Ülken qan tögis qyrğyn atys bolyp, tañ ata
qyzyldar qalany alady. Osy tüngi soğysta inisin toğai işinde qos atpen
kütip tūrğan Faizolla, i̇eki tüie süikense ortasynda şybyn i̇elerdiñ köbine
ūşyrap, i̇eki ottyñ ortasynda jürip oqqa ūşady. Söitip Nūrolla men i̇eki
sovdep müşesiniñ ölimnen qalai qūtylğany aşylmai alady. Qarajannyñ
aqşağa satylğanyn i̇eşkim bilmeidi.
Al ajaldan qūtylğan sovdeptiñ üş müşesi Faizollanyñ «senderdi
aidap aparatyn soldattardyñ bastyğy Qarajan qyzyldardyñ adamy»
degen jalğan sözine nanyp, Qarajanğa «raqmet» aitady. Ony özimizdiñ
jaqtyñ adamy dep senimdik isteidi. Mine, osy Qarajannyñ i̇erlik isin»
sondağy ölimnen tiri qalğan sovdeptiñ bir müşesi gazetke jazady.
Būğan Qarajannyñ kadet korpusynda oqyp jürgende sol qaladağy qazaq
jastarynyñ jasyryn jinalysyna qatysqany bireulerdiñ i̇esine tüsedi.
Söitip oilamağan jerden alaş ofitseri Qarajan Aibasov revoliutsiiäğa
qatysqan qyzyldyñ adamy bolyp şyğa keledi. Onyñ alaş ofitseri
bolğany jai bet būiau bolyp tabylady.
Būl maqalany onyñ işten tynğan serikteri de öte jaqsy paidalana
aldy. Söitip jalğan revoliutsioner Qarajannyñ «aq degeni alğys, qara
degeni qarğysqa» ainalğan. Mūndai jağdaida ol pañdanbağanda kim
pañdansyn. Nege i̇ekeni belgisiz, Bürkittiñ köñili Qarajannan küpti. Onyñ
şyn revoliutsioner bolğanyna senbeidi. Öitkeni Əkparmen Qarajannyñ
şyn dos i̇ekenin biledi. Al Əkparmen dos adamnyñ Keñes ökimeti üşin
küresui i̇eki talai. Sondyqtan da ol Qarajanğa qauiptene qaraidy. Bir
qastyq istemese jarar i̇edi deidi.
Bürkit qazir zalda aldyñğy qatarda otyr, özi turaly söilegen sözderdi
yqylasyn sala tyñdauda.
Minbede — oğan būryn tanys i̇emes, tapal boily, orta jasqa kelip
qalğan, semizşe kelgen kisi. Ol dauysyn kötere şabyttana söilep tūr.
— Dostarym, jaña qūrmetti törağa Bürkit Küntuarovtyñ aryzyn oqyp
şyqqanda,— ol prezidiumda otyrğan sūlu öñdi, qara tory kisige bir qarap
qoidy,— meniñ közime jas keldi. Mağan Bürkit aryzyn siiämen i̇emes, ystyq
jüreginiñ qanymen jazğandai bolyp körindi. «Adasqannyñ aiyby joq,
qaityp üiirin tapqan soñ». Bürkittei jas darynnyñ «aralaryña alyñdar»
degen jalğyz auyz jalyndy sözinen meniñ köñilim məz-meiram. Bürkit öz
qatesin özi bilip, bizge qolyn sozyp otyr. Biz ol qoldy keiin
qaitarmauymyz kerek. Ağa synşylardyñ atynan men sol qoldy birinşi
bolyp qysqym keldi. Oğan: «Aramyzğa kelgen jas daryn, jolyñ igilikti
bolsyn!» degim keledi...
— Raqmet, synşy ağa,— dedi Bürkit kübirlei söilep.
Minbege i̇endi közildirik kigen, dudarlanğan şaşynyñ aldyñğy jağy
tüsip, qasqa bas bolyp qalğan, jūqa i̇erindi, orta jastan asyp bara jatqan
kisi şyqty. Ol sol qolyna ūstağan qağazyna qarap söilei bastady.
— Joldastar, ömir bizdiñ ədebietimizdiñ aldyna ülken saiasi mañyzdy
mindetter qoidy,— dedi ol oñ qolyn joğary köterip,— biz i̇ezimizdiñ bar
küşimizdi, bar daryndy adamdarymyzdy şepke tūrğyzyp, sol mindetterdi
oryndauğa at salysudamyz...
— Būl kim? — dep sūrady Bürkit janynda otyrğan kekseleu
jazuşydan.
— Bilmeimin,— dedi anau oğan jauap qaiyryp,— əiteuir jinalys
saiyn söileidi. Qağazğa jazyp alyp soqqanda, maşinadan birde-bir kem
i̇emes, zyrlai jöneledi.
— Ərine,— şeşen dauysyn kötere tüsip, qağazyna tağy bir qarap
qoidy,— ol mindetterdi oryndauğa bizdiñ ədebietimizdiñ aldynda
qiyndyqtar az kezdesip jatqan joq... Biraq biz, qara söz şeberleri,
dramaturgter, aqyn-jazuşylar, ədebi synşylar, ol qiyndyqtardy jeñu
üşin uaqytymyzdy da, jiger-darynymyzdy da aiamaq i̇emespiz.
Şeşen kenet:
— Joldastar!—dedi ol keñirdegin kere bar dausymen.— Bizdiñ
qatarymyzğa kelgennen keiin joldas...— ol qolyndağy qağazyna qaita köz
tastady,— joldas Bürkit Küntuarov öziniñ aldyna qoiğan partiiä men
halyqtyñ zor mindettemesin būljytpai oryndaidy dep öz basym öte
senemin...
Şeşenniñ sezin küle tyñdap art jaqta, i̇esik aldynda üş adam tūr.
Būlar: Əkpar, Qarajan jəne bir közildirikti jas jigit.
— Kezek i̇endi seniki, Qarajan,— dedi Əkpar janyndağy joldasynyñ
jeñinen tartyp.
— Özim de solai dep oilaimyn.
— Būl «aitysty» bitirmeseñ bolmas...
Əkpardan özgelerdiñ bəri zalğa kirdi. İendi minbege iyğyna aiqara
partupei tartqan, üstinde jastardyñ sol kezdegi galifeli şalbarly
kostiumin kigen jas jigit şyqty. Ol birden-aq pulemetten oq
jaudyrğandai asyğa, sözin borandata jöneldi.
— Biz jastar... Aqyn Bürkittiñ proletariat jazuşylarynyñ arasyna
kelgenine öte quanyştymyz,— dedi ol jalyndana jūlqynyp,— Bürkit
ağadan şeberlikke üirenuge qūmarmyz. Ərine, Bürkit ağa aqyrğy kezge
deiin adasyp keldi. Neni jyrlau kerek i̇ekenin bilmedi. Auyldağy bolyp
jatqan tap tartysyn körmedi. İendi sol qatelerimdi jöndeimin dep
aramyzda kelip otyr. Sondyqtan men, joq, biz jastar, aqyn Küntuarovty
assotsiiätsiiämyzğa aluğa jüz protsent dauys beremiz.
— Joldastar,— dedi i̇endi jinalysty basqaryp otyrğan törağa,—
azyraq tynyştalyñyzdar, qazir halyq ağartu komissariatynyñ jauapty
qyzmetkeri, bizdiñ ūiymdy baqylauşy qairatkerlerimizdiñ biri, qūrmetti
joldasymyz Qarajan Aibasov söileidi.
Ər jerden şyğyp jatqan sybyr su sepkendei basyldy. Samsağan köp
minbege qarai qaldy.
Qarajan ədettegi minezine salyp, asyqpai-saspai aiağyn nyq basyp,
qaqqan qazyqtai boiyn imei, minbege şyqty. Ol baiau qimyldap, közindegi
közildirigin alyp, kirşiksiz taza appaq oramalymen təpteştep sürtti de,
qaitadan kidi. Sodan keiin ğana baryp jūrtqa qarady.
— Osy minbeden söilegen jūrttyñ bəri öziniñ quanyşyn aityp jatyr,
— dedi ol aqyryn bastap,— jaña Bürkittiñ hatyn oqyğanda meniñ de
közime jas keldi...
Bürkit bar yntasyn salyp tyñdauda, adam balasyna sengiş aq köñil
aqyn, keşegi bir kemege mingen-osynau dos-jar adamy Qarajanğa öte riza.
«Bū da men sekildi adasyp baryp üiirin tapqan jan i̇eken»,— deidi ol
işinen.
İendi Qarajan səl oilana qaldy da, qaitadan söiledi.
— Al köñilşektik minuttarym i̇etkennen keiin, men özime-özim sūraq
berdim,— dedi ol dauysyn kenet qatulanta tüsip.— Bürkit Küntuarov
rasymen bizdiñ aldymyzda jüregin jalañaştap berip otyr ma? degen
kümənğa keldim. Berdi delik, sonda ol būl sözin nesimen dəleldei alady?
Jabağy baidyñ aiuandyğy turaly jazğan jalğyz maqalasy būğan aiğaq
bola ala ma? ərine, bola almaidy. Öitkeni bir adamynyñ qanişerligin,
ozbyrlyğyn jazu bar da, öziñ qolşoqpary bolğan zūlym taptyñ jan
türşigerlik sūmdyğyn jazu bar. Bürkit bizge əli mūndaiyn bildirgen joq.
Al ol keşe Keñes ökimetine, qala berdi qazaq halqynyñ bükil
proletariattyq, bauyrmaldyq ideiäsyna qarsy şyqqan aqyn...
— Qareke, joldas,— dedi ornynan türegelip törağa,— Bürkit Küntuarov
aryzynda öziniñ qateleskenin, köp senimsiz közben qarap, qai jaqqa
şyğaryn bilmei şatasqanyn tüsindirdi ğoi deimin. Siz būnymen
sanasqyñyz kelmei me?
— Neni tüsindirdi?— dedi Qarajan közildirigin qaitadan şeşip alyp,
oramalymen sürte bastap.— Öziniñ qateleskenin, jol izdep şatasqanyn
tüsindiredi demeksiz ğoi. Al men Bürkitten özine-özi ükim aitqan, öz isine özi
adal sot bolğanyn tileimin... Öitu tek jürekten qainap şyqqan jalyndy
jyrdy keşegi öziniñ jaulyq əreketin əşkerelegen poema, dastandardy
kerek i̇etedi. Bürkit Küntuarov bolsa oğan bara almai otyr. Barar i̇edi, biraq
əli de bolsa köñili jat. Sondyqtan ol halyq aldynda özin-özi
əşkereleuden, qoi terisin jamylyp, aramyzğa qasqyrlyğyn bürkep kirudi
jeñil köredi. Mine osyndai sebepten, qūrmetti törağa, «bar künəñdi
keştim, kele ğoi aramyzğa» dep siz jaiğan qūşaqty Bürkitke əzir men jaia
almaimyn.
— Dūrys aitady, Qarajan!—dedi birneşe dauys art jaqtan.
Ne derin bilmegen Bürkit şydai almai ornynan ūşyp türegeldi.
— Seniñ qūşağyñ... Keregi joq mağan seniñ qūşağyñnyñ!—dedi ol
aiqailap.
— Aitqanym kelmedi me?!— dedi Qarajan törağağa qarap, söitti de
Bürkitke būryldy.— Ərine meniñ qūşağym, joq, bizdiñ qūşağymyz sağan
kerek i̇emes. Öitkeni sen darynsyñ, biraq... sen qazir sasudasyñ, barar
jeriñ, basar tauyn joq. Osynau nöser ötkenşe sağan panalai tūratyn jai
kerek. Ərine, būl üşin törağa sekildi bizdiñ añqau aqsaqaldarymyzdyñ
qūşağy i̇eñ qauipsiz jaily oryn. Al i̇erteñ bir yñğaily kez tua qalsa,
bilegiñdi sybanyp, qaita şyğa kelmeksiñ. Qoinynan jyly Uia tapqan sūr
jylan, i̇eñ aldymen törağanyñ özin şağasyñ! Būnyñ bəri tüsinikti, tap
jaularynyñ būl ailasyna biz əbden qanyğyp bolğanbyz.
Özin-özi ūstai almağan Bürkit Qarajannyñ qasyna qalai jetip
barğanyn bilmei de qaldy.
Qane, əlgi söziñdi qaita aitşy?!
— Nemene, ūraiyn dep pe i̇ediñ?—dedi Qarajan sol sazarğan qalpynda,
aiylyn da jyimai.— Adam aitarğa söz taba almağanda, qolyna i̇erik
beredi. Qane, ūryp kör! Joq, azamat Küntuarov, küş jūmsaityn kezderiñ
ötken. Odan da meniki dūrys bolmasa, sony dəlelde.
— Dəleldeimin!—dep Bürkit bulyğa söiledi,— Özimniñ bolaşaq
i̇eñbegimmen, jazar kitaptarymmen dəleldeimin!
— Biraq ol kitaptaryñda kimniñ jyryn jyrlap, joğyn joqtaitynyñdy
da ūmytpa! Aqyñdy mol tölep, öziniñ jyrşysy i̇etken bai, işandardyñ
attaryn ataudy jadyñnan şyğarma! İeger ūmyta bastağan bolsañ, i̇esiñe
tüsiruge men daiyn. Ataiyn ba i̇esimderin?
— Zal işi u-şu boldy da ketti.
— Qarajan ne söilep tūr? Biz Bürkitke senemiz. Onyñ tübi kedei, öz
tabynan ketpeidi,— dedi bir top.
— Qarajan dūrys aitady. Bürkit bizdi aldap tūr!— dedi i̇esik jaqtağy
i̇ekinşi top, pərmeninşe dauystap.
Bürkit zalğa qarady. Kenet közi jasqa tolyp ketti. Işti örtegen yza men
küiikke şydai almai, i̇esikke qarai jüre berdi.
— Tūra tūr, Bürkit,— dedi törağa dauystap,— qaita kirer i̇esikti qatty
jappas bolar.
Bürkit i̇esikke taiai berip toqtady. «Ne bolsa da i̇estip keteiin» degen
oimen prezidiumğa qarap ün-tünsiz qatty da qaldy.
— Seniñ söziñ, Qarajan, mağan ūnağan joq,— dedi törağa Aibasovqa
tesile köz tastap,— Sen ədil sotşa i̇emes, jan aluğa daiyndalğan əzireiil
tərizdi söilediñ.
— Ərine, sizdiñ söideitiniñizdi bilip i̇edim.— Qarajan törağany
mysqyldai küldi.— Bürkitti qorğağyñ kelip tūr ğoi, qorğap köriñiz!
— Joq, men ony qorğaiyn dep tūrğan joqpyn. Ol əli jas, bar ömiri
alda, özin-özi qorğaityn talai mümkinşiligi bolady,— İendi törağa
Bürkitke būryldy da, dauysyn səl kötere,— Bürkit şyraq, sen meniñ
oiymdy dūrys tüsinedi dep oilaimyn,— dedi bir ağalyq aşyq pişinmen.—
Öziñ körip tūrsyñ, seniñ aryzyñdy jūrt ər türli tüsinip otyr... öitkeni
būğan deiin jazyp kelgen i̇eñbegiñde sen bizden tym alys jatyrsyñ. Būny
jastyqtyñ qatesi degen künde de, bireuler sol qateni betiñe salyq i̇etpes
üşin i̇eñ aldymen halyq aldynda öziñdi aqtap aluyñ kerek. Meniñ būl sözim
sağan senbeimiz, sol ötken qateñ üşin i̇esigimiz müldem jabyq degen söz
i̇emes. Öziñdi-öziñ körsete alsañ sağan degen i̇esigimiz ərqaşan da aşyq...
Bürkit törağa söziniñ ar jağyn tyñdağan joq. Tyñdauğa da küşi jetpedi.
Keudesin adal jalañaştap kelgeniñde jūrttyñ būny tüsinbegenine
jylardai bolyp ökpelep, i̇esikten ata jöneldi.
Qarajan Bürkitti qūlatqanyna məz bolğanyn jasyra almai, səl
külimsirei i̇ezu tartty da, minbeden tüse berdi.
U-şu bolğan jūrt, kenet aiqailai tüsip, i̇endi özara küjildese bastady...
...Tağy da tün, tağy da tündei tünek oi. Klubtan şyğysymen, üiine de
qaitpai, Bürkit betiniñ auğan jağyna jürip keledi. İeşteñe körer i̇emes,
i̇eşteñe de i̇estir i̇emes, janyn jegen ökiniş, yza, ökpe, aşudyñ qūşağyna
i̇enip ketken.
Jan-jağy tastai qarañğy. Kenet jel tūryp quara bastağan ağaş
japyrağyn būtaqtarynan qūşaqtai jūlyp, Bürkittiñ betine əkep ūrady.
Aqyn ony da sezbeidi. Əldeqalai biren-saran adam qarsy kezdesse, ony da
körmeidi. Tipti klubtan şyqqannan beri soñynan bir i̇eli qalmai añdyp
kele jatqan Əkpardy da añğarmaidy. Tek bar bileri — oiğa şomyp ketken
basyn jerden bir kötermei, betiniñ auğan jağyna tarta beru...
Bürkit ūzaq jürdi, aqyrynda ol qalanyñ künşyğys jağyna şyğa
toqtady. Kündiz-tüni tynym tappai saryldap ağyp jatqan kişkentai
Almaty özeniniñ janyna jetken i̇eken. Ol i̇endi bir ülken qara tasqa baryp
otyrdy. Oğan taiau kelip, Əkpar da toqtady. Osy kezde qara būlttan ai
şyğyp, jer beti ağara tüsti. Bürkit Əkpardy i̇endi ğana kördi. Biraq
i̇ekeuinde de ün joq. Bürkit şomyp ketken oi teñizinen əli de jarğa şyğar
i̇emes.
Əkpar azdan keiin özen jağasyndağy kök şöpke tizerlei otyrdy da,
malta tərizdi bes-alty uaq tasty uystap alyp, qaqpaqyl i̇etip oinai
bastady.
İekeui əli de ün-tünsiz...
Degenmen, Əkpar şydai almady, bir kezde baryp:
— Solai de, Bürkit,— dedi ol tastaryn laqtyryp jiberip. Söitti de
ornynan türegelip, Bürkittiñ janyna baryp otyrdy.— Aqyn degen de bala
ğoi. Aşulanğan balany ülkender i̇ertek aityp uatady. Tyñdaisyñ ba, men
de sağan bir i̇ertegi aitaiyn?
Bürkit jauap qaitarmady.
— Baiağy ötken zamanda, din mūsylman amanda bir kişkentai aqyn
bolypty,— dedi Əkpar «i̇ertegisin» bastap, ananyñ jauap bermegenine
qaramai,— ol aqynnyñ (iz boiyna bitken aqyly da, aqyndyğy da bar i̇eken.
Biraq onyñ qolyna tüspegen bir qasiet — ataq i̇eken. Künderdiñ küninde
əlgi kişkentai aqyn ülken ataqqa ie bolğysy keledi. Özin qoştaityn jan
aiaspas azğantai serikteriniñ qolynda oğan ondai ataqty alyp bere qūiar dəl
sol kezde küş bola qoimaidy. Özderi qaşyp-pysyp künderin əzer körip
jüredi. Ne isteu kerek? Ərine aqyn, ana serikterine qarsy jaqqa şyğudy
dūrys köredi. Öitkeni olar köp. Köp maqtasa, kömir de temirge ainalady.
Söitip, keşegi aq aqyn, i̇endi qyzyl aqynğa ainaludy arman i̇etedi. Solai
ma?
Bürkit tağy da ündemedi. Oğan qaramai Əkpar sözin jalğai tüsti.
— Aqyn serikterin, joldastaryn satyp, jau jağyna hat jazady.
«Tyñdañdar,— deidi ol hatynda,— men būrynğy jolymnan, oiymnan
bezdim, qazir sondağy oi-armanymnan şoqtai bolyp qyzaryp Uialam, meni
sender özderiñniñ tobyña alyñdar»,— dep jalynady. Ərine ol
joldastaryn, idealyn satqanynan Uialyp-qyzarmaidy qyzyl bolsam degen
qyzyl tilekten qyzarady. «Qarañdar,— deidi ol, keşegi öziniñ jau tobyna,
— meniñ türim qazir atam qazaqtyñ köne zamandağy jalauyndai aq ta i̇emes,
Mūhambet paiğambardyñ tuyndai jasyl da i̇emes, özderiñniñ qoldaryña
ūstağan şüberekteriñdei qyp-qyzyl, tipti odan da qyzylmyn, tezirek
qastaryña ala köriñder, senderden de asqan qyzyl boluğa ant i̇etemin,—
deidi.
— Jetedi, toqtat söziñdi!—dedi şydai almağan Bürkit.
— Səl şyda, qyzyğy əli alda... Bizdiñ aqyn ony qyzyldar toby
qūşağyn aşa qarsy alyp, üstine qyzyl otau tigip, astyna qyzyl şaitan
arba — maşina beredi dep oilağan bolatyn. Biraq ol ümiti aqtalmaidy...
Qyzyldar da aqymaq i̇emes. Qara mysyq aq bola almaidy, keşegi jauy
bügin dos bola almaidy, ony qyzyldar da jaqsy biledi. Sondyqtan olar
serikterin, ūstap kelgen jolyn satqan aqymaq aqyndy ortalaryna
almaidy, masqara-mazaq i̇etip quyp şyğady.
— Istegen jaqsylyğyñ bolsyn, ket qasymnan, körinbe i̇endi meniñ
közime!— dedi Bürkit.
— Nege? Biz i̇ekeuimiz bir taudyñ būğysy i̇emes pe i̇ek? Dos jylatyp
aitady...
— Sonda sen bolypsyñ ba meniñ dosym?
— İe, menmin. Qūr dosyñ i̇emespin, odan da qymbatyñmyn. İesiñde me,
restoranda i̇ekeuden i̇ekeumiz qalğan küni sen: «Maqsat atty bir şynjyrmen
tirkesken jandarmyz» degeniñ? Mağan sol teñeuiñ öte ūnağan.
— Olai bolsa, öziñdi bospyn dep sanai ber. Men ol şynjyrdy üzudi
dūrys kördim.
— Op-oñai ma?
Bürkit ündemei teris qarady.
— Jaraidy, şynjyrdy üze-aq qoi. Sonda qaida barmaqsyñ? Barar
tauyñnyñ i̇eteginde seni joğary kötertpes qaruly qarauyl tūrğan joq pa?
Ony bügin öz köziñmen körgen joqsyñ ba? Əlde Aqan sekildi üşinşi
qabattan qūlamaqsyñ ba? Mümkin suğa ketip ölgiñ kelgen bolar? Ərine
öitu sağan laiyqtyraq. Öitkeni ölik sudyñ ortasymen ağady ğoi. Bir
jağadan qūlasañ i̇ekinşi jağağa jete almaisyñ. Seniñ jolyñdy körsetetin
bir simvolikalyq belgi bar. Ətteñ, ne kerek, sen būl tilegiñdi oryndai
almaisyñ. İertis, İesil alys, al Almatynyñ myna şalşyq suyna deneñ de
batpaidy. Moinyna tas bailap qūlasañ da, qūr jalañaş deneñdi körsetip
jūrtqa külki bolasyñ...
Bürkit tağy auzyn aşpady.
— Mümkin, sen rasynda suğa ketip ölu üşin osy jağağa kelgen
şyğarsyñ?
— Al, jaraidy, büitken ömirden ölim artyq delik, sonda mağan ne iste
deisiñ?—dedi Bürkit aşudan ne derin bilmei.
— Ölimnen ömir artyq. Böten jol taba almasañ, menimen birge körşi
i̇elge qaş. On altynşy jyly şet i̇elge qaşqan qazaq auyly az i̇emes. Köbi
sonda. Olar əli tuğan jerin joğaltqanmen, tuğan tilin joğaltqan joq. Sen
sekildi daryndy kilem jaiyp qarsy alady. Senin ərbir şumaq öleñin
jerinen, i̇elinen aiyrylğan beişaralarğa medeu bolady. Auzyñnan şyqqan
ər söziñdi altyndai bağalaidy, qūrmet, qoşamet körsetedi. Sağan būdan
artyq ne kerek? Jür, qaşaiyq!
— Joq, men i̇eş jaqqa qaşpaimyn!— dedi Bürkit kenet yzadan özin-özi
əzer ūstap!—Men qazaqtyñ ata jerinde tudym, osy ata jerinde ölemin!
Halqymnan qaşyp tapqan qyzyqtyñ mağan keregi joq!
— Meiliñ. Onda ölmeseñ — örem qap!—dedi Əkpar ünine suyq yzğar
berip. Osy kezde ai qaitadan būltqa kirip, jan-jaqtyñ bəri tağy da tastai
qarañğy bola qaldy.— Sen i̇endi tiri öliksiñ!—dedi Əkpar qaita söilep,—
seniñ söziñe i̇endi dosyñ da, qasyñ da senbeidi, būdan bylai qarai sen
i̇eşkimge de kerek i̇emessiñ!
— Joq, men əli kerek bolam! Seniñ aityp tūrğanyñ bylşyl!— Bürkit
aşudan qalş-qalş i̇etip ketti, Əkpardyñ jağasynan ūstap alyp, özine qarai
tartty da, yzalana söiledi.— Meniñ əli kerek bolğanymdy öz köziñmen
köresiñ! Al şetke qaşsañ, öz qūlağyñmen i̇estisiñ! İestidiñ be!
— Jiber...— Əkpar səl jūlqynyp bosandy: da — Qora töbesine japqan
quraidy jūlqylai bergen tentek i̇eşkini qazaqtyñ taiaqpen üiretetini
i̇esiñde bar ma?— dedi Bürkitke.
— Mağan küş körsetkiñ kelip tūr ma?
— Jauğa satylğan adamğa raqym bolmaitynyn bilmeitin be i̇ediñ! —
Əkpar Bürkittiñ jolyn kes-kestei tūra qaldy.
Anau tosyn tūrğan Əkpardy oilamağan jerden qos qolymen keudesinen
qatty iterip jiberdi de, jönine jüre berdi. Bürkittiñ qimylyn abailamai
qalyp şalqasynan tüsken Əkpar jalma-jan tūra kelip, qaltasynan
tapanşasyn suyryp alyp, bir dizerlei otyra qaldy da, qarañdap ketip
bara jatqan aqynnyñ tu syrtynan közdei bastady. Biraq Bürkit şoq taldy
ainala berip, qarañğy tünge i̇enip joq bolyp ketti.
— Jaraidy...— dedi yzaly ünmen Əkpar. Ol i̇endi ornynan asyğa
köterildi de, tapanşasyn qaltasyna qaita saldy.— Tağy bir oñaşa
kezdesermiz!..
...Bürkit sol ketken betimen i̇endi i̇eş jerge aialdamai, üiine tikelei
tartty. Būl kezde tün ortasy bolyp qalğan-dy. «Jinalystan neğyp
qaitpai jatyr?» dep qobaljyp otyrğan Olga Pavlovna üige kirip kelgen
küieuiniñ jüzine bir qarady da, i̇eşteñe de sūramai, auyz bölmege şyqty
da, suyp qalğan asty jylytyp alyp, qaita kirdi.
Bürkit penjegin şeşip, koridorğa şyğyp, qolyn juyp kelip, stoldyñ
janyna otyrdy. Aldyna qoiğan i̇etten şūqyp bir-i̇eki tüiirin auzyna saldy
da, auyr kürsinip, tərelkeni keiin syrğytyp qoidy.
Olga Pavlovna Bürkittiñ işimdikti jek köretinin būrynnan biletin.
Söite tūra, ol i̇eriniñ köñili aşylar ma i̇eken degen ümitpen türegelip,
şkaftan bir bötelke koniak əkelip, janyna hrustal riumka qoidy.
— Renjitip jibergenderin köziñnen körip tūrmyn,— dedi Olga
Pavlovna Bürkittiñ janyna otyryp,— mümkin köñiliñdi aşar, birer riumka
koniak iş...
Qaiğysyn aitpai bilgen kelinşegine iştei riza bolğan Bürkit:
— Raqmet, Olia...— dedi jüdei söilep.
Bürkit i̇endi özi türegelip baryp, şkaftan səl kişirekteu riumka alyp
keldi. Öziniñ aldyndağy riumkamen i̇ekeuine toltyra koniakty qūiyp:
— Qane, Olia, sen de iş,— dedi.
Ömirinde auzyna koniak alyp körmegen Olga i̇eriniñ köñilin
qaldyrğysy kelmedi. «Būryn işpegen zatym i̇edi»,— dep bəldenip tūrmai,
riumkany aldy da:
— Senimen birge u işuge de barmyn, Bürkitim, qane, keleşek baqytymyz
üşin...
Bürkit səl ğana i̇ezu tartty. «Keleşek baqyttyñ bet alysy dəl
bügingidei bola berse, ol baqytqa jetuimiz i̇eki talai-aq şyğar». Biraq
Olgağa i̇eşteñe degen joq. Qolyndağy riumkany joğary köterdi de,
işindegi koniagin tauysa işti.
Bürkitke i̇eliktei Olga da riumkasyn auzyna apardy. Nağyz bir u işetin
adamdai közin jūmyp, aqyryn işe bastady. Ötkir şarap tamağyn qyryp
jiberse de, şydap baqty. Tek koniakti işip bitirip, riumkasyn stolğa
qoiğanda ğana baryp:
— Tüu, qandai aşy i̇edi!— dedi auzyn oramalymen jauyp şaşala
söilep.
Bürkit i̇endi şyn i̇ezu tartyp küldi. Kavkaz jüziminen qainatqan asyl
şarap, ərberden soñ boiyna tarai bastady. Būryn köp işip körmegen
Bürkittiñ tamyr-tamyryn bosatyp, denesin balqytyp əketip barady.
Bağanağydai i̇emes, köñili de səl özgereiin dedi. Özi de bilmeidi, būl özgeru
köñildenu me, əlde qaiğyru ma, əiteuir boiyna özi bilmeitin tağy bir jaña
sezim paida bolğan tərizdi. Sonda ğana baryp Bürkit Olga Pavlovnağa
bügin basynan ötken uaqiğanyñ bərin tegis aityp berdi. Tipti Əkparmen
kezdeskenin de, onyñ şetelge qaşaiyq degen sözin de jasyrmady. Bürkit
i̇endi ğana añğardy, koniak köñilin aşpapty, tek auzyn ğana aşypty.
Añğarsa, būrynğy qaiğysyna qaiğy qosqandai. Söilegen saiyn būrynğy
yzasyna qaita yza qosylyp, jüregin odan saiyn tyrnai tüskendei. Oiyn
tūmandatyp, tek kökirektegi aşuyn būrynğysynan da jaman örşelendirip
alğan tərizdi.
Olga Pavlovna diril qaqqan qos qolyn tizesine qoiyp, tapjylmai
tyñdap otyr. Bürkit kenet dauysyn qattyraq şyğaryp, Qarajanğa kijine
tüser bolsa, Olga Pavlovna odan əri zəre-qūty qaşyp, on sausağy
būrynğydan da beter diril qağady. İeki közi jasqa tolyp, i̇erine keşegi
joldastarynyñ bügingi istegen qiiänatynan jaman qinalyp, aqyryn
kübirlep olarğa qarğys aitady.
Bürkit sözin aiaqtap boldy da, qaitadan koniakty öz bokalyna toltyra
qūidy. Ony birden jūta saldy. İendi ol būrynğysynan da tünere tüsti.
Olga Pavlovna dəl osy minutta i̇eriniñ jüdep otyrğan köñilin koniakpen
i̇emes, öziniñ oğan degen ystyq qūşağymen jūbatu kerek i̇ekenin tüsindi.
Ol i̇endi:
— Bizdiñ ömirimiz jaña bastalyp keledi ğoi, Bürkit, ondai-ondai jauynşaşyn əli talai kezdeser,— dedi küieuiniñ basynan sipap,— sen birine de
berilme, qara da tūr, əli bərin de jeñip şyğamyz. Bizge degen kün jaña ğana
tuyp keledi, əli nūryna da böleidi, tek osy alğan jolyñnan jañylma.—
Ol i̇endi i̇erine i̇erkelei qarady,— Osy bügingi şarşağanyn jeter, i̇endi
demiñdi al, jürşi...
Bürkit jas i̇emes pe, al jastyq tilektiñ özi de bir arman, keide ol öziniñ
ystyq jalynymen qaiğyğa da, qasiretke de qarsy tūra alady. Əieliniñ
qiyla aitqan sözine balqyp, i̇eri jönelgen jas aqyn i̇endi közi böten
tilekpen ūşqyndanyp ornynan tūra berdi...
...Aily tünde, aq mamyqtyñ üstinde, süigen jarynyñ aq tösin i̇erkinşe
aimalağan Bürkit, ərberden soñ, boiyn bir jağynan koniak qyzuy şarpyp,
i̇ekinşi jağynan mahabbattyñ ystyq qūşağy örtep, jaña ğana arylmastai
bolyp basyna töngen qaiğy būltyn ūmytty. Düniedegi i̇eñ tətti qyzyq —
jastyq qyzyğy i̇emes pe, ol sol qyzyqtyñ ystyq lebimen jany raqattana
jatyp, ūiyqtap ta ketti.
Olga Pavlovna kün köterile, Bürkitti ūiatyp almaiyn dep, onyñ
qūşağynan aqyryn sytylyp bosandy da, aiağyn üşinen basyp, auyz üige
şyqty. Şkaftyñ tartpasyn aşyp, kişkentai bumajniginiñ işin aqtara
bastady. Közine bar bolğany i̇eki jiyrma tiyndyq kümis aqşa ğana tüsti.
Olga Pavlovna auyr kürsindi. Būl—Bürkit i̇ekeuiniñ i̇eñ aqyrğy qarajaty
i̇edi. «Būl aqşa bitkennen keiin qalai kün köremiz? Qaryzğa ala qūiatyn būl
arada tanys i̇eşkimimiz joq. Jalğyz Hasen i̇edi, o da komandirovkağa jürip
ketti. Saudager əielge kündegisindei sata qūiatyn da bağaly i̇eş nərse qala
qoimapty». Olga Pavlovna səl oilanyp, şkaftan aq kəris şəlisin alyp,
qağazğa orap qoltyğyna qysty da, Bürkitti syrtynan bekitip, üiden
şyqty. Ədetinşe aiağyn səndene basyp, i̇eki köşe ötip, kişkentai ağaş
üidiñ qasyna kelip toqtady. Batyly barmai səl kidirdi de, degenmen,
aqyryn əlgi üidiñ i̇esigin qaqty. İesik sol minutta-aq aşyldy.
— Kire ber,— dedi ar jağynan juandau kelgen əiel dauysy.
Olga Uiala qorağa kirdi. Işindegi ülken bauda qos jūdyryqtai bop
pisken qyp-qyzyl aport almalary ağaş būtaqtaryn tömen basyp, syñsi
salbyrap tūr. Semizşe kelgen, qyzyl şyraily saudager əiel Olgany
kördi de, juyp jatqan kirin tastai salyp, i̇esikke qarai aiañdady. İesendik
joq, saulyq joq:
— Ə, sen i̇ekensiñ ğoi,— dedi qolyn fartugine sürtip,— qane, körset, ne
əkeldiñ?
Olganyñ kəris şəlisin bir silkip, ainaldyryp kördi de, basyna salyp,
ainağa qarap keldi. Şəlini ūnatqany körinip tūr, sonda da ol:
— uialmai-aq qoi, kögarşynym. Ömirde bəri de bolady. Al biraq myna
şəliñdi men almaimyn,— dedi ol kenet öz şaruasyna köşip,— ər jerine
qūrt tüseiin degen be, qalai...
— Qūrt tüse qoimağan bolar,— dedi Olga qyzara, — sandyqtan alyp
əlsin-əlsin qarap tūrğanmyn.
— Qarasañ qarağan şyğarsyñ, biraq dūrys qaramağansyñ ğoi...
Qysqasyn aitqanda, būl şəli mağan kerek i̇emes...
— Mümkin arzanğa bolsa da alarsyz, i̇erteñge aqşamyz joq...
— Senderde aqşa joq.— Al alda-jalda şyn qysylğan bolsañ, myna
qolyñdağy jüzigiñdi sat. Özi şyn altyn ğoi deimin. Būny aluğa bolady.
— Būl — i̇erimniñ syilyğy.
— Tek baiyñ bolsyn de. Baiyñ bolsa, onyñ syilyğy da bolady... Al
men sekildi baisyz qalsañ...— Əiel Olganyñ küieuiniñ bar i̇ekenin
qyzğanğandai oğan tesireie qarady,— jaraidy, satasyñ ba, joq pa?
Olga Pavlovna səl oilandy da, qolynan jüzigin suyryp alyp, əielge
berdi.
— Bağanadan beri söitpeisiñ be, — dedi anau,— i̇endi şəliñdi de qosa
aluğa bolady,— əiel iubkasynyñ astyna qolyn sūğyp jiberip, bir-i̇eki
qağaz aqşany alyp Olgağa berdi.— Torgsinge aparsañ da, būdan artyq
bermeidi.
— Raqmet,— dedi Olga Pavlovna aqşany alyp jatyp.
Olga Pavlovna tağy bir köşe būrylyp, dükenge kirip, bir-i̇eki kündik
tamaqtaryn alyp üige kelse, Bürkit jaña tūryp jatyr i̇eken. Ol atyp
tūryp, əielin tağy da bauyryna qysyp süidi de:
— Tañ atpai qaida baryp qaittyñ?— dedi.
— Dükenge.— Olga Pavlovna i̇erkelei qarady.
— Düken sağan osy azyq-tülikti jaiğa bere me?— dedi Bürkit
külimsirei,— azyraq aqşanyñ əldeqaşan bitetin uaqyty bolyp i̇edi ğoi.
— Aqşanyñ qūny jūmsai bilude i̇emes pe, əli de bir jetilik
qarajatymyz bar...— dep əieli tağy külimsiredi.
— O, onda bizden bai adam joq, i̇eken ğoi.— Bürkit şyn quanyp qaldy.
— Bir jetiniñ işinde «Qyzyl tu» mağan da gonorar berip qalar. «Qasqyr
izi» povesimdi osy aidyñ nomerine jiberdik degen. Bügin baryp anyğyn
bilemin...
Bürkit şaiyn işkennen keiin jañağy özi aitqan jurnal redaktsiiäsyna
keldi. Körkem ədebiet böliminiñ bastyğy — şaşyna aq kirgen mosqaldau
kisi būryn, Bürkit kelgende, hal-jaiyn sūrap, asty-üstine tüsip qalatyn
i̇edi. Bügin nege i̇ekeni belgisiz, onymen sūlyq amandasty. Bireu-mireu joq pa
degendei i̇esik jaqqa bir qarap: «Sau jürsiñ be?» dep kirjiñ i̇ete qaldy da,
qūia qoidy. Özine degen közqarasty öte tez tüsinetin aqyn ananyñ būl
qylyğynyñ tegin i̇emes i̇ekenin birden ūqty.
— Meniñ povesimdi osy nömirge jiberermin dep i̇ediñiz,— dedi Bürkit
batyñqyramai.— Sony bilgeli kelip i̇edim.
Bölim bastyğy tağy i̇esikke qarady.
— Būl nömirge barmaityn boldy.
— Sonda kelesi nömirge qalğany ma?
Kisi auyr kürsindi.
— Kelesi nömirge de barmaidy...
— Nege? Öziñiz jaqsy povest i̇eken degen joq pa i̇ediñiz?
Kisi tağy kürsindi.
— Jaqsy men jamandy aiyru jalğyz ğana meniñ mindetim deisiñ be,
şyrağym,— dedi ol qinalyp.— Baspañdar degen joğarğy jaqtan əmir
keldi.
— Joğarğy jağyñyz kim?
— Qaidan bileiin... Mağan solai dep redaktordyñ özi aitty. Al bizdiñ
jurnaldyñ tikelei bağynatyn adamy Qarajan ğoi... Sol birdeme dep
jürmese...
— Sonda poveske qūiatyn kinəlary ne?
Bölim bastyğy i̇endi tipti sybyrlai söiledi.
— «Bürkit Küntuarov qasqyr dep bizdi — kommunisterdi — aityp
otyr»,— deidi.
— Au, ağasy-au, meniñ əñgimemde ondai i̇eşteñe de joq qoi.— Bürkit
küiip ketti.—Öziñiz oqyğan joqsyz ba, meniñ qasqyrym kədimgi qasqyr,
qoidy jeitin qasqyr i̇emes pe?
— İe, şyrağym, ol solai ğoi. Biraq qasqyrdyñ auzy jese de qan, jemese
de qan...
— Onda qasqyr dep meniñ özimdi aitatyn şyğar?
— Öziñdi aitty ne, əñgimeñdegi qasqyrdy aitty ne, sağan bəribir i̇emes
pe? Japalaqty tasqa ūrsañ da, japalaq öledi, taspen japalaqty ūrsañ da,
japalaq öledi... Əiteuir syltau tapqan soñ ne isteisiñ.
— Jaqsy, olai bolsa, meniñ «İerkebūlan men Nūrjamal» degen jaña
dastanymdy basyñyzdar. Jaqynda ğana bitirdim. İerteñ alyp keleiin. Onda
qasqyr da, jylan da, aiu da joq.
— O da basylmaidy...
— Nege?
— Jaña aittym ğoi, joğarğy jaqtan əmir bar dep...
— Sol joğarğy jaqqa özim barsam qaitedi?
— Kimge? Qarajanğa ma? Əlde odan da joğary otyrğan əkimge me? Ne
betiñmen barasyñ? Joq, Bürkit şyrağym, Qarajanğa, joğarğylarğa
barğyñ kelse, būrynğy betiñnen qaitqanyñdy körsetetin bir-i̇eki əñgimeöleñderiñdi baspa jüzinde şyğaryp alyp bar. Əitpese senbeidi. Senbes
i̇etip Qarajandar qūlaqtaryna qūiyp qoiğan...
— Au, öituge mümkinşilik berip otyrsyñdar ma?.. İeger jazğanymdy
baspaityn bolsañdar, men būrynğy betimnen qaitqanymdy nemen dəleldei
alamyn?..
— Dünieniñ jalğyz jaryq-səulesi bizdiñ «Qyzyl tu» ğana ma? Böten de
gazet-jurnaldar bar i̇emes pe?..
— Olarğa da Qarajannyñ tapsyryp qoimağanyn qaidan bilem.
— Qarajandy tyñdamaityn redaktordy izde...
— Ondai redaktordy qaidan tabam?
— Izdegen adam qaşanda bolsa tabady. Əsirese jastar jağynan oilan...
Olar bizder sekildi özinen ülkennen qorqyp qalğan jandar i̇emes, jas
uyttary əli taralyp bitpegender...
Bürkit saly suğa ketip üiine qaitty. İendi ol aldynda asuy qiyn talai
asqar bel bar i̇ekenin jaqsy ūqty. İeger olardy ötuge küşi jetpese, Əkpar
aitqandai, i̇eki jağanyñ birine de jete almai, ömir degen dariiänyñ
tolqynynda tiri ölik bolyp ağa beretinin bildi. «Joq, Bürkit tiri ölik bola
almaidy. Ömir tolqyny qanşa qatty bolsa da, oğan qarsy tūra alady.
Aldynan ötui Sudan da qiyn biık beles kezdestirse, odan da i̇ete alady.
Jalğyz qasyq qany qalğanşa öziniñ baqyty üşin, halqynyñ baqyty üşin
qandai synğa bolsa da şydaidy. Qandai qiyndyq bolsa da jeñip
şyğady».
Biraq ol dəl osy minutta jauy jalğyz ğana Qarajan i̇emes i̇ekenin
tüsinbedi. İeñ aldymen öziniñ bas jauy, əlgi talai qiyn kezeñde kezdesip,
talai synğa tüsetin jauy — işki sezimi, ömirge, halyqqa degen közqarasy
i̇ekenin bilmedi. Būryn jürip körmegen adamğa dañğyl degen jaña joldyñ
özi de, aiağyn dūrys baspasa qauip-qaterli, oily-qyrly bolatynyn
añğarmady. Ömirdiñ osynau bir qisyq joly talai ret basyn jarğa
ūrğyzyp, neler şatqalañğa tüsiretinin oilamady... Tek ony, bügingi tañda
qaitsem de jauymdy jeñip şyğam degen arman ğana biledi. Sondyqtan da
ol orynsyz qapalandyrmaiyn dep, üige kelgennen keiin Olga Pavlovnağa
i̇eş syr bermedi... İeki bilegin sybanyp jiberip, jaqynda ğana bitirgen
«İerkebūlan men Nūrjamal» degen jaña dastanyna qaita otyrdy. Jüirik
at şapqanda ğana qyzady. Bürkit te, dastanyna üñilgen saiyn, özge ömirdi
ūmytyp, poeziiä düniesine berile jöneldi... Onyñ oiyna osy sağattan
bastap poeziiädan böten ömir kirmedi. Tek Olga Pavlovna ğana, bir jetiden
keiin i̇eñ aqyrğy qarajattarynyñ bitetinin oilap, jəne qaitsem Bürkittiñ
jazuyna jağdai jasai alamyn dep qaiğyryp, körer tañdy közimen
atqyzdy.
IV
...Biık jartasty, adyr-būiraty tau bökterin ainala jiñişke, tar jolmen
i̇eki salt atty kele jatyr. Kün i̇ekindige ainalğan kez. Küz kelip, jer sarğaia
bastağan. Biraq bügin jaima-şuaq bir sydyrğy jyly. Ūşpaly sūr būlttar
kün közin keide jauyp, keide aşyp, teñizde jüzgen aq jeleñdi köp keme
tərizdi, aqyryn syrğyp oñtüstikke qarai köşip barady...
Salt attynyñ biri — Əkpar Astynda öziniñ kök jorğasy. Əbden
jarağan. Basyn şūlği tastap, aiañdaidy... Əkpar i̇erge jantaia otyryp,
janyndağy joldasyna əldeneni aityp keledi. Al janyndağysy — qyz.
Basynda jasyl barqyt tysty jeñil tülki tymaq, üstinde belin, i̇erkekterşe
kümis belbeumen buğan qyzyl barqyt küzen işik... Kiımi küzdiñ qara
suyğyna laiyq. Bügin kün jyly bolğandyqtan ba, qyz tymağynyñ qūlağyn
joğary köterip bailap alypty... Astyndağy jortaqylau jürdek tapal
tory baitaldy tobylğy sapty qamşymen sipai ūrğan bop janyndağy
jigitke tomsara qarap, ün-tünsiz kele jatyr...
Tau bökterin qiiälai, būlarmen qatarlasa bir top jylqy körinedi,
qūlyndysy, qysyry aralas — ər tüstes. Jylqy tobynyñ būnysyna
qarağanda, būl jylqylar bir adamnyñ i̇emes, bar auyldyñ maly i̇ekeni
baiqalady. Rasynda da solai. Osy azyn-aulaq jylqy Təkejan auylynyki
i̇edi...
Təkejan auyly jazğy jailauy Qoñyraiğyr kölinen öziniñ tömengi
jaqtağy qystaularyna köşip bara jatqan beti. Əlgi i̇eki salt attynyñ
soñynan köringen sonau köş osy auyldyñ köşi.
Köşip kele jatqan kedei auyl i̇ekeni anandaidan baiqalady. Jük tiegen
bes-alty tüie. Alaşa, kiız japqan teñ üsterinde aq jaulyqty kempirler
men jas balalar. Teñkite kebeje, sandyq artylğan şiqyldağan yrduan
arbalar. Būlardyñ da üsterinde qatyn-qalaş, bala-şağa. Şidem küpi, tüie
jün şekpen kigen jeti-segiz salt atty kisi köşke bas-köz bolyp kele
jatyr. Bireuleri tüie jetektegen, i̇ekinşileri jükti arbalardy janai böken
jeledi...
Köş tūsyndağy jylqylardy, sonau art jaqtaryndağy jaiyla
şūbyrğan qoi, i̇eşki, qara maldy aidap kele jatqan auyl jastary — qyz,
bozbala...
Būl köş öz əline qarai qyzğylyqty, köñildi... Auyq-auyq jas balanyñ
jylağan dauysy men boijetkenniñ syñğyrlai şyqqan külkisi i̇estiledi,
kenet jastar i̇ekeu-i̇ekeuden qosylyp ən de şyrqatyp jiberedi. Bai
auyldardyñ jastaryndai köş-jönekei jorğa salystyryp, jüirik
jarystyrğany körinbese de, qyz bozbalanyñ oiyn-külkisi, əzili birde-bir
üziler i̇emes.
Būl — Təkejan auylynyñ soñğy köşui. Kelesi jyly köl qasyna zaimka
salyp, birjolata poselka bolyp ornalaspaq. Qazirdiñ özinde de auyldyñ
Qasym-Kostia bastağan bir top jigiti sol qol basynda qalğan. Jazğa sol
arağa bolaşaq poselkeniñ qūrylys ağaştaryn, tereze, i̇esik, tağy basqa
kerek-jaraqtaryn jetkizbek. Jəne kelesi jyly i̇egin i̇egetin jerdi de
mölşerlemek. Şamalary kelse, osy köl mañaiyn zaimka sala bastağan
orys mūjyqtarymen kelisip, azdağan par da kötermek.
Sondyqtan osynau aqyrğy köş auyl adamdaryna bir türli qymbatty
tərizdi. Əsirese ülkenderge. Olar jastarynan üirengen ədetterinen
aiyrylatynyna tipti ökinetindei me qalai, aqyryn jyljyp kele jatqan
köşke əlsin-əlsin kürsine qarap ta qūiady. Al jastar jağy kelesi jyly
bolar özgeriske bəlendei mən bermeitindei, ədettegi oiyn-külkilerinen
aiyrylmai, du-du i̇etedi. Kenet toptan bölinip birin-biri qua jönelgen qyz
ben jigit te körinedi.
Art jaqtaryndağy köşke i̇eş köñil bölmei, özderimen özderi bolyp kele
jatqan tek Əkpar men janyndağy qyz.
Būl — özimizge tanys Təkejan aulyna Bürkit alğaşqy kelgeninde
tañerteñ kölde su əkelgeli bara jatyp ən salatyn qyz Şolpan. Əkesi bir
kezde əjeptəuir auqatty adam bolğan, osydan on jyl būryn ülken jūtqa
ūşyrap, bar malynan aiyrylyp, qazir kün körerlik qana auqaty bar kedei.
Osy kisiniñ şaruaşylyğy küilemei tūrğan kezde, bir jyly Əkpardyñ
əkesi Qarymsaq Aidabol ruynan şyqqan Şükir degen baimen bolystyqqa
talasqanda tömengi auylda da qūdandalym bolsyn dep, alty jasar
Əkparyna jaña tuğan Şolpandy aittyrğan. Bertin kele, Şolpannyñ əkesi
taqyr kedeige ainalğanda, Qarymsaq bai qūdalyğynan ainyp ketken.
Bergen azyn-aulaq malyn, ər türli syltau tauyp qaityp alğan. Biraq auyl
arasy jaqyn. Oiyn-toida jiı ūşyrasyp, Əkpar Şolpanğa anda-sanda köz
qyryn salyp ta qūiatyn. Tipti aqqudyñ kögildirindei bop sylanyp-taranyp
közge jaña tüse bastağan jas sūlu oğan ūnap ta qalğan. Əke qarsylyğyna
qaramastan, Əkpar soñğy kezde osy Şolpanğa üilensem be degen oida
bolatyn. Auyl qyzdaryna qazaqtyñ oqyğan azamaty asa qūrmetti köringen
sol bir qyzyq zamanda qalada oqyp jürgen Əkpar da Şolpanğa qol jetpes
armandai köringen...
Söitip jürgenderinde Əkpar i̇eki jyldai auylğa kelmei qoidy. Al
Şolpan bolsa əbden boi jetip, jaqty men jamanğa tüsine bastady... Onyñ
üstine... Oida joq jerden Qasym-Kostia kezdesti... Qyzğaldaqtai kögere
ösip, əbden tolğan jas sūludyñ jüregi i̇endi basqaşa soğuğa ainaldy.
Mahabbat degen de bir pisken jemis i̇emes pe, der kezinde ony añğarmasañ
kün i̇etken saiyn bosañsi bastaidy. Əlde bağy ma, əlde sory ma, biraq osy
mahabbat ənin Şolpan der kezinde i̇esitti de, köp keşikpei osy bir sūlu ən
öziniñ de i̇ermegi, quanyşy boluğa ainaldy. Aqyly, oiy, minez-qūlqy
jarasymdy, jasynan qazaq bolyp ketken Qasym-Kostiany qyzdyñ əkeşeşesi de, ağaiyn-tuğany da jat sanamady, bəri de özderine ūnağan osy bir
«sary qazaqty» Şolpanğa teñ kördi... Osyndai i̇el demeuiniñ arqasynda
Qasym men Şolpan arasyndağy jastyq sezim ūlğaia tüsti... Aqyrynda
baryp Moldabek şaldyñ inisi Oljabek, ağasynyñ balasy Qasymğa
Şolpandy aittyrdy. İeki jaq birdei kelesi jyly jaña poselkege
ornalasqannan keiin i̇eki jastyñ toiyn ötkizbek bolyp uədelesti.
Mine, osyndai uədeden keiin Təkejan auyly aqyrğy ret qystauyna
köterilgeli tūrğanynda, qaidan kele jatqany belgisiz, kök jorğasyn
būlañdatyp, oida joq jerden Əkpar jetip keldi.
Bai ūly kelip tüsken Şolpan üii kütpegen qonağynyñ şai-suyn berdi
de, jūrtpen birge jolğa şyqty.
Təkejan auylynyñ qystauy qala jaqta bolatyn. «Men de qalağa
qaityp bara jatyr i̇edim, jolymyz bir i̇eken»,— dep, Əkpar köşke i̇ere
jürdi.
Qyz-bozbalanyñ köş-jönekei qalai oinap-külem dese de, qandai sauyqsairan qūram dese de i̇erki. Būl — qazaq jastarynyñ i̇ejelden i̇enşisine
tigen i̇erkinşiligi. Sondyqtan da bolu kerek, özgelerden oqşau köş
aldynda jeke kele jatqan Əkpar men Şolpannyñ būl qylyqtaryn i̇eşkim
söket körmedi, i̇ersi sanamady.
Al qatarlasa aiañdağan i̇eki salt attynyñ joly bir bolğanmen, köñilderi
bölek i̇edi.
İeki jyldan beri körmegen bir kezdegi «qalyñdyğyna» Əkpar əlsin-əlsin
sūqtana köz tastauda. On toğyzğa kelip, boi tüzep qalğan sūlu qyz oğan
əbden pisken alma tərizdi bolyp körinedi. Qyp-qyzyl i̇ernine, betiñ tiıp
ketse küidirip jiberer ystyq jalyn Uialağandai. Möp-möldir qaraqat közi
i̇eşkimge əli əbden aşylmağan tūñğiyq syrdy jasyrğandai. Şolpannyñ
atqa otyrysy da bir türli səndi. Aş beli qynalyp, köteriñki keudesin səl
keiin tastap, bilektei juan qos būrymy üzeñgige tie, at jürisiniñ
yrğağymen bar denesi birge qozğalyp, öziniñ özge janğa bitpegen i̇erekşe
otyrysymen közdi tartady.
Əkpar qyzğa qarağan saiyn jüreginde bir oqys tilek tuyp, jan aiyzyn
qandyrar sezim düniesine berile tüsedi. Biraq būnyñ oiy bir sağattyq oi,
əri ketse bir tündik oi... Būğan Uialağan oi, i̇el jūrtynan küder üzgeli tūrğan
adamnyñ az uaqyt bolsa da, qyzyq körip qalaiyn degen körse qyzar, tən
qūmar, arsyz bozbalanyñ ötkinşek oiy. «Osy uaqytqa deiin būl qyzdy
qalai i̇esime almai kelgenmin? İendi mine... Alystan orağytyp, tūzağyma
tüsiruge uaqyt tar... Al tüsirmei ketsem, ömir baqi i̇esten qalmas bir arman
bolady ğoi! İeliñnen aiyryl, jeriñnen aiyryl, bir kezde «ket əri i̇emes»
mūndai qyzdan qūr qalar qūdaiğa men sonşa ne jazyp i̇edim? Būlar
qystauyna jetkenşe əli de bolsa kün jarym uaqyt bar. Soğan deiin i̇ebin
tabu kerek. Biraq qalai i̇ebin tabam? Ərine, söilesu kerek. Söileskende de
alystan orağyt, būlan qūiryqqa sal. Oqu, bilim, əiel teñdigi degen tərizdi
jaña sözderge i̇etene bola bastağan qazirgi auyl qyzdary seniñ būrynğy
döreki əziliñe qūlaq ta qoimaidy... Qarmağyñdy tereñ salyp, ilikken
kezinde jailap tart. Küni būryn ürkitip alma».
Osyndai qyzu oiğa berilgen Əkpar köñil müddesin oryndağanşa şydar
i̇emes. Ol bir kezde atynyñ basyn sol tejei tüsip:
— Ötken kündi i̇esime tüsire bergim kelmeidi, Şolpan,— dedi öz oiynan
söz qozğap,— degenmen sol bir ötken künniñ de ūmytylmas tətti sağattary
i̇este qalady i̇eken. Sonyñ biri biz i̇ekeumizdiñ aqyrğy kezdesuimiz. İesiñde me
sol bir aily tün? Men jazğy demalysqa kelip, han jailaudağy
altybaqanda i̇ekeumiz kezdesken i̇edik qoi? Altybaqanda terbetile tūryp,
şyrqata salğan əniñ əli i̇esimde.
Qarağym, tömen qarap nazdanasyñ,
Kim bilsin quanyştyñ az ğanasyn.
Qosylsa i̇eki ğaşyq bir jerge i̇eger
Jürektiñ jazbaidy ma san jarasyn,—
dep i̇ediñ ğoi sonda sen. Artynan «aq süiek» oinap jürgende...— Əkpar
auyr kürsindi.— Uai, dünie-ai, nesin aitasyñ, o da bir qyzyq zaman i̇eken
ğoi... Sondağy ystyq i̇erniñniñ oty əli künge deiin i̇en boiymdy balqytuda.
Rasymen-aq sol tüngi quanyşymyz jalğan ba i̇edi? Nege ündemeisiñ? Əlde
sondağy:
Qosylsa i̇eki ğaşyq bir jerge i̇eger
Jürektiñ jazbaidy ma san jarasyn,—
degen söziñ de beker me? Sol i̇eki ğaşyq qazir bir jerde kezdesip tūrğan
joqpyz ba, jürektiñ jazylmaityn qandai jarasy bar? Əlde birimizdibirimiz körmegen i̇eki jylda mağan degen jürek jarasy jazylyp, böten
bireudi ūnattyñ ba?..
Qyz jauap qaiyrmady.
— Habarlasa almasam, oğan men aiypty i̇emespin,— dedi Əkpar qaitadan
qinala söilegen bop.— Oğan i̇er ölip, İertis būzylyp jatqan zaman aiypty.
Tuğan əkeden aiyrylğandai basyma kün tuğanda, süigenin izdeitindei
mende mūrşa boldy ma? Əlde əkeñ, aulyñ bəri birdei keñes ökimetine
tabyna bas ūrğan soñ, şet i̇elge qaşqan baidyñ qañğyp qalğan balasy mağan
serik i̇emes degen şeşimge keldiñ be?— Əkpar tömen qarağan qalpynda
jüdei söiledi.— İe, meniñ qazir qañğyp qalğanym ras. Əke soñynan i̇eruge
tuğan i̇elimdi, qūrby-qūrdasymdy, öziñdi qimadym. Al būl jerde men de bir,
sütke tigen küşik te bir... Qaida barsam da «bai ūly» degen qara tūmar
moinymnan alynar i̇emes...— Əkpar kenet basyn köterip aldy.— Şolpan,
i̇endi jüregimdi küidirmei, ne bolsa da, şeşimiñdi aitşy.
— Qandai şeşim?
— Mendiksiñ be, əlde...
Şolpan tağy da ündemei qaldy. Olar qatarlasa jürip keledi.
Arttaryndağy auyl köşinen alys ūzar i̇emes. Əkpar köşten böline tüskisi
kelip, atyn bir-i̇eki ret qattyraq jorğalatyp körip i̇edi, Şolpan keiin qala
berdi. Qyzdyñ özimen jeke ketpeitinine i̇endi közi anyq jetken Əkpar kök
jorğany baiau aiañdatyp, qyz astyndağy aiañşyl torymen tek üzeñgilese
qatar jürip keledi....
Şolpan Əkpardyñ aram oiyn sezer i̇emes, oğan ol i̇endi şyn, köñilimen
jauap berdi.
— Adamdy özgertetin ömir ğoi, Əkpar,— dedi ol i̇erge yñğailana
otyryp,— i̇esiñde me, öziñ qaladan qaitqanyñda, bükil auyl jastary
mekeden qajy kelgendei bir quanyp qalatyn i̇edik. Nadan sorlylar
bilmeidi i̇ekenbiz ğoi, qaladan kelgen oqyğan azamattardyñ bərin de qarañğy
auylğa səule əkeletindei köretinbiz... Nesine jasyraiyn, seni de sol
oqyğannyñ biri sanaitynmyn... Əkeñniñ bailyğy, öziñniñ saldyğyñ i̇emes,
sol «bir oqyğan azamat» degen atağyñ da köñilimdi tolqytyp, jüregime
arman salğany ras... Biraq i̇eseie kelip teksersem, sen meniñ oilağan
adamym bolmai şyqtyñ. Bürkit, Hasender auylğa öleñin, önegesin
jetkizse, sen jastardy şylym tartuğa, karta oinatuğa üirettiñ... Mine
jüregime jaña tüsip kele jatqan jaranyñ tez jazyluyna osy qylyğyñ
birinşi sebep boldy.
— Al i̇ekinşi sebebiñ ne?
— Onymdy da i̇esti, Əkpar. Jaña aittym ğoi: adamdy ömir özgertedi
i̇eken dep. Qala qyzdaryndai orysşa oqymağanmen, auylğa kire bastağan
jaña ömirdi, onyñ jaqsy dəstürin, önegesin biz de tüsine bastadyq qoi...
Jəne auyldyñ da ömiri özgeruge ainaldy. «Qyzyl otau» keldi,
sauatsyzdyq joiu nauqany, jer bölisi, qalyñ maldy qūrtu sekildi köptiñ
oilağan jerinen şyqqan ökimettiñ igilikti isteri qazaqtyñ i̇eski auylyn
ūiatyp, bir özgertip tastağan joq pa? Sony körip otyryp, taqa keşe
bolmasañ, sen de qalai özgermessiñ. Ərine jaqsylyq jaqqa özgeresiñ...
Öziñe teñ i̇emes jandy jaqsy köru künə i̇ekenin tüsinesiñ...
Əkpar kenet qap-qara bop qabyna qaldy.
— Keşe biz senderdi teñ körmesek, bügin sender bizdi teñ körmeitin
bolğan i̇ekensiñder ğoi? Bū da bir kezeñ de!..
— İə, Əkpar, renjiseñ de, renjimeseñ de solai. Onyñ üstine, öziñ de
aiyptysyñ...
— Qalaişa?
— Əkpar degen söz arabşa «ūly» degen söz i̇eken. Jaqynda ğana bildim.
Ata-anañ, ərine, jalğyz balasyn ūly adam bolsyn dep tileidi de...
Sondyqtan da atyñdy Əkpar dep qoiğan şyğar. Biraq, öz basyn ūly
bolarlyq halqyña ne istediñ? Əzir soñyñnan i̇ergen tek jamanat qana...
Ondai adamdy süiü öte qiyn...
Əkpar būrynğysynan beter küreñdenip ketti.
— Meniñ qandai jamanatymdy i̇estidiñ?
— Öziñ aitqan joqsyñ ba jūrttyñ bəri meni sütke tigen küşiktei
köredi dep? Jaqsy adam bolsañ, i̇eşkim de seni ondai körmes i̇edi. Ərine,
jaman adamsyñ...
Əkpar kenet boiyn bilei ketken aşudan qalş-qalş i̇etti. Dəl osy kezde
būlar bir döñesti bökterlei aiañdap, art jaqtaryndağy köşten tasalana
qalğan i̇eken. Əkpar artyna jalt qarap, sony baiqady. Jasynan i̇erke ösken
bai ūly, ömirinde özine i̇eşbir jan tikelei «sen jaman adamsyñ» dep körgen
i̇emes-ti. Jamandyğyn betine aitqan qyz sözi jüregine qanjardai qadaldy.
Yza, qynjylu, aşu, ökiniş — bəri birdei küiingen janyn jan-jağynan
qabağan ittei talap, öz qylyğyn aqylğa salardai mümkindik bermedi.
Mūndai jağdaida doly minezdi adamnyñ baryn küşke salatyn ədeti, i̇endi
ol özin-özi ūstai almai:
— O, qanşyq! Sen de solai dediñ be?!—dep qolyndağy tört taspa
qamşymen qyzdy pərmeninşe tartyp-tartyp jiberdi. «Oibai, öltirdi!»
degen Şolpannyñ qūlyndağy dauysy qūraqqa şyqqan aiqaiyn i̇estip, auyp
jigitteri tasyrlata şauyp, töbeniñ basyna şyğa kelgende, qaşqan
qasqyrdai yldimen zymyrap bara jatqan Əkpardy kördi.
Jastardyñ köpşiligi Əkpar at üstinen jūlqyp alyp, jerge laqtyryp
tastap ketken Şolpanğa üimelese qaldy. Astaryndağy attary men küşine
sengen bes-alty jigit qaraqşyny qua şaba jöneldi. Biraq jylqy bolyp
janyna qara ilestirmegen kök jorğa, azdan keiin analarğa qarasyn da
körsetpei, beles asyp, joq bolyp ketti...
Quğynşylar əri-beri şauyp, attaryn boldyrtyp, keiin qaitty.
Al Əkpar sol şapqannan ūzaq şapty. Kün batyp, qas qaraia artynan
quğynşylardyñ joq i̇ekenine közi jetken kezde ğana atynyñ basyn tejep,
aiañ jorğağa tüsti.
Əli ai tumağan, közge türtseñ dym körinbes qarañğy tün... Jol şetindegi
büdirli būtalar ğana i̇emis-i̇emis qarañdaidy. Qu dalada japadan-jalğyz
Əkpar kele jatyr. Kenet ol i̇eñkildep jylap qūia berdi. Būl onyñ aşudan
şyqqan köz jasy. Kökiregin qysqan yzağa şydai almağan, qolynan böten
dərmen kelmei qorlanğan jannyñ, i̇eki közine ğana əli jetkeni. Tarlan
kökjaldyñ jylauy da bir türli, auyl itteriniñ talauynan əzer qaşyp
qūtylğan jas böriniñ jarasyn jalap qyñsylağany tərizdi, öksigin birese
basyp, birese küşeitip, işin tarta yñyrsi, solq-solq i̇etedi.
Būnyñ jylağanyn köretin aidalada tiri pende joq, sondyqtan da işinde
köpten beri tūnşyğyp jatqan aşu, kek, yzany oñaşada i̇emin-i̇erkin syrtyna
şyğarğan Əkpar kenet ūzaq i̇eñkildei dauystaidy. Nağyz bir serikterin
şaqyrğan jalğyz qasqyrdyñ ūlyğanyndai. Biraq oğan jauap berer tiri
jan joq. «Ūlysañ ūli ber» degendei qarañğy tün tünere tüksiedi...
Əkpar rasynda da özin qazir tobynan aiyrylğan jalğyz qasqyrmen teñ
köredi. Barar jer, basar tauy joq. Jan-jağynda tüksigen jartas,
qazylğan or. Tiri pendeniñ jany aşyr i̇emes. Keşe ğana törinde alşañdai
basqan osynau keñ dalasy, bügin oğan ögei anadai tas qabağyn tüie qalğan.
Keşe ğana qara maqpal aşyq aspanda, jymyñ qaqqan köp jūldyzdar, bügin
būğan alystan ğana qūr jyltyrağan suyq səuleli aq teñgeler tərizdi. Jer
de, kök te, sonau şatqal, saidy qualai bitken toğai-ağaş ta Əkparğa
titirkene qarap, mūz qabaqtaryn tüksitip, aralarynan tez qūrtqysy kelip
tūrğandai. Qaida barsa da, qaida qaşsa da, būğan degen i̇eş dos joq, dünie
tegis Əkparğa qas. «Ua, dünie, osynşama mağan ürke qarar ne jazdym
sağan. İei, qos aiaqty malğūn — adamzat meni osynşama qansyratar ne bülik
istedim men sağan? Bar jazyğym, əkemniñ bai bolğany ma? Əlde meniñ sol
bailyqty qorğaimyn dep senderdi jek körgenim be? Alyspai, jūlyspai,
qolymdağy küşti senderge op-oñai bere salğym kelmegeni me? Sender meni
sol üşin jek körseñder, men senderdi jek köremin! Meniñ aiqasym ömir
üşin i̇emes, ölim üşin! Jan aiaspas qasyñmyn! Üstime altyn otau
ornatsañdar da, bügingi tögilgen köz jasymdy ūmytpaspyn! Būny sender de
biliñder. Janğa — jan, qanğa — qan! Qūnymdy ala ölemin!»
Öziniñ qiiänatyn körmegen qara peiil Əkpar, osy jalğyz qañğyğan jol
üstinde kele jatyp i̇endi keleşek küres josparyn qūrdy. Jalğyz bolsa da
alyspaq boldy. İendi ol dəl qazir şetelge qaşam degen oiyn qorqaqtyq dep
tapty. Jazylmastai bop jaralanğan böriniñ jauyna qarsy şabatyn ədeti
i̇emes pe, būqpantailap, ailamen ömir süruden Əkpar bas tartty. Hasen,
Bürkitterden kek alu oğan armanğa ainaldy.
İendi ol bar küşin jeke basynyñ kegin alğyzar aiqasqa jūmsamaq boldy.
Osyndai qan tegis şeşimge bel buğan qaisar Əkpar joldağy auyldarğa
soqpai, tüni boiy at şaldyrmastan jürip otyryp Aqşatyr qalasyna
kelip jetti. Būl demalys küni i̇edi. Sol küni-aq at bazaryna aparyp kök
jorğany saldy. Adamnan maldy kem bağalamaityn bai ūly i̇emes pe, tiındi
qūnyn tölep, kök jorğany bir saudager şylbyrynan ala bergen kezde,
kenet közine kelip qalğan jasty jūrtqa körsetkisi kelmei, atynyñ
mañdaiynan bir süidi de, teris būrylyp jüre berdi. Əkpar mūndai
qūrmetti tuğan əkesi Qarymsaqqa da körsetken joq. Al aitqanyna könbegen
jalğyz qaryndasy Hanşaiymğa istegeni anau.
İendi ol sol küni keşke taman Almatyğa baratyn poezğa minip, Aqşatyr
qalasynan jürip ketti.
Əkpar əneugüngi Bürkitpen janjaldasatyn küniniñ i̇erteñine öziniñ tuğan
i̇eline tartyp otyrğan. Ondağy oiy: bir jağynan, az uaqyt Bürkit,
Hasenderdiñ közinen tasa bola tūru bolsa, i̇ekinşi jağynan, balasyna arnap
i̇eski qystauyna əkesiniñ tyğyp ketken qarajatyn alu i̇edi. Zaman qandai, zañ
qandai, qazir aqşadan myqty serik joq dep şeşken.
Qystaudağy əke amanatyn birden tauyp alyp, qos qaltasy qağaz aqşa
men altyn teñgelerge tola tompiğan Əkpardyñ qalağa qaityp kele jatyp
Şolpan aulyna soğyp, tynyştala bastağan köñili qaita būzyldy. Işte
jatqan kek qaitadan örşelendi. Tipti osy aşu üstinde ol qaltasyndağy
bar bailyğyn da öş alu jolyna tökpek boldy. Öz qolynan i̇eşteñe
kelmegen künde Hasen men Bürkitti joq i̇etuge, aqşany mol tölep, kisi
öltirgiş būzyqtardy jaldap aludy da oilady.
Osyndai jan türşigerlik nietpen Əkpar tañ ata Almatyğa kelip tüsti.
Qaladan alys tūratyn stantsiiädan faetondy arbakeş jaldap alyp,
birden Qarajannyñ pəterine tartty.
Əkpar kelgende Qarajan baqşaly aulasynyñ işinde keudesine deiin
jalañaştanyp mūp-mūzdai aryq suymen raqattana juynyp jatyr i̇eken.
Ol syqyrlai aşylğan i̇esiktiñ ünine aq sabynmen köbiktengen betin būryp
qarady da, Əkpar i̇ekenin körip, basyn izep amandasty.
— Amansyñ ba, Əkpar, neğyp tañ atpai jürsiñ?
— Tañ atpasa, öziñ nege tūrğansyñ?
Qarajan sol juynğan qalpynda betin būrmastan dausyn şyğaryp küldi.
— İerte tūru — i̇eski ədetim.
— Kadet korpusynan qalğan de...
Əkpar kadet korpusyn atağanda Qarajan ūnatpai kirjiñ i̇ete qaldy.
Biraq syr bergisi kelmei, dereu:
— İə, əskeri qyzmettiñ üiretken tərtibi ğoi,— dedi.
Əkpar əri qarai qaiyryp til qatpady. Tek işinen ğana ol: «Bir kezde
Qarajan kadet korpusyn bitirgenine maqtanyş i̇etetin i̇edi. İendi mine odan da
bezuge bar. O, toba, dünie osy betimen kete bere me!»—dep oilady.
Qarajan i̇endi asyğa juyna bastady.
— Auylğa baryp qaittym,— dedi Əkpar,— qaitadan söilesetin sözim
bar...
— Ony özim de sezip tūrmyn.— Qarajan basyn köterip jan-jağyna
qarady.— Səl şyda, qazir üige kiremiz... Men ana turnikte bir-i̇eki dene
şynyqtyru qimylyn Istep jibereiin.
Əkpar küldi.
— Bū da sol... əskeri qyzmetten üirengen ədetiñ bolar?..
— Qarajan jauap berudiñ ornyna, ülken kenep oramalmen denesin qatty
ysqylai sürtine bastady. Əkpar jaña ğana baiqady, ananyñ denesi köz
tūiarlyqtai symbatty i̇eken. Qar i̇etteri būlşyq-būlşyq, keude tūsy qyz
i̇emşektenip bölinip tūr, i̇eki iyğyna i̇eki kisi mingendei, qarny tipti joq
deuge bolady, jaratylğan bedeudiñ qarnyndai jip-jiñişke... Əkpar
amalsyz torsyqtai bolyp tompaiyp şyğyp kele jatqan öz qarnyna
qarady. Mağan da dene şynyqtyru qimyldarymen şūğyldanu kerek
bolar. Qarnyñnyñ şyqqanyna qazir maqtanatyn kez i̇emes qoi».
Qarajan būl kezde i̇eki ağaştyñ ortasyna tartyp qoiğan juan temir —
turnikti i̇eki qolymen şap berip ūstai alyp, aluan türli qimyl istei
bastady. Birese temirdiñ üstine şyğyp ketedi, birese som temirdi
solqyldata şyr köbelek ainalady. İeki qoly mūndai küşti bolar ma,
turnikke qysqaştai jabysyp alyp, denesin bir alğa, bir keiin laqtyradyai kep, laqtyrady-ai kep...
Əkpar dosynyñ mūndai önerin būryn körmegen-di. İendi onyñ qimylyna
əbden riza bolyp tūr. «Kadet korpusy ər nərsege-aq myqtap üiretken i̇eken.
Men mūnyñ būryn alty atarmen qabyrğadağy şybynğa dəl tigizetin
mergendik önerin ğana biletin i̇edim... Tağy da men bilmeitin qandai
artyqtyğy bar i̇eken?»
Qarajan dene şynyqtyru isin bitirip boldy da Əkparğa:
— Jür, üige kireiik,— dedi.
Özi i̇esigin aşyp, alğa Əkpardy jiberdi.
— Kire ber, Mərukei əli ūiyqtap jatyr,— dedi.
Būlar i̇eden taqtaiy ədemilep syrlanğan kişkentai senekten ötip, auyz
bölmege kirdi. Kent ədetinşe asyl dünieli mülikpen jinalğan şağyn
bölme, tap-taza bop qūlpyryp tūr. Ortada gül tökken qyzyl barqyt
dastarqanmen jabylğan döñgelek stol, stol janynda dastarqan tüstes
qyzyl barqytpen otyrar jerin kömkergen alty arqaly oryndyq. Stol
üstinde terezeden qūiyla tüsken künmen şağylysyp kümis podnosta
Qytai farfory, əşekei suretti şyny aiaq, biriniñ üstine birin üiip qoiğan
şetterine altyn jalatqan tarelke, kümis qasyqtar. Jerde örnekti, tükti
ülken jasyl kilem. Bir būryşta üidiñ töbesine deiin jetken jalpaq
syrly aina...
Əkpar ainağa közi tüsip ketti de, kenet tandana tūryp qaldy. Denesi bir
türli şymyrlap ketti. Ainağa qarama-qarsy i̇esikten aq kümis bolyskei keñ
kereuet üstindegi aq mamyq qūs tösekte sarğylt şaşy aq jastyq üstine
şaşyla tögilip, keudesine deiin aşylyp, appaq jūmyrtqadai bop
Qarajannyñ əieli Mərukei jatyr.
Birine-biri közi tüsip ketken Mərukei men Əkpar amandasarlaryn da,
amandaspastaryn da bilmei, tek külimsirei qaraidy. İerke əieldiñ
Əkpardan Uialatyn türi joq, közimen jas jigitti işip-jep ölip barady. Bir
kezde ol:
— Y-i, Qarajan, bū siniñ drujogin mi? — dep üstindegi körpesin
laqtyryp tastady da, i̇eki sanyn jarq i̇etkizip, ornynan atyp tūrdy.
— Būl Əkpar myrza ğoi...— dedi Qarajan, i̇esikti tars i̇etkizip jauyp.
Azdan keiin əlgi bölmeden, üstine qyzyl şaiy halat kiıp, yrğala basyp
Mərukei şyqty. Ūzyn boily, tolyq baltyrly ūzyn aiaqtary oqtaudai tiptik, alşaq keudeli, syrt pişini öte symbatty əiel i̇eken. Jañağynyñ
arasynda sary altyndai sap-sary qoiu şaşyn jelkesine toqpaqtai i̇etip
tüiip te ülgeripti. Kişkentai qūlağyna salğan kök meruertti altyn
syrğasy, jūp-jūmyr appaq moinyna taqqan, juandyğyn şyntaqtai i̇etip,
ūsaq, meruertten i̇ergen monşağy, qolyndağy sary altyn jalpaq bilezigi,
əieldiñ bai üiden şyqqan jan i̇ekenin añğartady. Jasy otyz bester
şamasynda. Dene qūrylysy qanşa şapsañ da, talmaityn bedeu sekildi.
Əli bala tappağany da özin qyzdai i̇etip ūstağan keibir şoljañ
qylyqtarynan, əsem qimyldarynan sezilip tūr. Oimaq auzyn səl aşa,
tostağandai ülken kögildir közin külimdete, törgi bölmeden şyğysymen,
aiağyn bylq-sylq basyp Əkpardyñ qasyna keldi de, Qarajannyñ
tanystyruyn kütpei, özi qolyn ūsyndy.
— Znakomyi būliyq, isimim Mərukei,—dedi i̇erkelei söilep.
Əieldiñ qoly jūp-jūmsaq, kip-kişkentai i̇eken, əldenege Əkpardyñ
boiy kenet tağy da şymyrlap ketti.
— Əkpar Qarymsakoviç,— dedi ol səl sasyñqyrap, qai tilde söilerin
bilmei,— Qarajannyñ iptaşy bolamyn...
— İptaş, kurasiz artyğyzğa tipqaş,— dedi əiel külip, i̇eş nərseden
qysylmai. Būl onyñ əzili bolu kerek. Biraq Əkpar sasyp qaldy. Saspai
qaitsin, üige kirmei jatyp, artynan tebetin bolsa... Al əiel qūmar, aram
oily Əkpardyñ osy əieldi körgennen-aq köñiline əldeneler tüsip, mazasy
kete bastady. Ərine mūndai jerde ol sūlu jeñgesinen qūr qalğysy
kelmeidi, «ağa ölse, ini mūra» dep ösken beipil minezdi bai balasy, dostyq,
joldastyq-boryş degendi, syilasqan seriktiñ közine şöp salmau kerek
degen ūğymdardy, yñğaiy kelgen jerde tipti oiyna da almaq i̇emes.
— Əkpar, sen meniñ Mərukeiimniñ qaljyñ sözin teris tüsinip jürme,—
dedi külimsiregen bolyp Qarajan,— keide osylai şoljañ söileitin ədeti
bar.
Əkpar jauap berip ülgirgenşe, Mərukei oğan tağy bir siqyrlana köz
tastady da:
— Prislugağa şai gotovit itkizəiin,— dep aiağyn būrala basyp üiden
şyğyp ketti.
...Mərukei bir kezde Aqşatyr qalasyndağy aty şyqqan sūlu bolatyn.
Əkesi Galiulla, bükil Arqanyñ Qyzyljar, Aqmola, Semei, Atbasar sekildi
kindik qalalarynyñ bərinde de düken ūstap, sauda jürgizgen şoqyndy
tatar bailarynyñ biri i̇edi. Mərukei osy tatar baiynyñ i̇erke-şora jalğyz
qyzy. Onyñ şeşesi i̇erte ölip, Galiulla böten əielge üilengen. Būl Olga
Pavlovnanyñ jüzigimen şəlisin satyp alatyn səudeger əiel i̇edi. Əkesi
konfiskelenip jer audarylyp, ərqaisy öz betine ketkenşe osyndai ögei
ananyñ tərbiesinde ösken qyz oñar ma, sonda da jas kezinde: «Şirkin-ai,
Mərukeige üilensem!» demegen Aqşatyr qalasynda tatar, qazaqtyñ bas
köterer jigiti qalmağan. Biraq qyz būlardyñ birine de şyqpady. Oğan i̇eñ
ülken sebep öziniñ jigit dese köñilşek minezi boldy... Jūrt «Mərukei
jigittermen i̇eñ aldymen töseginde tanysady i̇eken» degen laqap ta taratty,
biraq əkeniñ bailyğy, qyzynyñ neler söket qylyğyna da qorğan bola
alğan. Onyñ keibir bozbalaşylyq əñgimelerin i̇estip jürip te: «Şirkin-ai,
Mərukeige üilener me i̇edi!» dep auzynan suy qūrityndar tabylatyn.
Mümkin olardyñ keibireuin əke bailyğy, keibireulerin sūlulyğy
qyzyqtyrğan şyğar.
Jigit bola bastağan kezinde Mərukeidi Əkpar da körgen.
İertis özeniniñ əbden kök mūz bop qatqan kezinde Aqşatyr bailarynyñ
jorğa salystyratyn salty bolatyn. Osyndai bir bəigide, qasyqtai sūlu
qara qaşauağa, pastromka şiliiälaryn kümistep tastağan i̇esik pen tördei
qara arğymaq jekken, ülde men büldege bölengen Mərukei aldynan
zymyrap öte şyqqan.
Mine osy Mərukeidi oilamağan jerden tağy kezdestirdi. Biraq būl joly
ol aldynan qol jetpes bir qūiyn tərizdi zymyrap jetkizbei ketken joq,
külimdei qarap, öziniñ jüregindegi ystyq jalynynyñ bir ūşqynyn
Əkparğa da ūşyrğan tərizdi. Jalt i̇etip töñkerilgen közqarasymen ol: «İeger
de men tastağan ūşqynnan jüregiñde ört tūtanyp, janyñdy qūiarğa jer
tappasañ, özime kel, sendiretin i̇emin özim tabam» degen işarat
körsetkendei. Əkpar dəl osy minutta Abaiğa tağy bas ūrdy. «Mahabbat
tili — tilsiz til» dep qalai tauyp aitqan şirkin aqyn!»— dedi ol işinen,
«mynau közqaras — mahabbat seziminen tuğan közqaras». Biraq Əkpar öziniñ
de, Mərukeidiñ de közqarastary mahabbattyñ közqarasy i̇emes, nəpsi jeligin
əli auyzdyqtai almağan, jürektiñ taza, tətti seziminen göri, dene
quanyşyn arman i̇etken, köñil jeliginiñ auanymen ip-ilezde «ğaşyq» bola
qalatyn, körse qyzar i̇eki adamnyñ i̇erikkendigi i̇ekenin oilamady.
— Qosylğanymyzğa bir aidan asyp ketse de, əli toiymyz bolğan joq,—
dedi Qarajan ananyñ oiyn bölip. — Būrynğy i̇eri opium satamyn dep qolğa
tüskenine jarty jyldai bolypty... Bizdiñ būrynnan da bailanysymyz bar
i̇edi. Əiteuir üilenu kerek qoi. — Qarajan osy əielge üilengenin Əkpar
aiyp körip otyrğandai öziniñ halin tüsindire söiledi. — As-suymyz
jarassa, tūryp ketermiz, al alda-jalda...
Qarajan bəri de tüsinikti ğoi degendei, sezin aiaqtamai toqtady. Əkpar
da jūmğan auzyn aşqan joq. Tek işinen «Alda-jalda Mərukeiiñ
opasyzdyq istese, oğan opyq jeitin türiñ joq qoi. Bū da i̇eske alatyn dünie
i̇eken...» — dep oilady da qoidy.
Qarajan i̇endi tikelei i̇ekeuiniñ jañağy söilespek bolğan əñgimesine
kiristi.
— Şai qainağanşa şaruañdy aita otyr,— dedi ol Əkparğa, bağanadan
bergi onyñ öziniñ əieline degen qylyğyn baiqamağan adamdai, aşynajai
ünmen.
— Mende jyr qylarlyq ne şarua bar deisiñ, baiağy bir zar da... İeliñniñ
zary, jeriñniñ zary, küidirip örtep əketip bara jatqan özimniñ zarym. —
Əkpardyñ beti dəl osy minutta ülken kektiñ, yzanyñ belgisin körsetip, bir
tamyry bülk i̇etpes tas müsinge ūqsai qaldy.— Əneugi jinalystan keiin,
sol tüni men Bürkitke jolyqtym,— dedi ol sybyrlai söilep,— onyñ
joly bizdikinen birjolata ajyrasqan i̇eken, aitqanyma qaiyrylmai ketti...
— Sybyrlamai-aq aita ber, būl üide bizdiñ sözimizge qūlaq qūiar adam
joq. — Qarajan səl ündemei qaldy da, i̇ezu tartyp külgen sekildendi.—
Mərukeidiñ saiasatta şaruasy joq... Oğan qyzylyñ da, ağyñ da bəribir, tek
aqşa men jigit bolsa bolğany...
Əkpar Qarajannyñ əieli jaiynda aitqan sözderinen būl i̇ekeuiniñ arasy
ūzaqqa barmaitynyn tağy da añğardy. «Meiliñ, seniñ köñilin oğan osyndai
bolsa, aramyzda ol jaiynda, ökpe-öştik tua qoimaidy i̇eken. Būl da meniñ
ūpaiyma...»
İendi ol öziniñ Bürkitke jolyqqannan keiin auylğa barğanyn,
Şolpanmen kezdeskenin, onyñ da özgerip ketkenin aita kelip:
— «Qūm jiylyp tas bolmas, qūl jiylyp bas bolmas» deuşi i̇edi
ülkender... Solary qate me dep qaldym,— dedi ol.— Men körgen auyl —
jaña jolğa tüsken auyl, birlesip i̇el-jūrt boluğa niettengen auyl. Tipti
keşegi şöp jelke qyzdary da bügin sağan aqyl aita bastapty. Sonyñ biri
— meniñ qalyñdyğym Şolpan... Mağan tap jauymsyñ degen aiyp tağyp,
naşar minez körsetti. Qorlyğyna şydai almadym, oñaşa jer i̇edi,
qamşynyñ astyna aldym-au kep, aldym-au kep!..
Qarajannyñ riza bolyp qalğany türinen sezilip tūr. Közinde bir ot
paida bolyp, i̇eki qolyn uqalai berdi.
— Dūrys istegensiñ. Əiteuir, i̇eşkim körgen joq pa?
— Uaqiğa köş-jönekei boldy. Qyzdyñ aiqailağan dauysyn i̇estip, auyl
jigitteri atoi berip mağan lap qoidy. Astymdağy kök jorğanyñ
jüiriktiginiñ arqasynda əzer qūtyldym.
Qarajan myrs i̇etip külip jiberdi.
— Qoiğa tiıp qaşqan qasqyrdai bolğan i̇ekensiñ ğoi?
Əkpardyñ qabağy «nesine keketesiñ?» degendei qosyla tüsip, tüksie
qaldy.
— Bireuge oiyn, bireuge ölim kerek.
— Renjimei-aq qoi. Əkpar, men de qai bir jetisip jür deisiñ, əşeiin
kökirektegi yzanyñ saldary ğoi... Aita ber söziñdi...
Əkpar qalağa kelip kök jorğasyn satqanyn, i̇endi öziniñ ne isteuge bilmei
dağdaryp tūrğanyn Qarajanğa mūñ i̇etip şaqty da:
— Qaiyqqa bir mingen jan i̇edik, myna zaman tolqyny audaryp ketetin
türi bar ğoi, aqylyñdy ait, ne isteuim kerek?—dedi. — Bürkit i̇ergende, şet
i̇elge qaşam ba dep i̇edim, ol tipti mañaiyna jolatatyn i̇emes... Jalğyz baryp
ne isteimin, men sekildi qañğyğandar az ba o jaqta... Qazaq: «Kisi i̇elinde
sūltan bolğanşa, öz i̇eliñde ūltan bol» dep beker aitpağan sekildi. İeger
Bürkit i̇ergende bir səri, alysta jürseñ de, aibaltañdy körsete jüresiñ
ğoi... İelimizge özimiz kele almasaq ta, aqynnyñ öleñi keletin i̇edi ğoi... Bū da
aiqastyñ bir türi i̇emes pe i̇edi...
— Jəne qazirgi satyda i̇eñ kerek, i̇eñ küşti türi,— dedi Qarajan.
Əkpar auyr kürsindi.
— Amal ne, «Qanyna tartpağannyñ qary synsyn» deidi ğoi, Bürkit dəl
syn sağatta öz tobyna būrylyp ketti. İendi mağan qandai aqylyñ bar?
Qarajan ündemei ūzaq otyrdy. Əlden uaqytta baryp:
— Aqylym bireu-aq,— dedi ol Əkparğa jaqyndai tüsip. — Əzirge būl
aradan köz tasalai tūrğan jön. Büginnen qalmai Qazaqstan jerinen ketuin
kerek.
«Bar tapqanyñ osy ma? — Əieliñdi qyzğanyp otyrsyñ ğoi. Bəse, ne qyp
şi şyğarmady dep i̇edim, oiyñ alysta jatyr i̇eken ğoi. Biraq tym kelte
qaiyrğan tərizdisiñ... Men būl aradan közimdi joğaltar bolğan künde de, bir
kündik bolsa da armanyma jetip ketermin...»
Biraq ol Qarajanğa:
— Qaşqanda men qaida baram? — dedi.
— Beker-aq Şolpandy ūrğan i̇ekensiñ, i̇endi qara da tūr, i̇el bolyp
üstiñnen sotqa aryz jazady. Jəne Bürkitke de syryñdy orynsyz köp
aşyp jibergeniñ qalai? Əkpar mağan qaşaiyq dedi dep, zañ ornyna habar
bermesin qaidan bilesiñ? Būl zamanda adam öz qamy üşin özgeni aiamaityn
bolyp ketti ğoi,— dedi ol söziñ astarlai söilep. — Sağan qaşudan böten
qazir jol joq. Onyñ üstine, jaña öziñ aittyñ ğoi, auyl özgerip bara jatyr
dep. Qazir oğan sen i̇ekeumiz i̇eşteñe de istei almaimyz. Mekire balyq basyn
jarğa soqpai, toqtamaidy. Qaitken künde de seni men mağan əzirge boi
tasalai tūru qajet.
— Tüsindim. — Əkpar şeşimge kelgendei qysqa söiledi. — Qaş deseñ,
qaşaiyn, būl dūrys jai tərizdi.
— Joq, qaşu kerek degen sözdi sen dūrys tüsinbegen sekildisiñ ğoi,—
dedi Qarajan səl jadyrai tüsip,— dūrysyn aitsam, sen jyldam
Almatydan ketesiñ... Būl aradan ketudiñ i̇eki joly bar: biri — əkeñ aty
Qarymsaqty Qūrymsaq dep özgertip, jaña aşylyp jatqan Qarsaqbai,
Qarağandy sekildi öndiriske jūmysşy bolyp barasyñ... Tipti əke atyn
özgertpeseñ de jarar, əzir dos-jarlaryñnyñ arasynda «əkesimen oi-tilegi
jaraspapty, sondyqtan da oğan i̇ermei qalypty» degen jaqsy laqap tarap
ketipti ğoi, sony paidalanğan jön. Būndai adamnyñ proletariat bolam
degenine i̇eşkim de küməndanbaidy. Özgege bergen qaila-şotty senen aiai
ma?.. Ötkir kezdik qap tübinde jatpas, oqyğan jassyñ, bir-i̇eki jylda öziñ de
bir jerden tesip şyğa kelesiñ... Būl kökeiiñe qonbasa, i̇ekinşi jol tağy bar.
— Ol qandai jol?
— Rossiiänyñ bir qalasyna oquğa ketu kerek, qazir tolyp jatqan rabfak,
instituttar aşylyp jatyr, birine tüs te, jatpai-tūrmai tez bitirip şyq.
Būl jol — dañğyl jol.
— Mine, būl mağan ūnaidy. Biraq şet i̇elge qaşqan baidyñ balasyn, kim
institutqa alady? Osy küni kedeiler men jūmysşy balalaryna ğana jol
aşyq. Ondai senim qağazdardy men qaidan alamyn?
— Sağan ondai qağazdy tauyp bere almaityn bolsam, nesine men halyq
ağartu komissariatynda jūmys istep otyrmyn? — Qarajan i̇endi küle
qarady. — Onyñ bəri de daiyn bolady. İeger şyn oquğa barğyn kelse,
Qazaqstanğa jiberilgen orynnyñ birine qolyña arnauly joldama da
beriledi. Sverdlovsk qalasynda biyl aşylatyn tüsti metall men altyn
keniniñ institutyna dəl büginniñ özinde i̇eki oryn bar. Maqūl körseñ, birin
öziñdiki dep sanai ber.
— Təuekel, men daiyn.
— Onda bügingi poezben jürip ketesiñ. Bar qağazdaryñdy keşke
qyzmettiñ aiaq kezinde keñseme kelip özimnen alasyñ.
— Jaqsy.
— Al Bürkittiñ jazasyn tartqyzu — meniñ mindetim...
Osy kezde qartañdau orys əieline samauryndy kötertkizip üige
Mərukei kirdi.
Būlar şüiirkelesip otyryp şai işip boldy da, Qarajan men Əkpar
şarualaryna ketkeli oryndarynan qozğaldy.
— Jolyğa almai jürip ketsem, qoş bolyñyz,— dedi Əkpar Mərukeidiñ
qolyn qatty qysyp.
— Joq, syz mini kürərga obiazansyz,— dedi əiel jigittiñ közine közin
oinaqşi qadap, ananyñ qolyn qattyraq qysyp.
Jigitter şyğyp ketti. Bir kvartal ötkennen soñ Əkpar Qarajannyñ
keñsesine tüs aua barmaqşy bop uədelesip böten şarualarymdy bitireiin
dep anadan bölinip, basqa köşege būryldy.
Azdan keiin Qarajannyñ tikelei keñsesine tartqanyna közi jetip,
Əkpar, bir-i̇eki köşeni orala ötip, jaña ğana özi şyqqan üiine qaityp keldi.
Mərukei būny terezeden qarap kütip tūr i̇eken.
— Sizdiñ vozvraşatsia itatynyñyzdy men çuvstvovat itip idim,— dedi
ol jainai tüsip, i̇esikti aşyp jatyp.
— Qoiyñyzşy.
— Serdtse bit liubit itkan adamyn vsegda çuvstvovat itə...
Əkpar i̇esiktiñ tiegin sala qoidy...
Tüs aua «bar şaruasyn bitirgen» Əkpar Qarajannyñ keñsesine kelip,
özine daiyndap qoiğan qağazdy aldy.
Stantsiiä basyna ony Qarajan özi şyğaryp saldy.
— Qoş bol, bauyrym,— dedi Qarajan Əkpardy qūşaqtap tūryp, poezd
jürer aldynda,— jolyqqanşa sau bol...
— Öziñ de aman bol, jan degende jalğyz serigim.— Əkpar közine kelip
qalğan jasyn körsetpeiin degendei teris ainalyp ketti. — Bügingi mağan
istegen jaqsylyğyñdy tiri jürsem ūmytpaspyn, bir qaiyrarmyn...
Poezd qozğala berdi.
— Sverdlovskige barğan soñ hat jaz...
— Jeñgeige səlem de!
Poezd ūzai berdi.
V
Arada bir jarym jyl uaqyt ötti. Būl i̇eki ortada qazaq jerinde jer bolu,
bailardy konfiskeleu tərizdi halyqtyñ bolaşağy üşin saiasi mañyzy zor
nauqandar aiaqtaldy. İendi auyl şaruaşylyğyn jalpylai birlestiru
jūmysyna daiyndyq jürgizile bastaldy.
Qarağandy, Jezqazğan, Ridder, Nildi ken oryndarynda öndiris jūmysy
qyzu jürgizilip, Almaty üstinen Türkistan — Sibir temir joly ötkizildi.
Ğasyrlar boiy jel sarnağan qazaq jerinde i̇endi zavod gudogi men
parovoz aiqaiy i̇estilip, keşegi mal bağudy ğana bilgen qazaq şahtadan ken
aludy da üirendi. Bükil Saryarqa, Jetisu, Jaiyq, Syrdariiä boiynda jaña
ruh, jaña küi paida boldy. Qazaqtyñ jaña talap jas öspirim ūrpağy bilim
səulesine qūlaş jaidy.
Jaña ömirdi qūşağyn jaia qarsy alğan keşegi qazaqtyñ jüzinde şattyq
səulesi oinady. Şyrqap salğan jastar ənine, ömirdiñ tamaşa jaña
muzykasy qosyldy. Kimniñ betine qarasañ da, jüzinen añsağan
maqsatyna,tilegen armanyna jetkenin sezdirer quanyş beinesin
añğarasyñ. Bükil qazaq jerinde osy quanyştan qūr qalğan bir-aq adam bar
sekildi. Ol — bizdiñ i̇ejelgi tanysymyz, ardager aqynymyz Bürkit.
Bürkit, Əkpar aitqandai, ne i̇eski jağada qala almady, ne jaña jağağa
jete almady, qanşa qarsylassa da basqaruynan aiyrylğan jel qaiyqtai,
ömir tolqynynyñ asau i̇ekpini qaida qusa, solai qarai amalsyz ağa berdi.
Keşe ğana «İelim!» dep quanyşty köñilmen dünieniñ i̇esigin aşqan jas
qyran, bügin jerdegi şalşyq suda maltuğa məjbür bolğan jemqūsyndai,
alys qiiäğa qanat qağa almady. Oğan küşi jetpedi.
Zamanynyñ qarqynyna şabyty şalqyp i̇ere almağan aqyn, kisendeuli
jylqy tərizdi, qanşa jürdek bolsa da alysqa bara almaidy. Bürkit te
osyndai halde i̇edi. Onyñ mūndai küige jetuine i̇eki jağdai sebep i̇edi.
Biri — Qarajan. Ol aitqanynan şyqty. Əkpar jürip ketken künniñ
i̇erteñine, öziniñ qaramağyndağy gazet-jurnal redaktorlaryn tegis jinap
aldy. Əri-beri gazet-jurnal betterinde şyğuğa tiısti kürdeli
taqyryptardy əñgime i̇etip keldi de, «bizdiñ baspasözimizde būdan bylai
qarai ūltşyldyq saryndar oryn almaityn bolsyn» dep aitaiyn degen
oiynyñ şetin körsetip qoidy da, tikelei Bürkittiñ şyğarmalaryna köşti.
Onyñ i̇erte kezde basylğan öleñderin jūrttyñ aldyna jaiyp saldy.
Otyrğandar būl qağazdarmen tanysyp bolğan kezde:
— Bürkittiñ būl jazğandarynyñ bəri oiynşyq qoi, şyğarmalarynyñ
soraqylary jūrtqa qoljazba retinde tarağan,— dedi qabağyn tüie. —
Əsirese myna bir öleñin qarañdarşy, — ol Bürkit öleñin nəşine keltire
oqi bastady.
Būl onyñ «Aulym da joq, bauyrym da joq» dep bastalatyn öleñi i̇edi.
Qarajan bastan aiaq oqyp şyqqanda, keibir qorqaq redaktorlar:
— İapyrmai, mynanyñ özi baryp tūrğan kontr i̇eken ğoi, tipti halyqty
ükimetke qarsy şyğuğa şaqyryp tūrğan joq pa,— dep jağalaryn ūstasty.
Qarajan olarğa:
— Aqşatyr qalasynyñ zañ oryndary abaqtyğa otyrğyzğan bolatyn,
nege bosatqandaryn bilmeimin. Mümkin ony ədeii bos ūstap, kimdermen
qarym-qatynasy bar i̇ekenin bilgileri kelgen bolar,— dep söziniñ ar jağyn
tipti tūmandata, analardy būrynğysynan jaman qorqyta tüsken.
Gavrilov arqyly ara tüsip, Bürkitti Hasenniñ bosatyp alğanyn
Qarajan jaqsy biletin. Biraq ol būny jasyryp, analardy şoşytqaly
ədeii ötirik aityp otyr. Mūndai sözden keiin kim Bürkitke ara tüssin,
otyrğan redaktordyñ bəri birdei onyñ şyğarmalaryn özderi basqaryp
otyrğan gazet-jurnalda Qarajanmen aqyldaspai baspaimyz dep uədesin
bergen.
Tek jastar gazetinde isteitin, Bürkit KazAPP-qa kirem dep aryz bergen
jinalysta jaqtap söilegen jas jigit:
— Biz öz gazetimizdiñ kelesi nomerine Bürkittiñ «İerkebūlan men
Nūrjamal» dastanyn jibermekşimiz. Dastan terilip qoidy,— dedi səl
qyzyna söilep. — Dastan sondai körkem jazylğan, ony baspau tek
Bürkitke ğana i̇emes, bükil ədebietke istelgen zorlyq bolar i̇edi,— ol
Qarajanğa tüiile qarady. — İeger Bürkittiñ būl şyğarmasyn basuğa qarsy
bolsañyz, onda bizdi məseleni Ölkelik jastar komitetiniñ aldyna qoiuğa
məjbür i̇etesiz. Biz būndai i̇eskiliktiñ ədet-ğūrpyn, aqsaqaldar bilegen qazaq
auylynyñ jan türşigerlik şyndyğyn əşkereleitin şyğarmany baspai
tūra almaimyz. Men öz basym Bürkittiñ qatelesken kezinde şaruam joq, al
myna şyğarmasyn qazaq jastaryna ülgi bolarlyq şyğarma,— dep sözin
aiaqtady.
— Jaraidy, jiberseñder jiberiñder,— dedi Qarajan səl oilana,—
tiısti oryndar aldynda özim jauap berermin. Ərine, aiyp senderde i̇emes,
özimde. Osy uaqytqa deiin Bürkittiñ kim i̇ekenin aituym kerek i̇edi,— dedi ol
moinyna bir ülken kinəni alğanyn bildirip, qinala — biraq būdan bylai
qarai i̇esteriñde bolsyn, Bürkittiñ ər sözi tarazyğa salynyp, tereñ
tekserilsin.
Qarajannyñ būl dastandy baspağa jibermeitin lajy joq-ty.
Jurnaldağy əñgimesi alynyp qalğannan keiin, Bürkittiñ KazAPP
bastyğyna barğanyn bilgen. KazAPP bastyğy Qarajanğa telefon soqqan,
Bürkittiñ jaqsy şyğarmalaryna kedergi istemeuin ötingen. İeger joqty
syltau i̇etip, kedergi isteitin bolsañyz, əñgimeni böten türde qūiamyn»,—
degen. Ölkelik partiiä komitetine baratynyn da jasyrmağan. Būndai
jağdaida Qarajan «İerkebūlan men Nūrjamaldy» bastyrmaimyn dep aita
almady. Bürkitti ol böten bir iste de qūlatqan. Keşe «Senimsiz adamğa
jastardy tərbieleuge bolmaitynyna» dəleldep, Bürkitti mūğalimdik
jūmysqa jibermeitin i̇etken. Osylai ūpaiy tügel Qarajan bū joly
könbeimin dep qaryspağan. Dastanyn bastyrğanmen, jūmyssyz qalğan
Bürkit artynan köp qinalğan, sabaq beruden böten mamandyğy
bolmağandyqtan, tek qana ruhani türde i̇emes tūrmys jağynan da jüdei
bastağan.
Bürkittiñ orta jolda qaluyna i̇ekinşi sebep bolğan jağdai: onyñ osy
kezde öz taqyrybyn taba almauy i̇edi. Jüdep jürgen şağynda jastar
gazetinde şyqqan «İerkebūlan men Nūrjamal» dastany Bürkitti osyndai
«ötimdi» taqyrypqa əlsin-əlsin qaita oraltty. Jəne būndai «ğaşyqtar»
ölimin jazğan saiyn, onyñ qalamy üşkirlene tüsti. Söitip, öziniñ jaqsy
biletin qazaqtyñ i̇eski auylynyñ ömiri i̇endi būnyñ jan azyğyna ainaldy.
Bürkittiñ şyğarmalarynda azamattyq, saiasi taqyryptar keiin ketip,
jaratylysty madaqtau, ən, küi, jailau, mahabbat ünderi köbirek i̇estiletin
boldy. Qazaqtyñ i̇eski ğūrpy, ata dəstür i̇endi i̇el-jūrtynyñ tüser joly i̇emes
i̇ekenin tüsingenmen de, işine kirip özi bite qainamağan jaña ömir būğan
jūmbaq bola berdi. Sondyqtan da onyñ jaña ömir jaiynda jazğan
öleñderi nərsiz, jansyz, qūr «Jasasyn Sovet!» degen ūrannyñ töñireginen
aspady. Bürkittiñ būrynğy ideiälyq keibir ūrda-jyqtau qas adamdary,
onyñ mūndai sətsizdigin paidalanyp, jas aqynğa jərdem berudiñ ornyna:
«Bürkittiñ bar sezimi, jüregi i̇eski ömirde. Al jaña ömir oğan jat, ony
Bürkit qabyldai almai otyr»,— dep şulai jöneldi. Şyn jüregimen jaña
zamandy qarsy alamyn dep talpynğan Bürkit, mūndai synnan keiin alğa
basqan aiağy keiin ketip, kədimgidei abyrjuğa ainaldy. Būl abyrjudyñ
aiağy baryp Bürkitti özine-özi senbestikke, «Osy men jaña zamanğa kerekpin
be, joqpyn ba?» degen küdikke aparyp soqty. Aqyn, jazuşyğa öziniñ
tüsken jolyna küdiktenu, ol — jürekte jatqan bar darynyn, boiyna
bitken bar quanyşyn tegis jūmsai almau degen söz. Būndai jağdaida onyñ
şyğarmasynyñ oidağydai talantty şyğuy da i̇ekitalai. Mine, Bürkit
osyndai jağdaiğa ūrynğan-dy. Biraq boiğa bitken daryn, qaitsem de
jazsam i̇eken degen tilek oğan i̇erik bermedi, jazdyrmai qoimady. Osynau
işte jata almai lyqyldap kelgen küş, jer astynda būrqyrap tūnşyğyp
jatqan tas būlaqtai, syrtqa şyğatyn arna izdedi. Ərine tas būlaq
granitten göri osaldau jerdi jaryp şyğady. Bürkit te söitti. Jaña zaman
— granit bolsa, i̇eski ömir — qaşauyn tapsa, oñai qoparylar bor tas i̇emes
pe? Oiyñdağy müsindi granitten göri, bor tastan oiu jeñil. Bürkit te
söitti. Al onyñ būl əreketi, keibir synşylarğa «İeski zamannan
airylğysy kelmegen, jaña zamannyñ şattyğyn körmegen» degen Bürkitke
tikelei saiasi kinə tağuğa jol aşty. Būnyñ bəri Bürkitke əñkir-müñkirdiñ
kürzisinen kem timedi.
Adal nietin aramğa şyğarğanğa, nəzik oily, adal jandy aqyn tügil, ary
taza jai adam da şydai almaidy. Bürkit te qajuğa ainaldy. İendi onyñ
şyğarmalarynda jalğyz ğana i̇eski ömirdiñ taqyryby i̇emes, ökpe,
narazylyq, küiinu ünderi köbirek körine bastady. Būny tüsinbegen jūrt
tağy da bas saldy. İendi oğan «jaña zamanğa köñili tolmaidy, nalidy.
İeskini kökseidi, sony joqtaidy. Sondyqtan Bürkit sary uaiymşyl,
keleşekke senbeitin jan» degen tūmar taqty.
Būnyñ bəri Qarajannyñ otyna mai qūidy. Ol i̇endi Bürkitti aşyq
tabalauğa ainaldy, jazğandaryn gazet-jurnal betterine müldem
bastyrmauğa mümkindik aldy. Al şyğarmasy basylmağan aqyn, jazuşydan
baqytsyz düniede kisi bar ma? Bürkit te i̇endi şyn baqytsyz janğa
ainaldy. Jüdegen üstine jüdei tüsti.
Mine, bügin de osyndai sətsiz künniñ biri i̇edi. Tañerteñnen-aq kün
tymyrsyqtanyp, sonau kökti torlağan qalyñ maqtadai qoiu sūrğylt būlt
adamnyñ iyğynan basyp, köñildi bir kötertpei-aq qoidy. Jaişylyqtağy
aq səldeli Alatau bütin töbesine bir qalyñ körpe jamylğandai, ūşar
basyn būlt torlap, közge de köriksiz körinedi. Ağaştar jaña bürşiktep, kök
şöp i̇endi ğana qyltiyp köterile bastağan. Köşe əli alasapyran, qar bir
kün ketip, bir kün qaita jauyp, əbden jūrttyñ mazasyn alyp bolğan.
Onsyz da köñil aşylmai jürgen Bürkit bügin kündegisinen jüdeu. Qolynda
«Orys abaqtysy tarihynyñ» ülken tomy, anda-sanda kitaptan közin alyp,
terezege oilana qarap qoiyp, jūmsaq divan üstinde jatyr. Olga Pavlovna
anadai jerde kiım ötektep jür. Būnyñ da jüzi solğyn. Añdap qarağan
adamğa üi işi de jüdei tüsken tərizdi. Būryn közge birden tüsetin bolyskei
samauryn, ağaşyn oiulağan ülken qabyrğa sağaty i̇endi körinbeidi. Bəri de
satylyp ketken. Bir kezde Olga Pavlovna qolyndağy ötegin joğary
köterip: «İendi ne satamyz?» dep üi işine şarşai köz tastap, oilana
qaldy.
Osy sətte bireu i̇esik qaqty.
— Kiriñiz,— dedi Olga Pavlovna i̇esikke qarap. Hat tasuşy qyz i̇eken.
Sirə, ol būl üidiñ ər poçtadan bir jaqsylyq kütetinin sezetin tərizdi.
«Tağy da sizder quanatyn i̇eşteñe joq-au» degendei Olga Pavlovnağa
qinala qarap, qolyndağy ülken paketti berdi de:
— Hoş bolyñyzdar,— dep asyğa şyğyp ketti.
Bürkit ornynan tūrdy da, əieliniñ qolynan paketti alyp, asyğa aşa
bastady. Öz qolymen jazğan juan dəpterdi alyp, stol üstine qoidy da,
dəpterimen birge kelgen maşinağa basylğan alaqandai qağazdy oquğa
kiristi.
— Ne jazypty?— Olga Pavlovna küieuiniñ betine tolqi qarady.
— Öziñ oqy...
Olga Pavlovna qağazdy qolyna alyp, aqyryn i̇ernin qybyrlatyp:
— Sizdiñ «Daladağy ən» əñgimeñiz bizdiñ jurnalğa...— dep i̇ejelei oqyp
kele jatty da, kilt toqtai qaldy.
— Jaramaidy deidi!— dedi Bürkit əieliniñ oqyğysy kelmegen
jerindegi sözdi kenet aşulana aityp. — Nege jaramaidy? Byltyrdan beri
i̇eki povest, üş dastan jazdym. Biri de basylğan joq. Bəri de bir japyraq
qağazben «sizdiñ būl qoljazbañyz bizdiñ jurnalğa basuğa kelmeidi», ne
bolmasa, «jaramaidy» degen sözben qaityp keldi.— Bürkit söilegen saiyn
yzalana tüsti.— Joq, meniñ şyğarmam i̇emes, meniñ özim senderge
«jaramaimyn» ğoi! Odan da tikelei: «Bürkit Küntuarov, siz bizge qoljazba
jiberip əure bolmañyz, bəribir baspaimyz. Öitkeni siz keregiñiz joq
adamsyz!»—demei me?— Bürkit kenet stol üstindegi dəpterin alyp, bytşytyn şyğaryp jyrta bastady.— Jaraidy, jazba deseñder jazbai-aq
qūiaiyn! Sender-aq jazuşy bolyñdar, sender-aq aqyn bolyñdar! Aqyn
Bürkit Küntuarov büginnen bastap ölsin, qūrysyn! Künin köru üşin,
jalğyz əielin aştan öltirip almas üşin qoi baqsyn, kül şyğaryp, ot
jaqsyn! Söitsin!— Olga Pavlovna Bürkittiñ qolyna jabysty, biraq anau
oğan qaramastan, juan dəpterdi bölşektep jyrtty da, laqtyryp jiberdi.
Üi işin japyraq-japyraq qağaz basyp ketti.
Köpten beri işte tūnyp jatqan aşuy kenet osylai syrtyna şyğyp,
Bürkit özin-özi ūstai almai, i̇endi adymdai attap üidi keze bastady. Olga
Pavlovna i̇eriniñ mūndai halge jetkenine küiinip, közine kelgen ystyq
jasty qolymen sürtip, teris būrylyp ketti.
— Joq, sen jazasyñ!—dedi bir küşti dauys dəl osy kezde.
Bürkit basyn köterip aldy. Olga Pavlovna da jalt būryldy. İesik
aldynda Hasen tūr i̇eken. Qolynda papkasy. Sirə, üige kirgenine biraz uaqyt
bolğan tərizdi, jerde jatqan qağazdardy nege jyrttyñdar dep te sūrağan
joq. Bar bolğany joğaryraq şyğyp, papkasyn stoldyñ üstine qoidy da,
aqyryn külimsiredi.
— Şyğarmalaryñnyñ ne jazyğy bar? — dedi ol, söitti de i̇eñkeiip,
jerde şaşylyp jatqan qağazdardy jinai bastady.
— Hasen,—dedi Bürkit ornynan atyp tūryp,— kelip qalğanyñ ba?
— Keşe kelip tüstik. Sağan jetkenimşe sol boldy.
Olga Pavlovna da kenet külimsirei Hasenge qarady:
— Aman-i̇esen keluleriñmen qūttyqtaimyz! Hanşaiym qalai? Ol əbden
moskviçka bolyp alğan şyğar?..
— Əidəi, nesin aitasyñdar. Qazir Hanşaiymdy tanymai qalularyñ
mümkin. Böpemiz de apyl-tapyl jüre bastady.
— Qoişy? Atyn kim qoidyñdar?
— Zurə... Hanşaiym birge kelem dep i̇edi, Zurəni balalar baqşasyna
ornalastyrmaq bolyp ketti. Özin Ölkelik partiiä komiteti komandirovkege
jürgizbek...
— Solai ma? Qūtty bolsyn, Hasen, qūtty bolsyn!— dedi Olga
Pavlovna Hasenniñ i̇eki qolyn birdei qysyp,— Hanşaiymnyñ sağan
seriktikke jarağanyna quanyştymyn. Al biz...— Ol özderiniñ əli
balalarynyñ joğyna jəne isteriniñ jöndelmegenine qysylğandai səl
kibirtiktep qaldy.— Əzirge... i̇ekeuden i̇ekeu-aqpyz... jəne,— dep kele jatty
da kenet,— tuu, men nege tūrmyn? Qazir şai qainatyp jibereiin, sender
söilese tūryñdar,— dep auyz üige qarai asyğa basyp şyğyp ketti.
Hasen osydan bir jarym jyl būryn Məskeudegi baspasöz
qyzmetkerlerin daiyndaityn oquğa jiberilgendi. Ol jaqta arnauly pəter
beretin bolğandyqtan, Hanşaiymdy özimen birge ala ketken. Barysymen
kep keşikpei əieli qyz tapqan. Hasen Məskeuden «Şaruañ qalai?» dep
Bürkitke bir-i̇eki mərtebe hat ta jazğan. Jaratylysynan təkappar, bireuge
mūñyn şağudy qor köretin Bürkit oğan «şaruam jaman i̇emes, jaqynda
povest bitirdim, basyluyn kütip jürmin» dep jauap qaiyrğan da qoiğan.
Degenmen, anau būnyñ şyğarmalarynyñ basylmai jatqanyn, dosynyñ
auyr halge ūşyrağanyn biletin sekildi. Söz yñğaiy sony añğartqandai.
Olga Pavlovna şyğyp ketkennen keiin, Hasen:
— Aldymen myna qağazdardy jinap alaiyq,— dedi de, qaitadan
i̇eñkeiip, jerdegi qağazdardy jinai bastady. Bürkit te oğan amalsyz
qosyldy. İekeui lezde bərin jinap aldy. Hasen bir bütindeu paraqqa közin
salyp, jazylğan öleñdi jügirtip oqi bastady.
Būlbūl i̇em sūlu əndi talmai salğan,
Baiğūspyn bügin jolda jalğyz qalğan,
Aiamai aldap ketti dünie şirkin,
Ataq, baq, şattyq bəri i̇eken jalğan.
Qaiğydan ğaryp janym pərə-pərə,
Sūm tağdyr jazylmastai saldy jara,
Airylyp i̇el-jūrtymnan qaldym qañğyp.
Öleñim — jan serigim jalğyz ğana...
Arğy jağyn Hasen oqi almady, jyrtylyp qalğan.
— Bū ne? — dedi ol Bürkitke qarap.
— Jaña dastanym. «Qorqyttyñ köri» «İel-jūrtynan airylğan, qaida
barsa da, aldynan tek sətsizdik qana kütken beişara aqynnyñ zary.—
Bürkit Hasenniñ betine qarap, anau köñiline küdik alyp qala ma dep asyğa,
— uaqiğa on segizinşi ğasyrda boldy,— dedi.— Bügingi künge qatysy joq.
Hasen öleñniñ arğy jağyn tağy taba almady.
— Mynau, sirə, bas jağy bolu kerek? — deidi. Söitti de tağy da dausyn
şyğaryp oqydy:
Oiğa bai, malğa kedei men bir pañmyn,
Keide tün, keide atqan altyn tañmyn,
Önerdiñ boiğa bitken arqasynda
İel-jūrtym ardaqtağan tentek janmyn.
Toi-duman, qūrğan sauyq talai dürkin.
Bozbala qūrby-qūrdas, qyz ben qyrqyn.
Keledi senderdi izdep aqyn
Aian Arqalap dombyrasyn — asyl mülkin.
Hasen öleñniñ arğy jağyn tağy taba almady.
— Qysqasy,— dedi ol,— ömirdi quanyşpen qarsy alğan aqyn Aian
myñdy aidağan bai qyzyna ğaşyq bolady, əlde bi men aqsaqaldardyñ bir
orynsyz şeşimine qarsy şyğady, sol üşin zorlyq köredi, opyq jeidi,
ədilettikke jol taba almaidy, jalğyz qalady, qaida barsa da aldynan
«qorqyttyñ köri» Solai ma? — Bürkit iə degendei basyn izedi. Hasen
sözin jalğai tüsti.— Aitaiyn degen oiyñ da tüsinikti, öleñiñ de jaman
i̇emes.
— Jaman i̇emes dep jalğyz sen ğana aityp tūrğan joqsyñ... Biraq sonda
da jol bermei jür ğoi.
— Mūndai qily kezeñde jol alu oñai i̇emes. Əsirese sendei adamğa...
Ony da körermiz. Biraq, Bürkit, şynyn aitsam, jūrtşylyq senen mūndai
şyğarma kütip otyrğan joq.
— Solai deisiñ be? Onda men mūny dūrys jyrtqan i̇ekenmin ğoi? Nesine
jinap aldyñ laqtyryp tasta!
— Laqtyryp tastauğa asyqpa. Odan da qaita köşirip, salyp qoi. Būl
şyğarmañ öziñe de, halqyña da kerek kezi bolady. Ömir degen ūzaq sapar.
Onyñ būltarys-qaltarysy köp. Bügin añğarmai ötken körinisti, i̇erteñ i̇eske
qaita tüsiru de yqtimal dünie.
— Onda əlgi söziñ ne?
— Ol sözim — osyndai jaña dəuir, jaña tilek düniege kelgen ūly
kezeñde sen sekildi ülken aqynnyñ i̇eski taqyrypty ğana jyrlauy dūrys
i̇emes degen söz. Bügingi künmen, halqyñmen birge ömir süru abzal. Sony
jyrlau kerek. Mysaly, būl isteriñnen dym şyqpaidy dep keibireuler
senbegen qazaq aulynda jer bölu, sauatsyzdyqty joiu, bailardy
konfiskeleu, tağy sol sekildi köptegen ister jürgizildi. Sonyñ bərin
halyq, keşegi jaman tymaq kedei istedi. Jəne būl nauqannyñ bəri seniñ
köz aldyñda ötti. Osy tamaşa jeñisterge arnalğan halqyñdy tebirentetin
ülken şyğarmañ qaida?
— Būl isterdiñ bəri de gazetterde talai jazylğan, qalğandaryn
tarihşylar jazar...
— Rossiiänyñ Napoleonmen soğysqanyn tarihşylar az jazdy ma? Bir
ğana Danilevskiidiñ «1812 jyl» romanynyñ özi ne tūrady? Biraq soğan
qaramai, Lev Nikolaeviç Tolstoi öziniñ «Soğys jəne beibitşilik»
epopeiäsyn jaryqqa şyğarğan joq pa? Jaña zamanğa arnalğan seniñ
epopeiäñ qaida?
— Bir nauqan ötse, bir nauqan bastalady. Auyldy sovettendiru bitip i̇edi,
i̇endi kolhozdastyru bastalğaly tūr. Būnyñ bərin birdei qamtuğa qandai
jazuşynyñ ömiri jetedi?.. Joq, būnyñ bərin jazu aqyn, jazuşynyñ isi
i̇emes, saiasatşylardyñ, tarihşylardyñ isi. Ədebiet pen körkem öner tek
adamdy ğana jyrlaidy. Tek adamnyñ işki düniesi ğana olardyñ azyğy.
Hasen kenet ornynan ūşyp türegelip, üidi keze bastady. Bürkittiñ
sözine renjip qalğany türinen körinip tūr.
— Aqyldy adam bolsañ da, balanyñ sözin aitasyñ,— dedi ol Bürkitke
būryla qarap,— keşegi jer bölistiñ özi būqara halyqtyñ Keñes ökimetine
degen közqarasyn jaqsartyp tastağan joq pa? İerteñ şaruaşylyqty
jalpy birlestiru isi bastalğaly tūr. Ol orta şaruanyñ, auyl kedeiiniñ
düniege degen özimşildik nietin, işki sezimin birjolata özgertpei me? Būl
— adam balasy psihologiiäsynyñ, minez-qūlqynyñ töñkerisi i̇emes pe? Al
adamnyñ mūndai özgerui ədebiettiñ şaruasy i̇emes dep qalai aita alasyñ?
Bilgiñ kelse, bizdiñ qazaq aulynda būl özgeris tipti airyqşa ötude. Özbek,
təjikter tərizdi halyqtarğa köne zamandağy köşpeli ömirinen bügingi
otyryqşyl dəuirine jetu üşin qanşama ğasyrlar kerek boldy? Al bizdiñ
qazaqqa qanşa uaqyt kerek? İerteñ birlestik şaruağa ainalğan küni qazaq
auyly az jyldyñ işinde-aq otyryqşy i̇el bolady. Poselke, auruhana,
klub, dükender salady. Mal şaruaşylyğymen qatar i̇egin i̇eguge kirisedi.
Būnyñ bəri adamğa jaña közqaras, jaña minez-qūlyq tudyrady. Mūndai
jağdaida bizdiñ aulymyzda būrynğy dəstür, ğūryp, ədet, salt özgermei
qaluy mümkin be? Mümkin i̇emes. Osy özgeristiñ bərin ədebiette körsetu sen
sekildi halqyn şyn süietin aqyn ūlynyñ mindeti i̇emes pe? Ərine, mindeti.
— Aityp tūrğanyñnyñ bəri dūrys şyğar, Hasen. Biraq men kötere
almaityn jük.
— Nege?
— Būnyñ bərin öz köziñmen köru kerek qoi. Al men bolsam...
Dəl osy kezde qolyna ülken podnos köterip Olga Pavlovna kirdi.
Podnos üsti tolğan türli tamaq, pisken tauyq i̇eti, jūmyrtqa, maily şelpek,
örik, meiiz. Moiny soraiğan i̇eki bötelke şarap ta körinedi.
— Qane, qoldaryñdy juyñdar, şai da daiyn bolyp qaldy,— dedi
Olga Pavlovna külimsirei söilep, podnosty stolğa qoiyp jatyp.
— Tüu, Olga Pavlovna, osynşama, əure bolyp...
— So da söz be i̇eken? Sendei syily qonaq kelgende, auyl ədetimen qoi
soiu kerek i̇edi, ətteñ ne kerek, bizdiñ otar əli Bürkittiñ oiy men miynda
ğana jür...
— Oi men midağy bailyq ol bir məñgi bitpeitin bailyq qoi, Olia,—
dedi Hasen de külip,— baidyñ malyndai ony i̇eşkim de konfeskelei
almaidy.
Bürkit əieliniñ Hasendi aq jarqyn jüzben qabyldap, lezde mūnşama
dəmge bai dastarqan daiyndağanyna iştei riza bolyp qalğan. Olga
Pavlovna on altyğa şyqqan küni əkesi qolyna salğan i̇eñ aqyrğy altyn
sağatyn saudager əielge aparyp, arzan bağağa satqanyn Bürkit qaidan
bilsin, tek dos-jar adamyna qūrmet körsete alğandaryna qatty quandy.
Sol köñildengen betimen:
— Hasen dūrys aitady, Olia,— dedi ol külimsirei.— Meniñ boiymdağy
darynymdy i̇eşkim de tartyp ala almaidy. Əli bizdiñ köşede de meiram
bolady.
Olga Pavlovna da Bürkittiñ köñiliniñ köterilgenine şattanyp, tipti
sergip ketti. İendi üşeui stol basyna otyryp, şai işuge kiristi. Bir-i̇eki
riumka şarap alğannan keiin ğana Hasen üzilip qalğan əñgimege qaita
kiristi.
— Dūrys aitasyñ, Bürkit,— dedi ol,— Şyn oñdy şyğarma jazu üşin,
adam i̇el-jūrttyñ özgeruin öz közimen köru kerek,— i̇endi ol Bürkittiñ
əieline qarady,— Olga Pavlovna, Bürkit i̇eki-üş künnen qalmai jürip
ketedi.
— Qaida?!
— Ölkelik partiiä komiteti Hanşaiymğa Moskvadan təlim-tərbie alyp
keldiñ, sendei qazaqtyñ öjet əielderi bizge kerek dep otyr. İerteñ özderi
joldama berip «Türksib» boiyndağy «Aqtoğai» atty sovhoz qūrylysyna
jibermek...
— Zurəni qaitedi?
— Əzirge balalar baqşasyna bara tūrady. Özim de künde baryp
tūramyn.— Hasen i̇endi külimsirei söiledi,— Bürkit sol qūrylys audanyna
baruy kerek. Jūrttyñ qalai özgere bastağanyn közimen körsin...
— Au, Bürkitti o jaqqa kim jiberedi!..
— Ortalyq partiiä komiteti. Joldama alyp berudi öz mindetime
alamyn...
— Sonda poeziiäny qaitedi?
— Jaña ömirdi qūra jürip, poeziiänyñ i̇eñ kökesin Bürkit sonda
tuğyzady!—Hasen jas balaşa rahattana küldi,— ondai jerdi köru būğan
öte kerek. İel-jūrtynan ketkeli, baiqaimyn, iyğy tüsip, aqyndyğy
sarqylyp bara jatqan sekildi. İendi oğan darynnyñ közin aşar jaña
jağdai, jaña ömirdi köru qajet, solai i̇emes pe, Bürkit?
— Dūrys aitasyñ, Hasen,— dedi Bürkit i̇eki közi jasaurai.
— Olai bolsa, əkel qolyñdy,—Hasen ornynan ūşyp türegeldi.—
Qoğamda öz ornyn taba almağan aqyn, jazuşynyñ jūrt közinde qadyry
bolmaidy. Sen öz ornyñdy tabuyñ kerek, Bürkit. Osymenen seniñ aqyrğy
sergeldeñiñ bitsin!
— Bitsin, Hasen!— dedi Bürkit i̇endi kenet dirildep ketip,— tek öziñ
jərdem ber... Böten jolğa tüsip bara jatsam, būra jür... Öziñ de aqynsyñ,
tüsinesiñ ğoi, i̇ekiniñ biri aqyn bola almasa, i̇eki aqynnyñ biri özge bola
almaidy...
Hasen Bürkittiñ əli de özin taba almai jürgenin, onyñ aldynda būl
tartysta tolyp jatqan asular bar i̇ekenin əbden tüsindi. Ol Bürkit pen
Olga Pavlovnağa kezek qarap:
— Uəde!— dedi.
Olga Pavlovna közine kele qalğan quanyş jasyn asyğa sürte bastady.
ÖMIR — JEÑIS
ÜŞINŞI BÖLIM
Būl stantsiiänyñ atyn «Aqtoğai» qoiypty. Nege «Aqtoğai» qoiğandaryn
tüsinu qiyn. Qūlazyğan qu dala. Tañ atqannan kün batqanğa deiin, örkeşörkeş töbelerdiñ taqyr basyn jūlmalai yzyñdağan suyq jel, tolarsaqtan
keler qūm topyraq. Jel qattyraq soqsa, alai-tülei bolyp kökke deiin
tūtasqan qiyrşyq tas boran. Sonda da būl arany qazaq «Aqtoğai» deidi.
Jəne osy bükil Türkistan — Sibir temir joly boiynda tek «Lugovaia»
stantsiiäsy orys tilinde, özge stantsiiälardyñ bəri qazaqtyñ kene baiyrğy
atymen atalğan: Aiaköz, Şoqpar, Saryözek, Şamalğan, Otar, Üştöbe...
Qazaq mağyna bermei jer atyn qoimaidy. Mümkin būl ara da bir kezde
toğaily jer bolğan şyğar, sondyqtan da ony «Aqtoğai» dep atağan bolar.
Al qazir... Osy Aqtoğaidyñ qūmdy öñirinde qainağan i̇eñbek. Onyñ
soltüstik beti qūnarly sūr topyraq bolyp şyğyp, qauyn, qarbyz siiäqty
ər türli baqşa ösimdikterin i̇egetin ülken sovhoz ornamaq. Būl sovhoz bükil
temir jol boiyn jemispen qamtamasyz i̇etuge tiısti. Qazir sol sovhoz jerine
baratyn ülken jol üstindegi Aqtoğai öziniñ jazğytūrym tasityn
jarqabaqty i̇eski arnasyna temir köpir salynyp jatqan.
Bürkitke osy «Aqtoğai» qūrylys audanyna jüruge tura keldi. Hasen
onymen uədelesken küniniñ i̇erteñine Ölkelik partiiä komitetine bardy.
Oğan qūrylys bölimin meñgeretin jas jigit: «Būl bir auyr audan bolyp
tūr. Qūrylysşylardyñ köpşiligi jastar. San ūlttan qūrylğan. Deni sol
mañaidağy auyldardan kelgen...
Tegi ügit-nasihat jūmysyn jolğa qoiu kerek bolar. Bügin astanadan bir
top ügitşiler jürip ketpek. Sonyñ işinde sizdiñ kelinşegiñiz de bar»,—
dedi.
— Sol topqa tağy bir adam qossañyz,— dedi Hasen.
— Kimdi? Öziñizdi me?—dep küldi meñgeruşi. — Sirə, onyñyzdy reti
kelmes. Qatelespesem, i̇erteñ biuro baspasöz direktory i̇etip bekitpek qoi...
— Özimdi i̇emes, Bürkit Küntuarovty.
— Aqyn Bürkitti aitasyz ba?— Jas jigittiñ közi jarq i̇ete qaldy.— İe, o
kisi bizdiñ jas qūrylysymyzğa barğysy kelse kim qarsy bolady?— İendi
jas jigit səl oilana söiledi.— Ondai ülken darynğa halqynyñ ne istep
jatqanyn köru — öte qajet dünie. Bügin kelsin, joldama daiyn...
Bürkit ondai-mūndai şaruasymen on şaqty kündei jürip qalyp,
aqyrynda jük tasityn bir maşinağa ilesip Aqtoğaiğa attandy. Būl
oktiabrdiñ orta kezi i̇edi. Almatyda əli de kün raiy birkelki jaima şuaq
bolğanmen, syrt suyq i̇eken. Əsirese uildei soqqan küzdiñ yzğarly jeli
adamnyñ öñmeninen i̇etedi. Üstindegi şolaq bylğary tony qūr keudesin
jelden saqtağanmen, jyluy joq, Bürkit əbden toñdy. Bir jağynan jol da
jaman, ylği benzin qūiğan böşkeler i̇ersili-qarsyly domalap maza berer
i̇emes. Al maşina kabinetine otyraiyn dese, onda oryn joq. Maşina
aidauşymen qatarlasa tyğyrşyqtai bir jas əiel ornalasqan, sirə
şoferdiñ köñildesi boluy kerek, kögildir közderi iştegi qyzuymen
ūşqyndanyp, jaurağan Bürkitti mazaq i̇etkendei i̇eki beti qyzara börtip
sylq-sylq küledi...
Jük maşinasy Aqtoğaiğa kün bata keldi. Jūrttyñ bəri jol boiyndağy
jūmysta i̇eken, Bürkitti taqtaidan jasalğan «Qyzyl būryştyñ» qasynda,
basyna i̇eski tübit şəli orağan, üstinde jyly fufaikasy bar, orta boily
qara tory qazaq əieli qarsy aldy. Bürkit birden tanymai qaldy. Būl
Hanşaiym i̇edi. Būrynğy sylañdağan sūlu kelinşek jūmysşy kiımin
kigennen keiin, tipti özgerip ketipti. Jəne az künniñ işinde betin jel
toryp qaraqoşqyldana tüsipti. Jyl jarymdai Hanşaiymdy kermegen
Bürkit şyramytqandai betine qarai berdi. Kelgen adamnyñ kim i̇ekenin
birden tanyp, Hanşaiym jarqyldai qol berip, əziniñ kelmei jatyp
komsomol ūiymynyñ hatşysy bolyp sailanğanyn, «qyzyl būryştağy»
körsetkiş taqtasyna bügingi jūmystyñ aqparyn jazğaly kelgenin aitty.
«Qūrylystyñ barysymen tanyspaq bolsañyz, qazir jūmys audanyna i̇ertip
aparaiyn», — dedi. Hanşaiym jaq jüni ürpiıp ketken Bürkittiñ betine
kenet tañdana qarap:
— Tüu, Bürkit ağa, siz əbden toñyp qalypsyz ğoi!—dep əbiger bola tüsti.
— Jüriñiz, üige kiriñiz, aldymen jylynyp alyñyz...
Būlar «qyzyl būryşqa» kirdi. Üi degen qūr aty bolmasa, suyq jel
jöndep sylanbağan taqtai sañylaularynan guildei soğyp, işin añyratyp
tūr... Tek ot qyzuynan qaqpağy qyzaryp ketken üi ortasyndağy döñgelek
temir peştiñ mañaiynda ğana azdağan jylylyq bar sekildi. Toltyra salğan
tas kömir mazdana janyp jatyr. Üstine qoiğan qalaiy şəinektiñ suy
būrq-sarq qainap, buy kökke köterilgen.
Bürkit peş janyna baryp alaqanyn tosty. Rasynda da, əbden jaurap
qalğan i̇eken, oñai jylynar i̇emes. Bürkittiñ mūndai jağdaiyn körgen
Hanşaiym, «qyzyl būryştyñ» suyqtyğyna keşirim sūrağandai:
— Būl myna jūmys istelip jatqan jerge taiaulau salynğan barak qoi,
jöndep sylanbağandyqtan işi suyqtau, jaqynda stantsiiä basyna köşemiz...
Onda kerek üilerdiñ bəri salynyp bitken...
— Stantsiiä būl aradan alys pa?
— İeki şaqyrymdai jerde... Sizdi maşina köpir qūrylysyna əkep
tastady...— Hanşaiym səl kidirdi de:— Būl bir qiyn audan i̇eken, Jeri
qūmait, jürgizilgen joldy komissiiä əneugüni qabyldamai ketipti. Onyñ
üstine, köpir salynyp jatqan saidyñ kemeri de jūmsaq topyraqty bolyp,
jūmysqa köp kedergi isteude körinedi... Qazir bükil Türksib boiynşa osy
audan ğana keiin qalyp otyr...
— Būl öndiris temir jolğa öte kerekti körinedi ğoi.
— İə... Aianyp jatqan joqpyz. Öziñiz de köresiz ğoi mūndağylardyñ
i̇eñbekti qalai isteitinin. Ətteñ ne kerek, bəri de bilek küşine tüsken soñ,
oñai soqpaidy i̇eken...
Hanşaiym Bürkittiñ əli de jylyna qoimağanyn baiqap, şəinekten
qalaiy küreşkege toltyra qainağan qara su qūiyp berdi de:
— Işip köriñizşi, boiyñyz jylynar ma i̇eken?..— dep külimsiredi.—
Almatydan bügin qant-şai əkeledi dep kütip i̇edik, əlgi şofer maşinasyna
benzin tiep kelipti ğoi...— Ol i̇endi səl dauysyn şyğaryp küldi.— Oqasy
joq, qazir bizge qant-şaidan göri benzin kerekteu...
Hanşaiym ornynan türegelip syrtqa şyğyp ketti de, qaita oraldy.
Qaidan alğany belgisiz, alaqandai qara nandy ūsynyp:
— As pisiruşiler jūmysşylardyñ keşki tamağyn taratuğa köpirge
ketken i̇eken, qarynyñyz aşqan şyğar, kün suyq qoi,— dedi, böten i̇eş
tağam tauyp bere almağanyna tağy da qysyla.— Qorekteniñiz.
Ol bir kez sovet halqynyñ alğaşqy besjyldyqty tort jylda
oryndamaq bolyp, öndiriske jalpylai bet būrğan Magnitka, Dneproges,
Belomor kanaldary salynyp jatqan kez i̇edi. Əli birlestik küşke köşpegen
jeke menşikti auyl şaruaşylyğy öndiriske kelgen milliondağan jaña
jūmysşy tobyn azyq-tülikpen qamtamasyz i̇ete almai, jetispestik ər
salada da biline bastağan uaqyt. Sondyqtan da Bürkit Hanşaiym əkelgen
qara nanğa riza bolyp qaldy. Şynynda da, keşeden beri nər tatpai, qarny
əbden aşqan i̇edi. Qainağan sumen qara nandy jep bolğannan keiin,
bağanağydai i̇emes, boiy da jylyna bastady.
Azdan keiin būlar jūmys istelip jatqan köpir mañyna qarai bettedi.Būl
kezde jel saiabyrlap, ai şyqqan. Tüngi şytymyr aiazben birge qūlazyğan
tynyştyq ta kelgen. Ai səulesi tüsken qyzemşek süiir basty töbeler qara
köleñkelenip alystan körinedi. Bürkit pen Hanşaiym qatar kele jatyr.
Jūmysşylar jatatyn ağaş baraktar men berezent şatyrlardan ötip
barady. Būlardyñ işinde qybyrlağan birde-bir jan közge tüspedi.
Jūrttyq bəri jūmys basynda tərizdi. Būğan tañ qalğan Bürkit:
— Jūmysty tünde de isteisizder me?—dep sūrady.
Hanşaiym baisaldy jauap qaiyrdy:
— Qar tüspei jospardy oryndauymyz kerek. Halyq jūmysty kündiztüni isteidi. Tamaqty da sol arada işedi, şarşağany sol jerde ūiyqtaidy.
Barakqa kelmeidi...
— Būndai qiyndyqqa jūrt şydai ala ma? Astyñ türi bolsa belgili...
Hanşaiymnyñ dauysy kenet jigerli şyqty.
— Şydamasqa amal joq, şydauğa tiıstimiz. Qaryn toimasa, belbeudi
bekem buynuymyz kerek.
Bürkit Hanşaiymğa jalt būrylyp qarady. Baidyñ keşegi jalğyz i̇erke
qyzynan bügin halyq isine arnalğan mūndai jigerli söz şyqqanyna ol tañ
qalğandai. Rasynda da Bürkit tañdanuda i̇edi. Oğan Türksib sekildi ülken
qūrylysta jastardy basqaratyn Hanşaiym tərizdi jaña zaman tudyrğan
jaña adamdardyñ qalğany da zor quanyş... Qazaq jerinde, osyndai alyp
qūrylystyñ boluy da ülken baqyt!.. Osyny köre tūryp, jaña ömirge
qūlaş jaiğan keşegi bai qyzyn köre tūryp, öziniñ osy uaqytqa deiin jol
taba almai jürgenine añ-tañ. Būğan qandai sebep? Tap jaularynyñ
əreketteri me? Joq, joq, jaña jolğa birjolata tüsem dep jigerlene kürese
almağan özinde de aiyp bar, özi de kinəli.
Būlar köp keşikpei jūmys istelip jatqan jerge keldi. Bürkit kilt
toqtady. Ai səulesi qūiyla tüsken yldida i̇eki-i̇ekiden zembil kötergen,
jügire təşke aidağan, qūmyrsqadai qybyrlağan adam. Kök tas pen qūmdy
topyraqty qajağan şaqyr-şūqyr kürek, qaila dauysy. Ər jerde şoq-şoq
bop şaşyrai jağylğan ottar. Ərbir ottyñ basynda jūmystan əbden
şarşap kelip qūlağan on-on besten jūmysşy. Būlar bir-i̇eki sağat
közderiniñ şyrymyn alyp, qaita tūrmaq. Olardyñ ornyna kezektesip,
ūiqysy kelgen basqa jūmysşylar jatady. Osylai üzilmei jūmys
isteledi. Toimağan qaryn, oiylğan alaqan i̇eske alynar i̇emes. Bərin ğajaiyp
i̇eñbek muzykasy bilegendei. Būl — könetoz, jaman tymaq qalyñ toptyñ
i̇eñbek i̇erligi. Būlardy bilegen i̇enbek romantikasy. Osy romantika sol bir
ötken qaharly künderde qalyñ būqarany jeñiske şaqyrğan. Keide aş,
keide jalañaş jürse de sol būqara halyq Magnitogorskini, Dneprogesti,
Çeliabi traktor zavodyn, Qarağandy, Donbastardy tūrğyzğan!
Qazir, adymdaityn ekskavator, jüzdegen tonnalardy quyrşaqtai
körmeitin ğajaiyp jük kötergiş krandar bar kezde būl tabystar
oiynşyq körinui mümkin. Al ol kezde, būl önerdiñ biriniñ de joq kezinde,
bərin istegen, alyp öndiris oşaqtaryn qūrğan — som balğa men som
bilektiñ küşi, halyq i̇erligi.
Bürkit sol tüni kezin ilmei şyqty. Tün ortasy bola, suyq baraqqa kelip,
tañ atqanşa jūmys istedi. Tañ ata soqqan yzğyryqtan sausaqtary qalam
ūstauğa kelmei, i̇eki qolyn kezek-kezek qoltyğyna tyğyp jylytyp,
qaitadan qağazyna üñildi. Ol sol tüni, artynan i̇ezine ataq bergen, köpten
beri oilap jürgen «Temir tūlpar mingen qazaq» degen Türksib
jūmysşylaryna arnalğan jalyndy dastanynyñ betterin jaza bastady...
Būl onyñ jaña zamandy tüsinuge i̇eñ alğaşqy talpynuy i̇edi.
Bürkit öleñin jazyp bolyp, dalağa şyqqanynda kün Uiasynan köterilip
qalğan i̇eken. Ol kontor aldynda tūrğan Hanşaiymdy kördi. Janynda
i̇ertteuli atyn jetektegen bir qart adam bar. Bürkit kontorğa qarai aiañdady.
Hanşaiym amandasyp bolğannan keiin, janyndağy aqsaqaldy körsetip:
— Myna kisi balamdy alyp ketemin deidi,— dedi ol jylarmandai
bolyp.— Bizge ərbir adamnyñ qazir asa kerekti i̇ekenin aitsam da
tyñdamaidy. «Balamdy bosat ta bosat» dep qoimaidy. Slesar jūmysyna
üirenip jür. Mamandyq ta alyp qaldy.
Şal Bürkitti bastyq kördi bilem, janyna taiai tüsti.
— Şyrağym, balamdy bosatyp ber, biyl qalyñdyğyn alatyn jyly
i̇edi, qūdalarym qyzymyz būzylmai tūrğanda alyp ketsin dep maza bermei
jür...
Bürkit şalmen ūzaq söilesip, balasyn əketpeitin i̇etip köndirdiñ.
Hanşaiymnyñ: «Bizge ərbir adam kerek» degen sözi sebep boldy ma, əlde
bükil jūrt jūmyla jūmys istep jatqanda öziniñ öleñ jazyp otyruyn i̇ersi
kördi me, şal ketkennen keiin, ol Hanşaiymğa:
— Hanşaiym, qalqam,— dedi kübirlep söilep,— kisi jetpei jatsa, men
de qolyma kürek alyp, sapqa tūraiyn...
Hanşaiym jalt qarady.
— O ne degenin.iz?!..
Bürkit oilana jauap berdi.
— Meniñ jūrttan nem artyq?.. Senen nem artyq?— Bürkit tünde
Hanşaiymnyñ da qolyna kürek alyp, jūmys istegenin körgen.— Bükil
halyq bilegin sybanyp i̇eñbek i̇etip jatqanda, kezge şyqqan süieldei, meniñ
seltiıp bos jüruim Uiat sekildi.
— Öleñ jazu i̇eñbek i̇emes pe?— Hanşaiym oğan aiai qarady.— Joq,
Bürkit ağa, siz qūrylysşylardy kürekpen i̇emes, qalammen quantyñyz...
— Kürektiñ qasietin bilmei, qalam jüretin i̇emes. Jaña poeziiä onyñ
jaña tynysyn tüsinudi talap i̇etetin tərizdi... Men ömirdiñ tek syrtqy
quanyşyn tüsingen ğana janmyn, būdan bylai qarai onyñ i̇enbekten
tuatyn da quanyşyn tüsinuge tiıstimin. Onysyz, meniñ poeziiäma qanat
bitpeitinine közim jetedi...
Hanşaiym qanşa aitsa da, Bürkit könbedi, aqyrynda baryp Hanşaiym:
— Jaqsy, jüktiñ salmaqty i̇ekenin qary auyrğan biler degendei, bir
retten būnyñyz da dūrys bolar, jūmysqa tüsiñiz, tüsiñiz,— dedi.
Sol küni Bürkit jūmysqa tüsti. Ony quaqy minezdi jas prorab bir
qaruly jigitpen zembil köteruge qoidy. Būnysy onyñ mümkin nəzik oily
aq sausaq aqyndy auyr jūmysta synağysy kelgeni bolar, Bürkit qarsylyq
i̇etpedi, özgelerdiñ külimsirei qarağanyna mən bermei, serigine:
— Qane, jigitim, qimylda,— dep küle zembildiñ bir basyn ūstady.
Biraq ömirinde i̇eki şelek su köterip körmegen qol i̇eki künnen keiin qos
qary qozğaltpai, alaqandary ülbirep şyğa keldi. Bir ğajaby, denesi delsal bolyp şarşağanmen, köñili köterile tüsti. Aqyrğy jyldary tüni boiy
maza bermeitin uaiym oidan əbden qaşqan ūiqysy qaita oraldy.
Jūmystan qaityp, kele jastyqqa basy tiısimen, pys i̇etip ūiyqtap ketetin
boldy. Tañerteñ tūrğanynda qūr ğana denesi i̇emes, basy da əbden dem alyp
qalatynyna şattanyp, Bürkittiñ köñili künnen-künge jadyrady. Köñiliniñ
qaiğydan airyluy oğan şyn quanyş, şyn şattyq i̇edi. İendi Bürkitke kün
de jas kezdegidei būltsyz aşyq tərizdi körindi, ömir de auyr zilsiz quanyş
üşin jaralğan sekildendi. Özgergen jürekte poeziiäğa degen bir jaña
tolqyn, tañğajaiyp bir jaña sezim paida bola bastady. Onyñ sözderinde
de jaña teñeuler, öleñge degen jaña ūiqastar jiı kezdesetin boldy.
Bürkit osyndai halde jürgeninde, bir küni Almatydan jūmysşylar
arasynda əñgime, oiyn-sauyq ötkizuge bir top mədeniet qyzmetkerleri
keldi. Bürkit būl künderde zembildi tastap, kürek jūmysyna tüsken.
Astana uəkilderi qazylyp jatqan jyrany aralap jürip keledi.
Jandarynda: jas prorab, Hanşaiym... Olar Bürkit jūmys istep jatqan
jerge taiağanda būrylyp böten jaqqa bettedi. Tek bireui ğana Bürkitke
turalap jaqyndady da, toqtai qaldy. Būl topty basqaryp kelgen Qarajan
i̇edi. Bürkit ony köpten beri körmegen, sol būrynğy qalpynda, üstinde qyry
synbağan qara kostium, kirşiksiz, aq jibek köilek. Türi de būrynğysyndai
təkəppar, zildi.
— Jaña kelisipsiñ!— dedi ol üstindegi kiımi būl kezde toza bastağan
Bürkitke kekete köz tastai.— Öleñnen kürekke auysqansyñ ba?
— Asyqpa, Qarajan,— dedi Bürkit oğan tesile qarap,.— əli öleñimdi de
i̇estirsiñ!..
Qarajan kilt būrylyp jürip ketti. Jauynyñ sözi Bürkitke qanjardai
qadaldy. Sol küni ol keşke taman, üzilip qalğan «Temir tūlpar mingen
qazaq» dep atalatyn dastanyna qaita kiristi. Halqyna degen mahabbaty, öz
közimen körgen, özi üles qosqan onyñ sonau qairatty i̇eñbegi poeziiäsyna
qorğan bolğandai, jauyna degen yza, aşu jüregine ot jaqqandai, Bürkitti
bir jaña aluan küş biledi. Ön boiynda köpten beri ündemei jatyp: «Sen
būl tabysyñdy nyqtai tüs»,— degenniñ qaharly dauysyn qaitadan
şyğardy...
Bürkit qys boiy osy qūrylys audanynda bolyp, jazğytūrym
Hanşaiymmen birge astanağa qaitqanynda öziniñ osy jaña dastanynyñ
alğaşqy bölimin bitirip ala keldi. Būl onyñ alğaşqy tabysy i̇edi. Dosynyñ
i̇eñbegine Hasen i̇ete quanyp qaldy. Oqyp şyğysymen, özi basqaryp otyrğan
baspasöz redaktsiiäsyna basuğa ūsyndy. Söitkenşe jaz da şyqty. Kitap
jaryq körmei jatyp: «Sen būl tabysyñdy nyqtai tüs»,— dep Hasen
Bürkitti i̇ertip, jazğy demalysynda özderiniñ tuğan jeri — Şyğys
ölkesine jürip ketti.
Qazir olar keşe poezben kelip tüsken Aqşatyr qalasynan şyğyp,
Qoñyraiğyr köliniñ jağasynda otyrğan i̇elge qarai bettep keledi. Kün
tüsten auyp ketse de, şyjyğan ystyq. Ötken jyldağydai i̇emes, biyl
köktem jauyndy-şaşyndy, jer betin qalyñ kögal japqan. Jūpar iısi
mūryndy jarady. Köpten beri i̇elge şyqpai dalany añsap qalğan Bürkit
pen Hasenniñ i̇eki közi jan-jağynda.
Auatkom bergen ləşeñke arbada būlar üş adam. Üşinşisi — üstinde i̇eski
şineli bar, mosqal orys jigiti. Jekkenderi aryqtau kelgen qara məstek.
Jürer aldynda bergen jemniñ küşi me, əlde jaratylysynan myqty
jylqy ma, jürisinen bir tanbaidy, bülkildep jeledi de otyrady.
Keñ dalağa şyğysymen-aq Bürkittiñ köñili köterile bastağan. Al
qalanyñ qarasy üzilip, betegeli tau qoinauyna kirgen kezde ol yñyrsi öleñ
aituğa da kirisken. At aidauşy «nemeneñe jetisip öleñ aitasyñ» degendei
artyna būrylyp qarap, jaqtyrmağandai pişin añğartty. Būny baiqap
qalğan Hasen, jai otyrğanşa əñgimemen jol qysqarsyn degen oimen:
— Ağai, atyñyz kim?—dedi.
— Petr... Petr Maksimoviç Diakov,—dep at aidauşy küñk i̇ete qaldy.
— Osy jerdikisiz be?
— Pokrovkadanmyn.
— Auatkomde köp boldy ma jūmys istegeniñizge?
— Byltyr kirdim.
— Būryn qandai jūmysta bolyp i̇ediñiz?
— Ər türli jūmysta... Arbakeş te boldym, kooperativte sauda da
istedim... Köp jylym əskeri qyzmette ötip i̇edi.
— Odan nege kettiñiz?
— Ket degen soñ — kettim...
Hasen ündemei qaldy. Sözge i̇endi Bürkit kiristi.
— Ğafu i̇etiñiz... İeger sūrağanymdy aiyp körmeseñiz...
— Nege ket dep aitty demeksiz ğoi, ony sūrağannyñ qanşa aiyby bar?
—At aidauşy jigitterge betin būra qyryn otyrdy.— Jazyğym bolğan soñ
aitty ğoi...
— Ərine, jazyqsyz adamdy jūmystan bosatpaityn şyğar.
— Siz rasymen solai oilaisyz ba?— At aidauşy mysqyldai küldi.—
Al men jazyqsyzdan-jazyqsyz bosandym-au deimin...
— Söziñizge tüsinbedik...
— Qazir tüsindireiik,— at aidauşy bojyny bir qolyna ūstap, özi
būlarğa qyryp qarap otyrdy,— būdan alty jyl būryn men OGPU-de
küzet qyzmetinde soldat bolyp isteitinmin... Ərine bizge de forma beretin,
biz de əskeri adam bolyp sanalatynbyz. 1 Mai meiramy bolady degen küni
Serejka Kedrin deitin joldasymyz i̇ekeumiz tünde qoimany küzettik te,
i̇erteñine demalys aldyq... İekeumizdiñ de semiamyz Pokrovkada, biraq
jūrttyñ bəri toilap jatqanda, kim bizdi onda aparsyn. İeş kölik
tabylmady. Al qolymyz bos, böten isteitin şaruamyz joq... Küzetten
kelip közimizdiñ şyrymyn alğanşa, parad ta bitip qalypty. Ne kerek,
uaqyt ötkizuge Serejka i̇ekeumiz oilap-oilap, jañağy özimiz şyqqan qalada
tūratyn sauda jūmysyndağy jerlesimiz Tolia Zimindikine barmaqşy
boldyq... Ol bizge bir ret üiin syrtynan körsetken, tek pəter nömirin
ūmytyp qalyppyz. Qai pəter i̇ekenin sūrastyryp tauyp alarmyz dep,
gimnasterkemizge aq jağa tağyp, aiağymyzdağy i̇etikterimizdi meilinşe
jyltyratyp alyp, əlgi üige keldik... Üşinşi qabatqa köterilip, bir-i̇eki
pəterdiñ i̇esigin tyqyldatyp körip i̇edik, i̇eşkim jauap qatpady... Üi neleri
meiramdap ketken tərizdi. İendi ne isterimizdi bilmei tūrğanymyzda, bir
pəterdiñ i̇esiginen sañylau körindi. İesikti qağyp i̇edik, i̇eşkim şyğa qoimady,
amal joq üige kirdik, jan joq auyz üii bos tūr. Tağy da «Kim bar?» dep
dauystadyq, tağy jauap bolmady... Sosyn «Būl qalai?» dep tor üidiñ
i̇esigin aşa berip i̇edik. Özimen ketsin, dəl sizge ūqsağan, tek səl sizden
biıkteu, ūzyn şaşty, öte kelbetti bir qazaq jigiti bizdi kördi de, aşyq
tūrğan terezege sekirip mindi. «Osy üidi tonauğa kelgen ūry i̇eken» dep,
i̇ekeumiz birdei «Toqta!» dep ūmtyla tüskenimizde, əlgi jigit terezeden
tömen qarai qarği jöneldi.
— İə, iə, sosyn?—dedi Bürkit demin əzer alyp.
— ...Sosyn ne bolsyn. Üşinşi qabattan qūlağan adamnyñ nesi qalsyn...
Biz jügirip dalağa şyqqanşa, beişara jan tapsyryp ta ülgiripti.— At
aidauşy aqyryn kürsindi.— Artynan baryp bildik, əlgi adam qazaqtyñ sol
kezdegi belgili aqyny Aqan degen kisi i̇eken...
Bürkit pen Hasende ün joq. Hasen köziniñ astymen Bürkitke qarady.
Ananyñ qabağy qars jabylyp, basy tömen salbyrap ketken. Oiyn da,
boiyn da, bir auyr qaiğy bilep, tömen qarap myqşiiä tüsken. Şynynda da
Bürkit iştei alai-tülei auyr jağdaida i̇edi. Ötken künniñ qatesinen tuğan
ökiniş jürek-bauyryn ottai jalap küidirip əketip barady. Kenet onyñ köz
aldyna sol küngi suret tep-tegis i̇elestei jöneldi... İersili-qarsyly üidi
kezip sūp-sūr bolyp jürgen Aqan... Myzğymas qūlpytastai döñkiıp
otyrğan Əkpar... Qiiälynda paida bolğan ardaqty aqynnyñ janyn aluğa
kelgen ajal — qara qūzğyn. Bürkit, əri qarai oilamaimyn dep közin jūmyp
i̇edi, onyñ qūlağyna sol küni qoştasar aldyndağy Aqannyñ «Al sender
bolsañdar jaña qanattanğan jas tüleksiñder. Şyğatyn biıkteriñ basqa. Ol
üşin qandai jolğa tüsesiñder, özderiñ oilañdar» degen sözi i̇estildi. Beu,
Aqan! Öziñniñ qate jolda bolyp kelgeniñdi əbden tüsingen i̇ekensiñ ğoi.
Sondyqtan da bizge öz joldaryñdy tap degen i̇ekensiñ ğoi. Qalai ösietiñdi
i̇esime almai kelgenmin? Jiger osy künge deiin tiri bolğanyñda, i̇ekeulep
dūrys jolymyzdy tabady i̇ekenbiz ğoi! Ətteñ! Ətteñ! Sovet ükimetiniñ
adal oiyn der kezinde dūrys tüsinbegendikten, qanşama qaiğyğa, azapqa
duşar boldym. Sen bolsañ ölip kettiñ. Al men, əli künge deiin öz ornymdy
özim taba almai kelemin... İeger Hasen men Gavrilov bolmağanda, men de
seniñ jolyñdy qūşar ma i̇edim, qaiter i̇edim. Tek solar qūtqardy ğoi meni
ajaldan. Al seni qūtqarar i̇eşkim bolmady. Sağan aqyl berer jan
tabylmady... Aqyrynda ol kezde basyña bəlendei qauip tönbese de,
halqyña istegen qiiänatyñnan qorqyp, sen öziñdi-öziñ öltirdiñ. İə, ol kezde
tüsinbegen i̇ekenmin, i̇endi ūqtym. Senderdiñ jolyñ şyn qiiänat joly i̇eken.
Seniñ ajalyñdy da Sovet ökimetinen kördim Stepanoviç: «Aqannyñ
ölimine biz aiypty i̇emespiz»,— degenniñ özinde de men senbei qoidym ğoi.
Qalai osynşama uaqyt aqymaq bolyp kelgenmin!»
Bürkittiñ qalyñ oiğa şomyp ketkenin körgen Hasen:
— Aqan ölimi üşin sizderdi jūmystan şyğardy ma?..— dedi at
aidauşyğa.— Jazyqtaryñnyñ joqtyğyn dəleldei almadyñdar ma?
— Kisi qaza bolyp jatqanda aqtalu oñaiğa tüspedi ğoi.— At aidauşy
şyrt tükirip qoidy.— Onyñ üstine... «Aqandy öltirgen — Sovet ökimeti»
degen qaueset jalanyñ jūrtşylyqqa qate i̇ekenin körsetkisi keldi me,
əiteuir tikelei jazyğymyz bolmasa da, ajalğa bizdi sebepker dep tauyp,
bosatyp jiberdi.— İendi ol aqyryn kürsindi.— Mine kördiñiz be, jazyqsyz
adam da keide jazyqty bolady, azamat... Adam tağdyry saiasattyñ
oiynşyğyna ainalğan sətte op-oñai jūmystan da quylasyñ, sottalyp ta
ketesiñ...
— Al būl jaidy bilmegen Aqan ömirmen müldem qoştasty,— dedi
Bürkit aqyryn kürsinip.
— Oğan biz aiyptymyz ba?
— Joq, sizder aiypty i̇emessizder,— dedi Bürkit qamyğa söilep,—
jazyğyn aqtar jol taba almağan, berer jauaptan tek ölim arqyly qūtylam
degen aqynnyñ özi aiypty. Men būny bügin ğana jaqsy ūqtym...
Būdan keiin būlar til qatyspai ūzaq otyrdy. Əlden uaqytta Bürkit
basyn köterip, jan-jağyna köz jiberdi. Kün de i̇eñkeiip qalğan i̇eken.
Belesti jazyq dala, bağanağydai i̇emes şatqal, būiratty öñirge ainala
bastapty. Batyp bara jatqan kün səulesi jartas basynda oinaidy. Būirat,
qūzdyñ basyñdağy qatpar-qatpar qyzğylt şaqpaq tastar alystan kün tüsip
qan Qyzyl bolyp körinedi. Oida joqta kenet şyn basyna şyğa kelgen
i̇eliktiñ köleñkesi ūzara baryp, joq bolady.
Kün ystyğy basylyp, añyzaq jel de tynyp, əlem typ-tynyş. Şöp
basy qimyldamaidy. Kele jatqan jolauşylardyñ da köñilderi dəl osy
keşki əlemdei tynyştalğan tərizdi. Tek Bürkittiñ jany əli būlqan-talqan,
bir ūzaq saryn uaiymğa şomylyp ketkeni, kirtie qalğan qabağynan,
tūmandanyp ketken köz janarynan baiqalady.
Joldasynyn mūndai halin körgen Hasen i̇endi onyñ köñilin sergitkisi
keldi.
— Düniede i̇en qiyn böget — ol öz jolyñdy taba almau,— dedi anağan
būryla qarap.— Aqan rasynda ülken aqyn i̇edi, i̇eger halqymen birge
bolğanda, artyna talai-talai ölmes şyğarma qaldyrar i̇edi. Al bügin... Tek
Aqan degen atty senimen men ğana bilemiz. Ol tarihta öşken qūl. Būny
tüsindiñ be, Bürkit?
Oiğa şomğan Bürkit tağy da ündemei qaldy. Būl kezde qas qaraiyp,
ymyrt ta üiirile bastady. Jol taudyñ bir bökterinen būryla bergende,
aldarynan kenet aq aidyn Qoñyr aiğyr köli körindi. Arğy qamysty
jağasynan şara tabaqtai bop qyzara ai şyğyp kele jatyr... Ai səulesi
köl betin alystan jarqyratyp tūr.
— Beri qara, Bürkit,— dedi Hasen onyñ jeñinen tartyp.
Bürkit Hasen körsetken jaqqa būryldy da, añ-tañ bop ilgeri qarai
ūmtyla tüsti. Būlar osy kezde basqa bir biık asuğa köterilip te ülgirgen i̇edi.
Sol jaqtarynda, dəl aiaqtarynyñ astarynda, köl jağasyndağy zəulim
qūzdar men jartastardyñ arasynda byjynağan kişkentai şoqtar körinedi.
Nağyz bir aspandağy qalyñ jūldyzdar jerge qulap, bükil yldidy alyp
ketkendei. Alystan jerde jatqan şoq sekildi bolyp jylt-jylt i̇etedi...
— Būl ne? — dedi tandana Bürkit.
At aidauşy jaibaraqat jauap berdi.
— Qoñyraiğyr rudnigi.
Kenet Bürkittiñ köz aldyna tağy da sonau bir ötip ketken kezen i̇elestei
qaldy. Būdan alty jyl būryn bolyp i̇edi ğoi sol uaqiğa. Ədeiilep
şaqyrğan soñ, Bürkit Qarymsaq baidyñ i̇eline kele jatqan i̇edi ğoi. Tünde
Təkejan qarttyñ auylyna qonyp şyqqan i̇emes pe i̇edi. Tañerteñ, qyr
basynda tūrğanda, osy jaqtan bir jan türşigerlik gürsil i̇estigen. Sol bir
gürsildi Bürkit özine ədeiilep atqan myltyqtyñ gürsilinen kem körgen joqtyn. Astynda Qarymsaq baidyñ kök jorğasy, soñynda Ərin degen bai
üiine jaqyn jürer pysyq jigit, salyp ūryp osy qazirgi rudnik tūrğan
jerge kelgen. Mūnda ony Aleksei Vladimiroviç degen orys ken
zertteuşisi men injenerlik oquda jürgen Nūrlan degen jas jigit
qūşaqtaryn jaiyp qarsy alğan... Biraq Bürkit būlardan aulaq qaşqan... Al
i̇endi sol jerde qazir myna rudnik tūr. Qorğasyn qorytatyn zavod ta
salynbaq. Bürkit kenet arbadan sekirip tüsip, jaiau jürdi. Oiyn myñdağan
sūraqtar basyp ketti. Būl sūraqtar nağyz bir jan-jağynan şulai ürip
qapqaly kele jatqan top it tərizdi, jüregin dürsildetip, köñilin i̇eleñdete
jöneldi. «Qaida i̇eken sondağy baiğa tilektes pysyq jigit Ərin?..
Qarymsaqpen Qytaiğa ötip ketti dep i̇edi ğoi, qandai küide jür i̇eken
adasqan sorly?.. Sondağy ken zertteuşiler lagerinde kezdesken Nūrlan
men sonau bir kişipeiil orys injenerleri qazir ne istep jür i̇eken?.. Tağy
da ken izdeude şyğar. Nūrlan sol injenerlikpen ketken tərizdi i̇edi ğoi...
Onyñ i̇eşbir öleñin oqyğan i̇emespin. Jas kezinde qai qazaq öleñ jazbaidy,
öz jolyn tapqan bolar... Al mynau aiağymnyñ astynda jatqan sondağy men
qoryqqan rudnik, zavod qoi». Osyndai oiğa şomğan Bürkit yldidağy
rudniktiñ dəl töbesinde tūrğan döñniñ üstine qalai şyğyp ketkenderin
bilmei qaldy.
— Otyryñyz, qazir poselkege jetemiz,— dedi at aidauşy.
Bürkit arbağa mindi. Degenmen, bular tūrğan döñ jantaia bitedi i̇eken,
jenil ləşəñke arba tömen qarai ala jönelgen joq, köşir atynyñ basyn
temen qarai tartyp, sar jelispen jürip keledi. Birinen-biri temen i̇eki
belesti ötken kezde, jolauşylar rudnik poselkesine de jetti.
Tau i̇etegin qualai, jazyq keñ alanda köşe i̇etip salynğan i̇eluge taiau
kirpiş baraqtar tūr. Būlardy qorşai tigilgen köp kiız üiler, kenep
şatyrlar. Biraq būlar da qazaq auylyndai alqa-qotan i̇emes, jañağy
poselkeniñ köşesimen qatarlasa, ūzynnan-ūzaq tigilgen. Tömengi
jaqtarynda tağy da jybyrlağan elektr ottary körinedi. Bürkitter keñ
köşeni qaq jaryp, sonau yldidağy rudnik kontoryna kele jatyr. Köşeni
boilap dabyrlasqan jūrt. Ər jerde janğan ot, oşaq üstinde qainağan
qazan. Keibir üilerdiñ janyna jerge alaşa ne kiız tösep tastağan...
Üstinde jantaia jatqan jigit, ne bolmasa bes-altaudan bas qosyp
əñgimelesip otyrğan şal, kempir... Qūr poselke degen aty, əitpese nağyz
keşke tamanğy qazaq auyly. Tek itteri az. jəne üi-üidiñ terezelerinen
jarqyrağan elektr jaryğy körinedi.
Keş tym qapyryq, ystyq bolğandyqtan, jūrt ədeti boiynşa dalağa
şyğyp otyrğan sekildi. Jəne bəri de qazaq. Bürkit jan-jağyna alma-kezek
qarap kele jatyr... Əne, ana bir toptyñ deni jastar, ükili taqiiäly, kesteli
şəlili qyz ben kelinşektiñ jandarynda jigitter... Boijetkenniñ əldeneni
aityp syñğyrlai külgeni i̇estiledi. Myna bir şai işip otyrğan top, sirə,
bir semia tərizdi, üime-jüime bolyp yntymaqtasa qalğan... Anda-sanda
keibir jaryq terezeden orys adamdarynyñ da beinesi baiqalady. Biraq
būlar az, biren-saran. Mynau kübir-kübir söilesken söz, əldeqalai
qattyraq şyqqan dauys, bəri qazaqtiki. Jəne şetinen köñildi, bəri de osy
bir keşki ömirge riza sekildi. Əlsin-əlsin jastar külkisi, ne bolmasa
syrnai, dombyra ünderi şyğady. Bürkitter kontorğa taiai bergende,
ūzynşa kelgen baraktyñ janynan bir top jastyñ qosylyp salğan əni
i̇estildi.
Tynyq keşte, syrnaiğa qosylyp şyrqatqan ən qandai tamaşa!
Jolauşylar bar yntalaryn salyp tyñdai qaldy. Səkenniñ «Jas qazaq
marselezasy» i̇eken. Bürkit sonau bir adasyp jürgen kezderinde mūndai
öleñderge mañyz bermeitin. Tipti keide olardy jat, qazaq jastaryn būrys
jolğa şaqyratyn öleñ dep tüsinetin. Sol öleñder qazir qazaq, arasyna mol
tarağan. Būny tek qaladağy oqyğan, sana-sezimi ösip qalğan jastar ğana
i̇emes, auyldağy qoişy-qolañ, öndiris oryndaryndağy jas jūmysşylar da
aitady.
Ən yrğağy tağy da köñildi alystağy bir jaryq səuleli armanğa ala
jöneldi. Ol tağy da jan-jağyna qarady.
Jaña auyl, jaña ən! Bürkit külim-külim i̇etedi. «Rasymen-aq men
qateleskenmin be? Mynau ən, mynau öner quyp kelgen jūrt, būl keşegi öz
balasyn özi malğa satqan beişara qazaq i̇emes, būlar böten jandar. Men əli
syryn aşa almağan jaña jandar».
Köşe ūzyn i̇eken, öitkenmen köp keşikpei jolauşylar kontorğa da kelip
jetti. Arbadan tüsip, üsterindegi şañdaryn qağyp ülgirgenderinşe bolğan
joq, tas baspaldaqty kontor i̇esiginen bir jastau jigit jügire tüsti.
— Amansyzdar ma, Bürkit ağa, Hasen ağa,— dep ol jolauşylardyñ
qolyn alyp, şattana amandasa bastady,— siz de amansyz ba, Petr
Maksimoviç,—at qosşynyñ. da qolyn qysyp jatyr,—Telegramma
auatkomnan bağana keldi, sizder keşikkenge böten jaqqa būrylyp ketken
şyğar dep oilap qalyp i̇edim.
Jigittiñ dauysy Bürkitke tanys sekildi, biraq kim i̇ekenin qarañğyda
aiyra almai tūr.
— Beri, beri jüriñizder,— dedi ol jolauşylar jaiğasyp bolğannan
keiin.— Bizdiñ üi de osynda...
Būlar üige taman jürip, şamnyñ jaryğy tüsip tūrğan jerge jetkende
ğana Bürkit özderin i̇ertip kele jatqan jigittiñ baiağy jas ken zertteuşi
Nūrlan i̇ekenin bildi. Ūzyn boily əp-ədemi jigit bolyp qalypty. Özin-özi
ūstağan türi de, aiaq basysy da sap-salmaqty. Bürkit quanyp ketti.
— Au, mynau özimizdiñ Nūrlan ğoi!—dedi ne derin bilmei.
— İə, Nūrlan... Əli sen i̇estigen joq pa i̇ediñ, osy rudniktiñ direktory...
— Hasen Bürkitke tañdana qarady,— men biledi i̇eken desem...
Nūrlannyñ üii kontordyñ bir jağynda i̇eken. Jūpyny mülikti, şağyn
kelgen üş bölme. Bir bölmesinde öziniñ kəri əke-şeşesi tūrady i̇eken. Özi
əieli i̇ekeui bir bölmede. Üşinşi bölmesin qonaqtarğa, keler-keter kisige
ədeii daiyndap qoiğan siiäqty. Bürkitter osy bölmege kirisimen,
Nūrlannyñ əke-şeşesi, əieli kelip amandasty. Əieli jap-jas, qara tory
aryqtau kelgen kelinşek, i̇esiktiñ aldynda səl tūrdy da, şyğyp ketti.
Qazaqtyñ üiine qonaq kelse, köñiliniñ bir köterilip qalatyn ədeti i̇emes
pe, Nūrlannyñ əkesi qoñyrqai öñdi, ülken deneli qara şal törge töselgen
aq kiızdiñ şetine otyryp, jaidary jüzben qonaqtaryna qarady.
— At-kölikteriñ aman ba, şyraqtarym? Tanymadym, qai auyldyñ
balalarysyñdar?
— Alystan kelemiz, otağasy. Almatydanbyz.— Hasen külimsirep jauap
berdi.— Tübimiz osy aranyñ Aidaboly bolamyz.
— Ə, özimizdiñ auyldyñ balalary i̇ekensiñder ğoi. Almatydan
şyqqandaryña köp boldy ma? Ol jaqtağy i̇el-jūrt aman ba?
Hasen de şalmen söileskisi kelgenin bildirip, yñğailanyp otyrdy.
— Şükirşilik. Almaty astana bolğaly qūlpyryp ketti ğoi. Aptasyna
bir üi salynady desek, ötirikşi bolmaspyz. Ondağy ağaiyn-tuğannyñ bəri
aman. Bilekti sybanyp, jūmys istep jatqan jūrt... Al öziñiz būl arağa
kelgeli köp boldy ma? — Jyldan asyp ketti ğoi deimin,— dedi şal, i̇esikke
taiau otyrğan aşañ jüzdi, aq sary kempirine qarap.— Biz myna Şūbartau
jağynyñ qazağy bolamyz. Myna jalğyz balamyz Nūrlan oquyn bitirip,
osynda direktr bolyp sailanysymen, qolyna köşip keldik...
— Direktr i̇emes, köke, direktor...— Nūrlan əkesine i̇erkelei qarady,—
jəne men bolys i̇emespin ğoi, meni i̇eşkim de sailağan joq, ükimet pen
partiiä bekitti būl jūmysqa...
— Men de solai dep otyrğan joqpyn ba? Baiağyda Tölebai baidyñ
partiiäsy jeñip, ol bolys bolğan. İendi seniñ partiiäñ jeñip, sen direktr
bolyp otyrğan joqsyñ ba?!— Şal quaqylana küldi, i̇endi ol öziniñ
alğaşqy oiyna qaita kiristi,— İə, qartaiğanda jalğyz baladan bölek
tūryp, ne qyzyq köremiz dedik myna Altynai i̇ekeumiz... Sosyn köşip
keldik. Köşip kelgenimiz sondai dūrys bolğan i̇eken. Talai beişara būl
Qoñyraiğyr qorğasynynyñ igiligin kördi ğoi...
— Qandai igiligin aitasyz, otağasy?
— Ötken jyly jūrt osynda jaman joqşylyqqa ūryna jazdağan joq
pa?..
— Qalaişa?..
— Nadan qazaq qandai ösekten qoryqpağan? Aldyñğy jyly jalpylama
kolhozdastyru bastalğanda, əlgi «asyra silteu bolmasyn, aiyr tUiaq
qalmasyn» deitin tap dūspandary jūrtty ne dep qorqytpady? «Kolhoz bar
malyñdy, qatyn-qyzyñdy ortağa salady i̇eken. Bir körpeniñ astynda
jatyp, bir ojaudan as işedi i̇ekensiñ» dep laqap taratqan joq pa... Bireuleri
bilmei söilese, bireuleriniki qastyq bolyp şyqqan joq pa... Mal dese
janyn qiiätyn qazaq, bosa da özimnen ketedi i̇eken dep, kolhoz bolmai
jatyp, i̇eñ aiağy jalğyz siyryna deiin qystygüni soiyp aldy ğoi. Özge
jaqty bilmeimin, dəl osy öñirde solai boldy. Ainalaiyn ükimet qoldan
kelgen jaqsylyğyn aiady ma, taily-taiaqsyz qalğan kileñ qyzyl şaqa
kedeidi qys boiy kolhoz i̇etip ūiymdastyryp, jaz bola tūqym berip, i̇eginge
şyğardy i̇emes pe... Qūdai bir ainaldyrğandy şyr ainaldyrady degendei
jazda bir tamşy jauyp bolsaişy... Osy öñir boiynyñ qazağy jaman
sasty ğoi. Kim biledi, apatqa da ūşyrar ma i̇edi, qaiter i̇edi, i̇eger osy Qoñyr
aiğyr qorğasyny aşylmağanda. Ua, i̇elimniñ neler azamaty bar i̇eken-au,
Nildi, İekibastūzdan kelgen orys jūmysşylarynan keibireuleri birde-bir
kem soqpady ğoi. Som balğany alyp, temir qaşaudy kök tasqa tirep qoiyp
ūrğanda aiyzy qanady! Tipti köbi şarşau degenniñ ne i̇ekenin bilmeidi!
Əkesiniñ sözin qoştai, Nūrlan osy rudnik aşylğannan bergi i̇eki
jyldyñ işinde qazaqtyñ jüzdegen jas jigitteriniñ aldyñğy qatarly
şahter bolyp alğanyn, elektr togymen temir kesu, slesar, tokar
mamandyğyn igerip te ülgirgen jastardyñ da az i̇emes i̇ekenin aita kelip,
maqtanyşty ünmen: «Keşegi qolynan qoi bağu ğana kelgen auyl
jigitteriniñ bügin jaña önerdi meñgere bastağanynyñ özi bir ğanibet is
i̇emes pe»,— dedi.
Bağanadan beri ündemei otyrğan Bürkit i̇endi öziniñ köptegen oiyn ortağa
saldy.
— İeger kolhoz isinde «asyra silteu» bolmasa, osynşama öndiriske keler
me i̇edi?—dedi ol tomsara,— halyqty būl arağa önerden göri, ömir qualap
əkelgen tərizdi ğoi...
— Joq, Bürkit ağa, olai i̇emes.— Nūrlan qabağyn səl şyta oilana
söiledi.— Kökem aitsa, būl jerdiñ i̇etken qysyltaiañ kezde biraz jūrtqa
pana bolğan jaqsylyğyn aityp otyr ğoi... Al bizdiñ rudnik
kolhozdastyrudan jarty jyldai būryn aşyldy. Sonyñ özinde-aq janjaqtağy auyldyñ jastary qaptap jūmysqa tüsken-di... Jūrttyñ i̇eñbek
qūmarlyğy sonşalyq tipti keide tan qalasyñ. Əlipti taiaq dep bilmeitin
qazaqtyñ alty aidyñ işinde motor jöndeudi bes sausağyndai üirengenderi
az i̇emes... Ondai jigitterdi öz köziñizben köresiz. Böten öndiris
oryndarynan kelgen orys joldastar olarğa önege bolyp, mamandyqqa
baulidy.— Nūrlan aqyryn külimsiredi.— İesiñizde me, Bürkit ağa, biz osy
jerdi zerttep jatqanda Əkpardyñ kök jorğasymen kelgeniñiz? Sonda siz...
Hasen myrs i̇etip külip jiberdi.
— Üiine kelgen qonaqqa jigit adam üidei ökpesin aitpas bolar...
— Joq, aitsyn, aitsyn,— dedi Bürkit te külip,— qaisymyzğa bolsa da
bir adamnyñ bedelinen göri halyqtyñ baqyty qymbat qoi...
— Mūndai sözdi, Bürkit ağa, siz sekildi aq jürek adam ğana aita alady.—
Nūrlan əldeneni oilana qaldy.— Al Əkpar ondai oidan əli aulaq sekildi.
— Əkpar? Ol qaida?
— Əkpar osynda... Sverdlovsk qalasynda oquda i̇eken... İnjenerlik
jattyğu jūmysyna kelgenine bir aidai boldy... Baiqap jürmin, jūrttyñ
jete bastağanyna küiinbese, quanatyn türi joq...
Əkpardyñ atyn i̇estigennen-aq Hasen i̇elegizip qalğan.
— Özi qazir qaida?—dedi ol dəl taban astynda jolyqqysy kelgendei.
— Almatyğa jürip ketkenine i̇eki-üş kün boldy. Şaruam bar degen soñ
jibergen i̇edim, i̇endi bir-i̇eki künde kelip te qalar...
— Degenmen, bai ūldarynyñ qūryğy əli de ūzyn-au. Bireudiñ jərdemi
tigen bolar, qaraşy, qaidan baryp şyqqanyn!—Hasen kenet qabağyn tüie
qaldy.— Əkparğa qalğan jalğyz-aq jol — bizben birge bolu. İeger oğan
köngisi kelmese, öz obaly özine.
Bürkit tağy da köñilinde jatqan bir sezikti oiyn aitty.
— Ömir kimdi üiretpegen. Mümkin Əkpardy da üiretken bolar...
— Ondailar qazirgi kezeñde köp... Jəne biz olarğa qūşağymyzdy
aşpasaq, keudesinen itermeimiz,— dedi Hasen qabağyn səl tüie,— biraq
Əkparğa senu qiyn. Ol əkesin Qytaiğa özi köşirdi degen sybyr bar...
Būnysy ras bolsa, Əkpar ony tegin istegen joq.
Bürkit oğan tañdana qarady.
— Sonda onyñ qolynan ne keledi?
— Jamandyq isteu şegirtke i̇ekeş şegirtkeniñ de qolynan keledi. Al
Əkpar sekildi qanypezer adam... Qazirgidei küres şielenisip tūrğan
mezgilinde...
Dəl osy kezde atyn jaiğastyryp bolyp üige Petr Maksimoviç kirdi.
— Joğary şyq, tamyr,— dedi Nūrlannyñ əkesi, özi səl i̇esikke qarai
şeginip, anağan tor jağynan oryn berdi. At aidauşy körsetken jerge
taman baryp otyrdy. Şal i̇endi Hasenge būryldy,— Əkparyn əlgi Qytaiğa
qaşyp ketken Qarymsaq baidyñ balasy ma?— dedi.
— İə, sonyñ özi.
— Əneugüni bir körgenim bar i̇edi, iapyrmai, tüsi tym suyq i̇eken. Işinde
jylan jatqandai ysqyrynyp tūr. Onyñ əkesiniñ qystauyn Təkejan
aulyna bergen dei me? Olar sol jerde zavhoz ornalastyrmaq körinedi ğoi,
Nūrlan qaljyñdai küldi:
— Zavhoz i̇emes, sovhoz. Zavhoz degen, köke, şaruaşylyqty basqaratyn
adam, al sovhoz degen sovettik şarua.
— Onyñdy kim bilgen...
— Kökeñe bəri bir ğoi,— dedi külip kündikke ündemei otyrğan
Nūrlannyñ şeşesi,— əli ol sözge tili kelgenine təube de...
Şal sözdi bötenge būrdy.
— Qarymsaq baidyñ qystauy bir tamaşa qystau bolatyn. Ana jyly
körgenim bar. Küidirgen qyzyl kirpişti, temir şatyrly, abajadaiabajadai bes-alty keñ sarai üi... Bai ony jūrt qara malaiğa ketetin jyly
saldyrğan desetin. Zavhoz boluğa laiyq-aq qystau. Təkejan auly kedeiiniñ
bağy bar i̇eken. Jəne sol zavhozdyñ direktri şolaq Qasym bolatyn
körinedi. Onda ol auyldyñ közi tipti aşylatyn şyğar. Şaruaşylyqty
basqarsañ, sol şolaq qol Qasymdai basqar! Ötken jyly osy mañnyñ bəri
qinala bastağanda, ol öziniñ kolhozynyñ şiın şyğarmai alyp şyqty ğoi.
Jañbyr bolmasyn küni būryn sezdi me, jazdyñ basynan-aq jūrtqa kölden
su tasytqyzyp, suartyp, kartop, kapustasyn qūrğaqşylyqtan aman alyp
qaldy. Aman alyp qaldy deimin-au, onym bekerşilik bolar, tipti bükil
auylyn kapusta, kartoppen kömip tastağan joq pa? Öz auyly bylai
tūrsyn, jan-jaqtağy körşi kolhozdardyñ bərine de qarasty ğoi. Mine
jigit bolsañ, osyndai bol! Ötken jyly onyñ jaqsylyğy jūrtqa az tigen
joq. Osy mañaidağy qazaq jastarynyñ bərin basyp qosyp
Qoñyraiğyrdyñ balyğymen qyruar jūrtty joqşylyqtan aman alyp
qaldy i̇emes pe.
— Ol qai Qasym?— dedi Bürkit «Qasym degen atty qaida i̇estip i̇edim»
dep i̇elegizdi oilanyp.
— Kədimgi şolaq qol Kostia şe?— dedi at aidauşy Petr Maksimoviç,—
Siz ony bilmeitin be i̇ediñiz?
Bürkit būlardyñ qai Qasymdy aityp otyrğandaryn i̇endi tüsindi. Onyñ
köz aldynda baiağy Təkejannyñ auylyndağy tañerteñgi suret tağy i̇elestep
ketti. Aq sary jüzi künge küiip qoşqyldanyp ketken şolaq qol jigit
Qasym-Kostia. Qasynda şaşy jerge tigen jas sūlu ənşi qyz Şolpan...
İekeuiniñ bir-birine quana qarağan köz qarastary. «Şolpan, sirə, Qasymğa
tigeni bolar» dedi Bürkit işinen, şamalary solai sekildi i̇edi». Sol joly
men Şolpandy Qasymmen jaman qylğan i̇edim ğoi... İekeuiniñ arasyndağy
sezimdi qazaqtyñ ūlttyq birligin būzatyn sezim dep tüsingen i̇emes pe i̇edim?
Söitken Qasym-Kostia keşegi auyr kezeñde jüzdegen, myñdağan qazaqtyñ
kempir-şalyn, jas Salasyn ajal qūşağynan aman alyp qalypty. Al men
janymdai süigen öz ūltyma qandai jaqsylyq istei aldym? Əkpar ne istei
aldy?.. Bizdiñ qazaqty jaqsy köruimiz qūr bos soz bolyp şyqqan joq pa?
Ərine, bizdiki qūr bos qiqu. Tipti şynyn aitsaq ziiändy qiqu is —
Qasymdiki. Şolpan sekildi sūluğa üilenuge onyñ qaqy mol».
Bürkit «Qasym kimge üilenip i̇edi» dep sūrağanşa, Nūrlannyñ əkesi Petr
Vasileviçke qarap:
— Şyrağym, Qasymdy Kostia dep i̇eziñe tartpai-aq kön,— dedi ananyñ
sezine şyn renjip qalğanyn jasyrmai,— ol bizdiñ Qasym, onyñ özi de
qazaq əieli de qazaq balasy da qazaq.
— Şalym-au, ol orys bolğanda auylynan bölinip bir jaqqa barady
deisiñ be?— dedi əieli külimsirei söilep,— i̇endi orys, qazaq dep bölmeseñ
de bolady ğoi, bərimiz bir dastarqannan dəm jep jatqan joqpyz ba...
Şal balasyna qarap:
— Osy sen mağan əlgi... aty ne i̇edi... Saiasi sauatsyzdyğymyzdy jūiatyn
üiirmege bar dep qoimaisyñ,—- dedi mysqyldai külip.— Beker meni
qinaisyñ... Myna şeşeñniñ mağan mūğalim bolatyn-aq türi bar ğoi...
Üidegiler tağy külisip aldy. Bürkitke de, Hasenge de myna kempirşaldyñ özara qaqtyğysqan zilsiz əzilderi de, olardyñ qasym turaly
söilegen sezderi de əbden ūnauda. «Būqara ūlttyq məselege bizden göri
özgeşe qaraidy i̇eken, qai ūlttan bolsañ ol ūlttan bol, i̇eger jaqsy adam
i̇ekeniñdi bilse, sen jūrttyñ bauyrysyñ, qymbattysyñ. Būğan Qasym
turaly aityp otyrğan myna şaldyñ sözi aiğaq. Al meniki ne i̇edi?..»
Bürkittiñ oiyn tağy da Nūrlannyñ əkesi bölip jiberdi.
— «Özgenikin tartyp alsañ öziñdiki būiyrmaidy» degen osy,— dedi ol,
— Qarymsaq, bai sol qystauyn, bolys kezinde, bağynyşty bar i̇eline
salyq salyp tūrğyzğan deuşi i̇edi, i̇endi mine sol mülki bügin talan-tarajğa
tüsip jatyr.
— Talan-tarajğa i̇emes, köke, öziniñ tiısti ielerine qaitarylyp berilip
jatyr.
— İə, iə, qalqam, dūrys aitasyñ...
Əldeneni oilap ündemei qalğan Hasen kenet Nūrlanğa qarady.
— Əkpar rasymen Almatyğa jürip ketti dep oilaisyñ ba, Nūrlan?
Hasenniñ üninen jigit bir türli qobalju i̇estidi, səl abyrjyñqyrap
qaldy.
— Özi solai degen... Almatydan böten ol qaida barady? Audanğa
jaqynda ğana baryp kelgen. İelde şaruasy joq sekildi i̇edi...
— İelde şaruasy joq i̇ekenin qaidan bilesiñ?., Mümkin...
Osy kezde Nūrlannyñ əieli kirdi de, jerge döñgelek üstel qoiyp,
dastarqan jaia bastady. Barlyğy oryndarynan türegelip, qoldaryn juuğa
auyz üige şyqty.
Köp keşikpei sary tabaqqa toly buy būrqyrağan jas i̇et te keldi.Tamaq
işip bolğannan keiin Nūrlan, Bürkit, Hasen üşeui tysqa şyqty.Tün
ortasy bolyp qalğan i̇eken, dala tym-tyrys. Anda-sanda ğana i̇erine ürgen
biren-saran ittiñ dauysy i̇estiledi. Jaryq köringen tereze neken-saiaq. Jūrt
qalyñ ūiqyğa ketken.
— Nağyz qazaqtyñ auyly,— dedi Bürkit ūiqyğa i̇enip ketken kiız üili
poselkege köz jiberip.— Biraq jaña auyl...
— Dūrys aitasyz, Bürkit ağa,— dedi Nūrlan,— keide mağan da osy
poselke solai körinedi. Biraq būl qazaqtyñ auyly i̇emes, kenti. Jaña
ömiriniñ, jaña tirşiliginiñ oşağy.— Kenet ol alystağy jarqyrap tūrğan
i̇eki şamdy körsetti.— İerteñ anau taudyñ i̇eteginde oq-dəri atylady. Qazaq
auly ondai gürsilden zəresi ūşyp qorqar i̇edi, al myna qala oğan
myzğymaidy da, tañğy ūiqysyn da būzbaidy,— Ol jas balaşa quana
küldi,— būryn jalğyz myltyqtyñ üninen ürketin qazaq qazir i̇endi jer
silkingendei gürsildi qūlağyna da ilmeidi. Mine, jaña zamannyñ belgisi
degen osy...
— Ol oq-dəriniñ atyluyna bizge de baruğa bola ma? İendi özimdi üirete
bastau kerek sekildi.
Osy aradan alğaşqy ret gürsil i̇estigende Nūrlanğa Bürkittiñ «Joq, būl
gürsil tau-tasty talqandap jatqan gürsil i̇emes, meniñ jüregimdi
talqandauğa arnalğan gürsil» degen sözi i̇esine tüsti.
Nūrlan da Bürkittiñ oiyn tüsindi. Biraq ondağy sezdi ūmytyp
qalğandai:
— Jaraidy, Bürkit ağa, barğylaryñyz kelse, i̇ertip aparaiyn,— dedi
jai ğana.
— Joq biz tañ ata jürip ketuimiz kerek,— dedi Hasen.
Nūrlan da, Bürkit te tañdana qaldy.
— Nege?
— Seniñ öndirisinde az degende bes-alty kün bolarmyz ba degen
özimizdiñ de oiymyz bar i̇edi. Soğarmyz. Qaitken künde de i̇erteñ Təkejan
auylyna jetuimiz kerek. Ūmytpasam, i̇erteñ onda, jañağy i̇ezderiñ söz i̇etken
Qarymsaq qystauynda jaña sovhozdyñ i̇eñ alğaşqy qūrylatyn küni...
Təkejan auyly būrynğy qonysynan sonda köşpek.
Qazaq jūmysşylarymen dūrystap tanysqysy kelgen Bürkit:
— Köşse nesi bar, olar bizsiz köşe almai ma? Kelip qalğannan keiin,
mūndağy jūrtpen söilesken jön ğoi,— dedi.
— Meniñ de osynda qalğym kelip-aq tūr. Biraq nege i̇ekenin bilmeimin,
Təkejan aulyna tezirek jet dep jüregim alyp-ūşyp barady.— Hasen i̇endi
qobalji söiledi.—Əkpar tym qanypezer jigit i̇edi, ata jerin kedeiler
basyp alyp jatqanda ündemei qala qūiar ma i̇eken? Jəne Qasymnyñ
kelinşegi Şolpan onyñ bir kezdegi qalyñdyğy...
— Ondai qaupiñiz bolsa, ūstamaiyn,— dedi Nūrlan,— biraq Əkpar
Almatyğa baratyn sekildi i̇edi.
Hasenniñ sözinen keiin Bürkittiñ de köñilinde adam tüsinbes bir qobalju
paida boldy.
— Jaraidy, jürsek jüreiik,— dedi ol dauysy dirildei,— Əkpardan
bərin de kütuge bolady...
Būlar auatkomnyñ atyn keiin qaitaryp jiberip, Nūrlannan basqa kölik
alyp, tañ səriden Təkejan auylyna jürip ketti.
Jalğyz at jegilgen jaidaq ləşeñke arba üi-üidiñ arasymen,
Qoñyraiğyr keliniñ künbatys jağyn bökterlei tauğa köterile berdi. Būlar
poselkeden ūzamai-aq, şahtyğa qarai bettegen lek-lek qazaq
jūmysşylaryn kördi. Bəriniñ de jüzderi aq jarqyn, tañerteñgi
tynyştyqty ūiata, sambyrlap söilegenderi, külgenderi ap-aiqyn i̇estiledi.
— Hasen,— dedi ol kenet tolqyp ketip,— baiqaisyñ ba, mynau ketip
bara jatqan bizdiñ jaña halqymyz ğoi, kelesi dastanymdy men osylar
turaly jazamyn...
Hasen oğan şattana köz tastady.
— Jaz. Dastanyñnyñ jaqsy bolyp şyğatynyna men kepil.
Dəl osy kezde keşegi Nūrlan körsetken tau i̇eteginen, bükil jer-kökti
titirente i̇eki-üş gürsil i̇estildi.
— Al myna gürsil bizdiñ halqymyzdy jaña düniege şaqyrğan gürsil!—
dedi Hasen külimsirei.— Būny da jaz. Şyn jüregiñmen jazsañ, poeziiänyñ
dəl osy gürsilden aibyndy şyğatynyna meniñ kümənim joq.
— Senimiñe raqmet,— dedi Bürkit közinen domalap ketken jasyn
qolynyñ syrtymen sipai sürtip,— qolymnan kelgen önerimdi aiamaspyn.
Jürdek qara kök aiğyrdy aidap kele jatqan bala jigit būlardyñ sözine
tüsine qoiğan joq. Biraq nege i̇ekeni belgisiz, arbasyndağy i̇eki adamğa kez
tastap, kenet köñildenip ketti de, atyn qamşymen tartyp qaldy, Qara kök
aiğyr ala jöneldi.
— Ait, şu!— dedi bala jigit bar dausymen jas qarşyğadai jelpine
tüsip.
II
Səske tüste Bürkitter tap-taqyr qyrqanyñ basyna şyqty. Dəl qarsy
aldarynda yldida, jaiqalğan jasyl şalğynnyñ ortasynda, töñkerilgen
kümis kesedei bop jarqyrap, qūraqty şağyn köl jatyr. Onyñ küngei jaq
jelke tūsynda Qarymsaq baidyñ qystauymen alqaqotan tigilgen birneşe
kiız üiler körindi. Būl — keşe ğana köşip kelgen Təkejan qarttyñ auyly.
Qarymsaq baidyñ qystauy dəl osy qyrqanyñ üstinen kez jibergende
kişigirim poselke tərizdi. Ortasynda küigen qyzğylt kirpişten qalanyp,
töbesi kök temirmen şatyrlai jabylğan bes-alty üi. Būlar — Qarymsaq
baidyñ öziniñ qystauy. Qyzyna, ūlyna, bəibişe, toqalyna dep jeke-jeke
saldyrğan. Būl üilerden i̇elu-alpys metrdei jerde ūzyn-ūzyn temir
şatyrly tas sarailar tūr. Būl —- küz tüse Jetisu boiyna tebinge
aidatylğan malynan alyp qalğan, qys qysyr sauatyn jylqysyna,
soğymğa degen qoiyna arnalğan mal qoralary. Bidai, ūn, sūly saqtaityn
azyq saralary. Bəri qalanyñ bai mūjyqtarynyñ tas sarailaryndai berik,
ken.
Osy qystaudy qorşai qazaqtyñ on-on bestei şymnan qalağan, tūqyl
töbe, syğyraiğan terezeli tapal üileri körinedi. Būlar baidyñ jalşy,
malşy, ilik-şatys, auyldas jamağaiyndarynyñ qonystary.
Qystaudyñ soltüstigi men künşyğysynan kümis kesedei tönkerilgen
möldir suly şağyn köldiñ arğy tūsy — i̇elu kilometrdei jazyq dala, qara
topyraqty şūraily jer. Būl — Qarymsaq baidyñ ata mekeni, jailaudan
qaityp qystauğa kirgenşe, bie bailap, küzdiñ sary qymyz sapyra işetin
jaiylymy.
Mine, osy arağa Təkejan auyly köşip kelgen.Əzirge osylai otyra
tūrmaq jaz boiy köpten beri bos tūrğan tas üilerdi jönge keltirip, küz
kele qystaudy jailamaq. Barlyğyna birdei üi jetpeitin bolsa, osy
aradan on şaqyrymdai jerdegi «qūlan tastan» tas tasyp, üi qalamaq...
Qyrqa basyna şyqqan jolauşylardyñ budan basqa körgenderi köl
betin qaptağan qūs boldy. Syñsyğan qaz-üirek u da şu, auyl mañy
qybyrlağan adam, aranyñ Uiasyndai gu-gu i̇etedi jəne bəri qaladan keletin
ülken jolğa qarap əldeneni kütkendei. Jolauşylar taiai bergen kezde auyl
adamy tegis qara jolğa lap qoidy. Şapqan salt atty, i̇emşektegi balasyn
köterip dalbaqtai jügirgen əiel, topyrlasa jarysqan bala... Bazardan
qalaşylar kele jatqandai bəri de məz-meiram.
— Būlarğa ne bolğan?— dedi tañdanğan Bürkit.
Hasen jymiiä küldi.
— Qazir bilemiz.
Söitkenşe bolğan joq, qalağa baratyn qara joldyñ üstindegi belesten,
gürili jer "jara, pəueskeli arbadai i̇eki qara birdeme şyğa keldi. Belestiñ
i̇etegine jetip qalğan jūrt i̇endi keiin qarai japyryla tüsti. Būryn mūndai
«keremetti» körmegen qazaq, jylqylary osqyra ürkip, üstindegi kisilerdi
qu dalağa alyp qaşyp barady. Jylağan balalar kenet toqtap, əldekimniñ
tañdanğan dauysy da i̇estiledi. Jūrt məz-meiram, u-şu, bireuler quanğannan
jaman tymağyn joğary laqtyryp, «Alaqailap!» aiqailap jatyr... Al əlgi
«i̇eki keremet» i̇endi gürilimen jerdi jara; kök tütinin soñynan būrqyrata
belesten tüsip keledi.
İekeuiniñ de aldyñğy jağynda jelpildegen kişkentai qyzyl tu körinedi.
— Traktor!— dedi bar dauysymen quanyp ketken Hasen,— qazaq
auylyna da traktor keldi!
Ol kezdegi tört döñgelekti tek qana segiz attyq küşi bar «Harkov»
traktory bizge qazir «i̇eskiniñ mūrasy» sanalyp, maşinanyñ jabaiysy
bolyp körinedi. Ərine, bügingi seksen, jüz otyz attyq küşi bar «GTZ», «X
—130»-ğa qarağanda, onyñ «oiynşyq» sanaluy tañ qalarlyq is i̇emes, biraq
der kezinde būryn maşina körmegen qazaq aulyna ol traktorlar da bir
ğajaiyp keremet bolyp köringen. Özi jüredi, özi jyrtady. Şop jemeidi,
jem sūramaidy, halyqqa būdan artyq, qandai keremet kerek?!
Mine, sol keremetti tamaşalağan jūrt. Būlarğa Bürkitter de kelip
qosyldy. Jaişylyqta bolsa, Hasen syndy qonağyn auyl bolyp töbesine
köterip qarsy alar i̇edi, al qazir jūrttyñ keñili de, közi de traktorlarda...
Aldyñğy traktordy jürgizip kele jatqan — Şolpan. İekinşisi de jas
kelinşek. İekeuiniñ de basynda — qyzyl oramal, üsterinde — qyry
synbağan kök kombinezon. Şaştaryn toqpaqtai i̇etip jelkelerine tüiip
alğan. İekeui de jaqynda qaladağy alty ailyq traktor jürgizuşilerdiñ
oquyn bitirgen. Jaña ūiymdasqan sovhozğa i̇en alğaşqy bölingen
traktorlardy qaladan baryp alyp kelu — osy i̇eki jas kelinşekke
tapsyrylğan. Būlardyñ, sol qaladan kele jatqan betteri.
Qos traktor biriniñ soñynan biri tirkesip jürip keledi. Aralary
jiyrma metrdei. Kök tütinderin būrq-būrq i̇etkizip, gürildegende bükil sar
dalany basyna köteredi.
Soñdarynan i̇ere qaptağan jūrt. İeñ aldarynda şolaq qol Qasym-Kostia.
İeki i̇ezui i̇eki qūlağynda, qisyq jağa köileginiñ omyrauy aşylyp ketken.
Bylğary kepkesin sau qolyna ūstap, artyndağy topqa qarap birdeme dep
küledi. Dauysy i̇estilmeidi, tek aşylyp-jabylğan auzynyñ qimyly ğana
körinedi. Jūrttyñ bəriniñ de jüzinde — quanyş. Əsirese, balalar məzmeiram. Olar birese traktordyñ aldyna şyğyp, birese qastaryna
jaqyndap, bir tynbai şapqylasyp jür. Əldeqalai jazataiym bireuin
basyp ketpeiik dep traktorşy qos kelinşek, qabaqtaryn tüie tüsip, jol
üstinen közderin bir almaidy. Anda-sanda aldarynan jügirip şyqqan
balalarğa «Joldan bylai tūr!» dep şañq i̇etip dauystap, astaryndağy
bolat tūlparlaryn būrynğysynan da gürildete aidaidy.
Ülken-kişi, bala-şağa, əsirese auyl əielderi özinen özi jürip kele
jatqan temir arbağa bir tañ qalsa, sol gürildegen temir arbany qoryqpai
jürgizip kele jatqan osy qos kelinşekke odan ərmen tañ qaluda... «Qarai
gör bətşağarlardy, qalai üirenip alğan!» dep kei kempir betin şymşidy.
«Qaşanğy siyr sauudan böten i̇eş nərseni bilmei dünieden ötemiz? Bilsin,
üirensin!»—deidi jastau kelgen əiel.
İın tiresken jūrt i̇eki kelinşektiñ önerine məz. Anandai jerge
arbalaryn toqtatyn qoiyp, auyl adamdarynyñ soñynan küle söilesip
kele jatqan Bürkit pen Hasendi jūrttan būryn əkejan qart añğardy.
Özgelerden bölinip jolauşylarğa kelip jolyqty. Amandasyp bolğannan
keiin:
— Mūndai «keremetti» kim körgen, qatyn-qalaştyñ tipti i̇esi şyğyp
ketken tərizdi,— dep küldi,— senderge köñil qoimady dep ökpelep
jürmeñder.
— Oqasy joq, biz öz adamdaryñyzbyz ğoi,— dedi Hasen de jyly
şyraimen,— quanyştaryña ortaqpyz, kelesi uaqytta būdan da mol
bailyqqa jetiñizder...
— Uai, nesin aitasyñ, şyraqtarym,— Təkejan aiandai tüsti, būlar i̇endi
jūrttyñ soñynan i̇ere jürip söilesip keledi. — Joqşylyq əbden
iyğymyzdan basyp alyp i̇edi, i̇endi bir keneletin şyğarmyz. «Jolda jürgen
jeñedi» degendei, myna qos tūlpar i̇eger kündiz-tüni osylai jüre berer
bolsa, ne şydatady? Qūdai būiyrtsa, jer əbden keppei-aq, əli osy
töñirektiñ özin qyzyl josa qyp jyrtyp tastar...
— Tūqymdaryñyz bar ma?
— Ainalaiyn ökimet ony da berdi ğoi.
— İegin i̇eguge keşigip qalğan joqsyzdar ma, qoğa qaptap ösip ketipti ğoi?
— Būl ara yldi ğoi, jerdiñ beti kepkenmen, asty köpke deiin dymqyl
jatady. Qasym ükimetten ədeii soñ i̇egilip, tez pisetin tūqym sūrap aldym,
əli de jer jyrtuğa keş i̇emes deidi. Al ol bilmese aitpaidy.— Qart
ananyñ biletinin maqtanyş i̇ete söiledi.— Osy jetistiktiñ bəri soñyn
arqasynda ğoi. Talasyp jürip Qarymsaq baidyñ qystauyn alğan da
Qasym.
— Būl mañda Qarymsaq baidyñ balasy Əkpar körinbedi me?
Təkejan oilana qaldy.
— J-joq...— dedi ol, söitti de, azdan keiin:— İapyrmau, mağan» osy kim
aitty, osydan bes-alty kün būryn, köldiñ arğy tūsynda at suaryp
tūrğanyn bireu keripti. İə, iə Aqylbai qoişy aitqan i̇eken ğoi,— Şal
i̇endi Hasenge qarady:—Əkesi Qytaiğa auğannan beri balasy būl jaqta
közge tüspeitin i̇edi, qaidan paida boldy i̇eken?
— Alysta, Rossiiäda oquda i̇eken. Biyl myna Qoñyraiğyr öndirisine
jūmysqa kelipti...
— Ony būl arada kördiñ be dep nege sūradyñ?
— Nəsili qatty tūqym ğoi. Jerin, qystauyn tal tüste tartyp alyp
jatqanğa, öşigip jürmese jarar i̇edi dep qauiptenem.
— Bai tūqymnan ony kütuge bolady,— qarttyñ qabağy tüsip ketti. Ol
i̇endi basyn şaiqady,— joq, biz köşip kelgeli būl mañda köringen joq.
Degenmen saq, bolğan jön. Qora-qopsyğa küzetti küşeite tüsken dūrys
bolar. Saqtyqta qorlyq joq degen...
Traktorlar i̇endi qara joldan şyğyp, alqa-qotan tigilgen kiız üilerdi
ainalyp, özderine arnalğan qystau şetindegi saraiğa qarai bettedi. Jūrt
topyrlasa i̇erip keledi. Bağanağydai i̇emes, güriline de üirene bastağan
tərizdi, keibireuleri tipti jaqyndap kelip, traktorlardyñ temirin qolymen
sipap ta qūiady.
Qasym jūrttyñ köñilin əbden tapqysy keldi me, traktorlar qoima
tūsyna taiağan kezde:
— Soqa, soqa əkeliñder,— dep sarai aldynda tūrğan jigitterge aiqai
saldy,— jūrt myna traktorlardyñ jerdi qalai jyrtatynyn körsin!..
Əne-mine degenşe on şaqty jigit qoimadan əli syryna daq tüspegen i̇eki
jap-jaña soqany əkeldi. Soñdaryna tirkeuleri-aq mūñ i̇eken, bolat
tūlparlar ala jöneldi.
Qos traktor biriniñ soñynan biri jürip keledi. Qara topyraq jer qarys
süiemnen tereñdeu bop qars aiyrylyp, būira tolqyndana traktorlardyñ
arttaryna tüsip jatyr.
— Pa, şirkin, küşteriñe bolaiyn!— deidi quanyp ketken bir aqsaqal.
Jūrt būrynğysynan da məz-meiram, qatyn-qalaş, bala-şağada i̇es joq,
əbden quanyş bilep ketken, özderiniñ joqşylyqtan i̇endi məñgi
qūtylatyndaryna müldem sengendikterin bildirip, közderi külim-külim
i̇etedi.
Traktordyñ önerine riza bolğan bir bala jigit osy kezde auylğa tarai
bastağan Beiimbettiñ «Tyr, tyr, traktor» degen öleñiniñ bir-i̇eki sözin
taqpaqtai jöneldi. Bala jigittiñ dauysy da bir türli şat, i̇erkin şyqty.
Ərine traktor gürili basyp, jigittiñ taqpağyn i̇eşkim i̇estigen joq. Biraq
ananyñ özi məz. Jaña ömir ünine, traktor ünine öziniñ jürekten şyqqan
tilegin qosqanyna məz. Dəl osy sətte osynau dürlikken şat-şadyman
qalyñ topta mūndailar az i̇emes. Keibireuleri quanyşyn qoinyna syidyra
almai, əldenege yrjyñdai kübirlep küle beredi.
Bala jigit taqpağyn aityp bitirgenşe bolğan joq, i̇ekinşi kelinşek
aidap kele jatqan traktor, bir töbeşikti aiyra jyrtyp öte bergen kezinde,
gür-gür i̇etip bir-i̇eki jöteldi de, kenet toqtai qaldy.
İendi əlgi bala jigit:
«Ait, şu!.. Traktor,
Nege toqtadyñ, qane, jür!»—
dep qaljyñdai Beiimbet öleñiniñ aiağyn aityp kele jatty da, kenet qūia
qoidy. «Mūnyñ da osyndaiy bar ma i̇edi?» dep tañdana qalğan jūrt
traktordy qorşap aldy. Kelinşek jerge sekirip tüsip, traktordyñ
aldyñğy jağyndağy jūqa temir qaqpağyn köterip, birdemelerin şūqylauğa
kiristi. Būlardyñ janyna Qasym kelip, üstindegi penjegin janyndağy bir
balağa ūstata berdi de, traktordyñ o jer, bū jerin jalğyz qolymen basyp,
qarai bastady...
Jūrtta ün joq. Keibireuleriniñ qabağynda keiistik te paida bola
qalğan.
— Bəse, ne qylğan batpan qūiryq, aidalada jatqan qūiryq dep i̇edim-au!
—degen əldekimniñ şydamsyz dauysy i̇estiledi.— Neğyp qūdai bizge bar
jaqsylyğyn üie salsyn!..
— Kedeidiñ tor şolağyna ne jetsin!..
— Temir de būzylady i̇eken-au!
— Temir bir būzylsa mol būzylady. Ony qamşymenen aidap jürgize
almaisyñ...
— Əi, bəriñ birdei kölbaqadai nemenege baqyldai qaldyñdar sonşama.
— Qasymnyñ özi qarap jatyr ğoi, qaz.ir jüredi, şydasañdar qaitedi
tüge!
Əldeqandai jaramsaqtanğan dauys:
— Qasekeñniñ özi kirisken soñ jüredi de! Şirkinniñ bilmeitin öneri joq
şyğar!
— Bizdiñ Külpatşa da tegin i̇emes qoi deimin, tipti, astyna kirip bara
jatyr ğoi, būzylğan jerin kördi bilem.
Būl sözdi aitqan jigitke janynda tūrğan qara şal özgege i̇estirtpei küñk
i̇etti.
— Sonda da Qasymğa jetpeidi.
— Üiretse mūndai önerdi biz de tez-aq bilip alar i̇ek...
Qara şal jaqtyrmai tyrjyñ i̇etti.
— Söz i̇emes sözdi aitpas bolar, şyrağym.Myna men alpysqa kelgenşe
orystyñ bir auyz sözin bilmeimin, al orystyñ kip-kişkentai tört jasar
balasy orysşa byldyrlai jönelgende jan şydatpaidy. Nesin aitasyñ
olar bir öner qonğan atanyñ balasy ğoi. Seni men meniki qoi bağyp, qūrt
i̇ezu ğana...
— Qabeke, jūrttyñ bərin öziñizge teñemeñiz,— dedi jigit te jaqtyrmai,
—sizdiñ. zamanyñyz qoi bağu bolsa, bizdiñ zamanymyz mynandai temir atqa
minu. Qarañyz da tūryñyz, biyl jazda būl önerdi men bilip alamyn.
Qara şal men jigittiñ būl sezderin qūlağy şalyp qalğan Bürkit aqyryn
i̇ezu tartyp küldi. «Meniñ zamanym basqa deidi myna jigit. Şynynda da
solai i̇emes pe? Osyndai aqiqatty men qalai tüsinbei kelgem? İel özgerip
jatqanda, jūrt özgerip jatqanda, qalaişa bostan bos ata dəstürin saqtau
kerek dep dürlikkenmin? İel-jūrtymnyñ jaña tilegin qalai ūqpağanmyn?»
Traktor kelumen bailanysty toi-duman keşke ğana basyldy.
Jūrt şam jaña Bürkit pen Hasen tüsken Təkejan qarttyñ üiine
jinaldy. Bəri de ortalyqtan kelgen qonaqtardyñ sözin i̇estimek. Kedeige
degen qandai jaqsylyq bar, sony bilmek. Jūrt jinalğan kezde, tystağy
auyl şaruasyn bitirip, mūnda Qasym da keldi. Əñgime i̇endi birden jañadan
aşylatyn sovhoz jaiyna köşti. Qasym öziniñ jaña şaruaşylyqty qalai
ūiymdastyrğysy keletinin, kelesi köktemde qanşa tyn köterip, qanşama
mal basyn ösirudi josparlap otyrğandaryn qonaqtar men auyl adamdaryna
aityp berdi. Būğan əldekimder özderiniñ oi-pikirlerin qosyp, bolaşaq ömir
jaiyndağy söz ūzaqqa sozyldy. Gu-gu əñgimemen otyryp, jūrt tün
ortasynyñ auyp ketkenin añğarmai qaldy. Sözge əbden aiyzdary qandy.
Auyl adamdary men qonaqtar Təkejan qarttyñ arnap soiğan marqa
toqtysynyñ i̇etin de jep boldy. Jūrt i̇endi tarauğa yñğailanyp jatqan
kezde, kenet əldekimniñ aşy aiqaiy şyqty.
— Ört! Ört!—dep qara tündi qaq jardy aşynğan i̇erkek dauysy.
Üidegiler syrtqa ata jöneldi. Tüngi ört qandai qorqynyşty! Kəresin
men benzin böşkeleri tūrğan ülken saraidyñ üstindegi laulağan qyzyl
jalyn qystaudyñ bükil künşyğys jağyn al qyzyl səulege bölep, aspanğa
deiin tūtasyp alğan. Qara tündi ürkitip, süiir ūşty Qyzyl körpe ört
əlsin-əlsin kökke lap-lap i̇etedi.
Jaña ğana ūiyqtap ketken auyl taily-taiağyna deiin qalmai tik tūrdy.
Jylağan bala, kisinegen jylqy, ürgen it dauystary qarañğy tündi
būrynğysynan da üreilendire tüsti.
Saraiğa qarailap qoiğan köp jūrttyñ aldynda Qasym... Qaidan alğany
belgisiz, qolynda kespeltek qarataiaq. Pərmeninşe jügirip keledi. Özge
jūrt oğan ilese alar i̇emes. Qasym janyp jatqan saraiğa jetip te qaldy.
Kenet ört şyqqan qoimamen irgeles tūrğan traktorlar qoiylğan tas
saraidyñ būryşynan bir adam oğan qarama-qarsy tap keldi. Qasymnan
būryla qaşpaqşy bolyp, səl jügire tüsti de, odan qūtyla almasyn sezip,
qolyndağy kişkentai tapanşasyn kezei tūra qaldy. Qasym taiağyn köterip
ülgirgenşe, şañq i̇etken myltyq dausy i̇estildi... Qasym şalqalai baryp
jerge sylq qūlady. Qara tünde paida bolğan adam qara tünge qaita süñgip
joq boldy. Azdan keiin baryp, köl jağasyn qualai şap şapqan jalğyz
attyñ dübiri i̇estildi.
Saraiğa jetip qalğan jūrt qūlap jatqan Qasymnyñ üstine üimelei
qaldy. Oq dəl jürek tūsynan tigen i̇eken, beişara til qatuğa da kelmei,
birden jan tapsyrdy. Jūrtta ün joq. Tek qaraqşyny quyp ketken
jigitterdiñ köl jağalai aiqailağan dauystary i̇estiledi. Jinalğan jūrt
Qasymnyñ aq köileginiñ keudesine şyqqan alaqandai qannan kezderin alar
i̇emes. Ört alğaly tūrğan saraidağy i̇esil müliktiñ qaiğysynan, osynau bir
aiauly jannyñ ölimi olarğa anağūrlym batyp tūr. Jinalğan jūrt ne derin
bilmei, əli sol melşigen qalpynda.
— Ua, būl qai tūrys?!—dedi kenet Təkejan qart jan-jağyna qarap,—
köteriñder bastaryñdy! Bir-i̇ekeuiñ Qasymnyñ janynda qalyp, özgeleriñ
ana örtti söndiriñder! Aldymen bağanağy maşinalardy qūtqaryñdar.
Jaudyñ da bizge qimaityndary solar bolar.
İeki kəri şal Qasymnyñ janynda qaldy da, özge jūrt, qaitadan örtke
qarai lap qoidy. Qazaq aulynda i̇ert sendirerlik i̇eşbir aspap bolmaidy,
əiteuir bəriniki de qūr dalbasa tərizdi, bireu janyp jatqan saraidyñ janjağyna ūşqyn tüsip tūtana bastağan şöpti qappen ūrğylap, bireu taiau
tūrğan kölden şelekpen su tasyp kek jalynğa şaşyp jatyr. Laulai
köterilgen qabyrğadai tūtasyn alğan qalyñ otqa būl ne bolsyn, alasūrğan
kök jalyn küşeie tüsti.
Hasen men Bürkit örtke jetisimen-aq, traktorlar tūrğan saraidyñ
i̇esigine jarmasty. Qarymsaq baidyñ ūry tüspesin dep ədeiilep istelgen tas
saraiynyñ temir i̇esigi, būl i̇ekeui qanşa qimyldasa da bolar i̇emes.
Alaqandai qara qūlyp salynğan beldeu temir, būlar taspen ūrsa da
myzğymady. Əiteuir, abyroi bolğanda, bir jigit juan sümbi tauyp əkeldi.
Ony i̇esiktiñ beldeu temirine kirgizip jiberip, bes-alty adam beldeu temirdi
qūlpy-mūlpymen birge qoparyp tüsirdi.
Sodan keiin auyldyñ jiyrma şaqty qaruly jigitteri, i̇eki traktordy,
art jaqtarynan diñgek ağaşpen iterip, jaña bastağan saraidan alyp
şyqty.
Əiel-i̇erkek demei jūrt bolyp örtke qarsy tūrdy. Bireu su tasyp jür,
bireu jalynğa kürektep topyraq şaşyp jatyr... Būl arpalysta Bürkit pen
Hasen de jan aiağan joq, jūrtty basqaryp qiiäpat apattyñ ortasynda
boldy.
Ört tañ ata baryp söndi. Keşe ğana halyq qoryna alynğan, temir
şatyrly bes keñ saraidyñ i̇ekeui apatqa ūşyrady. Tek oryndarynda i̇esik,
terezesi üñireiip, töbesi joq, tas qabyrğalary ğana qaldy...
Hasen men Bürkit ört söndirip bolğannan keiin, özgelerge i̇erip auylğa
qaitpai, köl jağasyna qarai ketti. Bolğan uaqiğadan japa jep būlar o
jaqta ūzaq jürdi.
Būl kezde kün de şyğyp, qol üstindegi qūstar da ūiandy. Bügin de qazaq
jeri i̇ejelgi ədetindei körikti i̇edi. Jasyl kilem tərizdi jaiqalğan, kögi
qaulap i̇esip kele jatqan jazğytūrymğy keñ dala jūpar iısin añqytyp
adamdy mas i̇etkendei, qol üstinde joğary-tömen ūşyp jürgen qūs şuy,
syñsi salğan aqqudyñ sūlu əni köñilge bir qiiäl tuğyzğandai... Biraq i̇eki
aqyn jigit bügin būlarğa nazar da audarar i̇emes, tündegi ört, Qasymnyñ
ölimi iyqtarynan zildei basyp, qabaqtary tüsip ketken.
— İə, — dedi əlden uaqytta baryp Bürkit, — qazaq auyly jaña ömirge
şyn bettegen i̇eken. Tündegi qandy uaqiğa sol ūianğan auylda tuğan ūly
kürestiñ, tap küresiniñ saldary ğoi. — Ol auyl jaqqa qolyn köterdi. —
Seniñ osy küreste jeñip şyğuyñ üşin qolymnan kelgen önerimdi
aiamaspyn, qymbatty halqym....
Hasen kenet közine kelgen jasyn körsetkisi kelmei teris būrylyp ketti.
Būlar auylğa qaitqanda səske de bolyp qalğan i̇edi. Tünimen ūiqy körmegeli
jūrttyñ i̇eki iıni tüsip ketken.
Joqtau .aityp şyqqan qatyn-qalaştyñ betteri bileudei bop isinip
alğan. Şapqynşylar jiberilip, habarlanğan körşi auyldardyñ adamdary
da kele bastağan i̇eken... Keibir üidiñ i̇esiginiñ aldynda mal soiylyp, qazan
köterilip jatqany da baiqalady.
Auyl syrtynda jüz qadamdai jerde jeke tikken qaraşa üi tūr. Janjağynda topyrlağan adam. İesiginiñ on, jağyna ūzyn qūryqqa toqpaqtai
i̇etip at qūiryğyn bailap qoiğan. Anandaidan körinedi. Üidiñ beldeuinde,
üstinde qara jabuy bar, jal-qūiryğy kesilgen Qasymnyñ kök besti aty
bailauly. Būl belginiñ bəri qaza bolğan adamdy qūiardağy qazaqtyñ i̇eski
dəstüri. Şamasy Təkejan auyly Qasymdy osy köne ğūryppen qoimaq
tərizdi.
Bürkit pen Hasen köñil aityp şyqpaq bolyp, birden osy qaraly üige
bettedi. Būlar jaqyndai bergen kezde, soltüstik jaqtağy belesten üş salt
atty körindi. Olar yldiğa tüsse, auylğa qarai «Oi baurymdap!»
attarynyñ basyn qūia berdi. Būl da i̇eski dəstür. Şauyp kele jatqandar üige
i̇elu qadamdai jer qalğanda attarynan tüsti. Körşi auyldyñ adamdary
i̇eken. Bürkit pen Hasen būlarmen amandasyp, bəri i̇endi üige qarai jürdi.
Būlar tabaldyryqty attar-attamastan, üidiñ oñ jağynda otyrğan
tünimen joqtau aityp şyqqan üş əiel közderi jasqa tola, qaiğyly
qarlyqqan dauystarymen qaitadan zarlap qūia berdi. Üş əieldiñ bireui
keşegi qyzyl oramaldy Şolpan. Bügin onyñ möldir közinen parlap aqqan
jas körinedi, i̇eki beti sualyp, i̇erni kezerip ketken, basyna qara jamylğan.
Qasyndağy i̇eki əieldiñ de qaiğydan qan jūtqan jandar i̇ekeni birden sezilip
tūr. Būlar da bastaryna qara bürkenip alğan. Qasiretke bulyqqan üş əiel,
qoldarymen myqyndaryn taianyp, solqyldai zarlağanda, adamnyñ sai
süiegin syrqyratady.
Joqtaudyñ alğaşqy şumağy bite bergende, Şolpan jaña şumaqty
bastai jöneledi de, ana i̇ekeui oğan qosyla ketedi. Qūlaq salsañ, būlardyñ
joqtaulary da i̇eski joqtaulardan özgeşe, qaiğyly sarnaularynda da jaña
ün i̇estiledi:
Sarqylğandai būlağym,
Qurağandai qūrağym,
Səule əkelge aulyma
Künim i̇edi-au şyrağym...
Üi işi lyq toly adam. Sol jaq ağaş kereuet üstinde kebinge oralğan
Qasymnyñ denesi. Üstin aq şüberekpen kölegeilete jauyp qoiypty. Bas
jağynda, keregege marqūmnyñ taza degen kiımderi ilingen. Pūşpaq börik,
kerege barqyt penjek-şalbar, jağasyn syrğan mauyty şapan! Bəri de
qazaqy kiım ülgisimen tigilgen. Būl kiımderdi Qasym i̇eş uaqytta da i̇emes,
sirə bir küni bolmasa, bir küni kiermin dep tikkizgen boluy kerek. Būlarmen
qatar öziniñ üstinen ünemi tastamaityn, şolaq bylğary tony, tozyğy
Jetip qalğan i̇eski kepkesi, qisyq jağa qara səten köilegi ilingen.
Bürkitter kelip ter jaqqa ornalasqanda da əielder joqtauyn bitirgen
joq.Dauystary qarlyğa, olar əli zarlauda:
Ūltyñ böten demediñ,
Boldyñ qazaq balasy.
Jūrttyñ qamyn jep i̇ediñ,
Aqylgöii, panasy.
Jau qolynan oqqa ūşty
Söitken alğyr aq sūñqar.
Arysynan aiyryldy
Jetim-jesir, kempir-şal.
Əielder köñildegi zarlaryn əbden aityp bolyp, joqtaularyn toqtatty.
Sonda ğana baryp Bürkittermen birge kirgen, jaña ğana «Oi bauyrymdap!»
osy auylğa şauyp kelgen üş adamnyñ kərisi, būjyr bet şal Təkejanğa
qarap:
— Qastyñ qolynan qaza tapqan Qasymjannyñ qaiğysynan jüdep
otyrğan jalğyz sender ğana i̇emes, qarjas tūqymy, bərimizdiñ de
qabyrğamyz qaiysuly, — dedi salmaqty ünmenen,— qaiğyrğanmen, alys
saparğa attanğan arystaryn, qaityp oralmaidy. Kezderiñniñ jasyn sürtip,
belderiñdi bekem buyñdar. Artyn tileñder...
— İə, Səke, dūrys aitasyñ,— dedi Təkejan tömen qarap otyrğan
qalpynan basyn joğary köterip.— Jylağanmen sabazymyzdyñ qaita
oralmaitynyn biz de bilemiz. Tek, jūrt üşin bəiek bolyp kelgen osynau
bir aiauly jannyñ jau qolynan oqqa ūşqanyna jan küiedi. Jai i̇elim bolsa
bir səri ğoi, kezimizdiñ qaraşyğyndai kerip jürgen qymbatymyzdy jau
oğynan saqtai almağanymyzğa ökinemiz.— Söitti de qart aqyryn üfledi.—
Al, ağaiyn, Səkendi kütip i̇edik, bū kisi de keldi, basymyz tegis jinalğan
tərizdi, i̇endi Qasymjandy aqyrğy saparyna jürgizu jaiyn keñeselik...
Jañağy būjyr şal səl qozğala tüsip:
— Dūrys aitasyñ, Təkejan,— dedi,— i̇eñ aldymen qai dəstürde
demeksiñ ğoi?..
— İə, Səke, Qasymjan bolşaibek i̇edi ğoi.
— Bolşaibek bol, bolşaibek bolma — bərimiz de qūdaidyñ pendesimiz.
Biz sekildi nadan halyqqa jaqsylyq istegen adam kəpir bolmaidy. Jəne
dozaqqa da baruğa tiısti i̇emes. Ūjmaqqa, şolaq moldanyñ aituy boiynşa,
tek mūsylmandar ğana baratyn körinedi ğoi, sondyqtan mūsylmanşa qoiu
kerek.
— Onda qūran oqytyp, janaza şyğartamyz ba?
— Əlbette.
...İekindi əletinde ğana jūrt Qasymnyñ denesin qoiuğa ziratqa alyp
keldi. Būl Qarymsaq baidyñ arğy babalary qoiylğan qazaqtyñ i̇eski
molasy bolatyn. Kümbezdi, tastan qalağan i̇eki-üş mazar körinedi. Keibir
qabyrlardyñ qūlpytastary qisaiyp ketken. Ölikterdiñ basyna ağaştai
jonyp ornatylğan aişyqtardyñ da köbi əbden tozyğy jetip, syrlary
tüsip quaryp qalğan.
Köşpeli qazaq öligin ər jerge bir qoiyp dağdylanğandyğynan ba,
əiteuir, böten jūrttai ziratqa bəlendei zer salmaidy. Tek öliktiñ basyna
kelip qūran oqyğanda ğana qabyry būzylğan bolsa sonda ğana zeiin
audaryp, jöndeidi.
Al myna beiitke de, bai auyly köşip ketkennen beri i̇eşkim köñil
audarmağan i̇eken. Mūnda da betin japqan ağaştary şirip tüsip, qūlap
jatqan zirattar az i̇emes. Tek tūrğan jeri ğana jaqsy. Köşken i̇elge
anadaidan körinedi. Qazir sol betegeli adyrdy töskeilep jybyrlai basqan
qabirler. Adyrdyñ i̇eñ joğary jerinde qazylğan jas qabir. Būl Qasymğa
arnalğan. Qūbyla jağynda aq kiızge oranğan — Qasymnyñ denesi. Aqyrğy
ret batar kündi körsin degendei, betin səl aşyp qoiypty. Beiitti qorşai
otyrğan auyl adamdary. Hasen men Bürkit te osynda. Bir-i̇eki jigit ziratty
tereñdetip jatyr, bərinde de ün joq. Tek Təkejan qart qana Qasymnyñ
jatar jeri jūmsaq bolsyn degendei, beiittiñ üstinen bir uys topyraq
alyp, kəri, küsti sausaqtarymen tüiirşikterin uqalap otyr. Jūrttan
būryn ölikpen qoştasqysy kelgendei kögildir aspan biıginde qalyqtai
ūşqan qara torğai şyryldap sairap qūia berdi...
— Al, balalar, Qasymnyñ denesin qabirine tüsiriñder,— dedi Təkejan,
qabir daiyn bolğan kezde, söitti de bağanadan beri uqalap, əbden uatqan bir
uys topyrağyn beiittiñ işine tastady.— Qasymjan, topyrağyñ torqa,
jatar jeriñ mynandai jūmsaq bolsyn. Qoş, bozdağym.
Qasym ziratynyñ üstine jaña tömpeşik paida bolğan kezde ğana baryp,
jūrt qabyrdy qorşalan qaitadan otyrdy. Bağanağy şūbar şal qūran
oquğa kiristi.
— Ağuzu billiahi, minə, şaitan...
...Jerleuşiler auyl şetine jetken kezde būlarğa qarsy i̇eki militsioner
kezdesti. Bürkit pen Hasendi tanyp, olar səl kidirdi.
Militsiiä qyzmetkerleri Qasymnyñ ölimin tekseruge köligi, i̇endi
şarualaryn bitirip, audanğa qaityp bara jatyr i̇eken.
— Dəiekti i̇eşteñe taba aldyñdar ma?—dep sūrady Hasen, əri-beri
söileskennen keiin.
— Joq, öltirgen kisini taba almadyq,— dedi jauap qaiyryp ūzyn-tūra
militsioner.— Tek... myna bir tapanşasyn tauyp aldyq,- Sirə atynyñ
tūsauyn şeşemin dep jürgende tüsirip alğan boluy kerek...
Militsioner qol basyndai qap-qara tapanşany körsetti. Būny körgende
Bürkittiñ i̇esine Əkpardyñ baiağy özine ūsynğan tapanşasy tüse qaldy. O da
osyndai qap-qara, tüsi sūp-suyq bolatyn. Qasymdy Əkpardyñ öltirgenine
onsyz da senip tūrğan Bürkit i̇endi tipti kümən keltirmedi.
Militsionerlerden aiyrylyp, bylai oñaşa şyqqan soñ, ol Hasenge:
— İə, būl is — Əkpardyñ isi,— dedi Bürkit tūnjyrap ketken qabağyn
səl köterip.
Joq jerden kösemsiz qalğan jaña şaruaşylyq birlestigine jūmysty
qalai ūiymdastyru kerek i̇ekenin aityp, Hasen men Bürkit būl auylda tağy
da i̇eki-üş kün aialdady.
Is beti jöndelgen kezde ğana būlar Almatyğa jürip ketti. Əli de bolsa
qala tūruğa bolatyn i̇edi. Nege i̇ekeni belgisiz, Hasenniñ jüregi alyp-ūşyp
qobalji berdi — Yzalanğan aş qasqyr qūr ğana Qasymğa şabuylmen tyna
qoimas degen küdik bar-dy.
III
Hanşaiym Aqtoğaidan köp ömirdi körip qaitty. Halyqtyñ sonau
qainağan ūly i̇eñbegi, jaña ömirge degen aluan əreketi būny da anadan jaña
tuğandai jaña bir quanyşty sezimge bölegen. Sana-sezimi de, özi de
būrynğy i̇eski ömirmen məñgi qoştasqanyn anyq tüsingen. İeski dağdydan tek
əli de bolsa syrt beinesin saqtau ğana qalğan. Ol qūrylystan kelisimen,
siqyn alyp tūrğan qalyñ fufaikany tastap, symbatty denesiniñ körkin
aşar jibek köilek kigen. Ūzyn sausaqty jūmyr bileginde altyn sağat,
sūñğaqtau kelgen aq tamaq moinyna jibekke tizilgen meruert monşağyn
taqqan. Qoiu qalyñ şaşyn toqpaqtai i̇etip jelkesine tüiip tastağan.
Üstindegi aqyrğy ülgimen tikken qysqa i̇etek köilegi de i̇eki myqynyn qynap
jarasyp tūr. Tek qala əielderiniñ ədeti boiynşa aqşyl betine, qiyla
bitken qas-qabağyna, jas balanyñ i̇ernindei ülbiregen dəndi i̇ernine əzir opa,
dalap, sürme degenderdiñ bir de biri timegen. Bet-əlpeti sol öziniñ auyldan
kelgen uyz qalpyna qaita i̇engen. İendi oinaqy qara kezderinde tereñ
oilardyñ köleñkesi paida bolyp, aq jüzi azyraq sola tüsken.
Baiağy i̇erke-şora bai qyzynyñ şoljyñ qylyğy əldeqaşan ūmytylğan.
Minezi de salmaqty, jüris-tūrysy da baisaldy. Nəsili ədemilikti süietin
jany sūlu əiel ərqaşan da oiyn qandai taza ūstasa, syrt beinesin de
sondai taza, səndi ūstauğa tyrysatyn. Köpşilik arasynda boludy jaqsy
köretin. Ol Aqtoğaidan Almatyğa kelgen soñ da, qūr üide bala bağyp,
boiyn kütip otyryp qalmai, gazet-jurnal qarap, əielder jinalysyna
qatysyp, qoğam jūmysyna at salysty. Əieliniñ būl minezine riza bolğan
Hasen aqyrynda kişkentai Zurəsin jaqynda ğana aşylğan balalar
baqşasyna bergizdirip, Hanşaiymdy «Əiel teñdigi» jurnalyna ədebi
qyzmetşisi i̇etin ornalastyrdy.
Hasen auylğa ketkennen beri Hanşaiym redaktsiiädan i̇erterek qaityp
jürgen. Būryn Zurəni balalar baqşasynan Hasen əkeletin-di. Küieui jürip
ketkeli özi baratyn. Bügin de Hanşaiym jūmysynan i̇erterek qaitty. Tünde
isteitin isin üsteliniñ üstine qoidy da, Zurəni alyp qaitaiyn dep jūmys
kiımin tastap, köşege laiyq degen basqa ədemileu köilegin kidi.
Keiingi kezde Hasenniñ üi işinin jağdaiy əjeptəuir özgerip qalğan.
Jūrtşylyq öte joğary bağalağan Hasenniñ ötken uaqytta jazğan öleñderi
i̇eki jinaq bolyp şyğyp, üş bölmelik pəterlerine ainaly şkaf, bolyskei
kirəuat, qūstösek, tükti kilem sekildi közge tüserlik mülik te paida bolğan.
Özderi de dūrystap kiıne bastağan.
Osyndai jūrt qatarly jağdaiğa qoly jetken Hanşaiym azdap səndene
kiınudi de teris körmeitin. Qazir de sol ədetine salyp, dalağa şyğar
aldynda tağy da bir ret ainağa qaramaq bolyp, kögildir köilegin köleñdete
törgi bölmege qarai bara jatty. Dəl osy kezde tars i̇etip syrtqy i̇esik
aşyldy. Hanşaiym jalt būryldy. Üige Əkpar kirip keldi. Türi sūp-sūr
bolyp ketken, soñynan bireu quğandai demin əzer alady...
— Əkpar? Qaidan jürsiñ? — dedi sasyp qalğan Hanşaiym ne aitaryn
bilmei.
— Üiiñde i̇eşkim joq pa?— dedi Əkpar qaryndasynyñ sūrağyna jauap
berudiñ ornyna. Onyñ jasqana qarağan közinen Hanşaiym ağasynyñ
əldeneden qorqyp tūrğanyn sezdi.— İeger üiiñde i̇eşkim joq bolsa... Tezirek
meni jasyra gör... Soñymnan quğynşy bar...
— Bəse, qūritynyñdy özim de sezip i̇edim-au!—Hanşaiym terezege
būrylyp sazara qaldy.
Əkpar i̇esiktiñ tiegin sala qoidy da, qaryndasyna jaqyndai tüsti.
— Qalqam... Senen böten meniñ kimim bar? Bir jolğa jasyr. Meni seniñ
üiiñe tyğyldy dep i̇eşkim de oilamaidy.
Kenet bireu i̇esikti qaqty. Hanşaiym baryp i̇esikti aşqanşa, Əkpar
i̇ekinşi bölmege i̇enip te ketti.
Üige qora sypyruşy şalmen birge i̇eki jas jigit kirdi. İekeuiniñ de
üstinde jasyl furajkaly əskeri kiım, belderinde bylğary qapty alty
atar.
— Ğafu i̇etiñiz,— dedi jigittiñ jasy ülkendeu qara torysy.— Būl üige
Əkpar Qarymsaqov kelgen joq pa?
— Sizdiñ ağañyz, — dedi tapal sary i̇ekinşi jigit.
— Būl üi kommunist aqyn Hasendiki,— dedi Hanşaiym özin-özi
təkəppərlau ūstap, səl qabağyn şytyp,— Əkpar Qarymsaqovtyñ mūnda
şaruasy joq. Böten jerden izdeñizder.
— Kelmegen bolyp şyqty ğoi... Bizge jañağy jigit dūrys siltemegen
i̇eken. Ğafu i̇etiñiz...
Əskeri adamdar şyğyp ketti. Hanşaiym qaitadan terezeniñ aldyna
baryp, syrtqa qarap melşidi de qaldy. Qabağy tüiilip ketken. Birdemeni
şeşe almai qinaluda... Əlde Əkpardy jasyrğanyna ökinip tūr ma — adam
bilip bolar i̇emes. Qanşa jau sanağanmen de, jalğyz ağasyn öz qolymen
ūstap beru oñai ma, Hanşaiym rasynda da sasuda i̇edi... Əkparğa degen
jiırkeniş, yza jəne bir tuğan bauyrğa degen aianyş, qaryndastyq sezim
bəri qat-qabat aralasyp, jüregin örtep əketip barady. Aqyl-oiy alaitülei...
Əlden uaqytta baryp, Əkpar törgi üiden şyqty.
— Ainalaiyn, köp jasa,—dedi ol dauysy səl dirildep. İendi mağan
tamaq ber... İeki kün boldy auzyma nər tatqan joqpyn...
— Sen jañağy əskerlerge meniñ ne aitqanymdy i̇estigen joqsyñ ba?
— İestidim.
— İestiseñ, nege tūrsyñ? Būl üide Əkpar Qarymsaqovtyñ şaruasy joq
dedim ğoi.
— Özim de ketemin. Tek tün bolsyn. Meni būdan bylai qarai i̇endi məñgi
körmeisiñ. Qytaiğa ketem.
Hanşaiym səl kidirip qaldy. Qanşa köñili qalğanmen de, tuğan ağasyna:
«Qaida ketseñ onda ket, meniñ onda şaruam joq. Biraq qazir ket! Şyq
üiden!» dei alar ma? Üiden ketkizbese, tağy bolmaidy. Əbden sasqan
Hanşaiym ne aitaryn bilmei, təsilge şapty.
— Qazir Hasen keledi...
— Kelse şe?
— Qylmys istegen adamdy ol üiine jasyryp qala ala ma?
— Men qylmys istegen joqpyn...
— Onda seni nege izdeidi?
— Tap jauy sanaidy. Halqym üşin Keñes ökimetine ala köz
bolğanymdy keşirmeidi.
— Söz i̇emes sözdi aitpa. Birimizdiñ syrymyz birimizge bala jastan məlim
i̇emes pe, nesine şatystyryp əure bolasyñ. Keñes ökimetine sen aşyq jau
bolğan joqsyñ, al iştegi narazylyğyñ ğana üşin būdan tal-tüste
izdemeidi. Ne bolsa da, bir sūmdyq istep kelip tūrsyñ. Qolyñnyñ qandy
i̇ekeni birden körinip tūr!.. Qandy bolmasa, nege artyna tyğa beresiñ?
— Hanşaiym, baiqa,— dedi Əkpar demin əzer alyp,— qolymdy artyma
ūstasam özime-özim senbei tūrğanym. Būlai söileuiñdi qoimasañ,
tamağyñnan ala tüsem be dep qorqam.
— Söitip tūryp menen bauyrmaldyq tileisiñ Əkpar, ə?—Hanşaiym
yzalana küldi.— Joq, ağa, sen bastağan keruenge men i̇ermei qalğan
janmyn. İendi i̇ekeumizdiñ jolymyz i̇eki basqa. İesiñ barda jöniñdi tap...
— Al ketpeimin, sonda ne isteisiñ? Öz qolyñmen ūstap beresiñ be?
— Ne aitaryn bilmegen Hanşaiym sasqanynan janynda tūrğan
telefonnyñ trubkasyna şap berdi. Əkpar qaryndasy Hasenge telefon
soqpaqşy bolğan i̇eken dep şoşyp ketti. O da trubkağa jarmasty.
— Jaqsy, keteiin,—dedi Əkpar aşudan qara küreñdene özgerip,— biraq
ökinip jürme!..
Ol ün-tünsiz üiden şyğa jöneldi. Hanşaiym tereze aldynda tūryp
qaldy. Azdan keiin terezeden jan-jağyna ūrlana qaranyp, arğy köşege
ötip ketken ağasyn kördi. Biraq selt i̇etpedi. Sol melşigen qalpynan
qozğalmady. Osy kezde auyz üige söilei tağy bireu kirdi. Sybdyry
Hanşaiymnyñ köñilin böldi. Ol qobalji i̇esikke qarady. Hasen i̇eken.
Əielin kerip quana külimsiredi.
— Hanşaiym!
— Tu, öziñ be i̇ediñ?!— Əieli küieuiniñ qūşağyna kire berip, solqyldap
jylap qūia berdi.— Zərem zər tübine ketti ğoi...
— Nege?
— Jaña osy üige Əkpar kelip i̇edi.
— Əkpar deisiñ be? Nege militsiiäğa telefon soqpadyñ? Istegen
qylmysyn i̇estiseñ, töbe şaşyñ tik tūrady.
— Özim de solai şyğar dep oilap i̇edim,— Hanşaiym əli de közinen
parlağan jasyn tyia alar i̇emes.— Men ony soñynan izdep kelgen
soldattardan jasyryp qaldym. Jaman bolsa da, bauyr i̇emes pe, ūstap
beruge dətim barmady... Dūrys bolmasa, keşir...
— Oqasy joq... Jasyñdy tyi. Qylmysy bolsa, ökimet qūryğy ūzyn,
qaida qaşyp qūtylar deisiñ...— Əkpardyñ ne istegenin birden aituğa
batyly barmady, onysyz da qinalyp tūrğan Hanşaiymyn aiady.— Ətteñ,
ne kerek, sondai adam senimen bir tuar ma! Biraq oğan sen aiypty i̇emessiñ,
— Hasen əieliniñ şaşynan sipap, mañdaiynan süidi.— Bir anadan ala da
tuady, qūla da tuady degen osy. Tek öziñdi-öziñ berik ūsta, birge tuğan i̇eken
dep orynsyz qaiğyrma. Özi künəqar bolsa, oğan qalai araşa tüse alasyñ?..
— Qaiteiin, jalğyz bauyrym bolğan soñ... Əitpese...
İendi ol əieliniñ jasyn sürtip, jöndele bastağanyn kördi de, köñili səl
köterilip:
— Zurətai qaida?—dedi bağanadan beri Əkpardyñ əlegimen kişkentai
qyzyn sūrauğa da ūmytyp ketkeni i̇esine tüsip.
— Balalar baqşasynda. İendi baraiyn dep tūr i̇edim:.. Əlgi Əkpar kelip...
— Jür, i̇ekeumiz birge baraiyq.
Būlar balalar baqşasyna baryp Zurəny alyp kelgenderinşe, qas ta
qaraiyp, şam da jağyldy. Hanşaiymnyñ auzynan tüskendei əp-ədemi,
əke-şeşesin sağynyp qalğan, tili jaña şyğa bastağan jas balanyñ
byldyrlai söilegen qyzyğyna kenelip, būl i̇ekeuiniñ köñili, bağanağydai
i̇emes, əjeptəuir köterilip qaldy.
Zurəni jatqyzyp, şanğa otyrysymen Hasen Hanşaiymğa auylda ne
körgenderin, qandai özgeriske kezdeskenderin tegis aityp berdi. Hanşaiym
quana tyñdaumen boldy. Tek Hasen Təkejan auyly keşip kelgennen keiin,
Hanşaiymdardyñ qystauynda bolğan qandy uaqiğany jyr i̇ete bastağanda
ğana əieli kenet bop-boz bolyp ketip:
— Özim de sezip i̇edim sondai bir sūmdyqtyñ bolğanyn!—dedi dauysy
diril qağyp. İendi ol aiağyn şiraq basyp telefonnyñ qasyna bardy. Özine
kerek militsiiä keñsesin sūrady.— Allo! Būl söilep tūrğan aqyn Hasenniñ
əieli,— dedi üni üzile şyğyp,— iə, iə... Aitaiyn degenim... Qoñyraiğyr
sovhozynan kisi öltirip qaşyp kelgen meniñ ağam Əkpar Qarymsaqov osy
qalada... Qaida i̇ekenin anyq bilmeimin, biraq, osynda... Bügin bizdiñ üide
bolyp ketti.— Hanşaiym trubkany ornyna qoidy. Jüzinde ülken
qaiğynyñ izi bar. Ol i̇endi tūnjyrai Hasenge qarady.— Qolymen istegen
künəsiniñ aiybyn moinymen kötersin!—dedi qatulana, söitti de kenet i̇eki
betin qolymen basyp jylap qūia berdi...
Hanşaiymnyñ osynau bir i̇erlik qimylyna riza bolyp tūrğan Hasen
iştegi keselin köziniñ jasymen şyğarsyn degendei, dəl osy minutta
jūbatyp i̇eşteñe degen joq. Tek:—Qandai qūdiretti jan i̇ediñ!—dep teris
būrylyp ketti.
Jau qylyğynan ürikken köñilderin ornyqtyra almai būlar tün ortasy
aua tösekterine jatty. Biraq köpke deiin kezderi ilinbedi. Tek tañ aldynda
ğana qasiretti, qorqynyşty oilardan qajyğan qos zaiyp kenet ūiyqtap
ketti.
Əkpar Hanşaiym quyp jibergennen keiin qaida, bararyn bilmei,
qalanyñ şetine şyğyp ūzaq jürdi. Bireu tikelei qarasa da, özinen-özi
quystanatyn qylmysty jannyñ ədeti i̇emes pe, ol köringennen ürikti. Oğan
bükil dünie, jer men kek, orman men tau-tas, jandy-jansyzdyñ bəri «Sen
qara bet qan işersiñ» dep tūrğandai körindi. Qaida baryp tyğylaryn
bilmedi. Əkpar mūndai küige qalai tüskenin tağy da oiyna aldy. «Ört
salsam, ol öşpendiktiñ saldary i̇edi ğoi. Biraq dəl sol minutqa deiin
Qasymdy öltirem dep oilap pa i̇edim? Joq, oilağam joq. Öltiretin adamym
ol i̇emes i̇edi, onyñ ajaly joq jerden boldy. İendi mine sonyñ saldarynan
janymdy qūiarğa jer tappai tūrğam joq pa! Öştesken köñil qylmys
jolyna özi apardy. İendi būdan qalai qūtylarsyñ? Joq, keiin şeginer jol
qalğan joq, bəribir sen qylmystysyñ, sen kisi öltirgen jansyñ.
Öltirmedim degeniñe i̇eşkim de senbeidi. Ornynda kuəñ — tapanşañ qaldy.
Ony Bürkit te, Qarajan da tanidy... İerteñ tekseru jüredi, biri bolmasa
biri ūstap beredi. Əkpar i̇endi dir-dir qaqty. Tağy da jantalasa oiğa şomdy.
«Jetken jeriñ osy boldy, Əkpar! Ədil sot jazasynan qūtyla almaisyñ!
Seni de ölim kütip tūr». Ol kenet toqtai qaldy. «Bosa da öledi i̇ekem, olai
bolsa kegimdi nege ala ölmeimin? İə, iə, kek alu meniñ i̇ejelgi armanym
i̇emes pe i̇edi? Qys boiy Sverdlovskide oqu oqyğandai boldym ba? Qai küni
əşkerelenem dep əbden qūtym qaşty ğoi. Sodan «Qoñyraiğyr» rudnigine
özim tilenip kel¬gen joqpyn ba? Ondağy oiym — oş alu, jasyryn aiqas
i̇emes pe i̇edi? Biraq rudniktegi oilağan maqsatymdy istei almai kettim.
Kedei tobyryna auysyp bara jatqan əke mülki janymdy şydatpady.
Özime de joq, olarğa da joq i̇etkim keldi... Būnyñ bəri əbden oilanğan is i̇edi
ğoi. Tek Qasymnyñ ölimi kütpegen jerden boldy. Men oğan ökinbeimin.
Sol kerek i̇edi oğan!.. Bükil kedeidi dürliktirip jürgen sol şolaq qol!..
Ətteñ! Ətteñ! İeger tapanşam tüsip qalmağanda... Öş alynğan bolar i̇edi!
Al qazir janymdy qūiarğa jer tappai tūrmyn. Bəse, i̇endi qaida baram?
Qaida tyğylamyn? Barar jer, basar tauym qalmağany ma? İə, solai
sekildi ğoi... Meili solai-aq bolsyn? Bəribir meniñ künim bitken i̇eken, olai
bolsa men de qoldaryna oñai berilmeimin, ölsem de jastyğymdy ala
ölem».
Osyndai şeşimge kelgen Əkpar, ne bolsa da, tağy da jauyna bir şauyp
qalmaq boldy. Al jau degende onyñ i̇eñ qasy kim? Suğa ketken tal
qarmaidy, oğan şyn kek alatyn qasy — i̇ejelgi tap jauy Hasen bolyp
körindi. Auylda jūrtty büldirgen Qasym bolsa, qalada Hasen. Qazaq
jastaryn jaña ömirge bastap, Bürkit pen Hanşaiymdy da ata jolynan
taidyrğan osy Hasen! Qasymnan öşin aldy. İendi Hasennen öşin alsa
bolğany, jastyğyn ala ölgeni! Ol i̇endi qolyn bir-aq siltedi. «Meili odan
keiin atsa da, şapsa da — öz i̇erikteri, qolymmen istegenimdi moinymmen
köteruge barmyn... Al şamam kelse... qoldaryna tüspeuge tyrysam...
Jalğyz jaqqam qalğanşa küresem. Mümkin Qytaiğa ötip ketermin...»
Təuekelge bel buğan Əkpardyñ köñili ornyqqandai boldy. Onyñ i̇esine
tağy da öziniñ i̇eki künnen beri nər, tatpağany tüsti. Əri oilap, beri oilap
Qarajannyñ üiine barudy ūiğardy. «Kemege birge mingen jan i̇edik, i̇eger
meniñ qylmysymdy i̇estimegen bolsa, menen şoşyna qoimas».
Əkpar qalağa qaita oralğanynda qas qaraiyp, tün de boldy. Ol qarañğy
köşelermen ūrlana jürip özine tanys Qarajannyñ üiine jetti. Añdyp
tūrğan bireu joq pa i̇eken dep, jan-jağyna qarap i̇edi, qatarlasa qalğan
küzetşi soldattardai, sereigen, sūñğaq boily, qarağai ağaştarynan böten
i̇eşteñe közine tüspedi. Qarajannyñ auyz üiinde şam janyp tūr. Özge
bölmelerinde jaryq joq. Azyraq sañylauy bar terezeden qanşa üñilse de,
i̇eşteñe köre almady. Tek əldekimderdiñ kübir-kübir söileskenderi küñgirt
i̇estiledi. Ūrydai bireudiñ terezesinen syğalap jürudiñ özi qauipti, bireumireu körip qalsa... Əkpar ne bolsa da təuekel dep terezeni tyqyldatty.
Söitkenşe bolğan joq, senek bölmeniñ şamy jandy da, auyz üi
qarañğylana qaldy. Köp keşikpei i̇esiktiñ aldyna köilegi köleñdep, yrğala
basyp Mərukei şyqty.
— Kim stuçit itkən?— dedi ol dauysyn soza.
Əkpar ün-tünsiz jaqyn taiandy. Əiel janyna kelgen jigitke üñilip
qarady da, Əkpar i̇ekenin tanyp quanyn ketti.
— Oi, alla, Əkpar myrzamisiñ?— Mərukei i̇eki qolyn birdei berip
amandasty. Dauysynan quanyp qalğany sezilip tūr.
— İurigiz komnatyğa, bik şəp kildigiz,— ol jan-jağyna jalt-jūlt
qarady da, aqyryn betin taiap,— min sizni sonei sağinim. Poidemte, üide
Qarajan ioq... Ol bügin qiiäş bata komandirovkağa iurip kitti,— dedi
sybyrlai tüsip. Mərukeidiñ dauysy syñq-syñq i̇etedi. Əkpardy qolynan
jetektep senekke qarai süirei tüsti de, kenet tūra qaldy,— iok, siz myna
zabordyñ artynda tura tūryñyz. Üidə Qarajannyñ bir ipgaşy bar idi...
Min any provodit itiıp ibəraiyn...
Anau jauap qaiyrğanşa bolğan joq, Mərukei ony qolynan ūstap,
qoranyñ işine kirgizip jiberdi de, özi üige kirip ketti.
Əkpar Qarajannyñ üide bolmağanyna iştei qatty quansa da, onyñ
üiinde «iptaşy otyrğanyna» səl renjip te qaldy... «Ol qandai iptaş
i̇eken, köreiinşi?» — dep özi tūrğan qabyrğadan senekke syğalai qarady.
Būl kezde Mərukei üiden syrtqa bir alasa boily sary jigitti i̇ertip
şyqty.
— Vasek, skoree uhodi, mne tolko çto soobşili, muj vozvraşaetsia...—
Mərukeidiñ jigitke sybyrlap aitqan sözin Əkpar anyq i̇estidi.
Vasek jan-jağyna alañdai qarap, qarañğy tünge i̇enip joq boldy.
«Qarajannyñ şyn iptaşy i̇eken!» dedi Əkpar işinen mysqyldai külip.
«Būdan keiin senip kör əielge! Mağan ony «Qarajannyñ iptaşy»,— dedi,
al meni oğan küieuiniñ qaityp kele jatqanyn habarlağan kisi i̇etip körsetti.
Būlar qandai ailaşyl keledi...» degenmen Əkpar Mərukeidiñ özi üşin ana
jigitti quyp şyqqanyna öte riza boldy. Riza bolatyn da reti bar i̇edi,
öitkeni Mərukei jañağy jas jigitpen qas pen közdiñ arasynda, keşke
taman küieuin vokzalğa şyğaryp salyp kele jatyp tanysqan-dy, i̇endi
«i̇eski tanys» üşin ony quyp şyğuy Mərukeige oñai timese kerek-ti.
Jeñil minezdi əieldiñ būl qylyğy tek Əkparğa degen qūmar köñilin
körsetedi. Būny jigit te sezdi. Sondyqtan da oğan dən riza.
Mərukei Vasektiñ birjolata ketkenine közi jetkennen keiin kilt
būrylyp qorağa i̇endi de, Əkpardy qūşaqtai üiine alyp kirdi. Jaña ğana özi
söndirgen şamdy jağaiyn dep i̇edi, jigit qolynan şap berip ūstai alyp,
jaqtyrmady. Öziniñ qaşyp jürgenin sezdirmei:
— İa hoçu posidet s toboi v temnote...— dedi küle söilep.
— No ia hoçu pogliadet na tebia!— əiel qylyqtana sylq-sylq küldi.
— A ty postaraisia uvidet menia ne glazami, a serdtsem.
— Von ty kakoi!
— Kakoi?
— Horoşii...
Qarañğyda əieldiñ şolp i̇etip süiip alğany i̇estildi.
Adam balasy qyzyq qoi, qandai jağdaida jürse de, i̇eñ aqyrğy demi
bitkenşe ömirden raqat izdeidi, raqattanyp ötudi arman i̇etedi. Jiyrma i̇eki
jasar Ernest Galua basynyñ kesiluine qalğan on üş sağat uaqytyn, bükil
dünie jüzine əigili «Galua qatary» atty matematikalyq i̇eñbegine jūmsasa,
darğa asyluyna bir tün qalğan Sfendr patşa «aqyrğy tilegiñdi ait» dep
sūrağan jauyna «osy aqyrğy tünimdi bir sūlu qyzben ötkizuge rūqsat
i̇etiñder» dep ötinedi. Qaiğydan, ajaldan, quanyştyñ joğary tūruy ömir
zañy ma, əlde būl arsyz köñildiñ qyzyqqa toimağan qūmarlyğy ma?..
Jaña ğana barar jeri, basar tauy bolmai, ömirden, tüñilip, qandy
joryqqa attanuğa bel buğan Əkpar, sūlu əieldiñ osynau bir aq jarqyn
qarsy aluynan, jüregine bir ystyq sezim tarap, boiy jylyp sala berdi.
Mərukei aldyna qoiğan tağamdy jep, bir bokal koniakti işkennen keiin
būl quanyş i̇endi tipti küşeie tüsti.
...Aily tün, aq mamyq tösek, qūşağynda aq tösinde ai səulesi oinağan,
aq sazandai appaq aru... Dəl osy sətte Əkparda i̇eş arman joq tərizdi.
Aldağy maqsat ta, aqyrğy künniñ azaby da bəri ūmytylğan. Onyñ ömirden
bar tilegeni osy, ömirbaqi tek osyndai ğana raqatta ötsem i̇eken deidi. Biraq
onyñ būl tilegi oryndalar ma? Bir tündik quanyştan keiin, ony kütip
tūrğan qanşa jürse de bitpeitin, sozylğan ūzaq mehnat joly bar i̇emes pe?
İə, ony kütip tūrğan qiyndyq bar, azap bar. Ol — üstem taptyñ būğan
arnağan ülesi. Bar dəuletinen, biliginen, özgeden artyqtyğynan aiyrylğan
tas köñildiñ qorlanğan ülesi.
Sol üles aldynda tūrğanda, bir tündik qyzyq, raqat üşin jürekti
torlağan ömir qaiğysyn ūmytuğa bola ma? Jauyna degen öşpendiliginen
bas tarta alar ma?..
Ol kerbez əieldiñ aq mamyq tösin qiiä almai qaitadan qysyp süidi...
«Qoş bol, i̇en aqyrğy qyzyğym» degendei Əkpar Mərukeidi əlsin-əlsin
bauyryna basty... Degenmen, bir səttik qūmarlyqtan maqsat qymbat, ol
əlden uaqytta baryp tösekten sozyla türegeldi. Sağatyna qarap i̇edi, tört
i̇eken. Dəl oilağan kezi. Əkpar i̇endi kiıne bastady.
Būiyqqan mysyqtai, mamyq tösekte ūiqyly-ūiau maujyrağan Mərukei
Əkpardyñ kiınip jatqanyn körip, tandana yñyrsydy:
— Dalağa şyğasyzmi, vedro sinakta...
— Joq, Mərukei hanum, ketem.
— Qaida?..
— Rudnikke... Bir sağattan keiin poezd jüredi.
Əiel basyn jastyqtan köterip aldy.
— Nu?.. Ved Qarajan komandirovkada əli bir nedelia bulady bit...
— Əkpar özin-özi mysqyldap iştei küldi. «Būğan quanyş kerek, al
mağan...»
— Köp keşikpei qaita oralamyn,— dedi ol Mərukeidi aldap.— Bügingi
dos-jarlyğyña köp raqmet...
— Nu i upasiz bit əli sin... Razve rahmatny şuli aitami?..
İerikken kelinşektiñ köñilin aulaityn i̇endi Əkpardyñ qūlqy bolmady.
Bar oiyn, köñilin aldağy maqsat bilep aldy.
— Böten joly...— dei saldy da, ol i̇esiktiñ aldyna bardy. Oiyna
birdeme tüsip, səl kidirdi,— Mərukei, Qarajanğa səlem dersiñ. Biraq meniñ
mūnda bolğanymdy aitpa...
— Aitsa ne itədi? Ol revnavyit itməs...
— Meiliñ. Al qoş bol.
— Qoş bolyñyz... Tez kiliñiz... Min sini s neterpeniem kütem.
Əkpar dalağa şyqty. Tün süttei jaryq i̇eken. Qala maujyrağan şyrt
ūiqyda. Selt i̇etken tiri pende körinbeidi. Tek aspanda jūldyzdar
jymyñdaidy, kümis tabaq sūlu ai aqyryn jyljidy. Tynyş köşeni
boilai mülgigen biık terek, qaiyñdar tūr! Əkpar jan-jağyna qarap,
ūrlana demin aldy da, tös qaltasyna qolyn salyp, şüberekke oralğan
birdemeni şyğaryp, syrtyndağysyn şeşe bastady. Süiek sapty
kişkentai bolat kezdik i̇eken. Əkpar barmağymen jüzin aqyryn basyp, ötkir
i̇ekenin baiqady da, oñ jaq qaltasyna qaita salyp, jürip ketti.
Bağanağydai i̇emes, onyñ qazirgi aiaq basysy nyq. Aiqasa tüiilgen
qabağynan, tistene jūmğan jiñişke i̇erninen, taisalmas bir şeşimge kelgeni
seziledi. Būl şeşimde Hasenge degen ükim ğana i̇emes, üiinen quyp şyqqan
Hanşaiymğa arnağan yza, kek, aşu da bar.
Azdan keiin Əkpar Hasenniñ üiinin janyna kelip toqtady. Tağy da janjağyna qarady. Bükil əlem beine bir ölik tərizdi, myzğymaidy. Əkpar būl
üidiñ bar jağdaiyn küni būryn tegis zerttegen. Ol kişkentai tesikten
symmen i̇esiktiñ tiegin bosatyp, aiağyn mysyqtai i̇eppen basyp, senek üige
kirdi. Ol auyz üidiñ i̇esigin aşyp əure bolğan joq. Özi alyp kelgen qaşau
temirdi i̇esik üstindegi terezeniñ taqtaiyna kirgizip jiberip, səl bosatty da,
terezeni aqyryn jūlyp aldy. Sodan keiin Əkpar qolymen tartylyp
keudesin tesikten ötkizdi de, nağyz bir qorağa i̇engen qasqyrdai, i̇eş sybdyr
şyğarmai, i̇eppen bölmeniñ ar jağynan bir-aq tüsti.
Būl kezde tañ jaña bilinip kele jatqan-dy. Üi işi: qara köleñke. Əkpar
aiağyn üşimen basyp, i̇esigi səl aşuly tor üige kirdi. Bolyskei kirəuattyñ
üstinde qannen-qapersiz ūiyqtağan Hasen men Hanşaiym. Biriniñ beti
birine tiıp jatyr. Hanşaiym oñ qolyn küieuiniñ kökiregine qoiyp, səl
qyryndai tüsken. Anadai jerde jas balanyñ ağaş kereuetinde — Zurə...
Əkpar keudesiniñ dürsildegenin basyp, səl tūrdy. Hasendi qūşaqtap
jatqan Hanşaiymdy körgende, ol tünerip ketti. Būrynğy qaryndasyna
degen yza, aşuğa i̇endi qyzğanşaqtyq, qorlanu qosylyp, mort minezdi Əkpar
aiağyn bir basyp, bir toqtap, i̇erli-zaiyptynyñ kirəuatynyñ bas jağyna
taiady. Saspai oñ qaltasyna qolyn salyp, bolat kezdigin aldy. Ana i̇ekeui
bastaryna töngen ajaldy sezer i̇emes, aqyryn ğana pys-pys i̇etedi.
Hanşaiym jaman tüs körip jatyr ma, dauysy şyğar-şyqpas bolyp
birdeme dep yñyrsidy.
Əkpar bilegin sybanyp, kezdigin qysa ūstap səl tūrdy da, kenet i̇eñkeie
tüsip qatar jatqan qos keñirdekti birdei oryp-oryp jiberdi...
Aspanğa atqan qanmen birge, Hasenniñ «Ah» deuge dauysy əzer şyqty.
Al Hanşaiym būlqyna atylyp kirəuattan jerge qūlady da, bir-i̇eki ret
döñbekşi köterilip, kenet birden tyna qaldy.
Əkpar artyna būrylyp ta qaramastan, kezdiginiñ qany men qolyn stol
üstindegi dastarqanğa təpteştep sürtti de, i̇esikke qarai taiady. Üidiñ i̇esigin
auzynda tūrğan kiltimen aqyryn aşty da, syrtqa şyqty. Jaibaraqat
jandai jan-jağyna qarady. Dalada i̇eşkimniñ joq i̇ekenin körip, aiağyn
asyqpai basyp, öz betine jüre berdi.
Birer sağattan keiin Hasenniñ üiine kelgen süt satuşy əiel, kündegi
jabyq tūratyn i̇esiktiñ bügin aşyq jatqanyna tan qalyp: «Hanşaiym!
Hanşaiym!»—dep dauystady. İeşkim jauap bermegennen keiin, üige kirdi.
Qan-qan bop ölip jatqan i̇erli-zaiyptyny körigi, atyp syrtqa şyqty.
Oibaiyn salyp, körşi üidegi adamdardy şaqyrdy. Jūrt jinaldy.
Militsiiä keldi. Mūndai sūmdyqty körmegen jūrt airan-asyr boldy. Bir
kərtañ əiel əli ūiqysynan ūianbağan Zurəni, əke-şeşesiniñ qan bolyp
jatqanyn körsetpei, üiden alyp şyğyp, ədettegi uaqytynan qaldyrmai,
balalar baqşasyna alyp ketti.
Tüs bolmai Hasen men Hanşaiymnyñ ölimi bükil qalağa tarady.
Jazyqsyz ketken aiauly jandardy aiamağan, müsirkemegen jan qalmady.
Kempir-şaldar jağasyn ūstap, būlardy öltirgen qan işerge lağynet aitty.
Orys, qazaq jinalyp, būryn-soñdy bolmağan osynau qandy uaqiğadan
tasyğan sudai tolqydy, aşuyna minip, būrq-sarq qainağan qazandai, astankesten boldy, zañ oryndarynan qylmystyny tezirek tauyn, qandy qanmen
juuyn talap i̇etti.
Biraq Əkpar qolğa tüspei ketti. Jūrt tipti i̇eşkimge ziiäny timegen, osy
bir ardaqty i̇eki adamdy kim öltirgenin de bilmei qaldy. Al Əkpar
tañerteñgi poezben Saryözek stantsiiäsyna jürip ketken. İeger jolai qolğa
tüspese, Alaköl şekarasy arqyly Qytaiğa ötpek...
Osy bir jan türşiger suyq habar jeter aldynda, Bürkit tañerteñgi
şaiyn işip bolyp, keşe ğana baspadan kelgen öziniñ jinağynyñ
grankasyn qarağaly jaña ğana qora işindegi baqşağa şyğyp otyrğan-dy.
— Bürkit ağa,— dedi oğan taiap közi jasqa tolğan gazet tasuşy jas sary
bala,— tünde bir būzyq Hasen ağai men Hanşaiym apaidy öltirip ketipti.
— Ne deisiñ?!—dedi jöndep tüsine almai qalğan Bürkit.
— Hasen ağa men əielin bireu bauyzdap ketipti.
— Qaşan? Qaida?—deuge ğana mūrşasy keldi Bürkittiñ.
Myna habar onyñ töbesine jai tüsirgendei boldy. Bürkit sol syrtqa
şyğyp otyrğan qalpynda, köilekşeñ, Hasenniñ üiine qarai ata jöneldi.
Būl kelgen uaqytta prokuror men militsiiä qyzmetkerleri üidegi jūrtty
tegis syrtqa şyğaryp, tiısti tekseru jūmysyn jürgizip jatqan. Aulany
qorşağan militsiiä qyzmetkerleri. Köşe boiy iın tiresken jūrt.
Bürkit i̇entelei basyn qorağa kirdi, toqtatpaq bolğan militsiiäğa boi
bermei, üi işine qarai ūmtyla tüsti.
Kenet syrttağy jūrt onyñ:
— Hasenim, bozdağym! Qos bauyrym!—dep ökire jylağan dauysyn
i̇estidi.
İerteñine bükil qala bolyp Hasen men Hanşaiymdy ardaqtap jerledi.
Tap küresiniñ qūrbany bolğan i̇erli-zaiyptynyñ basyna i̇eskertkiş
ornatylyp «Ardaqty ūl-qyzymyz, attaryñ məñgi i̇esimizde saqtalady»
degen söz altyn ərippen jazyldy.
Hasen men Hanşaiymdy qoiyp kelgennen keiin, qasiretten Bürkit tösek
tartyp jatyp qaldy. Būl qandy uaqiğa Əkpardyñ isi i̇ekeni köp keşikpei
anyqtaldy. Şet i̇elge qaşyp bara jatqan jerinen qolğa tüsip, aiyby
moinyna qoiylyp, jetinşi avgust zañymen, atylu jazasyna būiyryldy.
Jau jazasyn tartty. Biraq odan qaza bolğan i̇eki dos qaita oralar ma!
Bürkitti i̇endi bir ülken yza, zūlymdyqqa qarsy janyn küiindirgen dülei
küş biledi.
Būryn «osy men tağy qatelesip jürgen joqpyn ba, men biletin qazaq bir
qazaq i̇emes pe i̇edi, oğan taptyq küresti sovet ökimeti küşpen i̇engizbedi me?»
degen senimsiz oi. da paida bolatyn. Al myna dos ölimi, oğan qazaq i̇eli de
tapqa bölikten, taptyq küreste birin-biri aiamas i̇el i̇ekenin əbden ūqtyrdy.
Osyny tüsingen Bürkit dos ajalyna arnalğan öleñ jazdy. Būl öleñi
aqyn Bürkittiñ i̇eñ alğaşqy taptyq seziminiñ şyn ūianuy bolatyn.
Sondyqtan da ony ölkelik partiiä gazeti ülken ərippen birinşi betinde
basyp şyğardy.
Bürkittiñ būl jyry şyn jürekten şyqqan adal syry, qaitpas şeşimi
i̇edi. Kezden şyqqan jas pen jürekte oinağan kek birdei oryn alğan,
küizelgen aqynnyñ jüreginen şyqqan osy bir otty öleñ bylai dep
bastalğan:
Jau qolynan qaza tapty,
Qaza tapty joldasym.
Közden ystyq qan bop aqty,
Qan bop aqty köz jasym.
Ömirden tek i̇eles izdep,
Keide bilmei şoq bastym,
Jol taba almai, janym jüdep,
Aşyq künde adastym.
Sūm tağdyrdyñ auyr jügin
Kötere almai qysyldym.
Dos ajaly aşty bügin,
Aşty közdi, tüsindim.
Hasen sengen jaqsy zaman
Bolsyn i̇endi armanym.
Qidym bərin, berdim soğan
Ömirimniñ qalğanyn!
Qaita būrap dombyramnyñ,
Bosap ketken qos işegin
Qaitararmyn qos qyrannyñ,
Jauda ketken öş kegin.
Birtindep qaiğyly uaqiğanyñ şuy da basyla bastady... Tek Zurə ğana
əli i̇eş nərsege tüsinbei, şeşesin «əne keledi, mine keledi» dep künde
kütude boldy. Ol qazir balalar baqşasynda i̇emes, böten jerde. Ükimet ony
əke-şeşesi qaza bolysymen-aq kişkentai balalarğa arnalğan jetimhanağa
bergen.
Hanşaiym men Hasendi jerlegenderine bir ai tolğan şaqta qara
kiıngen Olga Pavlovna men qasiretten jaña ğana basyn kötergen Bürkit
Zurəni izdep osy jetimhanağa keldi.
Balanyñ aty bala i̇emes pe, birtindep Zurə da əke-şeşesin ūmyta
bastağan-dy. Būlar kelgen kezde ol öziñdei kişkentai qyzdarmen baqşada
oinap jür i̇eken. Olga şaqyryp i̇edi, birden tanyp jandaryna keldi.
Közinen jasy möldirep, ana i̇ekeuine kezek-kezek jautañdai qūşaqtady.
Kenet Zurəniñ közi Olganyñ moinyndağy monşaqtarğa tüsip ketti. Būny
Bürkittiñ əieline Moskvadan Hanşaiym əkep bergen. Şeşesiniñ de
moinyna tağyp jüretin osyndai monşağy bolatyn. Sol oiyna tüsti me,
Zurə əlsin-əlsin Olga Pavlovnanyñ moinyna qarai berdi.
Kenet ol:
— Mama!—dep qaldy.
Olga Pavlovnanyñ közinen jas yrşyp ketti. Ol Zurəni bauyryna
qysyp, aimalap süie bastady.
— Ainalaiyn, Zurəşym...— dedi i̇egilgen jasyn tyia almai,—
jylamaşy, jylamaşy... Büginnen bastap men seniñ mamañmyn... İə,
menmin seniñ mamañ...
Büginge deiin bala körmegen Bürkit pen Olga Pavlovna birine-biri
qarady. Olar biriniñ oiyn biri til qatyspai-aq tüsindi. Hasen men
Hanşaiymnyñ jalğyz qyzyn özderi bala i̇etpek boldy.
Jüdep kelgen i̇erli-zaiypty i̇endi üilerine quanyp qaitty.
Bürkit pen Olga Pavlovna alma-kezek qūşaqtap köterip kele jatqan
Zurə şyn baqytty i̇edi. Jaña əke-şeşesine əldeneni aityp, byldyrlai
söilep kele jatty...
IV
Ömir joly köşken keruen jol tərizdi. Onyñ būltarysy da, jazyğy da
köp. Asuy qiyn asqarymen qatar, tömen qarai qūldyrap öter yldiy da
bolady. Keruen joly keide ūzaq, keide qysqa keledi. Biraq qauip-qatersiz,
qiyndyqsyz bolmaidy. Oilamağan jerden jel tūryp, sūrapyl dauyl
soğady, qalyñ jauyn nöserlei qūiyp, būryn suy tolarsaqtan keler taiyz
jyra kenet saryldai aqqan, ötkel bermes, doly özenge ainalady, köşti
bögeidi.
Būndai bögetten tek şarşamaityn, talmaityn keruen ğana öte alady.
Toqtamai köşip öziniñ degen jerine jetedi.
Qarañğy tün. Jūrttyñ bəri aldaqaşan ūiyqtap qalğan. Jaqynda ğana
alğan jaña pəterindegi jūmys bölmesinde, stolğa süienip Bürkit otyr.
Aldynda əli ərip tüspegen birneşe taraq, aq qağaz, beti aşuly jatqan
Aleksei Tolstoidyñ: «Qyl köpir, qiiämet keşu» romany. Būl kitaptyñ
audaram degen betin Bürkit birneşe ret oqyp şyqty. Biraq bügin
kündegisindei i̇emes, bir de jolyn audara almady... Qolyna qalamyn alyp
birneşe ret oqtalsa da, i̇esine bağana kündiz özin şaqyrğan mekemedegi söz
tüse berdi. Ol söz Bürkitke jylandai suyq tigen. Sol sözden keiin Bürkit
öziniñ tağdyryn oqtauly myltyqtyñ auzynda tūrğandai kördi. Tek bireu
sol myltyqtyñ şürippesin bassa bolğany, ar jağynda aldağy tirşiligi de,
kütken baqyty da, bəri de byt-şyt bolmaq... Jan alqymğa tüskeli tūrğan
qyl arqannan qūtylar jol bar ma? Joq syndy...
Köp mezgilden beri Keñes ökimetine istep jürgen ziiänkestik qylmysy
aşylyp, jaqynda Qarajan ūstalğan bolatyn. Bireuge qan qūstyru oğan
jaqsylyq isteuden jeñil. Qarajan özi ketkenimen qoimai, ūzynnan öş
qysqadan kegi bar Bürkitti de ala ketpek bolğan. Özinin şyn serikteriniñ
atyn atamai, baiağy Aqannyñ qyrqyn berer kündegi keñesten bastap,
Bürkitpen qastyq isim de, pikirim de bir boldy degen jalğan jauap bergen.
Tergeuşi Bürkitti şaqyryp alyp, biraz qysa jauap alğan. Bürkit öziniñ
adasqanyn, qalai dūrys jolğa tüskenin birin qaldyrmai, oğan aqtarğan.
Tergeuşi būnyñ sözine sendi me, senbedi me, belgisiz, əiteuir Bürkitten
«qaladan i̇eş jaqqa ketpeimin» degen qolhat alyp, əzirge bosatqan.
Bürkittiñ qazirgi qobaljuy osydan tuğan. Öziniñ Qarajan sekildi
körsetuşisi barynda, aman qalam dep ol taqa dəmelenbeidi. Sondyqtan da,
Bürkit qarañğy tünge seskene qaraidy, köñilin aldyndağy jūmysyna
qanşa audaram dese de, aqyl şirkin tūnyp qalğan qara sudai bir selt
i̇etpeidi, bar oiyn kütken qauip bilep alğan.
Bürkit auyr kürsindi. Kenet onyñ köz aldyna bügin körgen böten bir
suret i̇elestep ketti.
Bağana tergeuşini kütip, qūlazyğan typ-tynyş koridorda jalğyz
otyrğanynda, janyna bylq-bylq basyp, sūñğaq boily, bir kerbez əiel
kelgen. Onysyz da körikti betin ədemilep būiap alğan, üstinen jūpar iısi
añqidy. Jüdep otyrğan Bürkitke ol «Qandai kelbetti jigit i̇ediñ!»
degendei, közin synai bir tastap, aqyryn külimsiregen. Jüzinde quanyş
oinaidy. Osynau tüksigen koridorda qaiğysyz adamdy körgenine aqyn tañ
qalyp, onyñ betine dūrystap qarağan. Birden tani ketken. Baiağyda
Aqşatyr qalasynda birer körgeni bar, ataqty sūlu Mərukei i̇eken. Sol qyz
künindegisinen tipti özgermegendei. Sol oinaqşyğan köz, sol süiüge
jaratylğan qyp-qyzyl büldirşin i̇erin... Əiel Bürkitpen tanysqanşa
bolğan joq, koridordyñ bir qaltarysynan tergeuşi köringen.
Ol Bürkitpen amandasyp:
— Qazir,— dep Mərukeige qarady,—ūmytpasam,
Aibasovtyñ əieli bolasyz ğoi... Nege keldiñiz?
Mərukei tergeuşige küle jauap berdi.
— Zaiavlenie əkildim...

siz

Qarajan
— Ne jaiynda? — Tergeuşi əieldiñ qolyndağy qağazyn aldy...
— Ponimaite...— Mərukei qalai dep aituyn bilmei səl kidirdi,— min
vrag narodanyñ nevistasy bolyp nura almimynbit. Odan biznim... Boten
igitke i̇ergə şyğam...
Tergeuşi əielge tesile qarady. Onyñ şarşağan jansyz sūrğylt köziniñ
tübinde kenet bir qatal sezim jarq i̇ete qaldy.
— Tym i̇erte i̇eken!—Ol būl sözdi aituyn aitsa da, bir sekund ötpei,
bireu i̇estip qaldy ma degendei, jan-jağyna qarap:
— Meiliñiz,— dedi.— Biraq siz aryzyñyzdy mūnda i̇emes, sotqa
aparyñyz... İeriñizden bezgeniñizdi tek sot qana rastap ükim şyğara alady.
— İzvinite v takom sluçae,— əiel jymyñ i̇ete qaldy,— Qoş
bolyñyz...
— Qoş...
Ketip bara jatqan əieldiñ soñynan tergeuşi tağy da köz tastap, nege
i̇ekeni belgisiz, basyn şaiqağan. Sodan keiin öziniñ qatal pişinine qaita
köşip:
— Jüriñiz,— dedi.
Bürkit Qarajandy qanşama jek körse de, əieliniñ osynau jeksūryn
minezine tañ qalyp, jauyn aiap ketti. Qazir de sol oidan şyğa almai tūr...
«Təñirim, ondai opasyzdyğyñnan saqta».
Bürkit şamdy jağyp, qaitadan kelip stolynyñ qasyna otyrdy.
Kitaptyñ betin aşyp, qolyna qalamyn aldy. Biraq, qobaljyğan köñil tağy
da jūmys istetpedi. Tağyda qaiğy, tağy da qobalju... Boiyn bilep alğan
bir tūraqsyz senbestik sezim bar aqyl-oiyn özimen birge jetektep əketip
barady. «Büite berse, i̇el-jūrt ne bolady? Keleşegimiz ne bolady? Mūndai
temir tegeurindi ömirden ölim artyq i̇emes pe?»
Bürkit osy bir auyr oida ūzaq otyrdy. Əlden uaqytta üige maiysa
kirgen sary qyzdai, kün de şyğa bastady. Qara köleñke üi işi azdan keiin
tipti jaryq boldy.Ağaş bastarynda altyn səule oinady. Köşede jürgen
adam, jügirgen maşinanyñ üni qūlaqqa keldi.
Kelesi bölmeden Olga Pavlovnanyñ tūra bastağan sybdyry
i̇estildi.Bürkit kenet kitapqa üñilip, ölip-talyp jūmys istep jatqan
adamdai i̇eñkeie qaldy.
Üstinde jeleñ şapan, şaşyn jöndei, janyna Olga Pavlovna keldi.
— Nemene, tüni boiy köz iliktirmegensiñ be,— ol i̇eriniñ şaşynan sipap
aqyryn i̇ezu tartty,— büite berseñ, men jesir qalarmyn...
Bürkit əieliniñ belinen qūşaqtai özine tartty.
— Ūiqy qaida keter deisiñ... Ömir degen bir zulap öte şyğar ot arba
i̇emes pe, der kezinde odan oryn ala almasañ, aidalağa qañğyp qalasyñ...
Mümkindik barynda i̇enbek i̇etu jön...
Olga Pavlovna i̇eriniñ aldyndağy bir auyz söz jazylmağan aq qağazdarğa
qarady. Bürkittiñ tağy da qandai tün ötkizgenin aitpai tüsindi. Ony öte
aiap ketti.
— Degenmen, sağan azyraq dem alu kerek bolar. Mūndai qalpynda...—
dep əiel sözin aiaqtamai toqtady.
— Oqasy joq... Bügingi tün i̇esep i̇emes...— Bürkit aqyryn i̇ezu tartty.—
Aqyn degen bir beimaza adam ğoi, keide özine de tynyştyq bermeidi.
Əldeneni oilap, öz jüregine özi əlek salady.— Kenet ol aldynda jatqan
kitapty aqtara bastady.— Jaqsy kitap... Şyn jürekten jazylğan...
Mūndai kitapty audarmau künə... Tezirek audar dep ər beti özi tilenip
tūrğandai... Onyñ üstine sen de mağan köp jərdem berdiñ... Leningradqa
alyp barğanyñ qandai jaqsy bolğan... Qalasy da, adamdary da — bəri köz
aldymnan ketpeidi. Jazyla audaruyma bū da zor kömek...
Olga Pavlovna stol üstindegi Aleksei Tolstoidyñ kitabyn qolyna
aldy.
— «Qyl köpir, qiiämet keşu». İə, būl keibir adasqan orys
intelligentteriniñ revoliutsiiäğa bet būrudağy auyr joly...
— Bizdiñ jolymyz orys intelligentsiiäsynyñ jolynan da qiyn boldy
ğoi.
Bürkit alystağy, tau bastaryna qarady.
— Qañdai ədemi taular... Əsirese tañerteñgi kezde... Kögildir basyn kün
şalyp, qalağa taiai tüskendei bolady. Qarağym keledi de tūrady.
Ol kenet terezeden kilt būrylyp stoldyñ janyna keldi, Olgadan
kitapty aldy.
— Orys intelligentsiiäsyna bizden anağūrlym jeñil boldy ğoi, Olga,
sen būny tüsinesiñ be? Olarğa tek i̇eki taptyñ qaisysyna qosylu qiyndyğy
ğana böget bolsa, bizdiñ aldymyzda būdan basqa da tötenşe qiyndyqtar
köp boldy ğoi. İeñ aldymen bizge kimge i̇eruge tiıstimiz degen sūraqty şeşu
kerek boldy. Bir jağymyzda ədet-ğūrpy, dini, mədenieti, tili bizge jaqyn
Şyğys tūrsa, i̇ekinşi jağymyzda keşe ğana otarşylyq saiasatyn jürgizgen
Rossiiä tūrdy. Kimge i̇eru kerek i̇edi? Halyq tañdauyn özi tapty. Şyn
jüregimen tapty. Al biz bolsaq... adastyq. «Oqyğan azamat» dep
jürgenderdiñ köbi adasty. Artynan dūrys jol taba almai, tağy
qinaldyq...
— Bürkit, sen qazaq intelligentsiiäsynyñ osy tötenşe auyr joly
turaly kitap jazuyñ kerek.
— Şirkin-ai, jaza alsam sol bir kitapty!.. Öziñ de bilesiñ ğoi, būl —
meniñ köpten bergi armanym... İendi mine...
— «İendi mine...» dep neni aitasyñ?
— Seniñ tañdağanyñ da bir dūrys adam bolmady ğoi, Olia... Qaida barsa
aldynan «qorqyttyñ körin» köretin bir sary uaiymşyl janğa nege
şyqtyñ?.. Aqyn bitkenniñ bəri osyndai ma, əlde tek men ğana osyndaimyn
ba?.. Joq tek men osyndai sekildimin... Qöñilime tittei küdik tüsse, bükil
boiymdağy darynym sualyp qalğandai sezinem. Öziñ bilesiñ ğoi, men az
şatysqam joq. Keşe bolşevikterdiñ sözine müldem senbedim. Al bügin
sol qatemdi tüsinip, qalğan ömirimdi halqymmen birge ötkizeiin dep şyn
jüregimmen jaña jolğa şyğyp i̇edim, körip tūrsyñ ğoi, köñilime tağy da
qara tün ornai bastady. Tağy da i̇eş nərsege tüsinbei şatysuğa ainaldym.
Bürkit toqtap qaldy, janyna jaqyn kelgen Olga Pavlovna:
— Sondyqtan da, Bürkit, sağan jazu kerek,— dedi,— jürektegi zil
közdegi jaspen teñ, tögip-tögip almasañ, köñiliñ jeñildenbeidi...
— Sonda neni jazuym kerek? Qai jaqqa qarasan da, ğajaiyp tabysqa
közin tüsedi. Anau Qarağandy, İembi, Jezqazğan... Adam aityp jetkize almas
tabys! Halyqtyñ qairatty i̇eñbeginiñ nətijesi! Al sonymen qatar, künde
«halyq jauy» bolyp ūstalğan azamat... Būl bir jalpy intelligentsiiä
ataulyğa, əsirese jaña qyltanaqtap köktep, köterilip kele jatqan qazaq
intelligentsiiäsyna tötenşe nəubet boldy... Nege bylai? Tüsinbeimin...
Qarajan sekildilerdiñ sazaiyn tartqany sauap. Al tipti keide... Tünde on
üşinşi pəterde tūratyn qart arheolog Pavel Dimitrieviçti əketti. Men
terezeden körip tūrdym. «Būl şaldyñ qandai jazyğy bar?» dep sūrauğa
batylym barmady... Neden qoryqtym? Bireu atyp tastaidy dep seskendim
be? Joq, Olia, men ajaldan qoryqpaimyn. Adal is üşin, keudemdi oqqa
tosuğa barmyn. Al tünde...— Bürkit kenet üidi kezip jüre bastady,—
aiağymdy attauğa qūdiretim jetpedi. Nege? Mūndai ruhani küizeliske
ūşyrağan qazir jalğyz men i̇emes... Bürkitti men jaqsy bilemin. Dəl mūndai
jağdaida jürip, qandai şyğarma jaza alasyñ? Jazğan künde ol qandai
bolyp şyğady?.. Şyn jürekten tumağan şyğarma düniege şala-jansar
kelgen bala tərizdi, ūzaq ömir süre almaidy. Ondai tuyndy kimge kerek?
Bürkit tağy da ündemei qaldy. Olga da til qatpady. Būlar osylai üntünsiz ūzaq tūrdy.
— Şai qūiaiynşy,— dedi əlden uaqytta baryp Olga Pavlovna.
Ol auyz üige şyğyp ketip, azdan keiin qaita oraldy.
— Bügingi gazetter...
Bürkit sylbyr qimyldap, gazetterdi qarai bastady. As üide primus
jağyp jürgen Olga Pavlovna kenet Bürkittiñ stoldy qolymen tars i̇etkizip
ūryp qalyp, «Aiuan!» degen qatty dauysyn i̇estidi. Əieli jügirip üige
qaita kirdi.
Bürkittiñ qolynda gazet, jüzi aşudan qara küreñdenip ketken, ne isterin
bilmegen adamdai, kitap şkafyna süienip tūr. Közinde ülken qaiğy...
— Kördiñ be myna maqalany?—dedi ol əieli kirgennen keiin gazetti
körsetip.— Netken qan şelek jan i̇edi myna Jolybekov!..
— Jolybekovyñ kim? Əneugüngi jinalysta sağan qarsy şyqqan qara
sür jigit pe? Ne jazypty?
— İə, sol. Köringendi «halyq jauy» dep ölkelik gazet betine künde bir
maqala jazady. Mine «Qarajan Aibasovtyñ auyz jalasy» dep, meni de
jazyp qoiypty. Qarajan ūstalğanda, būl nege qaldy deidi...
— Sonda seniñ ornyña i̇egin i̇ekpek pe?
— Qazirgi jağdai ösek-aiañğa, pəle-jalağa jol berip tūrğan joq pa?
Qastasqan öşin alar, köre almağan qaqpan qūrar auyr kün tudy ğoi.
Bireudiñ köz jasy arqyly i̇eziniñ osu jolyn közdeitinder de az i̇emes.
Jolybekov ta sonyñ biri. Kör de tūr, ol jaqynda öziniñ direktoryn
qūrtyp, sonyñ ornyna otyrady...
Biraq bir küni bolmasa bir küni qara jüzdiligi betine basylmai ma? Sony
da oilamağany ma onyñ? İə, solai sekildi. Demek sende ne şaruasy bar?
Sen direktor i̇emessiñ ğoi?.. Joq, Bürkit, mūndai pəleden tez qūtylu üşin
sen qazir baruyñ kerek.
— Qaida? Kimge?
— Ölkelik partiiä komitetine, ne bolmasa işki ister halyq
komissariatyndağy Sergei Stepanoviçqa... Ol seni jaqsy biledi ğoi.
— Mynandai maqaladan keiin, ölkelik partiiä komiteti ne men ne
betimmen baram? Men sekildi keşegi ūltşyl, partiiäda joq janmen kim
söilesedi? Joq, men onda barmaimyn. Barğanmen, i̇eşteñe şyqpaidy.—
Bürkit aqyryn uhledi.— Sergei Stepanoviçqa jolyğuğa bolar i̇edi, biraq ol
köpten beri auru körinedi.
Sergei Stepanoviç Gavrilov Aqşatyr qalasynda Hasenniñ ötinişi
boiynşa Bürkitti abaqtydan bosatqan kisi, qazir ol Qazaqstan işki ister
halyq komissarynyñ orynbasary. Almatyğa köşip kelgenine i̇eki jyldan
asqan. Bürkitti birneşe ret üiine şaqyryp, özi de bir-i̇eki ret onyñ üiinde
bolğan. Aqynmen öte dostasyp ketken. Keşe Bürkit tergeuşige jauap berip
şyqqannan keiin, Gavrilovtyñ qabyldau bölmesine barğan. Onyñ auyryp
işki ister halyq komissariatynyñ auruhanasynda jatqanyn i̇estip, üige
renjip qaitqan. Auruhanağa baryp, jūrt közinşe jolyğuğa, qaraly bolyp
jürgendikten, batyly jetpegen. Bir kesirim tier dep te seskengen.
Bürkit keşe özin tergeuşi şaqyrğanyn Olga Pavlovnağa aitpağan i̇edi.
Bəribir qolynan ne keledi, əli meni ūstar-ūstamasy belgisiz ğoi, küni būryn
nesine şoşytam dep oilağan. Sondyqtan da Olga Pavlovna i̇eriniñ nege
mūnşa tüñile qalğanyn tolyq tüsinip tūrğan joq. Ol myna jala maqaladan
qūtylatyn jol bar dep oilaidy. «Ədilet» degen sözge imanyñdai senedi.
Al Bürkit bolsa, būl maqalanyñ jai maqala i̇emes i̇ekenin birden ūqty.
Moinyna qyl arqannyñ tüskeli tūrğanyn i̇endi əbden tüsindi. Söitse de,
Olga Pavlovnany küni būryn qamyqtyrmaiyn degen nietpen:
— Köringen bylşylğa köñil bölip qaitemiz, Oleçka?— dedi külimsirei
qarap.— Aqqa qara jaqqanmen, dym da şyqpaidy... Odan da şaiyñdy
daiyndaşy, baspahanağa baruym kerek i̇edi.
— Qazir...
Osy kezde auyz üige ūiqysynan ūianğan Zurə şyqty.
Kün saiyn Hanşaiymğa ūqsai tüsken. Minezi de şeşesiniñ jas
kezindegisindei i̇erke şoljañ. Ol bölmesinen şyğa jügirip kep Olga men
Bürkitti qūşaqtap kezek-kezek süidi.
— Papa,— dedi i̇eki közi kenet jainai tüsip,— keşe men klasta öleñ
aittym, mūğalim apai mağan bes qoidy.
— Qandai öleñ aittyñ, qalqam?
— Seniñ öleñiñdi. «Besik jyry» degen ana kitaptyñ işinde bar. Ənin
özim şyğardym.
— Qoişy?!.
— Nanbasañ tyñdaşy... Apam da əli i̇estigen joq. İekeuiñ de tyñdañdar...
Qazir men aityp beremin.
Zurə əke-şeşesin qoldarynan jetektep, öziniñ bölmesine alyp bardy,
ülken qara küisandyqtyñ pernelerin i̇eki qolymen birdei basyp, kişkentai
kümis qoñyraudai syñğyrlağan dauysymen öleñdi şyrqap qūia berdi:
Ūiyqtaşy, qalqam, ūiyqtai ğoi,
İemdiñ ğoi apañ i̇emşegin.
Ūiyqtaşy i̇endi ūiyqtai ğoi,
Uildemei, tentegim...
Balbyrap jyly jatsyn dep,
Jabaiyn qymtap körpeñdi.
Ūiqyğa tətti batsyn dep,
Terbeteiin i̇erkemdi!..
Bürkit tağy quandy. Sol minutta ol Zurəni öleñ-küige köbirek
əuestendirip, özine jeke mūğalim əpermek bop şeşti.
Şailaryn işip bolyp, Bürkit qyzyn mektepke aparyp saldy da, baspağa
baryp öziniñ aqyrğy şyqqaly jatqan kitaptarynyñ jaña ğana basylyn
bitken betterin alyp, üiine qaitty. Köñili səl köterile tüsti. Kitabyn
toqtatpağandaryna qarağanda, Bürkitke i̇eşkim timeitin tərizdi... Osy
sağattan bastap sary aurudai sozylğan künder öte bastady. «Kerek
bolsañyz, tağy da şaqyrarmyn» degen əneugi tergeuşiden i̇eş derek
bolmady. Ne ol «i̇endi siz bossyz» degen habar bermedi. Jalğanda
keleşegiñe köziñ jetpei, küpti boludan jaman ne bar, Bürkit əbden jüdep
ketti. Üiiniñ janyna maşina kelip toqtai qalsa da, «meni əketuge kelgen
i̇eken» dep, tün ūiqysynan şoşyp ūianatyndy şyğardy. Audaryp jatqan
jūmysy da önbedi. Qaiğyly qaterli sezimge bulyqqan, «qaşan əketedi» dep
sekem alğan köñilden ne şyqsyn, alğa basqan aiağy keiin ketip, Bürkit kür
iştei tūnşyğyp jüre berdi...
Küieuiniñ mūndai jağdaiyn kergen Olga Pavlovna da ne isteuge bilmei
əbden dağdardy. Onyñ da köñiline «Bürkitke şyn times pe i̇eken?» degen bir
qauipti kümən paida boldy. Qoldan keler dərmen joq, bū da artyn kütip,
jan küiigin sabyrlyqqa jeñgizuge tyrysty.
Əneugüni Mərukei sylanyp-taranyp tergeuşige tekke kelmegen i̇eken,
tap tartysyna «qyrağy» jas jigit mahabbatqa kelgende sudai soqyr bolyp
şyqty, köp keşikpei Mərukeidei sūlu əielge üilengenin i̇ezi de bilmei
qaldy. Bürkittiñ isin «tekserip» bolyp, ony ūstauğa arnalğam bar
materialyn halyq komissaryna bergen künniñ i̇erteñine, «halyq jauynyñ»
əieline üilengeni üşin jūmystan bosatyldy.
Halyq komissary Bürkittiñ isin öziniñ orynbasary Gavrilovna jiberdi.
Soñynan qadağalap otyrğan tergeuşisi joq is Sergei Stepanoviç
auruhanadan şyqqanşa jatyp qaldy. Būl kezde Qarajan da öziniñ jazasyn
alyp, sonau qiyr künşyğysqa aidalyp ketti. Bürkitke i̇endi i̇eşkim tüiile
qoimady. Mine osy kezde Gavrilov ta auruhanadan şyqty. Bürkit üiine
baryp jolyğyp, onymen ūzaq söilesti.
...Işki ister Halyq Komissary orynbasarynyñ auyzğy qabyldau
bölmesi. Şağyn ğana stolda jasy qyryqtar şamasyndağy əiel maşinka
basyp otyr. Qabyldau bölmesi men kabinetti jylytatyn orasan ülken
peş qabyrğağa qabysyp, töbege tireledi.
Qabyldau bölmesine Halyq Komissariatynyñ orynbasary Gavrilov
kep kirdi. Auruynan böten, sirə, isi de qiyn bolu kerek, jüzi solğyn, əbden
jüdep ketken.
— Səlemetpisiz, Polina Gavrilovna!
— Oi, i̇esensiz be, Sergei Stepanoviç... Kirgeniñizdi de abailamai
qalyppyn... Sauyğyp şyğuyñyzben qūttyqtaimyn.
— Rahmet.
— Əli de i̇emdelip jata tūrmadyñyz ba?
— Tort ai boiy döñbekşidim. Jeter. Sar jūrt bolğan i̇eski jara, Būdan
artyq. jata beruge bolmaidy. Jūmys bastan asyp jatyr... Polina
Gavrilovna, mağan kelgen hat-habar bar ma?
— Az da bolsa bar. Siz joq, bolğan soñ, kelgen habar-oşardyñ bərin
dereu bölim-bölimge taratyp berem. Sizdiñ i̇emhanadan şyğatynyñyzdy
i̇estisimen keibir jekelegen isterdi bölek saqtap jür i̇edim.
— Raqmet... Mağan əkele qoiyñyzşy solardy.
Sergei Stepanoviç kabinetine ötken kezde, sekretar əiel seifti aşyp,
qağazdardy ala bastady.
Sergei Stepanoviç stol janyna baryp otyra bergen kezde sekretar
əiel kep kirdi, qolynda şağyn ğana bir top is qağazy. Solardyñ üstiñgi
jağynda bir kitapşa bar. Sergei Stepanoviç tañğajaiyp «dokumentke»
tünere qarady.
— Mağan saqtap qoiğan būl özi qandai kitap?
— Öleñder.
— Öleñder deisiz be? Bizge qaşannan beri jyr jiberetin bolğan?
— Sizge dep halyq komissarynyñ özinen kep tüsti. Aqyn Bürkit
Küntuarovtyñ isi. Işinde aiyptau qorytyndysy da bar.
Sergei Stepanoviç isti qolyna aldy. Işinde Bürkittiñ būrynğy kezde
ūltşyldyqpen jazğan öleñderimen birge Hasen tiri kezde şyqqan alğaşqy
kitaby da bar. Tergeuşi aiyptau qorytyndysyn myqtap jazypty. Köbine
Qarajannyñ sözine süienipti. Halyq Komissary orynbasarynyñ öñi
sūrlana qaldy.
— Prokuror būğan ne depti?—dedi ol az-kem ünsiz tūrğannan keiin.
Sekretar əiel bir top qağazdyñ joğarğy jağyndağysyn alyp,
dokumentke köz jügirtti.
— Tūtqynğa alynyp, jauapqa tartyluyna qarsylyğym joq depti.
— Solai deñiz? Qarap köreiinşi!
Sergei Stepanoviç aldyndağy isti tağy da bir şolyp ötti.
— Bürkit tamaşa jigit. Men ol jöninde qatelespegen i̇ekem. Al
Qarajannyñ myna körsetui... jala. İeger būl is menen böten kisiniñ qolyna
tüsse...
Ol isti tağyda qolyna aldy da, tergeuşiniñ qorytyndysynyñ üstine
«Dūrys tekserilmegen. Bürkit dūrys adam. Is qysqartylsyn» dep jazdy da,
qol qoidy.
— Mūnyñyz ne, Sergei Stepanoviç?
— Polina Gavrilovna, siz i̇ekeumiz qyzmettes bolğanymyzğa qanşa
uaqyt ötti.
— Toğyz jyldai...
— Sondyqtan da men sizge senuge dağdylanğam. Menimşe, siz 1924
jyldan partiiä müşesi bolsañyz kerek?
— İə, on üş jyldan asty. Lenin ūranymen ündes kelem.
— Al meniñ partiiä qataryna ötkenime şirek ğasyr. Revoliutsiiäğa anyq,
dūşpan, qasköi jaularğa qarsy kürestiñ mən-jaiyn köpten biletin de
siiäqty i̇edim, sol küresti jürgizip kele jatqan çekisterdiñ birimin dep
bilemin. Söite tūra qazirgi qimylymyzda men tüsinbeitin jailar bar-au
dep oilaimyn. Basynda oñynan tūrğan jel bara-bara dülei dauylğa
ainalyp, azaly nasyrğa şapqandai körinedi. Osy sūrapyl astan-kesten
işinde bireuler lauazymğa köl sozdy, bireuler bir-birinen öş aludyñ
jolyna tüsti, al i̇endi bireuler şübəlanu auruyna şaldyqty. Sonyñ aqyry
būrqyrağan aryz, tau-töbe jala-pəle jazuğa əkep soqqan türi bar.
Baiqaisyz ba?
Polina Gavrilovna tyñdapty da qapty.
— Solai bolğanda tym bolmasa mūndağy bizder, ömiri partiiä jolyn
aiaqqa taptamaityn çekister, bir jağynan, būrynğyşa jauğa meirimsiz,
ymyrasyz bolaiyq, i̇ekinşi jağynan, anyq adal jandarğa jabylğan
jalany tani bileiik; revoliutsiiä ardageri Feliks Edmundoviçtiñ ösieti
solai i̇edi ğoi. Kəne, tağy qandai is bar? Beriñiz!..
Sergei Stepanoviç ornyna otyrdy da, kezekti isti qarai bastady. Mine,
ol qağazdan köz qiyğyn audaryp, əli de türegep tūrğan sekretar əielge
qarady.
— Siz nege türegep tūrsyz, otyryñyz...
Ol Polina Gavrilovnağa jūmsaq oryndyqty nūsqap, özi tağy da
aldyndağy qağazğa ijdihattana üñildi.
İerteñine Sergei Stepanoviç Bürkitti şaqyryp alyp, büginnen bastap
onyñ bos i̇ekenin, istiñ qysqartylğanyn aitty. Quanğanynan Bürkit üiden
qalai şyqqanyn da bilmei qaldy. Biraq onyñ būl quanyşy ūzaqqa
barmady. Kenet jüregi udai aşyp, közine jas keldi. Öziniñ isi
qysqartylğannan on kün ötkennen keiin, ol Sergei Stepanoviçtyñ
ūstalğanyn i̇estidi. «Halyq jauy» degen söz keibireuge kür tağylğan jala;
i̇ekenine Bürkittiñ közi i̇endi anyq jetti. Biraq qoldan keler amal joq, kür
küiingen; üstine küiine tüsti. İeger Bürkit Gavrilov ne üşin ūstalğanyn
bilse, qazirgi küiinui tipti oiynşyq bolyp qalar i̇edi. Tek əiteuir bilgen
joq.
Al Sergei Stepanoviçtyñ ūstaluyna sebep bolğannyñ biri Bürkittiñ isi
i̇edi. Meni körsetken Bürkit dep qate tüsingen Qarajan sonau künşyğysqa
aidalyp bara jatyp, aqynnyñ aman qalğanyn i̇estigen. Öştesken jau
aianyp qalmady. Bürkit üstinen aryz üstine aryz jazdy. Bir qağazynda
Gavrilovtyñ ony Aqşatyr qalasynda bir ret tūtqynnan bosatqanyn aita
kelip, öziniñ tergeuşige bergen jauabyna qosa, Sergei Stepanoviçtyñ
Bürkittiñ isin qysqartqan küni Almatyğa kelip tüsken. Bürkit pen
Gavrilovtyñ bir tilektegi adam i̇ekeni i̇endi i̇eşkimdi. de kümandandyrmağan.
Oğan Gavrilovtyñ basqa da «halyq jaularyna jeñil qarağan» isteri
qosylyp, ol on jylğa sottaldy. Al Bürkit Küntuarov jöninde jañadan
tergeuşi tağaiyndalyp, isi qaita qaraluğa ūiğaryldy.
Biraq osy kezde Ortalyq partiiä komitetiniñ fevral mart Plenumynyñ
qaulysy şyğyp ülgirip, Bürkittiñ isi i̇endi birjolata qysqartyldy.
Būnyñ birin de aqyn bilgen joq. Qaraly köñilin qaitsem aşamyn dep,
Bürkit qaitadan qalamyn qolğa aldy.
V
Bürkittiñ basynan ötken soñğy üş jyl on jylğa tatyrlyq boldy. Ol
osy bir qyzyq ta, qiyn da kezeñde halqynyñ jaña ömirine öziniñ ülesin
qosamyn dep neler tündi ūiqysyz ötkizdi, ailap üiinen şyqpai kitap
jazdy. Bürkittiñ bağyna būl mezgilde Olga balalar baqşasyna
tərbieleuşi bolyp qyzmetke kirip, i̇endi ol az uaqytqa qannen-qapersiz
ədebietpen şūğyldanuyna mümkindik aldy.
Aqynnyñ būl kezde jazğan dastan, pesa, povesterinde jaña bir küi,
jaña bir arman bardy. Onyñ halqymmen birge bolsam degen tilegi i̇endi
jūrtşylyqqa aiqyn i̇estile bastady.
Demek, adasyp kelip üiirin tapqan daryn iesiniñ būl kezeñi əli de bolsa
izdenu kezeñi i̇edi.
Söitip jürgende Ūly Otan soğysy bastaldy. Tasyğan sudai qarqyndap,
jūtuğa kele jatqan ajdahadai, aranyn aşa ūmtylğan sonau jau nieti
aqynnyñ da janyn türşiktirdi. Ol birden i̇endi jeke adamnyñ tağdyry
i̇emes, bükil Otan tağdyry, halyqtar tağdyry syn sağatta tūrğanyn tüsindi.
Daryn dariiäsy qaita tolqydy. Bürkit qolyna naiza ornyna qalam aldy,
jauğa oqtap ötkir söz atty. Jalyndy aqynnyñ būl kezde jazğan dastany
da, ötkir ündi maqalalary da halqyn i̇erlikke, jauğa qarsy şabuylğa
şaqyrdy.
Soğys bastalysymen, Bürkit qaharman jerlesteri jaiynda kitap jazbaq
bop, Leningradqa keldi. Ərbir adam qymbat sonau bir qyryq birinşi
jyldyñ küzinde oğan kerek jūmys tez tabyldy. Soltüstik maidannyñ
saiasi Basqarmasy Bürkitti öziniñ qaramağyndağy soğys gazetiniñ tilşisi
i̇etip bekitti.
Bürkit osy qyzmette Şaulaidan bastap Leningradqa deiin şegindi.
Biraq qolyndağy qalamyn myltyqtap berik ūstady. Köp ūltty sovet
əskeriniñ i̇erligin öz közimen kördi. Özi de suarylğan kök qūryştai, jauğa
degen kekke şynyğyp, əbden myzğymas tas jürek i̇er bolyp aldy.
Söitip jürgende Stalingrad tübindegi aiqasta nemis faşist
basqynşylarynyñ jeñilgen qystyñ köktemi şyqty. Qazir Bürkit jeñil
maşinamen, gazet tapsyrmasy boiynşa, Leningrad tübindegi bir bekinis
derevniağa kele jatty. Keşki mezgil. Jaqynda ğana osy arada soğys bolyp
i̇etken. Qirağan tanki, zeñbirekter. Byt-şyt bolğan samolet synyqtary.
Snariad, bomby tüsip küli kökke ūşqan, myjyraia qūlağan üiler,
keibireuleriniñ oryndarynda tek qirağan peşteri ğana qalğan. Jer men
kök əlem-tapyryq, astan-kesteñ. Tamyrymen qoparylyp qūlağan qarağai,
i̇emen, bir tal şöbi qalmai küiip ketken toğaily alañdar, əlem bitken qara
qūiqalana örtengen nağyz bir dünieni dozaq otyna ūstap üitip alğandai...
Biraq, osynşama jan türşiger türsiz əlemde köz toqtatarlyq oidymoidym jasyl şöpter de körinedi. Köktemniñ aty köktem i̇emes pe, keşe ğana
soğys jalyny şarpyp ötken keibir alañda jasyl kögal du i̇ete qalğan.
Bürkittiñ i̇esine osydan on bes jyldai būryn i̇etken bir suret tüsip ketti.
Onda da osyndai örtengen dala bolatyn. Onda da dəl qazirgidei köñili
əlem-tapyryq i̇edi. Sol joly i̇edi ğoi öziniñ alğaşqy ret taiaq jegeni. Sol
joly i̇edi ğoi İerkebūlan men Nūrjamaldan aiyrylyn, ömirde jazylmastai
jaraly bolyp qalağa qaitqany. Biraq ūmytylmaityn qaiğy joq dep halyq
beker aitpaidy i̇eken, ol qaiğy da ūmytylğan joq pa, myna qaiğy da
ūmytylar, İerkebūlan men Nūrjamal örtengen tübektei, kelesi jyly būl
arany da jasyl şalğyn, qyzyldy-jasyldy bəişeşek gül jabar.
Jürektegi jara jazylyp, kezde quanyş səulesi de oinar, jamandyq
körgen tüs sekildi, ūmytylar, kün öter, ai öter, jyl öter, körgen qiiänat,
zorlyq, qiyndyq — bəri de i̇esten şyğar. Adam balasy keşirimpaz keledi
ğoi, bərin de keşirer, bərin de ūmytuğa tyrysar. Osyndai oida kele
jatqan Bürkit bir şağyn toğaidy janai i̇ete bergende, maşina aidap kele
jatqan jas əskerge kenet:
— Toqta!—dep əmir i̇etti.
Maşina toqtağanşa bolğan joq. Bürkit sekirip jerge tüsip, jügirip
toğai şetine bardy.Maşina aidauşy avtomatyn qolyna alyp janyna
kelgende, közinde jasy möltildep, juandau bitken qaiyñ basyna qarap
tūrğan maior tilşini kerdi. Əsker jigit te joğary qarady da, tüsi būzylyp,
səl keiin şegindi.
— Aiuandar!—dedi maşina aidauşy aqyryn kübirlei söilep.
Qaiyñ būtağyna asuly orystyñ segiz-toğyz jasar balasy tūr. Üstindegi
kiımi alba-jūlba, jalañ aiaq, köpten beri alynbağan ūzyn sarğylt şaşy
ūiysa jağasyna tüsken. Kögildir közi şarasynan şyğa, nağyz bir kök
şyny tərizdi tapjylmai qatyp qalğan. Balanyñ asuly tūrğan beinesinde
«Ne jazyğym bar i̇edi?» degendei bir aianyş qalyp seziledi. Moinyna
bailağan üieñki taqtaida «partizan» degen jazu bar.
Jaña būzyla bastağan balanyñ denesin Bürkit pen jas əsker ağaştan
şeşip alyp, sol qaiyñnyñ tübine qabir qazyp, şamalary kelgenşe
qūrmettep qoidy. İekeuinde de ün joq. Maşinalaryna mindi. Oidym-oidym
toğaily jolsyz jazyq ken dalada jürip keledi. Kei jerlerde tipti qar da
ketpegen, qyrqanyñ soltüstik jaqtaryn tegis alyp, appaq bop tūtasyp
jatyr. Bürkit qalyñ oida. «Joq, joq,— deidi ol kenet özinen-özi qyzyna
söilep,— būny ūmytuğa bolmaidy! Būl — İerkebūlan men Nūrjamaldy
öltirgen özimşil Jabağy baidyñ döreki qandy namysy i̇emes, būl bükil
adam balasyn qūldyqqa ainaldyrğysy kelgen qan işer toptyñ jan aiamas
şabuyly. Sondyqtan da olar balany da, kempir-şaldy da müsirkemeidi,
kimde-kim köngisi kelmese, jañağy nərestedei ağaşqa asady, otqa örteidi.
Būlardyñ bügingisin ūmytu — öziñniñ i̇erteñiñdi ūmytu».
Bürkit köñili alai-tülei. Onyñ köz aldynda əlgi asylğan bala əli tūr.
Nağyz öz balasyndai, kökireginen, oi-sanasynan bir şyqpaidy. Sol
balanyñ jazyqsyz tögilgen qany üşin Bürkit öz qanyn aiamauğa bar,
öştesken jauymen jekpe-jekke şyğuğa daiyn.
Bürkit bir sətte osy ədiletti jolğa qalai tüskenin oilai qaldy. «İə, iə,
— dedi ol tağy da kübirlei söilep.— Der kezinde būryldym. Köp raqmet
sağan, Hasen, Gavrilov, halqym... İeger sender bolmasañdar, ne bolar i̇edi
meniñ künim?.. Bügin qai jaqta jürer i̇edim? Gitler qūr ğana öziniñ qarujarağyna sendi me? Ol qarsy jağynyñ arasynda ala auyzdyq, senimsizdik
tuğyzyp, onyñ küşin osaldatam dep oilağan joq pa? Söitip jeñiske jetudi
maqsat i̇etti i̇emes pe?
Ərine, senimsizdik ideiä jağynan berik i̇emes adamdardan şyğady. Osy
uaqytqa deiin dūrys jolğa tüse almasam ne bolar i̇edim? Əkpar men
Qarajannyñ jolyn qūşar i̇edim... İə, onda men dəl bügingidei özimdi-özim
taba almas i̇edim...»
Maşina soltüstikke qarai jürgen saiyn, kün suyta bastady, qar da
qalyñdai tüsti. Sirə, aldyñğy şep jaqyndap qalğan bolu kerek, auyq-auyq
atylğan zeñbirek dauysy jiırek i̇estile bastady. Maidanğa bara jatqan
saptar da jiı kezdese tüsti. Tün ortasy bola Bürkitter özderi bet alğan
bekinis punktine kelip ketti. Būl jerde bir top i̇er jürek qazaq jigitteri bar
dep i̇estigen. Gazet solar jaiynda maqala jazuğa jibergen. Bürkit tünde
batalon ştabynda qonyp qaldy da, tañerteñ qasyna aqsary kapitan
jigitti i̇ertip, dalağa şyqty.
Aspan aşyq. Şağyrmaq tañ. Jalt-jūlt i̇etken kümistei qar üstinde
kölbeñ-kölbeñ i̇etken köleñkeler. Töñirektiñ bərin əli kete qoimağan qar
basyp jatsa da, auada köñildi köktem jeli i̇esip tūr... Artilleriiä
atqylağannan keiin qūlaqqa ūrğan tanadai tynyştyq ornağan.
Taqau aradan şañq i̇etken temir şynyly i̇estilip, qardy şyqyrlata
basqan jüris tyna qaldy...
Mine, būl qorğanys şebiniñ aldynğy okoby. İeki pulemet üiäsy atqyştar
ornyna mūqiiät ornatylğan. Olarğa juyq jerde, okop qabyrğasynan
söreler qazylyp jasalğan. Onda soldattardyñ ony-mūnylary jatyr.
Kapitan Bürkitti qazylğan jer arqyly okoptan keiin qarai i̇erte şyğyp,
örtengen börenemen jabylğan jertölege apardy, odan qazaqtyñ bir halyq
əniniñ əuezi i̇estildi.
— Temekileriñdi tarta beriñder,— dedi kapitan özi kelgende qalşiyp
tūra qalğan okoptağy soldattarğa:
— Sau-səlemetsizder me, inişekterim... jağdailaryñyz qalai?— dedi
Bürkit soldattarğa qarap.
— Raqmet. Jağdai jaman i̇emes. Stalingradtağy jeñis şabuylynan
keiin köñildi bop tūrmyz.
Bürkit jan-jağyna qarap küldi.
— Jaqsylap ornalasqan i̇ekensizder. Tastap ketuge qinalmaisyzdar ma?
— Keiin şegingende, ərine, qinalamyz, al biz i̇endi alğa, alğa
tartpaqpyz, alğa!
Bürkittiñ kim i̇ekenin bilgen jastar iın tirese aqyndy qorşap aldy.
Anany-mynany sūrap, bosatar i̇emes. Bürkit te sūñğaq boily, kelbetti qazaq
soldattaryna sūqtana qarap:
— Özderiñ qai jerdikisiñder?— dedi.
— İertis boiynan,— qara tory soldat jauap berdi.— İestuiñiz bar ma,
Təkejan degen qartymyz bar, bərimiz sonyñ auylynanbyz...
Bürkit quanyp qaldy. «Rizamyn, qartym, tülekteriñdi dūrystap-aq
daiyndağan i̇ekensiñ?»
Bürkit ilgerige boi soza qarady. Onyñ köz aldynda or jerde oidymoidym toğai qarañdap, kök jiekpen astasqan ormandy bel, belesti alqap
jatty. Okoptan bir şaqyrymdai qaşyqtyqta tastan soğylğan üidiñ
tamtyğy körinip, əride, orman tūsynda şağyn derevnianyñ töbeleri des
berdi.
Ysqyra yzyñdağan oq sybysy i̇estildi. Bürkit i̇eñkeie qaldy...
— Abailañyz, joldas jazuşy,— dedi i̇egde tartqan orys soldaty.— Būl
arada, olardyñ Tūrymtaiy joq, söitse de, saqtyqta qorlyq bolmas.
— Qaidağy Tūrymtai?— dedi Bürkit.
— Bizdiñ bir bala jigit... Balaqan, jazuşy joldasqa öziñniñ
vintovkañdy körsetşi.
— Söit, körsete ğoi, körset, joldas Jūmatov,— dep sözge kapitan
aralasty.
Zor deneli, aşyq-jarqyn jüzdi jas qazaq alğa şyqty. Ol dümi jyryqjyryq bolğan snaiper vintovkasyn Bürkitke ūsyndy.
— Bir kezde añşy bolğansyñ-au öziñ, ə?—dedi Bürkit vintovkany
ainaldyra qarap tūryp.
— Əkem mergen adam,— dedi Tūrymtai.— Myltyq atudy mağan da
üiretken...
— Sen de naşar añşy bolmağan siiäqtysyñ?
— Joq... Men añ aulaudy jek köretinmin. Qasqyr bolmasa, basqasyn atu
obal ğoi...
— Al mūnda şe?
— «Mūndasy» qalai?
Bürkit vintovkanyñ dümin körsetti.
— Mūnda men öz i̇elimdi qorğap jürmin.
— Əz i̇elimdi...— dep baiau qaitalady Bürkit.
Bəri tyna qaldy. Tek jertöleden baiau qalyqtağan qazaq əni i̇estiledi.
— Tūrymtai, sen qai jerliksiñ?— dedi Bürkit.
— Tülkibastikimin.
Qazir Oñtüstik Qazaqstanda kün jyly. Barlyq jerde gülder şeşek
atuda ğoi...
Töñirekke köz jiberip, ünsiz tūrysty olar. Tek ən ğana i̇estiledi.
— Tamyljytyp aituyn-ai əndi,— dedi Bürkit.
— Üiin sağynğan ğoi. Özi soğys bastalardan bir apta būryn ğana
üilenipti. Balasy əkesiz ösip jatsa kerek. İeki jasta... Byldyrlap söilep,
jügirip jür ğoi, al əkesin əli körgen joq... Mümkin, jertölege kirersiz,
üiden kelgen kürt bar. Almatynyñ temekisi de joq i̇emes. Mūnda qoi soiyp
bere almaimyz. Al soğys bitken soñ Tülkibasqa keliñiz. Onda, ərine,
balbyrap pisken i̇et qaşan da bolsa daiyn...
— Raqmet, baram,— dep i̇ezu tartty Bürkit.— Soğys bitsin.
Dəl osy kezde jertölege asyğa i̇eki jigit kirdi. Biri sūñğaq boily, jūqa
öñdi, tegeuirindi. İekinşisi i̇eki ūrtyna su toltyryp alğandai tompaq ūrtty,
törtbaq jas qazaq. Qoldarynda ūstağan avtomattarynan böten,
moiyndaryna ilip alğan dürbileri.
— Joldas leitenant, rūqsat i̇etiñiz,— dedi.
— Söile, Jaqyp.
İeki jigit aitaiyn degenderin qimağandai jat pişindi Bürkitke qarady.
— Aita beriñder,— dedi leitenant.— Būl kisi bizdiñ qonağymyz...
Gazetten.
— Bizge jol bermei tūrğan altynşy belgidegi töbeşikter jerge kömip
tastağan tankiler sekildi. Öziñiz qarañyzşy,— dedi əlgi soldat.
— Şyn ba?
Bürkit pen leitenant syrtqa şyqty. Soldattar meñzegen jaqqa
dürbimen qarai bastady. Bürkittiñ qarsy aldynda kişkentai qarly orman.
Dünie jüzi aq teñbil. Töbede aq tañdaq seldir būlttar. Ağaş arasynan
dūrystap qarasañ, oidym-oidym qara köleñke töbeşikter körinedi. Nağyz
bir qar aralas topyraq üiilgen zirattar tərizdi. Dəl osy sətte bükil əlem
bitken de iesiz qalğan moladan ausaişy, ün-tünsiz.
— Qūlaqqa ūrğan tanadai netken tynyştyq i̇edi,—- dedi tañdanğan
Bürkit.
— Būl dauyl aldyndağy tylsym ğoi. Keşe körseñiz, dal osy jerde
aqyr zaman ornağan ba der i̇ediñiz. Az şyğynymyz bolğan joq,— leitenant
şarşağan adamdai sylbyr söilep tūr.— Bes künnen beri sonau bir nemis
bekinisin ala almai jan talasudamyz,— dürbini közinen almağan qalpynda
janyndağy soldattarğa:—Ras kömilgen tankter,— dedi.
Dəl osy mezgilde jügirip janyna bir soldat jetti.
— Joldas leitenant, jaña ğana ştabtan telefon soğyldy, 12.00-de
artilleriiä daiyndyğy, 12.20-da şabuyl,— dedi.
Leitenant ün-tünsiz qolyndağy sağatyna qarady da, Bürkitti i̇ertip keiin
jürdi.
...Jertöle işi kenet būrynğydai köñildi bolmai qalğan. Tamyljyğan ən
de i̇estilmeidi, əzil-ospaq, dumandy külki de joq. Işi kenet küñgirt
tartqandai.
Tek asyğa kiınip jatqan jūrt. Bağzy bireuleri kiınip bolyp
avtomattaryn tekserip, keibiri belderine granattaryn tağyp jatyr. Üi işi
sart-sūrt şapşañ qimyl, baiau şyqqan metall üni. Kenet əldekimniñ
«bügin fritsterdi qorğasynğa myqtap toidyrmasam bolmas» degen külkisi
i̇estildi. Əldekim oğan «keşeden beri qarny aşyp qaldy deisiñ be? Keşegi
toiğanynan əli de yqylyq atyp jatqan şyğar» dep qaljyñdai
qoşemetteidi.
Leitenant jan-jağyna ūmsyna qarap tūr. Kenet ol bağanağy «Təkejan
aulynykimiz» degen tonynyñ syrtynan aq halat kigen qara tory jigitke
qarap:
— Jansai, daiynsyñ ba?— dedi.
Jigit sol qolyndağy qyzyl şüberek şiyrşyqtala oralğan qysqalau
qūryq ağaşty körsetti.
— Daiynmyn, leitenant joldas.
— Onda jönel! Tek küni būryn oq şyğarmauğa tyrys.
— Qūp, leitenant joldas.
Jansai jertöleden şyğa berdi. Leitenant Bürkittiñ i̇eşteñege
tüsinbegenin sezip:
— Jau bekinisi bizdiñ i̇eki polktyñ teñ ortasynda tūr. Qai polktyñ
soldattary jau bekinisin būryn alsa, basyna qyzyl tuyn tigedi. Būl —
soldattar arasynda i̇erlik bəsekege arnalğan ədet... Bizdiñ rota būl joly
birinşi bop jau şebine jetuge uəde bergen. Jansai sol tudy əketti.
— Mūndai iste ylği Jansai jüredi,— dep küñk i̇ete qaldy bağanağy
Jaqyp degen Təkejan auylynyñ sary jigiti,— bizge de kezek tier kün bar
ma i̇eken, sirə osy...
Leitenant küldi.
— Jansai sekildi ailaker bolsañ, sağan əldeqaşan-aq kezek tier i̇edi,
öziñnen kör qūr i̇erlikke süiengen.
Bürkit myrs i̇etip küldi. «İerliktiñ de kesiri tiedi i̇eken-au!» Dəl osy sətte
ol kepten beri maidandağy qazaq soldattary jaiynda jazbaq bolyp oilap
jürgen romanynyñ atyn tapty. «Təkejan auylynyñ jigitteri!» Ol tağy
jymyñ i̇etti. «Qandai tamaşa at! Qart qyran ūşyrğan jas tülekter!.. Qar
jamylğan jalpaq dala... Jauğa şüiilgen jas qazaq».
Kenet onyñ oiyn leitenant bölip jiberdi.
— Boldyñdar ma?—dedi dauystap, söitti de əli de oiynan aiyryla
almai jaibaraqat tūrğan Bürkitke qarap::—Joldas jazuşy, aiqas
bastalmai tūryp, sizge. keiin qaituğa tura keledi.
— Sonda men qaida baruym kerek?
— Art jaqtağy ştabqa.
Bürkit sasyñqyrai jauap berdi.
— Joq, leitenant joldas, siz ğafu i̇etiñiz, men osy arada qaluym kerek.
Təkejan auylynyñ jigitteriniñ şabuylyn öz közimmen köruge tiıstimin...
— Kimniñ? Kimniñ deisiz?
— Təkejan qarttyñ,— leitenanttyñ Təkejannyñ kim i̇ekenin bilmeitini
i̇esine tüsip Bürkit i̇ezu tartty.— Qazaqstanda Təkejan degen belgili qart
bar... Sizdiñ soldattaryñyzdyñ köbi sol qarttyñ aulynan. Men olar
turaly kitap jazbaqpyn.
— Ə.;. ə!
— Sonda soğysta tek Şyğys Qazaqstan jigitteri ğana bolğany ma...—
dep Tūrymtai ökpelegendei küñk i̇ete qaldy.
— Nege?—Bürkit alpamsadai zor deneli Tūrymtaidyñ iyğynan qaqty.
— Bəriñdi de ūmytpaimyn.
Leitenant Bürkitti jaña körgendei tandana qarady.
— İeñ bolmasa alty ataryñyz da joq i̇eken...
— Adam balasyna qol köterip körgen i̇emespin.
— Adam balasy —öz aldyna. Faşister adam balasy i̇emes. Olar nağyz
jyrtqyştar!..
Bürkit ne derin bilmei sasyp qaldy. «Rasynda mūnym qalai, bükil
halyq qan işer jauymen jan qiyp aiqasyp jatqanda, men qolyma qan
jūqtyrmai ötpekpin? Tek qalam qairatym i̇el-jūrtymnyñ aldyndağy
boryşymdy öteu üşin jetkilikti töleuim be?» Kenet i̇eki aldyna keşe osy
maidanğa kele jatqanda kergen ağaşqa asuly tūrğan sary şaşty jas bala
i̇elestep ketti. Bürkittiñ mañdaiynan ter būrq i̇ete qaldy. Boiyn qajyr
bilmes joiqyn aşu bilei jöneldi.
— Andağylardyñ bir-i̇ekeuin mağan da beriñder,— dedi ol qolyn sozyp,
leitenanttyñ belindegi granattardy körsetip.
Leitenant ün-tünsiz belinen qos granatty bosatyp aldy da, Bürkitke
ūsyndy.
— Tek jauğa ğana laqtyryñyz,—dedi əzildei, söitti de, qasynda tūrğan
tompaq ürt jigitke:— Sabyr, sen bügin şabuylğa qatynaspaisyñ, jazuşy
joldastyñ qasynda bolasyñ.— Kenet ol Sabyrğa tüksie qarady,— baiqa,
būl kisini sau saqtauğa basyñmen jauap beresiñ,— dedi. Soldat birdeme
aitpaqşy bolyp kele jatyr i̇edi, leitenant qolyn köterip renji qarady.—
Jə, jə, bilem. «Fritsterden i̇eşkimdi ala almai qalam» demeksiñ ğoi. Seniñ
ūpaiyñdy özgemiz jibermeimiz. Jazuşy joldastyñ janynda bolasyñ ğoi,
uəde me?
— Uəde, leitenant joldas...
— Sabyrdyñ fritsterde i̇erekşe öşi bar,— dedi leitenant Bürkitke küle
qarap,— keşe kezegi kelip aldyñğy şepke as əkele jatqanynda botqa
bağyna fritsterdiñ snariady tiıp, bükil rota aş qaldy. Joldastarynyñ
aldynda aiypty,— soldattar külisip qaldy.— Sol aiybyn
joldastarynyñ aldynda i̇erlik istep jūmaq i̇edi, amal joq, būl joly sizdi
qorğauğa qalyp tūr.— Leitenant Bürkitke qaita qarady,— sizden ötiniş,
keiin qaitqyñyz kelmese, osy jertöle mañaiynan alys ketpeñiz. Oq
i̇eşkimdi de tañdamaidy.
— Qūp bolady.
Leitenant qolyndağy sağatyna köz tastady da, dauystap:
— Artilleriiälyq daiyndyqqa. bes minut qaldy. Kəne, jigitter,
oryndaryña baryñdar!
Soldattar topyrlasa şyğa bastady.
Bürkit pen Sabyr jertöleniñ dəl i̇esik aldyndağy okoptan oryn aldy.
Aldaryñ bəri ap-aiqyn körinedi. Kün joğary köterilgen. Azyraq jel
tūryp, betke əli de bolsa sap-salqyn köktemniñ dymqyl əuenin aqyryn
sipai ūrady...
Kenet Sabyr:
— Ağai, sizdiñ fotoapparatyñyz bar ma?—dedi.
— Joq ony qaitesiñ?
— Qap! Üige tiri fritsterdi tūtqynğa alyp jatqan suretimdi jibereiin
dep i̇edim.
Bürkit ündegen joq, işinen küldi de qoidy. «Bügin nemis soldattaryn
tūtqynğa alatyndaryna Sabyrdyñ közi jetedi. İerlik isterin alystağy
qūrby-qūrdasyna maqtan i̇etpek. Ökinbe, Sabyr, fotoapparatpen suretiñdi
tüsire almasam da, qalamymnyñ ūşymen beineñdi halqyña jetkizermin».
Bürkittiñ közi oilamağan jerden dəl qarsy aldynda, qyrqa i̇etegindegi
omby qardyñ üstinde, zeñbirektiñ auzy sekildi bolyp, qaraiyp tūrğan
alaqandai i̇eki nüktege tüsti. Okoptan jüz metrdei jerde, aq qar üstinde apaiqyn bolyp körinedi. Ar jağynda üş jüz metrden jerde jau şebi...
— Anau ne?—dedi Bürkit əlgi qaraiğan i̇eki nükteni körsetip.
Sabyr külip jiberdi.
— Jansaidyñ qos tabany ğoi...
Bürkit te küldi. Sabyr maidandas joldasyn madaqtai jöneldi.
— Ol sondai qu... Jermen-jeksen bolyp, tek qarly jerdi ğana qualai
jau şebine jylji beredi. Aq halaty aq qar üstinen jauğa baiqatpaidy.
Soñyra «uralap» jauyngerler şabuylğa şyqqanda, jau şebiniñ dəl
tūmsyğynan şyğa keledi. Jelbiregen qyzyl tudy körip bizdiñ jauyngerler
oğan jetkenşe asyğady, boilaryna küş üstine küş qosylady. Al jau
şebi dəl qasynan paida bolğan jalaudy körip, bizderdi kelip qalğan i̇eken
dep sasyp qalady, keide okoptaryn tastai qaşady.
Bürkit Sabyrdan birdemeni sūramaq bolyp auzyn aşa bergende, i̇eñ
aldymen kün kürkiregendei bir sūrapyl qatty dybystar paida boldy da,
jer men kökti gürs-gürs i̇etip tūtasa şyqqan jaqyn jerge qoiylğan
zeñbirekterdiñ üni bölei jöneldi. Olarğa auqyn-auqyn atylğan alystağy
auyr gaubitsalardyñ kümpili qosylady. Jan türşigerlik əlem-tapyryq
sūrapyl. Ənkür-məñkür jer betin gürzimen sabalap jatqandai, qarly
topyraq būrq-būrq i̇etigi kökke köterilip, juan-juan ağaştar şybyqtai
aspanğa atylyp jatyr. Bürkit osy sūrapyl üstine ornağan jau şebinen
közin almai tabylmai qalğan. Oğan dünie bitken dem ala almai tūnşyğyp
bara jatqandai. Jau şebi dəl osy kezde birjolata jer betinen joq bolyp
ketkendei. Jan-jağyna köz tastap i̇edi, okop bitkennen bükil soldattar
bastaryn şyğara qarap tūr i̇eken. Jüzderinde quanyş. «Ura!» salyp
aiqailağan dauystar da i̇estiledi. Keibireuleri kaskalaryn bastarynan
jūlyp alyp «Alaqailap!» kökke laqtyryp jatyr. Jaudy i̇endi məñgi
qūrtqandai, aiqara qūşaqtasyp birin-biri qūttyqtağandar da az i̇emes.
— Mūndai ğajaiyp būryn bolğan i̇emes.— Sabyrdyñ i̇eki közi ottai
jainap ketken.— Jaraisyñ artillerister! Bəlem, fritster sazailaryñdy
tarttyñdar ma!
Artilleriiä daiyndyğy bir mezette pyşaqpen keskendei basyla qaldy.
Dəl sol minutta bizdiñ okoptyñ ər jerinen kökke kögildir raketalar
atyldy. Raketalardyñ ūşqyndary kek jüzinde sönbei-aq komandirlardyñ:
«Alğa!» degen dauystary i̇estildi.
Tosynnan asau özen bögetti būza jönelgendei, Bürkittiñ oñ jağynan, sol
jağynan, osy uaqytqa deiin tynyp jatqan sonau kökjiekke deiin
sozylğan okop bitkennen qalyñ qol jau şebine qarai lap qoidy. «Uralap!»
aiqailağan qaharman ünnen aua tynady. Oğan tynbai atylğan avtomat,
myltyq üni qosylğan. Şabuylğa şyqqan qaptağan qalyñ soldattar qandai
qamal bolsa da almai qūiar i̇emes. Lek-legimen bir jatyp, bir tūryp, biriniñ
soñynan biri köterilgen dauyldy küngi teñizdiñ būrqyrağan tolqyny
tərizdi, alğa qarai ūmtylyp barady. Būğan şydar böget bolmas.
Osynau ğajaiyp köriniske məz bolğan Bürkit özin-özi ūstai almai:
— Qaraşy, Sabyr, qandai aibyndy küş!— dedi dauystap,— Qazir-aq
jau şebiniñ kül-talqanyn şyğarady!
Oğan i̇eşkim jauap bermedi. Bürkit būrylyp janyna qarap i̇edi, qasynda
Sabyr joq i̇eken. Ol bağana alğaşqy «Ura!» şyqqanda-aq okoptan ata
jönelgen.
Bürkit basyn qaita kötergende, avtomatyn tarsyldata atyp oñ
jaqtarynan şabuylğa şyqqan Təkejan auylynyñ soldattaryna qosylyp
jau şebine qarai jügirip bara jatqan Sabyrdy kördi.
— Jaraisyñ, jigitim!—dedi
oryndasañ osylai orynda!

riza

bolyp

ketip.—

Tapsyrmany

Köp qarqyny degen ūly küş, kimdi bolsa da asau i̇ekpinimen birge ala
ketedi. Öz «küzetşisi» Sabyrdy i̇endi aldyñğy qatardağy şabuylşylarmen
birge kergen Bürkit okopta jalğyz qaludy dūrys körmedi, ne bolsa da,
jūrtpen birge bolğysy keldi. Mūndai şeşimge qalai kelgenin özi de
bilmei qaldy. Oñ qolyna budyr qabyrğaly döñgelek granatty qysa ūstap
«Uralai!» aiqai salyp jau şebine jügirip bara jatqanyn bir-aq sezdi.
Bürkittiñ de oiy Təkejan auylynyñ jigitterimen syn sağatta qatar bolu.
Ūly jeñiske tek qalamymen ğana i̇emes, jauğa laqtyrğan ajal terimen de
üles qosu.
Adamda qysylğanda paida bolatyn jasyryn küş boluy mümkin.
Özgelerden keiin qalmaimyn dep jantalasa jügirgen Bürkit aldynda jüz
metrdei jerde kele jatqan Sabyrğa da jetip qaldy. Tek bir mezette
əldekimniñ:
— Jat!—dep zekire bergen būiryğyn i̇estidi. Būiryqqa tüsindi me,
tüsinbedi me, jan-jağyndağy soldattardyñ jer bauyrlap jata bastağanyn
körip, Bürkit te bir oipattağy qalyñ qarğa kümp i̇etti. Sol sətte dəl
qasynan topyraqty kekke kötere zeñbirektiñ oğynyñ, jarylğanyn qūlağy
şaldy. Kezinde jai oğyndai jarq i̇etip bir jaryq paida boldy da, söne
qaldy. Bürkit üstine qūlap kele jatqan qalyñ topyraqty körgende, i̇eñ
aldymen oiyna kelgeni—«şirkin-ai. Təkejan auylynyñ jigitteri
jaiyndağy kitabymdy jaza almai kettim-au» degen ökinişi, armany boldy.
Kekke köterilgen qoiu topyraq üstine basa tüsti. Osy oqtyñ jaryluymen
qatar, bükil əlemge qaitadan aqyr zaman tuğandai jer men kök alai-tülei
boldy da ketti. Būl joly oq pen bomby nemister jağynan borady. Nemis
bekinisterin sovet jauyngerleri birneşe künnen beri bosqa ala almai
jürmegen i̇eken, ər ağaştyñ tübinen, ər jerge jermen-jeksen bolyp
bekitilgen tank-dzottan qorğasynmen birge ajal jaudy. Qiğaştai tüsken
pulemet oqtary nağyz bir jerdi sabaumen sabap jatqandai, topyraq aralas
qardy būrq-būrq i̇etkizedi. Sovet artilleriiäsynyñ jiyrma minuttyq
sūrapyl atysy, bolat pen beton kigen nemis bekinisin müldem qūrtyp
jibere almağany i̇endi aiqyn boldy.
Bürkittiñ azdan keiin i̇esi kirip, közin aşqanda, i̇eñ aldymen sezgeni tiri
qalğany boldy. İeş jerine oq timegen i̇eken, tek tarylğan snariadtyñ aua
tolqyny i̇esin tandyra jerge qatty ūrğanyn bildi. Ol səl qimyldai, üstin
basqan qalyñ topyraqtan qozğala-qozğala bosatyp, basyn səl köterip janjağyna parady. Jatqan orny snariad tüsip şūñqyr bolyp qalğan jerdiñ
i̇erneui i̇eken. On jağy tömpeşik. Būl — snariadtyñ qoparğan topyrağy. Oñ
jaqtan tynbai atqan pulemettiñ oğynan Bürkitti sau saqtap tūrğan da osy
tömpeşik sekildi. Ər jerde qarğa jabysa jatqan soldattar. Keibireuleri
qaza tapqan. Jaralanğan soldattardyñ yñyrsyğan üni i̇emis-i̇emis i̇estiledi.
Oq borap tūr. Jan-jağyndağy alañnyñ qar men topyrağyn būrq-būrq
i̇etkizedi. Bas köterter i̇emes. Soğan qaramai, sovet jauyngerleri de jerge
jabysa tüsip, jau şebine qarai avtomattarynan oq jaudyruda. Betpe-bet
kelgen ajal. Qai jağy jeñbek. Bürkit i̇endi bir qarağanynda özinen i̇elu metr
jerde, jau şebiniñ dəl tūmsyq aldyndağy jalpiiä sozylğan belestiñ
qarly yldiynda şoqiiä otyrğan aq halatty jauyngerdi kördi. Nağyz bir
atyla jöneluge yñğailanğan or qūian tərizdi. Janynda jatqan ūzyn
qūryqtan onyñ Jansai i̇ekenin Bürkit birden tanydy. Tipti jau şebiniñ dəl
tübinde tūr. İendi bir yrğysa, beles üstine şyğa keletin. Biraq sol yrğu
oñaiğa tüser i̇emes. Jansaidyñ basynan asa borağan jau oğy. Bürkit i̇endi
jan-jağyndağy ūrysty ūmytyp ketkendei sonau jalğyz jauyngerden
közin alar i̇emes. Onyñ ol jerge qalai baryp qalğanyn da tüsinbeidi. Osy
bir i̇er jürek jauynger tiri qalady ma, oğan da közi jetpeidi. Tek «būdan əri
ne bolar i̇eken» dep, Jansaidan közin almai qatty da qaldy. Oq əli borap
tūr. Bir mezette on jaqtağy pulemetterdiñ bireui qaqalğan adamdai
kürkildei tüsip tūnşyğa qaldy. Sol sekundte jarylğan granattardyñ
dausy i̇estildi. Sirə pulemet Uiasyna sovet jauyngerleri granat laqtyrğan
sekildi. Osy bir bolmaşy tylsymdy kütkendei, dəl sol sekundte Jansai
beleske qarai ata jöneldi. Bürkit ar jağynda ne bolğanyn tağy tüsinbei
qaldy. Tek, közin aşyp-jūmğanşa jau şebiniñ dəl ortasynda beles
üstinde jelbiregen qyzyl tudy kördi. Sol-aq i̇eken qaitadan jer jara
guildegen, uralağan dauystar i̇estildi. Bağanadan beri əzer jatqan sovet
jauyngerleri sonau jelbiregen qyzyl jalau magnitimenen tarta
jönelgendei, nağyz bir böget būzğan tasqyndai jau şebine qarsy lap
qoidy. Qaptap kele jatqan sovet soldattary men dəl özderiniñ üstinde
jelbiregen qyzyl tudy körip, faşister kenet sasyp qaldy. Keibireuleri
okoptaryn tastai qaşty. Dəl sol sətte nemis şebin basa köktei sovet
jauyngerleri de jetti.
Beldesken aiqas şapşañ bitti. Jau jeñilip, birneşe künnen beri bet
qarattyrmai tūrğan nemis bekinisi alyndy. Keşke taman qaza tapqan
soldattardy jerlep bolğannan keiin, leitenant öziniñ jauyngerlerin tegis
jinap alyp, qatarğa tūrğyzyp, san ūltty soldattarynyñ aldynda
Bürkitke bağanağy nemis bekinisiniñ basyna Jansai tikken qyzyl tudy
berdi.
Bürkit jelbiregen jalaudy qolyna alyp, oğan siiä qaryndaşpen battita
asyğys jazylğan «Ūly Otanyn qorğau üşin qan maidanğa i̇er jürek ūlqyzyn jibergen qadirli qazaq halqyna Leningradty qorğağan 131-şi
gvardiiälyq polkiniñ jauyngerlerinen i̇eskertkiş» degen jazudy oqyp
şyqty.
Neler qyrşyn jas qaza tapqan, taban tiresken aiqasta jau şebiniñ
üstine tigilgen, qabyğy alynbağan jai qisyq qūryqqa bailanğan osynau
i̇eski qyzyl şüberek Bürkitke dünie jüzindegi i̇en qymbatty zat bolyp
körindi. Ol kenet közine kelgen jasty bialaiymen sürtip:
— Raqmet dostar,— dedi tolqi söilep.
Sol küni tünde, tar, ystyq jertölede, syqsiğan mai şamnyñ qasynda
otyryp, öziniñ maidanğa kelgennen beri armany bolyp jürgen «Təkejan
auylynyñ jigitteri» romanyn alğaşqy ret bastady.
***
Arada köp jyl ötti. Qazaq oqyğandarynyñ birazynyñ basynda bolğan
adasu, tolqu, jol taba almai şatysu Bürkitti de az qinağan joq. Biraq
halyq pen partiiä bergen mümkinşilikti Bürkit aqtap şyqty.
Bürkittiñ Almatydağy kabineti. Töñiregi tola kitap. İedennen üidiñ
töbesine deiin jetetin kitap şkaftary Solardyñ işinde Marks, Engels,
Leninniñ tomdary da bar. Aşyq terezeniñ aldynda, jazu stolynda, Hasen
— Hanşaiymğa aumai ūqsağan Zurə otyr.
Bürkittiñ öñi i̇egde tartqan. Mañdaiy qyrtystanyp, bet ajaryna əjim
üimelegen. Şaşy da sirep, ağarğan. Tek közi ğana būrynğyşa jalyndap
şoq şaşady.
Stol üstinde aumağy qalyñ qoljazba jatyr.
— Būl kitapty jiyrma jyl boiy jazdym,— dedi Bürkit baiau söilep—
Men būl i̇eñbegimdi «Zamana perzentiniñ tabysuy» dep atadym. Meniñ aqyloi, asyl armanym da, aiağymdy şalys basqan qate-kemşiligim de, bolaşaq
senimim de — bəri de osy qoljazbada. İendi kitabymnyñ da, öz ömirimniñ de
ükimin oquşylarymnan kütem.
— Men sizdiñ būl i̇eñbegiñizdi de jūrt quana qarsy alatynyna senem...
— Solai oilaisyñ ba, qalqam? Olai bolsa, men tek men ömir sürmegen
jan i̇ekenmin.
Bireu i̇esik qağyp i̇edi. Bürkit oğan:
— Kiriñiz,—dedi.
Üige üstinde qyry synbağan sudai jaña qara kostiumy bar, taiaqqa
süiengen appaq qudai kərtañ adam kirip keldi. Būl Gavrilov i̇edi. Osydan üş
ai būryn sonau Qiyr Şyğystan qaitqan. Bürkit Oñtüstik Qazaqstanğa
saiahatqa barar aldynda, osydan i̇eki ai būryn i̇ekeui kezdesken. Bastarynan
ötkenderin aityp bir kün, bir tün şer tarqatyp əñgimelesken.
— Sergei Stepanoviç!—dedi Bürkit orynan ūşyn türegep.
İekeui qūşaqtasa amandasty.
— Qaşan keldiñ oñtüstikten?— dedi Gavrilov qūşağyn jaiyp.
— Bir jetidei bolyp qaldy.
— Sodan beri menimen habarlaspai jatqanyña jol bolsyn?— Sergei
Stepanoviç küldi.— Qalai baryp qaittyñ? İel-jūrttyñ hali qalai i̇eken?
Oi, nesin aitasyz!—dedi Bürkit jainai tüsip.— Gül jainağan qazaq
dalasy!.. Salynğan zavod-fabrikter. Sonau Qyzylqūmğa deiin sozylğan
jalpaq dalada qaptağan mal, qūlpyrğan bau-baqşa.— Bürkit tağy küldi,—
bir ğajaby, meniñ «Təkejan auylynyñ jigitteri», «Bolat mingen qazaq»
sekildi kitaptarym joq bir üi körmedim. Jazğanymdy oqityn i̇elim baryna
töbem kökke tigendei bop quanyp qaittym.
Gavrilov jymiiä küldi.
— Al «Auylym da joq, bauyrym da joq» dep i̇eñiregen kim i̇edi?
Bürkit Sergei Stepanoviç qaljyñyna aldymen tüsinbei, səl oilana
qaldy da, i̇esine baiağy öziniñ jazğan öleñi tüsip ketip:
— Joq, joq, onymnyñ bəri qate i̇eken! Auylym da köp, bauyrym da köp
i̇eken!— dedi şattana.
Dəl osy kezde üige Olga Pavlovna kirdi. Birine-biri ğaşyq jandai
qarama-qarsy quana qarap tūrğan Bürkit pen Gavrilovty körip, bū da
jymiiä i̇ezu tartty.
— İeski dostar kezdesken i̇eken ğoi,— dedi ol anandai jerde ün-tünsiz
otyrğan Zurəğa qarap.— Zurə, dos bolsañ osylardai bol! Būlardyñ
dostyğy orys, qazaq halqynyñ būzylmas dostyğy tərizdi məñgi berik, adal
dostyq.
Zurə qyzyqqandai osynau bir ömirdiñ san qaterli ötkelinen talastartyspen qajymai ötken i̇eki adamğa külimdei köz tastady.