Materamen Qoştasu

(povest)
I
Öziniñ bitpeitin de qoimaityn tizbegi qatarynda, öz retimen tağy
bir köktem kelip jetti, Matera üşin, osy atpen atalatyn aral men
derevnia üşin būl i̇eñ soñğy köktem i̇edi. Tağy da şatyr-şūtyr
jarylyp, alapat bir küşpen jağalauğa qatpar-qatpar mūzdy qatqabattap üiip, señ jürip ötti de, Angara mūz sauytyn silkip tastap,
i̇erkin kösilip, aşyq-jarqyn jaltyrap, joiqyn bir ağynğa ainaldy.
Tağy da joğarğy müiistiñ üşkir tūmsyğyn sipai, i̇eki jaqqa lyqsi
aqqan su şuyly i̇estile beredi, tağy da jer beti men ağaş-ağaşty
qualap, jasyl jalyn lapyldai jöneldi, alğaşqy jañbyr qūiypqūiyp ötti de, qarlyğaştar men sūr qarlyğaştar ūşyp kele bastady,
sazdaqtağy baqalar ūianyp, tirşilikke qūştarlyğyn sezdire, keşke
salym jağalai baqyldaityn boldy. Mūnyñ bəri san ret bolğan,
jalğannyñ ərbir jaryq küninen ozyp ketpei, ne qalyp qoimai,
Matiora da san ret tabiğatta bolyp jatatyn özgerister leginde
jürgen, mine, qazirde jūrt baqşa i̇ekti — biraq tügel i̇emes: üş semia
ötken küzde köşip, ər türli qalalarğa ketip qalğan, al tağy bir üş
semia derevniadan būlardan da būryn, əlgi bir qauesettiñ ras i̇ekeni
anyqtalğan birinşi jyly jyrylyp şyğyp ketken bolatyn. Būrynğy
ədetpen i̇egin de saldy — biraq i̇egistikter tegis qamtylmady: osy
mañdy, araldyñ jaqyn-juyq jerin jyrtqany bolmasa, özenniñ arğy
betindegi añyzğa timedi. Baqşadağy kartopty da, səbizdi de biyl bir
mezgilde i̇ekpei, ərkim qoly qalt i̇etken kezderi, qalai bolsa, solai ege
saldy: i̇endi qazir köptegen kisiler aralarynda suy men tauy bar, on bes
şaqyrym jer aiyryp tastağan üide birdei tūryp, bölinip-jarylyp
jürgeni Matiora da sol būrynğy meken siiäqty, özgerip te ketken
siiäqty: qora-jailar oryn-ornynda tūr, tek bir ağaş üi men monşany
bölşektep, otynğa jaratty, barşa tirşilik əzirge būrynğy qamqaraketimen əure, būrynğyşa qorazdar şaqyryp, siyrlar möñireidi,
şabalanyp itter üredi, al biraq derevnia solyp barady, tübinen
kesilgen ağaş tərizdi solyp bara jatqany, tamyry üzilip, dağdyly
tirlikten arylğany anyq. Bəri de oryn-ornynda biraq bir türli
beitanys: qalaqai basynyp, qaulap ösip, qalyñdai tüsken, qañyrap
qalğan üilerdiñ terezelerinen tirlik nyşany sezilmeidi, aulaaulanyñ qaqpalary añqiyp aşuly tūr — olardy i̇eski ədetpen jauypaq qūiady, biraq belgisiz bir bəleket: solardan ökpek jel añyrai
soqsyn, qaqpalar syqyrlap, tars-tars soğylyp tūrsyn dep, olardy
qaita-qaita aşyp ketedi; şarbaqtar men dualdar qisaiyp, qoralar
men qoimalar, bastyrmalar qaraiyp, azyp-toza bastady, ər türli
syryqtar men taqtailar rəsua bolyp, şaşylyp jatyr — əli de ūzaq
uaqyt jūrt mūqtajyna jarasyn dep, oqtyn-oqtyn öñdep-jöndep,
ūqsatyp qūiatyn ūsynaqty qoldyñ būlardan ürikkeni qaş-şan.
Köptegen üiler əktelmegen, jinalmağan, jartykeştenip qalğan,
olardyñ bülingen-tyrnalğan küñgirt būryş-būryşy jalañaştanyp,
biraz zattary jaña tūrğyn-jaiğa əketilgen, keibir dünie-mülik bir
qajetke jarar dep osynda qaldyrylğan, öitkeni būl arağa əli talai
soğyp, küibeñ-küibeñ uaq-tüiekti istemek kerek. Al qazir Matiorada
tūraqtanyp, tek şaldar menen kempirler ğana qaldy, olar bükil tirlik
közin saqtap, derevnia qūlazyp bos qalmasyn dep, bau-baqşa men üijailarğa köz qaraq bolyp, mal jaiyp, balalardy bağyp-qağyp jür.
Keşke salym olardyñ bəri bir jerge bas qosyp, jaiymen əñgime-düken
qūrady — sondağy aitatyndary bir ğana nərse: i̇endi ne bolyp, ne
qūiady degen, olar ülken jaña poselke salynyp jatqan Angaranyñ
arğy betine, on jağalauğa qauiptene bir-bir qarasyp qoiyp, jiı-jiı
auyr kürsinisedi. Ol jaqtan qily-qily qauesetter jetip jatady.
Osydan üş jüz jyldan asa uaqyt būryn oqşau aralğa
qonystanbaqşy bolğan birinşi mūjyq būdan artyq jerdi taba
almaitynyna anyq közi jetken, köregen de məttaqam adam bolsa
kerek. Aral bes şaqyrymnan artyğyraq jerge aşy işektei jipjiñişke bolyp şūbatylmai, ötek tərizdenip talpiyp jatyr — mūnda
i̇egistikke de, orman-toğaiğa da, baqa-şaiandy sazdaqqa da jetetin jer
bar, al tömengi jaqtağy taiyz, qisyq özektiñ arğy jağynan Matiorağa
jaqyndai jüzip kelip, basqa bir aral toqtağan, jūrt ony birde
Podmoga, birde Podnoga dep atap ketken. Podmogasy — tüsinikti: öz
jerinde jetispegen nərseni osy aradan alyp otyrğan, al nelikten
Podnoga bolğanyn — qūdaidyñ tiri jany tüsindire almas i̇edi, ony i̇endi
qazir tüsindire almaityny bes ineden belgili. Bireudiñ tili būralyp
ketken şaqta şyqqandağy, solai atalyp ketken şyğar, al til
jaryqtyqqa söz neğūrlym qitūrqy, qyzyq bolsa, soğūrlym süikimdi
körinedi. Osy bir oqiğada, qaidan şyqqany beiməlim, tağy bir i̇esim —
Bogodul bar, señdelip özge bir ölkeden kelgen şaldy, əlgi bir sözdi
hoholdardyñ mənerine salyp, Bogodul dep atap ketken. Biraq būl arada
osynau laqap attyñ neden şyqqanyn joramaldap aituğa bolady
əiteuir. Özin poliakpyn deitin şal orystyñ boğauyz sözin jaqsy
köretin; şamasy, osy arağa kelgen sauatty kisilerdiñ biri, onyñ sözin
tyñdağannan keiin, birtürli nalyñqy keiippen: bogodul (qūdaidy
qarğağan) dese kerek, al, derevnianyñ kisileri mūny əlde ūqpady ma,
əlde tilin ədeii būryp, Bogodul dep özgertip jiberdi me — kim bilgen.
Tap osylai boldy ma, əlde bolmady ma, anyq-qanyğyn kesip aitu
kiyn, biraq osyndai bir boljam özinen-özi sūranyp-aq tūr.
Derevnia öz ömirinde talai qūqaidy körgen. İejelgi zamanda mūny
janap, Angarany joğary boilai, İrkut bekinisin salu üşin qaba saqal
qazaqtar jürip ötken, i̇eki jaqqa birdei i̇ersili-qarsyly ağylyp
jatatyn sauda adamdary būl qystaqqa qonalqağa kelip otyrğan; su
üstinen aidalğandardy alyp kele jatyp, keme tūmsyğynan i̇el-jūrty
bar jağalaudy körip, būlar da būrylatyn bolğan: mazdap ot jağyp,
oğan osy aradan aulanğan balyqtan qarma-sorpa jasağan. Araldy
basyp alğan kolçakşylar men i̇eki jaq jağalaudan da qaiyqtarğa
otyryp, tike şabuylğa şyqqan partizandar arasynda i̇eki kün boiy
qyrğyn soğys bolyp, kürkirep ötken. Kolçakşylardan Matiorada,
jalañaş müiistiñ joğarğy şetinde ağaştan qiyp salynğan ūzyn
barak qaldy, soñğy jyldary onda jadyrağan jazdyñ jyly-jaily
künderinde, taraqan tərizdenip, Bogodul qart tūryp jatyr. Derevnia
özen tasyp, araldyñ jartysy su astynda qalğanyn da, al Podmoganyñ
üstinen — ol jaipaq ta tegis bolğan — iırimdenip, buyrqanyp tasqyn
aqqanyn da, ot pen örtti de, aştyq pen talau-tonaudy da körgen.
Jalpy i̇el siiäqty, derevnianyñ tap-tūinaqtai töbe basynda,
alystağy i̇eki özektiñ i̇ekeuinen de anyq körinetin, şağyn ğana şirkeui
bolatyn; osy bir şirkeudi kolhoz ūiymdasqan kezderi qoimağa
laiyqtap jöndegen-di. Şynynda da, pirədar pop bolmağandyqtan
mūndağy dini qyzmet odan būryn toqtap qalğan i̇edi, biraq mūnara
basyndağy krest so küii qala bergen, al kempir-sampyrlar tañsəriden
oğan qarap iılip tağzym i̇etip jatatyn. Sosyn kresti de ūşyryp tüsirdi.
Joğarğy müiistegi, ədeii qazylğandai bolyp körinetin özek basynda
diırmen bar-tūğyn, ol bas paidasy üşin özgeler dənin tartpağanymen,
i̇eşkimge jalynbai öz astyğyn tartuğa kəmil jetuşi i̇edi. Soñğy
jyldary būrynğy i̇eski tepsenge aptasyna i̇eki ret samolet kelip
qonatyn da, jūrt qalağa ma, audanğa ma, əuemen ūşyp baruğa
dağdylanyp ketken-di.
Hoş, sonymen, derevnia özenniñ sol jağalauynda, jar basyndağy
ata qonysynan qozğalmai, özge meken-jailarmen qarym-qatynas
jasap, qadym zamannan qasynda jürip, qorek tapqan sudy qalai qarsy
alyp, ūzatyp salsa, zulağan jyldardy da solai qarsy alyp, şyğaryp
salyp, i̇elden ozbai, köşten qalmai, tirlik i̇etip jatty. Aqqan sudyñ
şet-şegi joq bolyp körinetini sekildi derevnia da məñgi jasaityn
tərizdi: olardyñ bireuiniñ nan-tūzy tausylsa, i̇ekinşileri tuyp jatty,
i̇eski üi-jailar tozyp, qūlap, jañalary qiylyp, salynyp jatty.
Birde, aidyñ-künniñ amanynda, derevnianyñ şaruasy da bitipti, küni de
tausylypty, degen suyq habar jetkenşe, ol nebir nəubet pen qilyqily zamandy basynan ötkerip, üş jüz jyldan asa uaqyt ğūmyr
keşipti, osy uaqyt işinde joğarğy müiistiñ şamasy, jarty
şaqyrymdai jerin su şaiyp ketken bolar-au. Angaranyñ tömengi
jağynan elektr stantsiiäğa arnap, böget salyp jatyr, būdan özen men
özekşelerdiñ suy köterilip, jaiylady da, köptegen jerdi, onyñ
işinde, ərine, i̇eñ aldymen Matiorany basyp qalady. İeger tap osyndai
bes araldy qabattap, biriniñ üstine birin qoisa da, bəri bir, olardyñ
töbesi körinbeidi, būdan keiin şyjandai i̇el-jūrttyñ būrynğy
qonysyn taba almaisyñ. Köşuge tura keledi. Mūnyñ özi is jüzinde
solai bolatynyna, qarañğy halyqty qorqytyp kelgen dünieniñ
aqyrzamany osynau derevnia üşin şynymen-aq jaqyn qalğanyna
senudiñ özi qiyn i̇edi. Alğaşqy sybystan keiin arada bir jyl ötken soñ,
katermen naryq komissiiäsy kelip, üi, qora-jailardyñ tozğantozbağanyn anyqtap, olardyñ aqşasyn belgiledi. İendi Matioranyñ
tağdyr-talaiyna kümən keltiruge bolmai qaldy, ol i̇eñ aqyrğy
jyldarynda jansebildenip jatqan-dy. Oñ jağalaudyñ bir jerinen
sovhozğa arnalyp, jaña poselke salynyp jatsa kerek, jaqyn jerdegi,
tipti moiny qaşyq jerdegi kolhozdardyñ bərin soğan aparyp
ūiystyrady i̇eken-dağy, qalğan qoqyr-soqyrmen əure bolmas üşin i̇eski
derevnialardyñ bərin örtep jiberetin körinedi.
İendi tek aqyrğy jaz ğana qaldy; küzde su köterile bastaidy.
2
Üş kempir samauryndy ortağa alyp, birde şynyaiaqqa şai qūiyp,
ony asyqpai işip, ündemei qalsa, səlden keiin qaitadan i̇enjar,
qajyğan keiippen, jelisi bosağan əlsiz əñgimeni sarañ birer sözben
sabaqtap qūiady. Olar kempirlerdiñ i̇eñ kərisi — Darianyñ üiinde
otyrğan; qariiälardyñ i̇eşqaisysy öz jasynyn neşede i̇ekenin dəlmedəl bilmeitin; öitkeni so tuğan küni būlardy şoqyndyrğan kezde
jazylğan şirkeu qağazynda qalğan, ony keiin bir jaqqa alyp ketse
kerek — i̇endi onyñ iz-tüzin tabu mümkin i̇emes. Özderiniñ jasy jaily
kempirler mynadai bir kepti aitatyn:
— Qyz-au, sen tuğan kezde men Vaskany, inimdi, arqalap jüretinmin.
Būl — Darianyñ Nastasiağa aitqany.— Men ol kezde i̇esimdi
biletinmin, ūmytqan joqpyn,
— Qalai deseñ de, sen menen i̇esebi, üş jastai ğana ülken şyğarsyñ.
— Betim-au, üş jasy nesi! Men küieuge şyqqanda, sen kim i̇ediñ —
artyna bir qaraşy! Sen onda köileksiz, jalañaş zyrlap jüretinsiñ.
Meniñ qalai şyqqanym, öziñ oilanşy, i̇esiñde şyğar.
— İə, i̇esimde.
— Solai de. Mağan teñelu qaida sağan! Sen meniñ qasymda qaida, əli
solqyldağan jassyñ.
Üşinşi kempir Sima būlardyñ baiağy zamanda bolğan i̇estelikterine
aralasa almaidy, ol bir tağdyrdyñ kezdeisoq jeli aidap, osydan on
jyldai būryn Matiorağa kelgen kirme kisi-tūğyn, özi Matiorağa Angara
derevniasy Podvoloçnaiadan kelgen-di; ol o jerge sonau Tula tübindegi
bir mekennen kelip jetken sekildi, özine salsañ, Moskvany i̇eki ret —
soğysqa deiin jəne soğys kezinde köripti. Būğan derevniadağylar: özin
körmegen, tekserip bilmegen nərsege onşa sene berme, degen i̇ejelgi
ədetteri boiynşa, küle qaraityn boldy. İeger būlardyñ birde-bireui
körmese, qaidağy bir qañğybas kempir Sima Moskvany qalai körgen?
Onyñ irgesinde tūrğanynan ne paida?—Moskva, sirə, kim köringendi
jibere bermeitin şyğar. Sima būğan aşulanbaidy, özeuremeidi, tek
ündemei qūia salady, al birazdan keiin sol sözin qaita aitady, sol üşin
ol «Moskovişna» degen laqap atqa ie boldy. Sima — mūntazdai taptaza, . ūqypty kempir i̇edi, i̇eptep qara tanityn, özinde ənder jinağy
bolatyn, keide bir köñili soqqan kezderi so jinaqtan talai qyz tağdyr
turaly ūzyn yrğaqty bir mūñly ənderdi sozyp otyryp alatyn. Sonşa
sergeldeñge tüsip, soğysta kindik qany tamğan jerin tastap, jan
degende jalğyz qyzyn — ol da mylqau — tuyp, i̇endi qartaiyp
qaljyrağan şağynda barmaqtai nemeresimen jalğyz qalyp, ony
qaşan, qalai i̇el qataryna qosatyny beiməlim bolsa — bū baiğūstyñ da
qatygez tağdyr talqysyn körgeni, tegi, ras bolsa kerek. Biraq Sima
qazir de, i̇ekeui bir-birine i̇es bolatyn, kirin juyp, auqatyn əzirlep, berip
otyratyn bir şaldy tabudan ümitin üzbeidi. Tek osy sebepten ğana
kempir bir kezde Matiorağa tap bolğan: Maksim ataidyñ sūiaudai
sopaiyp jalğyz qalğanyn i̇estigesin, ol ədep üşin merzimdi uaqytty
tosyp otyrdy da, o kezdegi mekeni Podvoloçnaiany tastap, baqytty
köksep aralğa attanğan. Biraq baqyty qūrğyr alaqanğa qona qoimady:
Maksim atai qasaryp könbedi, Simany əli jete bilmeitin qatyndar
oğan qol ūşyn bermedi; ataidyñ i̇eşkimge keregi bolmasa da, özderiniñ
ataiy, ony aparyp, böten bireudiñ bauyryna sala saluğa qimady.
Bərinen būryn Maksim ataidy ürkitken Simanyñ mylqau qyzy Valka
bolsa kerek, ol kezde o qyz kisiniñ qūiqasyn şymyrlatatyn bir aşy
dauyspen ökirip, ūdaiy birdeñeni qyñqyldap sūrai beretin jyndy
keşteu boijetken i̇edi. Osy bir sətsiz qūdalyq jöninde auyl adamdary:
«Sima şaldy qalap kepti, biraq ony janap i̇etti»— dep kelekelep
jürdi, biraq Sima būğan qynjylmady. Ol qaitadan Podvoloçnaiağa
ketpedi, tömengi jaqtağy bos qalğan şağyn üige kirip aldy da, sol
betimen Matiorada qalyp qoidy. Baqşa salyp, örmek qūryp, ər türli
jyrtylğan şüberekten, jün-jūrqadan alaşa toqyp, joq-jitiktiñ
künin kördi. Şeşesimen birge tūrğan kezde Valka kolhoz jūmysyna
baryp jürdi.
Tap qazir Simanyñ qasyna, bes jastağy barmaqtai nemeresi,
Valkanyñ köldeneñ tapqan ūly kelip süikenip tūr. Bala şeşesine
tartyp mylqau bolmady, biraq qinalyp az söileidi, özi əjesiniñ
i̇eteginen airylmaityn qorqaq ta kisi-kiık bolyp östi. Kempir
baiğūstar ony aiap, jany aşyp, aimalap jatady — ol bolsa, Simağa
būrynğydan beter jabysyp, qariiälarğa bir türli balağa tən i̇emes i̇esti
közben küiine qarap, montiyp bəriniñ. jai-küiin tüsinip tūrğandai
bolatyn.
— Mağan tap osylai qaraityn sen kim i̇ediñ sonşa?— dep
tañyrqaityn Daria.— Sen meniñ syrtymnan neni körip tūrsyñ —
ajalymdy ma? Men ony sensiz de bilemin — qaraşy, būl maqaudyñ
şegedei qadaluyn.
— Ol maqau i̇emes,— deidi Sima renjip, Kolkasyn bauyryna qysa
tüsip.
— Maqau bolmasa, nege ündemeidi?
Baity şaidan, batys bettegi terezeden tüsken i̇ekindige taiağan kün
şūğylasynan boiy balqyğan kempirler əñgime tininen tağy airylyp
qaldy. Qasynda otyrğan Simanyñ töbesinen qaraityn, ūzyn boily,
taramys kempir Daria i̇eki ūrty opyraiyp, işine tüsip ketken, qatal da
quqyl jüzin stoldan almai, əldeneni maqūldağandai basyn izep otyr.
Ūlğaiğan jasyna qaramastan, Daria kempir özinşe jürip-tūryp, qalqadarynşa qolynan keletin jūmysty, üi şaruasynyñ nedəuir isin
tyndyryp jüretin. İendi, mine, balasy men kelini jaña qonysqa köşip
ketti de, aptasyna bir retten nemese tipti odan da sirek qatynaidy,
sol sebepti de bükil qora-jai, bükil bau-baqşa mūnyñ moinynda, al
qora-jaida siyr, baspaq, qysta tuğan būqaşyq, torai, tauyqtar men it
bar. Ras, i̇eger kempirdiñ əl-dərmeni jetpei jatsa ne syrqattanyp
qalsa, körşisi Veradan kömek sūra dep qatty tapsyrylğan bolatyn,
biraq əiteuir əzirge, şükirşilik, Daria barşa isin özi atqaryp jür.
İiün aiynyñ tuğany osy, ala köbeñ qysqa tünderdiñ tūnjyrap
kelip üzip-üzip ketetini bolmasa, bir mamyrajai aşyq, şuaqty künder
kerueni tūtasyp jatty.
Su ortasyndağy aralda ystyq aptap degeniñ bolmaidy. Samal-sebez
saiabyrlap, damyl tapqan qoñyr keşterde kün boiy qyzğan jer
busanyp, jyly bu taratyp, töñirek maujyrai, raqat-şarapatqa
bölenip, tamyljyğan tynyştyq-tynym ornaidy, būrynğydan beter
qoiulanyp, jañğyra-jasara tüsken jasyl dünie, şalqyğan su üstinde
būrynğydan beter boi tüzep, biıktei tüsken aral köz aldynda
qūlpyryp, jainap tūrady, tastan-tasqa sekirip, köñildene əndetip,
möldirep ağyp jatqan Angara — mine, osynyñ bəri məñgi myzğymas bir
berik dünie bolyp köriner i̇edi de, kisi i̇eşteñege de: būl arany, su
basatynyna da, özderiniñ köşip, ağaiynmen airylysyp ketetinine de
senbeitin. Al mūnyñ üstine i̇egin men baqşa kögi tebindep östi,
mezgilinde jañbyr jauyp, mezgilinde jyly künder kelip jetti; bitik
i̇egin kepilindei bolğan osy bir sirek kezdesetin kelisim men üilesimge,
.jūrt añsağan jazdyñ birte-birte baiaulap baryp jadyrap jaima
şuaqtanuy kelip qosyldy...
— Tañerteñ tūramyn da, ūiqymdy aşar-aşpastan, əlgi bəle i̇esime
sap i̇ete tüsedi... oi, jüregim qap-qatty bolyp, jürmei qalady,— dep
baiaulatady Nastasia kempir.— Jaratuşy iem-ai!.. Al İegor i̇egilip
jylaidy, jylaidy kelip. Men ony jūbatyp: «İegor, sen jylama, qoi
i̇endi»— deimin, al ol mağan: «Men nege jylamaiyn, Nastasia, nege
jylamaiyn?!»—deidi. Östip jüregim tastai bolyp üi işin jinaimyn.
Küibeñdep jürip qarasam, qybyrlap Daria jüredi, Vera jüredi, Domni
da jüredi — sosyn jüregim səl jūmsaryp, qysuyn qūiady. üirenip
ketemin. Bəlkim, bizdi tek qorqytyp qana qūiatyn şyğar, i̇eşteñe
istemes,— dep oilaimyn.
— Bizdi jön-josyqsyz qorqytyp qaitedi?— deidi Daria.
— Qoryqpaityn kisi qalmasyn deidi-dağy.
Nastasia, İegor i̇ekeui soqa basy sopaiyp mülde jalğyz qalğannan
keiin (i̇eki ūly soğystan qaitpady, üşinşisi traktorymen qosa mūz
oiylyp, suğa batyp ketti, qyzy qalada raktan qaza tapty) Nastasiany
azdap şalyq şaldy, öziniñ şaly turaly qaidağy joq aianyşty,
dertti birdeñelerdi aitatyndy şyğardy: birde iıs tiıp, ölip qala
jazdady, əreñ aiyqtyrdym dese, i̇endi birde tüni boiy aiqailap,
oibailap şyqty, öitkeni ony bireu işinen qylğyndyratyn körinedi
deidi, tağy birde jylady, «i̇eki künniñ jüzi boldy, mine, köz jasy betin
juyp, i̇eñirep jylai beredi» — deidi, biraq i̇el-jūrt İegor atanyñ
oñailyqpen közine jas almaitynyn jaqsy biledi. Əuelgi kezde şal
kempirin Uialtyp ta, qorqytyp ta, aqyl aityp, aldarqatyp ta kördi,
biraq oğan i̇eşbir i̇em qonbady, sosyn şal əlektenuin qoidy. Basqa istiñ
bərinde de kədimgi i̇es-aqyly bütin adam siiäqty, biraq osy məselege
kelgende, bir tetigi bülinip qalğandaiyn, ömirde mülde bolmağan, tipti
boluğa tiısti de i̇emes jəitter turaly auzyna kelgenin qyryq
qūbyltyp aityp, sandyraqtap jürgeni. Qairymdy kisiler
Nastasianyñ osynau aqköñil i̇eserligin i̇elemeuge tyrysady, al qara
jürek qairymsyzdar:
— İegordyñ hali qalai, bügin öli me, tiri me özi?— dep sūrağandy
ūnatady.
— Oi!— dep kədimgidei quanyp qalady Nastasia.— Nesin aitasyñ,
İegor ma, İegor... Tünde ölip qala jazdady. Qart kiside i̇es bola ma, bir
süielin tyrnap jūlyp tastap, qany toqtamai, əlekke tüseiik. Aqqan
qany tolyq bir şylapşyn boldy.
— Al, qazir qalai — toqtady ma?
— Boiyndağy bar qany ağyp bitkesin toqtady ğoi əiteuir. İendi
kirpigi ğana qimyldap jatyr. Oi, şal baiğūsqa janym aşidy-aq,
qaiteiin. Qoi, men keteiin, şalğa ne boldy i̇eken, köreiin.
Al İegor tap sol sətte, köşeniñ i̇ekinşi jağymen səmsirep bara
jatqan, Nastasia jaqqa dərmensiz küimen yzalana bir qarap: tiliñ
tasqa, i̇esuas beibaq, men turaly tağy bir i̇ertekti aityp tūrsyñ ğoi,—
dep oilady.
Olar taiau uaqytta, i̇eldiñ bərinen būryn Matioramen qoştasuy kerek
i̇edi. Kimniñ qaida köşetinin anyqtap, bölu isine kelgende, İegor atai
yzalanğany ma, əlde abdyrap, sasyp qalğany ma, kim bilgen, əiteuir
qalağa, qala bolğanda, əlgi su elektr stantsiiäsy salynyp jatqan
qalağa jazylady. Ol jaqta su basatyn aimaqtan şyqqan, osy kisiler
siiäqty, jalğyz-jarym qaryp-qasirlerge arnalyp, ülken i̇eki üi
salynyp jatqan. Alys-beris şarty bylai bolatyn: olar öziniñ
laşyğyna kök tyiyn da almaityn, biraq olarğa qolma-qol qala
pəterin beredi. Keiinirek İegor ata, Nastasia türtkilep, qyñqyldai
bergesin, qaita oilanyp, qalany, pəterdi de beretin, aqşany da
töleitin sovhozğa özgertkisi kelip i̇edi, biraq i̇endi bolmaidy i̇eken,
keşigip qalypty.
— Sovhoz pəterdi qyzmetkerlerge beredi, al sen qaibir oñğan
qyzmetkersiñ,— dedi selolyq sovettiñ predsedateli Vorontsov oğan
mən-jaidy tüsindirip.
— Men bar ğūmyrymdy kolhozğa berdim ğoi.
— Kolhozdyñ jöni basqa. Kolhoz i̇endi joq.
Audannan soñğy kezde: köşiñder de köşiñder dep İegor atany i̇eki
mərte asyqtyrdy, būlardyñ Nastasia i̇ekeuine arnalğan pəteri özderin
kütip, əzir tūrğan körinedi, biraq qariiälar ajal aldynda tuğan jerdiñ
janğa şipaly auasymen armansyz bir tynystap alğysy kelgendei-aq,
köşer sətin sozyp, ornynan qozğalmai qoidy. Nastasia baqşa i̇egip,
əiteuir nede bolsa, özin-özi aldap, keter kezdi keiinge qaldyru üşin,
bir isten keiin, i̇ekinşi isti bastap əurege tüsti.
Audannyñ adamy aqyrğy ret kelgende, būlarğa şynymen-aq əñgir
taiaq oinatyp: o pəterge basqa bireuler kirip alady da, sender jer
sipap qalasyñdar — dep qatty qorqytty, osydan keiin-aq, İegor atai
i̇eger şynymen köşetin bolsaq — köşelik i̇endi — dep beldi bekem
budy. Sosyn Nastasiağa qarap:
— Troitsağa deiin daiyn tūrasyñ!—dep bir-aq kesti.
Al troitsağa deiin nebəri i̇eki-aq apta qalğan-dy.
— İendi şöp basyn syndyrmaisyñ,— deidi Daria, Nastasianyñ
köñilin aulağany ma, əlde oğan külgeni me — belgisiz. Men anada
qaladağy qyzymnyñ üiine qonaqqa baraiyn — bir ğajaby: onda bar
ğoi i̇endi şöp basyn syndyrmasañ da bolady. Özen-suy da, ormantoğaidy da, əjethana-monşasy da bəri-bəri qasynda, köñiliñ qalasa,
jyl boiy köşege şyqpai-aq qoiuyna bolady. Krany samauryndiki
siiäqty, būrasañ — su zyrlai jöneledi, bir krantta salqyn su,
i̇ekinşisinde — ystyq su. Plitasyna otyn salmaisyñ, onyñ da kranty
bar, basyp qalsañ — ot janady. Qainatam deisiñ be, bulaimyn deisiñ
be — i̇erkiñde. Bar igilik qol astynda!— Əielge degen bir jannyñ
raqaty. Al nandy qoldan pisirmeidi, joq, nan jaryqtyqty satyp
alady. Ondaidy körip bilmegen, üirenbegen jazğan basym, əlgi
kranttardyñ qasynda tūryp ahylap-ühilep, qairan qalsam kerek —
olar meniñ sony qyzyq körip, tañdanğanyma məz bolyp külip jatyr.
Al i̇endi bərinen de söleketi — monşasy men əjethanasy, ana
dinsizderdegi siiäqty, bir quysta, asüidiñ qasynda bolady i̇eken. Būl da,
ərine, aqylğa qonbaidy. Qysylğan kezde baryp otyra qalsañ,
dastarqan basyndağylar i̇esitip qalmasyn dep, öziñnen-öziñ quystanyp,
qanşa azapqa tüsesiñ. Monşasy ma... qaidağy monşa, i̇emşektegi
nəresteni ğana şomyldyratyn, kisiniñ külkisi keletin nərse... Olar
soğan baryp, şalpyldap tüsip, su-su bolyp şyğyp jatady. İendi sen de
Nastasia, myrzanyñ bəibişesi siiäqtanyp, kerilip jatasyñ sol,
dünieniñ bəri üiiñde, ne kerektiñ bəri bar, qolyñdy sozyp ta əure
bolmaisyñ. Tağy ne əlgi... Telefon degenin qondyr. Ol sağan: tyryltyryl dese, sen oğan: le-le dep söiles te, qaitadan jantaiyp jata
ket.
— Oi-boi, sen meniñ jüregimdi tyrnai bermeşi!— deidi Nastasia
müləiimsip bolbyr qolyn keudesine qusyryp, közin jūmady.— Men
onda apta ötpei jatyp, sanamenen sarğaiyp ölem ğoi böten
bireulerdiñ arasynda! Kəri ağaşty auystyryp otyrğyzğandy kim
körgen?
— Tek seni ğana i̇emes, bərimizdi auystyryp otyrğyzady, qyz-au.
Bərimiz de i̇endi solai qarai jüremiz. Tek əiteuir jiynyp-tüiinuge
jaratqan jar bolsyn.
Nastasia kelispei, basyn şaiqady.
— Meni özderiñmen teñgerme, Daria, teñgerme. Sender bəriñ bir
jerde bolasyñdar, al men jeke-dara bolamyn. Sender Matioradan
şyqqan kisiler, bir-biriñmen bas qosasyñdar, sonda öz üiiñde
otyrğandai kisi köñili köterilip qalady. Al men şe? Qoişy, onyñ
nesin aitaiyn?!
— Biz bərimiz neşeumiz osy?— dedi Daria aqylğa jüginip.— İesebi,
i̇eşkim de qalmaityn sekildi. Mine, qarañdarşy: Agafiany alyp ketti,
Vasilisany da söitti, Lizany qūiar da qoimai audanğa şaqyryp
jatyr. Katerinanyñ jügermegi əli künge deiin laiyqty oryn tañdap
taba almai, ot tigen kisidei janyğyp jür. Əlemdegi araq-şarap
aqyrğy tamşysyna deiin işilmei, ol qaidan tapsyn. Natalia bolsa:
mümkin, Lena boiyndağy qyzyma ketermin deidi...
— Tatiana, Domnida, Mania, sen, Tunguska... Osy mañnan bir üiir jan
tabylasyñdar əiteuir. Men baiğūstyñ i̇endigi aitar kebine...
— Bükil Matioranyñ bar bolğan osy! Jasağan-ai!
— Men özimdi aityp otyrğan joqpyn. Aitpaimyn, aitpaimyn,—
dedi Sima jabyğyñqy ünmen əñgimeni ilip əketip, sosyn Koliany tağy
bauyryna qarai bir tartyp qoidy.— Biz Koliana i̇ekeumiz qaiyqqa
otyramyz-dağy, jağadan bir tebinip şyğyp, basymyz auğan jaqqa,
mūhit-teñizge qarai kete beremiz...
Simanyñ jeke menşik mülki bolmaityn, tuğan-tuysqandardan da
qūralaqan i̇edi, i̇endi oğan bir ğana jol — Qarttar üiine baratyn jol
qalğan-dy, biraq, qazir anyqtalğandai-aq, būl joldan da bir böget
şyğa keldi: ol böget — janyndai jaqsy köretin Kolka i̇edi. Mūny
kişkentai balamen birge Qarttar üiine alğysy kelmedi. Simanyñ
mylqau qyzy Valka i̇esinen auyp, iz-tüzsiz joğalyp ketti. İeresek jasqa
jetip, i̇erkek dəmin tatyp, olardyñ bireui, i̇ekeui, üşeuimen köñildes
bolğannan keiin, Valka kədimgidei dənigip, būl iske qūmartyp ketkeni
sonşa, i̇endi ar-Uiatty jinap qoiyp, tüngi oiynğa özi sūranatyn boldy.
Sosyn köp ūzamai Kolkany tapty. Sima Valkany taiaq alyp
qualaityn halge jetti, ana bitken, əiel bitken düniedegi bar qarğysty
sonyñ basyna üiip-tökti, sonymen jügensiz ketken əzəzil Valka
şyğandap qaşyp ketti, mine, jyldan asa uaqyttan beri odan i̇eşbir
habar-oşar kelmei qoidy. Jūrt Simağa ony izdeuge qalai aryz beru
jolyn üiretti, biraq so kezde Angarada bastalğan alasapyran men
dürbeleñ kezinde, i̇eşbir derekti dokumenti joq, mylqau Valkany taba
qoiu oñai i̇emes-tūğyn.
— İeger tabyla qalsa da, Koliany men oğan bylai da bermeimin,—
deidi Sima.— Biz Kolia i̇ekeumiz i̇etpettep i̇eñbektesek te, bir jippen
tizbektelip jüremiz.
— Sen ony jūrt qatarly dūrys söileuge nege üiretpeisiñ,— dedi
Daria kempirdi kinəlap.— İerteñ i̇er jetkende būny betiñe salyq i̇etip
jürmesin.
— Üiretuin üiretip jürmin-au. Özi de söilei biledi. Bir-aq bizdiñ
Koliaña ündemes qoi.
— Balany jaltaq qyp tastağan. Özi bar nərseni tüsinedi.
— Jaltaq.
Nastasiadan sūramai-aq, Daria onyñ staqanyn alyp, şainekten
şai qūiyp, samauryn şümeginiñ astyna qoidy — būl bir taza qyzyl
mysy jaltyrap tūrğan, tömengi şilterlep, oimyştap jasağan
ottyğynan şoqtary jyltyldap körinetin, aiağyn ornyqty i̇etip
əsemdep igen, i̇eski ismerler qolynan şyqqan, ülken köpes samauryny
i̇edi. Şümekten qainaq su būrqyrap şaşyramastan, bir qalyppen
şymyrlap qūiyla saldy — demek qainaq sudyñ əli jetkilikti
bolğany, osydan keiin samaurynğa jan bitkendei jiñişke ünmen
pysyldai berdi. Sosyn Daria Simağa şai qūiyp, özine de üstemeledi
— östip biraz tynystap, monşaqtağan terin sürtip, əzirlenip alyp,
izele-qozğalysyp, jötkirinisip, şynyaiaqtaryn ürlesip, i̇erinderin
şürtitip, ystyq şailaryn abailap işe otyryp, keñestiñ jaña bir
sorabyna tüsti.
— Törtinşi staqan bolar osy,— dedi Nastasia oilanyp.
— Qyz-au, qoiu şai əzir tūrğanda işip qal. Ana jaqta samauryn qūia
almaisyñ. Əlgi qalanyñ pysyldağyna kəstiröl qoiyp qainatasyñ.
— Qoi, kəstiröli nesi? Qūmanğa qUiamyn.
— Bəribir samaurynsyz şai bolmaidy. Tağamdy qūrğaq jemeisiñ
ğoi əiteuir. Əitpese, dəmi de, tatuy da joq. Sylqytyp su işkenmen
birdei.
Sovhozda da pəterdi qala ülgisimen salyp jatqanyn, öz basy da
Nastasiamen birdei jağdaida tūruğa lajsyz könetinin i̇esine alyp,
Daria myrs i̇etip külip jiberdi. Būl özi Nastasiany beker qorqytady —
əli öziniñ de samauryndy qūiar-qoimasy beiməlim. Joq, ol qaitse de
samaurynnan aiyrylmaidy, tipti bolmasa ony kereuettiñ üstine
qūiady, al qalğanyn köre jatady-dağy. Aitylyp otyrğan əñgime
jelisin joğaltyp aldy da, basqa bir sözdi oqys bir ökpeli ünmen qoiyp
qaldy:
— İerik özimde bolsa, osy aradan i̇eş jaqqa da taban audarmas i̇edim.
İeger qajet bolsa, meili, suyna batyra bersin.
— Batyrady,— dedi Sima qostap.
— Meili. Ajal bireu-aq — tağy neden qorqamyz?!
— Oi, beti aulaq, kimniñ suğa ketkisi keledi,— dedi Nastasia
şoşynyp, özgeni de saqtandyra.— Künə şyğar. Odan da jerge kömsin
kisini. Bizge deiingi i̇er-azamattyñ bəri qara jer qoinynda, bizdi de
sonda qūiady-dağy.
— Sol i̇er-azamattaryñ i̇endi qalqyp şyğa keledi.
— Qalquyna qalqidy ğoi. Jazmyş sol,— dep Nastasia tymyraiyp,
kelise ketti.
Özi bastağan osynau kepti basqa jaqqa būru üşin Daria:
— Nege i̇ekenin qaidam, osy bügin Bogodul kelmei jatyr,— dep i̇esine
aldy ony.
— Qaida jür deisiñ, kelip te qalğan şyğar. Mūndaidan Bogodul
qaluşy ma i̇edi.
— Onyñ kelgeni de künə, kelmese — tağy añsaisyñ.
— Bogoduldan ne sūraisyñ! Boqtampazdyğy bolmasa, qūdaidyñ bir
panasyz qūsy siiäqty jazğan ğoi.
— Təuba de, Nastasia.
— Qūdai-ai, keşire gör!— Nastasia būryşta tūrğan ikonkağa
qarap, i̇elpektei şoqynyp aldy da, solyqtai kürsinip, şynaiaqtağy
şaiynan bir ūrttady, sosyn künəsin moiyndağandai, kübirlep dūğa
oqyp, tağy da bir şoqynyp qoidy.
Samauyr ottyğyndağy söne bastağan şoqtan tətti ys iısi şyğady,
stol üstinen maujyrai qiğaş tüsip tūrğan kün səulesinde qoiu şañtozañ əzer-əzer qozğalady. Qora işinde qanatyn sartyldata qağyp, ata
qoraz qoqilana bir şaqyrdy, sosyn tegeurindi türpidei aiağymen
taltañdai basyp, tereze aldyna keldi de, üi işine qyp-qyzyl közimen
i̇ejireie bir qarady. Öñge terezeden Angaranyñ sol jaq qoltyğy, onyñ
kün astynda jaltyrap, ūşqyn atyp jatqan ağyn suy men arğy bettegi
şalğyny jinap alynğan şabyndyq, ondağy qaiyñ men gül-şeşegi
alaulağan moiyl körinedi. Köşe jaqtağy aşyq i̇esikten kün qaqtağan
taqtai köpirden qañsyğan şirik iıs şyğady. Tabaldyryqqa qalbañ
i̇etip, bir tauyq kelip qondy da, jüni şala jūlynyp tazyğyrlanyp
qalğan iır moinyn sozyp: osylar tiri me, öli me?—degendei
kempirlerge sūqtana qarai berdi. Kolka bir tepsinip qalğanda tauyq
şar i̇etip, yrğyp tüsti de, jany şoşyp qaqylyqtai bastady, biraq
alysqa ketpei, osy i̇esik aldynda, basqyşta bajyldap tūr. Kenetten
ol senekte janyn qūiarğa jer tappai, qalbalaqtap qaşyp, ūşyp
qabyrğağa soğyp, saldyrlatyp iluli baqyraşty tüsirdi, sosyn
sasqanynan bölme işine ūşyp kelip, i̇endi basymdy baltamen şapsañ
da meiliñ degendei jer bauyrlap jata qaldy. Onyñ izinşe işke
birdeñe dep küñkildep, jalañaiaq-jalañbas bir sabalaq şal kirdi de,
ilmek taiağymen tauyqty ilip alyp senekke laqtyra saldy. Sodan
keiin boiyn jazyp, ainalasyn tük basyp ketken syğyr közimen
kempirlerge bir qarap:
— Kur-rva!—dep aiqailap jiberdi.
— Mine, əl-dərmensiz əulie keldi,— dedi Daria bei-jai keiippen,
sosyn stakan almaq bolyp ornynan türegeldi.— İmenbeidi özi. Biz:
Bogodul nege kelmei jatyr?— dep otyr i̇edik. Samauryn birjola
suymai tūrğanda otyr.
— Kur-rva!— dep tağy da qarq i̇etti şal dauystap.— Samauryn! Öllikterdi ton-nap jatyr. Samau-ryn!
— Kimdi tonap jatyr? Sen ne şatyp tūrsyñ?!—Daria şai qūidy,
biraq şümek astynan staqandy almai, bir türli tiksinip qaldy. Qazirgi
uaqyttyñ özi solai, tipti kisi senbeitin nərseniñ özine senuge tura
keledi; i̇eger bireu, araldy jūlyp alyp, jañqa siiäqty ağyzyp barady
dese — dalağa jügirip şyğyp, araldy şynynda da ağyzyp bara
jatqan joq pa i̇eken — dep öz köziñmen qarauyñ kerek. Küni keşe ğana,
qara jartas tərizdi, məñgi myzğymai tūra beredi degen nərseniñ bəri
op-oñai-aq o düniege qūldyrai jönelgeni sondai, i̇endi köziñdi jūmyp,
betiñdi basa berseñ de bolady.
— Hresterdi şauyp, taqtai mazarattardy aralap kesip jatyr!—
dedi Bogodul aiqailap, taiağymen i̇edendi soğyp.
— Qaida — beiit basynda ma? Aitsañşy bylai tüsindirip.
— Ana jaqta.
— Kim? Kisini yntyqtyrmai aitsañşy.— Daria ornynan tūryp,
stol basynan şetke şyqty.— Kim şauyp jatqan?
— Böten bireuler. Albastylar. .
— Oi, olary kim i̇eken?— dedi Nastasia ahylap.— Albastylar deidi.
Şai üstinde şeşilip ketken jaulyğyn asyğys bailap, Daria:
— Qyzdar, kettik dereu. Əlde būl i̇esinen auysqan, əlde mūnyñ
aitqany aqiqat şyndyq?— dep əmir i̇etti.
Zirat derevnia syrtyndağy diırmenge baratyn jol boiynda,
qūrğaq qūmdauyt döñeste, qaiyn men qarağai arasynda bolatyn, o
jerden alys töñirek, Angara men onyñ jağalaulary tügel körinetin.
Tissiz ūrty opyraiyp, i̇ernin qatulana jymqyryp alğan Daria,
joldan birdeñeni ysyra salatyn kisideiin, qolyn alğa sozyp jiberip,
bəriniñ aldynda i̇empeñdei basyp kele jatty: onyñ soñynan Nastasia
əreñ-əreñ ilesip keledi: demikpesi tynysyn taryltqandyqtan,
Nastasia auzymen aua qarmap, jiı-jiı basyn izei beredi. Artta
balany qolynan jetektep, Sima mölteñdep keledi. Derevniany sansapalaq i̇etken Bogodul keiin qalyp qoidy da, ziratqa basa-köktep,
kempirler kelip kirdi.
Bogodul albastylar dep atağan kisiler qiylğan mazaratty,
kresterdi bir jerge üiip, ot qoiyp, bir-aq örtep jiberu jönindegi
isterin aiaqtap qalğan i̇eken. Jasyl brezentten kürtke kigen, būtynda
tap sondai şalbary bar, aiu sekildi, üielmendei i̇erkek, zirat basyna
ornatylğan laqsa belgilerdi bir qūşaq i̇etip köterip, molalar üstimen
qorbañdap kele jatqanda, Daria i̇eñ aqyrğy küşin jinap, ilgeri
ūmtylyp şyqty da, bir büiirden kelip, jolai qolyna ilingen taiaqpen
ony qolynan qoiyp qaldy. Soqqy əlsiz bolsa da, abyrjyp qalğan
mūjyq qolyndağy zattaryn tüsirip alyp:
— Sağan ne körindi, ne körindi sonşa, əjetai?—dedi sasqalaqtap.
— Kəne, būl aradan tai, ala şaitan tüge!—dep aiqai saldy yza men
qorqynyştan qalşyldap ketken Daria, ol ony ūrmaq bolyp taiağyn
tağy sermei berdi. İerkek yrşyp, keri şegindi.
— Qoi, qoi, qariiä. Sen büitip... kisige qol jūmsama. Büite berseñ
bailap tastaimyn qolyñdy. Sen... sender... Ol adyraiğan küreñ
közimen kempirlerdi bir şolyp şyqty.— Sender būl arağa qaidan
keldiñder? Moladan şyqtyñdar ma?
— Ket!—dedim ğoi men sağan,— dep Daria əlgi i̇erkekke tap berdi.
Kempirdiñ i̇eşteñeden taiynbaityn sūsty jüzin körip, ol keiin şegine
berdi.— Qarañdy batyr būl aradan, körbaq neme sol! Molany būzdy
degen ne sūmdyq!— Daria dauys qyldy.— Būlardy osy arağa qoiğan
sen be i̇ediñ? Seniñ əke-şeşeñ osynda jatyr ma? Balalaryñ jatyr ma?
Sen qarabettiñ əke-şeşeñ bolmağan ğoi. Sen adam i̇emessiñ. Qandai
adamnyñ jüregi daualaidy būğan.— Ol üiüli jatqan, qalai bolsa solai
laqtyryla salynğan krester men mazarattarğa qarap, kisiniñ aza
boiyn qaza tūrğyzyp būrynğydan beter dauys qyldy. O-o-o!
Jaratuşy jan iem, myna bezerdi tūrğan jerinde joq qylşy,
aiamaşy. Aiama! Jo-oq,— dep ol tağy da i̇erkekke qarai tūra ūmtyldy.—
Sen bül aradan teginnen-tegin ketpeisiñ. Jauap beresiñ. Barşa i̇eljūrt aldynda jauap beresiñ.
— Sen kempir, büitip jabysa berme kisige!—dedi mūjyq bezildep.—
Jauap beresiñ deisiñ. Mağan būiryq berdi, sosyn istep jatyrmyn.
Əitpese senderdiñ ölikteriñdi ürkitip, mağan birdeñe körindi deisiñ be.
— Būiryq bergen kim?—Kim būiryq bergen?—dep bir büiirden
dürse qoidy Sima Kolkany qolynan ūstağan küii. Bala jylamsyrai
qyñqyldap, əjesin qolynan tartyp, aşuğa bulyğyp tütep tūrğan,
öñkigen ağaidan ərirek əketuge tyrysty, Sima bolsa, onyñ yrqyna
könip, şeginip bara jatyp:— Sender üşin jer betinde qasietti oryn
qalmağan, jauyzdar!—dep şañqyldap ūrsa berdi.
U-şu dybysqa ūiysqan būta arasynan i̇ekinşi bir mūjyq şyqty —
būl anadan göri kişirek, jasyraq ta jinaqtyraq i̇eken, biraq būl da
soiylmen soqsañ da qyñbaityn, būl da brezent kiım kigen jigit i̇eken,
qolynda baltasy, jaqyn kelip toqtap, būlarğa syğyraia qarady.
— Sen mynalarğa qaraşy,— dedi aiu seriginiñ kelgenine quanyp.—
Birden bas saldy kisige. Taiaqtaryn şoşañdatyp.
— Suğa batyrylatyn azamattar, ne jūmyspen jürsizder?— dedi
mañyzdanyp i̇ekinşi mūjyq.— Biz sanitarlyq brigadamyz, osy
mañaidy tazartyp jatyrmyz. Sanitarlyq-epidemiiälyq stantsiiänyñ
būiryğy boiynşa.
Tüsiniksiz söz Nastasiağa özin qorlap, təlkek i̇etip aitylğandai
bolyp körindi.
— Tağy qaidağy sam-aspid-stansia?— dedi ol birden şyjbalaqtap
— kempirlerdi keleke i̇etkileriñ kele me! Nağyz aspid — zūlym sensiñ!
Sen i̇ekeuiñ de toiymsyz zūlymsyñdar. Qūdaidyñ qahary soqsyn
senderdi. Jəne sen meni baltañmen qorqytpa. Qorqytpa dedim ğoi.
Tasta baltañdy.
— Jabysuyn bəlekettiñ!— İerkek baltasyn qasyndağy qarağaiğa
bir soğyp, siñire saldy.
— Sen öitip syğyraima. Ūry közin syğyraituyn qaraqty
şaitannyñ. Sen bizge tikelei tura qara. Kəne, neni büldirdiñder,
zūlymdar?
— Ne istediñder?! Neni büldirdiñder?!—Daria dauystap seriginiñ
sözin ilip ala jöneldi. Üsti jalañaştanyp, jetimsirep, bəri bir-birinen
aumaityn mylqau tömpeşikke ainalğan molalarda jany küiip,
jəbirlenip, istelgen isti aqyl-sanasymen oilap, tüsinuge tyrysqan
jəne sol isten būrynğydan beter qabağy salynyp ketken kempirdi
osynau molalar öziniñ būzylyp-bülingen tür-pişinimen qaitadan
aşyndyryp jiberdi. Özin-özi ūmytqan Daria tağy da taiağyn sermep,
jaqyn tūrğan aiuğa tūra ūmtyldy, biraq anau taiaqty şap berip ūstap,
jūlyp aldy. Darianyñ tizesi bügilip, qūlap tüsti. Onyñ birden ūşyp
tūruğa əl-dərmeni jetpedi, biraq ol Simanyñ jan ūşyra aiqailap
jatqanyn, balanyñ da baqyra jönelgenin, būğan jauap retinde
mūjyqtardyñ birdeñe dep dauystap düñkildegenin, sosyn yñ-jyñ
aiqaidy köptegen dauys qağyp alyp, jağalai ulasyp-şulasyp,
töñirekti duyldatyp jibergenin i̇estidi. Əldekim mūny qoltyğynan
demep, tūruyna kömektesti. Daria sodan keiin ğana derevniadan biraz
jūrttyñ jügirip jetkenin kördi. Sol arada Katerina da, Tatiana da,
Liza da, balalar da, Vera men İegor atai da, Tunguska men Bogodul da,
tağy basqa bireuler bar i̇eken. Aiqai-şudan qūlaq tūnady. Mūjyqtardy
jūrt qorşap alğan, olar salğylasyp ülgire almai jatyr. Bogodul
qarağaiğa siñip tūrğan baltany qolyna ūstap alypty, i̇endi ol ūşy istik
bir qu taiaqpen aiudy tösinen türtkilep, artyna ūstağan i̇ekinşi
qolyndağy baltany, əldenege əzirlegendei, qozğap-qozğap qūiady. İegor
ata bolsa, birde ybyrsyğan krester men belgilerden synyp tüsken
jūldyzdarğa, i̇endi birde osy oirandy jasağan mūjyqtarda ün-tünsiz,
meñireie qaraidy. Əli qairatty, qorqu degendi bilmeitin qatyn Vera
Nosareva, bülingen bir mazardan şeşesiniñ suretin kördi de, kökpeñbek
bolyp tūldanyp, mūjyqtarğa tap bergende, olar dereu şeginip,
əielden bas sauğalai qorğanyp jürip, zəresi ūşyp, qatty qoryqty.
Aiqai-şu mülde küşeiip ketti.
— Būlarmen tildesip qaitemiz — myna isi üşin tap osy jerde közin
qūrtu kerek. Nağyz qolaily oryn osy.
— Ne istegenin bilsin, dinsizder.
— Bū jerdi haramdap qaitemiz. Olardy Angarağa ataiyq.
— Qoldary qalai sembeidi. Osyndai zūlymdar qaidan paida
bolady?
— Səbizdi jūlğandai, jūlyp alypty... Būl ne sūmdyq?!
— Būlardan jer jaryqtyqty tazartaiyq. Ol bizge tek alğys
aitady.— Kur-rvalar!
İekinşi jasyraq mūjyq, basyn əteş tərizdi kekşitip, jan-jağyna
ūrşyqtai ainalyp, jūrttan dausyn asyrmaq bolyp:
— Bizdiñ jazyğymyz ne?! Jazyğymyz ne?! Aitqandy ūqsañdarşy.
Bizge nūsqau berip, osynda əkeldi. Özimiz kelgen joqpyz,— deidi.
— Aldap tūr. Jasyryn qaiyqpen kelgen,— dedi jūrt onyñ sözin
bölip.
— Sözge qonaq berseñşi,— dedi mūjyq qiylyp.— Jasyryn i̇emes,
bizben birge uəkil de keldi. Bizdi əkelgen sol kisi. Senderdiñ
Vorontsovtaryñ da osy mañda.
— Qaidağy joqty qoqsytpa!
— Bizdi derevniağa alyp baryñdar — sol arada bərin de
anyqtaimyz. Olar sonda.
— İe jön, derevniağa aparalyq.
— Onyñ qūr bekerşilik: jauapty büldirgen jerinde beresiñ.
— Būlar bizden qaitse de qūtyla almaidy. Kettik.
Söitip i̇erkekterdi derevniağa qua jöneldi. Olardyñ köñili köterile
jadyrap, asyğys jürip ketti. Olarğa ilese almai qalğan kempirler
jüristerin baiaulatuyn sūrady. Tūsalğan kisideiin şoqyraqtap kele
jatqan Bogodul əlgi öñkekten airylmai, onyñ arqasyna taiağyn
qadaumen boldy. Anau artyna bir qarap, gür i̇ete qalady — Bogodul
oğan i̇ezuin kerip, mysqyldai myrs i̇etedi de, qolyndağy baltasymen
aibat şegedi. Bala-şağalary aldy men artqy jağynda, tap ortasynda
mūjyqtardy jan-jağynan qorşap, aşu-yzadan jarylyp keterdeiin,
i̇ebil-debil bolyp, belderi bügilip, kireleñdep, əlsirep, bəri birdei
ulap-şulap, küre joldyñ şañ-tozañyn būrqyratyp kele jatqan osy
bir büiiri qyzyp alğan, yzaly, şuly tobyr japyrlap kelip, derevniağa
kire bergen kezde, būlarğa qarsy asyğyp kele jatqan i̇eki kisimen
bettesip qaldy: olardyñ bireui — selolyq sovettiñ al qazir jaña
poselkedegi poselkelik sovettiñ predsedateli Vorontsov ta, i̇ekinşisi —
keñse qyzmetkerine ūqsaityn, bet-pişini syğan tərizdi şi qalpaqty
i̇erkek i̇eken.
— Būlaryñ ne? Ne boldy sonşa?— dep jürip kele jatyp, alystan
aiqai saldy Vorontsov.
Kempirler ə degennen jappai guildesip, qoldaryn i̇erbeñdete
sermep, biriniñ sözin biri kiıp, i̇erkekterdi megzep jamyrap ketti, al
i̇erkekter i̇endi birden batyldanyp, qorşaudan sytylyp, syğan tüstiniñ
qasyna jaqyndap baryp tūrdy.
— Biz, ərine, tiısti jūmysty jasap jürgenbiz, mynalar kelip, bizge
bas saldy,— dep mən-jaidy tüsindirdi oğan jasy.
— İtter siiäqtanyp,— dedi ile-şala öñkigeni, köp işinen
Bogoduldy tappaq bolyp, küreñ közin alaqtatyp.— Men seni... baqşağa
qoiylğan qaraqşy...
Ol sözin aiaqtamady, «itter» degenge aranyñ Uiasyndai gu i̇ete tüsken
kempirler men onyñ sözin Vorontsov bölip jiberdi.
— Ty-nyş-talyñdar!—dedi ol dausyn soza öktem ünmen.— Sizderdi
tyñdaimyz ba, əlde bet-betimizben şulai beremiz be? Hal-jağdaidy
tüsinemiz be, əldene jasaimyz?.. Mynalar — Vorontsov iegimen
mūjyqtardy megzedi,— ziratta sanitarlyq tazalau isin atqaryp
jürgen. Ony barlyq jerde de jüzege asyru şart. Ūqtyñdar ma?
Barlyq jerde. Jasaluy şart. Mine, myna tūrğan kisi joldas Juk, ol
suğa batyrylatyn aimaq jönindegi bölimnen kelgen. Būl — osy ispen
şūğyldanyp jürgen kisi, qazir sizderge bərin de tüsindiredi. Juk
joldas — resmi adam.
— İe, bū kisi resmi bolsa, myna halyqqa jauap bersin. Biz mynalar
ötirik aitty dep oilasaq, al siz resmi adam i̇ekensiz. Bizdiñ
ziratymyzdy jermen-jeksen i̇et dep būiryq bergen kim? Onda jatqan
adamdar — aiuandar i̇emes. Mola-mürdelerdi bylğap, büldiruge
jürekteriñ qalai ğana daualady? Kəne, jauap bersin bizge. Keiin
ölilerdiñ özi sūraidy əli senderden.
— Mūndai sūmdyq teginnen-tegin ketpeidi!
— Qasietti əulie anamyz! Mūndai bəleni de kördik? Masqara
qorlyqtan suğa batqan artyq!
— Tyñdaimyz da, əlde ne isteimiz?..— dep qaitalady sözin
Vorontsov dauysyn qataityp.
Juk jaibaraqat, tipti üirenşikti ədeti boiynşa ma, əiteuir
jūrttyñ tynyştaluyn tosyp tūr. Onyñ tür-pişini şapqylaumen
jürip şarşağan kisiniñ türi tərizdi, syğanğa tən qaratory öñi qabaryp,
sūrlanğan. Jergilikti halyqpen tap osylai birinşi ret tüsinisip
tūrmağanyn i̇eskersek, osynau jūmys oğan, şamasy, oñai timeitin
tərizdi. Biraq ol sözin asyqpai, i̇emin-i̇erkin bastady, üninen tipti
būlardy müsirkep tūrğandai da birdeñe sezile me qalai?
— Joldastar! Būl arada siz taraptan bir tüsinbestik bolğan. Bizde
arnauly qauly bar,— qanşa izetpen aitylsa da, «şeşim, qauly,
toqtam» degen sözderdiñ qairat-küşin Juk jaqsy biletin,— iə, su
qoimasynyñ bükil alabyn sanitarlyq tūrğydan tazartu turaly
arnauly qauly bar. Sol siiäqty zirattardy da tazartu turaly... Sudy
jibermei tūryp, i̇eñ əueli sol batyrylatyn jer aimağyn jönge
keltirip, territoriiäny əzirleu kerek...
İegor ata şydamady:
— Sen siyr qūiymşaqtağandy qoi. Sen odan da ana kresterdi qai
qajetine jaratam dep qyryqtyñ, sony ait?
— Men jauap berip tūrmyn ğoi,— dedi ol qiqañ i̇etip, nalyp
qalğandyqtan da tezirek söilei jöneldi.— Özderiñiz de bilesiz, būl
arada telegei-teñiz şalqyp, ülken kemeler jüzedi əli, jūrt seiilseruen qūrady... Turister men şeteldik turister jüretin bolady. Al
sonda sizderdiñ kresteriñiz qalqyp şyğa keledi. Olar su astynda,
mola-molanyñ basynda qalqiyp tūrmaidy, su şaiqap, jūlyp alyp,
ağyzyp əketedi... Osyny da oilauğa tura keledi bizge...
— Al siz bizdi oiladyñyz ba?— dep şañq i̇etti Vera Nosareva.— Biz
de tiri janbyz, əzirge osy arada tūryp jatyrmyz. Siz küni būryn
turister qamyn oilap tūrsyz, al men əlgide ğana senderdiñ myna
doñyzdaryñnan keiin, jerde jatqan jerinen şeşemniñ fotosuretin
tauyp aldym. Bū qalai? Men i̇endi onyñ molasyn qai aradan izdeimin,
ony mağan kim körsetedi? Kemeler jüzedi... Seniñ o kemeleriñ qaşan
jüzedi, al men i̇endi būl jerde qalai tūrmaqpyn. Men seniñ əlgi
turisteriñe...— Vera tūtyğyp qaldy:—Men qazir osynda tūryp
jatqanymda, tuğan jerimdi basyp jürgenimde, ony qorlap,
zorlamañdar. Osy bir tazartu degen bəleleriñdi biz körmes üşin, i̇eñ
aqyrğy kezde jasaularyñ kerek i̇edi...
— Qaidağy aqyrğy kün? Bizde köşiriletin jetpis i̇eldi meken bar,
solardyñ kez kelgeniniñ ziraty bar. Hal-jağdaidy bilmeseñder,
söilemeñder tüge.— Juktyñ da uysy köpe-körineu qataiyp barady.—
Segiz zirat tolyğynan köşiriledi. İeñ akyrğy kez degeniñ osy. Būdan
əri sağyzdai soza almaimyz. Meniñ de basy artyq uaqytym joq.
— Sen jūrttyñ basyn qatyrma.— Derevnia halqy İegor atany bir
qozğaudyñ qiyn i̇ekenin, al bir qozğasa, i̇endi qaityp i̇eşteñemen toqtata
almaitynyn jaqsy biletin. Būl ataidyñ arqasy ūstap, qyzğan üstine
qyzyp, küiip-janyp tūrğan şağy i̇edi.— Qaidan kelseñder, sol jağyña
taiyñdar,— dep jön siltedi ol.— Ziratqa i̇endi qaita timeñder.
Əitpese men qolyma berdankamdy alamyn. Seniñ resmiligiñe
qaramaimyn. Resmi bolsañ, qoqyraityp qalpaq kigenşe, əueli
adamdardy syilai bil. Al yrğalyp kelgendegi tapqan jūmysyñ osy
ma! Mūndai jūmys üşin būrynğy zaman boldy bar ğoi...
— Əi, mynalaryña ne bolğan?!—Jüktiñ öñi quqyl tartyp, jərdem
kütkendei Vorontsovqa būryldy.— Būlar, şamasy, tüsinbei tūrğan
tərizdi... Əlde tüsingisi kelmei me. Nemene, būlar bizde ne bolyp, ne
qoiyp jatqannan habarsyz ba qalai?
— Kur-rva!—dedi Bogodul ūmsyna tüsip.
Vorontsov keudesin şirep, aiqaiğa basty.
— Sender nege ulap-şulap kettiñder. Nege şulaisyñdar a? Būl ara
senderge bazar i̇emes!
— Ei, Vorontsov, sen bizge aiqailama,— dep onyñ sözin üzip jiberdi
İegor ata jaqynyraq kelip.— Sen öziñ būl arağa küni keşe ğana
kelgensiñ. Nağyz turist öziñsiñ... Tek teñizden būryn tasyrañdap öziñ
jetipsiñ. Sağan qaida tūrsañ da, bizde me, əlde basqa jerde me — bəri
bir. Al men Matiorada tuğanmyn. Əkem de Matiorada tuğan. Atam da
solai. Men bū jerde qojaiynmyn. İendeşe men osy aralyq i̇ekenmin —
sen mağan əkireñdeme.— İegor ata qap-qara küsti sausağyn şoşaityp,
Vorontsovtyñ mūrnyna taqap, ses körsetti.— Jəne meni talağanyñdy
toqtat! İel-jūrtqa masqara bolmai, jəiimen köz jūmaiyn.
— Sen, Karpov, halyqty büldirme. Neni talap i̇etse, sony jasaimyz.
Senen rūqsat sūramaimyz.
— Qarañdy batyr!..— dep İegor ata Vorontsovty bir sybap aldy.
— İe mūnyñ jöni basqa,— dep kelise ketti Vorontsov.— Tap osy
küiinde i̇este saqtaimyz.
— Saqtasañ — saqta. Qorqaqty tapqan i̇ekensiñ.
— Bir qorğauşysymaq tabylypty ğoi.
— Sen siiäqtylar tolyp jatyr!
— Künədan aulaq, qūryñdarşy tüge tezirek.
Kempirler qaitadan kijinip, ulap-şulap, Vorontsovty, Juk pen
mūjyqtardy antalai qorşap aldy. Vera şeşesiniñ fotosuretin
Juktiñ mūrnyna taqap-taqap qūiady — ol şeginip, jiırkene kirjiedi;
i̇ekinşi jağynan ony Daria men Nastasia qyspaqqa alady. Juktyñ
qalpağy bir jağyna qisaiyp ketti de, moiyldai qap-qara būira şaşy
körindi, söitip onyñ syğanğa ūqsas i̇ekeni būrynğydan beter anyqtala
tüsti — ol tap qazir şydamai, syğandarşa bir ret qiqulap, sekirip
tüsip, öz tilinde oñdy-soldy söilep, antalap tūrğan adamdardyñ
bərine bir-aq jauap beretindei bolyp i̇elestep ketti. Katerina kempir
birden Vorontsovqa jabysyp, oğan əlsin-əlsin tap-tap berip: «Ondai
pravoñ joq, ondai pravoñ joq»— dep qadalady. Vorontsov odan
taiqaqtap, şegingisi kelip i̇edi, osy u-du kezinde trubkasyn soryp, ünsiz
tūrğan Tungusqa onyñ aldyna baryp tūra qaldy da, sen ana
Katerinany tyñda degendei, ün-tünsiz oğan kempir jaqty nūsqady. İeñ
basty, negizgi dauys iesi retinde İegor atai güjildep jür. Mine, osynau
birte-birte küşeiip qyza tüsken ala-topalañ aiqai-şu işinde, birbirimen əzer degende birer auyz söz almasty da, Vorontsov pen Juk
qalyñ nöpir arasynan qysylyp-qymtyrylyp əreñ şyğyp, derevniağa
qarai bettedi. Əlgi öñkigen Bogoduldan baltany tartyp alğysy kelip
i̇edi, biraq Bogodul gür i̇etip, baltany sermep qaldy — sol arağa kelip
qalğan İegor ata öñkekke:
— Sen, jigitim, onymen baiqap oina. Ol bizge jer audarylyp kelgen.
Tap qazirgi siiäqty, bireudi şoqparmen sipağan deidi...
— Qylmysty ma sonda?— dep sūrady əntek.
— İə-iə.
— Bəlkim, meniñ özim de qylmysty şyğarmyn.
— İe, i̇endeşe synasyp köriñder. Biz qarap tūraiyq.
Biraq öñkek səl müdirdi de, būğan qarap, şoqtai jainağan qyp-qyzyl
közin qysyp tūrğan Bogodulğa köz qiyğyn bir tastap, öz kisilerin quyp
jetpek bolyp jügire jöneldi. İendi bir sağattan keiin törteui tügel
qaiyqpen Matioradan jürip ketti.
...Al kempirler bolsa, qas qaraiyp, tün batqanşa zirat işinde
bükşeñdep jürip, kresterdi oryn-ornyna qaita tyğyp, mazarattardy
ornatyp jatty.
4
Bogoduldyñ Matiorağa tūñğyş ret qaşan kelgenin biletin kisiler aztūğyn — i̇endi ol osy mañnan atam zamannan beri ainalsoqtap şyqpai
jürgen kisi sekildenedi, əlde bir künəsi üşin be nemese basqa birdeñesi
üşin be, əiteuir Bogodul derevniağa, o düniege külli tizbegimen birge
ketken būrynğy kisilerden olja bolyp qalğan-dy. Būlar tek onyñ bir
kezderi, özen boiyndağy derevnialardy aralağan saparynda, jolai
Matiorağa būrylyp, jüzip kelip-ketip jüretinin biletin. Sonda ony
ərneni aiyrbastauşy retinde biletin: ol bizdi tūzğa aiyrbastaityn.
Şynynda da ol qorapqa jip pen inelerdi, kröjke, qasyqtardy,
tüimeler men sabyndy, toğa men qağazdy toltyryp alyp, būlaryn
jūmyrtqağa, nan men maiğa, köbine jūmyrtqağa aiyrbas jasaityn.
Jūrtqa məlim jəit, düken köringen derevniada bola bermeidi,
şaruaşylyqqa qajet nərse qos astynda daiyn tūrmaidy, ol Bogodul
bolsa, so sət jetip keledi, i̇esigiñdi qağady: sağan myna nərse, hana nərse
kerek i̇emes pe?— dep sūraidy. Kerek bolğanda qandai? Söitip
Bogoduldy jağalai şaqyryp, on jūmyrtqanyñ üstine tağy da i̇ekeuüşeuin, keide tipti beseuin de artyq salady, şükir, əiteuir, tauyq
jūrttyñ bərinde bar — o jūmyrtqalardy ol keiin selpoğa ötkizip,
ainalymğa qosady da jiberedi. Mūndai ainalymnan onyñ baiyp
ketpegeni anyq, biraq tamağyn tabady jəne aiaq-qoly amanynda
tamaqtan taryğyp körgen i̇emes.
Əlde Bogoduldy Matiorada jūrttan göri köbirek qadirledi me, əlde
basqa bir sebebi boldy ma, əiteuir, osy aral oğan ūnaidy, al i̇endi gəp
meken-jaiğa kelip tirelgende, Bogodul Matiorany qalap aldy.
Üirenşikti ədeti boiynşa keldi, biraq kindigi jabysyp qalğandai,
ketpei qoidy. Jazdy küni keide biraz uaqyt ketip qalady, şamasy,
süiegine siñgen sandalma tirligi şydatpai, belgisiz bir jaqqa qualap,
əldeneni jalyna-jalbaryna ötinip, maza bermeitin tərizdi, biraq
qystygüni ornynan qozğalmaidy: bir apta bir kempirdiñ üiinde tūrsa,
i̇ekinşi aptada basqa bireuin panalaidy, əitpese jağylyp bitken
monşağa kirip, tünep şyğady — sosyn ūzamai köktem de keledi, kün
jylysymen Bogodul öziniñ «pəterine»— Kolçaktan qalğan baranka
baryp kirip alady.
Jūrt ūzaq jyldar boiy Bogoduldy köp jasağan şal dep biletin,
biraq ol so baiağy birinşi kelgendegi keipinen ainymai, ūzaq jyldar
boiy özgerissiz, bir qalpynda tūryp aldy, şamasy, qūdai tağala öz
aldyna, tym bolmasa bir adamdy birneşe ūrpaqpen birge jasatpaqqa
maqsat qoiğan sekildi. Ol ūdaiy jalañ aiaq jüretin de, aiağyn asyqpai
arşyndai basyp, arqasyn bükireitip, dudyrağan şaşyna torğailar
i̇emin-i̇erkin Uia salatyndai, dəu qazan basyn kekireitip, salmaqpen
balpañdap bara jatatyn. Bet-auzyna ūiysa bitken qalyñ tük
arasynan i̇etti de şoşaqtau döñ mūrny men ūdaiy qantalap tūratyn
qyp-qyzyl közi jyltyldap tūrar i̇edi. Köktem jylt i̇etip şyqqannan
alğaşqy qarğa deiin Bogodul tas-qiyrşaq, tiken-şögir degendi
i̇elemei, tek qana jalañ aiaq jüredi, onyñ jalpaq taban, qap-qara
aiağynyñ terisi, teri türinen baiağyda arylyp, küs basyp müiizdei
qataiyp ketkeni sonşa, onyñ i̇eski süieginiñ üstine qabattasa jaña
süiek öskendei bolyp körinetin. Bir kezderi auyl balalary jylandy
oñai ūstauğa maşyqtanyp aldy: olar taiaqpen jylandy basyp,
moinynan qysyp ūstaidy da, qyzdar men qatyndardy qorqytpaqqa
jügire jöneledi. Bir küni baiqausyzda qoldan şyğyp ketip, jol
boiymen jyljyp bara jatqan, ainalasynda bala-şağalar sekirip
jürgen jylandy kördi de, Bogodul kep oilanbastan oğan jalañ
tabanyn tosa qoidy — jylan şap i̇etip, tisimen bir şanyşqanda, tese
almady da, tūmsyğy tasqa tigendei jasyp qaldy. Osy oqiğadan keiin
balalar jaña bir i̇ermek tapty: ūstap alğan jylandarynyñ bərin
Bogodulge əkeledi, al ol kisi barağynyñ aldyndağy qoitasqa otyryp,
qolymen aiağyn köterip, jylan bitken oqtai atylyp, mūnyñ müiiz
tabanyn tespek bolğanda, ol aiağyn əlde bireu qytyqtap jatqandai-aq
keñkildei külip, əlgi jəndikterdi mazaqtap:
— Kur-rva!—deidi jany raqattana jai tauyp.
Özge kisiler qoldanbasa isi oñğa baspaityn myñ san sözdiñ ornyn
oğan osy bir söz ğana almastyrar i̇edi. Bogodulge osy söz de jetetin. Ol
poliak pa, əlde basqa ma qaidam, əiteuir orysşa sarañ söileitin. Biraq
sonyñ özi əñgime söz i̇emes, kerekti bir nərseni əlgi «kurvamen» jəne
onyñ ağaiyn-tuystarymen üsti-üstine tūzdyqtai otyryp, jai ğana
tüsindiretin birdeñe bolyp şyğatūğyn. Mūjyqtardyñ bağzy bir
kezderi qaidağy joq qiiäñqy-qitūrqy sözderdi tauyp iaki
qazymyrlana qadalyp boqtaityny bar, biraq i̇eşkim de tap myna
kisidei boqtaudan ləzzat alyp körgen i̇emes: ol boqtyq sözdi qalai
bolsa solai aita salmaidy, ol ony süisine sylap-sipap, müsindep,
mailap-sulap, oğan əlde bir meiirim-yqylas nemese yza-zər darytyp,
atyp jiberedi. Böten kisilerdiñ boqtağany qūlaqty sarsytqan
üirenşikti sögis i̇esebinde, kisiniñ qaperine de kirmei, jolai joğalyp
jatsa, Bogoduldyñ boqtauy əñgime bolğan nərseniñ külli mənmağynasyna dəlme-dəl tiıp jatar i̇edi. Qanşa aitqanmen, sirek te
bolsa, Bogodul kempirlermen söilesip qalatyn — jasyryp qaitemiz,
mūndai kezde de bir kurva i̇ekinşi kurvağa minip, ony kurvalap aidap
otyrady i̇eken, degenmen de būl özge kisilerdiñ de tyñdauyna bolatyn,
bas-aiağy sabaqtas, tüsinikti əñgime-söz bolar i̇edi.
Kempirler Bogoduldy jaqsy köretin. Mūnyñ olardy qandai
qasietimen siqyrlap, tənti qylyp qūiatyny belgisiz, əiteuir osy şal,
məselenki, sol əlgi Darianyñ tabaldyryğyn attasa boldy, kempir ne
jūmys istep jatsa da, so jūmysyn tastai salyp, ony qarsy alyp,
asty-üstine tüsip, bəiek bolar i̇edi.
— Amansyñ ba, Dariuşka!—dep guildeitin ol qarlyğyñqy
dauyspen.
— Səlem berseñ, salamat bol!—dep jauap qatatyn Daria sabyrly
quanyşpen.— Keldiñ be?
— Qūdaidai bolyp keldim,— dep boqtyğyn būrqyratady.
Daria obrazğa qarap, şal aitqan jəne aitatyn balağat sözi üşin
qūdaidan keşirim tilep, bir şoqynady da, samauryn qainatuğa asyğys
kirisedi.
— Nastasia! Şaiğa kel, Bogodul keldi!—dep dauystaidy ol şeten
arqyly. Ar jağynan Tatianany da şaqyr, ol da kelsin.
Bogoduldy kempirler jaqsy körgesin, ərine, şaldardyñ jek
köretini anyq. Tek as işip, aiaq bosatar böten bireu, onyñ üstine aqyly
kemis diuana, özimen əñgimelesip, birdeñeni bilu de qiyn — osy bir
kempirlerdiñ basyn şyr ainaldyratyn jadynyñ qandai adam i̇ekenin,
şaitan bilmese, kim bilsin. O kempir özinin jüz atadan beri tuys bolyp
kele jatqan adamyna samauyr qoiudy ūmytyp ketedi, al oğan
ūmytpaidy, būl alaiaq keiuanağa şynymen-aq osynau qaiğy-qasiret
azabyn köp tartqan jerge tüsip, öziniñ künəkar da duanalyq türpişinimen tiri pendeni tügel synap jürgen qūdaidai bolyp körinedi.
Şaldar būğan küñkildeidi de qūiady:
— O jer auğan qaraqşy! (Bogoduldy kezinde kisi öltirgeni üşin
Sibirge jer audarypty degen sybys bardy).— Qanşa küñkildegenmen,
oğan tözip keledi: kempir-sampyrmen ūstaspağannyñ özi jaqsy, qanşa
aitqanmen ana şaldyñ da aty adam, it i̇emes qoi. Külli jaryq
düniedegi kök tiyndyq paidasy joq nağyz ziiänkes bolsa da, qaitersiñ
i̇endi, adam ğoi əiteuir.
Soñğy jyldary əueli qaueset tarap, sosyn, jüre-kele köşiredi
degen əbiger bastalğaly osy bir məselege qai jağynan bolsa da qatysy
joq birden-bir kisi Bogodul bolatyn — ol əlde sol uaqytqa deiin ölip
te qalarmyn dep, ne bolmasa, osy aradağy siiäqty, jaña jerde de
kempirlerdiñ qasyna jantaiarmyn dep oilasa kerek. İendi būlar üşin,
bükil tirlik tek osy məselege kelip tireletin, əñgime-söz ne jöninen
bolsa da, ol qai kezeñge qarai būrylyp ketse de, əldekim sözge telinip
jatsa da, sonyñ bəri bir tüiinmen — Matioranyñ jaqynda suğa
batyrylatyny jəne özderiniñ tez arada köşetinimen bitetin. Bogodul
da osy arada otyr, otyrğanda tasty tasqa janyğandai öziniñ
qabyrşaqtanyp-müiizdenip ketken aiağyn i̇ekinşi aiağymen tyr-tyr
qasyp qūiady da, şaidan keiin mūrnyn şuyldatyp, auyr tynystap,
tūnjyrağan qalpy:
— Hah-qysy joq,— dep qyryldaidy.
— Haqy bar bolsa, ol qalaişa joq bolady,— dep bas salady
kempirler oğan əri nalyp, əri ümittene qarap.— Bizden rūqsat sūraidy
deisiñ be?
— Hah-qysy joq. Qalyñ jūrtqa... tasqyn... Kur-va... haqy joq. Men
zañdy bilemin.
Sosyn sūq sausağyn joğary aibattana köterip, odan birdeñeni talap
i̇etkendei yzalana qaraidy.
— Qūdaidyñ qūly, sen sorly qaida baryp panalaisyñ?—deidi
kempirler jany aşyp.
— İeş jaqqa ketpeimin!—deidi Bogodul dauystap.— Təñiri atsyn
tüge! Hah-qysy joq! Tiri künimde, kur-rva!
— İeger sudyñ aldyn bögese, sen japadan-jalğyz ony toqtata
almaisyñ ğoi. Sağan da qūryq salyp, bir jaqqa jöneltetin şyğar.
— Tiri bolsam... kur-rva!—deidi ol qasaryp.
Zirat basynda bolğan oqiğanyñ i̇erteñine ol Darianikine, dağdyly
ədeti boiynşa, keşke salym kelmei, i̇erteñgisin keldi — ol mūny
türegelip qarsy almady, söilespedi de, tynymsyz jūmystan i̇eti
qaşyp quaryp, süiekteri şodyraiyp ketken taramys qolyn taraqtai
ūstap, tizesiniñ arasyna tüsirip jiberip, i̇eñsesin kötere almai, tapşan
üstinde tapjylmai otyr i̇eken, i̇esikke taiau səki üstine otyryp jatyp
Bogodul bir jötkirinip qoidy — magazinnen alynğan jaña mebeldi
Pavel sovhozdağy pəterge mūz sögilmei tūrğanda aparyp tastağan,
mūnda tek i̇eski-qūsqylar ğana qalğan-dy, Bogodul tağy da birer
jötkirinip, myna jaiyna köñili tolmai, birdeñe dep küñkildedi de,
Darianyñ sözin kütip ünsiz otyryp qaldy. Biraq ol əlsin-əli auyr
kürsinip, i̇eşteñeni körmei, belgisiz bir nərsege qarap otyrğan közin
Bogodulğa jəiimen, zildene bir tastap qoiyp, ony tanymaityn nemese
onyñ mūnda nege, nendei jūmyspen kelgenin tüsinbeitin kisi tərizdi,
şalmen söileskisi de, şai işkisi de kelmei, ün-tünsiz otyra berdi.
Uaqyt səskege taianğan mamyrajai tynyş kez i̇edi, arqan boiy
köterilgen kün jadyrap, jarqyrap tūr, biraq əli ystyq uytyn boiyna
jinap, jerdi onşa qyzdyra qoimai, jaimaşuaqtanyp tūr, būl tipti üi
işinen de seziledi: tereze syrtyndağy səule de bir. türli süle sekildi,
ainaladağy aluan türli u da şu būl jaqqa, osyndağy tyñdar qūlaqqa
qūiylğysy kelmegendei, basqa jaqqa ağyndap ketip jatyr. Ot
jağylmağan üide onşa ystyq ta, suyq ta i̇emes, ortaşa ğana qoñyrjai
jylylyq bar — ūiqy kezindegi tərizdi ol tipti sezilmeidi de; tereze
janyndağy şybyndar bir sarynmen, kisini mezi i̇eterdei yzyñdap,
əinekke soğylyp jatyr, malğa arnalyp qūiylyp qoiylğan, biraq əli
dalağa şyğarylmağan şelektegi juyndydan aşqyltym bir iıs
şyğady; keşegi keşten beri stol üsti əli jinalmapty, Bogodulğa
arnap keşkilik qūiylğan bir staqan şai sol qalpynda əli tūr. Bogodul
so staqandy i̇endi ğana kördi de, jetip baryp, qağyp saldy — Daria
sonda ğana qimyldap:
— Jañadan şai qūiaiyn ba?— dep sūrady.
Ol basyn şaiqady: kerek i̇emes — dep, biraq kempir oğan qaramastan,
ornynan tūryp, samauyr qoidy. Bir şetinen bastalğan is ony əri
qarai jetelei berdi: ol juyndyny şyğaryp, tauyqtarğa jem şaşty,
olar japa-tarmağai şulap, jemge bas saldy, sosyn qaityp kelip stol
üstin jinastyrdy, senektegi samauyr əndetip, būrqyldai bastağan
kezde kərlen şainekke qara taqta şaidyñ bir qainatymyn salyp,
ony konferka üstine qondyrdy. Osydan keiin samauryndy əkelip,
şaidy demdep, būqtyryp qoiğannan keiin ğana Darianyñ tili şyqtyau əiteuir, ol osy əlgide ğana əñgime aityp otyryp, bir sət toqtap
qalğandai-aq i̇eşkimge i̇eşbir şağym aitpai, jəiimenen būrynğy sözin
sabaqtai berdi:
— Keşe keşqūrym siyrdy saumadym, öriske aidai saldym.
Qyrsyqqanda qymyran iridi, süt şydamaidy, aşyp ketedi. Qaimaq
qylyp tūndyryp qoisam — ol da aşidy, külli közeler qaqsyp bos
tūr. Al ol, Paveldi aitam, qaiyqpen keledi de, sauyn şelekten bir
banki sütti basyna bir-aq töñkeredi, sosyn qaitadan qaiyğyna
otyrady da ğaiyp bolady. Öz basym tiıp-qaşyp qana işemin. Sonda
yndynym keuip bara jatqanynan i̇emes, obal ğoi — sol sebepti de,
əiteuir rəsua bolmasyn dep, bir aiağyn alamyn da, qağyp salamyn.
Uaqasy joq, köp ūzamai būl it basyna irkit tögilgen kün de ötedi.
Sonda keibir kezderi işip otyrğan şaiyña süt qūiğyñ keletin bolsa,
tamşysyn da taba almaisyñ əli, tek atyn ğana atap, tamsanyp
otyramyz-dağy.
Ol şai qūiyp, Bogoduldyñ staqanyn aldyna jyljytyp qoidy, öz
staqanynan şynyaiaqqa bir tamyzyp, işip aldy. Sosyn əldenege qūlaq
tikkendei, əldeneni i̇esitkendei i̇eleñ i̇etip, basyn köterip, tyna qaldy,
səlden soñ bir dybysty qūlağyna qūiyp alyp, qaitadan basyn tömen
salyp, şynyaiağyn qaimyjyqtai kezeriñki i̇ernine taqap şaiynan bir
ūrttady. Sodan keiin əñgime bağytyn kürt özgertti.
— Bügin otyryp, mynadai bir oiğa battym: olar menen tübinde bir
sūraidy. Sūrağanda, mūndai zorlyq-zombylyqqa sen nege jol berdiñ,
qaida ğana qaradyñ?— deidi.— Biz sağan senip i̇edik, al sen ne bitirdiñ
— deidi.— Al meniñ olarğa beretin jauabym da joq. Men osy arada
qaldym, solarğa közqaraq bolu meniñ mindetimde tūğyn. Al būny su
basatynyna tağy da men kinəli siiäqtymyn. Olardan bölek
jatatynyma da kinəlimin. Osy künge jetpei üziler me i̇edim —
jaratuşy qūdaiym-ai, janym sonda bir jai tabar i̇edi-au! Jo-joq,
i̇endi bar nəubet kelip meni tapty. Meni. Qandai künəm üşin sonda?!—
Daria ikonağa qarady, biraq şoqynbady, qolyn qozğamady.— Əkem,
şeşem, ağa-inilerim, bozymym — bəri birge jatyr, tek men beibaqty
ğana böten jerge əketedi. Istiñ jöni solai bolğasyn, keiin meni de su
astynda qaldyruyn, bir qaldyrady ğoi, meniñ süiegim de şaiylyp
qalqyp şyğatyn şyğar, biraq bölek şyğady. Quyp jetu qaida
olardy.
Əkem aitatyn... əkemiz meni jaqsy köruşi i̇edi. Daria, qyzym,
oralyñnyñ barynda oina da kül—deitin. Jaqsyny da, jamandy da
tügel tat, kisige ğūmyr tek sol üşin berilgen. Qaiğy-qasiretke,
jauyzdyq-jamandyqqa maltyğyp, zar ileseñ, əl-dərmennen airylyp,
tirlikten tüñilip, bizge jetkiñ kelse de — moiyma da qajyma, bizdi
jaryq düniemen jaqsylap jalğastyru üşin, tirlikke tikendei
qadalyp, bizdi joqtatpai, közimizdei bolu üşin sen ömir sür, əreketqimyldan bir tañba. Bizge keluden əli i̇eşkim tartynyp körmegen,
ondai aşyq auyz bolmağan, bolmaidy da — deitin. Ol ondai kisi
kezdespeidi dep oilady, al nağyz jüregi daualamai qoiğan men
boldym. Men i̇erterek qamdanuym kerek i̇edi, men köpten beri būl
jaqtyq i̇emespin... ana jaqtykimin, o dünieniñ adamymyn. Jəne köpten
beri özi aqylymmen i̇emes, özgeniñ aqylymen jürip-tūryp kele jatqan
siiäqtymyn. Sonda qaida, ne üşin jüretinimdi bilsem, tüsinsem
būiyrmasyn. Biraq baiağy tirlik sol tirlik. Qazir dünie ortasynan qaq
airyldy: əne əlemde ne bolyp jatyr! Tağy da bizdi, qarttardy da qosa
qaq aiyrdy... biz anda da joqpyz, mynda da joqpyz. Qūdai saqtasyn!
Osy bizge qarap, bügingiler būrynğy kezdegi kisilerdiñ qandai
bolğanyn, zəredei de bolsa, bile alar i̇edi, biraq qazir artyna qarap
jatqan jan bar ma, i̇eşkim de qaramaidy. Jūrttyñ bəri yşqynyp,
ilgeri qarai jügirip barady. Jolai alqynyp ta qalady, qadam basqan
saiyn təltirektep ketedi — biraq jügire beredi. Artyna qarau qaida...
bireu quyp kele jatqandaiyn, aiağynyñ astyna qarauğa da mūrsaty
joq.
— Japon qūdaiy!—dep Bogodul kelise ketti.
Daria samauyrdan staqanğa üstep qūiyp, staqannan şyny-aiaqqa
qūiyp, şaidy süisine, bappen işedi, ony birden jūtyp qoimai, tətti
dəminen bir ləzzat tauyp işedi de, i̇ernin minəii bir jalap qūiady, sosyn
sözdi iriktep-sūryptamai, auzyna tüskenin syrtqa suyryp şyğaryp
jatqandai-aq, aspai-saspai, keide birdeñeni ūmytyp müdiriñkirep,
əñgimeni tek bir salağa būryp ketpei, ony birde olai, birde būlai
qarai beiimdep ūzaq-sonar i̇etip, sabaqtap aita berdi.
— Şaiyñ joqta, jaiyñ da joq,— dedi şai işkennen köñili
şuaqtanyp, raqat tabatynyn moiyndap.— Azdap boiym jeñildegen
siiäqty. Al azanda kökiregimdi bir qysqaşpen qysqandai-aq, janym
közime körindi... būl tirlikten baz keşkendei boldym. Əzer degende
siyr saudym, əitpese jelini syzdap möñirep bitti, baiğūs,. sosyn ony
qoradan şyğardym — özim biraq i̇esik-terezeni de körmeimin, köz aldym
qap-qarañğy. Samauryn qoiu kerek qoi —dep oilaimyn. Biraq köñilim
əlem-jəlem, əlsirep jürip: sağan samaurynnyñ keregi ne?., dep özimdiözim qajaimyn. Sen samaurynnyñ qasynda jaibaraqat şai işip
omalyp otyrğanda, qaidağy bir dinsizder əke-şeşeñniñ basyndağy i̇eñ
aqyrğy belgisin būzyp ketken. Sağan i̇endi i̇eşbir samauryn
qoiylmaidy, sūrama. Solardy i̇esime alğanda, iə, solardy i̇esime alğanda
bar ğoi... jüregim üzilip, mūzdap sala beredi — toqtap qalğan tərizdi.
Men özimdi-özim qairaimyn — so zamat ol birer ret bülkildep, soğyp
tūrady da, tağy da... əlgi sūmdyq i̇esime tüsip... tağy toqtap qalady. Hoş,
būl i̇endi meni qaida aparyp, qai jerge betimdi jasyrady?—dep
oilaimyn. Raika Serkinanyñ balaqaiy qaitys bolğan kezde jaña
zirat aşpaq bolyp, balany qoimaq bolyp, jarty qūlaş jer izdedik,
al biraq keiinnen bəribir ziratty basqa jerden tapty. Söitip, qūdai
degen bir səbi mülde basqa jaqta, jalğyz özi bir büiirde... şalğai bir
şette jatyr deidi. Qarşadai balanyñ qalyñ orman işinde,
haiuanattar arasynda jalğyz jatqany oñai deisiñ be? Osy qylyğy
üşin ol keiin ata-anasyna alğys aita qūiar ma i̇eken?
Bizdiñ əkemiz ben şeşemiz uədeleskendei, bir mezgilde qaitys
boldy. Əgərki, menimen salystyrsaq, əli onşa qartaimağan i̇edi.
Aidyñ-künniñ amanynda, ajal birinşi i̇etip anama auyz saldy. Tañ
səriden tūryp, ol-pūl şaruasyn jaiğastyryp jürgen, sosyn
demalaiyn dep kereuetke jatty, qanşa jatqanyn qaidam, bir kezde
jan ūşyra şyñğyryp jiberdi: «Oi, ajal, ajal aldy alqymymnan!»—
dep. Al özi qolymen moinyn, keudesin qarmalap jantalasyp jatyr.
Biz ürpiısip, atyp-atyp tūrdyq, biraq ne istep, ne qūiarymyzdy
bilmeimiz, tek əiteuir qolymyzdy bostan-bos sermep: «Ne, apatai, qai
jeriñ auyrady?» deimiz. Ol bərimizdiñ köz aldymyzda i̇erni kögerip,
bet-auzy teñbil-teñbil bolyp, qyryldai bastady. Ony köterip,
tösekke otyrğyzğanymyz sol, birden qaita jatqyzu kerek boldy.
Moinynda, əlgi ajal buyndyrdy-mys degen jerde... bir iz qalğan
tərizdi... jabysyp. Əkem keiinirek: «Ol ajaldyñ közdegeni men i̇edim,
men ony şaqyrğanmyn, biraq mült ketip, bötendi bas salğan»— dep
aityp jürdi. Əkemiz ūzaq uaqyt, jeti jyldai ma i̇eken, auyrdy.
Diırmenge jaña jebirtas ornatyp jatyp, ol birden sonyñ astyna
tüsedi.. aiağy kilt i̇etedi de, tastyñ astynda qalady. Qalai tiri qalğan
deseñşi! Bükil işki saraiyn i̇ezip tastağan ğoi, qan qaqyryp jüretin.
İeger kütingende ol, bəlkim, ūzağyraq jasar ma i̇edi, biraq ol özin-özi kütu
degendi bilmeitin, əline qaramai, deni sau kisi siiäqty jūmysty
japyryp jiberetin. Şeşemizdi qysta, Rojdestvoğa jaqyn qalğanda
jerledik, al ony so mezgilge taiau, Troitsadan keiin qoidyq. Bir
büiirden şeşemizdiñ tabytyna taqai, qabyr qazdyq, al əlgi tabyt
tipti qaraimapty da, küni keşe salğan siiäqty. Soğan qatarlastyra
əkemniñ tabytyn qoidyq. Jatqan jeri jaryq bolsyn! İekeui birge
ğūmyr keşti, bir-birine ökpelemesin dep, i̇ekeuin jerge de qatar saldyq.
Bizdiñ aralda bir mola bar.... İeşkim i̇eskermegesin, qazir ony közden
tasa i̇etip aldyq, bizdiñ jağalaudyñ derevniadan tömen jatqan bir
döñesiniñ üstinde. Men ony qarşadai kezimnen bilemin. Onda bir köpessaudager jatyr deidi jūrt, özi Angara boiymen ərtürli tovarlar alyp
jüredi i̇eken. Hoş, sonymen bir küni tovaryn alyp kele jatyp,
Matiorany köredi de, qaiyqty solai qarai i̇esiñder dep əmir i̇etedi. Oğan
bizdiñ Matioranyñ ūnağany sondai... so zamanda araldy mekendep
jatqan mūjyqtarğa keledi, keledi de: «Ua qalaiyq, men pəlen de tügen
degen kisi bolamyn, soñyra ajal şeñgelin salğan kezde senderdiñ
aralynda, biık jar basynda jatqym keledi. Al senderdiñ so
jaqsylyqtaryña men hristos şirkeuin ornatamyn»—deidi.
Mūjyqtar da aqymaq i̇emes qoi, kelise ketedi. Ol sertinde tūryp, tegi,
şirigen bai köpes bolsa kerek... tūtas bir myñdağan som aqşany — on
myñ ba, jiyrma myñ ba — əiteuir bere salady. Sosyn şerkeudi saluğa
öziniñ bas pirkəzşigin jiberedi. Söitip bizdiñ şerkeudi salyp bitiredi,
qūdaiğa qūldyq ūryp, bata qaiyryp şerkeudi aşady, oğan köpestiñ özi
keledi. Sodan keiin, köp ūzamai öziniñ tapsyruy boiynşa, əlgi
baiğūsty məñgilik ornyna əkelip jatqyzady. Qariiälar osylai deuşi
i̇edi, ol osylai boldy ma, əlde basqa boldy ma — bilmeimin. Olar
bekerden-beker aitpaidy ğoi...
Əkem üziler aldynda aqyl-i̇esi bütin, bərin bilip jatty, meni
qasynan şyğarmady... Ol mağan: «Daria, sen köp nərsege közsiz jegile
berme — qajyp, azyp-tozyp qalasyñ, sen i̇eñ aldymen öziñe arojdandy qalap al: arly jan atanyp, ar-Uiattan attamas üşin»—dep
aqyl berdi. Būryn jūrt ar-Uiat degendi birden aiyratyn. İeger bireu
arsyzdyqqa barsa, birden baiqalyp qalatyn, bəri bir-biriniñ köz
aldynda aşyq-jarqyn tūryp jatatyn. Ərine, jūrttyñ bəri birdei
i̇emes, alasy da, qūlasy da bar. Məselenki, ar-Uiattan müldem attağysy
kelmeitin bireuler bolady, biraq so jaryqtyqpen birge tumağasyn
ony qaidan alady? Ony aqşağa satyp ala almaisyñ. Al ar-ojdany
asyp, tögilip jatatyn bireuler bolady, biraq ondai ien dəuletten ne
paida. Onyñ soñğy jeidesin sypyryp alyp jatsa, so aqjürek
üstindegisin şeşip berip jəne özin jalañaş qaldyrğanyna alğys
aitatynyn qaitersiñ. Bizdiñ İvan qūdamyz osyndai kisi-tūğyn. Ol özi
osynau jaryq düniede halyq qadyr tūtatyn əibat peşşi i̇edi. Soğan
peş saldyramyz dep jüz şaqyrymdai jerden jūrt ağylyp kelip
jatatyn. Tiri jannyñ betin qaitaryp kermegen ol, kim şaqyrsa da
bara beretin, al i̇eñbekaqysyn aludan Uialatyn, ony teginnen-tegin
istedi dep i̇eseptei ber. Oğan əlgi qūdağiymyz keiidi kelip: «Baiğūs-au,
sen tūtas bir aptağa ketip qalasyñ, sonda i̇egis basyndağy seniñ
jūmysyñdy kim isteidi? Üidiñ şaruasyn kim jaiğastyrady, sen adam
i̇emes, aşyq auyz añqausyñ»— dep. Ol şynynda da auam-añqau kisi-tin:
«Jūrt ötinedi ğoi»— deitin de qūiatyn... Sonymen, öz şaruasynyñ
qiiüy qaşty... «Jūrt ötinedi ğoi»— dep jürip tilenşi bolyp ketui
ğana qaldy. Tap sol kezde jar salyp, kommuniiä kelsin — ol soğan
basyn sūğa qoidy... Daria soñğy sözin sağyzdai sozyp, oiymenen
qazirgi künge bir-aq sekirip, səl kidiriñkirep, i̇esine tüsirip baryp aitty:
— Keşe keşkisin, i̇es qalğan ba kiside, İvan qūdamyzdyñ molasyn
köruge baraiyn. Kün batyp, qas qaraiğan kez, kimniñ qaida jatqanyn
bilu qiyn i̇edi. Onyñ molasyn da qoparyp tastady ma i̇eken? Üstinde
syrlanğan jūldyz tūratyn, balasy qaladan temir belgini əkelgen,
onyñ ūşynda qūs tərizdi jūldyzşasy bartūğyn. Bügin baryp körip
qaitu kerek. O jaratuşy jan iem, so jauyzdardy quyp jetip, olardy
biz üşin bir jazalaşy. İeger būl düniede keşirilmes bir künə bolsa,
būdan ötken qandai künə bolmaq.— Tağy da öz janyn özi qajai bermes
üşin Daria, basyn abailap qana bir şaiqap, keudesin kere kürsinip,
ornynan türegeldi de, müiistegi asadalğa baryp, şūbar ala qağazğa
oralğan bes şokolad konfetin alyp, onyñ üşeuin Bogodulğa berip,
i̇ekeuin özine qaldyrdy.— Azdap təttilep iş, mūny seniñ jaqsy
köretiniñdi bilemin. Əli i̇esimde, tiske basatyn da i̇eşteñe joq, al sen qai
jaqtan i̇ekenin qaidam, əiteuir, bir tüiirden qant tauyp, tistep işuge
bizge beruşi i̇ediñ. Ony balalarğa saqtasaq, qūdai saqtasyn, aşulanyp,
bizdi zorlap qytyrlatqyzuşy i̇ediñ. Sol kezdegi qanttan tətti nərseni
əli körgen i̇emespin, ne tətti — joq nərse tətti.
— Şarap-yq!—dep dybys şyğardy Bogodul, ol şarapty jek
köretinin, būryn da jek körip kelgenin bildiru üşin basyn şaiqapşaiqap qoidy.
— Meili, ony əzəzil şaitan-aq işsin,— dep qostai berdi Daria
ornyna qaita otyryp jatyp.— Əlgi İvan qūdamyz turaly ne dep
i̇edim, qūdai-au? Ūmytşaq bolyp baramyn, kəri laqsada ne i̇es qaldy
deisiñ. Ə-ə, ar-ojdan turaly aitqanmyn. Būryn ol bar ma, joq pa,
anyq körinip tūruşy i̇edi. Kimde ol bar bolsa arly, kimde joq bolsa —
arsyz atanatyn. İendi qazir qarap tūrsañ, bəri de — anausy da, mynausy
da bir üiir bolyp aralasyp ketken — aq şaitannyñ özi de anyqtai
almaityn şyğar. Ony qazir jön-josyqsyz köringen jerge tyqpalap,
kieli beişarany azdyryp-tozdyryp jibergeni sonşa, onda ine
şanşar sau jeri joq bolar. Tipten ony igerip jüruge de qabilet
jetpeitin tərizdi. Oi-hoi dünie-ai! Halyq qūjynap, köbeiip ketti, al
ar-ojdan oilap tūrsañ, sol baiağy qalpynda, mine, sol sebepti de ony
özi üşin de, özgeniñ qajeti üşin de i̇emes, tek közdi būiap, körsetu üşin
ğana jūmsap, jüdetip jibergen tərizdi. Būlar əlde orasan zor jūmysty
jasap jatyr da, uaq-tüiek isterdi ūmytyp ketken, al ülken isti istep
jatqanda, ar-ojdan degeniñ bir türli temir tərizdenip ketedi-dağy,
oğan i̇eşteñeniñ de tisi ötpei qūiady. Al, bizdiñ ar-Uiatymyz bolsa
qartaiyp, baiağyda kempirge ainalğan, i̇endi oğan i̇eşkim qarap, əure
bolmaidy. O, qūdaiym-ai! Düniede osyndai sūmdyq bolyp jatqanda,
ar-Uiatty aitqannan ne paida!
Keşegi qiqudan keiin, meniñ tünemelikte közim ilinbeitin boldy, bir
oi tübine batyp, jete almai jürmin... Qaidağy joq birdeñeler
basymnan ketpeidi. Ğūmyr boiy i̇eşbir dertten qoryqpauşy i̇edim, i̇endi
bir ürei basady da tūrady: bir zaual soğatyndai, bir sūmdyq
bolatyndai körinedi. Sony küte-küte qajyğanym sondai, tipti
şydamai kettim... Dalağa şyğyp, qoranyñ tap ortasyna baryp, biz
adam boludan qalğasyn kök təñirisi kürkirep, jasyn tüsirip, jairatyp
salatyn şyğar bizdi nemese tağy birdeñe bolatyn şyğar dep sileiip
tūrmyn kelip. Qoryqqannan kişkentai bala sekildi üige jyp bergim
keldi, biraq qybyrlamai qatyp qalyppyn. Söitsem, ana jerden de,
myna jerden de syqyr-syqyr i̇esik dybysyn i̇estimin — i̇endeşe,
mazasyzdanyp jürgen jalğyz men ğana i̇emes i̇ekenmin. Şalqaiyp
aspanğa qarasam, jūldyz bitken jainap tūr, külli aspanğa jamyrai
şyğyp, aşyq bir jer qaldyrmapty. Jəne özderi badanadai-badanadai
bolyp, balqyp tūr — ğaj-jap! Olar birte-birte tömendep, mağan
jaqyndap kele jatqandai... Jūldyzdar meni şyrq ainaldyryp...
i̇esimnen airylyp qalğan siiäqtymyn, özimniñ kim i̇ekenimdi, qaida
jürgenimdi, tipti i̇eşteñeni de bilmeimin. Bir kezde i̇esimdi jinasam,
ainala ala köbeñdenip körine bastapty, jūldyzdar qaitadan joğary
köterilgen, özim toñyp, dirildep tūrmyn. Mağan bir qūdaidyñ nūry
jauğandai-aq janym jadyrap, jai tauypty. «Mūnysy qalai, ne
boldy?—dep oilaimyn. Jaqsylyq pen ar-Uiat bir bolğasyn ba, janym
əri raqat tauyp, əri auyratyn tərizdi. Birdeñeni kördim be osy — dəp
əlgini i̇esime tüsire bastap i̇em, körgen siiäqtymyn. Bir dauys aian
bergendei me qalai, «Bar, Daria, ūiyqta jəne küt bizdi. Ərkimnen
jauap alynady»—degendei boldy əlgi dauys. Men kettim. Ūiyqtauyn
mandytyp ūiyqtai almadym, biraq boiym biraz jeñildedi, i̇endi
şydauğa bolady əiteuir. Al so dauys qandai i̇edi, qaidan şyqty —
i̇esimde qalmapty, aita almaimyn.
Bizdiñ mūjyqtarymyz qadym zamannan-aq tügeldei özimizdiki,
baiyrğy matioralyqtar bolatyn. Böten adamdy qabyldai bermeitin.
Meniñ kezimde tek jalğyz Orlik qana siñisip ketti, al Orlik aq
saitannyñ özimen baja bolyp jüre beretin. İeger ol şyndap kirisse,
kölkigen su ortasyna jerden beter ornyğyp alyp, aiağyna şyq
jūqtyrmas alaiaq i̇edi. Tili molotilka tərizdi, ötirik pen ösekti qaptapqanarlap tögip jatqanda, bir tūtyqpaityn nağyz suaittyñ suaity i̇edi.
Mūjyqtar, tegi, ony köñil kötersin, özderine i̇ermek bolsyn dep
qaldyrsa kerek. Bizde ondailar tumysynan joq-tūğyn. Mūjyqtar bir
jerge jinalyp alyp, qarqyldap külisip, bükil Matiorany basyna
köterip jatady, al solardyñ ortasynda jiren şaşty, şūbar bet,
sirek tisti əlgi qu otyrady.
Sirek tisti degennen şyğady-au: Tisi sirek kisiler — ötirikşi
keledi, əlgi sirek tisiniñ arasynan bar nərse toqtausyz öte beredi dep
tegin aitylmağan. Sol sirek tisin sözben juady da jatady, juady da
jatady — qaidan şyğatynyn kim bilgen! Mūjyqtar odan işin basyp,
jatyp qalady. Biraq nağyz jūmysker i̇edi, oi, keremet jūmysker i̇edi!
Bir jerge qazyq qaqsa, sonysy köktep şyğa keletin. Myna, əlgi Genka
Presniakovke tūrmysqa şyqqan Dunka bar ğoi, sodan qalğan, sonyñ
qyzy. Biraq ol əkesine mülde tartpağan: ötirikti de aita bilmeidi,
jūmysty da kelistirmeidi. Tağy da bir i̇eki jigit bolğan, i̇ekeui de
usoiqy, sözge kelgende des bermeitin — solardyñ bireuin, tyrnaq
astynan kir izdemesin dep, i̇erman şpieni retinde ūstap əketti, al
i̇ekinşisi būdan keiin tilin tistegen küii Matioradan ketip qaldy. Ol
qaida ketti, qazir tiri me, öli me— bilmeimin. Onyñ osynda bolğanyn
özim de ūmytyp ketippin, əitpese Dunkadan sūrap alamyn ğoi.
İe, bizdiñ mūjyqtarymyz osy araniki bolatyn, al qatyndy basqa
jaqtan aludy jaqsy köretin. Būl tipti ədetke ainalyp ketken i̇edi. Al
bizdiñ basy bos qyzdarymyzğa jan-jaqtan jüzip kelip jatatyn:
Matioramen süiek jañğyrtuğa bəri de qūmar i̇edi. Bizdiñ i̇el baiağydan bai
tūratyn. Bizdiñ mūjyqtardan tuğan qyzdardyñ da tūqymy bölek,
şetterinen alğyr keletin — tovarymyz jatyp qalmaityn. Tipti
qazirgi künge deiin kimniñ Matiora tūqymynan şyqqanyn bile qūiasyñ.
Meniñ əkem de apamdy qaidağy bir buriattar jağynan alyp keldi. Ol
ony: «Oi-i̇e-i̇ek,— dep mazaqtap otyratyn. Sol bir Oi-i̇e-sekten be, əlde
basqaşa atala ma, apamnyñ şyqqan tegi əiteuir so jaqtan-dy. Al o
jaqta mülde su joq pa, əlde i̇eni bir qadamdyq özekşe ağyp jatqan ba, o
kisi öle-ölgenşe sudan qorqumen ketti. Əuelgi kezderi jiekke kelgende
sudy körmes üşin közin tars jūmyp aluşy i̇edi — deitin əkem. Al biraq
ainalañnyñ bəri Angara — odan qaida ketip qūtylasyñ. Podmogağa
baru üşin de jüzip ötuiñ kerek, al onda Podmogada bizdiñ
şabyndyğymyz bolatyn. Əiteuir, köz jūmğanşa suğa üirene almai
ketti ğoi jaryqtyq. Biz oğan küluşi i̇edik, Angara özimizdiki, qittai
künimizden sonyñ basyndamyz, apam aituşy i̇edi: «Oi, mağan bir bəle
jabysady ğoi əli, jabysady, kisi teginnen-tegin qoryqpaidy»— dep.
Joq, bizdiñ üiden i̇eşkim suğa ketpedi, özen buyrqanyp-buyrsanyp,
jağadan asyp jatsa, ol jalğyz bizdi ğana i̇emes, jūrttyñ bərin
jüdetedi. Apamnyñ qorqynyşy i̇endi ğana ras bolyp şyqty, ol
bekerden-beker qoryqpapty... sonda... Qazir...— Daria abyrjyp, auzyn
jaba qoidy. Ol bir türli şarasyzdanyp dausyn bəseñdetip, i̇estilerestilmes i̇etip bitirdi sözin:— So-lai de.. Qanşa aitqanmen, apamdy su
quyp jetetin boldy. Ol meniñ i̇esime de kelmepti. Solai de-i̇e-i̇e...
Kisi baiağyda-aq biletin, biraq kezinde bir qaltarysta joğalyp
qalğan, i̇endi, mine, i̇estelik retinde syrğyp şyğa kelgen, osynau tosyn
jañalyqtan i̇esi ketken Daria, şaidy ūmytyp, i̇eşbir oisyz, meñireu
siiäqty, aldyna közin jügirtip, birdeñeni izdei bastady, sonda mülde
qajetsiz, auyr birdeñeni izdei bastady. Kün tüske taman būrynğydan
da būlyñğyr tartyp, onyñ jaryğy bozaryp əlsirei berdi. Aqtalğan,
biraq əli kebe qoimağan qabyrğalar, juyla-juyla, ər jeri
şūqyrlanyp, oiyluğa jaqyndağan i̇eden, syzattanyp jarylypjarylyp ketken tereze aldynyñ taqtailary — əiteuir osy bir
bozğylt jaryq tüsken nərseniñ bəri-bəri sūryqsyz da siyqsyz, qaita
tüzelmes qarttyq basyp-janşyp tastağan tərizdi körinedi. Bölmeniñ
tap ortasynda, Bogoduldyñ art jağyndağy bir jerge töbeden bir
örmekşi jyljyp tüsip, tynystamaq boldy da, əlde töñirekte ne
bolyp jatqanyn körgisi keldi me, əiteuir biraz aialdap, auada terbelip
tūrdy da, sosyn qaitadan tömen tüsti.- Angaranyñ terezeden körinip
tūrğan böliginen bir motorly qaiyq, qoñyz tərizdi yjyldap, ağyp öte
şyqty da, sudy şaiqap, tolqyndatyp ketti; i̇ekinşi terezeden
aumaqty sal üstinen jaiylyp jatqan aqşyl aspan körinedi. Dünieniñ
bərin bir közine syidyryp, biraq i̇eşteñeni de körmei, i̇eşteneñi jekedaralamai, aldyñğy jaqqa añyryp ūzaq qarağan saiyn, Darianyñ
mazasy kete bastady. Jəne tağy da qajetsiz ispen ainalysyp,
keşegisin qaitalap, samauryn qasynda otyrğanyna... qatty nalydy,
janyna bir tynym bermei, oiyn on saqqa salyp qoiğan auyr birdeñe
mūny közine şūqyp, nyğynan albastydai basyp jatqan tərizdi.
Ol ornynan tūryp, birdeñeden keşigip qalğandaiyn, Bogodulğa
asyğys til qatty:
— Mine, i̇ekeumiz bügin şaiğa qandyq bilem. Əbden qandyq — būdan
əri bolmaidy. İeger ketkiñ kelse, sen i̇endi jüre ber. Əitpese, osynda
qal, men ketemin. Köp otyryp qaldyq, tağy da əñgimemen otyryp
qalyppyz, i̇endi neni aitpaqpyz... Bizdiñ sözimiz üpelek siiäqty —
almağy da, salmağy da joq. Onyñ dənegi tek kisiniñ zeiin-zerdesi. Bir
kezde...
— Daria, qaida?— dedi qatqyl ünmen Bogodul basyn kök jeñ
i̇etkizip.
Ol səl ğana kidirip baryp, oğan öz kesimin aitty:
— Joq, joq, men jalğyz baramyn. Sen osynda qal. O jaqqa jalğyz
özim baramyn.
Qaidağy «o jaq» i̇ekenin onyñ özi de bilmeitin, sol sebepti de
qaqpadan şyğyp, sol arada biraz oilanyp tūrdy da, Angarağa qarai
jürmek boldy, biraq basqa jaqqa būrylatynyn aldyn ala bildi de,
būrylyp baqşalardy janai jürip, derevnianyñ syrtyna şyqty —
aiağy mūny ziratqa qarai alyp kele jatty. Biraq ol ziratqa jetpei
toqtady; janym jai tappai tūrğanda o jaqqa baryp, öliler
tynyştyğyn būzyp qaitemin, onsyz da keşegi arpalystan alaköñil
bolyp jatqan şyğar. Ol bügin bir kieli söz tauyp, olardyñ qaperine
jetkize almaidy — ondai söz joq jəne qapelimde tumaidy da; olar
būğan qaita ün qatpaidy. Aqyrynda, aqyly dal bolyp jürip, ol bir
şöp basqan qūrğaq töbe basyna şyğyp, otyra ketti, söitse aldy
jazylyp jatqan i̇eñis, odan alabūrtqan köñili baiyz tabatyn birdeñeni
közimen izdep, töñirekke qarai bastady. Bir i̇emes, i̇eki, üş ret qarady...
Osy aradan, araldyñ biık töbesinen, Angara da, alystağy böten
jağalaular da, qarağaily toğaidyñ ar jağyndağy Podmogamen bir
tūtas bolyp, ūlasyp jatqan öziniñ Matiorasy da tap bir
alaqanyñdağydai körinedi i̇eken, hoş, sonymen araldyñ jeri tipti
sonau kökjiekke deiin sozylyp jatyr i̇eken, onyñ tek arğy jieginde
ğana jūlyqtai bolyp su şeti jyltyrap jatyr. Özenniñ jalpaq on
jaq qoinauy, būrylar jerde ədeii şyğandağandai, qarsy bettegi
jatqan jağalaudy əri iterip, sūğyna kiripti de, sonau jaqqa alystap
ketkende ğana, arnağa juasyp, jyp-jinaqty bolyp qosylady i̇eken. Al
özenniñ Matioranyñ jeke menşigindei bolyp ketken, ana tarmaqtan
göri jaqynyraq ta jaibaraqat sanalatyn sol jaq tarmağy araldyñ
tik jarqabağynan tömen qarai sozylyp, tap osy sətte, şağyrmaq kün
səulesi astynda qimylsyz qarasudai bolyp körinedi. Ony Matiorada:
özimizdiñ Angaramyz — dep atap ketken-di. Derevniada osy jaqqa qarap
tūratyn, qaiyqtardy da suğa osy jiekten salatyn, auyz sudy da osy
aradan alatyn, balalar da bar əlemdi osy öñirden bastap köretin, bū
jerdiñ ərbir tasyna deiin tekserilip, kökirekte jattalyp qalğan-dy,
al, özektiñ arğy betinde kolhozdyñ i̇egistigi bar, ony tek biyl ğana
i̇eleusiz-i̇eskerusiz tastağan-dy.
Aral tynym tauyp, tynyş qana maujyrap jatyr, būl əuelden
tağdyrdyñ talaiyña dep özi bergen tuğan jer, onyñ dəlme-dəl
belgilengen şet-şegi bar, odan səl assañ bolğany qūrlyq i̇emes, qūrdym
bastalady. Degenmen, onyñ bir şetinen i̇ekinşi şetine deiin, bir
jağalauynan i̇ekinşi jağalauyna deiin jaltañ jazyğy da, bailyğy da,
sūlulyğy men jabaiylyğy da, par-parymen ər türli jan-januarlary
da jetip jatady — negizgi qūrlyqtan bölinip qalğannan keiin ol bərin
de mol qamtyğan ğoi, bəlkim, sol sebepti de ol Matiora degen əigili
atpen atalsa kerek. Ol işine syr bügip, tynyş jatyr — i̇erte kelgen
jazdyñ bary men nərine qanyğyp jatyr: Daria otyrğan töbeniñ on
jaq betkeiin qiğaştai qalyñ ösken küzdik bidai kegi köz tartady,
odan əri japyrağyn əli tügel jaiyp bitpegen, ara-arasynda şyrşa
men qarağai daqtary qaraiyp, sūiqylt orman tūr tirelip, onyñ
joğarğy jağynan da Podmogağa baratyn jol ağarañdap körinedi.
Ormannan berigirek, joldyñ sol qanatyn ala özimizdiñ Angara men
derevniağa qarağan betin aşyq qaldyryp, i̇eki jağynan qorşalyp
maldyñ örisi jatyr — onda siyrlar jaiylyp jür, olardyñ bireuiniñ
moinyna tağylğan qoñyrau jiñişke ünmen birde syldyrlap, birde
şyldyrlap qūiady. Sol arada tip-tik, qūdiretti būtaqtary küdireiipküdireiip, kün kürkiregende naizağai soğyp, joğarğy jağyn kesip
tüsirgen, juandyğy üş qūlaş patşa-ağaş şombal samyrsyn
«listvennitsa» (şaldar ony i̇erkek jynysqa balap, qadirlep
«listven»—dep ataityn) qasqaiyp tūr. Oğan taiau jerde, soğan
jaqyndağysy kelgendei bolyp, biraq onyñ aibarly türinen seskendi
me, əlde tağdyr jazasynan qorqyp, üni şyqpai qaldy ma, əiteuir
qasyna jete almai, mūñaiyp bir qaiyñ tūr. Daria onyñ büldirşindei
balğyn kezin biletin, i̇endi onyñ diñi qojyrlana i̇ekige bölinip, juandap,
qabyğy qataiyp, qopsyp, sydyryla tüskenin, auyr būtaqtary tömen
iılip, salbyrap tūrğanyn da biledi. Bar bolğany osy, jaiylym
qūlazyp qalğan — qalğanyn mal otap, taptap tastağan.
Daria tağy da ormannyñ ar jağynda ne bar, ne joğyn ap-anyq körip
otyr — zəulim kökterektermen kömkerilgen i̇egistikti de, tal-şilik pen
qaraqat qalyñ ösken, dymqyl-syzdy i̇eñisteu kelgen oñ jağany da,
Podmogağa iek artyp jatqan sazdaq tabandy da körip otyr — onyñ
şoqat-şoqatynda iır-iır bolyp, şaqa qaiyñdar ösedi de, şirik sudan
i̇erte qurap qalady, onyñ sidiyp tūrğan aldamşy būtaqtarynan ūstai
alsañ, kürt i̇etip synyp ketedi. Sol jaqtyñ biık jağalauyndağy
qaiyñdardyñ jöni basqa — qolyñ tiıp ketse bolğany, ək tərizdi appaq
iz qaldyratyn, zəulim biık qaiyñdar qoiu japyraqtary jamyrap, taptaza bolyp möldirep, belgisiz bir oiynğa arnalyp, üş-törteuden ədeii
şoq-şoq i̇etip qoiylğandai, qadau-qadau bolyp, bir-birine köñildene
qarap tūrady. Osynau şalğyndy jastar jağy özderiniñ oiynsauyğyna baiağydan-aq tañdap alğan i̇edi. Būl arada talai uəde-sert
bailanyp, aqqudyñ kögildirindei talai qyz sypsyñ-sypsyñ sözge
ilinip, būl aradan būryn kiıp kelgen köilek-könşegimen qaitsa da,
būrynğy bütin küiinde i̇emes, bülinip qaitar i̇edi. Bağzy bir kezderi bükil
derevnia arbalaryna attaryn jegip, jazdyñ ystyq künderinde toitomalaq merekege jinalar i̇edi, biık jarqabaqtan talai jigit-jeleñder
qara suğa qarğyr i̇edi, i̇eskiden jetken bir hikaianyñ aituynşa,
baiağydağy bir jazda Pronia degen bir bozym osy arada suğa ketedi,
sodan beri ūzaq jyldar boiyna tün balasynda, su perisiniñ i̇eri
i̇esebinde, sendelip jürip, əldekimdi imene, tüsiniksiz türde, kübirlep
şaqyratyn körinedi.
Daria oişa i̇esine tüsirip, odan arğyny da köredi — küre joldyñ i̇eki
jağynda tağy da i̇egin-jailar sozylyp jatyr, onda jūrt menşikti
şaruasyn bir özi basqarğan kezderi ərbir uçastke şekarasyn
belgileitin qadau-qadau kəri ağaştar, köbine-köp qurap qalğandary
kezdesedi, al sol ağaş bastarynda nūry qaşyp sūrlanyp, bozara
tüsken kün men beimezgil tynyştyqtan qysylyp, ün-tünsiz mülgip
otyrğan qarğalar körinedi. Sosyn jol i̇eski qyrmanğa qarai būrylady,
ondağy topan arasynan dən köktep şyğyp jatqan jerde torğailar
jypyrlap jatady, al qaraiyp, şirip ketken i̇eski saban qabat-qabat
tūtasyp jatady — şynynda da ainalamyzğa qarap tūrsaq, öz uaqyty
men qyzmetine jaramai, qartaiyp, qajetsiz bolyp qalğan, biraq əli de
i̇eşbir qūlyqsyz jaiymenen irip-şirip jatatyn nərseler qanşa.
Olardy qaida qūiamyz? Ne isteimiz? Jaraidy, būl aranyñ bəri su
astynda qalady, örteledi al basqa jerlerdegini qaitemiz? Sonda
Dariağa, bükil jaryq düniede əldeneniñ — ol adam ba, əlde ağaş pa —
bəribir, mülde paidasyz halge jetip, bireuge masyl bolyp
qalatynynan ötken ədiletsizdik joqtai bolyp i̇elesteidi; būl fənige
berilgen kisi qūdaiğa qūldyq ūryp, dūğa qaiyryp, tazaryp şyğatyn
qisapsyz köp künə işindegi pende kötere almaityn zil-qaratasy osy.
Ağaş bolsa, bir səri, ol qurap qūlap, şirip, jer qūnaryna qūnar qosady.
Al, adam şe? Tym qūryğanda,. ol osy qajetke jarai ma? İendi qazir
i̇egiske qajet tyñaitqyştyñ bərin qaladan əkeledi, bükil ğylymdy
kitaptan tabady, ən men küidi radiodan jattap alady. İendeşe, ol
ainalasyndağylardyñ şyrqyn būzyp, azapqa salğannan özge
i̇eşteñege jaramaityn bolsa, onda qarttyqqa tözgennen ne paida?
Bügingi barşa şyndyq — qazir senen jūrtqa i̇eşbir paida timeitin
bolsa jəne keleşekte de tap solai bolatyn bolsa, əri bū düniege
kelgeniñ üşin isteitin isiñniñ bərin kelistire istep qoisañ, al seniñ
i̇endigi bar qyzmetin — özge jūrttyñ zyqysyn ketiru ğana bolsa, onda
özgeşe bir biık şyndyq pen qyzmet izdeudiñ qajeti qanşa? «Osylai
ma? Şynynda da osylai ma?»—dep özinen-özi sūraidy Daria
üreilenip, biraq, so jauapty bilmei, dūrysyn aitsaq, tek jalğyz ğana
jauapty bile otyryp, abyrjyp, ūnjyrğasy tüsip, ündemei qalady.
...Ana jaqta — Matioranyñ doğal müiisi, Podmoga ma, əlde Podnoga ma
əiteuir sol alaqandai aral aldyndağy ūiyqty jağa nemese sol aralğa
aparatyn jar-keşu ötkel. Ondağy taza su arqyly i̇eşbir qysylmaiqymtyrylmai, maldy aidap ötetin, kolhoz maly jyl saiyn jazda sol
arany jailaityn, biraq, su tasyp, özen qūtyra bastasa bolğany,—
saqadai sailanyp, qaiyqqa otyryp al. Podmoganyñ tūmsyğy Angarağa
sūğyna tüsip, Matioradan səl ğana asyp tūrady, bir kezderi tömengi aral
aldyñğy araldan oralyp ötpek bolyp, bar pərmenimen jügirip kelip,
būryla bere, nege i̇ekeni belgisiz, toqtap qalğan tərizdi. Sonymen
Matioranyñ Podmogağa jegilip, tartuyna tura keldi: ötkel tūrğan
jerge, su buyrqanyp tasyğan kezde, ūstap jüru üşin, auadan temir
arqan tartylyp qoiylady. Onyñ üstine öz Angarasynyñ
jarqabağynda Uia salğan sūr qarlyğaştar tizilip otyrğandy ūnatady,
olar qūiryqtary dirildep, tömenge qarap qoiyp, qaltqylar siiäqty
qaraiyp, tap qazir de otyrğan bolar.
Aralğa kün nūry tüsip tūr ma, əlde tüspei tūr ma — belgisiz; aspanda
kün baryna bar-au, auadan, jer üstinen əiteuir bir. səule baiqalady,
biraq öte əlsiz, būlyñğyr, tipti köleñkesin de tüsirmeidi. Ainalanyñ
bəri jym-jyrt mülgip-maujyrap tūr — sol jaqta ögiz terisimen
keptelgendei bolyp körinetin, jūmyq terezeleri syğyraiyp, üntünsiz i̇eski derevnia jatyr; qalyñ būtaqtary jaiylyp ketken, orasan
zor tarmaqtaryn tarbityp, soqyr kisidei meñireiip, basy kesilgen
«patşa samyrsyn» tūr; kögi tebindegen i̇egistiktiñ de reñi qaşyp,
sülesoq tūrğan tərizdi; orman-toğaidyñ da boiy alasaryp,
japyraqtary jazylmai, seldirep qalğan sekildi, sol siiäqty,
ainalany qorşai ana derevniadan da baiyraq, biraq i̇endi baryp
qonystanuğa jabylyp qalğan, basqa bir derevnia — būrynğylardyñ
məñgi mekeni, zirat ta közge — küiki, köñilge — öktem körinip, ərine,
tylsym syryn işine bügip ün-tünsiz jatyr.
Ūzamai, köp ūzamai bəri de ğaiyp bolady.
Daria öziniñ əl-dərmeni jetpeitin, zildei bir auyr oidy köteruge
tyrysady, biraq kötere almaidy: bəlkim, osylai boluy da kerek
şyğar?—degen. Būl oiynan şeginşektep, ol jeñilirek bir oiğa; ne
«osylai boluy kerek?»—degen oiğa jauap tapqysy keledi.— Özi ne
oilap otyr osy? Neni qalaidy sonda? Biraq ol mūny da bilmeidi.
Ğūmyrynyñ aqyr-soñyna kelgende: būl jalğannyñ dymyna da tüsine
almadym,— degendi moiyndauy üşin sonşalyqty ūzaq, sergeldeñ
tirlik keşui qajet pe i̇edi. Qarttyqqa qarap qozğalyp kele jatqanda, ol
əiteuir bir jaqqa qarai ūmtylatyn, sonymen qosa adamnyñ ömiri de
oza bergen. Meili, i̇endi ony basqalar quyp jetsin. Biraq olar da quyp
jete almaidy. Olarğa tek özderi ömirmen orailas kele jatqandai
bolyp körinedi — joq, mūnyñ özi tap qazir ömirge qalai opyna qarap
otyrsa, olardyñ da ömirge tap solai əl-dərmensiz, opyna qarap
otyruy əuelden-aq peşenelerine jazylğan.
Tu syrtyndağy ülken Angara üstinen bir parohod qyşqyrdy. Sonyñ
izinşe i̇egistiktegi jalğyz ağaş basynan bir qarğa qalbalaqtap joğary
köterildi. «Telegei teñiz betinde, Buianaral şetinde...» degen
qorqynyşty bir i̇eski minəjat-dūğa Darianyñ i̇esine jön-josyqsyz sap
i̇etip tüse ketti.
5
Keşke salym Pavel keldi. Qaqpanyñ sart i̇etken dybysyna basyn
köterip, Daria Paveldiñ aulağa kirgenin, osy bir qala ülgisindegi
dorbany, işi bos riukzakti iyğynan tüsirgenine qarap, onyñ kartop
əketetinine közi jetti. Sosyn Pavel üige kelip kirgesin:
— Kartopty tazartyp pa i̇ediñder?—dep sūrady ol
— Tazartqanbyz.
— Köbirek alyñdar,— dep aityp i̇em ğoi. Qarbyzben kettiñder. Tym
bolmasa, jarty qap ta almadyñdar — sender siiäqty tamaqsaularğa ol
qanşağa jetedi?
— Köp alsaq — bylqyldap bosap keter i̇edi,— dedi" Pavel səkige
otyryp, auyr kirza i̇etigin şeşuge yñğailana berip.
— Jūmsaryp?— dep tañ qaldy Daria.— Sen onda i̇eden astynda
qamba bar demep pe i̇eñ?
— Baryna bar ğoi,— dedi jötkirinip Pavel, aiağyna jabysyp qalğan
i̇etigin şeşip jatyp.— Qamba bar i̇ekeni ras. Biraq qūdyqtan sudy qalai
tartsaq, odan da sudy solai tartyp alatyn şyğarmyz. Kölkildegen su.
Nasospen sorsañ da bolady.
— Ne deidi! Sonda yzaly jerge üi tūrğyzğany ma? Bergen kezde
qaramap pa i̇ediñ, jazğan-ay?
— Oğan qaradyñ ne, qaramadyñ ne... bərinde de su bar. İeşbir
Angaranyñ keregi joq.
— Būl ne degen masqara! Ol arağa qalai ğana üi salğan? Əueli jerdi
kürekpen türtip, onda ne bar, ne joğyn körmei me i̇eken?
— Oibai-au, ony salğan bögde bireuler ğoi. Söitip üi-jaidy da
salyp bittik.
— İestimegen i̇elde köp.
Daria ündemei qaldy: apama jezdem sai. Şynynda da i̇eşbir
tüsindirudi qajet i̇etpeitin nərseni, jauaby özinde daiar tūrğan nərseni
qalai tüsindirersiñ? Nan nege nan dep atalady, üi nege üi dep
atalady?—dep añqau sūraq qūiatyn tek balalar ğoi. Öitkeni nan men
üidiñ i̇ejelden kele jatqan menşikti aty bar, basqa sözder keiin,
solardan kelip şyqqan, i̇endi olardyñ qaidan şyqqanyn bireudiñ
bilgeninen ne özgeredi bū düniede?— əiteuir, nan bolsa, üi bolsa, adam
tūratyn üidi soqyr közben salatyndar qūrysa, boldy i̇emes pe!
Kempir Paveldiñ qatty şarşağanyn körip otyr. Ol i̇etigin zorlana
əreñ degende şeşip, sasyq iısi şyqpasyn dep senekke şyğaryp qoidy
da, jalañ aiaq küii, auyzğy bölmeniñ būryşyndağy tapşanğa otyryp,
appaq bolyp sarsylyp, isingen aiağyn abailap aldyna tartty. Biylğy
köktemde, Pashağa taiau kezde, ol i̇eluge şyqty — i̇endi ol Darianyñ
ülkeni ret-retimen sanağanda i̇ekinşi ūly bolatyn. Tūñğyşyn soğys
jalmağan. Soğys kezinde ol tağy bir balasynan airylğan-dy, ol jasy
jetpegesin üide qalğan-tūğyn, biraq ol öz ajalyn osy aradan,
Matioradan otyz şaqyrymdai jerde, orman qūlatyp jürgen kezde
tapqan-dy. Ony üige jabyq tabytqa salyp əkeldi de, baiğūstyñ sau
tamtyğy qalmady dep, şeşesine körsetpesten jerlegen i̇edi. Ajal
degeniñ mülde kisi tüsinip bolmaityn, op-oñai kele salatyn sūmdyq
qoi: ol ūl tapty, asyrap baqty, öndirdi-ösirdi, bala i̇er jetip, i̇er-azamat
boluyna az-aq qalğan-dy, ne bar bolğany — şatasyp qūlağan bir ağaş
nas pen közdiñ arasynda janşyp ketip, tipti tabytqa salarlyq süiegin
de qaldyrmağan. Zaualdy sausağyn şoşaityp, mūny megzegen kim
jəne nelikten sony megzegen? Onyñ jön-josyqsyz, közsiz bola
salatynyna, i̇eşteñeni körmei, kimge qūlasa, sol sylq tüsedi — degenge
öz basy sirə da senbeidi; joq, osynau pəlede kimniñ izine tüsetini əuel
bastan-aq belgilenip, məlim bolyp, şeşilip qoiylğan birdeñe bar.
Sondai bir tüsiniksiz, qorqynyşty şyndyqtyñ bar i̇ekeni kümənsiz:
Darianyñ qaza tapqan üş balasynyñ üşeui de baliğatqa jetip, ömirtirlikke aralasyp ketken i̇edi — bireui soğysqa jarasa, i̇ekinşisi
jūmysqa kirisken, üşinşisi — Podvoloçnaia derevniasynda i̇ekinşi ret
bosanyp jatqanda üzilgen ülken qyzy, öz semiasymen tūryp jatqan.
Podvoloçnaiadağy qyzy da su astynda qalady. Jat ölkede, basqa da
köp kisilermen birge ortaq molağa qoiylğan ūly, bəlkim, jer qoinynda
qalatyn şyğar: o jaqtağy jer men sudyñ jai-küii qalai, kim bilgen,
əiteuir onyñ tirilerge köbirek kerek i̇ekeni anyq.
Darianyñ osynşa balasynan üşeui tiri qaldy: İrkutskidegi qyzy,
būrynğy, i̇eski orman önerkəsibi şaruaşylyğynan Matiorağa
jaqynyraq jerden, jañadan aşylğan şaruaşylyqqa juyrda ğana
auysyn alğan ūly men myna Pavel ğana. Olardy pəlen-tölen dep
kinəlai qoiu künə: özge jaqta jürgenderi hat-habar jazyp, qonaqqa
şaqyryp jatady, Paveldiñ özi de şeşesine mə dep qatty söz aitqan
i̇emes, əieline de sony myqtap tapsyryp qoiğan. Qartaiğan kezinde tap
osyndai tağdyr kim köringenge būiyryp jatqan joq — rasynda da
būdan artyq ne kerek? Qazir əiteuir aş-jalañaş otyrğan i̇eşkim joq,
sol bir is, tuğan-tuysqandaryñnyñ qarttarğa degen közqarasy, olar
üşin i̇eñ mañyzdy, asa qajet nərse.
Pavel auyr birdeñeni oilağandai-aq, ünsiz tömen qarap otyrdy da,
i̇edenniñ sypyrylmağanyn sodan baiqap qalğasyn ba, əiteuir:
— Sen mūndağy şaruany qalai jaiğastyryp jürsiñ? Vera kelmei
me, nemene?—dedi jəiimen.
— Vera kelgen kezderi, oğan kömek kerek i̇emes deimin. Bərin özim
jinap-teremin. Tek osy keşeli-bügin ğana salaqsyp qalğanym.
Keşkilik, tipti siyrğa da barmadym, bar şaruany jinap qoidym.
— Syrqattanyp qaldyñ ba, nemene?
— Öziñ qaraşy, būlar ne istep jatyr, Pavel!? Ne istep jatyr a?!
Kisiniñ aqyly jetpeidi jüdə!— Əueli sözdi baisaldy bastasa da,
artynan şydamai, betin qolymen basyp, öksigen saiyn ilgeri-keiin
teñselip, küiine jylap jiberdi. Səl ğana sabyr ailap, sabasyna
tüskennen keiin şeşesi, əsirese Vorontsov pen Juktiñ isteluge tiısti
jūmys turaly aitqan sözderine i̇erekşe mən bere, keşegi oqiğa jaily,
ziratqa ne jasağany jaily baiandap bergennen keiin de, bal asy ləm
dep til qatpady, biraq i̇eki qolyn qarttar tərizdi tizesiniñ arasyna
salyp qoiyp, i̇eñkeiip otyrğan küii, būrynğydan beter şarşap,
qajyp, janyn jegidei jegen bir auyr oi tūñğiyğynan şyğa almai,
melşiıp qatty da qaldy. Odan jauap bola qoimağasyn, Daria jalyna
til qatty:
— Tym bolmasa, seniñ atañ men əjeñdi ana jaqqa aparsaq... a, Pavel?
Koltsovtar özderimen birge... i̇eki tabytyn ala ketti. Tipti Anfisa da
balaqaiyn alyp basqa jaqqa aparyp qoidy. Ərine, marqūm bolğan üş
kisiniñ mürdesin əketu... biraq tastap ketken būdan da ötken künə ğoi.
Əne, ne sūmdyqty jasap jatyr! Al i̇eger sudy jaiyp jiberse...
— Qazir oğan qol tiıp jatyr ma, apa,— dep jauap qatty Pavel.—
Onsyz da yğyr bolyp bittim, tipti tynys alar uaqyt joq. Keiin arqabasymyz keñeigesin,— alyp ketemiz. Men ony biraz oilağam. Jalğyz
jürip köz türtki bolmas üşin, bireumen kelisip alyp ketemiz.
Sosyn ol osy kepti qozğap, kelisip alğanyna quanaryn da, quanbasyn
da bilmei, degenmen, bir nərsege jadyrai quanyp, tağy birdeñege
i̇eleñdep i̇elegzi qalyp, basqa jəitti sūrap ketti:
— Biyl osy şöp şabuğa şyğasyñdar ma, joq pa?
— Bilmeimin, apa. Əzirşe i̇eşteñeni de bilmeimin.
Ol ūlyna jany aşyp, i̇endi ərneni sūrap, basyn qatyrmaiyn dedi.
Biraq ol degenmen de şöp şabudy teginnen-tegin aita salmağan i̇edi:
siyrdy i̇endigəri ūstai ma, ūstamai ma, sony şeşetin mezgil jetkentūğyn. Būl sūraq tek būlardyñ aldynda ğana i̇emes, sovhozğa köşetin
kisilerdiñ bəriniñ de aldynda tūrğan-dy. O jaqtan, jana sovhoz
poselkesinen birinen-biri ötetin qyzyq ta şyjyq jañalyqtar jetip
jatty. Ol poselkege alys-jaqyn on i̇eki derevnianyñ halqy jinalady
i̇eken, onda üiler jeke-jeke kirip-şyğatyn i̇esigimen, tūrğyn jaiymen
i̇eki semiağa arnalyp tūrğyzylatyn körinedi, al ər semiağa degen pəter
i̇eki qabat i̇etilip salynyp, olardyñ arasyn, ilinip tūrğan tərizdi, tik
basqyş qosady deidi. Jūrttyñ bərine tap osylai birdei i̇etilip
jasalğan. Basqyştyñ tym tik i̇etip salynğanyn, onymen ölmeli
kempirler ğana i̇emes, tipti dymkəs kisiniñ de jüre almaitynyn, sodan
biraz adamdardyñ zəbir körgeninen biluge bolatyn i̇edi: qyzu minezdi,
mes qaryn kolhoz buhgalterin jūrt: Mas samauryn dep ataityn,
tünemelikte basqyşpen joğary-tömen zyryldap jürgende əlgi kisi
ūşyp tüsedi de, tepkişekterdi sanap, tömen qarai domalaidy kelip,
sosyn özinin i̇eki qabyrğasy synyp, auruhanağa baryp tüsedi: böten bir
derevniadan kelgen qittai qyz da basqyştan qūlap, basy
zaqymdanady. Söitpegende qaitedi i̇endi — jūrt būryn tegis jermen
jürip dağdylanğan, olardy sol dağdysynan aiyru üşin biraz uaqyt
kerek qoi. İeger sondai üide tūruğa tura kelse, joğary köterilip, ajal
izdeitin jaiym joq — dep Daria iştei bir şeşimge kelip qoidy. İel
pəter degeniñ jainap tūr, qabyrğalary gül-şeşektermen
örnektelgen, as üii qaladağy siiäqty, onda kömir jağatyn orys peşi
i̇emes, būrandaly elektr plitasy bar—dep maqtanysady. Köşege
jügirip şyqpas üşin, asüiimen qabyrğalas əjethana tūr, al joğaryda,
i̇eger bireui onda şyğa qalsa, ər türli şkafşalary men i̇esikteri bar,
ülken i̇eki bölme məñgi raqat dəuren keşuge arnalyp, sañğyrlap tūrğan
körinedi.
Būl — tūrğyn-jai. Al onyñ tap qasynda, qabyrğağa taqalyp, aula
işinde bir jarym sotyqtai baqşalyq jer jatyr, onda birdeñe ösipönui üşin qūnarly topyraq tasyp əkelu kerek, öitkeni ol tastaq ta
sazdy jerden kesilip berilgen, mine, būl da i̇el qūlağy i̇estimegen
jabaiy is i̇edi: dünie nelikten būlai oipañ-toipañ bolyp ketken:
baqşanyñ qūnarğa i̇egilmei, qūnarly topyraqtyñ baqşağa tasylatyny
qalai? Jəne ony qandai baqşa deseñizşi! Bir jarym sotyq qana —
būğan külmegende nege külesiñ! Aitpaqşy, tauyqtarğa arnalğan bir
quys, şoşqanyñ da öz quysy bar, al siyr qora atymen joq, al ony
tūrğyzatyn oryn tağy joq. Bir syğan retin tauyp, qora salğan i̇eken,
biraq poselkelik sovettiñ kisileri qolma-qol jetip kelip: saluğa
bolmaidy, dereu qūrtyñyz, būl ara sizge syğannyñ darqan tirligi i̇emes,
qala keipindegi poselke, mūndağy qora-jaidyñ bəri birdei boluy
kerek,— dep digerleidi. Syğan jönindegi sybysqa Daria onşa senbedi:
syğanğa siyr qalai bitken? Olar ömirde būl malğa juymağan, atam
zamannan atty ğana mal dep tanyp, siyrdy ūrlaudan da jerkenetin
bolğan. Qasqyr qoişy bolyp jarytpasa, syğan da baqtaşy bolyp
jarytpaidy. Biraq, nege i̇ekenin qaidam, jūrt əiteuir tek syğandy ğana
söz i̇etip jürdi. Daria Pavelden, siyr qora saluğa rūqsat i̇etpeitini ras
pa i̇eken — dep sūrağanda, balasy kümiljip, birdeñeni şala-pūla aitqan
boldy:
— Rūqsat i̇etedi... Gəp siyr qorada i̇emes...
İə, i̇eñ zəru məsele pişende boldy: jaña qonysta şabyndyq-şalğyn
da, jaiylym-öris te joq, al o jaqta jeke menşiktiñ malyn ğana i̇emes,
qoğamdyq maldyñ özin nemen asyraitynyn tiri jan bilmeitin. İegiske
qajet jerdiñ ağaşyn qoparyp jatyr; ondağan şaqyrym jerdegi
taiga işi maşinalar gürilinen guildep ketti, al mal örisin retteuge əli
mūrsat bolmai jatyr. Jer jaryqtyqty dağdyly tirliginen aiyryp,
basqa bir tirlikke beiimdeu üşin qanşama jyldar kerek. Əlbette,
birinşi qys qajetine şöpti būrynğy i̇eski jerden şauyp aluğa bolady,
bərinen būryn jūrtty nalytyp, qytyğyna tigen de osy bir «bolady»
degen qysqa da senimsiz söz i̇edi: bir qysqa bolady i̇eken, al odan əri ne
bolmaq? İə, ne bolmaq? Odan da birden köne ketken jaqsy i̇emes pe?
İeger i̇eñ bir auyr jyldary işim-jemiñniñ bəri so januardyñ moinynda
bolsa, jūrt oğan bauyr basyp ketken bolsa jəne qanşa degenmen de,
bir qysqa osynau «bolady» alaqanynda tūrsa, qalai ğana birden köziñ
qiyp, köne ketesiñ būğan. Rūqsatyna rūqsat berip otyr-au, biraq i̇ekinşi
jağynan alyp qarağanda, onda kisi op-oñai arandap qalatyn qanşa oişūñqyr bar deseñizşi: şöp şabu üşin de uaqytty qaidan tabu kerek,
öitkeni būl ara, kez kelgen kisiniñ tap osyndai qam-qareketi bar jəne
ony birden tüsinetin kolhoz i̇emes qoi; sosyn şöpti şauyp bolğasyn,
Angara tasyp, jaiylyp ketpei tūrğanda, so pişendi özennen qalai
ötkizip alasyñ, sosyn ony örge qalai şyğarasyñ? Al biraq bir təsilin
tauyp, ony şauyp, özennen ötkizip, örge köterip, tasyp alsañ — ony
qai jeriñe qūiasyñ? Tağy da siyrdyñ özin qalai ūstaisyñ? Osyndai
maşaqattyñ köp i̇ekendigi sonşa, i̇erkiñnen tys i̇eñseñ tüsip ketedi: būdan
da qarañ qalsynşy, sol qarañ qalğyrlar!
Joq, osy bir aqyrğy jyl, özgeris jyly sūmdyq qorqynyşty
bolyp körindi. Jəne onyñ airyqşa qorqynyşty, ədiletsiz bolyp
körinetin bir sebebi, ol būrynğyşa, öziniñ kəduilgi, jyldamdyğymen,
kündi kün qualap, so bolatyn iske qarai jyljyp kele jatty jəne
osynau «bolatyn isti» i̇eşteñemen de keiinge qaldyruğa əste
bolmaityn i̇edi. Keiinirek sol is jüzege asqan kezde, būlar jaña ömirge
i̇enip, ərkim i̇ez tirligin anyqtap, kim bolatynyn: şarua bola ma, biraq
qazirgi şarua i̇emes, būrynğy şarua bola ma nemese tekti dvorian bola
ma, sony bir tyndyryp alğannan keiin, osynau jana ömirdiñ qamytyn
kiıp, tarta jönelgende, bəlkim, ömir jeñildei tüser, al əzirşe, aldağy
tirliktiñ bəri jūrtty şoşytyp, bəri de bir baiansyz da jat, əlgi bireu
oinaqtap köterile salsa, i̇ekinşi bireu köterile almaityn, ərkimge —
kez kelgen kisige yñğaily bola bermeitin, basqyş siiäqty jarlauyt
birdeñe bolyp i̇elesteidi. Jastardyñ jöni basqa, olar bir aiağymen
sekirip-aq joğaryğa lezde köterile salady — sol sebepti de olar
Matioramen op-oñai qoştasty ğoi. Klavka Strigunova sol oiyn aşyq
aityp ta salğan.
— Mūny baiağyda-aq suğa batyru kerek i̇edi. Tiriniñ iısi şyqpaidy...
būlar adam i̇emes, qandalalar men taraqandar jəne tapqan jerin
qaraşy — kölbaqa siiäqty... şalqyğan sudyñ ortasynda tūrady,— dep.
Jəne ata-babalarynan qalğan üiin örtep, sol üşin tölenetin,
qalğan aqşany alatyn sətti küte-küte i̇eki közi tört boldy. Ol özine
salsa, üiin baiağyda-aq örtep, artyna moinyn būrmastan-aq, yzymqaiym ketip qalar i̇edi, biraq Klavkanyñ qora-jaiynyñ o jağynan da,
bū jağynan da janastyryla yğy-jyğy salynğan, öziniki tərizdes
üiler bar-tūğyn, ol üilerdiñ mal-jany əli de ketpei, būrynğyşa
tūryp jatqan, al ört solarğa baryp tiiüi ğajap i̇emes. Sol sebepti de
Klavka jipsiz bailanyp qalyp, Matiora men materalyqtardy qarğapsilep, düniedegi bar pəle men jalany solardyñ basyna üiip-tögedi.
— Ot qūiamyn,— dep ses körsetetin ol sovhozdan kelgen saiyn.—
Meniñ i̇endi şydar jaiym joq. Ketkileriñ kelmese, örtengileriñ kelse
— örtene beriñder. Al öz basym sender üşin jəbir-japa şege
almaimyn.
Osyndai istiñ,— qora-jaiy üşin tiısti aqşanyñ i̇ekinşi jartysyn
tezirek aludyñ — qam-qaraketimen Katerina kempirdiñ balasy
Petruha da ainalysyp jürgen. Biraq Petruhany basqa bir pəle
jibermei qoiğan. Osydan i̇eki jyl būryn qaidağy bir belgisiz adamdar
Matiorany aralap, onyñ külli üileriniñ işi-syrtyn baiyptap körip,
qabyrğalaryn tyqyldata soğyp tyñdap bitkesin: Petruha üiiniñ
mañdaişasyna: «Ağaş səulet öneriniñ i̇eskertkişi. Ğylym
Akademiiäsynyñ menşigi»— degen qañyltyr taqtany qağyp ketken
i̇edi. Olar Petruhağa onyñ üiin muzeige alyp ketetinin aitqan, sol-aq
i̇eken, ol əuelgi kezde tym maqtanyp ketti: Basqanyñ üiin i̇emes,
Petruhanyñ üiin bölip alyp, airyqşa atap ötti, i̇endi būl üidiñ qandai
üi i̇ekenin, onyñ tereze, qaqpaqtary oiu-örneginiñ nəzik te minsiz
jasalğanyn, dualdaryndağy bederli naqystarynyñ əsemdigin, onyñ
polatylary qandai jəne onyñ nendei börenelerden qalanğanyn
qyzyqtap köru üşin jūrt i̇endi aqşa töleitin bolady. Al ondai
qañyltyr taqtaişalar diırmen men mangazeiä qabyrğasynda qağuly
tūrsa da, olar qanşa aitqanmen diırmen men mangazeiä ğoi, al mynau
kədimgi tūrğyn üi — i̇endeşe būlardy salystyruğa bola ma i̇eken. Būl
tek uaqytşa qoiylğan taqtaişa, muzeide basqasy, «Matioranyñ
şaruasy Petruha Zotovtyñ üii...»—i̇eñ dūrysy: «Matioranyñ şaruasy
Nikita Alekseeviç Zotovtyñ üii»— degeni qoiylady. Jūrttyñ bəri
ony oqyp, Petruhağa — Nikita Alekseeviç Zotovqa qyzyğa da,
qyzğana da qaraityn bolady. Tuğan kezde oğan rasynda da Nikita dep
at qoiyp, qağazğa da jazğan, al kündelikti ömirde qara dürsindigi,
saldyr-salaqtyğy men dəieksizdigi üşin onyñ i̇esimin Petruha dep
özgertken-di. İendi qazir onyñ Nikita i̇ekeni tiri jannyñ i̇esinde
qalmapty, tuğan şeşesiniñ özi ony Petruha dep ataityn, ol tek, öziniñ
qiiälynda ğana mūny i̇el bolyp, ataq-dañqy jer jarğan airyqşa kisi
retinde nagradtap, atyn kökke köterip, madaqtap jatqan kezderde
ğana, i̇eşkimge bildirmei, qūpiiä türde qağazdy alyp, şyn atyn jazyp
qūiatyn, al künbe-küngi ömir-tirliginde sol üirenşikti Petruhasyn mise
tūtyp jüre beretin. Al biraq taqtaişada, tasqa basqan jazuda, jalpy
tərtip boiynşa, aty-jöni tolyq boluğa tiıs.
Sonymen arada talai-talai ailar da ötti, biraq Petruhanyñ üiin
ūnatyp, yqylas-ynta bildirip ketken kisilerden habar-oşar bolmady,
sol sebepti de i̇endi Petruha mazasyzdana bastady. Üi aqysy töleminiñ
jartysy, avans baiağyda işilip-jelinip bitken-tūğyn, al, i̇endi onyñ
qalğan jartysyn alu üşin Petruhanyñ üi-jaiy tūrğan jerinde
bolmauy kerek-ti. Soñğy jyl boiy Petruha «Ğylym akademiiäsy öz
menşigin alyp ketui kerek dep olarğa qaita-qaita hat jazyp, qatal
talap qoiyp jatty. Oğan jauap qaitarar jan bolmady. Ol i̇endi muzeii
qūrğyrğa nalityn da boldy — taqtaişağa atyn əigilep, məñgi-baqi
i̇etip jazbai-aq qoisynşy — tek aqşasyn alsa i̇eken. Petruha
kolhozdan keiin i̇eşbir jerge tūraqtai almady, i̇eş jerde jūmys ta
istemedi, əiteuir kezdesken ony-mūnyny istep, tiyn-teben tapqan
bolady, söitip şeşesi i̇ekeui aşty-toqty selbesip kün körip jatty, al
tap osy kezde qaidağy bir vedomostağy mūnyñ familiiäsy tūsynda
tabany kürektei myñ som aqşa, mol dəulet jazuly tūrğan i̇edi. İendigi is
onşa qiyn i̇emes — üidi qūrtsa bolğany. Əlgi bir «Ğylym akademiiäsy»
bolmasa, ony būl qas qağymda joiyp jiberer i̇edi: Petruhanyñ qorajaiy i̇elden i̇erek oqşau tūratyn, i̇endeşe körşi-qolañğa alañdamasa da
bolady. Biraq «Ğylym akademiiäsynyñ menşigi» mūny kejegesinen
keiin tartqyza beredi. Tasqa basylğan əriptermen jazuly tūrğan
mūnyñ, Petruhanyñ jeke menşigi i̇emes — tağy bir bəlege ūrynyp
qalmasa bolğany. Gəp mynadai: üi Petruhaniki, al menşik Petruhaniki
i̇emes — sonda onyñ nağyz qojasy kim i̇ekenin aiyryp-ajyratyp körşi
kəne. Būğan da bermeidi, özderi de almaidy.
— Olar meili tosa bersin,— dep aibat şegedi Petruha Angaradan
joğary alysta jatqan bir jaqty iegimen megzep.— Ağaş temir i̇emes,
ol qarap tūryp, özdiginen lau i̇etip januy mümkin. Kimniñ menşigi
i̇ekenin sosyn sūrai jatar. Meili, tosa bersin.
Klavka men Petruha i̇ekeui, sosyn tağy birdi-i̇ekili jastar — olardyñ
keibireui ketip, i̇endi bireuleri əli ketpegen — osynau özgeristerge məz
bola quanysyp, onysyn jasyrmai da jürdi, al qalğandary alda ne
kütip tūrğanyn bilmei, sol özgeristen şoşynyp, qorqady da. Būl
aranyñ bəri tanys, öz üiiñ — öleñ tösegiñ, basqan iziñ — jol-soqpaq,
būl arada öz adamdaryñnyñ arasynda jürgende tipti ajalyñdy da
kədimgidei ap-anyq köresiñ — qalai joqtau aityp, jylap-syqtap,
qaida aparyp, kimniñ qasyna qūiatynyn da bilesiñ, al o jaqta — būl
düniede de, ana düniede de ne bolyp, ne qūiatyny beiməlim. Pavel
sovhozdan az uaqytqa kelgen kezde, Daria odan külli jai-japsardy
türtkilep köp sūrağan; sonda balasy jaña tirlik şeşesiniñ i̇eski
ūğymyna sai kelmei me dep, onyñ qorqynyşynan birtürli seskenetin
tərizdenip, kinəli kisidei-aq, mandytyp jauap qaitara almağan.
— Jūrttyñ bərine bir-aq monşa deisiñ be?— deidi ol tañyrqap,
onyñ qandai monşa i̇ekenin köz aldyna i̇elestetpek bolyp.—
Körmegenimiz köp qoi! Qalyñ jūrtqa bir-aq monşa deidi?.. Öz
monşasyn tūrğyzuğa bolmai ma sonda?
— Ony qaida tūrğyzasyñ?
— Qūdai saqtasyn! Ondai masqarağa barğanşa kir-qojalaq bolyp
jürgenniñ özi artyq.
Būğan qosa tağy bir janalyq jetti: üi astynda su bar i̇eken. İeger
biyl su bolsa, kelesi jyly da bolmaq — qaita biyl jaz qūrğaq bolyp
tūr ğoi. İendeşe i̇edendi köteruge mümkin bolsa, ony kötermek kerek,
sosyn jinalğan suğa ağaş naua ornatqan jön. Bir jarym sotyq
baqşağa sonyñ suy da jetedi. Toqymdai jerdi tauyqtardyñ özi-aq
qoparyp, jinap tastamai ma, təiiri.
Matiorany talai ret añsaisyñ ğoi əli, añsaisyñ...
6
Şūbatylyp tün kelip, Matiora ūiqyğa bas qoiğan kezde, diırmen
özek keneresi astynan, mysyqtan səl ğana qalqyñqy, i̇ezge i̇eşbir
aiuanatqa ūqsamaityn, kişkene ğana bir añ—aral qojasy jügirip
şyqty. Üi bas saiyn iesi bolsa, araldyñ da iesi boluğa tiıs. Ony biraq
mūnda i̇eşkim de körmegen, i̇eşkim de kezdestirmegen, al, ol osynau su
tübinen köterilip şyğyp, sumen qorşalyp qalğan oqşau jerdiñ o şeti
men bū şetinde, alys-jaqynynda ne bolyp jatqanyn, onyñ maljanyn tügel biletin. Ol bileuşi Qoja bolğandyqtan da, bərin de körip,
bərin de bilip, i̇eşteñege kedergi-kesirin tigizbei jürui kerek-ti. İendi
tek i̇eşkimdi kezdestirmei, öziniñ bar-joğyn i̇eşkimge de bildirmegen
künde ğana Qoja bolyp qala beruge haqysy bar-tūğyn.
Diırmen özek jağasyndağy köne mekeni — tereñ inimen əlgi bir
əzirde syrtqa syğalap bir qarap, ol keşqūrym jūldyzdardyñ
jamyrap şyğa kelip, sosyn köp ūzamai sönip qalğanyn baiqağan.
Bəlkim, olar qazir de bir jaqta andyzdap tūrğan şyğar, öitkeni
joğarydan bir sūrğylt kilegei jaryq tögilip tür, i̇endeşe onyñ
şyğatyn közi bolğany da, biraq onyñ jiti janarynyñ özi olardy
aiyra alatyn i̇emes. Mūnyñ üstine ol aspanğa qaraudy ūnatpaityn,
öitkeni ol būny tüsiniksiz bir beimaza halge keltirip, tüpsiz
tūñğiyğymen zəre-qūtyn qaşyratyn. Meili, oğan i̇eki aiaqty, jūmyr
basty pendeler ğana qarap, köñiline jūbanyş taba beret: biraq
baiğūstardyñ arman-qiiäl dep jürgenderi i̇estelik qana, tipti i̇eñ bir
aiauly da alys, tətti oi-sanasyndağy əsem armany, tek qūrğaq i̇estelik
qana. İeşkimniñ de armandauğa haqy joq.
Tün barqyttai jūmsaq ta jyly-tūğyn, bəlkim, basqa bir jerlerde
tastai qarañğy da şyğar, biraq mūnda, aidyndy özen üstinen töngen
aialy aspan astyndağy aralda ainala tegis körinip, aşyq-jarqyn
jatyr. Töñirek jym-jyrt, biraq osynau mülgigen, ağyndy özen tərizdi,
sergek tynyştyqtan joğarğy jəne jaqyn müiisterdegi su syldyry
da, nu ağaş arasyndağy jel şuy tərizdes sonau alys, böten jaqtağy,
sol jağalaudağy sarqyramanyñ talyp i̇estiletin kömeski şuylynda,
keşigip oinağan balyqtyñ şolp i̇etken i̇erke dybysy da — bər-bəri apanyq i̇estilip tür. Būl saq qūlaqqa ə degennen-aq lyp i̇etip jetip keletin
əuezdi dybystar, Angaranyñ dybystary i̇edi, tek osyny i̇esitip,
tanyğannan keiin ğana araldyñ öz dybysyn: tepseñdegi kəri
samyrsynnyñ buyn-buyny syrqyrap, qinala syqyrlağanyn, sol
arada jaiylyp jürgen siyrlardyñ balausa şüigindi kürt-kürt üze
şainap, şaban qozğalğan tysyryn, al derevniadan — ūdaiy dalada
jürip-tūratyn januarlardyñ — tauyqtardyñ, itter men maldyñ
tynymsyz qimyl-əreketiniñ dybysyn i̇estuge bolady. Biraq osy
dybystardyñ özi Qojaiynğa qatty da döreki bolyp i̇estiledi, ol jer
qoiny men jer betine jaqyn-juyqta bolyp jatqan jaittarğa: jem
izdeuge şyqqan tyşqannyñ sybdyryna, Uiasynda jūmyrtqa basyp
otyrğan şymşyqtyñ būqpantai qozğalysyna, ağaş būtağynyñ tüngi
qūsqa jaisyz bolyp köringen, tosynnan-tosyn terbelip, sytyrlap
baryp basylğan əlsiz lebine, boilap ösip kele jatqan şöptiñ demtynysyna jany raqat tauyp, özgeşe bir i̇elgezektikpen qūlaq türedi.
Ininen atyp şyğyp, tyñ tyñdap, töñirekte ne bolyp, ne qoiyp
jatqanyn dağdyly ədetimen kökeiine qūiyp alğannan keiin, Qojaiyn
sol būrynğy sabyrly qalpynan ainymai, üirenşikti qam-qareketine
kirisip araldy aralap ketti. Ol ūdaiy bir jolmen jürmeitin, bügin,
məselenki, sol jağalaumen jürse, i̇erteñ oñ jağalaumen jüretin,
araldyñ ortan beline deiin baryp, qarağai toğaiy mañyndağy bir
jerden keiin būryla da salar i̇edi, köñili qalasa, bülkildep araldyñ
şetine deiin de bara-tūğyn, tipti Podmogağa ötip ketip, onyñ ömirtirşiligin tekserip, ūzaq uaqyt aialdap ta qalatyn, biraq ol i̇eşqaşan da
derevniağa soqpai ketpeitin. Ər aluan özgerister köbine-köp sonda
bolyp jatatyn. Ol, i̇endi köp ūzamai dünieniñ bəriniñ birjolata
özgerip, öziniñ Qojaiyn boludan qalatynyn, tipti jalpy maqūlyq
boludan qalatynyn künilgeri sezse de, soğan mölteñdep moiynsūna
berdi. Bolar is—bolmai qoimaidy. Onyñ moiynsūnyp köne ketken
sebebi — özinen keiin būl arada i̇eşbir qojaiyn bolmaidy, qojalyq
i̇etetin jer de qalmaidy. İeñ soñğy Qojaiyn özi. Biraq myna aral aman
tūrğanda būl aranyñ özinen böten qojasy joq.
Ol zaulağan küii döñ basyna, bağana kündiz Daria kempir otyratyn
jerdiñ qasynan kelip şyqty da, basyn köterip, ainalağa köz tastady.
Matiora mamyrajai mülgip jatyr: ərirekte qalyñ orman qarauytady,
tebindep ösken balausa kümis sudai kölkildeidi, ülken qoñyr daqtai
bolyp, derevnia qarañdaidy, odan üirenşikti taq-tūq, tars-tūrs i̇etken
dybys ta şyqpaidy: biraq ol sondai taq-tūqqa, tars-tūrsqa iştei
əzirlenip jatqan tərizdi. Kündizgi jylu seiilip-suyp, jerden bir
aşqyltym salqyn syz iısi būrqyrai köterilip keledi. Belgisiz bir
jaqtan, lyqsyp kelip, qūmğa siñgen tolqyn sekildi, jel aryndap,
jelpip ötti de, zu i̇etip, basyla qaldy. Biraq kəri samyrsyn
mazasyzdanyp, ūzaq syqyrlady, ūiqysynan şoşyp ūianğandai-aq, bir
siyr möñirei tüsip, dybysyn kilt üzdi. Alys jağadağy qalyñ jynys
arasyndağy qaraqat būtasy i̇eñsesin basqan özge bir būta būğauynan
bosap, terbelip baryp, boiyn tüzei berdi. Su bəseñ şylp i̇etti — əlde
ol keş boiy jüze-jüze jarylyp ketken otau-köbik pe, əlde jan
təsilim i̇eterde qūiryğyn bir būlğap qalğan balyq pa, kim bilgen:
əiteuir maisa şöp bastaryn jybyrlatyp, auqymy tar bir jolaq
tolqyn oinap öte şyqty, tepseñdigi samyrsynmen qatar tūrğan qaiyñ
būtağynda byltyrdan ilinip qalğan i̇en aqyrğy qu japyraq i̇endi ğana
üzilip tüsti.
Qojaiyn derevniağa qarai bet tüzedi.
Ol ony ainalyp şyğudy jalañaş müiistegi Bogodul tūratyn
baraqtan bastady. Barja tərizdi ūzyn da jatağan baraq azyp-tozyp,
şiri bastağan, Bogoduldyñ osynda tūratynynan oğan i̇eşbir qairan
bolmağan. Tez salynğan üi de tez i̇eskiredi ğoi. Matiorada salynğanyna
i̇eki jüz jyl, tipti odan da köp uaqyt ötse de, tür-tüsin de bermegen,
ruhyn da joimağan üiler bar-tūğyn, al mynau jūrt kədesine jarty
ğasyrdai ğana jarady. Mūnyñ būlai bolatyn sebebi, onyñ tūraqty bir
iesi bolmady, onda tūrğan kisilerdiñ bəri, tek būğan suyq pen jauynda
ğana baspanalap kelip, tyğylatyn-dağy, sosyn bir təuirleu üi tauyp,
tezirek ketip qaluğa tyrysatyn. Bogoduldyñ būdan basqa barar jer,
basar tauy bolmasa da, ol qaidan qoja bolyp jarytsyn.
Bogodul baraqtyñ derevnia jaq şetindegi bölmede jatatyn. Bölme
qabyrğasy men terezesinen onyñ qos dauysty qūdiretti qoryly — dem
alğany men şyğarğany — anyq i̇estiletin, onyñ osynau qorylyn
tyñdai tūryp, Qojaiyn tek qazir ğana i̇emes, onyñ osynda, Matiorada
ajalğa jan tapsyratynyn, Qojaiynnyñ özi siiäqty, onyñ da osy
jazda öletinin talai ret sezgen.
Bir kezderi özek osy aramen tüp-tüzu bolyp möldirep ağyp jatatyn,
biraq birte-birte, jüre-kele onyñ aral müiisinen ağysyn büiirge qarai
özgertuine bailanysty, būl kömeidi tas basyp qaldy da, qatty
ağyndy taza su solğa qarai būrylyp ketip, müiis syrtynda tübi
ūiyqtanyp, baldyrlary yrğalyp tūrğan, şalauly qarasu borsyp
jatty. Tömenirek barğasyn ötkelek özek i̇erkin şalqyp, kösilip ketedi
de, onyñ arnasyn qualai qiyrşyq qūm-tastar qaitadan paida bolyp,
jarlauyt qabaq tüksiıp şyğa keledi, derevnia, mine, osy jar basyna
salynğan i̇edi. Jar basyna jete almai, şarşap qalyp qoiğan tərizdi,
birinşi bolyp Petruha Zotovtyñ üii tūratyn. Petruhanyñ i̇endi köp
ūzamai üiin joiyp jiberetinin Qojaiyn jaqsy biletin. Būl üiden, tek
Qojaiynnyñ bir özi ğana sezip tüisinetin, aiy ötip, küni bitken aqtyq
tağdyrdyñ əreñ-əreñ bilinetin özgeşe bir azyp-tozğan aşqyltym iısi
keletin, būdan onyñ qatelesui qiyn i̇edi. Tün balasynda bükil
derevnianyñ basynan aiağyna deiin, tap osy tərizdi bir iıs syzdyqtap
şyğyp jatatyn, al biraq Petruha üiiniñ qasynan būl iıs anyğyraq
seziletin. Jazmyştyñ isine qara jer de, onyñ üstindegi jūrttyñ üntünsiz meken-jaiy da özderinşe kün ilgeri əzirlene bastaidy.
Qojaiyn köşe jaq betten osynau üidiñ köne de berik ağaşyna
arqasyn süiep otyra ketti. Börene-böreneni qualap tömen qarai
tysyr-tysyr i̇etip, belgisiz bir toq-quat ağyp jatyr. «Tyrs-tyrs, tyrstyrs, tynystaidy ağaş üi,— tyrs... tyrs...». Ol otyra qalyp, tyñ
tyñdady, biraz tyñdağasyn, köñili baiyz tauyp, jyly ağaşqa jabysa
tüsti. Soñğy ret adaldyğyn körsetu üşin əiteuir bireu mūryndyq
boluy kerek, iə, əiteuir bireuden is bastaluğa tiıs. Būl düniede
tirşilik i̇etetinderdiñ bəriniñ bir ğana məni — qyzmettik məni ğana bar.
Al barşa qyzmettiñ de biter kezi bolady.
Ol ornynan tūryp, jolğa qarai birneşe qadam basyp bardy da,
oiuly-bederli mañdaişa astyndağy alasa terezelerge moinyn būryp
bir qarady. Onyñ alasa bolatyn sebebi, üidiñ pəs tartyp ketkeninen de
i̇emes, soñğy ğasyr işinde onyñ astyndağy jerdiñ köterile tüskeninde
i̇edi. Osynau üi işinde şym-şytyryq bir tüs körip, jany jai tappai
şoşynyp Petruha ūiyqtaidy, jaisañ jaz ortasynda kəri süiegin
jylytyp, orys peşi üstinde onyñ şeşesi — Katerina ūiyqtap
jatyr. Katerina, Katerina... Jaqsy adamnan nege jaman bala
tuatynyn kim biledi, kim aitady? Köñildiñ bir medeui — əiteuir,
jasaryñdy jasap, jar şetinde tūrğanyñ.
Derevnia üileri ret-retimen tizilip tūrğan jerge kelgende, Qojaiyn
jügirisin baiaulatyp, jiı-jiı toqtap, töñiregine qūlaq tigip, iısqoñysty da mült jibermei kele jatty.. Ol i̇eşteñeden de qoryqpaidy:
it te, mysyq ta onyñ jürgenin sezbeidi, ol keşe tünnen beri osynda
bolatyn özgeristerdiñ birde-birin baiqausyz ötkizgisi kelmedi. Ol keşe
derevniağa tek tañ aldynda ğana kelip kirgen, öitkeni zirat basynda
jasalğan sūmdyqtan qatty şoşyp, qaljyrap qalğan qart kisiler, i̇endi
būğan bir zaual bolatyn şyğar degen ümitpen, sony üreilene kütip,
tañ sərige deiin ūiyqtamai, yñqyldap-kürsildei, köp azapqa tüsken.
Bügin tegi, derevnianyñ jany jai tauyp, ūiyqtap qalğan tərizdi.
Derevnia qalyñ ūiqyda: keşegidei itter de ürmeidi, i̇esik-terezeler
de syqyrlamaidy. Üi işterinen i̇eleñdep şoşynğan dybystar da
i̇estilmeidi. Küñgirt keşe jaibaraqat qūlazyp jatyr. Öz tirligin
boiyna jasyryp, aqşyl terezeleri bozaryp, tym-tyrys tymyraiyp
üiler tūr, biraq solardyñ bireuine Qojaiyn jaqyndap barsa bolğany,
ərbir üi öz dausymen: bərin de bilemin, bərin de sezemin, bərine de
əzirmin,— degendi bildirgisi kelgendei, köndimbai keiippen ūzaq
kürsinedi. Olardyñ işinde əli de jasyna jetpegen, irgesi jerge batyp,
syrty qaraia qoimağan, osydan jiyrma, otyz jyl ğana būryn
tūrğyzylğan üiler de bar, öz tağdyrynan habardar osynau üiler
jazdyñ qysqa tüninde sol tağdyryna tağy bir adym jaqyndap, jalpy
tizbekte montansyp tūr. Qoştasar sətte qanasynda qanşa jylu men
jaryq baryn əlemge paş i̇etip, olar osy könbis qalpynda ün-tünsiz i̇eñ
soñğy aqtyq künine deiin barady, öitkeni alaulağan ot onyñ təninen
zorlap alynatyn, ilgeriden boiyna siñirip saqtağan künniñ jyluy ğoi.
Tün tünere tüsti; biraq sol būrynğy qalpynda köleñkesiz küñgirt.
Irgedegi sudan tolqyndanyp, dymqyl syz keledi, al ol səl basyla
bergende qañyrap qalğan üilerdiñ qūrğaq şirik iısi qolqany qabady.
Qora-jailarğa jaqyndap kelgende Qojaiyn, būlardyñ küni boiy
jinağan jyluynyñ tarap, suyp bara jatqanyn sezdi, biraq so jylu
bügin əlsizdeu de az körindi: tegi, i̇erteñ kün būltty bolatyn tərizdi.
Matiora qystağy qalyñ ūiqyda. Mūndağy keiuana kempirler
mazasyz şolaq tüster köredi, sol tüsteri pəlen ret qaitalanyp jatsa
da, olar sony bilmei-sezbei jatyr. Tek mülgigen tünde ğana tirliktiñ
tūrlauly jağalauynan alystap, tiriler ölilermen didarlasyp jüredi
— kədimgi tiri künindegidei söilep, öliler de keledi, olar ana jaqtağy
būlar biletin kisilerge aita baru üşin, joqty-bardy sūraidy. Köñil
közi ūiqyda, i̇emin-i̇erkin i̇essiz jatqan tiriler talai nərseniñ basyn
şatady, biraq ūianğannan keiin sonyñ köbin ūmytyp qalady da, tüstiñ
i̇esinde qalğan jūrnağyn oiyna ne kelse sonymen kezdeisoq jori
salady.
Alys şalğaidağy jasyn jarqylyndai bolyp, tap qazir osy bir
tüster terezeden aqşyl səule şaşyp, jalt-jūlt i̇edi, mine, osynau
səulege qarap, qai üide kisi bar i̇ekenin, qai üidiñ qañyrap bos tūrğanyn
biluge bolar i̇edi. Būl tünde tüs körmegen jan bolmady. kempirler
aqyrğy künder jaiyn aityp, auyr kürsinip, şağynyp jatyr.
Derevniany, basynan aiağyna deiin jügirip körip şyqqannan keiin,
Qojaiyn köşeden solğa, özenniñ jalañaş, jarlauyt qabağyna qarai
būryldy. Ol aradan bəri de körinedi, ken kösilgen şalqardan küñgirt
qiyr būlañdaidy, tömengi sarqyrama suy əinek siiäqty jyltyldap,
əinek siiäqty syñğyrlap jatyr. Küili işektei sozyla sarnap Angara
ağady; aral ortasyna kelgende özen saryny i̇eki işekke bölinip, qaita
baryp qosylğanşa, arna üstinde əndetip tūryp alady i̇eken. Qojaiyn
asau özenniñ qanasynan şyğatyn osy bir əuezdi küidi tyñdauğa əues,
būl küi kündiz böten bir u-şu dybystan bəseñsidi de, tünemelikte taptaza, ap-anyq i̇estiledi. Būl ony məñgilik mūğrajyna, jazmyştyñ
būljymas tərtibi jailağan jaqqa alyp ketetin, biraq osy bir əuenniñ
ūzamai üziletinin, būl aradağy tūñğiyq qara su üstinen tek tentek jel
ğana añyrap tūratynyn Qojaiyn kəmil biletin. Osyny i̇esine alğasyn,
Qojaiyn araldyñ törgi tükpirine qarai būryldy.
Tün i̇endi toqtap, Angarany kese köldeneñ, öziniñ batyp-joğalar
jağyna qarai ağyndamai, keneresine şüpildei tolyp, Matiora üstinde
közsiz, jaiymen, abailap üiirilip jürgen tərizdi. Onyñ birde o
jağynan, birde bū jağynan i̇erke jel kelip qytyqtan körip i̇edi, biraq
şiyrlap öter jol tappağasyn, tabanda qalğyp-mülgip, jer bauyrlap
kelip, qalyñ şöp arasyna jantaia ketti. Ylğal şöptiñ iısi būrqyrap
tūr i̇eken, soğan qarap Qojaiyn i̇erteñ tüs mezgilinde qysqa nöser töpep
öte şyğatynyn sezdi.
Aral öziniñ üirenşikti merzimdi tirligin jalğap jatty: i̇egin men şöp
jaiqalyp öse tüsti, jer qoinyndağy tamyrlar jelisi jaiylyp,
ağaştardyñ japyrağyna japyraq qosyldy; külte-büri tögilgen
moiyl men dymqyl şöp iısi añqyp tūr; on jağalaudağy būtalar suğa
qarai i̇eñkeiip, kübirlep söilep jatqandai; tün maqūlyqtary men
qūstary jem izdep jür.
Aral əli de ūzaq ömir keşetin sekildi.
7
Şet-şegi körinbeitin bir ūzaq-ūzaq, jaily-jaqsy künder keldi,
degenmen İegor atai belgilegen, köşer künniñ tez jetkeni sondai,
būlar artyna bir ainalyp qarap ta ülgirmei jatyp, soñğy i̇eki aptanyñ
qalai ötkenin bilmei qaldy. Būğan qosa Nastasia Troitsadan keiin
uaqytty tağy üş künge sozdy — aqyrynda ol künder de zulap öte
şyqty...
Olar sərsenbige jürmek boldy. Tegi, qai küni jürseñ de, i̇eşqandai
aiyrmasy joq siiäqty, biraq nege i̇ekenin qaidam, əiteuir belgisiz bir
meirimdi tağdyr aidap, bir kezde osy arağa qaita oralu üşin, aptanyñ
ortasynda, sərsenbiniñ sətinde jürgen jön tərizdi körinedi de tūrady.
Nastasia beisenbini ūnatatyn, ol bir sətti kündei körinetin, biraq
beisenbi aptanyñ aiağyna jaqyn, demek, basqa jağalauğa, basqa ömirge
jaqyn, odan bū jaqqa qaita jetu qiynyraq.
Nastasia körer tañdy közimen atyrdy, tünimen şamdy jağyp
qoidy — Matiorada elektrdi qaida, köktemde öşirip tastağan, jaryq
beretin maşinany bir jaqqa alyp ketken, sodan keiin qystaq
tūrğyndary kerosinge köşken-di. İeñ soñğy tünde qalai ğana
ūiyqtaisyñ, oğan degen tynym-tynyştyqty qaidan ğana tabarsyñ?
Köz şyrymyn alam dep, ömir jaiyn, tirlik jaiyn oilamai, qalai
ğana tūrarsyñ? Ol oqtyn-oqtyn əlde bir şaruasyn, sosyn i̇ekinşi
şaruasyn ūmytyp ketkeni i̇esine tüsip, dereu sony izdeuge kirisip ketedi
de, taba almaidy, küñkildep jürip, būryş-būryşty qaraidy kelip,
senek pen qoimany tintip, şyraq jağyp, ambarğa barady, daiyn
tūrğan buynşaq-tüiinşekterdi şeşip-bailap, əlekke tüsedi,
aqyrynda izdegenin tauyp alady, biraq tabanda tağy birdeñesin izdei
bastaidy. Tipti i̇eşteñeni joğaltpağannyñ özinde asa kerekti zattyñ
biri qalyp qūia ma dep, tynym tappai türtinedi de jüredi. Üi qañyrap,
sambyrlap bos tūr, Nastasia tap bir qañyltyrdy basqandai-aq,
aiağynyñ tyqyry qabyrğalarğa tiıp jañğyrady, onyñ ərbir
qadamynan qaqpağy jabylmağan terezeñ zyñyldap ketedi. Tereze
qaqpaqtaryn jappaityn sebebi — ūiyqtap qalğysy kelmeidi, tañ
jaryğymen tūrğysy keledi. Būl, ərine, keşikpeiin degeni. Ūiyqtap
qalu qaida! Ūiqy jeñetin künder ötkeli qaşan, al osynau tündi söz
i̇etpese de bolady.
Osyndai əbiger-maşaqatpen jürip, Nastasia oqta-tekte:—men osy
qaidamyn, öz üiimdemin be, əlde basqa jerdemin be?—dep añyryp
tūryp qalady. Kəsekti suretter alynğan jerleri aqtañdaqtanyp
qalğan jalañaş qabyrğalar, terezeler arasyndağy aina ornynda
ülken şeñber qalğan. Jalañaş qorşau, jalañaş i̇eden, aşuly i̇esikter,
şymyldyğy jinalğan peş üsti; bos kiım ilgişter men bosap qalğan
būryştar — ainalanyñ bəri bos, jalañaş, qañyrap tūr. Kirmeliktiñ
tap ortasynda taudai bolyp, qūrsauly sandyq pen üi işiniñ barşa
mülki salynğan üş teñ jük üiüli tūr. Tek terezeler perdesi ğana
qalypty, əuelgi kezde Nastasia olardy sypyryp alğan, biraq üidiñ
bar jyluynan birjolata aiyrylyp, jalañaştanyp qalğanyn
körgesin, şydamai, qaitadan ilip qoidy. Sosyn i̇eski i̇edendikti alyp,
tabaldyryq qasyndağy ornyna tösep jatyp: «Qalağa baryp, ömiriñdi
özgertip qaitesiñ, qarağym osy jatqan jeriñde, üide qala ber. İendi
sağan bizdiñ — İegor i̇ekeumizdiñ keregimiz şamaly, sol tanys
tabaldyryğyñnyñ qasynda jata ber. Solai-aq bolsyn. İə, jata ber,
būl arada sağan i̇eşkim timeidi. Pensiiäğa şyqqan siiäqtysyñ»— dedi
ol i̇erkelete til qatyp. Osydan keiin ol qoly tigen nərseniñ bərimen de
söilesti. «Al sen, bizben birge jür, jüresiñ degesin jüresiñ, tyğylyp
əure bolma. Men seni tastamaimyn, sensiz qolym qysqaryp qalady.
Joq, ötinbe, tastamaimyn. Osynda özim de qalar i̇edim, bolmaidy
biraq». «Au, seni mülde ūmytyp ketippin. Kel myna arağa otyr, oryn
bar. Kel degesin kel i̇endi». «Özim de seni quana-quana alar i̇edim. Biraq
qalai alamyn? Ərine, ala ketsem, jaqsy bolar i̇edi, biraq reti kelmei
tūr. Qaiteiin — qal i̇endi! Men əli kelemin — i̇ekeumiz körisemiz».
Nastasia sentiabrde kelip, kartop qazyp əketpekşi i̇edi.
İegor atai kempirine küdiktene qarap qūiady: Troitsadan beri közine
bir ret te jas almady, şamasy, i̇endi jyla, jylama, bəri bir, keiin
qaituğa bolmaitynyn, əiteuir ketu kerek i̇ekenin aqyrynda şynymenaq tüsingen tərizdi. Al soğan deiin, ketetin kün jaqyndai tüsken saiyn
ağyl-tegil jylap, solyqtap, közi bir qūrğamai qoiğan. Is arasynda
añyryp tūra qalyp, İegordan közin almai — mūndaida şal qoñyraiyp
teris qaraidy — kempirge bəribir:
— İegor, mümkin, köşpespiz a? Mümkin, osynda qalarmyz? Qasarysyp
ketpei qūialyq...— deitin qiylyp.
— Tüh, sende de bet joq i̇eken! Bir sözdi sağan qaşanğy qaitalai
beremin?! Biz būnda kimge kerekpiz?! Kimge?—deidi şal qatulanyp.
— Al bizdiñ ondağy köretin künimiz qalai bolady?..— dep i̇egilip qūia
beredi. Birer sağattan keiin osy göi-göiin qaita bastaidy.
Osydan bir aptadai būryn, biylğy jazda tūñğyş ret bakenşilerdi
jabdyqtaityn jüzbeli düken kelip ketti; İegor atai onyñ dausyn
i̇estigesin jügirip baryp, temeki men i̇eki şyny jūmsaq qyzyl şarap
alyp qaitty. Onyñ bireuin meiramda aşty. Bükil semia — i̇ekeui bolyp
otyryp işti. İegor atai soñğy kezde Matioradan aqyryndap suyp,
jalğyzdyqqa üirengisi kelgendei-aq, i̇elden boiyn aulaq sala bastady
— ūdaiy üiden şyqpaidy. Şaraptan keiin Nastasianyñ işi-bauyry
i̇eljirep, aqylğa kele bastady:
— Biz i̇ekeumiz, İegor, ana jaqta da tap osylai i̇egiz qozydai bolyp
tizilip jüremiz-dağy. Öitpegende qaitemiz... Qaida ketpekpiz?—dedi
peiildenip.
— Baiağyda osylai oilauyñ kerek i̇edi,— dedi ol quanyp, biraq,
kempiriniñ qazirgi köñil küiine onşa senbei, osy bir jai-küiiñ ūzaqqa
jeter me i̇eken dep şübəlana berdi.
— Balalardan airyldyq... i̇endi olardy qaidan tabamyz?—dedi ol
könbis keiippen oilana söilep.— İekeumizdiñ osylai... bəlkim, i̇eşteñe
i̇etpes... O jaqta da özimiz siiäqty kisiler şyğar. Beitanys bolğanynda
ne tūr? Tanysarmyz. Tanyspasaq — i̇ekeumiz barmyz ğoi. İendi būğan ne
şara?.. Sen qamyqpa, İegor...
Būğan moiynsūnğany qaşan: tek köp qinalmai ketse bolğany. Osy
jəitten keiin kempirdiñ köz jasy pyşaq keskendei tyiyldy. Tek
bağzy bir kezderi Nastasia əl-dərmennen aiyrylyp, əbigerge tüskende
şalyna isiñki jalpaq jüzin köterip, i̇erkinen tys bülkildep ketken
tömengi i̇ernin tistep tūryp:
— Sen qamyqpa, İegor. İendi būğan ne şara... Bəlkim, i̇eşteñe bola
qoimas...— deitin üirenşikti sözin qaitalap.
Matioradağy soñğy tün de syrğyp öte şyğyp, soñğy tañ da atty. Tek
tañ jaryğy tüser aldynda, şaly zekip keiingennen keiin ğana,
Nastasia sandyq üstine köpəikesin tösep, qisaiyp jata ketti, biraq
səl-pəl myzğyp, köz şyrymyn almastan, tez qaita tūrdy. İegor əli
ūiyqtap jatqan. Nastasia köşege şyğyp, basqyşta tūrdy da,
şaşyrap jaña şyqqan kün şūğylasyna jylynyp, ainalasyna köz
tastap, aldynan maujyrağan Matiorasyn, derevnia men araldy kördi,
sosyn bir kürsinip, biraz oilanyp baryp, bir qūşaq otyndy alyp, orys
peşine ot jaqty. İegor mūnyñ tysyryn i̇esitip, küñkildei til qatty:
— Sen ne, kempirim, i̇esiñnen mülde adasqanbysyñ?
— Joq, İegor, i̇eñ soñğy ret ot jağu kerek,— dedi ol asyğys.—
Artymyzda jylu qalsyn. Biz qybyrlap-jybyrlap jürgenşe janyp
ta bitedi. Gulep bermei me qazir? Solaiyna solai ğoi. Artymyzğa suyq
peş qaldyratyndai sağan ne bolğan sonşa, İegor?!
Söitip ot jağyp, soñğy asty jylytty da, kül-kömirdi peş quysyna
sypyra saldy.
Kün tamyljyp köterilip keledi; qariiälar Matioradan jaimaşuaq
jaqsy künde attanbaq. Zeñgir aspan kümbeziniñ qabağy aşyq, qylau
joq; ystyq kün jadyrap tūr. Istiñ jöni osylai dep joğarydan samal
i̇esti, su tolqynyn tudyrmai jatyp, maujyrağan tynyştyqqa mülgip
tyna qaldy. Özen beti jybyrlap baryp jazyldy. Tañerteñnen
jadyrap, jainap şyqqan künnen ainala tegis qūlpyryp, əuendetip
şyğa keldi, zəredei tirlik ieleriniñ bəri jaltaryp, jasyrynbai, dür
silkinip boi tüzedi. Matiora jeri — onyñ orman-toğailary, i̇egindikşabyndyqtary, jağalau-jiekteri jamyrai örken jaiyp, rizyqbereke, mol bailyqqa bögip qaldy, araldyñ jasyl jelegi jelbirep,
Angara kemerinen asa ağyndap jatyr. Osyndai balğyn şaqta tirlik
qyzyğyn beluardan keşip, töñiregine şükirana köz tastap, janpiğylyñdy jönge salyp, i̇endi i̇egin tüsimi — astyq jaiyn, azdy-köpti
ər aluan baqşa önisterin, qozy-qūiryq pen jemis-jidekterdi jəne
basqa da jabaiy ösetin paidaly önim jaiyn aqyl-oi i̇eleginen ötkizip,
bezbeñdeu kerek-aq. Əueli şöp şabudy, sosyn i̇egin orağyn kütip,
solarğa jaiymen, aspai-saspai əzirlenu, bappen balyq aulap, qaşan
i̇egin pisip, qyzyl qyrman bastalğanşa, jandy qinap zorlanbai, künbekün tuyndap jatqan jūmysty qağyp tastap otyru — i̇endi qarap tūrsa,
ūzaq jyldar boiy tap osylai ömir süripti jəne sol ömirdiñ ne i̇ekenin
bilmepti.
Nastasia soñğy ret samauryn qainatty, i̇ekeui otyryp şai işti.
Biraq jedeqabyl işkesin, şaidan i̇eşbir raqat-ləzzat almady,
jaibaraqat otyruğa uaqyt qaida, būlar asyğuly bolatyn. Nastasia
qainağan sudyñ qalğanyn tögip, ottyq kömirin silkip tüsirip, jolğa
alynatyn samauryndy şyğar i̇esik aldyna jaqyndatyp qoidy. İegor
bastyrma astynan döñgeletip qol arbany şyğardy: i̇ekeui sandyq
tūtqasynan ūstap, bar küşin salyp, əupirimdep kördi de, qūia saldy —
kötere almaidy i̇eken. Əri abyrjyp, əri aşulanyp qalğan İegor atai —
būl jerde jaraidy, bireu bolmasa, bireu kömektesedi, mūny ana jaqta
qaitemiz?—dep oilaidy da, əuelde stolyn i̇eñ soñynan şyğarğysy
kelse de, reniş üstinde ony bosatuğa əmir i̇etti. Üi jasauynan stoldan
basqa tağy sauyt torly jinalmaly kereuetti, i̇eki oryndyq pen ydys
şkapyn almaqşy boldy. Tauyq qora, səki, tapşan, tağy bir stol, orys
peşi, podval, i̇esikter iesiz qalyp barady. Qoimalar men aulada, ülken
qaiyq pen pogrebte, mal qorada, kepede, senek pen tekşelerde talaitalai zattar qaldy. Solardyñ bəri əkeler men atalar mirasy, osy
arada sət saiyn qajet, zəru zattar-tūğyn, i̇endi solar ana jaqta mülde
kereksiz bolyp qalady i̇eken. Şymşuyrlar-tisteuikter, tegene,
pispekter, şögene-qazandar, sebetter, közeler men qolbaqyraştar,
kübiler men kespekter, qysqaştar, örmek ağaş... Tağy da: aiyrlar,
kürekter, tyrmalar, aralar, baltalar (tört baltanyñ bireuin ğana
aldy), qairaq, temir peş, qolarba, şana... Būğan qosa: qaqpandar,
tūzaqtar, noqtalar, şañğylar, añ jəne balyq aulaityn özge de qūralsaimandar, ismerliktiñ ər türli aspaptary. Mūnyñ bərin atai berip
qaitemiz, jürek şirkindi jaralai berip qaitemiz! Jəne i̇eşkimge sata
da almaisyñ, bere de almaisyñ, ərkimniñ basynda osyndai bir nəubet:
öz mülkiñdi qaida qūiarsyñ? Tastauğa köziñ qimaidy, han saraiyndai
jaña üige i̇eski dünie-mülikpen kire almaisyñ jəne mūnyñ onda mülde
qajeti joq. Nastasia bərin de bauryna basyp, bər-bərin de jük jatqan
jerge aparyp jinai berdi — İegordyñ zyğyrdany qainap:
— Qaida? Qaida?— dep boqtap jiberedi.
— Joq, İegor, öziñ aitşy: əli büp-bütin astau. Jap-jaña. Oğan su
qūiyp qoiuğa bolady.
— Jatqan jerine tasta da, i̇endi qaityp jolama. Su qUiam deidi... Su
nege kerek sağan?
Biraq mūnyñ jasynda myltyqtyñ ülken qalada əjetke jaraitynjaramaityny şübəli bolsa da, öz basy on altynşy kalibrli i̇eski tula
myltyğyn, oğan kerekti külli oq-dərilermen qosa, tügeldei aldy.
Ərine, myltyqtyñ aty myltyq, ol astau i̇emes, sol sebepti de şal odan
ölmei airylğysy kelmedi. Al Nastasia bolsa, ūrşyğyn tastap ketuge
qimady. Ony kempiriniñ qolynan körisimen, İegor atai: «Qaida?»—dep
tağy da aiqai saldy, biraq Nastasia mülde könbei qoidy:
— Joq, İegor... şüikelep jip iırmek bolsam... Ūrşyqsyz qalai
bolady?
— Tüh, kök soqqan-ai! İendi ol şüike jüniñ ūrşyqtyñ basynda
boldy ne, astynda boldy ne — bəri bir. Sonda ony qaidan almaqsyñ?
— Joq, İegor...— dep qasarysyp, kempir ūrşyğyn tastamady.
Ol ony birinşi qatynağanda stoldyñ qasyna qoiyp, üstinen teñmen
bastyryp tastady. İegor atai qolarbasyn, bakenşiden alynğan jük
tasityn ülken qaiyq tūrğan jiekke qarai döñgelete jöneldi. Sol
qaiyqpen qariiälar Podvoloçnaia qystağyndağy ailaqqa jetui kerek,
ol arağa keşke salym parohod keledi, sosyn olar qaiyqty so jerdegi
bakenşige qaldyrady da, parohodpen əri qarai ketedi. Darianyñ
balasy Pavel Pinigin, İegor ataiğa qaiyq i̇espes üşin motorkağa
tirkep, ailaqqa zaulatyp aparyp tastaiyn — dep i̇edi, biraq atai odan
bas tartty:
— Aitqanyñ bolsyn, bizdi Angaradan ötkizip tasta, al ar jağyna
mityñdap jetemiz. Biz qaida asyğamyz? Parohodqa jəiimenen jetemiz.
Tym bolmasa, Angara jaryqtyqqa soñğy ret armansyz bir qaraiyq.
Şal arbasyn süiretip ketkeni sol i̇edi, Daria da keldi. Ol əldenege
aianyşpen qūlağyn türip, közin tigip, qorşau janynda azğana tūrdy da,
basqyşqa köterilip, i̇esikti abailap özine qarai tartty.
— Nastasia!—dedi ol dybys berip, kempirdiñ üide bar-joğyn
bilmei.
— Beri-beri jür, mūndamyn, Daria,— dedi Nastasia.— Sen kir işke.
Biz, İegor i̇ekeumiz, ketemiz i̇endi. İel-jūrt...
— Əzirmisiñder?— dedi Daria kirip kele jatyp.
— Aha. Al İegor i̇egil-tegil jylaidy kelip, jylaidy, ketkisi joq. Men
oğan: «Sen, İegor, jylama, jylama...» deimin.— Ol Dariany i̇endi ğana
tanyğandaiyn, oğan baiyptap bir qarady da, selk i̇etip, ündemei qaldy
— būl zeiin-zerdesi tolyq qalpyna kelgeni i̇edi.— İeşteñe i̇emes, Daria,
— dedi ol kinəli kisidei sybyrlap.— Mine, kördiñ be... siqymyz osy...—
sosyn i̇edendegi teñ-teñ jükti, jalañaş qabyrğalardy megzep körsetti
de, qaiteiin, aqyl-i̇esimnen jañylğym-aq kelmeidi, biraq oğan şara bar
ma degendi işaratpen bildirgendei.— Sen, Daria, men jöninen jaman
oilap jürme...— dedi bir türli jalynyşty ünmen.
— Sen de men jöninen...— Darianyñ dausy dirildep, basyndağy
jaulyğynyñ bir şetimen köz jasyn sürtip jatyp, Nastasiamen qatar
jürgen ūzaq jyldar kinəsin öz moinyna alyp, keşirim sūrağandai i̇edi.
— İesiñde me, örimdei baldarymyz bar i̇edi-au?
— Nege i̇esimde bolmasyn, i̇esimde!..
— İendi olardy qaidan tabamyz? Jalğyz qaldyq. Men İegorğa:
«Kettik, İegor, kettik, i̇endi küter kimimiz bar»— deimin, ol...
Kempir jym bolyp, əl-dərmeni qūryp, səkige sylq i̇etip otyra ketti.
Daria onyñ qasyna kelip jaiğasty. Qañyrap bos tūrğan, barynan
jūrdai bolğan üide otyryp kisi mənpağat tappaidy i̇eken, ajal
şeñgeline qaldyrğan üide otyrudan ötken ökiniş, odan ötken kinə
bolmaidy i̇eken. Ony i̇endi demep-jebei de almaisyñ jəne ondai demeu-
jebeuden ne paida, al qabyrğalardyñ su qarañğy soqyr bolyp
qalğanyn, tereze-terezeden tiri janğa paidasy joq jaryqtyñ
qūiylyp tūrğanyn körudiñ özi bir azap tərizdi.
Nastasia mysyğyn i̇esine aldy:
— Daria, meniñ senen sūraiyn degen bir nərsem. Ūmytyp kete
jazdağanymdy qaraşy. Sen bizdiñ Niuniany qolyna alşy, Daria, al so
baiğūsty.
— Tağy qaidağy Niunia?
— Bizdiñ mysyqty aitamyn. Ol mysyqty bilesiñ be?
— İə.
— Ol qazir bir jaqqa qaşyp ketipti. Jolğa əzirlene bastağannan
ketip qalyp i̇edi, əli kelmei jatyr. Sony qolyña alyp, men üşin bağypqaqşy.
— Ay, meniñ özimniñ i̇eki mysyğym bar. Anfiza keterde mysyğyn
tastap ketken. Men olardyñ bərin şūbyrtyp qaitemin.
— Joq, Daria, Niuniany alu kerek,— dedi Nastasia qobaljyp.
— Niunia — i̇erke mysyq, ondai mysyq sende joq. Men ony özimmen
birge ala ketsem dep i̇edim,.ony ölsem qaldyramyn ba, biraq ony
parahodqa jibermeidi,— deidi İegor. İeger şynymen jibermeitin bolsa,
— Niunia qūridy ğoi. Onyñ sağan i̇eşbir auyrlyğy tüspeidi, özi
i̇eşteñeni jarytyp jemeidi de, əiteuir anda-sanda birdeñeni berseñ
boldy...
— O toba... Qaidağy Niuniasyn aitady... Közime tüsse — alamyn, al
i̇eger tüspese,— özi bilsin. Men ony izdep, aral kezetin jaiym joq.
— Joq, Daria, onyñ özi keledi. Bərin özi biledi.
Bərin de ūğatyn mysyq. Sosyn oğan qarap, meni de i̇esiñe alarsyñ. Ol
meniñ seniñ jadyñdağy bir jədigerim bolyp qalsyn. Keiin kelgende
ala ketemin... Aştan ölip qalmas üşin, o sorlyğa men joqta qarasyp
tūrsañ bolğany.
— Sen şynymen-aq kelesiñ be?
— Au, biz kartofsyz qalai kün köremiz? Al i̇eger aldağy qysta
ölmeitin bolsaq — kartofsyz qalai jürmekpiz?— Nastasia būl sözdi
mülde özge bireuge aityp otyrğan sekildi.— Ol Dariağa dausyn
bəseñdetip, aurudaiyn yñqyldai sybyrlady:— Oi-boi, dünie-ai,
qaidağy qys? Aldymnan birde-bir jaryq kün körmeimin. Oi, Daria, biz
beibaq neden kinəli boldyq?
Qolarbasyn saldyratyp, İegor atai qaityp keldi, sosyn kempirler
de ornynan tūrdy. İendi üşeui jabylyp, qaitadan sandyqty kötermek
boldy, biraq ony qaitadan jaiyna qaldyrdy — küştirek bireu kerek
būğan. Daria aiqailap, Paveldi şaqyrdy. Ol kelip, zil-sandyqqa
tañyrqai köz qiyğyn saldy, būl — bağy zamanda jolğa şyğu üşin
i̇emes, məñgi-baqi bir orynda qozğalmai tūru üşin jasalğan sandyq qoi,
biraq ol ündemedi, būl oiyn qariiälarğa aitpady. Tek keiin ony əreñ
degende arbağa tiep, myqtap şandyğasyn baryp, jaiymen aqyl
qosty:
— İegor ağa, sen Podvoloçnaiağa baryp, qaiyqtan tüsisimen birden
Mişkağa bar. Bir öziñ küşenip köterem dep oilama.
— Jalğyz köteru qaida?..— Atai qolyn bir siltedi.— Işegim üzilip
keter. Kempirde i̇es bar ma, joqty-bardy tyğa beripti.— İegor atai
sandyqtyñ kinəsin Nastasiağa jappaq, boldy.
— İeşteñe i̇etpes, İegor, i̇eşteñe i̇etpes,— dedi kempir dəneñeni i̇estimese
de şaradai basyn əldenege izep, tary birdeñeni izdegendei
ainalasyna qaita-qaita qarağyştap.
Sandyqty Pavel əketti; İegor atai ol bir jağyna auyp ketpesin dep,
i̇espeli jez tūtqasynan ūstap, arbamen janasa jürip bara jatty.
Qalğan zattardy aparyp, sonyñ bərin qaiyqqa tieuge de Pavel
jərdemdesti, sosyn qaiyqty özenge şyğaryp, jieginen su qūiylmas
pa i̇eken dep synap kördi — dūrys i̇eken. Qol arbany süiretip, i̇ekeui üige
keldi, İegor atai ony bastyrmanyñ astyna aparyp, terteni abailap
jerge tüsirdi, sosyn səl oilandy da, ony kaita köterip, nege i̇ekenin
qaidam, qabyrğağa süiei saldy..
Aulada qūrqyldasyp, Vera Nosarevağa satylğan tauyqtar
türtinektep jür. Üş tauyqty soiyp, i̇ekeuin i̇erterek jep alyp, bireuin
jolğa dep pisirgen-di, al qalğan törteuin tiridei Vera on somğa satyp
alğan i̇edi. Alo jetesizder şūbyryp osynda, öz aulasyna kele beredi,
mūnyñ i̇endi böten, öli aula i̇ekenin bilmeidi. Baspağyn J 30 teñgege
sovhozğa ötkizdi — kədimgidei qomdanyp, baiyp qaldy! Biraq baspaq
Podmogoda qosarda jaiylymda— ony körmegenniñ özi jaqsy. Nebəri
osy ğana. Qol-aiaqtary sau bolğasyn, şükirana, biraz dünie-mülik te
jinalğan siiäqty i̇edi — i̇endi bəri bir qaiyqqa ğana syidy. Meili, būl da
qarañ qalsyn, barar jeri — bir jer ğoi.
Üidegi kisiler qarasy molaia tüsti, Katerina, baldyrğanyn i̇ertip
Sima keldi. Aitatyn söz qalmağandai, bəri de ün-tünsiz, ūnjyrğasyn
tüsip otyr. Tek öziñ, alysqa attanatyn Nastasiany izdep, taba almai
jürgen kisideiin, bir būryştan keiin i̇ekinşi būryşqa tap bolyp,
tynym tappağan kempirden közderin almai qaraidy. İegor atai men
Pavel kelip kirgende, soñğy būiryq pa qalai dep əzirlengen kempirler
selk i̇etisip şoşyp ketti de, tyna qaldy. Biraq İegor atai jüzbeli
dükenşeden satyp alğan i̇ekinşi şynyny şyğaryp, Pavel i̇ekeui
quysta tūrğan stoldy səkige taiap əkelip qoidy, i̇endi əzir tūrmaitynyn
sezgen kempirler köñildene qozğalaqtap, jeñil kürsinisip, kədimgidei
quanyp qaldy. Olardyñ bərinen būryn Nastasia balaşa quanyp,
syqylyqtap bir külip, jany jadyrap, bügin i̇erteñgisin orys peşin
soñğy ret qalai jaqqanyn aita bastady.
Staqan i̇ekeu-aq i̇edi; olardy birinşi bolyp Pavel men İegor atai
köterdi:
— Keter aiaq üşin alamyz ba?—dedi Pavel kümiljip. Tağy bir demeu
söz kerek siiäqty, sol sebepti de ol:—Ūzaq ğūmyr süriñder, İegor ağa,
Nastasia jeñge,— dedi jaiymen.
— Əi-da, şal-qyp tūramyz-dağy!— İegor atanyñ būl sözdi qysylyp
aitqany sondai, dausy şiqyldap şyqty.
Pavel qağyp salyp, əzirlenuge ketti. Kempirler tağy da ündemei
qaldy, tek şarapty şaiğa ūqsatyp, bölip-bölip, qinala tyrjiysyp
işisti de, odan i̇eşbir raqat-ləzzat ala almady. İegor atai da ornynan
tūryp, kempirlerdiñ aldynda temeki tartty, sosyn şyğyp bara
jatyp:
— Köp otyrmañdar i̇endi, körşiler. Qozğalamyz,— dedi bəseñ.
Kempirler siñbirinip, bəri birden jamyrasyp, Nastasiamen
qoştasyp tūryp, kinəlary bolsa keşiruin ötindi, biraq onyñ aldynda
nege kinəlasyp, ne üşin aqtalyp tūrğanyn özderi de bilmeitin i̇edi,
biraq sol özderi de bilmeitin kinəni aityp, işti bir bosatyp aluy
kerek-ti. Nastasia i̇eşteñeni i̇estimese de, ūqpasa da, basyn izep kelise
berdi; tağdyrdyñ tasqyny aidap, dedektetip ala jönelgen i̇eken,—
tyrnaq astynan kir izdep jatatyn uaqyt pa, əiteuir aryzdasypqoştasyp ketpek kerek.
— Samauryndy alyp ketesiñ be?—dedi Sima tap-taza qylyp sürtip,
meiramdağydai jaltyratyp, tabaldyryqqa taiau qoiğan samauryndy
nūsqap.
— Almağanda qaitem?—dedi Nastasia basyn izep.— İyğym
saldyrap qalmas būdan. Men ony İegorğa bermedim, özim-aq alyp
jüremin. Üide mūny matamen orauğa bolmaidy, qaiyqqa otyrğasyn
oraimyn.
— Şynymen solai ma?— Əiteuir söileu kerek bolğasyn —
dabyrlasyp söilesip jatyr.
— Qaida qaityp keletinin körsin degen yrym ğoi baiağy.
— İendi bizdiñ yrym nemizdi alğan,— dedi Daria.— Bizge olar qyryn
qarap ketti ğoi. Samauryndy əspettep, ölgen əieldiñ tabytyna birge
salatyn bireu tabylsa ğoi. O düniede biz samaurynsyz qalai kün
köremiz.
— Sağan o jaqta samaurynnyñ qajeti qanşa?
— Nege kerek boluşy i̇edi — şai işuge kerek-tağy.
— Al biz İegor i̇ekeumiz ketemiz,— dedi Nastasia olardyñ sözin bölip,
būl söz oğan bos söz bolyp körindi.— Bəlkim, i̇eşteñe bolmas... Qazir
jüremiz, bükil zatty jağalauğa jetkizip tastadyq.
Būlardyñ sözin tyñdap, qolaily sətti kütip tūrğandai-aq, İegor atai
terezeni qaqty da, qozğalatyn kez boldy dep belgi berdi.
— Mine, kettik,— dedi Nastasia quana qozğalyp, sosyn stol basynan
birinşi bolyp şyğa berdi.— Men bağana... Kettik, kettik, İegor!—dedi ol
birdeñeden şoşynğandai bet-auzy būzylyp.— İegor, ketpe, meni tos.
Ol samauryndy ala salyp, i̇esikke qarai tūra ūmtyldy, jolai
kempirlerge būrylyp, jürseñderşi — degendei ünsiz jalyna köz
tastady. Daria ornynan tūryp, qañyrağan būryşqa qarap kerbezdene
şoqyndy, oğan ilese solai qarap, Katerina da yrym i̇etti. Olar səl
kidirip, osyndai sətke laiyq saltty birdeñeni jasamas pa i̇eken
degendeiin Nastasiağa qarai berdi, biraq aqyl-i̇esinen aiyrylyp
qalğan o beibaqtyñ i̇esine i̇eşteñe de tüspedi, sol sebepti de ol i̇eşteñeni
de jasamady. Basqyşqa şyqqasyn ol samauryndy — ədette qainatuğa
qūiatyn, qabyrğa tübindegi öz ornyna qoidy da, kempirler üiden
şyqqannan keiin, asyqqannan ba,. əiteuir köpke deiin kiltti Uiasyna
kirgize almai əure bolyp baryp, i̇esikti bekitip, aspaly qūlypty japty.
Ol būrylyp qarasa — İegor qaqpadan şyğyp barady i̇eken, bar küşin
jinap:
— İego-or!—dep aiqailap jiberdi.
Ol tūra qaldy.
— İegor, kiltti qaitemin?
— Angarağa tasta,— dedi İegor jerge bir tükirip.
Sosyn i̇eşbir kidirmesten būryşty ainalyp jüre berdi jəne ərbir
basqan qadamy jadynda jattalyp qalsyn degendei-aq, aiağyn sanap
basyp bara jatqandai i̇edi. Nastasia i̇eşteñege tüsinbei, bet-auzy bir
türli kisi aiarlyqtai bolyp qisaiyp, şalynyñ soñynan añqiyp qarap
tūryp qaldy.
— Əkel beri,— dedi Daria jylap jibermes üşin auzyn oramalymen
basyp, sosyn kiltti alyp, alaqanyna qysa qoidy.— Meili, mende-aq
bolsyn. Kelip-ketip, qarap tūrarmyn.
— Qaqpany jauyp jür,— dedi Nastasia; ol öz-özinen külimsirep,
əldenege myrs i̇etip külip kele jatqan: tərizdi, al onyñ i̇eskerusiz ūmyt
qalğan jüzi qūbylyp, birde olai, birde būlai salbyrap, qisaiyp
ketedi.
— Əitpese mal kirip, aulany büldirip ketedi. Oğan: söz bar ma.
— Üidiñ qasy i̇emes pe. Künde qarap tūramyn ğoi. Sen odan qam jeme.
— Al biz — İegor i̇ekeumiz ketemiz...
...Səske bolyp qalsa da, Nastasia men İegor Matioradan attanyp
ketkende, tañnyñ taby əli tarqamağan i̇edi. Kün jarqyrap, jainai tüsti,
araldağy kök bitken güldei, külte-bürin tökken-di, möldir su tübindegi
tastar jaltyrap, anyq körinip jatyr. Angaranyñ i̇erke ağyny şūğylanūrğa şağylysyp, ot tigendei jaltyldap, köz jauyn alady, zulap
jürgen sūr qarlyğaştar bar pərmenimen sol şūğylağa qoiyp ketip,
közden ğaiyp bolady. Özen ağysy tap-taza bolyp, möldirep jatqan
jerlerde zeñgir aspan tömendep, tūñğiyq su tübine batyp ketip,
Angara suy əndetip, aspanda ūşyp bara jatqandai bolyp körinedi.
Jük tielgen qaiyq jūrt su alatyn köpirşe janynda tūr i̇eken.
Kempirler Nastasianyñ soñynan qiyrşaq tasty tabanğa tüsti, biık
jarqabaqtan derevnia körinbei qaldy. Angara qasyna kelgende Matiora
üni i̇estilmeidi i̇eken. Nastasia samauryndy qaiyqtyñ tūmsyğyna
ornalastyrdy da, kempirlermen qoştaspaq bolyp qaita keldi. Olar
i̇endi qysylyp-qymtyrylmai, solqyldap jylai bastady. Olardyñ köz
jasynan qoryqqan Simanyñ balaqaiy baqyryp jylap qūia berdi.
Nastasia ret-retimen kempirlerge qolyn ūsyndy, ol basqaşa
qoştasudy bilmeitin, basy selkildep:
— Oqasy joq, oqasy joq... Bəlkim, i̇eşteñe bolmas...— degen sözderdi
qaitalai berdi.
İegor atai ony asyqtyryp tūr.
Aiağynyñ astynan közin jazbai, artyna sozğan qolyn būlğap, qala
beriñder degendei belgi bere, ol köpirşege şyqty da, jalt būrylyp
artyna tağy bir qarap, qaiyqqa aiağyn saldy.
— Al İegor jylaidy, jylaidy...— dep şalyn megzep, söz bastai
tüsti de, ündemei qaldy. İegor atai jağalauğa qarap, üş mərte — oñğa,
solğa jəne alğa qarap, Matiorağa iılip təjim i̇etti. Sosyn qaiyqty dereu
iterip jiberdi de, özi i̇etpettep baryp onyñ işine aunap tüsti.
— Nastasia! Nastasia!—dep şulasty kempirler.
— Bir jöni bolattağy, bir jöni bolattağy,— dep kübirleidi türegep
tūryp Nastasia ağyl-tegil köz jasyn alaqanymen sürtip. Kenet i̇eki
büktetilip, buynşaq-tüiinşekter üstine qūlap tüsti de, añyrap qūia
berdi.
İegor atai asyğa-üsige i̇eskegin jiekke tirep, əri qarai jylji berdi.
Aldarynda, tereñ suda ony Pavel motorly qaiyğymen kütip tūrğan.
Qatty ağys qaiyqty jūla jönelgende İegor atai oğan arqan laqtyrdy;
Pavel motoryna ot aldyrdy — qarttar otyrğan qaiyqty bir jūlqyp,
tarta jöneldi, alystağan saiyn onyñ jürisi jyldamdap, Angaramen
tömen qarai zulap bara jatty.
Būrylysta Matiora qystağy bir sət körindi de, qaitadan közden tasa
boldy.
Aqyrynda mysyq tabandap osynau tün de, Matioradağy i̇eñ birinşi
jaryq ta ystyq tün kelip jetti. Sosyn mūndai tünder sentiabrde,
onyñ soñyna taman tipti köbeiip ketti de, sol tünder birinen soñ biri
lapyldap, Angara qūrmetine ədeii jağylyp jatqandai-aq. özenniñ i̇eki
jağy orasan zor ottar şūğylasyna malynatyn bolady əli. Biraq sol
tün birinşi ret Matioradağy basqa tünderden köp būryn, jamandyqtyñ
basy bolyp keldi.
Būl tünde Petruhanyñ üii örtendi. Örttiñ basynan aiağyna deiin sol
arada bolyp, əbiger-maşaqatqa qaramastan uaqytqa köz salyp qoiudy
ūmytpağan Petruha, keiin: köp tūryp qañsyğan ədemi üi nebəri i̇eki
sağat qana janady i̇eken — dep Matiora halqynyñ qaperine salyp ta
qoidy. Būl üidiñ onyñ qalauy boiynşa ğana janğanyna, oğan basqa
i̇eşbir sebep bolmağanyna derevniada kümən keltirgen jan joqtyñ qasy
i̇edi. Sonyñ aldynda ğana Petruha bir jaqqa baryp, birdeñelerdi bilip
qaitty da, kelisimen şeşesi Katerina kempirge: köşemiz — dep əmir
i̇etti: i̇erteñ birer künde ağaş üidi əketuge muzei kisileri keledi-mys.
Tasityn da köp artyq i̇eşteñe joq bolatyn. Petruha, əlgi monşağa
baru üşin de, köşip-qonatyn kisilerdei-aq, artynyp-tartynyp
jatatyn bai-bağlandardan i̇emes-ti. Siyryn osydan i̇eki jyl būryn
satyp jibergen, aşatUiaq degennen i̇eñ soñğy toraiyn, dastarqan
jaiarlyq i̇eşteñe bolmağasyn, səuirde soiyp tastağan; Katerina kempir
tirligine qajetti qorbai-jerbaiyn buyp-tüidi de, qolyna ūstap
Darianyñ üiine aparyp tastady. Tap sol ört şyğatyn künniñ aldynda
ğana aparğan; özi mas bolyp kelgen Petruha zirkildep, küştep quyp
şyğardai bolğasyn, Katerina osy şirkinmen salğylasyp jatam ba
dep tym-tyrys ketip qalğan. Daria, Matiorada i̇endi qalğan soñğy
künderimizdi tezirek ötkizu i̇ekeumizge jeñilirek bolady dep ony köpten
özine şaqyryp jürgen. İə, köñildirek i̇ekeni de ras, onsyz da auyldyñ
külli kempirleri kündiz üirilip, Darianyñ töñireginen şyqpaityn.
Daria da özge jūrttyñ bərine ortaq qorqynyşqa boi aldyryp tūryp
jatqan-dy, biraq özgelerden göri onyñ tirligi tūrlauly da tiiänaqty
i̇edi, sovhozdyñ sanattağy kisilerinen sanalatyn balasy mūnyñ sözin
jerge tastamaidy, būl arany su basqannan keiin, tipti qaida baram
dese de, onyñ panalaityn jeri əzir: qalasa — olai, qalamasa — bylai
da jüre beredi; būğan qosa ūlğaiğan jasyna qaramastan, Daria
börkemiktenip jasymağan, qatal minezdi jan-tūğyn, i̇eger basqa is tüsse,
özin ğana i̇emes, özgeni de qorğai alar i̇edi. Bizdiñ meken-jailarymyzdyñ
ərqaisysynda būryn da, qazir de tura minezdi bir nemese i̇eki kempir
bolğany jəne bar, əlsiz nemese jəbir-japa şekken jandar ədette
solardy baryp pana tūtqan; i̇eger osyndai bir kempirdiñ tatar dəmi
tausylyp, dünie salatyn bolsa, onda onyñ ornyn qolma-qol, tap sol
kezge deiin qartaiyp, qaiğy oilağan, öziniñ qatal da ədil minezimen
özgeler arasynda abyroi-bedelge ne bolğan i̇ekinşi bir kempir basady.
Matiora duşar bolğan osy bir özgeşe hal-ahual kezinde Darianyñ
kempirlerge qol ūşyn berer qairany joq, biraq olardyñ bəri bas
qosyp, Dariağa keledi, əiteuir qūian-qoltyq sonyñ qasynda bolsa,
i̇erqara, dətke quat sezinedi. Köppen körgen ūly toi — degen ras, i̇eger
əldekim olarğa bəriñ osylai birge tūryp, bir mezgilde ölesiñder dese,
būlardyñ i̇eşqaisysy da, oilanyp köreiin dep setinep şyqpas i̇edi —
olar soñğy ret bolsa da, mūnymen quana-quana keliser i̇edi.
Osynau tünde Matiorada i̇el aiağy i̇erte basyldy. Ədette jastar jağy
keşeuildep köpke deiin jatpaidy, al sovhozdan jortuyldap kelip
ketetinder bolmasa, Matiorada olar i̇emge joq-tūğyn. Jūrt, jaryq
syrğyp, Angaranyñ arğy betine, kün batyp ketken jaqqa qarai
jylystai bergennen-aq jatyp qalğan. Deni sau, jai kündegidei i̇emes,
i̇endi bir qyrsyq şalğan qyñyr künder bastalyp ketti: jūrt, bir
jağynan jazdy ötkizbei ūstap tūryp, aldaryndağy körmegen de
bilmegen tirliktiñ keluin keşiktire tüskisi keledi, i̇ekinşi jağynan, kisi
öz üiinde otyr ma, əlde qonaqta ma, osynyñ bəri öñinde boldy ma, əlde
tüsine i̇endi me — sony aiyra almaityn osy bir auyr nəubetten tezirek
qūtylğysy da keledi. Olar ədetteri boiynşa i̇erte jatty. Katerina
üiinen ğūmyrynda tūñğyş ret ketkeli otyr, osylai ketuge ol köpten
əzirlenip, yñğailanyp jürse de, birjolata köşu aldyndağy osynau
uaqytşa qonys audarudy kün ilgeri sezse de, işi əlem-jəlem bolyp,
jany küiip jai tabar i̇emes, osy sətte oğan aitylatyn sözdiñ bəri
orynsyz da ospadar bolyp körinedi. Onyñ jai-küiin birden tüsingen
Daria ləm dep til qatpady. Keşke salym Bogodul keldi, biraq onymen
söilesip kisi əñgime-sözge jari ma, əiteuir ün-tünsiz otyra bermes
üşin, ərdeñeniñ basyn şalyp, dabyr-dūbyr söilesken boldy, sosyn
Daria ony dalağa şyğaryp jiberdi. Ol özine tösekti orys peşiniñ
üstine saldy, jazda da, qysta da ol peş üstine şolan arqyly şyğyp,
köbine-köp sonda ūiyqtaityn, al Katerina bolsa, alğy būryştağy
tapşanğa jaiğasty. Pavel keletin bolsa, oğan arnalyp ağaş kereuet
qaldyryldy.
İekeui jatysymen jym-jyrt tynyştala qaldy. Köz ilinip ketti me,
əlde būldyr bir oi jeteginde dūğa qaiyryp jatyp, i̇endi-i̇endi
maujyrai berdi me, Katerina bilmeidi, əiteuir bireu kelip, terezeni
tarsyldatty — əueli terezeni, sosyn i̇esikti ūrğylady, so mezet
syrttan Bogodul (jaisyz habardyñ bərin de Bogodul jetkizetin)
qarlyğyñqy dausymen baryldai jöneldi.
— Kater-rina!— Boğauyzsyz deni sau i̇eki sözdiñ basyn qūrai
almaityn şal üirenşikti ədetimen bir syqpyrtyp ötti.— Katerina,
örtendiñ! Kur-rva! Petr-ruha!
Kempirler atyp-atyp tūrdy. Matioranyñ joğary jaq şetine
qaraityn i̇eki tereze lapyldap janyp jatyr, ottyñ jaqyn köringeni
sondai, ūiqysyn əli aşa almağan Daria selk i̇etip şoşyp qaldy.
— Qūdai-ai! Biz janyp jatyrmyz ba?
Istiñ mən-jaiyn Katerina birden tüsindi. Asyğys kiınip jatyp, ol
qabyrğany basymen soqqylağan kisideiin, əlsiz aşulanyp, aiqailağan
bolady:
— O jyndy! O qūtyrğan neme! Bilgen i̇em! Bilgen i̇em! Jaratuşy jan
iem-ai!— Sosyn birdeñe i̇esine tüskendei-aq, bar pərmenimen üiine,
əlgide, keşkilik qana, üii bolğan jaqqa qarai tūra jügirdi. Onyñ
artynan asyğys i̇ere tüsken Bogodul, əuelgi oiynan qaityp, derevniany
ūiatu üşin jarty joldan tömengi jaqqa qarai būryldy.
Katerina alqynyp jügirip kelse, ağaş üi alaulap mazdap tūr i̇eken.
İendi ony ottan saqtap qalatyn i̇eşbir mümkindik joq i̇edi, tipti ony
saqtap qalu da qajet i̇emes-ti. Ottan közderin jazbai, ün-tünsiz
qaumalai qarap tūrğan kisiler arasynda tek Petruha ğana bezektep
jür, ol osynau jūrtqa öziniñ janyp kete jazdağanyn, ökpesin tütin
qarmap şaşalyp, şaşy pyşyrlap küiip bara jatqan» i̇en soñğy sətte
ūianyp ketkenin aitpaqşy bolady. «Əitpese aldaqaşan ana düniede
bolar i̇edim,— deidi ol qaitalap myrs-myrs külip.— İendigi qara
küiikke ainalatyn i̇edim de, sender meniñ külimdi de taba almai
qalatyn i̇ediñder»—deidi de, basyn tükjityp:— osylar sendi me,
senbedi me?—dep jūrttyñ közinen közin almaidy. Jūqpaly auruy bar
kisideiin jūrt odan şeginip ketedi, biraq Petruha i̇el özine sene qūiady
dep oilamağan, ol Matiorany kəmil biletin, özin Matioranyñ jörgeginen
bastap ösirgenin de anyq biletin, sol sebepti de i̇erkinen tys kinəli
bolğanyn moiyndamai tūra almady. «Men keşqūrym peşke ot jağyp,
jatyp qalğanmyn,— deidi ol qaidağy bir i̇eşkimge qajeti joq dəleldəiegi» aityp.— Bəlkim, bir bəleli şoq ūşyp tüsip, joq sūmdyqty
tuğyzdy ma, bilmeimin»—sosyn qaitadan myljyñdap, qalai aman
qalğanyn aitady. Oğan kerekti i̇eñ mañyzdy nərse osy i̇edi — özim de
janyp kete jazdadym, əiteuir bir ğajaiyptan ğana aman qaldym —
deidi ol i̇ejiktep jəne soğan öziniñ senetini sondai, aityp tūrğanda
közine jas alyp, dausy dirildep ketedi — şyndyqqa kerek nərseniñ özi
osy ğoi. Peş jaily, şoq jaily aitqan sözin tabanda ūmytyp ketedi
de, ol: «Qandai oñ bağannyñ ot qoiğanyn bilsem, körseter i̇edim...»—
deidi tistenip, pyşaq janyğandai-aq, bir jūdyryğyn i̇ekinşi
jūdyryğymen i̇egep. Ol örtten mas bolyp qaldy ma, əlde keşki qyzuy
əli tarqağan joq pa, Petruha i̇elge masañdau bolyp körinedi, özi arakidik
teñselip, şaiqalaqtap ketedi. Bet-auzy qojalaq-qojalaq bolyp, şaşy
qobyrap, maikişeñ jürgen onyñ bir iyqbauy salbyrap tüsip ketipti,
aiağynda i̇etigi — əiteuir i̇etigin ūqyptap kiıp ülgiripti. Petruha oğan
qosa jalañdağan ottan biraz nərseni syrtqa laqtyryp tastapty:
jerde maqtaly körpe, köne kübi, «podgorna» garmon-syrnaiy jatyr,
ol osy syrnaiymen tek: «Sen Podgorna, sen Podgorna sala qūlaş
köşesin, jan baspaidy seni mynau, i̇endi i̇elge ne i̇etesiñ...» degen ənnen
özge i̇eşteñeni de tartpaityn. Petruha ony qolynan tastamai,
qainağan ot qyzuynan ərigerek jerge aparyp qoiumen əlek bolyp jür;
üsti-basyn küidirip bara jatqan kezde qaumalap tūrğan jūrt ta keiin
şeginedi, olar biraq taramaidy, birdeñeni körip, bilgisi kelgendei-aq,
üreili közderin alaulağan ottan aiyrmai tūra beredi.
Derevnianyñ keudesinde jany bar kisileriniñ bəri osynda, tipti balaşağalarğa deiin kelipti. Biraq olardyñ özi ədettegisindei ulapşulamaidy; örttiñ qaharly küşinen jasyp, beti qaityp, siqyrlanyp
qalğan tərizdi ünsiz tūr. Qatuly da qaiğyly jüzdi kempirler ər-ər
jerge şaşyrap ketken — ərkim jügirip kelgen jağynda, otqa taqap
kelip tūryp qalğan. Olardyñ ömirde tap osylai bedireiip körmegen
jüzderi ot jaryğynan balauyzdan müsindelgen sekildi bolyp
körinedi: jūrttyñ şūbatylğan ūzyn köleñkeleri būralañdap, sekiripsekirip tüsedi. Katerina jügirip kelisimen, şyñğyra aiqailap jiberdi
de, janyp jatqan üiine qarap, qolyn soza ūmtylyp, dauys qylyp
jylai bastady, teñselip jylap tūryp, üi jaqqa qarap iılip, təjim
i̇etedi — jūrt oğan būrylysyp qarap, onyñ kim i̇ekenin, aiqailap
jylauğa qaqysy bar i̇ekenin bilisti, bilisti de, ony ün-tünsiz iştei aiap,
qaitadan bir tylsym oiğa batyp, guildegen otqa köz tikti. Qarañğylyq
qūşağyna bir süñgip şyqqandai-aq, Daria şyğa kelip, Katerinanyñ
qasyna kelip tūra qaldy, osydan keiin jūrttyñ köñili de baiyz tapty.
Daria qatar kelip tūrdy ğoi, qajet bolsa, Katerinany qasynan
jibermeidi, demek būlar i̇endi orny-ornynda tūra berse de bolady,
biraq Katerinanyñ özi de jūrttyñ tap mynadai jym-jyrt bolyp,
süle-sapa tūryp qalğan yñğaiyna qarai beiimdelip, birazdan keiin
jylauyn qoiyp, qarşadaiynan qūttyhana Uiasy bolğan jerge közin
qadap, i̇endi ony sodan qaityp aiyrmai, sileiip tūryp qaldy.
Jūrt qazir özderiniñ ərqaisysynyñ jalğyz i̇emes i̇ekenin ūmytyp,
bir-birinen airylyp qalğan i̇edi jəne tap osy sətte bir-birine zəru de
i̇emes-ti. Əmanda osylai: asa jaisyz, masqara bir oqiğalar kezinde,
qanşa adam birge tūryp, birge jürse de, olardyñ ərqaisysy i̇eşbir
jandy baiqamai, soqa basy sopaiyp, jalğyz qalğysy keledi,—
öitkeni keiin Uiattan arylu oñai bolady ğoi. Bəriniñ tört közi tügel
tūryp, şöp basyn syndyrmağany üşin, ağaş üidi qūtqaruğa mümkindik
bar kezinde ony saqtap qaluğa küş salmağany üşin, oğan küş saludyñ
da qajeti joq-tūğyn, jūrt birtürli qysylyp-qymtyrylyp,
yñğaisyzdanyp tūr. Ūzamai, basqa üilerdiñ basyna da osy zaual
tönedi — Petruhanyñ üii birinşi boldy. Mine, sol sebepti de i̇endi olar
sonyñ qalai bolatynyn bilu üşin i̇eşteñeni nazarynan tys
qaldyrmai qadalyp qarai beredi, qarai beredi — ədette kisi öz
basynan da ötetin aqualdy, özi bolsa qalai bolatynyn kün ilgeri köz
aldyna i̇elestetu üşin, ölikke tap osylai özgeşe bir yntamen tesile
qaraidy ğoi.
Olardyñ ərqaisysynyñ tağdyry, taiau şetke kelip aialdağan, i̇endi
i̇eşkimmen de bölise almaityn tağdyry osynau ottan i̇eşbir bögetsiz,
ap-anyq jarqyrap köringeni sondai, būl oqiğa tap bir baiağyda, atam
zamanda bolğandai-aq, jūrt tipti dəl qasynda özge kisilerdiñ
tūrğanyna da senbeitin sekildi.
Ört jalyny bükil üidi tegis qamtyp, lapyldap aspanğa şapşidy,
öz qyzuynan özi balqyp, ot bir qalyppen guildep janyp tūr, üidiñ
barşa qabyrğalary, şatyry, senegi tūp-tūtas bolyp alaulap,
şalalardy laqtyryp, būrqyratyp ūşqyn şaşyp, jūrtty jasqap,
keiin şegindiredi, əinekter balqyp, şartyldai synady; üi işinde
əldekim qūlaştap şalpyldatyp benzin tögip; jatqandai-aq, gu i̇etip ot
tilderi köterilip, sumañdai jöneledi. Ört şalqyp, jalyndap tūrğany
sondai, aspan jüzi körinbei ketti. Osynau raqymsyz ystyq şūğyla at
şaptyrym ainalanyñ bərin samaladai jarqyratyp jiberdi, odan
bergi şetten bastalatyn köşeler nūrlanyp, ağaş-ağaşty qualai,
oiqas salğan ot səulesinen üiler janyp jatqandai bolyp i̇elesteidi;
osy ottan jar astyndağy Angara suy da arailanady jəne sol arai
tüsken jer tamyr-tamyry lypyldap tūrğan aşyq jaradai opyraiyp
körinedi; Şalqyp oinağan ot jaryğynan birde jalt i̇etip közge ūryp,
birde jalp i̇etip joğalyp tūrğan, joldyñ ar jağyndağy töbe örten
şalğandai quaryp körinedi. Alaulağan qabyrğalar işinde, jarylys
kezindegi siiäqty, əldeneler dürsildep qūlap jatyr; al terezeterezeden jasyndai jainap ot şoqtar atylady; buyrqanğan
ūşqyndar aspanğa köterilip baryp, jūldyzdarmen aralasyp sönip
jatyr, örepkigen jalyn biıkke ysqyryp şyğyp, tütinge ainalyp
ketedi. Şatyrdyñ bir taqtaiy kenet ottan qaşyp, qap-qara kömirdei
bolyp tip-tik köterilip baryp, so alaulağan küii derevniağa qarai iıle
berdi — i̇endigi ört so jaqtan, so jaqtan şyğady, solai qarañdar
degendei. Tap sol sətte üi töbesi jalp i̇etip qūlady, ot basylyp,
joğaryda janyp jatqan taqtaişalar syrğyp tömen tüsti — jūrt
şulasyp, keiin qarai jalt berdi. Katerina qaitadan i̇eñirep qūia berdi
de, bir sət tütin basyp qūlap tüsken üiine közin jūmyp, iılip təjim
i̇etti, ot səl ğana tynystap, ysyldap-pysyldap tūrdy da, jaña küşpen
dürildep, qaitadan şalqyp jalyndai jöneldi, mine, osy alaulağan ot
arasynan orys peşi qozğalyp bilep tūrğandai bolyp, jiı-jiı körinip
qalady. Ot şarbaqty qualap, aulağa köşti, jūrt otty būl arada da
toqtatqysy kelmedi — üisiz aula kimge kerek? Basynan airylğan
adamğa aiağyn aman saqtağannan ne paida?
Üidiñ töbesi qūlap, birjolata qūryğannan keiin, jūrt ta örtke
nazar audaruyn qoidy. Əldekim azğyrğandai-aq, olar jappai
būrylyp Petruhağa qarady. Olar solyqtap jylap tūrğan Katerinağa
da qarap, ony būrynğydan beter aiağan üstine aiai tüsti, al biraq
Petruhağa da közderin toqtatty: Osynyñ jaiy qalai? İendi qaiter
i̇eken? Ne sezip, ne bilip tūr qazir? Köñili hoşuaq pa, əlde qoryqty ma?
Petruha jalañaş keudesin tyr-tyr qasyp, basyn kökşeñdetip,
alañdap tūr; jūrttyñ synai qarağanyna yzasy keledi. Ony bağanadan,
şeşesi jügirip kelgeli beri, būğan jaqyndap mən-jaidy sūramağany,
dat-būirat bolyp keiip, aiybyn betine baspağany janyna qatty
batyp tūrğan, şeşesi mūny mülde ūmytyp, balasynan bas tartyp
ketken tərizdi, sol sebepti de Petruhanyñ oğan özi baryp, osynda
i̇ekenin i̇esine salğysy keldi, söitip onyñ syñaiyn baiqap körgisi keldi.
İendi, mine, yzasy kelip, osyğan bel bailady da, şeşesiniñ qasyna
baryp, auzyna kelgendi aita saldy jəne tūrpaiy birdeñeni öreskil
dörekilikpen aitqany sondai, öz sözinen özi qorqyp ketti.
— Apa, temeki berşi?
Əli de solqyldap jylap tūrğan şeşesi i̇eşteñege tüsinbei, oğan
añyra qarady.
— Seniñ temeki iıskeitiniñ bar, bilemin ğoi. Qaltañda bar şyğar,—
dedi Petruha taqymdap.
Mūny Daria i̇esitti.
— Men sağan temekini tartqyzaiyn qazir!—dedi ol bəseñ, biraq üni
öktem de batyl şyqty.— Men seniñ tūmsyğyña ottyñ şalasyn
tyğaiyn! Men ot qoiuşy, sendei jüziqarany jelkelep aparyp
iısketeiin ana jerdi, neniñ iısi şyğar i̇eken. Myna sūmdyğyn az
bolğandai, şeşeñdi qorlağyñ kele me, kəzzap! Közime körinbei qūry
būl aradan, jağadan almai tūrğanda.
— Pəle!— dep jauap qatyp, Petruha qarañğyğa süñgip ketti.
Biraq i̇endi qarañğylyq sūiylyp, seiilip, aspan bozara bastağan i̇edi.
İendi ört sönuge ainalyp, tek tömende qalğan ağaşty jemirip
jatqanda, küiik iısi köñirsip, ainalağa ys üpelekteri üiirilip ūşa
bastady. Şöp arasynda, jol boiynda ūşyp tüsken şalalar baiau
byqsidy. Onşa qūtyrynyp şalqymai-aq, tütini şūbatylyp, qamba
janyp jatyr. Tañ ağaryp atqan saiyn ottyñ tüsi de ağara berdi.
Jūrt ydyrap, tarqai bastady. Olar ainalasyna i̇elegzi köz tastap,
abailap basyp bara jatty: mine, i̇endi Matioranyñ da tərtibi būzyldy,
derevnianyñ bir şeti jalañaştanyp qalady, osy şet i̇endi qorğansyz
qaldy. İə, ört sosyn osy aradan əri qarai ketetin şyğar, bükil qauym
bolyp — izdeseñ de, i̇endi odan qūtylatyn i̇eşbir şara tappaisyñ...
Katerinany jūbatyp, örteñniñ basynan jetelep alyp ketkende,
Daria oğan osy jəitti söz i̇etti. Jūrttyñ bəri osy kepti köredi əli, tiri
jan būl tağdyrdan qūtyla almaidy. Katerinanyñ peşenesine ol
birinşi bolyp jazylğan i̇eken — keiin jeñilirek bolady: üiim qaşan
örtenedi den sarğaia kütpeisiñ, al soğan jetken kezde janyn; küie
küizelip, sol otqa jautañdai qarap tūrmaisyñ. Sen öz retiñnen öttiñ
əiteuir.
Şynynda ağaş üi onşa ūzaq janbaidy i̇eken, nebəri i̇eki-üş sağat
qana janady, biraq ot taby suymai, ol pəlen künge deiin tütindep,
küiik iısimen qolqany atyp jatady i̇eken, sonda da aqyryna deiin
janyp bitpei, i̇eşteñeden de joiylmaityn tirşilik iısin añqytyp
jaia beredi i̇eken.
Qojaiyn būl tünde küni būryn tañdap qoiğan töbe basyndağy
ornyna i̇erterek şyqty, ol jerden örtti baqylau qolaily da qauipsiz
i̇edi. Ol ony basynan aiağyna deiin tügel kördi. Ol şyrpynyñ tūñğyş
ret jylt i̇etkenin, so bir özgeşe, qajetsiz ot jaltylyn öz közimen
kördi, būl otty ağaş üidiñ birden sezip, i̇elegizip, boiyn jinap ala
qoiğanyn, son soñ syqyrlap baryp, şöge tüskenin kördi. Ol öziniñ osy
arada i̇ekenin jəne istiñ aqyryna deiin osynda bolatynyn bildiru
üşin, Qojaiyn jügirip baryp, tym-tyrys tynşyp qalğan üidiñ qu
ağaşyna soñğy ret bir sətke jabysyp tūrdy da, dereu ornyna qaityp
keldi.
Ol əuelgi kezde üi işinde dirildegen bir əlsiz jaryqtyñ
jypylyqtap tūrğanyn, sosyn onyñ qaşan terezeler qyzğylt araiğa
malynyp ketkeninşe, birte-birte örşip küşeie tüskenin kördi.
Qojaiyn jəi qarap tūrsa da, jiti közimen qabyrğany köktei ötip, işte
ne bolyp, ne qoiyp jatqanyn kördi. Ot köpke deiin jymdastyryla
töselgen, ğasyrlar boiy ysqylanyp, jyp-jyltyr tegistelip qalğan
i̇edendi qūr jalağany bolmasa, tūraqtai almady, qaita-qaita
taiğanaqtap, mült kete berdi — kenet jūqa taqtai qorşaudy közi
şalyp qaldy da, soğan lap qoiyp, ony qualai otyryp, ilezde
joğaryğa şyqty. Üi qabyrğalary qyzyp, şatyrlai jöneldi,
qainağan ot qyzuynan ba, əlde basqa bir küş aralasty ma, əiteuir
Angara jaqqa qarağan tereze əinegi jūmsaq qana tysyr i̇etip, ağyp
tüskendei bolyp, oiylyp qaldy. Sol-aq i̇eken, osy jaqtan, körik
basqandai-aq, salqyn aua lap qoidy, keudesin kere i̇erkin bir tynystap
alğan ört, i̇endi buyrqanyp-būrsanyp, jolai kezdesken uaq-tüiekti
küiedei jalap, töbe men qabyrğalardy qaqtap, üi işin tügel adaqtap
ketti.
Qojaiyn jūrttyñ japa-tarmağai jügirip bara jatqanyn, Petruha
birinşi bolyp kelgen kisilerdiñ aldynan şyğyp, qolyn i̇erbeñdetip,
olarğa lapyldap janyp jatqan üidi megzep tūrğanyn kördi. Būl kezde
ağaş üidiñ keudesinde qalğan jany şyrqyrap küiip ketken bolatyn,
i̇endi ol azap-maşaqatsyz jaiymen mazdap jatty. Jalyn şalqyp
syrtqa tepti de, üidiñ i̇eki jağyn tūtas qamtydy. Üi şatyry alaulap
əuege köterildi, onyñ jaryğy Qojaiynğa da baryp tüsti, ol so zamat
jer bauyrlap qarañğyğa zyp berdi.
Ağaş üi joğary şapşyp, şalqi janyp jatqanda, Qojaiyn
baiyppen derevniağa qarap tūrdy. Osynau araily ört jaryğynan ol
əli tiri janğa tūraq bolyp tūrğan üiler üstinen əzirşe qoldan
salynğan suret sekildi bozğylt ottardy kördi — olardy tek kieli
Qoja ğana köre alady jəne būl olardy ottyñ qandai kezekpen
jalmaitynyn kördi. Ol tağy so üilerdiñ qasynan bögde kisilerdi
baiqady — olar köp i̇edi. Qojaiyn basyn kötepip, odan da joğaryğa köz
salyp, Matiora orman-toğaiynyñ üstinen şūbatylğan tütindi kördi,
jelsiz tymyqta sol tütin qoş-qoş aitqandaiyn, aral üstinde
ainalyp ūzaq jürdi.
Podmoga da janyp jatyr...
Ol zirat üstinen de tütin kördi, būl əlgi kempirler birjolata būzyp
tastauğa jol bermegen zirat qoi baiağy.
Ol Petruhanyñ ağaş üiine tağy bir ret köz jügirtip, i̇erteñ ol arağa
Katerinanyñ baratynyn, sosyn ot taby qaitpağan küldi
audarystyryp, odan jəne öziniñ zeiin-zerdesinen birdeñeni izdep, kün
batqanğa deiin jüretinin, odan arğy küni de keletin, sodan keiin tağy,
tağy... keletinin anyq kördi...
Ol tipti onyñ ar jağyndağy dünieni de körgen i̇edi...
9
Pavel birte-birte keludi siretti, al kele qalsa, köp kidirmei, isin
jaiğastyryp, keiin qaityp ketedi. Birde o jaqqa, birde bū jaqqa
baratyn tynymsyz jüris ony qatty şarşatady, ol jağalaudan əbden
tityqtap, ün-tünsiz köteriletin, jalpy alğanda ol auyz-jağy tynym
tappaityn söileuikter tūqymynan i̇emes-tūğyn, al qazir tipti tili
bailanğandai ün qatpaidy. Pavel kolhozda brigadir, sosyn garaj
meñgeruşisi bolyp istegen, jūmysqa tyndyrymdy bolatyn, al i̇endi
sovhozdan oğan qandai oryn beredi, ol əli mūny jöndi bilmeitin, tipti
ony tegi, tiri jan bilmeitin tərizdi. Jaña bastyqtardyñ janyn
jegidei jep jürgen qiyn mindettiñ biri — kişkentai da bolsa
basşylyqtyñ dəmin tatyp, odan oqys tüsip qalamyn ğoi dep əste
oilamağan, i̇elge basşylyq i̇etudi üirenip, sonyñ saldarynan
qosşylyqty
ūmytqan,
būrynğy
kolhozdyñ
qyruar
şenşekpendilerine, orta jəne joğary deñgeidegi kisilerge oryn tauyp
beru məselesi i̇edi. Pavel özin qara dürsinder qataryna qosatyn da,
qaida jiberse sonda baruğa bel bailağan, biraq ol mansapqor kisilerdiñ
bir-birine ūrlana qarap, qoldy-aiaqqa tūrmai, sümeñdep jürgenin, i̇endi
öziniñ qaidan, būlardyñ qaisysynyñ aldynan baryp şyğatynyn
bilmei, ūlyqtarmen de, kişiktermen de söileskende, olardyñ betauyzdaryn tyrjyñdatyp, sasqalaqtap qalatynyn talai ret kördi.
Paveldi əzirge brigadir i̇etip tağaiyndap, tehnikany jöndeuge qoidy,
əuelde özi jalğyz i̇edi, biraq ūzamai mūnyñ qasyna i̇ekinşi brigadir
keldi, i̇endi üşinşisi keledi degen sybys bar. Būl i̇endi iske jauap
beretin kisi bolmaidy degen söz, al isteletin jūmys köp: tehnikanyñ
jañasy da, könesi de, jöndi jol men qamqor qol bolmağandyqtan,
synyp-būzylyp jatady, ədettegidei zapas bölşekter jetpeidi, al
əmirşiler bolsa, qūmyrsqadai örip ketken, sonda əmir-būiryqtyñ
artynan bas tartu jetedi demigip, al jūrt bas tartqasyn, özge būiryq
keledi. Mine, tap osyndai jəit būlardyñ brigadirlerdiñ,
jūmysşylarmen ara qatynasynda da bolyp jür — jūmysşylar
kimdi tyñdaryn bilmeidi. Jūmys i̇emes — jüikeleu. Sovhoz Angarada
jatqan i̇etek-jeñin qaşan jinap alğanşa, jalpy jūrttyñ bükil
şaruaşylyqtyñ basyn qosyp, jaña tirlik əbden anyqtalyp, boi
tüzelgenşe, jağdai jaqsarady dep iegin qyşymasa da bolady.
Katerina Darianyñ üiine kelip kirip alğanda, Paveldiñ de köñili
ornyna tüseiin dedi: qanşa aitqanmen kempirler birge tūrsa, tirligine
oñtaily, jeñilirek bolady, özi de şeşesin oilap, i̇endi onşa köp
alañdai bermeidi. Katerina ol-pūl şaruany jaiğasuğa jərdemdesedi,
şeşesi sekildi əli de qonaq küñkildese de kisi sözin būzbaidy əiteuir.
Araldy hal-qadarynşa öz qolymen tazalap, su astyna jiberu üşin,
ras, Paveldiñ özi de soñğy ailarda şöp şauyp, i̇egin jinap qaituğa
anda, Matiorağa baraiyn dep sūranğan — oğan ədettegi səuegei
dereksizdikpen: «jaqyndağanda körermiz»— degen de qoiğan, sol
sebepti de ol özine rūqsat bolar-bolmasyna sene bermeidi. Biraq öziniñ
qiylyp, qolqa salmağany da ras, öitkeni i̇egindi jinap bitirgennen
keiin, oğan qosa i̇ekinşi biri jiyn-terindi — üi-jailardy örteu isin
tiiänaqtap qait dep zorlai ma dep qauiptengen. Əiteuir bireu keiin būl
jūmysqa da kirisui kerek qoi, biraq Pavel tuğan derevniasyn örteuge
qalai əmir i̇etetinin tipti köz aldyna da keltire almaidy. Arada
jiyrma jyl, otyz jyl, tipti i̇elu jyl ötkennen keiin de i̇el-jūrt: «İe-i̇e,
ol əlgi Matiorany örteitin Pavel Pinigin ğoi...» dep i̇eske alyp
otyrady. Joq, öz basy ondai ataqqa ie bolğysy kelmeidi.
Matiorağa kelgen saiyn ol bir nərsege — uaqyttyñ. öz soñynan lyp
i̇etip tūiyqtala qūiatynyna qairan qalady: tipti, özi əlgide ğana
qaiyqpen kelgen, jaña poselke bolmağan da siiäqty, öz basy
Matioradan i̇eşqaida şyqpağan da siiäqty. Ol poselke ana jaqta, arğy
bette, biraq onyñ būğan, Pavelge, i̇eşqandai qatysy joq. Bireulerge
qatysy bar-aq şyğar, biraq būğan qatysy joq. Ol oğan barğan, körgen
— jaqsy poselke, biraq jalğannyñ jaryğynda jaqsy poselkeler az
ba? Mūnyñ jar basyna köterilip, aldynan titimdei bala küninen beri
körip, bilip kele jatqan nərselerimen birge, tuğan derevniasy da
jamyrap şyğa kelgen mezettep bastap, Paveldiñ köz aldyna, mine,
osyndai jəitter tizilip tūra qalady.. Jüzip kelisimen — bir közge
körinbeitin i̇esik artynan jabylady da, zeiin-zerdesi ləppailap, osy
aradağy ömir-tirlikke qatysy bar qam qareketti megzep aitady da,
keiingi kezdegi külli özgeristerdi kölegeilep, əri ysyra beredi.
Al özgerister şe? İendi olardy özgerte de almaisyñ, qaita qarai da
almaisyñ. Jəne olardan i̇eş jaqqa qaşyp ta kete almaisyñ. Ol mūnyñ
özine de, özgelerge de təueldi nərse i̇emes. Solai boluy kerek i̇eken —
bolsyn-aq, biraq osynau «kerek» degen sözdiñ ol birinşi jartysyn"
ğana, Matioradan köşu kerek degenin ğana tüsinedi, biraq ana poselkege
nelikten köşu kerek i̇ekenine tüsinbeidi, ras, ol kemeldep-kelistirilip,
əşekeilep-ədemilep-aq salynğan, üileri, lineikalardy bir-birimen
üilesip jarasyp-aq tūr, biraq so qūrğyrdyñ i̇eşbir jylusyz, kisi tūruğa
qolaisyz-jaisyz i̇etip jasalğany sondai, tek şarasyzdyqtan
qolyñdy jaiyp qana qūia salasyñ. Mūjyqtar ədeii jinalyp, mūnyñ
mən-jaiyn tüsinbekşi, syr-jūmbağyn şeşpekşi bolyp bas qatyrğan,
sonda osy alqapqa köl-kösir bolyp jaiylatyn teñiz jağasynan
poselkeni nege jəne nendei sebepten bes şaqyrym jerge alyp ketken,
söitip mūğar şoqynyñ soltüstik betkeiine balşyq pen tas tasyğan,
ərine, mūnyñ şeşuin tapqan jan bolmady. Əkelip qondyra salğan —
i̇endi tars jarylyp ketseñ de i̇erkiñde! İejelgi zamannyñ i̇ertegi siiäqty
sūr jebeni ysqyrtyp betaldy-qūladüz jibere salğan, so jebeni jel
qaida aparyp tüsirse, solai qarai tartyp otyrğan. Mūny tüsindiru opoñai: özderine arnap salmağan, tek ony saludyñ oñai jolyn ğana
qarastyrğan jəne mūnda tūrudyñ jaily-jaisyz bolatynyn oilap
jan qinamağan. Osynau jaña poselkeni salu məselesi şeşilip
jatqanda, komissiiä qūramynda halyq müddesin qorğaityn öz adamy —
sovhoz direktory bar dep i̇eseptelinip jürdi, biraq sol «öz adamy» bir
jaqtan köldeneñ kelgen kök atty i̇eken-dağy, keliskeni jöninde qol
qoiysymen, tabanda tağy bir jaqqa iz-tüzsiz taiyp tūrady. So poselke
jer astynan salynady dese de, ol soğan jaibaraqat qolyn qūia salar
i̇edi. Tipti jaña poselkelerdi tūrğyzyp jürgen su-elektr stantsiiäsy
qūrylysynyñ bastyğy qandai qalaşyq salynğanyn bir şolu üşin
osynda kelip, köredi de, kelistirip tūryp bir boqtağan deidi, sosyn:
i̇eger meniñ i̇erkimde bolsa, i̇eşteñeniñ bet-jüzine qaramai, poselkeni
tiısti jerine köşirer i̇edim — dep aitqan körinedi. Biraq odan ne paida,
jūmys jasalğan, aqşa jūmsalğan jəne qanşa aqşa deseñizşi, söitip
i̇endi birdeñeni özgertu mülde mümkin bolmai qalady. Biraq qanşa
aitqanmen ömirdiñ aty ömir i̇emes pe, ol jalğasa beredi, ol bərine
şydaidy, kez kelgen jerde, tipti jalañaş şaqa tasta da, irkildegen
ūiyqta da, qajet bolsa, su astynda da qajet tirligin jasai beredi,
biraq ony tap osylai jön-josyqsyz synap, jūrt basyna tiri janğa
keregi joq auyrtpalyqty arta salyp qaitemiz, oğan kişkene ğana
jaily jağdai jasaimyz dep, ülken jaisyzdyqty tudyryp qaitemiz?
Pavel, mine, osyndai jəitterdi oilap, solardy tüsinuge tyrysyp
baqqan i̇edi. Biraq tüsine almai qoidy. Mine, sol sebepti de, Pavel jaña
poselkede tübinde əiteuir bir tūratynyn jəne ondağy tirlik jürekele rettelip, bir jüiege tüsetinin bilse de, ony tolyğynan qabyldai
almady.
Kerek i̇eken — kerek bolsyn-aq, biraq qandai jerdiñ, ata-babalar
ğasyrlar boiy kütip-baptap tyñaitqan, talai ūrpaqty asyrağan i̇eñ
qūnarly jerdiñ su astyna ketetinin oilağanda, būğan əste senbei,
jürek şirkin i̇elegizip, tynyştala qalady: osynyñ qūny tym
qymbattap ketken joq pa i̇eken? Asyra tölemesek bolğany əiteuir. Būl
arada ğūmyrynda tūryp, şöp basyn syndyrmağan, ərbir borazdağa
aşy terin tökpegen kisi ğana araldan airylğanyna jany aşymaidy.
Məselenki, jaña i̇egistiktiñ bir gektaryn jyrtuğa myñ som jūmsalady.
Oğan, osynau alty gektarğa, biyl bidai seuip tastağan, ol" biraq
kögerip şyqpady da. Üstinen qarağanda jer maqpaldai qap-qara, al
qoparyp körseñ — qyp-qyzyl, tipti qyş zavodyn ornatuğa bolady.
Lajdyñ joğynan, būl arağa qaitadan bede i̇egu kerek boldy, qotyr
toqtydan tartqan tük te paidanyñ keri-dağy baiağy, al, biraq sol
bedeniñ öser-öspesiniñ özi beiməlim. Osy bir qūnardan jūrdai bolyp,
quaryp jatqan ormandy alqapty i̇egin ösiruge laiyqtap, əuelde
peşenesine jazylmağan isti zorlap jasatuğa qanşa uaqyt ketetinin
kim bilgen. Al, būrynğy i̇egistikten ilgeride būlardyñ özi de
toiynatyn, özge jaqqa — batysqa da, şyğysqa da myñdağan pūt
astyqty tasyp əketip jatatyn. Əlemge əigili i̇egistik i̇edi-au, jaryqtyq!
«Joq, men, tegi, qartaia bastağan şyğarmyn,— dep öz-özine basu
aitady Pavel.— Mūny tüsinbegenim qartaiudyñ basy şyğar. Əne
jastar jağy birden tüsindi. Kümən-küdik degeniñ olardyñ oiyna da
kirip-şyqpaidy. Ne jasap jatsa — sonyñ kerek bolğany. Osy aradan
poselkeni salğan i̇eken — ol sol arada tūruğa tiıs, onyñ birden-bir
oryny osy jer. Düniede bolyp jatqan is-ərekettiñ bəri — tek
jaqsylyqtyñ nyşany, i̇eldiñ ömir-tirligi qyzyq ta tartymdy bolyp,
jaqsara tüssin degen söz. İendeşe oina-kül, ömir sür: artyña
jaltaqtama, köp oilanyp bas qatyrma. Jeriñ astyq bermeidi i̇eken, qam
jeme — sağan ūn i̇etip tartylğan, naubaida pisirilgen, aq, qara, sūr
bölkelerdi əzirlep əkelip beredi, toiğanynşa je! Öz siyryñ sualyp
ketse, sol siyrdy asyrau üşin, būta-būtany qualap, şöp şauyp əure
bolmas üşin, sütti de əkelip beredi. Kartopty da, şalqandy da, juany
da — bərin de əkeledi... Qaidan alatynynda —jūmysyñ bolmasyn.
Bizdiñ poselkemiz qala tektes poselke — i̇endeşe ondağy tərtiptiñ bəri
qaladağymen birdei bolady, əste kem bolmaidy. Əlgi jyrtylğan jer
üşin, oğan əueli bir tūqym seuip, sosyn ony qaita sepkenin üşin
aqyndy alasyñ, sosyn sol aqşağa qajet nərseni satyp alasyñ. Əne,
ana əinek dükenniñ jaltyrauyn qaraşy — közdiñ jauyn alady. Onyñ
qasynda tağy bireuine əinek salyp jatyr, kezekte üşinşisi tūr... Būl
jerge köñiliñ tolmasa, basqa bir jaqsy jaqqa tartyp otyrasyñ,
jolyñdy kesip jatqan tiri jan joq».
«Qartaiyp kelemin,— dep moiyndady ol.— Nesin jasyraiyn,
qartaidym ğoi! Şeşem baiğūsty köp nərsege tüsinbegesin i̇eskilikten
airylğysy kelmeidi dep kinəlaimyn, al sonda özim de sol kisiden köp
ozyp kete aldym ba? Şynymen-aq, meniñ dəurenim de ötkeni me?
Şeşemniñ öz senimi özinde, jastardyñ senimi bir basqa, al men senimnanym ataulydan jūrdaimyn. Anda da, mynda da joqpyn, analar men
mynalardyñ arasyndağy bir dübəramyn. Əlde, kisiniñ jasy solai ma?
Bir jūmbaqty şeşip ülgirmei jatsañ, odan da qiynyraq i̇ekinşi
jūmbaq kelip i̇eñseñnen basady. Biraq apam jasaryn jasady, asaryn
asady, al men bolsam, əli körer tirligim, jasar jūmysym aldymda.
Jaña qūrylysty qūr taqyrğa tūrğyza almaitynymdy, joqtan bar
şyqpaitynyn, ol üşin üirenşikti bir asylymnan airylatynymdy,
ter tögip i̇eñbek siñiru qajet i̇ekenin tüsinbeitin bolğanym ba sonda?
Tüsinuin tüsinemin-aq. Qazirgi zamanda tehnikasyz jəne i̇eñ kürdeli
tehnikasyz i̇eşteñeni jasauğa bolmaitynyn da, i̇eş jaqqa kete
almaitynymdy da jaqsy bilemin. Oğan ərkim-aq tüsinedi, biraq
poselkeni tu-talapai i̇etkenin qalai tüsinip, qalai moiyndaisyñ? Osy
arağa kelip tūratyn kisilerge qanşa jūmysty qūr bekerge jasatqany
nesi? Tek bir kündi ünemdeimin dep, aldağy qanşa kündi joğaltqany
qalai — osynyñ bərin küni būryn nege i̇eseptep qoimasqa? Ərine, osy
sūraqtardy özine qoimauğa da bolady, söitip, i̇elden ozbai, köşten
qalmai, ilinip-salynyp jüre beruge de, jüze beruge de bolady, biraq
tabiğatyn solai bolğasyn, ər nərseniñ parqy men narqyn, neniñ nege
qajet i̇ekenin bilip, aqiqat şyndyqqa köziñdi jetkizgiñ keledi. Qanşa
aitqanmen, adambyz ğoi!»
Al poselkege qaita oralyp, i̇erkimen be, i̇erkinen tys pa, əiteuir
bauyr basyp ketken aulasyna kirse bolğany, jany jai tapqandai
bolady. Tirlikke ne jetsin. Öziñdi pəter jaldauşy sekildi sezingeniñ
bir türli jat, jaisyz körinedi, şynynda da pəterşisiñ, öitkeni üi
öziñdiki i̇emes, onda öziñ myrza, qoja siiäqty i̇emessiñ, biraq kelseñ —
dünieniñ bəri daiyn: otyn şappaisyñ, peş jaqpaisyñ... Ras, sudy əli
de tasyp əkelu kerek, biraq üige su da keledi — dep uəde bergen. Nesin
aitasyñ!— bir jeñil tirlik keldi ğoi. Jūmystan kelgesin, juynyp
alyp, i̇eşbir qam-qareket, uaiym-qaiğy joq, töbege tükirip qoiyp, jata
beruiñe bolady... Degenmen osy jeñildikten be, əiteuir birtürli öziñniñ
bar salmağyñdy tolyq sezbeitin sekildisiñ, būrynğy beriktik pen
nyğyzdyqtan airylyp, köringen jel-qūz öziñdi ilip alyp, aidai
jöneletin siiäqty bolyp körinedi — sosyn öziñdi qaidan izdep
tabasyñ, qaidağy joq bir jeksūryn möltek sezim: osy senbisiñ, əlde
basqamysyñ? Al i̇eger şynymen öziñ bolsañ, onda būl jerge qalai
kelgensiñ?— dep janyn jegidei jeidi.
Uaqasy joq, būğan da üirenip ketedi əli...
Pavel əieli Soniağa qarap tūryp tañ qalady: ol üige kelip kirisimen
— i̇endi üige i̇emes, pəterge degen dūrys— oiynşyqtai jarqyrap
tūrğan elektr plitany, qabyrğadağy gül-şeşekterdi — olardy tipti
ağartudyñ da keregi joq i̇eken — irgege sūğyndyra jasalğan
şkafşalardy, būğan qosa kafelmen kömkerilgen vannany, onyñ
köñildi de körikti jap-jasyl tūğyrşasyn (ras əzirge suy bolmağasyn
qarap tūr), bir öñiri tūtas əinektelgen divandy körip, ahylap tūryp
qaldy jəne ömir boiy osynda tūrğandai bir küige i̇endi. Bir künniñ
işinde bərine de i̇eti üirenip, ne istep, ne qoiyp jatqanyn bilu üşin
körşilerge jügirip kirip qaitty, sosyn qai zatty qai jerge qoiu kerek,
qolda bar mebeldiñ qaisysyn əkelip, Uialmai qoiuğa bolady, neni
satyp alu kerektigin aityp, əmir i̇ete bastady, podvaldy qai aradan
qazu kerek i̇ekenin, qoimany qalai keñeituge bolatynyn iştei
belgilep te qoidy, söitip osy tirligine riza bolyp, əbiger-maşaqattan
qoldy-aiaqqa tūrmai, şapqylady da jürdi. Al özi bylaiynşa
auyldyñ-aq qatyny, aqsüiektermen, bai-myrzalarmen aralaspağan,
səuletti-səndi əmirdi iıskep te körmegen, biraq myna ğajapqa qaraşy
— ilezde qūbylyp-qūlpyryp şyğa keldi, mūnyñ syry nede i̇eken
sonda? Jemtikke qapqan balyq siiäqty ma qalai? Şynynda da
qatynnyñ köziniñ qūrty ğoi būl: əri əsem, əri taza, auladan ashanağa,
ashanadan aulağa ərli-berli jantalasyp jügirmeidi, bəri de qasynda,
qolyn sozsa ala beredi. Mūnyñ üstine Sonianyñ i̇eki siñlisi İrkutskide
tūrady: onyñ bireui jabdyqtau isimen şūğyldanatyn, joly bolğyş
qynuyrly bir quğa tūrmysqa şyğyp, baiağynyñ bai bəibişesindei
ürlep işip, şaiqap tögip jatty, pəterinde ne joqtyñ bəri bar, sol
sebepti de Sonia ony köp kündeidi. Qoly qalt i̇etkende qalağa tez baryp,
tez qaityp jürgende, ol şymşeurin men şegenşelerdi ala kezimen
atyp, jatyrqap qalady, birde tipti Paveldi azğyryp, İrkutskige
əketpekşi de boldy. O jaqta: mūndağy ömir qandai raqat, jaily da
jaqsy, mədeniet deisiñ be, qūrmet-qoşamet deisiñ be— bəri bar dep,
əieldiñ. basyn ainaldyrady, əlgi jabdyqtau böliminde isteitin
bajasy, mūny, Paveldi, bir jyly jerge ornalastyrmaqşy bolyp, uəde
de beredi — soğan būl kədimgidei senip, işi-bauyry i̇eljirep, tipti
buynyp-tüiinbekşi bolyp, i̇elge qarai qanat bailap ūşady ğoi. Būğan
Pavel de köne jazdady, öitkeni so kezde aral suğa ketedi i̇eken degen
sybys tarağan, i̇endeşe bəribir bir jaqqa köşu kerek qoi, biraq sabyr
saqtady. Qalada tūru — qalany jaqsy köretin adamğa ğana jarasady,
al auyl-ana ösirip, qarttyqqa deiin əkelgen kisi — tülenniñ türtkenine
i̇ermei, tynyş otyrğany jön. Al keiin qalağa baru qajet bolmai
qaldy, öitkeni qalanyñ özi osynda keldi. İendi Sonianyñ da köñili
jailanatyn boldy, əitpese küieuine künde küñkildep, qūlaq i̇etin jei
beretin. Hoş, sonymen, kir-qoñystan şyğyp, kirpiiäz kinəzdar
sanatyna qosyla bergen...
Jəiimen, birtindep ömir-tirlik arnasyn tabady, oğan adam da
beiimdeledi, basqa rəsim bolmaidy. Sosyn biraz uaqyt ötkesin i̇eski
i̇egindiktiñ bir pūşpağyn kartop i̇ek dep kesip beredi, qanşa
dyzaqtağanyñmen köşkende köne jūrttan bərin əkele almaisyñ, kisi
bir künderi siyrsyz kün köre almaitynyn sezedi, qoğamdyq malğa iek
artqan dūrys, biraq qolynda siyryñ bolğanğa ne jetsin — sosyn seni
bir ūly tartu-taralğymen jarylqap tastağandai-aq, rūqsat beredi:
qalasañdar, siyr ūstañdar, qoñyr keşten tañ sərisine deiin qoraqopsy salyñdar, şöp şabyñdar, tynymsyz tirlikten terlerin
keppesin—ūnatsañdar bata osy deidi. Rasynda da, būl i̇endi jūrttyñ
köbine ūnai bermeidi, halyq basqa bir saltty qalap şyğady.
Būlardyñ jügi jeñildep qaldy, Soniağa qazirdiñ özinde osydan özge
nərseniñ keregi joq, al özi əli-aq beiimdelip ketedi, biraq Pavel
şeşesiniñ būl arağa üirenise almaitynyn kəmil biledi. Qaitseñ de
dağdylanyp ketpeidi. Ol üşin būl ara — jat jerdiñ jənnaty.
Əkelgesin köremiz — bir müiiske tyğylyp alyp, qaşan qañsyp
bitkenşe qaita şyqpaidy. Osy özgeristerdi ol kötere almaidy. İeş
jaqqa barğysy kelmeitin kisidei-aq, şeşesi balasynan o jaqta ne bar,
jağdai qalai dep i̇eşteñeni jarytyp sūramady da, al mūnyñ özi
birdeñeni baiqamai aityp qoisa, i̇eki qolyn aiqastyryp, ahylap, tañ
qalğan bolady, biraq ony özine i̇eşbir qatysy joq, alys jatqan böten
bir qyzyq-şyjyqtai köredi. Ol üşin sol jaña poselke əlgi bir halqy
aiağy talmas üşin basymen jüredi deitin, qaidağy bir Amerikadan
jaqyn da, jaqsy da i̇emes i̇edi. Şeşesin syrttai baqylap jürgendegi
Paveldiñ anyq közi jetken bir nərsesi, köşu-qonu jaily söz i̇etkende
ol özi üşin Matioradan basqa jer bar i̇eken-au dep tipti de oilamaidy
jəne ony körgisi de kelmeidi, sol sebepti de Pavel ony qaitse de
Matioradan alyp ketuge tura keletin künnen qatty qorqady.
10
Katerinanyñ Petruhasy, jūrt oilağandai-aq, örtten keiin, kelesi
küni taiyp tūrdy da, mine, bir aptadai boldy, habar-oşarsyz joğalyp
ketti. Şeşesine bir japyraq, nan da qaldyrmağan, Katerina Darianyñ
şaiyn talğajau i̇etip keledi. Soñğy bir uys ūny qoimada janyp
ketken... Bərinen de būryn Katerinanyñ janyna samauryny qatty
batady; ol Darianyñ üiine kelip kirip alğanda, ərine, ört şyğady dep
oilamağan, söitip samauryndy kelesi küni alarmyn dep tastap ketken
— keiin kül arasynan onyñ tek balqyp ketken jez qorytpasyn ğana
tauyp aldy. Petruha öziniñ ünsiz syrnaiyn ūmytpai alyp şyqqandağy, qarşadaiynan qarnyn toidyryp, şölin qandyrğan samauryndy
tastap şyqqan. Katerina samaurynsyz i̇endi mülde jetimsirep qalğan
i̇edi.
Petruha əli de bolsa aqylğa keler, jūmysqa ornalasyp, meni qolyna
alar — dep ümittenedi keiuana. Ol, i̇ekeuiniñ üii bolğan kezde, onda
samauryn tūrmaityn boldy-au— dep sony i̇eske alyp, bir kürsinip
qūiady: i̇endi samauryndy şyğarmaityn boldy, i̇eş jerden de
tappaisyñ. Basynda samauryn tūrmağan stol — stol i̇emes, kezge
ystyq, köñilge jağymdy, basalqaly i̇eşteñesi joq... qūstar men
añdardyñ jemdik astauy tərizdi birdeñe toi... Hadym zamannan beri
jūrt üidiñ üş qojaiynyn — semia basynyñ özin, orys peşi men
samauryndy qatty qūrmetteitin. Solardyñ yñğaiyna könetin, olardy
qadyr tūtyp, mindetti türde olardyñ yqtiiärynsyz jaña kündi
bastamaityn, qalğan külli istiñ bəri solardyñ bastauymen,
tapsyrmasymen jasalatyn. İendi birjolata Katerinanyñ üii de,
samauryny da, orys peşi de qalmady (ol qūrğyry, peşi örtenip
ketken joq, i̇erteñ ornyndağy i̇eskertkiş siiäqty, qaqyrai jarylyp,
aşyq-tesik küii qañqiyp tūr — ol nege qajet, jaryq dünieni jylytu
üşin be?). Əkesinen keiin Katerinanyñ i̇eşbir qojaiyny bolmağan.
Öz üii — öleñ tösegin mezgilinen būryn örtegeni Darianyñ kökeiine
mülde qonbai qoidy, ol: sondai sūmdyqqa qoly qalai bardy i̇eken?—
degen saualğa jauap berudi talap i̇etip, ol Petruhany qaita-qaita
qarğaidy. Katerina özin masqaralap jatqandai-aq, kinəli kisidei jüzin
jasyryp, tymyraiyp ündemeidi, Daria şūqşiyp jaqyndap kelgen
kezderi, əiteuir birdeñe dep jauap beru kerek bolğasyn:
— Qiiänpūrys qoi, qaiteiin...— dep asyğys aita salady.
Osynau qysqa jauapta özin üi-küisiz, aştan-aş tastap ketken
balasyna degen ökpe-reniş te, aşu-yza da joq i̇edi — əiteuir ananyñ
oğan şyq juytpai, bərin de keşire beretin syñaiy seziledi:
tumysynan solai bolğasyn odan ne ümit, ne qaiyr?!
— Mine, mine,— deidi Daria örekpip ony sausağymen türtip.— Sen
ömir boiy osyndaisyñ. Ömir boiy betine jel bolyp tigen i̇emessiñ,
əbden jaman üiretkensiñ. İendi seniñ öziñe de sol kerek. Sol kerek, iə,
sol kerek. Ol tiri üidi örtep jiberdi, i̇erteñ seni de tiridei jerge
kömedi. Jerge i̇emes,— dedi ol jañsaq aitqanyna şytynyp,— seni
jerlemes üşin ol suğa, suğa batyra salady. Qaita qalqyp şyqpas
üşin... sen odan moinyña ülkenirek tas bailauyn sūraisyñ əli.
— Ol söitedi. Qiiänpūrys qyrsyq qoi, ne sūraisyñ odan,— deidi
Katerina kürsinip.
— Al söiles i̇endi mūnymen,— deidi Daria qolyn i̇erbeñ i̇etkizip.—
Men būğan istiñ jaiyn aitsam, būl işken şaiyn aitady ğoi... Qūry,
qūryñdarşy tüge Petruhañmen birge!— Qūdai jarytqan ğoi seni
sondai maltapqyşty berip...
Katerina küieuge şyqpağan, ol Petruhany öz auylynyñ,
Matioranyñ mūjyğy Aleja Zvonnikovtan tauyp alğan, ol baiağyda
marqūm bolyp, soğysta qaza tapqan. Katerina odan köp kişi i̇edi. İekeui
aşynalasyp qalğanda, ana sabazdyñ jügirip jürgen tört balasy bar-
tūğyn, oğan qaramastan jigittiñ qyz jüregin jaulap alğany sonşa, jas
küninde özine qyryndağandar qanşa köp bolsa da, Katerina
i̇eşqaisysynyñ da i̇eteginen ūstamady. Aleşa Zvonnikov te berekesiz
bülikşiniñ dəl özi i̇edi, Petruha onyñ berekesizdigi jağynan biraz
nərseni alğandy, biraq ol jūmys degende janyn salatyn mūjyqty
jəne onyñ qarşadaiynan qosylğan qatyny, Katerinamen jüretinine
közin jūmsa, al i̇eşteñeden ümit i̇etpeitin Katerinanyñ özi, özge
bireudiñ i̇erkegi tündeletip jetip kelgende, quanğannan sai-süiegine
deiin balqyp, jainap qağyp şyğa kelse, onyñ tegin adam bolmağany
da. İeger ony i̇esine alsa, kempir bir jaqsy şarap işkendei-aq, tap
qazirdiñ özinde öñi özgerip, qūbylyp şyğa keledi, közi ülkeiipdöñgelene külimsirep, sonau qiiänğa, qyryq jyl būrynğy künder men
tünderge qadalyp qarar i̇edi, sol jaqtan körgen qyzyğy onyñ janyn
tap osy künge deiin jylytar i̇edi. Jəne ol Aleşany öziniñ küieui
sekildi söz qylar i̇edi, Matiorada onyñ būlai söileuine haqysy bar
bolatyn, öitkeni Aleşanyñ üi işi soğystan keiin araldan köşip
ketken.
Katerina men Aleşanyñ ara-qatynasyn jasyryp qalu mümkin
i̇emes-ti, derevnia ony tügel biletin. Sosyn jüre kele, Petruha tuğannan
keiin, Aleşa boi tasalap, imenudi qoidy, jaña semianyñ qamqareketin aşyqtan-aşyq öz moinyna alyp, tapa tal tüste, aimandai
jūrttyñ aldynda, Katerinanyñ otyny men şöbin əkelip beretin
boldy, qūlap qalğan şarbağyn da jöndei salady. Söitip, qaşan i̇el
basyna soğys nəubeti kelip tüskenşe, ol üş-tört jyldai i̇eki semiağa
bas bolyp tūryp jatty, köp ūzamai Matiora tūrğyndary būğan üirenip
ketti de, sypsyñ-sypsyñ sözderin de qoidy. Aleşany söz qyldyñ ne,
qylmadyñ ne — bəri bir onyñ mūrtyn balta şappaidy, qyñbai jüre
beredi. Özi de «sen tūr — men ataiynnan», qalasa, köringen kisiniñ
Uiatyn betine basyp, köpke külki, jūrtqa mazaq i̇ete alady, sol sebepti
de i̇ekiniñ biri onymen söz talastyrğysy kelmeidi. «Aleşañyz
sondaidy—oğan tigen oñbaidy,— deitin ol maqtanyp reti kelgende».
Soğys bitkesin, on jyl, on bes jyl keiin de janjalqoi, juan jūdyryq
jigitter men mūjyqtardy derevnia tūrğyndary: «Tağy bir Aleşa
Zvonnikov paida boldy»— dep aityp jüretin.
Osyndai ūşqalaqtyqty, sudyraq sözşeñdikti Petruha öziniñ
köldeneñ, zañsyz əkesinen aiamai-aq alğan-dy. Biraq əkesiniñ sözi — qūr
söz bolyp qalmaityn — is kezinde i̇eki i̇eli auzyna üş i̇eli qaqpaq jauyp,
is — aldynan, söz — soñynan degendi qatty ūstanatyn bolsa, Petruha
būğan kereğar jüretin. Jūmysqa kelgende ol olağai da şalağai
bolatyn, nendei isti qolğa alsa da, uqit-suqit, tiıp-qaşyp jürip,
bireuin de jönge keltirmeitin. Qolyn jūmsaityn jerde, ol
qusyrynyp qarap tūrady, aqylğa salyp, közin tabar jerde, beker
bosqa dyzaqtap, aramter bolady, al odan biter jūmys ta joq. Bir kezde
ony kolhoz atynan traktorşylar kursyna jiberdi, jarty jyl oqyp
qaitty, jas maman dep oğan dəu doñğalaqty su jaña «Belarus» berdi
— ol auyldyñ it pen mysyğyn qualap jürip, derevniadağy şetenşarbaqtardyñ jarma-jaryn qiratty, öziniñ qora-qopsysyn, aulajaiyn typ-tipyl tapap tastady. Auzyna araq tise bolğany — rulge
otyrady da, qūiğyta jöneledi, jan-jaqqa kül-qoqys, jaryq-jañqa
ūşyp qalyp jatady. Katerina atyp şyğady:
— Sağan ne boldy, Petruha? Qaida barasyñ, ne istep jürsiñ — i̇esiñdi
jisañşy?! Jūrt osy jerdi sen traktormen taptasyn dep jöndep pe
i̇edi?—dep şyr-pyr bolady.
Ol qolyn bir-aq silteidi:
— Sen ne biluşi i̇ediñ, qariiä. Jūmystyñ jöni solai. Büginge bergen
tapsyrmasy osy,—dep tartyp ketedi. Katerina oilanyp, jaiyna
qalady: kim bilgen, bəlkim, ras şyğar, traktor egic dalasynda dūrys
jürui üşin, borozdany būzbas üşin, osylai i̇etu kerek te şyğar.
Bir bəlege ūrynbai tūrğanda Petruhanyñ qolynan traktordy
sypyryp alyp, jigitimizdi jerge tüsirdi, būl kezde ol əbden i̇erketotai bolyp alğan-dy, şöp basyn syndyrğysy kelmeidi: ony bir
orynnan i̇ekinşi orynğa, bir jūmystan i̇ekinşi jūmysqa qaqpaqyldap
köşire berdi, köşire berdi, biraq i̇eş jerde de odan keler paida
bolmady, Petruhadan kez kelgen jerdiñ bəri tezirek qūtylğysy keledi
jəne ony mūnyñ özinen jasyrmaidy da — jūrttyñ özi turaly
aitatyn sözin tyñdap alyp, ol jatady da küledi, sol sözder tap bir
janyna jağatyndai-aq, ol jūrt oiyndağysyn qattyraq aitsyn,
aşyğyraq aitsyn degendeiin olardy qūit-qūittap, i̇eregistire tüsedi.
Petruhağa i̇em qonudan qalğan i̇edi. Hoş, sonymen kolhozdy sovhozğa
qosqaly jatqan kezde — soñğy kezderi ğana qalğan kolhozdyñ köñili
bir jailanğan i̇edi: aqyrynda əiteuir ol öziniñ osynau qyzmetşisymağynan qūtylğan-dy.
Jasy qyryqqa taiap qalsa da, əli bala siiäqty, aqymaqtyqtan aryla
almai-aq qoidy: semiasy da (ğaiyptan tapqandai i̇etip, özenniñ arğy
betinen i̇eki ret qatyn əkeldi, biraq onyñ i̇ekeui de bir ai tūrmai jatyp,
odan Angara arqyly basyn ala qaşty), is tyndyratyn qoly da, tirlik
qamyn oilaityn aqyly da joq. Synaptai syrğyp jüre beredi. Bügingi
kündi ötkizse boldy —i̇erteñgi künde şaruasy joq, kiresili-şyğasyly
qysqa aqyly oğan qaidan jetsin. Əuelgi kezde sovhozğa jazyldy da,
sosyn qalağa barmaqşy bolyp, odan bas tartty, sodan kenet,
ğūmyrynda myltyq ūstap, şyny atyp, oğan da tigize almağany
bolmasa, añşylyqpen ainalysyp körmegen sabaz, şybyn şaqqan
kisideiin añşylar artelin söz qyla bastady. Al keiingi kezderi onyñ
aqşany kürep tabatyn teriskei jaq tüsine i̇enetin boldy... Biraq
teriskeige jetu üşin de kisige biraz tözim kerek, al Petruha şydamsyz
şyjbalañnyñ tap özi i̇edi.
İendi mūnyñ ar jağyn özderiñ oilai beriñder, osyndai adamnyñ
şeşesi bolu oñai deisiñ be. Katerinanyñ bir qorqatyny: kim künəli
bolsa — aiypty da sol — sol sebepti de Petruhanyñ i̇eserliginiñ bərin
öz moinyna alady. Ol ədette:
— Qūdai ony solai i̇etip jaratqan i̇eken — oğan i̇endi ne isteisiñ?
«Qylşa moinym — talşa»—dep basyñdy bəigege tikpeseñ?!—deidi.
— Ony tiiüsyz da jiiüsyz jibergen öziñsiñ, sondai bolmağanda
qaitedi ol? Əne üidi örtep jiberdi, sen oğan «şirkin» dep bir auyz söz
aittyñ ba?—dedi Daria onyñ sözin ilip əketip.
— Öitip-büitip jürip, örteidi bəribir, dep özin aitqan joq pa i̇ediñ...
— Sonda öz qolymen örtei me i̇eken! Şyrpy şaqqan qoly qalai
semip qalmady i̇eken betpaqtyñ?! Jüregi tas bop ketken be bū şirkinniñ,
özi sonda tudy, sonda östi jəne sol Uiasyn jūrttyñ bərinen būryn
örtedi! O toba!
— Ol şynynda da baiqausyzda jasağan şyğar.
— Qūdai degen bir qūlsyñ ğoi, qūdai degen!— Daria onyñ minezine
tañ-tamaşa qaldy.— Ərine, baiqamağan ğoi, qaitsin? Sol üidi sağan
qiyp salyp bergen de, bailyqqa keneltken de balañ — nesin aitasyñ,
on sausağynan öneri tamyp tūr ğoi Petruhanyñ. Ol ony ömirinde
qasaqana örteuşi me i̇edi — əp-ədemi jigit turaly sondai söz taratyp
jürgen bū jūrt ta oñbaidy. Andausyz, añdausyz örtegen...
Katerina ündemei qaldy.
Osyndai adamdar qaidan şyğady a?—dep tüsingisi keledi ol osy
jəitti jəne oğan tüsinuge tyrysyp otyrğany bir būl ğana i̇emes, tübi
oğan tüsinbeitinin de biledi, tipti Dariamen i̇ekeui birlesip otyryp
oilasa da, aqyly jetpeitinin seze tūra, az uaqyt auyr oidan seiilip,
özin-özi keşirmek bolyp.— Ol barmaqtai bala küninen qiiäñqy. Jaman
üiretken öziñ — deisiñ sen. Men sonda ne üiretippin? Men ony onşa
i̇erkeletken de joqpyn. Aqylymdy jai da aittym, qatty da aittym —
biraq osyndai qyrsyq bolyp tusa qaitemin. Kişkentai kezinde
i̇eşteñeni de tüsingisi kelmeitin. Ūrsyp jatsyñ ba, ūryp jatsyñ ba —
bəribir, teris qarap qyñyraiyp tūryp alatyn. Sen öz balalaryñmen
köp ainalysyp pa i̇ediñ?
— Ainalysuğa pūrsat boldy ma? Tañnyñ atuynan künniñ batuyna
deiin bir tynym tappaisyñ.
— Bəri de adam boldy. Bəriniñ de aqyl-i̇esi bütin. Men de ony köp
i̇erkelete almadym... i̇erkeletuge qol tidi me. Biraq qarausyz
qaldyrmağanym ras. Tyrysyp baqtym ğoi əiteuir. Men ana Klavkanyñ
balalaryna qaraimyn... qaraimyn da, bū baiğūstardyñ būdan da ögei
şeşemen tūrğany jaqsy i̇edi ğoi dep oilaimyn... Ony tipti öz
balalarynyñ anasy deuge auzyñ barmaidy. İə kütudi, iə baptaudy
bilmeidi, jyly sözi jəne joq, ūru-soğudan köz aşpai, joqty-bardy
qorek i̇etip ösken sorlylar ğoi... Al özderi qandai bauyrmal, tilalğyş
baldar deseñşi... İttei arsyldağan şeşesiniñ siqy anau, sonda osy
baldar qaidan, qandai tərbieden şyqqan? Şeşesiniñ tərbiesi me?
— Pişti-u!—dedi Daria myrs i̇etip, Klavkany i̇esepten mülde
şyğaryp tastap.
Gəp Klavka Strigunova turaly i̇edi.
— İendeşe būl qalai? Bireu ömir boiy taiaqtan basqany körmeidi —
i̇el qatarly adam bolyp şyğa keledi. Al i̇ekinşi bireudi qanşa taiaqtasañ
da — sol basbūzar küii basbūzar bolyp qala beredi. Bireudi sylapsipasañ — paida, al ol i̇ekinşi bireuge — ziiän. Būl qalai? Kimde
jazmyştan ne bar, sol bolatyny ma? Ony sabaisyñ ba, əlde qasiretin
şegesiñ be — onyñ öz degeni bolady. Ony aqyl aityp, jönge sala
almaisyñ. Şynymen solai ma? Sen mağan: balaña talap qoimaisyñ —
deisiñ. Aspanda bir qūdai bar ğoi! Men oğan aita-aita jağym talğan.
Al qazir qoiğanmyn, aqpaqūlaq qoi ol, aitqannan ne paida! İendi barğa
qanağat, joqqa salauat. Aşu-yzadan men qalğaly qaşan, tek onyñ
osyndai berekesiz bolğanyna janym aşidy. İendi ony sol üşin
şynymen-aq ökpeni bylai qoiyp, ölimge qimaqpyn ba? Meili, ne
istese de öz i̇erki. Ömir süretin de, ömirem qabatyn da özi.
— Pəli, osy sözdi sen de körden i̇emes, törden aityp otyrsyñ. Seniñ
de əli tatar nan-tūzyñ bar, qanşa aitqanmen, tirige tirlik kerek.
— İe-i̇e, əiteuir birdeñesi bolat-tağy,— dep qolyn bir-aq sermedi
Katerina.— Biz i̇endi qalai bolğan künde de jetekpen jürgen janbyz.
Jetekpen... Qaida jetelep aparsa, soğan — şükirlik.
— Jeteleidi degeniñniñ jany bar... Jeteleitini ras,— dep kelise
ketti Daria.
— Keiin solar, Klavkanyñ baldary, i̇er jetedi,— əñgimeni
tiiänaqtamaqşy bolyp Katerina ony qaita qozğady,— şeşesi olarğa
aituğa bir jaqsy söz tappasa da, olar ony han köteredi. Saualyna
qarai jauaby — deidi jūrt— ...İe-i̇e,— kempir kelispeitin syñaimen bir
kürsindi,— qoişy, qisynğa kelmeidi, tipti. Peşeneñe ne jazylsa, sol
bolady. Tirlikte ne joq deisiñ: keibir keiuana bir qora jandy ösirip,
i̇el qataryna qosady, al qartaiğanda balalarymen birge tūrsa da, jat
qolynda tūrğannan beter, jany bir rahat körmeidi. Böten kisiler
əkireñdeuge Uialady. Al öz balalaryñnyñ ne isteimin dese de haqysy
bar... Keide olar qatulanğanda sūmdyq qatygez bolyp ketedi... senen
göri jauyz ūryğa jany köbirek aşidy? Ne üşin? Əlgi Agrafena kempir
i̇esiñde me?
— Aljyğanyñşa qaltyldap jüre berme,— nege i̇ekenin qaidam,
Daria kenet tap osylai yzalana til qatty.— Keter küniñdi bil,—
mūny i̇eki aiaqty pendeniñ bile almaityny i̇esine tüsip, raiynan qaityp,
dauysyn bəseñdetti.— Jaratuşy jan iem pendesin qandai künəsi
üşin mölşerden tys köp ūstaidy i̇eken. Ondai bolu üşin, kisi künəsi, oi,
orasan zor bolatyn şyğar... Sonşa künəni qaidan tabarsyñ? Adam tek
i̇elge paidaly bolğanğa deiin ömir süruge tiıs, paidasyz i̇eken — küni
bitip, dəmi tausylğany. Özin de əbiger bolyp, jūrtty da əbiger i̇etudiñ
qajeti qanşa? Tiriler me... tiriler ölmeli beişarağa bəiek bolyp,
astyn tazalap əure bolmai, tirlik i̇etuge kerek. Men talai
tazalağanmyn, bilemin. Ūzamai meniñ öz astymdy tazalaityn da uaqyt
jetedi, şirkin dünie, jastyq pen qarttyqtyñ arasy qas pen közdiñ
arasyndai-aq jer i̇eken, bəri i̇esimde. Qaiyn i̇enemdi, oğan qalai
qarağanymdy ūmytqan joqpyn. Qarauyn qarasam da, kökeiimde:
«Qūdai seni qaşan alady? Jalyqtyryp jiberdiñ ğoi kisini»—degen
bir jaman oi tūrady,— dedi ol, ne i̇ekeni tüsiniksiz, sözin aşulana
jalğap.— Qaita biz o kisimen jaqsy tūrdyq, könbis-köñterli jan i̇edi.
Al men jerkenşek i̇emes i̇edim. Biraq əli i̇esimde: keiingi kezderi onyñ
qasyna jaqyndağannan jüregim ainityn. Baiğūstyñ qūdai qinağan,
kinəsiz i̇ekenin biletin de sekildimin, biraq özime-özim ie bola almaimyn.
Kejegemnen keiin tartady da tūrady, qaiteiin, tipti üiden qaşyp
ketuge barmyn. Jəne i̇eger myna tösek tartyp jatqan özimniñ şeşem
bolsa qaiter i̇edim — oğan da ölim tiler me i̇edim?— dep oilaimyn.
Osyny oilauyn oilaimyn-aq, so zamat alystan talyp jetken bir
dauysty i̇estimin: oğan da tiler i̇edim — degen. Bəlkim, tap osylai
bolmas ta, bəlkim, oğan köbirek tözermin de, al biraq jan qysylğan
kezderi, iştei bolsa da, syr berip qūiar i̇edim. Būl meniñ özimnen şyqqan
pəle i̇emes — basqa birdeñeden şyqqan nərse. Joq, Katerina,
qarttyqty da meñdetip jiberuge bolmaidy. Ol i̇eşkimge de qajet i̇emes.
— Sonda ne, asylyp ölmekpiz be?
Daria jauap qatpady.
— Olar bizderdi jerlegende jylaidy... olar bizge, tabytqa salğan
kisige jylamaidy, bizdiñ qandai bolğanymyzdy... i̇esine alyp
jylaidy,— dedi ol.— Tağy bizge jany aşidy... Öitkeni özderine
özderiniñ jany aşidy: Olar özderiniñ de qartaiatynyn, bizdiñ
kebimizdi kietinin jaqsy biledi. Al bizsiz olar tezirek qartaiady. Olar
bizdi iştei, özderinşe i̇erterek jerlep qoiğan. Şirkin, tap sol sətti
añdyp tūryp, birden ketse ğoi. Al biz ūdaiy tirliktiñ şaujaiyna
jarmasudan bir jalyqpaimyz. Ony qarmap qaitemiz — ziiännan basqa
paidasy joq. Jasyraq küniñde ketseñ— köpke deiin i̇esterinen
ketpeisiñ jəne közderine sūluyraq bolyp körinesiñ. Köringende de
jürekterin syzdatyp, ap-anyq bolyp körinesiñ. İeger seni tabytqa
mystan kempir tərizdendirip salsa — onda türiñe jūrt qaraudan
jerkenedi. Ondai qūbyjyq būryn i̇esterinde qalğan jarqyn beineñdi
birden joq i̇etedi...
— Al bizdiñ kinəmiz ne sonda?
— Bizdiñ kinəli bolatyn sebebimiz, qolda asyrağan it sekildi, bir
ədetten airylmaimyz. Ol basqalarğa şabalanyp ürip, özimizdi küzetse
i̇eken deimiz. Jas kezinde, keiin öziñniñ qandai bolğanyñdy qalar i̇ediñ,
— dep aityp körşi — əueli şoqynyp alasyñ, senbeisiñ. Tiri degen
atyñ bolmasa, neñ qaldy, tisiñ tüsip, opyraiğan türin mynau, i̇etiñ
qaşyp, saudyrap süiegiñ qaldy — jaryq dünie senen süikimdi jan
körgen be. Osy i̇endi kimge kerek? Qūdai-tağalam sağan ömir bergende,
sen is tyndyrsyn, artyna ūrpaq qaldyrsyn dep berdi — sosyn qara
jer ortaimas üşin... būiyrğan topyrağyñdy tat. İendigi seniñ paidañ
sol jaqqa tiedi. Al sen bū jaqta köringenniñ aldyn kes-kestep,
kölbeñdep jürsiñ. Şaruañdy rettegen i̇ekensiñ — ket, kedergi jasama.
Özgeler öz isin jaiğastyrsyn, olardyñ uaqytyn jep, kesiriñdi tigizbe.
Olardyñ da siñbiruge uaqyty joq.
— Qaida asyğasyñ sonda?—dedi Katerina dau aityp.— Tirligiñde
de tilin salaqtap jügiresiñ, öluge de jügiru kerek pe? Qaita kelip, ömir
süremiz be sonşa?
Bəlkim, qazir tiri jürgen de sen i̇emes şyğarsyñ...
— Kim sonda? Til özimdiki dep tilmarsi berme. Meniñ ornyma kim
tirlik i̇etpekşi?
— Əiteuir bireu bolattağy. Sen dep seni aldağan-dağy. Al i̇eger sen
öziñ bolsañ — onda öz Petruhañmen nege jarasyp, ūğynysyp
ketpeisiñ? Onda bireudiñ nūsqauymen i̇emes, öz i̇erkiñmen nege ömir
sürmeisiñ? Nege ömir boiy sergeldeñge tüsesiñ de jüresiñ? Joq,
Katerina, qūdaidyñ özi keşirsin, men öz basym, ömir sürgen özim dep
kesip aita almaimyn... Köp jağdaida men özim men özim mülde qabyspai
jatamyn...
...Ər türli şaruany jaiğağanda da, özara söileskende de i̇ekeuine
şynymen-aq jeñil bolady i̇eken. Qazir kün ūzarğan, kempirler külli
şaruasyn tyndyryp tastaidy, sosyn şarşağasyn, tüsten keiin
tynyğuğa qisaiady, biraq ūiyqtamaidy, jatyp alyp şüñkildesedi.
Būdan tūrğasyn keşki küibeñ aldynda tağy söilesedi, odan keiingi
əñgime-sözderi jəne bar — uaqyt jyljyp, osylai öte beredi, jazdyñ
ūzaq künderi de tap osylai i̇eleusiz i̇erteden — tüske, tüsten — keşke
qarai syrğanap ötip jatady. Əñgime-kepke öziniñ üzilmeitin qūiryğy
— Kolkamen Sima kelip aralasady, kürk-kürk i̇etip, əldekimge keiip,
Bogodul paida bolady, reti kelgende ol da birer sezdi qystyruğa
tyrysady; trubkasyn tistep, qūlağy auyrlau Tunguska da keledi,
auzynan trubkasyn almaityn bolğasyn, ləm dep til qatpaidy;
Matiorada qalğan basqa kisiler de şai men sūhbat izdep, osy üige
jinalady... Ötken künderdi i̇esterine alady, jañalyqqa qairan qalady,
sosyn osy i̇ekeuin de qosyp jiberip əñgime şertedi, ömir men ölimdi de
söz i̇etisedi... Būryn olar i̇eşqaşan da tap osylai ūzaq söilesip
körmegen.
Jəne būlardyñ əñgimesine azyq bolmağan nərse az qalğan şyğar-au,
sonda da köp jasap, köp kergenderine qaramastan, sol ömirden ūqqan,
tüsingen nərseleri az i̇edi.
Al i̇eger i̇endi qalğan künderine qarasaq, uaqyt i̇etken saiyn aldyñğy
jağy keñeiip, bosai tüsetin tərizdi. Aldaryndağy bos jazyqta añyrap
jel soğyp tūrğan.
11
Biraq şöp şabu bastalğan kezde Matioradağy ömir-tirlik tağy bir
jandanyp, tolqyp ketken i̇edi. Jaña şabyndyq-şalğyndardan
jemşöp jinap alu qiyn-tūğyn, sonyñ özi, jaña şabyndyqtar da
baiağy, əli joq bolatyn, sol sebepti de olar aqyrğy ret i̇eski
şalğyndarğa qarai bet tüzegen. Sovhoz qaitadan kolhoz-kolhozğa
jaiylyp ketti — būryn kim qaida tūrsa, şöp şabuğa sol jaqqa
attandy. Aqyrğy sətte tuğan-ösken derevniasyna baryp, tūryp qaituğa
jol aşqan osy bir sətti oqiğağa quanbağan kisi mülde az şyğar, mūnda
ərqaisysynyñ üi-jaiy, mal-jany, bau-baqşasy, aiaqtalmai qalğan
isteri bar, jer-ana da ünsiz qarap jatsyñ ba, olardy aqtyq sapar
aldynda qoştasuğa şaqyratyn sekildi. Soqyr da, sañyrau da i̇emes,
keñsege i̇eti üirengen salbökse de i̇emes, qatal da qajet iske qosaqtauly
kisi bolmasa, būğan barğysy kelmegen jan joqtyñ qasy i̇edi — üiormany, ata-meken qonysy bar adam bauyrmal keledi, bauyrmal
bolğanda qandai?
Matiorağa derevnianyñ jartysy qaityp keldi, sol-aq i̇eken, Matiora
būrynğyşa, ret-retimen jürip jatatyn, dağdyly tirlik bolmasa da,
soğan ūqsas bir tirlikti bastap ketti jəne būlar sol tirliktiñ qandai
bolğanyn kerip, i̇este saqtap qalu üşin qaita oralğan tərizdi.
Podmogadan aidap əkelingen attar qaitadan oqyranyp, kisinise
bastady, tañerteñgilik bir-birine dybys bergen şarualar dabyrlasyp
söilesip jatady, şöp şabuğa qajetti qūral-saimandardyñ tyqyldap,
şyñyldağan dybysy keledi. Atqa jegiletin tehnikany öñdep-jöndeu
üşin būrynğy ūsta dükenin tauyp alyp, qaita jylytty, şalğylary
da alyndy, Maksim atai da sartösek bolyp jatqan jerinen tūryp, kirqoqys arasynan balğasyn suyryp alyp, temir soqqylap jatqanda
əlsiz qolynan susyp ketpesin dep, oğan ilgek-bau taqty. Bir qyzyğy —
būl şal jūrtqa būrynğyşa kerek i̇eken, şalğylary da tabylyp,
Maksim atai da qybyrlap şyğa keldi. Jūrt jamyrasyp, oğan
tyrmalary men aiyrlaryn, zembilderin əkele bastady — şal olardy
qolma-qol jöndep, jañartyp, ötkirlep, tüsip qalğan tisteriniñ ornyna
jaña tister saldy. Osy taiauda ğana jan təsilim i̇etkeli jatqan şal i̇endi
jūmysqa kiriskesin bir türli öñi kirip, özgerip, köñildenip sala berdi,
jūrtqa qolyn sermep, aiqailap, jarlyq beretin boldy. İel de jadyrai
külip, onyñ aitqanyna köne salady, osydan jiyrma ma, əlde odan köp
pe, jyldar būryn būl olarğa tap osylai aiqailap qūiatyn, ol kezde
brigadir bolğan, i̇endi qazir de brigadir bolyp jürgen Pavel, tap
osylai būlardy ər türli jūmysqa jegetin — sodan beri i̇eşteñe de
özgermegen sekildi. So kezdegi siiäqty, bū joly da isti ülken
tehnikasyz atqarmaq boldy: traktorlar men maşinalar arğy bette, o
jaqta olarğa bir minut te tynym joq, al mūnda tek şağyn bortty
maşina men özdiginen jüretin i̇eki kombain qalğan, olar özderiniñ
qimyldar sətin kütip, derevnia syrtyndağy döñ basynda tür. Biraq əlgi
maşinany, osynda qalğany üşin, jorta jazalağysy keldi me, əiteuir,
ūdaiy «baryp kel-şauyp keldiñ» qolbalasy i̇etip qoiğan: ystyq künde
salqyn kvas əkeluge nemese mal qamymen keşigip qalğan qatyndy
şabyndyq basyna jetkizip tastauğa jūmsaidy. Ony bir baiypty iske
jibermeidi. Əlde i̇erikkendik pe, əlde jelikkendik pe, əiteuir
bastyrmadan i̇eki i̇eski arbany döñgeletip syrtqa şyğardy, künde
i̇erteñgilik şabyndyqqa jürerde olarğa əkelip attardy jegedi, al
maşina bolsa, alğa ozyp ketuge jüregi daualamai, jūrtta qalğan
jetimektei, arbalar soñynan ilbip kele jatady, sonda ol ana
arbalardan əldeqaida laqsa, qolapaisyz bolyp körinedi. Biraq būl
şyn məninde i̇erikkenderdiñ i̇ermegi, alaböten oiyny i̇edi, biraq, amal
qanşa, sol oiynğa jūrt tegis jəne quana-quana kirisip ketedi.
Ras, keiin tehnikasyz qol qysqa bolady, bū jaqqa traktorlardy
ötkizu kerek jəne bireuin ğana i̇emes, birneşeuin, öitkeni qajet
bolğasyn, qaitken künde de pişendi suğa jaqyndatu kerek — olardy
traktorly şanalarğa tiep, əketpekşi bolğan. Biraq mūnyñ bəri keiin,
keiinirek... əzirge būrynğyşa kosilkamen, at jegilgen tyrnalarmen
isti tyndyryp keledi, şömelelerge arnap laqtyrğyş sebetter
toqidy...
Jūrt köpten añsap jürgendikten be, jūmysty şyn köñilden
quanyp, qūşyrlana istedi. Olar osynau iske kim jetik i̇ekenin körsetkisi
kelgendei-aq, şalğyny bappenen qūlaştai sermeidi, qaitsin i̇endi, būl
isti osynau jermen birge osy arada məñgi qaldyruğa tura keledi,
qūlaşty sermei-sermei, əbden şarşağan şalğyşylar şabylğan şöp
üstine qūlai-qūlai ketedi, jūmysqa i̇eltip, delebesi qozyp alğan, i̇endi
mūndai jaqsy künder ömirde qaita kelmeidi — degen sezimnen işibauyry i̇eljiregen jūrt, būryn bolğan-bolmağan, jəne de jaña
sözdermen, əzil-qaljyñmen birin-biri qairap, şaptap, qamşylap
tynym tappaidy. Sarkidir tartqan jasamys qatyndar bir-biriniñ köz
aldynda bir türli jasaryp ketken tərizdi, öitkeni olar ğajaiyp bir
keremettiñ arqasynda, özderin on jyl keiingi kezden aparyp bir-aq
şyğarğan osy jazdan keiin, joq, jaz i̇emes-au, osy aidan keiin, tabanda
on jasqa qartaiuğa tura keletinin jaqsy biledi. Olar jas balalar
siiäqty, ulap-şulap, ūşqalaqtanyp, oinap-külip, məz bolyp jatty:
terlerin basar-baspastan qiqulap Angarağa qoiyp ketedi, al bireuiniñ
suğa tüskisi kelmese, oğan japyrlasyp jügirip baryp, kiım-miımimen
suğa bir-aq atady; ainalanyñ bəri qaptap jürgen öz jūrtyñ bolğasyn
— kisi Uiatty jinap qūiady i̇eken,— Klavdiiä Strigunova şūnaqaidyñ
bastauymen qatyndar tösterine deiin jalañaştap, şeşip tastady da,
at töbelindei azğantai i̇erkekter qasyna i̇ebil-debil bolyp, jalaqtap
jetip barysty, olardy suğa iterip jiberu üşin tipti yşqyntyp qua da
bastady. Jūmysqa qaitadan kirise bergende, olar i̇esterin jinap: «Tüh,
myna qatyndar Matiorağa kelgesin tipti qūtyryp ketti ğoi. Ol
jaryqtyq tipten osy kelgenderdiñ özimiz de i̇ekenin de tanymai qalğan
şyğar»— desti bastaryn şaiqap, biraq kelesi tynys kezinde olar zor
ğanibetpen qaitadan osy i̇eserligine basar i̇edi.
Derevniadan kök şalğynğa kempirler de süiretilip şyğa bastady,
jūmys istep jatqan jūrtqa qarap tūryp, olar köz jasyna ie bola
almai qalady. Jəne qaidağyny sūrap:
— Senderge ne jetpedi sonşa? Osylai i̇emen-jarqyn oinap-külip
jüre bermei, senderge ne boldy, nemenege şağyna qaldyñdar? A? İeh,
dünie, senderdi jostyrtyp alatyn da kisi joq,— deidi özeurep.
Halyq biraz oilanyp tūryp:
— Ol ras,— deidi kempirlermen kelisip.
Tipti Klavka Strigunovanyñ özi i̇egese ketudiñ ornyna ündemei
qalady.
Keşqūrym jūrt əndetip qaitady. Būryn sau kezinde öleñ aituğa
arlanatyn mūjyqtar da ənge qosylady. Şyrqalğan əndi i̇esitip,
derevniada qalğan jūrttyñ bəri — balalar, kempirler, olarmen birge,
i̇eger bar bolsa, ər taraptan kelgen kisiler de syrtqa şyğyp, köşeni
jağalai tizilip tūrady. Soñğy kezderi mūnda qozğalys-qimyl
küşeigen-di, motorly qaiyqtar tyrqyldap, Angara suyn olai-būlai
osqylap ötip jatady. Mūnda tek sovhoz kisileri ğana kelmeidi: bir
kezderi osynda tūrğan, Matiorany birjolata ūmytyp ketpegen
jūrttyñ bəri qalalar men alys ölkelerden izdep kelip jatady. Būl
birin-biri köp jyldar boiy körmei joğaltyp alyp, bir-birin baiağyda
ūmytyp ketken, i̇endi, mine, köre salysymen dauystary i̇eriksiz şyğyp,
ūmtylysyp kelip, köşe ortasynda qūşaqtasyp tūryp, əbden i̇eseñgirep
əl-dərmennen airylğanşa i̇egilip jylasqan kisilerdiñ, aşy da bolsa,
tabysqan meiramy i̇edi. Əkeler men şeşeler, atalar men əjeler
özderimen birge jas balalaryn i̇ertip, tipti qaidağy bir böten kisilerdi
de şaqyryp ala kelgen, sondağy dittegeni olarğa özderi şyqqan jerdi
körsetu, əitpese keiin, biraz uaqyt ötkesin ony körmei de, taba almai
da qalady ğoi. Tegi Matioranyñ tağdyr-talaiyn jaryq jalğannyñ
jartysy biletin tərizdi. Derevnianyñ joğarğy jaq şetinen, ərirekten,
türli tüsti şatyrlar paida boldy, araldy aralap jürgen i̇el qarasy
köbeidi — olardyñ keibireuleri zirat işinde otyryp alyp,
əldeqaida köz tigedi, üşinşileri būtaly alañqaidan qyzyl jidek
teredi — olar öz adamdaryñ ba, özgeler me, aşyp aitu qiyn i̇edi.
Şalğyşylar jūmystan şarşap, aspai-saspai, baisal tartyp
keledi. Aldarynda — arbalarğa jegilgen attar derevniağa kirerde oğan
təjim i̇etkendei-aq, bastaryn iıp tastap kegjeñ qağady, arba basy i̇ekiüş adamnan otyr, olardy qaptaldai birneşe attyly kisiler
sydyrtady, qalğanynyñ bəri arba soñynan əndetip keledi. Ən de ər
aluan, jañasy da, i̇eskisi de bar, biraq köbine i̇eski ənder, qoştasu-joqtau
üni i̇estiledi, qanşa aitqanmen, halyq olardy biledi i̇eken, osyndai bir
kezeñ üşin ədeii kökeiinde saqtap kelgen tərizdi... Əndi aituşy
kisilerge būl jeñilirek te, al so ənderdi bəri bir kisidei bolyp,
qasietti dūğa qaiyrğandai i̇etip aityp, i̇egile tyñdaudan kisiniñ jany
auyryp, qinalatyny sondai, jüregi qan jylap keter i̇edi.
İiül ortaiyp, i̇ekinşi jartysyna qarap audy, kün aşyq, qūrğaq
bolyp tūr, būl i̇endi şöp şabuğa taptyrmaityn qolaily kez. Jūrt bir
şalğyndy şauyp jatsa, i̇ekinşi şalğynda şabylğan şöpti
tyrmalaidy, olardyñ dəl qasynda kosilka tyryldap, sūiau tisteri
qarmaqtai iılgen atty tyrmalar zyrqyldap, sekeñ-sekeñ i̇etedi: jel
qağyp, şuaq sorğan şöpti bir künnen keiin tyrmalap jinai beruge
bolady; qatyndar tüske deiin qoldaryna şalğy alyp, döñgelekke
qolaisyz, oily-qyrly, dymqyl jerlerdiñ şöbin şabady da, tüsten
keiin tyrmalauğa kirisedi. İerkekter aiyrlap, şömele salyp jür,
aiyrğa ornatylğan aumaqty qausyrmalar i̇erkekterdiñ art jağynda
sūryqsyz sabalaq basyn şalqaityp tastap, öz betimen qozğalyp
jürgen tiri qūbyjyq siiäqtanyp körinedi. Kün i̇ekindige taianğanda
pişenşiler jūmystan, ystyqtan, bərinen de būryn, tolysyp pisken
şöptiñ būrqyrağan qoş iısinen i̇eltip, pysynap ketedi. Osynau iıs
añqyp otyryp derevniağa da jetedi, ondağy jūrt būl jūparmen
raqattana tynystap, közderin jūmyp, tym-tyrys tūryp qalady:
iısin-ai, jaryqtyqtyñ, iısin-ai!.. basqa qai jerde, qai ölkede mūndai
bal iıs bar deisiñ?!
İendi jūrt būrynğydai i̇emes, artyna qauiptene qarasatyn boldy:
jūmystyñ i̇etek-jeñi qusyrylyp bitip keledi — Matiorada i̇emin-i̇erkin
bir dəuirlei almai jatyp, keiin qaityp ketetin kün de alys i̇emes. Tym
bolmasa, sirkirep jañbyr jausa ğoi, osy arada biraz keşeuildep,
kerenau tartyp, jata tūru üşin. İerkekter jağy traktor şanasyn
sailauğa kiristi — rasynda da is bitip qalypty. Qaida asyğady osy
jūrt?! Şöp-şöp dep janyğyp jürip, ömir boiğy mekeni, bary da, nary
da bolğan, i̇endi birjolata joğaltqaly tūrğan Matioramen armansyz bir
qoştasyp, mauqyn da basa almaityn boldy. Qaitesiñ i̇endi, tañerteñ
şalğynğa şyğysymen, būlardy jūmys i̇eliktirip, qualaidy da ketedi
jəne ony toqtatuğa adamnyñ əl-dərmeni jetpeidi — qaita kisi özin-özi
qairap, būrynğydan beter qūlşyna tüsedi. Būl, ərine, qarqyndy
bəseñdetetin jūmys i̇emes-ti; mūnyñ üstine jūmyskerler əli de
i̇erikkennen i̇ermek izdep, būzyla qoimağan bolatyn.
Keşqūrym, tösekke bas qoimai tūryp, olar köşege şyğyp, jinala
bastaidy — būrynğydai alañ deitin alañ i̇emes, sūhbat deitin sūhbat
i̇emes, əiteuir i̇endi mūndai keşterdiñ az qalğanyn i̇eske alady da,
şarşağandaryna qaramai, bəri osylai bas qosady. Osy bir beiuaqta
Matiora da öz tağdyryn oilap, maujyrai qalady: batysqa qarağan
terezelerdi alaulatyp, Angaranyñ ar jağyndağy qyzyl şapaq söner
aldynda bir mazdaidy; zeñgir aspan tūñğiyqtanyp tereñdei tüsedi,
jaqyn jağalau astyndağy su i̇erkelep, şolp-şolp ağyp jatyr. Kün
batyp Uiasyna qondy, tirşilikke alğys-raqmetin jaudyryp, ainala
töñirek te tamyljyp tynyştala bastaidy: onyñ ər türli əueni men
būiauy ūlasyp, maujyrap-mülgip baryp, bir qoñyrjai terbeliske
ainalady, ol birde qattyraq, birde jaiyraq terbeledi, osyğan ündesip,
adam bitkenniñ sezim-tüisigi de balqyp, şaiqalmaly beijai küige
köşkendei. Derevnianyñ üileri bir-birimen jaqyndasa tüsip,
terbetilip, bəri jelmen qosyla, işinen guildep əndetip tūrğandai;
əldeqaidan baiağyda seiilip ketken i̇eski tütinniñ əlsiz iısi keletindei,
osy sət araldağy nərselerdiñ bəri — qoldan jasalğandary da,
özdiginen öskenderi de — tügeldei jaqyndap kelip, biriniñ artynan
biri tūryp, biriniñ syrtynan i̇ekinşisi qarağan küii, bir auyzdan
birdeñeni sybyrlap sūrap tūrğan tərizdenedi. Ne sūrap tūr, ony ūğu da,
i̇esitu" de mümkin i̇emes, biraq osynau kisi ūqpas, i̇estimes kübirge jauap
beretindei-aq, jūrt bəseñ ünmen sarañ söilesedi. Olar bastan keşken
künderin oilamaidy, keler künde ne bolatynynan da jasqanbaidy,
tek osy bir öñ men tüs arasyndağy talma sət olarğa tym mañyzdy
bolyp körinedi de, osy küide balbyrap otyra bergisi keledi. Biraq
jalpy minəjat kezinde, kimelep kirip kelgen şaitan tərizdi, i̇eldiñ
soryna ottan aman alyp qalğan garmonyn süiretip, Petruha jetip
keldi de, «Sen, Podgorna, sen, Podgornany...» bezildete tartyp,
jūrttyñ ūiyğan köñilin nildei būzdy, olardyñ oryn-ornynan tūryp,
i̇erteñ ne bolyp, ne qūiatynyn i̇esterine tüsirip, jyly tösekterine
baryp jatqannan basqa amaly qalmady.
İeki aptadai körinbei ketkennen keiin, Petruha Matiorağa asa köñildi
oraldy, üstine su jaña, biraq kədimgidei kirlep qalğan qyzyl jolaqty
böz kostium, basyna qoşqyl naqysty bylğary kepki kigen sabazymyz,
osy kiım-keşegimen qalanyñ şibūttarynan ainymai qalypty. Ony
alğaş körgende Daria şeşei:
— Pəle-i̇e, mynadai alagülik bizge qaidan örmelep jetken?—dep
dauystap jiberipti.
— Qatty ketsem, keşir,— dedi Petruha şamdanyp,— ol «alagülik»
degenge i̇emes, «örmeledi» degenge şamdandy.— Men örmelep-jörmelep
jürgen joqpyn, bilgiñ kelse, aitaiyn, samoletpen ūşyp jürgen
adammyn.
Osynau «qatty ketsem — keşir» degendi ol soñğy seiil-serueni
kezinde tauyp alğan, būl sözdiñ oğan ūnağany, ədemi de jylpos bolyp
köringeni sondai, i̇endi Petruha onsyz söilei almaityn. Kelisimen ol
örtep jibergen qora-jaiyna alğan qyruar aqşadan şeşesine on bes
som əkep bergen, o baiğūs mūnyñ tym az i̇ekenin aita bereiin degende,
balasy aldyn orap ketti:
— Qatty ketsem, keşir. Al men nemen kün köremin sonda? Men bir
jaqqa baryp, tūraqty oryn tauyp aluym kerek. O jaqqa meni teginnentegin aparatyn kim bar? Qaita būl arada aqşanyñ sağan qajeti joq.
Biraq qariiäğa jany aşyp, oğan umajdalyp qalğan aqşadan tağy on
somdy sanap berdi.
— Köp aqşany auystyryp aldyñ ba?—dedi Katerina osynau myjmyj bolyp, büktetilip qalğan i̇esirik aqşalardy körgende, myna türine
qarağanda, būl aqşalar ömirinde qairymdy bir qol körmei, ūdaiy
Petruha tərizdi betpaqtardan şyğa almai jürgen sekildi.
— Ol meniñ isim. Men seniñ jeke tirligiñe tiısip jatqan joqpyn, sen
de mağan tiıspe. Əbden ornalasqasyn — seni hat jazyp şaqyryp
alamyn, birge tūramyz. Al əzirge qatty ketsem — keşir.
Dükensiz Matiorada ol i̇eki kün qoñyltaqsyp jürdi de, jaña poselkege
baryp, süñgidi de ketti, sodan onda kirşeñ kəstömin şeşpesten, üş kün
ūdaiy i̇erkin şalqydy, kəstöminiñ boz türi qoñyrqai tartyp, qyzyl
jolağy birjolata joğalyp ketti. İendi qazir qaitadan Matioradan kelip
şyqty, baspanasy bolmağasyn, köringen jerge tünep qalyp jürdi,
keide tipti Bogoduldyñ Kolçaktan qalğan barağyna da qonady, būl
kisiniñ üisiz-küisiz, qaiyrşynyñ haline jetken beişaralyğyn
körsetetin jəit i̇edi, biraq ol sonda da syrtqa syr bermeidi, oiynan
qaidağy joqty şyğaryp, öziniñ zañdy demalysta jürgenin, i̇endi köp
ūzamai, asa qajetti adam retinde, özin əldekimniñ katermen ədeii kelip
əketetinin aityp bösip qūiady; iyğyna asyp alu üşin, ol dymkəs
syrnaiyna jipten bau tağyp aldy da, Petruhanyñ öz sözimen
aitqanda, ony kün demei, tün demei «tarzanşylap» tarta berdi. Bir
küni tipti sonysyn süiretip şabyndyq basyna barsyn, sol arada bir
qaiyñnyñ tübine jaiğasyp alyp, syrnaiyn daryldatyp-aryldatsyn
kelip, biraq qara terge tüsip, köñildi de köñilsiz jürgen yzaly
pişenşilerdiñ Petruhany şoşytyp tastağany sondai, ədette sözge
des bermeitin Petruha, küñkildep til qatpastan şeginip kete bardy.
...Biraq ūzaq uaqyt aşyq bolyp, jadyrap-jainap tūrğan aspandy bir
küni tünde būlt torlady da, salpy i̇etek jañbyr sylpyldap bastaldy
da ketti.
12
Birinşi küni, i̇egin men bau-baqşalardyñ rizyq köretin aspannan nūr
i̇etip sebelegen jañbyr i̇endi-i̇endi küşeie tüsuge bet tüzegen kezde,
Darianyñ üiine qonaq kelip tüsti — Paveldiñ kişi ūly Andrei i̇edi.
Pavel əke retinde qyz süimedi, əieli Sonia tört qūrsaq köterdi, bəri
saidyñ tasyndai ūl bolyp tudy, biraq olardyñ bireui közin
aşysymen, jaryq dünieni ūnatpady ma, jan təsilim i̇etti, söitip üşeui
ğana qaldy. Ülken ūly orys qyzyna i̇emes, özgege üilenip, əieliniñ
Otany — Kavkaz tauynyñ ne i̇ekenin körmekke jürip ketti de, jyly
tirlikke ömeksip, so jaqta bir jolata qalyp qoidy; oquğa alğyr
ortanşysy İrkutskide geolog boluğa əzirlenip jür, kelesi jyly
oquyn bitirip şyğuğa tiıs, al Andrei ötken küzde armiiädan kelgen, so
kezde Matiorada bolğan, biraq tek bir jarym apta ğana tūrdy, basqa
jaqqa köşuge bailanysty künnen-künge küşeie tüsken osynau əbigermaşaqatqa añ-tañ qalyp jürdi de, bir küni qalağa taiyp tūrdy, onda
baryp zavodqa ornalasyp aldy. İendi ol, baiqap otyrsa, zavodtan
şyğypty, basqa jaqqa barğysy keletin körinedi, jolai üige soqqan
türi osy. Andrei i̇eki kün sovhozda, şeşesiniñ üiinde bolğan — Sonia
buhgalteriiäda isteitin, sol sebepti de sovhozda qalğan, əueli şeşesiniñ
köñilin aulağannan keiin, əkesi men əjesine barmaq bolğan. Pavel
i̇eleusiz jürip, dittegen maqsatyna jetti, i̇endi Matiorada şöp şabudy
basqaryp, ūdaiy osy arada boldy, būryn Matiorağa qalai kelip-ketip
jürse, sovhozğa da solai baryp qaitady.
Jauynnyñ jauğany mūndai jaqsy bolar ma: i̇endi aspai-saspai, keñ
otyryp söilesuge, syrlasuğa jağdai tudy, öz biligimen tynys aluğa
jürekteri daualamai jürgen, i̇endi oğan rūqsatty bir qūdaidyñ özi
berdi. Andrei əkesine qarağanda əldeqaida deneli, ömirinde auyryp
körmegen, jūmysty köp istep şağylmağan soidauyttai jigit, əskerge
barğany boiyna qūt bolyp daryğany körinip tūr — o jaqqa ūdaiy
tömen qarap, imiıp jüretin qolapaisyz bozym bolyp ketken i̇edi, al
i̇endi qazir tal boiynda mini joq, örimdei tik-tik jigit bolyp oraldy —
sol Andrei əjesi stolğa as qoiyp jatqan tap osy sətte
şydamsyzdanyp, üi işinen aulağa, auladan üi işine ilgeri-keiin
jürip, basqyş üstinde bəteñkesin tarsyldata basyp, odan əli
balşyqty i̇emes, tek jañbyr suyna şylanğan şañ-tozañdy tüsirip
jatyp, derevnia adamdaryn i̇esine alyp, kimniñ qaida jürgenin, qaida
keşkeli jatqanyn sūraidy, işi pysqasyn özimsinip, əjesi! Dariany
i̇erkelei qağytady:
— Qalai, əje, ūzamai evakuatsiiälanasyñ ba?
— Siiälanamyn, siiälanamyn,— dep əjesi jaiymen baisaldy jauap
qatady, tipti kürsinbeidi de.
— Bū jaqtan ketkiñ kelmeitin şyğar?
— Ərine, ketkim joq. Biz, kempirler, öz mekenimizde əli de bolsa
jaiymen qybyrlap jüre berer i̇edik, jüre berer i̇edik, al bizdi
ornymyzdan qozğady bar ğoi, onda bərimiz birden ölip qalamyz.
— Qyzyq i̇eken, sonda senderdiñ öluiñe kim rūqsat i̇etedi?
— Al oğan biz rūqsat sūrap əure bolmaimyz. Birdeñe i̇etip özimiz-aq,—
dedi Daria öziniñ i̇egese bastağanyn baiqamai.— Ol iske būiryq
şyğaratyn uəkilder tağaiyndaudy joğaryda əli oilamasa kerek.
Sondai raznariadka bolmağasyn jūrt betaldyna ölip jatyr.
— Sen renjime, əjetai. Mağan ökpelep qalğan joqsyñ ba? Men
əşeiin oinap aittym.
— Sağan ökpelep qaitemin, qarağym?
— Al sonda kimge ökpelediñ?
— İeşkimge de. Özime-özim ökpeleimin. Əlgi otyratyn jeriñdi
qalaqaimen şapattağanym üşin, qaita seniñ mağan ökpeleitin jöniñ
bar. Şamasy, mandytyp şapattamağan i̇ekem, mūnda tūraqtamai ketip
qalğanyñ «sodan şyğar...
Andrei məz bolyp küldi.
— Əjetai-au, kisi jas kezinde barlyq jerdi körip, barlyq jerde
bolyp ülgirui kerek. Sen osy aradan taban audarmai, külli ömiriñdi
ötkizdiñ, onyñ nesi jaqsy? Tağdyrğa möltektei berudiñ qajeti joq,
oğan özin bilik jürgizuiñ kerek.
— Bile, bilep-töste... Sosyn, tüptiñ tübirinde neni bilep-tösteuge
jetetiniñdi körgim keler i̇edi. Joq, balam, barşa jaryq jalğandy
jalpağynan basa almaisyñ. Qalasañ — qanat bailap ūş. Bəribir iegiñ
qyşymasyn. Sen ne, adam bolyp tuğasyn, bəleniñ bərin jasaimyn dep
oilaisyñ ba? Oh, Andrei, olai oilama. Köp ömir süresiñ, köpti köresiñ
əli, sosyn baryp köp nərseni tüsinesiñ...
— İe, i̇e, əjeke, men būl arada sizben kelise almaimyn. Seniñ būl
aitqanyñ Matioranyñ əserinen, Matioradan asyp, i̇eş jerge
barmağanyñnan. İeşteñeni körmegeniñnen. Adamnyñ qolynan
kelmeitin nərse joq, onyñ bərin aita beruge til jetpeidi. Onyñ
qolyndağy küştiñ nesin aitasyñ — ğajap qoi! Neni qalasa — sony
jasai alady.
— İə jasaidy, jasaidy...— dep kelise ketti Daria.
— Ay, i̇endeşe manadan beri aityp tūrğanyñ ne?
— Aitqanym aitqan. Bəri onyñ i̇esinde, ol bərin de köteredi... Al ajal
kelgende köz jūmady. Sen menimen, Andriuşka, talaspa. Men az
körgenmen, köp jasağan adammyn. Men közime tüsken nərsege, sen
siiäqty at üstinen i̇emes, baiyptap ūz-z-aq qarağanmyn. Matiora osy
arada tūrğan kezde men i̇eşqaşan da asyğyp körgen i̇emen. Men
adamdarğa da əbden üñilip qarağan kisimin, olar kişkene keledi. Qanşa
keudesin soqqanymen— kişkentai ğoi, kişkentai. Aiaimyn olardy.
Sen öziñdi-öziñ aiamaisyñ ba, ol əli jas ta mas bolğanyñnan. Qazir
qairat-jigeriñ boiyña syimaidy, sol sebepti de men küştimin, bərin
de jasai alamyn dep oilaisyñ. Joq, jigitim. Men öz ğūmyrymda
aianyşty i̇emes adamdy körgen de, bilgen de i̇emespin. Meili, onyñ aiy
oñynan, jūldyzy solynan tuyp tūrsyn. Alystan qarasañ— küdireiipaq tūrğandai; pai-pai mynau tiri jannan qoryqpas, jyn-periñniñ özin
alyp soğatyn şyğar — dep oilaisyñ... syrtqa jasaityn aibaty... Al
jaqynnan qarasañ: köppen birdei, zəredei de artyqşylyğy joq. Sen
öziñniñ adamdyq teriñnen sytylyp şyğamyn deisiñ be? Joq,
Andriuşa, şyğa almaisyñ. Ondai kisi bolğan i̇emes. Tek bekerden beker
şiedei tyrnalyp, jara-jara bolyp qalasyñ. Isti de tyndyrmaisyñ.
Kerdeñ basyp, kekireiip jürgeniñde, bir küni ajal kelip, aldyñdy
oraidy. Meniñ sağan aitaiyn degenim — būl jūrt qūdaiyn ūmytqan.
Biz özimizge deiin ömir sürgen adamdardan artyq i̇emespiz... Arbaña jükti
atyñ tartatyndai i̇etip tie, əitpese jolda qalasyñ. Biz ūmytqanmen,
qūdai tağalam bizdi ūmytqan joq. Ol adamnyñ mardamsyp ketkenin
körip otyr, oi, körip otyr. Astamsyğanyñ öziñe ziiän. Əlgi özi otyrğan
būtaqty kesetin təitik bar ğoi, ol da özin dünieniñ kindigimin dep
oilağan şyğar. Al sosyn ūşyp tüsti de, mertigip qala jazdady, sonda
aspanğa i̇emes, jerge soğylyp mertige jazdady. Biz jerden qaşyp
qūtyla almaimyz. Nesin aitasyñ — qazir senderdiñ qolyña ülken küş
berilgen. Ol ülken küş!.. Ol osy aradan, Matioradan da körinip tūr. So
bəleket, əlgi... küşti aitam-dağy, senderdiñ özderiñdi jazym i̇etpese
bolğany... Ol ülkenine ülken ğoi, al sender sol baiağy kişkentai
küileriñde qaldyñdar.
Olar stol basynda ūzaq otyrdy; əkeli-balaly i̇ekeui Andrei əkelgen
bir şyny araqty işip qoidy, biraq i̇ekeui de so qalpy, tek Andreidiñ
öñine qarasañ, būrynğydan da jasara tüsken tərizdi, al Pavel qartaia
tüsken tərizdi. Daria öziniñ qarsy aldynda qatar otyrğan i̇ekeuine
qarap, qalyn bir oiğa berildi: «Bir jiptiñ i̇eki tüiinine ūqsap otyruyn
qaraşy. Bir tüiin men i̇ekinşi tüiinniñ arasynda qyruar jyldar ötken
sekildi i̇edi — i̇endi qaida solary? Al meniñ tüiinimdi tartyp, i̇endi, mine,
şeşkeli otyr, tüiini körinbesin dep tarqatady da baiağy... Sosyn
i̇ekinşi jağynan jaña tüiin jasau üşin. Osynau jipti būdan əri qai
jağynan qalai qarai tartar i̇eken? Sonda ne bolady? Ne bolatynyn
biler me i̇edi, şirkin?»
Daladağy jañbyr jiılep, küşeie tüsti, jauyn suy əinekten
taramdalyp ağa bastady. Jer qaraiyp, üi şatyrlarynan tamşy
şūbatylyp tyrsyldai jöneldi; terezeden buyrqanyp köpirşip
jatqan Angara körinedi. Osydan ba, əiteuir dastarqan basyndağy
samauyryn iısi būrqyrap, mamyrajai küige auysty, i̇endi bəri birdei
işip otyrğan şai da təttirek, üşeuiniñ osylai sūhbattasyp, söilesip
otyrğanynyñ özi üi işiniñ jarasymdy jaqsy sözi bolyp körindi.
— Tabysyñ az boldy ma?—dedi Pavel Andreidiñ zavodtan nege
şyğyp ketkeniniñ sebebin bilmekşi bolyp.
— Tabysym bir basyma jetetin,— deidi Pavel iyğyn qiqañ i̇etkizip.
Ol əkesimen tebingilese, teñ otyryp söileskisi keledi, biraq osy
teñdikke əli üirene qoimağasyn qaita-qaita əñgime yrğağynan
airylyp, aitar sözinen jañylyp qala beredi, dauysy birde qatty,
birde bəseñ şyğady.— Özime jetedi, ərine. Əñgime onda i̇emes. Mūndağy
is kisini qyzyqtyrmaidy. Ana jaqtağy qūrylys əlemge əigili.
İerteñgilik radiony qossañ — kün qūrğatpai sony söz i̇etedi de jatady.
Oğan arnap, ədeii aua raiyn aitady, kontsertter beredi. Al zavod...
mūndai zavodtar tolyp jatyr. Ərbir qalada bar.
— Zavodqa arnap aua raiyn bermeitin şyğar?
— Osyny aitatynyñdy bilip i̇edim,— dedi Andrei boiyn tejei
qoiyp.— Zavodqa onyñ keregi joq, qalağa arnap aityp jatady. Gəp
onda i̇emes. Zavod ornynda, i̇eş ketpeidi, al qūrylysty bitirgesin —
ökingennen ne paida. Keiin i̇eske alyp jüru üşin... Jas kezinde
qatysqyñ keledi...
Andrei öz jauabyn özi olqysynyp, kirjiñ i̇ete qaldy; ol lepirme
sözdi aitpas üşin, oiyn aiaqtamai kümiljip, söziniñ soñyn jūtyp
qoidy, əkesiniñ ondai sözdi ösek köretinin balasy biletin. Pavel tağy
birdeñeni tosyp ündemei qaldy, onyñ osylai tymyraiyp, kümiljip
qalğanynan Andrei qyzynyp sala berdi.
— Qazirgi uaqytta bir orynda köp otyra beruge bolmaidy,— dedi ol
öz oiyn ne dəleldemekşi, ne əldeneden aqtalmaqşy bolyp.
— Məselen, senderdiñ osy arada otyra bergileriñ keledi, biraq
bəribir senderdi tūrğyzyp, köşireiin dep jatyr. Qazirgi uaqyttyñ
nesin aitasyñ, tynymsyz uaqyt... dünieniñ bəri qozğalysta degen
sözdiñ jany bar.
Men özim jasağan jūmysym körinse i̇eken, məñgilik tūrsa i̇eken — dep
tileimin, al o zavodta ne bar? Aptalar boiy aulasynan şyqpaisyñ...
Maşina aidap jürgenniñ özinde. Qūmyrsqa siiäqty qybyrlap, temirtersekti bir orynnan i̇ekinşi orynğa, tsehtan tsehqa tasisyñ da jüresiñ.
Ony köringen şal da istei alady. Zavod uaqtyly pensiiäğa ketu üşin
i̇egde tartqan, üili-barandy kisilerge kerek. Men özim siiäqty jastar
istep jürgen jerge, barlyq jūmys basqaşa... jañaşa atqarylatyn
jerge barğym keledi. Su elektr stantsiiäsyn salsa, ol əli myñ jyl
tūratyn bolady.
— Biraq sen azdap keşigip qaldyñ,— dedi Pavel oilana basyn izep.
— İeger sudy jaiyp jiberudi i̇endi bastaiyn dep jatsa, ony, su elektr
stantsiiäsyn, sensiz bitirip qoiğan şyğar.
— İe-i̇e, onda əli ūşan-teñiz jūmys bar! Mağan jetedi. İeñ qyzyğy i̇endi
bastalady.
Daria qūlağyn tige qoidy.
— Tūra tūr, sen sonda əlgi Angarany bögep jatqan jerge barmaqsyñ
ba?— Ol məseleniñ mən-jaiyna i̇endi ğana tüsindi.
— Sol jaqqa, əjetai.
— Qap, yqylasynyñ auğan jağyn...— dedi ol oqys jañalyqtan ne
aitaryn bilmei sasyp qalyp, Andreidi i̇endi körgendei baiyptap
qarai berdi.
— Əje, ne aitaiyn dep i̇ediñ?
— Şynymen-aq odan basqa jerdi taba almadyñ ba?
— Mağan basqa jerdiñ qajeti qanşa? Meniñ tek sol arağa barğym
keledi. Əjetai-au, menimen be, mensiz be, Matiorany bəri bir suğa
batyrady. Oğan meniñ i̇eşbir qatysym joq. Elektr quaty kerek, əje,
elektr quaty — ol juan moinyn iyğymen jasyra, dausyn
jiñişkerte, kişkene bala siiäqtandyryp, Dariağa mən-jaidy tüsindire
bastady.
— Bizdiñ Matiora da elektr quatyna quat bolyp qosylady, söitip
halyqqa paidasyn tigizedi.
— Əitpese, qūdai degen būl baiğūs, jūrtqa ziiänyn tigizip kelgen
i̇eken-dağy,— dei saldy ol beijai, özderinsiz baiağyda şeşilip qoiğan
dauğa kirispeiin degen oimen, sosyn tymyraiyp ünsiz otyryp qaldy,
biraq onşa köñil audarmasa da, analardyñ ne aityp otyrğanyn
tyñdai bastady, sonda olardyñ sözinen göri, qalai söileitinin jəne
əñgime barysynda i̇ekeuiniñ bet-auzy qalai özgeretinin, olar i̇erkin
söilep otyr ma, əlde qinala söilep otyr ma jəne dauystary qalai
qūbylatynyn köz jazbai baqylady. Biraq əlgide ğana bilgen jəiti
oğan maza bermeitin tərizdi, sol sebepti de ol özin-özi ūmytyp, bolğan
nərseni sūramai, dəleldep-dəiektei tüsu üşin tağy da:— hoş, sonymen
bizge qarañ sudy ağyndatyp jiberetin sen boldyñ ğoi?.. Jə... Jə... Ne
bolyp jatqanyna qaraşy!—dedi jai ğana. Būl jəit əli de onyñ
miyna qonar i̇emes.
— Nege meni ataisyñ?— dep Andrei külip.— Sudy ağytyp jiberu
üşin, mensiz de bəri daiyndalyp qoiylğan. Əje, sen meni orynsyz
kinəlap, künəğa batpa.
— İendeşe ol jaqqa barma...
— Ol ras,— Pavel şeşesiniñ sözin abailap qostai berdi.— Barmaiaq, osynda qal. Şoferlar bizge de kerek. Jaña maşina alasyñ. Būl
aradağy jūmys senderdiñ külli zavodtaryña jetedi.
Ol aitaryn aitsa da, öz sözine senbei, tömen qarap myrs i̇etti: būğan
aittyñ ne, aitpadyñ ne — qalmaidy. Rasynda da, biraz ünsiz otyryp,
oilandy da, Andrei basyn şaiqady.
— Jo-oq. Qaladan ketip, senderge kelmekpin be?
Būğan būlqan-talqan aşulanuğa da bolatyn i̇edi: osy arada tuyp,
ösip, adam bolyp, i̇el qataryna qosylğannan keiin, öziniñ ata qonysy
turaly osylai deuge qandai haqysy bar, biraq Pavel aşulanbady, ol
osynau əñgimeni de: balasy ne dep jauap beredi, üi-jaiynan aulaqta,
öz betimen derbes jürgen soñğy jyldarda ne jergem ilindi şylauyna,
nendei oiy bar mūnyñ, tirlikte qandai qağidany ūstanady i̇eken, mine,
sony öz qūlağymen i̇estimek üşin bastağan tərizdi. Andrei qazir nendei
jauap qaitarsa da, sonyñ bərin oi bezbeninen ötkizip, sabyrmen
tyñdau kerek-ti. Şynynda da, onyñ sözinen aqylğa qonatyn məndi
oidy nege izdemeske — qanşa aitqanmen, ol i̇endi i̇eresek jigit jəne özi
jaman adam da siiäqty i̇emes, köp ūzamai jer betinde əkesiniñ ornyn
basyp qalady — joq, jer betinde degennen göri jaryq düniede degen
dəlirek sekildi. Ol jerden bir ketuin ketti ğoi, i̇endi, şamasy, oğan
qaita ainalyp soqpaityn şyğar, sirə. İeger Pavel əñgime sözin əli
aityp otyrğan bolsa, oğan balasynyñ közin jetkizeiin dep aityp
otyrğan joq, onyñ jauabyn bileiin dep aityp otyr.
— Būl söziñ bekerşilik, balam. Bizdiñ meken-jaiymyz onşa jaman
da i̇emes. Ol ara i̇ekeumiz otyrğan jer siiäqty i̇eski derevnia i̇emes. Pavel,
añdamai renjitip alamyn ba dep, şeşesine köz qiyğyn bir salyp
qoidy; sovhozdyñ jaña poselkesine öziniñ de i̇emeşegi qūryp otyrğan
joq, biraq şyndyqtyñ aty şyndyq.— Bizdiñ ol qonysymyz qala
siiäqty bolady, barşa istiñ aiaq alysynan sony köremiz. Onda ne
bolyp, ne qoiyp jatqanyn sen öziñ baryp bildiñ be, kördiñ be?
— Kördim. Ərine, jaqsy-aq. Biraq bəribir senderdiñ tirligiñ
qyzyqty i̇emes.
— Sonda sağan qandai qyzyq kerek?
— Əlgide aittym ğoi...— Andrei öz oiyn əli bir jüiege tüsire
almağan, biraq basyn ainaldyryp, mas i̇etip jürgen, sol sebepti de
jibin jatqyzyp, kelistirip aituğa kelmeitin nərseni qaitalap
aitqysy kelmei, jaiymen bir kirjiıp qoidy.— Keiin semialy
bolamyn, sosyn, bəlkim, osynda qaityp kelermin. Al əzirşe basym bos,
jas kezimde i̇esil-dertim so jaqqa, i̇el aitatyndai, aldyñğy şepke
barğym keledi... Keşeuildep qalmas üşin... Jas ataulynyñ bəri de
sonda.
— Alğy şöp deisiñ, soğys pa sonşa onyñ?—dep taqymdady Pavel.
— Alğy ma, artqy ma... qalai aitarymdy özim de bilmeimin. Solai
dep jür ğoi jūrt. İeñ qyzuly jer, i̇eñ qajetti qūrylys. Qazir i̇el nazary
soğan auğan. Osyğan qatysu üşin jūrt qol jetpes qiiännan kelip
jatyr, al men tap qasynda otyryp — qalys qalamyn. Jasyrynyp
jürgen kisideiin... Tipti bir türli Uiat i̇eken. Sosyn keiin, bəlkim, ömir
boiy ökinermin. Ol turaly jappai .jazuyna qarağanda... būl su-elektr
stantsiiäsynyñ i̇elge öte qajet bolğany. Oğan bölinip jatqan köñil
degeniñ... Sonda men basqalardan kem bolğanym ba?
— Bitirgesin köñil de bölinbeidi. Sosyn qaitesiñ? Köñil bölinetin
böten jerdi izdeisiñ be? Jūrttyñ közine tüse-tüse jaman üirenip
ketesiñder, i̇erke-totai bolyp alasyñdar, sosyn senderge jaryq kün de
kömeski bolyp körinedi. Sen öziñ qalai oilaisyñ, jūrt nazary köp
tüsetin jerge ūzaq uaqytqa barasyñ ba?
— Bara köremin ğoi,— būl söziniñ dəiekti jauap bolmaitynyn
sezgen jigit özine tən i̇emes, jaña, mūñly da ökpeli ünmen, jedeldetip,
i̇emin-i̇erkin söilei jöneldi:—Osyny sender qalai tüsinbeisiñder?..
Əjemniñ tüsinbegeni bir səri — ony keşiruge bolady, qart kisi. Al sen
şe?—Andrei «əke» dep aituğa jüreksindi de, biraq būrynğy, balalyq
siiäqty bolyp köringen, «papany da» aitqysy kelmei, odan bas
tartamyn dep, sürinip kete jazdady.— Sen nege tüsinbeisiñ soğan?
Öziñ maşinamen ainalysyp jürsiñ, qazir mülde basqa uaqyt i̇ekenin
bilesiñ. İeger şaruaşylyqqa basşylyq i̇etem deseñ, jaiau jüruge mülde
bolmaidy. Onda alystap kete almaisyñ.. Tek Matiorany jauyr i̇etip
jüre beremin demeseñ... İendi Matiorada ne mənpağat qaldy? Əne su
elektr stantsiiäsyn salyp jatyr... oğan közdi jūmyp birden kirisip
ketpei, əueli əbden oilanyp-tolğanğan şyğar. Demek, oğan keşe i̇emes,
aldyñğy küni i̇emes, bügin, tap bügin zəru bolyp otyrmyz. Demek,
qajettiñ qajeti. Mine, sol sebepti de men i̇eñ qajetti jerge barğym
keledi. Nege i̇ekenin qaidam, siz tek öziñizdi ğana oilaisyz, onda da
zeiin-zerdeñizben oilaisyz, jadyñyzda köp nərse jinalyp, qorlanyp
qalğan, al ana jaqta jalpy köptiñ jaiyn bir-aq oilaidy. Matiorany
qimaimyz, oğan meniñ de janym aşidy, ol bizdiñ tuğan mekenimiz.
İendeşe, mūny basqaşa jasauğa bolmağany: Ol tap qazirgi küiinde,
osyndai kərilik jeñgen küiinde me qalai, bəribir ūzaqqa şydai
almaidy, onyñ bəri bir jaña ömirge qadam basyp, qaita qūryluyna
tura keler i̇edi. Tipti adamdardyñ özi jüz jastan artyq ömir sürmeidi,
özgeleri tuyp jatady. Siz osyny qalai tüsinbeisiz?
Aldynda otyrğan kisiniñ şynynda da aqyly tolysqan i̇eresek adam
i̇ekenine i̇endi tolyq közi jetkendeiin Pavel balasyna baiyptap,
tañyrqap qarai bastady, biraq ol öziniñ i̇emes, özge, kelesi buynnyñ
adamy i̇edi.
— Nege tüsinbeiik?—dedi ol oilanyp səl müdirip baryp.— Azdap ta
bolsa, biz de birdeñege tüsinemiz. Meni senimen su-elektr stantsiiäsy
kerek pe, kerek i̇emes pe — ol jöninen söilesip otyrğan joqpyn. Ol
jöninen dau bolmasqa kerek..Men būl arada da bireu jūmys isteui kerek
qoi dep otyrmyn.
— Mine, sender istep jatyrsyñdar ğoi. Jūmys degeniñ de, tegi, jas
tañdaityn tərizdi. Qūrylystar qaida bolsa, demek, qiyn ister qaida
bolsa — jastar da sonda. Ədettegi jeñilirek jūmysta — basqalar
jüredi. Qanşa aitqanmen, o jaq pen bū arany salystyruğa bolmaidy,
i̇ekeuiniñ jağdaiy i̇eki basqa ğoi. O jaqqa i̇el-jūrt bəri birlesip bir ülken
jūmysty tyndyru üşin barady, sol adamdar üşin ol i̇en basty
mūraty, olar onda tek sol jūmys üşin ğana tirlik i̇etip tūryp jatyr,
al sender būl arada oğan kereğar sekildisiñder, tirlik üşin ğana jūmys
istep jatqan siiäqtysyñdar. Sen nazar audarudy söz i̇ettiñ. Nazar
degeniñ de — is asa mañyzdy, asa qajet bolğandyqtan da audarylady,
onda tūrğan airyqşa i̇eşteñe de joq. Meniñşe, ərqaşan da osylai
bolğan. Seniñ jūmysyñ da solai... i̇eger sen birdeñeni birinşi kezekte
istegiñ kelse, sen ony nazaryñnan tys qaldyrmaisyñ, ony oilağyñ
kele me, kelmei me — bəribir, qaşan sony istep bitirgenşe ony
kökeiiñnen şyğarmaisyñ. Al o jaqta osy jūmys bükil i̇el köleminde
jürgiziledi, onda, bəlkim, osy qūrylysqa köptegen özge ister təueldi
şyğar. Qūrylystyñ airyqşa nazarda i̇ekeni ras, al adamdar bolsa
jūmysynda, bar bolğany sol. Ataq-dañq üşin i̇emes, ülken is üşin.
Bəllam, basqa jerge qarağanda, jūmysty jaqsyraq isteitin şyğar...
Qajet nərseler...
— İeñ jamany da sol, jigitim, biz bir jerde jūmysty jaqsyraq
isteudi talap i̇etemiz-dağy, böten bir jerde qalai bolsa solai isteuge
bolady dep i̇esepteimiz.
— Ərine, ol jaman,— dep kelise ketti Andrei, biraq əkesine tağy
qalai qarsy dau aituğa bolatynyn oilap.— Məselenki, osydan
jiyrma, otyz jyl būryn ne bolğanyn i̇esiñe tüsir de, qazirgimen
salystyr. Qanşa nərseni salyp, qanşa nərseni oilap tapty! Bir
kezderi, mümkin, bizdiñ Matiorağa da barudyñ qajeti qanşa? Onsyz jer
jetpei me osy?—deitinder de bolğan şyğar. Al bireu keldi de,
qonystanyp qaldy — sodan keiin rasynda da Matiorasyz basqa jerdiñ
jetpeitini anyqtaldy. Al onyñ balasy odan əri qarai attanady —
jūrttyñ bəri tügeldei osy arada tūryp qalğan joq qoi. Al so balanyñ
balasy odan da əri ketedi. Būl — ömir zañy, ony toqtatu mümkin i̇emes,
al olardy — jastardy toqtatu da mümkin i̇emes. Jastyñ aty jas.
Demek, mosqal kisiler būrynğy meken-jaida qala beredi, ony
būrynğydan da qūtty i̇etuge küş jūmsaidy, al jastar bolsa, bəlkim,
əuel bastan-aq jañalyqqa yntyzar bolyp tuady dep oilaimyn.
Olardyñ i̇eñ auyr jerge birinşi bolyp baratyny anyq...
— Al sen nelikten būl aranyñ jūmysy jeñilirek dep oilaisyñ.
İeşkimge
bağyştamai-aq,
kökeiindegi sözin aitty:

i̇eşqaisysyna

qaramai-aq

Daria

— Būrynğylar aituşy i̇edi... Bir balasyn öbektep bağyp, i̇ekinşisin
betten qağyp ösirgen ana — ana i̇emes!— dep.
— Əje, sen neni aittyñ?— dedi Andrei i̇eleñ i̇etip, əkesi men i̇ekeuiniñ
tap bir qatyndardy söz i̇etip otyrğandai-aq, tūspaldap, imene söilegen
kelisimsiz əñgimesine əjesiniñ aralasyp, būzyp jibergenine bir türli
köñildenip, quanyp ketti.
— İeşteñeni de aitqan joqpyn,— dedi Daria qaimyjyqtai i̇ernin
jymqyryp tymyraia tüsip.
— Jañbyrdyñ töpeuin,— dedi Andrei terezege qarap ünsizdikti
būzyp; üi işindegi osy bir yñğaisyz jəit pen tüsinbestikti seiiltu
üşin öziniñ birdeñe aituy kerek siiäqty bolyp körindi oğan.
Jañbyrdyñ satyrlai jauyp, qatqyl oipañdarğa şalşyq bolyp
jinalyp jatqanyna, qoimalar şatyrynan əueli tamşylap, sosyn
şümektep ağyp ketkenine qarai bastady; jauyn suynyñ bülk-bülk
byldyrağan jūmsaq üni qūlaqqa jağymdy, janğa jaily i̇estiledi, būlar
birden tynystary keñip, köñilderi hoşuaqtanyp sala bergenin sezdi,
su şaiyp, jañara tüsken möldir əue iısi men jauyn juyp tazartqan
jer iısin añqyta üi işine ylğal aua kirgenin añğardy. Olar özderiniñ
dastarqan basynda əñgimege i̇eligip ūzaq otyryp qalğanyna, biraq sol
əñgimeniñ būlardy, qany da, jany da bir əke men balany, bir-birinen
aiyryp jibergendei bolğanyna, al ana syrttağy jauynğa bir sət üntünsiz. qarağany olardy qaitadan tabystyrğanyna kəmil sengendei
i̇edi. Biraq ornynan tūra bergende Pavel balasynan:
— Qaşan jüresiñ?—dep sūrady, bəlkim, mūny ol ūlynan i̇erterek
sūrauy kerek pe i̇edi qalai?
— Əzirşe osynda bolamyn,— dedi Andrei külimsirep, būl
məseleden əli bir tüiinge toqtamağanyn bildirip, iyğyn qiqañ i̇etkizdi.
— Asyğatyn ne bar?
— İeger osynda bolsañ, onda mağan, mümkin, şöp şabuğa qolğabys
i̇etersiñ?— dedi əkesi kenet. Būl oi onyñ basyna osy qazir ğana, qas pen
közdiñ arasynda kelgen jəne kelisimen söz bolyp syrtqa şyqty, ol
əli osyny aitu kerek pe, joq pa, balasyn şaqyrğanymen soğan özi
daiyn ba, joq pa — aqylğa salyp, salmaqtamağan i̇edi.
Andrei oğan şyn köñilden kelise ketti.
— Maqūl. Kömektespegende men būl arada ne bitiremin. Ərine,
kömektesemin.
— Mūnyñ da dūrys,— dep Pavel quanyp qaldy,. osyğan bel
bailağasyn, sözi de şiraq şyqty: İekeumiz siyrdyñ şöbin şauyp
tastaimyz, ony əli bir qys qolda ūstaimyz. Sen osynda bolsañ, ūzaqqa
sozbaspyz. Əitpese biz mūnda ne isterimizdi bilmei, qorqyp otyr i̇edik.
Bir adamnyñ qolynan kele me... men jūmystamyn. Şeşeñ anda. Əjeñ
de jərdemşi bolyp jarytpaidy.
— Bir aiağym körde, bir aiağym törde,— dedi Daria basyn izep.
Ölim jaiyn osylai məteldete i̇eske aluy mūñ i̇eken,. oğan
qosarlanyp, soñğy kezderi kempir baiğūstyñ jatsa da, tūrsa da i̇esinen
ketpei, azapqa salğan bir oiy şyğa keldi, sol-aq i̇eken, Daria boiyn
tüzep, ūmsyna tüsti de:
— Molalardy da ūmytpa, Pavel. Uəde bergensiñ. Keiin qolyñ
timeidi... Osy joly rette...— dedi qumyqqan dauyspen jalynyp.
— Qūp bolady. Molalardy da köşiru kerek i̇edi. Əjeñ ötingeli qaşşan,— dedi Pavel.
Andrei tañ qalyp, qasyn kerip: osylar şynymen-aq aityp tūr ma,
— degendei az uaqyt ünsiz tūrdy da, molany köşirisuge de kelisti.
13
Jañbyr birde ylğaldy auada būrqyrap tūryp qalğan su tozañy
tərizdi būlyñğyrlana bürkip, bəseñdei tüsedi de, i̇endi birde qaitadan
jandanyp tasyrlap, jer betin şapattap soğa bastaidy. Ainaladağy
dünieniñ bəri malmandai bolyp, kümpiıp, auyrlap, i̇endi sudy boiyna
siñirmei, keneresine deiin meimildep toldy da, sosyn sabasynan asyp
tögilip, jan-jaqqa jaiylyp, kete berdi, kete berdi. Tipti ūiysqan şöp
işi de şylqyldap tūr. Arba men maşina jüre-jüre oiylyp qalğan
köşe, i̇eki jağyna qisapsyz köp üiler tizbegi cap tüzegen özenge
ūqsaidy. Osynau qatarlasqan üilerdi qualap jüruge bolady, al, i̇ekinşi
jaqqa ötu üşin mūnyñ bir qybyn tauyp, əiteuir bir baspaldaq tastau
kerek i̇edi. Birneşe kün əbden jaua-jaua nəri tausylğan būlttardy
seiiltip jibergendei-aq, keide qabağy salbyrap, tūnjyrap tūrğan
auyr aspan buyrqanyp, suyq auany jaiymen osqylağany bolmasa,
tömende üp i̇etken jel lebi de sezilmeidi. Ağaştardyñ būtaqtary suğa
malşynyp, salbyrap tür, olardan barmaqtai-barmaqtai bolyp, qar
tərizdi aq tamşylar üzilip tüsip jatyr; şabylmağan şöp te bastaryn
iıp, birde i̇elirip qatty, birde montansyp jai jauğan ūzaq jauynğa
jağalai jondaryn tosyp, ilbip qalğan. Əuelgi üş künnen keiin Angara
suy tasi bastady. Onyñ müiis pen jağalaudy janai syldyrap əndetip
jatatyn ağysynyñ kömeii bitelgendei ün qatpaidy, tasqyn su
buyrqanyp būrsanyp, köbik atyp, ər türli şöp-şalam, külqoqystardy jöñkitip alyp ketip jatty — jolai köbikti, kör-jerdi
jiekke, jaiylma sularğa lyqsytyp şyğara salady, biraq olar
alağat-alağat būjyr-būjyr bolyp jinalyp, şyr köbelek üiirilip
ainala-ainala bir mezette qaitadan ağynğa şyğady da, mūnda biz de
barmyz degendeiin belgisiz bir jaqqa mañyp ketedi.
Dymqyl syzdan saqtanyp, jūrt peş jağady; kün saiyn i̇erteñgilik
tap bir qystağy siiäqty ərbir üi Uialyp, bappen kerbez köterilip bara
jatady. Keppen birigip, bappen kerbez köterilip bara jatady. Köppen
birge Nastasianyñ üiinen de tütin şūbatylady, Dariağa nemeresi
kelisimen, Katerina birden osy üige kirip alğan-dy. Ol öziniñ
Petruhasyna da qūrğaq bir müiisten oryn bolyp qalar dep, būl üige
köşetinine sebep tabylğanyna quanyp ketti, al balasy būrynğyşa
jel qalai aidasa, solai qarai ūşatyn baqbaqtyñ üpelegi sekildenip,
derevniada qam-qareketsiz señdelip jürgen i̇edi. Ol Andrei su-elektr
stantsiiäsyna barady i̇eken degen habardy i̇esitip, būğan keldi de ondağy
jağdai qalai, tabys qanşa, jūrt qalai tūrady, «qoñdanuğa»— («qoñ»
degeni paida ğoi baiağy) bola ma i̇eken?— dep jai-japsardy ūzaq sūrap
anyqtady.
— Mağan mal qorasy i̇emes, jaily pəter kerek, ol üirenşikti
ədetimen qoqilana qorazdanyp, öz qūnyn i̇esire tüspek bolyp örekpidi.
Qolymda şeşem bar, men oğan qolyn jyly suğa malyp otyratyndai
jağdai jasağym keledi. Onyñ osy körgen maşaqaty da jetedi. Sen
ondağylardyñ bəri komsomol deisiñ, ərine, şeşem komsomol jasynan
ketken. Biraq qajet bolsa — əli de bir kədege jaraidy. Məselen, baiağy
kisi kezi bir aşylmai ötken ömir jaily — Petruha «əmir» degen sözdi
sağyzdai sozyp, raqattana aitady — əñgime kerek bolsa...
Andrei o qūrylys turaly jarytyp i̇eşteñe aita almady, onyñ özi
sol qūrylys jaiyn gazetterden, şatty-būtty əñgimelerden biletin,
biraq Petruha aiaq astynan mūnymen birge barmaqşy boldy, onda ne
bolyp ne qūiatyny jöninen söilesu üşin, mūnda kün qūrğatpai
keletindi şyğardy, sonda özin köpti körgen könterli, asa qajet
jūmysker sezinedi, al derevniağa tap bir jūmysqa ornalasyp tipti
i̇eñbekaqysyn alyp jürgen kisidei-aq, təlimsip söileitin boldy.
Petruhany biletin auyldastary odan:
— Aqşañdy osynda jibere me?—dep sūraidy mysqyldap.
— Osynda — qaida? Bizde poçta joq qoi?—deidi ol jūrttyñ
añqaulyğyna tañ qalyp.— Mağan jiberuin jiberer i̇edi, biraq jaijağdaidy tüsindirip: saqtai tūryñdar — dedim. Keiin, myna jauynşaşyn basylğasyn, baramyn da birjolata alamyn.
— İeger sen əli jūmys istemeseñ, bəlkim, senen salyqty da
ūstamaityn şyğar?
— Qoi?!— Petruha ədildikten ainymaityn adam.—• İeger qajet
bolsa, men balasyzdyq salyğynyñ aqşasyn özim-aq balalar üiine
jöneltemin. Sen jūmys istemediñ... dediñ ğoi. Jūmys istemesem, onda
tūrğan ne bar? Mağan basqa bir öndiriske ketip qalmasyn dep töleidi.
Özderinde qaldyrğysy keledi. Jəne men i̇endi zañ jüzinde de basqa
jaqqa jalt i̇etip kete almaimyn.. Zañ degeniñniñ tūla boiy tolğan
qulyq. O-o-o, ony qoisaişy! Onymen oinau qiyn!
— Pəle, böspebai! Pəle, böspebai!—deidi jūrt oğan tənti bolyp,
tañdaiyn qağyp jəne Petruhanyñ közinşe tañdaiyn qağyp, tənti
bolady, al jūrttyñ özine jauap qaitaruğa söz taba almai qalğanyna
məz bolğan jigit:
— Mən-jəidi tüsinu kerek qoi,— deidi mardamsyp..
Osynau jūmysqa jaramsyz künderde bekerden-beker otyryp
jalyqqandyqtan ba, bərinen de būryn i̇eleusiz jaqyndap kelip qalğan,
kömeski bir qauipti jəitten be, jūrt əiteuir jiı-jiı jinalady, ərkim
ərdeñeniñ basyn şalyp, biriniñ sözin biri jalğap köp söileidi, biraq
olardyñ əlsin-əli ūzaq-ūzaq ündemei: qalğanynan üzilip baryp,
ybyljyp qaita bastalatyn əñgime-sözder de ürgedekteu. Būlarğa tap
osylai aua raiy əser i̇etti me, əlde jūrt közi aşylyp, istiñ mən-jaiyn
tüsine bastady ma, əiteuir, qauymdasa atqaratyn qauyrt i̇eñbekpen ötip
jatqan şöp şabu da, ən men küi de, keşki otyrystar da, qoştasar
aldynda jasalğan syi-siiäpattai, dūrysyn aitqanda nağyz ūrlyqtai
bolğan, külli kolhoz bolyp bastan keşirgen osynau tirlik te —
aldamşy birdeñe, özderi oğan sezimtal adam jüreginiñ əlsizdigine boi
aldyryp, aldanyp qalğan tərizdi. Al nağyz şyndyq — qaitseñ de
köşu kerek, būl arada qalai tūrdyq-jürdik dep joqty-bardy izdep,
qarailai bermei, ony qalaisyñ ba, qalamaisyñ ba, əiteuir ana jaqqa
baryp, jaiğasyp-jailanu kerek. İeger būryn qalai ömir sürgenimizdi
bilmei paryqsyz jürip-tūrsaq, i̇endi artymyzğa qūlazyğan qonysty
qaldyryp, ketip bara jatyp, ony bilgennen ne paida? Aqiqat şyndyq
— qarbalas jūmys istep, ən men jyrdy tamyljyta aityp, i̇eljirep
jylai jürip, kün batyp, jaryq dünie salqyn tartqan şaqta janjüregiñ qobaljyp, mahabbat seziminiñ ūiana bastağanyn, sol sezimge
degen iñkərlik küşeie tüskenin (ondai kieli sət asa sirek kezdesedi)
tüisinip qoiuda i̇emes — nağyz şyndyq maia-maia pişenniñ qatar tüzep
tūruynda. Olardyñ osynda jüruiniñ özi sodan ğoi. Biraq köñil şirkin
kümən-küdikke de beriledi: solaiyna-solai, biraq bir türli olai da
i̇emes sekildi. Qalai bolğan künde de olar şabylğan şöpti maia-maia i̇etip
jinaidy da, tasyp əketedi, osynau külli jūmysty, maia-maia pişendi,
köktemge deiin iri qara bir talyn da qaldyrmai, jalap-jūqtap qūiady,
al biraq būlardyñ, adamdardyñ özderi i̇emes, jan-jüregi qosylyp
aitqandai bolyp körinetin, jūmystan keiingi ənderi şe — olar özderi
aitatyn so bir qarapaiym sözderdi qasiettep, oğan əuliedei senedi
jəne bəri bir kisidei bolyp, ien dünieni ūmytyp şyrqaidy kelip,
keşkilik qarabarqyndanyp kelip tüsetin tylsym tünniñ sūlulyğy
men jūmbaq syry aldynda kisi sai-süiegine deiin balqyp, jany
i̇eleñdep baryp, tynşi qalatyn kezi bolady, sondai kezde ol özinin.
qaida tūrğanyn, kim i̇ekenin ūmytady jəne oğan özi qanatyn jaiymen
qozğap qoiyp, tömende qalyqtap qalyp bara jatqan nərseniñ bərine
qūlaq tigip, aldynan aşylğan şapağat jolymen yñ-şyñsyz baiau
qalqyp kele jatqandai bolyp seziledi; tap osy sətke deiin sen öziñdiöziñ bilmei kelipsiñ, sen tek öziñ ğana i̇emessiñ, sonymen birge
ainalañdağy ərdaiym közge tüse bermeitin nərseler de i̇ekeniñdi jəne
odan airylu keide tipti öziñniñ qol-aiağyñnan airylğannan da jaman
i̇ekenin tüsinetin, qaidan şyqqany belgisiz ğajaiyp bir tətti sezim
paida bolyp, jüregiñ uyljyp, şym i̇ete qalatyny bar, mine, būl ūzaq
uaqyt ūmytylmaidy jəne kisiniñ jan saraiyn nūrlandyrar sönbes
jaryq, jarqyn quanyş bolyp, birjolata qalyp qūiady. Bəlkim, tek
osy sezim ğana məñgilik şyğar, adamnan adamğa, əkeden balağa, baladan
nemerege beriletin qasietti ruh tərizdi, osynau miras olardy imentip
te, qorğap ta, bağyt-bağdar siltep, tazarta otyryp ta, talai ūrpaq
añsai jürip tirlik i̇etken añyz zamanğa bir kezde jetkizetin şyğar
əiteuir.
İendeşe ūzaq jyldar boiy Matiorada süiekke siñgen ömir ağynyna
aqyrynda bir juynyp, nege arşylyp almasqa, sosyn töñirekke mūñly
közben tañyrqai bir qarap: osynyñ bəri bolyp i̇edi-au — dep nege
aitpasqa. Bolğan-tolğan, i̇endi, mine, tozğan. Kisige ajal qorqynyşty
bir tajal bolyp körinedi, biraq sol ajal, tirilerdiñ kökiregine qasietti
bir bitik i̇egin i̇egip ketedi, sol sebepti de tylsym tünek pen şirik-köñnen
ömir men aqyl-sana ūryğy börtip, köktep şyğa keledi.
Qarañdar, oilanyñdar, qalaiyq! Adam bir syrly da bir qyrly i̇emes,
onyñ qanasynda bir qaiyqqa jinalyp, jağadan jağağa i̇esip jüretin
jerlesteri siiäqty, ər türli adamdar bolady, al nağyz adam qaiğyqasiretpen baqūldasar sətte ğana aşylyp körinedi — būl sonyñ dəl
özi, sony i̇este saqtañdar.
Biraq kisi janynyñ ürgedektep, baiyz tappaityny nelikten —
ūzaqqa sozylğan jauyn-şaşynnan ba, qam-qareket bastan asyp
jatqanda, lajsyz qūr qarap otyrğandyqtan ba, əldebir basqa sebepten
be, kim bilgen? Ony bilip kör kəne. Məñgi-baqi köringen jer, mine, biraq
ol solai köringenimen — joğalyp ketetin bolğany da. Şöp iısi, orman
iısi añqidy, ər būta jeke-daralanyp, japyraq özinşe, qylqan özinşe
jūpar seuip tūr, qora-qopsy taqtaiynyñ mal men tūrğyn jailar,
qotan, qiiärdyñ pəlegi, ūsta dükenderindegi i̇eski kömir iısi jarysa
jamyrap qolqany qabady — jañbyr osynyñ bərin juyp-şaiyp,
olardy ər türli kermek iısten tazartyp, dem-tynysyn keñeitip
tastağan. İerte de i̇emes, keş te i̇emes, tap qazir ömir sürip jürgender
tūsynda, osynau kindik qany tamğan jerde, myna dünieniñ birdebiriniñ bolmaityny nelikten? Sonyñ özi jai ma? Jaqsylyq pa?
Örekpigen köñildi nemen, qandai jūbanyşpen basuğa bolady.
Tañerteñnen aspan aşylatyndai-aq, qara būlt juylğan kirdei
bozaryp, qozğala bastady, əldeqaidan özgeşe bir ökpek jel i̇esti, ənemine degenşe i̇endi birazdan keiin kün jadyrap şyğa keletindei bolyp
körindi, sol-aq i̇eken, i̇el de ömeksip, abyr-sabyr qimyldap, jūmysqa
şyğamyz ba — dep Pavelge kelmekşi boldy. Al olar yrğalypjyrğalyp əñgimelesip jürgende, aspan qaita tūnjyrap, sylpyldai
jöneldi. Jūrttyñ tarağysy kelmedi — otyryp alyp, i̇eski əñgimeni
qaita sabaqtai berdi. Daria samauryn qainatty, biraq nege i̇ekenin
qaidam, şaiğa qyzyqqan jan bolmady, şamasy, üilerinen işken
şaiyn əli siñirmese kerek. Tek Katerina ğana bir staqandy aldy.
İesikke taiau tūrğan səki üstinde, tizesin qūşaqtap Afanasii Koşkin,
əlde Kotkin be — jūrt əiteuir ūnatqanyn aitatyn — otyr, al
Petruha külki üşin osynau i̇eki i̇esimdi biriktirip, külli auylğa aiqai
salatyn: «Kot pen Koşkin, əi, Kot pen Koşkin!»— dep. Afanasii
ğūmyr boiy Koşkin bolyp kelgen, sovhozğa köşe bastağannan-aq,
bükil semia bolyp, familiiälaryn Kotkin dep auystyryp aldy: jaña
jerde bəri de jañarsyn, sūlu bolsa — bəri de sūlu bolsyn— degen
şyğar. Afanasiidi jūrttyñ bəri əzildeidi — ol jadyrai jauap berip,
mən-jaidy tüsindiredi.
— Mağan bəri bir. Koşkin be, Kotkin be. Men alpys jyl da pəlen ai
Koşkin bolyp-aq jürdim — şəi dep betime qarağan jan bolmady.
Osynyñ bəri jastardan. Ana bəleket kelinderim ğoi büldirip jürgen.
Əsirese Galka. Olarğa ne — būl öziniñ tuğan familiiäsy i̇emes, basyna
tartatyn oramaldary siiäqty, bügin bireuin, i̇erteñ basqasyn salyp
jüre beredi. Bol da bol!—dep qasaryp qoidy ma tüge. Ana joly özime
əbden işkizip... Sodan keiin oiğa qaldym. «Koşkin bolsa— deidi olar,
— sen onda qatynyñnyñ astynda jürgeniñ, al Kotkin bolsa — onda
qatynyñ seniñ astyñda bolğany». Bəleketterdiñ ailasyn qaraşy.
Oilanyp bolğasyn: «Tağy bir jartylyq qoisañdar — alyñdar»—
dedim. Senderge ötirik, mağan şyn i̇ekeui birdei ūşyp baryp, közdi
aşyp-jūmğanşa əkelip qūia saldy.
— O kök soqqan, jarty litrge familiñdi sattyñ ba?
— Solaiyna solai i̇endi. Dokumentterdi qaita jazdyruğa Galka
audanğa baryp qaitty. Al özim şe? Öz basym sol əriptiñ basyna bir
qalpaq kigize saldym, «t» ma, «ş» ma tüsinip körsin. Jabuly qazan
jabuymen. Al qol qoiğanda ədeii sol əripke juymai, aiağyn şiyra
salamyn. Koşkin bolğan, qazir de sol qalpynda. Al, balalar oiyna ne
kelse, sony istesin.
Darianyñ tömengi jaq şettegi körşisi Vera Nosareva əldeneşe ret
ornynan tūryp üiine, üiine i̇emes-au, özine bölingen jerge ketip
qalğysy kelgen — jūrt i̇etek-jeñin jinaimyn dep jatqanda, Vera öz
şabyndyğyna baryp, jailap şöp şabady, biraq qazir myna jyly üi
men kisilerdi tastap ketkisi kelmedi, onyñ üstine jañbyr i̇eki sanyn
şapattap satyrlap jauyp tūr. Minut saiyn terezege jaltaq-jaltaq
qarap, tap bir biz üstinde otyrğan kisideiin qozğalaqtap, tapşanda
Klavka Strigunova otyr — ol baiağyda-aq zytyp ketetin i̇edi, biraq
jauyn jolyn bögedi. Işi pysqan Klavka i̇endi jatty da Andreige
jabysty: qazir qala i̇erkekteri qandai əieldi jaqsy köredi: semizin be,
aryğyn ba?—dep bozymnan olardyñ jai-küiin sūrai bastady. Tapatal tüste kün tūnjyrap, küñgirt tartty, jauyn töpep, qūtyrynyp
ketti, jūrttyñ köñildi əñgimesi öz-özinen öşip, birtindep qaitadan
būrynğy
arnasyna
— Matiorağa,
onyñ
tağdyr-talaiyna,
matioralyqtardyñ tağdyr-talaiyna qarai auysty. Daria būrynğy
ədetimen, dünieden küder üzgendei qolyn bir-aq siltedi:
— Meili, aiaityn i̇eşteñe qalmady...
— Aiauyn aiaisyñ ğoi, qalai aiamassyñ...— dep Afanasii bir sözdi
bastai tüsti de, aitatyn i̇eşteñesi bolmağasyn ündemei otyryp qaldy.
— O kəri dərkildekter, senderdi alatyn da qūdai joq,— dep
Andreidi tastai berip, sözge kiıp ketti Klavka bireu tabanyna şoq
basqandai yrşyp tüsip.
— Jylaityn nərseni tapqan i̇ekensiñder! Közderiñniñ jasyn köl
qylyp, jylaisyñdar kelip, jylaisyñdar... Senderdiñ bū
Matioralaryñ qi sasyp ketken! Tynystaityn aua joq. Osy aradan ne
quanyş taptyñdar?! Töñirekteriñ jadyrağan jaña ömir, al sender
tezek-qorek qoñyzdai, i̇eskiniñ i̇eteginen airylmaisyñdar, sony
şūqylap, bir mənpağat tapqylaryñ keledi. Söitip özderiñdi özderiñ
aldaisyñdar. Senderdiñ Matioralaryñdy baiağyda qoparyp, Angarağa
ağyzyp jiberu kerek i̇edi.
Klavkağa i̇emes, beine bir özine, öziniñ kökeiinde jürgen kümənküdigine jauap qaitarğandai-aq, Afanasii birinşi bolyp dausyn
bəseñdetip, oilana til qatty:
— İeskişe me, əlde jañaşa ma, əiteuir nansyz kün köre almaisyñ.
— Nemene, nansyz otyr ma i̇edik sonşa? Əne, şoşqalardy da taza
nanmen bordaqylaityn boldyq.
— Əzirge aş i̇emespiz...
— Tym şaipausyñ, Klava!—dep əñgimege aralasty Daria selt i̇etip.
— Pai, pai, şaipausyñ-au! Sen osy qaidan şyqtyñ a, būryn bizdiñ
Matiorada sen siiäqty betpaqtar joq i̇edi ğoi.
— Būryn bolmasa, qazir bar.
— Bar i̇ekenin körip otyrmyn, soqyr i̇emespin. Sen qalai, osy uaqytqa
deiin Katerinanyñ Petruhasymen tabyspai jürsiñ. Sen, Katerina,
tyñdamai-aq qoi, men sağan aityp otyrğan joqpyn. Sender qalai osy
kezge deiin bölek tūryp jatsyñdar? Ol da senen ainymaidy. İekeuiñ
jūptasyp jürmeisiñder me.
— İtke ūsynğan taiaqtai, kerek i̇edi mağan so jūqsyzyñ,— dep Klavka
qiqañ i̇ete qaldy.
— Ol da sağan ölerdei dilger bolyp otyr i̇edi,— dep namystandy
Katerina öz tarapynan.
— Senderdiñ janyñ aşityn, sender jylaityn ne bar būl jerde?—
dedi Daria örşelenip. Ol predsedateldiñ ornynda otyrğan kisi
sekildi, stol basynda otyryp, janyn reniş pen namys qysyp, tolqyp
ketti de, tap bir dən şūqyğandai, basyn ilgeri qarai şūlği berdi, oñyp
ketken kök oramaly jyljyp mañdaiyna tüsti: qalai qarai zymp
bersem i̇eken?—dep aiaqtaryñ tynym tappağaly qaş-şan. Senderge
Matiora ne, holera ne... Būl arağa tamyr tartpağan sorlylar qaida
baryp tamyr jaiam deisiñ, sender jaqsy körip, jandaryñ aşityn
nərse bolmas, sirə. Sender bir jürgen ūşyqsyñdar... tüsiksiñder...
Klavka qarttardy bir dürliktirip tastağan soñ, i̇egeske i̇emin-i̇erkin,
küle otyryp aralasty:
— Daria tətei, senderdiñ özderiñ tap sondai beibaqsyñdar. Özderiñ
ölmeli bolğasyn, qonys-jaidy da şama-şarqyna qarai tañdaisyñdar.
Mūrtyna qarai iskegi, kübisine qarai pispegi. Al ömir şirkin ötip
barady... Sender nege i̇eşteñeni körmeisiñder? Meniñ, məselenki,
senderdiñ myna borsyp ketken Matioralaryñnan qūsqym keledi, mağan
ana arğy bettegi poselke ūnaidy, al senderdiñ Andreikalaryñnyñ, ol
menen jas qoi, poselkege de taqymy tolmaidy. Oğan qala kerek.
Osylai i̇emes dep körşi kəne, Andreika? Şynyñdy aitşy, osy
derevniağa kədimgidei janyñ aşi ma?
Andrei kümiljip qaldy.
— Ait, ait şynyñdy, jaltaqtama,— dedi Klavka qadalyp.
— Aşyğanda qandai,— dedi Andrei.
— Nelikten janyñ aşidy?
— Men mūnda on segiz jyl ömir sürdim. Osynda tudym. Tūra bergeni
jön i̇edi.
— Balamysyñ degen! Balalyqtyñ keregi ne sağan, baiağyda ketkensiñ
odan? Boiyñ östi, būğanañ qatty. Ziñgittei bolyp tūrğan türiñ mynau!
Matiora deñgeiinen de asyp ketkensiñ. İendi būl arada qalam deseñ de,
qala almaisyñ—aitqanym aitqan! Sen əjeñnen imengesin, osylai dep
kümiljip tūrsyñ. Seniñ Matiorağa i̇emes, əjeñe janyn aşidy.
— Nelikten...
— Solai i̇ekeni solai. Meni aldai almaisyñ. Al ana əjeñ özin-özi
aiaidy. Ol i̇endi jasara almaidy, sol sebepti de işi küiip yzalanady
kelip, tirilerdiñ iısi şyğatyn jerden ürketini de sodan. Sen mağan
renjime, Daria tətei, men sağan bar şyndyqty aittym... Seniñ öziñ de
ony bügip qalğandy jaratpaisyñ.
Biraq Daria renjigen joq.
— Men, bikeş, ony da oilağanmyn,— dedi ol basyn izep, rasynda
da oilağanyn jasyrmai, sosyn özine şai qūidy.— Keide bir qalyñ
oiğa qalğanda, bükil ğūmyryñdy jipke tizip şyğasyñ. Maqūl, men-aq
solai bolaiyn — dep oilaimyn... Senderdiñ özderiñ qandaisyñdar?
Sender nege būlai i̇etip otyrsyñdar? Myna jer tek senderdiñ ğana
qarauyñdağy nərse me? Bū jer, jaryqtyq, jūrttyñ bəriniñ menşiginde
—bizge deiin bolğandardyñ da, bizden keiin keletinderdiñ de
menşiginde. Biz onyñ betinde azğana uaqyt qonaqpyz. Sen sonda ony,
əlgi ağaiyndy jeti jigitke birdei qyzmet i̇etken januardy...
şynymen-aq bir öziñ basyna jügen salyp, syğanğa bir som jiyrma
baqyrğa aparyp bermeksiñ ğoi. Ol seniñ jerin i̇emes. Sol siiäqty bizge de
Matiorany... tek kütip-baptap igiligimizge paidalanu üşin, odan
nəpaqamyzdy terip jeu üşin tūtyna tūruğa ğana bergen. Al sender
oğan ne jasadyñdar? Senderge ony özderiñ ömir-tirşilikti keşip
bolğasyn, keiingilerge tapsyru üşin ülken kisiler bergen. Olar tübi
sony senderden sūraidy. Ülkenderden qoryqpasañdar — kişiler
sūraidy. Sender balalardy ne üşin tuyp jatsyñdar? Qolda bardyñ
qasietin bilmesek — qasiretin tartamyz əli. Biz bū jalğanda tek bir-aq
ret ömir süremiz jəne biz kimbiz osy?
— Adam — tabiğattyñ patşasy,— dep Andrei qariiänyñ i̇esine
saldy.
— Mine, mine, patşa dediñ be. Patşalyğyn qūruyna qūrar-au, biraq
keiin qaiğyryp jylar-au.
Osydan keiin bəri de ündemei qaldy. Şelektep qūiğan jauyn
saiabyrlap, onyñ i̇eñ soñğy silkinui sekildengen iri-iri tamşylary
tasyrlap baryp, sirkiregen ūsaq jauynğa ainaldy. Sonyñ aldynda
ğana tün tüserdegidei qarauytyp ketken aspan, Matiora üstindegi
qaqpağyn şalqaita salğandai-aq, i̇endi aşyla tüsti — ainala
sūrlanyp, kilegeilenip tūr, sol siiäqty aspan da sūrqai, kilegei, odan
dymqyl tūñğiyqtan basqa i̇eşteñe de közge tüspeidi. Jūrt bir sət tas
tərizdi melşiıp tyna qalğan ağaş üi işi de küñgirt, alaköleñke.
Typ-tynyş, typ-tynyş, i̇endi bizge ne tūrys,— dep Afanasii
jeldirte söilep, ünsizdikti būzdy da, ornynan tūrdy.— Daria, mağan
şaiyñnan qūişy. Bügingi jūmysymyz osymen jönep ketti, i̇endi
otyryp bir armansyz şai işelik.
Tunguska keldi. Halyqtyñ basy qosylğan jerge ilinip-salynyp ol
da jetetin, ün-tünsiz jaiğasyp, qoiynynan ün-tünsiz trubkasyn alyp,
i̇eminip sora bastaidy. Jəne ony i̇eşbir qozğama, ūzaqty kün ləm dep
jūmğan auzyn aşpaidy, ūdaiy bir ūiqyly-ūiau küide, tereñ oi tübine
jete almai otyratyn keiuana, bəlkim, tipti jūrttyñ neni aityp
jatqanyn i̇estimeitin de şyğar.
Ol Matioranyñ öz adamy i̇emes-ti, biraq qazir onşa böten de i̇emes,
öitkeni i̇eki jazdan beri osy arada tūryp jatyr. İıni kelgende
aitalyq, keide Tunguska özinen-özi jandanyp qozğalaqtap söilegen
bolady — sonda sözben i̇emes, ymmen söilesedi, būl aranyñ öz jeri,
ösken topyrağy i̇ekenin, baiağy bir zamanda mūnda tungustardyñ kelipketip jürgenin aitady — kim bilgen, solai dese, solai da şyğar. İendi
qazir kempir būl jerge basqa bir sebeppen köşip kelgen. Sovhozdan
fermasyn qūrmaq bolğan, biraq əzirge tek onyñ meñgeruşisin ğana
tapqan — sol kisi osy Tunguskanyñ qyzy, sarkidir tartqan baisyz-
balasyz əiel-tūğyn. Ötken köktemde, būlar kelgen kezde, jaña
poselkeniñ şağyn-şağyn üileri i̇endi-i̇endi bite bastağan i̇edi, pəterler
jetpeitin, sol sebepti de qyzy, bireudiñ aituymen, üileri bosai
bastağan Matiorağa öziniñ şeşesin əkelgen bolatyn. Söitip Tunguska
osynda qalyp qoiğan. Özenniñ jağasyna baryp, jaiğasyp alady da,
közin tömen jaqtan, teriskei betten aiyrmai, sarğaiyp küni boiy
otyrady. Ol baqşamen ainalysyp əurelenbeidi — birdi-i̇ekili jüiekke
otyrğyzady, onyñ özine salaq qol tigizbeidi, tipti əlde bilmeidi, əlde
moiny jar bermeidi, mūndaiğa ədettenbegen de şyğar, kim bilgen.
Onyñ nemen küneltetini beiməlim; qyzy poselkeden bū jaqqa asa
sirek qatynaidy. Kisilerdiñ közinşe şaiğa şaqyrğanda otyruyn
otyrady, biraq jūrt onyñ bir üzim nan alyp, tisine basqanyn körgen
i̇emes. Biraq soğan qaramastan, azyp-tozbai qaltyldap tūryp jatyr
jəne bir ğajaby, jūrttyñ qaida jinalatynyn aina-qatesiz sezedi de,
birden solai qarai bet tüzeidi. Bügin qaita keşigiñkirep keldi, ədette
i̇erteletip jetetin.
Tunguska ilgeri būryşqa qarai ozyp baryp, Katerinanyñ qasyna
i̇edenge otyra ketti. Jūrt onyñ jerge otyratynyna da üirenip
ketken-di, i̇endi ony oryndyqqa küştep aparsañ da — baspaidy.
Matioranyñ şaldary da i̇edenge otyryp alyp, asyqpai temeki tartudy
ūnatatyn — būl ədet, oilap tūrsañ, so jaqtan — i̇ejelgi tūñğys
qanynan şyqqan i̇eken-dağy.
— Keldiñ be?—dep sūrady odan şaiyn işudi qoiyp Afanasii.
Tunguska basyn izedi.
— Mine, myna adam da birdeñe üşin tirlik i̇etip jür. İə, tirlik i̇etip
jür,— dedi Afanasii pəlsapaşylap.
— Ol özi qairymdy jan, jüre bersin,— dedi Vera Nosareva
külimsirep.
— Meili, jüre bersin. Sen sovhozğa barasyñ ba?— dep dauystady
Tunguskağa tap bir ol kereñ kisi sekildi.
Əiel mülgip ülgirmei jatyp, tağy basyn izedi — bū joly auzynda
trubkasy bar i̇edi.
— Qaraşy öziñ, barğysy keledi. Biraq bū baiğūstyñ o jaqta jaiy
bola qūiar ma i̇eken.
— So sovhozda ne qūndaryñ qaldy,— dep tağy da taqasa ketti
Klavka.— Közderiñe tüsken şel siiäqty. İerteñ özderiñdi sovhozdan
qualai bastady bar ğoi — i̇esteriñ sonda kirip, basqaşa əndeter
i̇ediñder-au. Özderi şetterinen kesir birdeñesin alsa, onysy özderine
kerek bolmasa da, jany şyrqyraidy, būrynğysynan jüz i̇ese jaqsy
nərseni berse de — anausy alai, mynausy bylai dep, qyrsyğyp qyñyr
tartady. Ne berse, sony alyñdar tüge kergimei, jaman zatty bermeidi.
Əne, özge jūrttyñ qağanağy — qaryq, sağanağy — sarq. O jaqtağy
tūrmystyñ nesi kem? Jaraidy, Daria təteidiñ jöni basqa — ol Daria
jaqqa qolyn bir siltep qoidy,— o kisiden ne ümit, ne qaiyr. Al myna
senderge ne joq?
Jūmys bolmağasyn, ədetten tys juasyp, abyrjyp, şarşap, ərqily
əñgimeden basy qatyp dal bolğan Vera Nosareva auyr bir kürsinip, söz
bastady:
— Tek qolğa siyr ūstauğa rūqsat i̇etse... şöp şabuğa kendik berse...
Əitpese odan ne paida? Əli üirenispegen basqa tirlik bolsa, üirenisip
ketemiz-dağy. Onynşy klasqa deiin mektep bolady deidi. Al mynda
tört jyldyqta balalar maşaqattan köz aşpaidy. Biyl men İrkamdy
qaida jiberer i̇edim? Al ana jaqta ol öz ornynda, qasymda. Üiden
aiyryp ta jatpaisyñ.— Vera kinəli keiippen Dariağa ūrlana köz
tastady, özi talai ret oilap, tolğanğan armanyn aityp salmaqşy
boldy...— Oihoi, dünie, so poselkeni osynda, bizdiñ Matiorağa əkeler
me i̇edi...
— Qara mūnyñ dəmesin! Jo-oq, men oğan kelispeimin,— dep şañq
i̇etti Klavka.— Ol tağy Angaranyñ ortasynda, itarqasy qiiända
bolady! İeş jaqqa bara da almaisyñ, jüre de almaisyñ... Türmede
otyrğanmen birdei.
— Bauyr basyp ketemiz,— Afanasii əbden oilanyp baryp şeşken
kesimdi sözin janynyñ alys bir tükpirinen suyrğan sekildi.— Ərine,
bauyr basyp ketemiz. Bir jyl ma, i̇eki jyl ma... Klavka əlgide köpten
aitpağan bir sözdi tauyp aitty... İendi bir jyl, i̇eki jyldan keiin tağy
bir jaqqa köşetin bolsaq, sol poselkeni de qimaimyz əli. Beinettenip
ter tögemiz i̇endeşe... Bizdi jer jaryqtyqpen i̇eñ əueli i̇eñbek-beinetimiz
tabystyrady. Sen, Klavka, būl aradan i̇eşbir qinalmai-aq kete beresiñ,
öitkeni mūnda tabandap tūrğan da joqsyñ. Sekekteme, sekekteme, otyr,
— dedi ol kelinşekti toqtatyp,— biz ony jaqsy bilemiz. Şeşeñniñ
közi tiri tūrğanda, balalaryñdy bağyp-kağyp ösirdi. Al sen dükender
men oqu-üilerinen jyltyñdap şyqpai jüretinsiñ...
— Meniñ sauatym bar...
— Men seniñ sauatyñdy söz i̇etip tūrğan joqpyn. Men jerdi söz i̇etip
tūrmyn. Al jerdi iıtu üşin qanşa i̇eñbek, oi-boi, qanşa beinet kerek.
Əueli sony qolğa alsa... Meken-jaidy tañdap alğan komissiiäny tauyp,
jelkesinen tüigiştep, tūmsyğymen jerdi iısketse... İe, anañdy
ūraiyndar tüge...
— Bəlkim, sen japyryp i̇eñbek i̇etip, so jaqqa bauyr basyp ketsin dep
ədeii şyğandatyp tastağan şyğar.
— Mümkin, solai da şyğar. Biz baspağan jer bar ma. At basyn
tirermiz. Amalyn da tabarmyz, tözermiz de. Birde azdap könsek, i̇endi
birde i̇eski tirligimizge qaita ainalarmyz. Boida küş-quatyñ bolsa
jəne mūjyqqa kedergi jasamasa, ol qandai pəle-jaladan bolsa da aman
şyğady. Pavel, meniñ sözim dūrys pa, būrys pa? Nege ündemeisiñ?
Pavel şylymyn şegip, jūrttyñ əñgime-kebin tyñdai otyryp,
uaqyt ötken saiyn özine-özi öşigip, özin-özi tüsinbei, añ-tañ bolady:
şeşesi söilep i̇edi — ony birden qūptai qoidy, i̇endi, mine, Afanasii
oiyndağysyn aityp i̇edi — oğan qarsy dau aitatyn dəlel tappai,
onymen de kelise ketti. Būl ne pəle?—deidi özine-özi Pavel.— Öz
aqylym qaida? Sonyñ özi bar ma?
Əlde jūrt ne aitsa, sony tañdamai-talğamai siñire beretin
basymnyñ işi tolğan qūm ba? Al aqiqat şyndyq qaida jəne onyñ
basyn da, aiağyn da taba almaityndai i̇etip, so şyndyqty şetsizşeksiz sozyp jibergeni nesi? Au, tüp-törkininde əiteuir bir şyndyq
boluğa tiıs qoi. Men ony nelikten taba almai jürmin?» Biraq ol
Klavkanyñ sözinde de — biraq ondai sözdi ol i̇emes, odan əldeqaida
baiypty bireu aitu kerek i̇edi — özderi stol basynda sūhbattasyp
otyrğan kezdegi Andreidiñ sözinde de bügingi künniñ şyndyğy bar
i̇ekenin, odan i̇eşqaida qaşyp qūtyla almaitynyn sezgen, aidan anyq
sezgen jəne iştei onymen baiağyda kelisip qoiğan, i̇eger būl oilanutolğanu ataulynyñ bərinen ada-jūda qol üzip, soğan anyq kezi
jetetinin moiyndamai jürgen sebebi — oğan tek — Matioramen
qoştasudan jany auyratyny, köşti-qondynyñ küiigi men əbigermaşaqaty kedergi jasap kelgen. Şamasy, jastar osy şyndyqty
jaqsy tüsinetin tərizdi. Mūnyñ da jany bar, qanşa aitqanmen
olardyñ bar qyzyğy aldarynda. Sağan jağa ma, jaqpai ma, qaitseñ de
Andreidiñ aitqanyn moiyndauğa tura keledi, qazirgi zamanda öz
aiağyñmen jaiau-jalpylap jürseñ jəne tağy i̇eski Matioradan
ainalşyqtap şyqpasañ — bügingi ömirge ilese almaisyñ.
— Bauyr basyp ketemiz,— dedi Pavel ony qostap.
— Ana jaqtağy jerde astyq ösire alamyz ba, joq pa, sen qalai
oilaisyñ?— dedi Afanasii.
— Ösirgende qandai. Ğylym qol ūşyn beredi. Al i̇eger ösire almasaq,
şoşqany bordaqylaimyz nemese tauyqty taratamyz. Qazir kez
kelgen jerde əlgi... mamandandyru jürip jatyr ğoi.
— Sonda men kombainymmen tauyqtardyñ jünin jūlam ba?
Qatyndar qūbylyp sala berdi.
— İepteili bir tetik qondyrsa — jūlasyñ. Onyñ nesi kem?
— Şañ-tozañdy osy jūtqanyñ da jeter, əne sodan ystanyp,
qaraiyp ketkensiñ.
— Tauyqtyñ jüni būrqyrap, tazarat-tağy.
Daria əñgimege qosylmai, i̇eşkimdi de körmei, tyñdamai, öz oiymen
özi bolyp, qolyndağy şyny-aiaqpen şaidy tartyp otyr jəne
birdeñeni maqūldağandai basyn qaltyldatyp izei beredi.
— Qatyndar, qalai,— dep basalqalyq jasady Afanasii,—
jinalysty jabamyz ğoi. Ūzaq otyrdyq. Daria əne samauryndy da
tauysuğa ainaldy. Qandai qauly qabyldaimyz. Köşemiz be, joq pa?
— Bizsiz-aq baiağyda qabyldap qoiğan.
— Ket-t-tik i̇endeşe! Ana jaqta, ülken jerde, bizge köñil de köbirek
audarylady.
— Tek taraqandar men qandalalardy jaqsylap silkip tastañdar.
— Sen qalai oilaisyñ, Tunguska? Köşemiz be?
Tunguska asyqpai auzynan trubkasyn alyp, i̇ernin bir jalap, dauys
şyqqan jaqqa, əldeqaida kezip ketken közin salyp qarady da, basyn
izedi.
— Daria, sen de jinal. Sensiz biz i̇eşqaida da ketpeimiz.
Biraq Daria jauap qatpady.
— Qarañdarşy,— dedi Vera Kosareva apalaqtap.— Jauyn biraz
juasyğan tərizdi. Köp otyryp qalyppyz, iə, köp otyryppyz... Söilei
berseñ söz tausyla ma. Men kettim. Birdeñe bola qalsa, Pavel, dauystai
sal. Biraq bügin şaqyrmai-aq qoi. Bügin men joqpyn.
...Jauyn da jauyn... Biraq onyñ da tolas tabatyn türi bar. Dürkindürkin jauyn aralyğy ūzaryp, joğarydan añyrap jel i̇esti de, ol
aspanğa tūtasa jabysyp qalğan ylğal jabağyny əreñ-əreñ qozğap,
aqyrynda ony teriskei jaqqa qarai aidai jöneldi. Tek osy ara
üstimen qalqyp ūşyp bara jatqan sūiyq būlttar ğana qalğan-qūtqan
suyn tamşylatyp tögip ketedi. Jauyn biraz tyna qalady da, qaita
tasyrlaidy, kün körinbese de, onyñ jaryğy qabat-qabat būlt
arasynan bir sət qiğaştanyp jerge tüsedi, sosyn aspan qaitadan
küñgirttenip, jauyn sirkireidi — jūrttyñ osy kün bir kezde aşylarau degen ümitin birjolata kesip tastau üşin qasaqana kesirlenip,
qyrsyğyp tūrğan tərizdi. Būğan moiynsūnğysy kelmegen jūrt iştei
yzalanyp, aspan-kökti de, onyñ astynda tūryp jatqan özderin de
tildep, qarğap-sileidi.
Osyndai almağaiyp qūbylyp tūrğan — aşyq ta i̇emes, jauyn da
i̇emes, jūmys ta i̇emes, tynys ta i̇emes — dəieksiz künderdiñ birinde
Vorontsov pen audannyñ su astyna ketetin jerlerdi tazartu isine
jauap beretin ökili keldi. Halyq, əinekteriniñ teñ jartysy synğan, işi
kir-qojalaq ta dymqyl bir üige, kolhozdyñ būrynğy keñsesine
jinaldy. Oryndyq, səkiler joq bolğasyn, jūrt türegelip tūrdy;
qasyna kelgen kisiler jaiğasatyn stol da joq i̇edi — olar halyq pen
aralaryna üş qadamdai jer qaldyryp, özderi törgi qabyrğağa
taqalyp baryp tūrdy. Birinşi bolyp Vorontsov söiledi — ol şöp
şabudy i̇ekpindete aiaqtau kerek i̇ekenin aitty, jūrt onyñ sözin bölmei,
myna baiğūs aspannan tüsken be, dalada jauyn, bərekelde, söziñe
bolaiyn,— dep tañyrqap qaraidy oğan. Şynynda da jañbyr
qaitadan örşelenip, üi töbesin sabalai bastady, biraq plaş-palatkağa
oranyp alğan Vorontsov i̇eşteñeni de i̇estimeidi, öz oiyn sudyratyp
aityp tūr. Audannyñ familiiäsy, Pesennyi degen ökili, osy jerdiñ
baiyrğy tūrğyndary siiäqty, şyqşytty jüzin jel-kün qaqqan,
kögildir səbi közdi qarapaiym i̇erkek i̇eken, ərine familiiäsy solai
bolğasyn, mümkin, əndi de jaqsy aitatyn şyğar, kim bilgen, mine,
osynau ökil, Vorontsov atyn atağan kezde, sözdi alystan, tipti qazirgi
hal-jağdaidan bastai berdi de, jūrttyñ dymqylsyz ben azynağan
jelden toñyp, aiaqtaryn alma-kezek qozğap, bir-birine tyğyla
tüskenderin kördi de, əñgimesin kürt üzdi. Sosyn səl ünsiz tūrdy da,
osynda ne üşin kelgenin aityp saldy: Sentiabrdiñ ortasyna deiin
Matiora özin de ösetin ağaş-būtalar men qañqiyp tūrğan qorajailardan tügel tazartyluğa tiıs, dedi ol. Jiyrmasy küni
Memlekettik komissiiä su qoimasynyñ ornyn körip qabyldauğa
barady.
— Onda biz kartobymyzdy qazyp aluğa ülgirmeimiz. İegindi jinap
bitpeimiz. Aua raiy tap osylai alasūryp ketse...— dep əldekim
qaimyğa ün qatty.
Pesennyi
qaitardy:

şarasyzdana

qolyn

jaidy,

jauapty

Vorontsov

— Jeke menşik kartopty ne qylsañdar o qylyñdar, tipti qazyp
almasañdar da bəribir. Al sovhoz i̇eginin jinap aluğa mindettimiz. Jəne
biz ony jinap alamyz da. Tipti bolmai bara jatsa, qaladan kisiler
keledi.
Biraq jauyn-şaşynnan əbden qajyğan jūrt tuğan derevnialary
joiylatyn i̇eñ soñğy merzimdi jariiä i̇etken habardy sabyr saqtap, jai
ğana qabyldady. Ainalanyñ bəri suğa malynyp, şylqyp jatqanda
i̇endi bir kezde birdeñe jaña qūiady-au degenge i̇eşkimniñ de sengisi
kelmedi. Jəne sentiabrdiñ ortasy, būlarğa dekabrdiñ orta şeni
sekildi, öte alys bolyp körindi. Tek i̇esterine bir alğany — biyl
kartopty qazuğa i̇erterek kirisu kerek degen jəit qana. Sosyn
būlardyñ oiy odan əri jyljydy: qazuyn, jaraidy, qazyp alarmyzau, biraq ony qaida aparamyz, qaida tögemiz? Sonşa qapty qaidan
tabamyz oğan? Būlar jetpis, seksen qanardan kartop qazyp alatyn,
biylğy jazda kartop būrynğymen şamalas i̇egilgen bolatyn. Mūndağy
qolaily nərse: qysylğanda külli önimdi bir qappen de tasyp aluğa
bolady — baqşa qasyñda, al, ana jaqta bərin birjolata alyp ketu
kerek şyğar. Osydan keiin i̇endi qaitemiz, ne isteimiz dep oilanasyñ.
Jinalystan jūrttyñ tağy bir i̇esinde qalğan jəit, i̇eñ soñğy kündi
kütpei-aq, onşa zəru i̇emes nərseniñ bərin birtindep jağa berudi
tapsyrğanda, Vorontsov Matiora tūrğyndaryna öz meken-jaiyn birinşi
bolyp tazartqan Petruhany ülgi i̇etip alğa tartty. Tuğaly beri
Petruhany tiri jan maqtap körmegen, i̇endi ol özin batyr sanap, janjağyna qoqilana qaraidy jəne jinalystan soñ söilespek bolyp,
Vorontsov pen Pesennyidyñ qasyna bardy. Olardyñ arasynda nendei
əñgime bolğanyn, ərine, i̇eşkim i̇estigen joq, biraq jūrt Vorontsovtyñ
Petruhany megzep, Pesennyiğa birdeñeni ūzaq aitqanyn, sodan keiin
ananyñ qaltasynan qoiyn dəpterin alyp, oğan qaryndaşpen əldeneni
türte salğanyn anyq kördi.
Tek üidi-üiine tarap, jylynyp alğannan keiin ğana i̇el sentiabrdiñ
orta şeni dep duyldasa bastady. Bir jarym ai ğana qalypty. Nebary
bir jarym ai ğana, onyñ zulap öte şyqqanyn baiqamai da qalasyñ. Al
odan arğy künderdiñ Matiora qystağynsyz öte beretinin köz aldyna
i̇elestetudiñ özi ədetten tys bir sūmdyq i̇edi. Būrynğy qalpymen, ol
aral üstinen şyğyp, şaryqtai köteriledi, sonda tap-tūinaqtai i̇etip
jinalyp, qūlazyp qalğan aral üstine köteriledi, būl araldan i̇endi:
kün-sūlu qaida jür, i̇erte me, keş pe ol keledi ğoi?— dep adam közi
zeñgir kökke qarap jautañdamaidy. Künderdiñ bir küniniñ tiısti
sağatynda, öziniñ qadym zamannan bergi ornynan araldy da izdep taba
almaityn kezge deiin, küz künderi araldan tütin şyqpaityny nesi,
adam üniniñ i̇estilmeitini nesi, oğan ne bolğan?— dep tañyrqap, Matioraaral üstin kezip, būğan qaita-qaita qarağyştap, jüre beredi ğoi.
Sosyn, odan keiingi künder müdirissiz jyljyp, araldy janai,
zaulap, zaulap öte beredi, öte beredi.
14
Özge jūmysy bolmağasyn bū jinalysqa Andrei de bardy, böten kisi
retinde, basqa jūrttan bölinip, būl da i̇esik kəsegine süienip tūrdy,
bastyqtardyñ nendei söz əkelgenin tyñdady. Üige qaityp kelgesin,
onda ne aitylğanyn Dariağa təptiştep aityp berdi. Ol qabyrğağa
taqai qoiylğan səkige baryp otyrdy, qolyn tömen salyp, ündemei
qaldy, sosyn birdeñe oiyna kelgendei jəne iştei bir şeşimge
toqtağandaiyn:
— Jə-jə,— dep bir-aq sözdi aitty.
Andreidi onyñ dausy qairan qaldyrdy: jūrt senbegen, bilmegen
nərsege özi ğana sengesin, bilgesin, aqiqat şyndyqqa özi ğana ie bolyp
qalğandai-aq, osynau bir ğana dybystan əjesiniñ dausy keremet bir
əulielik saltanat biıgine köterilgendei körindi. Ol dauysta, būdan
basqa tağy bir saryn, jūrtty saqtandyratyn da birdeñe: ne
bolatynyn köremiz əli — degen saryn bar-tūğyn. Bolar is bolady,
odan qūtyla almaisyñ, biraq ol qalai bolady?! Matiorağa qarap, qalğan
basqa jerler de tas bop qatyp qalmas pa i̇eken? Biraq i̇endi bəseñirek
ünmen, müləiim til qatty Daria:
— Adamğa da tap osylai i̇etse. Qaşan öletinin aityp qoisa — küni
būryn biler i̇edi, əzirlener i̇edi... jön-josyqsyz dyzaqtamas i̇edi...
— Sağan ne bolğan, əje! Ony biludiñ qajeti qanşa? Ol jauap
qatpady, bəlkim, mūnyñ aitqanyn maqūl körgen de şyğar, iştei özine
kijinse de, kinəlimin degisi kelmegen şyğar. Biraq Andrei būğan birden
i̇eleñ i̇etip, ne bolyp, ne qūiatynyn köz aldyna i̇elestete bastady.
— Söitse bir türli qyzyq bolar i̇edi-au. Məselenki, sen sau-salamat
küiiñde din-aman jüresiñ, al biraq pasportyñda tuğan jylyñ
körsetiletin jerde qatarlasyp öletin jylyñ da tūrady.— Ol basqa
bireu qytyqtağandai zorlana külip jiberdi.— Sen pasportyñdy
beresiñ, al odan seniñ familiiäña qaramaidy, i̇endi qanşa uaqyt ömir
süretiniñe qaraidy. İeñ basty gəp sonda. Kimniñ ğūmyry az qalsa —
jöniñe jüre ber, qyzmetker i̇emessiñ deidi; kimniñ ğūmyry köp bolsa —
kel mūnda deidi. Al mysaly, senin üilengiñ keledi i̇eken: kəne,
kögerşinim, köp jasaityn bolsañ, körset, körset pasportyñdy deidi.
Anau da i̇eñ əueli: kəneki... Joq, əjetai,— ol bet-auzy kirjiıp, būl
sözinen oily küimen bas tartty. Qūrysynşy, būrynğy qalpymen
qala bersin.
Pavel keldi, sosyn Daria ornynan tūryp, stolğa as qoimaqşy
boldy, biraq Pavel əueli şabyndyqqa baryp, maialardy bir körip
keletinin aitty. Aqşam mezgili būrynğy şolaq uədeden göri, aua raiy
syñaiynan keñ de keleli tüsinik bergendei boldy, aspan biıktep, ony
örkeş-örkeş ala būlt tūtasa bürkedi de, sosyn onyñ jiek-jiegi
seldirep ağara bastady. Yzğyryp suyq jel soqty — būl əiteuir aua
raiynyñ birjolata jaqsaratynynyñ belgisi i̇edi. Oqtyn-oqtyn kün de
bir körinip, jyljyp ketedi, onyñ jaryğy birde özenniñ arğy betine
jolaqtanyp tüsse, i̇endi birde derevnianyñ tap qasynan jarq i̇etip şyğa
keledi de, i̇egindikter men şabyndyqtar üstinen qalqi jürip, tömen
qarai qūldyrap ketedi. Soñğy künderi müləiimsip ündemei qalğan
qorazdar jarysyp şaqyra bastady — būl da tekten-tek i̇emes, olar da
məseleniñ mənisin sezedi; auadağy dybys ta tazaryp, anyğyraq
i̇estiletin boldy: bir şaqyrymnan əldene tars i̇etse, tap qūlağyñnyñ
tübinen şyqqandai bolady. Jauyn-şaşyn bitti-au aqyrynda, Pavel
de būğan kəmil sendi, sendi de jañbyrdyñ ne büldirgeniñ — desteler
qaraiyp ketpedi me i̇eken, maialar qyzyp, bazdana bastamady ma i̇eken —
osynyñ bərin tekserip körmekşi boldy, öitkeni qaitadan jūmysty
neden bastaudy bilui kerek i̇edi.
Ol sulyq şekpenin köpəikemen auystyryp kiıp ketkennen keiin,
öziniñ kökeiindegi bir oilary itermelep, sonysynan qysylyp,
yñğaisyzdanyp tūrğan Andrei, özi keletin küni tuğan bir əñgimeni i̇esine
aldy:
— Əje, anada sen bir sözinde adamdardy aiaimyn, bərine de janym
aşidy dep i̇ediñ. Sol söziñ i̇esiñde me?
— İesimde. Nege ūmytaiyn.
— Sen ony nege aiaisyñ?
Daria üi işin jinastyryp jürgen: qol baqyraşyn joğaltyp alyp,
i̇endi sony üi işinen türtinektep izdep jürip, ol osynau sözderge
baiypty jauap qaitaru kerek i̇eken-au dep oilamady.
— Aianyşty bolğasyn aiaimyn-dağy. O baiğūsty, qūdaidyñ qūlyn,
aiamağanda kimdi aiaisyñ? Bögde bireu i̇emes qoi əiteuir.
— Ol nege aianyşty dep sūrap tūrmyn. Sen ol adam degeniñ
kişkentai ğoi degensiñ. Demek, əlsiz, dərmensiz bolğany ma?
— Tuh, dyzaqtauyn. Aittym, aittym. Bəlkim, men ony jaidan-jai
aita salğan şyğarmyn.
— Joq, jaidan-jai i̇emes.
Daria aqyrynda baqyraşty tauyp, senektegi kespekten su alyp,
müiistegi qorjyn bölmege qaita keldi. Sosyn əlgi əñgimeni aiaqsyz
tastai almai, so jaqta reti kelgen isin tyndyra jürip, jauap
qaitarumen boldy.
— Ol sonda kişkentai i̇emes pe, qalai?— dedi ol əñgimege birte-birte
aralasu üşin aitatyn nərsesine abailap jaqyndai tüsip.— Oğan
i̇eşteñe qosylğan joq şyğar. Qandai bolsa — sol küiinde. İeki aiaq, i̇eki
qoly bar-tūğyn, basqa qosylğan i̇eşteñesi de joq. Al biraq tirlikti
qainatyp jiberdi... jəne ony qalai qainatqanyna qaraudyñ özi
qorqynyşty. Soğan ony itermelegen bir jan joq, öziniñ janyğyp
jürip jasağany. Ol özin ömirdiñ qojasymyn dep oilaidy, al ol baiağyda-an bepi qojaiyn i̇emes. Ony baiağyda uysynan şyğaryp alğan. Ömir
ony baiağyda bağyndyrğan, odan ne qalasa, sony talap i̇etedi, aldyna
salyp, dedektetip aidaidy da otyrady. Ol tek i̇elpektep jorta berse
bolğany. Adam şirkin onyñ tizginin səl ğana tartyp, aialdasa,
töñiregine qarap, ne bar, ne joq, ne qaldy, neni jel ūşyryp əketti —
tügendese... Jo-oq, ol qaita örşelenip, ony zorlağan üstine zorlai
tüsedi! Büite berse, ol ūzaqqa barmaidy, zoryğyp qalady. Qazirdiñ
özinde boldyryp qaldy — nesin jasyramyz!..
— Maşinalar bar i̇emes pe, ol sonda qalai zoryğady, bir türli
qyzyqsyñ? Jūrttyñ bəri maşina üstinde. Qandai maşinalar
jasağanyn bilseñ ğoi, əjetai. Olardyñ ne istei alatynyna tipti seniñ
aqylyñ da jetpeidi. Qazir tipti adam küşi jūmsalatyn öndiris te
qalmai barady. Ol qaidan zoryğady? Əjetai, sen basqa nərseni aityp
kettiñ. Osydan jüz jyl būryn ömir sürgen qart adam turaly aityp
otyrsyñ.
Daria şögeninen būrylyp, jaqtyrmai qarady da, boiyn jazdy.
— Men ne aitatynymdy bilemin, balam. Jüz jyl deisiñ... Būdan jüz
jyl būryn i̇el-jūrt, məselenki, jaibaraqat ömir sürgen. Men sağan
myna öziñ turaly, özgeler turaly aityp tūrmyn. Qazir qalai i̇ekenin
aityp tūrmyn. Senderdiñ qazir qara jūmys istep qarlaryñ üzilip
jatqan joq — onyñ nesin aitamyz! Özderiñdi öbektep jatsyñdar. Al
jan-jüregiñdi tozdyrğandaryñ qaperleriñe de kirmeidi. Sen özin tym
bolmasa, onyñ, adamnyñ jany bar degendi i̇estip pe i̇ediñ?
Andrei jymiyp küldi:
— Sondai birdeñe bar deidi ğoi əiteuir.
— Külme, ondai nərse bar. İeger közge körinbese, qolmen ūstap
baiqauğa bolmasa, ony joq dep, əbden jaman üirenip ketkensiñder.
Kimniñ jany bolsa, sonyñ qūdaiy bar, jigitim. Senesiñ be, senbeisiñ be,
öz i̇erkiñ, ol seniñ kökiregiñde. Aspanda i̇emes. Ol ol ma — seniñ
adamdyğyñdy da saqtaityn sol. Adam bolyp tuğan i̇ekensiñ, adam
bolyp qaluyñ üşin. Şapağat-şarapattan airylmauyñ üşin. Al kim öz
janyn azdyryp-tozdyrğan bolsa, ol adam i̇emes, jo-oq! Ondai adam kez
kelgen iske barady, imenbeidi. Onsyz, ərine, bəri de oñai. Boilaryñ
jeñildep, jūmylasyñdar. Qalağandaryñdy jasaisyñdar. Kökiregiñde
syzdap, bebeulep tūrğan i̇eşteñe de joq. Sūraityn da i̇eşkim joq. Sen
maşina deisiñ. Maşinalar senderge jūmys isteidi deisiñ. Qūia-aq qoi!
Köpten beri olar senderge i̇emes, sender oğan jūmys isteisiñder —
körmei jür deisiñder me! Al olarğa kö-öp nərse kerek! Ol sūly berip
öriske aidai salatyn at i̇emes. Olar senderdiñ bar söliñdi soryp alady,
jerdi jaralap, əlem-tapyryq i̇etedi, ondaiğa sūmdyq oñtaily. Əne,
qaraşy, zyryldap qoldy-aiaqqa tūrmaidy jəne kösegişin,
qoparğyşyn qaitersiñ. Senderge i̇el körmegen jaña bolsa, bitti — əkel
deisiñder. Solardyñ artynan ūmtylyp jürgenderiñ. Olar senderden
qaşsa — soñynan qualai jönelesiñder. Əlgi maşinalardy quyp
jettiñder me, jete almadyñdar ma, bilmeimin; basqasyn jasap
şyğardy. Būl — jañalary būrynğysynan da ötken sūmdyq. Qalyp
qoimas üşin, sender olardan beter yşqynuyñ kerek. Özderiñdi oilau,
adamdy oilau qaida, qoldaryñ timeidi... köp ūzamai sender özderiñdi
köringen jol boiynda birjolata joğaltyp alasyñdar əli...
Jedeldetuge qajet nərseni alasyñdar da, qalğany kerek bolmaidy.
Jūrt būrynğy kezde de jūmys istegen, qolyn qusyryp qarap
otyrmağan, biraq qazirgidei i̇emes, asyqpai bappen isteitin. Qazir bərin
de jügirip jürip isteidi. Jūmysta da solai, auqattanğanda da — sol,
i̇eşteñege uaqyt jetpeidi. Bū dünie ne bolyp barady?! Balany da
jügirip bara jatyp, asyğys tabady. Al əlgi nəreste tumai jatyp,
aiağyn təi-təi baspai, bir auyz sözdi aitpai jatyp-aq demigip qalady.
Ondai bala qaida, ne jūmysqa jaraidy? Daria i̇edenge, şelektiñ
qasyna, i̇erteden beri siyrğa arnap pisirgen kartopty qoiyp jatyp, az
uaqytqa əñgimesin üzdi, sosyn ony sabaqtai tüsti:—men ana seniñ əkeñe
qaraimyn. Al ol meniñ jasyma jete ala ma? Qaita ol mūnda —
Matiorada jür, şamasy, būl ara özge jerden tynyşyraq şyğar. Men
qalada bolğanmyn, körgenmin — oipyrmai, ağylyp jatqan
maşinalar qanşa! Qūmyrsqadai, şybyn-şirkeidei! Ilgeri-keiin,
ilgeri-keiin! Köz tūnady. Birin-biri qualap, basyp ozyp jatyr... Qūdai
saqtasyn! Soğan qarap tūryp: keiin būlardyñ bərin joiu üşin mūnşa
jerdi qaidan tabady,— dep oilaisyñ. Oğan jer jete me?! Sen de soğan
barasyñ: bir jaqqa qarai qūiyndatyp şauyp barasyñ da, ainalaña
qarap ülgirmei jatyp, i̇ekinşi jaqqa qarai şabasyñ. Sondağy dittegeni,
o toba, bir orynda toqtap qalmau. Ana jürgen jeriñdegi qūr-qūr az i̇edi,
qara mūny, i̇endi sağan odan da zory kerek i̇eken- dağy.
— Əjetai-au, ne dep otyrsyñ osy? Jügiresiñ, şapqylaisyñ deisiñ..
Tirlik i̇etken — bar bolğany sol. Ərkim qolynan kelgeninşe tūryp
jatyr.— Andrei qorjyn tamğa kiretin i̇esik aldynda, Darianyñ sözine
tañ qalyp, oğan baiyppen külimsirei qarap tūr.
— Tirlik i̇etken deisiñ... Köñilderiñ qalasa, qalai tūram deseñ, solai
tūr. Men senderge önege bola almaimyn. Biz jasarymyzdy jasadyq.
Tek sen, myna sen, Andriuşka, meni keiin qartaiyp, qairatyñ
qaitqanda ğana i̇esiñe alasyñ. Sonda qaida asyqtym, ne istep, ne
kögerttim?— deisiñ əli. Al seniñ istegeniñ — küigelektep, ainalañda
küiip-pisip jüretinderdi köbeitkeniñ. Tirlik i̇etiñder... Senderdiñ myna
ömirleriñ qandai üsir-zeket alatynyna qaraşy: oğan Matiorany ber,
aşyğyp qalypty. Jalğyz Matioramen qūtylsañ jarar i̇edi-au?! Asap
tastağasyn, tağy da şaryldap-paryldap kelip, odan da ülkenirek
birdeñeni talap i̇etpese bolğany. Tağy ber dep. Qūtyla almaisyñ:
beresiñ. Əitpese qūrisyñdar. Sender onyñ tizginin bosatyp aldyñdar,
i̇endi ony toqtata almaisyñdar.
— Men ony sūrap tūrğanym joq, əje. Seniñ adamdy nege
aiaitynyñdy sūrap tūrmyn?
—• Al men sağan neni aityp tūrmyn?— dep əueli renjip qaldy da,
şynymen-aq öziniñ basqa nərseni aityp ketkenin i̇esine alyp, bir
kürsinip qoidy. Əuelden i̇eşteñeni aitpağany jön i̇edi — odan ne
qaiyr! Əne, ainalany jiyp-tergesin, Matiorany örtep, külge
ainaldyramyz dep jar saldy, al būl beibaq aqtyq merzimge deiin
jaratqanğa minəjat aityp, jan-imanyn tazalap arşyp, aqyretke
əzirlenu ornyna, bilik jürmeitin jerge bilik aitqysy keledi, joqtan
barğa qūiyp, bas qatyrady. Oi, osyndai qajetsiz ispen qanşa uaqtyñ
ketedi! Söilei almağasyn mylqaulardy baqytsyz sorly dep
i̇esepteidi, üzilmeitin ūzaq oiğa berilgen olar şynynda da baqytsyz
ba i̇eken? Biraq Andrei əli tosyp tūr, əldene üşin oğan əjesiniñ jauaby
kerek, mine, sol sebepti de, ol tağy da bir kürsinip, sözdi qalai
bastaryn oilastyryp alyp, tağdyryna moiynsūnğan bəseñ ünmen
kümilji til qatty:—Aianyşty ğoi... Oğan tek bir qarasañ-aq boldy...
Şelektegi bylamyqty pispekpen aralastyryp tūryp, jūmys
əuenine qarai dauysyn birde bəseñdetip, qysyla söilese, birde ony
küşeitip, i̇emin-i̇erkin sambyrlañqyrap, birdi aityp, birge ketip, Daria
kökeiindegi oiyn tüsindire bastady.
— Seniñ adamyñ baryp tūrğan şatty-būtty bylyqpai. Ol bireudi
şatystyrsa — bir səri, özi jauap beredi. Biraq onyñ öziniñ de şatasyp
bitkeni sondai, oñ-solynyñ qai jaqta i̇ekenin de körmeidi. Qasaqana
istegendei-aq, bərin de kereğar jasaidy. Istegisi kelmegen nərseni
isteidi, onyñ jūrt qatarly közi bar, men de köremin, qarasañ — sen de
köresiñ. Baiyptap, anyqtap bir qaraşy. Ol tipti külkisi kelmese de,
yrjañdap küle beredi, küle beredi, bəlkim, baiğūsqa jylau kerek
bolar... Jəne söilegende de... ərbir sözi aila-qulyq, biraq aitaiyn
degeni mülde basqa. Al keide söileimin dep sūranyp tūryp,
söilemeidi, ündemei būğyp qalady. Baratyn jağy bir jaq bolsa, ol
basqa jaqqa būrylyp ketedi. Artynan sonysy i̇esine tüsip, jüzi küiip
Uialady, özine-özi yzalanady... özine-özi yzalanğasyn jūrttyñ bərine
de yzasy keledi. Sodan qyrsyğady kelip, al qyrsyqqan ittiñ qyñyr
ketetini belgili. Kisi özin osylai qūldilatyp jiberuge bola ma i̇eken.
Ömir şirkin bir-aq tūtam, sony bir jarasymdy i̇etip ötkizse qaitedi, özi
jaily i̇el i̇esinde ne qalatynyn oilasa qaitedi. Al i̇el zerdesi i̇eşteñeni
de ūmytpaidy, bərin de saqtaidy, mūranyñ bir tüiirin de tüsirmeidi.
Keiin molanyñ basyna kün saiyn gül i̇ekseñ de bəribir, tikenekten
basqa i̇eşteñe de şyqpaidy. U-uh!— Daria tağy da bir kürsinip aldy, so
zamat Andreidiñ basyna — būryn tipti öñi tügil tüsine de i̇enbeitin bir
küdik — osynau kürsiniske senbestik paida boldy: būl kürsinis köñilkökiregine jinalğan qūsa şerdi şyğaru üşin özinen özi şyqty ma, əlde
əjesi ony söz əuenine orai ədeii jasady ma? Biraq ol əjesiniñ sözin
bölmedi — keiuana sözin jalğai berdi:— Ana Katerinanyñ Petruhasy
ūdaiy i̇esiriktenip jüruden mezi bolmady dep oilaisyñ ba? Jo-oq, ol
i̇eser jigit i̇emes. Ol iştei öziniñ tūrlauly tirlikten göri, qos üreilenip
jürgenin jaqsy dep biledi. Biraq ol i̇endi osy betinen qaitpaidy,
kesirligi, kejirligi ūstaidy. Qisyq jolğa bir tüsken i̇eken, i̇endi
aqyryna deiin bar-rady, barady ol. Petruhany qoişy! Petruhadan ne
ümit, ne qaiyr! Aqyl-sanamen tūryp jatyr deitin saliqaly kisiniñ
özine qaraşy, ol analardan beter ədeii qūbylyp tūrady. İel aldyna
kelgende ol da öz qalpymen kelmeidi, mülde basqa bireu bolyp
köringisi keledi. Sol basqa bireudiñ öziñnen nesi artyq? Nege sen
bolmysyñda qandai bolsañ, sondai bolyp jüre bermeisiñ, qolyñnan
kelgenşe amal-ailamen qūbyluğa daiyn tūrasyñ. Tatiana
qūdağiymyzdyñ İvanyna şyqqan Gutka degen kelini boldy, özi qitar
bolyp körinudi ūnatatyn da, jöndi-jönsiz közin jypylyqtata beretin
sənqoi kelinşek i̇edi. Sol Gutka əjethanağa balğa tyğyp qūiatyn. İeger
bireu oñyn solai qarai bara jatqanyn körse boldy, əlgi kelinşek
balğany alyp, tyqyldata bastaidy i̇eken. Jūrt taqtai şegeleuge
barğan i̇eken dep oilasyn degeni de. Al odan: o jaqqa kim barmaidy?—
dep sūrasa qaitedi. Onyñ nesine Uialady?! Nesin jasyraiyn, bərimiz de
sondaimyz. Qağylğan şegeni qaita qağamyz. Adam jaratylğan, tirlik
qareketine jiberilgen, al i̇endi qarasañ, ol basqa bireu bolğysy keledi.
Oi, şatysyp-bytysyp bitti ğoi ol, qūbylamyn dep jürip qūrydy ğoi.
— Sen de sondaisyñ ba, əje!
— Men ne? Bağzy bir kezderi men de özimniñ mülde böten nərseni
istep jürgenimdi baiqaimyn. Aqylğa qonatyn isti isteu qiyn i̇emes,
biraq aiağyñ basqa jaqqa bastaidy, qolyñ basqa zatty alady. Beine bir
əzəzildiñ azğyruymen jasalatyn tərizdi. İeger şynymen sol əzəzil
bolsa, qalyñ qalaiyq; qūdai bar ma, joq pa?—dep jağalasyp jürgende
ol talai nərseni büldirgen bolyp şyğady. Jarylqauşy jan iem,
künəli pendeñdi keşire gör,— dep Andreidi janai, i̇esikke qarap
şoqynyp aldy.— Men ne? Jūrtqa törelik aitatyn men i̇emes. Jəne
közim əli de bolsa köredi, qūlağym i̇estidi. Andriuşka, men sağan bərinen
de soraqy birdeñeni aitaiyn, sen kökeiiñde saqta. Jūrt Matiorany su
astyna ketirmeu kerek i̇ekenin tüsinbeidi deisiñ be? Tüsinedi. Al biraq
soğan qaramastan suğa batyraiyn dep jatyr.
— Demek, basqaşa isteuge bolmaidy. Asa qajet bolyp tūrğanydağy.
İerteñ i̇erteñgilikke peşke otyn qalap qoiğysy kelgen Daria boiyn
jazyp türegeldi de, būrylyp Andreige qarady.
— Bolmaidy deisiñ ə, i̇eger senderdiñ qolyñnan bəri keletin bolsa,
i̇eger ər aluan maşinalardy şyğarğan bolsañdar, i̇endeşe Matiorany
kesiñder... kesip alyñdar da, ana ülken jerdiñ qasyna aparyp taqap qūia
salyñdar. Jaratuşy qūdiret jerdi bölgende tiri janğa bir qūlaş basy
artyq jer bölmegen. Ne, ol senderge köptik i̇etti me? Aparyñdar ana
jaqqa, əiteuir bola bersin. Senderdiñ özderiñniñ qadeñe asady, nemereşöbereleriñe qyzmet körsetedi. Olar senderge alğys-raqmetin
jaudyrady.
— Ondai maşina joq, əje. Ondai maşinalardy əli oilap tappağan.
— Şyndap oilasa — tabar i̇edi-au.
Öz sözinen özi şoşydy ma, əlde odan Uialdy ma, əiteuir, orys peşine
ağaş kürekpen jarylğan otyndy salyp jatyp, şarşañqy ünmen
məmlege şaqyra söiledi:
— Sen: adam nege aianyşty?—dep sūraisyñ. Ony nege aiamasqa? İeger
kergigen menmendigine qaramasañ — nəreste bolyp tuady-dağy, ömir
boiy nəreste küiinde qala beredi: Ol qūtyrynyp, i̇eserlik jasağanda
da — nəreste, i̇egilip jylağanda da — nəreste. Men kimniñ jaiymen
jasyryp jylaitynyn ərdaiym köremin. Borkemik bolyp i̇ezilip,
özine-özi ie bola almaidy. Al oğan qarsy aranyñ aşyp tūrğan ər qily
sūmdyq qanşa — tipti qarauğa qorqasyñ. Mine, sodan ol dyzaqtap
basyn tauğa da soğady, tasqa da soğady. Jəne bekerden-beker
janyğady. Jai aiandap jüretin jerde bezektep jügiredi. Al tağy ajal
bar.. Qūdai degen ol beişara ajaldan qalai qorqady deseñşi! Tek osy
bir jalğyz qylyğy üşin ol sorlyny aiau kerek. Būl düniede odan
ötken ölimnen qorqatyn jan joq. Qūiannan da jaman. Al qoryqqan kisi
ne jasamaidy...
Ol kürekti būryşqa aparyp süiep qoiyp, artyña moinyn būrdy.
Andreidiñ syrtyndağy, terezesi Angarağa qarağan auyzğy bölmeden
kün körinip tür. Kempirdiñ jüzi jadyrap sala berdi.
— Qūdai-ai!—dep kinəli kisidei kübirledi Daria.— Men jazğan ölim
jaily... İendi qartaiğanda qara basyp, jyndanaiyn degen şyğarmyn.
Aqiqat solai.'
Būl bozğylt bolsa da, qalyñ qara būlt arasynan əzer degende
sytylyp, şarşap şyqqan nağyz künniñ özi i̇edi. uiasyna baryp
qonardan səl ğana būryn ol aspannyñ möldirep tūrğan tap-taza
jiegine domalap şyğa keldi de, öziniñ azattyğyn jariiä i̇etkendei,
jainap, jadyrap sala berdi jəne tek tünemelikke Uiasyna kiredi de,
i̇erteñ azannan qaita şyğyp, iske kirisetinin bildirip, uəde berip
ketkendei boldy.
Qorazdar tamağyn jyrta şaqyrady; mal atauly jamyrasyp
möñirep, mañyrap jatyr; əldeqaidan sən-saltanatpen düñkildep
soğylğan temir dausy i̇estiledi.

15
İə, kün rasynda da aldamady. Ol i̇erteñine tañ atysymen jaudyrap
şyğa keldi: aspanda əli de bolsa, tūra-tūra özderi de mezi bolyp, seiile
bastağan qūrğaq şarby būlttar bar-tūğyn, biraq tañ rauandaityn
şyğys bet aşyq i̇edi, sol sebepti de kün kedergisiz jainañdap şyğa
keldi. Ol şaryqtap köterilgen saiyn, sūr būlttar sūiylyp, seldirep,
şegine berdi, şegine berdi, aqyrynda mūz tərizdi i̇erip joq boldy. Tüske
taman aspan tolyq aşylyp, jarqyrap sala berdi de, quanyştan
jüregi jarylardai bolyp, jomart ğalamnyñ aluan türli tap-taza
būiaularyn tolqyn-tolqynmen tügendep tizip, beine bir jer üstinde
şyr ainalyp bilep jürgendei boldy. Sol zeñgir aspanğa qūs atauly
jappai jamyrai şyrqap, qanattaryn i̇erkin jazyp, qyzynyp alu üşin
oinaq salyp, zuyldap qūiğytyp ketedi, özderine ūşu baqyty
berilgenine masairap, şadyman köñilden şattana qiqulaidy. Ylğal
jerdiñ appaq süttei buy būrqyrai köterilip, zamatynda kün közinen
küiip ketip jatyr; şalşyq sular tüsin özgertip, iıstene tüsedi əli, tap
bir maltudy üirengisi kelgendei-aq, tauyqtar so sularğa üñile
qaraidy, olardy şalpyldatyp, torailar kezedi, biraq olar əli künniñ
ysi tüskenin kütip şalşyqqa jatpaidy, tek keiinirek qai jerge
jatuğa bolatynyn qarastyryp jür. Ormandar men şöpterdiñ jasyl
japyrağynyñ nər-söli molaiyp, qoiylyp, tür-tüsi qarauyta tüsti,
biraq aua raiy bir aptadai būzylğanymen, i̇eşbir jerden sarğaiğan
japyraq körinbedi, demek, būl — jaz ūzaq bolady degen söz. Jañbyr
kezinde ər aluan bolyp añqyğan, jūmsaq ta qatty iıster i̇endi bir
qūdiretti buğa ainalyp būrqyrap jatyr, odan, ülken dariiä siiäqty,
onyñ suynyñ qai būlaq pen bastaudan qūiylğanyn aiyru qiyn i̇edi.
Tüsten keiin, jer azdap degdigesin, Pavel jūrtty şömelelerdi
şaşyp, suğa malynğan deste-şöpti qopsytuğa alyp bardy. Jañbyr
jūmysty köbeitip ketipti. Bərinen de jamany — ol jūrttyñ jauynşaşynğa deiin jappai jūmylyp, qyzu qarqynmen istegen yntayqylasyn juyp-şaiyp, alyp ketken tərizdi. Rasynda, öziñ istegen bir
jūmysty qaita istep, qalpyna tüsirudiñ nesi jaqsy, degenmen, aldağy
künderi bitpegen istiñ kem-ketigin toltyryp bitirip, ilgeri
jyljyğannyñ özinde jūrt i̇endi jan raqaty üşin i̇emes, tek jūmysty
isteu üşin ğana isteitinin kün ilgeri sezgen i̇edi. Al əuelgi kezde
şynymen-aq jūmys jan raqaty bolğan i̇edi. İendi qazir tek istiñ tez
bitkenin qalaidy: şöpti maialap, üidi-üiine qaitqysy keledi. Bölinipjarylyp tūrğandary osymen jeter: bir aiağy anda, bir aiağy mūnda,
tūraqty qonysqa tiiänaqtaityn uaqyt jetti. Qazir, kün jarqyrap
tūrğanda, sentiabrdiñ ortasy qol sozymdai-aq tym jaqyn körinedi, al
əli qanşa qam-qareket, köşip-qonudyñ qanşa əbiger-maşaqaty bar —
oğan uaqyt pen küş-qairat qaidan tabylady? Əne, bəle-məterdi
sezbei siyr jaiylyp jür örisinde — ony qaitedi? Būryn şöp
şapqysy kelgen kisi i̇endi oilana bastady: qaşan ülgiredi? Odan da
birden siyrdy soiyp, qam-qareketti jinap qoiyp jürgenniñ özi jaqsy
i̇emes pe?
— Jañbyr kezinde de tam-tūmdap şaba beruge bolatyn i̇edi,— dep
Daria özin de, i̇erkek kindikterin de iştei bir qyjyrtyp alady, bəriniñ
de aqyly artynan jüretinine köñili alabūrtyp, nalyñqy pişinmen
keudesi qars airyla ühilep qūiady.
— Bolatyn i̇edi,— deidi Pavel jany küiip, möliıp tömen qarap.—
Biraq ol şirkin qaşan tyiylatynyn aitpady ğoi. Şapqan şöpti
şiritip aluğa da bolady.
Tek Andrei ğana syr bermeidi:
— Nesine mazasyzdanasyñ, əjetai, əli-aq şauyp tastaimyz. Kün
aşylsynşy — şabamyz. Men özim i̇erteñ-aq kiriseiin. Aptasyna otyz
şaqty şömele salatyn şyğarmyz. Senderdiñ siyryña otyz şömele
jetetin şyğar?
— İeger kartop tüsimdi bolsa, jetkende qandai.
— Tüsimdi bolmağanda — ol qaida barady?!
Osy bir nyq senimnen Paveldiñ de qabağy aşylyp, köñildenip
qaldy:
— Bəlkim, tağy bireudi qosynğa alsaq. Üş kisi kirisip ketsek, is te
jedeldei tüser i̇edi. İendi kolhozdyñ jūmysy keşke deiin sozylmaidy,
— ol əli künge deiin üirenşikti ədetimen «kolhoz» deidi.
— Al isti bitirgesin, Pavel, molany, molalardy,— dep i̇eske saldy
Daria.— Molalardy köşirip bitkenşe men senderdi Matioradan
jibermeimin. Ony jasamasañ — men osynda qalamyn.
Andrei əri tañyrqai, əri senbei, alma-kezek əkesine bir, əjesine bir
qaraidy: būlardyñ özderi aityp otyrğandaiyn, şynymen-aq,
baiağyda, tipti mūnyñ özi jaryq düniege kelmei tūrğanda, jerlengen
miskinderdiñ molalaryn aşyp, qalğan-qūtqan süiekterin saudyratyp
alyp ketpekşi me? Nege kerek ol? Aldağy sol jūmys qorqynyşty da
qairymsyz bolyp körinedi, sol sebepti de şoşytady, biraq kisini bir
türli i̇eliktirip, jeliktire de tüsedi: qyzyq qoi. Qara jer qoinynda
otyz, qyryq, i̇elu jyl jatqan kisi jəne bir jaqtağy qaimana adam i̇emes,
tegi öz ru-taipañnan şyqqan, ata-babañ atanğan kisi — nendei zatqa
ainalyp ketedi i̇eken a, qyzyq i̇emes pe? Būl onyñ jan-jüreginde būryn
bastan keşirip körmegen, özgeşe bir sezim tudyrar ma i̇eken? Keiin, i̇endi
qalğan bar ömirinde, ol tap osyndai jəitti körer-körmesi i̇eki talai.
Būl — aqiqat i̇endi qaityp qaitalanbaityn özgeşe jəit, özgeşe oqiğa.
Biraq adamnyñ oiyna alğany bola bere me... İerteñine kütpegen
jerden töbeden sylq i̇etkizip qoiyp qalğandai-aq, Paveldi kisi jiberip,
poselkege şaqyrtyp alğyzdy. Əlde mas boldy ma, əlde baiqamady ma,
tük
sezbes
topastyğynan
ba,
əiteuir
onyñ
jöndeuşijūmysşylarynyñ biri stanokke qolyn sūğamyn dep, ömir boiy
mügedek bolyp qalady.
Pavel özine arnaiy jiberilgen maşinamen şabyndyqtan kelip,
üiine bir minutke ğana kirip, kiımin auystyrdy da, şaidy da
tatpastan, jağalauğa qarai tūra jügirdi. Daria onyñ soñynan:
— Qaşan kelesiñ?—dep dauystady.
— Bilmeimin,— dei saldy ol jügirip bara jatyp.
Sol küni Andrei şöp şapty. Piniginderdiñ pişendigi, mine, on bes
jyldyñ jüzi boldy, oñ jağalaudyñ alys tükpirinde, i̇egindikter men
şoqatty sazdaqtyñ ar jağyndağy bir orynnan auğan i̇emes, soğan
baratyn joldy əli ūmytpağan Andrei i̇erteñgisin oğan jalğyz özi
ketken, tüski asqa keluge i̇erinemin be dep, bir tüiinşek auqatyn,
topataidy, şalğyny janu üşin qairaq tasty özimen birge ala ketken.
Ol i̇eki şalğy alğan i̇edi. Keşke salym, i̇erterek, şabyndyq basynan
əkesi tūp-tura osynda kelmek bolğan. Biraq ol kelmedi, ne bolyp, ne
qoiğanyn Andrei qarañğy tüse üige qaityp kelgende ğana bildi.
Əjesiniñ sözin i̇estigennen keiin, ol:
— İerteñgisin jetip keledi,— dedi senimdi ünmen, sosyn kempir de
onyñ sözine sene qoidy.
Biraq i̇erteñgilik Pavel qaiyqpen kelmedi. Daria sarğaiyp küte-küte,
kün besinnen auğan kezde şydamai, pişendikke ketken Andreige qarai
jügire jöneldi. Şoqatty sazdaq jauynnan keiin kölkip jatyr i̇eken;
ony ainalyp öteiin dese — alys, köp uaqyt ketedi,— aqyl artynan,
al i̇endeşe dep tike tartty keiuana, biraq tizesinen asatyn mūzdai
irkildegen ūiyqqa tüsti de ketti, odan tūla boiy saltaq-saltaq,
albasty siiäqtanyp, i̇eñbektep əreñ şyqty da, lajdyñ joğynan
būrylyp jüre berdi. O jerge jetem degenşe, Daria əl-dərmennen
airyldy, kelse — Andrei mūnda joq i̇eken. Sabynan jerge şanşa
salğan şalğy qos qasynda tūr, būl — osy bir toqymdai jer üleske
tigen alğaşqy jyly salynyp, töbesi qabyqpen jabylğan i̇eski, özi de
tozyp bituge jaqyndağan, biraq soñğy kezge deiin əjetke asyp,
tynyqqan, jañbyr jauğan sətteri baspana bolyp jürgen köne kürke
bolatyn. İekinşi şalğyny kürkeni kürgeilep tūrğan üş qaiyñnyñ
biriniñ būtağyna ile salypty. Kürke köleñkede tūrğandyqtan da,
Daria ol aradan şettep, kün közine, şabylğan şöp üstine baryp
otyrdy — aiağy mülde jylynar i̇emes. Aiaqkiımin şeşip, aiağyn
qolymen uqalap otyryp, kempir ainalasyna köz tastady.
Andrei şöpti şabudyñ ornyna büldirip tastapty,— şarua
jūmysynan qol üzgeni körinip tūr, qolynan keletin isten airylğan,
ūmytqan. Desteleri ūipa-tūipa, olardyñ arasynan orylmai qalğan
şöpter seltiıp-seltiıp şyğyp tūr jəne jyqqan jaldary irek-irek
i̇eken. Köz toqtata qarap, Daria destelerdegi şöptiñ solyp quara
bastağanyn baiqady, i̇endeşe Andrei bügin şöpti mülde şappağan
nemese şalğyndy i̇eki-üş ret qana qualai şauyp, qysqa jerden qaiyra
salğan. Bir jerkenişti aşy sezim Darianyñ kökiregin qysyp jiberdi:
joq, kökeiindegi köp qiiäldan i̇eşteñe şyqpaidy i̇eken. Ümiti kesilipti,
tūlypqa möñiremese de bolady. Bəri bekerşilik i̇eken.
Ol dauystap Andreidi şaqyrdy, söitip bozym qaşan jauap
qatqanşa, şaqyra berdi, şaqyra berdi. Andrei jağalaudyñ joğary
jağynda, özi otyrğan jerden jarty şaqyrymdai jerdegi qoiu tal
arasynan şyğa keldi,— qolyndağy topataiynyñ işinen qyp-qyzyl
birdeñe körinedi. Kempir onyñ ne i̇ekenin bile qoidy: ol qanşie teripti.
Qūdai-au, əli bala ğoi mynau! Qaramasañ osy — jidegi bar būtağa
qoiyp ketedi... Myna türimen qalai jalğyz tūrady?!
Biraq ol mūny ədeii jūmystan alyp ketu üşin kelgen. Ol küni boiy
əbden jüikelep bitken i̇edi, al biraq poselkeden azyq-tülik əkelu üşin
qaiyq əzirlep jatyr — degen habardy i̇estisimen, basyna bir oi kele
qaldy: Andrei so jaqqa baryp, əkesine ne bolğanyn bilip kaitsyn.
Qūdai qalasa, şöp şabyla jatar: Pavel kelse — şauyp alar, kelmese
— jalğyz Andrei bolsa-bolmasa da bəri bir şöp şauyp jarytpaidy.
Biraq onyñ biylğy şöp şabu isiniñ osymen aiaqtalatynyna kümənküdigi az bolatyn. Biylğyny qoişy — i̇endi, būdan bylai, özi üşin şöp
şabu qaita ainalyp kelmeidi. Mūnyñ ömirdegi bir jūmysy osymen
məñgi jabyldy. Tek bireu ğana ma i̇eken?.. Qaityp kelip, tağy da şöpti
şabamyn degen oimen, şalğylardy būta arasyna tyqpaqşy bolğan
Andreidi tyñdamai, kempir şalğynyñ. bireuin alyp, öz iyğyna saldy
da, i̇ekinşisin onyñ qolyna ūstata qoidy, sosyn üige qarai qaityp kele
jatyp, keiin bir uaqyt tauyp, osynda kelip, qoştasyp ketu kerek
i̇eken, dep oilady. Matioranyñ barşa jeri öziniki, biraq myna jerdiñ
jöni basqa: būl arağa qanşa i̇eñbegi, qanşa beineti siñip, teri tögildi, al
basynan ötkergen quanyş pen şattyğy qanşa!
Andrei sol ketkennen mol ketti. Kütumen ötetin uaqytty beker
ötkizbes üşin kempir baqşada küibeñdegen bolady. Jañbyrdan keiin
şöp qaulai östi, kartop i̇egilgen jer suğa bögip, onyñ sabağy qūtyryp,
kökke örledi. Ony qaitadan qopsytyp, tüpteuge tura keldi. Apta boiy
suarylyp, jyly künnen nər alğan qiiär özgeşe bitik östi — kün saiyn
i̇eki mərteden jinasañ da tausylmaidy. Daria olardy jinap jürip,
jeitin adamnyñ joqtyğyna jany auyrady, ua, dariğai, bir kezde
əueli öz balalary, sosyn nemereleri ərbir qiiärdy qarauyldap bağyp:
anau seniki, mynau meniki... dep şulasyp jatatyn künderdi i̇esine alady.
Osyndai jəit qaşan bolyp i̇edi? Keşe me? Anada Andrei birdeñeni
qūiarda-qoimai sūraityn joly, özi oğan adam būl düniede azğantai
ğana ömir süredi degen. Rasynda da solai, artyña būrylyp bir qaramai
jatyp, ömiriñ öte şyğady. Tek üş-aq künge: keşege, büginge, sosyn,
bəlkim, azdap i̇erteñgi künge senuge bolatyn şyğar.
Şūqityn tüinek paida bolğasyn, baqşağa i̇endi tauyqtar jappai
jabylatyndy şyğardy, jabaiy qūstar da üiir bolyp aldy, sosyn
Daria qaraqşy qoimaq boldy. Ol aiqastyryp bailağan syryqqa
öziniñ i̇eski, jalbyr şapanyn kigizdi; laiyqty qūlaqşyn tappağasyn,
joğarğy jağyna kir-kir şüberekti orap, bailap tastady da, keiin
şeginiñkirep baryp, qalyñ pəlek arasynan şanşuly taiaqty körmei,
kenet añqiyp tūryp qaldy: oipyrmai, ana pəleket mūnyñ tap özi
ğoi.Özi, özi... İeger baqşanyñ ortasyna baryp, qūlaşyn jaiyp tūra
qalsa — birde-bir tauyq jolamaidy, birde-bir qūs kelip qonbaidy. Al
özi bolsa, tekke basyn qatyryp, ana pəle kimge ūqsaidy dep özinen-özi
sūrady-au. Jarylqauşy jasağan-ai!—əlde osylai i̇etu kerek şyğar?
Andrei tek törtinşi küni ğana qaityp keldi, keldi de, əkesin ər türli
komissiiälarğa süirelep jürgenin, ol oqiğanyñ juyr mañda
bitpeitinin aitty... söitip şöp şappaityn boldy. Biraq Daria i̇endi
şöpti mülde ūmytty, qoryqqanynan kempirde i̇es qalmady.
— Onyñ i̇eşbir qatysy joq qoi? Pavel ol arada bolmağan. Ol osynda
jürdi. Ony nege süireleidi?
— Qauipsizdik tehnikasy üşin ol jauapty.
— İendi oğan ne bolady... əlgi qauipsizdik üşin?— Öz ğūmyrynda
Daria talai ret adamdardyñ aq-qarasyn aiyryp jatpaitynyn
baiağydan baiqağan: kimdi sausağymen megzep körsetse boldy, sony
tañbalap, sottaidy da jiberedi jəne adamğa jala men bəle soqyr
közben jabysa ketedi.
— İeşteñe de bolmaidy,— dep kökirektei jauap berdi Andrei
üirenşikti ədetine basyp.— Biraz süirelep, silkilep, jüikesin
jūqartady da, pyş-pyş söz şyğyp ketpesin dep, sögis beredi de
qūiady. Sonymen is təmam.
— Mūny sağan onyñ özi aitty ma?
— Özi aitty. Ony men de bilemin. Belgili nərse.
Ol jürip ketpekşi bolğan, biraq, nege i̇ekeni belgisiz, i̇endi keşiguge
bolmaitynyn, ūzamai əskerden lek-legimen soldattar qaitatynyn,
sodan keiin jūmysqa ornalasu qiyndaitynyn aityp, aqtala bastady.
Biraq Daria ony ūstamady, şöpti de, molany da i̇esine salmady — bəri
de kempirdiñ özi oilağanyndai bolyp kele jatyr. Sol küni keşqūrym
Bogodul keldi, Andreige qarap, tisin basyp, ūzaq otyrdy, al bozym da
«i̇erulige qaruly», japyraiğan şaldy közimen atyp, jaqtyrmai
otyrdy. Üşeui ün-tünsiz otyryp şai işti, biraq Andrei köp ūzamai
ornynan ūşyp tūryp, būl aradan ketetinine quanatynyn jasyrmai,
ysqyryp, yñyldap əndetip jürip şabadanşasyna zattaryn sala
bastady.
Būryn bolsa, Daria mūnyñ ysqyryğyna şydamas i̇edi: «Sen kimdi,
kimdi ğana üiden ysqyryp şyğarğyñ kelip jür, a, bar bolğyr?!»—dep
tyiyp tastar i̇edi. İendi oğan bəri bir. ündemei, şydap otyrğanyna
yzalanyp, jötkirinip qūiady, biraq keiuana i̇eşteñeni i̇estimeitin, osy
bir işarat-belgini de tüsinbeitin synai tanytady.
Kempirge ökpelep, aşulanğan Bogodul ketip qalğannan keiin,
Andrei əjesine yzalana til qatty.
— Əje, sen ony mūnda nege juytasyñ? Ondai haiuandy nege qualap
jibermeisiñ? Ol adam i̇emes, haiuan ğoi.
— Nege adam i̇emes?— Osy sözdi bir türli jany küizelip,
qaljyrañqy qasiretti ünmen əreñ aitty.— Ol adam.
— Qaidağy adam?! Sen oğan bir ret te bolsa anyqtap bir qaraşy, sol
jeksūrynğa. Kisiniñ üreii ūşady. Ol kəduilgi adam siiäqty söilei de
almaidy, añ tərizdi yryldap-qyryldap jatqany.
— Al men ony söilespei-aq tüsinemin. Ol da meni tüsinedi. Men qazir,
Andriuşa qarağym, basqany i̇emes, özim qūralpy teñdesti izdeimin.
Nemene, men odan artyqpyn ba sonşa? İendi meni tüsinetin adam da
qalmai barady.
İerteñgisin attanarda, Andrei onyñ qaiyqqa deiin şyğaryp
salatynyn qalamai, üide qoştasa bastağanyn Daria kədimgidei
köñiline aldy. Ol degenmen şyğaryp saldy. Biraq basqa bir jəit
janyna būl renişinen de qatty batyp, köñilin qaldyrdy, ony aitu da
qiyn, öitkeni, ony dop basyp aituğa yñğaily söz de joq. Kisi qai
jeriniñ nemen, qalai auyratynyn bilmeitin bir dertke şalyğyp
nemese sağynyştan qūsa bolyp, azaptanatyny siiäqty, ol sezimmen
tek azaptanuğa ğana kerek. Bəri de ap-anyq i̇esinde: keşe kelgennen tap
bügingi attanatyn sətke deiin Andrei öz aulasynan bir qadam attap
baspady. Matiorany aralap, iştei bir mūñaimady, ony i̇eşqaşan i̇endi
qaityp körmeimin-au dep jany tebirenip oñaşada bir küizelmeidi...
qanşa aitqanmen, özi önip, ösken jerde i̇eñ soñğy ret qoştasarda
tebirenetin nərse bar ğoi, al ol qolyna şabadanyn alyp, töte jolmen
jağağa baryp, tömen tüsti de, motorğa ot aldyrdy.
Sen de qoş bol, Andrei. Qoş. Külli ömiriñ öziñe jep-jeñil bolyp
körinetin dertten qūdai saqtasyn seni.
Al birazdan keiin jön-josyqty aityp jatpai, Petruha tağy da bir
jaqqa taiyp tūrdy da, Katerina qaitadan Darianyñ üiine kelip kirip
aldy.
Būl avgust aiy — i̇egin-tarannyñ tolysyp pisetin aiy i̇edi. Baubaqşa da, i̇egin de, orman-toğai ösimdikteri de pice bastady, qairatty
qatyndai kemeldene dəuirlep, seiil-seruen qūryp, Angara da sabyr
tauyp, sabasyna tüse berdi, İlia küninen keiin, neke toiy ötkennen
keiingi tərizdi, jan bitken onyñ suyna tüsudi pyşaq keskendei tyiady,
öitkeni «suğa būğy sigen», tüsuge bolmaidy. Aspannyñ ajary taidy,
şuaqty künderi ol bir türli auyrlap, irkildep tūrğandai bolyp
körinedi. Aua raiy būrynğydai būzyla salmaidy, kün jeldi, qūrğaq
bolyp tūr, biraq uaqyt tynysy seziledi, sezilgende qandai:
tünemelikte birden salqyn tüsedi; jūldyzdar jarqyrap, jaltyldap
janyp tūrady jəne olar ağuyn da jiıletti, barqyn aspandy
qoştasudyñ otty jolaqtarymen syza, zulap kele jatyp, janyp
ketedi, solardy kergende kisi janynyñ nəzik bir tini i̇eleñdep baryp
üzilip, keudeñ qysylyp jetimsirep qalğandai bolasyñ, i̇erteñgilik,
əsirese şyñyltyr suyq tünnen keiin, jağa-jağany qualai, būldyr boz
tūman qaptaidy, biraq külli Angara aidynyn kürgeilep jauyp
tastamaidy; i̇edəuir qysqara tüskenimen, əli əleuet-küşinen de,
qūdiretinen de airylmağan künderdiñ qam-qareketi qabağat mol da
auyr i̇edi, olar tipti özderi kötere almas jükti arqalap kele jatqan
sekildi i̇edi.
Aitqandai-aq, irkilis siiäqty birdeñe de boldy, i̇eki ret pe, əlde üş
mərte me, əiteuir, ūdaiy keşke salym, aspannyñ ar jağyndağy alys
bir qiiända, kün kürkirep, aibat şegip qoidy, aibattanğany bolmasa,
əzirşe jauynğa da, dauylğa da barmai tūr.
Şalğyşylar da şaruasyn təməmdady: şabyndyqqa əidik-əidik
segiz maia tūrğyzdy. Bükil derevniadan özderiniñ qamyn oilap, i̇eki üi
ğana şöp şapty: Koşkinder me, əlde Kotkinder me, əiteuir solardy
ūiymşyl ülken semiasy siyrynyñ şöbin oinap jürip oryp aldy,
sosyn Darianyñ körşisi Vera Nosareva şapty. Ol bir ğajaiyp
jankeşti qatyn bolatyn:. kün demei, tün demei, jauyn-şaşyndy
i̇elemei, belin jazbai, şalğysyn sermei berdi, sermei berdi, tiri
jannyñ kömeginsiz jalğyz siyrynyñ şöbin ūqsatyp aldy. Sonda
bərin ūqsatqan bir özi, öitkeni on i̇ekige əli jetpegen qyz bala ne
jərdem berip jarytady, şöpti tyrmalap, şömelege salğan da özi, al
i̇endi maialauğa kelgende, Veranyñ qaisarlyğyna tañ qalyp, riza
bolğan halyq jalpy jūmystan keiin qol ūşyn berdi. Maia
tūrğyzylğannan keiin, Vera jūrtqa dastarqan jaiyp, syi-siiäpat
jasady, biraq külli i̇el qatynnyñ şöbine qauymdasyp kelip kömek
bergende, osy syi üşin i̇emes, i̇eşbir kedergige qaramastan, būlardyñ
bərin siyrynan qaitse de aiyrylmai, balalarynyñ nesibesine satyp
almaityn öz üiiniñ sütin beru pravosyn saqtap qaluğa bel bailağany
üşin kömek berdi. Oğan qarap, Daria men de qaitadan qolyma şalğy
alyp köruim kerek i̇edi dep özin-özi jazğyrdy. Sosyn artynan bəri de
aiqyndalar i̇edi... bəlkim, Andrei de tağy biraz uaqytqa tūryp qalyp,
Pavelge de ana bəle kelip ūrynbas pa i̇edi, kim bilgen. O bəleniñ
ūşyrağany, mümkin, olardyñ əldeneni kütip, ūzaq oilanyp, kerilip
jürip alğanynan bolar. Şöpti jañbyrda nege şabuğa bolmaidy?
Şüigin şöpke odan keler ziiän bar ma. İesin i̇endi jinady — būğan ne
şara. Uh, pəni jalğan-ai, soğan da aqylyñ jetpegesin, seniñ seksennen
asqan jasyñnan ne paida?!
Jūrt jas kartopty qazyp alyp, ony sañyrauqūlaqpen
aralastyryp quyrady, aldağy, üzilip qalatyn barşa jyldardyñ
i̇esesin birjolata alyp qalaiyn degendei, biyl sañyrauqūlaq bitik
ösken i̇edi. Əiteuir bir de bolsa, qarağai men şyrşa tūrğan jerdiñ bəri
qalyñ bitken sañyrauqūlaqtan körinbeidi. Kökterek pen qaiyñ tübinde
ösetin qozyqūiryqtar da pisuge ainaldy, olar aspai-saspai, bappen,
baiyppen tolysyp pisedi. Jalpy alğanda, osynau aqyrğy jaz, öziniñ
i̇eñ soñğy jaz i̇ekenin biletindei-aq, jemis-jidekter men
sañyrauqūlaqtarğa i̇eldi bir qarq qylyp tastady. Qanşieniñ izin ala
özen jiekterin qualai ösken qara qaraqat jetildi. Daria birde
jidekke baryp, ilezde ülken şelekti toltyra terip aldy, ony beiitke
deiin əzer əkelip, mola basyndağy būta arasyna qoiyp ketti. Keşkilik
Katerinany i̇ertip, i̇ekinşi ret baryp, üige alyp keldi. Qatyndar men
balalar Podmogadan şyqpaityn boldy — onda kök būiau ösedi jəne
jönsiz bitik desedi. Soñğy jyldary, qarğa jidekti-yrğaidy teretin
boldy, i̇eldiñ i̇estuinşe, qan qysymy küşeiüine qarsy birden-bir i̇em
körinedi, biraq qan qysymy degenniñ ne i̇ekenin bilmeitin qart kisiler,
şynynda da qarğalarğa bola ədeii ösetindei bolyp körinetin, ağaşy
qyrqylğan jerler men qoqyr-soqyrğa qaulap şyğatyn, osynau
aşqyltym jabaiy jidekti būrynğyşa tatyp almaityn. Öziniñ
belgili tür-tüsi joq. Kök būiauğa ūqsap jaratyluy sol qarğa jidektiñ
jaman atyn asyrmasa jasyrmady. Atynyñ özi de qyzyq, bir türli
şübəli, dübara birdeñe, būryn Matiorada ony i̇eşkim bilmeitin. Al
qaraqattyñ, moiyl men qojaqattyñ jöni basqa, olardy teksiz dep
şübəlanu mümkin i̇emes. Ras, qojaqat i̇eki araldyñ i̇ekeuinde de az, tek
auyzğa ata salarlyq qana, ony teru üşin jūrt özenniñ arğy betine, i̇eski
özenderge baratyn.
Biraq qojaqat teruge əli i̇erte. Mine, jidek dep osyny ait, ony
i̇eşkim i̇eşqaşanda qarğa jidek, aiu jidek dep aituğa auzy da barmas
i̇edi.
Daria kelini — Soniany kütip jürgen, mümkin, Sonia qaiyqpen keler,
keler de, ūşyp baryp, jidek terip əkeler, men ony qainatarmyn dep
oilağan. Joq, Sonia qarasyn da körsetpedi, şamasy, oğan jaña jer
jaqqan boluğa tiıs. Əitpese, mūrnyna su jetpei jatyr deisiñ be...
Meili, i̇erki özderiñde, zaman solardiki. Əlgi oqiğasynan da,
brigadirliginen de qūtylyp, i̇ekinşi aptanyñ işinde Pavel qaityp
keldi, kempirlerge şai-qant əkelip berdi de, i̇endi traktormen jūmys
isteitinin aitty, sosyn bir kün tolyq bolmai jatyp, baqşadan ne
qajettiñ bərin alyp, motorkasyn tyryldatyp ketip qaldy. Daria
derevnia syrtyndağy müiiske baryp, bögde bireu aidap jibergen
sekildenip, balasynyñ qaiyqta bükireiip otyrğan küii tyrp i̇etpesten
zulap bara jatqan sūlbasyna ūzaq qarady, sosyn ol joq, Pavel özine-
özi qoja i̇emes i̇eken,— degen bir auyr oiğa batyp, şarşai tüskendei
boldy. Oğan Sonia da basşylyq i̇etpeidi, būl oğan könbeidi,— tek ömir
şirkin osylardyñ bərin artyna da qaratpastan, aldyna salyp,
belgisiz bir jaqqa qarai aidap barady, aidap barady, öz aiağymen
jürgen bireui de joq... Orman önerkəsip şaruaşylyğyna, i̇ekinşi ūly
İvanğa ketip qalsa qaitedi? Onda ne bar? Onşa alys bolmağanmen,
böten jer, böten adamdar, böten zattar, bəlkim, balasy da böten
şyğar, o jağy beiməlim. Mümkin, əueli qonaq bolyp baryp, bağdarlap
qaitqany jön şyğar? Joq, əueli Matiorany şyğaryp salu kerek.
Matiorany şyğaryp salğasyn, öz adamdaryna — būl aradan göri
auyldastary on i̇ese köp so jaqqa barğany jaqsy. Atüsti qydyrma oi
sorabyna tüsken Daria i̇erkinen tys onda tūratyn adamdardy i̇esine
tüsirip sanai bastady da, kenet öziniñ şaly Mirondy i̇esine aldy. İesine
aldy da, Uialğannan sileiip tūryp qaldy: ony ūmyta bastapty, i̇esine
sirek, ilude bir tüsetin bolypty. Qūdai-ai, adam öziniñ jaqynjuyqtarymen qalai ğana op-oñai ajyrasa salady, balalarynan
basqanyñ bərin qalai ğana ilezde ūmytyp ketedi: əieli küieuin, küieui
əielin, apasy inisin, inisi qaryndasyn ūmytyp ketedi. Jerlegende
qaiğy-qasiretten şaşyn jūlyp, betin tyrnaidy, əl-dərmennen
airylyp, talyp qalady, arada jarty jyl, bir jyl ötpei jatyp,
jiyrma, otyz jyl otasyp, bala süiip bağy aşylğan, birin-biri
körmese bir kün de tūra almaityn adamy ömirde bolmağandai
ūmytylyp ketetini nesi? Būl ne ğajap?— jazmyştyñ özi solai ma,
əlde adam tasbauyr bolyp ketken be? Özinen būryn qara jer
qūşağyna alğan balalaryn oilap, qaiğydan qan jūtqanda, ol öz
kinəsin sezip qasiret şegedi: ol nəresteni aialap saqtauy kerek i̇edi, būl
saqtai almady. Al bir əke, bir şeşeden tuğan basqa bauyrlaryñmen
kezdeisoq pa, əlde arnaiy ma, əiteuir jolyğysyp qalğanda: körisesiñ,
birge bolasyñ, söilesesiñ, tuystyq meziretin jasaisyñ da ketesiñ —
ərkimniñ öz joly bar. Joq, adam tağy, tağy bolyp ketken, tirlikte
aiuan da büitpeidi. Qanşyğynan airylğan arlan böri qūsadan öledi
deidi...
Darianyñ būdan aqtalatyn bir-aq dəleli bar, onyñ özin de izdeseñ
ğana tabasyñ. Miron qarttyñ basyna baryp asyqpai otyratyn, işibauryn i̇eljirep, būryn ne bolğanyn i̇eske tüsirip, i̇eger tiri jürse, ne
bolatynyn köz aldyna keltirip, qaiğyryp, i̇egilip jylap alatyn
beiiti joq-tūğyn. Ol küzde taigağa, öz Angarasynyñ arğy jağyna
attandy da, sodan ūşty-güili joq boldy. Jer jūtyp qoiğandai,
ketken jağynan kelmedi. Baiğūsqa ne bolğanyn tiri jan bilmeidi.
Alyp ketken auqaty tausylatyn merzimi i̇eki mərte ötkennen keiin,
Daria şynymen-aq qorqaiyn dedi, attan salyp jügirip, derevniany
aiağynan tik qoidy, mūjyqtardyñ basyn qosyp, izdeu saluğa jöneltti,
olar Mironnyñ qai jerden añ aulaitynyn biletin, biraq olar onyñ iztüzin taba almai qaitty. Özimen birge i̇eki itiniñ de qarasy batty —
olardyñ nendei ajalğa tap bolğanyn tauyp kör kəne. Ol əli
şaldyqtan alys bolatyn, öziniñ qazirgi ūlğaiğan jasyna qarap, ony
«şal» dep jürgen özi ğoi, əitpese ol kezderi küieui i̇eluden i̇endi ğana
asqan-dy, i̇er jasyna i̇endi jetip tolysqan şağy i̇edi. İesebi, qazir Pavel
qai jasta bolsa, so şamada. Biraq ony Pavelmen salystyrudyñ özi Uiat:
əkesi myqtyraq, şirağyraq, minezi de qatalyraq i̇edi. Əlde, qazir solai
körine me i̇eken? Uaqyt pen adamnyñ şarşap-şaldyqqan, ainymaly
zeiin-zerdesi qūbyltyp jibergen köp nərse is jüzinde, qazirgi küiinen
mülde basqa da bolğan şyğar. Mine, Miron i̇eske tüsti, biraq jürekti
şertpei, bir türli jaibaraqat, i̇enjar küide i̇eske tüsti. Jürek toñlap
qalğan. Toñlap qalğanda da, tek bügingi künmen tebingiles,— sol baiağy
Matioramen tebingiles qatar jürgen jaqynğa ğana syzdaidy...
Şynymen-aq, artta qalğan kisiler Matiorany da, tek ötip ketken
qajetsiz birdeñe sekildi, i̇enjar ğana i̇eske tüsirip qūia salar ma i̇eken?
İeger jūrt tuğan-tuysqandaryn da közdi aşyp, jūmğanşa ūmytyp
qalyp jatsa...
«O jaratqan, biz əl-dərmennen airylğan, zeiin-zerdesi tozğan,
pətuasyz pendeñbiz, keşir künəmizdi,— dep oilady keiuana.— Qara
tastan tas bolğandyqtan da jauap alynbaidy, adamnan jauap
alynady. Əlde sen olardan sūrai-sūrai jalyqtyñ ba? Seniñ
sūrağyñnyñ bizge jetpeitini nelikten? Keşir, keşire gör,
jarylqauşym, osy bergen saualymdy. Halim müşkil meniñ. Al, ketuge
rūqsat i̇etpeisiñ. Men qazir jermen de, aspanmen de jürmeimin, sol jer
men köktiñ ortasynda ilinip tūrğan pendeñmin: bərin de köruin
köremin-au, biraq sonyñ jön-josyğyn tüsine bilmeimin. Adamdarğa
törelik aitamyn-aq, al mağan ondai hūqty kim bergen? Demek, men
olardan jyrylyp, jalğyz qalğan jaiym bar, alatyn keziñ keldi.
Kelgende qandai... Jalynyp-jalbarynamyn sağan, jaratqan,
janalğyşyñdy jiber. Mūnda men jūrttyñ bərine jatpyn. Meni sonau
tuğandaryma... janyma jaqyn tuğandaryma alyp ket».
Kün nūryna malynyp Angara ağady... biıkten soqqan jūmsaq jel
ötinde baiau sybdyrlap uaqyt ağyndaidy. Art jağynda sol i̇eki ağysqa
i̇erkin şomylyp, Matiora jatyr maujyrap. Joğaryda, şyrqau biıkte
zeñgir aspan. İeger aspan tap qazirgidei sūlu, tap qazirgidei tylsym
tūñğiyq bolsa, onyñ astyndağy jer de tañğajaiyp tamaşa bolğany
da. Angarany toqtatar-au,— biraq uaqyt toqtamaidy, sosyn bəribir
tūtas qimyl-qozğalys bolyp köringen nərse, bölşek-bölşek bolyp
ydyrap ketedi. Su astyna ğaiyp bop Matiora ketedi, biraq zeñgir aspan
būrynğyşa jarqyrap, aşyq kün men jūldyzdy tünin jamyratyp
tūra beredi. «Aspan qaitsin Matiorany?— dep özin-özi tüzedi Daria. Būl
— adamnyñ isi. Ol adamnyñ qolynda, ony bileitin de solar».
Degenmen Darianyñ i̇erkinen tys jedel tuyp, böten bir jaqtan qalqyp
kelip, ony sergitip ketkendei bolyp körinetin oi tolğanystarynyñ
bir buyny üzilip ketip, aidan anyq, tolyq bir ūğymdy bildiretin
dəneker-bailanys jetpei qalğan sekildi. Söitip üzilip qalğan qysqa da
qaisar oi: Angara ağyp jatyr, uaqyt ta ağyp jatyr...— dep janyğyp,
bir tynym tappaidy.
Degenmen, şyndyq öz jağynda i̇emes i̇ekenin bile tūra,
əldekimdermen talasyp-tartysyp, öz oiyñdy dəleldegiñ keledi.
Keşkilik, jatar aldynda, Daria Katerinadan:
— Seniñ basyñnan mynadai bir nərse ötken joq pa: qasyñda jan
joq, biraq bireu öziñmen söileskendei bolady?— dep sūrady.
— Kim söilesedi sonda?—dep Katerina şoşyp ketti.
— Bilmeimin. Bügin men bir kezde qarasam, özimnen-özim dauystap
söilep otyr i̇ekenmin. Qasymda bireu bar siiäqty bolyp körindi. Ol
menen birdeñeni sūraidy, men oğan jauap bergen sekildimin.
— Təñirim-au! Neni sūrady?
— Kömeski, auyr bir nərse... Ne i̇ekenin dəldep aita da almaisyñ.
Şamasy, jyndanatyn şyğarmyn. Tezirek bolsa i̇eken, nede bolsa...
16
Būl bir aqyrğy, onşa jaibaraqat bolmağanymen, öziniñ üi-jaiynda
jürgendeiin, bir qoñyr töbel tynyş künder i̇edi. Sosyn qaladan
qaptai şauyp, tūtas bir orda, otyz şaqty adam keldi. Işindegi jas, jas
ta bolsa, ysqaiaqtanyp qalğan üş qatynnan basqasynyñ bəri i̇erkekter,
olar da jügen-qūryq körmegen bas asau jastar. Kelisimen, birinşi küniaq, Matiorany basyp alyp, ai deitin aja, qoi deitin qoja joq
bolğasyn, ölgenşe işip, özara qyzyl şeke bolyp töbelesti, sonyñ
kesirinen i̇erteñine olardyñ i̇ekeuin dərigerge jöneltuge tura keldi.
Olar sonyñ i̇erteñine kim kinəli, kim kinəsiz i̇ekenin anyqtamaq bolyp,
tağy da ulap-şulap jatty, sosyn magazinnen qosymşa əkeluge
arnauly qaiyq jiberdi, keşqūrym qosymşasyn da rettedi, biraq
keşegiden tynyşyraq, töbelespei tarqasty əiteuir. Matiora bir-aq
künniñ işinde olardan ölerdei bolyp qoryqty; alyp bara jatqan
jūmysy bolmasa, jūrt şarbaqtan əri şyğudy qoidy, al ana orda
kelip toqtağan keñseni bir şaqyrymnan ainalyp ötuge tyrysady.
Darianyñ i̇esigin i̇eki jigit kelip qaqqanda, ol tizelep otyra ketip: qūdai
degen bir janmyn, tiıspeñder, aiañdar,— degisi keldi. Biraq jigitter jua
sūrap alyp, ol üşin mūnyñ qolyna aqşa qystyrdy da, ketip qaldy;
Daria keiin olardyñ tür-tüsin i̇esinde saqtap qalyp, öñge sabazdardan
özgeşe qarap jürdi. Tek şaitannan da, jyn-perilerden de
taisalmaityn Bogodul ğana keñsege ədeii kimelep kirip barady da,
olardy jaqtyrmai, şanşyla qarap tūryp alady, al olar mūny
mazaqtap, təlkek i̇etkenimen, şaldan imenetini seziledi: adam i̇emes—
albasty ğoi, mūndaidyñ oiyna ne kelip, ne ketpeidi deisiñ.
Maimyldyñ qoly siiäqty, kürektei qoly salbyrap, qarağanda janary
kisi öñmeninen ötip ketetin osynau jalañ aiaq, jalbyr şaşty, qyzyl
közdi şaldan i̇el i̇erkinen tys qaimyğady, al derevnia tūrğyndarynyñ
biri, būl əlgi talai adamnyñ qanyn işip, künəğa batqan soiqan i̇emes pe
— dep sybyrlağannan keiin, olar Bogodulğa tiıspeitindei boldy.
Biraq onyñ i̇eski atyna qosymşa jaña at — Qar adamy atağyn berdi,
būğan ol taudan tüsken qar adamynyñ kebin kiıp, aryldap, boqtapboralap jauap beredi.
Qaladan kelgender qanşa aitqanmen küibeñdep jürip, jaqsylyjamandy birdeñeni isteidi əiteuir, sodan ba jəiimen i̇egin de jinalyp
jatyr. Olar jūmysty kelistirip istei almaidy: öz astyğyn jinap
jürgen joq,— i̇endeşe azaptanyp ne joryq. Bəribir jūrt qazir nansyz
qalmaidy, bəribir būl jer i̇eñ soñğy i̇eginin berip otyr, tipti būl arağa
biyl i̇egin şyqpai da qaluy mümkin i̇edi — bəribir... Olardyñ bireuleri
ketip, oryndaryna basqa bireuleri kelip jatty; qaiyq poselke men
magazinge kün qūrğatpai qatynaidy. Kolhozdyñ būrynğy jyldaryna
qarağanda, biyl i̇egin əldeqaida az i̇egilgen, ony öz küşimen de jinap
aluğa bolatyn i̇edi, biraq nege i̇ekeni belgisiz, mynalardyñ i̇erkine berip
qoiypty.. Al, öz adamdary şöp şabudy bitirgesin, kartop pisip,
birjolata köşkenge deiin, qaitadan poselkege qaityp ketti,
derevniada tağy da jalğyz kempirler ğana qaldy. Köşege şyqpai
tūryp, olar əueli: dala tynyş pa i̇eken — dep şarbaqtyñ sañlauynan
syrtqa syğalaidy; köşede i̇elegizip, ūrlanyp jüredi; üilerinde
montiyp tynyş otyrady, tünemelik i̇esiktiñ ilmek-ysyrmasynyñ
bərin jabady.
Al uaqyt ötip jatyr. Kün men tün ötedi — təulik te bitedi, al so
təulik işinde küz de küşine i̇enip, qaita ainalmas qairan uaqyt ötip
jatyr. Tañğy suyq ta kerenau, şyq pen tūmannan keşigip baryp
kebedi, kün şyğysymen biıktep ketedi. Keñse jaqtan dabyrlasyp
ūrysqan dauys i̇estiledi, ərigerekte əlde bireuler birde külisip, birde
kerildesip qūiady, ot aldyrylğan bir maşina oğan qaşan otyryp,
jürip ketkenşe ūzaq uaqyt dyryldap tūrady. Sodan keiin keñseniñ ar
jağyndağy ashana aldynan kölbeñdep qatyndar körinedi, olardy birbirinen syrtqary tūryp aiyru da qiyn: üşeui de i̇erkek şalbaryn
kigen, şetterinen şañqyldap qalğan öjet, üşeui de apaly-siñlili
tuysqandar siiäqty, təpeltek te i̇etjeñdi kelgen qatyndar. Al olardyñ
bireui özderimen osy arada jürgen bir jigittiñ əieli deidi. Qalğan i̇ekeui
küieusiz körinedi, osyndağy qiyn isti qinala atqaryp jür. Tüske
taman jūrttan jyrylyp qalyp qoiğan bir jigit körinedi i̇esikten, özi
əlde mas pa, əlde nauqas pa, tyr-tyr qasynyp, i̇esinep, şuaqty künnen
közi syğyraiyp, əjethanağa baryp qaitady, sosyn tūryp: qaita
ūiyqtasam ba i̇eken, əlde tūryp ketsem be i̇eken?— dep oiğa qalady.
Añdyp jürgen qatyndar ony sol arada ūstap alyp otyn jarğyzady,
kespekten su əkelgizedi, ashana şaruasyna qolğabys i̇etuge alyp ketedi,
sosyn ol jaqtan, ashanadan alysyp-jūlysyp oinağan, şart i̇etken
şapalaq pen syqylyqtağan külki dybysy keledi.
Kündiz kün kədimgidei ysyp, qyzğan aua mūnarğa ainalyp, köz
aldynda ağyndaidy, ər türli şöpten, astyqtan, i̇egin-tarannan
būrqyrap tarap jatatyn pisken daqyldyñ qūrğaq iısi tamaqty
qyrady. İegin jaidan kombainnyñ tipti maşina dausy deuge
bolmaityn, jağymdy bir jūmsaq dyryly i̇estiledi; onyñ bireuinde osy
özimizdiñ Matioranyñ Koşkinder semiasynan şyqqan bozymy,
i̇ekinşisinde kelginşilerdiñ bir jigiti istep jür. Piniginder
pişendigimen qatar jatqan, jük tiep tüsiruge qolaily oñ jağalauğa
barjany süirep əkelip, aralğa i̇ekinşi maşina men traktordy jetkizip
tastady, traktorğa kombainmen bastyrylğan astyqty tieidi. Sovhoz
jaz biter kezde kater satyp alğan, barjany da osynda jetkizgen sol
kater, i̇endi sonymen qaladan kelgenderge azyq-tülik tasidy, Matiora
men poselke arasyndağy basqa qarym-qatynas jasau, hat-habar
jetkizu de sonyñ moinynda. Böten kisilerden qauiptengen qatyndar
katerdi paidalanyp, derevniadan uaq maldy — torailary men
qoilaryn, tauyqtaryn jönelte bastady. Mūndai kezde bireui
mūryndyq bolsa — bitti, bəri de jappai jūmylady... İendi tauyqtyñ
qyt-qyttağany, toraidyñ şyñğyrğany künde i̇estilip jatady.
Siyrlar əzirge osynda jaiylyp jür. Solarğa jəne pişen tasuğa
arnap mūjyqtar börenelerdi qos qabattap, keneresi biık, jükke
syiymdy platforma sal jasap, ony sumen alyp kelmek.
Araldyñ da küni bitkenge ūqsaidy. Belgilengen merzim de
keşikpeidi, adamdar da imenetin i̇emes — qalai-qalai jūmylyp ketti,
qanşa jūmys qolyn aidap əkeldi deseñizşi!
Ömirde i̇egin dalasy bolyp körmegen, jaiylym men orman-toğaiy
ğana bar Podmoga aralyna basqa bir brigada kelip tüsti — ol orman
önerkəsip şaruaşylyğynan i̇edi. Ondağy maldy tügeldei bir kün
işinde Matiorağa aidap əketuge jarlyq berildi, bir jaqsy jeri —
aradağy özek suy taiaz bolatyn. Sosyn Podmoga alaulai jöneldi —
ondağy i̇eski mal qoralary lapyldap jana bastady, sosyn ört ormantoğaiğa auysty. Jel tömennen-yldidan soğyp tūrğan, ol külli tütindi
budaqtatyp Matiorağa aidady, keibir sətte aspan körinbei ketedi,
tütinge süñgip, şyğyp baratqan kün döñgelek aq jambydai bolyp
körinedi. Iri qara qora-qoralardy panalap, ökiredi kelip. Kolhozdan
qalğan sovhoz siyrlary azan-qazan bolyp möñirep, töñirekti
düsirletip, i̇ezulerinen köbigin şaşa, külli araldy basyna köterip
ketti. Jylqylar jağy, olar mülde az qalğan-dy, onşa ürikpeidi, biraq
olar da jer betinde jüruden qorqyp, yğysyp kelip, sudy jağalai
berdi.
— Janyğuyn, janyğuyn qaraşy? Azdap küte tūrmai ma tüge! Büite
berse, ūzamai Matiora da lap i̇etkeli tūr. Kün qūrğaq... Maialary anau, i̇egin
de jaiqalyp tūr. Būğan ottyñ bir ūşqyny jetip jatyr,— dep auyl
adamdary aşulanady.
Öz kisileri i̇emes, bötender, basqa kim deisiñ, analarğa jauap retinde
diırmenge ot qoiğan nemese belgisiz bireudiñ jasyryn aitqan
būiryğymen, araldy jaiymen tazarta beru üşin ört qoiğan nemese
būiryqsyz-aq tentektikpen jasağan: bəribir örtenetin jer — i̇endeşe
örtene bersin, biz qarap tūramyz. Bireudiñ tütinin jūtyp qaitemiz —
tasyrlatyp ot qoiyp, tütindi özimiz budaqtatamyz!—degen ğoi.
Şynynda da budaqtatty.
Keşqūrym Daria dalağa şyğyp, əuege şapşyp alaulap jatqan
örtti tömengi, Podmoga jaqtan i̇emes, joğarğy jaqtan, derevnianyñ sol
qanatynan körip, i̇erkinen tys oi-boi degen dausy şyğyp ketti. O
jaqta diırmennen basqa jalyndap janatyn i̇eşteñe de joq-tūğyn.
Üige asyğys kirip kelgen Daria, jatyp qalğan Katerinany jūlqylap
ūiata bastady.
— Jür, ana diırmenmen qoştasyp qaitaiyq. Ondağylardyñ bəri
böten kisiler şyğar. Solardyñ arasynda qaibir jetisip tūr deisiñ —
i̇eşkim de oğan bir auyz jyly söz aitpaidy! Kettik, Katerina.
— Qaida? Sen ne dep tūrsyñ?— dedi kempir ürkip. Olar soñğy kezde
dünieniñ bərinen de qorqatyn — i̇esik tyqyldasa ürpiısip ündemei
qalady, oqys aitylğan bir sözden şoşyp dir i̇ete tüsedi — bir bəle
bolyp qalğan joq pa i̇eken, jaman habar aitpasa igi i̇edi?—dep qorqady.
— Diırmendi örtep jatyr. Olardyñ közine şyqqan süiel sol
bolypty. Ol jaryqtyq bizge qanşa astyqty tartyp berdi deseişi!
Aqyrğy sətte tym bolmasa ol bizdi bir körip qalsyn.
Janyp jatqan diırmen qasynda şynynda da tek kelginşiler ğana
topyrlasyp jür i̇eken. Jalmañdağan obyr ottyñ adamdy arbap
alatyny nesi, oğan sonşalyqty qatty əser i̇etetini nelikten? Mynalar
tipti jyndanyp ketken tərizdi: ulasyp-şulasyp, sekirisip oinap, kim
ərirek baryp, köbirek tūryp, batyrlyğyn körsetedi dep otqa taqap
jügirip baryp, onyñ qyzuyna şydamai, qaqtalğan quañ jerge qūlap
tüsip, qiqulap keiin şeginedi. Sol arada i̇eki qatyn da jür, i̇erkekter,
olardy qorqytu üşin otqa qarai itergen kezde olar şyñğyryp
jiberedi de, jigitterdi jauryndarynan jūdyryqtarymen tömpeştei
bastaidy, soğan özderi de məz, köñilderi köterilip, bir jasap qalğandai.
Bir uyzdai jap-jas aqymaq bozym qaiyñnyñ basyna şyğyp alyp,
şalqyğan ottan i̇esi şyğyp, aiağyn bylğañdatyp, aiqailap taqpaq
aityp otyr. Ony añ dep qaldy ma, əiteuir tömendegi bir it oğan qarap
şabalana ürip tūr, ainalada bolyp jatqan oqiğadan i̇esi şyğyp ketken
būl da bir i̇esalañ it bolsa kerek. Jūrt bozym men itti sausağymen
megzep, qyran-topan külip jatty. Jūrtqa jaqqanyn tüisingen it
būrynğydan beter örşelene tüsedi. İelge ne kerek, i̇ermek kerek,
i̇ermek... Jaqyn tūrğan qaiyñnyñ japyraqtary dirildep bürisip, onyñ
ot ötindegi juan būtaqtary janyp tüsip jatyr, jalyndağan örttiñ
samala jaryğynan bükil qaiyñ tür-tüsinen airylyp, quaryp körinedi.
Sol aradağy adamdardyñ bet-jüzi de qūp-qu, jansyz sekildi.
Janğan diırmen kisiniñ aza boiyn qaza tūrğyza, iştei küñirenip,
ūlyp tūrğan tərizdi; şalqyp əuelei tüsken jalynnyñ joğarğy jağyn
jelpip, üzip tastaidy; jūlym-jūlym ys üpelekteri ūşyp ketip
jatyr. Daria men Katerina özderi körinbeitindei, olardy tek
diırmen köretindei bir şette, büiirdegi qabyrğağa jaqyn jerde, jat
közden būtamen tasalanyp tūrğan. Diırmen i̇endi lapyldağan ottan
mülde körinbeidi — ot onymen oinap, birde ony jerden joğary
köterip, birde tömen tüsiretin sekildi; osynau i̇eki iınin jūlyp jep,
qūtyrynğan ört janyp jatqan jerinen joğaryğa domalana ūşyp
şyğyp, halyqtyñ zəre-qūtyn ala, jürekjardy jalmauyz-tajal
quanyşyn əlemge paş i̇etip, zulap ketetindei körinedi.
Kempirler özderiniñ qasyna qalalyq kisilerdiñ biri, üstindegi torköz
köileginiñ i̇etegin tüsirip jibergen, jasamys bir i̇erkektiñ kelgenin
baiqamai qaldy — ot gürildep, patyrlap janyp jatqanda ony qaidan
körip i̇estirsiñ!
Qastarynda biraz tūrğasyn ol:
— Mynau jaqsy diırmen be i̇edi?—dep sūrady, dauysynan jany
aşyğany seziledi.
— Jaqsy i̇edi,— dep jauap qatty Daria seskenbei.
— Tüsinikti,— dedi ol basyn izep.— İeñbegi siñgen i̇eken-dağy. Sosyn
dausyn sozyp: İendi öt-ti, ket-ti!— dedi.
«Ötti-ketti»—degen osy bir söz keiin Darianyñ kökeiinen ketpei,
töñirekte bolyp jatqan oqiğanyñ bərine de qatysy bar, bərin de
tüsindire alatyn i̇eñ basty sözge ainaldy. Arqasyna salyp alyp,
qaterge apara jatqan, qaptağy torai şyñğyryp jiberdi, Daria onyñ
soñynan qarap qaldy: ötti-ketti. Arğy, şalğaidağy, poselok tūrğan
jağağa ötkizip tastau üşin sovhoz malyn Angarağa qarai jedeldete
aidap barady, biraq, poselkeniñ özine i̇emes, özen boiyndağy
jaiylymğa aparatyn körinedi — Daria olardy ūzatyp salmaq boldy,
ol keneresin baqşany qoralaityn syryqtarmen şetendep tastağan,
sal deuge sal i̇emes, parom deuge parom i̇emes, bir ülken nərsege tabandap
tūryp qalğan siyrlar men tana-torpaqtardy küştei tartyp i̇engizip
jatqanyn, olardy temir ilgekterge bailap, əri jürip ketkenin kördi.
Ötti-ketti. Podmogadan aşy, qara tütin budaqtap kelip, üi-üilerge
kirip, jūrtty jötelte bastady, sol mezet kempir tūryp: Podmoga da
ötti-ketti,— dep oilady. Klavka Strigunova sovhozğa, qala
tūrğyndaryna i̇et bolsyn dep, būqaşyğyn ötkizdi, o januar da öttiketti... Maialardy jağalauğa tasuğa kiristi — ötti-ketti. Közge tanys,
köñilge jaqyn üirenşikti nərseler birte-birte azaiyp barady, bəri de
oryn-ornynan jyljyp, qauipti araldan alysyraq, tezirek ketuge
tyrysady. Derevnia da köşe jöneluge əzirlenip, sañyraudai meñireiip,
tyr-jalañaş jetimsirep tūr. Ondağy bögde kisiler dausy kespek
işinen şyqqan dauystai küñgirlep i̇estiledi de, öz adamdarynyñ üni
şyqpai, öşip jatyr. İendi köz de i̇eşteñege kidirmei, sürinbei, alysty
köredi — Matiora qūlazyp qalğan, mūnda i̇endi köz toqtatar i̇eşteñe joq.
Klavka Strigunova soiylğan būqaşyğy arqasynda kelginşilermen
auyz jalasyp aldy da, olardy ağaş üiine ot qoiuğa köndirdi — Klavka
aqşa alğanşa şydar i̇emes. Olar, ərine, üidi jany raqat tauyp,
zamatynda örtep jiberdi; qaita körşi qora-jailardy qosa örtep
jibermegenine raqmet. Biraq i̇endi derevnianyñ tap ortasynan qap-qara
bop tütindep jatqan bir şūñqyr opyraiyp şyğa keldi, kisi közi
tūraqtaityn tirek tappai, qarañğy qūdyqqa qūlağandai, Angaranyñ
alys keñistigin kezip ketedi. Matiora i̇endi i̇ekige bölinip, i̇eki dai bolyp
qaldy...
Diırmen «ötti-ketti» bolğan keşte, Daria men Katerina i̇ekeui
qarañğyda ört basynan qaityp kelse, basqyşta Sima nemeresimen
otyr i̇eken. Olar jabuly i̇esik aldynda otyr: Kolka qyñqyldap, maza
bermeidi, Sima oğan əldenelerdi aityp jūbatady. Ol kempirlerdi
körisimen ornynan ūşyp tūrdy, qysylğan kezderdegi üirenşikti
ədetine basyp, bet-auzyn sipalap jalyna söiledi:
— Bügin bizdi üilerine qondyryñdar... i̇ekeumiz de qorqamyz. Mynau
da jylap ūiyqtamaidy, meniñ de közim ilinbei qoidy. Qorqynyşty...
Zəremiz ūşty...
Olardy kereuetke jatqyzdy, sodan bastap o kereuet bosamady:
kündiz Sima özine ketip qalady, onda baryp, üii men baqşasynda
küibeñdep birdeñe isteidi de, jatuğa Darianikine qaityp keledi. Bir
qoryqqan baiğūs i̇endi sol qorqynyşynan qūtyla almai qoidy. Biraq
qorqyp jürgen tek Sima ğana i̇emes i̇eken. Tipti Bogoduldyñ özi de bir
küni Darianyñ seneginde tonnyñ astynda iluli tūrğan berdankany
körip, quanyp qaldy:
— Mağan berşi. Kur-rva! Öltireiin-n!
— Kimdi öltiresiñ!— dep Daria şoşyp ketti.— Men ony sağan qalai
beremin i̇endi? Bireudi şynynda da öltirip tastarsyñ! Sağan ne boldy?
Kimge öşiktiñ?
— Qor-rqytady, kur-rva! Bar-raqty örteimiz dep! Men olardy...—
Ol myltyq atqandai, i̇ernin tars i̇etkizdi.
— Biraq mūnymen atuğa bolmaidy. Mūny qolyna alğan kisini körgen
i̇emespin. Otağasynyñ tiri kezinde...
Biraq Bogodul berdankany alyp ketti — bireuge ses körsetetin
şyğar, öitkeni ol patron, oq-dərini mülde i̇esine de almady. Daria oğan
myltyqty patrondarymen bermes te i̇edi: ol qanşa aitqanmen,
Bogodul i̇emes pe, qyzyp ketse, atyp jiberuden taiynbaidy. İendigi
jetpeitini sol i̇edi. Ol i̇eserden ne sūraidy, öziniñ de, Darianyñ da
jarytatyny şamaly — i̇endeşe tağy da Paveldiñ jağasynan alady.
Əlgi i̇ertek saraiyndağy siiäqty, tüneuşi tek i̇ekeui ğana i̇emes, Sima
men balany qosqanda törteu bolyp, birigip jatyp jürdi... Kartop ta,
tağy basqa kökönis te şaş-i̇etekten, i̇eski, kolhoz kezindegi qordan
qalğan da bar, şai men tūzdy özi əkele almasa, Pavel basqa bireuden
berip jiberedi — ol qazir traktor aidaidy, i̇egistikke arnap dalany
ağaştyñ tüp-tamyrlarynan tazartyp jür, kete beruge qoly timeidi.
Süti de öz siyrynan; Daria i̇endi ony işetin adamnyñ tabylğanyna
quandy, ol Kolkağa sütti i̇erteñgisin de, keşke de qūiyp beredi, kündiz
de jügirip kelip işip ket — dep aityp jatady. Özi peş üstine jatady,
Katerina tösegin tapşanğa salady, Sima men Kolkağa kereuet berildi.
Andrei ketip qalğannan keiin Bogodul jiı-jiı keletin boldy — būl
şal kündiz osy aradan köp ūzap şyqpaidy, baraqty örtep kete me dep
qauiptenip, tünde özine ketedi. Berdankany körsetu üşin ol i̇el nazaryn
audara, ədeii tükirinip-qaqyrynyp, jötelip-jetkirinip, keñse aldynan
əldeneşe ret ötti. Qaladan kelgender japyrlasyp basqyşqa şyğa
keldi de:
— Ei! Partizan!
— Qar adamy!
— Türik! Qūbyjyq!
— Kimmen soğyspaqsyñ a? Seniñ ana bir pəlen, zeñbiregiñ, qai jyly
şyqqan!
— Sen odan da öziniñ qai jylğy i̇ekenin sūra. Birinşi Petrdiñ qol
astynda qyzmet i̇etpep pe?
— Au, İvan Groznyidyñ qol astynda da bolğan şyğar?
— Mynausy atylmaityn myltyq qoi!—dep aiqailaidy.
Bogoduldyñ da kütkeni osy soz.
— Şyq beri!—dep ol anadai jerdi körsetedi de, berdankasyn
iyğynan ala bastaidy.— Şyq, kur-rva!
Biraq berdankanyñ atylatyn-atylmaitynyn, özin qarauylğa
bailap, synap körgisi keletin kisiler tabylmaidy; Bogodul qoqilanyp
bir aqyryp jiberedi de, myltyğyn iyğyna ilip, analardyñ ysqyryp,
qiqulasyp-mazaqtap jatqanyn i̇elemesten, olarğa köz qiyğyn da
salmai, alşañdai basyp ketip qalady.
Al keşke salym Darianyñ üiindegi kisiler əñgime sözge i̇eligip, köpke
deiin ūiyqtamaidy. Olar qyzyl iñirde-aq jatady, şam jaqpaidy,
əueli jatar aldynda asyqpai otyryp işken şaiyn, jaiymen
küibeñdep jürip jasağan jūmysyn aitady. Ūlğaiğan kisiler ədetimen,
kəri süieginiñ syrqyraitynyn söz i̇etedi, soğan jaily bolsyn dep
qaita-qaita qozğalaqtap, kürk-kürk jötelip, yñğailanyp jatady;
özderiniñ aman-i̇esen tağy bir kündi bastarynan ötkizgenin qysqa-qysqa
i̇eske alady. Biraq tereze syrtyndağy jaryq birte-birte küñgirttenip
öşedi, ər türli dybys saiabyrsyp, uaq-tüiek qam-qareket jaiyna
qalady, būlardyñ əñgimeleri de jüiesin tauyp, i̇erkin tynystap,
qaidağy-jaidağy qaiğy-mūñdy, kökeide jürgen köp şerdi şyğarady.
Kempirler i̇endi birin-biri i̇estigeni bolmasa, körmeidi; Simanyñ
qasyndağy balaqai tətti ūiqynyñ qūşağynda talmanyp qūiady, tereze
əinegi mūz tərizdi jyltyldaidy, būlar jalpaq düniedegi ailapattai
jalğyz üide jatqandai körinedi, üi işinen samauyr ottyğyndağy
sönuge ainalğan şoqtyñ əlsiz, aşqyltym iısi keledi — osydan ba
əiteuir söz öz-özinen i̇emin-i̇erkin qūiylady, kisiniñ zeiin-zerdesi de
lypyldap, ləppailap tūr. Olar neni söz i̇etti? Al sonda neni söz i̇etuge
bolady? Əñgime arqauy qaida aparsa, sony söz i̇etti. Biraq Matioradan,
özderiniñ jai-küiinen alystap ketpedi, sol bir jəitti töñirektep, ər
türli saqqa salyp, aita beredi.
Bū joly söz tiegi Petruhadan ağytyluy kerek-ti: özi de sodan
bastaldy. Üiiniñ aqysyn aluğa audanğa barğan Klavka Strigunova ony
Podvoloçnaia stantsiiäsynyñ ailağynan köripti. Onyñ aituyna
qarağanda, Petruha jūmyssyz i̇emes: jūrttyñ qaldyrğan üiin örtep
jürgen körinedi. Kisiniñ öz üiin özi örteuge dəti şydamaidy, al ol
ispen Petruha jaqsy tanys, ony oinap jürip tyndyrady, būl — aidan
anyq. Petruhağa ərbir örtegen meken-jai üşin aqşa töleidi, aqşasy
jaman i̇emes, qomsynatyn türi joq — dep sendire söiledi Klavka.
«Tamağym toq, araq köp, uaiym joq»— dep maqtanypty ol Klavkağa,
onysy ras, jigittiñ aş-toğyn bilmeimin, mas i̇ekeni ras, parohodqa tağy
bir şyny alu üşin kelipti. Ol auqattanuğa Klavkany da şaqyrğan
i̇eken, biraq būl barmapty, öitkeni Petruhanyñ qasyndağy mūjyq
əielge senimsiz kisi bolyp körinipti, al mūnyñ qaltasynda aqşasy bar
i̇eken.
Öziniñ üisiz qalğanyna köndigip ketken Katerina, balasynyñ basqa
bireulerdiñ üilerine ot qoiyp jürgen qylyğyn keşirmedi. Klavkamen
söileskennen keiin küni boiy onyñ Uiattan beti küiip, əldeneden
şoşyp, ahylaumen boldy:
— Oi-boi, masqara-ai! Masqara! Oğan ne körindi sonşa, aqylynan
adasqan ba?! Sondai sūmdyqtan keiin ol i̇el betine qalai qaraidy?!
Qalai jer basyp jüredi? Oi-boi!
Petruhağa jyny kelgen Daria, kündiz onyñ sözin qostai berdi:
— Degenmen özine laiyq jūmys tauypty. Əitpese taba almai köp
sandalyp i̇edi. Pəli, örteu — üidi salu i̇emes. Saban əkep, şyrpyny bir
tartsañ, sol şyrpymen temekiñdi tūtatsañ boldy — sosyn şalqaiyp
jylyna ber! Podvoloşna — ülken derevnia, ol üş şaqyrymdai jerge
kösilip jatqan şyğar-au... Oğan ol jerdegi jūmys jetedi.
Biraq keşkilik jatqannan keiin de Katerinanyñ qobaljyğan köñili
basylmady, ol zarlanyp qoimağasyn, Daria oğan bylai dedi:
— Zarlai bermei, qūia tūrşy i̇endi! Öziñdi-öziñ qajai bergennen ne
paida? Nemene, Petruhañnyñ qandai i̇ekenin bilmeuşi me i̇ediñ? Əlde tek
senin balañ ğana sondai ma? Biz i̇ekeumiz diırmenniñ basyna bardyq,
sonda ondailardyñ qanşa i̇ekenin körgen joqsyñ ba? Sen olardan: i̇egin
jinaisyñ ba, üi örteisiñ be?— dep sūrap körşi, i̇egistikte kim qalar
i̇eken? Masqara, Uiat dep qoimaisyñ... Ol bolmasa, basqa bireu örter i̇edi.
Kieli jer qūr tūrmas — qūdai-ai keşire gör!
— Basqa bireu örtesin... basqa bireu. Oğan ne joq? Ol i̇endi bir əi kəpir
atandy, öle-ölgenşe sol ataqtan qūtylmaidy.
— Odan qūtylyp qaitedi? Sol atağymen-aq i̇el qatarly ömir keşedi.
Qaita, maqtanady əli. Katerina, i̇endi sen ony oilap, qaiğyra berme.
Odan da öz qamyñdy oila. Ony qaitesiñ: myna jūmysy bitse, sol
siiäqty tağy bir jūmys tabylady.
— Oibai-au, men onyñ şeşesimin be, əlde şeşesi i̇emespin be? Onyñ
jaman atağy mağan da ortaq. Jūrt i̇erteñ meniñ de közime şūqidy...
— Dyzaqtama. Seni jūrt köziñnen şūqyp qaitedi, sen sonşa kimge
qajet i̇ediñ? İel seni bilmeidi deisiñ be? Sen öziñ qanşa jasamaqsyñ bū
jalğanda — jüz jyl jasamaqsyñ ba?
— Bəlkim, so jaqqa barsam ba i̇eken?— sözge jauap qatpai, Katerina
abailap keñes sūrady.— Özim Uialtsam? Ne istep jürsiñ?—dep keiisem.
Daria būl sözdi birden ilip əketti:
— Bar, bar. Kimderdiñ üii jaqsy janady i̇eken — Podvoloşnanyñ ba,
Matioranyñ ba?— körip qait. Ol seniñ kelgeniñniñ qūrmetine ə degennen
i̇eki nemese üş üidi qatarynan örteidi — əida, sosyn armansyz bir
qaraisyn. Sodan keiin qai derevniada jylu köp bolğanyn bizge aityp
berersiñ. Irğalyp-jyrğalma i̇endeşe, i̇erteñgisin tūrysymen jürip ket.
Mūndai iske seni katermen aparady. uialt bəleketti. Öz aulynyñ
üileri janyp bitpei jatqanda, bireulerdiñ üilerin örtep qaitedi,
soqqan. Tüh, Katerina-ai, biz i̇ekeumiz şynymen-aq osynşa añqau
bolarmyz ba? Köp jasasaq ta, köpti körsek te aqyl-i̇esten ada
qalyppyz. Nemene, biz sonşa aqylsyz balamyz ba... Kəne aitşy?
Qysyr əñgimeni qoiyp, i̇ekeui de ündemei qaldy. İeşqaida da
barmaitynyn, Petruhany i̇eşbir sözben Uialtyp, aqylğa keltire
almaitynyn: ol baiağy bir Petruha i̇ekenin, sol küiinde qalatynyn
jaqsy biletin. Tegi, ol qaşan ajaly jetkenşe osy Petruhalyğyn
qoimaidy, tağdyr-talaiy solai-dağy. Al onyñ tağdyryna jazylğany
— Petruhanyñ anasy bolu. İeşteñege de nalymai, qūdai saldy — biz
köndik dep, sol ataqqa ie bolyp, ün-tünsiz jüre beru kerek. İel-jūrt...
İeger Petruhanyñ özi ar-Uiatty ūmytsa, tanys, beitanys i̇el-jūrttyñ
aldynda balam üşin, özim üşin meniñ Uialuym kerek pe — dep
tolğanady Katerina. İeger qazir ol būl dünieni tastap ketken kisideiaq, ony tiri jan — balasy da, basqa bireuler de kerek i̇etpese şe!
Bəlkim, onyñ i̇el-jūrtqa özi joğalyp ketken kisi bolyp körinip, al onyñ
terisin jamylyp jürgen beibaq i̇eşteñeni de — ar-ojdandy da, Uiatty
da ūqpaityn tiri aruaq degen syñai tanytsa qalai bolady? İeger seniñ
Uialğanyñ i̇eşkimge qajet bolmasa, ony añsai kütip otyrğan kisi tağy
joq bolsa jəne kinəñdi aityp, keşirim sūraityn, oğan jauap
qaitaratyn tiri pende tabylmasa — sonşa azaptanyp, Uialğanyñnan
ne şyğady? Odan keler paida kəne? Daria... Ol bərin de tüsinedi. Daria
ony aiyptamaidy. İendi özgeni ūmyt, öziñdi ğana oila... i̇endigi qalğan
əmiriñ de bir tūtam...
Al Daria Katerinanyñ ornynda özi bolsa neni sezip, neni qūiatynyn,
i̇elden qandai sözben qorğanatynyn oilaidy. Mümkin, özi de sondai
birdeñeni sezip, sondai bir sözderdi aitar. Mümkin, Darianyñ ornynda
bolsa, Katerina da oğan tap solai jauap beretin şyğar. Būl ne
bolğany sonda? Daria ğūmyrynda tūñğyş ret kisiniñ ömirden alatyn
orny men jūmys jaiyn tarazylap, oilap kördi. Oilap tūrsa, öz
balalary üşin mūnyñ özi Uialuy kerek i̇eken, al būl bolsa, Petruha üşin
Katerinadan jauap aludy, oğan aqyl aityp, tipti ony aiypty i̇etudi
ədetke ainaldyryp bara jatyr. İeger Daria Petruhanyñ şeşesi bolsa,
onda Katerina da mūnymen solai söileser i̇edi-au. İeger köp nərse
tirlikte seniñ jolyñ bola ma, bolmai ma — soğan təueldi i̇eken — onda
adamnyñ minez-qūlqy, onyñ i̇eşkimge de ūsamaityn özine ğana tən
bolmysy qaida qalady? Adamdy orny bileitin bolsa, onyñ özi qaida
ketedi? İeger Darianyñ özi, ağaiyn-tuyssyz, panasyz da şarasyz,
qarşadai nemeresimen böten derevniada tūratyn Simanyñ ornynda
bola qalsa — sol siiäqty betegeden biık, jusannan alasa bolyp jürer
me i̇edi? Oğan ne isteisiñ, ərine, sondai bolar i̇edi. Demek, adam şirkinde
öziniñ tua bitken qadir-qasieti az-dağy, tağdyr-tirligine, tap bügin
qaida kelip, özimen birge ne ala kelgenine bailanysty nərse köp
bolğany ğoi. Şynymen-aq ol Sima siiäqty bola alar ma i̇edi?— i̇ekeui
mülde i̇eki basqa jandar i̇emes pe.
Sima ūiyqtap bara jatqan Kolkağa birdeñeni aityp sybyrlap
jatyr. Keşki jaryq sönip, azğana qarañğylyq basqannan keiin, tün
jaryğy tüsti: terezeler anyğyraq körinip, būlyñğyr auada öli səule
oinady, köz körmeitin tünekten terbetilip ər türli zattar qalqyp
şyğa berdi, küñgirt köleñkeler diril qağyp, tüsip jatyr. Derevnianyñ
i̇ekinşi jağynda tüu bağanadan beri bir it tynymsyz üredi kelip —
əiteuir özin ūmyttyrmas üşin şarşañqy ünmen i̇enjar ürgen bolady.
Simanyñ sybyrynan bir-birimen bailanysy joq jeke sözder i̇estiledi
— olardyñ jaiymen jetimsirep jetetini sondai, kədimgi şyn
sözderdiñ köleñkesi sekildenedi. Katerina tağy da bəseñ ünmen mūñly
əñgimesin bastady.
— Qarap tūrsañ, kisige köp nərse de kerek i̇emes siiäqty... Bir təñirim
jar bolğai, tyñdaşy. Mağan keregi bir aq nərse: sol jūqsyz bir jerge
ornalassa i̇eken... Adamğa ūqsap i̇eñbek i̇etse. Bylai oilasañ, kisi
Matiorasyz da ömir süre alatyn şyğar. Oğan əiteuir bir quysty berse,
mağan da myna siiäqty bir tapşan siiätyn oryn tabylatyn şyğar.
Men ony i̇erteñgilik: tūr, Petruha, tūr, jūmysqa baratyn uaqyt boldy
dep ūiatar i̇edim. Tüski asyn bir şüberekke tüiip berer i̇edim. Meili, ol
mağan ūryssyn, jasaitynyn jasai bersin — bərine de tözer i̇edim.
Onyñ tüzu jolğa tüskenin körsem, ne bəleniñ bərine de kener i̇edim.
— Ony üilendiru kerek,— dedi Daria jaqtyrmağan syñaimen.
Katerina tağy Petruhasyn bastady.— İeger sen oğan aitqanyñdy
istete almasañ, ony uysynan şyğarmaityn bir əiel tauyp ber.
Əitpese, iste bereke bolmaidy.
— Ondai jūqsyzğa kim şyğady deisiñ...
— İeger ol azdap aqylğa kelse — nege şyqpasyn?!
— Ol özi bylai qairymdy,— dedi Katerina ony Darianyñ da
birjolata kelege keluden qalğan adam dep sanamaitynyna, əli de ol
üşin aman qalatyn tym jiñişke, senimsiz bolsa da, əiteuir bir jol bar
i̇ekenin biletinine kədimgidei quanyp.— Onyñ jüregi jūmsaq...
Joğarydağy, peş üstindegi Daria myrs i̇etti... iə, jūmsaq... Odan
ötken jūmsaq jürek bola ma...
— Joq, rasyna ras. Dəleldi sebep bolmasa, men ony mülde
qorğamaimyn. Al onysy aqiqat. Bizdiñ bir būzauymyz bar i̇edi. İeger
baiqas bolmasañ — bar nandy soğan berip qūiatyn. Əueli japyraqtap
turap, tūz seuip dəmin kirgizip beretin. Jəne būzau ony ainytpai
tanityn: keşqūrym qaqpanyñ aldyna kelip meñirep tūrğany: būl ony
şaqyrğany i̇edi. Men ony aidap jibersem, qora jağynan kelip,
būrynğydan beter möñireitin. Oğan öz qolyñmen aparyp sondai bir
japyraq nan berseñ — jep alady, biraq ony mise tūtpaidy, oğan
balanyñ şyqqany kerek. Al anau kelip nan berse — kədimgidei ketip
qalady. Odan būryn siyrymyz bolğan... onyñ men salğan şöpti jep
qoiğanyn körse, meni keiidi dep jasyryp oğan tağy pişen tastaityn.
Ony da qosymşa jemdeitin. Qaidan tabatynyn bilmeimin — üige
qanşa küşik əkeldi deisiñ! Əsirese masañdau bolsa — mindetti türde
bir küşikti qoinyna salyp əkeledi. Bir kezde bizdiñ üide tipti tört
ittiñ bir mezgilde bolğany bar. Men oğan aiqai salaiyn kelip. İttiñ
ərqaisysyna bir japyraq birdeñe tastau kerek, al auqat, özimizge de
jetpeidi. Joq, ol i̇eşteñeni de ūqpaityn.
— Qairymdysyn qara, şirkinniñ!— Daria şydamai, bir şymşyp
aldy.— Ol qañğyma, būralqy itterdi aiap, tamaq beredi de, tuğan
şeşesin tastap ketedi.
Qalai i̇etseñ i̇erkiñ, öz küniñdi öziñ kör dep. Būl onyñ jūmysy i̇emes.
— Jūqsyz. Jūğymsyz dep otyrmyn ğoi,— dep üirenşikti jauabyn
aitady Katerina.— Ol siyrğa şöp köktemge deiin jete me, jetpei me,
onymen isi joq, i̇eşteñeni oilamai tastai beretin. Men şöpti sağyzdai
sozyp, ölşep beremin, ol qalai bolsa solai tastai salady. Al keiin,
jazğa salym şöp bolmai qalady.
— Jazğan-au, sen mağan tağy siyr turaly aityp kettiñ. Odan da,
sen miskin, i̇erteñ bizdi osy aradan quğanda ne isteitiniñdi aitsañşy?
Qualauyn qualaidy. Qaida barasyñ sonda? Sen sony oiladyñ ba?
Qaidağy jüz jyl būryn ölip qalğan siyryn aitady ğoi.
— Meniñ aityp otyrğanym da...— Katerinanyñ i̇endi aitar sözi joq,
onyñ ümitsiz de dərmensiz dauysy solğyn.— İeger ol bir jerge
ornalassa... bir būryşty berse...
Daria külli üi işi i̇esitetindei qatty bir kürsindi: İehe, qaşpağan qara
siyrdyñ uyzyna ne jetsin...
Biraq bir bastalğan əñgimeniñ aiağyn büge salu da qiyn: Kolkany
ūiyqtatyp, sözge i̇endi Sima aralasty da, ony sol bara jatqan
bağytymen əri qarai sabaqtady.
Sima kepti bylai bastady:
— Ərkimniñ öz jöni özimen. Sen, Katerina, balañnyñ qasynda
bolğanyñ, bas-köziñe qarağanyñ jön. Nemereli bolyp, əldileseñ sony...
— Oi-boi, aitpa ony, Sima, aitpa,— dedi Katerina ahylap, ondai
baqytqa jeter-jetpesine senbei
— Men qyzymnan bir medeu bolady dep oilamaimyn. Bir basymdy
qaida tyğarymdy bilmei jürgen janmyn. Meniñ əiteuir Koliaşym
bar. Sol üşin bardy salyp, tyrysyp tirlik i̇etpek kerek. Al qalai
tirlik i̇etesiñ? Kün-tüni, kün-tüni oilaitynym sol: qalai tirlik i̇etu
kerek? Qaida baru kerek? Qaltyldap qalğan bir şal tabyla ketse ğoi...
— O jasağan!—dep jalbaryndy Daria.— Körsetpegeniñ osy i̇edi!
Öziniñ türi... Şal mūnyñ ne teñi! Qoi. Sağan qaidağy şal, jaratuşy
jan iemniñ özi keşirer, myna qyryq qūrau bolyp qausap tūrğan
türiñmen qai qalyñdyq bolyp jarytam deisiñ. Şaldyñ üiinde ne
istemeksiñ sonda?
Sima ökpelep, ündemei qaldy.
— İə, ol sağan nege kerek? Qai şaruaña qajet bolyp qaldy?
Şynymen-aq bizge aitpaisyñ ba?—dep qadaldy Daria.
— Daria Vasilevna, meniñ jasyratyn tügim joq,— i̇eger «Daria
Vasilevnağa» köşse, rasynda da, Simanyñ qatty ökpelegeni.— Al
armandauğa tiri janğa tyiym salynbağan, solai, Katerina balamnyñ
qasynda bolsam dep armandaidy, meniñ de armanym bar. Men de öz
būryşym bolsa i̇eken deimin. Men əli qañsyp qartaiyp, qairattan
taiyp, qaljyrap otyrğan joqpyn, üi şaruasyna jaraimyn. Üiine
kirsem, i̇eşkim de ökinbes i̇edi. Mağan köp nərseniñ, Daria Vasilevna,
keregi joq. Meniñ jasymda qosylğan kisiler bala tabu üşin
qosylmaidy, selbesip jürip, aqtyq qarttyq künderin jeñilirek
ötkizuge tyrysady. Söitip jürip, Kolkam da jetiler i̇edi, meniñ külli
qam-qareketim Kolkada. Men joqty qiiäldaityn jan i̇emespin. Al
jaraityn iske — jaraimyn. Asyn da əzirler i̇edim, kir-qoñyn da juar
i̇edim.
— Jaraisyñ, jaraisyñ...
— Al i̇eger seniñ armandaityn nərseñ joq bolsa — oğan ne şara... Biz
kökegiñ bolğannan ne paida. Balalaryñ i̇el qataryna qosyldy,
betiñnen qağyp jatqan joq. Myna jetim-jesir bizdiñ jönimiz bölek...
Qaşanğy jylai beremiz...
— Şūnağyña öleñ de aityp beretin şyğarsyñ?
— Jaqsy şal jolyqsa, öleñin de aitar i̇edim. Ol mülgip tyñdar i̇edi.
Baiağyda ūmyt bolğan, «armandau» degen sözden qysylyp, i̇endi
Daria şeginip, ündemei qaldy. Būl Sima aitatyn söz be i̇edi? Daria
tyñdaityn söz be i̇edi? Kisi, qyz küninde, ömirdiñ iısi mūrnyna barmai
tūrğanda, soğan əzirlenip jürgen kezde ğana armandaidy, al i̇erkek seni
ūryqtandyryp, üili-barandy bolğannan keiin — ümitiñe senuiñe ğana
qalady. Biraq jyl ötken saiyn sol ümitiñ de azaiady, ol da qar siiäqty
i̇eridi, sodan birjolata i̇erip, jerge siñip ketkenşe azaia beredi — bir
kezde aldyñda ümit i̇emes, jerden budai būrqyrap köterilip jatqan
i̇estelik tūrady. Pəle, Sima — odan ne ümit, ne qaiyr! Armanğa boi
aldyrypty. Jetim-jesirdiñ aqyly osy, aqyl deuge de kelmeidi. Basy
bos qūs, biraq qonatyn tūğyry joq, barşa oryn bos i̇emes. Al ūşaiyn
dese, topşysy tozğan—«Sima dediñ syimady»—degen mazaq sözdi
i̇esine aldy Daria. Tağy da syimaidy, ol anyq. Osynyñ jaiyn
tolğanyp jatyp: tegi Sima şyndyqty aitty, i̇endi mağan, Daria
kempirge, i̇erteñgi künnen i̇eşteñeniñ de keregi joq — dep oilady Daria
jany qūlazyp.— Arman qaida — bireu qaida! Ümit-senimdi bylai
qoiğanda, tipti qarapaiym tilek-talaptyñ özi qalmağan tərizdi. Bəri bir
yñğai-bir jaqqa köşken. Şynynda da ol neden ümittenedi? Ajaldan
ba? Odan qūtyla almaisyñ, oğan ümit-senimiñdi rəsua i̇etpeseñ de
bolady. Al sonda ony nemenege jūmsaisyñ? İeşteñege de. İeger i̇endi
ömirde aldanar birdeñeñ qalmasa, ūzamai öletin bolğanyñ. Al Sima
men Katerina əli şydaidy, jüre tūrady, sonda olar būdan jasyraq
bolğandyqtan i̇emes, mūnyñ da boiynda əli biraz küşi bar, olardyñ bū
jalğanda bitpegen isi bar: Sima balany ösiredi. Katerina Petruhanyñ
qamyn jep, onyñ tüzelip ketuinen ümittenedi. Olar bireulerge kerek,
sol sebepti de olardyñ jar qūlağy jastyqqa timei tyrbanady, al
mūnyñ özinen i̇eşkim i̇eşteñeni talap i̇etpeidi. Qazir özi küzetşi
qyzmetinde, köşkennen keiin, būl qyzmeti de qajet bolmai qalady.
Adam i̇eger özine i̇eşkim mūqtaj bolmasa jəne jūmyssyz otyrsa, ömir
süre almaidy. Onyñ bitken jeri sol. İeşkimge kerek bolmai qalğanda,
i̇elge paidaly qyzmet körsetuden tyiylğanda — būdan göri jasyraq,
tipti öziniñ əkesindei adamdar, keudesine qolyn aiqastyra salyp,
jürip ketken ğoi.
Üi işi būrynğydan beter ağaryp, kisiden maza kete bastady —
terezeden ai syğalap tūr i̇eken. Qañyltyrdai dañğyrlap, bağanağy
i̇eser it əli ürip jatyr — onyñ osylai şabalana ürgeni qūlaqty
tikendei tyrnaidy. Qaidan şyqqany belgisiz, keudesin qysyp,
tynysyn buyp bara jatqan mazasyz bir sezikten qūtylu üşin
Darianyñ tūrğysy keldi — oğan ornynan türegeludiñ qajet bolyp
köringeni sondai, osynyñ mülde kereksiz qimyl i̇ekenin bile tūra,
aiağyn dereu tömen tüsirip, tepkişek izdep tapty da, i̇edenge tüsti,
sosyn tereze aldyna bardy. Aulanyñ jartysy tolğan aidyñ samala
jaryğyna malynyp jatyr i̇eken, al basqyş aldyndağy ağaş
tösenişter sol jaryqqa, suğa tüskendei-aq, şomylyp jatyr; aulanyñ
i̇ekinşi jarymyn qoimalardyñ qanattasa tüsken qoiu köleñkesi basqan.
«Süttei i̇eken»—dep oilady ai jaryğy turaly Daria dir i̇etip,
terezege syrtyn bere. Dariany baqylap jatqan Sima jastyqtan
basyn köterip aldy, oğan birdeñe aitu kerek i̇ekenin sezgen Daria:
— Balaqan ūiyqtap qaldy ma?—dep sūrady.
— Ūiyqtap qaldy,— dep ile jauap qatty Sima.— Qaşan, mana
ūiyqtağan. Al sen ne?
— Jai, əşeiin. Peş üstinde jatqasyn, arqama qyşy batqasyn ğoi.
Azyraq denemdi qozğap, əlgide mağan birdeñe degen sender me, sender
i̇emes pe — dep tūryp qarağanym i̇edi. Qazir qaita şyğamyn.
— Al sonda senimen söilesken kim i̇eken?— dedi Katerina.— Biz be,
joq pa?
— Sony kim bilgen?—Dauysy senderdiñ dauystaryñ siiäqty, al
sözderi bir türli uyz jastyñ sözi. İe, bizdiñ Nastasia tap qazir ne istep
otyr i̇eken — ūiqyda ma, ūiau ma? Bəlkim, biz siiäqty jatyp alyp,
bərimizdi i̇esine alyp jatqan şyğar. Ol qazir bizdiñ bir üide tünep
jürgenimizdi bilmeitin de şyğar. Oi, Nastasia, Nastasia! Tezirek kelse
i̇eken, özin körsek, ony-mūny aityp bir söilessek. Tap qazir aramyzda
Nastasia jatsa ğoi — nağyz kommuniiä bolar i̇ek, böten i̇eşbir kisi kerek
bolmas i̇edi. Onyñ da bizge aitatyn əñgimesi köp şyğar. Ol külli
ğūmyrynda körmegen nərsesin körgen şyğar-au. Biz üşin de, özi üşin de
kördi ğoi. Tañğa deiin tyñdauğa jeter i̇edi.
Ol ahylap-uhilep qaitadan peş üstine şyğa berdi, şyğyp alğasyn,
i̇entigin basyp, özi jaily söilei bastady:
— İe-i̇e, jaña bir kisi kelip körse: rasynda da mystan kempir dep
oilaidy ğoi. Tür de, siyq ta joq. Odan da ötkeni — yzaqor bolyp
baramyn. Mine, būdan jaman nərse joq. Men būryn aşuşañ i̇emes
siiäqty i̇edim. Al qazir anany da jaqtyrmaimyn, mynany da
jaqtyrmaimyn. Joq, i̇endi jan tapsyrar uaqyt boldy, əri barar jol
tūiyq. Aşulanatyn ne bar?! Olar öz degenin isteidi — meili istei
bersin. Olar — qojaiyndar, zaman solardiki. Olar meni bir jerleuin
jerleidi ğoi, əiteuir kömusiz qaldyrmas, mağan odan özgeniñ keregi de
joq. Qalai, bikeşter, sözim dūrys pa, būrys pa?
«Bikeşteri» qostaryn da, qostamasyn da bilmei, ünsiz jata berdi.
— Ūiyqtap qalğansyñdar ma? Ūiyqtasañdar ūiyqtai beriñder
i̇endeşe. Biraq ūzamai tañ da qylañ beretin şyğar. Al tañ atyp, ağaryp
kün şyqqasyn — tağy tyrbañdaimyz. Bəlkim, sonyñ özi kerek te
bolar. Sen de köz şyrymyn al, Dariuşka. Seniñ jüregiñniñ auyratyn
jöni joq deidi jūrt. Biraq ol osylai nege auyrady? İeger tek bir
gəppen ğana auyratyn bolsa jaqsy ğoi — i̇emdep jöndeuge bolady, al
i̇eger bir ğana nərse i̇emes, bərin birdei oilap auyrsa şe? Qūdai basqa
salğasyn, qaitsin i̇endi o sorly, küiip-janyp, küiip-janyp jatqany
sol, şyrqyrap syzdaityny da sodan. Qūtylatyn türi joq. Şamasy,
qatty kinəli bolsa kerek. Kinəli i̇ekenimdi özim de bilemin, biraq meniñ
nege kinəli i̇ekenimdi, men tərizdi künəkar beibaqtyñ ne nərsege
opynyp, təubağa keletinimdi aityp şağynatyn jan bar ma? Təubağa
kelmei bola ma? Oi, iə ūiyqta, ūiyqtağyn... İerteñgisin kün şyğady, ol
sağan köp nərseni aitady. Basqa i̇eşteñe bolmasa da, bir ğana jaryq kün
üşin ömir süruge bolady.
18
İegindi jinap alğasyn tağy da üş kün boiy jañbyr jaudy. Biraq ol
şañ-tozañdy basyp, şarşap-şaldyğyp qatyp qalğan jerdi
jūmsartqan, ystyq kün astynda ūzaq tūryp, solyp, bürise bastağan
orman-toğaidy juyp-şaiğan, biyl keşeuildep jatqan jiren
sañyrauqūlaqtyñ jetiluin tezdetken, qoñyrsyp, byqsyp jatqan tütin
men i̇erteñderdiñ köñirsigen kermek iısin seiiltken beibit te berekeli
jañbyr boldy. Jəne būl jauyn auany da qūbyltpai, alys kökjiekti
de jappai, suyn da mölşerlep sepken, momaqan aq jauyn i̇edi —
seldirep, seiile tüsken sūr būlt arasynan ydyrai-şaşylyp kün
jaryğy da tüsedi. Osynau üş kün de jyly, jūmsaq minez tanytty,
jañbyr jerdi sabalap, şuyldap ketpedi de, seldetip qūimady da, odan
şalşyq sular da qalmady, jer de qapelimde degdip sala berdi. Al ol
kədimgidei qūrğağan kezde qarasa, kartopty da qazyp alatyn uaqyt
jetken i̇eken.
Kelginşiler astyqty jinap bolğannan keiin, qūdaiğa şükir, jürip
ketti-au əiteuir — janağy janğa jaily, kir-qoqysty tazartqan
şipaly jañbyr da solardan keiin jauğan. Jūrttyñ arqa-basy keñip,
köñilderi baiyz tapty, i̇endi i̇eşteñeden qoryqpai, qaqpadan şyğyp,
araldy aralap seiildep qaituğa jağdai tudy. Biraq qoştasar kezde
olar tağy da ūu da şu boldy, tağy da töbelesti, tağy da birin-biri
aiqailasa quyp, derevniany basyna köterdi, əldekimderdi jūbatyp,
əielder şyryldap jatty, al əielder jūbatqan kezderi i̇erkek qaita
i̇eregisip, bir-birine öşigip, yzalary qainap ketetin ədeti i̇emes pe; olar
tünimen i̇esuas i̇eserlerdei alysyp-jūlysyp, derevnianyñ üreiin
ūşyrdy, al i̇erteñgilik, qaiyqpen jüzip keter aldynda, arttaryna bir
ystyq belgi tastau üşin, özderi tūrğan keñseni örtep ketti. Olar
jönelip ketisimen, özenniñ joğarğy tarmağyndağy qalyñ būta
arasynan əlgi sarbazdardyñ bireui — tūla boiy saltaq-saltaq bolyp
myjğylanyp, kiımi jaña ğana jūlym-jūlym jyrtylğan, öz
adamdarynan jasyrynyp qalatyndai sebebi bar, kespirsiz bir kisi
şyğa keldi. Ol otty körisimen derevniağa qarai tūra jügirdi, sol
jügirgen betimen keñseniñ i̇esigine kelip zyp berdi, şamasy onyñ işinde
bir zaty qalğan boluğa tiıs, bir ğajaby, ol soqqan amalyn tauyp keri
būrylyp, qūr qol qalpy syrtqa atyp şyqty. Yşqynğan küii
tapyraqtap, bilep-bilep jürdi de, bir kezde sabasyna tüsip, ərirek
baryp üidiñ qalai janyp jatqanyna qarai bastady.
Bir tañ qalarlyq nərse üi ūzaq jandy, ot tek keşke salym ğana
basyldy, biraq keñseden qalğan bir töbe şoq qarañğy tüskennen keiin
de qyzuy qaitpai qozdap, jainap jatty. Osynau şoq töbege baiqas
bolu i̇eşkimniñ de oiyna kelmepti, i̇erteñine jūrt ūianyp qarasa, jaqyn
jerdegi at qora janyp jatyr. Degenmen, būl əlgi ordadan qalğan
jigittiñ isi deu künə bolar i̇edi: ol kündiz attanyp ketken. At qoradan
şyğyp, ot, qora işinde jyldar boiy jatyp, taptalyp qalğan köñge
köşip, köñirsip byqsyp, aşy iısimen oq neni ata bastady. Tap osy kezde
jañbyr da jauğan, biraq ol budaqtağan tütindi birjolata söndirip
tastai almady — sonymen būdan keiin Matiora üstinen tütin üzilmei
qoidy.
Sovhoz kartobyn jinauğa oquşylardy əkeletin boldy. Jağalauğa
japyrlai tüsken osy bir qoldy-aiaqqa tūrmaityn jas ūrpaq ulapşulap, i̇eñ aldymen, tauyq qoralar men kepelerden qūs
qauyrsyndaryn izdei bastady. Qūdai saqtasyn, közderine tiri tauyq
tüse qalsa — qualap jürip, jünin jūlyp alady. Vera Kosareva qorazyn
i̇eki bala aiağymen basyp, moinyn būraiyn dep jatqan jerinen əreñəreñ ajyratyp aldy. Osydan keiin keremettei ənşi qoraz
şaqyrmaityn boldy, tek üirek tərizdi qyrqyldaidy da qūiady —
ölerdei qoryqqany teginnen-tegin ketpedi. Jūmysşysymaqtar tauyq
qauyrsynyn kartopqa qadap, şalqaiyp tūryp joğary laqtyrady —
oiynşyq əuelep baryp, qauyrsyn jebesi dirildep, ysqyryp tömen
qūldilaidy. İeger ol aidalağa ketpei, i̇eñkeiip jatqan bireudiñ
arqasyna tise tipti qyzyq. Kartopty bylai ala salyp, laqtyrsañ —
būzaqylyq, al oğan qauyrsyn qadasañ — oiyn.
Olar oinaidy — balanyñ aty bala! Odan ne sūraisyñ? Biraq
i̇egindikke şaşyrap ketip, kei-keide i̇eñkeiip birdeñe jinaidy,
jinalğan birdeñeni maşina jağalauğa aparyp tastaidy. Mümkin,
olarmen birge jürgen i̇estiiär kisiler balalarğa bas-köz bolyp, iske
jūmyldyryp otyratyn şyğar. Daria bir küni şetkerirek tūryp
qarasa, olar şuyldasyp, alau jağyp, ol tap bir baiqausyzda qaşyp
ketetin sekildi, ony jağalai qorşap alady i̇eken, al jūmys jasap
jürgenderi jedeldete qimyldap, kartop sabağyn kenep tərizdi jūlyp
alady i̇eken. Al jerde ne qalyp jatqanyn jerdiñ özi ğana biledi. Būryn
jer jaryqtyq özin-özi kütip-baptap, qūnaryn saqtap, jaña i̇eginge
əzirlenip jatqanda, ol jaman jūmysty közge şūqyğandai i̇etip, özi-aq
körseter i̇edi, al i̇endi, öler aldynda, oğan bəri bir i̇edi.
Balalarğa kömektessin dep poselkedegi ər türli mekemelerden —
keñseden, auruhanadan, balabaqşadan, ashanadan, əiteuir kisi aluğa
bolatyn jerlerdiñ bərinen əielderdi jinady. Ərine, tiısti jaqtyñ
taqymdauymen, sovhoz basşylyğy i̇eñ əueli şalğai jatqan, qolaisyz
Matioranyñ şaruasyn rettep qoiu kerek dep i̇eseptedi, sol sebepti de
adamdardy osy jaqqa aidady. Aitqandai-aq i̇egindi tez jinap aldy:
būrynğy jyldary i̇egin orağy da nağyz i̇egin orağy, jūmys ta nağyz
jūmys siiäqty qainap jatatyn — i̇endi bəri de tez bitedi, toilaimyn
deseñ de öz i̇erkiñ. Jūrt astyqtyñ tsentnerin qualamady, qanşa astyq
alynsa, sonşasyna şükirlik əiteuir, jer tazartylsa boldy.
Tsentnerdi sūrap jatqan jan joq. Jaña sovhozğa alğaşqy jyldary
şaruaşylyqty paidaly i̇emes, şyğynmen jürgizuge rūqsat i̇etken —
i̇endeşe jazağa kesilip, su astyna ketkeli tūrğan i̇egisten masaq terudiñ
nemese külli kartopty bir tüiirin de qaldyrmai qazyp aludyñ qajeti
bar ma? Osynau jer beretin rizyqsyz da kün köretin kezeñ keldi ğoi.
Matioranyñ qatyndarynan sovhoz kartobyn qazuğa bireñ-sarañy
ğana töbe körsetti: öz kartobynyñ qamynda jürdi. Mūnda derevnianyñ
öz halqy soñğy ret jinaldy. Biraq qazir şöp şapqan kezdegiden mūnyñ
bir i̇erekşeligi — jūrt birlesip bas qospady, əndi de salmady, öleñ de
aitpady, jaqyndap kelip qalğan tirlik turaly əñgime-düken de
qūrmady, öitkeni bəri de asyğady, ərkim öz üiinde, öz bau-baqşasynyñ
qam-qareketinen artylmady — su basyp qalatyn mezgildiñ iektep
qalğany əñgime-sözsiz-aq būlardy alqymynan aldy. Balalardy
mektebinen aiyryp alyp, qyzmetşi əielderdi jaldady: ərbir
törtinşi qap öziñdiki, biraq tezdet, tezdet deidi... Jūrt şaruasyn
tiiänaqtap bitiredi, kater qatynauyn, paromdy süiretuin qūiady —
sosyn jöndi-jönsiz aiqailap, sekirip qaiyqty şaqyrasyñ. Sovhozdyñ
dünie-mülkin, əne, jöneltip jiberdi, tepsenniñ ar jağyndağy
i̇egistiktegi u-şu basylyp, qūlazyp qaldy, kün ötken saiyn Matiora
jalañaştanyp, ökpek jel azynap soğady. İə, i̇endi öleñ aitatyn jai
qaldy ma — derevnianyñ jartysy janyp ketti, al qatary būzylyp,
ydyrap sirep qalğan üilerdiñ qorqynyştan bereke-qūty qaşyp,
jerge kirerdei bolyp, būğyp otyratyny, toz-toz i̇eskirip, sūryqsyz
bolyp körinetini sondai, mūnda jūrttyñ būryn qalai tūrğany da
tüsiniksiz i̇edi. Qaidağy ən!— i̇endi Matioranyñ ormandary patyrlap
janyp jatyr, kei künderi tipti tütin basyp qalğan aral böten
jağalaudan körinbeitin de boldy — sosyn jūrt sol tütinge qarai
betteidi.
Orman önerkəsip şaruaşylyğynyñ ot qoiuşylary Podmogany
örtep bitirgennen keiin, kidirmesten Matiorağa keldi. Olar birde beseu,
birde jeteu bolyp jüretin mūjyqtar i̇edi, būrynğy alamandar
būlardyñ sadağasy ketsin, şetterinen yñ-şyñsyz, aqyryn jürip,
anyq basatyn jasamys i̇erkekter. Olar kolçak barağyna kelip,
Bogodulmen körşiles ornalasty, Matiorada odan özge jaiğasatyn jer
bolmady, olar i̇erteñgilik derevnianyñ joğarğy şetinen tömengi şetine
qarai i̇etip, əri qarai jūmystaryna ketedi de, keşqūrym tömennen
joğaryğa qarai keri qaitady. Olar özderiniñ jūmysymen-aq —
Matiorany məñgige, birjolata kelmeske jiberetin i̇eñ soñğy, aqyrğy
jūmysymen-aq i̇elge qūbyjyq bolyp körinetin . Olar ərdaiym
i̇eşkimmen söilespei, i̇eşteñege nazar audarmastan, qojaiynğa ğana tən
astamdyqpen, aiaqtaryn nyq basyp, ün-tünsiz ketip bara jatady, mine,
sol sebepti de olardyñ sol sūsty türiniñ özi, osylai kerdeñdep
jüruiniñ özi i̇eldi asyqtyra tüsedi: tez, tezirek — quyrmai tūrğanda
qarañdy qūrt! Olar kütip tūrmaidy. Osynau bögde kisilerdiñ kim
i̇ekenin itter de sezgen, olardy körisimen, qūiryqtaryn qysyp, qaqpa
astyna zyp berip joğalady. Mūnyñ üstine jūrt «ot qoiuşylar» dep
atap ketken kisiler orman-toğaiğa qosa derevniany da örteudi
mindetterine alypty degen habar düñk i̇etti. Şynynda da olardyñ
barağyna Vorontsov pen audan basşylarynyñ biri kelip, ūzaq uaqyt
söileskenin Bogodul körip qalypty. Jön-jön, olar qanşa aitqanmen
ot qoiuşylar i̇emes pe. İeger oilap tūrsañ, olarğa aşulanatyn da jöniñ
joq, öitkeni jasaluğa tiıs jūmysty olar bolmasa, basqa bireuler
jasar i̇edi, biraq i̇eskiden kele jatqan ədet boiynşa, derevnia
tūrğyndarynyñ birde-biri olarmen tildeskisi kelmeidi: köz aldynda
kölbeñdep, is tyndyryp jürgen solar bolğasyn qaitsin i̇endi.
İeñ soñğy kartop bitik qana i̇emes, joiqyn bolyp ösipti: onyñ i̇eki
tübinen — bir şelek, i̇eki tübinen — bir şelek. Al şelegi, ərine,
bazardyñ şelegi i̇emes, özderiniñ şelegi. Əiteuir kartobyn azdap da
bolsa kütip-baptap, topyrağyn qopsytyp, tüptegen jūrttyñ bəriniñ
baqşasy sondai. Biraq topyraq jabysqan appaq, ər danasy toraidai
iri-iri kartoptardy qazyp jatyp bir əupirimdegen jūrt, ony qaptap,
araldan jöneltkenşe sol qaptardy talai ret qozğap köterip jatyp
əupirimdeuden bir jazbady, al olardy tiısti jerine jetkizudi aitpasa
da bolady. Baqşadan arbağa tierde köteresiñ, arbadan jar astyna
tüsirerde köteresiñ, al jağalaudan paromğa ne katerge salarda tağy
köteresiñ jəne arbany da küzetip tūruyñ kerek, öitkeni bükil
derevniağa bir-aq baital qalğan, basqalaryn baiağyda əketken, al i̇endi
maşina degeniñ i̇emge joq. Jağada daiyn tūrğan parom tağy joq. Oi,
būl bailyqtyñ azabyn tartty ğoi jūrt! Biraq, i̇eñ sūmdyq ahylaityn
kezin: poselkede mūny qaida aparyp qūiasyñ? Ras, sovhoz i̇el-jūrttyñ
jağdaiyna tüsinip, jarym-jartysy bos jatqan kökönis qoimasyn
ūsyndy, biraq üi iesi bikeniñ de jağdaiyn tüsinu kerek qoi: jalpyğa
ortaq orasan zor qambağa özge kartoptyñ kez kelgeninen təuirirek,
dəmdirek te közge jyly körinetin öz kartobyñdy salyp, odan keiin
neni qaityp alatynyñdy bilmeu oñai deisiñ be kisige? Jəne qolyna
topataiyñdy nemese şelegiñdi alyp, sonau it ölgen jerge jügirip
baruğa kimniñ zauqy soğady, onda da əlgi kiltşi şaitan qoima i̇esigi
aldynda otyr ma, əlde üiinde peş üstinde ūiyqtap jatyr ma, kim
bilgen?! Qoi, onyñ nesin aitasyñ!— öz üiiñde tūrmağan nərse —
öziñdiki i̇emes. Al i̇endi tūtas on i̇eki derevniağa i̇eşbir qoima şaq kelmeidi
ğoi.
Biraq ol əli qaida, ana, ana jaqta, ilgeride... Al būl aradağy
kartopty su aidap ketpes üşin ony tezirek qazyp alyp, əketu kerek.
Piniginder öz kartobyn üş künde-aq jinap aldy, törtinşi künge
kartobyn qazatyn azğana jer qaldy. jūmysynan sūranyp Pavel keldi,
ala jazdai juymai qoiğan Sonia tūñğyş ret töbe körsetti, ol biraq
jalğyz özi i̇emes, keñsede i̇esep şotyn sartyldatyp birge otyratyn
qyzmettesi, Mila atty jap-jas külegeş jiren əieldi ala keldi. Sol
kelinşek külgende senseñ böriktei dudar basyn şalqaita, közin keiin
qarai töñkerip tastap, raqattana küledi i̇eken, al onyñ özi tynymsyz
küle bergendikten be, közi şel basqandai soqyr bolyp körinedi i̇eken.
Ne aitsañ da — onyñ külkisi daiyn, al öziniñ qaida jürgenin, būl arada
yrjañdap küle bergen dūrys pa, būrys pa, tüsinbeidi. Sol sebepti de
əuelgi kezde kelinşek Dariağa ūnamady.
— Ana əieldiñ aty kim, kim dediñ əlgide,— ana kelinşek i̇estisin
degendei ol Soniadan ədeii qaita sūraidy.
— Mila.
— Mila? Sondai da at bola ma i̇eken?
— Bolady. Ondai at bolady, əjetai,— dep syqylyqtaidy kelginşi
əiel.— Jai ma?
— İestimegen i̇elde köp! Būryn jigitter kez kelgen qyzdy osylai dep
şaqyrtuşy i̇edi. Bərin de süikimdi — milka deuşi i̇edi. Olar jöninen
oinaqy öleñ şyğaratyn. İestigen joqsyñ ba ondaidy? İendi qazir
būzaulardy solai ataidy.
— Būzaudy?— Būrynğydan beter işegi qata küledi kelinşek.— Sen
de aitady i̇ekensiñ, əjetai... İendeşe, meniñ būzau bolğanym ba?
Şynymen-aq būzauğa ūqsaimyn ba?
— Ūqsağanda qandai? Onda Milka degeni jön.— dedi Daria onymen
şyn köñilden kelisip.
Qyzmetşi əiel kartopty i̇eki kün qazdy jəne şyn yqylasymen
yqtiiättap qazdy, sol sebepti de Daria keiin onyñ jön-josyqsyz
külkisine de, sol külkisi tərizdi jeñiltek atyna da köndigip, qūlağy
üirenip ketti. Al əsirese jai-küidi sūrai kele, Milanyñ küieuge
şyqqanyn, aqyl-i̇esi bütin barşa qatyndar sekildi nərestesi bar i̇ekenin
bilgende keiuana mülde köndigip ketti. Sonda ol mūjyq i̇erkek basymen
mynadai syldyrlaqqa jyldar boiy tözip keledi-au, şamasy —
i̇endeşe o baiğūs, az da bolsa, demalsyn. İekinşi kün biter ədette Mila
ketpekşi bolyp jatqan kezde, Daria oğan bir kep aitty:
— Sen qanşa aitqanmen atyñdy basqa bir būzau atymen
aiyrbastasañ qaitedi... Olardyñ keibireuleriniñ attary təp-təuir-aq
bolady. Məselenki, bizde Zoika degen būzau boldy — əp-ədemi-aq i̇emes
pe! Bəlkim, sonda qyt-qyttap külgendi de azaitarsyñ. Seniñ bar
nərsege külgiñ kele beretini nesi?
Mila syqylyqtai jöneldi, qaşan Sonia ony jağalauğa şyğaryp
salğanşa, küigelek bireu qoñyrau jibin tynymsyz tartqylap
tūrğandai-aq, onyñ işegi tüiilgenşe syñğyrlap külgen dausy i̇estilip
tūrdy. Kisi i̇eşteñege alañdamai, qaiğy-mūñnan alys bolu üşin, bəlkim,
tap osylai jüru kerek şyğar, sonyñ özi jaqsy şyğar—dep oilady
Daria. Qaiğy-şeriñ bolsa da — aha-aha, bolmasa da — aha-ha!
Ondailarğa qaiğy-qasiret kelse de — sonyñ qaiğy-qasiret i̇ekenine
tüsinbei, ahahu-i̇ekekumen-aq betin qaitaryp tastaityn şyğar. Olardy
i̇eşbir dert şalmaidy, olarğa dünieniñ bəri qañbaqtai jeñil, külli
ömiri — oiyn-külki. Sonyñ özi dūrys — nesi jaman? Sondai minezge
qaidan üirenuge bolady?
Üşinşi küni Pavel kartopty alyp ketti. Qoldağy bar ydystyñ
bərin jinap, on bes qapqa kartop saldy, al baqşa işine töbe bolyp
üiilgen jaryqtyqtyñ bir jağy ğana ketildi. Əli de qazatyn kartop
qanşa! Demek, ony qanşa tasysañ da tausylmaidy. Daria, bes-alty
qap kartobyn ala ketip, Katerinağa da qol ūşyn beru kerek i̇edi dep
işarat jasady; Petruhağa kisi senip bolmaidy, ol kele me, kelmei me,
kim bilgen, al kempir baiğūs bir jerdi panalap, birdeñeni talğajau i̇etui
kerek qoi.
— Men olardy qaida qūiamyn!— Pavel odan bas tartpady, biraq
rasynda da kartopty qaida syiğyzaryn bilmei, iyğyn quşitty da
qoidy.
— Öz kartobymyzdy qaida tögemiz?
— Syimai qalğanyn əzirşe aivanğa töge tūraiyq.
— «Syimaidy» dep tūrğany i̇eden astyndağy qamba. Pavel ony
jöndemek bolyp bir aidai azaptandy: Angaradan şegeqūm əkelip
tökti, tabanyna taqtai töseniş jasady, aqyrynda qyrtys sudan
qūtyldy, bir jaqsy jeri əiteuir üii töbe basynan tap boldy: al üii
tömende tūrğandar odan qūtyla almaidy, biraq qazir qamba kədimgidei
kişireiip qaldy, i̇endi oğan köp nərseni syiğyza almaisyñ. Bir
büiirinen qazaiyn dese — maşaqatqa belşesinen batady: qoima
tastai tsementtelgen, al qazsa — kim bilgen, qaitadan su bülkildep
şyğa kelui ğajap i̇emes. Odan da bardy qanağat tūtyp, bəle-jaladan
aulaq jürgeni jaqsy.
Kartopty i̇eki kün ūdaiy i̇eñkeiip jürip qazğan Sonia, üşinşi küni
tizelep otyryp isteitin boldy. Daria men oğan kömekke — tap bir
tünegenderi üşin orynpūl i̇esesin i̇eñbegimen qaitarğysy bardai-aq —
Sima men Katerina keldi. Darianyñ üiinde kisiler bar kezde olar
Nastasianyñ üiine qonyp jürdi de, Sonia jürip ketisimen, üige
qaitadan keldi. Sonia keşqūrym keterde yñqyldap-kürsildep əzer
ketti: keñse qyzmetine əbden ədettenip, qara jūmystan şyğyp
qalypty da, i̇endi mūnda bar küşin salamyn dep diñkelegen tərizdi.
Onyñ ana jaqta, jana poselkede, osy bir jaz işinde qatty özgerip
ketkeni sondai, Daria keide ony beitanys bireu me dep te qalady:
küpşektei bolyp juandap, bolbyr tartty, şaşyn qala mənerimen
qyrqyp, būiralatty, sodan da şyğar, beti tabaqtai bolyp, döñgelenip
şyğa keldi, közi bitip, kişireiip, syğyraiyp qaraityndai bolyp
körinedi. Özi ər türli aurudy aiyra biletin bolypty jəne solardy söz
i̇etkende ərqaisysynyñ aty-jönin aityp, neni nemen i̇emdeu kerek
i̇ekenin ūmytpai, kədimgidei tüsine otyryp söz i̇etedi. Matiorada auyruğa
da qol timeidi, mūnda feldşer əielder de tūraqtamaidy: keledi,
keledi de, ainalanyñ bəri kölkildegen su i̇ekenin, halqynyñ deni sau
taza, jūmystan basy bosamaitynyn köredi, sosyn taiyp tūrady.
— Anda qalai, ūnai ma?—dep abailap sūrap kördi Daria Soniadan.
— Əiteuir osy ara i̇emes,— dep bir türli yzalana til qatty kelini,
mūnysyn tüsindirmedi de. «Osy ara i̇emes» degeni — jaqsy ma, jaman
ba?—aiyryp kör kəne.
Daria lezde özine, kempirge degen közqaras o jaqta mülde basqaşa
bolatynyn seze qoidy. Mūnda ol öz üiinde tūrady, ainaladağy düniemüliktiñ bəri mūnyñ qany men teri siñgen, özinen şyqqan nərseler
jəne sonyñ bəriniñ iesi özi bolyp tabylady. Ony jūrttyñ közine
basyp, özin körsetkisi kelmese de, ony bəri de moiyndaidy. O jaqta
Sonia qojabike bolyp alğa şyğady. Ol da uyljyp tūrğan jas i̇emes,
i̇endi ūzamai Oiynan quaty taia bastaitynyn özi de biledi — i̇endeşe üi
işi keiuana kempirdi i̇emes, özin tyñdauy üşin suyrylyp alğa şyğatyn
uaqyty jetti. Adam degenin būl jalğanda i̇ekinşi bireuge əmirin
jürgizbei tūra almaidy, būl onyñ janyna jağatyn i̇eñ tətti jūmysy,
i̇eger ol özi tirlikte basqa bir kisiniñ qaramağynda neğūrlym köp jürse,
keiin qolynan susyp ketken i̇esesin soğūrlym tezirek qaitaruğa
tyrysady.
Kater paromdy kün saiyn, keide tipti künine i̇eki retten tasidy.
Jūrt kartobyn, kalğan-qūtqan malyn, əjetke jaraityn i̇eñ soñğy onymūny zattaryn tergiştep, alyp ketip jatyr. İendi i̇eşteñeni keiinge
qaldyruğa bolmaidy: əlgi i̇eñ soñğy merzim — sentiabrdiñ orta şeni
dep jariiä i̇etken uaqyty kelip jetken i̇edi. Köptegen kisilerdiñ bağyna
qarai, osy jağalauğa kütpegen jerden öz betimen jüretin bir barja
keldi de, ondağy jolauşylar ər qabyn tört somnan qyruar kartop
satyp aldy. Biraz oilanyp baryp, i̇eñ dūrysy kartoptyñ
maşaqatynan əbden zyqysy şyqqannan keiin, onyñ soñğy jiyrma
qanaryn Pavel de satyp jiberdi. Onsyz da sovhozğa üş ret baryp
qaitqan jəne ər barğan saiyn on bes qaptan aparyp tastağan, özderine
şaş i̇etekten jetip jatyr. Katerinağa ol kartobyñdy tügel sat, al
kündelikti asqa keregin öz qambamnan beremin, kartoptyñ bəri birdei
ğoi degen. Alaida, Katerina üş qanardy özine qaldyrdy — ne
bolaryn kim biledi! Sima da jiyrma som aqşa alyp, biraz baiyp
qaldy — o kempirdiñ kartop saqtaityn jeri de jəne dəmeter kisisi de
joq, al baqşasy da aşözek-taran i̇emes, tüsimdi köñilde kütkendegiden
əldeqaida mol berdi. Keiin Sima kartopty köbirek satpağan i̇ekenmin —
dep qatty ökindi, al ol əldenege bügejektep, kartobynyñ jartysyn
saqtap qaldy, i̇endi ol qazir senekte kün közinde jatyp, jasyl tartyp
barady.
Kempirler köpke deiin Nastasianyñ baqşasyna ne i̇eterin bilmedi.
Nastasianyñ özi kelmedi. Jazda Daria odan köz aiyrmai, aramşöbin
otap, qopsytyp, oğan tauyqtardy jolatpai, qualap jürdi — igi i̇eñbek
ien i̇egin qor bolmasyn dedi. Bükil derevniada jinausyz qalğan jalğyz
baqşa sol i̇edi: iesiz qalğasyn qaitsin. Ər-ər jerden seltigen səbiz,
qyzylşa men şalqan körinedi. Kapusta pisip, qataiyp ülgirmeitin
bolğasyn, ony əuelden i̇ekpegen. İendi jūrtqa qajet bolmağasyn
şarbaqtar da jantaiyp, qūlai bastady, tentek jel añyrap, qurap
qalğan bədiren şöptiñ jiñişke sabağyn qozğaidy, rəsua bolyp
paidasyz jatqan kartop sabaqtaryn köterip, qopsytyp ketedi. Tek
Vera Nosareva ğana būrynğy ədetimen olardy şömelelep qoidy, biraq,
ony tasyp, malğa azyq i̇etuden ol da bastartty: paidasynan maşaqaty
köp. Kartoptyñ sabağyn qaitsin ol, əiteuir pişenin jetkizip alğany
jaqsy boldy, būğan quanbağanda i̇endi nege quanarsyñ.
Nastasia kelmedi, sodan keiin kempirlerdiñ jappai jūmylyp,
sonyñ baqşasyn jinaudan basqa lajy qalmady. Söitpegende qaitedi?
Nastasia üii terezeleriniñ külli qaqpaqtaryn jauyp, kartopty i̇edenge
əkelip töge berdi — sonda ol üimen birge örtenip ketsin dedi me, əlde
qanşa aitqanmen əiteuir bireudiñ paidasyna assyn dedi me — mūny
nege qazyp, nege əkelip tögip jatqanyn özderi de bilmeidi. Ormandy
örtegen kezde tamyrlap tūrğan küii pisip qalatyn sañyrauqūlaqtardy
terip jeimiz — dep ot qoiuşy-mūjyqtar maqtanatyn körinedi — sol
siiäqty, bəlkim, kartopty da pisirip jer. Biraq ony jerde qaldyruğa
tağy aryñ jibermeidi — şynynda da pisken önimdi qazbai qalai qarap
otyrasyñ, ol i̇el i̇estimegen sūmdyq qoi. Qanşa aitqanmen, uədesinde
tūryp, Nastasia keletin şyğar — o jaqta kartopsyz qalai tūrady
baiğūstar? Bəlkim, birdeñege ainalyp jatqan şyğar, bəlkim, kartop
qazuğa uaqyt bolmai qalatyn i̇eñ soñğy sətte Angara jaqtan şyğa
keletin şyğar, al qazylğan kartopty jinap aluğa köp uaqyttyñ
keregi joq, oğan özderi de kömektesedi.
Kartopty da qazyp bitirdi — Nastasia kelmedi...
Maldy tügel alyp ketti. Pavel siyrdy əketuge i̇eñ soñğylardyñ biri
bolyp keldi. Ainala azyp-tozyp, örtenip, əbigeri şyğyp, əlek-şəlek
bolyp jatqanynan, jalğyzdyqtan qatty şoşyğan, juas ta könbis,
i̇esti januar Maika birneşe künnen beri qoradan dalağa şyqpai
qoiğan. Daria ony öriske aidasa, ol möñirep, jylystap qarañğy da las
qora tükpirine tyğyla berdi. Ol qoradan tek tünemelikte ğana şyğady,
onda da keñ dalağa i̇emes, kartop sabaqtaryn şalyp, jürek jalğap
qaitu üşin irgedegi baqşa işine jaiylady. Ol ūzaq sağattar boiy
basyn tömen salyp, moinyn i̇esik jaqqa sozyp, ūdaiy birdeñeni yntyğa
kütip, birdeñege əzirlengendei-aq sileiip tūrady da qūiady. Birde Pavel
kelip, moinyna arqan salyp, jetelei jönelgende, Maika telmeñdep
jüre berdi — qaida aparsañ, onda apar, əiteuir osynau qorqynyşty
jerden aulağyraq, alysyraq əketseñ boldy. Jəne könbis keiippen
taqtai tösenişti basyp, parom üstine şyqty, özin bailağanda
Matiorağa syrtyn berip, alys qarsy jağalauğa köz qiyğyn salyp,
jaibaraqat tūra berdi.
Daria ony şyğaryp salarda jylap jiberdi.
— Qalai, apa, bəlkim, seni de birden ala ketsek qaitedi? İendi būl
arada isteitin jūmys ta qalmağan tərizdi,— degen Pavel şeşesine
üide otyrğanda.
— Joq,— dep kesip aitqandy Daria.— Sen meni əzirşe qozğama.
Qaraptan-qarap tūryp, Matioradan kete salatyn men sağan siyr
i̇emespin. Būl arada senderge ğana isteitin jūmys joq. Mağan tabylady.
— Ūzamai örteidi ğoi, apa...
— Meili örtei bersin.
Sosyn şydamai ketti de, i̇endi keşigip qalğanyn, ony sūraudyñ da
qajeti joq i̇ekenin bile tūra, ökpeli keiippen kinəlai til qatty:
— Sonymen molalardy tastaityn boldyq qoi şamasy? Özimizdiñ
ata-babalarymyzdyñ molalaryn? Su astyna?
Pavel sūlq tüsti, oğan qaraudyñ özi bir türli aianyşty i̇edi.
— Öziñ kördiñ ğoi, anada ne bolyp, ne qoiğanyn,— dep aqtala
bastady ol.— Əlgi bir nərse bolmağanda... əketemiz dep i̇edik qoi... Al
i̇endi qaşan? Men özimdi almastyratyn kisige üş kün qaryzdar bolyp
qaldym. Reti kelmeitin şyğar, apa. Jalğyz biz ğana i̇emespiz ğoi...
— İeger biz olardy tastap ketsek, sen i̇ekeumizdi oilanbastan
laqtyryp ketedi əli,— dedi ol səuegeisip. Oi-boi, dünie-ai, biz adam
boludan kettik qoi, kettik, i̇endi basqa ne qaldy. Tuğantuysqandarymyzdyñ molasynsyz qalai ğana jürmekpiz?!
Pavel ketip qalğannan keiin, osy əñgimeden alabūrtqan köñilin
baspastan, qyzuly küii kempir beiitke qarai jüre berdi. Kün i̇ekindiden
i̇eñkeiip, Uiasyna jartydan asa batsa da, qūrğaq ta salqyndai tüsken
aptabymen ainalany jylytyp tūr. Küiik, ys iısi bulyqtyryp,
qolqany qabady: tepsenniñ ar jağyndağy qarağaiy qyrqylğan
dalañqai örtenip, tütin bolyp aspanğa ūşyp jatyr, onyñ ülken
oinamaly səule tərizdi, bos quyqtai bozğylt jalyny birde jelpildep
joğary köteriledi de, i̇endi birde bəseñsip tömen tüsedi. So jaqtan
patyrlap, guildei i̇estilip jatqan dybys bolmasa, dalañqaidyñ
örtenip jatqanyn bilu de qiyn bolar i̇edi: onyñ tütinin basqa jaqtan
kelip, Angara üstinde kilkildep töselip jatqan özge tütinnen aiyru da
oñai i̇emes-ti. Joğarydan küiik iısin köñirsitip, əlsiz jel soğyp tūr,
Darianyñ tamağyn tütin qyrnap, basy ainalyp, aiağyn əltek-təltek
basady. Oñ jaqtağy müiistiñ būrylysynan Maikany əketken katerdiñ
tyqyly əli i̇estilip tūr. Mine, i̇endi osy aranyñ bəlesin sezip, ana
jaqtyñ bəlesinen beihabar Maika da jürip ketti, ana jaqtağylar
mūnyñ i̇eti būzylyp ketpesin dep, ony aiaz tüskenşe qalai asyraudyñ
qam-qareketine kirisedi ğoi.
Beiittiñ qaqpasy şalqaita aşylypty, qaqpanyñ ar jağyndağy i̇eñ
birinşi alañqaidan örtelgen jer qara sañlaqtanyp ə degennen közge
tüsedi. Daria köz qiyğyn bir tastağanda mola bastarynan kresterdi de,
belgilerdi de, şeten-şarbaqtardy da körmedi — jaz bastalar kezde
beitanys mūjyqtarmen arpalysyp jürip kempirler kedergi jasağan
is, ot pen tütin tasasynda i̇endi ğana jasalypty. Biraq Daria qazir oğan
aşulanğan da, renjigen de joq — bərine de bir zaual. Odan beri de
talai sūmdyqty körip, talai bəleni bastan ötkerdi — jüregi tastai. Bū
baiğūs i̇endi mūny da kördi — jazmyşta solai jazylsa, maqūl,
körmegende qaitedi. Aşulanu jön i̇emes: ol öz tuğandarynyñ basyna
kele jatyr, al o jaqqa köñil şirkin alabūrtyp, qūbylyp tūrğanda
baruğa bolmaidy, onda keiin qaituy kerek. Bərine de bir, bir ğana
zaual...
Ol sol jaqqa qarai būryldy da, şağyn toğaidyñ tükpirinen özine
ömir-tirlik bergen əkesi men şeşesi jatqan tömpeşikti tauyp aldy.
Tömpeşik üsti qoparylyp alynğan kresten bülinip qalypty. Sol
qanatta, əueli qoiylğan şeşesi jatyr da, oñ qanatta əkesi jatyr. Bas
jaqta, tömpeşiktiñ üstinde i̇emes, i̇eteginde bir kezderi Darianyñ özi
otyrğyzğan şetpe ösip tür, şöp arasynda qūstar şūqyp tastağan
qyzyl jidekter jatyr. Al aiaq jağynan syptyğyr qarağai ösipti,
baiağyda, molany qazğan kezde, onyñ qarasy da joqtūğyn, ol i̇emin-i̇erkin
tüsken bir tūqymnan jetilgen ğoi. Tömpeşik köpten beri Dariağa tym
qysqa siiäqtanyp körinip jürgen, ol talai ret osy arağa jata ketip,
aiağyn sozyp jiberip, ūzaq jyldar işinde osy tömpeşik müjilip
kişireidi me, əlde adam şynymen-aq sonşa qoraş pa,— sony
salystyryp bilmek bolyp, talai ret oqtalğan. Şetpe men qarağai
būtaqtary joğarylap baryp aiqasyp ketken. Mūnyñ öziniñ ömirtirligindegi siiäqty, myna i̇eki ağaştyñ tirliginde de, būlardyñ
tamyrlary nər alğan topyraqta tereñde jatqan i̇ekeudiñ de azdy-köpti
ülesi bar şyğar — dep oilaudyñ özinde janğa əri jağymdy, əri
qorqynyşty künəli bir sezim bar i̇edi. Ainalanyñ bəri, bəri-bəri tuğantuystary...
Daria mola tömpeşigine iılip təjim i̇etip, sonyñ qasyna jaiymen
otyra berdi. Būl arağa jel jete almaidy, töñirek typ-tynyş, tek
şegirtke-şekşekter ğana şanşudai aşy şyryldaidy. Tek beiit
basynda ğana tūnyp tūratyn, özgeşe bir i̇elirme, tətti iısti tütin əli
öşire almapty, sodan ba əiteuir osy mañnan semip bara jatqan adam
ruhy i̇elestegendei bolady.
Ol şūbatylğan tütindi, būzylğan-bülingen molalardy körmes üşin
jaiymen közin jūmdy, kisini bir maujyrağan beijai küige tüsiretin
jūmsaq əuenmen ilgeri-keiin terbelip otyryp, bir halden i̇ekinşi halge
qalyqtap ūşyp baratyndai-aq, özin-özi mülde ūmytyp, ön boiy
jeñildep bəseñ ünmen tebirene til qatty:
— Būl menmin, əketai. Būl menmin, apatai.— Dauysy kümiljip,
qūmyğa şyqty, sosyn qaşan dauysy tüzelip, qoñyrlana tüskenge
deiin, ündemei kütip otyrdy da, aitar kepti babymen bastauğa
qolaily bir yrğaq tauyp, əlgi sözderin basqaşa ünmen qaita aitty.—
Mine, keldim qastaryña. Qolym birjolata bosady, siyr i̇ekeş siyrdyñ
özin bügin alyp ketti. İendi köz jūmsam da i̇ersi i̇emes. Al, əkeşim, mağan
Matioradan topyraq būiyratyn i̇emes. Qastaryña kelip, jaiymen jata
qūiarmyn deuşi i̇edim, odan i̇eşteñe şyğatyn körinbeidi. Ana jaqta birge
jatu üşin senderdi ala ketemin be dep i̇edim, odan da i̇eşteñe şyqpady.
Renjimeñder mağan, men beibaqta aiyp joq. Aiypsyzbyn deimin-au,
aiyptymyn, aiypty bolatyn sebebim, osy bir nəubet tek mağan, meniñ
basyma kelip tüsti. Al aqylsyz men jazğan, ne isterimdi de bilmedim.
Sen mağan, ğūmyryñ ūzaq bolsyn dep bata berip i̇ediñ... Söziñdi i̇eki
i̇etpedim, ūzaq jasadym. Mūnşa ūzaq jasaudyñ qajeti qanşa i̇edi,
senderge keluim kerek i̇edi, bərimiz birge bolatyn i̇edik. Al i̇endi, mine, ne
boldy? Senderdi talaq i̇etip tastap ketkenim üşin, i̇endi mağan tynyş
ölim būiyrmaidy, basqanyñ i̇emes, tek meniñ tūsymda ğana bizdiñ
tūqymdy — tamyrynan şauyp, aidap əketetin boldy. Oi-boi, əketedi,
əketkende qandai... Al qarğys atqan, men sorly, senderden bölinip,
basqa qonysta tūra bastaimyn. Mūny mağan kim keşiredi?! Əke! Apa!
Meniñ jazyğym ne?— Ol mola tömpeşigine şyqqan şöpke betin basyp,
iyğy selkildep jatty. Osylai jatyp, jer men şöpke küiine
şağynyp jatty: Bizdi tütin basty, tütin. Tütinge tūnşyğyp, öler
boldyq. Özderiñ de körip jatsyñdar ğoi. Al sender meni köresiñder
me? Tür-siqyma qarañdarşy, qandai i̇ekenmin? Men senderdiñ,
senderdiñ qanyñmyn, senderge baruym kerek... meni tirilerge qosuğa
bolmaidy. Men olardyñ
əjetine jaramaimyn, senderdiñ
ūrpağyñnanmyn. Men senderge... üidi ūzatyp salğannan keiin kelemin.
Meili ot, su bolsyn... Ol basyn köterip, jaulyğyn jöndedi.
Bizdiñ üidi, əke, bügin-i̇erteñ... ony da ana jaqqa jiberedi. Al, men
qarap tūramyn. Küiip ketpeitin jerge jaqynyraq baryp, qalai janar
i̇eken, qaraimyn ğoi. Sosyn keiinirek kelip, bərin sağan aitamyn. Būdan
basqa ne isteiin i̇endi? A?
Kenet onyñ oiyna birdeñe tüskendei alys-alys bir jaqtan
sybyrlağan dybys i̇estilgendei boldy: «Sen bizdiñ üidi jinap-terip
tazalap qoidyñ ba? Sen ony ūzatyp salam deisiñ, qalai ūzatasyñ?
Əlde i̇esikti tars i̇etkizip jauyp, qaiqaiyp kete beresiñ be? Üidi jinau
kerek. Bərimiz sonda tūrğanbyz». Daria selk i̇etip, asyğys maqūldai
berdi: «Jinaimyn, jinaimyn. Sony qalai ūmytyp ketkenmin? Özimaq biletin nərse ğoi. Jinaimyn».
«Tağy ne aitasyñdar?»—dedi ol bir jauap bola ma dep ümittenip.—
Tağy ne isteiin? Özimniñ ne isteuim kerek?»— ol moinyn sozyp,
ainalada ağyp ötip jatqan əlsiz dybystarğa qūlağyn tigip, qalşiyp
otyryp qaldy. Biraq özine arnap i̇eşteñe de aitylmady. İeñ basty
nərse aitylmady. Töñirek būrynğyşa typ-tynyş, japyraqtar men
şöpter sybdyrynan jauap tabylmady. Ümiti üzilse de, keiuana tağy
bir ret sūrau qoidy — mola til qatpady. Sodan keiin ol keşirim ala
almadym dep oilady. Özine de sol kerek. Mūny keşiretindei qai bir
i̇eñbegi siñip i̇edi sonşa? Özin-özi keşire almai jürgende, olardan qai
betimen keşirim kütedi,— Uiat i̇emes pe mūnysy?
Daria joğary qarady, ağaştardyñ ūşar basyna tütin ilinip
qalypty, al zeñgir aspanda köñildi seldir būlttar jüzip barady. Kün
tömendep, beiit toğaiyna ala jolaqtap, şūğylasyn septi, ağaştar
köleñkeleri ūzaryp, jūmyrlanyp qatyp qalğan sekildi bolyp körinedi
— tap bir kölbei jatqan bağan üstimen jürgendei-aq, sondai bir
köleñke boiyn qualai, i̇eki şymşyq qūiryqtaryn köterip alyp,
birinen-biri qalmai, sekirip oinap jür. Biraq Daria batar künniñ nūr
şapağy tögilip, şymşyq qūstary sekektep jürgen osynau jaryq
düniege qaita oralğysy kelmedi — ol uaqyt əli soqqan joq i̇edi. Keiin
ol būl aradan ketip, öziniñ şyqqan tegine baryp qosylğanda, mūny
qarauğa qyruar köp halyq jinalady — onyñ işinde əkesi men şeşesi
de, atalary men babalary da — būnyñ özine deiin kezek retinen
ötkenderdiñ bəri tügel jinalady ğoi dep oilağan. Kempir olardy,
syna siiäqty i̇eki jaqqa jaryla, şet-şegi joq orasan ülken bir sapta
tūrsam kisilerdi — qabaqtary salbyrap, būdan əldeneni sūrağandai
qatulana qarap tūrğan kisilerdi aidan anyq körip tūrğandai i̇edi.
Osynau bağy zamannan kele jatqan syna-saptyñ dəl üşkil ūşynda
səl şeginiñkirep, jūrtqa anyq körinetindei, sapqa betin berip, jalğyz
özi tūr. Ol dabyrlasqan dauystardy i̇estidi, sözderi onşa anyq
i̇estilmese de, būl olardyñ ne söilep tūrğanyn tüsinedi, biraq öziniñ
olarğa qaitaratyn jauaby joq, ol: būlar mağan qol ūşyn berer,
qalğan kisiler aldynda özin araşalap, oryndy bir söz aitar degen
oimen öziniñ tap qarsy aldynda tūrğan əkesi men şeşesine, i̇eleñdep,
ürkektep, sasqalaqtap köz tastaidy, biraq olar ün qatpaidy. Al əlgi
dauystar barğan saiyn qataiyp, örepkip, janyğa şyğady... Olar ümitsenim jaiyn sūraidy, sen, Daria, bizderdiñ bolaşağymyzdy, ümitsenimimizdi üzdiñ — deidi olar dauryğysyp. Mūnyñ şeginip ketkisi
keledi, biraq şeginetin jer joq: tu syrtynan bir bala mūnyñ ornynan
qozğalmai, qoiylğan sūraularğa jauap beruin talap i̇etedi, so zamat ol
artynda tūrğan balanyñ, əlgi ağaş basyp qalatyn öz ūly Senka
i̇ekenin bile qūiady...
Onyñ üreii ūşty, aldyndağy i̇elesten əreñ degende köz jazdy. İesin
jinağannan keiin Daria: «Oipyrmai, o jaqta da ümit-senimsiz i̇eşteñe
bolmaidy i̇eken-au. İeş jerde de bolmaidy. Demek solai bolğany da»—
dep bir būldyr oiğa qaldy.
Ol ornynan köterilgesin, qaşan aiağyn berik basqanşa teñselip
biraz tūrdy, sosyn tömpeşikke iılip təjim i̇etip, köleñke şūbalyp
tüsken jaqqa qarai būrylyp jüre berdi. Basy būrynğydan beter
ainalyp barady, biraq Senkanyñ beiiti jaqyn, otyz qadamdai jerde,
ol qiralañdap jürip baryp, jerge otyra ketti. «Jerdiñ tartuyn meni,
tartuyn,— dep tüidi ol oiyn.— Bügin qai kezdegiden de qattyraq
tartady ğoi». Ol balasymen tildesuden qorqady: şynymen aldağan
adamy osy, basyna kelmedi, bū baiğūs osynau məñgi mekeninde, özi
şyqqan ru-tegimen bailanysa almai, qaljyrap-qajyp bitedi-dağy.
İendi bəribir i̇eşteñe de jasauğa bolmaidy. Ol i̇eşteñeni körmeitin
közimen əldeqaida qadala qarap, i̇erkinen tys, bir auyr oiğa berilip
ketip, onyñ jauabyn da taba almai, oilanyp otyr. Ainalasynda,
tuysqan qarağai-qaiyñ, şeten men moiyl būtalary arasynda, şöp
basyp ketken tömpeşikter astynda bülingen, būzylğan molalar
jatyr, olardyñ ərbir i̇ekinşisinde tuys-bauyrlary: inileri, apasiñlileri, ağalary men jeñgeleri, atalary men babalary jəne
basqalary jatyr... Olardyñ sany qanşa, būl ənşeiin əlsiz aqylymen
köz aldyna i̇elestetkeni ğana, sonyñ özi tügel bolmasa kerek. Joq, ony
jer tartyp jatyr, tartyp jatyr. Būlardyñ üstinde japyraqtar
dirildeidi, biık şöp ağarañdai terbeledi. Joğarydağy jel jeñil ūşpa
būlttardy aidap, kün közin jappai, oğan sony jabystyra saldy —
kün jaryğy küñgirt tartyp, köleñkeler jerden joğary qarai
köterildi. Birden salqyn tüsti.
Al Daria özine saual qoiyp, soğan özi jauap bergisi keledi, biraq
jauap taba almaidy. Sonda kim, qandai aqyl iesi jauap beredi? Adam
jaryq düniege keledi, keledi de, birtalai ömir keşkesin tap kəzirgi özi,
Daria sekildenip, şarşap-şaldyğyp, keide tipti onşa şarşamai da,
dau-damaisyz keiin ketedi. Ret-kezegi özine jetkenşe, qanşa adamdar
kelip-ketken, özinen keiin qanşasy kelip-ketedi əli! Būl özi qazir dəl
būrylysta tūr: onyñ birinşi böligi bar jəne bola beredi, al i̇ekinşi
jartysy bolğan, i̇endi tömenge aunap tüsedi, onyñ ornyna, būrylysqa
jaña bireu kelip tūrady. Olar qai jağynda köp: aldynda ma əlde
artyñda ma? Jəne adam jönindegi aqiqat şyndyqty: onyñ nege ömir
süretinin kim biledi? Ömirdiñ özi üşin be, balalary üşin be, balalary
nemerelerin, nemereleri şöberelerin, şöbereleri nemenelerin
artyna qaldyryp ketui üşin be, əlde basqa da bir nərseler üşin be?
Osynau qimyl-qozğalys məñgi bolyp tūra ma? Al i̇eger balalar üşin,
qimyl-qozğalys üşin, tap osylai tynymsyz synap-mineu üşin bolsa
— onda myna molalarğa keludiñ qajeti qanşa? Mine, olar,
materalyqtar, tūtas bir qol bolyp osy arada jatyr, özderiniñ
boiyndağy baryn Dariağa jəne sol siiäqty basqa jandarğa tolyğynan
berip, ün-tünsiz jatyr.— Sonda odan ne nətije şyğady? Talai buyn
özi üşin ömir sürgen adam neni sezinui kerek? Ol i̇eşteñeni de sezbeidi.
İeşteñeni de ūqpaidy. Ol bükil tirlik birinşi ret, tek özinen ğana
bastalyp, özimen birge birjolata bitetindei-aq, keneusiz ömir keşedi.
Öliler, kəne, özderiñ-aq aityñdarşy: sender so jaqtan, sona bir
mejeniñ ar jağynan aqiqat şyndyq degendi anyq bildiñder me, joq
pa? Sender ne üşin ömir sürdiñder? Biz mūnda sony biluden qorqamyz
jəne oğan uaqytymyz da jetpeidi. Jūrt ömir dep ataityn nərseniñ özi
ne jəne ol kimge kerek? Onyñ özi birdeñege kerek pe, əlde joq pa?
Bizdiñ qanamyzdan şyqqan balalarymyz, keiin jüre kele şarşap,
oilana-tolğana kele, özderiñ ne üşin tapqanyn sūraidy ğoi. Bū dünie
qazir tarylyp qaldy. Kökala tütin özi. Küiik iısi köñirsidi.
«Men şarşappyn,— dep oilady Daria.— Üh, şarşappyn,
şarşappyn sülelep. Tap qazir i̇eşqaida da barmai, osy arağa jata
ketsem. Sosyn birdeñemen bürkenip, köpten sarğaia tosqan
tynyştyqty tapsam. Jəne bar şyndyqty birden bilsem. Qara jer
şaqyrady meni, tartady meni. Sosyn ana jaqta jatyp; senderde i̇es
joq desem. Sender nege sonşa aqylsyzsyñdar? Onyñ nesin
sūraisyñdar? Būl tek senderge ğana tüsiniksiz, al mūnda bəri de, ərbir
tamşysyna deiin tüsinikti. Biz senderdiñ ərqaisyñdy köremiz jəne
ərqaisyñnan jeke-jeke sūraimyz. Sūraimyz degesin sūraimyz. Sender
bizdiñ aldymyzdağy körme siiäqtysyñdar, kimniñ ne istep, ne
qūiatynyna, neni bilip, tüsinip jatqanyna deiin qalt jibermei
qaraimyz. Şyndyq degeniñ kisiniñ zeiin-zerdesinde».
Daria i̇endi öziniñ tiri i̇ekenine əzer-əzer senedi, osynau sözderdi ol
osy əlgide ğana bilip, olardy jariiä i̇etuge tyiym salyp ülgirgenşe, so
jaqtan aityp qaluğa asyğyp tūrğan sekildenedi. Şyndyq — kisiniñ
zeiin-zerdesinde. Kimniñ zeiin-zerdesi bolmasa, onyñ ömir-tirligi de
bolmaidy.
Biraq ol mūnyñ şala şyndyq i̇ekenin tüsinedi. Ömirde ne bolyp, ne
qoiyp jatqanyn i̇eñ aqyryna deiin körip, i̇esitip jüru üşin, sodan soñ
özi basynan ötkerip synağan, tolyq körip, i̇estigen nərseleriniñ basyn
qosyp qorytyp, onyñ ornyna aqiqat şyndyqty tolyq bilu üşin i̇endi
ornynan tūryp, ketip qaluy kerek i̇edi. Ol ornynan qinala tūryp,
jürip ketti.
Oñ qanattağy dalañqai örtenip jatqan jerden ymyrt
qarañğylyğynda qyzyl jalyn şalqyp, alaulap jatyr, barqyn
aspandy tesip, jūldyzdar şyğady. Tepseñ tösindegi «patşa
samyrsyn» japadan jalğyz qatulana qaraiyp, ap-anyq körinip tūr.
Jūrttyñ bəri tügeldei talaq i̇etip tastap ketken jūrt siiäqtanyp,
jylt i̇etken oty, tyrs i̇etken dybysy joq qasiretti Matiora soñğy ağaş
üileri būldyrap közge şalynyp, tym-tyrys mülgip jatyr.
Matiorany, onyñ aralyn da, derevniasyn da sonau tepseñdegi
samyrsynsyz közge i̇elestetu mümkin i̇emes-ti. Jaiylymğa şaşyrap
ketken bir otar qoi arasynda qoişy qandai basty tūlğa bolyp
körinse, basqa barşa dünie işinen samyrsyn da tap solai biık, basty
tūlğa bolyp körinetin. Ol şynynda da köne zamannyñ küzet qyzmetin
atqaratyn qoişysyn i̇eske tüsiretin. Qanşa sauatty bolğanymen,
samyrsyndy i̇eşkim de əiel tekti «ona» dep atauğa jüregi
daualamaityn; joq, ol i̇erkek, «patşa samyrsyn» i̇edi — ol derevniadan
jarty şaqyrymdai jerde, döñ basynda, jūrttyñ bərine əigili
qūdiretti de öktem ağaş, şartaraptan körinip, men mūndalap hadym
zamannan tūratyn. Onyñ ön boiyna alapat küş jinap, asqaqtap
ketkeni sondai, jalpy tərtip pen mölşer üşin kök təñirisi ony
qysqartuğa şeşim qabyldaidy, mine, sol kezde kün kürkirep, jai
tüsedi de: «patşa samyrsynnyñ» basyn kesip, jerge laqtyryp
tastaidy, əlgi jūrt arasyna, əigili bolğan jasyn sol. Samyrsyn
molaqtanğasyn bir türli kişireiip, alasaryp qalğandai bolady, biraq
öziniñ
qūdiretti,
saltanatty
keipin
joğaltpaidy,
qaita
būrynğysynan da aibarly, būrynğysynan da örşil-öjet keiipke
köşkendei i̇edi. Aral tek osy «patşa samyrsyn» arqyly ğana özenniñ
tübimen, jalpyğa ortaq jer-anamen berik bekidi i̇eken, sol ağaş tūra
berse, Matiora da tūra beredi i̇eken — degen añyz-əñgimeniñ qai
zamannan kele jatqany beiməlim. Osy keşegi jaqyn-juyq jyldarğa
deiin, ülken jyly meiramdar kelgen saiyn, məselenki, Pasha men
Troitsada, jūrt onyñ tübine aluan türli tağamdardy aparyp üiip
qoiyp, jaryqtyqtyñ köñilin aulaityn, biraq oğan keiin, əlbette, it
bitken bir jaryp qalatyn, būl öte qajet, əitpese samyrsynnyñ
ökpelep qaluy mümkin dep i̇eseptelinetin. Būl tartu-tarylğylar jaña
zamanda birte-birte tyiyldy, biraq qart kisilerdiñ osynau i̇eñ basty,
bileuşi patşa ağaşqa degen qūrmet-qoşameti men qorqynyş sezimi
būrynğyşa keudelerinde Uialap qalğan i̇edi. Ərine, mūnyñ da öz
sebepteri bar-tūğyn.
«Patşa samyrsynnyñ» arbiğan juan būtaqtary, ədettegidei,
diñinen joğaryğa qiğaş köterilmei, tūs-tūsqa qarai jaña bir derbes
ağaş ösken tərizdenip, jan-jağyna tipti tik bolyp jaiylyp ketken
bolatyn. Onyñ i̇eñ tömengi būtağy jerden tört metrdei biıkte, jeke,
kese-köldeneñ ösken i̇edi jəne atam zamannan beri «Patşanyñ būtağy»
dep atalatyn: bir kezderi Matioranyñ büldirşindei jas qyzy Paşa
baqytsyz mahabbattan osy būtaqqa asylyp ölgen-di. Araldy basyp
alğan kolçakşylar, Paşa turaly i̇eşteñeni i̇estimese de, əiteuir
osyndai bir būtaq baryp biledi de, qalyñ qol işinen özderiniñ i̇eki
soldatyn, basqa ağaşqa i̇emes, tap osy būtaqqa əkelip asyp qūiady. Ol
baiğūstar nemen aiypty bolyp qalğanyn Matioranyñ tiri jany
bilmeitin. Qaşan mūjyqtar baryp, səbilerdi şoşytpai, ölikterdi
tūzaqtan bosatyñdarşy dep jalynğanğa deiin, qarttar men
jastardyñ zəre-qūtyn qaldyrmai, darğa asylğandar bükil
derevnianyñ köz aldynda küni boiy salbyrap tūrady. Öli bolsa da, o
sorlylardy sonda tağy bir jazağa kesedi: tike jardan Angarağa
laqtyrady.
«Patşa samyrsyn» tübindegi i̇en soñğy, mülde beikünə qaza soğystan
keiin boldy: əlgi sol «Paşkanyñ būtağynan» qūlap, barmaqtai bala,
Vera Nosarevanyñ ūly opat boldy. Tek osydan keiin ğana i̇erkekter
ony qyrqyp tastady — mūny būdan köp būryn jasau kerek i̇edi —
sosyn balalar ony örtep jiberdi.
«Patşa samyrsynmen», mine, osyndai talai oqiğalar bailanysty
i̇edi.
Öziniñ ūzaq ömirinde būl ağaş qylqandar men bürlerin meilinşe
mol tökkeni sondai, ainalasyndağy jer kisi aiağynyñ astynda
bylqyldap, şūqyraiyp ketetin tömpeşikke ainalğan i̇edi, onyñ qūlaş
jetpeitin qūdiretti şombal diñi osy tömpeşikten şyqqan-dy. Osy
diñge siyrlar süikenedi, oğan kelip jel tiedi, derevnia bozymdary
taiaq alyp kelip, onyñ şaiyryn qağyp tüsiredi de, sosyn ony qyzdarğa
syilaidy — uaqyty jetkesin be, bir jyldary onyñ qabyğy
sydyrylyp tüsip qaldy, sonymen samyrsyn jalañaştanyp, i̇endi
jazğytūrym jasyl qylqanyn jamyratyp köktete almaityn boldy.
Alystağy, bes-alty buynnan keiingi, jiñişke de əlsiz şybyqtary
qurap tüsip jatady. Al onyñ cay būtaqtary būrynğydan beter
nyğaiyp, küşeiip, məñgige bite-qainap keter i̇edi. Ağaş dini ağaryp,
taqmetin bolyp qatyp qaldy; onyñ tamyrlary taram-taram bolyp
döñbektene körinip jatqan tübiri özegi quaryp, şiru degendi bilmei,
temirdei dyñyldap, əndetip tūrar i̇edi. Samyrsynnyñ tömengi yldiğa
qarağan jağynda, tura jon-arqasynda, baiağy zamannan kele jatqan,
işine keulei kirgen bir qūj-qūj quysy bolatyn, onyñ osy bir
aqauynan basqa qalğan müşesiniñ bəri şoiynnan qūiylğandai tūptūtas i̇edi.
Al oğan taiau, Angara jaq betinde, jiyrma metrdei jerde əli
köktep-kögerip, japyrağyn jaiyp jiberetin bir qaiyñ bar-dy, ol
biraq jasy jetken, ölmeli kəri qaiyñ-tūğyn. Bir kezde aibarly
«patşa samyrsynmen» qatar boi tüzeuge tek sonyñ ğana batyly
barğan i̇edi. Sodan ol qaiyñnyñ əbestigin keşirdi, ony qasynan
alastamady. Bəlkim, olardyñ tamyrlary jer astynan bir-birin tauyp,
qosylğan da şyğar, jarasyp ketken de şyğar, biraq ol mūnda-syrtta,
i̇el közinşe, adasyp jürip, kezdeisoq tūryp qalğan qaiyñdy köñili
tüsip, bir jarylqap tastağan türi osy i̇edi.
Hoş, sonymen böten kisilerdiñ, oğan, «patşa samyrsynğa da»,
tiısetin küni keldi. Būl kündiz de i̇emes, keş i̇edi, kün batyp, aralğa
ymyrt kele jatqan kez bolatyn. O kisiler ūzaq i̇eki aptadan beri
Matiorada atqaryp jürgen üirenşikti jūmysynan qaityp kele
jatqan. Olar öz isin qanşama mūqiiät, qanşama tiiänaqty istep jürse
de, uaqyt būrynğydan da tez i̇etip, jūmys merzimi taiap qalğan. Sol
sebepti de asyğuğa tura keldi. Bū kisiler jūmysynyñ bir i̇erekşeligi,
kei kezderi so jūmystyñ közin tauyp qozğap, jandandyryp, jönge
salyp jiberse boldy, sosyn ol öz betimen jalğasyp jüre berer i̇edi.
Mine, sondyqtan da bet-auyzdary əbden ystanyp, totyğyp ketken i̇eki
mūjyq qyzyl iñirde joldan būrylyp, osynau ağaşqa jaqyndai
bergen.
Birinşi bolyp kele jatqan i̇erkek, samyrsyndy baiqap körmekşi
bolyp, ony baltanyñ şüidesimen qūlaştap tūryp qoiyp qaldy, biraq
onyñ özgeşe bir küşpen mūny qaita serpip tastağany sondai, ol
baltasyn tüsirip ala jazdady da, şoşyp ketip, basyn köterip ala
qoidy.
— Oho!—dedi mūjyq tañyrqap.— Mynau bir noiys qoi! Biz seniñ,
noiys neme, körimiñdi... Bes te bes jiyrma bes — oinaityn kisiñ biz
i̇emes. Sendeilerdiñ talaiyn körgenbiz.
Olardyñ jasamystau i̇ekinşisiniñ qolynda kanistrasy, derevniağa
qarap i̇esinep tūrdy. Onyñ aiağynda balşyqqa kietin ūzyn qonyşty
rezina i̇etigi bar, onysy jürgen kezde syqyrlap mazany alady.
Qojaiyny jasap jürgen jūmys tegine qarağanda, osynau i̇etikter
mülde i̇ersi jəne ənşeiin tekten-tekke qor bolyp jürgen sekildi
körinedi, oğan aiağynyñ qalai şydap jürgeni mülde tüsiniksiz i̇edi. İendi
ol, qanşa aitqanmen, suğa kiiüge jaramaidy, öitkeni i̇ekeui de şūrqşūrq tesilip qalğan-dy.
Mūjyqtar ağaş diñin bir ainalyp şyğyp, əlgi oiyq quystyñ
tūsyna kep tūra qaldy. Samyrsyn joğary öskende tip-tik bolyp tüzu
öspei, səl ğana i̇eñkeiiñkirep, əlgi quysty jat közden jasyrğysy
kelgendei, soğan kölbei ösken i̇eken. Əlgilerdiñ baltalysy diñdi janai
şauyp, jañqalağysy keldi, biraq bir ğajaby baltasy ağaşqa batpai,
bolmaşy iz qaldyryp, dyñyldap taiğanai beredi. Mūjyq abyrjyp,
küie-küie kenep qolğabymen ağaş jonyn bir sipady, balta jüzine
üñile bir qarap, basyn şaiqady.
— Temir siiäqty,— dedi ol kübirlep, sosyn ədettegi arifmetikalyq
i̇esebi jolymen tağy bir aibattanyp qoidy — oqasy joq, bəribir sen
bizden i̇eş jaqqa da qaşyp qūtyla almaisyñ. Bizde bes te bes —
jiyrma bes.
Ol paidasyz baltasyn bir büiirge tastai salyp, sol arada atköpir
bolyp jatqan şöpşekti terip, syndyryp, olardy əlgi quys tübine
aparyp, aiqastyryp qūia bastady. Onyñ serigi ün-tünsiz, būrynğyşa
i̇esinei jürip, ağaş diñine jağalatyp benzin qūidy da, onyñ qalğanyn
üiilip qoiylğan şöpşek üstine şaşa saldy. Kanistrany artyna
qoiyp, şyrpy tūtatty. Ot lap i̇etip köterilip, alaulap ağaş diñin
qualap ketti.
— Mine, būl dūrys,— dedi köñili könşigen sözuar mūjyq jerden
baltasyn izdep jatyp.— Qarañğy basyp qalğan ba, jaryq tüsirşi. Biz
qarañğyny jek köremiz.
Sosyn olar derevniağa qarai bet tüzep, keşki asyn işip, jata ketpek
boldy jəne özderi ūiyqtap jatqanda ottyñ köp isti tyndyryp
qūiatynyna kəmil sendi. Būlar ketip bara jatqanda ottyñ qūdiretti
samyrsynnyñ tömengi jağyn tügeldei jalynğa bölep, joğary
şalqyp, lapyldap bara jatqany sondai, oğan şek keltirudiñ özi Uiat
i̇edi.
Biraq i̇erteñine i̇ertemen olar araldyñ əli bitpei jatqan jūmysy bar
tömengi jağyna bara jatyp qarasa, samyrsyn tük körmegendei
būrynğy ornynda tūr.
— Anağan qara!—dep tañ qaldy keşegi mūjyq.— Tūr ğoi. Toqta,
bəlem, toqta...— Ol özi bir köñildi i̇erkek bolatyn. Juan dausymen: «Ty
postoi, postoi, krasavitsa mūia, dai mne nagliadetsia vdovol na
tebia»— dep əndetip jiberdi.
Biraq onyñ būl ağaşqa köp qarauğa mūrsaty bolmady. Köp ūzamai
tüs aua ot qoiuşylar, būlar tap solar i̇edi, samyrsynğa bükil
komandasymen, bes adam bolyp qaityp keldi. Olar tağy da ağaşty
ainalyp biraz jürip, ony baltalap şauyp kördi de, būl isin doğardy:
baltalary ağaş küiigin qyrnap, tap bir rezinağa tigendei, diñge
batpai keiin şorşidy.
— O noiys!— dedi tañdai qağyp, tənti bolğan köñildi mūjyq oğan
syğyraia qarap.— Bizdiñ qojaiynğa ūqsaidy i̇ekensiñ.— Ol sonda
Bogoduldy aityp tūrğan.— Sol siiäqty qiiäs bir bəleketsiñ ğoi.
Jūrtty azapqa salmai, jaqsylyqpen jana salsañ qaitedi. Bəribir
moiynsūnasyñ. Bizde alty da alty — otyz alty. Qadalğan jerden qan
alamyz.
— Osyğan bir tükirip jüre bersek,— dedi kümiljip, samyrsynnyñ
keşegi balşyqqa arnap i̇etik kigen i̇ekinşi tanysy, brigadirine köz
qiyğyn salyp.— Bizge osynyñ bərin mūntazdai i̇etip tazartudyñ
qajeti bar ma?!
Dene bitimine qarağanda, osylardyñ işindegi közge ilinbeitin
bəkenesi, biraq, balağa ūqsamas üşin mūrt qoiğan brigadir şalqaiyp
joğary qarady:
— Küdireiüin, kesirdiñ! Būl myñq i̇etpeidi. Basqa birdeñe jasau kerek.
— Ara kerek.
— Sen ony aramen kelesi oraza tūtqanşa syryldatasyñ. Būğan
temir kesetin ara kerek.
— Men benzinarany aityp tūrmyn.
— Jaramaidy. Tağy ne kerek: aş... jazuğa bolmaityn bir söz
aityldy.— Būl üşin seniñ benzinarañ — qytyqtağanmen birdei.
Keşe osynau samyrsyn mañynda bolmağan kisilerdiñ bireui jerden
küigen bir ūntaqty alyp, iıskep kördi.
— Bos dabyr-dūbyr kimge kerek?!—dedi ol myrs i̇etip.— Şeşilmes
jūmbaqty tapqan i̇ekensiñder! Şaiyry köp. Qarañdarşy. Otty
mazdatyp jağyñdarşy, sosyn onyñ janbağanyn köreiik.
— Keşe jaqqanbyz.
— Demek, naşar jaqqansyñdar. Janarmaidy aiamai qūiyñdar.
Balşyq i̇etiktini jağalauğa kespekten benzin əkeluge jūmsady,
qalğandary qūlap jatqan şarbaqtardan syrğauyldar əkelip, olardy
şauyp, samyrsyndy ainala bir i̇emes, qos qabattap, kisi boiyndai i̇etip
qorşap tastady. Olardyñ ara-arasyna uaq şepşekterdi, qaiyñdy tyr
jalañaştap, qabyğyn sypyryp alyp sony tyqqylady. Bū kezde
benzin de jetkizilgen bolatyn, sosyn ony aiamai, ağaş diñine
ainaldyra qūidy da, onyñ tömengi jağynan ot qoidy. Ot patyrlap,
qaiyñnyñ qabyğyn büristire, köñirsigen qap-qara tütinin būrqyratyp
baryp, kenet gür i̇etip janyp ketti, bir sət öziniñ qūdiretti de keñ
tynysy bitelip qaldy ma, əiteuir tūnşyğa tüsti de, sosyn lau i̇etip
şalyqtap,
aspanğa
şanşyla
köterildi.
Mūjyqtar
kenep
qolğaptarymen betterin kölegeilep, keiin şegine berdi.
— İeki de i̇eki — tört siiäqtandy-au,— dep masairai aiqailap jiberdi
əlgi köñildi mūjyq...
Biraq ol bū joly da i̇erte quanypty. Ot biraz bilep-bilep tūrdy da,
benzindi jalap bitirgesin, jyljyp tömen tüsip, tek ainaladağy aua
jalyndap tūrğandai-aq, ağaştan beline bastady, al üstine bir
küimeitin sauyt kigendei-aq, samyrsyn tağy da din-aman qala berdi.
On minutten keiin ot birjolata jyljyp tömen tüsti, sytyrlap qu
syryqtar jana bastady, biraq olar öz betinşe derbes janyp jatty,
onyñ oty «patşa samyrsynğa» küie jaqqany bolmasa, mülde
küidirmedi.
Ūzamai syryqtar da janyp bitti. Olardy tağy əkelgennen i̇eşbir
mənpağat şyqpaidy. İerkekter kerildesip jatyr. Al ağaş bolsa, öz
küşinen basqa i̇eşkimniñ de küş-quatyna bas imei, olardyñ üstinen
jaibaraqat təkapparsi qarap tūr.
— Degenmen de, i̇erteñ benzinara əkelip, kesip keru kerek,— dedi
əlgide ğana mūndai asa qatty da quatty, orasan zor ağaşqa benzinara
jaramaidy dep bezektegen brigadir.
Qoldy bir siltep, keteiik — degen əñgime qaitadan qattyraq ta
öktemirek aityla bastady:
— Osyğan bir tükirip, jüre bersek — is təmam. Meili, qodyraiyp
tūra bersin! Ol kimge böget bolady. Su qai arağa deiin jetedi?!
Derevnianyñ közin qūrtpaq kerek, al biz myna pəlege şyrmalyp
qaldyq...
— Bərine de bir tükiruge bolady!—dedi brigadir yzalanyp.—
Tükiruge kelgende bərimiz de şebermiz, oğan bizdi üiretudiñ keregi joq.
Al i̇erteñ qabyldauğa kelgende sen ony qaida tyğasyñ? Şapanyñmen
jabasyñ ba? Şynymen-aq osy ağaşty qūlata almaimyz ba?
— Būl özi ağaş bolsa i̇eken...
Üşinşi küni tañ i̇erteñnen qosymşa is i̇emes, i̇eñ mañyzdy jūmys
retinde «patşa samyrsyndy» benzinaramen qyrquğa kiristi. Ony
brigadirdiñ özi aralamaq boldy. Ol ağaş tübine özine-özi senbei, bir
qyryndap kümiljip bardy, onyñ qūdiretti tūrpatyna tağy bir qarap,
basyn ümitsizdene şaiqap qoidy. Biraq arasyna ot aldyryp, ony ağaş
diñine taqap, basyp qaldy. Ol baj i̇etip yrşyp tüsti de, qolynan
şyğyp kete jazdady, degenmen diñge əlsiz ğana syzat salyp ülgirdi.
Arany sol syzatqa salyp, brigadir qattyraq basyp i̇edi, ol bezildep
şyrqyrap baryp, şaryldap ketti, onyñ astynan şañ-tozañ
tərizdenip, ūlpa ūntaq sebelei jöneldi, biraq brigadir aranyñ almai
tūrğanyn kördi. Ağaşty yrğaiyn dese juan diñi myñq i̇etpeidi, bar
bolğany ony ainaldyra jiñişke syzat salyp, bileziktep şyğuğa ğana
bolady. Būl şörkeni kesip tastau üşin oğan qaimyjyqtai qauipti
ūstarany qoldanumen birdei — i̇ekeuinen şyğatyn nətije osy. Sol
sebepti de brigadir arasyn toqtatty.
— Qūlamaityn pəle,— dedi ol jeñilgenin moiyndap, samyrsynnyñ
qadir-qasietin i̇endi ğana kəmil bilgen brigadir ağaşty tübinen ūşar
basyna deiin közimen tağy bir ret ölşep şyqty.— İendi sendei
bəleketpen sağan zəru kisi ğana ainalysa jatar!
Ol qasyna taqap kelgen rezina i̇etiktige arany ūstata saldy da,
yzaly keiippen qaiyñğa iegin köterdi.
— Tym bolmasa anany qūlatşy. İerbiıp tūrmasyn būl arada...
Özderi qaptap ketipti...
Bar aiyby sol — tek myna kisilerge moiynsūnbağan, quatty da
qaisar minezdi «patşa samyrsynğa» taqau tūrğan qaiyñ öziniñ soñğy
būtaqtaryn syndyra gürs i̇etip qūlap tüsti, kesilgen, synğan jeri
yrsiyp, özegi būrynğydai appaq i̇emes, qyzğylt-qoñyr tartyp qartaia
bastağany körinip qaldy. «Patşa samyrsyn» būğan miz baqpady. Ol səl
ğana ūmsynyp, araldyñ Matiora ormany syñsyp tūratyn tömengi
şetine qadalyp, qatulana qarap tūrğandai i̇edi. O jaqtan i̇endi orman
qarasy körinbeidi. Tek şalğyndy jazyqtan jetimsirep, bireñ-sarañ
qaiyñ men örtenderde qaraiyp küiip ketken sūiau bağandar közge
tüsedi. Seiilip söne bastağan tütin jer bauyrlap, araldy kezip jür;
meje-mejelerin ört şalğan añyzdyq ta tütindep jatqan tərizdi,
sarğaiyp körinedi, şalğyn-şabyndyqtardyñ jyluy ketip, jüdep
qalğan; jalañaştanyp, bülinip-būzylğan Matiorağa tap osyndai tyrjalañaş, bülingen Podmoga kelip jabysyp tūrğan tərizdi.
Tek tağdyr təlkegine könbei, qasaryp jalğyz qalğan «patşa
samyrsyn» ğana būrynğyşa ainaladağy nərseniñ bəriniñ üstinen
asqaqtai qaraidy.
20
Ək tabylmady jəne ony alatyn jer de joq i̇edi. Darianyñ
lajsyzdan joğarğy müiiske jaqyn jerdegi şyğanaqtan aqtasty terip
alyp, qary talyp, myqşyñdap şelektep tasuyna tura keldi, sosyn
«sausağyn qimyldatuğa» şamasy jetpese de, baiağy zamannyñ ədisimen,
ol tasty otqa küidiru kerek boldy. Bir ğajaby — isti bastarda küşim
jetpei me dep, özine-özi senbegen keiuana isti mūqiiät tyndyrdy:
tasty küidirip, ək jasady. Aqtauyş ta tabyldy, Dariadan jipjiñişke, jep-jeñil, qar jauar aldynda ğana orylğan, ormannyñ aq
şöbinen jasalğan aqtauyştary ömir boiy üzilip körgen i̇emes.
Üidi aqtau ərqaşan da meiram sanalatyn; jūrt üilerin jylyna i̇eki
ret: küzde i̇egin-taran jinalyp bitkesin, boqyrau aldynda jəne qysqy
ot jağu toqtağasyn, Pasha qarsañynda aqtaityn. Üidi əñgirletip
əzirlep, jañğyrtyp, i̇edendi qaşan aqsary bolğanğa şeiin ysqylap
juyp bitkesin, auqat qamyna, as qainatu, quyru isine kirisip, syrty
ağartylyp, işi tazartylğan peş qasynda, mūntazdai tazalyq pen
tərbie-tərtip arasynda, şarapatty meiram tynysyn seze jürip,
qoldy-aiaqqa tūrmai, is istep, şaruany tyndyru — janğa jaily,
jaidary sət retinde, so bir nūrly jeksenbi ūzaq uaqytqa deiin kisi
i̇esinen ketpeitin.
Biraq bügin ol üidi toi-tomalaqqa əzirlemeidi, joq. Zirat basyna
baryp, ata-anasynyñ qorymy qasynda otyryp, olardan: ne isteimin?
—dep sūrağanda oğan özi jalğyz ğana jauap i̇estigendei bolyp, sony
maldanyp qaitqannan keiin, soğan qūldyq ūryp, qūlaq asqan. Marqūm
bolğan kisiniñ süiegin bipazdap juyp, i̇eñ təuir kiımderin kigizbei
tūryp, ony tabytqa salmaidy — būl i̇eskiden qalğan salt. Al əkesi men
şeşesin, atasy men əjesin şyğarğan, özi külli ömirin tügelge juyq
ötkizgen, tuyp-ösken üiin tazalap, jinap-termei, qalai ğana ajal
tyrnağyna bermekşi? Meili, özge jūrttyñ ne isteimin dese de öz i̇erki,
al būnyñ öz tüsinigi bar. Ol öz üiin mūntazdai i̇etip şyğaryp salady.
Qūdai degen bū baiğūs jüz i̇elu jyldai sau-salamat tūrğan, bolğan-
tolğan, i̇endi uaqty jetip, küni bitti, öz jönimen jöneledi.
Al mūnyñ üstine ot qoiuşylardyñ bireui kelip:
— İendi qaittik, əjeler,— onyñ köz aldynda tizilip, Daria,
Katerina, Sima üşeui birden otyrğan — bizderge senderdiñ ölimiñdi
kütip otyra ber degen i̇eşkim joq. Senderdiñ ketuiñ kerek. Bizder öz
isimizdi aiaqtauymyz kerek. Al i̇endi köp soza bermeñder!—dep
qamşylai aitqan sözi batyp ketti.
Sol-aq i̇eken, Daria asyğa bastady, qūdai saqtasyn, əitpese olar
rūqsatsyz örtep jibere salady. Matioranyñ joğarğy jağy, kolçak
barağynan basqasy, jylan jalağandai tazardy, al tömengi jağynda
əli bir jerge şoğyrlana salynğan, özara airylmastai tirkesip alğan
alty üi bar, otty olardyñ i̇eki jağynan bir mezgilde qoiyp, örtep
jibermese, jeke-jeke qūrtu qiyn.
Üidiñ aqtalyp jatqanyn körip, Katerina:
— Men üiimdi tazarta almadym,— dedi kinəli kisideiin.
— Sen mūnyñ aqyry qandai bolatynyn bilgen joqsyñ ğoi,— dep
jūbatqysy keldi Daria serigin.
— Bilmegenim ras,— dese de Katerina öz kinəsin jeñildetkisi
kelmedi.
Daria stolğa şyqqan kezde basy ainalyp, köziniñ aldynan neşe
türli ot körinip, tizesi bügile beredi. Qūlap ketemin be dep
qoryqqanynan, ol dereu otyra qalady da, basyn qos qoldai qysyp
ūstai alady, ony biraz qalpyna keltirip, ainaluyn qoiğasyn qaitadan
joğary köteriledi, stoldyñ jatağan da ornyqty kelgeni mūndai
jaqsy bolar ma, ol əueli tört tağandap alyp, sosyn baryp türegeledi.
Aqtauyşty əgi bar şelekke malyp alady da, bir qolymen stol üstine
qoiylğan oryndyqtan ūstap, bir qyryn qisaiyp tūryp, qūlaşyn
i̇emin-i̇erkin jaza almai, i̇ekinşi qolyn şoltañdatyp, üi töbesin əktei
bastady. Onyñ azaptanyp tūrğanyn körip, Sima jatyp jalynady:
— Mağan berşi. Men jasyraqpyn ğoi, basym ainalmaidy,— deidi.
— Otyra ber!—dep şamdana jauap qatady oğan Daria öziniñ
dərmensizdigin körgenine aşulanyp.
— Joq, qaitse de özi aqtaidy. Keudesinen jany şyğyp ketse de özi
isteidi, būl isti basqa bireuge tapsyruğa bolmaidy. Qoly əzirşe
birjola semip qalğan joq, əziz anañdy qoiğanda özge i̇emes, özin joqtap,
öziñ jylağanda ğana qūsa-şeriñ qalai tarqaityn bolsa, mūnda da öz
qolyñ kerek. Oğan üi aqtaudy üiretudiñ qajeti joq, bar ömiri aqtaumen
ötip keledi — būl aqtağanda ək bir qalyppen tüsip, ūlpa būiau aqkegis
tartyp, i̇endi-i̇endi köbe bastağan üi töbesi jadyrap-jainap, tynystap
tūrğandai bolyp körinetin. Būrynğy men bügingi isin salystyra kelip,
Daria: «Tez kebuin. Ne bolatynyn būl da sezedi, asyğady. O, sezedi ğoi,
sezedi, basqa ne deisiñ»—dep tüiedi oiyn. Jəne ək bir türli
qamyqqandai kömeski tüsip jatqan tərizdi bolyp i̇elesteidi oğan, būl
özi osylai boluy kerek qoi degenge de kəmil senedi.
Basqa bir ot qoiuşy kempirdiñ qolyna aqtauyşyn alyp, stolğa
şyğyp, baratqan üstinen tüsti — olar būlardy kezekpe-kezek
asyqtyrmaq bolğanğa ūqsaidy. Tañ qalğannan onyñ közi baqyraiyp
şyğyp ketti:
— Sen kempir aqylyñnan adasqan joqsyñ ba?! Ne, osynda tūraiyn
dep pe i̇ediñ? Biz i̇erteñ būl üidi örteimiz, al sen ony aqtap jatyrsyñ.
Sağan ne bolğan?!
— İerteñ örtersiñ, zəntalaq!— dep Daria ony toqtatyp tastady
qatal da qaharly ünimen.— Tek keşke deiin bizge tiıspe. Al i̇endi
tabanyñdy jaltyrat, būl arağa seniñ biligiñ jürmeidi. Bögeme bizdi
jəne i̇erteñ, küni i̇erteñ örteuge kelgende — üige kirmeisiñ, i̇esittiñ be?
Syrttan örteisiñ. Meniñ üiimdi taptap qorlama. Ūqtyñ ba?!
— Ūqtym,— dedi basyn izep i̇eşteñege tüsinbei abyrjyp, sasyp
qalğan i̇erkek. Sosyn tağy da ainalasyna alaqtap bir qarap ketip
qaldy.
Al Daria bolsa būrynğydan beter asyqqan üstine asyğa tüsti. Jany
şyğyp bara ma i̇eken sonşa dyzaqtap. Olar kütpeidi, joq, kütpeidi,
asyğu kerek. Bitiru kerek. So küni ol qabyrğalardy əktep, orys peşin
syrlady, al Sima ymyrt əletinde oğan būialğan qorşau men tereze
aldyn juyp, tazartuğa kömektesti. Daria perdelerdi kün ilgeri juyp
əzirlep qoiğan. Qol-aiağy siresip, qimyldaudan qalsa da, basy
solqyldap auyryp, köz aldy qarauytyp ketse de, Daria tünniñ bir
uağyna deiin tynym tappai, qimyldai berdi, öitkeni səl ğana toqtap,
otyrsa bolğany — tūra almaitynyn sezdi. Ol öziniñ bar qadarynşa
qozğalyp, küibeñdei bergenine jəne sonda qūlap qalmai jürgenine tañ
qaldy, demek, būl — onyñ bolmaşy ğana əl-dərmenine, osynau jūmys
üşin özgeşe bir sony küş kelip qosyldy degen söz. Basqa bir
qarapaiym jūmys bolsa, ol mūnşama isti tyndyryp tastai alar ma
i̇edi? Joq, tyndyra almas i̇edi, ondaidy tipti oilamasa da bolady.
Ol kebe bastağan əktiñ salqyn da jağymdy iısimen tynystap
jatyp, maujyrap ūiyqtap qaldy.
İerteñine bozala tañnan tūrdy. Orys peşin mazdata jağyp, i̇eden men
terezelerdi juuğa su jylytty. Jūmys əli bastan asady, şaljiyp
jata beruge uaqyt tyğyz. Terezelerdi oilağanda, kenet Darianyñ
i̇esine əli tereze qaqpaqtaryn būiamağany tüsti. Ol i̇endi bərin aqtap
bittim ğoi dep oilağan, tereze qaqpaqtaryn mülde ūmytyp ketipti.
Joq, būl şalağailyq. Keşe bükil əkti jūmsap qoimağany jaqsy
boldy.
— Mağan berşi,— dedi tağy da Sima yqylas bildirip.
Daria tağy onyñ betin qaitaryp tastady:
— Joq, ony özim isteimin. Senderge onsyz da jūmys jetedi. Bügin
soñğy kün.
Sima men Katerina i̇ekeui birigip, qol arbamen Nastasianyñ
kartobyn kolçak-baraqqa tasydy. Olarğa Bogodul kömektesti. İerteñgi
ajal aldyna aparyp töge salu üşin, bügingi ajaldan tirnektep tasyp
jürip qūtqardy, şamasy, solai bolatyn da şyğar. Kolçak barağy da
i̇endi köp tūrmaidy. Biraq əzirge qūtqaratyn nərseniñ bərin qūtqaryp
jatyr — öitpeseñ tağy bolmaidy. İendi Nastasia keledi-au degen ümit
te üzile bastady, biraq būrynğy qūdaiğa degen közqaras siiäqty, nan
men kartopqa degen i̇eski, qasietti közqaras qaz qalpynda qalğan
bolatyn.
Daria syrt jağynan əldekimderdiñ dabyrlasyp kele jatqanyn
i̇estigen kezde, köşe bettegi i̇ekinşi terezeniñ qaqpağyn aqtap bitiruge
ainalğan i̇edi, būlar öz jūmysyna tügeldei sap tüzep bara jatqan ot
qoiuşylar i̇edi. Olar Darianyñ qasyna kelip aialdai berdi.
— Myna kempir şynymen-aq jyndanğan i̇eken,— dedi olardyñ
bireui əri köñildene, əri tañdana.
— Ündeme!— dep i̇ekinşi dauys ony tyiyp tastady.
Darianyñ qasyna iyğyna bir maşinkany salyp alğan jyly jüzdi
mūjyq keldi. Būl ört qoiuşylardyñ «patşa samyrsyndy» üşinşi
şabuğa şyqqan küni i̇edi. Mūjyq bir jötelip, bylai dedi:
— Kempir, i̇esitip tūrsyñ ba, bügin tağy da tüneñder. Bügin bizdiñ
ainalysatyn şaruamyz bar. Al i̇erteñ bitti... köşesiñder. Sen meni
i̇esitip tūrsyñ ba?
— İesittim,— dep jauap qatty Daria oğan moinyn būrmastan.
Olar ketip qalğannan keiin, Daria üige arqasyn süiei səkige
otyrdy, sonda arqasymen qañsyp tozğan ağaştyñ türpidei de bolsa,
jyly, jandy özegin seze otyryp, ot qoiuşylardyn kenet peiili tüsip
bere salğan osynau aqyrğy küni oğan əri küiinişti, əri süiinişti bolyp
köringeni sondai, kökiregi toly ökpe renişi men basyna tüsken
nəubetten arylu üşin, jassyz közin syğyp, mūñ-şerin tarqata,
armansyz bir jylap aldy. Bəlkim, ajal aldynda da tap osylai mūrsat
bepip: jaraidy, i̇erteñge deiin jüre tūr deitin şyğar — sonda özi ne
isteidi, bos uaqtyñ qandai iske bağyştaidy. İe-he, ərqaisymyzdy
jeke-jeke alğanda, biz bərimiz nege meirimdi bolyp ketemiz, al bərimiz
birikkende ədeii qasaqana jasaityndai-aq, aqylsyz i̇esuastyqpen
jamandyqty sonşa nege köp jasaimyz!
Būl onyñ i̇eñ soñğy köz jasy i̇edi. Jylap bolğannan keiin, ol: öziniñ
i̇eñ soñğy jylauy osy i̇ekenin, i̇endi meili mūny üi-küiimen qosa örtep
jatsa da, şydaimyn, syr bermeimin — dep özine özi sert berdi.
Jylap-syqtau — būl öziñ jūrttyñ aiasyn degeni, al Daria bolsa, özge
jūrttyñ aiağanyna dilger i̇emes. Tiriler aldynda, bū düniede tym ūzaq
jasağany bolmasa, i̇eşbir kinəsi joq. Biraq əldekimderge şamasy mūnyñ
tiri jürgeni de qajet tərizdi, osynda bolyp, üi işin jinap-terip,
Matiorany özdiginşe, ağaiyn-tuysyndai i̇etip şyğaryp saluğa qajet
tərizdi.
Tüski asqa samauryn qasyna tağy da üş kempir, bala men Bogodul
jinaldy. Qazir Matiorada qalğan tek osylar ğana, özgeleri ketip
qalğan. Maksim ataidy da alyp ketti: ol öz aiağymen jüre almaityn
bolğasyn, ony qoltyğynan demep-jebep alysty. Tunguskany alyp
ketuge qyzy keldi, tür-pişini şeşesinen ainymaityn i̇egde əiel i̇eken,
özimen birge şarap ala keldi, Tunguska ony işip alyp, ketip bara
jatqan kater üstinde tūryp, özderiniñ tüsiniksiz köne tilinde
birdeñelerdi aityp, ūzaq aiqailady. Ülken Koşkin soñğy kelgeninde
ağaş üii terezeleriniñ kösekterin qoparyp aldy da, üiin öz qolymen
örtep, kösekterdi poselkege alyp ketti. Ötken aptada Vorontsov ta
qūiyndatyp bir soğyp ketti, ot qoiuşylarmen kezdesip, biraz
əñgimelesti, sonda jolai közine Bogodul tüsip qaldy da, sen dereu būl
araldan jönelgin — dep oğan jabysa ketti.
— İeger sen üi-küisiz, balasyz-panasyz bolsañ, jalğyz basty dep
anyqtama jazyp beremin. Audandyq atqaru komiteti seni
ornalastyrady. Kəne, jinal,— dep mən-jaidy tüsindire bastady.
— Kur-r-rva!— dep sözdi qysqa qaiyrdy da, Bogodul syrt ainalyp
jüre berdi.
— Ei, sen, baiqa... öziñniñ atyñ kim i̇edi?— dep qoqan-loqqy jasady
sasyp qalğan Vorontsov.— Men uçaskelik militsiiäny da şaqyra
alamyn. Men sen siiäqty elementpen saiasat aityp, bas qatyrmaimyn.
Ne aitqanymdy ūqtyñ ba, ūqpadyñ ba?
— Kur-r-rva!—Al i̇endi onyñ tüsingen-tüsinbegenin öziñ anyqtap al.
Biraq mūnyñ bəri bolğan, ötti-ketti; soñğy i̇eki künde Matiorağa i̇eşkim
qatynamady jəne jasaityn jūmys ta qalmady: kerek zattardyñ bəri
tasyp alynğan, al kerek i̇emes nərse — kerek i̇emes. Jaña ömirdiñ aty
jaña ömir, oğan i̇eski-qūsqylardy tyqqyştai berudiñ qajeti joq.
Şai işip otyrğanda Daria ot qoiuşylardyñ üidi i̇erteñge deiin
örtemeitinin aitty da, būlarğa bir ötiniş bildirdi:
— Sender əlgi qonbaqşy bolğan jerleriñe qona beriñder. Men
aqyrğy küni jalğyz bolaiyn. Onda jatatyn oryn bar ma i̇edi?
— Qu qūdai-ai!—Səki-ler!—dedi Bogodul yzalana qūlaşyn jaiyp
jiberip.
— İerteñ senderge men de kelemin,— dep uəde berdi Daria.
Tüsten keiin ol i̇eñbektep jürip, i̇edendi judy, juyp jürip, i̇eden
taqtaiynyñ betine qyrtystanyp qatyp qalğan kir-qoñysty əbden
ysqylap sypyryp tastauğa, sodan keiin oğan angara qiyrşağyn seuip,
malta taspen tyrnap, i̇edenge kün şağylysyp, jarqyrap tūruy üşin,
ony mūntazdai i̇etip tazartyp qoiuğa bolmaitynyn oilap qatty ökindi.
Ol əiteuir i̇eñ soñğy ret birdeñe i̇etip būny da yñğailar i̇edi. Biraq i̇eden
syrlanğan bolatyn, üidiñ yzğary Sonianyñ i̇enşisine tigennen keiin,
ony qūiar da qoimai syrlatqan da sol, Daria onymen təjikelesip
jatpağan. Ərine, syrlanğan i̇edendi şaia salu oñai, biraq üi keñse i̇emes,
öz üiiñde i̇eñkeiseñ de odan synyñ tüsip qalmaidy, büite berse, bū
halyq, monşağa barmas üşin, köp ūzamai özderiñ de syrlap alady əli.
Mūnyñ üstimen ol qanşa ret jürdi, qanşa ret taptady mūny — əne,
i̇edenniñ taqtailary basylyp, şūqanaq-şūqanaq bolyp qalğanyn
qaraşy. Būl i̇edendi soñğy bolyp basatyn öziniñ aiağy.
Ol üidi jinastyryp jürip, öziniñ aiağy əl-dərmeninen aiyrylyp,
boldyra bastağanyn sezdi, jūmys azaiğan saiyn, būl da əlsirei berdi.
Oğan boiyndağy qajyr-qairat birden sarqylyp qalatyndai köringen,
Dariağa keregi de sol-tūğyn. Bar şaruasyn tyndyrğasyn, tabaldyryq
tübine jata ketip, ūiyqtap qalsa jaqsy bolar i̇edi. Al sosyn ne bolsa,
ol bolsyn, būl oğan qinalmaidy. Keiin, i̇esine tüsken kezde, mūny
tiriler me, öliler me, əiteuir bireuleri tauyp alady, sonda özi kez
kelgen jaqqa bara beredi, mynalardyñ da, analardyñ da betinen
qaqpaidy.
Ol i̇esigi aşylyp, qorşauy qūlap, qañyrap qalğan būzau qorağa
baryp, onyñ bir būryşynan sartañdaqtanyp, tot basqan şalğyny
tauyp alyp, şöp şapty. Şöp te qataiyp, jağalai sarbalaqtanyp
ūiysyp qalğan i̇eken, yrym i̇etip i̇edenge töseuge kelmeidi, biraq bū
mezgilde basqa balğyn şöp tabylmaidy. Şöpti ol qomaqty sebetke
salyp, üige keldi de, i̇edenge şaşyp tastady; şöpten kök iısi i̇emes,
qañsyğan ys pen tütin iısi şyğady — meili, ol i̇endi ūzaq jatpaidy,
iısi de köpke barmaidy. Oqasy joq, osy da jetedi. İendi būdan jauap
alar jan qaida?!
Jūmystyñ i̇eñ auyryn atqardy, i̇endi onyñ azğantaiy ğana qaldy.
Səl de bolsa, tynystap tūryp qalğysy kelmei, Daria terezeler men
peş aldyna perde tūtty, səki men tapşan üstin basy artyq zattardan
bosatty, ashana mülikterin mūqiiättap orny-ornyna qoidy. Biraq
sonda da birdeñe jetpeitin sekildi, özi bir nərseni nazarynan qağys
qaldyrğan sekildi. Ol da ğajap i̇emes: mūndai yrymnyñ qalai
jasalatynyn öz basy körmegen, ony körgen jan da joq şyğar. Ol
adamdy aq juyp-arulap soñğy saparğa şyğaryp salu üşin ne isteu
kerek i̇ekenin jaqsy biledi, būl bilim-təjiribeni oğan tiri jürip, tirlik
i̇etkenderdiñ san ūrpağy miras i̇etip ketken, al myna iste ol öziniñ köz
aldynda tūrğan kömeski de būldyr tüisigine, biraq ūdaiy əldekim
iştei megzep otyrğan sezim-tüisigine senuiñe tura keldi. İeşteñe
i̇etpeidi, būl keiin özgelerge jeñilirek tiedi. Istiñ basy bolsa, qalğany
əri qarai sabaqtasyp jüre beredi.
Tağy ne jetpei tūrğany keiuanağa da aian boldy. Ol aldyñğy
būryşqa, sosyn basqalaryna qarady da, sol būryştarğa maiqarağai
būtağy ilinip tūruy kerek i̇edi ğoi dep, joğaltqanyn taba qoidy.
Terezelerdiñ joğarğy jağynda da tūruğa tiıs. Dūrys, onsyz bolmaidy.
Biraq Daria onyñ Matioranyñ qai jerinde qalğanyn ne qalmağanyn
bilmeidi — ainalanyñ bərin büldirip, örtep jiberdi ğoi. Dereu baryp,
izdep köru kerek.
Ymyrt üiirilip keledi. Aspan da, iñirdiñ ala köleñkesinen būldyrap
tūrğan orman da kökşil bir nūrğa bölenip, tamyljyp tūrğan qoñyr
keş i̇edi. Əmandağy ədetinşe tütin iısi būrqyraidy, qazir Matiorağa osy
bir iıs əbden siñip qalğan sekildi, biraq nege i̇ekeni belgisiz jaña bir jas
iıs, jer jyrtqandağy tərizdi, salqyn sebez iısi de keledi. «Būl qaidan
şyğyp jatyr?»— dep Daria biraz izdep, taba almady. «Ana jaqtan
jer astynan şyğyp jatyr, degen söz i̇estildi oğan. Basqa qaidan
şyğuşy i̇edi?». Onysy ras — ylğal jer iısi jerden şyqpağanda qaida
şyğady?
Daria jaqyn jerdegi joğarğy özekke qarai bettedi, ol ara onşa
bülinip, tonalmağan-dy, ol küni boiy tizesin bir bükpei, tynymsyz
typyrlağan kisi siiäqty i̇emes, qūr attai jeñil jürip keledi, aiağyaiağyna jūqpai, soqpaqqa tabany tier-times bolyp, ūşyp kele jatqan
tərizdi. Keudesin kerip, i̇erkin tynystaidy. «İendeşe mai qarağaidy
oiğa alğanym dūrys i̇eken»,— dedi ol iştei. Sol-aq i̇eken, barşa isti
dūrys jasağan i̇ekenmin, tipti Sima men Katerinany soñğy ret
qondyrmai jibergenim de dūrys i̇eken — degen bir mamyrajai, izgi
sezim janyn jadyratyp ön boiyna jaiyla berdi. Künilgeri
oilanbastan, birden, bir tynyspen olardy mağan qondyrtpa degen de
bir būiryq bar-au?! Ot qoiuşynyñ örteudi i̇erteñge qaldyruyna
sebepşi bolğan ne i̇eken, şamasy, ol da mūny mülde i̇esine almasa da,
oilamasa da, aitty ğoi. Joq, mūnyñ bəri jaidan jai i̇emes, mənisi bar.
Sol sebepti de ol būğan tap bir jol körsetkendei-aq özinen səl ğana
ilgeri nemese bir jağyn ala, birde qonyp, birde pyr i̇etip köterilip, əste
qalmai ūşyp kele jatqan sary tös şymşyqqa ğaiyptan jiberilgen
kieli qūs dep qarady.
Ol mūnyñ özi üşin saqtalyp qalyp, i̇endi közine birden tüsken mai
qarağaidy tauyp, onyñ būtağyn bir qūşaq i̇etip, syndyryp aldy da,
qarañğyda üiine qaityp keldi. Ol qaityp kelgenin üige kirgesin baryp
bildi, jolai qalai jürgeni, ne oilağany i̇esinde qalmapty. Meni bireu
syrtymnan ūdaiy baqylap, basşylyq i̇etip jür — degen bir syrly da
nūrly sezim, köñil küii onyñ basynan ketpei qoidy. Mine, qazir tün
bolsa da şarşaityn i̇emes, özine tap bir qanat bitkendei-aq, aiaq-qoly
öz betimen, yñ-şyñsyz jeñil qozğalady.
Şam jağylğannan keiin, onyñ dirildegen qyzğylt ta küñgirt
jaryğynda oryndyqqa şyğyp, mai qarağai būtaqtaryn būryşbūryşqa ildi, terezelerdiñ joğary jağyndağy sañlaularğa sūğa-sūğa
saldy. So zamat mai qarağaidan aqyrğy qoştasu sətindegi qaiğyly bir
iıs añqyp ketti, onyñ köz aldyna jağuly şyraqtar i̇elestep, köñil
i̇eljirer joqtau üni i̇estilgendei boldy. So zamat bükil üi būl dünieden
baz keşken qasiretti küige tüsip, sülesoq qatyp qalğandai i̇edi. «Men
öziñ qaida əzirlep jatqanymdy sezedi, oh, sezedi ğoi»—dep oilady
Daria, sosyn: tağy ne bar, birdeñeni i̇esten şyğaryp, ūmytyp ketken
joqpyn ba?—dep ainalasyna jany juasyp, ürke köz tastady. Bəri de
oryn-ornynda tūrğan tərizdi. İedendegi şöpti basqan saiyn
bylqyldap, sybdyrlağany onyñ zyqysyn şyğaryp, köñilin alañdata
berdi; ol şamdy söndirip, peştiñ üstine şyqty.
Qūlazyğan üreili tynyştyq zəresin ūşyrdy — it ürmeidi,
bireudiñ basqan aiağynan kişkene bir tas ta tysyrlamaidy, sañq i̇etip,
kezdeisoq bir dauys ta şyqpaidy, qoiu japyraqty būtaqtardy qozğap,
jel de şulamaidy. Ainaladağy bar tirlik ölip-öşken tərizdi. Aralda
itter bar-dy, ieleri: tas tüsse talaiyñnan — dep tastap ketken. Üş
töbet qalğan i̇edi, olar bas auğan jağyna qarai jortaqtap, Matiorany
kezip ketken-di, biraq bügingi tünde olardyñ da üni öşken. Tym-tyrys.
Daria qorqyp, peşten qaita tüsti de, dūğa qaiyra bastady.
Sonymen tañ atqanşa dūğa-namaz oqyp, kinəli de müləiim köñilden
köne üiimen qoştasa berdi, sonda belgisiz bireu onyñ sözin qağyp alyp
qaitalap, alysqa əketip jatqandai bolyp i̇elestedi.
İerteñgilik ol aqiret kiımi saqtauly jatqan ūşqat qol sandyğyn
jinap, aldyñğy būryşqa qarap, soñğy ret şoqyndy da, i̇edenge qūlap
tüsip, solqyldap-selkildep jylamas üşin sabyr saqtap, bir ret qana
öksip, syrtqa şyğyp i̇esikti japty. Samauryn būrynyraq şyğarylyp
qoiylğan. Nastasia üiiniñ janynda ony qarauyldap, Sima men
Katerina tūrğan. Daria olarğa samauryndy alyñdar dedi de, kolçak
barağyna qarai jüre berdi. Mūnda kelgesin ol qolsandyğyn birinşi
senekke qoidy da, ot qoiuşylar tūryp jatqan i̇ekinşi bölmege qarai
bettedi.
— Men bittim. Örteñder i̇endi. Biraq üi işine attap baspañdar,— dedi
kempir olarğa.
Sosyn birden derevniadan ketip qaldy. Keiin ol öziniñ küni ūzaq
qaida jürgenin i̇esine tüsire almady. Tek əiteuir tynymsyz typyrlap
jüre bergenin, əl-quatynyñ qaidan şyğyp jatqanyn da tüsinbei
sandala bergenin jəne ūdaiy özimen janasa, būryn i̇eşqaşanda
körmegen kişkentai bir maqūlyqtyñ jügirip kele jatyp, mūnyñ közine
anyqtap qarağysy kelgendei bolyp köringenin ğana biledi.
Kempirler ony izdep, aiqailasypty, biraq būl olardy i̇estimepti.
Keşqūrym qaiyqpen kelgen Pavel ony qol sozym jerden, «patşa
samyrsynnyñ» qasynan tauyp aldy. Daria so jerge jaiğasyp alyp,
derevnia jaqtan közin aiyrmai, jeldiñ i̇eñ soñğy tütindi araldan qalai
aidap ketip jatqanyna qarap otyr i̇eken.
— Apa, tūr. Nastasia jeñgei keldi,— dedi Pavel ony tūrğyzyp
jatyp.
Nastasia betin qolymen qysyp, ilgeri-keiin teñselip, jylap
otyryp:
— Al, İegor şe... İegor şe!..— dep əlsiz ğana yñyrsidy.
Kempirler İegor ataidyñ qaitys bolğanyna senerin de, senbesin de
bilmei, abyrjyp-sasyp qalyp, ün-tünsiz i̇eñseleri tüsip otyr. İeger ol
osy arada jürgen kezde şaly turaly: ol tynymsyz jylai beredi,
işinen qan ketip, əlsirep qaldy — dep qaidağy joqty şyğarğan bolsa,
qalada tūrğaly beri Nastasianyñ sol i̇esuastyğy küşeie tüspedi — dep
kim kesip aita alady, bəlkim, sol aqylynan adasqany ony i̇endi şaly
öldi dep aituğa deiin aparyp soqqan bolar. Al İegor atai, mümkin, tap
qazir i̇eşteñe bolmağandai-aq jaibaraqat trubkasyn būrqyratyp
otyrğan şyğar. Jəne is nasyrğa şauypty, kempir tiri şalyn
jerledik deidi — dep oilaudyñ özi qorqynyşty bir sūmdyq i̇edi. Al
İegor ataidy joq — dep közge i̇elestetu de tap sondai sūmdyq bolatyn...
Bogoduldyñ tūrağy dəliz tərizdi quyqtai tap-tar, ömirde ūsynaqty
qol timegen, kir-qoñys bir quys i̇edi. Keşe men bügin kempirler əkelip
tastağan qorbai-jerbailar ony būrynğydan beter bylyqtyra
tüsken-di. Səkilerge töselgen şöp üstinde köpəikeler, ədiiäldar, ūsaq
buynşaq-tüiinşekter şaşylyp jatyr, jalañaş, laqsa üstel üstinde
aiaq-tabaqtar üiüli tūr. Tömengi əinegi joq, jalğyz tereze aldyndağy
i̇edenge sam auyr qoiylypty. Osynau tar sañlaudan kün syğalaidy,
sol kün közinen jyldar boiy şybyn tañlaqtap tastağan, saltaqsaltaq sau əinek i̇erigen maidai bolyp jyltyraidy. Bir kezde temir
peş tūrğan jer kirpişiniñ qyzyl şañy i̇edenge josalana taptalyp
qalypty. İendi qazir peştiñ jūrnağy da joq, jalpy bir jaq
qabyrğasynda şöp tösekti səkisi, i̇ekinşi jağynda astau tərizdi ūzyn
stoly bar osynau tauyq qora tərizdi bölmeden tipti azdap ta bolsa
tirlik iısi şyqpaidy.
Biraq būdan göri təuirirek üidi izdep, tañdap jüretin kün qaida: tap
sol sətte tek osy kolçak barağy ğana cay tūrğan, odan basqa birde-bir
qora, bir de bir monşa qalmağan-dy. Tömengi jaqta əli de bolsa
örtelgen üiler byqsyp jatyr, qoiyny ystyq qolamtadan əlsin-əli ot
qyzuyna şydamağan bir nərseler, dəri siiäqty gürs i̇etip jarylady,
ien jazyqqa aşyq-jaidaq qañqiyp-qañqiyp şyğa kelgen orys
peşteriniñ jyluy qaşyp, jetimsirep qalğan. Bəri de bitken: Matiora
qanatyn qomdap, ūşyp ketti — jaiy jənnattan bolğai! Būl baraq
i̇esepte joq, ony böten bireuler qiyp salğan, ol ərqaşan da qosardağy
qoñsy bolatyn, onymen tipti ot qoiuşylardyñ özi əure bolğysy
kelmedi de, keşke salym birjolata buynyp-tüiinip, küni būryn
şaqyrtylğan katerge minip taiyp otyrdy. Olardyñ i̇ekeui keterde
baraqtyñ Bogodul tūratyn jağyna keldi, mūnda örtenip jatqan
üilerdi köruge dətteri şydamai, qoryqqannan qalşyldap-dirildep,
Sima men Katerina i̇ekeui tyğylyp otyr i̇eken.
— Əi, kempirler, senderdi qaitsek i̇eken osy? Özderiñ bir aqylsyz
adamdar i̇ekensiñ — bəribir qualaidy senderdi. Al, biz senderdi kütuimiz
kerek... Qoi, i̇endeşe qala beriñder! Biz odan da monşağa baryp,
senderden jūqqan ys pen küieni juyp tastaimyz. Büite berseñder,
onda myna bekinisteriñdi özderiñ örtei jatasyñdar,—dedi olardyñ
bireui.
— Ei, burlak! Keterde mynany osy qalpyñda qaldyrmaisyñ, tərtip
solai. Ottyğyñ bar ma i̇edi?—dedi i̇ekinşisi Bogodulge dauystap.
— Kur-rva!—dep aqyryp qaldy Bogodul, al əri şoşyp, əri quanyp
ketken Sima küibeñdep jatyp.
— Bar, bar, ottyq, bizde. Bar. Özimiz-aq örteimiz,— dedi.
Olardan keiin, ot qoiuşylar ketisimen, Pavel keldi, ol Nastasiany
ala keldi, sosyn tepsennen baryp şeşesin əkeldi. Ol kempirlerdi
qaiterin bilmei qatty sasty: būlar bir qaiyqqa syimaidy, onyñ
üstine myna qu tomar Bogoduly tağy bar jəne būlar qazir birden jürip
te ketpeidi. Ol mūny şeşesin körgende-aq bilgen, biraq sonda da
sūrağan;
— Mümkin, bügin jürip te ketermiz? İerteñ onda basqalaryn əketuge
keler i̇edim...— dedi ol.
Şeşesi tipti jauap ta qatpady.
— Maqūl i̇endeşe,— dedi ol oilanyp.— Nastasia jeñgei osynda
kelgen i̇eken — maqūl, kelistik. Al i̇eki künnen keiin men katermen
kelemin. İesittiñ be, apa, i̇eki künnen keiin. İerteñ tünde men
jūmystamyn. Al arğy küni daiyn otyryñdar. Qap-qanardy da ala
kelermin, bəlkim, senderdiñ kartopteriñdi de ala ketermiz.
Ol ystyq taby qaitpağan ortenderdi töñirektep jürdi-jürdi de,
kaiyqpen ketip qaldy. Söitip qarttar jalğyz qaldy, būlar i̇endi beseu
i̇emes, Nastasiany qosqanda altau i̇edi.
Matiorany körgende qobaljyğan köñili men auyrğan janyn biraz
basyp, sabasyna tüskennen keiin, Nastasia sözge kiristi:
— Biz baryp ornalasyp alğannan keiin, ol i̇eşbir jaqqa jarty
qadam basyp barğan i̇emes, qamalyp üiden şyqpaidy, men oğan: «İegor,
sen nege aulağa şyqpaisyñ? Nege köşege şyğyp adamdarmen
söilespeisiñ? Jūrttyñ bəri de özimiz siiäqty, suğa batqandar»—
deimin jaiymen. Angara boiynda tūrmağan basqa kisilerdiñ bəri bizdi:
suğa batqandar — deidi. Bükil üi sol suğa batqandardan dep i̇eseptei
ber. Keş bolysymen bərimiz syrtqa, jūrt şyrq ainalyp jürip jatqan
köşe betke jyljyp tüsemiz, sol arağa otyryp alyp, kübir-kübir
söilesemiz kelip, söilesemiz... Kim qaidan i̇ekenin sūraimyz.
Çerepanovtan bir kempir bar, vorovevtan da, şamannan da kelgenderi
bar. Būrynğy tirligimiz jaily, qazirgi tirligimiz jaily əñgimelesuden
bir jalyqpaimyz. Al, İegor bolsa, soqa basy sopaiyp, üiden
şyqpaidy. Radiuny qosyp qūiady da, tyñdai beredi, tyñdai beredi,
onda bizdiñ öz radiomyz bar. Men oğan: «Jür, İegor, jūrt ne aitady,
tyñda. Sen sol auadan ne i̇estip jarisyñ?»—deimin. Joq, ol bir
tūqyraiyp otyryp alsa, ony ornynan qozğai almaisyñ. Jəne
dikildemeşi dep, mağan aşulanady. Üidiñ kiesi sekildenip aldy. Al özi
ağyl-tegil jylaidy da otyrady...
— Sen jürerde de jylady ma? Şalyñ sen beri jürerde de jylady
ma?— dedi Daria osynau sözderimen Nastasiany tūzaqqa tüsirip,
ötirigin şyğarmaq bolğan keiuana öz sözinen özi Uialyp, qysylyp
qaldy.
— Qalai jürerde? Qaida jürerde?— Nastasia mūnyñ sözine
tüsinbei qalyp, qaita sūrady.
— Osy jaqqa kelerde?
Nastasianyñ bet-auzy jybyrlap, selkildep ketti.
— Ol jylar i̇edi-au... jylar i̇edi, biraq ol... i̇endi qalai jylaidy? Ol
ölgennen keiin jylauyn qoidy ğoi — senderge ne bolğan?! İmanjüzdi
baiğūs i̇edi ğoi, so küiinde jaibaraqat jatty, İegordy aitam-dağy... Men
bas jağynda otyryp ağyl-tegil jyladym kelip, jyladym...— ol tağy
da ilgeri-keiin yrğalyp, tebirenip, ketti,— al o sorly jatyr, jatyr,
ündemeidi-au, ündemeidi...
— Qoiysuğa kömektesken kisi boldy ma, joq pa?— dep sūrady
Katerina.
Sosyn Nastasia būl sūraqqa quanyp qalğandai-aq, qobaljyğan
köñili basylyp, sözi şirap sala berdi:
— Qoiysuğa kömektesti, kömekteskende qandai. Obaly ne kerek:
halyq qaiyrymdy ğoi. Angara suyn bir işken öz halqymyz i̇emes pe.
Çerepanov selosynyñ kempiri Aksinia kelip, denesin judy... Köp
söilep qaiteiin; bizben bir köşip qonğandar tügel keldi. Onda əlgi bir
i̇esikten kirip, bir basqyşpen köteriletinderdi osylai dep ataidy. Bir
jaqtan tabyt tauyp əkelip, matamen tystady — men onyñ birde-birine
aralasqan joqpyn. Sosyn maşinany aidap kelip, tabytty alyp
şyqty. Sonyñ bərin əlgi Aksinia basqardy, öjet bir bəleket...
osyndai derevniada tūrğan, özimiz siiäqty kempir dep oilap qalmañdar.
Men osynda tūrğandai-aq o jaqqa birtürli üirenip kettim, i̇eşteñesi
joq. Al İegor tipti üirene almai qoidy, ötkendi sūmdyq añsap, i̇egiledi
de otyrady... Oğan qalğan barşa dünie — əlgi radia. Tyñdaidy da
kürsinedi, tyñdaidy da kürsinedi. «Sen sony tyñdaudan bir
jalyqpaisyñ, İegor, sonşama ne aitady»—deimin.—«İegin i̇egip jatqan
körinedi,— deidi».—«Qaidağy i̇egin? Qaidağy i̇egin — dalada küz boldy,
əne, terezege qaraşy. Nemene, aqylyñnan adastyñ ba?— deimin»—«A
būl i̇egin jyl boiy i̇egiletin körinedi deidi». «İegor, sen, neni
byljyratyp otyrsyñ? Qoi, joqty aitpa sen, şalym, odan da jylap
al, qaidağyny oidan şyğarma»—deimin men. Al ol, İegordy aitamdağy, i̇esteriñde me, keremet kesir i̇edi ğoi. Ol mağan: «Byljyraimyn ba,
bylşyldaimyn ba, əiteuir, i̇egindi bitik ösirsem bolat ta»— dedi. Ol
soñğy kezde tipti auzyna kelgenin aitatyn. Al özi köşe aulasyn
körmegesin şölmektei bolyp quaryp, jūqaryp ketken. Söitip kün
ötken saiyn jüdei berdi, jüdei berdi. Köz aldymda öşip bara jatty.
Men odan: «İegor, ne auyrasyñ ba? Sonda qalai, qai jeriñ auyrady?»—
dep sūraimyn. Onyñ semip bara jatqanyn körmeitin soqyr i̇emespin
ğoi. Ol tipti syr aşpai qoidy, soñğy tynysyna deiin boi bermedi.
«Əne, i̇esittiñ be, bonby tastap jatyr?— deidi».—«İegor, ol bonby i̇emes,
— deimin men oğan,— ol jerdi qazbas üşin jappai jaryp jatyr».
Tömende səkide otyrğanda mağan onyñ mən-jaiyn kempirler
tüsindirgen-di, əitpese men əuelde, ol gürs i̇etken kezde, tabanda jan
tapsyra jazdağanmyn. Al ol i̇eş jaqqa barmaidy, bar nərseni men oğan
solai da solai dep aityp beremin». «Qūlağym şulaidy da tūrady,
maza bermeidi — deidi». Basqa i̇eşteñeni i̇emes, tek sol qūlağynyñ
şulaitynyn aityp, şağyna beredi.
— Özi bylai jaibaraqat jatyp öldi me, qinalğan joq pa?
— Jaibaraqat jatyp öldi. Tynyş bolğanda qandai, qūdai mağan
sondai ölimin qisa jarar i̇edi. Kündiz ol mağan: «Nastasia, bar-dağy bir
qyzyl şarap əkelşi, bükil denem bir türli jansyzdanyp qalğan
sekildi, alşy baryp, men biraz qan ainaldyraiyn, əitpese, so şirkin
ūiyp qalğan tərizdi»—dedi. Men tūryp jüre berdim. Bizdiñ dükenimiz
joldyñ arğy betinde, onda qyzyl joq i̇eken, men tağy joldyñ arğy
betine barmaq boldym. Ol ara ağylğan maşina, külli əlemnen
jinalğan ba, qasyñnan zu i̇etip, olai da i̇etedi, bylai da ötedi. Men
jüruden qorqyp, köp tūryp qalyppyn. Olar zulap ötken saiyn
basymdy bir oñğa, bir solğa būramyn. Şamasy, ūzaq jürdim ğoi deimin.
Qaityp kelsem, İegor meni synağandai tesilip qarap qalypty. Mine,
əkeldim, İegor, sen aşulanba, qalada qaiqañdap jüre almaidy i̇ekenmin,
dedim. Ol syr bildirmedi. Stolğa kelmekşi bolyp, ornynan tūrdy,
tūrdy da teñselip ketti, sol teñselgeninen Uialyp, özin-özi boqtap
jiberdi. İekeumiz de otyrdyq, keş bolğan kez. Onşa köp otyrmadyq, ol
staqannan i̇eki i̇elidei ğana işti. Joq, işip jarytatyn türim joq,
batpaidy, dedi ol. Sosyn qaita baryp, tösegine jatty. Biz i̇ekeumiz
bölek jatatynbyz. Ol bizdiñ i̇eski kereuette, men əlgi garmoşka siiäqty
bükteletin qalanyñ qūrbaqasy bar ğoi, soğan jatyp ūiyqtaitynbyz.
Baryp jatsyn — sosyn qarasam: ol menen közin almaidy. «Ne, İegor,
sağan birdeñe kerek pe?»—deimin. Nastasianyñ dausy qataiyp, jauap
küte-küte, şydamağan kisi siiäqtanyp, ilgeri ūmsyna tüsti. «Bəlkim,
birdeñe kerek şyğar?»— deimin. Men onyñ teginnen-tegin qarap
jatpağanyn bile qoidym.— Osyny aityp, kempir tüzelip otyrdy.—
Al İegor ləm dep til qatpaidy. Birdeñe aitqysy kelgenin bilip
otyrmyn, biraq aitpady — ol, şamasy, meni şoşytqysy kelmegen.
Ajal töngenin sezdi ol, sezdi.— Kempir tağy sözin üzip, basy selkildep
otyryp qaldy.— Sezdi, sezgende qandai. Men, oñbağan, şamdy söndirip
jatyp, ūiyqtap ketippin. Ūiyqtap qalyppyn.— Onyñ dausy şañq i̇etip
qataiyp baryp, qaita qalpyna tüsti.
— Tünde ūianyp ketsem — jañbyr jauyp tūrğanyn i̇esittim. Mūnysy
ne — keşqūrym aspanda şökimdei būlt joq i̇edi ğoi,— dep oilaimyn. O
jaqta aspan şala körinse de, men būrynğy ədetimmen qaradym.
Jañbyr da onşa qatty i̇emes, tek sirkirep qana tūr i̇eken. Oiboi, birdeñe
bolmasa jarar i̇edi dep oilaimyn. Terezege bardym, al jauyn i̇endi-i̇endi
ğana bastalypty, əli jerdi de dymdap ülgirmepti. İegordyñ bir küni
jañbyrdy i̇esine alyp: köpten beri jauğan joq,— degeni jadymda
jürgen. Men jəi ğana: «İegor, jañbyr jaudy ğoi. Ol sağan nege kerek
i̇edi? Nelikten kerek bolyp i̇edi sağan,— dep sūraimyn». Ol ündemeidi.
Men jaryqty jaqpaq bolyp, qabyrğany sipaimyn, sipaimyn kelip.
Jaqtym, öitsem meniñ İegorym, İegorym...
Nastasia jylap qūia berdi.
Kün batty, tauyq qora işi birden qarañğylanyp sala berdi.
Kempirler auyr qaiğydan jany janşylyp, ünsiz otyr, balaqai
i̇elegizip, Simany jeñinen tartqylaidy, ol əlsiz ğana balanyñ qolyn
qağady. Bogodul auany ysqyrta tartyp-şyğaryp, tartyp-şyğaryp,
tynystap otyr. Kempirler qaşan samauryn qūiam degenşe şydamai,
jūrt osylai ün-tünsiz otyrğanda, Bogodul ony senekke şyğaryp,
laqyldatyp su qUia bastady.
— Əje, əje,— deidi Kolka qyñqyldap.
Nastasia būrylyp qarap, balany kördi.
— Koliana əli öziñmen birge me?—dedi ol Simağa.
— Özimmen birge, birge jür. Menimen birge bolmağanda, kimmen birge
boluşy i̇edi? Közim tiride i̇eş jaqqa jibermeimin,— dep jedeldete
jauap berdi ol.
— Biz İegor i̇ekeumizdiñ de baldarymyz bolğan. Myna Daria men
Katerina i̇ekeui ūmytpasa kerek. İesteriñde me?— dedi Nastasia.
Daria men Katerina birine-biri qarady da, birine-biri senip, i̇ekeui de
jauap qatpady.
— Būlaryñ ne, men ötirik aityp otyrmyn ba osy?— dep kədimgidei
ökpeli ünmen dauystap jiberdi Nastasia.
— Qūdai saqtasyn, Nastasia,— dedi de Daria onyñ köñilin aulap,
arqasynan alaqanymen bir sipap qoidy.— Qūdai saqtasyn, Nastasia.
Sağan ne bolğan?! Mine, keldiñ, kelgeniñ jaqsy boldy, qadamyña nūr
jausyn. Biz seni yntyğa küttik... Seniñ kartobyñdy qazyp aldyq.
— Qai kartofty?
— Seniñ kartobyñdy. Seniñ baqşañnan.
— A-a, ony qaitemin?— dep qolyn bir sermedi Nastasia.
— Qaitemin de büitemin — kartofty şiritip qoimaqpyz ba!
Bir kezde olar jaryq jaqpaqşy boldy, biraq reti kelmedi: taraqan
siiäqty, Bogoduldyñ jağatyn i̇eşteñesi — şamy da, şyrağy da joq
i̇eken, Daria öz şamyn üiine qaldyryp ketken, tegi ol üidiñ otyna ot
qosqan şyğar. Katerina bölmeniñ ot qoiuşylar tūrğan i̇ekinşi
jartysyna baryp qaitty, biraq odan da i̇eşteñeni taba almady.
Qarañğyda otyruğa tura keldi. İendeşe osylai boluy kerek şyğar,
mūny da kördi. Tipti istiñ osylai bolğany da dūrys sekildi: əiteuir,
osynau beişaralyq pen küiki köşpendilik ūdaiy közge ūrmaidy da,
i̇erteñgi kün maşaqatymen zəreni almaidy. Analar Matiorany
tintkilep, qarap şyqqan. Odan keleşekte ömir süretin jandardyñ bəri
bezip ketti, tipti jaryq ta ketip qaldy, söitip būlarğa bəri de
bitkendei — i̇eşkim de kelmeitindei, jaryq ta qaita oralmaityndai
bolyp i̇elestedi, al Matiorağa jabysyp, aiyrylmai qalğan özderiñ
közge türtkisiz qarañğyda belgisiz bir jaqqa zaulatyp ala jöneledi;
söitip qaş-şan bəri üşin bir mezgilde soñğy zaual sağaty soqqanşa,
zaulatyp əkete beredi, əkete beredi. Sol sūmdyqty sezgendei-aq,
aianyşty ünmen bala qyñqyldai bastady, Sima ony jəiimen jūbata
berdi.
Bogodul qainağan samauryndy işke kirgizip, ony qaitadan i̇edenge
əkelip qoidy da, üiüli ydys arasynan sipalap şəinekti tauyp alyp,
şai demdedi. Olar səkige jaiğasqan küii, emaldanğan ystyq
kröşkelerdi qos qoldap ūstap otyryp şai işti. Qant, nan sūrağan jan
bolmady būl i̇endi mülde berilmeitin nərse siiäqtanyp körindi. Şaidyñ
qalğany mūndai jaqsy bolar ma. Tereze sañlauynan dymqyl syz
añqyp tūr; Sima so jel ötinen Koliany kölegeilemek bolyp,
küibeñdep, balany jatqyza bastady — Kolka birdeñeni sūrap,
qyñqyldauyn qoimady. Ūzamai bölme işi səl bozara tüsti,
küñgirttenip qabyrğalar körine berdi, so mezette Bogodul:
— Syğan küni şyqty, kur-rva!—dep dauystap jiberdi.
— Sen anada samaurynyñdy əketip i̇ediñ, ol jaqta qūia aldyñ ba?—
dep sūrady Daria Nastasiadan ötkendi i̇eske alyp.
— Barğaly beri i̇eki ret qainattym,— dedi Nastasia kürsinip.— Bir
ret — İegordyñ tiri kezinde, i̇ekinşi ret — odan keiin, Çerepanovtyq
Aksinia kelip, köne samauryndy bir qainataiyqşy degeni ğoi. Oiboi,
biraq qaidağy şai! Qūdai saqtasyn, ondağy su teñizdiki siiäqty,
Angaranyñ iısi şyqpasyn dep, sol suğa birdeñe qosady. Jəne kömir de
joq. Əlgi kempir, Aksinia, qarağai bürlerin tepip əkeldi, samaurynğa
su qūiyp, basqyşpen tömen tüsip, köşege şyqtyq. Ony basqa qai
jerge aparyp qainatasyñ? Basqa jer joq. İekeumiz kelip, samauryndy
bağyp otyrmyz, al ötken-ketken jūrt bizge küledi. Əlgi Aksinia
jaujürek pəle i̇emes pe, i̇eşteñeden de seskenbeidi. Kütuden i̇etken azap
bar ma — kernei bolmağasyn ot ta juyr maida jana qoimaidy,
qarağai büri tas tərizdi. Tuh, əiteuir qainady-au, i̇endi keiin üige aparu
kerek. Bizdiñ pəterimiz aspan astynyñ törtinşi qabatynda, i̇eger meniñ
aiağyma auyrlyq tüspese, demikpemmen ysyldap-pysyldap, oğan əreñ
jyljyp şyğamyn. Ərbir tepkişekte tūramyn. Basqyş, qūdai
saqtasyn, jarlauyttau. Al Aksinianyñ üii aspan astynyñ üşinşi
qabatynda — əiteuir, azdap ta bolsa, alasaraq. Onda ərbir alañşağa
tört i̇esik şyğady, i̇eger joğaryğa jörmeleitin bolsañ, onyñ üii sol
jaqtağy i̇en şetki i̇esik. İekeumiz meniñ üiime jete almadyq, jüregim
sekirip boi bermegesin, samauryndy köterip, Aksinianikine kirdik.
Onymen birge sonda tağy bir kempir tūrady, özi tyriğan aryq, tep-
tegis i̇edenmen süiretilip zorğa jüredi. Eida, sol bir otyrğanda-aq
samauryndy tausyp qoidyq. Ony qaita qainata almaityn bolğansyn
— al kelip iş, al kelip iş.
— Keiin qaitasyñ ba, joq pa?
— Oibai, ony qaidan bileiin, Daria. Əzirşe i̇eşteñeni de bilmeimin.
Mağan salsa, quana-quana ketpes i̇edim, biraq qaida syiamyn?
— Sen onda, tegi, bailauly tūrğan joq şyğarsyñ?
— Bailauly i̇emes i̇ekenim ras, biraq odan ne paida. Qaida
barmaqpyn? Men kimge kerekpin? Būl solaiyna solai. Jəne İegordyñ
beiiti de sonda — ony qalai tastap ketpekpin? Al biz onymen, şamasy,
bölek jatatyn şyğarmyz, birge jatu üşin kisi bir mezgilde üzilui
kerek i̇eken. Men onyñ jəiin bilgenmin. Zirat bolsa jas marqūmdardyñ
bərin ret-retimen jağalai qūia beredi, kimmen tura keletinin
talaiyñnan. O dünie, i̇endi men, sirə, köp tūra almaspyn — halim
müşkil, İegorğa taiau bir jer būiyrar. Osy qysty qystap şyğa alamyn
ba, joq pa — bilmeimin... Baraiyn, senderdiñ jai-küileriñdi bileiin,
i̇eñ soñğy ret Matiorany köreiin dep oiladym. Sosyn əzirlene beremin.
Bizdiñ, İegor i̇ekeumizdiñ üiimiz janyp ketti me?
— Oibai-au, sen əli körmep pe i̇ediñ? Bügin ğana janyp bitti. Sen
kemeletip kelgeniñde ol janyp bituge ainalğan i̇edi. Bizdiñ sol oram
küni büginge deiin tūrğan: bəri satyrlap bir-aq janyp ketti. Əli körgen
joqsyñ ba?
— Men dəneñeni de körgen joqpyn. Tipti osynda qalai jüzip
kelgenimdi, parohodpen qalai jürgenimdi de körgen joqpyn. Bəri de
tap bir tüstegi siiäqty. Matiorany aqyrğy ret bir köruge añsarym audy
da tūrdy... sodan, qūdai-au, jalğannyñ jaryğyn köruden qaldym. Tipti,
nər tatpaimyn, bir japyraq nan da tamağymnan ötpeidi. Qoi,
baraiyn, əitpese, körgen künim qarañ bolar dedim. Niuniany,
mysyğymdy alyp qaitaiyn. Oi,—, dedi ol birdeñe i̇esine tüskendei.—
Meniñ Niuniam tiri me?—Men ony tipti sūramappyn da ğoi. Daria,
Niuniany men sağan tapsyryp ketkenmin?..
— Sen odan da meniñ özim tirimin be, əlimin be, sony sūrasaişy.
Qaidağy Niuniañdy aityp...
— İə, onyñ özi, Niuniany aitamyn, qaida jür? Men oğan köz
qyryñdy sala jür dep i̇edim.
— Keşqūrym tiri bolatyn. Al qazir qaida jürgenin bilmeimin.
Keşkilik janyp ketpesin dep üiden aidap şyqqanmyn. Bəlkim,
qaitadan sañlaudan kirgen şyğar, əlde basqa bir jerde jürgen şyğar.
— İergen özin izdep, atyn atap şaqyru kerek i̇eken. Onsyz men qalai
tūram? Oi, i̇endi qalai ömir süremin? Soqa basym sopaiyp, qalai tirlik
i̇etemin?— Nastasia qarañğyda siñbirinip, teñselip otyr.
Kenet Daria bir keñes berdi:
— Öziñmen birge myna Sima men balaqaidy ala ket. Būlar da qalai
ömir sürerin, qai jaqqa keterin bilmei jür. Əlde Bogoduldy əket. Al
sen Niuniañdy...
— Yq!—dedi Bogodul tyjyrynyp.— Qal-la!—dep yzalana bir
pysqyrdy.
— İeger Sima jüretin bolsa, əlbette, i̇eñ dūrysy sol bolar i̇edi,— dep
Nastasia quanyp qaldy.— Birge tūrar i̇edik. Əitpese, üstine bir köşpeli
əieldi kirgizedi,— dedi mağan Aksinia. Böten bireudiñ keregi qanşa
mağan, özimiz, matioralyqtar bolyp, bir şatyr astynda tūra berer i̇edik.
Odan artyq tirlik bolmas i̇edi.
— Men qaidan bileiin. Bəlkim, rūqsat alu kerek şyğar. Rūqsat
bermei qoiuy da mümkin. Əitpese jaqsy bolar i̇edi...— dep Sima sasyp
qaldy.
Nastasia bir kürsindi:
— Men de onyñ i̇eşteñesine tüsinbeimin. O jaqta keide meni Aksinia
tək-təktap, jönge salady, onsyz men ömir süre almas i̇edim. Ondağy
tirlik te, ərine, oñai i̇emes. Qalanyñ aty, qanşa aitqanmen, qala.
Nandy satyp alu kerek, kartofty, juany satyp alu kerek. Nan əiteuir
onşa qymbat i̇emes... Aksinia bir küni meni süirelep bazarğa apardy.
Döñgelekke minip jürip kelemiz, jürip kelemiz, meniñ mülde basym
ainalyp ketti. Bir kezde keldik. Sonda nege keldik deseñizşi?
Kartoftyñ topataiy üş som, bir sarymsaq— bir som. Būl ne degen
masqara, mūnşa somdy qaidan tabamyz dep oilaimyn? Būl nağyz
qaraqşylyq! Men söitip üige qūr qol qaittym. Degen men ömirde
körmegendi kördim. Ana qalanyñ tübinde tūratyn alaiaqtar baiidy
i̇eken, oi, şirip baiidy i̇eken. Olar aqşany sonşa şeñgeldei berip
qaitedi, ol nege kerek?! Qoişy, aitty ne, aitpady ne! Bizdiñ əlgi
būzauğa alatyn aqşamyz tausylmağan kezde amaldap tūrdyq. Al
i̇endigini bilmeimin. İegor üşin penziiä tağaiyndaimyz dep i̇emeksitedi.
Bilmeimin. Pəterge töle, otqa töle. Bəlkim, i̇eşteñe de bolmas, men qazir
tipti bir işekpin. Köp nərseni kerek i̇etpeimin. Mülde nər syzbai da
jüre beremin. Keide tipti auyzğa nannyñ ūntağyn da saludy ūmytyp
ketemin, biraq sony sezbeimin de. Qasietti bibi bolyp aldym, əbden.
Əiteuir ildəbailap kün körgen.
İesikke taiau jerge jaiğasyp jatpaq bolyp, Bogodul qozğalaqtai
bastady da, Nastasia ündemei qaldy. Əldenege mazasyzdanyp, jiı-jiı
Katerina kürsinedi, balaqaidyñ da, Simanyñ da dybysy i̇estilmeidi.
Belgisiz bir alystan, tüpsiz tūñğiyqtan tüsken salqyn jaryq tauyq,
qora işinde üiirilip jür, onyñ kömeski jaryğy ala şūbarlanyp
qabyrğalarğa, kisi jüzderine tüsedi, terezeniñ qarsy aldyndağy i̇esikti
köleñkelep, qarauyta beredi. Osynau jaryqqa ün-tünsiz, añ-tañ bolyp
qarağan küii kempirler qalğyp ketken tərizdi.
Pavel poselkege ymyrt əletinde kelip jetti. Ala jazdai
jağalaudan poselkege, odan keiin qaityp, bir tynym tappağan kezekşi
maşina
jūmysyn
toqtatypty.
Pavel
qaiyğyn
bekitip,
Podvoloşinonyñ, bir kezde joiqyn küşi üşin Vorotilo — Alpauyt
dep atalyp ketken mūjyğy, al qazir əlsirep, qañsyp qalğan küzetşi
şalmen biraz söilesti de, örge qarai on şaqyrym jerge jaiau
jürmekşi bolyp bettei bergende, oilamağan jerden joly bola
qaldy, bir şaqyrymdai jürgennen keiin ony i̇eki jağy janyğan
pyşaqtai, əjimdi qatal jüzin bastyra basyna şlem kigen, mototsikldi
beitanys bir mūjyq quyp jetti, būl sūramai jatyp toqtady da,
artyna mingizip aldy. Qaida barasyñ dep sūraudyñ da qajet! joq i̇edi:
būrylystan keiin jol əri de i̇emes, beri de i̇emes, tek poselkege ğana
aparatyn, sol sebepti de jūrt jol sūrap əure bolmaityn. Söitip
jolai kezdesken sətti de jürdek kölikpen Pavel on minutta zu i̇etip
jetip keldi. Poselkege kirer jerdegi garaj qasyna kelgesin, mūjyq
aialdady da, mūnyñ alğysyna ün-tünsiz ğana bas izep, sol jaqtağy
köşege tüsip, būrylyp jüre berdi. Pavel tikelei tartty, onyñ köşesi
joğaryda, ormannyñ dəl qasynda sozylyp jatqan.
Kün Uiasyna qonğan, salqyn tartyp, qoiulana tüsken jaryqtan ərbir
zat ap-anyq bolyp körinip tūrğan şaqta, poselke bərinen būryn
omarta şaruaşylyğy sekildenip körinedi. Jeke-jeke, jabyq qoralar
işinde bir qalyppen, tap-tūinaqtai qatar-qatar tūrğan oqşau üiler,
köşeniñ i̇eki jağyna tüp-tüzu tizilgen küii solğa jəne Angarağa qarai
sozylyp ketedi i̇eken. Rasynda da poselke sol qanatta qalyp jatyr, al
Pavel örge köterilip kele jatqan i̇eñ şetki keşe bolatyn, onyñ oñ
jağyn tügeldei öndiristik qūrylystar — garaj, şeberhanalar,
zapravka, qazandyq, al, səl oqşauyraqta monşa alyp jatqan. Mūnyñ
özi sol sebepti de Jūmysşy köşesi dep atalatyn. Ərqaşanda
maşinalardan u-şu bolyp, gürildep-güjildep, benzin, kömir men
temir sasyp jatatyn mazañ köşe, bū joly kisi tañqalarlyqtai, tymtyrys, qūlazyp qalğan; Pavel köşeniñ, oi-şūqyry az, qazylyp
qalmağan, tūrğyn üiler tūrğan jağymen adymdai basyp keledi. Anda,
qorşau işinde ömir öz betimen jürip jatyr — o jaqta bireuler
söilesip, i̇endi bireuler işekti aspapty dyñğyrlatyp jatyr, Pavel öte
bergen kezde ondağy itter şynjyryn saldyratyp, abalap üredi
(Vorontsov külli itti şynjyrlap qoiyñdar dep būiryq bergen-di,
sodan uçaskelik militsioner, şekaraşylar qatarynan kelgen köñildi
jas jigit Vania Suslov sol itterdiñ jartysyna juyğyn atyp
tastağannan keiin, jūrt itterin şynjyrlap tastağan i̇edi), iə, onda
qorşaudyñ işinde ömir irge teuip, öz tərtibin ornatady, bəlkim, tipti
moiyl men qaiyñdar da tigilip jatqan bolar, kim bilgen. Basqa da kez
kelgen köşedegi siiäqty, būl keşe de jalañaş, qañyrap bos qalypty,
kişkentai bau da, ağaş ta körinbeidi. Ne jūrttyñ əli qoly timei
jatyr, ne ainalanyñ bəri orman bolğasyn, onyñ mülde qajeti joq dep
i̇eseptelinetin tərizdi. Sonau tömengi köşelerdiñ bir jerinde
tynymsyz mototsiklder tarqyldaidy, tegi, balalar ony üirenbekşi
bolyp, aidap jürse kerek. Sol mototsiklder qaptap ketti. Qazir — aula
saiyn bireuden, jūrt sony izdep Bratskige, tipti İrkutskige deiin
barady, tap bir olardy şyğaru toqtatylyp, i̇eñ soñğylary qalğandaiaq nemese: biz de qūr alaqan i̇emespiz, əiteuir, aqşamen samauryn
qainatpasaq ta, əldenelerdi alar-aqpyz dep, biriniñ aldynda biri
maqtanğandai-aq, mototsiklderdi bir-birimen jarysa, asyğyp-aptyğyp
satyp alyp jatady. Osy asyğudyñ mən-jaiyn onşa tüsinbese de, tipti
Paveldiñ özi de kelesi köktemge deiin men de bir mototsikl almasam
bolmas — dep oilap qūiady. Matiorada onyñ müldem keregi de joq i̇edi,
onda bar nərse taiaq tastam jerde bolatyn, al, mūnda, məselenki, i̇erteñ
smenağa baru üşin, jaiau ketse, bir sağattan artyq jol jürui kerek, al
jazdygüni balyq aulauğa baru üşin suğa jetudiñ özine, sañyrauqūlaq
teruge alañqaiğa, jemis-jidekke jetu üşin de, əiteuir qaida barğyñ
kelse de — jaiau-jalpylap is tyndyra almaisyñ... Būl — Matiora i̇emes.
Dūrys nərsege dau joq — būl Matiora i̇emes. Hoş, söitip Matiora da
ğaiyp boldy — mūndaida şeşesi bir şoqynyp, jaiy jənnattan
bolğai — dep kübirler i̇edi. İə, Matiora-derevnia joq boldy, ūzamai
aralda ğaiyp bolady. Bəlkim, osy kezderi so jaqqa qaiyqpen baryp: ol
myna arada tūryp pa i̇edi, joq pa i̇edi — dep joramal jasap, ainalyp
jürip köruge bolatyn da şyğar-au... Bir ğajaby, Pavel osynyñ bərin
öz basynan talai ret ötkizgendei-aq, sony qaz qalpynda ap-anyq köz
aldyna i̇elestetedi,— telegei teñiz bolyp, tasqyndai köterilgen su
betindegi qaiyqty, alys jağalaularğa qarap, Matioranyñ ornyn
anyqtağysy kelip, osynau mülgigen tūñğiyqtan bir belgi bilinbes pe
i̇eken dep, sol qaiyqta tūnyq qarasuğa tesile köz tigip otyrğan özin
köredi. Biraq belgi de, ot ta körinbeidi. İeger bir jağadan i̇ekinşi jağağa
kese köldeneñ ötseñ: myna jerde, dep aita alasyñ, öitkeni, kesip
ötetin jeriñdi şamalap boljaisyñ, ūzyna boiyn qualai jürseñ —
joq, qūdai degen o baiğūstyq qai arada tūryp, qonys-öris tapqanyn,
qai arağa jambasy tigenin şamalap ta aita almaisyñ. Ötti-ketti — su
aiağy qūrdym. Biraq mūnyñ bir tañğalarlyq ta tüsiniksiz jeri Pavel
öziniñ bir türli boiy jeñildep, qūsa-dertten arylğanynan özge
i̇eşteñeni de sezbeidi: bir isik iriñdep-iriñdep kelip, jarylyp ketken
sekildenedi. Bəri bir sol nəubet boluy kerek i̇edi, boldy, al biraq jūrt
sol nəubettiñ özinen göri, sony sarğaia kütkennen köp şarşap, köp azap
şekti. Osy da jetedi, jetedi... jūrt əbden tityqtap bitti. İendi
Matioranyñ qamyn oilap qaiğyrmaidy, i̇eki mekendi bir-birimen
salystyryp, onda-mūnda baryp bas qatyrmaidy, sorly janyñ şetsizşeksiz şyrqyratyp, azaptai bermeidi — i̇endi myna poselkedegi jaña
ömirdiñ baryn bazar qylyp, osy arağa myqtap mekendep, sau qalğan
tamyrlaryñdy jaiyp jiberip, jaiğasuğa tura keledi.
Pavel solğa būrylyp, bir keşeni qiyp ötti de, būl töterek i̇edi,
qaitadan örge qarai jürdi. So sətte əldebir auladan tətti tütin iısi
sebezdep şyğa berdi, al ūzaq bir ai boiy tütini bir basylmai, i̇el
tynysyn buyp bitken jerden jaña ğana kelgen Pavel i̇erkinen tys
toqtai qalyp, i̇eski jūrt jūrnağyn i̇eske tüsiretin, janğa jaily iısti
iıskei berdi, bū şirkin myna jerge köşip kelgesin qūruy kerek i̇edi,
qūrymağan boldy. Rasynda da būl arada peş pen monşany tiri jan
jaqpaidy, tütindik salmaidy, biraq öziñniñ toqymdai jeriñde tütin
şyğaruğa i̇eşkim tyiym salmağan. Pavel, osynau jaz boiy, birdeñe
qajet bolğasyn öz aulasynda oq jaqty ma, jaqpady ma, sony i̇esine
tüsiruge tyrysty, söitse jaqpapty. Sypyrylyp bir jerge üiilgen
kir-qoqys būryşta şirip jatyr, ony qazir şöp basyp ketken; ony
köktemde jağyp jibermekşi bolğan, biraq bireuler: janyp jatqan ne?
Ört i̇emes pe? Qoqysty örtep jatqan jan joq, siz nege örteisiz?— dep
əldekimder jügirip keletin şyğar dep oilap, jerge bir tükirip qūia
salğan, al biraq şynynda oğan qolma-qol jügirip kelip, birdeñe deitin
adam tabylmas ta i̇edi. Kisi ədet almağasyn — körgen küni osy: ögei
ağasynyñ üiinde jürgendei-aq, ər nərsege əmir-nūsqau kütip, ərkimge
bir qarailai beresiñ. Jəne Matiorany, oğan öziniñ bügin baryp qaitqan
saparyn iştei oilağan da, ol janyp bituge ainalğan üiiniñ qasynda
tūryp, öz janynyñ tereñinen añyratyp bir qūdiretti sezim
şyğarmaqşy bolğanyn — oibai-au, janyp jatqan tomar i̇emes, tuğan
Uiasy ğoi — biraq öziniñ osynda tūrğanyna bir türli yñğaisyzdanyp,
qynjyla tañyrqağany bolmasa, basqa i̇eşbir izgi sezimdi taba
almağanyn Uiala tūryp, i̇esine tüsirdi. Janymyz sonşa qasietsizdenip
ketken be?! Osydan aqtalğysy kelgen kisidei-aq, Pavel öziniñ köp
jağdaida ömir sürip jürgenin qaita-qaita i̇esine alyp, özin tirliktiñ
qam-qareketine itermelep, jetelei salatynyn oilady: soğystan
keiingi ūzaq jyldarda ol so baiağy küii, özine-özi kele almai-aq qoidy
jəne oğan soğysqan kisilerdiñ köbi-aq özine-özi kele almağandai bolyp
körinetin. Olar ömir-tirlik talap i̇etetin istiñ bərin de jasaidy —
balalardy da tuady, jūmysyn da tyndyrady, jainağan kündi de
köredi, külli küş-quatymen quana da, aşulana da biledi, biraq osynyñ
bərin olar öz ajalynan keiin iağni būğan qarama-qarsy, i̇ekinşi ret,
bərin de zorlanyp, üirenşikti ədetpen jəne tözimdi könbistikpen istep
jürgendei bolady. Pavel öziniñ jai-küiine qarap otyrsa, jiı-jiı
aqyl-i̇esinen adasyp qalatynyn kəmil biledi i̇eken, mūndai kezderi ol
özin belgisiz bir jaqqa, qaidağy bir i̇erkindikke, keide tipti ūzaq
uaqytqa, jiberip qoiyp, airylyp qalyp jüredi, sonda öziniñ qaida
bolğanyn, qaida ūşyp baryp-qaitqanyn, ne istegenin özi de bilmeidi.
Sosyn oqystan bəri i̇esine tüsedi de, zeiin-zerdesin tizgindep tejei
qūiady, sol-aq i̇eken, jüris-tūrysy şirap, barşa isin oişa belgilep,
ölşep-pişip qoiğan jobasyna sai sony qatal oryndap otyruğa
tyrysady — osy qarqynmen bir nemese i̇eki aptadai jüredi, keide
köbirek te jürip qalady, sosyn qaitadan bəri ūmyt bolady da,
qaitadan əlgi aikezbeniñ jai-küii sekildi, mülde bögde, mülde alys
jatqan i̇esuas bir küige tüsedi, sonda əiteuir qybyrlauyn
qybyrlaisyñ-au, biraq i̇eşbir aqyl-i̇essiz, sol būrynğy mətinmen ğana
qybyrlap jürgendei bolyp körinesiñ.
Kenet balalar dausy du i̇etip syrtqa tögildi, al Pavel mūnyñ mektep
i̇ekenin, sabaqtyñ bitkenin bile qoidy. Onyñ sūrğylt qalaiy būiaumen
būialğan su ağatyn kerneii bar bergi şeti osy aradan köz tartyp,
körinip tūr, Pavel ne i̇ekenin qaidam, bir kürsinip oğan būrylyp parady,
qarady da, ūldarynyñ i̇er jetkenine, i̇endi mūnda oqymaitynyna ökindi.
Tipti osy zamannyñ deñgeiimen i̇el şegenniñ özinde, basqa üilerdiñ
töbesinen qarap tūratyn üş qabatty, jarqyn terezeli, köñildi de
körikti jaqsy mektep salğan — i̇eger poselke şynynda da qaz qatar
i̇etip, ölşep-pişip qoiylğan üişikteri bar omartağa ūqsaityn bolsa,
ana kisi tūrmaityn qūrylystar — mektep, magazin, balalar baqşasy,
ashana, tipti monşanyñ özi — poselkeniñ kisi jalyqtyratyn bir
saryndy sūlulyğyn būzyp, ony ər türli, ər qyrly i̇etip jandandyryp
tūr. Qairan dünie-ai, i̇eger mūnyñ öz balalary bolmağanymen,
nemereleriniñ bireui osy mektepke kelip, oqyp jürse, al mūny
jinalysqa şaqyryp, onyñ i̇ekiligi men tentektigi üşin jauap alyp
otyrsa, qandai jaqsy bolar i̇edi. Biraq, tegi, osy armany da jüzege
aspaityn sekildi. Mektepke qarap tūryp, tap osy səttegi sekildi,
balaqailar dauysyn i̇estigen kezde, onyñ əldeneni añsap, tynysy
tarylyp ketetini de, mine, osydan. Ömir şirkin öte şyqty degen osy
— əli uaqty jetpese de öte şyqqany. Osyny oilağan kezde onyñ i̇esine
tağy da şeşesi kelip tüsti, ony bir i̇esebin tauyp, qaitse de köşirip
əkelui kerek i̇edi, biraq ol şeşesiniñ osy poselkege əiteuir bir kelip,
aiaq basatynyna tağy da senbei qoidy. Onyñ būğan senuine birdeñe
böget, jibermeidi soğan — qolyñnan ne kelse, sony jasap baq — biraq
ol mūny tipti köz aldyna da i̇elestete almaidy, i̇elestetkisi kelse-aq
boldy, dereu aldynan bir perde jabyla qalady.
Osy arada, tau jotasynda, ainala ağaryp aşyla tüskendei, üiüilerdiñ şifermen jabylğan biık şatyrlary jandy tolqyn tərizdi
jaiymen terbelip, köşeden köşege ağyndap jatqandai; mototsiklder
būrynğysynşa taryldap, şañ-tozañdy būrqyrata tüsedi; i̇egistik
jaqtan traktordyñ zorlana güjildegen dausy i̇estiledi, köşe-köşege
dabyr-dūbyr tarasyp bara jatqan şəkirtter üni əli basylmağan,
əldeqaidağy auladan bir siyr qasiretti ünmen azar da bezer bola işin
tartyp, sonau kömeiiniñ tübinen qosarlatyp möñirep-möñirep jiberdi.
Angara ağyp jatqan jerdegi ağaş saqtaityn qoima-qoranyñ ar
jağynan, alystan arğy jağalau kögerip körinedi, onyñ üstinen tip-tik
bolyp, tösinde bir şetimen kökjiekti qymtap, səl ğana nūrlana
tüsken, şökimdei qauyrsyn būlty bar zeñgir aspan möldirep tūr. Al
būl aranyñ şyrqau biık aspany salqyndap, qabağy salyna
qarauytyp, solai, Angara jağyna qarai ūmsynyp bara jatqan siiäqty.
Kün batysymen salqyn aua i̇ese jöneletin Matiora tərizdi i̇emes, būl
arada ainalanyñ bəri jyly da qūrğaq, osy jylu küni boiy qyzğan jer
men üilerden tarap jatyr; solardan şyğyp jatqan benzin men syr
iısi de anyq seziledi.
Pavel üiler bir jağyna, ormanğa qarama-qarsy jağyna salynğan öz
köşesinen kelip şyqty, qaqpanyñ aldyna jetip, aialdai berdi de, būtabūtanyñ arasynda qu şybyqtardy sytyrlatyp, jaiylyp jürgen
siyrlar işinde Maika joq pa i̇eken dep syğalap biraz qarady. Ol joq
i̇eken, Pavel qoranyñ sañlauynan işke köz tastap i̇edi, siyry aulada tūr
i̇eken.
Ne degen aqyldy januar i̇edi — mal bitken, örisi men qaraityn kisi
joq bolğasyn, orman-toğaidy keze-keze, jabaiy añ tərizdi tağylanyp
bara jatqan myna mekende, Maika kün saiyn özi qaityp keledi. Mine,
tap osyndai aqyldy maldy ūzamai qūrtuğa tura keledi. Pavel, būl iske
bireudi şaqyrmasa bolmaityn şyğar dep oilady, öitkeni öz basy —
tipti öltirip jiberse de — būl iske kirispeidi, qaita qora-jaiynan
qaşyp ketip, qaşan isti jinap-terip bitirgenşe, üige juymai,
sendelip jüredi de qūiady. Ol toraidy soiyp nemese qorazdyñ basyn
şauyp tastap jatqanyna da şydai almaityn, mūndai iske kelgende
janyp tüsetin Sonia, küieui tūra jönelmekşi bolğannan-aq, odan
tüñilgendei, qolyn əlsiz bir siltep qana qūia salatyn. Soğysta bolyp,
talai ölimdi köre-köre közi talsa da, osy kezge deiin tüsinde soğysqa
kirisip, qaza tapqandarmen aryzdasyp-qoştasyp jürse de, Pavel būl
iske kelgende kejegesinen keiin tartyp, jolamaidy, solai bolyp tusa
— qaitersiñ i̇endi.
Nege i̇ekeni belgisiz, onyñ üige kirgisi kelmedi... Mülde kirgisi joq,
i̇endi oğan ne şara. Keş maujyrap, mülgip keledi, kisi betin aimalağan
qarañğylyq ta əli qoiulanyp bitken joq. Bileuşi uaqyttyñ so bir baiau
ağyny abailap əketip bara jatqandai-aq, ülken poselkeniñ barşa
dybysy men u-şuy jylystap-alystap baratqan tərizdi. Qarsy bettegi
kökterektiñ qyzyl japyrağy üzilip tüsip, qalai ūşaryn bilmei, bir
sət qybyr i̇etpei tūrdy, sosyn bolmaşy bir lep-qozğalys ony ilip
alyp, jolğa aparyp tastady da, ony tağy da birer aunatyp ketip
qaldy. Oiynda i̇eşteñe joq, beijai tūrğan Pavel: solai boluy kerek
te — dep basyn bir izedi de qoidy. Ne nərse solai boluğa kerek,
qaidağy-jaidağy beimaza oidy qaita qozğap ketken ne — kəne osyny
anyqtap körşi! Bəlkim, bügin qasarysyp, şeşesin əkelui kerek pe i̇edi.
Arğy küni katerdi sūrap alyp, osynau köşti-qondy kezinde olardy birbirinen aiyrmai, bərin birge əketermin dep, ol bağana Matioradan
jaibaraqat jürip ketken, al, qazir kenetten köñili alabūrtyp, nildei
būzylyp tūr. Jəne būl «kenetten» i̇emes-au — özi olardy qaldyryp
ketkeli beri ūdaiy köñil kökireginde birdeñe syzdap-syrqyrap,
tolqyp ketip, maza bermegen, ol bū syrqyrap tūrğan basqa birdeñe
şyğar — degen de qoiğan. Biraq sonda o baiğūsty qalai ğana
zorlaisyñ? İeger onyñ öz köñili qalamasa, şeşesi sözge qonaq bere me,
ərine, ol özge kempirlerden bölinip, i̇eş jaqqa da ketpeidi. Tipti basqa
kempirlersiz, onyñ jalğyz özi bolğan künniñ özinde de, üiiniñ közi
qūrtylğannan keiin sol tuğan topyrağynda, jyly Uiasynyñ janynda
otyryp, biraz köñilin ornyqtyryp, sabyrğa kelmei jatyp, anasy
əlbette birden jedeldetip jürip ketpes i̇edi.
Osynau qaqpağa şeşesi əiteuir bir kezde kelip kiredi degenge ol
iştei tağy da senbedi...
Tağy da biraz tūryp, qūlazyğan köñili baiyz tabar bir jūbanyş ta
sezbei Pavel üiine qarai jüre berdi — i̇endi jatpasa bolmaidy, i̇erteñ
jūmysqa i̇erte şyğuy kerek. Sonia mūny kütip, tömende, ashanada,
birdeñe toqyp otyr i̇eken, i̇edendegi ülken kəströlden qyzyl, jasyl
jəne qara jip şiratylyp şyğyp jatyr. Toqu isimen ol osynda,
poselkege kelgesin əuestenip ketken, dükenge Riganyñ ba, əlde
Parijdiñ be, əiteuir bireuiniñ asa sirek kezdesetin jibi kelip tüsken
kezde, keñsedegi əielder tügeldei, tağy da birinen-biri qalyp qoimas
üşin, sol jipti şumaq-şumağymen alğan bolatyn. Matiorada jürgende
Sonia qolyndağy öz qoilarynyñ bir tal jünin de toqyp körmegen i̇edi,
qalyñdyğy bir i̇eli şūlyq pen qolğapty şeşesi toqityn jəne so
şūlyqtar men qolğaptar ömir de tozu degendi bilmeitin. Şilter
tərizdi jağalai şūrq-şūrq tesik bolyp keletin, sən-moda qualap
jasalğan Sonianyñ nərseleri sekildi i̇emes, şeşesiniñ mülikteriniñ
işine su qūisañ da, birde-bir tamşy tambaityn.
Paveldi auqattandyru üşin ornynan tūryp jatyp, Sonia:
— Bizdiñ əlgi bir jerlesimiz osy keşte seni sūrap, i̇eki ret kelip ketti,
— dedi jəiimen.
— Ol kim?
— Petruha. «Meniñ şeşem qaida?»—deidi örekpip.
— Şeşesin i̇esine i̇endi ğana alypty da...
— Men oğan: şeşeñdi i̇esiñe i̇erterek alğan joqsyñ ba, balaqan?—
dedim. Ana jaqty suğa batyryp jibergenge deiin kütip, sodan keiin
izdeseñ i̇etti. Ony qazir ne cay, ne mas i̇ekenin biludiñ özi oñai i̇emes.
Ūdaiy dañğyrlaidy da jüredi.
Pavel, Petruha «dañğyrlağanda» ne istedi dep sūramady, ony tipti
bilgisi de kelmedi. Biraq Petruhany körui kerek i̇edi. Qarap jürgenşe,
arğy küni kempirlerdi əkeluge kömektessin. Oilamağan jerden
alañdap, i̇esine tüsirgen şeşesin alyp qaitsyn — biraq ol ony qai
saraiyna, qai jaqtağy patşalyğyna alyp keledi? Biraq, būl onyñ,
Paveldiñ, qam-qareketi i̇emes. Öziniñ sezinuine, künilgeri baiqauyna
qarağanda, Sima men balaqaidy, Bogoduldy bir jerge ornalastyru,
Nastasiany qaitadan ūzatyp salu qamy da mūnyñ bir basyna jetip
jatyr. Əli talai maşaqat bolady əli, bolady... Biraq məseleniñ tüptörkininde ol būdan qoryqpaidy, ony birdeñe i̇etip retteidi ğoi, mūnyñ
aqyly jetip, şeşe almai qoiğan, səl de bolsa i̇erterek boljai almai
qoiğan bir məselesi — şeşesine ne bolady?— degen. Ony keiinge bir
kün şegergennen i̇eş nətije şyqpaidy; artyña moiyn būryp
ülgirmei jatyp-aq, sol arğy künin jetip keledi, sosyn oğan baryp,
alyp qaitu kerek...
Ol tek keşki asyn işip, joğaryğa köterilmei jatqanda, aivannan
basqan aiaqtyñ tyqyry i̇estildi, onyñ ədeii tars-tars i̇etip, aldyn ala
i̇eskertip kele jatqanyna qarap, Pavel onyñ Petruha i̇ekenin bile
qoidy. Qūlannyñ qasynuyna — myltyqtyñ basuyn. Biraq Petruha
jalğyz i̇emes i̇edi, onymen birge — kütpegen kisi osy bolatyn —
Vorontsov jür i̇eken. Ol «səlemetsiz be» dep aitpai jatyp kirip keldi,
keldi de, öziniñ qyzyl şyraily döñgelek jüzindegi badyraiğan
döñgelek közin jügirtip, üidiñ müiis-müiisin tinte bastady.
— Pavel Mironoviç, sizdiñ kempiriñiz qaida?— dep birden öktemsi
til qatty.
— Matiorada,— dep jauap qatty Pavel məseleniñ törkinin seze
bastap.
— Matioradan qalai?! Sen bügin o jaqqa baryp qaittyñ ğoi! Nege
Matiorada bolady?
— Baruyn bardym, biraq onyñ ketkisi kelmedi.
— Əzildi qūiamyz ba, əlde birdeñe isteimiz be?— dedi əueli sasyp
qalğan Vorontsov örekpip.— Ketkisi kelmediñ qalai?! Ketpedi degeniñe
jol bolsyn?! Ol būğan əli de bolsa senbei, jan-jağyna alaqtap qarai
beredi, tipti basqyşqa qarğyp şyğyp, joğaryğa köz tastady.
— Joq, joq,— dep Pavel ony toqtatpağanda, ol tipti joğaryğa da
şyğatyn türi bar.— Men sizdi aldap qaitemin? Joq. O jaqta. Əli
mauqymdy basqan joqpyn, deidi. Tūra tūrmaq boldy.
— A meniñ apam şe?—dedi Petruha dauystap, sol sətte şeşesin
oilap, Petruhanyñ jüregi qan jylap tūr dep oilap qaluğa bolatyn
i̇edi.— Ol da sonda ma?
— İeger sen ony o jaqtan alyp ketpeseñ — sonda.
— Qaşan?!—dedi ol yşqyna dauystap.— Ony alyp ketetin uaqyt
boldy ma! Men tapsyrmadan bügin ğana qaityp keldim, tapsyrmany
oryndap jürdim. Mine, Boris Andreeviçtiñ özi aitsyn,— dep ol
Vorontsovqa iek artty da, nege i̇ekeni belgisiz qara şüberekpen tañyp
alğan kir-kir qolyn onyñ tap köz aldyna aparyp, bir sermep qaldy.
Qolyn osylai janyğa sermegenine, közinen ot şaşyp, tamağyn
jyrtyp, aqyra söilegenine qarap, Pavel, Petruhanyñ masañdau i̇ekenin
bildi.
Vorontsov selt i̇etip, tyjyryna qoidy.
— T-tapsyrma!—dedi ol yzalanyp.— T-tap-syrma! Seniñ şeşeñ
osynda boluğa tiıs — tapsyrmañ, mine, osy. Ol qaida barsa, onda
barsyn, tek ana jaqta bolmauğa tiıs. Al sen ne bitirip jürsiñ?! Nūsqau
bar, ol bərimizge qatysty! Sony ūğamyz ba, ūqpaimyz ba?..
Onyñ ne aityp tūrğanyn Pavel ūğuyn ūğady, anau aiqai Petruhağa
i̇emes, ərine, mūnyñ özine arnalyp jatyr.
Biraq Petruha qolma-qol ökpelemek boldy.
— Men, mümkin, maskünem de şyğarmyn,— ol köziniñ astymen bərine
bir-bir qarap, osyny moiyndaudyñ özinde ülken jauapkerşilik
jatqanyn menimen birge seziniñder degendi bildirdi,— biraq sorly
i̇emespin, qatty ketsem — keşiriñiz, joldas Vorontsov Boris Andreeviç.
Men ondai atsymaqty, öz basym, əste ala almaimyn. Haqym joq! İə,
solai!—dedi ol basyn kegjeñ i̇etkizip köterip, sosyn öz söziniñ uytyna
özi riza bolyp, siresip tūryp qaldy.— Al maskünem... jaraidy,
maskünem...— Petruha ündemei qaldy.— Osynau maskünemder bolmasa,
senderdiñ künin ne bolar i̇edi?..
— Olar onda qaida tūryp jatyr?— Onyñ sözin qaperine de almai,
Vorontsov tağy da jedeldetip, Pavelge degbirsizdene til qatty.
— Barakta.
— Barakta?! Barak əli tūr ma?! Barak, tūr ma?
— Tūr.
— Ay, būlaryñ! Būl əlgi... Siz onyñ mənisiniñ ne i̇ekenine tüsinesiz be?..
— Vorontsov tipti qalş-qalş i̇etip, terezege qarai tūra ūmtyldy — o
kisiniñ o jaqtan ne körgisi kelgeni tüsiniksiz i̇edi.— Al sen,— dedi ol
terezeden beri qarai bir-aq sekirip,— myna sen, Pavel Mironoviç,
qaida qaradyñ a? Qalaişa rūqsat i̇ettiñ? Sen, ana soqqan i̇emes,
kommunissiñ ğoi,— dedi Petruhany tyjyryna iegimen megzep.— Al
sen şeşeñdi, jüz jasağan kempirdi, tərtipke şaqyra almaisyñ! Barak
tūr!— dedi ol yñyrsyp.— Al i̇erteñ Memlekettik komissiiä. İerteñgisin
sau i̇etip jetip keledi. Men ne — olarğa barakty körsetpekpin be? Öz
betimen kidirip qalğan adamdardy körsetpekpin be? Memlekettik
komissiiä — sen ony tüsinesiñ be, Pavel Mironoviç?! Al özi barady,
jaibaraqat qaityp keledi. Jəne şai işedi. Qannen qapersiz! Al i̇erteñ
kimnen sūraidy? Öziniñ «i̇erteñ kimnen sūraidy?»—degen saualyn
aitqan kezde, Vorontsov bedireiip, qatulanyp şyğa keldi.—
Jinalyñdar! Oiyn oinağanymyz jetedi i̇endi. Jağdaiatty tüsinu
kerek. Tañ i̇erteñge deiin baraq ta, adamdar da bolmauğa tiıs. Sen bir
jaqqa taiyp tūram dep oilama,— dedi ol Petruhany i̇eskertip.—
Barasyñ. T-tapsyrmağa barasyñ. Menimen birge. Pavel Mironoviç, sen
de jinal. Jetti. Būl — memlekettik is. O şaitan, ne bolyp barady
osy!
Paveldiñ barğysy kelmedi, ol qatty şarşağan jəne tündeletip ne
joryq, al i̇erteñ i̇ertemen smenağa şyğuğa tiıs, demek, köz şyrymyn da
ala almaidy, biraq bərinen de būryn ol qazir kempirlerdi tūr-tūrlap,
jyly Uiasynan quyp şyqqysy jəne solardyñ közinşe Matiorada
qalğan, i̇eñ soñynan qalğan, miskinderge i̇eñ aqyrğy baspana bolğan
baraqty örtegisi kelmedi. Biraq qoldan keler qairan joq — jürip ketui
kerek. Pavel, Vorontsovtyñ tas qarañğyda dyzaqtap, katerge aidap
kirgizu üşin kempirlerdi asyqtyryp, olarğa qalai aqyrypjekiretinin, auzyna ne kelse, sony aityp, keiuanalardy qalai
qorqytyp-ürkitetinin, olarğa qosa bū dünieni tügendep bir sybap
şyğatynyn köz aldyna i̇elestetti. Sosyn şeşesiniñ osynau ökimet
ökiliniñ betinen alyp, talauyn qalai qaitaryp tastaitynyn da, sol
aradağy ūlyna, Pavelge öktem pişinmen, jany auyryp qaraitynyn da
anyq kördi... qoryqqanynan qoğadai dirildep, asyp-sasyp, zəre-qūty
qalmai, tek basyn izei beretin Nastasiany... jylap tūrğan balany...
dereu tikireiip şyğa keletin, janjalqoi Bogoduldy... ol sodyr —
bəleden aulaq!— Vorontsovqa tap bermes üşin, baiqas bolmaq kerek...
oişa aldyna əkeldi. Mine, osynyñ bərin közimen tizip şyqqan Pavel,
Vorontsovqa:
— Bəlkim, sen barmassyñ? Biz birdeñe i̇etip özimiz-aq istermiz ony,—
dep ūsynys jasady.
— Jo-oq,— dedi ol zirkildep.— Joq, Pavel Mironoviç, men i̇endi
sizge sene almaimyn. Jetti. Siz senimnen airyldyñyz. Men i̇erteñ i̇esep
beruim kerek, sol sebepti de araldyñ tazartylğanyna közimdi
jetkizuge tiıspin, al sizge sensem — siz ony tağy da qojyratyp
jiberesiz. Mindetti jete tüsinu kerek. Men oğan jauap beremin.
Ol Petruhağa katerşini baryp ūiat dep būiryq i̇etti de, garajğa
kidirmei tezirek jürip ketu üşin, ol əzirlikke, özderi jinalatyn
garajğa deiingi jolğa jarty sağat uaqyt berip, syrtqa atyp şyqty.
— İendi qaitsin. Mūnysy dūrys. Adamdy soqqy astyna nege
qūiasyñdar? Ol jauap beredi,— dedi Sonia.
— Meili jauap bersin,— dedi Petruha bülinip.—- Berer jauabyn
bere bersin, onyñ jauap beruine i̇eşkim de böget jasamaidy. Biraq
adamdy syilauy kerek qoi. Qalağan kezinde üstime otyra ketetin,
auzyna kelgen sözben boqtai salatyn men oğan qu tomar i̇emespin.
Qatty ketsem keşir. Meniñ de təkappar minezim bar. Əkireñdeidi kelip!
Biz ondai jau jürekterdiñ talaiyn körgenbiz! Ökimet!
Biraq bəri bas qosamyz degenşe, Petruha, jūrt katerşi dep ataityn
katerdiñ motorşysy, şofer bolyp jürgen jerinen komissiiädan
ötkizip alynğan, tūnjyr qart i̇erkek Galkindi izdep tauyp alyp, ūiatam
degenşe, al sosyn özi bir qajet isine jügirip baryp, kelem degenşe
jarty sağat i̇emes, bir sağat ötti. Olar künde i̇erteñgisin jūmysşylardy
alys uçaskelerge aparyp tastaityn şağyn avtobuspen qarañğy tüsip,
jūldyz jypyrlap tūrğan kezde jolğa şyqty. Rulge Pavel otyrdy.
Jol dañğyl i̇edi, yldiğa qarai jedeldetip jüitki jöneldi. İeki
jaqtağy orman aldarynan asyğys jügirip şyğyp, asyğys şeginip,
üiirilip qalyp jatty; tünniñ qanatty uaq-tüiek jəndikteri keremet
bir jyldamdyqpen jaryqqa şyğyp, qarañ-qarañ i̇etip qalyp qūiady.
Maşina döñgelegi astyndağy malta tastar bir sarynmen üzdiksiz
şyqyrlaidy. Paveldiñ artyndağy kisiler ündemeidi. Petruha,
jūmystan tys uaqyttyñ aqysyn töleu turaly Vorontsovqa qūlaqqağys
i̇etip, bir əñgime bastağysy kelip i̇edi, biraq Vorontsov tipti onyñ sözin
bölip tastaudyñ özin boiyna ar sanap til qatpady, būğan Petruha
kədimgidei jəbirlenip, kirjiñ i̇etti de, (Pavel ony ainadan kördi)
ündemei qaldy. Galkin qart qalğyp keledi. Vorontsov mañdai əinegine
qatulana qadalyp, maşina sekeñdep ketken kezdiñ özinde
qozğalmaityn kisi siiäqtanyp, bəriniñ aldynda tip-tik bolyp, qaqşiyp
otyr.
Olar jarty joldan ötti, so mezet Pavel būrylysta terezeden
salqyn syz i̇esip ketkenin seze qoidy. Orman, maşina aldynan
būrynğydai i̇emes, şabandap jai jügirip şyğa bastady, döñgelek
rezinasynyñ tysyry da bəseñdei tüsti. Özennen bir jarym
şaqyrymdai jerdegi jaltañğa zaulap şyğa kelgende, maşinağa
qarsy, əueli sirek-sirek seldirep, sosyn birte-birte köbeiip, qalyñdai
tüsken, şam jaryğyna ūşyp kele jatqandai bolyp, jalbyr-jalbyr
jabağy jün tərizdi bozğylt birdeñeler körine berdi. Pavel onyñ
tūman i̇ekenin ə degende añğara almady. Paveldiñ artynda otyrğan
Galkin qart selk i̇etip qozğalaqtap, əldeneden şoşynğandai:
— Mynau tūman ba?— dep kümiljidi.
— Tūman,— dep Petruha onyñ sözin quana qostady..
— Bəlkim, būl...— Ol öziniñ kömeiindegisin aşyq aituğa jüreksinip,
basyn kegjeñ i̇etkizip, şalqaia tüsti.— Nemene tūmanda türtinektep
jüremiz be?..
Vorontsov bū joly da jauap qaitarğysy kelmeitinin bildirdi.
Pavel būrylmastan avtobus tūmsyğyn suğa əkelip tiredi de, birinşi
bolyp syrtqa şyqty. Oñ jaqta qañtaruly tūrğan qaiyqtar tizbeginiñ
tasasyndağy kater körinbeidi, biraq tūman əli auada kilkip tür, sol
sebepti de tömengi su jolağy, tün qanşa qarañğy bolsa da,, ap-anyq
körinip jatyr. Töñirekke meñireu tynyştyq ornağan su
şylpyldamaidy, Angaranyñ qol sozym jerdegi, joğarğy jarlauyt
būrylysyndağy sarqyramanyñ üirenşikti şuyly i̇estilmeidi,
ūiqysyrağan balyqtyñ kezdeisoq şolp i̇etken dybysy şyqpaidy,
özen ağysynyñ basqa bir mezetterinde saq qūlaqqa ūdaiy şalynyp, bir
sarynmen üzdiksiz syldyrap jatatyn oinaqy üni mülde jetpeidi, jer
de ün qatpaidy — ainalanyñ bəri dybys i̇etpeitin jūmsaq bir zatpen
nyğyzdalyp tastalğan tərizdi. Aiaqtaryn abailap basyp, olar katerge
köterildi, Galkin motorğa ot aldyrdy, biraq ol ədettegişe jūrttyñ
qūlağyn jara dabyldatyp, töñirekti ürkite, tarsyldai jönelmedi,
qaita qysyla tynystağandai-aq, ünin abailap, qūmyğa şyğarğany
sondai, onyñ tyryldağan dybysy otyz qadamdai jerge əreñ-əreñ
jetken şyğar. Katerge i̇eñ soñynan Petruha; sekirip şyqty da,
miyğynan bir külip, Pavelge köñildene til qatty:
— Vorotilony syrtynan jauyp kettim. Qatyp ūiyqtap qalypty,
selt i̇etken joq.
— Seniñ-aq balalyğyñ qalmaidy,— dedi Pavel kirjiıp.
— Meili. Küzetşi i̇ekensiñ — küzet, suyr siiäqty ūiyqtap qalma.
Ūiansa, atasynyñ basy, şyğar, şyğa almaidy. Terezeden şyğuy kerek.
Şyqsa, katerdi aidap ketken. Vorotilo bir dyzaqtaityn boldy.
Petruha qarqyldap bir küldi de, myna qiiäñqylyğy Pavelge onşa
ūnamağanyn körip, tez būryldy da, jūrt şarualarşa bödke dep atap
ketken rubkağa baryp kirdi.
Kater sumen şeginip baryp, bir büiirge qarai būryldy. Jağa
tabanda ğaiyp bolyp, tūman kürgeilep qorşap aldy da, ylğal bürke
bastady, būl ylğal deitin ylğal i̇emes, şañ-tozañ tərizdi sūrğylt bir
jabysqaq dymqyl syz i̇edi. Pavel üsti-basy kiım-keşegi tügeldei
auyrlap, kisi jerkenerlik dymqyl syzğa malyna bastağanyn sezdi,
biraq ornynan tūryp, bödkege kirgisi kelmedi, ol bödkeniñ artyndağy
otyruğa arnalğan şörkege jaiğasyp, salqyn men mazasyz jai-küiden
aryluğa sebi tier dep temeki tartty jəne aşy tütindi raqattana
otyryp, qūnyğa sordy, biraq beimaza küiden aryla almady, qaita ol
birte-birte küşeiip, köñili baiyz tappai, alañdai berdi. Mine, qazir
būlar keledi — sosyn ne bolady? Osy saualdan aza boiy qaza tūryp,
ilgeri jüzgisi kelmegeni sondai, közdi jūmyp, suğa qoiyp ketkisi keldi.
Ol əsirese öziniñ osynau tüngi jortuylğa keliskenine qatty ökinedi; ol
öziniñ būğan köngennen basqa şarasy qalmağanyn ūmytyp ta ketip i̇edi.
Rasynda da, osy bəleli iske kelisip, mūny ne qara basty deseişi?! Biraq
onda şeşeñ qalsa, ony köşirip əkeludi basqa bireuge tapsyra
almaityn bolsañ, apasy ony būğan məñgi köşpes i̇edi, sonda odan tağy
qalai bas tartarsyñ?
Matiora tömenge qarai qiiälai jürgende, əlgi şyqqan jağadan üş
şaqyrymdai jerde jatqan. Galkin birden Angarağa qarai bettedi de,
sosyn katerdi i̇eşteñeni körmei, qarañğyny qarmalap, soqyr közben
jürgizip kele jatty: şyqqannan keiin bes minut ötpei jatyp, olar
kilkildegen qalyñ tūmanğa kirip ketti de, aldyñğy jaqtan i̇eki metr
jerdegi nərseni köru mümkin bolmai qaldy. Pavel, i̇eşbir jañylyssyz
Matioranyñ dəl üstinen baryp tüsu üşin, sosyn ony jağalap, ainalyp
ötip, qajetti jerge jaibaraqat jetu üşin, bəlkim, əueli ağyspen
birşama tömen qarai jüzip, tek sodan keiin ğana kese-köldeneñ būrylu
kerek i̇edi ğoi dep oilady keşigiñkirep. Biraq qazir ony aitu keş,
birden solai i̇etu kerek i̇edi. Oqasy joq, Galkin osy mañda ala jazdai
jüzgen, jol bolsa tanys, tegi, bir tüisigine senip-aq, bylai jetip
barady-dağy. Ol katerdi abailap, jaiymen jürgizip keledi; Pavel
Vorontsovtyñ gazdy qosyp, tezdetudi talap i̇etip jatqanyn i̇esitti, biraq
Galkin oğan qūlaq aspady da, jüris būrynğy küiinde qaldy; al tolyq
jyldamdyqpen zulap ketseñ qaiyrlap qaluyñ mümkin — sosyn i̇eki
köziñ tört bolyp otyrğanyñ. Katerge motorşy jauap beredi. Motor
sonau alys tükpirdiñ bir müiisinde i̇estiler-i̇estilmes bolyp dükildep
tūrğandai, tipti su astynda soğyp tūrğan sekildi, onyñ i̇esesine tilingen
tūman men sudyñ şylpyldağan dybysy keledi, mine, osy bir saryndy
kömeski dybystan köñili qobaljyp, i̇elegzip otyrğan Pavel özin-özi
ūmytyp, myzğyp ketipti.
Kater būrylysta qisaiyp baryp, şaiqalyp ketkende, ol selk i̇etip,
şoşyp qaldy; sol şoşyğan küii ornynan tūryp, Galkin bettep bara
jatqan jağalauğa köz tikti, biraq qanşa qadalyp qarağanymen, ol
i̇eşbir jağany köre almady. Tūman tūp-tūtas qabyrğadai bolyp tirelip
tür, al kater osynau tip-tike qabaqtan öte almai, onyñ jarlauyt
biıginen qaita-qaita taiğanap tömen tüse bergendei-aq, bir ornynda
şyrq ainalyp, ilgeri jylji almai qalğan sekildi; Pavel öziniñ tap
osyndai qalyñ da qoiu tūman arasynda būryn bolğan-bolmağanyn
bilmeidi, əiteuir osy tūmannan özen suy tereñ de qarañğy qūdyq
tübinen jyltyldap əzer köringendei bolyp i̇elesteidi. Kisi közi
osynau kilkildegen sūrğylt ūiyqqa tireledi de, ol dəl qasynda
tūrğandyqtan da, közin özinen-özi syğyraiyp, jūmyla beredi. Uaqytqa
qarağanda, i̇endi jetetin-aq kez boldy, biraq olar əli taiap kelgenge
ūqsamaidy; Pavel rubkağa kelip kirdi, Galkinniñ aldyndağy tas
tünekke moinyn yrğaidai sozyp, birdeñeni köremin be dep mazasyz
keiippen tesile köz tigip tūrğanyna qarap, ol özderiniñ adasyp
ketkenin kəmil sezdi. İendi būğan ne şara, mūnyñ osylai bolatyny
anyq i̇edi. Aqyldy kisilerdiñ osyndai köz bailanyp tūrğanda jəne su
üstimen, jolğa şyqpaityny özinen-özi belgili bolatyn... Mūnyñ
Paveldiñ özi de, kişkentai bala siiäqty: qaida jetelese, solai qarai
jüre beredi, tipti bolmaşy qarsylyq ta jasap körmedi. İendi qaitesiñ,
i̇endi qaşan i̇eki jağanyñ birine tap bolğanşa, ainalyp jüre beresiñ.
Şamasy, olar Matioranyñ joğarğy jağynan ötip ketse kerek, sosyn
i̇eleusiz ğana būrylyp, ağyspen tömen qarai jüzip kele jatqan tərizdi.
Tegi, tap solai bolğan tərizdi. Olai bolsa, onda oñğa qarai səl
būrylyp, Matiorany basqa jağynan, öz Angarasy jağynan tabuğa
tyrysqan jön. Pavel kümiljip, tek keñeskendei bolyp, Galkinge oñğa
qarai dep iegimen belgi berdi, ol rulge tek bir öziniñ ğana jauap
bermeitinine quanyp ketti de, oilanbastan ruldi solai qarai būra
saldy.
— Ūzaq jürdik qoi tipti,— Galkinniñ sol jağynda tūrğan Vorontsov,
bir bəleniñ bolğanyn sezip, küdiktene qoidy.— Biz qaidamyz osy? Nege
ūzaq jürip kettik? Araldy joğaltyp aldyq pa qalai? A?
— Tabamyz,— dedi Galkin senimsiz ünmen.
Dabyrlasqan dauystan būryşta qalğyp-şūlğyp otyrğan Petruha
i̇eleñdep ūianyp ketti, suyqtan tūla boiy titirkene bürisip (ol so
kündizgi köilekşeñ küiinde jürgen) i̇esikten basyn şyğaryp syrtqa
qarady:
— Oho, tūman bolğanyña!— dedi ol tañyrqap, i̇esikti tars i̇etkizip
japty da, jylynu üşin qolymen keudesin ysqylai bastady.—
Pyşaqpen keskendei i̇eken. Ainalyp jürmiz be? Ainalamyz əli,
ainalamyz... Aitpap pa i̇edim...— Petruha jarytyp i̇eşteñeni aitpağan,
jūrtty da saqtandyrmağan, biraq tipti öziniñ oiyna da kelmegen
birdeñeni dūrys aitqanyn bildiru üşin, ol mynadai qolaily sətti
qalai tegin jibersin, ərine, Petruha ony paidalana qoidy.— Mūndai
tūmanda adaspas üşin kisi tek balyq boluy kerek şyğar. Isi-ñ-i̇e
bolaiyn!
Tağy da on bes minuttei jürip kördi — būl bergi, öz Angarasynan
Matiorağa nemese Podmogoğa baryp jetetin uaqyttan i̇eki i̇esedei köp —
biraq i̇eşteñe de: jağa da, özgeşe bir belgi de, bolmaşy jaryq ta
körinbeidi, tek būrynğydan da beter qoiulanyp, ūiyq tərizdi irkildei
tüsken, jylbysqy şetsiz-şeksiz tūman ğana közge ūrady. Galkin ne
isteitinin, qalai qarai būratynyn sūramaqşy bolyp, Pavelge qarap
i̇edi, Pavel oğan iyğyn quşityp, bilmeimin dep jauap berdi.
— Söndir,— dedi ol nyğyz ünmen.
Galkin ornynan tūryp, motordy söndirdi. Pavel bortqa şyğyp, su
men tūman syldyrynyñ basyla tüskenine qūlaq tikti — biraq sudyñ
özi mülde körinbeidi. Ol əlgide otyrğan şörkeni köterip alyp, ony
tömen qarai tastap jiberdi — o jaqtan bir şalp i̇etken bəseñ dybys
i̇estildi, i̇endeşe onda sudyñ bolğany. Vorontsovtyñ tözimi tausyldy:
— Nemene, biz būl arada əli ūzaq tūrmaqpyz ba?
Sender ne — məseleni tüsinesiñder me, tüsinbeisiñder me? Ūzamai
tañ atady, iske, iske kirisu kerek.
— Aqyrma! Būl sağan jinalys i̇emes,— dep Galkin ony tyiyp
tastady.
Bir ğajaby, būl arada jalañ būiryqtan i̇eşteñe önbeitinin sezgen
Vorontsov örekpuin qoiyp, jym boldy. Biraq onyñ şamyna tigen,
«aqyrma» degen söz, öitkeni ol būryn özine būlai söilegendi
i̇estimegen, ony qolma-qol basqa bir qimylğa jeteledi, ol Petruhağa:
— Aiqaila!— dep əmir i̇etti.
— Nege aiqailaimyn?—dedi ol tüsinbei.
— Qalai aiqailasañ,— olai aiqaila! Qarauyl deisiñ be. Osy mañda
bir tiri jandar bar şyğar, solai ma? Bəlkim, solar i̇esiter. Əlde sender
bərin uədelesip qoiğansyñdar ma? Kəne, bol?!
Petruha būğan birden, oqys köne almai, Vorontsovpen biraz oilanyp
alyp kelisti degendi bildirgisi kelgendei-aq, katerdiñ tūmsyğyna
taman bardy, sosyn o jaqtan onyñ:
— A-pa-a! Daria-a-a şeşei! Qaidasyñdar? İe-i̇e-i̇ei!—dep aiqailağan
dausy şyqty.
Būğan i̇eşbir jauap bolmady. Tipti oğan bireu jauap qatady i̇eken-au
degenniñ özine kisiniñ külkisi keledi: öitkeni qalyñ tūman ony qolmaqol jūtyp, dauysty öşire saldy, onyñ kilkildegen oppa ūiyğynan
i̇eşbir dybys şyğa almas i̇edi.
Olar dvigatel-qozğauyşty qaita ot aldyryp, jağalau tap osy
bağytta şyğar dep jürip ketti, biraq ony taba almai, basqa jaqqa,
sosyn üşinşi bir jağalauğa qarai jüzdi, biraq olardyñ i̇eşbirine de
jete almady. Dünieniñ bəri qalyñ tūmannyñ tas tünegine siñip joq
bolğan-dy.
— Özimizge de sol kerek,— dedi Pavel i̇eñ aqyrğy, zilsiz aşuyn
Vorontsovqa arnap.— Tündeletip qai şaitan su üstimen jolğa
şyğardy — nemene tañerteñge deiin şydauğa bolmas pa i̇edi?
— İeger sen kempirlerdi kündiz alyp kelgeniñde biz şyqpas i̇edik,—
dedi Vorontsov aqtalyp.
Pavel: i̇endi ne bolsa — o bolsyn — dep būğan köne ketti. Ol i̇endi
Galkinge oñğa nemese solğa qarai jür dep aitpady da, al kater beti
auğan jaqqa, belgisiz bir qūlazyğan quys düniege qarai öz betimen
jüzip keledi. Vorontsov ta bū halge könip, tym-tyrys ündemei qaldy,
ol tüngi jüristen qyzaryp, isinip ketken közimen meñireiip ilgeri
qarap, ūnjyrğasy tüsip otyr, biraq əlsin-əli qasynda otyrğan
Petruhany jūlqylap qoiudy ūmytpaidy. Petruha silkinip ornynan
tūrady da, bortqa şyğyp, öz dauysyn özi zorğa i̇esitip, ümitsiz keiippen
qūmyğa aiqailaidy:
— A-pa-a! Daria-a-a şe-şei! Ei, Matiora!—dep üirenşikti sözderin
qaitalaidy.
Sosyn qaityp kelip, tap bir tuysyndai-aq Vorontsovqa süienip
qaita ūiyqtap qalady.
Aqyrynda i̇eşbir jağağa jüzip jetuden küder üzgen Galkin motordy
söndirdi. Birden meñireu tynyştyq ornady. Ainalanyñ bəri şalqyğan
su men kilkigen tūman su men tūmannan basqa i̇eşteñe de joq.
Ūiqydan ūianyp ketip, balaqan jylady, üreilenip, şyrqyrai
jylady, sol-aq i̇eken kempirler ūianyp, küibeñdese kürsinisip,
boilaryn tüzedi — olardyñ ərqaisysy sol keşe jailasyp
əñgimeleskennen keiin, būrynğy oryn-ornynda otyrğan küii qalğyp
ketken-di. Sima birdeñeni kübirlep aityp, balany jūbata bastady,
sosyn ol anda-sanda əlsiz ğana qysyla solyqtap qoiyp, ündemei
qaldy. Bogoduldyñ tauyqhanasynyñ işi qarañğy ğana i̇emes, közge
türtse körgisiz tünek. Terezeden su astyndağy əlem tərizdi, tünergen
dymqyl, soqyr jaryq añğarylady, odan tür-tüsi joq birdeñe
qybyrlap, qalqyp ötip jatqan sekildenedi.
— Būl ne — tün bolyp qalğany ma?—dedi Katerina jan-jağyna
qarağyştap.
— Solai, əiteuir kündiz i̇emes. İendi biz būdan bylai jaryq kündi
köruden qalğan şyğarmyz,— dedi Daria.
— Biz özimiz qaidamyz? Tirimiz be, əlde ölimiz be?
— Əi, tiri bolğannan ne paida?
— Osy da jaraidy. Əiteuir birgemiz — būğan da şükirşilik. Tağy ne
kerek bizge?
— Tek əiteuir osy aradan balany qaida jöneltsek i̇eken. Balanyñ
bar ğūmyry alda.
Simanyñ dausy əri şoşyna, əri batyl şyqty:
— Joq, men Kolianany bermeimin. Biz Koliana i̇ekeumiz birgemiz.
— Birge bolsañ — birge bol. Ras-au, bizsiz ol qaida barady?
— Daria, sen jatqan joqsyñ ba?
— Men seniñ qasyñda otyrmyn. Körmei otyrsyñ ba, qalai? Būl
otyrğan menmin ğoi.
— İendi ğana kördim. Men bir jaqqa ūşyp bardym, būl arada bolğan
joqpyn. İeşteñe i̇esimde qalmapty.
— Qaida ūşyp bardyñ — onda adamdar bar ma i̇eken, joq pa i̇eken?
— Körgen joqpyn. Men qarañğymen ūştym, jaryqqa qarağan
joqpyn.
— Al, sen kimsiñ? Meniñ myna büiirimde otyrğan kim?
— Men be? Men Nastasiamyn.
— Sen əlgi Matioradağy Nastasiasyñ ba?
— Sonyñ özi. Al sen Dariamysyñ?
— Dariamyn.
— Menimen körşi tūrdyñ ğoi?
— İə.
— Qyz-au, men seni tanydym ğoi.
— Al men seni būrynyraq tanydym.
— Senderge ne bolğan? Ne şatyp otyrsyñdar? Jyndanğannan
saumysyñdar?
İeki dauys qosarlana jauap qatty:
— Jyndandyq,—dep.
Özderiniñ qisynsyz sözderine yñğaisyzdanyp qaldy ma, Uialyp
qaldy ma, əiteuir ün-tünsiz otyra berdi. Meñireu de üreili
tynyştyqty Bogoduldyñ qarlyqqan, jaryqşaq tynysy būzyp tūr.
Sonyñ tynysyna səikes ilgeri-keiin yrğalyp, qozğalaqtap, kempirler
özderiniñ örekpigen köñilin basqysy keledi.
— Ana terezeden ne körinedi i̇eken? Bireulerin qarañdarşy.
— Joq, men qorqam. Öziñ qara. Men qorqam.
Olar terezege qarady, so mezet kömeski kilegei köleñkede qara būlt
tərizdi, ülken jalba-jūlba bir nərselerdiñ jalpyldap orasan zor
jyldamdyqpen jöñkip bara jatqanyn baiqady. Terezeniñ synğan
közinen dymqyl syz i̇esip tūr. Bogodul ūianyp, səkiden jyljyp tüsti de,
terezege baryp syrtqa syğalady. Ony būlar asyqtyryp jatyr:
— Onda ne bar? Biz osy qaida otyrmyz? Söileseñşi — nege ündemei
qaldyñ?
— Körinbeidi, kur-rva! Tūman,— dep jauap qatty Bogodul.
Kempirler kübirlesip, biriniñ qoly birine tiıp, şoqyna bastady.
Olar tağy, būrynğydan beter bū dünieden tüñilgen ünmen söilese
berdi:
— Būl senbisiñ, Daria?
— İə, menmin. Al Nastasia qaida? Nastasia, sen qaidasyñ?
— Men mūndamyn, osyndamyn.
Bogodul balpañdap baryp, i̇esikti şalqaita aşty. Aşyq i̇esikten,
auzy aşylğan quys tərizdi, tūman budaqtap kire bastady, taiau jerden
jabyğa ūlyğan bir dauys keldi — būl Qojaiynnyñ baqūldasqan soñğy
dausy i̇edi. So sətte ony tasqyn şaiyp ketkendei boldy, jel küşeiip,
ysqyra jöneldi de, tūñğiyq bir tereñnen şyqqandai-aq, motordyñ
əlsiz dauysy əreñ-əreñ talyp i̇estilgendei boldy.