Materamen Qoştasu

(povest)
I
Öziniŋ bitpeitin de qoimaityn tizbegi qatarynda, öz retimen tağy
bir köktem kelip jetti, Matera üşin, osy atpen atalatyn aral men
derevnia üşin būl i̇eŋ soŋğy köktem i̇edi. Tağy da şatyr-şūtyr
jarylyp, alapat bir küşpen jağalauğa qatpar-qatpar mūzdy qatqabattap üiip, seŋ jürip ötti de, Angara mūz sauytyn silkip tastap,
erkin kösilip, aşyq-jarqyn jaltyrap, joiqyn bir ağynğa ainaldy.
Tağy da joğarğy müiistiŋ üşkir tūmsyğyn sipai, i̇eki jaqqa lyqsi
aqqan su şuyly i̇estile beredi, tağy da jer beti men ağaş-ağaşty
qualap, jasyl jalyn lapyldai jöneldi, alğaşqy jaŋbyr qūiypqūiyp ötti de, qarlyğaştar men sūr qarlyğaştar ūşyp kele bastady,
sazdaqtağy baqalar ūianyp, tirşilikke qūştarlyğyn sezdire, keşke
salym jağalai baqyldaityn boldy. Mūnyŋ bəri san ret bolğan,
jalğannyŋ ərbir jaryq küninen ozyp ketpei, ne qalyp qoimai,
Matiora da san ret tabiğatta bolyp jatatyn özgerister leginde
jürgen, mine, qazirde jūrt baqşa i̇ekti — biraq tügel i̇emes: üş semia
ötken küzde köşip, ər türli qalalarğa ketip qalğan, al tağy bir üş
semia derevniadan būlardan da būryn, əlgi bir qauesettiŋ ras i̇ekeni
anyqtalğan birinşi jyly jyrylyp şyğyp ketken bolatyn. Būrynğy
ədetpen i̇egin de saldy — biraq i̇egistikter tegis qamtylmady: osy
maŋdy, araldyŋ jaqyn-juyq jerin jyrtqany bolmasa, özenniŋ arğy
betindegi aŋyzğa timedi. Baqşadağy kartopty da, səbizdi de biyl bir
mezgilde i̇ekpei, ərkim qoly qalt i̇etken kezderi, qalai bolsa, solai ege
saldy: i̇endi qazir köptegen kisiler aralarynda suy men tauy bar, on bes
şaqyrym jer aiyryp tastağan üide birdei tūryp, bölinip-jarylyp
jürgeni Matiora da sol būrynğy meken siiäqty, özgerip te ketken
siiäqty: qora-jailar oryn-ornynda tūr, tek bir ağaş üi men monşany
bölşektep, otynğa jaratty, barşa tirşilik əzirge būrynğy qamqaraketimen əure, būrynğyşa qorazdar şaqyryp, siyrlar möŋireidi,
şabalanyp itter üredi, al biraq derevnia solyp barady, tübinen
kesilgen ağaş tərizdi solyp bara jatqany, tamyry üzilip, dağdyly
tirlikten arylğany anyq. Bəri de oryn-ornynda biraq bir türli
beitanys: qalaqai basynyp, qaulap ösip, qalyŋdai tüsken, qaŋyrap
qalğan üilerdiŋ terezelerinen tirlik nyşany sezilmeidi, aulaaulanyŋ qaqpalary aŋqiyp aşuly tūr — olardy i̇eski ədetpen jauypaq qūiady, biraq belgisiz bir bəleket: solardan ökpek jel aŋyrai
soqsyn, qaqpalar syqyrlap, tars-tars soğylyp tūrsyn dep, olardy
qaita-qaita aşyp ketedi; şarbaqtar men dualdar qisaiyp, qoralar
men qoimalar, bastyrmalar qaraiyp, azyp-toza bastady, ər türli
syryqtar men taqtailar rəsua bolyp, şaşylyp jatyr — əli de ūzaq
uaqyt jūrt mūqtajyna jarasyn dep, oqtyn-oqtyn öŋdep-jöndep,
ūqsatyp qūiatyn ūsynaqty qoldyŋ būlardan ürikkeni qaş-şan.
Köptegen üiler əktelmegen, jinalmağan, jartykeştenip qalğan,
olardyŋ bülingen-tyrnalğan küŋgirt būryş-būryşy jalaŋaştanyp,
biraz zattary jaŋa tūrğyn-jaiğa əketilgen, keibir dünie-mülik bir
qajetke jarar dep osynda qaldyrylğan, öitkeni būl arağa əli talai
soğyp, küibeŋ-küibeŋ uaq-tüiekti istemek kerek. Al qazir Matiorada
tūraqtanyp, tek şaldar menen kempirler ğana qaldy, olar bükil tirlik
közin saqtap, derevnia qūlazyp bos qalmasyn dep, bau-baqşa men üijailarğa köz qaraq bolyp, mal jaiyp, balalardy bağyp-qağyp jür.
Keşke salym olardyŋ bəri bir jerge bas qosyp, jaiymen əŋgime-düken
qūrady — sondağy aitatyndary bir ğana nərse: i̇endi ne bolyp, ne
qūiady degen, olar ülken jaŋa poselke salynyp jatqan Angaranyŋ
arğy betine, on jağalauğa qauiptene bir-bir qarasyp qoiyp, jiı-jiı
auyr kürsinisedi. Ol jaqtan qily-qily qauesetter jetip jatady.
Osydan üş jüz jyldan asa uaqyt būryn oqşau aralğa
qonystanbaqşy bolğan birinşi mūjyq būdan artyq jerdi taba
almaitynyna anyq közi jetken, köregen de məttaqam adam bolsa
kerek. Aral bes şaqyrymnan artyğyraq jerge aşy işektei jipjiŋişke bolyp şūbatylmai, ötek tərizdenip talpiyp jatyr — mūnda
egistikke de, orman-toğaiğa da, baqa-şaiandy sazdaqqa da jetetin jer
bar, al tömengi jaqtağy taiyz, qisyq özektiŋ arğy jağynan Matiorağa
jaqyndai jüzip kelip, basqa bir aral toqtağan, jūrt ony birde
Podmoga, birde Podnoga dep atap ketken. Podmogasy — tüsinikti: öz
jerinde jetispegen nərseni osy aradan alyp otyrğan, al nelikten
Podnoga bolğanyn — qūdaidyŋ tiri jany tüsindire almas i̇edi, ony i̇endi
qazir tüsindire almaityny bes ineden belgili. Bireudiŋ tili būralyp
ketken şaqta şyqqandağy, solai atalyp ketken şyğar, al til
jaryqtyqqa söz neğūrlym qitūrqy, qyzyq bolsa, soğūrlym süikimdi
körinedi. Osy bir oqiğada, qaidan şyqqany beiməlim, tağy bir i̇esim —
Bogodul bar, seŋdelip özge bir ölkeden kelgen şaldy, əlgi bir sözdi
hoholdardyŋ mənerine salyp, Bogodul dep atap ketken. Biraq būl arada
osynau laqap attyŋ neden şyqqanyn joramaldap aituğa bolady
əiteuir. Özin poliakpyn deitin şal orystyŋ boğauyz sözin jaqsy
köretin; şamasy, osy arağa kelgen sauatty kisilerdiŋ biri, onyŋ sözin
tyŋdağannan keiin, birtürli nalyŋqy keiippen: bogodul (qūdaidy
qarğağan) dese kerek, al, derevnianyŋ kisileri mūny əlde ūqpady ma,
əlde tilin ədeii būryp, Bogodul dep özgertip jiberdi me — kim bilgen.
Tap osylai boldy ma, əlde bolmady ma, anyq-qanyğyn kesip aitu
kiyn, biraq osyndai bir boljam özinen-özi sūranyp-aq tūr.
Derevnia öz ömirinde talai qūqaidy körgen. İejelgi zamanda mūny
janap, Angarany joğary boilai, İrkut bekinisin salu üşin qaba saqal
qazaqtar jürip ötken, i̇eki jaqqa birdei i̇ersili-qarsyly ağylyp
jatatyn sauda adamdary būl qystaqqa qonalqağa kelip otyrğan; su
üstinen aidalğandardy alyp kele jatyp, keme tūmsyğynan i̇el-jūrty
bar jağalaudy körip, būlar da būrylatyn bolğan: mazdap ot jağyp,
oğan osy aradan aulanğan balyqtan qarma-sorpa jasağan. Araldy
basyp alğan kolçakşylar men i̇eki jaq jağalaudan da qaiyqtarğa
otyryp, tike şabuylğa şyqqan partizandar arasynda i̇eki kün boiy
qyrğyn soğys bolyp, kürkirep ötken. Kolçakşylardan Matiorada,
jalaŋaş müiistiŋ joğarğy şetinde ağaştan qiyp salynğan ūzyn
barak qaldy, soŋğy jyldary onda jadyrağan jazdyŋ jyly-jaily
künderinde, taraqan tərizdenip, Bogodul qart tūryp jatyr. Derevnia
özen tasyp, araldyŋ jartysy su astynda qalğanyn da, al Podmoganyŋ
üstinen — ol jaipaq ta tegis bolğan — iırimdenip, buyrqanyp tasqyn
aqqanyn da, ot pen örtti de, aştyq pen talau-tonaudy da körgen.
Jalpy i̇el siiäqty, derevnianyŋ tap-tūinaqtai töbe basynda,
alystağy i̇eki özektiŋ i̇ekeuinen de anyq körinetin, şağyn ğana şirkeui
bolatyn; osy bir şirkeudi kolhoz ūiymdasqan kezderi qoimağa
laiyqtap jöndegen-di. Şynynda da, pirədar pop bolmağandyqtan
mūndağy dini qyzmet odan būryn toqtap qalğan i̇edi, biraq mūnara
basyndağy krest so küii qala bergen, al kempir-sampyrlar taŋsəriden
oğan qarap iılip tağzym i̇etip jatatyn. Sosyn kresti de ūşyryp tüsirdi.
Joğarğy müiistegi, ədeii qazylğandai bolyp körinetin özek basynda
diırmen bar-tūğyn, ol bas paidasy üşin özgeler dənin tartpağanymen,
eşkimge jalynbai öz astyğyn tartuğa kəmil jetuşi i̇edi. Soŋğy
jyldary būrynğy i̇eski tepsenge aptasyna i̇eki ret samolet kelip
qonatyn da, jūrt qalağa ma, audanğa ma, əuemen ūşyp baruğa
dağdylanyp ketken-di.
Hoş, sonymen, derevnia özenniŋ sol jağalauynda, jar basyndağy
ata qonysynan qozğalmai, özge meken-jailarmen qarym-qatynas
jasap, qadym zamannan qasynda jürip, qorek tapqan sudy qalai qarsy
alyp, ūzatyp salsa, zulağan jyldardy da solai qarsy alyp, şyğaryp
salyp, i̇elden ozbai, köşten qalmai, tirlik i̇etip jatty. Aqqan sudyŋ
şet-şegi joq bolyp körinetini sekildi derevnia da məŋgi jasaityn
tərizdi: olardyŋ bireuiniŋ nan-tūzy tausylsa, i̇ekinşileri tuyp jatty,
eski üi-jailar tozyp, qūlap, jaŋalary qiylyp, salynyp jatty.
Birde, aidyŋ-künniŋ amanynda, derevnianyŋ şaruasy da bitipti, küni de
tausylypty, degen suyq habar jetkenşe, ol nebir nəubet pen qilyqily zamandy basynan ötkerip, üş jüz jyldan asa uaqyt ğūmyr
keşipti, osy uaqyt işinde joğarğy müiistiŋ şamasy, jarty
şaqyrymdai jerin su şaiyp ketken bolar-au. Angaranyŋ tömengi
jağynan elektr stantsiiäğa arnap, böget salyp jatyr, būdan özen men
özekşelerdiŋ suy köterilip, jaiylady da, köptegen jerdi, onyŋ
işinde, ərine, i̇eŋ aldymen Matiorany basyp qalady. İeger tap osyndai
bes araldy qabattap, biriniŋ üstine birin qoisa da, bəri bir, olardyŋ
töbesi körinbeidi, būdan keiin şyjandai i̇el-jūrttyŋ būrynğy
qonysyn taba almaisyŋ. Köşuge tura keledi. Mūnyŋ özi is jüzinde
solai bolatynyna, qaraŋğy halyqty qorqytyp kelgen dünieniŋ
aqyrzamany osynau derevnia üşin şynymen-aq jaqyn qalğanyna
senudiŋ özi qiyn i̇edi. Alğaşqy sybystan keiin arada bir jyl ötken soŋ,
katermen naryq komissiiäsy kelip, üi, qora-jailardyŋ tozğantozbağanyn anyqtap, olardyŋ aqşasyn belgiledi. İendi Matioranyŋ
tağdyr-talaiyna kümən keltiruge bolmai qaldy, ol i̇eŋ aqyrğy
jyldarynda jansebildenip jatqan-dy. Oŋ jağalaudyŋ bir jerinen
sovhozğa arnalyp, jaŋa poselke salynyp jatsa kerek, jaqyn jerdegi,
tipti moiny qaşyq jerdegi kolhozdardyŋ bərin soğan aparyp
ūiystyrady i̇eken-dağy, qalğan qoqyr-soqyrmen əure bolmas üşin i̇eski
derevnialardyŋ bərin örtep jiberetin körinedi.
Endi tek aqyrğy jaz ğana qaldy; küzde su köterile bastaidy.
2
Üş kempir samauryndy ortağa alyp, birde şynyaiaqqa şai qūiyp,
ony asyqpai işip, ündemei qalsa, səlden keiin qaitadan i̇enjar,
qajyğan keiippen, jelisi bosağan əlsiz əŋgimeni saraŋ birer sözben
sabaqtap qūiady. Olar kempirlerdiŋ i̇eŋ kərisi — Darianyŋ üiinde
otyrğan; qariiälardyŋ i̇eşqaisysy öz jasynyn neşede i̇ekenin dəlmedəl bilmeitin; öitkeni so tuğan küni būlardy şoqyndyrğan kezde
jazylğan şirkeu qağazynda qalğan, ony keiin bir jaqqa alyp ketse
kerek — i̇endi onyŋ iz-tüzin tabu mümkin i̇emes. Özderiniŋ jasy jaily
kempirler mynadai bir kepti aitatyn:
— Qyz-au, sen tuğan kezde men Vaskany, inimdi, arqalap jüretinmin.
Būl — Darianyŋ Nastasiağa aitqany.— Men ol kezde i̇esimdi
biletinmin, ūmytqan joqpyn,
— Qalai deseŋ de, sen menen i̇esebi, üş jastai ğana ülken şyğarsyŋ.
— Betim-au, üş jasy nesi! Men küieuge şyqqanda, sen kim i̇ediŋ —
artyna bir qaraşy! Sen onda köileksiz, jalaŋaş zyrlap jüretinsiŋ.
Meniŋ qalai şyqqanym, öziŋ oilanşy, i̇esiŋde şyğar.
— İə, i̇esimde.
— Solai de. Mağan teŋelu qaida sağan! Sen meniŋ qasymda qaida, əli
solqyldağan jassyŋ.
Üşinşi kempir Sima būlardyŋ baiağy zamanda bolğan i̇estelikterine
aralasa almaidy, ol bir tağdyrdyŋ kezdeisoq jeli aidap, osydan on
jyldai būryn Matiorağa kelgen kirme kisi-tūğyn, özi Matiorağa Angara
derevniasy Podvoloçnaiadan kelgen-di; ol o jerge sonau Tula tübindegi
bir mekennen kelip jetken sekildi, özine salsaŋ, Moskvany i̇eki ret —
soğysqa deiin jəne soğys kezinde köripti. Būğan derevniadağylar: özin
körmegen, tekserip bilmegen nərsege onşa sene berme, degen i̇ejelgi
ədetteri boiynşa, küle qaraityn boldy. İeger būlardyŋ birde-bireui
körmese, qaidağy bir qaŋğybas kempir Sima Moskvany qalai körgen?
Onyŋ irgesinde tūrğanynan ne paida?—Moskva, sirə, kim köringendi
jibere bermeitin şyğar. Sima būğan aşulanbaidy, özeuremeidi, tek
ündemei qūia salady, al birazdan keiin sol sözin qaita aitady, sol üşin
ol «Moskovişna» degen laqap atqa ie boldy. Sima — mūntazdai taptaza, . ūqypty kempir i̇edi, i̇eptep qara tanityn, özinde ənder jinağy
bolatyn, keide bir köŋili soqqan kezderi so jinaqtan talai qyz tağdyr
turaly ūzyn yrğaqty bir mūŋly ənderdi sozyp otyryp alatyn. Sonşa
sergeldeŋge tüsip, soğysta kindik qany tamğan jerin tastap, jan
degende jalğyz qyzyn — ol da mylqau — tuyp, i̇endi qartaiyp
qaljyrağan şağynda barmaqtai nemeresimen jalğyz qalyp, ony
qaşan, qalai i̇el qataryna qosatyny beiməlim bolsa — bū baiğūstyŋ da
qatygez tağdyr talqysyn körgeni, tegi, ras bolsa kerek. Biraq Sima
qazir de, i̇ekeui bir-birine i̇es bolatyn, kirin juyp, auqatyn əzirlep, berip
otyratyn bir şaldy tabudan ümitin üzbeidi. Tek osy sebepten ğana
kempir bir kezde Matiorağa tap bolğan: Maksim ataidyŋ sūiaudai
sopaiyp jalğyz qalğanyn i̇estigesin, ol ədep üşin merzimdi uaqytty
tosyp otyrdy da, o kezdegi mekeni Podvoloçnaiany tastap, baqytty
köksep aralğa attanğan. Biraq baqyty qūrğyr alaqanğa qona qoimady:
Maksim atai qasaryp könbedi, Simany əli jete bilmeitin qatyndar
oğan qol ūşyn bermedi; ataidyŋ i̇eşkimge keregi bolmasa da, özderiniŋ
ataiy, ony aparyp, böten bireudiŋ bauyryna sala saluğa qimady.
Bərinen būryn Maksim ataidy ürkitken Simanyŋ mylqau qyzy Valka
bolsa kerek, ol kezde o qyz kisiniŋ qūiqasyn şymyrlatatyn bir aşy
dauyspen ökirip, ūdaiy birdeŋeni qyŋqyldap sūrai beretin jyndy
keşteu boijetken i̇edi. Osy bir sətsiz qūdalyq jöninde auyl adamdary:
«Sima şaldy qalap kepti, biraq ony janap i̇etti»— dep kelekelep
jürdi, biraq Sima būğan qynjylmady. Ol qaitadan Podvoloçnaiağa
ketpedi, tömengi jaqtağy bos qalğan şağyn üige kirip aldy da, sol
betimen Matiorada qalyp qoidy. Baqşa salyp, örmek qūryp, ər türli
jyrtylğan şüberekten, jün-jūrqadan alaşa toqyp, joq-jitiktiŋ
künin kördi. Şeşesimen birge tūrğan kezde Valka kolhoz jūmysyna
baryp jürdi.
Tap qazir Simanyŋ qasyna, bes jastağy barmaqtai nemeresi,
Valkanyŋ köldeneŋ tapqan ūly kelip süikenip tūr. Bala şeşesine
tartyp mylqau bolmady, biraq qinalyp az söileidi, özi əjesiniŋ
eteginen airylmaityn qorqaq ta kisi-kiık bolyp östi. Kempir
baiğūstar ony aiap, jany aşyp, aimalap jatady — ol bolsa, Simağa
būrynğydan beter jabysyp, qariiälarğa bir türli balağa tən i̇emes i̇esti
közben küiine qarap, montiyp bəriniŋ. jai-küiin tüsinip tūrğandai
bolatyn.
— Mağan tap osylai qaraityn sen kim i̇ediŋ sonşa?— dep
taŋyrqaityn Daria.— Sen meniŋ syrtymnan neni körip tūrsyŋ —
ajalymdy ma? Men ony sensiz de bilemin — qaraşy, būl maqaudyŋ
şegedei qadaluyn.
— Ol maqau i̇emes,— deidi Sima renjip, Kolkasyn bauyryna qysa
tüsip.
— Maqau bolmasa, nege ündemeidi?
Baity şaidan, batys bettegi terezeden tüsken i̇ekindige taiağan kün
şūğylasynan boiy balqyğan kempirler əŋgime tininen tağy airylyp
qaldy. Qasynda otyrğan Simanyŋ töbesinen qaraityn, ūzyn boily,
taramys kempir Daria i̇eki ūrty opyraiyp, işine tüsip ketken, qatal da
quqyl jüzin stoldan almai, əldeneni maqūldağandai basyn izep otyr.
Ūlğaiğan jasyna qaramastan, Daria kempir özinşe jürip-tūryp, qalqadarynşa qolynan keletin jūmysty, üi şaruasynyŋ nedəuir isin
tyndyryp jüretin. İendi, mine, balasy men kelini jaŋa qonysqa köşip
ketti de, aptasyna bir retten nemese tipti odan da sirek qatynaidy,
sol sebepti de bükil qora-jai, bükil bau-baqşa mūnyŋ moinynda, al
qora-jaida siyr, baspaq, qysta tuğan būqaşyq, torai, tauyqtar men it
bar. Ras, i̇eger kempirdiŋ əl-dərmeni jetpei jatsa ne syrqattanyp
qalsa, körşisi Veradan kömek sūra dep qatty tapsyrylğan bolatyn,
biraq əiteuir əzirge, şükirşilik, Daria barşa isin özi atqaryp jür.
İiün aiynyŋ tuğany osy, ala köbeŋ qysqa tünderdiŋ tūnjyrap
kelip üzip-üzip ketetini bolmasa, bir mamyrajai aşyq, şuaqty künder
kerueni tūtasyp jatty.
Su ortasyndağy aralda ystyq aptap degeniŋ bolmaidy. Samal-sebez
saiabyrlap, damyl tapqan qoŋyr keşterde kün boiy qyzğan jer
busanyp, jyly bu taratyp, töŋirek maujyrai, raqat-şarapatqa
bölenip, tamyljyğan tynyştyq-tynym ornaidy, būrynğydan beter
qoiulanyp, jaŋğyra-jasara tüsken jasyl dünie, şalqyğan su üstinde
būrynğydan beter boi tüzep, biıktei tüsken aral köz aldynda
qūlpyryp, jainap tūrady, tastan-tasqa sekirip, köŋildene əndetip,
möldirep ağyp jatqan Angara — mine, osynyŋ bəri məŋgi myzğymas bir
berik dünie bolyp köriner i̇edi de, kisi i̇eşteŋege de: būl arany, su
basatynyna da, özderiniŋ köşip, ağaiynmen airylysyp ketetinine de
senbeitin. Al mūnyŋ üstine i̇egin men baqşa kögi tebindep östi,
mezgilinde jaŋbyr jauyp, mezgilinde jyly künder kelip jetti; bitik
egin kepilindei bolğan osy bir sirek kezdesetin kelisim men üilesimge,
.jūrt aŋsağan jazdyŋ birte-birte baiaulap baryp jadyrap jaima
şuaqtanuy kelip qosyldy...
— Taŋerteŋ tūramyn da, ūiqymdy aşar-aşpastan, əlgi bəle i̇esime
sap i̇ete tüsedi... oi, jüregim qap-qatty bolyp, jürmei qalady,— dep
baiaulatady Nastasia kempir.— Jaratuşy iem-ai!.. Al İegor i̇egilip
jylaidy, jylaidy kelip. Men ony jūbatyp: «Egor, sen jylama, qoi
endi»— deimin, al ol mağan: «Men nege jylamaiyn, Nastasia, nege
jylamaiyn?!»—deidi. Östip jüregim tastai bolyp üi işin jinaimyn.
Küibeŋdep jürip qarasam, qybyrlap Daria jüredi, Vera jüredi, Domni
da jüredi — sosyn jüregim səl jūmsaryp, qysuyn qūiady. üirenip
ketemin. Bəlkim, bizdi tek qorqytyp qana qūiatyn şyğar, i̇eşteŋe
istemes,— dep oilaimyn.
— Bizdi jön-josyqsyz qorqytyp qaitedi?— deidi Daria.
— Qoryqpaityn kisi qalmasyn deidi-dağy.
Nastasia, İegor i̇ekeui soqa basy sopaiyp mülde jalğyz qalğannan
keiin (eki ūly soğystan qaitpady, üşinşisi traktorymen qosa mūz
oiylyp, suğa batyp ketti, qyzy qalada raktan qaza tapty) Nastasiany
azdap şalyq şaldy, öziniŋ şaly turaly qaidağy joq aianyşty,
dertti birdeŋelerdi aitatyndy şyğardy: birde iıs tiıp, ölip qala
jazdady, əreŋ aiyqtyrdym dese, i̇endi birde tüni boiy aiqailap,
oibailap şyqty, öitkeni ony bireu işinen qylğyndyratyn körinedi
deidi, tağy birde jylady, «eki künniŋ jüzi boldy, mine, köz jasy betin
juyp, i̇eŋirep jylai beredi» — deidi, biraq i̇el-jūrt İegor atanyŋ
oŋailyqpen közine jas almaitynyn jaqsy biledi. Əuelgi kezde şal
kempirin Uialtyp ta, qorqytyp ta, aqyl aityp, aldarqatyp ta kördi,
biraq oğan i̇eşbir i̇em qonbady, sosyn şal əlektenuin qoidy. Basqa istiŋ
bərinde de kədimgi i̇es-aqyly bütin adam siiäqty, biraq osy məselege
kelgende, bir tetigi bülinip qalğandaiyn, ömirde mülde bolmağan, tipti
boluğa tiısti de i̇emes jəitter turaly auzyna kelgenin qyryq
qūbyltyp aityp, sandyraqtap jürgeni. Qairymdy kisiler
Nastasianyŋ osynau aqköŋil i̇eserligin i̇elemeuge tyrysady, al qara
jürek qairymsyzdar:
— İegordyŋ hali qalai, bügin öli me, tiri me özi?— dep sūrağandy
ūnatady.
— Oi!— dep kədimgidei quanyp qalady Nastasia.— Nesin aitasyŋ,
Egor ma, İegor... Tünde ölip qala jazdady. Qart kiside i̇es bola ma, bir
süielin tyrnap jūlyp tastap, qany toqtamai, əlekke tüseiik. Aqqan
qany tolyq bir şylapşyn boldy.
— Al, qazir qalai — toqtady ma?
— Boiyndağy bar qany ağyp bitkesin toqtady ğoi əiteuir. İendi
kirpigi ğana qimyldap jatyr. Oi, şal baiğūsqa janym aşidy-aq,
qaiteiin. Qoi, men keteiin, şalğa ne boldy i̇eken, köreiin.
Al İegor tap sol sətte, köşeniŋ i̇ekinşi jağymen səmsirep bara
jatqan, Nastasia jaqqa dərmensiz küimen yzalana bir qarap: tiliŋ
tasqa, i̇esuas beibaq, men turaly tağy bir i̇ertekti aityp tūrsyŋ ğoi,—
dep oilady.
Olar taiau uaqytta, i̇eldiŋ bərinen būryn Matioramen qoştasuy kerek
edi. Kimniŋ qaida köşetinin anyqtap, bölu isine kelgende, İegor atai
yzalanğany ma, əlde abdyrap, sasyp qalğany ma, kim bilgen, əiteuir
qalağa, qala bolğanda, əlgi su elektr stantsiiäsy salynyp jatqan
qalağa jazylady. Ol jaqta su basatyn aimaqtan şyqqan, osy kisiler
siiäqty, jalğyz-jarym qaryp-qasirlerge arnalyp, ülken i̇eki üi
salynyp jatqan. Alys-beris şarty bylai bolatyn: olar öziniŋ
laşyğyna kök tyiyn da almaityn, biraq olarğa qolma-qol qala
pəterin beredi. Keiinirek İegor ata, Nastasia türtkilep, qyŋqyldai
bergesin, qaita oilanyp, qalany, pəterdi de beretin, aqşany da
töleitin sovhozğa özgertkisi kelip i̇edi, biraq i̇endi bolmaidy i̇eken,
keşigip qalypty.
— Sovhoz pəterdi qyzmetkerlerge beredi, al sen qaibir oŋğan
qyzmetkersiŋ,— dedi selolyq sovettiŋ predsedateli Vorontsov oğan
mən-jaidy tüsindirip.
— Men bar ğūmyrymdy kolhozğa berdim ğoi.
— Kolhozdyŋ jöni basqa. Kolhoz i̇endi joq.
Audannan soŋğy kezde: köşiŋder de köşiŋder dep İegor atany i̇eki
mərte asyqtyrdy, būlardyŋ Nastasia i̇ekeuine arnalğan pəteri özderin
kütip, əzir tūrğan körinedi, biraq qariiälar ajal aldynda tuğan jerdiŋ
janğa şipaly auasymen armansyz bir tynystap alğysy kelgendei-aq,
köşer sətin sozyp, ornynan qozğalmai qoidy. Nastasia baqşa i̇egip,
əiteuir nede bolsa, özin-özi aldap, keter kezdi keiinge qaldyru üşin,
bir isten keiin, i̇ekinşi isti bastap əurege tüsti.
Audannyŋ adamy aqyrğy ret kelgende, būlarğa şynymen-aq əŋgir
taiaq oinatyp: o pəterge basqa bireuler kirip alady da, sender jer
sipap qalasyŋdar — dep qatty qorqytty, osydan keiin-aq, İegor atai
eger şynymen köşetin bolsaq — köşelik i̇endi — dep beldi bekem
budy. Sosyn Nastasiağa qarap:
— Troitsağa deiin daiyn tūrasyŋ!—dep bir-aq kesti.
Al troitsağa deiin nebəri i̇eki-aq apta qalğan-dy.
— İendi şöp basyn syndyrmaisyŋ,— deidi Daria, Nastasianyŋ
köŋilin aulağany ma, əlde oğan külgeni me — belgisiz. Men anada
qaladağy qyzymnyŋ üiine qonaqqa baraiyn — bir ğajaby: onda bar
ğoi i̇endi şöp basyn syndyrmasaŋ da bolady. Özen-suy da, ormantoğaidy da, əjethana-monşasy da bəri-bəri qasynda, köŋiliŋ qalasa,
jyl boiy köşege şyqpai-aq qoiuyna bolady. Krany samauryndiki
siiäqty, būrasaŋ — su zyrlai jöneledi, bir krantta salqyn su,
ekinşisinde — ystyq su. Plitasyna otyn salmaisyŋ, onyŋ da kranty
bar, basyp qalsaŋ — ot janady. Qainatam deisiŋ be, bulaimyn deisiŋ
be — i̇erkiŋde. Bar igilik qol astynda!— Əielge degen bir jannyŋ
raqaty. Al nandy qoldan pisirmeidi, joq, nan jaryqtyqty satyp
alady. Ondaidy körip bilmegen, üirenbegen jazğan basym, əlgi
kranttardyŋ qasynda tūryp ahylap-ühilep, qairan qalsam kerek —
olar meniŋ sony qyzyq körip, taŋdanğanyma məz bolyp külip jatyr.
Al i̇endi bərinen de söleketi — monşasy men əjethanasy, ana
dinsizderdegi siiäqty, bir quysta, asüidiŋ qasynda bolady i̇eken. Būl da,
ərine, aqylğa qonbaidy. Qysylğan kezde baryp otyra qalsaŋ,
dastarqan basyndağylar i̇esitip qalmasyn dep, öziŋnen-öziŋ quystanyp,
qanşa azapqa tüsesiŋ. Monşasy ma... qaidağy monşa, i̇emşektegi
nəresteni ğana şomyldyratyn, kisiniŋ külkisi keletin nərse... Olar
soğan baryp, şalpyldap tüsip, su-su bolyp şyğyp jatady. İendi sen de
Nastasia, myrzanyŋ bəibişesi siiäqtanyp, kerilip jatasyŋ sol,
dünieniŋ bəri üiiŋde, ne kerektiŋ bəri bar, qolyŋdy sozyp ta əure
bolmaisyŋ. Tağy ne əlgi... Telefon degenin qondyr. Ol sağan: tyryltyryl dese, sen oğan: le-le dep söiles te, qaitadan jantaiyp jata
ket.
— Oi-boi, sen meniŋ jüregimdi tyrnai bermeşi!— deidi Nastasia
müləiimsip bolbyr qolyn keudesine qusyryp, közin jūmady.— Men
onda apta ötpei jatyp, sanamenen sarğaiyp ölem ğoi böten
bireulerdiŋ arasynda! Kəri ağaşty auystyryp otyrğyzğandy kim
körgen?
— Tek seni ğana i̇emes, bərimizdi auystyryp otyrğyzady, qyz-au.
Bərimiz de i̇endi solai qarai jüremiz. Tek əiteuir jiynyp-tüiinuge
jaratqan jar bolsyn.
Nastasia kelispei, basyn şaiqady.
— Meni özderiŋmen teŋgerme, Daria, teŋgerme. Sender bəriŋ bir
jerde bolasyŋdar, al men jeke-dara bolamyn. Sender Matioradan
şyqqan kisiler, bir-biriŋmen bas qosasyŋdar, sonda öz üiiŋde
otyrğandai kisi köŋili köterilip qalady. Al men şe? Qoişy, onyŋ
nesin aitaiyn?!
— Biz bərimiz neşeumiz osy?— dedi Daria aqylğa jüginip.— İesebi,
eşkim de qalmaityn sekildi. Mine, qaraŋdarşy: Agafiany alyp ketti,
Vasilisany da söitti, Lizany qūiar da qoimai audanğa şaqyryp
jatyr. Katerinanyŋ jügermegi əli künge deiin laiyqty oryn taŋdap
taba almai, ot tigen kisidei janyğyp jür. Əlemdegi araq-şarap
aqyrğy tamşysyna deiin işilmei, ol qaidan tapsyn. Natalia bolsa:
mümkin, Lena boiyndağy qyzyma ketermin deidi...
— Tatiana, Domnida, Mania, sen, Tunguska... Osy maŋnan bir üiir jan
tabylasyŋdar əiteuir. Men baiğūstyŋ i̇endigi aitar kebine...
— Bükil Matioranyŋ bar bolğan osy! Jasağan-ai!
— Men özimdi aityp otyrğan joqpyn. Aitpaimyn, aitpaimyn,—
dedi Sima jabyğyŋqy ünmen əŋgimeni ilip əketip, sosyn Koliany tağy
bauyryna qarai bir tartyp qoidy.— Biz Koliana i̇ekeumiz qaiyqqa
otyramyz-dağy, jağadan bir tebinip şyğyp, basymyz auğan jaqqa,
mūhit-teŋizge qarai kete beremiz...
Simanyŋ jeke menşik mülki bolmaityn, tuğan-tuysqandardan da
qūralaqan i̇edi, i̇endi oğan bir ğana jol — Qarttar üiine baratyn jol
qalğan-dy, biraq, qazir anyqtalğandai-aq, būl joldan da bir böget
şyğa keldi: ol böget — janyndai jaqsy köretin Kolka i̇edi. Mūny
kişkentai balamen birge Qarttar üiine alğysy kelmedi. Simanyŋ
mylqau qyzy Valka i̇esinen auyp, iz-tüzsiz joğalyp ketti. İeresek jasqa
jetip, i̇erkek dəmin tatyp, olardyŋ bireui, i̇ekeui, üşeuimen köŋildes
bolğannan keiin, Valka kədimgidei dənigip, būl iske qūmartyp ketkeni
sonşa, i̇endi ar-Uiatty jinap qoiyp, tüngi oiynğa özi sūranatyn boldy.
Sosyn köp ūzamai Kolkany tapty. Sima Valkany taiaq alyp
qualaityn halge jetti, ana bitken, əiel bitken düniedegi bar qarğysty
sonyŋ basyna üiip-tökti, sonymen jügensiz ketken əzəzil Valka
şyğandap qaşyp ketti, mine, jyldan asa uaqyttan beri odan i̇eşbir
habar-oşar kelmei qoidy. Jūrt Simağa ony izdeuge qalai aryz beru
jolyn üiretti, biraq so kezde Angarada bastalğan alasapyran men
dürbeleŋ kezinde, i̇eşbir derekti dokumenti joq, mylqau Valkany taba
qoiu oŋai i̇emes-tūğyn.
— İeger tabyla qalsa da, Koliany men oğan bylai da bermeimin,—
deidi Sima.— Biz Kolia i̇ekeumiz i̇etpettep i̇eŋbektesek te, bir jippen
tizbektelip jüremiz.
— Sen ony jūrt qatarly dūrys söileuge nege üiretpeisiŋ,— dedi
Daria kempirdi kinəlap.— İerteŋ i̇er jetkende būny betiŋe salyq i̇etip
jürmesin.
— Üiretuin üiretip jürmin-au. Özi de söilei biledi. Bir-aq bizdiŋ
Koliaŋa ündemes qoi.
— Balany jaltaq qyp tastağan. Özi bar nərseni tüsinedi.
— Jaltaq.
Nastasiadan sūramai-aq, Daria onyŋ staqanyn alyp, şainekten
şai qūiyp, samauryn şümeginiŋ astyna qoidy — būl bir taza qyzyl
mysy jaltyrap tūrğan, tömengi şilterlep, oimyştap jasağan
ottyğynan şoqtary jyltyldap körinetin, aiağyn ornyqty i̇etip
əsemdep igen, i̇eski ismerler qolynan şyqqan, ülken köpes samauryny
edi. Şümekten qainaq su būrqyrap şaşyramastan, bir qalyppen
şymyrlap qūiyla saldy — demek qainaq sudyŋ əli jetkilikti
bolğany, osydan keiin samaurynğa jan bitkendei jiŋişke ünmen
pysyldai berdi. Sosyn Daria Simağa şai qūiyp, özine de üstemeledi
— östip biraz tynystap, monşaqtağan terin sürtip, əzirlenip alyp,
izele-qozğalysyp, jötkirinisip, şynyaiaqtaryn ürlesip, i̇erinderin
şürtitip, ystyq şailaryn abailap işe otyryp, keŋestiŋ jaŋa bir
sorabyna tüsti.
— Törtinşi staqan bolar osy,— dedi Nastasia oilanyp.
— Qyz-au, qoiu şai əzir tūrğanda işip qal. Ana jaqta samauryn qūia
almaisyŋ. Əlgi qalanyŋ pysyldağyna kəstiröl qoiyp qainatasyŋ.
— Qoi, kəstiröli nesi? Qūmanğa qUiamyn.
— Bəribir samaurynsyz şai bolmaidy. Tağamdy qūrğaq jemeisiŋ
ğoi əiteuir. Əitpese, dəmi de, tatuy da joq. Sylqytyp su işkenmen
birdei.
Sovhozda da pəterdi qala ülgisimen salyp jatqanyn, öz basy da
Nastasiamen birdei jağdaida tūruğa lajsyz könetinin i̇esine alyp,
Daria myrs i̇etip külip jiberdi. Būl özi Nastasiany beker qorqytady —
əli öziniŋ de samauryndy qūiar-qoimasy beiməlim. Joq, ol qaitse de
samaurynnan aiyrylmaidy, tipti bolmasa ony kereuettiŋ üstine
qūiady, al qalğanyn köre jatady-dağy. Aitylyp otyrğan əŋgime
jelisin joğaltyp aldy da, basqa bir sözdi oqys bir ökpeli ünmen qoiyp
qaldy:
— İerik özimde bolsa, osy aradan i̇eş jaqqa da taban audarmas i̇edim.
Eger qajet bolsa, meili, suyna batyra bersin.
— Batyrady,— dedi Sima qostap.
— Meili. Ajal bireu-aq — tağy neden qorqamyz?!
— Oi, beti aulaq, kimniŋ suğa ketkisi keledi,— dedi Nastasia
şoşynyp, özgeni de saqtandyra.— Künə şyğar. Odan da jerge kömsin
kisini. Bizge deiingi i̇er-azamattyŋ bəri qara jer qoinynda, bizdi de
sonda qūiady-dağy.
— Sol i̇er-azamattaryŋ i̇endi qalqyp şyğa keledi.
— Qalquyna qalqidy ğoi. Jazmyş sol,— dep Nastasia tymyraiyp,
kelise ketti.
Özi bastağan osynau kepti basqa jaqqa būru üşin Daria:
— Nege i̇ekenin qaidam, osy bügin Bogodul kelmei jatyr,— dep i̇esine
aldy ony.
— Qaida jür deisiŋ, kelip te qalğan şyğar. Mūndaidan Bogodul
qaluşy ma i̇edi.
— Onyŋ kelgeni de künə, kelmese — tağy aŋsaisyŋ.
— Bogoduldan ne sūraisyŋ! Boqtampazdyğy bolmasa, qūdaidyŋ bir
panasyz qūsy siiäqty jazğan ğoi.
— Təuba de, Nastasia.
— Qūdai-ai, keşire gör!— Nastasia būryşta tūrğan ikonkağa
qarap, i̇elpektei şoqynyp aldy da, solyqtai kürsinip, şynaiaqtağy
şaiynan bir ūrttady, sosyn künəsin moiyndağandai, kübirlep dūğa
oqyp, tağy da bir şoqynyp qoidy.
Samauyr ottyğyndağy söne bastağan şoqtan tətti ys iısi şyğady,
stol üstinen maujyrai qiğaş tüsip tūrğan kün səulesinde qoiu şaŋtozaŋ əzer-əzer qozğalady. Qora işinde qanatyn sartyldata qağyp, ata
qoraz qoqilana bir şaqyrdy, sosyn tegeurindi türpidei aiağymen
taltaŋdai basyp, tereze aldyna keldi de, üi işine qyp-qyzyl közimen
ejireie bir qarady. Öŋge terezeden Angaranyŋ sol jaq qoltyğy, onyŋ
kün astynda jaltyrap, ūşqyn atyp jatqan ağyn suy men arğy bettegi
şalğyny jinap alynğan şabyndyq, ondağy qaiyŋ men gül-şeşegi
alaulağan moiyl körinedi. Köşe jaqtağy aşyq i̇esikten kün qaqtağan
taqtai köpirden qaŋsyğan şirik iıs şyğady. Tabaldyryqqa qalbaŋ
etip, bir tauyq kelip qondy da, jüni şala jūlynyp tazyğyrlanyp
qalğan iır moinyn sozyp: osylar tiri me, öli me?—degendei
kempirlerge sūqtana qarai berdi. Kolka bir tepsinip qalğanda tauyq
şar i̇etip, yrğyp tüsti de, jany şoşyp qaqylyqtai bastady, biraq
alysqa ketpei, osy i̇esik aldynda, basqyşta bajyldap tūr. Kenetten
ol senekte janyn qūiarğa jer tappai, qalbalaqtap qaşyp, ūşyp
qabyrğağa soğyp, saldyrlatyp iluli baqyraşty tüsirdi, sosyn
sasqanynan bölme işine ūşyp kelip, i̇endi basymdy baltamen şapsaŋ
da meiliŋ degendei jer bauyrlap jata qaldy. Onyŋ izinşe işke
birdeŋe dep küŋkildep, jalaŋaiaq-jalaŋbas bir sabalaq şal kirdi de,
ilmek taiağymen tauyqty ilip alyp senekke laqtyra saldy. Sodan
keiin boiyn jazyp, ainalasyn tük basyp ketken syğyr közimen
kempirlerge bir qarap:
— Kur-rva!—dep aiqailap jiberdi.
— Mine, əl-dərmensiz əulie keldi,— dedi Daria bei-jai keiippen,
sosyn stakan almaq bolyp ornynan türegeldi.— İmenbeidi özi. Biz:
Bogodul nege kelmei jatyr?— dep otyr i̇edik. Samauryn birjola
suymai tūrğanda otyr.
— Kur-rva!— dep tağy da qarq i̇etti şal dauystap.— Samauryn! Öllikterdi ton-nap jatyr. Samau-ryn!
— Kimdi tonap jatyr? Sen ne şatyp tūrsyŋ?!—Daria şai qūidy,
biraq şümek astynan staqandy almai, bir türli tiksinip qaldy. Qazirgi
uaqyttyŋ özi solai, tipti kisi senbeitin nərseniŋ özine senuge tura
keledi; i̇eger bireu, araldy jūlyp alyp, jaŋqa siiäqty ağyzyp barady
dese — dalağa jügirip şyğyp, araldy şynynda da ağyzyp bara
jatqan joq pa i̇eken — dep öz köziŋmen qarauyŋ kerek. Küni keşe ğana,
qara jartas tərizdi, məŋgi myzğymai tūra beredi degen nərseniŋ bəri
op-oŋai-aq o düniege qūldyrai jönelgeni sondai, i̇endi köziŋdi jūmyp,
betiŋdi basa berseŋ de bolady.
— Hresterdi şauyp, taqtai mazarattardy aralap kesip jatyr!—
dedi Bogodul aiqailap, taiağymen i̇edendi soğyp.
— Qaida — beiit basynda ma? Aitsaŋşy bylai tüsindirip.
— Ana jaqta.
— Kim? Kisini yntyqtyrmai aitsaŋşy.— Daria ornynan tūryp,
stol basynan şetke şyqty.— Kim şauyp jatqan?
— Böten bireuler. Albastylar. .
— Oi, olary kim i̇eken?— dedi Nastasia ahylap.— Albastylar deidi.
Şai üstinde şeşilip ketken jaulyğyn asyğys bailap, Daria:
— Qyzdar, kettik dereu. Əlde būl i̇esinen auysqan, əlde mūnyŋ
aitqany aqiqat şyndyq?— dep əmir i̇etti.
Zirat derevnia syrtyndağy diırmenge baratyn jol boiynda,
qūrğaq qūmdauyt döŋeste, qaiyn men qarağai arasynda bolatyn, o
jerden alys töŋirek, Angara men onyŋ jağalaulary tügel körinetin.
Tissiz ūrty opyraiyp, i̇ernin qatulana jymqyryp alğan Daria,
joldan birdeŋeni ysyra salatyn kisideiin, qolyn alğa sozyp jiberip,
bəriniŋ aldynda i̇empeŋdei basyp kele jatty: onyŋ soŋynan Nastasia
əreŋ-əreŋ ilesip keledi: demikpesi tynysyn taryltqandyqtan,
Nastasia auzymen aua qarmap, jiı-jiı basyn izei beredi. Artta
balany qolynan jetektep, Sima mölteŋdep keledi. Derevniany sansapalaq i̇etken Bogodul keiin qalyp qoidy da, ziratqa basa-köktep,
kempirler kelip kirdi.
Bogodul albastylar dep atağan kisiler qiylğan mazaratty,
kresterdi bir jerge üiip, ot qoiyp, bir-aq örtep jiberu jönindegi
isterin aiaqtap qalğan i̇eken. Jasyl brezentten kürtke kigen, būtynda
tap sondai şalbary bar, aiu sekildi, üielmendei i̇erkek, zirat basyna
ornatylğan laqsa belgilerdi bir qūşaq i̇etip köterip, molalar üstimen
qorbaŋdap kele jatqanda, Daria i̇eŋ aqyrğy küşin jinap, ilgeri
ūmtylyp şyqty da, bir büiirden kelip, jolai qolyna ilingen taiaqpen
ony qolynan qoiyp qaldy. Soqqy əlsiz bolsa da, abyrjyp qalğan
mūjyq qolyndağy zattaryn tüsirip alyp:
— Sağan ne körindi, ne körindi sonşa, əjetai?—dedi sasqalaqtap.
— Kəne, būl aradan tai, ala şaitan tüge!—dep aiqai saldy yza men
qorqynyştan qalşyldap ketken Daria, ol ony ūrmaq bolyp taiağyn
tağy sermei berdi. İerkek yrşyp, keri şegindi.
— Qoi, qoi, qariiä. Sen büitip... kisige qol jūmsama. Büite berseŋ
bailap tastaimyn qolyŋdy. Sen... sender... Ol adyraiğan küreŋ
közimen kempirlerdi bir şolyp şyqty.— Sender būl arağa qaidan
keldiŋder? Moladan şyqtyŋdar ma?
— Ket!—dedim ğoi men sağan,— dep Daria əlgi i̇erkekke tap berdi.
Kempirdiŋ i̇eşteŋeden taiynbaityn sūsty jüzin körip, ol keiin şegine
berdi.— Qaraŋdy batyr būl aradan, körbaq neme sol! Molany būzdy
degen ne sūmdyq!— Daria dauys qyldy.— Būlardy osy arağa qoiğan
sen be i̇ediŋ? Seniŋ əke-şeşeŋ osynda jatyr ma? Balalaryŋ jatyr ma?
Sen qarabettiŋ əke-şeşeŋ bolmağan ğoi. Sen adam i̇emessiŋ. Qandai
adamnyŋ jüregi daualaidy būğan.— Ol üiüli jatqan, qalai bolsa solai
laqtyryla salynğan krester men mazarattarğa qarap, kisiniŋ aza
boiyn qaza tūrğyzyp būrynğydan beter dauys qyldy. O-o-o!
Jaratuşy jan iem, myna bezerdi tūrğan jerinde joq qylşy,
aiamaşy. Aiama! Jo-oq,— dep ol tağy da i̇erkekke qarai tūra ūmtyldy.—
Sen bül aradan teginnen-tegin ketpeisiŋ. Jauap beresiŋ. Barşa i̇eljūrt aldynda jauap beresiŋ.
— Sen kempir, büitip jabysa berme kisige!—dedi mūjyq bezildep.—
Jauap beresiŋ deisiŋ. Mağan būiryq berdi, sosyn istep jatyrmyn.
Əitpese senderdiŋ ölikteriŋdi ürkitip, mağan birdeŋe körindi deisiŋ be.
— Būiryq bergen kim?—Kim būiryq bergen?—dep bir büiirden
dürse qoidy Sima Kolkany qolynan ūstağan küii. Bala jylamsyrai
qyŋqyldap, əjesin qolynan tartyp, aşuğa bulyğyp tütep tūrğan,
öŋkigen ağaidan ərirek əketuge tyrysty, Sima bolsa, onyŋ yrqyna
könip, şeginip bara jatyp:— Sender üşin jer betinde qasietti oryn
qalmağan, jauyzdar!—dep şaŋqyldap ūrsa berdi.
U-şu dybysqa ūiysqan būta arasynan i̇ekinşi bir mūjyq şyqty —
būl anadan göri kişirek, jasyraq ta jinaqtyraq i̇eken, biraq būl da
soiylmen soqsaŋ da qyŋbaityn, būl da brezent kiım kigen jigit i̇eken,
qolynda baltasy, jaqyn kelip toqtap, būlarğa syğyraia qarady.
— Sen mynalarğa qaraşy,— dedi aiu seriginiŋ kelgenine quanyp.—
Birden bas saldy kisige. Taiaqtaryn şoşaŋdatyp.
— Suğa batyrylatyn azamattar, ne jūmyspen jürsizder?— dedi
maŋyzdanyp i̇ekinşi mūjyq.— Biz sanitarlyq brigadamyz, osy
maŋaidy tazartyp jatyrmyz. Sanitarlyq-epidemiiälyq stantsiiänyŋ
būiryğy boiynşa.
Tüsiniksiz söz Nastasiağa özin qorlap, təlkek i̇etip aitylğandai
bolyp körindi.
— Tağy qaidağy sam-aspid-stansia?— dedi ol birden şyjbalaqtap
— kempirlerdi keleke i̇etkileriŋ kele me! Nağyz aspid — zūlym sensiŋ!
Sen i̇ekeuiŋ de toiymsyz zūlymsyŋdar. Qūdaidyŋ qahary soqsyn
senderdi. Jəne sen meni baltaŋmen qorqytpa. Qorqytpa dedim ğoi.
Tasta baltaŋdy.
— Jabysuyn bəlekettiŋ!— İerkek baltasyn qasyndağy qarağaiğa
bir soğyp, siŋire saldy.
— Sen öitip syğyraima. Ūry közin syğyraituyn qaraqty
şaitannyŋ. Sen bizge tikelei tura qara. Kəne, neni büldirdiŋder,
zūlymdar?
— Ne istediŋder?! Neni büldirdiŋder?!—Daria dauystap seriginiŋ
sözin ilip ala jöneldi. Üsti jalaŋaştanyp, jetimsirep, bəri bir-birinen
aumaityn mylqau tömpeşikke ainalğan molalarda jany küiip,
jəbirlenip, istelgen isti aqyl-sanasymen oilap, tüsinuge tyrysqan
jəne sol isten būrynğydan beter qabağy salynyp ketken kempirdi
osynau molalar öziniŋ būzylyp-bülingen tür-pişinimen qaitadan
aşyndyryp jiberdi. Özin-özi ūmytqan Daria tağy da taiağyn sermep,
jaqyn tūrğan aiuğa tūra ūmtyldy, biraq anau taiaqty şap berip ūstap,
jūlyp aldy. Darianyŋ tizesi bügilip, qūlap tüsti. Onyŋ birden ūşyp
tūruğa əl-dərmeni jetpedi, biraq ol Simanyŋ jan ūşyra aiqailap
jatqanyn, balanyŋ da baqyra jönelgenin, būğan jauap retinde
mūjyqtardyŋ birdeŋe dep dauystap düŋkildegenin, sosyn yŋ-jyŋ
aiqaidy köptegen dauys qağyp alyp, jağalai ulasyp-şulasyp,
töŋirekti duyldatyp jibergenin i̇estidi. Əldekim mūny qoltyğynan
demep, tūruyna kömektesti. Daria sodan keiin ğana derevniadan biraz
jūrttyŋ jügirip jetkenin kördi. Sol arada Katerina da, Tatiana da,
Liza da, balalar da, Vera men İegor atai da, Tunguska men Bogodul da,
tağy basqa bireuler bar i̇eken. Aiqai-şudan qūlaq tūnady. Mūjyqtardy
jūrt qorşap alğan, olar salğylasyp ülgire almai jatyr. Bogodul
qarağaiğa siŋip tūrğan baltany qolyna ūstap alypty, i̇endi ol ūşy istik
bir qu taiaqpen aiudy tösinen türtkilep, artyna ūstağan i̇ekinşi
qolyndağy baltany, əldenege əzirlegendei, qozğap-qozğap qūiady. İegor
ata bolsa, birde ybyrsyğan krester men belgilerden synyp tüsken
jūldyzdarğa, i̇endi birde osy oirandy jasağan mūjyqtarda ün-tünsiz,
meŋireie qaraidy. Əli qairatty, qorqu degendi bilmeitin qatyn Vera
Nosareva, bülingen bir mazardan şeşesiniŋ suretin kördi de, kökpeŋbek
bolyp tūldanyp, mūjyqtarğa tap bergende, olar dereu şeginip,
əielden bas sauğalai qorğanyp jürip, zəresi ūşyp, qatty qoryqty.
Aiqai-şu mülde küşeiip ketti.
— Būlarmen tildesip qaitemiz — myna isi üşin tap osy jerde közin
qūrtu kerek. Nağyz qolaily oryn osy.
— Ne istegenin bilsin, dinsizder.
— Bū jerdi haramdap qaitemiz. Olardy Angarağa ataiyq.
— Qoldary qalai sembeidi. Osyndai zūlymdar qaidan paida
bolady?
— Səbizdi jūlğandai, jūlyp alypty... Būl ne sūmdyq?!
— Būlardan jer jaryqtyqty tazartaiyq. Ol bizge tek alğys
aitady.— Kur-rvalar!
Ekinşi jasyraq mūjyq, basyn əteş tərizdi kekşitip, jan-jağyna
ūrşyqtai ainalyp, jūrttan dausyn asyrmaq bolyp:
— Bizdiŋ jazyğymyz ne?! Jazyğymyz ne?! Aitqandy ūqsaŋdarşy.
Bizge nūsqau berip, osynda əkeldi. Özimiz kelgen joqpyz,— deidi.
— Aldap tūr. Jasyryn qaiyqpen kelgen,— dedi jūrt onyŋ sözin
bölip.
— Sözge qonaq berseŋşi,— dedi mūjyq qiylyp.— Jasyryn i̇emes,
bizben birge uəkil de keldi. Bizdi əkelgen sol kisi. Senderdiŋ
Vorontsovtaryŋ da osy maŋda.
— Qaidağy joqty qoqsytpa!
— Bizdi derevniağa alyp baryŋdar — sol arada bərin de
anyqtaimyz. Olar sonda.
— İe jön, derevniağa aparalyq.
— Onyŋ qūr bekerşilik: jauapty büldirgen jerinde beresiŋ.
— Būlar bizden qaitse de qūtyla almaidy. Kettik.
Söitip i̇erkekterdi derevniağa qua jöneldi. Olardyŋ köŋili köterile
jadyrap, asyğys jürip ketti. Olarğa ilese almai qalğan kempirler
jüristerin baiaulatuyn sūrady. Tūsalğan kisideiin şoqyraqtap kele
jatqan Bogodul əlgi öŋkekten airylmai, onyŋ arqasyna taiağyn
qadaumen boldy. Anau artyna bir qarap, gür i̇ete qalady — Bogodul
oğan i̇ezuin kerip, mysqyldai myrs i̇etedi de, qolyndağy baltasymen
aibat şegedi. Bala-şağalary aldy men artqy jağynda, tap ortasynda
mūjyqtardy jan-jağynan qorşap, aşu-yzadan jarylyp keterdeiin,
ebil-debil bolyp, belderi bügilip, kireleŋdep, əlsirep, bəri birdei
ulap-şulap, küre joldyŋ şaŋ-tozaŋyn būrqyratyp kele jatqan osy
bir büiiri qyzyp alğan, yzaly, şuly tobyr japyrlap kelip, derevniağa
kire bergen kezde, būlarğa qarsy asyğyp kele jatqan i̇eki kisimen
bettesip qaldy: olardyŋ bireui — selolyq sovettiŋ al qazir jaŋa
poselkedegi poselkelik sovettiŋ predsedateli Vorontsov ta, i̇ekinşisi —
keŋse qyzmetkerine ūqsaityn, bet-pişini syğan tərizdi şi qalpaqty
erkek i̇eken.
— Būlaryŋ ne? Ne boldy sonşa?— dep jürip kele jatyp, alystan
aiqai saldy Vorontsov.
Kempirler ə degennen jappai guildesip, qoldaryn i̇erbeŋdete
sermep, biriniŋ sözin biri kiıp, i̇erkekterdi megzep jamyrap ketti, al
erkekter i̇endi birden batyldanyp, qorşaudan sytylyp, syğan tüstiniŋ
qasyna jaqyndap baryp tūrdy.
— Biz, ərine, tiısti jūmysty jasap jürgenbiz, mynalar kelip, bizge
bas saldy,— dep mən-jaidy tüsindirdi oğan jasy.
— İtter siiäqtanyp,— dedi ile-şala öŋkigeni, köp işinen
Bogoduldy tappaq bolyp, küreŋ közin alaqtatyp.— Men seni... baqşağa
qoiylğan qaraqşy...
Ol sözin aiaqtamady, «itter» degenge aranyŋ Uiasyndai gu i̇ete tüsken
kempirler men onyŋ sözin Vorontsov bölip jiberdi.
— Ty-nyş-talyŋdar!—dedi ol dausyn soza öktem ünmen.— Sizderdi
tyŋdaimyz ba, əlde bet-betimizben şulai beremiz be? Hal-jağdaidy
tüsinemiz be, əldene jasaimyz?.. Mynalar — Vorontsov iegimen
mūjyqtardy megzedi,— ziratta sanitarlyq tazalau isin atqaryp
jürgen. Ony barlyq jerde de jüzege asyru şart. Ūqtyŋdar ma?
Barlyq jerde. Jasaluy şart. Mine, myna tūrğan kisi joldas Juk, ol
suğa batyrylatyn aimaq jönindegi bölimnen kelgen. Būl — osy ispen
şūğyldanyp jürgen kisi, qazir sizderge bərin de tüsindiredi. Juk
joldas — resmi adam.
— İe, bū kisi resmi bolsa, myna halyqqa jauap bersin. Biz mynalar
ötirik aitty dep oilasaq, al siz resmi adam i̇ekensiz. Bizdiŋ
ziratymyzdy jermen-jeksen i̇et dep būiryq bergen kim? Onda jatqan
adamdar — aiuandar i̇emes. Mola-mürdelerdi bylğap, büldiruge
jürekteriŋ qalai ğana daualady? Kəne, jauap bersin bizge. Keiin
ölilerdiŋ özi sūraidy əli senderden.
— Mūndai sūmdyq teginnen-tegin ketpeidi!
— Qasietti əulie anamyz! Mūndai bəleni de kördik? Masqara
qorlyqtan suğa batqan artyq!
— Tyŋdaimyz da, əlde ne isteimiz?..— dep qaitalady sözin
Vorontsov dauysyn qataityp.
Juk jaibaraqat, tipti üirenşikti ədeti boiynşa ma, əiteuir
jūrttyŋ tynyştaluyn tosyp tūr. Onyŋ tür-pişini şapqylaumen
jürip şarşağan kisiniŋ türi tərizdi, syğanğa tən qaratory öŋi qabaryp,
sūrlanğan. Jergilikti halyqpen tap osylai birinşi ret tüsinisip
tūrmağanyn i̇eskersek, osynau jūmys oğan, şamasy, oŋai timeitin
tərizdi. Biraq ol sözin asyqpai, i̇emin-erkin bastady, üninen tipti
būlardy müsirkep tūrğandai da birdeŋe sezile me qalai?
— Joldastar! Būl arada siz taraptan bir tüsinbestik bolğan. Bizde
arnauly qauly bar,— qanşa izetpen aitylsa da, «şeşim, qauly,
toqtam» degen sözderdiŋ qairat-küşin Juk jaqsy biletin,— iə, su
qoimasynyŋ bükil alabyn sanitarlyq tūrğydan tazartu turaly
arnauly qauly bar. Sol siiäqty zirattardy da tazartu turaly... Sudy
jibermei tūryp, i̇eŋ əueli sol batyrylatyn jer aimağyn jönge
keltirip, territoriiäny əzirleu kerek...
Egor ata şydamady:
— Sen siyr qūiymşaqtağandy qoi. Sen odan da ana kresterdi qai
qajetine jaratam dep qyryqtyŋ, sony ait?
— Men jauap berip tūrmyn ğoi,— dedi ol qiqaŋ i̇etip, nalyp
qalğandyqtan da tezirek söilei jöneldi.— Özderiŋiz de bilesiz, būl
arada telegei-teŋiz şalqyp, ülken kemeler jüzedi əli, jūrt seiilseruen qūrady... Turister men şeteldik turister jüretin bolady. Al
sonda sizderdiŋ kresteriŋiz qalqyp şyğa keledi. Olar su astynda,
mola-molanyŋ basynda qalqiyp tūrmaidy, su şaiqap, jūlyp alyp,
ağyzyp əketedi... Osyny da oilauğa tura keledi bizge...
— Al siz bizdi oiladyŋyz ba?— dep şaŋq i̇etti Vera Nosareva.— Biz
de tiri janbyz, əzirge osy arada tūryp jatyrmyz. Siz küni būryn
turister qamyn oilap tūrsyz, al men əlgide ğana senderdiŋ myna
doŋyzdaryŋnan keiin, jerde jatqan jerinen şeşemniŋ fotosuretin
tauyp aldym. Bū qalai? Men i̇endi onyŋ molasyn qai aradan izdeimin,
ony mağan kim körsetedi? Kemeler jüzedi... Seniŋ o kemeleriŋ qaşan
jüzedi, al men i̇endi būl jerde qalai tūrmaqpyn. Men seniŋ əlgi
turisteriŋe...— Vera tūtyğyp qaldy:—Men qazir osynda tūryp
jatqanymda, tuğan jerimdi basyp jürgenimde, ony qorlap,
zorlamaŋdar. Osy bir tazartu degen bəleleriŋdi biz körmes üşin, i̇eŋ
aqyrğy kezde jasaularyŋ kerek i̇edi...
— Qaidağy aqyrğy kün? Bizde köşiriletin jetpis i̇eldi meken bar,
solardyŋ kez kelgeniniŋ ziraty bar. Hal-jağdaidy bilmeseŋder,
söilemeŋder tüge.— Juktyŋ da uysy köpe-körineu qataiyp barady.—
Segiz zirat tolyğynan köşiriledi. İeŋ akyrğy kez degeniŋ osy. Būdan
əri sağyzdai soza almaimyz. Meniŋ de basy artyq uaqytym joq.
— Sen jūrttyŋ basyn qatyrma.— Derevnia halqy İegor atany bir
qozğaudyŋ qiyn i̇ekenin, al bir qozğasa, i̇endi qaityp i̇eşteŋemen toqtata
almaitynyn jaqsy biletin. Būl ataidyŋ arqasy ūstap, qyzğan üstine
qyzyp, küiip-janyp tūrğan şağy i̇edi.— Qaidan kelseŋder, sol jağyŋa
taiyŋdar,— dep jön siltedi ol.— Ziratqa i̇endi qaita timeŋder.
Əitpese men qolyma berdankamdy alamyn. Seniŋ resmiligiŋe
qaramaimyn. Resmi bolsaŋ, qoqyraityp qalpaq kigenşe, əueli
adamdardy syilai bil. Al yrğalyp kelgendegi tapqan jūmysyŋ osy
ma! Mūndai jūmys üşin būrynğy zaman boldy bar ğoi...
— Əi, mynalaryŋa ne bolğan?!—Jüktiŋ öŋi quqyl tartyp, jərdem
kütkendei Vorontsovqa būryldy.— Būlar, şamasy, tüsinbei tūrğan
tərizdi... Əlde tüsingisi kelmei me. Nemene, būlar bizde ne bolyp, ne
qoiyp jatqannan habarsyz ba qalai?
— Kur-rva!—dedi Bogodul ūmsyna tüsip.
Vorontsov keudesin şirep, aiqaiğa basty.
— Sender nege ulap-şulap kettiŋder. Nege şulaisyŋdar a? Būl ara
senderge bazar i̇emes!
— Ei, Vorontsov, sen bizge aiqailama,— dep onyŋ sözin üzip jiberdi
Egor ata jaqynyraq kelip.— Sen öziŋ būl arağa küni keşe ğana
kelgensiŋ. Nağyz turist öziŋsiŋ... Tek teŋizden būryn tasyraŋdap öziŋ
jetipsiŋ. Sağan qaida tūrsaŋ da, bizde me, əlde basqa jerde me — bəri
bir. Al men Matiorada tuğanmyn. Əkem de Matiorada tuğan. Atam da
solai. Men bū jerde qojaiynmyn. İendeşe men osy aralyq i̇ekenmin —
sen mağan əkireŋdeme.— İegor ata qap-qara küsti sausağyn şoşaityp,
Vorontsovtyŋ mūrnyna taqap, ses körsetti.— Jəne meni talağanyŋdy
toqtat! İel-jūrtqa masqara bolmai, jəiimen köz jūmaiyn.
— Sen, Karpov, halyqty büldirme. Neni talap i̇etse, sony jasaimyz.
Senen rūqsat sūramaimyz.
— Qaraŋdy batyr!..— dep İegor ata Vorontsovty bir sybap aldy.
— İe mūnyŋ jöni basqa,— dep kelise ketti Vorontsov.— Tap osy
küiinde i̇este saqtaimyz.
— Saqtasaŋ — saqta. Qorqaqty tapqan i̇ekensiŋ.
— Bir qorğauşysymaq tabylypty ğoi.
— Sen siiäqtylar tolyp jatyr!
— Künədan aulaq, qūryŋdarşy tüge tezirek.
Kempirler qaitadan kijinip, ulap-şulap, Vorontsovty, Juk pen
mūjyqtardy antalai qorşap aldy. Vera şeşesiniŋ fotosuretin
Juktiŋ mūrnyna taqap-taqap qūiady — ol şeginip, jiırkene kirjiedi;
ekinşi jağynan ony Daria men Nastasia qyspaqqa alady. Juktyŋ
qalpağy bir jağyna qisaiyp ketti de, moiyldai qap-qara būira şaşy
körindi, söitip onyŋ syğanğa ūqsas i̇ekeni būrynğydan beter anyqtala
tüsti — ol tap qazir şydamai, syğandarşa bir ret qiqulap, sekirip
tüsip, öz tilinde oŋdy-soldy söilep, antalap tūrğan adamdardyŋ
bərine bir-aq jauap beretindei bolyp i̇elestep ketti. Katerina kempir
birden Vorontsovqa jabysyp, oğan əlsin-əlsin tap-tap berip: «Ondai
pravoŋ joq, ondai pravoŋ joq»— dep qadalady. Vorontsov odan
taiqaqtap, şegingisi kelip i̇edi, osy u-du kezinde trubkasyn soryp, ünsiz
tūrğan Tungusqa onyŋ aldyna baryp tūra qaldy da, sen ana
Katerinany tyŋda degendei, ün-tünsiz oğan kempir jaqty nūsqady. İeŋ
basty, negizgi dauys iesi retinde İegor atai güjildep jür. Mine, osynau
birte-birte küşeiip qyza tüsken ala-topalaŋ aiqai-şu işinde, birbirimen əzer degende birer auyz söz almasty da, Vorontsov pen Juk
qalyŋ nöpir arasynan qysylyp-qymtyrylyp əreŋ şyğyp, derevniağa
qarai bettedi. Əlgi öŋkigen Bogoduldan baltany tartyp alğysy kelip
edi, biraq Bogodul gür i̇etip, baltany sermep qaldy — sol arağa kelip
qalğan İegor ata öŋkekke:
— Sen, jigitim, onymen baiqap oina. Ol bizge jer audarylyp kelgen.
Tap qazirgi siiäqty, bireudi şoqparmen sipağan deidi...
— Qylmysty ma sonda?— dep sūrady əntek.
— İə-iə.
— Bəlkim, meniŋ özim de qylmysty şyğarmyn.
— İe, i̇endeşe synasyp köriŋder. Biz qarap tūraiyq.
Biraq öŋkek səl müdirdi de, būğan qarap, şoqtai jainağan qyp-qyzyl
közin qysyp tūrğan Bogodulğa köz qiyğyn bir tastap, öz kisilerin quyp
jetpek bolyp jügire jöneldi. İendi bir sağattan keiin törteui tügel
qaiyqpen Matioradan jürip ketti.
...Al kempirler bolsa, qas qaraiyp, tün batqanşa zirat işinde
bükşeŋdep jürip, kresterdi oryn-ornyna qaita tyğyp, mazarattardy
ornatyp jatty.
4
Bogoduldyŋ Matiorağa tūŋğyş ret qaşan kelgenin biletin kisiler aztūğyn — i̇endi ol osy maŋnan atam zamannan beri ainalsoqtap şyqpai
jürgen kisi sekildenedi, əlde bir künəsi üşin be nemese basqa birdeŋesi
üşin be, əiteuir Bogodul derevniağa, o düniege külli tizbegimen birge
ketken būrynğy kisilerden olja bolyp qalğan-dy. Būlar tek onyŋ bir
kezderi, özen boiyndağy derevnialardy aralağan saparynda, jolai
Matiorağa būrylyp, jüzip kelip-ketip jüretinin biletin. Sonda ony
ərneni aiyrbastauşy retinde biletin: ol bizdi tūzğa aiyrbastaityn.
Şynynda da ol qorapqa jip pen inelerdi, kröjke, qasyqtardy,
tüimeler men sabyndy, toğa men qağazdy toltyryp alyp, būlaryn
jūmyrtqağa, nan men maiğa, köbine jūmyrtqağa aiyrbas jasaityn.
Jūrtqa məlim jəit, düken köringen derevniada bola bermeidi,
şaruaşylyqqa qajet nərse qos astynda daiyn tūrmaidy, ol Bogodul
bolsa, so sət jetip keledi, i̇esigiŋdi qağady: sağan myna nərse, hana nərse
kerek i̇emes pe?— dep sūraidy. Kerek bolğanda qandai? Söitip
Bogoduldy jağalai şaqyryp, on jūmyrtqanyŋ üstine tağy da i̇ekeuüşeuin, keide tipti beseuin de artyq salady, şükir, əiteuir, tauyq
jūrttyŋ bərinde bar — o jūmyrtqalardy ol keiin selpoğa ötkizip,
ainalymğa qosady da jiberedi. Mūndai ainalymnan onyŋ baiyp
ketpegeni anyq, biraq tamağyn tabady jəne aiaq-qoly amanynda
tamaqtan taryğyp körgen i̇emes.
Əlde Bogoduldy Matiorada jūrttan göri köbirek qadirledi me, əlde
basqa bir sebebi boldy ma, əiteuir, osy aral oğan ūnaidy, al i̇endi gəp
meken-jaiğa kelip tirelgende, Bogodul Matiorany qalap aldy.
Üirenşikti ədeti boiynşa keldi, biraq kindigi jabysyp qalğandai,
ketpei qoidy. Jazdy küni keide biraz uaqyt ketip qalady, şamasy,
süiegine siŋgen sandalma tirligi şydatpai, belgisiz bir jaqqa qualap,
əldeneni jalyna-jalbaryna ötinip, maza bermeitin tərizdi, biraq
qystygüni ornynan qozğalmaidy: bir apta bir kempirdiŋ üiinde tūrsa,
ekinşi aptada basqa bireuin panalaidy, əitpese jağylyp bitken
monşağa kirip, tünep şyğady — sosyn ūzamai köktem de keledi, kün
jylysymen Bogodul öziniŋ «pəterine»— Kolçaktan qalğan baranka
baryp kirip alady.
Jūrt ūzaq jyldar boiy Bogoduldy köp jasağan şal dep biletin,
biraq ol so baiağy birinşi kelgendegi keipinen ainymai, ūzaq jyldar
boiy özgerissiz, bir qalpynda tūryp aldy, şamasy, qūdai tağala öz
aldyna, tym bolmasa bir adamdy birneşe ūrpaqpen birge jasatpaqqa
maqsat qoiğan sekildi. Ol ūdaiy jalaŋ aiaq jüretin de, aiağyn asyqpai
arşyndai basyp, arqasyn bükireitip, dudyrağan şaşyna torğailar
emin-erkin Uia salatyndai, dəu qazan basyn kekireitip, salmaqpen
balpaŋdap bara jatatyn. Bet-auzyna ūiysa bitken qalyŋ tük
arasynan i̇etti de şoşaqtau döŋ mūrny men ūdaiy qantalap tūratyn
qyp-qyzyl közi jyltyldap tūrar i̇edi. Köktem jylt i̇etip şyqqannan
alğaşqy qarğa deiin Bogodul tas-qiyrşaq, tiken-şögir degendi
elemei, tek qana jalaŋ aiaq jüredi, onyŋ jalpaq taban, qap-qara
aiağynyŋ terisi, teri türinen baiağyda arylyp, küs basyp müiizdei
qataiyp ketkeni sonşa, onyŋ i̇eski süieginiŋ üstine qabattasa jaŋa
süiek öskendei bolyp körinetin. Bir kezderi auyl balalary jylandy
oŋai ūstauğa maşyqtanyp aldy: olar taiaqpen jylandy basyp,
moinynan qysyp ūstaidy da, qyzdar men qatyndardy qorqytpaqqa
jügire jöneledi. Bir küni baiqausyzda qoldan şyğyp ketip, jol
boiymen jyljyp bara jatqan, ainalasynda bala-şağalar sekirip
jürgen jylandy kördi de, Bogodul kep oilanbastan oğan jalaŋ
tabanyn tosa qoidy — jylan şap i̇etip, tisimen bir şanyşqanda, tese
almady da, tūmsyğy tasqa tigendei jasyp qaldy. Osy oqiğadan keiin
balalar jaŋa bir i̇ermek tapty: ūstap alğan jylandarynyŋ bərin
Bogodulge əkeledi, al ol kisi barağynyŋ aldyndağy qoitasqa otyryp,
qolymen aiağyn köterip, jylan bitken oqtai atylyp, mūnyŋ müiiz
tabanyn tespek bolğanda, ol aiağyn əlde bireu qytyqtap jatqandai-aq
keŋkildei külip, əlgi jəndikterdi mazaqtap:
— Kur-rva!—deidi jany raqattana jai tauyp.
Özge kisiler qoldanbasa isi oŋğa baspaityn myŋ san sözdiŋ ornyn
oğan osy bir söz ğana almastyrar i̇edi. Bogodulge osy söz de jetetin. Ol
poliak pa, əlde basqa ma qaidam, əiteuir orysşa saraŋ söileitin. Biraq
sonyŋ özi əŋgime söz i̇emes, kerekti bir nərseni əlgi «kurvamen» jəne
onyŋ ağaiyn-tuystarymen üsti-üstine tūzdyqtai otyryp, jai ğana
tüsindiretin birdeŋe bolyp şyğatūğyn. Mūjyqtardyŋ bağzy bir
kezderi qaidağy joq qiiäŋqy-qitūrqy sözderdi tauyp iaki
qazymyrlana qadalyp boqtaityny bar, biraq i̇eşkim de tap myna
kisidei boqtaudan ləzzat alyp körgen i̇emes: ol boqtyq sözdi qalai
bolsa solai aita salmaidy, ol ony süisine sylap-sipap, müsindep,
mailap-sulap, oğan əlde bir meiirim-yqylas nemese yza-zər darytyp,
atyp jiberedi. Böten kisilerdiŋ boqtağany qūlaqty sarsytqan
üirenşikti sögis i̇esebinde, kisiniŋ qaperine de kirmei, jolai joğalyp
jatsa, Bogoduldyŋ boqtauy əŋgime bolğan nərseniŋ külli mənmağynasyna dəlme-dəl tiıp jatar i̇edi. Qanşa aitqanmen, sirek te
bolsa, Bogodul kempirlermen söilesip qalatyn — jasyryp qaitemiz,
mūndai kezde de bir kurva i̇ekinşi kurvağa minip, ony kurvalap aidap
otyrady i̇eken, degenmen de būl özge kisilerdiŋ de tyŋdauyna bolatyn,
bas-aiağy sabaqtas, tüsinikti əŋgime-söz bolar i̇edi.
Kempirler Bogoduldy jaqsy köretin. Mūnyŋ olardy qandai
qasietimen siqyrlap, tənti qylyp qūiatyny belgisiz, əiteuir osy şal,
məselenki, sol əlgi Darianyŋ tabaldyryğyn attasa boldy, kempir ne
jūmys istep jatsa da, so jūmysyn tastai salyp, ony qarsy alyp,
asty-üstine tüsip, bəiek bolar i̇edi.
— Amansyŋ ba, Dariuşka!—dep guildeitin ol qarlyğyŋqy
dauyspen.
— Səlem berseŋ, salamat bol!—dep jauap qatatyn Daria sabyrly
quanyşpen.— Keldiŋ be?
— Qūdaidai bolyp keldim,— dep boqtyğyn būrqyratady.
Daria obrazğa qarap, şal aitqan jəne aitatyn balağat sözi üşin
qūdaidan keşirim tilep, bir şoqynady da, samauryn qainatuğa asyğys
kirisedi.
— Nastasia! Şaiğa kel, Bogodul keldi!—dep dauystaidy ol şeten
arqyly. Ar jağynan Tatianany da şaqyr, ol da kelsin.
Bogoduldy kempirler jaqsy körgesin, ərine, şaldardyŋ jek
köretini anyq. Tek as işip, aiaq bosatar böten bireu, onyŋ üstine aqyly
kemis diuana, özimen əŋgimelesip, birdeŋeni bilu de qiyn — osy bir
kempirlerdiŋ basyn şyr ainaldyratyn jadynyŋ qandai adam i̇ekenin,
şaitan bilmese, kim bilsin. O kempir özinin jüz atadan beri tuys bolyp
kele jatqan adamyna samauyr qoiudy ūmytyp ketedi, al oğan
ūmytpaidy, būl alaiaq keiuanağa şynymen-aq osynau qaiğy-qasiret
azabyn köp tartqan jerge tüsip, öziniŋ künəkar da duanalyq türpişinimen tiri pendeni tügel synap jürgen qūdaidai bolyp körinedi.
Şaldar būğan küŋkildeidi de qūiady:
— O jer auğan qaraqşy! (Bogoduldy kezinde kisi öltirgeni üşin
Sibirge jer audarypty degen sybys bardy).— Qanşa küŋkildegenmen,
oğan tözip keledi: kempir-sampyrmen ūstaspağannyŋ özi jaqsy, qanşa
aitqanmen ana şaldyŋ da aty adam, it i̇emes qoi. Külli jaryq
düniedegi kök tiyndyq paidasy joq nağyz ziiänkes bolsa da, qaitersiŋ
endi, adam ğoi əiteuir.
Soŋğy jyldary əueli qaueset tarap, sosyn, jüre-kele köşiredi
degen əbiger bastalğaly osy bir məselege qai jağynan bolsa da qatysy
joq birden-bir kisi Bogodul bolatyn — ol əlde sol uaqytqa deiin ölip
te qalarmyn dep, ne bolmasa, osy aradağy siiäqty, jaŋa jerde de
kempirlerdiŋ qasyna jantaiarmyn dep oilasa kerek. İendi būlar üşin,
bükil tirlik tek osy məselege kelip tireletin, əŋgime-söz ne jöninen
bolsa da, ol qai kezeŋge qarai būrylyp ketse de, əldekim sözge telinip
jatsa da, sonyŋ bəri bir tüiinmen — Matioranyŋ jaqynda suğa
batyrylatyny jəne özderiniŋ tez arada köşetinimen bitetin. Bogodul
da osy arada otyr, otyrğanda tasty tasqa janyğandai öziniŋ
qabyrşaqtanyp-müiizdenip ketken aiağyn i̇ekinşi aiağymen tyr-tyr
qasyp qūiady da, şaidan keiin mūrnyn şuyldatyp, auyr tynystap,
tūnjyrağan qalpy:
— Hah-qysy joq,— dep qyryldaidy.
— Haqy bar bolsa, ol qalaişa joq bolady,— dep bas salady
kempirler oğan əri nalyp, əri ümittene qarap.— Bizden rūqsat sūraidy
deisiŋ be?
— Hah-qysy joq. Qalyŋ jūrtqa... tasqyn... Kur-va... haqy joq. Men
zaŋdy bilemin.
Sosyn sūq sausağyn joğary aibattana köterip, odan birdeŋeni talap
etkendei yzalana qaraidy.
— Qūdaidyŋ qūly, sen sorly qaida baryp panalaisyŋ?—deidi
kempirler jany aşyp.
— İeş jaqqa ketpeimin!—deidi Bogodul dauystap.— Təŋiri atsyn
tüge! Hah-qysy joq! Tiri künimde, kur-rva!
— İeger sudyŋ aldyn bögese, sen japadan-jalğyz ony toqtata
almaisyŋ ğoi. Sağan da qūryq salyp, bir jaqqa jöneltetin şyğar.
— Tiri bolsam... kur-rva!—deidi ol qasaryp.
Zirat basynda bolğan oqiğanyŋ i̇erteŋine ol Darianikine, dağdyly
ədeti boiynşa, keşke salym kelmei, i̇erteŋgisin keldi — ol mūny
türegelip qarsy almady, söilespedi de, tynymsyz jūmystan i̇eti
qaşyp quaryp, süiekteri şodyraiyp ketken taramys qolyn taraqtai
ūstap, tizesiniŋ arasyna tüsirip jiberip, i̇eŋsesin kötere almai, tapşan
üstinde tapjylmai otyr i̇eken, i̇esikke taiau səki üstine otyryp jatyp
Bogodul bir jötkirinip qoidy — magazinnen alynğan jaŋa mebeldi
Pavel sovhozdağy pəterge mūz sögilmei tūrğanda aparyp tastağan,
mūnda tek i̇eski-qūsqylar ğana qalğan-dy, Bogodul tağy da birer
jötkirinip, myna jaiyna köŋili tolmai, birdeŋe dep küŋkildedi de,
Darianyŋ sözin kütip ünsiz otyryp qaldy. Biraq ol əlsin-əli auyr
kürsinip, i̇eşteŋeni körmei, belgisiz bir nərsege qarap otyrğan közin
Bogodulğa jəiimen, zildene bir tastap qoiyp, ony tanymaityn nemese
onyŋ mūnda nege, nendei jūmyspen kelgenin tüsinbeitin kisi tərizdi,
şalmen söileskisi de, şai işkisi de kelmei, ün-tünsiz otyra berdi.
Uaqyt səskege taianğan mamyrajai tynyş kez i̇edi, arqan boiy
köterilgen kün jadyrap, jarqyrap tūr, biraq əli ystyq uytyn boiyna
jinap, jerdi onşa qyzdyra qoimai, jaimaşuaqtanyp tūr, būl tipti üi
işinen de seziledi: tereze syrtyndağy səule de bir. türli süle sekildi,
ainaladağy aluan türli u da şu būl jaqqa, osyndağy tyŋdar qūlaqqa
qūiylğysy kelmegendei, basqa jaqqa ağyndap ketip jatyr. Ot
jağylmağan üide onşa ystyq ta, suyq ta i̇emes, ortaşa ğana qoŋyrjai
jylylyq bar — ūiqy kezindegi tərizdi ol tipti sezilmeidi de; tereze
janyndağy şybyndar bir sarynmen, kisini mezi i̇eterdei yzyŋdap,
əinekke soğylyp jatyr, malğa arnalyp qūiylyp qoiylğan, biraq əli
dalağa şyğarylmağan şelektegi juyndydan aşqyltym bir iıs
şyğady; keşegi keşten beri stol üsti əli jinalmapty, Bogodulğa
arnap keşkilik qūiylğan bir staqan şai sol qalpynda əli tūr. Bogodul
so staqandy i̇endi ğana kördi de, jetip baryp, qağyp saldy — Daria
sonda ğana qimyldap:
— Jaŋadan şai qūiaiyn ba?— dep sūrady.
Ol basyn şaiqady: kerek i̇emes — dep, biraq kempir oğan qaramastan,
ornynan tūryp, samauyr qoidy. Bir şetinen bastalğan is ony əri
qarai jetelei berdi: ol juyndyny şyğaryp, tauyqtarğa jem şaşty,
olar japa-tarmağai şulap, jemge bas saldy, sosyn qaityp kelip stol
üstin jinastyrdy, senektegi samauyr əndetip, būrqyldai bastağan
kezde kərlen şainekke qara taqta şaidyŋ bir qainatymyn salyp,
ony konferka üstine qondyrdy. Osydan keiin samauryndy əkelip,
şaidy demdep, būqtyryp qoiğannan keiin ğana Darianyŋ tili şyqtyau əiteuir, ol osy əlgide ğana əŋgime aityp otyryp, bir sət toqtap
qalğandai-aq i̇eşkimge i̇eşbir şağym aitpai, jəiimenen būrynğy sözin
sabaqtai berdi:
— Keşe keşqūrym siyrdy saumadym, öriske aidai saldym.
Qyrsyqqanda qymyran iridi, süt şydamaidy, aşyp ketedi. Qaimaq
qylyp tūndyryp qoisam — ol da aşidy, külli közeler qaqsyp bos
tūr. Al ol, Paveldi aitam, qaiyqpen keledi de, sauyn şelekten bir
banki sütti basyna bir-aq töŋkeredi, sosyn qaitadan qaiyğyna
otyrady da ğaiyp bolady. Öz basym tiıp-qaşyp qana işemin. Sonda
yndynym keuip bara jatqanynan i̇emes, obal ğoi — sol sebepti de,
əiteuir rəsua bolmasyn dep, bir aiağyn alamyn da, qağyp salamyn.
Uaqasy joq, köp ūzamai būl it basyna irkit tögilgen kün de ötedi.
Sonda keibir kezderi işip otyrğan şaiyŋa süt qūiğyŋ keletin bolsa,
tamşysyn da taba almaisyŋ əli, tek atyn ğana atap, tamsanyp
otyramyz-dağy.
Ol şai qūiyp, Bogoduldyŋ staqanyn aldyna jyljytyp qoidy, öz
staqanynan şynyaiaqqa bir tamyzyp, işip aldy. Sosyn əldenege qūlaq
tikkendei, əldeneni i̇esitkendei i̇eleŋ i̇etip, basyn köterip, tyna qaldy,
səlden soŋ bir dybysty qūlağyna qūiyp alyp, qaitadan basyn tömen
salyp, şynyaiağyn qaimyjyqtai kezeriŋki i̇ernine taqap şaiynan bir
ūrttady. Sodan keiin əŋgime bağytyn kürt özgertti.
— Bügin otyryp, mynadai bir oiğa battym: olar menen tübinde bir
sūraidy. Sūrağanda, mūndai zorlyq-zombylyqqa sen nege jol berdiŋ,
qaida ğana qaradyŋ?— deidi.— Biz sağan senip i̇edik, al sen ne bitirdiŋ
— deidi.— Al meniŋ olarğa beretin jauabym da joq. Men osy arada
qaldym, solarğa közqaraq bolu meniŋ mindetimde tūğyn. Al būny su
basatynyna tağy da men kinəli siiäqtymyn. Olardan bölek
jatatynyma da kinəlimin. Osy künge jetpei üziler me i̇edim —
jaratuşy qūdaiym-ai, janym sonda bir jai tabar i̇edi-au! Jo-joq,
endi bar nəubet kelip meni tapty. Meni. Qandai künəm üşin sonda?!—
Daria ikonağa qarady, biraq şoqynbady, qolyn qozğamady.— Əkem,
şeşem, ağa-inilerim, bozymym — bəri birge jatyr, tek men beibaqty
ğana böten jerge əketedi. Istiŋ jöni solai bolğasyn, keiin meni de su
astynda qaldyruyn, bir qaldyrady ğoi, meniŋ süiegim de şaiylyp
qalqyp şyğatyn şyğar, biraq bölek şyğady. Quyp jetu qaida
olardy.
Əkem aitatyn... əkemiz meni jaqsy köruşi i̇edi. Daria, qyzym,
oralyŋnyŋ barynda oina da kül—deitin. Jaqsyny da, jamandy da
tügel tat, kisige ğūmyr tek sol üşin berilgen. Qaiğy-qasiretke,
jauyzdyq-jamandyqqa maltyğyp, zar ileseŋ, əl-dərmennen airylyp,
tirlikten tüŋilip, bizge jetkiŋ kelse de — moiyma da qajyma, bizdi
jaryq düniemen jaqsylap jalğastyru üşin, tirlikke tikendei
qadalyp, bizdi joqtatpai, közimizdei bolu üşin sen ömir sür, əreketqimyldan bir taŋba. Bizge keluden əli i̇eşkim tartynyp körmegen,
ondai aşyq auyz bolmağan, bolmaidy da — deitin. Ol ondai kisi
kezdespeidi dep oilady, al nağyz jüregi daualamai qoiğan men
boldym. Men i̇erterek qamdanuym kerek i̇edi, men köpten beri būl
jaqtyq i̇emespin... ana jaqtykimin, o dünieniŋ adamymyn. Jəne köpten
beri özi aqylymmen i̇emes, özgeniŋ aqylymen jürip-tūryp kele jatqan
siiäqtymyn. Sonda qaida, ne üşin jüretinimdi bilsem, tüsinsem
būiyrmasyn. Biraq baiağy tirlik sol tirlik. Qazir dünie ortasynan qaq
airyldy: əne əlemde ne bolyp jatyr! Tağy da bizdi, qarttardy da qosa
qaq aiyrdy... biz anda da joqpyz, mynda da joqpyz. Qūdai saqtasyn!
Osy bizge qarap, bügingiler būrynğy kezdegi kisilerdiŋ qandai
bolğanyn, zəredei de bolsa, bile alar i̇edi, biraq qazir artyna qarap
jatqan jan bar ma, i̇eşkim de qaramaidy. Jūrttyŋ bəri yşqynyp,
ilgeri qarai jügirip barady. Jolai alqynyp ta qalady, qadam basqan
saiyn təltirektep ketedi — biraq jügire beredi. Artyna qarau qaida...
bireu quyp kele jatqandaiyn, aiağynyŋ astyna qarauğa da mūrsaty
joq.
— Japon qūdaiy!—dep Bogodul kelise ketti.
Daria samauyrdan staqanğa üstep qūiyp, staqannan şyny-aiaqqa
qūiyp, şaidy süisine, bappen işedi, ony birden jūtyp qoimai, tətti
dəminen bir ləzzat tauyp işedi de, i̇ernin minəii bir jalap qūiady, sosyn
sözdi iriktep-sūryptamai, auzyna tüskenin syrtqa suyryp şyğaryp
jatqandai-aq, aspai-saspai, keide birdeŋeni ūmytyp müdiriŋkirep,
əŋgimeni tek bir salağa būryp ketpei, ony birde olai, birde būlai
qarai beiimdep ūzaq-sonar i̇etip, sabaqtap aita berdi.
— Şaiyŋ joqta, jaiyŋ da joq,— dedi şai işkennen köŋili
şuaqtanyp, raqat tabatynyn moiyndap.— Azdap boiym jeŋildegen
siiäqty. Al azanda kökiregimdi bir qysqaşpen qysqandai-aq, janym
közime körindi... būl tirlikten baz keşkendei boldym. Əzer degende
siyr saudym, əitpese jelini syzdap möŋirep bitti, baiğūs,. sosyn ony
qoradan şyğardym — özim biraq i̇esik-terezeni de körmeimin, köz aldym
qap-qaraŋğy. Samauryn qoiu kerek qoi —dep oilaimyn. Biraq köŋilim
əlem-jəlem, əlsirep jürip: sağan samaurynnyŋ keregi ne?., dep özimdiözim qajaimyn. Sen samaurynnyŋ qasynda jaibaraqat şai işip
omalyp otyrğanda, qaidağy bir dinsizder əke-şeşeŋniŋ basyndağy i̇eŋ
aqyrğy belgisin būzyp ketken. Sağan i̇endi i̇eşbir samauryn
qoiylmaidy, sūrama. Solardy i̇esime alğanda, iə, solardy i̇esime alğanda
bar ğoi... jüregim üzilip, mūzdap sala beredi — toqtap qalğan tərizdi.
Men özimdi-özim qairaimyn — so zamat ol birer ret bülkildep, soğyp
tūrady da, tağy da... əlgi sūmdyq i̇esime tüsip... tağy toqtap qalady. Hoş,
būl i̇endi meni qaida aparyp, qai jerge betimdi jasyrady?—dep
oilaimyn. Raika Serkinanyŋ balaqaiy qaitys bolğan kezde jaŋa
zirat aşpaq bolyp, balany qoimaq bolyp, jarty qūlaş jer izdedik,
al biraq keiinnen bəribir ziratty basqa jerden tapty. Söitip, qūdai
degen bir səbi mülde basqa jaqta, jalğyz özi bir büiirde... şalğai bir
şette jatyr deidi. Qarşadai balanyŋ qalyŋ orman işinde,
haiuanattar arasynda jalğyz jatqany oŋai deisiŋ be? Osy qylyğy
üşin ol keiin ata-anasyna alğys aita qūiar ma i̇eken?
Bizdiŋ əkemiz ben şeşemiz uədeleskendei, bir mezgilde qaitys
boldy. Əgərki, menimen salystyrsaq, əli onşa qartaimağan i̇edi.
Aidyŋ-künniŋ amanynda, ajal birinşi i̇etip anama auyz saldy. Taŋ
səriden tūryp, ol-pūl şaruasyn jaiğastyryp jürgen, sosyn
demalaiyn dep kereuetke jatty, qanşa jatqanyn qaidam, bir kezde
jan ūşyra şyŋğyryp jiberdi: «Oi, ajal, ajal aldy alqymymnan!»—
dep. Al özi qolymen moinyn, keudesin qarmalap jantalasyp jatyr.
Biz ürpiısip, atyp-atyp tūrdyq, biraq ne istep, ne qūiarymyzdy
bilmeimiz, tek əiteuir qolymyzdy bostan-bos sermep: «Ne, apatai, qai
jeriŋ auyrady?» deimiz. Ol bərimizdiŋ köz aldymyzda i̇erni kögerip,
bet-auzy teŋbil-teŋbil bolyp, qyryldai bastady. Ony köterip,
tösekke otyrğyzğanymyz sol, birden qaita jatqyzu kerek boldy.
Moinynda, əlgi ajal buyndyrdy-mys degen jerde... bir iz qalğan
tərizdi... jabysyp. Əkem keiinirek: «Ol ajaldyŋ közdegeni men i̇edim,
men ony şaqyrğanmyn, biraq mült ketip, bötendi bas salğan»— dep
aityp jürdi. Əkemiz ūzaq uaqyt, jeti jyldai ma i̇eken, auyrdy.
Diırmenge jaŋa jebirtas ornatyp jatyp, ol birden sonyŋ astyna
tüsedi.. aiağy kilt i̇etedi de, tastyŋ astynda qalady. Qalai tiri qalğan
deseŋşi! Bükil işki saraiyn i̇ezip tastağan ğoi, qan qaqyryp jüretin.
Eger kütingende ol, bəlkim, ūzağyraq jasar ma i̇edi, biraq ol özin-özi kütu
degendi bilmeitin, əline qaramai, deni sau kisi siiäqty jūmysty
japyryp jiberetin. Şeşemizdi qysta, Rojdestvoğa jaqyn qalğanda
jerledik, al ony so mezgilge taiau, Troitsadan keiin qoidyq. Bir
büiirden şeşemizdiŋ tabytyna taqai, qabyr qazdyq, al əlgi tabyt
tipti qaraimapty da, küni keşe salğan siiäqty. Soğan qatarlastyra
əkemniŋ tabytyn qoidyq. Jatqan jeri jaryq bolsyn! İekeui birge
ğūmyr keşti, bir-birine ökpelemesin dep, i̇ekeuin jerge de qatar saldyq.
Bizdiŋ aralda bir mola bar.... İeşkim i̇eskermegesin, qazir ony közden
tasa i̇etip aldyq, bizdiŋ jağalaudyŋ derevniadan tömen jatqan bir
döŋesiniŋ üstinde. Men ony qarşadai kezimnen bilemin. Onda bir köpessaudager jatyr deidi jūrt, özi Angara boiymen ərtürli tovarlar alyp
jüredi i̇eken. Hoş, sonymen bir küni tovaryn alyp kele jatyp,
Matiorany köredi de, qaiyqty solai qarai i̇esiŋder dep əmir i̇etedi. Oğan
bizdiŋ Matioranyŋ ūnağany sondai... so zamanda araldy mekendep
jatqan mūjyqtarğa keledi, keledi de: «Ua qalaiyq, men pəlen de tügen
degen kisi bolamyn, soŋyra ajal şeŋgelin salğan kezde senderdiŋ
aralynda, biık jar basynda jatqym keledi. Al senderdiŋ so
jaqsylyqtaryŋa men hristos şirkeuin ornatamyn»—deidi.
Mūjyqtar da aqymaq i̇emes qoi, kelise ketedi. Ol sertinde tūryp, tegi,
şirigen bai köpes bolsa kerek... tūtas bir myŋdağan som aqşany — on
myŋ ba, jiyrma myŋ ba — əiteuir bere salady. Sosyn şerkeudi saluğa
öziniŋ bas pirkəzşigin jiberedi. Söitip bizdiŋ şerkeudi salyp bitiredi,
qūdaiğa qūldyq ūryp, bata qaiyryp şerkeudi aşady, oğan köpestiŋ özi
keledi. Sodan keiin, köp ūzamai öziniŋ tapsyruy boiynşa, əlgi
baiğūsty məŋgilik ornyna əkelip jatqyzady. Qariiälar osylai deuşi
edi, ol osylai boldy ma, əlde basqa boldy ma — bilmeimin. Olar
bekerden-beker aitpaidy ğoi...
Əkem üziler aldynda aqyl-esi bütin, bərin bilip jatty, meni
qasynan şyğarmady... Ol mağan: «Daria, sen köp nərsege közsiz jegile
berme — qajyp, azyp-tozyp qalasyŋ, sen i̇eŋ aldymen öziŋe arojdandy qalap al: arly jan atanyp, ar-Uiattan attamas üşin»—dep
aqyl berdi. Būryn jūrt ar-Uiat degendi birden aiyratyn. İeger bireu
arsyzdyqqa barsa, birden baiqalyp qalatyn, bəri bir-biriniŋ köz
aldynda aşyq-jarqyn tūryp jatatyn. Ərine, jūrttyŋ bəri birdei
emes, alasy da, qūlasy da bar. Məselenki, ar-Uiattan müldem attağysy
kelmeitin bireuler bolady, biraq so jaryqtyqpen birge tumağasyn
ony qaidan alady? Ony aqşağa satyp ala almaisyŋ. Al ar-ojdany
asyp, tögilip jatatyn bireuler bolady, biraq ondai ien dəuletten ne
paida. Onyŋ soŋğy jeidesin sypyryp alyp jatsa, so aqjürek
üstindegisin şeşip berip jəne özin jalaŋaş qaldyrğanyna alğys
aitatynyn qaitersiŋ. Bizdiŋ İvan qūdamyz osyndai kisi-tūğyn. Ol özi
osynau jaryq düniede halyq qadyr tūtatyn əibat peşşi i̇edi. Soğan
peş saldyramyz dep jüz şaqyrymdai jerden jūrt ağylyp kelip
jatatyn. Tiri jannyŋ betin qaitaryp kermegen ol, kim şaqyrsa da
bara beretin, al i̇eŋbekaqysyn aludan Uialatyn, ony teginnen-tegin
istedi dep i̇eseptei ber. Oğan əlgi qūdağiymyz keiidi kelip: «Baiğūs-au,
sen tūtas bir aptağa ketip qalasyŋ, sonda i̇egis basyndağy seniŋ
jūmysyŋdy kim isteidi? Üidiŋ şaruasyn kim jaiğastyrady, sen adam
emes, aşyq auyz aŋqausyŋ»— dep. Ol şynynda da auam-aŋqau kisi-tin:
«Jūrt ötinedi ğoi»— deitin de qūiatyn... Sonymen, öz şaruasynyŋ
qiiüy qaşty... «Jūrt ötinedi ğoi»— dep jürip tilenşi bolyp ketui
ğana qaldy. Tap sol kezde jar salyp, kommuniiä kelsin — ol soğan
basyn sūğa qoidy... Daria soŋğy sözin sağyzdai sozyp, oiymenen
qazirgi künge bir-aq sekirip, səl kidiriŋkirep, i̇esine tüsirip baryp aitty:
— Keşe keşkisin, i̇es qalğan ba kiside, İvan qūdamyzdyŋ molasyn
köruge baraiyn. Kün batyp, qas qaraiğan kez, kimniŋ qaida jatqanyn
bilu qiyn i̇edi. Onyŋ molasyn da qoparyp tastady ma i̇eken? Üstinde
syrlanğan jūldyz tūratyn, balasy qaladan temir belgini əkelgen,
onyŋ ūşynda qūs tərizdi jūldyzşasy bartūğyn. Bügin baryp körip
qaitu kerek. O jaratuşy jan iem, so jauyzdardy quyp jetip, olardy
biz üşin bir jazalaşy. İeger būl düniede keşirilmes bir künə bolsa,
būdan ötken qandai künə bolmaq.— Tağy da öz janyn özi qajai bermes
üşin Daria, basyn abailap qana bir şaiqap, keudesin kere kürsinip,
ornynan türegeldi de, müiistegi asadalğa baryp, şūbar ala qağazğa
oralğan bes şokolad konfetin alyp, onyŋ üşeuin Bogodulğa berip,
ekeuin özine qaldyrdy.— Azdap təttilep iş, mūny seniŋ jaqsy
köretiniŋdi bilemin. Əli i̇esimde, tiske basatyn da i̇eşteŋe joq, al sen qai
jaqtan i̇ekenin qaidam, əiteuir, bir tüiirden qant tauyp, tistep işuge
bizge beruşi i̇ediŋ. Ony balalarğa saqtasaq, qūdai saqtasyn, aşulanyp,
bizdi zorlap qytyrlatqyzuşy i̇ediŋ. Sol kezdegi qanttan tətti nərseni
əli körgen i̇emespin, ne tətti — joq nərse tətti.
— Şarap-yq!—dep dybys şyğardy Bogodul, ol şarapty jek
köretinin, būryn da jek körip kelgenin bildiru üşin basyn şaiqapşaiqap qoidy.
— Meili, ony əzəzil şaitan-aq işsin,— dep qostai berdi Daria
ornyna qaita otyryp jatyp.— Əlgi İvan qūdamyz turaly ne dep
edim, qūdai-au? Ūmytşaq bolyp baramyn, kəri laqsada ne i̇es qaldy
deisiŋ. Ə-ə, ar-ojdan turaly aitqanmyn. Būryn ol bar ma, joq pa,
anyq körinip tūruşy i̇edi. Kimde ol bar bolsa arly, kimde joq bolsa —
arsyz atanatyn. İendi qazir qarap tūrsaŋ, bəri de — anausy da, mynausy
da bir üiir bolyp aralasyp ketken — aq şaitannyŋ özi de anyqtai
almaityn şyğar. Ony qazir jön-josyqsyz köringen jerge tyqpalap,
kieli beişarany azdyryp-tozdyryp jibergeni sonşa, onda ine
şanşar sau jeri joq bolar. Tipten ony igerip jüruge de qabilet
jetpeitin tərizdi. Oi-hoi dünie-ai! Halyq qūjynap, köbeiip ketti, al
ar-ojdan oilap tūrsaŋ, sol baiağy qalpynda, mine, sol sebepti de ony
özi üşin de, özgeniŋ qajeti üşin de i̇emes, tek közdi būiap, körsetu üşin
ğana jūmsap, jüdetip jibergen tərizdi. Būlar əlde orasan zor jūmysty
jasap jatyr da, uaq-tüiek isterdi ūmytyp ketken, al ülken isti istep
jatqanda, ar-ojdan degeniŋ bir türli temir tərizdenip ketedi-dağy,
oğan i̇eşteŋeniŋ de tisi ötpei qūiady. Al, bizdiŋ ar-Uiatymyz bolsa
qartaiyp, baiağyda kempirge ainalğan, i̇endi oğan i̇eşkim qarap, əure
bolmaidy. O, qūdaiym-ai! Düniede osyndai sūmdyq bolyp jatqanda,
ar-Uiatty aitqannan ne paida!
Keşegi qiqudan keiin, meniŋ tünemelikte közim ilinbeitin boldy, bir
oi tübine batyp, jete almai jürmin... Qaidağy joq birdeŋeler
basymnan ketpeidi. Ğūmyr boiy i̇eşbir dertten qoryqpauşy i̇edim, i̇endi
bir ürei basady da tūrady: bir zaual soğatyndai, bir sūmdyq
bolatyndai körinedi. Sony küte-küte qajyğanym sondai, tipti
şydamai kettim... Dalağa şyğyp, qoranyŋ tap ortasyna baryp, biz
adam boludan qalğasyn kök təŋirisi kürkirep, jasyn tüsirip, jairatyp
salatyn şyğar bizdi nemese tağy birdeŋe bolatyn şyğar dep sileiip
tūrmyn kelip. Qoryqqannan kişkentai bala sekildi üige jyp bergim
keldi, biraq qybyrlamai qatyp qalyppyn. Söitsem, ana jerden de,
myna jerden de syqyr-syqyr i̇esik dybysyn i̇estimin — i̇endeşe,
mazasyzdanyp jürgen jalğyz men ğana i̇emes i̇ekenmin. Şalqaiyp
aspanğa qarasam, jūldyz bitken jainap tūr, külli aspanğa jamyrai
şyğyp, aşyq bir jer qaldyrmapty. Jəne özderi badanadai-badanadai
bolyp, balqyp tūr — ğaj-jap! Olar birte-birte tömendep, mağan
jaqyndap kele jatqandai... Jūldyzdar meni şyrq ainaldyryp...
esimnen airylyp qalğan siiäqtymyn, özimniŋ kim i̇ekenimdi, qaida
jürgenimdi, tipti i̇eşteŋeni de bilmeimin. Bir kezde i̇esimdi jinasam,
ainala ala köbeŋdenip körine bastapty, jūldyzdar qaitadan joğary
köterilgen, özim toŋyp, dirildep tūrmyn. Mağan bir qūdaidyŋ nūry
jauğandai-aq janym jadyrap, jai tauypty. «Mūnysy qalai, ne
boldy?—dep oilaimyn. Jaqsylyq pen ar-Uiat bir bolğasyn ba, janym
əri raqat tauyp, əri auyratyn tərizdi. Birdeŋeni kördim be osy — dəp
əlgini i̇esime tüsire bastap i̇em, körgen siiäqtymyn. Bir dauys aian
bergendei me qalai, «Bar, Daria, ūiyqta jəne küt bizdi. Ərkimnen
jauap alynady»—degendei boldy əlgi dauys. Men kettim. Ūiyqtauyn
mandytyp ūiyqtai almadym, biraq boiym biraz jeŋildedi, i̇endi
şydauğa bolady əiteuir. Al so dauys qandai i̇edi, qaidan şyqty —
esimde qalmapty, aita almaimyn.
Bizdiŋ mūjyqtarymyz qadym zamannan-aq tügeldei özimizdiki,
baiyrğy matioralyqtar bolatyn. Böten adamdy qabyldai bermeitin.
Meniŋ kezimde tek jalğyz Orlik qana siŋisip ketti, al Orlik aq
saitannyŋ özimen baja bolyp jüre beretin. İeger ol şyndap kirisse,
kölkigen su ortasyna jerden beter ornyğyp alyp, aiağyna şyq
jūqtyrmas alaiaq i̇edi. Tili molotilka tərizdi, ötirik pen ösekti qaptapqanarlap tögip jatqanda, bir tūtyqpaityn nağyz suaittyŋ suaity i̇edi.
Mūjyqtar, tegi, ony köŋil kötersin, özderine i̇ermek bolsyn dep
qaldyrsa kerek. Bizde ondailar tumysynan joq-tūğyn. Mūjyqtar bir
jerge jinalyp alyp, qarqyldap külisip, bükil Matiorany basyna
köterip jatady, al solardyŋ ortasynda jiren şaşty, şūbar bet,
sirek tisti əlgi qu otyrady.
Sirek tisti degennen şyğady-au: Tisi sirek kisiler — ötirikşi
keledi, əlgi sirek tisiniŋ arasynan bar nərse toqtausyz öte beredi dep
tegin aitylmağan. Sol sirek tisin sözben juady da jatady, juady da
jatady — qaidan şyğatynyn kim bilgen! Mūjyqtar odan işin basyp,
jatyp qalady. Biraq nağyz jūmysker i̇edi, oi, keremet jūmysker i̇edi!
Bir jerge qazyq qaqsa, sonysy köktep şyğa keletin. Myna, əlgi Genka
Presniakovke tūrmysqa şyqqan Dunka bar ğoi, sodan qalğan, sonyŋ
qyzy. Biraq ol əkesine mülde tartpağan: ötirikti de aita bilmeidi,
jūmysty da kelistirmeidi. Tağy da bir i̇eki jigit bolğan, i̇ekeui de
usoiqy, sözge kelgende des bermeitin — solardyŋ bireuin, tyrnaq
astynan kir izdemesin dep, i̇erman şpieni retinde ūstap əketti, al
ekinşisi būdan keiin tilin tistegen küii Matioradan ketip qaldy. Ol
qaida ketti, qazir tiri me, öli me— bilmeimin. Onyŋ osynda bolğanyn
özim de ūmytyp ketippin, əitpese Dunkadan sūrap alamyn ğoi.
E, bizdiŋ mūjyqtarymyz osy araniki bolatyn, al qatyndy basqa
jaqtan aludy jaqsy köretin. Būl tipti ədetke ainalyp ketken i̇edi. Al
bizdiŋ basy bos qyzdarymyzğa jan-jaqtan jüzip kelip jatatyn:
Matioramen süiek jaŋğyrtuğa bəri de qūmar i̇edi. Bizdiŋ i̇el baiağydan bai
tūratyn. Bizdiŋ mūjyqtardan tuğan qyzdardyŋ da tūqymy bölek,
şetterinen alğyr keletin — tovarymyz jatyp qalmaityn. Tipti
qazirgi künge deiin kimniŋ Matiora tūqymynan şyqqanyn bile qūiasyŋ.
Meniŋ əkem de apamdy qaidağy bir buriattar jağynan alyp keldi. Ol
ony: «Oi-e-ek,— dep mazaqtap otyratyn. Sol bir Oi-e-sekten be, əlde
basqaşa atala ma, apamnyŋ şyqqan tegi əiteuir so jaqtan-dy. Al o
jaqta mülde su joq pa, əlde i̇eni bir qadamdyq özekşe ağyp jatqan ba, o
kisi öle-ölgenşe sudan qorqumen ketti. Əuelgi kezderi jiekke kelgende
sudy körmes üşin közin tars jūmyp aluşy i̇edi — deitin əkem. Al biraq
ainalaŋnyŋ bəri Angara — odan qaida ketip qūtylasyŋ. Podmogağa
baru üşin de jüzip ötuiŋ kerek, al onda Podmogada bizdiŋ
şabyndyğymyz bolatyn. Əiteuir, köz jūmğanşa suğa üirene almai
ketti ğoi jaryqtyq. Biz oğan küluşi i̇edik, Angara özimizdiki, qittai
künimizden sonyŋ basyndamyz, apam aituşy i̇edi: «Oi, mağan bir bəle
jabysady ğoi əli, jabysady, kisi teginnen-tegin qoryqpaidy»— dep.
Joq, bizdiŋ üiden i̇eşkim suğa ketpedi, özen buyrqanyp-buyrsanyp,
jağadan asyp jatsa, ol jalğyz bizdi ğana i̇emes, jūrttyŋ bərin
jüdetedi. Apamnyŋ qorqynyşy i̇endi ğana ras bolyp şyqty, ol
bekerden-beker qoryqpapty... sonda... Qazir...— Daria abyrjyp, auzyn
jaba qoidy. Ol bir türli şarasyzdanyp dausyn bəseŋdetip, i̇estilerestilmes i̇etip bitirdi sözin:— So-lai de.. Qanşa aitqanmen, apamdy su
quyp jetetin boldy. Ol meniŋ i̇esime de kelmepti. Solai de-e-e...
Kisi baiağyda-aq biletin, biraq kezinde bir qaltarysta joğalyp
qalğan, i̇endi, mine, i̇estelik retinde syrğyp şyğa kelgen, osynau tosyn
jaŋalyqtan i̇esi ketken Daria, şaidy ūmytyp, i̇eşbir oisyz, meŋireu
siiäqty, aldyna közin jügirtip, birdeŋeni izdei bastady, sonda mülde
qajetsiz, auyr birdeŋeni izdei bastady. Kün tüske taman būrynğydan
da būlyŋğyr tartyp, onyŋ jaryğy bozaryp əlsirei berdi. Aqtalğan,
biraq əli kebe qoimağan qabyrğalar, juyla-juyla, ər jeri
şūqyrlanyp, oiyluğa jaqyndağan i̇eden, syzattanyp jarylypjarylyp ketken tereze aldynyŋ taqtailary — əiteuir osy bir
bozğylt jaryq tüsken nərseniŋ bəri-bəri sūryqsyz da siyqsyz, qaita
tüzelmes qarttyq basyp-janşyp tastağan tərizdi körinedi. Bölmeniŋ
tap ortasynda, Bogoduldyŋ art jağyndağy bir jerge töbeden bir
örmekşi jyljyp tüsip, tynystamaq boldy da, əlde töŋirekte ne
bolyp jatqanyn körgisi keldi me, əiteuir biraz aialdap, auada terbelip
tūrdy da, sosyn qaitadan tömen tüsti.- Angaranyŋ terezeden körinip
tūrğan böliginen bir motorly qaiyq, qoŋyz tərizdi yjyldap, ağyp öte
şyqty da, sudy şaiqap, tolqyndatyp ketti; i̇ekinşi terezeden
aumaqty sal üstinen jaiylyp jatqan aqşyl aspan körinedi. Dünieniŋ
bərin bir közine syidyryp, biraq i̇eşteŋeni de körmei, i̇eşteneŋi jekedaralamai, aldyŋğy jaqqa aŋyryp ūzaq qarağan saiyn, Darianyŋ
mazasy kete bastady. Jəne tağy da qajetsiz ispen ainalysyp,
keşegisin qaitalap, samauryn qasynda otyrğanyna... qatty nalydy,
janyna bir tynym bermei, oiyn on saqqa salyp qoiğan auyr birdeŋe
mūny közine şūqyp, nyğynan albastydai basyp jatqan tərizdi.
Ol ornynan tūryp, birdeŋeden keşigip qalğandaiyn, Bogodulğa
asyğys til qatty:
— Mine, i̇ekeumiz bügin şaiğa qandyq bilem. Əbden qandyq — būdan
əri bolmaidy. İeger ketkiŋ kelse, sen i̇endi jüre ber. Əitpese, osynda
qal, men ketemin. Köp otyryp qaldyq, tağy da əŋgimemen otyryp
qalyppyz, i̇endi neni aitpaqpyz... Bizdiŋ sözimiz üpelek siiäqty —
almağy da, salmağy da joq. Onyŋ dənegi tek kisiniŋ zeiin-zerdesi. Bir
kezde...
— Daria, qaida?— dedi qatqyl ünmen Bogodul basyn kök jeŋ
etkizip.
Ol səl ğana kidirip baryp, oğan öz kesimin aitty:
— Joq, joq, men jalğyz baramyn. Sen osynda qal. O jaqqa jalğyz
özim baramyn.
Qaidağy «o jaq» i̇ekenin onyŋ özi de bilmeitin, sol sebepti de
qaqpadan şyğyp, sol arada biraz oilanyp tūrdy da, Angarağa qarai
jürmek boldy, biraq basqa jaqqa būrylatynyn aldyn ala bildi de,
būrylyp baqşalardy janai jürip, derevnianyŋ syrtyna şyqty —
aiağy mūny ziratqa qarai alyp kele jatty. Biraq ol ziratqa jetpei
toqtady; janym jai tappai tūrğanda o jaqqa baryp, öliler
tynyştyğyn būzyp qaitemin, onsyz da keşegi arpalystan alaköŋil
bolyp jatqan şyğar. Ol bügin bir kieli söz tauyp, olardyŋ qaperine
jetkize almaidy — ondai söz joq jəne qapelimde tumaidy da; olar
būğan qaita ün qatpaidy. Aqyrynda, aqyly dal bolyp jürip, ol bir
şöp basqan qūrğaq töbe basyna şyğyp, otyra ketti, söitse aldy
jazylyp jatqan i̇eŋis, odan alabūrtqan köŋili baiyz tabatyn birdeŋeni
közimen izdep, töŋirekke qarai bastady. Bir i̇emes, i̇eki, üş ret qarady...
Osy aradan, araldyŋ biık töbesinen, Angara da, alystağy böten
jağalaular da, qarağaily toğaidyŋ ar jağyndağy Podmogamen bir
tūtas bolyp, ūlasyp jatqan öziniŋ Matiorasy da tap bir
alaqanyŋdağydai körinedi i̇eken, hoş, sonymen araldyŋ jeri tipti
sonau kökjiekke deiin sozylyp jatyr i̇eken, onyŋ tek arğy jieginde
ğana jūlyqtai bolyp su şeti jyltyrap jatyr. Özenniŋ jalpaq on
jaq qoinauy, būrylar jerde ədeii şyğandağandai, qarsy bettegi
jatqan jağalaudy əri iterip, sūğyna kiripti de, sonau jaqqa alystap
ketkende ğana, arnağa juasyp, jyp-jinaqty bolyp qosylady i̇eken. Al
özenniŋ Matioranyŋ jeke menşigindei bolyp ketken, ana tarmaqtan
göri jaqynyraq ta jaibaraqat sanalatyn sol jaq tarmağy araldyŋ
tik jarqabağynan tömen qarai sozylyp, tap osy sətte, şağyrmaq kün
səulesi astynda qimylsyz qarasudai bolyp körinedi. Ony Matiorada:
özimizdiŋ Angaramyz — dep atap ketken-di. Derevniada osy jaqqa qarap
tūratyn, qaiyqtardy da suğa osy jiekten salatyn, auyz sudy da osy
aradan alatyn, balalar da bar əlemdi osy öŋirden bastap köretin, bū
jerdiŋ ərbir tasyna deiin tekserilip, kökirekte jattalyp qalğan-dy,
al, özektiŋ arğy betinde kolhozdyŋ i̇egistigi bar, ony tek biyl ğana
eleusiz-eskerusiz tastağan-dy.
Aral tynym tauyp, tynyş qana maujyrap jatyr, būl əuelden
tağdyrdyŋ talaiyŋa dep özi bergen tuğan jer, onyŋ dəlme-dəl
belgilengen şet-şegi bar, odan səl assaŋ bolğany qūrlyq i̇emes, qūrdym
bastalady. Degenmen, onyŋ bir şetinen i̇ekinşi şetine deiin, bir
jağalauynan i̇ekinşi jağalauyna deiin jaltaŋ jazyğy da, bailyğy da,
sūlulyğy men jabaiylyğy da, par-parymen ər türli jan-januarlary
da jetip jatady — negizgi qūrlyqtan bölinip qalğannan keiin ol bərin
de mol qamtyğan ğoi, bəlkim, sol sebepti de ol Matiora degen əigili
atpen atalsa kerek. Ol işine syr bügip, tynyş jatyr — i̇erte kelgen
jazdyŋ bary men nərine qanyğyp jatyr: Daria otyrğan töbeniŋ on
jaq betkeiin qiğaştai qalyŋ ösken küzdik bidai kegi köz tartady,
odan əri japyrağyn əli tügel jaiyp bitpegen, ara-arasynda şyrşa
men qarağai daqtary qaraiyp, sūiqylt orman tūr tirelip, onyŋ
joğarğy jağynan da Podmogağa baratyn jol ağaraŋdap körinedi.
Ormannan berigirek, joldyŋ sol qanatyn ala özimizdiŋ Angara men
derevniağa qarağan betin aşyq qaldyryp, i̇eki jağynan qorşalyp
maldyŋ örisi jatyr — onda siyrlar jaiylyp jür, olardyŋ bireuiniŋ
moinyna tağylğan qoŋyrau jiŋişke ünmen birde syldyrlap, birde
şyldyrlap qūiady. Sol arada tip-tik, qūdiretti būtaqtary küdireiipküdireiip, kün kürkiregende naizağai soğyp, joğarğy jağyn kesip
tüsirgen, juandyğy üş qūlaş patşa-ağaş şombal samyrsyn
«listvennitsa» (şaldar ony i̇erkek jynysqa balap, qadirlep
«listven»—dep ataityn) qasqaiyp tūr. Oğan taiau jerde, soğan
jaqyndağysy kelgendei bolyp, biraq onyŋ aibarly türinen seskendi
me, əlde tağdyr jazasynan qorqyp, üni şyqpai qaldy ma, əiteuir
qasyna jete almai, mūŋaiyp bir qaiyŋ tūr. Daria onyŋ büldirşindei
balğyn kezin biletin, i̇endi onyŋ diŋi qojyrlana i̇ekige bölinip, juandap,
qabyğy qataiyp, qopsyp, sydyryla tüskenin, auyr būtaqtary tömen
iılip, salbyrap tūrğanyn da biledi. Bar bolğany osy, jaiylym
qūlazyp qalğan — qalğanyn mal otap, taptap tastağan.
Daria tağy da ormannyŋ ar jağynda ne bar, ne joğyn ap-anyq körip
otyr — zəulim kökterektermen kömkerilgen i̇egistikti de, tal-şilik pen
qaraqat qalyŋ ösken, dymqyl-syzdy i̇eŋisteu kelgen oŋ jağany da,
Podmogağa iek artyp jatqan sazdaq tabandy da körip otyr — onyŋ
şoqat-şoqatynda iır-iır bolyp, şaqa qaiyŋdar ösedi de, şirik sudan
erte qurap qalady, onyŋ sidiyp tūrğan aldamşy būtaqtarynan ūstai
alsaŋ, kürt i̇etip synyp ketedi. Sol jaqtyŋ biık jağalauyndağy
qaiyŋdardyŋ jöni basqa — qolyŋ tiıp ketse bolğany, ək tərizdi appaq
iz qaldyratyn, zəulim biık qaiyŋdar qoiu japyraqtary jamyrap, taptaza bolyp möldirep, belgisiz bir oiynğa arnalyp, üş-törteuden ədeii
şoq-şoq i̇etip qoiylğandai, qadau-qadau bolyp, bir-birine köŋildene
qarap tūrady. Osynau şalğyndy jastar jağy özderiniŋ oiynsauyğyna baiağydan-aq taŋdap alğan i̇edi. Būl arada talai uəde-sert
bailanyp, aqqudyŋ kögildirindei talai qyz sypsyŋ-sypsyŋ sözge
ilinip, būl aradan būryn kiıp kelgen köilek-könşegimen qaitsa da,
būrynğy bütin küiinde i̇emes, bülinip qaitar i̇edi. Bağzy bir kezderi bükil
derevnia arbalaryna attaryn jegip, jazdyŋ ystyq künderinde toitomalaq merekege jinalar i̇edi, biık jarqabaqtan talai jigit-jeleŋder
qara suğa qarğyr i̇edi, i̇eskiden jetken bir hikaianyŋ aituynşa,
baiağydağy bir jazda Pronia degen bir bozym osy arada suğa ketedi,
sodan beri ūzaq jyldar boiyna tün balasynda, su perisiniŋ i̇eri
esebinde, sendelip jürip, əldekimdi imene, tüsiniksiz türde, kübirlep
şaqyratyn körinedi.
Daria oişa i̇esine tüsirip, odan arğyny da köredi — küre joldyŋ i̇eki
jağynda tağy da i̇egin-jailar sozylyp jatyr, onda jūrt menşikti
şaruasyn bir özi basqarğan kezderi ərbir uçastke şekarasyn
belgileitin qadau-qadau kəri ağaştar, köbine-köp qurap qalğandary
kezdesedi, al sol ağaş bastarynda nūry qaşyp sūrlanyp, bozara
tüsken kün men beimezgil tynyştyqtan qysylyp, ün-tünsiz mülgip
otyrğan qarğalar körinedi. Sosyn jol i̇eski qyrmanğa qarai būrylady,
ondağy topan arasynan dən köktep şyğyp jatqan jerde torğailar
jypyrlap jatady, al qaraiyp, şirip ketken i̇eski saban qabat-qabat
tūtasyp jatady — şynynda da ainalamyzğa qarap tūrsaq, öz uaqyty
men qyzmetine jaramai, qartaiyp, qajetsiz bolyp qalğan, biraq əli de
eşbir qūlyqsyz jaiymenen irip-şirip jatatyn nərseler qanşa.
Olardy qaida qūiamyz? Ne isteimiz? Jaraidy, būl aranyŋ bəri su
astynda qalady, örteledi al basqa jerlerdegini qaitemiz? Sonda
Dariağa, bükil jaryq düniede əldeneniŋ — ol adam ba, əlde ağaş pa —
bəribir, mülde paidasyz halge jetip, bireuge masyl bolyp
qalatynynan ötken ədiletsizdik joqtai bolyp i̇elesteidi; būl fənige
berilgen kisi qūdaiğa qūldyq ūryp, dūğa qaiyryp, tazaryp şyğatyn
qisapsyz köp künə işindegi pende kötere almaityn zil-qaratasy osy.
Ağaş bolsa, bir səri, ol qurap qūlap, şirip, jer qūnaryna qūnar qosady.
Al, adam şe? Tym qūryğanda,. ol osy qajetke jarai ma? İendi qazir
egiske qajet tyŋaitqyştyŋ bərin qaladan əkeledi, bükil ğylymdy
kitaptan tabady, ən men küidi radiodan jattap alady. İendeşe, ol
ainalasyndağylardyŋ şyrqyn būzyp, azapqa salğannan özge
eşteŋege jaramaityn bolsa, onda qarttyqqa tözgennen ne paida?
Bügingi barşa şyndyq — qazir senen jūrtqa i̇eşbir paida timeitin
bolsa jəne keleşekte de tap solai bolatyn bolsa, əri bū düniege
kelgeniŋ üşin isteitin isiŋniŋ bərin kelistire istep qoisaŋ, al seniŋ
endigi bar qyzmetin — özge jūrttyŋ zyqysyn ketiru ğana bolsa, onda
özgeşe bir biık şyndyq pen qyzmet izdeudiŋ qajeti qanşa? «Osylai
ma? Şynynda da osylai ma?»—dep özinen-özi sūraidy Daria
üreilenip, biraq, so jauapty bilmei, dūrysyn aitsaq, tek jalğyz ğana
jauapty bile otyryp, abyrjyp, ūnjyrğasy tüsip, ündemei qalady.
...Ana jaqta — Matioranyŋ doğal müiisi, Podmoga ma, əlde Podnoga ma
əiteuir sol alaqandai aral aldyndağy ūiyqty jağa nemese sol aralğa
aparatyn jar-keşu ötkel. Ondağy taza su arqyly i̇eşbir qysylmaiqymtyrylmai, maldy aidap ötetin, kolhoz maly jyl saiyn jazda sol
arany jailaityn, biraq, su tasyp, özen qūtyra bastasa bolğany,—
saqadai sailanyp, qaiyqqa otyryp al. Podmoganyŋ tūmsyğy Angarağa
sūğyna tüsip, Matioradan səl ğana asyp tūrady, bir kezderi tömengi aral
aldyŋğy araldan oralyp ötpek bolyp, bar pərmenimen jügirip kelip,
būryla bere, nege i̇ekeni belgisiz, toqtap qalğan tərizdi. Sonymen
Matioranyŋ Podmogağa jegilip, tartuyna tura keldi: ötkel tūrğan
jerge, su buyrqanyp tasyğan kezde, ūstap jüru üşin, auadan temir
arqan tartylyp qoiylady. Onyŋ üstine öz Angarasynyŋ
jarqabağynda Uia salğan sūr qarlyğaştar tizilip otyrğandy ūnatady,
olar qūiryqtary dirildep, tömenge qarap qoiyp, qaltqylar siiäqty
qaraiyp, tap qazir de otyrğan bolar.
Aralğa kün nūry tüsip tūr ma, əlde tüspei tūr ma — belgisiz; aspanda
kün baryna bar-au, auadan, jer üstinen əiteuir bir. səule baiqalady,
biraq öte əlsiz, būlyŋğyr, tipti köleŋkesin de tüsirmeidi. Ainalanyŋ
bəri jym-jyrt mülgip-maujyrap tūr — sol jaqta ögiz terisimen
keptelgendei bolyp körinetin, jūmyq terezeleri syğyraiyp, üntünsiz i̇eski derevnia jatyr; qalyŋ būtaqtary jaiylyp ketken, orasan
zor tarmaqtaryn tarbityp, soqyr kisidei meŋireiip, basy kesilgen
«patşa samyrsyn» tūr; kögi tebindegen i̇egistiktiŋ de reŋi qaşyp,
sülesoq tūrğan tərizdi; orman-toğaidyŋ da boiy alasaryp,
japyraqtary jazylmai, seldirep qalğan sekildi, sol siiäqty,
ainalany qorşai ana derevniadan da baiyraq, biraq i̇endi baryp
qonystanuğa jabylyp qalğan, basqa bir derevnia — būrynğylardyŋ
məŋgi mekeni, zirat ta közge — küiki, köŋilge — öktem körinip, ərine,
tylsym syryn işine bügip ün-tünsiz jatyr.
Ūzamai, köp ūzamai bəri de ğaiyp bolady.
Daria öziniŋ əl-dərmeni jetpeitin, zildei bir auyr oidy köteruge
tyrysady, biraq kötere almaidy: bəlkim, osylai boluy da kerek
şyğar?—degen. Būl oiynan şeginşektep, ol jeŋilirek bir oiğa; ne
«osylai boluy kerek?»—degen oiğa jauap tapqysy keledi.— Özi ne
oilap otyr osy? Neni qalaidy sonda? Biraq ol mūny da bilmeidi.
Ğūmyrynyŋ aqyr-soŋyna kelgende: būl jalğannyŋ dymyna da tüsine
almadym,— degendi moiyndauy üşin sonşalyqty ūzaq, sergeldeŋ
tirlik keşui qajet pe i̇edi. Qarttyqqa qarap qozğalyp kele jatqanda, ol
əiteuir bir jaqqa qarai ūmtylatyn, sonymen qosa adamnyŋ ömiri de
oza bergen. Meili, i̇endi ony basqalar quyp jetsin. Biraq olar da quyp
jete almaidy. Olarğa tek özderi ömirmen orailas kele jatqandai
bolyp körinedi — joq, mūnyŋ özi tap qazir ömirge qalai opyna qarap
otyrsa, olardyŋ da ömirge tap solai əl-dərmensiz, opyna qarap
otyruy əuelden-aq peşenelerine jazylğan.
Tu syrtyndağy ülken Angara üstinen bir parohod qyşqyrdy. Sonyŋ
izinşe i̇egistiktegi jalğyz ağaş basynan bir qarğa qalbalaqtap joğary
köterildi. «Telegei teŋiz betinde, Buianaral şetinde...» degen
qorqynyşty bir i̇eski minəjat-dūğa Darianyŋ i̇esine jön-josyqsyz sap
etip tüse ketti.
5
Keşke salym Pavel keldi. Qaqpanyŋ sart i̇etken dybysyna basyn
köterip, Daria Paveldiŋ aulağa kirgenin, osy bir qala ülgisindegi
dorbany, işi bos riukzakti iyğynan tüsirgenine qarap, onyŋ kartop
əketetinine közi jetti. Sosyn Pavel üige kelip kirgesin:
— Kartopty tazartyp pa i̇ediŋder?—dep sūrady ol
— Tazartqanbyz.
— Köbirek alyŋdar,— dep aityp i̇em ğoi. Qarbyzben kettiŋder. Tym
bolmasa, jarty qap ta almadyŋdar — sender siiäqty tamaqsaularğa ol
qanşağa jetedi?
— Köp alsaq — bylqyldap bosap keter i̇edi,— dedi" Pavel səkige
otyryp, auyr kirza i̇etigin şeşuge yŋğailana berip.
— Jūmsaryp?— dep taŋ qaldy Daria.— Sen onda i̇eden astynda
qamba bar demep pe i̇eŋ?
— Baryna bar ğoi,— dedi jötkirinip Pavel, aiağyna jabysyp qalğan
etigin şeşip jatyp.— Qamba bar i̇ekeni ras. Biraq qūdyqtan sudy qalai
tartsaq, odan da sudy solai tartyp alatyn şyğarmyz. Kölkildegen su.
Nasospen sorsaŋ da bolady.
— Ne deidi! Sonda yzaly jerge üi tūrğyzğany ma? Bergen kezde
qaramap pa i̇ediŋ, jazğan-ay?
— Oğan qaradyŋ ne, qaramadyŋ ne... bərinde de su bar. İeşbir
Angaranyŋ keregi joq.
— Būl ne degen masqara! Ol arağa qalai ğana üi salğan? Əueli jerdi
kürekpen türtip, onda ne bar, ne joğyn körmei me i̇eken?
— Oibai-au, ony salğan bögde bireuler ğoi. Söitip üi-jaidy da
salyp bittik.
— İestimegen i̇elde köp.
Daria ündemei qaldy: apama jezdem sai. Şynynda da i̇eşbir
tüsindirudi qajet i̇etpeitin nərseni, jauaby özinde daiar tūrğan nərseni
qalai tüsindirersiŋ? Nan nege nan dep atalady, üi nege üi dep
atalady?—dep aŋqau sūraq qūiatyn tek balalar ğoi. Öitkeni nan men
üidiŋ i̇ejelden kele jatqan menşikti aty bar, basqa sözder keiin,
solardan kelip şyqqan, i̇endi olardyŋ qaidan şyqqanyn bireudiŋ
bilgeninen ne özgeredi bū düniede?— əiteuir, nan bolsa, üi bolsa, adam
tūratyn üidi soqyr közben salatyndar qūrysa, boldy i̇emes pe!
Kempir Paveldiŋ qatty şarşağanyn körip otyr. Ol i̇etigin zorlana
əreŋ degende şeşip, sasyq iısi şyqpasyn dep senekke şyğaryp qoidy
da, jalaŋ aiaq küii, auyzğy bölmeniŋ būryşyndağy tapşanğa otyryp,
appaq bolyp sarsylyp, isingen aiağyn abailap aldyna tartty. Biylğy
köktemde, Pashağa taiau kezde, ol i̇eluge şyqty — i̇endi ol Darianyŋ
ülkeni ret-retimen sanağanda i̇ekinşi ūly bolatyn. Tūŋğyşyn soğys
jalmağan. Soğys kezinde ol tağy bir balasynan airylğan-dy, ol jasy
jetpegesin üide qalğan-tūğyn, biraq ol öz ajalyn osy aradan,
Matioradan otyz şaqyrymdai jerde, orman qūlatyp jürgen kezde
tapqan-dy. Ony üige jabyq tabytqa salyp əkeldi de, baiğūstyŋ sau
tamtyğy qalmady dep, şeşesine körsetpesten jerlegen i̇edi. Ajal
degeniŋ mülde kisi tüsinip bolmaityn, op-oŋai kele salatyn sūmdyq
qoi: ol ūl tapty, asyrap baqty, öndirdi-ösirdi, bala i̇er jetip, i̇er-azamat
boluyna az-aq qalğan-dy, ne bar bolğany — şatasyp qūlağan bir ağaş
nas pen közdiŋ arasynda janşyp ketip, tipti tabytqa salarlyq süiegin
de qaldyrmağan. Zaualdy sausağyn şoşaityp, mūny megzegen kim
jəne nelikten sony megzegen? Onyŋ jön-josyqsyz, közsiz bola
salatynyna, i̇eşteŋeni körmei, kimge qūlasa, sol sylq tüsedi — degenge
öz basy sirə da senbeidi; joq, osynau pəlede kimniŋ izine tüsetini əuel
bastan-aq belgilenip, məlim bolyp, şeşilip qoiylğan birdeŋe bar.
Sondai bir tüsiniksiz, qorqynyşty şyndyqtyŋ bar i̇ekeni kümənsiz:
Darianyŋ qaza tapqan üş balasynyŋ üşeui de baliğatqa jetip, ömirtirlikke aralasyp ketken i̇edi — bireui soğysqa jarasa, i̇ekinşisi
jūmysqa kirisken, üşinşisi — Podvoloçnaia derevniasynda i̇ekinşi ret
bosanyp jatqanda üzilgen ülken qyzy, öz semiasymen tūryp jatqan.
Podvoloçnaiadağy qyzy da su astynda qalady. Jat ölkede, basqa da
köp kisilermen birge ortaq molağa qoiylğan ūly, bəlkim, jer qoinynda
qalatyn şyğar: o jaqtağy jer men sudyŋ jai-küii qalai, kim bilgen,
əiteuir onyŋ tirilerge köbirek kerek i̇ekeni anyq.
Darianyŋ osynşa balasynan üşeui tiri qaldy: İrkutskidegi qyzy,
būrynğy, i̇eski orman önerkəsibi şaruaşylyğynan Matiorağa
jaqynyraq jerden, jaŋadan aşylğan şaruaşylyqqa juyrda ğana
auysyn alğan ūly men myna Pavel ğana. Olardy pəlen-tölen dep
kinəlai qoiu künə: özge jaqta jürgenderi hat-habar jazyp, qonaqqa
şaqyryp jatady, Paveldiŋ özi de şeşesine mə dep qatty söz aitqan
emes, əieline de sony myqtap tapsyryp qoiğan. Qartaiğan kezinde tap
osyndai tağdyr kim köringenge būiyryp jatqan joq — rasynda da
būdan artyq ne kerek? Qazir əiteuir aş-jalaŋaş otyrğan i̇eşkim joq,
sol bir is, tuğan-tuysqandaryŋnyŋ qarttarğa degen közqarasy, olar
üşin i̇eŋ maŋyzdy, asa qajet nərse.
Pavel auyr birdeŋeni oilağandai-aq, ünsiz tömen qarap otyrdy da,
edenniŋ sypyrylmağanyn sodan baiqap qalğasyn ba, əiteuir:
— Sen mūndağy şaruany qalai jaiğastyryp jürsiŋ? Vera kelmei
me, nemene?—dedi jəiimen.
— Vera kelgen kezderi, oğan kömek kerek i̇emes deimin. Bərin özim
jinap-teremin. Tek osy keşeli-bügin ğana salaqsyp qalğanym.
Keşkilik, tipti siyrğa da barmadym, bar şaruany jinap qoidym.
— Syrqattanyp qaldyŋ ba, nemene?
— Öziŋ qaraşy, būlar ne istep jatyr, Pavel!? Ne istep jatyr a?!
Kisiniŋ aqyly jetpeidi jüdə!— Əueli sözdi baisaldy bastasa da,
artynan şydamai, betin qolymen basyp, öksigen saiyn ilgeri-keiin
teŋselip, küiine jylap jiberdi. Səl ğana sabyr ailap, sabasyna
tüskennen keiin şeşesi, əsirese Vorontsov pen Juktiŋ isteluge tiısti
jūmys turaly aitqan sözderine i̇erekşe mən bere, keşegi oqiğa jaily,
ziratqa ne jasağany jaily baiandap bergennen keiin de, bal asy ləm
dep til qatpady, biraq i̇eki qolyn qarttar tərizdi tizesiniŋ arasyna
salyp qoiyp, i̇eŋkeiip otyrğan küii, būrynğydan beter şarşap,
qajyp, janyn jegidei jegen bir auyr oi tūŋğiyğynan şyğa almai,
melşiıp qatty da qaldy. Odan jauap bola qoimağasyn, Daria jalyna
til qatty:
— Tym bolmasa, seniŋ ataŋ men əjeŋdi ana jaqqa aparsaq... a, Pavel?
Koltsovtar özderimen birge... i̇eki tabytyn ala ketti. Tipti Anfisa da
balaqaiyn alyp basqa jaqqa aparyp qoidy. Ərine, marqūm bolğan üş
kisiniŋ mürdesin əketu... biraq tastap ketken būdan da ötken künə ğoi.
Əne, ne sūmdyqty jasap jatyr! Al i̇eger sudy jaiyp jiberse...
— Qazir oğan qol tiıp jatyr ma, apa,— dep jauap qatty Pavel.—
Onsyz da yğyr bolyp bittim, tipti tynys alar uaqyt joq. Keiin arqabasymyz keŋeigesin,— alyp ketemiz. Men ony biraz oilağam. Jalğyz
jürip köz türtki bolmas üşin, bireumen kelisip alyp ketemiz.
Sosyn ol osy kepti qozğap, kelisip alğanyna quanaryn da, quanbasyn
da bilmei, degenmen, bir nərsege jadyrai quanyp, tağy birdeŋege
eleŋdep i̇elegzi qalyp, basqa jəitti sūrap ketti:
— Biyl osy şöp şabuğa şyğasyŋdar ma, joq pa?
— Bilmeimin, apa. Əzirşe i̇eşteŋeni de bilmeimin.
Ol ūlyna jany aşyp, i̇endi ərneni sūrap, basyn qatyrmaiyn dedi.
Biraq ol degenmen de şöp şabudy teginnen-tegin aita salmağan i̇edi:
siyrdy i̇endigəri ūstai ma, ūstamai ma, sony şeşetin mezgil jetkentūğyn. Būl sūraq tek būlardyŋ aldynda ğana i̇emes, sovhozğa köşetin
kisilerdiŋ bəriniŋ de aldynda tūrğan-dy. O jaqtan, jana sovhoz
poselkesinen birinen-biri ötetin qyzyq ta şyjyq jaŋalyqtar jetip
jatty. Ol poselkege alys-jaqyn on i̇eki derevnianyŋ halqy jinalady
eken, onda üiler jeke-jeke kirip-şyğatyn i̇esigimen, tūrğyn jaiymen
eki semiağa arnalyp tūrğyzylatyn körinedi, al ər semiağa degen pəter
eki qabat i̇etilip salynyp, olardyŋ arasyn, ilinip tūrğan tərizdi, tik
basqyş qosady deidi. Jūrttyŋ bərine tap osylai birdei i̇etilip
jasalğan. Basqyştyŋ tym tik i̇etip salynğanyn, onymen ölmeli
kempirler ğana i̇emes, tipti dymkəs kisiniŋ de jüre almaitynyn, sodan
biraz adamdardyŋ zəbir körgeninen biluge bolatyn i̇edi: qyzu minezdi,
mes qaryn kolhoz buhgalterin jūrt: Mas samauryn dep ataityn,
tünemelikte basqyşpen joğary-tömen zyryldap jürgende əlgi kisi
ūşyp tüsedi de, tepkişekterdi sanap, tömen qarai domalaidy kelip,
sosyn özinin i̇eki qabyrğasy synyp, auruhanağa baryp tüsedi: böten bir
derevniadan kelgen qittai qyz da basqyştan qūlap, basy
zaqymdanady. Söitpegende qaitedi i̇endi — jūrt būryn tegis jermen
jürip dağdylanğan, olardy sol dağdysynan aiyru üşin biraz uaqyt
kerek qoi. İeger sondai üide tūruğa tura kelse, joğary köterilip, ajal
izdeitin jaiym joq — dep Daria iştei bir şeşimge kelip qoidy. İel
pəter degeniŋ jainap tūr, qabyrğalary gül-şeşektermen
örnektelgen, as üii qaladağy siiäqty, onda kömir jağatyn orys peşi
emes, būrandaly elektr plitasy bar—dep maqtanysady. Köşege
jügirip şyqpas üşin, asüiimen qabyrğalas əjethana tūr, al joğaryda,
eger bireui onda şyğa qalsa, ər türli şkafşalary men i̇esikteri bar,
ülken i̇eki bölme məŋgi raqat dəuren keşuge arnalyp, saŋğyrlap tūrğan
körinedi.
Būl — tūrğyn-jai. Al onyŋ tap qasynda, qabyrğağa taqalyp, aula
işinde bir jarym sotyqtai baqşalyq jer jatyr, onda birdeŋe ösipönui üşin qūnarly topyraq tasyp əkelu kerek, öitkeni ol tastaq ta
sazdy jerden kesilip berilgen, mine, būl da i̇el qūlağy i̇estimegen
jabaiy is i̇edi: dünie nelikten būlai oipaŋ-toipaŋ bolyp ketken:
baqşanyŋ qūnarğa i̇egilmei, qūnarly topyraqtyŋ baqşağa tasylatyny
qalai? Jəne ony qandai baqşa deseŋizşi! Bir jarym sotyq qana —
būğan külmegende nege külesiŋ! Aitpaqşy, tauyqtarğa arnalğan bir
quys, şoşqanyŋ da öz quysy bar, al siyr qora atymen joq, al ony
tūrğyzatyn oryn tağy joq. Bir syğan retin tauyp, qora salğan i̇eken,
biraq poselkelik sovettiŋ kisileri qolma-qol jetip kelip: saluğa
bolmaidy, dereu qūrtyŋyz, būl ara sizge syğannyŋ darqan tirligi i̇emes,
qala keipindegi poselke, mūndağy qora-jaidyŋ bəri birdei boluy
kerek,— dep digerleidi. Syğan jönindegi sybysqa Daria onşa senbedi:
syğanğa siyr qalai bitken? Olar ömirde būl malğa juymağan, atam
zamannan atty ğana mal dep tanyp, siyrdy ūrlaudan da jerkenetin
bolğan. Qasqyr qoişy bolyp jarytpasa, syğan da baqtaşy bolyp
jarytpaidy. Biraq, nege i̇ekenin qaidam, jūrt əiteuir tek syğandy ğana
söz i̇etip jürdi. Daria Pavelden, siyr qora saluğa rūqsat i̇etpeitini ras
pa i̇eken — dep sūrağanda, balasy kümiljip, birdeŋeni şala-pūla aitqan
boldy:
— Rūqsat i̇etedi... Gəp siyr qorada i̇emes...
İə, i̇eŋ zəru məsele pişende boldy: jaŋa qonysta şabyndyq-şalğyn
da, jaiylym-öris te joq, al o jaqta jeke menşiktiŋ malyn ğana i̇emes,
qoğamdyq maldyŋ özin nemen asyraitynyn tiri jan bilmeitin. İegiske
qajet jerdiŋ ağaşyn qoparyp jatyr; ondağan şaqyrym jerdegi
taiga işi maşinalar gürilinen guildep ketti, al mal örisin retteuge əli
mūrsat bolmai jatyr. Jer jaryqtyqty dağdyly tirliginen aiyryp,
basqa bir tirlikke beiimdeu üşin qanşama jyldar kerek. Əlbette,
birinşi qys qajetine şöpti būrynğy i̇eski jerden şauyp aluğa bolady,
bərinen būryn jūrtty nalytyp, qytyğyna tigen de osy bir «bolady»
degen qysqa da senimsiz söz i̇edi: bir qysqa bolady i̇eken, al odan əri ne
bolmaq? İə, ne bolmaq? Odan da birden köne ketken jaqsy i̇emes pe?
Eger i̇eŋ bir auyr jyldary işim-jemiŋniŋ bəri so januardyŋ moinynda
bolsa, jūrt oğan bauyr basyp ketken bolsa jəne qanşa degenmen de,
bir qysqa osynau «bolady» alaqanynda tūrsa, qalai ğana birden köziŋ
qiyp, köne ketesiŋ būğan. Rūqsatyna rūqsat berip otyr-au, biraq i̇ekinşi
jağynan alyp qarağanda, onda kisi op-oŋai arandap qalatyn qanşa oişūŋqyr bar deseŋizşi: şöp şabu üşin de uaqytty qaidan tabu kerek,
öitkeni būl ara, kez kelgen kisiniŋ tap osyndai qam-qareketi bar jəne
ony birden tüsinetin kolhoz i̇emes qoi; sosyn şöpti şauyp bolğasyn,
Angara tasyp, jaiylyp ketpei tūrğanda, so pişendi özennen qalai
ötkizip alasyŋ, sosyn ony örge qalai şyğarasyŋ? Al biraq bir təsilin
tauyp, ony şauyp, özennen ötkizip, örge köterip, tasyp alsaŋ — ony
qai jeriŋe qūiasyŋ? Tağy da siyrdyŋ özin qalai ūstaisyŋ? Osyndai
maşaqattyŋ köp i̇ekendigi sonşa, i̇erkiŋnen tys i̇eŋseŋ tüsip ketedi: būdan
da qaraŋ qalsynşy, sol qaraŋ qalğyrlar!
Joq, osy bir aqyrğy jyl, özgeris jyly sūmdyq qorqynyşty
bolyp körindi. Jəne onyŋ airyqşa qorqynyşty, ədiletsiz bolyp
körinetin bir sebebi, ol būrynğyşa, öziniŋ kəduilgi, jyldamdyğymen,
kündi kün qualap, so bolatyn iske qarai jyljyp kele jatty jəne
osynau «bolatyn isti» i̇eşteŋemen de keiinge qaldyruğa əste
bolmaityn i̇edi. Keiinirek sol is jüzege asqan kezde, būlar jaŋa ömirge
enip, ərkim i̇ez tirligin anyqtap, kim bolatynyn: şarua bola ma, biraq
qazirgi şarua i̇emes, būrynğy şarua bola ma nemese tekti dvorian bola
ma, sony bir tyndyryp alğannan keiin, osynau jana ömirdiŋ qamytyn
kiıp, tarta jönelgende, bəlkim, ömir jeŋildei tüser, al əzirşe, aldağy
tirliktiŋ bəri jūrtty şoşytyp, bəri de bir baiansyz da jat, əlgi bireu
oinaqtap köterile salsa, i̇ekinşi bireu köterile almaityn, ərkimge —
kez kelgen kisige yŋğaily bola bermeitin, basqyş siiäqty jarlauyt
birdeŋe bolyp i̇elesteidi. Jastardyŋ jöni basqa, olar bir aiağymen
sekirip-aq joğaryğa lezde köterile salady — sol sebepti de olar
Matioramen op-oŋai qoştasty ğoi. Klavka Strigunova sol oiyn aşyq
aityp ta salğan.
— Mūny baiağyda-aq suğa batyru kerek i̇edi. Tiriniŋ iısi şyqpaidy...
būlar adam i̇emes, qandalalar men taraqandar jəne tapqan jerin
qaraşy — kölbaqa siiäqty... şalqyğan sudyŋ ortasynda tūrady,— dep.
Jəne ata-babalarynan qalğan üiin örtep, sol üşin tölenetin,
qalğan aqşany alatyn sətti küte-küte i̇eki közi tört boldy. Ol özine
salsa, üiin baiağyda-aq örtep, artyna moinyn būrmastan-aq, yzymqaiym ketip qalar i̇edi, biraq Klavkanyŋ qora-jaiynyŋ o jağynan da,
bū jağynan da janastyryla yğy-jyğy salynğan, öziniki tərizdes
üiler bar-tūğyn, ol üilerdiŋ mal-jany əli de ketpei, būrynğyşa
tūryp jatqan, al ört solarğa baryp tiiüi ğajap i̇emes. Sol sebepti de
Klavka jipsiz bailanyp qalyp, Matiora men materalyqtardy qarğapsilep, düniedegi bar pəle men jalany solardyŋ basyna üiip-tögedi.
— Ot qūiamyn,— dep ses körsetetin ol sovhozdan kelgen saiyn.—
Meniŋ i̇endi şydar jaiym joq. Ketkileriŋ kelmese, örtengileriŋ kelse
— örtene beriŋder. Al öz basym sender üşin jəbir-japa şege
almaimyn.
Osyndai istiŋ,— qora-jaiy üşin tiısti aqşanyŋ i̇ekinşi jartysyn
tezirek aludyŋ — qam-qaraketimen Katerina kempirdiŋ balasy
Petruha da ainalysyp jürgen. Biraq Petruhany basqa bir pəle
jibermei qoiğan. Osydan i̇eki jyl būryn qaidağy bir belgisiz adamdar
Matiorany aralap, onyŋ külli üileriniŋ işi-syrtyn baiyptap körip,
qabyrğalaryn tyqyldata soğyp tyŋdap bitkesin: Petruha üiiniŋ
maŋdaişasyna: «Ağaş səulet öneriniŋ i̇eskertkişi. Ğylym
Akademiiäsynyŋ menşigi»— degen qaŋyltyr taqtany qağyp ketken
edi. Olar Petruhağa onyŋ üiin muzeige alyp ketetinin aitqan, sol-aq
eken, ol əuelgi kezde tym maqtanyp ketti: Basqanyŋ üiin i̇emes,
Petruhanyŋ üiin bölip alyp, airyqşa atap ötti, i̇endi būl üidiŋ qandai
üi i̇ekenin, onyŋ tereze, qaqpaqtary oiu-örneginiŋ nəzik te minsiz
jasalğanyn, dualdaryndağy bederli naqystarynyŋ əsemdigin, onyŋ
polatylary qandai jəne onyŋ nendei börenelerden qalanğanyn
qyzyqtap köru üşin jūrt i̇endi aqşa töleitin bolady. Al ondai
qaŋyltyr taqtaişalar diırmen men mangazeiä qabyrğasynda qağuly
tūrsa da, olar qanşa aitqanmen diırmen men mangazeiä ğoi, al mynau
kədimgi tūrğyn üi — i̇endeşe būlardy salystyruğa bola ma i̇eken. Būl
tek uaqytşa qoiylğan taqtaişa, muzeide basqasy, «Matioranyŋ
şaruasy Petruha Zotovtyŋ üii...»—eŋ dūrysy: «Matioranyŋ şaruasy
Nikita Alekseeviç Zotovtyŋ üii»— degeni qoiylady. Jūrttyŋ bəri
ony oqyp, Petruhağa — Nikita Alekseeviç Zotovqa qyzyğa da,
qyzğana da qaraityn bolady. Tuğan kezde oğan rasynda da Nikita dep
at qoiyp, qağazğa da jazğan, al kündelikti ömirde qara dürsindigi,
saldyr-salaqtyğy men dəieksizdigi üşin onyŋ i̇esimin Petruha dep
özgertken-di. İendi qazir onyŋ Nikita i̇ekeni tiri jannyŋ i̇esinde
qalmapty, tuğan şeşesiniŋ özi ony Petruha dep ataityn, ol tek, öziniŋ
qiiälynda ğana mūny i̇el bolyp, ataq-daŋqy jer jarğan airyqşa kisi
retinde nagradtap, atyn kökke köterip, madaqtap jatqan kezderde
ğana, i̇eşkimge bildirmei, qūpiiä türde qağazdy alyp, şyn atyn jazyp
qūiatyn, al künbe-küngi ömir-tirliginde sol üirenşikti Petruhasyn mise
tūtyp jüre beretin. Al biraq taqtaişada, tasqa basqan jazuda, jalpy
tərtip boiynşa, aty-jöni tolyq boluğa tiıs.
Sonymen arada talai-talai ailar da ötti, biraq Petruhanyŋ üiin
ūnatyp, yqylas-ynta bildirip ketken kisilerden habar-oşar bolmady,
sol sebepti de i̇endi Petruha mazasyzdana bastady. Üi aqysy töleminiŋ
jartysy, avans baiağyda işilip-jelinip bitken-tūğyn, al, i̇endi onyŋ
qalğan jartysyn alu üşin Petruhanyŋ üi-jaiy tūrğan jerinde
bolmauy kerek-ti. Soŋğy jyl boiy Petruha «Ğylym akademiiäsy öz
menşigin alyp ketui kerek dep olarğa qaita-qaita hat jazyp, qatal
talap qoiyp jatty. Oğan jauap qaitarar jan bolmady. Ol i̇endi muzeii
qūrğyrğa nalityn da boldy — taqtaişağa atyn əigilep, məŋgi-baqi
etip jazbai-aq qoisynşy — tek aqşasyn alsa i̇eken. Petruha
kolhozdan keiin i̇eşbir jerge tūraqtai almady, i̇eş jerde jūmys ta
istemedi, əiteuir kezdesken ony-mūnyny istep, tiyn-teben tapqan
bolady, söitip şeşesi i̇ekeui aşty-toqty selbesip kün körip jatty, al
tap osy kezde qaidağy bir vedomostağy mūnyŋ familiiäsy tūsynda
tabany kürektei myŋ som aqşa, mol dəulet jazuly tūrğan i̇edi. İendigi is
onşa qiyn i̇emes — üidi qūrtsa bolğany. Əlgi bir «Ğylym akademiiäsy»
bolmasa, ony būl qas qağymda joiyp jiberer i̇edi: Petruhanyŋ qorajaiy i̇elden i̇erek oqşau tūratyn, i̇endeşe körşi-qolaŋğa alaŋdamasa da
bolady. Biraq «Ğylym akademiiäsynyŋ menşigi» mūny kejegesinen
keiin tartqyza beredi. Tasqa basylğan əriptermen jazuly tūrğan
mūnyŋ, Petruhanyŋ jeke menşigi i̇emes — tağy bir bəlege ūrynyp
qalmasa bolğany. Gəp mynadai: üi Petruhaniki, al menşik Petruhaniki
emes — sonda onyŋ nağyz qojasy kim i̇ekenin aiyryp-ajyratyp körşi
kəne. Būğan da bermeidi, özderi de almaidy.
— Olar meili tosa bersin,— dep aibat şegedi Petruha Angaradan
joğary alysta jatqan bir jaqty iegimen megzep.— Ağaş temir i̇emes,
ol qarap tūryp, özdiginen lau i̇etip januy mümkin. Kimniŋ menşigi
ekenin sosyn sūrai jatar. Meili, tosa bersin.
Klavka men Petruha i̇ekeui, sosyn tağy birdi-ekili jastar — olardyŋ
keibireui ketip, i̇endi bireuleri əli ketpegen — osynau özgeristerge məz
bola quanysyp, onysyn jasyrmai da jürdi, al qalğandary alda ne
kütip tūrğanyn bilmei, sol özgeristen şoşynyp, qorqady da. Būl
aranyŋ bəri tanys, öz üiiŋ — öleŋ tösegiŋ, basqan iziŋ — jol-soqpaq,
būl arada öz adamdaryŋnyŋ arasynda jürgende tipti ajalyŋdy da
kədimgidei ap-anyq köresiŋ — qalai joqtau aityp, jylap-syqtap,
qaida aparyp, kimniŋ qasyna qūiatynyn da bilesiŋ, al o jaqta — būl
düniede de, ana düniede de ne bolyp, ne qūiatyny beiməlim. Pavel
sovhozdan az uaqytqa kelgen kezde, Daria odan külli jai-japsardy
türtkilep köp sūrağan; sonda balasy jaŋa tirlik şeşesiniŋ i̇eski
ūğymyna sai kelmei me dep, onyŋ qorqynyşynan birtürli seskenetin
tərizdenip, kinəli kisidei-aq, mandytyp jauap qaitara almağan.
— Jūrttyŋ bərine bir-aq monşa deisiŋ be?— deidi ol taŋyrqap,
onyŋ qandai monşa i̇ekenin köz aldyna i̇elestetpek bolyp.—
Körmegenimiz köp qoi! Qalyŋ jūrtqa bir-aq monşa deidi?.. Öz
monşasyn tūrğyzuğa bolmai ma sonda?
— Ony qaida tūrğyzasyŋ?
— Qūdai saqtasyn! Ondai masqarağa barğanşa kir-qojalaq bolyp
jürgenniŋ özi artyq.
Būğan qosa tağy bir janalyq jetti: üi astynda su bar i̇eken. İeger
biyl su bolsa, kelesi jyly da bolmaq — qaita biyl jaz qūrğaq bolyp
tūr ğoi. İendeşe i̇edendi köteruge mümkin bolsa, ony kötermek kerek,
sosyn jinalğan suğa ağaş naua ornatqan jön. Bir jarym sotyq
baqşağa sonyŋ suy da jetedi. Toqymdai jerdi tauyqtardyŋ özi-aq
qoparyp, jinap tastamai ma, təiiri.
Matiorany talai ret aŋsaisyŋ ğoi əli, aŋsaisyŋ...
6
Şūbatylyp tün kelip, Matiora ūiqyğa bas qoiğan kezde, diırmen
özek keneresi astynan, mysyqtan səl ğana qalqyŋqy, i̇ezge i̇eşbir
aiuanatqa ūqsamaityn, kişkene ğana bir aŋ—aral qojasy jügirip
şyqty. Üi bas saiyn iesi bolsa, araldyŋ da iesi boluğa tiıs. Ony biraq
mūnda i̇eşkim de körmegen, i̇eşkim de kezdestirmegen, al, ol osynau su
tübinen köterilip şyğyp, sumen qorşalyp qalğan oqşau jerdiŋ o şeti
men bū şetinde, alys-jaqynynda ne bolyp jatqanyn, onyŋ maljanyn tügel biletin. Ol bileuşi Qoja bolğandyqtan da, bərin de körip,
bərin de bilip, i̇eşteŋege kedergi-kesirin tigizbei jürui kerek-ti. İendi
tek i̇eşkimdi kezdestirmei, öziniŋ bar-joğyn i̇eşkimge de bildirmegen
künde ğana Qoja bolyp qala beruge haqysy bar-tūğyn.
Diırmen özek jağasyndağy köne mekeni — tereŋ inimen əlgi bir
əzirde syrtqa syğalap bir qarap, ol keşqūrym jūldyzdardyŋ
jamyrap şyğa kelip, sosyn köp ūzamai sönip qalğanyn baiqağan.
Bəlkim, olar qazir de bir jaqta andyzdap tūrğan şyğar, öitkeni
joğarydan bir sūrğylt kilegei jaryq tögilip tür, i̇endeşe onyŋ
şyğatyn közi bolğany da, biraq onyŋ jiti janarynyŋ özi olardy
aiyra alatyn i̇emes. Mūnyŋ üstine ol aspanğa qaraudy ūnatpaityn,
öitkeni ol būny tüsiniksiz bir beimaza halge keltirip, tüpsiz
tūŋğiyğymen zəre-qūtyn qaşyratyn. Meili, oğan i̇eki aiaqty, jūmyr
basty pendeler ğana qarap, köŋiline jūbanyş taba beret: biraq
baiğūstardyŋ arman-qiiäl dep jürgenderi i̇estelik qana, tipti i̇eŋ bir
aiauly da alys, tətti oi-sanasyndağy əsem armany, tek qūrğaq i̇estelik
qana. İeşkimniŋ de armandauğa haqy joq.
Tün barqyttai jūmsaq ta jyly-tūğyn, bəlkim, basqa bir jerlerde
tastai qaraŋğy da şyğar, biraq mūnda, aidyndy özen üstinen töngen
aialy aspan astyndağy aralda ainala tegis körinip, aşyq-jarqyn
jatyr. Töŋirek jym-jyrt, biraq osynau mülgigen, ağyndy özen tərizdi,
sergek tynyştyqtan joğarğy jəne jaqyn müiisterdegi su syldyry
da, nu ağaş arasyndağy jel şuy tərizdes sonau alys, böten jaqtağy,
sol jağalaudağy sarqyramanyŋ talyp i̇estiletin kömeski şuylynda,
keşigip oinağan balyqtyŋ şolp i̇etken i̇erke dybysy da — bər-bəri apanyq i̇estilip tür. Būl saq qūlaqqa ə degennen-aq lyp i̇etip jetip keletin
əuezdi dybystar, Angaranyŋ dybystary i̇edi, tek osyny i̇esitip,
tanyğannan keiin ğana araldyŋ öz dybysyn: tepseŋdegi kəri
samyrsynnyŋ buyn-buyny syrqyrap, qinala syqyrlağanyn, sol
arada jaiylyp jürgen siyrlardyŋ balausa şüigindi kürt-kürt üze
şainap, şaban qozğalğan tysyryn, al derevniadan — ūdaiy dalada
jürip-tūratyn januarlardyŋ — tauyqtardyŋ, itter men maldyŋ
tynymsyz qimyl-əreketiniŋ dybysyn i̇estuge bolady. Biraq osy
dybystardyŋ özi Qojaiynğa qatty da döreki bolyp i̇estiledi, ol jer
qoiny men jer betine jaqyn-juyqta bolyp jatqan jaittarğa: jem
izdeuge şyqqan tyşqannyŋ sybdyryna, Uiasynda jūmyrtqa basyp
otyrğan şymşyqtyŋ būqpantai qozğalysyna, ağaş būtağynyŋ tüngi
qūsqa jaisyz bolyp köringen, tosynnan-tosyn terbelip, sytyrlap
baryp basylğan əlsiz lebine, boilap ösip kele jatqan şöptiŋ demtynysyna jany raqat tauyp, özgeşe bir i̇elgezektikpen qūlaq türedi.
Ininen atyp şyğyp, tyŋ tyŋdap, töŋirekte ne bolyp, ne qoiyp
jatqanyn dağdyly ədetimen kökeiine qūiyp alğannan keiin, Qojaiyn
sol būrynğy sabyrly qalpynan ainymai, üirenşikti qam-qareketine
kirisip araldy aralap ketti. Ol ūdaiy bir jolmen jürmeitin, bügin,
məselenki, sol jağalaumen jürse, i̇erteŋ oŋ jağalaumen jüretin,
araldyŋ ortan beline deiin baryp, qarağai toğaiy maŋyndağy bir
jerden keiin būryla da salar i̇edi, köŋili qalasa, bülkildep araldyŋ
şetine deiin de bara-tūğyn, tipti Podmogağa ötip ketip, onyŋ ömirtirşiligin tekserip, ūzaq uaqyt aialdap ta qalatyn, biraq ol i̇eşqaşan da
derevniağa soqpai ketpeitin. Ər aluan özgerister köbine-köp sonda
bolyp jatatyn. Ol, i̇endi köp ūzamai dünieniŋ bəriniŋ birjolata
özgerip, öziniŋ Qojaiyn boludan qalatynyn, tipti jalpy maqūlyq
boludan qalatynyn künilgeri sezse de, soğan mölteŋdep moiynsūna
berdi. Bolar is—bolmai qoimaidy. Onyŋ moiynsūnyp köne ketken
sebebi — özinen keiin būl arada i̇eşbir qojaiyn bolmaidy, qojalyq
etetin jer de qalmaidy. İeŋ soŋğy Qojaiyn özi. Biraq myna aral aman
tūrğanda būl aranyŋ özinen böten qojasy joq.
Ol zaulağan küii döŋ basyna, bağana kündiz Daria kempir otyratyn
jerdiŋ qasynan kelip şyqty da, basyn köterip, ainalağa köz tastady.
Matiora mamyrajai mülgip jatyr: ərirekte qalyŋ orman qarauytady,
tebindep ösken balausa kümis sudai kölkildeidi, ülken qoŋyr daqtai
bolyp, derevnia qaraŋdaidy, odan üirenşikti taq-tūq, tars-tūrs i̇etken
dybys ta şyqpaidy: biraq ol sondai taq-tūqqa, tars-tūrsqa iştei
əzirlenip jatqan tərizdi. Kündizgi jylu seiilip-suyp, jerden bir
aşqyltym salqyn syz iısi būrqyrai köterilip keledi. Belgisiz bir
jaqtan, lyqsyp kelip, qūmğa siŋgen tolqyn sekildi, jel aryndap,
jelpip ötti de, zu i̇etip, basyla qaldy. Biraq kəri samyrsyn
mazasyzdanyp, ūzaq syqyrlady, ūiqysynan şoşyp ūianğandai-aq, bir
siyr möŋirei tüsip, dybysyn kilt üzdi. Alys jağadağy qalyŋ jynys
arasyndağy qaraqat būtasy i̇eŋsesin basqan özge bir būta būğauynan
bosap, terbelip baryp, boiyn tüzei berdi. Su bəseŋ şylp i̇etti — əlde
ol keş boiy jüze-jüze jarylyp ketken otau-köbik pe, əlde jan
təsilim i̇eterde qūiryğyn bir būlğap qalğan balyq pa, kim bilgen:
əiteuir maisa şöp bastaryn jybyrlatyp, auqymy tar bir jolaq
tolqyn oinap öte şyqty, tepseŋdigi samyrsynmen qatar tūrğan qaiyŋ
būtağynda byltyrdan ilinip qalğan i̇en aqyrğy qu japyraq i̇endi ğana
üzilip tüsti.
Qojaiyn derevniağa qarai bet tüzedi.
Ol ony ainalyp şyğudy jalaŋaş müiistegi Bogodul tūratyn
baraqtan bastady. Barja tərizdi ūzyn da jatağan baraq azyp-tozyp,
şiri bastağan, Bogoduldyŋ osynda tūratynynan oğan i̇eşbir qairan
bolmağan. Tez salynğan üi de tez i̇eskiredi ğoi. Matiorada salynğanyna
eki jüz jyl, tipti odan da köp uaqyt ötse de, tür-tüsin de bermegen,
ruhyn da joimağan üiler bar-tūğyn, al mynau jūrt kədesine jarty
ğasyrdai ğana jarady. Mūnyŋ būlai bolatyn sebebi, onyŋ tūraqty bir
iesi bolmady, onda tūrğan kisilerdiŋ bəri, tek būğan suyq pen jauynda
ğana baspanalap kelip, tyğylatyn-dağy, sosyn bir təuirleu üi tauyp,
tezirek ketip qaluğa tyrysatyn. Bogoduldyŋ būdan basqa barar jer,
basar tauy bolmasa da, ol qaidan qoja bolyp jarytsyn.
Bogodul baraqtyŋ derevnia jaq şetindegi bölmede jatatyn. Bölme
qabyrğasy men terezesinen onyŋ qos dauysty qūdiretti qoryly — dem
alğany men şyğarğany — anyq i̇estiletin, onyŋ osynau qorylyn
tyŋdai tūryp, Qojaiyn tek qazir ğana i̇emes, onyŋ osynda, Matiorada
ajalğa jan tapsyratynyn, Qojaiynnyŋ özi siiäqty, onyŋ da osy
jazda öletinin talai ret sezgen.
Bir kezderi özek osy aramen tüp-tüzu bolyp möldirep ağyp jatatyn,
biraq birte-birte, jüre-kele onyŋ aral müiisinen ağysyn büiirge qarai
özgertuine bailanysty, būl kömeidi tas basyp qaldy da, qatty
ağyndy taza su solğa qarai būrylyp ketip, müiis syrtynda tübi
ūiyqtanyp, baldyrlary yrğalyp tūrğan, şalauly qarasu borsyp
jatty. Tömenirek barğasyn ötkelek özek i̇erkin şalqyp, kösilip ketedi
de, onyŋ arnasyn qualai qiyrşyq qūm-tastar qaitadan paida bolyp,
jarlauyt qabaq tüksiıp şyğa keledi, derevnia, mine, osy jar basyna
salynğan i̇edi. Jar basyna jete almai, şarşap qalyp qoiğan tərizdi,
birinşi bolyp Petruha Zotovtyŋ üii tūratyn. Petruhanyŋ i̇endi köp
ūzamai üiin joiyp jiberetinin Qojaiyn jaqsy biletin. Būl üiden, tek
Qojaiynnyŋ bir özi ğana sezip tüisinetin, aiy ötip, küni bitken aqtyq
tağdyrdyŋ əreŋ-əreŋ bilinetin özgeşe bir azyp-tozğan aşqyltym iısi
keletin, būdan onyŋ qatelesui qiyn i̇edi. Tün balasynda bükil
derevnianyŋ basynan aiağyna deiin, tap osy tərizdi bir iıs syzdyqtap
şyğyp jatatyn, al biraq Petruha üiiniŋ qasynan būl iıs anyğyraq
seziletin. Jazmyştyŋ isine qara jer de, onyŋ üstindegi jūrttyŋ üntünsiz meken-jaiy da özderinşe kün ilgeri əzirlene bastaidy.
Qojaiyn köşe jaq betten osynau üidiŋ köne de berik ağaşyna
arqasyn süiep otyra ketti. Börene-böreneni qualap tömen qarai
tysyr-tysyr i̇etip, belgisiz bir toq-quat ağyp jatyr. «Tyrs-tyrs, tyrstyrs, tynystaidy ağaş üi,— tyrs... tyrs...». Ol otyra qalyp, tyŋ
tyŋdady, biraz tyŋdağasyn, köŋili baiyz tauyp, jyly ağaşqa jabysa
tüsti. Soŋğy ret adaldyğyn körsetu üşin əiteuir bireu mūryndyq
boluy kerek, iə, əiteuir bireuden is bastaluğa tiıs. Būl düniede
tirşilik i̇etetinderdiŋ bəriniŋ bir ğana məni — qyzmettik məni ğana bar.
Al barşa qyzmettiŋ de biter kezi bolady.
Ol ornynan tūryp, jolğa qarai birneşe qadam basyp bardy da,
oiuly-bederli maŋdaişa astyndağy alasa terezelerge moinyn būryp
bir qarady. Onyŋ alasa bolatyn sebebi, üidiŋ pəs tartyp ketkeninen de
emes, soŋğy ğasyr işinde onyŋ astyndağy jerdiŋ köterile tüskeninde
edi. Osynau üi işinde şym-şytyryq bir tüs körip, jany jai tappai
şoşynyp Petruha ūiyqtaidy, jaisaŋ jaz ortasynda kəri süiegin
jylytyp, orys peşi üstinde onyŋ şeşesi — Katerina ūiyqtap
jatyr. Katerina, Katerina... Jaqsy adamnan nege jaman bala
tuatynyn kim biledi, kim aitady? Köŋildiŋ bir medeui — əiteuir,
jasaryŋdy jasap, jar şetinde tūrğanyŋ.
Derevnia üileri ret-retimen tizilip tūrğan jerge kelgende, Qojaiyn
jügirisin baiaulatyp, jiı-jiı toqtap, töŋiregine qūlaq tigip, iısqoŋysty da mült jibermei kele jatty.. Ol i̇eşteŋeden de qoryqpaidy:
it te, mysyq ta onyŋ jürgenin sezbeidi, ol keşe tünnen beri osynda
bolatyn özgeristerdiŋ birde-birin baiqausyz ötkizgisi kelmedi. Ol keşe
derevniağa tek taŋ aldynda ğana kelip kirgen, öitkeni zirat basynda
jasalğan sūmdyqtan qatty şoşyp, qaljyrap qalğan qart kisiler, i̇endi
būğan bir zaual bolatyn şyğar degen ümitpen, sony üreilene kütip,
taŋ sərige deiin ūiyqtamai, yŋqyldap-kürsildei, köp azapqa tüsken.
Bügin tegi, derevnianyŋ jany jai tauyp, ūiyqtap qalğan tərizdi.
Derevnia qalyŋ ūiqyda: keşegidei itter de ürmeidi, i̇esik-terezeler
de syqyrlamaidy. Üi işterinen i̇eleŋdep şoşynğan dybystar da
estilmeidi. Küŋgirt keşe jaibaraqat qūlazyp jatyr. Öz tirligin
boiyna jasyryp, aqşyl terezeleri bozaryp, tym-tyrys tymyraiyp
üiler tūr, biraq solardyŋ bireuine Qojaiyn jaqyndap barsa bolğany,
ərbir üi öz dausymen: bərin de bilemin, bərin de sezemin, bərine de
əzirmin,— degendi bildirgisi kelgendei, köndimbai keiippen ūzaq
kürsinedi. Olardyŋ işinde əli de jasyna jetpegen, irgesi jerge batyp,
syrty qaraia qoimağan, osydan jiyrma, otyz jyl ğana būryn
tūrğyzylğan üiler de bar, öz tağdyrynan habardar osynau üiler
jazdyŋ qysqa tüninde sol tağdyryna tağy bir adym jaqyndap, jalpy
tizbekte montansyp tūr. Qoştasar sətte qanasynda qanşa jylu men
jaryq baryn əlemge paş i̇etip, olar osy könbis qalpynda ün-tünsiz i̇eŋ
soŋğy aqtyq künine deiin barady, öitkeni alaulağan ot onyŋ təninen
zorlap alynatyn, ilgeriden boiyna siŋirip saqtağan künniŋ jyluy ğoi.
Tün tünere tüsti; biraq sol būrynğy qalpynda köleŋkesiz küŋgirt.
Irgedegi sudan tolqyndanyp, dymqyl syz keledi, al ol səl basyla
bergende qaŋyrap qalğan üilerdiŋ qūrğaq şirik iısi qolqany qabady.
Qora-jailarğa jaqyndap kelgende Qojaiyn, būlardyŋ küni boiy
jinağan jyluynyŋ tarap, suyp bara jatqanyn sezdi, biraq so jylu
bügin əlsizdeu de az körindi: tegi, i̇erteŋ kün būltty bolatyn tərizdi.
Matiora qystağy qalyŋ ūiqyda. Mūndağy keiuana kempirler
mazasyz şolaq tüster köredi, sol tüsteri pəlen ret qaitalanyp jatsa
da, olar sony bilmei-sezbei jatyr. Tek mülgigen tünde ğana tirliktiŋ
tūrlauly jağalauynan alystap, tiriler ölilermen didarlasyp jüredi
— kədimgi tiri künindegidei söilep, öliler de keledi, olar ana jaqtağy
būlar biletin kisilerge aita baru üşin, joqty-bardy sūraidy. Köŋil
közi ūiqyda, i̇emin-erkin i̇essiz jatqan tiriler talai nərseniŋ basyn
şatady, biraq ūianğannan keiin sonyŋ köbin ūmytyp qalady da, tüstiŋ
esinde qalğan jūrnağyn oiyna ne kelse sonymen kezdeisoq jori
salady.
Alys şalğaidağy jasyn jarqylyndai bolyp, tap qazir osy bir
tüster terezeden aqşyl səule şaşyp, jalt-jūlt i̇edi, mine, osynau
səulege qarap, qai üide kisi bar i̇ekenin, qai üidiŋ qaŋyrap bos tūrğanyn
biluge bolar i̇edi. Būl tünde tüs körmegen jan bolmady. kempirler
aqyrğy künder jaiyn aityp, auyr kürsinip, şağynyp jatyr.
Derevniany, basynan aiağyna deiin jügirip körip şyqqannan keiin,
Qojaiyn köşeden solğa, özenniŋ jalaŋaş, jarlauyt qabağyna qarai
būryldy. Ol aradan bəri de körinedi, ken kösilgen şalqardan küŋgirt
qiyr būlaŋdaidy, tömengi sarqyrama suy əinek siiäqty jyltyldap,
əinek siiäqty syŋğyrlap jatyr. Küili işektei sozyla sarnap Angara
ağady; aral ortasyna kelgende özen saryny i̇eki işekke bölinip, qaita
baryp qosylğanşa, arna üstinde əndetip tūryp alady i̇eken. Qojaiyn
asau özenniŋ qanasynan şyğatyn osy bir əuezdi küidi tyŋdauğa əues,
būl küi kündiz böten bir u-şu dybystan bəseŋsidi de, tünemelikte taptaza, ap-anyq i̇estiledi. Būl ony məŋgilik mūğrajyna, jazmyştyŋ
būljymas tərtibi jailağan jaqqa alyp ketetin, biraq osy bir əuenniŋ
ūzamai üziletinin, būl aradağy tūŋğiyq qara su üstinen tek tentek jel
ğana aŋyrap tūratynyn Qojaiyn kəmil biletin. Osyny i̇esine alğasyn,
Qojaiyn araldyŋ törgi tükpirine qarai būryldy.
Tün i̇endi toqtap, Angarany kese köldeneŋ, öziniŋ batyp-joğalar
jağyna qarai ağyndamai, keneresine şüpildei tolyp, Matiora üstinde
közsiz, jaiymen, abailap üiirilip jürgen tərizdi. Onyŋ birde o
jağynan, birde bū jağynan i̇erke jel kelip qytyqtan körip i̇edi, biraq
şiyrlap öter jol tappağasyn, tabanda qalğyp-mülgip, jer bauyrlap
kelip, qalyŋ şöp arasyna jantaia ketti. Ylğal şöptiŋ iısi būrqyrap
tūr i̇eken, soğan qarap Qojaiyn i̇erteŋ tüs mezgilinde qysqa nöser töpep
öte şyğatynyn sezdi.
Aral öziniŋ üirenşikti merzimdi tirligin jalğap jatty: i̇egin men şöp
jaiqalyp öse tüsti, jer qoinyndağy tamyrlar jelisi jaiylyp,
ağaştardyŋ japyrağyna japyraq qosyldy; külte-büri tögilgen
moiyl men dymqyl şöp iısi aŋqyp tūr; on jağalaudağy būtalar suğa
qarai i̇eŋkeiip, kübirlep söilep jatqandai; tün maqūlyqtary men
qūstary jem izdep jür.
Aral əli de ūzaq ömir keşetin sekildi.
7
Şet-şegi körinbeitin bir ūzaq-ūzaq, jaily-jaqsy künder keldi,
degenmen İegor atai belgilegen, köşer künniŋ tez jetkeni sondai,
būlar artyna bir ainalyp qarap ta ülgirmei jatyp, soŋğy i̇eki aptanyŋ
qalai ötkenin bilmei qaldy. Būğan qosa Nastasia Troitsadan keiin
uaqytty tağy üş künge sozdy — aqyrynda ol künder de zulap öte
şyqty...
Olar sərsenbige jürmek boldy. Tegi, qai küni jürseŋ de, i̇eşqandai
aiyrmasy joq siiäqty, biraq nege i̇ekenin qaidam, əiteuir belgisiz bir
meirimdi tağdyr aidap, bir kezde osy arağa qaita oralu üşin, aptanyŋ
ortasynda, sərsenbiniŋ sətinde jürgen jön tərizdi körinedi de tūrady.
Nastasia beisenbini ūnatatyn, ol bir sətti kündei körinetin, biraq
beisenbi aptanyŋ aiağyna jaqyn, demek, basqa jağalauğa, basqa ömirge
jaqyn, odan bū jaqqa qaita jetu qiynyraq.
Nastasia körer taŋdy közimen atyrdy, tünimen şamdy jağyp
qoidy — Matiorada elektrdi qaida, köktemde öşirip tastağan, jaryq
beretin maşinany bir jaqqa alyp ketken, sodan keiin qystaq
tūrğyndary kerosinge köşken-di. İeŋ soŋğy tünde qalai ğana
ūiyqtaisyŋ, oğan degen tynym-tynyştyqty qaidan ğana tabarsyŋ?
Köz şyrymyn alam dep, ömir jaiyn, tirlik jaiyn oilamai, qalai
ğana tūrarsyŋ? Ol oqtyn-oqtyn əlde bir şaruasyn, sosyn i̇ekinşi
şaruasyn ūmytyp ketkeni i̇esine tüsip, dereu sony izdeuge kirisip ketedi
de, taba almaidy, küŋkildep jürip, būryş-būryşty qaraidy kelip,
senek pen qoimany tintip, şyraq jağyp, ambarğa barady, daiyn
tūrğan buynşaq-tüiinşekterdi şeşip-bailap, əlekke tüsedi,
aqyrynda izdegenin tauyp alady, biraq tabanda tağy birdeŋesin izdei
bastaidy. Tipti i̇eşteŋeni joğaltpağannyŋ özinde asa kerekti zattyŋ
biri qalyp qūia ma dep, tynym tappai türtinedi de jüredi. Üi qaŋyrap,
sambyrlap bos tūr, Nastasia tap bir qaŋyltyrdy basqandai-aq,
aiağynyŋ tyqyry qabyrğalarğa tiıp jaŋğyrady, onyŋ ərbir
qadamynan qaqpağy jabylmağan terezeŋ zyŋyldap ketedi. Tereze
qaqpaqtaryn jappaityn sebebi — ūiyqtap qalğysy kelmeidi, taŋ
jaryğymen tūrğysy keledi. Būl, ərine, keşikpeiin degeni. Ūiyqtap
qalu qaida! Ūiqy jeŋetin künder ötkeli qaşan, al osynau tündi söz
etpese de bolady.
Osyndai əbiger-maşaqatpen jürip, Nastasia oqta-tekte:—men osy
qaidamyn, öz üiimdemin be, əlde basqa jerdemin be?—dep aŋyryp
tūryp qalady. Kəsekti suretter alynğan jerleri aqtaŋdaqtanyp
qalğan jalaŋaş qabyrğalar, terezeler arasyndağy aina ornynda
ülken şeŋber qalğan. Jalaŋaş qorşau, jalaŋaş i̇eden, aşuly i̇esikter,
şymyldyğy jinalğan peş üsti; bos kiım ilgişter men bosap qalğan
būryştar — ainalanyŋ bəri bos, jalaŋaş, qaŋyrap tūr. Kirmeliktiŋ
tap ortasynda taudai bolyp, qūrsauly sandyq pen üi işiniŋ barşa
mülki salynğan üş teŋ jük üiüli tūr. Tek terezeler perdesi ğana
qalypty, əuelgi kezde Nastasia olardy sypyryp alğan, biraq üidiŋ
bar jyluynan birjolata aiyrylyp, jalaŋaştanyp qalğanyn
körgesin, şydamai, qaitadan ilip qoidy. Sosyn i̇eski i̇edendikti alyp,
tabaldyryq qasyndağy ornyna tösep jatyp: «Qalağa baryp, ömiriŋdi
özgertip qaitesiŋ, qarağym osy jatqan jeriŋde, üide qala ber. İendi
sağan bizdiŋ — İegor i̇ekeumizdiŋ keregimiz şamaly, sol tanys
tabaldyryğyŋnyŋ qasynda jata ber. Solai-aq bolsyn. İə, jata ber,
būl arada sağan i̇eşkim timeidi. Pensiiäğa şyqqan siiäqtysyŋ»— dedi
ol i̇erkelete til qatyp. Osydan keiin ol qoly tigen nərseniŋ bərimen de
söilesti. «Al sen, bizben birge jür, jüresiŋ degesin jüresiŋ, tyğylyp
əure bolma. Men seni tastamaimyn, sensiz qolym qysqaryp qalady.
Joq, ötinbe, tastamaimyn. Osynda özim de qalar i̇edim, bolmaidy
biraq». «Au, seni mülde ūmytyp ketippin. Kel myna arağa otyr, oryn
bar. Kel degesin kel i̇endi». «Özim de seni quana-quana alar i̇edim. Biraq
qalai alamyn? Ərine, ala ketsem, jaqsy bolar i̇edi, biraq reti kelmei
tūr. Qaiteiin — qal i̇endi! Men əli kelemin — i̇ekeumiz körisemiz».
Nastasia sentiabrde kelip, kartop qazyp əketpekşi i̇edi.
Egor atai kempirine küdiktene qarap qūiady: Troitsadan beri közine
bir ret te jas almady, şamasy, i̇endi jyla, jylama, bəri bir, keiin
qaituğa bolmaitynyn, əiteuir ketu kerek i̇ekenin aqyrynda şynymenaq tüsingen tərizdi. Al soğan deiin, ketetin kün jaqyndai tüsken saiyn
ağyl-tegil jylap, solyqtap, közi bir qūrğamai qoiğan. Is arasynda
aŋyryp tūra qalyp, İegordan közin almai — mūndaida şal qoŋyraiyp
teris qaraidy — kempirge bəribir:
— İegor, mümkin, köşpespiz a? Mümkin, osynda qalarmyz? Qasarysyp
ketpei qūialyq...— deitin qiylyp.
— Tüh, sende de bet joq i̇eken! Bir sözdi sağan qaşanğy qaitalai
beremin?! Biz būnda kimge kerekpiz?! Kimge?—deidi şal qatulanyp.
— Al bizdiŋ ondağy köretin künimiz qalai bolady?..— dep i̇egilip qūia
beredi. Birer sağattan keiin osy göi-göiin qaita bastaidy.
Osydan bir aptadai būryn, biylğy jazda tūŋğyş ret bakenşilerdi
jabdyqtaityn jüzbeli düken kelip ketti; İegor atai onyŋ dausyn
estigesin jügirip baryp, temeki men i̇eki şyny jūmsaq qyzyl şarap
alyp qaitty. Onyŋ bireuin meiramda aşty. Bükil semia — i̇ekeui bolyp
otyryp işti. İegor atai soŋğy kezde Matioradan aqyryndap suyp,
jalğyzdyqqa üirengisi kelgendei-aq, i̇elden boiyn aulaq sala bastady
— ūdaiy üiden şyqpaidy. Şaraptan keiin Nastasianyŋ işi-bauyry
eljirep, aqylğa kele bastady:
— Biz i̇ekeumiz, İegor, ana jaqta da tap osylai i̇egiz qozydai bolyp
tizilip jüremiz-dağy. Öitpegende qaitemiz... Qaida ketpekpiz?—dedi
peiildenip.
— Baiağyda osylai oilauyŋ kerek i̇edi,— dedi ol quanyp, biraq,
kempiriniŋ qazirgi köŋil küiine onşa senbei, osy bir jai-küiiŋ ūzaqqa
jeter me i̇eken dep şübəlana berdi.
— Balalardan airyldyq... i̇endi olardy qaidan tabamyz?—dedi ol
könbis keiippen oilana söilep.— İekeumizdiŋ osylai... bəlkim, i̇eşteŋe
etpes... O jaqta da özimiz siiäqty kisiler şyğar. Beitanys bolğanynda
ne tūr? Tanysarmyz. Tanyspasaq — i̇ekeumiz barmyz ğoi. İendi būğan ne
şara?.. Sen qamyqpa, İegor...
Būğan moiynsūnğany qaşan: tek köp qinalmai ketse bolğany. Osy
jəitten keiin kempirdiŋ köz jasy pyşaq keskendei tyiyldy. Tek
bağzy bir kezderi Nastasia əl-dərmennen aiyrylyp, əbigerge tüskende
şalyna isiŋki jalpaq jüzin köterip, i̇erkinen tys bülkildep ketken
tömengi i̇ernin tistep tūryp:
— Sen qamyqpa, İegor. İendi būğan ne şara... Bəlkim, i̇eşteŋe bola
qoimas...— deitin üirenşikti sözin qaitalap.
Matioradağy soŋğy tün de syrğyp öte şyğyp, soŋğy taŋ da atty. Tek
taŋ jaryğy tüser aldynda, şaly zekip keiingennen keiin ğana,
Nastasia sandyq üstine köpəikesin tösep, qisaiyp jata ketti, biraq
səl-pəl myzğyp, köz şyrymyn almastan, tez qaita tūrdy. İegor əli
ūiyqtap jatqan. Nastasia köşege şyğyp, basqyşta tūrdy da,
şaşyrap jaŋa şyqqan kün şūğylasyna jylynyp, ainalasyna köz
tastap, aldynan maujyrağan Matiorasyn, derevnia men araldy kördi,
sosyn bir kürsinip, biraz oilanyp baryp, bir qūşaq otyndy alyp, orys
peşine ot jaqty. İegor mūnyŋ tysyryn i̇esitip, küŋkildei til qatty:
— Sen ne, kempirim, i̇esiŋnen mülde adasqanbysyŋ?
— Joq, İegor, i̇eŋ soŋğy ret ot jağu kerek,— dedi ol asyğys.—
Artymyzda jylu qalsyn. Biz qybyrlap-jybyrlap jürgenşe janyp
ta bitedi. Gulep bermei me qazir? Solaiyna solai ğoi. Artymyzğa suyq
peş qaldyratyndai sağan ne bolğan sonşa, İegor?!
Söitip ot jağyp, soŋğy asty jylytty da, kül-kömirdi peş quysyna
sypyra saldy.
Kün tamyljyp köterilip keledi; qariiälar Matioradan jaimaşuaq
jaqsy künde attanbaq. Zeŋgir aspan kümbeziniŋ qabağy aşyq, qylau
joq; ystyq kün jadyrap tūr. Istiŋ jöni osylai dep joğarydan samal
esti, su tolqynyn tudyrmai jatyp, maujyrağan tynyştyqqa mülgip
tyna qaldy. Özen beti jybyrlap baryp jazyldy. Taŋerteŋnen
jadyrap, jainap şyqqan künnen ainala tegis qūlpyryp, əuendetip
şyğa keldi, zəredei tirlik ieleriniŋ bəri jaltaryp, jasyrynbai, dür
silkinip boi tüzedi. Matiora jeri — onyŋ orman-toğailary, i̇egindikşabyndyqtary, jağalau-jiekteri jamyrai örken jaiyp, rizyqbereke, mol bailyqqa bögip qaldy, araldyŋ jasyl jelegi jelbirep,
Angara kemerinen asa ağyndap jatyr. Osyndai balğyn şaqta tirlik
qyzyğyn beluardan keşip, töŋiregine şükirana köz tastap, janpiğylyŋdy jönge salyp, i̇endi i̇egin tüsimi — astyq jaiyn, azdy-köpti
ər aluan baqşa önisterin, qozy-qūiryq pen jemis-jidekterdi jəne
basqa da jabaiy ösetin paidaly önim jaiyn aqyl-oi i̇eleginen ötkizip,
bezbeŋdeu kerek-aq. Əueli şöp şabudy, sosyn i̇egin orağyn kütip,
solarğa jaiymen, aspai-saspai əzirlenu, bappen balyq aulap, qaşan
egin pisip, qyzyl qyrman bastalğanşa, jandy qinap zorlanbai, künbekün tuyndap jatqan jūmysty qağyp tastap otyru — i̇endi qarap tūrsa,
ūzaq jyldar boiy tap osylai ömir süripti jəne sol ömirdiŋ ne i̇ekenin
bilmepti.
Nastasia soŋğy ret samauryn qainatty, i̇ekeui otyryp şai işti.
Biraq jedeqabyl işkesin, şaidan i̇eşbir raqat-ləzzat almady,
jaibaraqat otyruğa uaqyt qaida, būlar asyğuly bolatyn. Nastasia
qainağan sudyŋ qalğanyn tögip, ottyq kömirin silkip tüsirip, jolğa
alynatyn samauryndy şyğar i̇esik aldyna jaqyndatyp qoidy. İegor
bastyrma astynan döŋgeletip qol arbany şyğardy: i̇ekeui sandyq
tūtqasynan ūstap, bar küşin salyp, əupirimdep kördi de, qūia saldy —
kötere almaidy i̇eken. Əri abyrjyp, əri aşulanyp qalğan İegor atai —
būl jerde jaraidy, bireu bolmasa, bireu kömektesedi, mūny ana jaqta
qaitemiz?—dep oilaidy da, əuelde stolyn i̇eŋ soŋynan şyğarğysy
kelse de, reniş üstinde ony bosatuğa əmir i̇etti. Üi jasauynan stoldan
basqa tağy sauyt torly jinalmaly kereuetti, i̇eki oryndyq pen ydys
şkapyn almaqşy boldy. Tauyq qora, səki, tapşan, tağy bir stol, orys
peşi, podval, i̇esikter iesiz qalyp barady. Qoimalar men aulada, ülken
qaiyq pen pogrebte, mal qorada, kepede, senek pen tekşelerde talaitalai zattar qaldy. Solardyŋ bəri əkeler men atalar mirasy, osy
arada sət saiyn qajet, zəru zattar-tūğyn, i̇endi solar ana jaqta mülde
kereksiz bolyp qalady i̇eken. Şymşuyrlar-tisteuikter, tegene,
pispekter, şögene-qazandar, sebetter, közeler men qolbaqyraştar,
kübiler men kespekter, qysqaştar, örmek ağaş... Tağy da: aiyrlar,
kürekter, tyrmalar, aralar, baltalar (tört baltanyŋ bireuin ğana
aldy), qairaq, temir peş, qolarba, şana... Būğan qosa: qaqpandar,
tūzaqtar, noqtalar, şaŋğylar, aŋ jəne balyq aulaityn özge de qūralsaimandar, ismerliktiŋ ər türli aspaptary. Mūnyŋ bərin atai berip
qaitemiz, jürek şirkindi jaralai berip qaitemiz! Jəne i̇eşkimge sata
da almaisyŋ, bere de almaisyŋ, ərkimniŋ basynda osyndai bir nəubet:
öz mülkiŋdi qaida qūiarsyŋ? Tastauğa köziŋ qimaidy, han saraiyndai
jaŋa üige i̇eski dünie-mülikpen kire almaisyŋ jəne mūnyŋ onda mülde
qajeti joq. Nastasia bərin de bauryna basyp, bər-bərin de jük jatqan
jerge aparyp jinai berdi — İegordyŋ zyğyrdany qainap:
— Qaida? Qaida?— dep boqtap jiberedi.
— Joq, İegor, öziŋ aitşy: əli büp-bütin astau. Jap-jaŋa. Oğan su
qūiyp qoiuğa bolady.
— Jatqan jerine tasta da, i̇endi qaityp jolama. Su qUiam deidi... Su
nege kerek sağan?
Biraq mūnyŋ jasynda myltyqtyŋ ülken qalada əjetke jaraitynjaramaityny şübəli bolsa da, öz basy on altynşy kalibrli i̇eski tula
myltyğyn, oğan kerekti külli oq-dərilermen qosa, tügeldei aldy.
Ərine, myltyqtyŋ aty myltyq, ol astau i̇emes, sol sebepti de şal odan
ölmei airylğysy kelmedi. Al Nastasia bolsa, ūrşyğyn tastap ketuge
qimady. Ony kempiriniŋ qolynan körisimen, İegor atai: «Qaida?»—dep
tağy da aiqai saldy, biraq Nastasia mülde könbei qoidy:
— Joq, İegor... şüikelep jip iırmek bolsam... Ūrşyqsyz qalai
bolady?
— Tüh, kök soqqan-ai! İendi ol şüike jüniŋ ūrşyqtyŋ basynda
boldy ne, astynda boldy ne — bəri bir. Sonda ony qaidan almaqsyŋ?
— Joq, İegor...— dep qasarysyp, kempir ūrşyğyn tastamady.
Ol ony birinşi qatynağanda stoldyŋ qasyna qoiyp, üstinen teŋmen
bastyryp tastady. İegor atai qolarbasyn, bakenşiden alynğan jük
tasityn ülken qaiyq tūrğan jiekke qarai döŋgelete jöneldi. Sol
qaiyqpen qariiälar Podvoloçnaia qystağyndağy ailaqqa jetui kerek,
ol arağa keşke salym parohod keledi, sosyn olar qaiyqty so jerdegi
bakenşige qaldyrady da, parohodpen əri qarai ketedi. Darianyŋ
balasy Pavel Pinigin, İegor ataiğa qaiyq i̇espes üşin motorkağa
tirkep, ailaqqa zaulatyp aparyp tastaiyn — dep i̇edi, biraq atai odan
bas tartty:
— Aitqanyŋ bolsyn, bizdi Angaradan ötkizip tasta, al ar jağyna
mityŋdap jetemiz. Biz qaida asyğamyz? Parohodqa jəiimenen jetemiz.
Tym bolmasa, Angara jaryqtyqqa soŋğy ret armansyz bir qaraiyq.
Şal arbasyn süiretip ketkeni sol i̇edi, Daria da keldi. Ol əldenege
aianyşpen qūlağyn türip, közin tigip, qorşau janynda azğana tūrdy da,
basqyşqa köterilip, i̇esikti abailap özine qarai tartty.
— Nastasia!—dedi ol dybys berip, kempirdiŋ üide bar-joğyn
bilmei.
— Beri-beri jür, mūndamyn, Daria,— dedi Nastasia.— Sen kir işke.
Biz, İegor i̇ekeumiz, ketemiz i̇endi. İel-jūrt...
— Əzirmisiŋder?— dedi Daria kirip kele jatyp.
— Aha. Al İegor i̇egil-tegil jylaidy kelip, jylaidy, ketkisi joq. Men
oğan: «Sen, İegor, jylama, jylama...» deimin.— Ol Dariany i̇endi ğana
tanyğandaiyn, oğan baiyptap bir qarady da, selk i̇etip, ündemei qaldy
— būl zeiin-zerdesi tolyq qalpyna kelgeni i̇edi.— İeşteŋe i̇emes, Daria,
— dedi ol kinəli kisidei sybyrlap.— Mine, kördiŋ be... siqymyz osy...—
sosyn i̇edendegi teŋ-teŋ jükti, jalaŋaş qabyrğalardy megzep körsetti
de, qaiteiin, aqyl-esimnen jaŋylğym-aq kelmeidi, biraq oğan şara bar
ma degendi işaratpen bildirgendei.— Sen, Daria, men jöninen jaman
oilap jürme...— dedi bir türli jalynyşty ünmen.
— Sen de men jöninen...— Darianyŋ dausy dirildep, basyndağy
jaulyğynyŋ bir şetimen köz jasyn sürtip jatyp, Nastasiamen qatar
jürgen ūzaq jyldar kinəsin öz moinyna alyp, keşirim sūrağandai i̇edi.
— İesiŋde me, örimdei baldarymyz bar i̇edi-au?
— Nege i̇esimde bolmasyn, i̇esimde!..
— İendi olardy qaidan tabamyz? Jalğyz qaldyq. Men İegorğa:
«Kettik, İegor, kettik, i̇endi küter kimimiz bar»— deimin, ol...
Kempir jym bolyp, əl-dərmeni qūryp, səkige sylq i̇etip otyra ketti.
Daria onyŋ qasyna kelip jaiğasty. Qaŋyrap bos tūrğan, barynan
jūrdai bolğan üide otyryp kisi mənpağat tappaidy i̇eken, ajal
şeŋgeline qaldyrğan üide otyrudan ötken ökiniş, odan ötken kinə
bolmaidy i̇eken. Ony i̇endi demep-jebei de almaisyŋ jəne ondai demeu-
jebeuden ne paida, al qabyrğalardyŋ su qaraŋğy soqyr bolyp
qalğanyn, tereze-terezeden tiri janğa paidasy joq jaryqtyŋ
qūiylyp tūrğanyn körudiŋ özi bir azap tərizdi.
Nastasia mysyğyn i̇esine aldy:
— Daria, meniŋ senen sūraiyn degen bir nərsem. Ūmytyp kete
jazdağanymdy qaraşy. Sen bizdiŋ Niuniany qolyna alşy, Daria, al so
baiğūsty.
— Tağy qaidağy Niunia?
— Bizdiŋ mysyqty aitamyn. Ol mysyqty bilesiŋ be?
— İə.
— Ol qazir bir jaqqa qaşyp ketipti. Jolğa əzirlene bastağannan
ketip qalyp i̇edi, əli kelmei jatyr. Sony qolyŋa alyp, men üşin bağypqaqşy.
— Ay, meniŋ özimniŋ i̇eki mysyğym bar. Anfiza keterde mysyğyn
tastap ketken. Men olardyŋ bərin şūbyrtyp qaitemin.
— Joq, Daria, Niuniany alu kerek,— dedi Nastasia qobaljyp.
— Niunia — i̇erke mysyq, ondai mysyq sende joq. Men ony özimmen
birge ala ketsem dep i̇edim,.ony ölsem qaldyramyn ba, biraq ony
parahodqa jibermeidi,— deidi İegor. İeger şynymen jibermeitin bolsa,
— Niunia qūridy ğoi. Onyŋ sağan i̇eşbir auyrlyğy tüspeidi, özi
eşteŋeni jarytyp jemeidi de, əiteuir anda-sanda birdeŋeni berseŋ
boldy...
— O toba... Qaidağy Niuniasyn aitady... Közime tüsse — alamyn, al
eger tüspese,— özi bilsin. Men ony izdep, aral kezetin jaiym joq.
— Joq, Daria, onyŋ özi keledi. Bərin özi biledi.
Bərin de ūğatyn mysyq. Sosyn oğan qarap, meni de i̇esiŋe alarsyŋ. Ol
meniŋ seniŋ jadyŋdağy bir jədigerim bolyp qalsyn. Keiin kelgende
ala ketemin... Aştan ölip qalmas üşin, o sorlyğa men joqta qarasyp
tūrsaŋ bolğany.
— Sen şynymen-aq kelesiŋ be?
— Au, biz kartofsyz qalai kün köremiz? Al i̇eger aldağy qysta
ölmeitin bolsaq — kartofsyz qalai jürmekpiz?— Nastasia būl sözdi
mülde özge bireuge aityp otyrğan sekildi.— Ol Dariağa dausyn
bəseŋdetip, aurudaiyn yŋqyldai sybyrlady:— Oi-boi, dünie-ai,
qaidağy qys? Aldymnan birde-bir jaryq kün körmeimin. Oi, Daria, biz
beibaq neden kinəli boldyq?
Qolarbasyn saldyratyp, İegor atai qaityp keldi, sosyn kempirler
de ornynan tūrdy. İendi üşeui jabylyp, qaitadan sandyqty kötermek
boldy, biraq ony qaitadan jaiyna qaldyrdy — küştirek bireu kerek
būğan. Daria aiqailap, Paveldi şaqyrdy. Ol kelip, zil-sandyqqa
taŋyrqai köz qiyğyn saldy, būl — bağy zamanda jolğa şyğu üşin
emes, məŋgi-baqi bir orynda qozğalmai tūru üşin jasalğan sandyq qoi,
biraq ol ündemedi, būl oiyn qariiälarğa aitpady. Tek keiin ony əreŋ
degende arbağa tiep, myqtap şandyğasyn baryp, jaiymen aqyl
qosty:
— İegor ağa, sen Podvoloçnaiağa baryp, qaiyqtan tüsisimen birden
Mişkağa bar. Bir öziŋ küşenip köterem dep oilama.
— Jalğyz köteru qaida?..— Atai qolyn bir siltedi.— Işegim üzilip
keter. Kempirde i̇es bar ma, joqty-bardy tyğa beripti.— İegor atai
sandyqtyŋ kinəsin Nastasiağa jappaq, boldy.
— İeşteŋe i̇etpes, İegor, i̇eşteŋe i̇etpes,— dedi kempir dəneŋeni i̇estimese
de şaradai basyn əldenege izep, tary birdeŋeni izdegendei
ainalasyna qaita-qaita qarağyştap.
Sandyqty Pavel əketti; İegor atai ol bir jağyna auyp ketpesin dep,
espeli jez tūtqasynan ūstap, arbamen janasa jürip bara jatty.
Qalğan zattardy aparyp, sonyŋ bərin qaiyqqa tieuge de Pavel
jərdemdesti, sosyn qaiyqty özenge şyğaryp, jieginen su qūiylmas
pa i̇eken dep synap kördi — dūrys i̇eken. Qol arbany süiretip, i̇ekeui üige
keldi, İegor atai ony bastyrmanyŋ astyna aparyp, terteni abailap
jerge tüsirdi, sosyn səl oilandy da, ony kaita köterip, nege i̇ekenin
qaidam, qabyrğağa süiei saldy..
Aulada qūrqyldasyp, Vera Nosarevağa satylğan tauyqtar
türtinektep jür. Üş tauyqty soiyp, i̇ekeuin i̇erterek jep alyp, bireuin
jolğa dep pisirgen-di, al qalğan törteuin tiridei Vera on somğa satyp
alğan i̇edi. Alo jetesizder şūbyryp osynda, öz aulasyna kele beredi,
mūnyŋ i̇endi böten, öli aula i̇ekenin bilmeidi. Baspağyn J 30 teŋgege
sovhozğa ötkizdi — kədimgidei qomdanyp, baiyp qaldy! Biraq baspaq
Podmogoda qosarda jaiylymda— ony körmegenniŋ özi jaqsy. Nebəri
osy ğana. Qol-aiaqtary sau bolğasyn, şükirana, biraz dünie-mülik te
jinalğan siiäqty i̇edi — i̇endi bəri bir qaiyqqa ğana syidy. Meili, būl da
qaraŋ qalsyn, barar jeri — bir jer ğoi.
Üidegi kisiler qarasy molaia tüsti, Katerina, baldyrğanyn i̇ertip
Sima keldi. Aitatyn söz qalmağandai, bəri de ün-tünsiz, ūnjyrğasyn
tüsip otyr. Tek öziŋ, alysqa attanatyn Nastasiany izdep, taba almai
jürgen kisideiin, bir būryştan keiin i̇ekinşi būryşqa tap bolyp,
tynym tappağan kempirden közderin almai qaraidy. İegor atai men
Pavel kelip kirgende, soŋğy būiryq pa qalai dep əzirlengen kempirler
selk i̇etisip şoşyp ketti de, tyna qaldy. Biraq İegor atai jüzbeli
dükenşeden satyp alğan i̇ekinşi şynyny şyğaryp, Pavel i̇ekeui
quysta tūrğan stoldy səkige taiap əkelip qoidy, i̇endi əzir tūrmaitynyn
sezgen kempirler köŋildene qozğalaqtap, jeŋil kürsinisip, kədimgidei
quanyp qaldy. Olardyŋ bərinen būryn Nastasia balaşa quanyp,
syqylyqtap bir külip, jany jadyrap, bügin i̇erteŋgisin orys peşin
soŋğy ret qalai jaqqanyn aita bastady.
Staqan i̇ekeu-aq i̇edi; olardy birinşi bolyp Pavel men İegor atai
köterdi:
— Keter aiaq üşin alamyz ba?—dedi Pavel kümiljip. Tağy bir demeu
söz kerek siiäqty, sol sebepti de ol:—Ūzaq ğūmyr süriŋder, İegor ağa,
Nastasia jeŋge,— dedi jaiymen.
— Əi-da, şal-qyp tūramyz-dağy!— İegor atanyŋ būl sözdi qysylyp
aitqany sondai, dausy şiqyldap şyqty.
Pavel qağyp salyp, əzirlenuge ketti. Kempirler tağy da ündemei
qaldy, tek şarapty şaiğa ūqsatyp, bölip-bölip, qinala tyrjiysyp
işisti de, odan i̇eşbir raqat-ləzzat ala almady. İegor atai da ornynan
tūryp, kempirlerdiŋ aldynda temeki tartty, sosyn şyğyp bara
jatyp:
— Köp otyrmaŋdar i̇endi, körşiler. Qozğalamyz,— dedi bəseŋ.
Kempirler siŋbirinip, bəri birden jamyrasyp, Nastasiamen
qoştasyp tūryp, kinəlary bolsa keşiruin ötindi, biraq onyŋ aldynda
nege kinəlasyp, ne üşin aqtalyp tūrğanyn özderi de bilmeitin i̇edi,
biraq sol özderi de bilmeitin kinəni aityp, işti bir bosatyp aluy
kerek-ti. Nastasia i̇eşteŋeni i̇estimese de, ūqpasa da, basyn izep kelise
berdi; tağdyrdyŋ tasqyny aidap, dedektetip ala jönelgen i̇eken,—
tyrnaq astynan kir izdep jatatyn uaqyt pa, əiteuir aryzdasypqoştasyp ketpek kerek.
— Samauryndy alyp ketesiŋ be?—dedi Sima tap-taza qylyp sürtip,
meiramdağydai jaltyratyp, tabaldyryqqa taiau qoiğan samauryndy
nūsqap.
— Almağanda qaitem?—dedi Nastasia basyn izep.— İyğym
saldyrap qalmas būdan. Men ony İegorğa bermedim, özim-aq alyp
jüremin. Üide mūny matamen orauğa bolmaidy, qaiyqqa otyrğasyn
oraimyn.
— Şynymen solai ma?— Əiteuir söileu kerek bolğasyn —
dabyrlasyp söilesip jatyr.
— Qaida qaityp keletinin körsin degen yrym ğoi baiağy.
— İendi bizdiŋ yrym nemizdi alğan,— dedi Daria.— Bizge olar qyryn
qarap ketti ğoi. Samauryndy əspettep, ölgen əieldiŋ tabytyna birge
salatyn bireu tabylsa ğoi. O düniede biz samaurynsyz qalai kün
köremiz.
— Sağan o jaqta samaurynnyŋ qajeti qanşa?
— Nege kerek boluşy i̇edi — şai işuge kerek-tağy.
— Al biz İegor i̇ekeumiz ketemiz,— dedi Nastasia olardyŋ sözin bölip,
būl söz oğan bos söz bolyp körindi.— Bəlkim, i̇eşteŋe bolmas... Qazir
jüremiz, bükil zatty jağalauğa jetkizip tastadyq.
Būlardyŋ sözin tyŋdap, qolaily sətti kütip tūrğandai-aq, İegor atai
terezeni qaqty da, qozğalatyn kez boldy dep belgi berdi.
— Mine, kettik,— dedi Nastasia quana qozğalyp, sosyn stol basynan
birinşi bolyp şyğa berdi.— Men bağana... Kettik, kettik, İegor!—dedi ol
birdeŋeden şoşynğandai bet-auzy būzylyp.— İegor, ketpe, meni tos.
Ol samauryndy ala salyp, i̇esikke qarai tūra ūmtyldy, jolai
kempirlerge būrylyp, jürseŋderşi — degendei ünsiz jalyna köz
tastady. Daria ornynan tūryp, qaŋyrağan būryşqa qarap kerbezdene
şoqyndy, oğan ilese solai qarap, Katerina da yrym i̇etti. Olar səl
kidirip, osyndai sətke laiyq saltty birdeŋeni jasamas pa i̇eken
degendeiin Nastasiağa qarai berdi, biraq aqyl-esinen aiyrylyp
qalğan o beibaqtyŋ i̇esine i̇eşteŋe de tüspedi, sol sebepti de ol i̇eşteŋeni
de jasamady. Basqyşqa şyqqasyn ol samauryndy — ədette qainatuğa
qūiatyn, qabyrğa tübindegi öz ornyna qoidy da, kempirler üiden
şyqqannan keiin, asyqqannan ba,. əiteuir köpke deiin kiltti Uiasyna
kirgize almai əure bolyp baryp, i̇esikti bekitip, aspaly qūlypty japty.
Ol būrylyp qarasa — İegor qaqpadan şyğyp barady i̇eken, bar küşin
jinap:
— İego-or!—dep aiqailap jiberdi.
Ol tūra qaldy.
— İegor, kiltti qaitemin?
— Angarağa tasta,— dedi İegor jerge bir tükirip.
Sosyn i̇eşbir kidirmesten būryşty ainalyp jüre berdi jəne ərbir
basqan qadamy jadynda jattalyp qalsyn degendei-aq, aiağyn sanap
basyp bara jatqandai i̇edi. Nastasia i̇eşteŋege tüsinbei, bet-auzy bir
türli kisi aiarlyqtai bolyp qisaiyp, şalynyŋ soŋynan aŋqiyp qarap
tūryp qaldy.
— Əkel beri,— dedi Daria jylap jibermes üşin auzyn oramalymen
basyp, sosyn kiltti alyp, alaqanyna qysa qoidy.— Meili, mende-aq
bolsyn. Kelip-ketip, qarap tūrarmyn.
— Qaqpany jauyp jür,— dedi Nastasia; ol öz-özinen külimsirep,
əldenege myrs i̇etip külip kele jatqan: tərizdi, al onyŋ i̇eskerusiz ūmyt
qalğan jüzi qūbylyp, birde olai, birde būlai salbyrap, qisaiyp
ketedi.
— Əitpese mal kirip, aulany büldirip ketedi. Oğan: söz bar ma.
— Üidiŋ qasy i̇emes pe. Künde qarap tūramyn ğoi. Sen odan qam jeme.
— Al biz — İegor i̇ekeumiz ketemiz...
...Səske bolyp qalsa da, Nastasia men İegor Matioradan attanyp
ketkende, taŋnyŋ taby əli tarqamağan i̇edi. Kün jarqyrap, jainai tüsti,
araldağy kök bitken güldei, külte-bürin tökken-di, möldir su tübindegi
tastar jaltyrap, anyq körinip jatyr. Angaranyŋ i̇erke ağyny şūğylanūrğa şağylysyp, ot tigendei jaltyldap, köz jauyn alady, zulap
jürgen sūr qarlyğaştar bar pərmenimen sol şūğylağa qoiyp ketip,
közden ğaiyp bolady. Özen ağysy tap-taza bolyp, möldirep jatqan
jerlerde zeŋgir aspan tömendep, tūŋğiyq su tübine batyp ketip,
Angara suy əndetip, aspanda ūşyp bara jatqandai bolyp körinedi.
Jük tielgen qaiyq jūrt su alatyn köpirşe janynda tūr i̇eken.
Kempirler Nastasianyŋ soŋynan qiyrşaq tasty tabanğa tüsti, biık
jarqabaqtan derevnia körinbei qaldy. Angara qasyna kelgende Matiora
üni i̇estilmeidi i̇eken. Nastasia samauryndy qaiyqtyŋ tūmsyğyna
ornalastyrdy da, kempirlermen qoştaspaq bolyp qaita keldi. Olar
endi qysylyp-qymtyrylmai, solqyldap jylai bastady. Olardyŋ köz
jasynan qoryqqan Simanyŋ balaqaiy baqyryp jylap qūia berdi.
Nastasia ret-retimen kempirlerge qolyn ūsyndy, ol basqaşa
qoştasudy bilmeitin, basy selkildep:
— Oqasy joq, oqasy joq... Bəlkim, i̇eşteŋe bolmas...— degen sözderdi
qaitalai berdi.
Egor atai ony asyqtyryp tūr.
Aiağynyŋ astynan közin jazbai, artyna sozğan qolyn būlğap, qala
beriŋder degendei belgi bere, ol köpirşege şyqty da, jalt būrylyp
artyna tağy bir qarap, qaiyqqa aiağyn saldy.
— Al İegor jylaidy, jylaidy...— dep şalyn megzep, söz bastai
tüsti de, ündemei qaldy. İegor atai jağalauğa qarap, üş mərte — oŋğa,
solğa jəne alğa qarap, Matiorağa iılip təjim i̇etti. Sosyn qaiyqty dereu
iterip jiberdi de, özi i̇etpettep baryp onyŋ işine aunap tüsti.
— Nastasia! Nastasia!—dep şulasty kempirler.
— Bir jöni bolattağy, bir jöni bolattağy,— dep kübirleidi türegep
tūryp Nastasia ağyl-tegil köz jasyn alaqanymen sürtip. Kenet i̇eki
büktetilip, buynşaq-tüiinşekter üstine qūlap tüsti de, aŋyrap qūia
berdi.
Egor atai asyğa-üsige i̇eskegin jiekke tirep, əri qarai jylji berdi.
Aldarynda, tereŋ suda ony Pavel motorly qaiyğymen kütip tūrğan.
Qatty ağys qaiyqty jūla jönelgende İegor atai oğan arqan laqtyrdy;
Pavel motoryna ot aldyrdy — qarttar otyrğan qaiyqty bir jūlqyp,
tarta jöneldi, alystağan saiyn onyŋ jürisi jyldamdap, Angaramen
tömen qarai zulap bara jatty.
Būrylysta Matiora qystağy bir sət körindi de, qaitadan közden tasa
boldy.
Aqyrynda mysyq tabandap osynau tün de, Matioradağy i̇eŋ birinşi
jaryq ta ystyq tün kelip jetti. Sosyn mūndai tünder sentiabrde,
onyŋ soŋyna taman tipti köbeiip ketti de, sol tünder birinen soŋ biri
lapyldap, Angara qūrmetine ədeii jağylyp jatqandai-aq. özenniŋ i̇eki
jağy orasan zor ottar şūğylasyna malynatyn bolady əli. Biraq sol
tün birinşi ret Matioradağy basqa tünderden köp būryn, jamandyqtyŋ
basy bolyp keldi.
Būl tünde Petruhanyŋ üii örtendi. Örttiŋ basynan aiağyna deiin sol
arada bolyp, əbiger-maşaqatqa qaramastan uaqytqa köz salyp qoiudy
ūmytpağan Petruha, keiin: köp tūryp qaŋsyğan ədemi üi nebəri i̇eki
sağat qana janady i̇eken — dep Matiora halqynyŋ qaperine salyp ta
qoidy. Būl üidiŋ onyŋ qalauy boiynşa ğana janğanyna, oğan basqa
eşbir sebep bolmağanyna derevniada kümən keltirgen jan joqtyŋ qasy
edi. Sonyŋ aldynda ğana Petruha bir jaqqa baryp, birdeŋelerdi bilip
qaitty da, kelisimen şeşesi Katerina kempirge: köşemiz — dep əmir
etti: i̇erteŋ birer künde ağaş üidi əketuge muzei kisileri keledi-mys.
Tasityn da köp artyq i̇eşteŋe joq bolatyn. Petruha, əlgi monşağa
baru üşin de, köşip-qonatyn kisilerdei-aq, artynyp-tartynyp
jatatyn bai-bağlandardan i̇emes-ti. Siyryn osydan i̇eki jyl būryn
satyp jibergen, aşatUiaq degennen i̇eŋ soŋğy toraiyn, dastarqan
jaiarlyq i̇eşteŋe bolmağasyn, səuirde soiyp tastağan; Katerina kempir
tirligine qajetti qorbai-jerbaiyn buyp-tüidi de, qolyna ūstap
Darianyŋ üiine aparyp tastady. Tap sol ört şyğatyn künniŋ aldynda
ğana aparğan; özi mas bolyp kelgen Petruha zirkildep, küştep quyp
şyğardai bolğasyn, Katerina osy şirkinmen salğylasyp jatam ba
dep tym-tyrys ketip qalğan. Daria, Matiorada i̇endi qalğan soŋğy
künderimizdi tezirek ötkizu i̇ekeumizge jeŋilirek bolady dep ony köpten
özine şaqyryp jürgen. İə, köŋildirek i̇ekeni de ras, onsyz da auyldyŋ
külli kempirleri kündiz üirilip, Darianyŋ töŋireginen şyqpaityn.
Daria da özge jūrttyŋ bərine ortaq qorqynyşqa boi aldyryp tūryp
jatqan-dy, biraq özgelerden göri onyŋ tirligi tūrlauly da tiiänaqty
edi, sovhozdyŋ sanattağy kisilerinen sanalatyn balasy mūnyŋ sözin
jerge tastamaidy, būl arany su basqannan keiin, tipti qaida baram
dese de, onyŋ panalaityn jeri əzir: qalasa — olai, qalamasa — bylai
da jüre beredi; būğan qosa ūlğaiğan jasyna qaramastan, Daria
börkemiktenip jasymağan, qatal minezdi jan-tūğyn, i̇eger basqa is tüsse,
özin ğana i̇emes, özgeni de qorğai alar i̇edi. Bizdiŋ meken-jailarymyzdyŋ
ərqaisysynda būryn da, qazir de tura minezdi bir nemese i̇eki kempir
bolğany jəne bar, əlsiz nemese jəbir-japa şekken jandar ədette
solardy baryp pana tūtqan; i̇eger osyndai bir kempirdiŋ tatar dəmi
tausylyp, dünie salatyn bolsa, onda onyŋ ornyn qolma-qol, tap sol
kezge deiin qartaiyp, qaiğy oilağan, öziniŋ qatal da ədil minezimen
özgeler arasynda abyroi-bedelge ne bolğan i̇ekinşi bir kempir basady.
Matiora duşar bolğan osy bir özgeşe hal-ahual kezinde Darianyŋ
kempirlerge qol ūşyn berer qairany joq, biraq olardyŋ bəri bas
qosyp, Dariağa keledi, əiteuir qūian-qoltyq sonyŋ qasynda bolsa,
erqara, dətke quat sezinedi. Köppen körgen ūly toi — degen ras, i̇eger
əldekim olarğa bəriŋ osylai birge tūryp, bir mezgilde ölesiŋder dese,
būlardyŋ i̇eşqaisysy da, oilanyp köreiin dep setinep şyqpas i̇edi —
olar soŋğy ret bolsa da, mūnymen quana-quana keliser i̇edi.
Osynau tünde Matiorada i̇el aiağy i̇erte basyldy. Ədette jastar jağy
keşeuildep köpke deiin jatpaidy, al sovhozdan jortuyldap kelip
ketetinder bolmasa, Matiorada olar i̇emge joq-tūğyn. Jūrt, jaryq
syrğyp, Angaranyŋ arğy betine, kün batyp ketken jaqqa qarai
jylystai bergennen-aq jatyp qalğan. Deni sau, jai kündegidei i̇emes,
endi bir qyrsyq şalğan qyŋyr künder bastalyp ketti: jūrt, bir
jağynan jazdy ötkizbei ūstap tūryp, aldaryndağy körmegen de
bilmegen tirliktiŋ keluin keşiktire tüskisi keledi, i̇ekinşi jağynan, kisi
öz üiinde otyr ma, əlde qonaqta ma, osynyŋ bəri öŋinde boldy ma, əlde
tüsine i̇endi me — sony aiyra almaityn osy bir auyr nəubetten tezirek
qūtylğysy da keledi. Olar ədetteri boiynşa i̇erte jatty. Katerina
üiinen ğūmyrynda tūŋğyş ret ketkeli otyr, osylai ketuge ol köpten
əzirlenip, yŋğailanyp jürse de, birjolata köşu aldyndağy osynau
uaqytşa qonys audarudy kün ilgeri sezse de, işi əlem-jəlem bolyp,
jany küiip jai tabar i̇emes, osy sətte oğan aitylatyn sözdiŋ bəri
orynsyz da ospadar bolyp körinedi. Onyŋ jai-küiin birden tüsingen
Daria ləm dep til qatpady. Keşke salym Bogodul keldi, biraq onymen
söilesip kisi əŋgime-sözge jari ma, əiteuir ün-tünsiz otyra bermes
üşin, ərdeŋeniŋ basyn şalyp, dabyr-dūbyr söilesken boldy, sosyn
Daria ony dalağa şyğaryp jiberdi. Ol özine tösekti orys peşiniŋ
üstine saldy, jazda da, qysta da ol peş üstine şolan arqyly şyğyp,
köbine-köp sonda ūiyqtaityn, al Katerina bolsa, alğy būryştağy
tapşanğa jaiğasty. Pavel keletin bolsa, oğan arnalyp ağaş kereuet
qaldyryldy.
Ekeui jatysymen jym-jyrt tynyştala qaldy. Köz ilinip ketti me,
əlde būldyr bir oi jeteginde dūğa qaiyryp jatyp, i̇endi-endi
maujyrai berdi me, Katerina bilmeidi, əiteuir bireu kelip, terezeni
tarsyldatty — əueli terezeni, sosyn i̇esikti ūrğylady, so mezet
syrttan Bogodul (jaisyz habardyŋ bərin de Bogodul jetkizetin)
qarlyğyŋqy dausymen baryldai jöneldi.
— Kater-rina!— Boğauyzsyz deni sau i̇eki sözdiŋ basyn qūrai
almaityn şal üirenşikti ədetimen bir syqpyrtyp ötti.— Katerina,
örtendiŋ! Kur-rva! Petr-ruha!
Kempirler atyp-atyp tūrdy. Matioranyŋ joğary jaq şetine
qaraityn i̇eki tereze lapyldap janyp jatyr, ottyŋ jaqyn köringeni
sondai, ūiqysyn əli aşa almağan Daria selk i̇etip şoşyp qaldy.
— Qūdai-ai! Biz janyp jatyrmyz ba?
Istiŋ mən-jaiyn Katerina birden tüsindi. Asyğys kiınip jatyp, ol
qabyrğany basymen soqqylağan kisideiin, əlsiz aşulanyp, aiqailağan
bolady:
— O jyndy! O qūtyrğan neme! Bilgen i̇em! Bilgen i̇em! Jaratuşy jan
iem-ai!— Sosyn birdeŋe i̇esine tüskendei-aq, bar pərmenimen üiine,
əlgide, keşkilik qana, üii bolğan jaqqa qarai tūra jügirdi. Onyŋ
artynan asyğys i̇ere tüsken Bogodul, əuelgi oiynan qaityp, derevniany
ūiatu üşin jarty joldan tömengi jaqqa qarai būryldy.
Katerina alqynyp jügirip kelse, ağaş üi alaulap mazdap tūr i̇eken.
Endi ony ottan saqtap qalatyn i̇eşbir mümkindik joq i̇edi, tipti ony
saqtap qalu da qajet i̇emes-ti. Ottan közderin jazbai, ün-tünsiz
qaumalai qarap tūrğan kisiler arasynda tek Petruha ğana bezektep
jür, ol osynau jūrtqa öziniŋ janyp kete jazdağanyn, ökpesin tütin
qarmap şaşalyp, şaşy pyşyrlap küiip bara jatqan» i̇en soŋğy sətte
ūianyp ketkenin aitpaqşy bolady. «Əitpese aldaqaşan ana düniede
bolar i̇edim,— deidi ol qaitalap myrs-myrs külip.— İendigi qara
küiikke ainalatyn i̇edim de, sender meniŋ külimdi de taba almai
qalatyn i̇ediŋder»—deidi de, basyn tükjityp:— osylar sendi me,
senbedi me?—dep jūrttyŋ közinen közin almaidy. Jūqpaly auruy bar
kisideiin jūrt odan şeginip ketedi, biraq Petruha i̇el özine sene qūiady
dep oilamağan, ol Matiorany kəmil biletin, özin Matioranyŋ jörgeginen
bastap ösirgenin de anyq biletin, sol sebepti de i̇erkinen tys kinəli
bolğanyn moiyndamai tūra almady. «Men keşqūrym peşke ot jağyp,
jatyp qalğanmyn,— deidi ol qaidağy bir i̇eşkimge qajeti joq dəleldəiegi» aityp.— Bəlkim, bir bəleli şoq ūşyp tüsip, joq sūmdyqty
tuğyzdy ma, bilmeimin»—sosyn qaitadan myljyŋdap, qalai aman
qalğanyn aitady. Oğan kerekti i̇eŋ maŋyzdy nərse osy i̇edi — özim de
janyp kete jazdadym, əiteuir bir ğajaiyptan ğana aman qaldym —
deidi ol i̇ejiktep jəne soğan öziniŋ senetini sondai, aityp tūrğanda
közine jas alyp, dausy dirildep ketedi — şyndyqqa kerek nərseniŋ özi
osy ğoi. Peş jaily, şoq jaily aitqan sözin tabanda ūmytyp ketedi
de, ol: «Qandai oŋ bağannyŋ ot qoiğanyn bilsem, körseter i̇edim...»—
deidi tistenip, pyşaq janyğandai-aq, bir jūdyryğyn i̇ekinşi
jūdyryğymen i̇egep. Ol örtten mas bolyp qaldy ma, əlde keşki qyzuy
əli tarqağan joq pa, Petruha i̇elge masaŋdau bolyp körinedi, özi arakidik
teŋselip, şaiqalaqtap ketedi. Bet-auzy qojalaq-qojalaq bolyp, şaşy
qobyrap, maikişeŋ jürgen onyŋ bir iyqbauy salbyrap tüsip ketipti,
aiağynda i̇etigi — əiteuir i̇etigin ūqyptap kiıp ülgiripti. Petruha oğan
qosa jalaŋdağan ottan biraz nərseni syrtqa laqtyryp tastapty:
jerde maqtaly körpe, köne kübi, «podgorna» garmon-syrnaiy jatyr,
ol osy syrnaiymen tek: «Sen Podgorna, sen Podgorna sala qūlaş
köşesin, jan baspaidy seni mynau, i̇endi i̇elge ne i̇etesiŋ...» degen ənnen
özge i̇eşteŋeni de tartpaityn. Petruha ony qolynan tastamai,
qainağan ot qyzuynan ərigerek jerge aparyp qoiumen əlek bolyp jür;
üsti-basyn küidirip bara jatqan kezde qaumalap tūrğan jūrt ta keiin
şeginedi, olar biraq taramaidy, birdeŋeni körip, bilgisi kelgendei-aq,
üreili közderin alaulağan ottan aiyrmai tūra beredi.
Derevnianyŋ keudesinde jany bar kisileriniŋ bəri osynda, tipti balaşağalarğa deiin kelipti. Biraq olardyŋ özi ədettegisindei ulapşulamaidy; örttiŋ qaharly küşinen jasyp, beti qaityp, siqyrlanyp
qalğan tərizdi ünsiz tūr. Qatuly da qaiğyly jüzdi kempirler ər-ər
jerge şaşyrap ketken — ərkim jügirip kelgen jağynda, otqa taqap
kelip tūryp qalğan. Olardyŋ ömirde tap osylai bedireiip körmegen
jüzderi ot jaryğynan balauyzdan müsindelgen sekildi bolyp
körinedi: jūrttyŋ şūbatylğan ūzyn köleŋkeleri būralaŋdap, sekiripsekirip tüsedi. Katerina jügirip kelisimen, şyŋğyra aiqailap jiberdi
de, janyp jatqan üiine qarap, qolyn soza ūmtylyp, dauys qylyp
jylai bastady, teŋselip jylap tūryp, üi jaqqa qarap iılip, təjim
etedi — jūrt oğan būrylysyp qarap, onyŋ kim i̇ekenin, aiqailap
jylauğa qaqysy bar i̇ekenin bilisti, bilisti de, ony ün-tünsiz iştei aiap,
qaitadan bir tylsym oiğa batyp, guildegen otqa köz tikti. Qaraŋğylyq
qūşağyna bir süŋgip şyqqandai-aq, Daria şyğa kelip, Katerinanyŋ
qasyna kelip tūra qaldy, osydan keiin jūrttyŋ köŋili de baiyz tapty.
Daria qatar kelip tūrdy ğoi, qajet bolsa, Katerinany qasynan
jibermeidi, demek būlar i̇endi orny-ornynda tūra berse de bolady,
biraq Katerinanyŋ özi de jūrttyŋ tap mynadai jym-jyrt bolyp,
süle-sapa tūryp qalğan yŋğaiyna qarai beiimdelip, birazdan keiin
jylauyn qoiyp, qarşadaiynan qūttyhana Uiasy bolğan jerge közin
qadap, i̇endi ony sodan qaityp aiyrmai, sileiip tūryp qaldy.
Jūrt qazir özderiniŋ ərqaisysynyŋ jalğyz i̇emes i̇ekenin ūmytyp,
bir-birinen airylyp qalğan i̇edi jəne tap osy sətte bir-birine zəru de
emes-ti. Əmanda osylai: asa jaisyz, masqara bir oqiğalar kezinde,
qanşa adam birge tūryp, birge jürse de, olardyŋ ərqaisysy i̇eşbir
jandy baiqamai, soqa basy sopaiyp, jalğyz qalğysy keledi,—
öitkeni keiin Uiattan arylu oŋai bolady ğoi. Bəriniŋ tört közi tügel
tūryp, şöp basyn syndyrmağany üşin, ağaş üidi qūtqaruğa mümkindik
bar kezinde ony saqtap qaluğa küş salmağany üşin, oğan küş saludyŋ
da qajeti joq-tūğyn, jūrt birtürli qysylyp-qymtyrylyp,
yŋğaisyzdanyp tūr. Ūzamai, basqa üilerdiŋ basyna da osy zaual
tönedi — Petruhanyŋ üii birinşi boldy. Mine, sol sebepti de i̇endi olar
sonyŋ qalai bolatynyn bilu üşin i̇eşteŋeni nazarynan tys
qaldyrmai qadalyp qarai beredi, qarai beredi — ədette kisi öz
basynan da ötetin aqualdy, özi bolsa qalai bolatynyn kün ilgeri köz
aldyna i̇elestetu üşin, ölikke tap osylai özgeşe bir yntamen tesile
qaraidy ğoi.
Olardyŋ ərqaisysynyŋ tağdyry, taiau şetke kelip aialdağan, i̇endi
eşkimmen de bölise almaityn tağdyry osynau ottan i̇eşbir bögetsiz,
ap-anyq jarqyrap köringeni sondai, būl oqiğa tap bir baiağyda, atam
zamanda bolğandai-aq, jūrt tipti dəl qasynda özge kisilerdiŋ
tūrğanyna da senbeitin sekildi.
Ört jalyny bükil üidi tegis qamtyp, lapyldap aspanğa şapşidy,
öz qyzuynan özi balqyp, ot bir qalyppen guildep janyp tūr, üidiŋ
barşa qabyrğalary, şatyry, senegi tūp-tūtas bolyp alaulap,
şalalardy laqtyryp, būrqyratyp ūşqyn şaşyp, jūrtty jasqap,
keiin şegindiredi, əinekter balqyp, şartyldai synady; üi işinde
əldekim qūlaştap şalpyldatyp benzin tögip; jatqandai-aq, gu i̇etip ot
tilderi köterilip, sumaŋdai jöneledi. Ört şalqyp, jalyndap tūrğany
sondai, aspan jüzi körinbei ketti. Osynau raqymsyz ystyq şūğyla at
şaptyrym ainalanyŋ bərin samaladai jarqyratyp jiberdi, odan
bergi şetten bastalatyn köşeler nūrlanyp, ağaş-ağaşty qualai,
oiqas salğan ot səulesinen üiler janyp jatqandai bolyp i̇elesteidi;
osy ottan jar astyndağy Angara suy da arailanady jəne sol arai
tüsken jer tamyr-tamyry lypyldap tūrğan aşyq jaradai opyraiyp
körinedi; Şalqyp oinağan ot jaryğynan birde jalt i̇etip közge ūryp,
birde jalp i̇etip joğalyp tūrğan, joldyŋ ar jağyndağy töbe örten
şalğandai quaryp körinedi. Alaulağan qabyrğalar işinde, jarylys
kezindegi siiäqty, əldeneler dürsildep qūlap jatyr; al terezeterezeden jasyndai jainap ot şoqtar atylady; buyrqanğan
ūşqyndar aspanğa köterilip baryp, jūldyzdarmen aralasyp sönip
jatyr, örepkigen jalyn biıkke ysqyryp şyğyp, tütinge ainalyp
ketedi. Şatyrdyŋ bir taqtaiy kenet ottan qaşyp, qap-qara kömirdei
bolyp tip-tik köterilip baryp, so alaulağan küii derevniağa qarai iıle
berdi — i̇endigi ört so jaqtan, so jaqtan şyğady, solai qaraŋdar
degendei. Tap sol sətte üi töbesi jalp i̇etip qūlady, ot basylyp,
joğaryda janyp jatqan taqtaişalar syrğyp tömen tüsti — jūrt
şulasyp, keiin qarai jalt berdi. Katerina qaitadan i̇eŋirep qūia berdi
de, bir sət tütin basyp qūlap tüsken üiine közin jūmyp, iılip təjim
etti, ot səl ğana tynystap, ysyldap-pysyldap tūrdy da, jaŋa küşpen
dürildep, qaitadan şalqyp jalyndai jöneldi, mine, osy alaulağan ot
arasynan orys peşi qozğalyp bilep tūrğandai bolyp, jiı-jiı körinip
qalady. Ot şarbaqty qualap, aulağa köşti, jūrt otty būl arada da
toqtatqysy kelmedi — üisiz aula kimge kerek? Basynan airylğan
adamğa aiağyn aman saqtağannan ne paida?
Üidiŋ töbesi qūlap, birjolata qūryğannan keiin, jūrt ta örtke
nazar audaruyn qoidy. Əldekim azğyrğandai-aq, olar jappai
būrylyp Petruhağa qarady. Olar solyqtap jylap tūrğan Katerinağa
da qarap, ony būrynğydan beter aiağan üstine aiai tüsti, al biraq
Petruhağa da közderin toqtatty: Osynyŋ jaiy qalai? İendi qaiter
eken? Ne sezip, ne bilip tūr qazir? Köŋili hoşuaq pa, əlde qoryqty ma?
Petruha jalaŋaş keudesin tyr-tyr qasyp, basyn kökşeŋdetip,
alaŋdap tūr; jūrttyŋ synai qarağanyna yzasy keledi. Ony bağanadan,
şeşesi jügirip kelgeli beri, būğan jaqyndap mən-jaidy sūramağany,
dat-būirat bolyp keiip, aiybyn betine baspağany janyna qatty
batyp tūrğan, şeşesi mūny mülde ūmytyp, balasynan bas tartyp
ketken tərizdi, sol sebepti de Petruhanyŋ oğan özi baryp, osynda
ekenin i̇esine salğysy keldi, söitip onyŋ syŋaiyn baiqap körgisi keldi.
Endi, mine, yzasy kelip, osyğan bel bailady da, şeşesiniŋ qasyna
baryp, auzyna kelgendi aita saldy jəne tūrpaiy birdeŋeni öreskil
dörekilikpen aitqany sondai, öz sözinen özi qorqyp ketti.
— Apa, temeki berşi?
Əli de solqyldap jylap tūrğan şeşesi i̇eşteŋege tüsinbei, oğan
aŋyra qarady.
— Seniŋ temeki iıskeitiniŋ bar, bilemin ğoi. Qaltaŋda bar şyğar,—
dedi Petruha taqymdap.
Mūny Daria i̇esitti.
— Men sağan temekini tartqyzaiyn qazir!—dedi ol bəseŋ, biraq üni
öktem de batyl şyqty.— Men seniŋ tūmsyğyŋa ottyŋ şalasyn
tyğaiyn! Men ot qoiuşy, sendei jüziqarany jelkelep aparyp
iısketeiin ana jerdi, neniŋ iısi şyğar i̇eken. Myna sūmdyğyn az
bolğandai, şeşeŋdi qorlağyŋ kele me, kəzzap! Közime körinbei qūry
būl aradan, jağadan almai tūrğanda.
— Pəle!— dep jauap qatyp, Petruha qaraŋğyğa süŋgip ketti.
Biraq i̇endi qaraŋğylyq sūiylyp, seiilip, aspan bozara bastağan i̇edi.
Endi ört sönuge ainalyp, tek tömende qalğan ağaşty jemirip
jatqanda, küiik iısi köŋirsip, ainalağa ys üpelekteri üiirilip ūşa
bastady. Şöp arasynda, jol boiynda ūşyp tüsken şalalar baiau
byqsidy. Onşa qūtyrynyp şalqymai-aq, tütini şūbatylyp, qamba
janyp jatyr. Taŋ ağaryp atqan saiyn ottyŋ tüsi de ağara berdi.
Jūrt ydyrap, tarqai bastady. Olar ainalasyna i̇elegzi köz tastap,
abailap basyp bara jatty: mine, i̇endi Matioranyŋ da tərtibi būzyldy,
derevnianyŋ bir şeti jalaŋaştanyp qalady, osy şet i̇endi qorğansyz
qaldy. İə, ört sosyn osy aradan əri qarai ketetin şyğar, bükil qauym
bolyp — izdeseŋ de, i̇endi odan qūtylatyn i̇eşbir şara tappaisyŋ...
Katerinany jūbatyp, örteŋniŋ basynan jetelep alyp ketkende,
Daria oğan osy jəitti söz i̇etti. Jūrttyŋ bəri osy kepti köredi əli, tiri
jan būl tağdyrdan qūtyla almaidy. Katerinanyŋ peşenesine ol
birinşi bolyp jazylğan i̇eken — keiin jeŋilirek bolady: üiim qaşan
örtenedi den sarğaia kütpeisiŋ, al soğan jetken kezde janyn; küie
küizelip, sol otqa jautaŋdai qarap tūrmaisyŋ. Sen öz retiŋnen öttiŋ
əiteuir.
Şynynda ağaş üi onşa ūzaq janbaidy i̇eken, nebəri i̇eki-üş sağat
qana janady, biraq ot taby suymai, ol pəlen künge deiin tütindep,
küiik iısimen qolqany atyp jatady i̇eken, sonda da aqyryna deiin
janyp bitpei, i̇eşteŋeden de joiylmaityn tirşilik iısin aŋqytyp
jaia beredi i̇eken.
Qojaiyn būl tünde küni būryn taŋdap qoiğan töbe basyndağy
ornyna i̇erterek şyqty, ol jerden örtti baqylau qolaily da qauipsiz
edi. Ol ony basynan aiağyna deiin tügel kördi. Ol şyrpynyŋ tūŋğyş
ret jylt i̇etkenin, so bir özgeşe, qajetsiz ot jaltylyn öz közimen
kördi, būl otty ağaş üidiŋ birden sezip, i̇elegizip, boiyn jinap ala
qoiğanyn, son soŋ syqyrlap baryp, şöge tüskenin kördi. Ol öziniŋ osy
arada i̇ekenin jəne istiŋ aqyryna deiin osynda bolatynyn bildiru
üşin, Qojaiyn jügirip baryp, tym-tyrys tynşyp qalğan üidiŋ qu
ağaşyna soŋğy ret bir sətke jabysyp tūrdy da, dereu ornyna qaityp
keldi.
Ol əuelgi kezde üi işinde dirildegen bir əlsiz jaryqtyŋ
jypylyqtap tūrğanyn, sosyn onyŋ qaşan terezeler qyzğylt araiğa
malynyp ketkeninşe, birte-birte örşip küşeie tüskenin kördi.
Qojaiyn jəi qarap tūrsa da, jiti közimen qabyrğany köktei ötip, işte
ne bolyp, ne qoiyp jatqanyn kördi. Ot köpke deiin jymdastyryla
töselgen, ğasyrlar boiy ysqylanyp, jyp-jyltyr tegistelip qalğan
edendi qūr jalağany bolmasa, tūraqtai almady, qaita-qaita
taiğanaqtap, mült kete berdi — kenet jūqa taqtai qorşaudy közi
şalyp qaldy da, soğan lap qoiyp, ony qualai otyryp, ilezde
joğaryğa şyqty. Üi qabyrğalary qyzyp, şatyrlai jöneldi,
qainağan ot qyzuynan ba, əlde basqa bir küş aralasty ma, əiteuir
Angara jaqqa qarağan tereze əinegi jūmsaq qana tysyr i̇etip, ağyp
tüskendei bolyp, oiylyp qaldy. Sol-aq i̇eken, osy jaqtan, körik
basqandai-aq, salqyn aua lap qoidy, keudesin kere i̇erkin bir tynystap
alğan ört, i̇endi buyrqanyp-būrsanyp, jolai kezdesken uaq-tüiekti
küiedei jalap, töbe men qabyrğalardy qaqtap, üi işin tügel adaqtap
ketti.
Qojaiyn jūrttyŋ japa-tarmağai jügirip bara jatqanyn, Petruha
birinşi bolyp kelgen kisilerdiŋ aldynan şyğyp, qolyn i̇erbeŋdetip,
olarğa lapyldap janyp jatqan üidi megzep tūrğanyn kördi. Būl kezde
ağaş üidiŋ keudesinde qalğan jany şyrqyrap küiip ketken bolatyn,
endi ol azap-maşaqatsyz jaiymen mazdap jatty. Jalyn şalqyp
syrtqa tepti de, üidiŋ i̇eki jağyn tūtas qamtydy. Üi şatyry alaulap
əuege köterildi, onyŋ jaryğy Qojaiynğa da baryp tüsti, ol so zamat
jer bauyrlap qaraŋğyğa zyp berdi.
Ağaş üi joğary şapşyp, şalqi janyp jatqanda, Qojaiyn
baiyppen derevniağa qarap tūrdy. Osynau araily ört jaryğynan ol
əli tiri janğa tūraq bolyp tūrğan üiler üstinen əzirşe qoldan
salynğan suret sekildi bozğylt ottardy kördi — olardy tek kieli
Qoja ğana köre alady jəne būl olardy ottyŋ qandai kezekpen
jalmaitynyn kördi. Ol tağy so üilerdiŋ qasynan bögde kisilerdi
baiqady — olar köp i̇edi. Qojaiyn basyn kötepip, odan da joğaryğa köz
salyp, Matiora orman-toğaiynyŋ üstinen şūbatylğan tütindi kördi,
jelsiz tymyqta sol tütin qoş-qoş aitqandaiyn, aral üstinde
ainalyp ūzaq jürdi.
Podmoga da janyp jatyr...
Ol zirat üstinen de tütin kördi, būl əlgi kempirler birjolata būzyp
tastauğa jol bermegen zirat qoi baiağy.
Ol Petruhanyŋ ağaş üiine tağy bir ret köz jügirtip, i̇erteŋ ol arağa
Katerinanyŋ baratynyn, sosyn ot taby qaitpağan küldi
audarystyryp, odan jəne öziniŋ zeiin-zerdesinen birdeŋeni izdep, kün
batqanğa deiin jüretinin, odan arğy küni de keletin, sodan keiin tağy,
tağy... keletinin anyq kördi...
Ol tipti onyŋ ar jağyndağy dünieni de körgen i̇edi...
9
Pavel birte-birte keludi siretti, al kele qalsa, köp kidirmei, isin
jaiğastyryp, keiin qaityp ketedi. Birde o jaqqa, birde bū jaqqa
baratyn tynymsyz jüris ony qatty şarşatady, ol jağalaudan əbden
tityqtap, ün-tünsiz köteriletin, jalpy alğanda ol auyz-jağy tynym
tappaityn söileuikter tūqymynan i̇emes-tūğyn, al qazir tipti tili
bailanğandai ün qatpaidy. Pavel kolhozda brigadir, sosyn garaj
meŋgeruşisi bolyp istegen, jūmysqa tyndyrymdy bolatyn, al i̇endi
sovhozdan oğan qandai oryn beredi, ol əli mūny jöndi bilmeitin, tipti
ony tegi, tiri jan bilmeitin tərizdi. Jaŋa bastyqtardyŋ janyn
jegidei jep jürgen qiyn mindettiŋ biri — kişkentai da bolsa
basşylyqtyŋ dəmin tatyp, odan oqys tüsip qalamyn ğoi dep əste
oilamağan, i̇elge basşylyq i̇etudi üirenip, sonyŋ saldarynan
qosşylyqty
ūmytqan,
būrynğy
kolhozdyŋ
qyruar
şenşekpendilerine, orta jəne joğary deŋgeidegi kisilerge oryn tauyp
beru məselesi i̇edi. Pavel özin qara dürsinder qataryna qosatyn da,
qaida jiberse sonda baruğa bel bailağan, biraq ol mansapqor kisilerdiŋ
bir-birine ūrlana qarap, qoldy-aiaqqa tūrmai, sümeŋdep jürgenin, i̇endi
öziniŋ qaidan, būlardyŋ qaisysynyŋ aldynan baryp şyğatynyn
bilmei, ūlyqtarmen de, kişiktermen de söileskende, olardyŋ betauyzdaryn tyrjyŋdatyp, sasqalaqtap qalatynyn talai ret kördi.
Paveldi əzirge brigadir i̇etip tağaiyndap, tehnikany jöndeuge qoidy,
əuelde özi jalğyz i̇edi, biraq ūzamai mūnyŋ qasyna i̇ekinşi brigadir
keldi, i̇endi üşinşisi keledi degen sybys bar. Būl i̇endi iske jauap
beretin kisi bolmaidy degen söz, al isteletin jūmys köp: tehnikanyŋ
jaŋasy da, könesi de, jöndi jol men qamqor qol bolmağandyqtan,
synyp-būzylyp jatady, ədettegidei zapas bölşekter jetpeidi, al
əmirşiler bolsa, qūmyrsqadai örip ketken, sonda əmir-būiryqtyŋ
artynan bas tartu jetedi demigip, al jūrt bas tartqasyn, özge būiryq
keledi. Mine, tap osyndai jəit būlardyŋ brigadirlerdiŋ,
jūmysşylarmen ara qatynasynda da bolyp jür — jūmysşylar
kimdi tyŋdaryn bilmeidi. Jūmys i̇emes — jüikeleu. Sovhoz Angarada
jatqan i̇etek-jeŋin qaşan jinap alğanşa, jalpy jūrttyŋ bükil
şaruaşylyqtyŋ basyn qosyp, jaŋa tirlik əbden anyqtalyp, boi
tüzelgenşe, jağdai jaqsarady dep iegin qyşymasa da bolady.
Katerina Darianyŋ üiine kelip kirip alğanda, Paveldiŋ de köŋili
ornyna tüseiin dedi: qanşa aitqanmen kempirler birge tūrsa, tirligine
oŋtaily, jeŋilirek bolady, özi de şeşesin oilap, i̇endi onşa köp
alaŋdai bermeidi. Katerina ol-pūl şaruany jaiğasuğa jərdemdesedi,
şeşesi sekildi əli de qonaq küŋkildese de kisi sözin būzbaidy əiteuir.
Araldy hal-qadarynşa öz qolymen tazalap, su astyna jiberu üşin,
ras, Paveldiŋ özi de soŋğy ailarda şöp şauyp, i̇egin jinap qaituğa
anda, Matiorağa baraiyn dep sūranğan — oğan ədettegi səuegei
dereksizdikpen: «jaqyndağanda körermiz»— degen de qoiğan, sol
sebepti de ol özine rūqsat bolar-bolmasyna sene bermeidi. Biraq öziniŋ
qiylyp, qolqa salmağany da ras, öitkeni i̇egindi jinap bitirgennen
keiin, oğan qosa i̇ekinşi biri jiyn-terindi — üi-jailardy örteu isin
tiiänaqtap qait dep zorlai ma dep qauiptengen. Əiteuir bireu keiin būl
jūmysqa da kirisui kerek qoi, biraq Pavel tuğan derevniasyn örteuge
qalai əmir i̇etetinin tipti köz aldyna da keltire almaidy. Arada
jiyrma jyl, otyz jyl, tipti i̇elu jyl ötkennen keiin de i̇el-jūrt: «E-e,
ol əlgi Matiorany örteitin Pavel Pinigin ğoi...» dep i̇eske alyp
otyrady. Joq, öz basy ondai ataqqa ie bolğysy kelmeidi.
Matiorağa kelgen saiyn ol bir nərsege — uaqyttyŋ. öz soŋynan lyp
etip tūiyqtala qūiatynyna qairan qalady: tipti, özi əlgide ğana
qaiyqpen kelgen, jaŋa poselke bolmağan da siiäqty, öz basy
Matioradan i̇eşqaida şyqpağan da siiäqty. Ol poselke ana jaqta, arğy
bette, biraq onyŋ būğan, Pavelge, i̇eşqandai qatysy joq. Bireulerge
qatysy bar-aq şyğar, biraq būğan qatysy joq. Ol oğan barğan, körgen
— jaqsy poselke, biraq jalğannyŋ jaryğynda jaqsy poselkeler az
ba? Mūnyŋ jar basyna köterilip, aldynan titimdei bala küninen beri
körip, bilip kele jatqan nərselerimen birge, tuğan derevniasy da
jamyrap şyğa kelgen mezettep bastap, Paveldiŋ köz aldyna, mine,
osyndai jəitter tizilip tūra qalady.. Jüzip kelisimen — bir közge
körinbeitin i̇esik artynan jabylady da, zeiin-zerdesi ləppailap, osy
aradağy ömir-tirlikke qatysy bar qam qareketti megzep aitady da,
keiingi kezdegi külli özgeristerdi kölegeilep, əri ysyra beredi.
Al özgerister şe? İendi olardy özgerte de almaisyŋ, qaita qarai da
almaisyŋ. Jəne olardan i̇eş jaqqa qaşyp ta kete almaisyŋ. Ol mūnyŋ
özine de, özgelerge de təueldi nərse i̇emes. Solai boluy kerek i̇eken —
bolsyn-aq, biraq osynau «kerek» degen sözdiŋ ol birinşi jartysyn"
ğana, Matioradan köşu kerek degenin ğana tüsinedi, biraq ana poselkege
nelikten köşu kerek i̇ekenine tüsinbeidi, ras, ol kemeldep-kelistirilip,
əşekeilep-ədemilep-aq salynğan, üileri, lineikalardy bir-birimen
üilesip jarasyp-aq tūr, biraq so qūrğyrdyŋ i̇eşbir jylusyz, kisi tūruğa
qolaisyz-jaisyz i̇etip jasalğany sondai, tek şarasyzdyqtan
qolyŋdy jaiyp qana qūia salasyŋ. Mūjyqtar ədeii jinalyp, mūnyŋ
mən-jaiyn tüsinbekşi, syr-jūmbağyn şeşpekşi bolyp bas qatyrğan,
sonda osy alqapqa köl-kösir bolyp jaiylatyn teŋiz jağasynan
poselkeni nege jəne nendei sebepten bes şaqyrym jerge alyp ketken,
söitip mūğar şoqynyŋ soltüstik betkeiine balşyq pen tas tasyğan,
ərine, mūnyŋ şeşuin tapqan jan bolmady. Əkelip qondyra salğan —
endi tars jarylyp ketseŋ de i̇erkiŋde! İejelgi zamannyŋ i̇ertegi siiäqty
sūr jebeni ysqyrtyp betaldy-qūladüz jibere salğan, so jebeni jel
qaida aparyp tüsirse, solai qarai tartyp otyrğan. Mūny tüsindiru opoŋai: özderine arnap salmağan, tek ony saludyŋ oŋai jolyn ğana
qarastyrğan jəne mūnda tūrudyŋ jaily-jaisyz bolatynyn oilap
jan qinamağan. Osynau jaŋa poselkeni salu məselesi şeşilip
jatqanda, komissiiä qūramynda halyq müddesin qorğaityn öz adamy —
sovhoz direktory bar dep i̇eseptelinip jürdi, biraq sol «öz adamy» bir
jaqtan köldeneŋ kelgen kök atty i̇eken-dağy, keliskeni jöninde qol
qoiysymen, tabanda tağy bir jaqqa iz-tüzsiz taiyp tūrady. So poselke
jer astynan salynady dese de, ol soğan jaibaraqat qolyn qūia salar
edi. Tipti jaŋa poselkelerdi tūrğyzyp jürgen su-elektr stantsiiäsy
qūrylysynyŋ bastyğy qandai qalaşyq salynğanyn bir şolu üşin
osynda kelip, köredi de, kelistirip tūryp bir boqtağan deidi, sosyn:
eger meniŋ i̇erkimde bolsa, i̇eşteŋeniŋ bet-jüzine qaramai, poselkeni
tiısti jerine köşirer i̇edim — dep aitqan körinedi. Biraq odan ne paida,
jūmys jasalğan, aqşa jūmsalğan jəne qanşa aqşa deseŋizşi, söitip
endi birdeŋeni özgertu mülde mümkin bolmai qalady. Biraq qanşa
aitqanmen ömirdiŋ aty ömir i̇emes pe, ol jalğasa beredi, ol bərine
şydaidy, kez kelgen jerde, tipti jalaŋaş şaqa tasta da, irkildegen
ūiyqta da, qajet bolsa, su astynda da qajet tirligin jasai beredi,
biraq ony tap osylai jön-josyqsyz synap, jūrt basyna tiri janğa
keregi joq auyrtpalyqty arta salyp qaitemiz, oğan kişkene ğana
jaily jağdai jasaimyz dep, ülken jaisyzdyqty tudyryp qaitemiz?
Pavel, mine, osyndai jəitterdi oilap, solardy tüsinuge tyrysyp
baqqan i̇edi. Biraq tüsine almai qoidy. Mine, sol sebepti de, Pavel jaŋa
poselkede tübinde əiteuir bir tūratynyn jəne ondağy tirlik jürekele rettelip, bir jüiege tüsetinin bilse de, ony tolyğynan qabyldai
almady.
Kerek i̇eken — kerek bolsyn-aq, biraq qandai jerdiŋ, ata-babalar
ğasyrlar boiy kütip-baptap tyŋaitqan, talai ūrpaqty asyrağan i̇eŋ
qūnarly jerdiŋ su astyna ketetinin oilağanda, būğan əste senbei,
jürek şirkin i̇elegizip, tynyştala qalady: osynyŋ qūny tym
qymbattap ketken joq pa i̇eken? Asyra tölemesek bolğany əiteuir. Būl
arada ğūmyrynda tūryp, şöp basyn syndyrmağan, ərbir borazdağa
aşy terin tökpegen kisi ğana araldan airylğanyna jany aşymaidy.
Məselenki, jaŋa i̇egistiktiŋ bir gektaryn jyrtuğa myŋ som jūmsalady.
Oğan, osynau alty gektarğa, biyl bidai seuip tastağan, ol" biraq
kögerip şyqpady da. Üstinen qarağanda jer maqpaldai qap-qara, al
qoparyp körseŋ — qyp-qyzyl, tipti qyş zavodyn ornatuğa bolady.
Lajdyŋ joğynan, būl arağa qaitadan bede i̇egu kerek boldy, qotyr
toqtydan tartqan tük te paidanyŋ keri-dağy baiağy, al, biraq sol
bedeniŋ öser-öspesiniŋ özi beiməlim. Osy bir qūnardan jūrdai bolyp,
quaryp jatqan ormandy alqapty i̇egin ösiruge laiyqtap, əuelde
peşenesine jazylmağan isti zorlap jasatuğa qanşa uaqyt ketetinin
kim bilgen. Al, būrynğy i̇egistikten ilgeride būlardyŋ özi de
toiynatyn, özge jaqqa — batysqa da, şyğysqa da myŋdağan pūt
astyqty tasyp əketip jatatyn. Əlemge əigili i̇egistik i̇edi-au, jaryqtyq!
«Joq, men, tegi, qartaia bastağan şyğarmyn,— dep öz-özine basu
aitady Pavel.— Mūny tüsinbegenim qartaiudyŋ basy şyğar. Əne
jastar jağy birden tüsindi. Kümən-küdik degeniŋ olardyŋ oiyna da
kirip-şyqpaidy. Ne jasap jatsa — sonyŋ kerek bolğany. Osy aradan
poselkeni salğan i̇eken — ol sol arada tūruğa tiıs, onyŋ birden-bir
oryny osy jer. Düniede bolyp jatqan is-ərekettiŋ bəri — tek
jaqsylyqtyŋ nyşany, i̇eldiŋ ömir-tirligi qyzyq ta tartymdy bolyp,
jaqsara tüssin degen söz. İendeşe oina-kül, ömir sür: artyŋa
jaltaqtama, köp oilanyp bas qatyrma. Jeriŋ astyq bermeidi i̇eken, qam
jeme — sağan ūn i̇etip tartylğan, naubaida pisirilgen, aq, qara, sūr
bölkelerdi əzirlep əkelip beredi, toiğanynşa je! Öz siyryŋ sualyp
ketse, sol siyrdy asyrau üşin, būta-būtany qualap, şöp şauyp əure
bolmas üşin, sütti de əkelip beredi. Kartopty da, şalqandy da, juany
da — bərin de əkeledi... Qaidan alatynynda —jūmysyŋ bolmasyn.
Bizdiŋ poselkemiz qala tektes poselke — i̇endeşe ondağy tərtiptiŋ bəri
qaladağymen birdei bolady, əste kem bolmaidy. Əlgi jyrtylğan jer
üşin, oğan əueli bir tūqym seuip, sosyn ony qaita sepkenin üşin
aqyndy alasyŋ, sosyn sol aqşağa qajet nərseni satyp alasyŋ. Əne,
ana əinek dükenniŋ jaltyrauyn qaraşy — közdiŋ jauyn alady. Onyŋ
qasynda tağy bireuine əinek salyp jatyr, kezekte üşinşisi tūr... Būl
jerge köŋiliŋ tolmasa, basqa bir jaqsy jaqqa tartyp otyrasyŋ,
jolyŋdy kesip jatqan tiri jan joq».
«Qartaiyp kelemin,— dep moiyndady ol.— Nesin jasyraiyn,
qartaidym ğoi! Şeşem baiğūsty köp nərsege tüsinbegesin i̇eskilikten
airylğysy kelmeidi dep kinəlaimyn, al sonda özim de sol kisiden köp
ozyp kete aldym ba? Şynymen-aq, meniŋ dəurenim de ötkeni me?
Şeşemniŋ öz senimi özinde, jastardyŋ senimi bir basqa, al men senimnanym ataulydan jūrdaimyn. Anda da, mynda da joqpyn, analar men
mynalardyŋ arasyndağy bir dübəramyn. Əlde, kisiniŋ jasy solai ma?
Bir jūmbaqty şeşip ülgirmei jatsaŋ, odan da qiynyraq i̇ekinşi
jūmbaq kelip i̇eŋseŋnen basady. Biraq apam jasaryn jasady, asaryn
asady, al men bolsam, əli körer tirligim, jasar jūmysym aldymda.
Jaŋa qūrylysty qūr taqyrğa tūrğyza almaitynymdy, joqtan bar
şyqpaitynyn, ol üşin üirenşikti bir asylymnan airylatynymdy,
ter tögip i̇eŋbek siŋiru qajet i̇ekenin tüsinbeitin bolğanym ba sonda?
Tüsinuin tüsinemin-aq. Qazirgi zamanda tehnikasyz jəne i̇eŋ kürdeli
tehnikasyz i̇eşteŋeni jasauğa bolmaitynyn da, i̇eş jaqqa kete
almaitynymdy da jaqsy bilemin. Oğan ərkim-aq tüsinedi, biraq
poselkeni tu-talapai i̇etkenin qalai tüsinip, qalai moiyndaisyŋ? Osy
arağa kelip tūratyn kisilerge qanşa jūmysty qūr bekerge jasatqany
nesi? Tek bir kündi ünemdeimin dep, aldağy qanşa kündi joğaltqany
qalai — osynyŋ bərin küni būryn nege i̇eseptep qoimasqa? Ərine, osy
sūraqtardy özine qoimauğa da bolady, söitip, i̇elden ozbai, köşten
qalmai, ilinip-salynyp jüre beruge de, jüze beruge de bolady, biraq
tabiğatyn solai bolğasyn, ər nərseniŋ parqy men narqyn, neniŋ nege
qajet i̇ekenin bilip, aqiqat şyndyqqa köziŋdi jetkizgiŋ keledi. Qanşa
aitqanmen, adambyz ğoi!»
Al poselkege qaita oralyp, i̇erkimen be, i̇erkinen tys pa, əiteuir
bauyr basyp ketken aulasyna kirse bolğany, jany jai tapqandai
bolady. Tirlikke ne jetsin. Öziŋdi pəter jaldauşy sekildi sezingeniŋ
bir türli jat, jaisyz körinedi, şynynda da pəterşisiŋ, öitkeni üi
öziŋdiki i̇emes, onda öziŋ myrza, qoja siiäqty i̇emessiŋ, biraq kelseŋ —
dünieniŋ bəri daiyn: otyn şappaisyŋ, peş jaqpaisyŋ... Ras, sudy əli
de tasyp əkelu kerek, biraq üige su da keledi — dep uəde bergen. Nesin
aitasyŋ!— bir jeŋil tirlik keldi ğoi. Jūmystan kelgesin, juynyp
alyp, i̇eşbir qam-qareket, uaiym-qaiğy joq, töbege tükirip qoiyp, jata
beruiŋe bolady... Degenmen osy jeŋildikten be, əiteuir birtürli öziŋniŋ
bar salmağyŋdy tolyq sezbeitin sekildisiŋ, būrynğy beriktik pen
nyğyzdyqtan airylyp, köringen jel-qūz öziŋdi ilip alyp, aidai
jöneletin siiäqty bolyp körinedi — sosyn öziŋdi qaidan izdep
tabasyŋ, qaidağy joq bir jeksūryn möltek sezim: osy senbisiŋ, əlde
basqamysyŋ? Al i̇eger şynymen öziŋ bolsaŋ, onda būl jerge qalai
kelgensiŋ?— dep janyn jegidei jeidi.
Uaqasy joq, būğan da üirenip ketedi əli...
Pavel əieli Soniağa qarap tūryp taŋ qalady: ol üige kelip kirisimen
— i̇endi üige i̇emes, pəterge degen dūrys— oiynşyqtai jarqyrap
tūrğan elektr plitany, qabyrğadağy gül-şeşekterdi — olardy tipti
ağartudyŋ da keregi joq i̇eken — irgege sūğyndyra jasalğan
şkafşalardy, būğan qosa kafelmen kömkerilgen vannany, onyŋ
köŋildi de körikti jap-jasyl tūğyrşasyn (ras əzirge suy bolmağasyn
qarap tūr), bir öŋiri tūtas əinektelgen divandy körip, ahylap tūryp
qaldy jəne ömir boiy osynda tūrğandai bir küige i̇endi. Bir künniŋ
işinde bərine de i̇eti üirenip, ne istep, ne qoiyp jatqanyn bilu üşin
körşilerge jügirip kirip qaitty, sosyn qai zatty qai jerge qoiu kerek,
qolda bar mebeldiŋ qaisysyn əkelip, Uialmai qoiuğa bolady, neni
satyp alu kerektigin aityp, əmir i̇ete bastady, podvaldy qai aradan
qazu kerek i̇ekenin, qoimany qalai keŋeituge bolatynyn iştei
belgilep te qoidy, söitip osy tirligine riza bolyp, əbiger-maşaqattan
qoldy-aiaqqa tūrmai, şapqylady da jürdi. Al özi bylaiynşa
auyldyŋ-aq qatyny, aqsüiektermen, bai-myrzalarmen aralaspağan,
səuletti-səndi əmirdi iıskep te körmegen, biraq myna ğajapqa qaraşy
— ilezde qūbylyp-qūlpyryp şyğa keldi, mūnyŋ syry nede i̇eken
sonda? Jemtikke qapqan balyq siiäqty ma qalai? Şynynda da
qatynnyŋ köziniŋ qūrty ğoi būl: əri əsem, əri taza, auladan ashanağa,
ashanadan aulağa ərli-berli jantalasyp jügirmeidi, bəri de qasynda,
qolyn sozsa ala beredi. Mūnyŋ üstine Sonianyŋ i̇eki siŋlisi İrkutskide
tūrady: onyŋ bireui jabdyqtau isimen şūğyldanatyn, joly bolğyş
qynuyrly bir quğa tūrmysqa şyğyp, baiağynyŋ bai bəibişesindei
ürlep işip, şaiqap tögip jatty, pəterinde ne joqtyŋ bəri bar, sol
sebepti de Sonia ony köp kündeidi. Qoly qalt i̇etkende qalağa tez baryp,
tez qaityp jürgende, ol şymşeurin men şegenşelerdi ala kezimen
atyp, jatyrqap qalady, birde tipti Paveldi azğyryp, İrkutskige
əketpekşi de boldy. O jaqta: mūndağy ömir qandai raqat, jaily da
jaqsy, mədeniet deisiŋ be, qūrmet-qoşamet deisiŋ be— bəri bar dep,
əieldiŋ. basyn ainaldyrady, əlgi jabdyqtau böliminde isteitin
bajasy, mūny, Paveldi, bir jyly jerge ornalastyrmaqşy bolyp, uəde
de beredi — soğan būl kədimgidei senip, işi-bauyry i̇eljirep, tipti
buynyp-tüiinbekşi bolyp, i̇elge qarai qanat bailap ūşady ğoi. Būğan
Pavel de köne jazdady, öitkeni so kezde aral suğa ketedi i̇eken degen
sybys tarağan, i̇endeşe bəribir bir jaqqa köşu kerek qoi, biraq sabyr
saqtady. Qalada tūru — qalany jaqsy köretin adamğa ğana jarasady,
al auyl-ana ösirip, qarttyqqa deiin əkelgen kisi — tülenniŋ türtkenine
ermei, tynyş otyrğany jön. Al keiin qalağa baru qajet bolmai
qaldy, öitkeni qalanyŋ özi osynda keldi. İendi Sonianyŋ da köŋili
jailanatyn boldy, əitpese küieuine künde küŋkildep, qūlaq i̇etin jei
beretin. Hoş, sonymen, kir-qoŋystan şyğyp, kirpiiäz kinəzdar
sanatyna qosyla bergen...
Jəiimen, birtindep ömir-tirlik arnasyn tabady, oğan adam da
beiimdeledi, basqa rəsim bolmaidy. Sosyn biraz uaqyt ötkesin i̇eski
egindiktiŋ bir pūşpağyn kartop i̇ek dep kesip beredi, qanşa
dyzaqtağanyŋmen köşkende köne jūrttan bərin əkele almaisyŋ, kisi
bir künderi siyrsyz kün köre almaitynyn sezedi, qoğamdyq malğa iek
artqan dūrys, biraq qolynda siyryŋ bolğanğa ne jetsin — sosyn seni
bir ūly tartu-taralğymen jarylqap tastağandai-aq, rūqsat beredi:
qalasaŋdar, siyr ūstaŋdar, qoŋyr keşten taŋ sərisine deiin qoraqopsy salyŋdar, şöp şabyŋdar, tynymsyz tirlikten terlerin
keppesin—ūnatsaŋdar bata osy deidi. Rasynda da, būl i̇endi jūrttyŋ
köbine ūnai bermeidi, halyq basqa bir saltty qalap şyğady.
Būlardyŋ jügi jeŋildep qaldy, Soniağa qazirdiŋ özinde osydan özge
nərseniŋ keregi joq, al özi əli-aq beiimdelip ketedi, biraq Pavel
şeşesiniŋ būl arağa üirenise almaitynyn kəmil biledi. Qaitseŋ de
dağdylanyp ketpeidi. Ol üşin būl ara — jat jerdiŋ jənnaty.
Əkelgesin köremiz — bir müiiske tyğylyp alyp, qaşan qaŋsyp
bitkenşe qaita şyqpaidy. Osy özgeristerdi ol kötere almaidy. İeş
jaqqa barğysy kelmeitin kisidei-aq, şeşesi balasynan o jaqta ne bar,
jağdai qalai dep i̇eşteŋeni jarytyp sūramady da, al mūnyŋ özi
birdeŋeni baiqamai aityp qoisa, i̇eki qolyn aiqastyryp, ahylap, taŋ
qalğan bolady, biraq ony özine i̇eşbir qatysy joq, alys jatqan böten
bir qyzyq-şyjyqtai köredi. Ol üşin sol jaŋa poselke əlgi bir halqy
aiağy talmas üşin basymen jüredi deitin, qaidağy bir Amerikadan
jaqyn da, jaqsy da i̇emes i̇edi. Şeşesin syrttai baqylap jürgendegi
Paveldiŋ anyq közi jetken bir nərsesi, köşu-qonu jaily söz i̇etkende
ol özi üşin Matioradan basqa jer bar i̇eken-au dep tipti de oilamaidy
jəne ony körgisi de kelmeidi, sol sebepti de Pavel ony qaitse de
Matioradan alyp ketuge tura keletin künnen qatty qorqady.
10
Katerinanyŋ Petruhasy, jūrt oilağandai-aq, örtten keiin, kelesi
küni taiyp tūrdy da, mine, bir aptadai boldy, habar-oşarsyz joğalyp
ketti. Şeşesine bir japyraq, nan da qaldyrmağan, Katerina Darianyŋ
şaiyn talğajau i̇etip keledi. Soŋğy bir uys ūny qoimada janyp
ketken... Bərinen de būryn Katerinanyŋ janyna samauryny qatty
batady; ol Darianyŋ üiine kelip kirip alğanda, ərine, ört şyğady dep
oilamağan, söitip samauryndy kelesi küni alarmyn dep tastap ketken
— keiin kül arasynan onyŋ tek balqyp ketken jez qorytpasyn ğana
tauyp aldy. Petruha öziniŋ ünsiz syrnaiyn ūmytpai alyp şyqqandağy, qarşadaiynan qarnyn toidyryp, şölin qandyrğan samauryndy
tastap şyqqan. Katerina samaurynsyz i̇endi mülde jetimsirep qalğan
edi.
Petruha əli de bolsa aqylğa keler, jūmysqa ornalasyp, meni qolyna
alar — dep ümittenedi keiuana. Ol, i̇ekeuiniŋ üii bolğan kezde, onda
samauryn tūrmaityn boldy-au— dep sony i̇eske alyp, bir kürsinip
qūiady: i̇endi samauryndy şyğarmaityn boldy, i̇eş jerden de
tappaisyŋ. Basynda samauryn tūrmağan stol — stol i̇emes, kezge
ystyq, köŋilge jağymdy, basalqaly i̇eşteŋesi joq... qūstar men
aŋdardyŋ jemdik astauy tərizdi birdeŋe toi... Hadym zamannan beri
jūrt üidiŋ üş qojaiynyn — semia basynyŋ özin, orys peşi men
samauryndy qatty qūrmetteitin. Solardyŋ yŋğaiyna könetin, olardy
qadyr tūtyp, mindetti türde olardyŋ yqtiiärynsyz jaŋa kündi
bastamaityn, qalğan külli istiŋ bəri solardyŋ bastauymen,
tapsyrmasymen jasalatyn. İendi birjolata Katerinanyŋ üii de,
samauryny da, orys peşi de qalmady (ol qūrğyry, peşi örtenip
ketken joq, i̇erteŋ ornyndağy i̇eskertkiş siiäqty, qaqyrai jarylyp,
aşyq-tesik küii qaŋqiyp tūr — ol nege qajet, jaryq dünieni jylytu
üşin be?). Əkesinen keiin Katerinanyŋ i̇eşbir qojaiyny bolmağan.
Öz üii — öleŋ tösegin mezgilinen būryn örtegeni Darianyŋ kökeiine
mülde qonbai qoidy, ol: sondai sūmdyqqa qoly qalai bardy i̇eken?—
degen saualğa jauap berudi talap i̇etip, ol Petruhany qaita-qaita
qarğaidy. Katerina özin masqaralap jatqandai-aq, kinəli kisidei jüzin
jasyryp, tymyraiyp ündemeidi, Daria şūqşiyp jaqyndap kelgen
kezderi, əiteuir birdeŋe dep jauap beru kerek bolğasyn:
— Qiiänpūrys qoi, qaiteiin...— dep asyğys aita salady.
Osynau qysqa jauapta özin üi-küisiz, aştan-aş tastap ketken
balasyna degen ökpe-reniş te, aşu-yza da joq i̇edi — əiteuir ananyŋ
oğan şyq juytpai, bərin de keşire beretin syŋaiy seziledi:
tumysynan solai bolğasyn odan ne ümit, ne qaiyr?!
— Mine, mine,— deidi Daria örekpip ony sausağymen türtip.— Sen
ömir boiy osyndaisyŋ. Ömir boiy betine jel bolyp tigen i̇emessiŋ,
əbden jaman üiretkensiŋ. İendi seniŋ öziŋe de sol kerek. Sol kerek, iə,
sol kerek. Ol tiri üidi örtep jiberdi, i̇erteŋ seni de tiridei jerge
kömedi. Jerge i̇emes,— dedi ol jaŋsaq aitqanyna şytynyp,— seni
jerlemes üşin ol suğa, suğa batyra salady. Qaita qalqyp şyqpas
üşin... sen odan moinyŋa ülkenirek tas bailauyn sūraisyŋ əli.
— Ol söitedi. Qiiänpūrys qyrsyq qoi, ne sūraisyŋ odan,— deidi
Katerina kürsinip.
— Al söiles i̇endi mūnymen,— deidi Daria qolyn i̇erbeŋ i̇etkizip.—
Men būğan istiŋ jaiyn aitsam, būl işken şaiyn aitady ğoi... Qūry,
qūryŋdarşy tüge Petruhaŋmen birge!— Qūdai jarytqan ğoi seni
sondai maltapqyşty berip...
Katerina küieuge şyqpağan, ol Petruhany öz auylynyŋ,
Matioranyŋ mūjyğy Aleja Zvonnikovtan tauyp alğan, ol baiağyda
marqūm bolyp, soğysta qaza tapqan. Katerina odan köp kişi i̇edi. İekeui
aşynalasyp qalğanda, ana sabazdyŋ jügirip jürgen tört balasy bar-
tūğyn, oğan qaramastan jigittiŋ qyz jüregin jaulap alğany sonşa, jas
küninde özine qyryndağandar qanşa köp bolsa da, Katerina
eşqaisysynyŋ da i̇eteginen ūstamady. Aleşa Zvonnikov te berekesiz
bülikşiniŋ dəl özi i̇edi, Petruha onyŋ berekesizdigi jağynan biraz
nərseni alğandy, biraq ol jūmys degende janyn salatyn mūjyqty
jəne onyŋ qarşadaiynan qosylğan qatyny, Katerinamen jüretinine
közin jūmsa, al i̇eşteŋeden ümit i̇etpeitin Katerinanyŋ özi, özge
bireudiŋ i̇erkegi tündeletip jetip kelgende, quanğannan sai-süiegine
deiin balqyp, jainap qağyp şyğa kelse, onyŋ tegin adam bolmağany
da. İeger ony i̇esine alsa, kempir bir jaqsy şarap işkendei-aq, tap
qazirdiŋ özinde öŋi özgerip, qūbylyp şyğa keledi, közi ülkeiipdöŋgelene külimsirep, sonau qiiänğa, qyryq jyl būrynğy künder men
tünderge qadalyp qarar i̇edi, sol jaqtan körgen qyzyğy onyŋ janyn
tap osy künge deiin jylytar i̇edi. Jəne ol Aleşany öziniŋ küieui
sekildi söz qylar i̇edi, Matiorada onyŋ būlai söileuine haqysy bar
bolatyn, öitkeni Aleşanyŋ üi işi soğystan keiin araldan köşip
ketken.
Katerina men Aleşanyŋ ara-qatynasyn jasyryp qalu mümkin
emes-ti, derevnia ony tügel biletin. Sosyn jüre kele, Petruha tuğannan
keiin, Aleşa boi tasalap, imenudi qoidy, jaŋa semianyŋ qamqareketin aşyqtan-aşyq öz moinyna alyp, tapa tal tüste, aimandai
jūrttyŋ aldynda, Katerinanyŋ otyny men şöbin əkelip beretin
boldy, qūlap qalğan şarbağyn da jöndei salady. Söitip, qaşan i̇el
basyna soğys nəubeti kelip tüskenşe, ol üş-tört jyldai i̇eki semiağa
bas bolyp tūryp jatty, köp ūzamai Matiora tūrğyndary būğan üirenip
ketti de, sypsyŋ-sypsyŋ sözderin de qoidy. Aleşany söz qyldyŋ ne,
qylmadyŋ ne — bəri bir onyŋ mūrtyn balta şappaidy, qyŋbai jüre
beredi. Özi de «sen tūr — men ataiynnan», qalasa, köringen kisiniŋ
Uiatyn betine basyp, köpke külki, jūrtqa mazaq i̇ete alady, sol sebepti
de i̇ekiniŋ biri onymen söz talastyrğysy kelmeidi. «Aleşaŋyz
sondaidy—oğan tigen oŋbaidy,— deitin ol maqtanyp reti kelgende».
Soğys bitkesin, on jyl, on bes jyl keiin de janjalqoi, juan jūdyryq
jigitter men mūjyqtardy derevnia tūrğyndary: «Tağy bir Aleşa
Zvonnikov paida boldy»— dep aityp jüretin.
Osyndai ūşqalaqtyqty, sudyraq sözşeŋdikti Petruha öziniŋ
köldeneŋ, zaŋsyz əkesinen aiamai-aq alğan-dy. Biraq əkesiniŋ sözi — qūr
söz bolyp qalmaityn — is kezinde i̇eki i̇eli auzyna üş i̇eli qaqpaq jauyp,
is — aldynan, söz — soŋynan degendi qatty ūstanatyn bolsa, Petruha
būğan kereğar jüretin. Jūmysqa kelgende ol olağai da şalağai
bolatyn, nendei isti qolğa alsa da, uqit-suqit, tiıp-qaşyp jürip,
bireuin de jönge keltirmeitin. Qolyn jūmsaityn jerde, ol
qusyrynyp qarap tūrady, aqylğa salyp, közin tabar jerde, beker
bosqa dyzaqtap, aramter bolady, al odan biter jūmys ta joq. Bir kezde
ony kolhoz atynan traktorşylar kursyna jiberdi, jarty jyl oqyp
qaitty, jas maman dep oğan dəu doŋğalaqty su jaŋa «Belarus» berdi
— ol auyldyŋ it pen mysyğyn qualap jürip, derevniadağy şetenşarbaqtardyŋ jarma-jaryn qiratty, öziniŋ qora-qopsysyn, aulajaiyn typ-tipyl tapap tastady. Auzyna araq tise bolğany — rulge
otyrady da, qūiğyta jöneledi, jan-jaqqa kül-qoqys, jaryq-jaŋqa
ūşyp qalyp jatady. Katerina atyp şyğady:
— Sağan ne boldy, Petruha? Qaida barasyŋ, ne istep jürsiŋ — i̇esiŋdi
jisaŋşy?! Jūrt osy jerdi sen traktormen taptasyn dep jöndep pe
edi?—dep şyr-pyr bolady.
Ol qolyn bir-aq silteidi:
— Sen ne biluşi i̇ediŋ, qariiä. Jūmystyŋ jöni solai. Büginge bergen
tapsyrmasy osy,—dep tartyp ketedi. Katerina oilanyp, jaiyna
qalady: kim bilgen, bəlkim, ras şyğar, traktor egic dalasynda dūrys
jürui üşin, borozdany būzbas üşin, osylai i̇etu kerek te şyğar.
Bir bəlege ūrynbai tūrğanda Petruhanyŋ qolynan traktordy
sypyryp alyp, jigitimizdi jerge tüsirdi, būl kezde ol əbden i̇erketotai bolyp alğan-dy, şöp basyn syndyrğysy kelmeidi: ony bir
orynnan i̇ekinşi orynğa, bir jūmystan i̇ekinşi jūmysqa qaqpaqyldap
köşire berdi, köşire berdi, biraq i̇eş jerde de odan keler paida
bolmady, Petruhadan kez kelgen jerdiŋ bəri tezirek qūtylğysy keledi
jəne ony mūnyŋ özinen jasyrmaidy da — jūrttyŋ özi turaly
aitatyn sözin tyŋdap alyp, ol jatady da küledi, sol sözder tap bir
janyna jağatyndai-aq, ol jūrt oiyndağysyn qattyraq aitsyn,
aşyğyraq aitsyn degendeiin olardy qūit-qūittap, i̇eregistire tüsedi.
Petruhağa i̇em qonudan qalğan i̇edi. Hoş, sonymen kolhozdy sovhozğa
qosqaly jatqan kezde — soŋğy kezderi ğana qalğan kolhozdyŋ köŋili
bir jailanğan i̇edi: aqyrynda əiteuir ol öziniŋ osynau qyzmetşisymağynan qūtylğan-dy.
Jasy qyryqqa taiap qalsa da, əli bala siiäqty, aqymaqtyqtan aryla
almai-aq qoidy: semiasy da (ğaiyptan tapqandai i̇etip, özenniŋ arğy
betinen i̇eki ret qatyn əkeldi, biraq onyŋ i̇ekeui de bir ai tūrmai jatyp,
odan Angara arqyly basyn ala qaşty), is tyndyratyn qoly da, tirlik
qamyn oilaityn aqyly da joq. Synaptai syrğyp jüre beredi. Bügingi
kündi ötkizse boldy —erteŋgi künde şaruasy joq, kiresili-şyğasyly
qysqa aqyly oğan qaidan jetsin. Əuelgi kezde sovhozğa jazyldy da,
sosyn qalağa barmaqşy bolyp, odan bas tartty, sodan kenet,
ğūmyrynda myltyq ūstap, şyny atyp, oğan da tigize almağany
bolmasa, aŋşylyqpen ainalysyp körmegen sabaz, şybyn şaqqan
kisideiin aŋşylar artelin söz qyla bastady. Al keiingi kezderi onyŋ
aqşany kürep tabatyn teriskei jaq tüsine i̇enetin boldy... Biraq
teriskeige jetu üşin de kisige biraz tözim kerek, al Petruha şydamsyz
şyjbalaŋnyŋ tap özi i̇edi.
Endi mūnyŋ ar jağyn özderiŋ oilai beriŋder, osyndai adamnyŋ
şeşesi bolu oŋai deisiŋ be. Katerinanyŋ bir qorqatyny: kim künəli
bolsa — aiypty da sol — sol sebepti de Petruhanyŋ i̇eserliginiŋ bərin
öz moinyna alady. Ol ədette:
— Qūdai ony solai i̇etip jaratqan i̇eken — oğan i̇endi ne isteisiŋ?
«Qylşa moinym — talşa»—dep basyŋdy bəigege tikpeseŋ?!—deidi.
— Ony tiiüsyz da jiiüsyz jibergen öziŋsiŋ, sondai bolmağanda
qaitedi ol? Əne üidi örtep jiberdi, sen oğan «şirkin» dep bir auyz söz
aittyŋ ba?—dedi Daria onyŋ sözin ilip əketip.
— Öitip-büitip jürip, örteidi bəribir, dep özin aitqan joq pa i̇ediŋ...
— Sonda öz qolymen örtei me i̇eken! Şyrpy şaqqan qoly qalai
semip qalmady i̇eken betpaqtyŋ?! Jüregi tas bop ketken be bū şirkinniŋ,
özi sonda tudy, sonda östi jəne sol Uiasyn jūrttyŋ bərinen būryn
örtedi! O toba!
— Ol şynynda da baiqausyzda jasağan şyğar.
— Qūdai degen bir qūlsyŋ ğoi, qūdai degen!— Daria onyŋ minezine
taŋ-tamaşa qaldy.— Ərine, baiqamağan ğoi, qaitsin? Sol üidi sağan
qiyp salyp bergen de, bailyqqa keneltken de balaŋ — nesin aitasyŋ,
on sausağynan öneri tamyp tūr ğoi Petruhanyŋ. Ol ony ömirinde
qasaqana örteuşi me i̇edi — əp-ədemi jigit turaly sondai söz taratyp
jürgen bū jūrt ta oŋbaidy. Andausyz, aŋdausyz örtegen...
Katerina ündemei qaldy.
Osyndai adamdar qaidan şyğady a?—dep tüsingisi keledi ol osy
jəitti jəne oğan tüsinuge tyrysyp otyrğany bir būl ğana i̇emes, tübi
oğan tüsinbeitinin de biledi, tipti Dariamen i̇ekeui birlesip otyryp
oilasa da, aqyly jetpeitinin seze tūra, az uaqyt auyr oidan seiilip,
özin-özi keşirmek bolyp.— Ol barmaqtai bala küninen qiiäŋqy. Jaman
üiretken öziŋ — deisiŋ sen. Men sonda ne üiretippin? Men ony onşa
erkeletken de joqpyn. Aqylymdy jai da aittym, qatty da aittym —
biraq osyndai qyrsyq bolyp tusa qaitemin. Kişkentai kezinde
eşteŋeni de tüsingisi kelmeitin. Ūrsyp jatsyŋ ba, ūryp jatsyŋ ba —
bəribir, teris qarap qyŋyraiyp tūryp alatyn. Sen öz balalaryŋmen
köp ainalysyp pa i̇ediŋ?
— Ainalysuğa pūrsat boldy ma? Taŋnyŋ atuynan künniŋ batuyna
deiin bir tynym tappaisyŋ.
— Bəri de adam boldy. Bəriniŋ de aqyl-esi bütin. Men de ony köp
erkelete almadym... i̇erkeletuge qol tidi me. Biraq qarausyz
qaldyrmağanym ras. Tyrysyp baqtym ğoi əiteuir. Men ana Klavkanyŋ
balalaryna qaraimyn... qaraimyn da, bū baiğūstardyŋ būdan da ögei
şeşemen tūrğany jaqsy i̇edi ğoi dep oilaimyn... Ony tipti öz
balalarynyŋ anasy deuge auzyŋ barmaidy. İə kütudi, iə baptaudy
bilmeidi, jyly sözi jəne joq, ūru-soğudan köz aşpai, joqty-bardy
qorek i̇etip ösken sorlylar ğoi... Al özderi qandai bauyrmal, tilalğyş
baldar deseŋşi... İttei arsyldağan şeşesiniŋ siqy anau, sonda osy
baldar qaidan, qandai tərbieden şyqqan? Şeşesiniŋ tərbiesi me?
— Pişti-u!—dedi Daria myrs i̇etip, Klavkany i̇esepten mülde
şyğaryp tastap.
Gəp Klavka Strigunova turaly i̇edi.
— İendeşe būl qalai? Bireu ömir boiy taiaqtan basqany körmeidi —
el qatarly adam bolyp şyğa keledi. Al i̇ekinşi bireudi qanşa taiaqtasaŋ
da — sol basbūzar küii basbūzar bolyp qala beredi. Bireudi sylapsipasaŋ — paida, al ol i̇ekinşi bireuge — ziiän. Būl qalai? Kimde
jazmyştan ne bar, sol bolatyny ma? Ony sabaisyŋ ba, əlde qasiretin
şegesiŋ be — onyŋ öz degeni bolady. Ony aqyl aityp, jönge sala
almaisyŋ. Şynymen solai ma? Sen mağan: balaŋa talap qoimaisyŋ —
deisiŋ. Aspanda bir qūdai bar ğoi! Men oğan aita-aita jağym talğan.
Al qazir qoiğanmyn, aqpaqūlaq qoi ol, aitqannan ne paida! İendi barğa
qanağat, joqqa salauat. Aşu-yzadan men qalğaly qaşan, tek onyŋ
osyndai berekesiz bolğanyna janym aşidy. İendi ony sol üşin
şynymen-aq ökpeni bylai qoiyp, ölimge qimaqpyn ba? Meili, ne
istese de öz i̇erki. Ömir süretin de, ömirem qabatyn da özi.
— Pəli, osy sözdi sen de körden i̇emes, törden aityp otyrsyŋ. Seniŋ
de əli tatar nan-tūzyŋ bar, qanşa aitqanmen, tirige tirlik kerek.
— İe-e, əiteuir birdeŋesi bolat-tağy,— dep qolyn bir-aq sermedi
Katerina.— Biz i̇endi qalai bolğan künde de jetekpen jürgen janbyz.
Jetekpen... Qaida jetelep aparsa, soğan — şükirlik.
— Jeteleidi degeniŋniŋ jany bar... Jeteleitini ras,— dep kelise
ketti Daria.
— Keiin solar, Klavkanyŋ baldary, i̇er jetedi,— əŋgimeni
tiiänaqtamaqşy bolyp Katerina ony qaita qozğady,— şeşesi olarğa
aituğa bir jaqsy söz tappasa da, olar ony han köteredi. Saualyna
qarai jauaby — deidi jūrt— ...E-e,— kempir kelispeitin syŋaimen bir
kürsindi,— qoişy, qisynğa kelmeidi, tipti. Peşeneŋe ne jazylsa, sol
bolady. Tirlikte ne joq deisiŋ: keibir keiuana bir qora jandy ösirip,
el qataryna qosady, al qartaiğanda balalarymen birge tūrsa da, jat
qolynda tūrğannan beter, jany bir rahat körmeidi. Böten kisiler
əkireŋdeuge Uialady. Al öz balalaryŋnyŋ ne isteimin dese de haqysy
bar... Keide olar qatulanğanda sūmdyq qatygez bolyp ketedi... senen
göri jauyz ūryğa jany köbirek aşidy? Ne üşin? Əlgi Agrafena kempir
esiŋde me?
— Aljyğanyŋşa qaltyldap jüre berme,— nege i̇ekenin qaidam,
Daria kenet tap osylai yzalana til qatty.— Keter küniŋdi bil,—
mūny i̇eki aiaqty pendeniŋ bile almaityny i̇esine tüsip, raiynan qaityp,
dauysyn bəseŋdetti.— Jaratuşy jan iem pendesin qandai künəsi
üşin mölşerden tys köp ūstaidy i̇eken. Ondai bolu üşin, kisi künəsi, oi,
orasan zor bolatyn şyğar... Sonşa künəni qaidan tabarsyŋ? Adam tek
elge paidaly bolğanğa deiin ömir süruge tiıs, paidasyz i̇eken — küni
bitip, dəmi tausylğany. Özin de əbiger bolyp, jūrtty da əbiger i̇etudiŋ
qajeti qanşa? Tiriler me... tiriler ölmeli beişarağa bəiek bolyp,
astyn tazalap əure bolmai, tirlik i̇etuge kerek. Men talai
tazalağanmyn, bilemin. Ūzamai meniŋ öz astymdy tazalaityn da uaqyt
jetedi, şirkin dünie, jastyq pen qarttyqtyŋ arasy qas pen közdiŋ
arasyndai-aq jer i̇eken, bəri i̇esimde. Qaiyn i̇enemdi, oğan qalai
qarağanymdy ūmytqan joqpyn. Qarauyn qarasam da, kökeiimde:
«Qūdai seni qaşan alady? Jalyqtyryp jiberdiŋ ğoi kisini»—degen
bir jaman oi tūrady,— dedi ol, ne i̇ekeni tüsiniksiz, sözin aşulana
jalğap.— Qaita biz o kisimen jaqsy tūrdyq, könbis-köŋterli jan i̇edi.
Al men jerkenşek i̇emes i̇edim. Biraq əli i̇esimde: keiingi kezderi onyŋ
qasyna jaqyndağannan jüregim ainityn. Baiğūstyŋ qūdai qinağan,
kinəsiz i̇ekenin biletin de sekildimin, biraq özime-özim ie bola almaimyn.
Kejegemnen keiin tartady da tūrady, qaiteiin, tipti üiden qaşyp
ketuge barmyn. Jəne i̇eger myna tösek tartyp jatqan özimniŋ şeşem
bolsa qaiter i̇edim — oğan da ölim tiler me i̇edim?— dep oilaimyn.
Osyny oilauyn oilaimyn-aq, so zamat alystan talyp jetken bir
dauysty i̇estimin: oğan da tiler i̇edim — degen. Bəlkim, tap osylai
bolmas ta, bəlkim, oğan köbirek tözermin de, al biraq jan qysylğan
kezderi, iştei bolsa da, syr berip qūiar i̇edim. Būl meniŋ özimnen şyqqan
pəle i̇emes — basqa birdeŋeden şyqqan nərse. Joq, Katerina,
qarttyqty da meŋdetip jiberuge bolmaidy. Ol i̇eşkimge de qajet i̇emes.
— Sonda ne, asylyp ölmekpiz be?
Daria jauap qatpady.
— Olar bizderdi jerlegende jylaidy... olar bizge, tabytqa salğan
kisige jylamaidy, bizdiŋ qandai bolğanymyzdy... i̇esine alyp
jylaidy,— dedi ol.— Tağy bizge jany aşidy... Öitkeni özderine
özderiniŋ jany aşidy: Olar özderiniŋ de qartaiatynyn, bizdiŋ
kebimizdi kietinin jaqsy biledi. Al bizsiz olar tezirek qartaiady. Olar
bizdi iştei, özderinşe i̇erterek jerlep qoiğan. Şirkin, tap sol sətti
aŋdyp tūryp, birden ketse ğoi. Al biz ūdaiy tirliktiŋ şaujaiyna
jarmasudan bir jalyqpaimyz. Ony qarmap qaitemiz — ziiännan basqa
paidasy joq. Jasyraq küniŋde ketseŋ— köpke deiin i̇esterinen
ketpeisiŋ jəne közderine sūluyraq bolyp körinesiŋ. Köringende de
jürekterin syzdatyp, ap-anyq bolyp körinesiŋ. İeger seni tabytqa
mystan kempir tərizdendirip salsa — onda türiŋe jūrt qaraudan
jerkenedi. Ondai qūbyjyq būryn i̇esterinde qalğan jarqyn beineŋdi
birden joq i̇etedi...
— Al bizdiŋ kinəmiz ne sonda?
— Bizdiŋ kinəli bolatyn sebebimiz, qolda asyrağan it sekildi, bir
ədetten airylmaimyz. Ol basqalarğa şabalanyp ürip, özimizdi küzetse
eken deimiz. Jas kezinde, keiin öziŋniŋ qandai bolğanyŋdy qalar i̇ediŋ,
— dep aityp körşi — əueli şoqynyp alasyŋ, senbeisiŋ. Tiri degen
atyŋ bolmasa, neŋ qaldy, tisiŋ tüsip, opyraiğan türin mynau, i̇etiŋ
qaşyp, saudyrap süiegiŋ qaldy — jaryq dünie senen süikimdi jan
körgen be. Osy i̇endi kimge kerek? Qūdai-tağalam sağan ömir bergende,
sen is tyndyrsyn, artyna ūrpaq qaldyrsyn dep berdi — sosyn qara
jer ortaimas üşin... būiyrğan topyrağyŋdy tat. İendigi seniŋ paidaŋ
sol jaqqa tiedi. Al sen bū jaqta köringenniŋ aldyn kes-kestep,
kölbeŋdep jürsiŋ. Şaruaŋdy rettegen i̇ekensiŋ — ket, kedergi jasama.
Özgeler öz isin jaiğastyrsyn, olardyŋ uaqytyn jep, kesiriŋdi tigizbe.
Olardyŋ da siŋbiruge uaqyty joq.
— Qaida asyğasyŋ sonda?—dedi Katerina dau aityp.— Tirligiŋde
de tilin salaqtap jügiresiŋ, öluge de jügiru kerek pe? Qaita kelip, ömir
süremiz be sonşa?
Bəlkim, qazir tiri jürgen de sen i̇emes şyğarsyŋ...
— Kim sonda? Til özimdiki dep tilmarsi berme. Meniŋ ornyma kim
tirlik i̇etpekşi?
— Əiteuir bireu bolattağy. Sen dep seni aldağan-dağy. Al i̇eger sen
öziŋ bolsaŋ — onda öz Petruhaŋmen nege jarasyp, ūğynysyp
ketpeisiŋ? Onda bireudiŋ nūsqauymen i̇emes, öz i̇erkiŋmen nege ömir
sürmeisiŋ? Nege ömir boiy sergeldeŋge tüsesiŋ de jüresiŋ? Joq,
Katerina, qūdaidyŋ özi keşirsin, men öz basym, ömir sürgen özim dep
kesip aita almaimyn... Köp jağdaida men özim men özim mülde qabyspai
jatamyn...
...Ər türli şaruany jaiğağanda da, özara söileskende de i̇ekeuine
şynymen-aq jeŋil bolady i̇eken. Qazir kün ūzarğan, kempirler külli
şaruasyn tyndyryp tastaidy, sosyn şarşağasyn, tüsten keiin
tynyğuğa qisaiady, biraq ūiyqtamaidy, jatyp alyp şüŋkildesedi.
Būdan tūrğasyn keşki küibeŋ aldynda tağy söilesedi, odan keiingi
əŋgime-sözderi jəne bar — uaqyt jyljyp, osylai öte beredi, jazdyŋ
ūzaq künderi de tap osylai i̇eleusiz i̇erteden — tüske, tüsten — keşke
qarai syrğanap ötip jatady. Əŋgime-kepke öziniŋ üzilmeitin qūiryğy
— Kolkamen Sima kelip aralasady, kürk-kürk i̇etip, əldekimge keiip,
Bogodul paida bolady, reti kelgende ol da birer sezdi qystyruğa
tyrysady; trubkasyn tistep, qūlağy auyrlau Tunguska da keledi,
auzynan trubkasyn almaityn bolğasyn, ləm dep til qatpaidy;
Matiorada qalğan basqa kisiler de şai men sūhbat izdep, osy üige
jinalady... Ötken künderdi i̇esterine alady, jaŋalyqqa qairan qalady,
sosyn osy i̇ekeuin de qosyp jiberip əŋgime şertedi, ömir men ölimdi de
söz i̇etisedi... Būryn olar i̇eşqaşan da tap osylai ūzaq söilesip
körmegen.
Jəne būlardyŋ əŋgimesine azyq bolmağan nərse az qalğan şyğar-au,
sonda da köp jasap, köp kergenderine qaramastan, sol ömirden ūqqan,
tüsingen nərseleri az i̇edi.
Al i̇eger i̇endi qalğan künderine qarasaq, uaqyt i̇etken saiyn aldyŋğy
jağy keŋeiip, bosai tüsetin tərizdi. Aldaryndağy bos jazyqta aŋyrap
jel soğyp tūrğan.
11
Biraq şöp şabu bastalğan kezde Matioradağy ömir-tirlik tağy bir
jandanyp, tolqyp ketken i̇edi. Jaŋa şabyndyq-şalğyndardan
jemşöp jinap alu qiyn-tūğyn, sonyŋ özi, jaŋa şabyndyqtar da
baiağy, əli joq bolatyn, sol sebepti de olar aqyrğy ret i̇eski
şalğyndarğa qarai bet tüzegen. Sovhoz qaitadan kolhoz-kolhozğa
jaiylyp ketti — būryn kim qaida tūrsa, şöp şabuğa sol jaqqa
attandy. Aqyrğy sətte tuğan-ösken derevniasyna baryp, tūryp qaituğa
jol aşqan osy bir sətti oqiğağa quanbağan kisi mülde az şyğar, mūnda
ərqaisysynyŋ üi-jaiy, mal-jany, bau-baqşasy, aiaqtalmai qalğan
isteri bar, jer-ana da ünsiz qarap jatsyŋ ba, olardy aqtyq sapar
aldynda qoştasuğa şaqyratyn sekildi. Soqyr da, saŋyrau da i̇emes,
keŋsege i̇eti üirengen salbökse de i̇emes, qatal da qajet iske qosaqtauly
kisi bolmasa, būğan barğysy kelmegen jan joqtyŋ qasy i̇edi — üiormany, ata-meken qonysy bar adam bauyrmal keledi, bauyrmal
bolğanda qandai?
Matiorağa derevnianyŋ jartysy qaityp keldi, sol-aq i̇eken, Matiora
būrynğyşa, ret-retimen jürip jatatyn, dağdyly tirlik bolmasa da,
soğan ūqsas bir tirlikti bastap ketti jəne būlar sol tirliktiŋ qandai
bolğanyn kerip, i̇este saqtap qalu üşin qaita oralğan tərizdi.
Podmogadan aidap əkelingen attar qaitadan oqyranyp, kisinise
bastady, taŋerteŋgilik bir-birine dybys bergen şarualar dabyrlasyp
söilesip jatady, şöp şabuğa qajetti qūral-saimandardyŋ tyqyldap,
şyŋyldağan dybysy keledi. Atqa jegiletin tehnikany öŋdep-jöndeu
üşin būrynğy ūsta dükenin tauyp alyp, qaita jylytty, şalğylary
da alyndy, Maksim atai da sartösek bolyp jatqan jerinen tūryp, kirqoqys arasynan balğasyn suyryp alyp, temir soqqylap jatqanda
əlsiz qolynan susyp ketpesin dep, oğan ilgek-bau taqty. Bir qyzyğy —
būl şal jūrtqa būrynğyşa kerek i̇eken, şalğylary da tabylyp,
Maksim atai da qybyrlap şyğa keldi. Jūrt jamyrasyp, oğan
tyrmalary men aiyrlaryn, zembilderin əkele bastady — şal olardy
qolma-qol jöndep, jaŋartyp, ötkirlep, tüsip qalğan tisteriniŋ ornyna
jaŋa tister saldy. Osy taiauda ğana jan təsilim i̇etkeli jatqan şal i̇endi
jūmysqa kiriskesin bir türli öŋi kirip, özgerip, köŋildenip sala berdi,
jūrtqa qolyn sermep, aiqailap, jarlyq beretin boldy. İel de jadyrai
külip, onyŋ aitqanyna köne salady, osydan jiyrma ma, əlde odan köp
pe, jyldar būryn būl olarğa tap osylai aiqailap qūiatyn, ol kezde
brigadir bolğan, i̇endi qazir de brigadir bolyp jürgen Pavel, tap
osylai būlardy ər türli jūmysqa jegetin — sodan beri i̇eşteŋe de
özgermegen sekildi. So kezdegi siiäqty, bū joly da isti ülken
tehnikasyz atqarmaq boldy: traktorlar men maşinalar arğy bette, o
jaqta olarğa bir minut te tynym joq, al mūnda tek şağyn bortty
maşina men özdiginen jüretin i̇eki kombain qalğan, olar özderiniŋ
qimyldar sətin kütip, derevnia syrtyndağy döŋ basynda tür. Biraq əlgi
maşinany, osynda qalğany üşin, jorta jazalağysy keldi me, əiteuir,
ūdaiy «baryp kel-şauyp keldiŋ» qolbalasy i̇etip qoiğan: ystyq künde
salqyn kvas əkeluge nemese mal qamymen keşigip qalğan qatyndy
şabyndyq basyna jetkizip tastauğa jūmsaidy. Ony bir baiypty iske
jibermeidi. Əlde i̇erikkendik pe, əlde jelikkendik pe, əiteuir
bastyrmadan i̇eki i̇eski arbany döŋgeletip syrtqa şyğardy, künde
erteŋgilik şabyndyqqa jürerde olarğa əkelip attardy jegedi, al
maşina bolsa, alğa ozyp ketuge jüregi daualamai, jūrtta qalğan
jetimektei, arbalar soŋynan ilbip kele jatady, sonda ol ana
arbalardan əldeqaida laqsa, qolapaisyz bolyp körinedi. Biraq būl
şyn məninde i̇erikkenderdiŋ i̇ermegi, alaböten oiyny i̇edi, biraq, amal
qanşa, sol oiynğa jūrt tegis jəne quana-quana kirisip ketedi.
Ras, keiin tehnikasyz qol qysqa bolady, bū jaqqa traktorlardy
ötkizu kerek jəne bireuin ğana i̇emes, birneşeuin, öitkeni qajet
bolğasyn, qaitken künde de pişendi suğa jaqyndatu kerek — olardy
traktorly şanalarğa tiep, əketpekşi bolğan. Biraq mūnyŋ bəri keiin,
keiinirek... əzirge būrynğyşa kosilkamen, at jegilgen tyrnalarmen
isti tyndyryp keledi, şömelelerge arnap laqtyrğyş sebetter
toqidy...
Jūrt köpten aŋsap jürgendikten be, jūmysty şyn köŋilden
quanyp, qūşyrlana istedi. Olar osynau iske kim jetik i̇ekenin körsetkisi
kelgendei-aq, şalğyny bappenen qūlaştai sermeidi, qaitsin i̇endi, būl
isti osynau jermen birge osy arada məŋgi qaldyruğa tura keledi,
qūlaşty sermei-sermei, əbden şarşağan şalğyşylar şabylğan şöp
üstine qūlai-qūlai ketedi, jūmysqa i̇eltip, delebesi qozyp alğan, i̇endi
mūndai jaqsy künder ömirde qaita kelmeidi — degen sezimnen işibauyry i̇eljiregen jūrt, būryn bolğan-bolmağan, jəne de jaŋa
sözdermen, əzil-qaljyŋmen birin-biri qairap, şaptap, qamşylap
tynym tappaidy. Sarkidir tartqan jasamys qatyndar bir-biriniŋ köz
aldynda bir türli jasaryp ketken tərizdi, öitkeni olar ğajaiyp bir
keremettiŋ arqasynda, özderin on jyl keiingi kezden aparyp bir-aq
şyğarğan osy jazdan keiin, joq, jaz i̇emes-au, osy aidan keiin, tabanda
on jasqa qartaiuğa tura keletinin jaqsy biledi. Olar jas balalar
siiäqty, ulap-şulap, ūşqalaqtanyp, oinap-külip, məz bolyp jatty:
terlerin basar-baspastan qiqulap Angarağa qoiyp ketedi, al bireuiniŋ
suğa tüskisi kelmese, oğan japyrlasyp jügirip baryp, kiım-miımimen
suğa bir-aq atady; ainalanyŋ bəri qaptap jürgen öz jūrtyŋ bolğasyn
— kisi Uiatty jinap qūiady i̇eken,— Klavdiiä Strigunova şūnaqaidyŋ
bastauymen qatyndar tösterine deiin jalaŋaştap, şeşip tastady da,
at töbelindei azğantai i̇erkekter qasyna i̇ebil-debil bolyp, jalaqtap
jetip barysty, olardy suğa iterip jiberu üşin tipti yşqyntyp qua da
bastady. Jūmysqa qaitadan kirise bergende, olar i̇esterin jinap: «Tüh,
myna qatyndar Matiorağa kelgesin tipti qūtyryp ketti ğoi. Ol
jaryqtyq tipten osy kelgenderdiŋ özimiz de i̇ekenin de tanymai qalğan
şyğar»— desti bastaryn şaiqap, biraq kelesi tynys kezinde olar zor
ğanibetpen qaitadan osy i̇eserligine basar i̇edi.
Derevniadan kök şalğynğa kempirler de süiretilip şyğa bastady,
jūmys istep jatqan jūrtqa qarap tūryp, olar köz jasyna ie bola
almai qalady. Jəne qaidağyny sūrap:
— Senderge ne jetpedi sonşa? Osylai i̇emen-jarqyn oinap-külip
jüre bermei, senderge ne boldy, nemenege şağyna qaldyŋdar? A? İeh,
dünie, senderdi jostyrtyp alatyn da kisi joq,— deidi özeurep.
Halyq biraz oilanyp tūryp:
— Ol ras,— deidi kempirlermen kelisip.
Tipti Klavka Strigunovanyŋ özi i̇egese ketudiŋ ornyna ündemei
qalady.
Keşqūrym jūrt əndetip qaitady. Būryn sau kezinde öleŋ aituğa
arlanatyn mūjyqtar da ənge qosylady. Şyrqalğan əndi i̇esitip,
derevniada qalğan jūrttyŋ bəri — balalar, kempirler, olarmen birge,
eger bar bolsa, ər taraptan kelgen kisiler de syrtqa şyğyp, köşeni
jağalai tizilip tūrady. Soŋğy kezderi mūnda qozğalys-qimyl
küşeigen-di, motorly qaiyqtar tyrqyldap, Angara suyn olai-būlai
osqylap ötip jatady. Mūnda tek sovhoz kisileri ğana kelmeidi: bir
kezderi osynda tūrğan, Matiorany birjolata ūmytyp ketpegen
jūrttyŋ bəri qalalar men alys ölkelerden izdep kelip jatady. Būl
birin-biri köp jyldar boiy körmei joğaltyp alyp, bir-birin baiağyda
ūmytyp ketken, i̇endi, mine, köre salysymen dauystary i̇eriksiz şyğyp,
ūmtylysyp kelip, köşe ortasynda qūşaqtasyp tūryp, əbden i̇eseŋgirep
əl-dərmennen airylğanşa i̇egilip jylasqan kisilerdiŋ, aşy da bolsa,
tabysqan meiramy i̇edi. Əkeler men şeşeler, atalar men əjeler
özderimen birge jas balalaryn i̇ertip, tipti qaidağy bir böten kisilerdi
de şaqyryp ala kelgen, sondağy dittegeni olarğa özderi şyqqan jerdi
körsetu, əitpese keiin, biraz uaqyt ötkesin ony körmei de, taba almai
da qalady ğoi. Tegi Matioranyŋ tağdyr-talaiyn jaryq jalğannyŋ
jartysy biletin tərizdi. Derevnianyŋ joğarğy jaq şetinen, ərirekten,
türli tüsti şatyrlar paida boldy, araldy aralap jürgen i̇el qarasy
köbeidi — olardyŋ keibireuleri zirat işinde otyryp alyp,
əldeqaida köz tigedi, üşinşileri būtaly alaŋqaidan qyzyl jidek
teredi — olar öz adamdaryŋ ba, özgeler me, aşyp aitu qiyn i̇edi.
Şalğyşylar jūmystan şarşap, aspai-saspai, baisal tartyp
keledi. Aldarynda — arbalarğa jegilgen attar derevniağa kirerde oğan
təjim i̇etkendei-aq, bastaryn iıp tastap kegjeŋ qağady, arba basy i̇ekiüş adamnan otyr, olardy qaptaldai birneşe attyly kisiler
sydyrtady, qalğanynyŋ bəri arba soŋynan əndetip keledi. Ən de ər
aluan, jaŋasy da, i̇eskisi de bar, biraq köbine i̇eski ənder, qoştasu-joqtau
üni i̇estiledi, qanşa aitqanmen, halyq olardy biledi i̇eken, osyndai bir
kezeŋ üşin ədeii kökeiinde saqtap kelgen tərizdi... Əndi aituşy
kisilerge būl jeŋilirek te, al so ənderdi bəri bir kisidei bolyp,
qasietti dūğa qaiyrğandai i̇etip aityp, i̇egile tyŋdaudan kisiniŋ jany
auyryp, qinalatyny sondai, jüregi qan jylap keter i̇edi.
İiül ortaiyp, i̇ekinşi jartysyna qarap audy, kün aşyq, qūrğaq
bolyp tūr, būl i̇endi şöp şabuğa taptyrmaityn qolaily kez. Jūrt bir
şalğyndy şauyp jatsa, i̇ekinşi şalğynda şabylğan şöpti
tyrmalaidy, olardyŋ dəl qasynda kosilka tyryldap, sūiau tisteri
qarmaqtai iılgen atty tyrmalar zyrqyldap, sekeŋ-sekeŋ i̇etedi: jel
qağyp, şuaq sorğan şöpti bir künnen keiin tyrmalap jinai beruge
bolady; qatyndar tüske deiin qoldaryna şalğy alyp, döŋgelekke
qolaisyz, oily-qyrly, dymqyl jerlerdiŋ şöbin şabady da, tüsten
keiin tyrmalauğa kirisedi. İerkekter aiyrlap, şömele salyp jür,
aiyrğa ornatylğan aumaqty qausyrmalar i̇erkekterdiŋ art jağynda
sūryqsyz sabalaq basyn şalqaityp tastap, öz betimen qozğalyp
jürgen tiri qūbyjyq siiäqtanyp körinedi. Kün i̇ekindige taianğanda
pişenşiler jūmystan, ystyqtan, bərinen de būryn, tolysyp pisken
şöptiŋ būrqyrağan qoş iısinen i̇eltip, pysynap ketedi. Osynau iıs
aŋqyp otyryp derevniağa da jetedi, ondağy jūrt būl jūparmen
raqattana tynystap, közderin jūmyp, tym-tyrys tūryp qalady:
iısin-ai, jaryqtyqtyŋ, iısin-ai!.. basqa qai jerde, qai ölkede mūndai
bal iıs bar deisiŋ?!
Endi jūrt būrynğydai i̇emes, artyna qauiptene qarasatyn boldy:
jūmystyŋ i̇etek-jeŋi qusyrylyp bitip keledi — Matiorada i̇emin-erkin
bir dəuirlei almai jatyp, keiin qaityp ketetin kün de alys i̇emes. Tym
bolmasa, sirkirep jaŋbyr jausa ğoi, osy arada biraz keşeuildep,
kerenau tartyp, jata tūru üşin. İerkekter jağy traktor şanasyn
sailauğa kiristi — rasynda da is bitip qalypty. Qaida asyğady osy
jūrt?! Şöp-şöp dep janyğyp jürip, ömir boiğy mekeni, bary da, nary
da bolğan, i̇endi birjolata joğaltqaly tūrğan Matioramen armansyz bir
qoştasyp, mauqyn da basa almaityn boldy. Qaitesiŋ i̇endi, taŋerteŋ
şalğynğa şyğysymen, būlardy jūmys i̇eliktirip, qualaidy da ketedi
jəne ony toqtatuğa adamnyŋ əl-dərmeni jetpeidi — qaita kisi özin-özi
qairap, būrynğydan beter qūlşyna tüsedi. Būl, ərine, qarqyndy
bəseŋdetetin jūmys i̇emes-ti; mūnyŋ üstine jūmyskerler əli de
erikkennen i̇ermek izdep, būzyla qoimağan bolatyn.
Keşqūrym, tösekke bas qoimai tūryp, olar köşege şyğyp, jinala
bastaidy — būrynğydai alaŋ deitin alaŋ i̇emes, sūhbat deitin sūhbat
emes, əiteuir i̇endi mūndai keşterdiŋ az qalğanyn i̇eske alady da,
şarşağandaryna qaramai, bəri osylai bas qosady. Osy bir beiuaqta
Matiora da öz tağdyryn oilap, maujyrai qalady: batysqa qarağan
terezelerdi alaulatyp, Angaranyŋ ar jağyndağy qyzyl şapaq söner
aldynda bir mazdaidy; zeŋgir aspan tūŋğiyqtanyp tereŋdei tüsedi,
jaqyn jağalau astyndağy su i̇erkelep, şolp-şolp ağyp jatyr. Kün
batyp Uiasyna qondy, tirşilikke alğys-raqmetin jaudyryp, ainala
töŋirek te tamyljyp tynyştala bastaidy: onyŋ ər türli əueni men
būiauy ūlasyp, maujyrap-mülgip baryp, bir qoŋyrjai terbeliske
ainalady, ol birde qattyraq, birde jaiyraq terbeledi, osyğan ündesip,
adam bitkenniŋ sezim-tüisigi de balqyp, şaiqalmaly beijai küige
köşkendei. Derevnianyŋ üileri bir-birimen jaqyndasa tüsip,
terbetilip, bəri jelmen qosyla, işinen guildep əndetip tūrğandai;
əldeqaidan baiağyda seiilip ketken i̇eski tütinniŋ əlsiz iısi keletindei,
osy sət araldağy nərselerdiŋ bəri — qoldan jasalğandary da,
özdiginen öskenderi de — tügeldei jaqyndap kelip, biriniŋ artynan
biri tūryp, biriniŋ syrtynan i̇ekinşisi qarağan küii, bir auyzdan
birdeŋeni sybyrlap sūrap tūrğan tərizdenedi. Ne sūrap tūr, ony ūğu da,
esitu" de mümkin i̇emes, biraq osynau kisi ūqpas, i̇estimes kübirge jauap
beretindei-aq, jūrt bəseŋ ünmen saraŋ söilesedi. Olar bastan keşken
künderin oilamaidy, keler künde ne bolatynynan da jasqanbaidy,
tek osy bir öŋ men tüs arasyndağy talma sət olarğa tym maŋyzdy
bolyp körinedi de, osy küide balbyrap otyra bergisi keledi. Biraq
jalpy minəjat kezinde, kimelep kirip kelgen şaitan tərizdi, i̇eldiŋ
soryna ottan aman alyp qalğan garmonyn süiretip, Petruha jetip
keldi de, «Sen, Podgorna, sen, Podgornany...» bezildete tartyp,
jūrttyŋ ūiyğan köŋilin nildei būzdy, olardyŋ oryn-ornynan tūryp,
erteŋ ne bolyp, ne qūiatynyn i̇esterine tüsirip, jyly tösekterine
baryp jatqannan basqa amaly qalmady.
Eki aptadai körinbei ketkennen keiin, Petruha Matiorağa asa köŋildi
oraldy, üstine su jaŋa, biraq kədimgidei kirlep qalğan qyzyl jolaqty
böz kostium, basyna qoşqyl naqysty bylğary kepki kigen sabazymyz,
osy kiım-keşegimen qalanyŋ şibūttarynan ainymai qalypty. Ony
alğaş körgende Daria şeşei:
— Pəle-e, mynadai alagülik bizge qaidan örmelep jetken?—dep
dauystap jiberipti.
— Qatty ketsem, keşir,— dedi Petruha şamdanyp,— ol «alagülik»
degenge i̇emes, «örmeledi» degenge şamdandy.— Men örmelep-jörmelep
jürgen joqpyn, bilgiŋ kelse, aitaiyn, samoletpen ūşyp jürgen
adammyn.
Osynau «qatty ketsem — keşir» degendi ol soŋğy seiil-serueni
kezinde tauyp alğan, būl sözdiŋ oğan ūnağany, ədemi de jylpos bolyp
köringeni sondai, i̇endi Petruha onsyz söilei almaityn. Kelisimen ol
örtep jibergen qora-jaiyna alğan qyruar aqşadan şeşesine on bes
som əkep bergen, o baiğūs mūnyŋ tym az i̇ekenin aita bereiin degende,
balasy aldyn orap ketti:
— Qatty ketsem, keşir. Al men nemen kün köremin sonda? Men bir
jaqqa baryp, tūraqty oryn tauyp aluym kerek. O jaqqa meni teginnentegin aparatyn kim bar? Qaita būl arada aqşanyŋ sağan qajeti joq.
Biraq qariiäğa jany aşyp, oğan umajdalyp qalğan aqşadan tağy on
somdy sanap berdi.
— Köp aqşany auystyryp aldyŋ ba?—dedi Katerina osynau myjmyj bolyp, büktetilip qalğan i̇esirik aqşalardy körgende, myna türine
qarağanda, būl aqşalar ömirinde qairymdy bir qol körmei, ūdaiy
Petruha tərizdi betpaqtardan şyğa almai jürgen sekildi.
— Ol meniŋ isim. Men seniŋ jeke tirligiŋe tiısip jatqan joqpyn, sen
de mağan tiıspe. Əbden ornalasqasyn — seni hat jazyp şaqyryp
alamyn, birge tūramyz. Al əzirge qatty ketsem — keşir.
Dükensiz Matiorada ol i̇eki kün qoŋyltaqsyp jürdi de, jaŋa poselkege
baryp, süŋgidi de ketti, sodan onda kirşeŋ kəstömin şeşpesten, üş kün
ūdaiy i̇erkin şalqydy, kəstöminiŋ boz türi qoŋyrqai tartyp, qyzyl
jolağy birjolata joğalyp ketti. İendi qazir qaitadan Matioradan kelip
şyqty, baspanasy bolmağasyn, köringen jerge tünep qalyp jürdi,
keide tipti Bogoduldyŋ Kolçaktan qalğan barağyna da qonady, būl
kisiniŋ üisiz-küisiz, qaiyrşynyŋ haline jetken beişaralyğyn
körsetetin jəit i̇edi, biraq ol sonda da syrtqa syr bermeidi, oiynan
qaidağy joqty şyğaryp, öziniŋ zaŋdy demalysta jürgenin, i̇endi köp
ūzamai, asa qajetti adam retinde, özin əldekimniŋ katermen ədeii kelip
əketetinin aityp bösip qūiady; iyğyna asyp alu üşin, ol dymkəs
syrnaiyna jipten bau tağyp aldy da, Petruhanyŋ öz sözimen
aitqanda, ony kün demei, tün demei «tarzanşylap» tarta berdi. Bir
küni tipti sonysyn süiretip şabyndyq basyna barsyn, sol arada bir
qaiyŋnyŋ tübine jaiğasyp alyp, syrnaiyn daryldatyp-aryldatsyn
kelip, biraq qara terge tüsip, köŋildi de köŋilsiz jürgen yzaly
pişenşilerdiŋ Petruhany şoşytyp tastağany sondai, ədette sözge
des bermeitin Petruha, küŋkildep til qatpastan şeginip kete bardy.
...Biraq ūzaq uaqyt aşyq bolyp, jadyrap-jainap tūrğan aspandy bir
küni tünde būlt torlady da, salpy i̇etek jaŋbyr sylpyldap bastaldy
da ketti.
12
Birinşi küni, i̇egin men bau-baqşalardyŋ rizyq köretin aspannan nūr
etip sebelegen jaŋbyr i̇endi-endi küşeie tüsuge bet tüzegen kezde,
Darianyŋ üiine qonaq kelip tüsti — Paveldiŋ kişi ūly Andrei i̇edi.
Pavel əke retinde qyz süimedi, əieli Sonia tört qūrsaq köterdi, bəri
saidyŋ tasyndai ūl bolyp tudy, biraq olardyŋ bireui közin
aşysymen, jaryq dünieni ūnatpady ma, jan təsilim i̇etti, söitip üşeui
ğana qaldy. Ülken ūly orys qyzyna i̇emes, özgege üilenip, əieliniŋ
Otany — Kavkaz tauynyŋ ne i̇ekenin körmekke jürip ketti de, jyly
tirlikke ömeksip, so jaqta bir jolata qalyp qoidy; oquğa alğyr
ortanşysy İrkutskide geolog boluğa əzirlenip jür, kelesi jyly
oquyn bitirip şyğuğa tiıs, al Andrei ötken küzde armiiädan kelgen, so
kezde Matiorada bolğan, biraq tek bir jarym apta ğana tūrdy, basqa
jaqqa köşuge bailanysty künnen-künge küşeie tüsken osynau əbigermaşaqatqa aŋ-taŋ qalyp jürdi de, bir küni qalağa taiyp tūrdy, onda
baryp zavodqa ornalasyp aldy. İendi ol, baiqap otyrsa, zavodtan
şyğypty, basqa jaqqa barğysy keletin körinedi, jolai üige soqqan
türi osy. Andrei i̇eki kün sovhozda, şeşesiniŋ üiinde bolğan — Sonia
buhgalteriiäda isteitin, sol sebepti de sovhozda qalğan, əueli şeşesiniŋ
köŋilin aulağannan keiin, əkesi men əjesine barmaq bolğan. Pavel
eleusiz jürip, dittegen maqsatyna jetti, i̇endi Matiorada şöp şabudy
basqaryp, ūdaiy osy arada boldy, būryn Matiorağa qalai kelip-ketip
jürse, sovhozğa da solai baryp qaitady.
Jauynnyŋ jauğany mūndai jaqsy bolar ma: i̇endi aspai-saspai, keŋ
otyryp söilesuge, syrlasuğa jağdai tudy, öz biligimen tynys aluğa
jürekteri daualamai jürgen, i̇endi oğan rūqsatty bir qūdaidyŋ özi
berdi. Andrei əkesine qarağanda əldeqaida deneli, ömirinde auyryp
körmegen, jūmysty köp istep şağylmağan soidauyttai jigit, əskerge
barğany boiyna qūt bolyp daryğany körinip tūr — o jaqqa ūdaiy
tömen qarap, imiıp jüretin qolapaisyz bozym bolyp ketken i̇edi, al
endi qazir tal boiynda mini joq, örimdei tik-tik jigit bolyp oraldy —
sol Andrei əjesi stolğa as qoiyp jatqan tap osy sətte
şydamsyzdanyp, üi işinen aulağa, auladan üi işine ilgeri-keiin
jürip, basqyş üstinde bəteŋkesin tarsyldata basyp, odan əli
balşyqty i̇emes, tek jaŋbyr suyna şylanğan şaŋ-tozaŋdy tüsirip
jatyp, derevnia adamdaryn i̇esine alyp, kimniŋ qaida jürgenin, qaida
keşkeli jatqanyn sūraidy, işi pysqasyn özimsinip, əjesi! Dariany
erkelei qağytady:
— Qalai, əje, ūzamai evakuatsiiälanasyŋ ba?
— Siiälanamyn, siiälanamyn,— dep əjesi jaiymen baisaldy jauap
qatady, tipti kürsinbeidi de.
— Bū jaqtan ketkiŋ kelmeitin şyğar?
— Ərine, ketkim joq. Biz, kempirler, öz mekenimizde əli de bolsa
jaiymen qybyrlap jüre berer i̇edik, jüre berer i̇edik, al bizdi
ornymyzdan qozğady bar ğoi, onda bərimiz birden ölip qalamyz.
— Qyzyq i̇eken, sonda senderdiŋ öluiŋe kim rūqsat i̇etedi?
— Al oğan biz rūqsat sūrap əure bolmaimyz. Birdeŋe i̇etip özimiz-aq,—
dedi Daria öziniŋ i̇egese bastağanyn baiqamai.— Ol iske būiryq
şyğaratyn uəkilder tağaiyndaudy joğaryda əli oilamasa kerek.
Sondai raznariadka bolmağasyn jūrt betaldyna ölip jatyr.
— Sen renjime, əjetai. Mağan ökpelep qalğan joqsyŋ ba? Men
əşeiin oinap aittym.
— Sağan ökpelep qaitemin, qarağym?
— Al sonda kimge ökpelediŋ?
— İeşkimge de. Özime-özim ökpeleimin. Əlgi otyratyn jeriŋdi
qalaqaimen şapattağanym üşin, qaita seniŋ mağan ökpeleitin jöniŋ
bar. Şamasy, mandytyp şapattamağan i̇ekem, mūnda tūraqtamai ketip
qalğanyŋ «sodan şyğar...
Andrei məz bolyp küldi.
— Əjetai-au, kisi jas kezinde barlyq jerdi körip, barlyq jerde
bolyp ülgirui kerek. Sen osy aradan taban audarmai, külli ömiriŋdi
ötkizdiŋ, onyŋ nesi jaqsy? Tağdyrğa möltektei berudiŋ qajeti joq,
oğan özin bilik jürgizuiŋ kerek.
— Bile, bilep-töste... Sosyn, tüptiŋ tübirinde neni bilep-tösteuge
jetetiniŋdi körgim keler i̇edi. Joq, balam, barşa jaryq jalğandy
jalpağynan basa almaisyŋ. Qalasaŋ — qanat bailap ūş. Bəribir iegiŋ
qyşymasyn. Sen ne, adam bolyp tuğasyn, bəleniŋ bərin jasaimyn dep
oilaisyŋ ba? Oh, Andrei, olai oilama. Köp ömir süresiŋ, köpti köresiŋ
əli, sosyn baryp köp nərseni tüsinesiŋ...
— İe, i̇e, əjeke, men būl arada sizben kelise almaimyn. Seniŋ būl
aitqanyŋ Matioranyŋ əserinen, Matioradan asyp, i̇eş jerge
barmağanyŋnan. İeşteŋeni körmegeniŋnen. Adamnyŋ qolynan
kelmeitin nərse joq, onyŋ bərin aita beruge til jetpeidi. Onyŋ
qolyndağy küştiŋ nesin aitasyŋ — ğajap qoi! Neni qalasa — sony
jasai alady.
— İə jasaidy, jasaidy...— dep kelise ketti Daria.
— Ay, i̇endeşe manadan beri aityp tūrğanyŋ ne?
— Aitqanym aitqan. Bəri onyŋ i̇esinde, ol bərin de köteredi... Al ajal
kelgende köz jūmady. Sen menimen, Andriuşka, talaspa. Men az
körgenmen, köp jasağan adammyn. Men közime tüsken nərsege, sen
siiäqty at üstinen i̇emes, baiyptap ūz-z-aq qarağanmyn. Matiora osy
arada tūrğan kezde men i̇eşqaşan da asyğyp körgen i̇emen. Men
adamdarğa da əbden üŋilip qarağan kisimin, olar kişkene keledi. Qanşa
keudesin soqqanymen— kişkentai ğoi, kişkentai. Aiaimyn olardy.
Sen öziŋdi-öziŋ aiamaisyŋ ba, ol əli jas ta mas bolğanyŋnan. Qazir
qairat-jigeriŋ boiyŋa syimaidy, sol sebepti de men küştimin, bərin
de jasai alamyn dep oilaisyŋ. Joq, jigitim. Men öz ğūmyrymda
aianyşty i̇emes adamdy körgen de, bilgen de i̇emespin. Meili, onyŋ aiy
oŋynan, jūldyzy solynan tuyp tūrsyn. Alystan qarasaŋ— küdireiipaq tūrğandai; pai-pai mynau tiri jannan qoryqpas, jyn-periŋniŋ özin
alyp soğatyn şyğar — dep oilaisyŋ... syrtqa jasaityn aibaty... Al
jaqynnan qarasaŋ: köppen birdei, zəredei de artyqşylyğy joq. Sen
öziŋniŋ adamdyq teriŋnen sytylyp şyğamyn deisiŋ be? Joq,
Andriuşa, şyğa almaisyŋ. Ondai kisi bolğan i̇emes. Tek bekerden beker
şiedei tyrnalyp, jara-jara bolyp qalasyŋ. Isti de tyndyrmaisyŋ.
Kerdeŋ basyp, kekireiip jürgeniŋde, bir küni ajal kelip, aldyŋdy
oraidy. Meniŋ sağan aitaiyn degenim — būl jūrt qūdaiyn ūmytqan.
Biz özimizge deiin ömir sürgen adamdardan artyq i̇emespiz... Arbaŋa jükti
atyŋ tartatyndai i̇etip tie, əitpese jolda qalasyŋ. Biz ūmytqanmen,
qūdai tağalam bizdi ūmytqan joq. Ol adamnyŋ mardamsyp ketkenin
körip otyr, oi, körip otyr. Astamsyğanyŋ öziŋe ziiän. Əlgi özi otyrğan
būtaqty kesetin təitik bar ğoi, ol da özin dünieniŋ kindigimin dep
oilağan şyğar. Al sosyn ūşyp tüsti de, mertigip qala jazdady, sonda
aspanğa i̇emes, jerge soğylyp mertige jazdady. Biz jerden qaşyp
qūtyla almaimyz. Nesin aitasyŋ — qazir senderdiŋ qolyŋa ülken küş
berilgen. Ol ülken küş!.. Ol osy aradan, Matioradan da körinip tūr. So
bəleket, əlgi... küşti aitam-dağy, senderdiŋ özderiŋdi jazym i̇etpese
bolğany... Ol ülkenine ülken ğoi, al sender sol baiağy kişkentai
küileriŋde qaldyŋdar.
Olar stol basynda ūzaq otyrdy; əkeli-balaly i̇ekeui Andrei əkelgen
bir şyny araqty işip qoidy, biraq i̇ekeui de so qalpy, tek Andreidiŋ
öŋine qarasaŋ, būrynğydan da jasara tüsken tərizdi, al Pavel qartaia
tüsken tərizdi. Daria öziniŋ qarsy aldynda qatar otyrğan i̇ekeuine
qarap, qalyn bir oiğa berildi: «Bir jiptiŋ i̇eki tüiinine ūqsap otyruyn
qaraşy. Bir tüiin men i̇ekinşi tüiinniŋ arasynda qyruar jyldar ötken
sekildi i̇edi — i̇endi qaida solary? Al meniŋ tüiinimdi tartyp, i̇endi, mine,
şeşkeli otyr, tüiini körinbesin dep tarqatady da baiağy... Sosyn
ekinşi jağynan jaŋa tüiin jasau üşin. Osynau jipti būdan əri qai
jağynan qalai qarai tartar i̇eken? Sonda ne bolady? Ne bolatynyn
biler me i̇edi, şirkin?»
Daladağy jaŋbyr jiılep, küşeie tüsti, jauyn suy əinekten
taramdalyp ağa bastady. Jer qaraiyp, üi şatyrlarynan tamşy
şūbatylyp tyrsyldai jöneldi; terezeden buyrqanyp köpirşip
jatqan Angara körinedi. Osydan ba, əiteuir dastarqan basyndağy
samauyryn iısi būrqyrap, mamyrajai küige auysty, i̇endi bəri birdei
işip otyrğan şai da təttirek, üşeuiniŋ osylai sūhbattasyp, söilesip
otyrğanynyŋ özi üi işiniŋ jarasymdy jaqsy sözi bolyp körindi.
— Tabysyŋ az boldy ma?—dedi Pavel Andreidiŋ zavodtan nege
şyğyp ketkeniniŋ sebebin bilmekşi bolyp.
— Tabysym bir basyma jetetin,— deidi Pavel iyğyn qiqaŋ i̇etkizip.
Ol əkesimen tebingilese, teŋ otyryp söileskisi keledi, biraq osy
teŋdikke əli üirene qoimağasyn qaita-qaita əŋgime yrğağynan
airylyp, aitar sözinen jaŋylyp qala beredi, dauysy birde qatty,
birde bəseŋ şyğady.— Özime jetedi, ərine. Əŋgime onda i̇emes. Mūndağy
is kisini qyzyqtyrmaidy. Ana jaqtağy qūrylys əlemge əigili.
Erteŋgilik radiony qossaŋ — kün qūrğatpai sony söz i̇etedi de jatady.
Oğan arnap, ədeii aua raiyn aitady, kontsertter beredi. Al zavod...
mūndai zavodtar tolyp jatyr. Ərbir qalada bar.
— Zavodqa arnap aua raiyn bermeitin şyğar?
— Osyny aitatynyŋdy bilip i̇edim,— dedi Andrei boiyn tejei
qoiyp.— Zavodqa onyŋ keregi joq, qalağa arnap aityp jatady. Gəp
onda i̇emes. Zavod ornynda, i̇eş ketpeidi, al qūrylysty bitirgesin —
ökingennen ne paida. Keiin i̇eske alyp jüru üşin... Jas kezinde
qatysqyŋ keledi...
Andrei öz jauabyn özi olqysynyp, kirjiŋ i̇ete qaldy; ol lepirme
sözdi aitpas üşin, oiyn aiaqtamai kümiljip, söziniŋ soŋyn jūtyp
qoidy, əkesiniŋ ondai sözdi ösek köretinin balasy biletin. Pavel tağy
birdeŋeni tosyp ündemei qaldy, onyŋ osylai tymyraiyp, kümiljip
qalğanynan Andrei qyzynyp sala berdi.
— Qazirgi uaqytta bir orynda köp otyra beruge bolmaidy,— dedi ol
öz oiyn ne dəleldemekşi, ne əldeneden aqtalmaqşy bolyp.
— Məselen, senderdiŋ osy arada otyra bergileriŋ keledi, biraq
bəribir senderdi tūrğyzyp, köşireiin dep jatyr. Qazirgi uaqyttyŋ
nesin aitasyŋ, tynymsyz uaqyt... dünieniŋ bəri qozğalysta degen
sözdiŋ jany bar.
Men özim jasağan jūmysym körinse i̇eken, məŋgilik tūrsa i̇eken — dep
tileimin, al o zavodta ne bar? Aptalar boiy aulasynan şyqpaisyŋ...
Maşina aidap jürgenniŋ özinde. Qūmyrsqa siiäqty qybyrlap, temirtersekti bir orynnan i̇ekinşi orynğa, tsehtan tsehqa tasisyŋ da jüresiŋ.
Ony köringen şal da istei alady. Zavod uaqtyly pensiiäğa ketu üşin
egde tartqan, üili-barandy kisilerge kerek. Men özim siiäqty jastar
istep jürgen jerge, barlyq jūmys basqaşa... jaŋaşa atqarylatyn
jerge barğym keledi. Su elektr stantsiiäsyn salsa, ol əli myŋ jyl
tūratyn bolady.
— Biraq sen azdap keşigip qaldyŋ,— dedi Pavel oilana basyn izep.
— İeger sudy jaiyp jiberudi i̇endi bastaiyn dep jatsa, ony, su elektr
stantsiiäsyn, sensiz bitirip qoiğan şyğar.
— İe-e, onda əli ūşan-teŋiz jūmys bar! Mağan jetedi. İeŋ qyzyğy i̇endi
bastalady.
Daria qūlağyn tige qoidy.
— Tūra tūr, sen sonda əlgi Angarany bögep jatqan jerge barmaqsyŋ
ba?— Ol məseleniŋ mən-jaiyna i̇endi ğana tüsindi.
— Sol jaqqa, əjetai.
— Qap, yqylasynyŋ auğan jağyn...— dedi ol oqys jaŋalyqtan ne
aitaryn bilmei sasyp qalyp, Andreidi i̇endi körgendei baiyptap
qarai berdi.
— Əje, ne aitaiyn dep i̇ediŋ?
— Şynymen-aq odan basqa jerdi taba almadyŋ ba?
— Mağan basqa jerdiŋ qajeti qanşa? Meniŋ tek sol arağa barğym
keledi. Əjetai-au, menimen be, mensiz be, Matiorany bəri bir suğa
batyrady. Oğan meniŋ i̇eşbir qatysym joq. Elektr quaty kerek, əje,
elektr quaty — ol juan moinyn iyğymen jasyra, dausyn
jiŋişkerte, kişkene bala siiäqtandyryp, Dariağa mən-jaidy tüsindire
bastady.
— Bizdiŋ Matiora da elektr quatyna quat bolyp qosylady, söitip
halyqqa paidasyn tigizedi.
— Əitpese, qūdai degen būl baiğūs, jūrtqa ziiänyn tigizip kelgen
eken-dağy,— dei saldy ol beijai, özderinsiz baiağyda şeşilip qoiğan
dauğa kirispeiin degen oimen, sosyn tymyraiyp ünsiz otyryp qaldy,
biraq onşa köŋil audarmasa da, analardyŋ ne aityp otyrğanyn
tyŋdai bastady, sonda olardyŋ sözinen göri, qalai söileitinin jəne
əŋgime barysynda i̇ekeuiniŋ bet-auzy qalai özgeretinin, olar i̇erkin
söilep otyr ma, əlde qinala söilep otyr ma jəne dauystary qalai
qūbylatynyn köz jazbai baqylady. Biraq əlgide ğana bilgen jəiti
oğan maza bermeitin tərizdi, sol sebepti de ol özin-özi ūmytyp, bolğan
nərseni sūramai, dəleldep-dəiektei tüsu üşin tağy da:— hoş, sonymen
bizge qaraŋ sudy ağyndatyp jiberetin sen boldyŋ ğoi?.. Jə... Jə... Ne
bolyp jatqanyna qaraşy!—dedi jai ğana. Būl jəit əli de onyŋ
miyna qonar i̇emes.
— Nege meni ataisyŋ?— dep Andrei külip.— Sudy ağytyp jiberu
üşin, mensiz de bəri daiyndalyp qoiylğan. Əje, sen meni orynsyz
kinəlap, künəğa batpa.
— İendeşe ol jaqqa barma...
— Ol ras,— Pavel şeşesiniŋ sözin abailap qostai berdi.— Barmaiaq, osynda qal. Şoferlar bizge de kerek. Jaŋa maşina alasyŋ. Būl
aradağy jūmys senderdiŋ külli zavodtaryŋa jetedi.
Ol aitaryn aitsa da, öz sözine senbei, tömen qarap myrs i̇etti: būğan
aittyŋ ne, aitpadyŋ ne — qalmaidy. Rasynda da, biraz ünsiz otyryp,
oilandy da, Andrei basyn şaiqady.
— Jo-oq. Qaladan ketip, senderge kelmekpin be?
Būğan būlqan-talqan aşulanuğa da bolatyn i̇edi: osy arada tuyp,
ösip, adam bolyp, i̇el qataryna qosylğannan keiin, öziniŋ ata qonysy
turaly osylai deuge qandai haqysy bar, biraq Pavel aşulanbady, ol
osynau əŋgimeni de: balasy ne dep jauap beredi, üi-jaiynan aulaqta,
öz betimen derbes jürgen soŋğy jyldarda ne jergem ilindi şylauyna,
nendei oiy bar mūnyŋ, tirlikte qandai qağidany ūstanady i̇eken, mine,
sony öz qūlağymen i̇estimek üşin bastağan tərizdi. Andrei qazir nendei
jauap qaitarsa da, sonyŋ bərin oi bezbeninen ötkizip, sabyrmen
tyŋdau kerek-ti. Şynynda da, onyŋ sözinen aqylğa qonatyn məndi
oidy nege izdemeske — qanşa aitqanmen, ol i̇endi i̇eresek jigit jəne özi
jaman adam da siiäqty i̇emes, köp ūzamai jer betinde əkesiniŋ ornyn
basyp qalady — joq, jer betinde degennen göri jaryq düniede degen
dəlirek sekildi. Ol jerden bir ketuin ketti ğoi, i̇endi, şamasy, oğan
qaita ainalyp soqpaityn şyğar, sirə. İeger Pavel əŋgime sözin əli
aityp otyrğan bolsa, oğan balasynyŋ közin jetkizeiin dep aityp
otyrğan joq, onyŋ jauabyn bileiin dep aityp otyr.
— Būl söziŋ bekerşilik, balam. Bizdiŋ meken-jaiymyz onşa jaman
da i̇emes. Ol ara i̇ekeumiz otyrğan jer siiäqty i̇eski derevnia i̇emes. Pavel,
aŋdamai renjitip alamyn ba dep, şeşesine köz qiyğyn bir salyp
qoidy; sovhozdyŋ jaŋa poselkesine öziniŋ de i̇emeşegi qūryp otyrğan
joq, biraq şyndyqtyŋ aty şyndyq.— Bizdiŋ ol qonysymyz qala
siiäqty bolady, barşa istiŋ aiaq alysynan sony köremiz. Onda ne
bolyp, ne qoiyp jatqanyn sen öziŋ baryp bildiŋ be, kördiŋ be?
— Kördim. Ərine, jaqsy-aq. Biraq bəribir senderdiŋ tirligiŋ
qyzyqty i̇emes.
— Sonda sağan qandai qyzyq kerek?
— Əlgide aittym ğoi...— Andrei öz oiyn əli bir jüiege tüsire
almağan, biraq basyn ainaldyryp, mas i̇etip jürgen, sol sebepti de
jibin jatqyzyp, kelistirip aituğa kelmeitin nərseni qaitalap
aitqysy kelmei, jaiymen bir kirjiıp qoidy.— Keiin semialy
bolamyn, sosyn, bəlkim, osynda qaityp kelermin. Al əzirşe basym bos,
jas kezimde i̇esil-dertim so jaqqa, i̇el aitatyndai, aldyŋğy şepke
barğym keledi... Keşeuildep qalmas üşin... Jas ataulynyŋ bəri de
sonda.
— Alğy şöp deisiŋ, soğys pa sonşa onyŋ?—dep taqymdady Pavel.
— Alğy ma, artqy ma... qalai aitarymdy özim de bilmeimin. Solai
dep jür ğoi jūrt. İeŋ qyzuly jer, i̇eŋ qajetti qūrylys. Qazir i̇el nazary
soğan auğan. Osyğan qatysu üşin jūrt qol jetpes qiiännan kelip
jatyr, al men tap qasynda otyryp — qalys qalamyn. Jasyrynyp
jürgen kisideiin... Tipti bir türli Uiat i̇eken. Sosyn keiin, bəlkim, ömir
boiy ökinermin. Ol turaly jappai .jazuyna qarağanda... būl su-elektr
stantsiiäsynyŋ i̇elge öte qajet bolğany. Oğan bölinip jatqan köŋil
degeniŋ... Sonda men basqalardan kem bolğanym ba?
— Bitirgesin köŋil de bölinbeidi. Sosyn qaitesiŋ? Köŋil bölinetin
böten jerdi izdeisiŋ be? Jūrttyŋ közine tüse-tüse jaman üirenip
ketesiŋder, i̇erke-totai bolyp alasyŋdar, sosyn senderge jaryq kün de
kömeski bolyp körinedi. Sen öziŋ qalai oilaisyŋ, jūrt nazary köp
tüsetin jerge ūzaq uaqytqa barasyŋ ba?
— Bara köremin ğoi,— būl söziniŋ dəiekti jauap bolmaitynyn
sezgen jigit özine tən i̇emes, jaŋa, mūŋly da ökpeli ünmen, jedeldetip,
emin-erkin söilei jöneldi:—Osyny sender qalai tüsinbeisiŋder?..
Əjemniŋ tüsinbegeni bir səri — ony keşiruge bolady, qart kisi. Al sen
şe?—Andrei «əke» dep aituğa jüreksindi de, biraq būrynğy, balalyq
siiäqty bolyp köringen, «papany da» aitqysy kelmei, odan bas
tartamyn dep, sürinip kete jazdady.— Sen nege tüsinbeisiŋ soğan?
Öziŋ maşinamen ainalysyp jürsiŋ, qazir mülde basqa uaqyt i̇ekenin
bilesiŋ. İeger şaruaşylyqqa basşylyq i̇etem deseŋ, jaiau jüruge mülde
bolmaidy. Onda alystap kete almaisyŋ.. Tek Matiorany jauyr i̇etip
jüre beremin demeseŋ... İendi Matiorada ne mənpağat qaldy? Əne su
elektr stantsiiäsyn salyp jatyr... oğan közdi jūmyp birden kirisip
ketpei, əueli əbden oilanyp-tolğanğan şyğar. Demek, oğan keşe i̇emes,
aldyŋğy küni i̇emes, bügin, tap bügin zəru bolyp otyrmyz. Demek,
qajettiŋ qajeti. Mine, sol sebepti de men i̇eŋ qajetti jerge barğym
keledi. Nege i̇ekenin qaidam, siz tek öziŋizdi ğana oilaisyz, onda da
zeiin-zerdeŋizben oilaisyz, jadyŋyzda köp nərse jinalyp, qorlanyp
qalğan, al ana jaqta jalpy köptiŋ jaiyn bir-aq oilaidy. Matiorany
qimaimyz, oğan meniŋ de janym aşidy, ol bizdiŋ tuğan mekenimiz.
Endeşe, mūny basqaşa jasauğa bolmağany: Ol tap qazirgi küiinde,
osyndai kərilik jeŋgen küiinde me qalai, bəribir ūzaqqa şydai
almaidy, onyŋ bəri bir jaŋa ömirge qadam basyp, qaita qūryluyna
tura keler i̇edi. Tipti adamdardyŋ özi jüz jastan artyq ömir sürmeidi,
özgeleri tuyp jatady. Siz osyny qalai tüsinbeisiz?
Aldynda otyrğan kisiniŋ şynynda da aqyly tolysqan i̇eresek adam
ekenine i̇endi tolyq közi jetkendeiin Pavel balasyna baiyptap,
taŋyrqap qarai bastady, biraq ol öziniŋ i̇emes, özge, kelesi buynnyŋ
adamy i̇edi.
— Nege tüsinbeiik?—dedi ol oilanyp səl müdirip baryp.— Azdap ta
bolsa, biz de birdeŋege tüsinemiz. Meni senimen su-elektr stantsiiäsy
kerek pe, kerek i̇emes pe — ol jöninen söilesip otyrğan joqpyn. Ol
jöninen dau bolmasqa kerek..Men būl arada da bireu jūmys isteui kerek
qoi dep otyrmyn.
— Mine, sender istep jatyrsyŋdar ğoi. Jūmys degeniŋ de, tegi, jas
taŋdaityn tərizdi. Qūrylystar qaida bolsa, demek, qiyn ister qaida
bolsa — jastar da sonda. Ədettegi jeŋilirek jūmysta — basqalar
jüredi. Qanşa aitqanmen, o jaq pen bū arany salystyruğa bolmaidy,
ekeuiniŋ jağdaiy i̇eki basqa ğoi. O jaqqa i̇el-jūrt bəri birlesip bir ülken
jūmysty tyndyru üşin barady, sol adamdar üşin ol i̇en basty
mūraty, olar onda tek sol jūmys üşin ğana tirlik i̇etip tūryp jatyr,
al sender būl arada oğan kereğar sekildisiŋder, tirlik üşin ğana jūmys
istep jatqan siiäqtysyŋdar. Sen nazar audarudy söz i̇ettiŋ. Nazar
degeniŋ de — is asa maŋyzdy, asa qajet bolğandyqtan da audarylady,
onda tūrğan airyqşa i̇eşteŋe de joq. Meniŋşe, ərqaşan da osylai
bolğan. Seniŋ jūmysyŋ da solai... i̇eger sen birdeŋeni birinşi kezekte
istegiŋ kelse, sen ony nazaryŋnan tys qaldyrmaisyŋ, ony oilağyŋ
kele me, kelmei me — bəribir, qaşan sony istep bitirgenşe ony
kökeiiŋnen şyğarmaisyŋ. Al o jaqta osy jūmys bükil i̇el köleminde
jürgiziledi, onda, bəlkim, osy qūrylysqa köptegen özge ister təueldi
şyğar. Qūrylystyŋ airyqşa nazarda i̇ekeni ras, al adamdar bolsa
jūmysynda, bar bolğany sol. Ataq-daŋq üşin i̇emes, ülken is üşin.
Bəllam, basqa jerge qarağanda, jūmysty jaqsyraq isteitin şyğar...
Qajet nərseler...
— İeŋ jamany da sol, jigitim, biz bir jerde jūmysty jaqsyraq
isteudi talap i̇etemiz-dağy, böten bir jerde qalai bolsa solai isteuge
bolady dep i̇esepteimiz.
— Ərine, ol jaman,— dep kelise ketti Andrei, biraq əkesine tağy
qalai qarsy dau aituğa bolatynyn oilap.— Məselenki, osydan
jiyrma, otyz jyl būryn ne bolğanyn i̇esiŋe tüsir de, qazirgimen
salystyr. Qanşa nərseni salyp, qanşa nərseni oilap tapty! Bir
kezderi, mümkin, bizdiŋ Matiorağa da barudyŋ qajeti qanşa? Onsyz jer
jetpei me osy?—deitinder de bolğan şyğar. Al bireu keldi de,
qonystanyp qaldy — sodan keiin rasynda da Matiorasyz basqa jerdiŋ
jetpeitini anyqtaldy. Al onyŋ balasy odan əri qarai attanady —
jūrttyŋ bəri tügeldei osy arada tūryp qalğan joq qoi. Al so balanyŋ
balasy odan da əri ketedi. Būl — ömir zaŋy, ony toqtatu mümkin i̇emes,
al olardy — jastardy toqtatu da mümkin i̇emes. Jastyŋ aty jas.
Demek, mosqal kisiler būrynğy meken-jaida qala beredi, ony
būrynğydan da qūtty i̇etuge küş jūmsaidy, al jastar bolsa, bəlkim,
əuel bastan-aq jaŋalyqqa yntyzar bolyp tuady dep oilaimyn.
Olardyŋ i̇eŋ auyr jerge birinşi bolyp baratyny anyq...
— Al sen nelikten būl aranyŋ jūmysy jeŋilirek dep oilaisyŋ.
Eşkimge
bağyştamai-aq,
kökeiindegi sözin aitty:

eşqaisysyna

qaramai-aq

Daria

— Būrynğylar aituşy i̇edi... Bir balasyn öbektep bağyp, i̇ekinşisin
betten qağyp ösirgen ana — ana i̇emes!— dep.
— Əje, sen neni aittyŋ?— dedi Andrei i̇eleŋ i̇etip, əkesi men i̇ekeuiniŋ
tap bir qatyndardy söz i̇etip otyrğandai-aq, tūspaldap, imene söilegen
kelisimsiz əŋgimesine əjesiniŋ aralasyp, būzyp jibergenine bir türli
köŋildenip, quanyp ketti.
— İeşteŋeni de aitqan joqpyn,— dedi Daria qaimyjyqtai i̇ernin
jymqyryp tymyraia tüsip.
— Jaŋbyrdyŋ töpeuin,— dedi Andrei terezege qarap ünsizdikti
būzyp; üi işindegi osy bir yŋğaisyz jəit pen tüsinbestikti seiiltu
üşin öziniŋ birdeŋe aituy kerek siiäqty bolyp körindi oğan.
Jaŋbyrdyŋ satyrlai jauyp, qatqyl oipaŋdarğa şalşyq bolyp
jinalyp jatqanyna, qoimalar şatyrynan əueli tamşylap, sosyn
şümektep ağyp ketkenine qarai bastady; jauyn suynyŋ bülk-bülk
byldyrağan jūmsaq üni qūlaqqa jağymdy, janğa jaily i̇estiledi, būlar
birden tynystary keŋip, köŋilderi hoşuaqtanyp sala bergenin sezdi,
su şaiyp, jaŋara tüsken möldir əue iısi men jauyn juyp tazartqan
jer iısin aŋqyta üi işine ylğal aua kirgenin aŋğardy. Olar özderiniŋ
dastarqan basynda əŋgimege i̇eligip ūzaq otyryp qalğanyna, biraq sol
əŋgimeniŋ būlardy, qany da, jany da bir əke men balany, bir-birinen
aiyryp jibergendei bolğanyna, al ana syrttağy jauynğa bir sət üntünsiz. qarağany olardy qaitadan tabystyrğanyna kəmil sengendei
edi. Biraq ornynan tūra bergende Pavel balasynan:
— Qaşan jüresiŋ?—dep sūrady, bəlkim, mūny ol ūlynan i̇erterek
sūrauy kerek pe i̇edi qalai?
— Əzirşe osynda bolamyn,— dedi Andrei külimsirep, būl
məseleden əli bir tüiinge toqtamağanyn bildirip, iyğyn qiqaŋ i̇etkizdi.
— Asyğatyn ne bar?
— İeger osynda bolsaŋ, onda mağan, mümkin, şöp şabuğa qolğabys
etersiŋ?— dedi əkesi kenet. Būl oi onyŋ basyna osy qazir ğana, qas pen
közdiŋ arasynda kelgen jəne kelisimen söz bolyp syrtqa şyqty, ol
əli osyny aitu kerek pe, joq pa, balasyn şaqyrğanymen soğan özi
daiyn ba, joq pa — aqylğa salyp, salmaqtamağan i̇edi.
Andrei oğan şyn köŋilden kelise ketti.
— Maqūl. Kömektespegende men būl arada ne bitiremin. Ərine,
kömektesemin.
— Mūnyŋ da dūrys,— dep Pavel quanyp qaldy,. osyğan bel
bailağasyn, sözi de şiraq şyqty: İekeumiz siyrdyŋ şöbin şauyp
tastaimyz, ony əli bir qys qolda ūstaimyz. Sen osynda bolsaŋ, ūzaqqa
sozbaspyz. Əitpese biz mūnda ne isterimizdi bilmei, qorqyp otyr i̇edik.
Bir adamnyŋ qolynan kele me... men jūmystamyn. Şeşeŋ anda. Əjeŋ
de jərdemşi bolyp jarytpaidy.
— Bir aiağym körde, bir aiağym törde,— dedi Daria basyn izep.
Ölim jaiyn osylai məteldete i̇eske aluy mūŋ i̇eken,. oğan
qosarlanyp, soŋğy kezderi kempir baiğūstyŋ jatsa da, tūrsa da i̇esinen
ketpei, azapqa salğan bir oiy şyğa keldi, sol-aq i̇eken, Daria boiyn
tüzep, ūmsyna tüsti de:
— Molalardy da ūmytpa, Pavel. Uəde bergensiŋ. Keiin qolyŋ
timeidi... Osy joly rette...— dedi qumyqqan dauyspen jalynyp.
— Qūp bolady. Molalardy da köşiru kerek i̇edi. Əjeŋ ötingeli qaşşan,— dedi Pavel.
Andrei taŋ qalyp, qasyn kerip: osylar şynymen-aq aityp tūr ma,
— degendei az uaqyt ünsiz tūrdy da, molany köşirisuge de kelisti.
13
Jaŋbyr birde ylğaldy auada būrqyrap tūryp qalğan su tozaŋy
tərizdi būlyŋğyrlana bürkip, bəseŋdei tüsedi de, i̇endi birde qaitadan
jandanyp tasyrlap, jer betin şapattap soğa bastaidy. Ainaladağy
dünieniŋ bəri malmandai bolyp, kümpiıp, auyrlap, i̇endi sudy boiyna
siŋirmei, keneresine deiin meimildep toldy da, sosyn sabasynan asyp
tögilip, jan-jaqqa jaiylyp, kete berdi, kete berdi. Tipti ūiysqan şöp
işi de şylqyldap tūr. Arba men maşina jüre-jüre oiylyp qalğan
köşe, i̇eki jağyna qisapsyz köp üiler tizbegi cap tüzegen özenge
ūqsaidy. Osynau qatarlasqan üilerdi qualap jüruge bolady, al, i̇ekinşi
jaqqa ötu üşin mūnyŋ bir qybyn tauyp, əiteuir bir baspaldaq tastau
kerek i̇edi. Birneşe kün əbden jaua-jaua nəri tausylğan būlttardy
seiiltip jibergendei-aq, keide qabağy salbyrap, tūnjyrap tūrğan
auyr aspan buyrqanyp, suyq auany jaiymen osqylağany bolmasa,
tömende üp i̇etken jel lebi de sezilmeidi. Ağaştardyŋ būtaqtary suğa
malşynyp, salbyrap tür, olardan barmaqtai-barmaqtai bolyp, qar
tərizdi aq tamşylar üzilip tüsip jatyr; şabylmağan şöp te bastaryn
iıp, birde i̇elirip qatty, birde montansyp jai jauğan ūzaq jauynğa
jağalai jondaryn tosyp, ilbip qalğan. Əuelgi üş künnen keiin Angara
suy tasi bastady. Onyŋ müiis pen jağalaudy janai syldyrap əndetip
jatatyn ağysynyŋ kömeii bitelgendei ün qatpaidy, tasqyn su
buyrqanyp būrsanyp, köbik atyp, ər türli şöp-şalam, külqoqystardy jöŋkitip alyp ketip jatty — jolai köbikti, kör-jerdi
jiekke, jaiylma sularğa lyqsytyp şyğara salady, biraq olar
alağat-alağat būjyr-būjyr bolyp jinalyp, şyr köbelek üiirilip
ainala-ainala bir mezette qaitadan ağynğa şyğady da, mūnda biz de
barmyz degendeiin belgisiz bir jaqqa maŋyp ketedi.
Dymqyl syzdan saqtanyp, jūrt peş jağady; kün saiyn i̇erteŋgilik
tap bir qystağy siiäqty ərbir üi Uialyp, bappen kerbez köterilip bara
jatady. Keppen birigip, bappen kerbez köterilip bara jatady. Köppen
birge Nastasianyŋ üiinen de tütin şūbatylady, Dariağa nemeresi
kelisimen, Katerina birden osy üige kirip alğan-dy. Ol öziniŋ
Petruhasyna da qūrğaq bir müiisten oryn bolyp qalar dep, būl üige
köşetinine sebep tabylğanyna quanyp ketti, al balasy būrynğyşa
jel qalai aidasa, solai qarai ūşatyn baqbaqtyŋ üpelegi sekildenip,
derevniada qam-qareketsiz seŋdelip jürgen i̇edi. Ol Andrei su-elektr
stantsiiäsyna barady i̇eken degen habardy i̇esitip, būğan keldi de ondağy
jağdai qalai, tabys qanşa, jūrt qalai tūrady, «qoŋdanuğa»— («qoŋ»
degeni paida ğoi baiağy) bola ma i̇eken?— dep jai-japsardy ūzaq sūrap
anyqtady.
— Mağan mal qorasy i̇emes, jaily pəter kerek, ol üirenşikti
ədetimen qoqilana qorazdanyp, öz qūnyn i̇esire tüspek bolyp örekpidi.
Qolymda şeşem bar, men oğan qolyn jyly suğa malyp otyratyndai
jağdai jasağym keledi. Onyŋ osy körgen maşaqaty da jetedi. Sen
ondağylardyŋ bəri komsomol deisiŋ, ərine, şeşem komsomol jasynan
ketken. Biraq qajet bolsa — əli de bir kədege jaraidy. Məselen, baiağy
kisi kezi bir aşylmai ötken ömir jaily — Petruha «əmir» degen sözdi
sağyzdai sozyp, raqattana aitady — əŋgime kerek bolsa...
Andrei o qūrylys turaly jarytyp i̇eşteŋe aita almady, onyŋ özi
sol qūrylys jaiyn gazetterden, şatty-būtty əŋgimelerden biletin,
biraq Petruha aiaq astynan mūnymen birge barmaqşy boldy, onda ne
bolyp ne qūiatyny jöninen söilesu üşin, mūnda kün qūrğatpai
keletindi şyğardy, sonda özin köpti körgen könterli, asa qajet
jūmysker sezinedi, al derevniağa tap bir jūmysqa ornalasyp tipti
eŋbekaqysyn alyp jürgen kisidei-aq, təlimsip söileitin boldy.
Petruhany biletin auyldastary odan:
— Aqşaŋdy osynda jibere me?—dep sūraidy mysqyldap.
— Osynda — qaida? Bizde poçta joq qoi?—deidi ol jūrttyŋ
aŋqaulyğyna taŋ qalyp.— Mağan jiberuin jiberer i̇edi, biraq jaijağdaidy tüsindirip: saqtai tūryŋdar — dedim. Keiin, myna jauynşaşyn basylğasyn, baramyn da birjolata alamyn.
— İeger sen əli jūmys istemeseŋ, bəlkim, senen salyqty da
ūstamaityn şyğar?
— Qoi?!— Petruha ədildikten ainymaityn adam.—• İeger qajet
bolsa, men balasyzdyq salyğynyŋ aqşasyn özim-aq balalar üiine
jöneltemin. Sen jūmys istemediŋ... dediŋ ğoi. Jūmys istemesem, onda
tūrğan ne bar? Mağan basqa bir öndiriske ketip qalmasyn dep töleidi.
Özderinde qaldyrğysy keledi. Jəne men i̇endi zaŋ jüzinde de basqa
jaqqa jalt i̇etip kete almaimyn.. Zaŋ degeniŋniŋ tūla boiy tolğan
qulyq. O-o-o, ony qoisaişy! Onymen oinau qiyn!
— Pəle, böspebai! Pəle, böspebai!—deidi jūrt oğan tənti bolyp,
taŋdaiyn qağyp jəne Petruhanyŋ közinşe taŋdaiyn qağyp, tənti
bolady, al jūrttyŋ özine jauap qaitaruğa söz taba almai qalğanyna
məz bolğan jigit:
— Mən-jəidi tüsinu kerek qoi,— deidi mardamsyp..
Osynau jūmysqa jaramsyz künderde bekerden-beker otyryp
jalyqqandyqtan ba, bərinen de būryn i̇eleusiz jaqyndap kelip qalğan,
kömeski bir qauipti jəitten be, jūrt əiteuir jiı-jiı jinalady, ərkim
ərdeŋeniŋ basyn şalyp, biriniŋ sözin biri jalğap köp söileidi, biraq
olardyŋ əlsin-əli ūzaq-ūzaq ündemei: qalğanynan üzilip baryp,
ybyljyp qaita bastalatyn əŋgime-sözder de ürgedekteu. Būlarğa tap
osylai aua raiy əser i̇etti me, əlde jūrt közi aşylyp, istiŋ mən-jaiyn
tüsine bastady ma, əiteuir, qauymdasa atqaratyn qauyrt i̇eŋbekpen ötip
jatqan şöp şabu da, ən men küi de, keşki otyrystar da, qoştasar
aldynda jasalğan syi-siiäpattai, dūrysyn aitqanda nağyz ūrlyqtai
bolğan, külli kolhoz bolyp bastan keşirgen osynau tirlik te —
aldamşy birdeŋe, özderi oğan sezimtal adam jüreginiŋ əlsizdigine boi
aldyryp, aldanyp qalğan tərizdi. Al nağyz şyndyq — qaitseŋ de
köşu kerek, būl arada qalai tūrdyq-jürdik dep joqty-bardy izdep,
qarailai bermei, ony qalaisyŋ ba, qalamaisyŋ ba, əiteuir ana jaqqa
baryp, jaiğasyp-jailanu kerek. İeger būryn qalai ömir sürgenimizdi
bilmei paryqsyz jürip-tūrsaq, i̇endi artymyzğa qūlazyğan qonysty
qaldyryp, ketip bara jatyp, ony bilgennen ne paida? Aqiqat şyndyq
— qarbalas jūmys istep, ən men jyrdy tamyljyta aityp, i̇eljirep
jylai jürip, kün batyp, jaryq dünie salqyn tartqan şaqta janjüregiŋ qobaljyp, mahabbat seziminiŋ ūiana bastağanyn, sol sezimge
degen iŋkərlik küşeie tüskenin (ondai kieli sət asa sirek kezdesedi)
tüisinip qoiuda i̇emes — nağyz şyndyq maia-maia pişenniŋ qatar tüzep
tūruynda. Olardyŋ osynda jüruiniŋ özi sodan ğoi. Biraq köŋil şirkin
kümən-küdikke de beriledi: solaiyna-solai, biraq bir türli olai da
emes sekildi. Qalai bolğan künde de olar şabylğan şöpti maia-maia i̇etip
jinaidy da, tasyp əketedi, osynau külli jūmysty, maia-maia pişendi,
köktemge deiin iri qara bir talyn da qaldyrmai, jalap-jūqtap qūiady,
al biraq būlardyŋ, adamdardyŋ özderi i̇emes, jan-jüregi qosylyp
aitqandai bolyp körinetin, jūmystan keiingi ənderi şe — olar özderi
aitatyn so bir qarapaiym sözderdi qasiettep, oğan əuliedei senedi
jəne bəri bir kisidei bolyp, ien dünieni ūmytyp şyrqaidy kelip,
keşkilik qarabarqyndanyp kelip tüsetin tylsym tünniŋ sūlulyğy
men jūmbaq syry aldynda kisi sai-süiegine deiin balqyp, jany
eleŋdep baryp, tynşi qalatyn kezi bolady, sondai kezde ol özinin.
qaida tūrğanyn, kim i̇ekenin ūmytady jəne oğan özi qanatyn jaiymen
qozğap qoiyp, tömende qalyqtap qalyp bara jatqan nərseniŋ bərine
qūlaq tigip, aldynan aşylğan şapağat jolymen yŋ-şyŋsyz baiau
qalqyp kele jatqandai bolyp seziledi; tap osy sətke deiin sen öziŋdiöziŋ bilmei kelipsiŋ, sen tek öziŋ ğana i̇emessiŋ, sonymen birge
ainalaŋdağy ərdaiym közge tüse bermeitin nərseler de i̇ekeniŋdi jəne
odan airylu keide tipti öziŋniŋ qol-aiağyŋnan airylğannan da jaman
ekenin tüsinetin, qaidan şyqqany belgisiz ğajaiyp bir tətti sezim
paida bolyp, jüregiŋ uyljyp, şym i̇ete qalatyny bar, mine, būl ūzaq
uaqyt ūmytylmaidy jəne kisiniŋ jan saraiyn nūrlandyrar sönbes
jaryq, jarqyn quanyş bolyp, birjolata qalyp qūiady. Bəlkim, tek
osy sezim ğana məŋgilik şyğar, adamnan adamğa, əkeden balağa, baladan
nemerege beriletin qasietti ruh tərizdi, osynau miras olardy imentip
te, qorğap ta, bağyt-bağdar siltep, tazarta otyryp ta, talai ūrpaq
aŋsai jürip tirlik i̇etken aŋyz zamanğa bir kezde jetkizetin şyğar
əiteuir.
Endeşe ūzaq jyldar boiy Matiorada süiekke siŋgen ömir ağynyna
aqyrynda bir juynyp, nege arşylyp almasqa, sosyn töŋirekke mūŋly
közben taŋyrqai bir qarap: osynyŋ bəri bolyp i̇edi-au — dep nege
aitpasqa. Bolğan-tolğan, i̇endi, mine, tozğan. Kisige ajal qorqynyşty
bir tajal bolyp körinedi, biraq sol ajal, tirilerdiŋ kökiregine qasietti
bir bitik i̇egin i̇egip ketedi, sol sebepti de tylsym tünek pen şirik-köŋnen
ömir men aqyl-sana ūryğy börtip, köktep şyğa keledi.
Qaraŋdar, oilanyŋdar, qalaiyq! Adam bir syrly da bir qyrly i̇emes,
onyŋ qanasynda bir qaiyqqa jinalyp, jağadan jağağa i̇esip jüretin
jerlesteri siiäqty, ər türli adamdar bolady, al nağyz adam qaiğyqasiretpen baqūldasar sətte ğana aşylyp körinedi — būl sonyŋ dəl
özi, sony i̇este saqtaŋdar.
Biraq kisi janynyŋ ürgedektep, baiyz tappaityny nelikten —
ūzaqqa sozylğan jauyn-şaşynnan ba, qam-qareket bastan asyp
jatqanda, lajsyz qūr qarap otyrğandyqtan ba, əldebir basqa sebepten
be, kim bilgen? Ony bilip kör kəne. Məŋgi-baqi köringen jer, mine, biraq
ol solai köringenimen — joğalyp ketetin bolğany da. Şöp iısi, orman
iısi aŋqidy, ər būta jeke-daralanyp, japyraq özinşe, qylqan özinşe
jūpar seuip tūr, qora-qopsy taqtaiynyŋ mal men tūrğyn jailar,
qotan, qiiärdyŋ pəlegi, ūsta dükenderindegi i̇eski kömir iısi jarysa
jamyrap qolqany qabady — jaŋbyr osynyŋ bərin juyp-şaiyp,
olardy ər türli kermek iısten tazartyp, dem-tynysyn keŋeitip
tastağan. İerte de i̇emes, keş te i̇emes, tap qazir ömir sürip jürgender
tūsynda, osynau kindik qany tamğan jerde, myna dünieniŋ birdebiriniŋ bolmaityny nelikten? Sonyŋ özi jai ma? Jaqsylyq pa?
Örekpigen köŋildi nemen, qandai jūbanyşpen basuğa bolady.
Taŋerteŋnen aspan aşylatyndai-aq, qara būlt juylğan kirdei
bozaryp, qozğala bastady, əldeqaidan özgeşe bir ökpek jel i̇esti, ənemine degenşe i̇endi birazdan keiin kün jadyrap şyğa keletindei bolyp
körindi, sol-aq i̇eken, i̇el de ömeksip, abyr-sabyr qimyldap, jūmysqa
şyğamyz ba — dep Pavelge kelmekşi boldy. Al olar yrğalypjyrğalyp əŋgimelesip jürgende, aspan qaita tūnjyrap, sylpyldai
jöneldi. Jūrttyŋ tarağysy kelmedi — otyryp alyp, i̇eski əŋgimeni
qaita sabaqtai berdi. Daria samauryn qainatty, biraq nege i̇ekenin
qaidam, şaiğa qyzyqqan jan bolmady, şamasy, üilerinen işken
şaiyn əli siŋirmese kerek. Tek Katerina ğana bir staqandy aldy.
Esikke taiau tūrğan səki üstinde, tizesin qūşaqtap Afanasii Koşkin,
əlde Kotkin be — jūrt əiteuir ūnatqanyn aitatyn — otyr, al
Petruha külki üşin osynau i̇eki i̇esimdi biriktirip, külli auylğa aiqai
salatyn: «Kot pen Koşkin, əi, Kot pen Koşkin!»— dep. Afanasii
ğūmyr boiy Koşkin bolyp kelgen, sovhozğa köşe bastağannan-aq,
bükil semia bolyp, familiiälaryn Kotkin dep auystyryp aldy: jaŋa
jerde bəri de jaŋarsyn, sūlu bolsa — bəri de sūlu bolsyn— degen
şyğar. Afanasiidi jūrttyŋ bəri əzildeidi — ol jadyrai jauap berip,
mən-jaidy tüsindiredi.
— Mağan bəri bir. Koşkin be, Kotkin be. Men alpys jyl da pəlen ai
Koşkin bolyp-aq jürdim — şəi dep betime qarağan jan bolmady.
Osynyŋ bəri jastardan. Ana bəleket kelinderim ğoi büldirip jürgen.
Əsirese Galka. Olarğa ne — būl öziniŋ tuğan familiiäsy i̇emes, basyna
tartatyn oramaldary siiäqty, bügin bireuin, i̇erteŋ basqasyn salyp
jüre beredi. Bol da bol!—dep qasaryp qoidy ma tüge. Ana joly özime
əbden işkizip... Sodan keiin oiğa qaldym. «Koşkin bolsa— deidi olar,
— sen onda qatynyŋnyŋ astynda jürgeniŋ, al Kotkin bolsa — onda
qatynyŋ seniŋ astyŋda bolğany». Bəleketterdiŋ ailasyn qaraşy.
Oilanyp bolğasyn: «Tağy bir jartylyq qoisaŋdar — alyŋdar»—
dedim. Senderge ötirik, mağan şyn i̇ekeui birdei ūşyp baryp, közdi
aşyp-jūmğanşa əkelip qūia saldy.
— O kök soqqan, jarty litrge familiŋdi sattyŋ ba?
— Solaiyna solai i̇endi. Dokumentterdi qaita jazdyruğa Galka
audanğa baryp qaitty. Al özim şe? Öz basym sol əriptiŋ basyna bir
qalpaq kigize saldym, «t» ma, «ş» ma tüsinip körsin. Jabuly qazan
jabuymen. Al qol qoiğanda ədeii sol əripke juymai, aiağyn şiyra
salamyn. Koşkin bolğan, qazir de sol qalpynda. Al, balalar oiyna ne
kelse, sony istesin.
Darianyŋ tömengi jaq şettegi körşisi Vera Nosareva əldeneşe ret
ornynan tūryp üiine, üiine i̇emes-au, özine bölingen jerge ketip
qalğysy kelgen — jūrt i̇etek-jeŋin jinaimyn dep jatqanda, Vera öz
şabyndyğyna baryp, jailap şöp şabady, biraq qazir myna jyly üi
men kisilerdi tastap ketkisi kelmedi, onyŋ üstine jaŋbyr i̇eki sanyn
şapattap satyrlap jauyp tūr. Minut saiyn terezege jaltaq-jaltaq
qarap, tap bir biz üstinde otyrğan kisideiin qozğalaqtap, tapşanda
Klavka Strigunova otyr — ol baiağyda-aq zytyp ketetin i̇edi, biraq
jauyn jolyn bögedi. Işi pysqan Klavka i̇endi jatty da Andreige
jabysty: qazir qala i̇erkekteri qandai əieldi jaqsy köredi: semizin be,
aryğyn ba?—dep bozymnan olardyŋ jai-küiin sūrai bastady. Tapatal tüste kün tūnjyrap, küŋgirt tartty, jauyn töpep, qūtyrynyp
ketti, jūrttyŋ köŋildi əŋgimesi öz-özinen öşip, birtindep qaitadan
būrynğy
arnasyna
— Matiorağa,
onyŋ
tağdyr-talaiyna,
matioralyqtardyŋ tağdyr-talaiyna qarai auysty. Daria būrynğy
ədetimen, dünieden küder üzgendei qolyn bir-aq siltedi:
— Meili, aiaityn i̇eşteŋe qalmady...
— Aiauyn aiaisyŋ ğoi, qalai aiamassyŋ...— dep Afanasii bir sözdi
bastai tüsti de, aitatyn i̇eşteŋesi bolmağasyn ündemei otyryp qaldy.
— O kəri dərkildekter, senderdi alatyn da qūdai joq,— dep
Andreidi tastai berip, sözge kiıp ketti Klavka bireu tabanyna şoq
basqandai yrşyp tüsip.
— Jylaityn nərseni tapqan i̇ekensiŋder! Közderiŋniŋ jasyn köl
qylyp, jylaisyŋdar kelip, jylaisyŋdar... Senderdiŋ bū
Matioralaryŋ qi sasyp ketken! Tynystaityn aua joq. Osy aradan ne
quanyş taptyŋdar?! Töŋirekteriŋ jadyrağan jaŋa ömir, al sender
tezek-qorek qoŋyzdai, i̇eskiniŋ i̇eteginen airylmaisyŋdar, sony
şūqylap, bir mənpağat tapqylaryŋ keledi. Söitip özderiŋdi özderiŋ
aldaisyŋdar. Senderdiŋ Matioralaryŋdy baiağyda qoparyp, Angarağa
ağyzyp jiberu kerek i̇edi.
Klavkağa i̇emes, beine bir özine, öziniŋ kökeiinde jürgen kümənküdigine jauap qaitarğandai-aq, Afanasii birinşi bolyp dausyn
bəseŋdetip, oilana til qatty:
— İeskişe me, əlde jaŋaşa ma, əiteuir nansyz kün köre almaisyŋ.
— Nemene, nansyz otyr ma i̇edik sonşa? Əne, şoşqalardy da taza
nanmen bordaqylaityn boldyq.
— Əzirge aş i̇emespiz...
— Tym şaipausyŋ, Klava!—dep əŋgimege aralasty Daria selt i̇etip.
— Pai, pai, şaipausyŋ-au! Sen osy qaidan şyqtyŋ a, būryn bizdiŋ
Matiorada sen siiäqty betpaqtar joq i̇edi ğoi.
— Būryn bolmasa, qazir bar.
— Bar i̇ekenin körip otyrmyn, soqyr i̇emespin. Sen qalai, osy uaqytqa
deiin Katerinanyŋ Petruhasymen tabyspai jürsiŋ. Sen, Katerina,
tyŋdamai-aq qoi, men sağan aityp otyrğan joqpyn. Sender qalai osy
kezge deiin bölek tūryp jatsyŋdar? Ol da senen ainymaidy. İekeuiŋ
jūptasyp jürmeisiŋder me.
— İtke ūsynğan taiaqtai, kerek i̇edi mağan so jūqsyzyŋ,— dep Klavka
qiqaŋ i̇ete qaldy.
— Ol da sağan ölerdei dilger bolyp otyr i̇edi,— dep namystandy
Katerina öz tarapynan.
— Senderdiŋ janyŋ aşityn, sender jylaityn ne bar būl jerde?—
dedi Daria örşelenip. Ol predsedateldiŋ ornynda otyrğan kisi
sekildi, stol basynda otyryp, janyn reniş pen namys qysyp, tolqyp
ketti de, tap bir dən şūqyğandai, basyn ilgeri qarai şūlği berdi, oŋyp
ketken kök oramaly jyljyp maŋdaiyna tüsti: qalai qarai zymp
bersem i̇eken?—dep aiaqtaryŋ tynym tappağaly qaş-şan. Senderge
Matiora ne, holera ne... Būl arağa tamyr tartpağan sorlylar qaida
baryp tamyr jaiam deisiŋ, sender jaqsy körip, jandaryŋ aşityn
nərse bolmas, sirə. Sender bir jürgen ūşyqsyŋdar... tüsiksiŋder...
Klavka qarttardy bir dürliktirip tastağan soŋ, i̇egeske i̇emin-erkin,
küle otyryp aralasty:
— Daria tətei, senderdiŋ özderiŋ tap sondai beibaqsyŋdar. Özderiŋ
ölmeli bolğasyn, qonys-jaidy da şama-şarqyna qarai taŋdaisyŋdar.
Mūrtyna qarai iskegi, kübisine qarai pispegi. Al ömir şirkin ötip
barady... Sender nege i̇eşteŋeni körmeisiŋder? Meniŋ, məselenki,
senderdiŋ myna borsyp ketken Matioralaryŋnan qūsqym keledi, mağan
ana arğy bettegi poselke ūnaidy, al senderdiŋ Andreikalaryŋnyŋ, ol
menen jas qoi, poselkege de taqymy tolmaidy. Oğan qala kerek.
Osylai i̇emes dep körşi kəne, Andreika? Şynyŋdy aitşy, osy
derevniağa kədimgidei janyŋ aşi ma?
Andrei kümiljip qaldy.
— Ait, ait şynyŋdy, jaltaqtama,— dedi Klavka qadalyp.
— Aşyğanda qandai,— dedi Andrei.
— Nelikten janyŋ aşidy?
— Men mūnda on segiz jyl ömir sürdim. Osynda tudym. Tūra bergeni
jön i̇edi.
— Balamysyŋ degen! Balalyqtyŋ keregi ne sağan, baiağyda ketkensiŋ
odan? Boiyŋ östi, būğanaŋ qatty. Ziŋgittei bolyp tūrğan türiŋ mynau!
Matiora deŋgeiinen de asyp ketkensiŋ. İendi būl arada qalam deseŋ de,
qala almaisyŋ—aitqanym aitqan! Sen əjeŋnen imengesin, osylai dep
kümiljip tūrsyŋ. Seniŋ Matiorağa i̇emes, əjeŋe janyn aşidy.
— Nelikten...
— Solai i̇ekeni solai. Meni aldai almaisyŋ. Al ana əjeŋ özin-özi
aiaidy. Ol i̇endi jasara almaidy, sol sebepti de işi küiip yzalanady
kelip, tirilerdiŋ iısi şyğatyn jerden ürketini de sodan. Sen mağan
renjime, Daria tətei, men sağan bar şyndyqty aittym... Seniŋ öziŋ de
ony bügip qalğandy jaratpaisyŋ.
Biraq Daria renjigen joq.
— Men, bikeş, ony da oilağanmyn,— dedi ol basyn izep, rasynda
da oilağanyn jasyrmai, sosyn özine şai qūidy.— Keide bir qalyŋ
oiğa qalğanda, bükil ğūmyryŋdy jipke tizip şyğasyŋ. Maqūl, men-aq
solai bolaiyn — dep oilaimyn... Senderdiŋ özderiŋ qandaisyŋdar?
Sender nege būlai i̇etip otyrsyŋdar? Myna jer tek senderdiŋ ğana
qarauyŋdağy nərse me? Bū jer, jaryqtyq, jūrttyŋ bəriniŋ menşiginde
—bizge deiin bolğandardyŋ da, bizden keiin keletinderdiŋ de
menşiginde. Biz onyŋ betinde azğana uaqyt qonaqpyz. Sen sonda ony,
əlgi ağaiyndy jeti jigitke birdei qyzmet i̇etken januardy...
şynymen-aq bir öziŋ basyna jügen salyp, syğanğa bir som jiyrma
baqyrğa aparyp bermeksiŋ ğoi. Ol seniŋ jerin i̇emes. Sol siiäqty bizge de
Matiorany... tek kütip-baptap igiligimizge paidalanu üşin, odan
nəpaqamyzdy terip jeu üşin tūtyna tūruğa ğana bergen. Al sender
oğan ne jasadyŋdar? Senderge ony özderiŋ ömir-tirşilikti keşip
bolğasyn, keiingilerge tapsyru üşin ülken kisiler bergen. Olar tübi
sony senderden sūraidy. Ülkenderden qoryqpasaŋdar — kişiler
sūraidy. Sender balalardy ne üşin tuyp jatsyŋdar? Qolda bardyŋ
qasietin bilmesek — qasiretin tartamyz əli. Biz bū jalğanda tek bir-aq
ret ömir süremiz jəne biz kimbiz osy?
— Adam — tabiğattyŋ patşasy,— dep Andrei qariiänyŋ i̇esine
saldy.
— Mine, mine, patşa dediŋ be. Patşalyğyn qūruyna qūrar-au, biraq
keiin qaiğyryp jylar-au.
Osydan keiin bəri de ündemei qaldy. Şelektep qūiğan jauyn
saiabyrlap, onyŋ i̇eŋ soŋğy silkinui sekildengen iri-iri tamşylary
tasyrlap baryp, sirkiregen ūsaq jauynğa ainaldy. Sonyŋ aldynda
ğana tün tüserdegidei qarauytyp ketken aspan, Matiora üstindegi
qaqpağyn şalqaita salğandai-aq, i̇endi aşyla tüsti — ainala
sūrlanyp, kilegeilenip tūr, sol siiäqty aspan da sūrqai, kilegei, odan
dymqyl tūŋğiyqtan basqa i̇eşteŋe de közge tüspeidi. Jūrt bir sət tas
tərizdi melşiıp tyna qalğan ağaş üi işi de küŋgirt, alaköleŋke.
Typ-tynyş, typ-tynyş, i̇endi bizge ne tūrys,— dep Afanasii
jeldirte söilep, ünsizdikti būzdy da, ornynan tūrdy.— Daria, mağan
şaiyŋnan qūişy. Bügingi jūmysymyz osymen jönep ketti, i̇endi
otyryp bir armansyz şai işelik.
Tunguska keldi. Halyqtyŋ basy qosylğan jerge ilinip-salynyp ol
da jetetin, ün-tünsiz jaiğasyp, qoiynynan ün-tünsiz trubkasyn alyp,
eminip sora bastaidy. Jəne ony i̇eşbir qozğama, ūzaqty kün ləm dep
jūmğan auzyn aşpaidy, ūdaiy bir ūiqyly-ūiau küide, tereŋ oi tübine
jete almai otyratyn keiuana, bəlkim, tipti jūrttyŋ neni aityp
jatqanyn i̇estimeitin de şyğar.
Ol Matioranyŋ öz adamy i̇emes-ti, biraq qazir onşa böten de i̇emes,
öitkeni i̇eki jazdan beri osy arada tūryp jatyr. İıni kelgende
aitalyq, keide Tunguska özinen-özi jandanyp qozğalaqtap söilegen
bolady — sonda sözben i̇emes, ymmen söilesedi, būl aranyŋ öz jeri,
ösken topyrağy i̇ekenin, baiağy bir zamanda mūnda tungustardyŋ kelipketip jürgenin aitady — kim bilgen, solai dese, solai da şyğar. İendi
qazir kempir būl jerge basqa bir sebeppen köşip kelgen. Sovhozdan
fermasyn qūrmaq bolğan, biraq əzirge tek onyŋ meŋgeruşisin ğana
tapqan — sol kisi osy Tunguskanyŋ qyzy, sarkidir tartqan baisyz-
balasyz əiel-tūğyn. Ötken köktemde, būlar kelgen kezde, jaŋa
poselkeniŋ şağyn-şağyn üileri i̇endi-endi bite bastağan i̇edi, pəterler
jetpeitin, sol sebepti de qyzy, bireudiŋ aituymen, üileri bosai
bastağan Matiorağa öziniŋ şeşesin əkelgen bolatyn. Söitip Tunguska
osynda qalyp qoiğan. Özenniŋ jağasyna baryp, jaiğasyp alady da,
közin tömen jaqtan, teriskei betten aiyrmai, sarğaiyp küni boiy
otyrady. Ol baqşamen ainalysyp əurelenbeidi — birdi-ekili jüiekke
otyrğyzady, onyŋ özine salaq qol tigizbeidi, tipti əlde bilmeidi, əlde
moiny jar bermeidi, mūndaiğa ədettenbegen de şyğar, kim bilgen.
Onyŋ nemen küneltetini beiməlim; qyzy poselkeden bū jaqqa asa
sirek qatynaidy. Kisilerdiŋ közinşe şaiğa şaqyrğanda otyruyn
otyrady, biraq jūrt onyŋ bir üzim nan alyp, tisine basqanyn körgen
emes. Biraq soğan qaramastan, azyp-tozbai qaltyldap tūryp jatyr
jəne bir ğajaby, jūrttyŋ qaida jinalatynyn aina-qatesiz sezedi de,
birden solai qarai bet tüzeidi. Bügin qaita keşigiŋkirep keldi, ədette
erteletip jetetin.
Tunguska ilgeri būryşqa qarai ozyp baryp, Katerinanyŋ qasyna
edenge otyra ketti. Jūrt onyŋ jerge otyratynyna da üirenip
ketken-di, i̇endi ony oryndyqqa küştep aparsaŋ da — baspaidy.
Matioranyŋ şaldary da i̇edenge otyryp alyp, asyqpai temeki tartudy
ūnatatyn — būl ədet, oilap tūrsaŋ, so jaqtan — i̇ejelgi tūŋğys
qanynan şyqqan i̇eken-dağy.
— Keldiŋ be?—dep sūrady odan şaiyn işudi qoiyp Afanasii.
Tunguska basyn izedi.
— Mine, myna adam da birdeŋe üşin tirlik i̇etip jür. İə, tirlik i̇etip
jür,— dedi Afanasii pəlsapaşylap.
— Ol özi qairymdy jan, jüre bersin,— dedi Vera Nosareva
külimsirep.
— Meili, jüre bersin. Sen sovhozğa barasyŋ ba?— dep dauystady
Tunguskağa tap bir ol kereŋ kisi sekildi.
Əiel mülgip ülgirmei jatyp, tağy basyn izedi — bū joly auzynda
trubkasy bar i̇edi.
— Qaraşy öziŋ, barğysy keledi. Biraq bū baiğūstyŋ o jaqta jaiy
bola qūiar ma i̇eken.
— So sovhozda ne qūndaryŋ qaldy,— dep tağy da taqasa ketti
Klavka.— Közderiŋe tüsken şel siiäqty. İerteŋ özderiŋdi sovhozdan
qualai bastady bar ğoi — i̇esteriŋ sonda kirip, basqaşa əndeter
ediŋder-au. Özderi şetterinen kesir birdeŋesin alsa, onysy özderine
kerek bolmasa da, jany şyrqyraidy, būrynğysynan jüz i̇ese jaqsy
nərseni berse de — anausy alai, mynausy bylai dep, qyrsyğyp qyŋyr
tartady. Ne berse, sony alyŋdar tüge kergimei, jaman zatty bermeidi.
Əne, özge jūrttyŋ qağanağy — qaryq, sağanağy — sarq. O jaqtağy
tūrmystyŋ nesi kem? Jaraidy, Daria təteidiŋ jöni basqa — ol Daria
jaqqa qolyn bir siltep qoidy,— o kisiden ne ümit, ne qaiyr. Al myna
senderge ne joq?
Jūmys bolmağasyn, ədetten tys juasyp, abyrjyp, şarşap, ərqily
əŋgimeden basy qatyp dal bolğan Vera Nosareva auyr bir kürsinip, söz
bastady:
— Tek qolğa siyr ūstauğa rūqsat i̇etse... şöp şabuğa kendik berse...
Əitpese odan ne paida? Əli üirenispegen basqa tirlik bolsa, üirenisip
ketemiz-dağy. Onynşy klasqa deiin mektep bolady deidi. Al mynda
tört jyldyqta balalar maşaqattan köz aşpaidy. Biyl men İrkamdy
qaida jiberer i̇edim? Al ana jaqta ol öz ornynda, qasymda. Üiden
aiyryp ta jatpaisyŋ.— Vera kinəli keiippen Dariağa ūrlana köz
tastady, özi talai ret oilap, tolğanğan armanyn aityp salmaqşy
boldy...— Oihoi, dünie, so poselkeni osynda, bizdiŋ Matiorağa əkeler
me i̇edi...
— Qara mūnyŋ dəmesin! Jo-oq, men oğan kelispeimin,— dep şaŋq
etti Klavka.— Ol tağy Angaranyŋ ortasynda, itarqasy qiiända
bolady! İeş jaqqa bara da almaisyŋ, jüre de almaisyŋ... Türmede
otyrğanmen birdei.
— Bauyr basyp ketemiz,— Afanasii əbden oilanyp baryp şeşken
kesimdi sözin janynyŋ alys bir tükpirinen suyrğan sekildi.— Ərine,
bauyr basyp ketemiz. Bir jyl ma, i̇eki jyl ma... Klavka əlgide köpten
aitpağan bir sözdi tauyp aitty... İendi bir jyl, i̇eki jyldan keiin tağy
bir jaqqa köşetin bolsaq, sol poselkeni de qimaimyz əli. Beinettenip
ter tögemiz i̇endeşe... Bizdi jer jaryqtyqpen i̇eŋ əueli i̇eŋbek-beinetimiz
tabystyrady. Sen, Klavka, būl aradan i̇eşbir qinalmai-aq kete beresiŋ,
öitkeni mūnda tabandap tūrğan da joqsyŋ. Sekekteme, sekekteme, otyr,
— dedi ol kelinşekti toqtatyp,— biz ony jaqsy bilemiz. Şeşeŋniŋ
közi tiri tūrğanda, balalaryŋdy bağyp-kağyp ösirdi. Al sen dükender
men oqu-üilerinen jyltyŋdap şyqpai jüretinsiŋ...
— Meniŋ sauatym bar...
— Men seniŋ sauatyŋdy söz i̇etip tūrğan joqpyn. Men jerdi söz i̇etip
tūrmyn. Al jerdi iıtu üşin qanşa i̇eŋbek, oi-boi, qanşa beinet kerek.
Əueli sony qolğa alsa... Meken-jaidy taŋdap alğan komissiiäny tauyp,
jelkesinen tüigiştep, tūmsyğymen jerdi iısketse... İe, anaŋdy
ūraiyndar tüge...
— Bəlkim, sen japyryp i̇eŋbek i̇etip, so jaqqa bauyr basyp ketsin dep
ədeii şyğandatyp tastağan şyğar.
— Mümkin, solai da şyğar. Biz baspağan jer bar ma. At basyn
tirermiz. Amalyn da tabarmyz, tözermiz de. Birde azdap könsek, i̇endi
birde i̇eski tirligimizge qaita ainalarmyz. Boida küş-quatyŋ bolsa
jəne mūjyqqa kedergi jasamasa, ol qandai pəle-jaladan bolsa da aman
şyğady. Pavel, meniŋ sözim dūrys pa, būrys pa? Nege ündemeisiŋ?
Pavel şylymyn şegip, jūrttyŋ əŋgime-kebin tyŋdai otyryp,
uaqyt ötken saiyn özine-özi öşigip, özin-özi tüsinbei, aŋ-taŋ bolady:
şeşesi söilep i̇edi — ony birden qūptai qoidy, i̇endi, mine, Afanasii
oiyndağysyn aityp i̇edi — oğan qarsy dau aitatyn dəlel tappai,
onymen de kelise ketti. Būl ne pəle?—deidi özine-özi Pavel.— Öz
aqylym qaida? Sonyŋ özi bar ma?
Əlde jūrt ne aitsa, sony taŋdamai-talğamai siŋire beretin
basymnyŋ işi tolğan qūm ba? Al aqiqat şyndyq qaida jəne onyŋ
basyn da, aiağyn da taba almaityndai i̇etip, so şyndyqty şetsizşeksiz sozyp jibergeni nesi? Au, tüp-törkininde əiteuir bir şyndyq
boluğa tiıs qoi. Men ony nelikten taba almai jürmin?» Biraq ol
Klavkanyŋ sözinde de — biraq ondai sözdi ol i̇emes, odan əldeqaida
baiypty bireu aitu kerek i̇edi — özderi stol basynda sūhbattasyp
otyrğan kezdegi Andreidiŋ sözinde de bügingi künniŋ şyndyğy bar
ekenin, odan i̇eşqaida qaşyp qūtyla almaitynyn sezgen, aidan anyq
sezgen jəne iştei onymen baiağyda kelisip qoiğan, i̇eger būl oilanutolğanu ataulynyŋ bərinen ada-jūda qol üzip, soğan anyq kezi
jetetinin moiyndamai jürgen sebebi — oğan tek — Matioramen
qoştasudan jany auyratyny, köşti-qondynyŋ küiigi men əbigermaşaqaty kedergi jasap kelgen. Şamasy, jastar osy şyndyqty
jaqsy tüsinetin tərizdi. Mūnyŋ da jany bar, qanşa aitqanmen
olardyŋ bar qyzyğy aldarynda. Sağan jağa ma, jaqpai ma, qaitseŋ de
Andreidiŋ aitqanyn moiyndauğa tura keledi, qazirgi zamanda öz
aiağyŋmen jaiau-jalpylap jürseŋ jəne tağy i̇eski Matioradan
ainalşyqtap şyqpasaŋ — bügingi ömirge ilese almaisyŋ.
— Bauyr basyp ketemiz,— dedi Pavel ony qostap.
— Ana jaqtağy jerde astyq ösire alamyz ba, joq pa, sen qalai
oilaisyŋ?— dedi Afanasii.
— Ösirgende qandai. Ğylym qol ūşyn beredi. Al i̇eger ösire almasaq,
şoşqany bordaqylaimyz nemese tauyqty taratamyz. Qazir kez
kelgen jerde əlgi... mamandandyru jürip jatyr ğoi.
— Sonda men kombainymmen tauyqtardyŋ jünin jūlam ba?
Qatyndar qūbylyp sala berdi.
— İepteili bir tetik qondyrsa — jūlasyŋ. Onyŋ nesi kem?
— Şaŋ-tozaŋdy osy jūtqanyŋ da jeter, əne sodan ystanyp,
qaraiyp ketkensiŋ.
— Tauyqtyŋ jüni būrqyrap, tazarat-tağy.
Daria əŋgimege qosylmai, i̇eşkimdi de körmei, tyŋdamai, öz oiymen
özi bolyp, qolyndağy şyny-aiaqpen şaidy tartyp otyr jəne
birdeŋeni maqūldağandai basyn qaltyldatyp izei beredi.
— Qatyndar, qalai,— dep basalqalyq jasady Afanasii,—
jinalysty jabamyz ğoi. Ūzaq otyrdyq. Daria əne samauryndy da
tauysuğa ainaldy. Qandai qauly qabyldaimyz. Köşemiz be, joq pa?
— Bizsiz-aq baiağyda qabyldap qoiğan.
— Ket-t-tik i̇endeşe! Ana jaqta, ülken jerde, bizge köŋil de köbirek
audarylady.
— Tek taraqandar men qandalalardy jaqsylap silkip tastaŋdar.
— Sen qalai oilaisyŋ, Tunguska? Köşemiz be?
Tunguska asyqpai auzynan trubkasyn alyp, i̇ernin bir jalap, dauys
şyqqan jaqqa, əldeqaida kezip ketken közin salyp qarady da, basyn
izedi.
— Daria, sen de jinal. Sensiz biz i̇eşqaida da ketpeimiz.
Biraq Daria jauap qatpady.
— Qaraŋdarşy,— dedi Vera Kosareva apalaqtap.— Jauyn biraz
juasyğan tərizdi. Köp otyryp qalyppyz, iə, köp otyryppyz... Söilei
berseŋ söz tausyla ma. Men kettim. Birdeŋe bola qalsa, Pavel, dauystai
sal. Biraq bügin şaqyrmai-aq qoi. Bügin men joqpyn.
...Jauyn da jauyn... Biraq onyŋ da tolas tabatyn türi bar. Dürkindürkin jauyn aralyğy ūzaryp, joğarydan aŋyrap jel i̇esti de, ol
aspanğa tūtasa jabysyp qalğan ylğal jabağyny əreŋ-əreŋ qozğap,
aqyrynda ony teriskei jaqqa qarai aidai jöneldi. Tek osy ara
üstimen qalqyp ūşyp bara jatqan sūiyq būlttar ğana qalğan-qūtqan
suyn tamşylatyp tögip ketedi. Jauyn biraz tyna qalady da, qaita
tasyrlaidy, kün körinbese de, onyŋ jaryğy qabat-qabat būlt
arasynan bir sət qiğaştanyp jerge tüsedi, sosyn aspan qaitadan
küŋgirttenip, jauyn sirkireidi — jūrttyŋ osy kün bir kezde aşylarau degen ümitin birjolata kesip tastau üşin qasaqana kesirlenip,
qyrsyğyp tūrğan tərizdi. Būğan moiynsūnğysy kelmegen jūrt iştei
yzalanyp, aspan-kökti de, onyŋ astynda tūryp jatqan özderin de
tildep, qarğap-sileidi.
Osyndai almağaiyp qūbylyp tūrğan — aşyq ta i̇emes, jauyn da
emes, jūmys ta i̇emes, tynys ta i̇emes — dəieksiz künderdiŋ birinde
Vorontsov pen audannyŋ su astyna ketetin jerlerdi tazartu isine
jauap beretin ökili keldi. Halyq, əinekteriniŋ teŋ jartysy synğan, işi
kir-qojalaq ta dymqyl bir üige, kolhozdyŋ būrynğy keŋsesine
jinaldy. Oryndyq, səkiler joq bolğasyn, jūrt türegelip tūrdy;
qasyna kelgen kisiler jaiğasatyn stol da joq i̇edi — olar halyq pen
aralaryna üş qadamdai jer qaldyryp, özderi törgi qabyrğağa
taqalyp baryp tūrdy. Birinşi bolyp Vorontsov söiledi — ol şöp
şabudy i̇ekpindete aiaqtau kerek i̇ekenin aitty, jūrt onyŋ sözin bölmei,
myna baiğūs aspannan tüsken be, dalada jauyn, bərekelde, söziŋe
bolaiyn,— dep taŋyrqap qaraidy oğan. Şynynda da jaŋbyr
qaitadan örşelenip, üi töbesin sabalai bastady, biraq plaş-palatkağa
oranyp alğan Vorontsov i̇eşteŋeni de i̇estimeidi, öz oiyn sudyratyp
aityp tūr. Audannyŋ familiiäsy, Pesennyi degen ökili, osy jerdiŋ
baiyrğy tūrğyndary siiäqty, şyqşytty jüzin jel-kün qaqqan,
kögildir səbi közdi qarapaiym i̇erkek i̇eken, ərine familiiäsy solai
bolğasyn, mümkin, əndi de jaqsy aitatyn şyğar, kim bilgen, mine,
osynau ökil, Vorontsov atyn atağan kezde, sözdi alystan, tipti qazirgi
hal-jağdaidan bastai berdi de, jūrttyŋ dymqylsyz ben azynağan
jelden toŋyp, aiaqtaryn alma-kezek qozğap, bir-birine tyğyla
tüskenderin kördi de, əŋgimesin kürt üzdi. Sosyn səl ünsiz tūrdy da,
osynda ne üşin kelgenin aityp saldy: Sentiabrdiŋ ortasyna deiin
Matiora özin de ösetin ağaş-būtalar men qaŋqiyp tūrğan qorajailardan tügel tazartyluğa tiıs, dedi ol. Jiyrmasy küni
Memlekettik komissiiä su qoimasynyŋ ornyn körip qabyldauğa
barady.
— Onda biz kartobymyzdy qazyp aluğa ülgirmeimiz. İegindi jinap
bitpeimiz. Aua raiy tap osylai alasūryp ketse...— dep əldekim
qaimyğa ün qatty.
Pesennyi
qaitardy:

şarasyzdana

qolyn

jaidy,

jauapty

Vorontsov

— Jeke menşik kartopty ne qylsaŋdar o qylyŋdar, tipti qazyp
almasaŋdar da bəribir. Al sovhoz i̇eginin jinap aluğa mindettimiz. Jəne
biz ony jinap alamyz da. Tipti bolmai bara jatsa, qaladan kisiler
keledi.
Biraq jauyn-şaşynnan əbden qajyğan jūrt tuğan derevnialary
joiylatyn i̇eŋ soŋğy merzimdi jariiä i̇etken habardy sabyr saqtap, jai
ğana qabyldady. Ainalanyŋ bəri suğa malynyp, şylqyp jatqanda
endi bir kezde birdeŋe jaŋa qūiady-au degenge i̇eşkimniŋ de sengisi
kelmedi. Jəne sentiabrdiŋ ortasy, būlarğa dekabrdiŋ orta şeni
sekildi, öte alys bolyp körindi. Tek i̇esterine bir alğany — biyl
kartopty qazuğa i̇erterek kirisu kerek degen jəit qana. Sosyn
būlardyŋ oiy odan əri jyljydy: qazuyn, jaraidy, qazyp alarmyzau, biraq ony qaida aparamyz, qaida tögemiz? Sonşa qapty qaidan
tabamyz oğan? Būlar jetpis, seksen qanardan kartop qazyp alatyn,
biylğy jazda kartop būrynğymen şamalas i̇egilgen bolatyn. Mūndağy
qolaily nərse: qysylğanda külli önimdi bir qappen de tasyp aluğa
bolady — baqşa qasyŋda, al, ana jaqta bərin birjolata alyp ketu
kerek şyğar. Osydan keiin i̇endi qaitemiz, ne isteimiz dep oilanasyŋ.
Jinalystan jūrttyŋ tağy bir i̇esinde qalğan jəit, i̇eŋ soŋğy kündi
kütpei-aq, onşa zəru i̇emes nərseniŋ bərin birtindep jağa berudi
tapsyrğanda, Vorontsov Matiora tūrğyndaryna öz meken-jaiyn birinşi
bolyp tazartqan Petruhany ülgi i̇etip alğa tartty. Tuğaly beri
Petruhany tiri jan maqtap körmegen, i̇endi ol özin batyr sanap, janjağyna qoqilana qaraidy jəne jinalystan soŋ söilespek bolyp,
Vorontsov pen Pesennyidyŋ qasyna bardy. Olardyŋ arasynda nendei
əŋgime bolğanyn, ərine, i̇eşkim i̇estigen joq, biraq jūrt Vorontsovtyŋ
Petruhany megzep, Pesennyiğa birdeŋeni ūzaq aitqanyn, sodan keiin
ananyŋ qaltasynan qoiyn dəpterin alyp, oğan qaryndaşpen əldeneni
türte salğanyn anyq kördi.
Tek üidi-üiine tarap, jylynyp alğannan keiin ğana i̇el sentiabrdiŋ
orta şeni dep duyldasa bastady. Bir jarym ai ğana qalypty. Nebary
bir jarym ai ğana, onyŋ zulap öte şyqqanyn baiqamai da qalasyŋ. Al
odan arğy künderdiŋ Matiora qystağynsyz öte beretinin köz aldyna
elestetudiŋ özi ədetten tys bir sūmdyq i̇edi. Būrynğy qalpymen, ol
aral üstinen şyğyp, şaryqtai köteriledi, sonda tap-tūinaqtai i̇etip
jinalyp, qūlazyp qalğan aral üstine köteriledi, būl araldan i̇endi:
kün-sūlu qaida jür, i̇erte me, keş pe ol keledi ğoi?— dep adam közi
zeŋgir kökke qarap jautaŋdamaidy. Künderdiŋ bir küniniŋ tiısti
sağatynda, öziniŋ qadym zamannan bergi ornynan araldy da izdep taba
almaityn kezge deiin, küz künderi araldan tütin şyqpaityny nesi,
adam üniniŋ i̇estilmeitini nesi, oğan ne bolğan?— dep taŋyrqap, Matioraaral üstin kezip, būğan qaita-qaita qarağyştap, jüre beredi ğoi.
Sosyn, odan keiingi künder müdirissiz jyljyp, araldy janai,
zaulap, zaulap öte beredi, öte beredi.
14
Özge jūmysy bolmağasyn bū jinalysqa Andrei de bardy, böten kisi
retinde, basqa jūrttan bölinip, būl da i̇esik kəsegine süienip tūrdy,
bastyqtardyŋ nendei söz əkelgenin tyŋdady. Üige qaityp kelgesin,
onda ne aitylğanyn Dariağa təptiştep aityp berdi. Ol qabyrğağa
taqai qoiylğan səkige baryp otyrdy, qolyn tömen salyp, ündemei
qaldy, sosyn birdeŋe oiyna kelgendei jəne iştei bir şeşimge
toqtağandaiyn:
— Jə-jə,— dep bir-aq sözdi aitty.
Andreidi onyŋ dausy qairan qaldyrdy: jūrt senbegen, bilmegen
nərsege özi ğana sengesin, bilgesin, aqiqat şyndyqqa özi ğana ie bolyp
qalğandai-aq, osynau bir ğana dybystan əjesiniŋ dausy keremet bir
əulielik saltanat biıgine köterilgendei körindi. Ol dauysta, būdan
basqa tağy bir saryn, jūrtty saqtandyratyn da birdeŋe: ne
bolatynyn köremiz əli — degen saryn bar-tūğyn. Bolar is bolady,
odan qūtyla almaisyŋ, biraq ol qalai bolady?! Matiorağa qarap, qalğan
basqa jerler de tas bop qatyp qalmas pa i̇eken? Biraq i̇endi bəseŋirek
ünmen, müləiim til qatty Daria:
— Adamğa da tap osylai i̇etse. Qaşan öletinin aityp qoisa — küni
būryn biler i̇edi, əzirlener i̇edi... jön-josyqsyz dyzaqtamas i̇edi...
— Sağan ne bolğan, əje! Ony biludiŋ qajeti qanşa? Ol jauap
qatpady, bəlkim, mūnyŋ aitqanyn maqūl körgen de şyğar, iştei özine
kijinse de, kinəlimin degisi kelmegen şyğar. Biraq Andrei būğan birden
eleŋ i̇etip, ne bolyp, ne qūiatynyn köz aldyna i̇elestete bastady.
— Söitse bir türli qyzyq bolar i̇edi-au. Məselenki, sen sau-salamat
küiiŋde din-aman jüresiŋ, al biraq pasportyŋda tuğan jylyŋ
körsetiletin jerde qatarlasyp öletin jylyŋ da tūrady.— Ol basqa
bireu qytyqtağandai zorlana külip jiberdi.— Sen pasportyŋdy
beresiŋ, al odan seniŋ familiiäŋa qaramaidy, i̇endi qanşa uaqyt ömir
süretiniŋe qaraidy. İeŋ basty gəp sonda. Kimniŋ ğūmyry az qalsa —
jöniŋe jüre ber, qyzmetker i̇emessiŋ deidi; kimniŋ ğūmyry köp bolsa —
kel mūnda deidi. Al mysaly, senin üilengiŋ keledi i̇eken: kəne,
kögerşinim, köp jasaityn bolsaŋ, körset, körset pasportyŋdy deidi.
Anau da i̇eŋ əueli: kəneki... Joq, əjetai,— ol bet-auzy kirjiıp, būl
sözinen oily küimen bas tartty. Qūrysynşy, būrynğy qalpymen
qala bersin.
Pavel keldi, sosyn Daria ornynan tūryp, stolğa as qoimaqşy
boldy, biraq Pavel əueli şabyndyqqa baryp, maialardy bir körip
keletinin aitty. Aqşam mezgili būrynğy şolaq uədeden göri, aua raiy
syŋaiynan keŋ de keleli tüsinik bergendei boldy, aspan biıktep, ony
örkeş-örkeş ala būlt tūtasa bürkedi de, sosyn onyŋ jiek-jiegi
seldirep ağara bastady. Yzğyryp suyq jel soqty — būl əiteuir aua
raiynyŋ birjolata jaqsaratynynyŋ belgisi i̇edi. Oqtyn-oqtyn kün de
bir körinip, jyljyp ketedi, onyŋ jaryğy birde özenniŋ arğy betine
jolaqtanyp tüsse, i̇endi birde derevnianyŋ tap qasynan jarq i̇etip şyğa
keledi de, i̇egindikter men şabyndyqtar üstinen qalqi jürip, tömen
qarai qūldyrap ketedi. Soŋğy künderi müləiimsip ündemei qalğan
qorazdar jarysyp şaqyra bastady — būl da tekten-tek i̇emes, olar da
məseleniŋ mənisin sezedi; auadağy dybys ta tazaryp, anyğyraq
estiletin boldy: bir şaqyrymnan əldene tars i̇etse, tap qūlağyŋnyŋ
tübinen şyqqandai bolady. Jauyn-şaşyn bitti-au aqyrynda, Pavel
de būğan kəmil sendi, sendi de jaŋbyrdyŋ ne büldirgeniŋ — desteler
qaraiyp ketpedi me i̇eken, maialar qyzyp, bazdana bastamady ma i̇eken —
osynyŋ bərin tekserip körmekşi boldy, öitkeni qaitadan jūmysty
neden bastaudy bilui kerek i̇edi.
Ol sulyq şekpenin köpəikemen auystyryp kiıp ketkennen keiin,
öziniŋ kökeiindegi bir oilary itermelep, sonysynan qysylyp,
yŋğaisyzdanyp tūrğan Andrei, özi keletin küni tuğan bir əŋgimeni i̇esine
aldy:
— Əje, anada sen bir sözinde adamdardy aiaimyn, bərine de janym
aşidy dep i̇ediŋ. Sol söziŋ i̇esiŋde me?
— İesimde. Nege ūmytaiyn.
— Sen ony nege aiaisyŋ?
Daria üi işin jinastyryp jürgen: qol baqyraşyn joğaltyp alyp,
endi sony üi işinen türtinektep izdep jürip, ol osynau sözderge
baiypty jauap qaitaru kerek i̇eken-au dep oilamady.
— Aianyşty bolğasyn aiaimyn-dağy. O baiğūsty, qūdaidyŋ qūlyn,
aiamağanda kimdi aiaisyŋ? Bögde bireu i̇emes qoi əiteuir.
— Ol nege aianyşty dep sūrap tūrmyn. Sen ol adam degeniŋ
kişkentai ğoi degensiŋ. Demek, əlsiz, dərmensiz bolğany ma?
— Tuh, dyzaqtauyn. Aittym, aittym. Bəlkim, men ony jaidan-jai
aita salğan şyğarmyn.
— Joq, jaidan-jai i̇emes.
Daria aqyrynda baqyraşty tauyp, senektegi kespekten su alyp,
müiistegi qorjyn bölmege qaita keldi. Sosyn əlgi əŋgimeni aiaqsyz
tastai almai, so jaqta reti kelgen isin tyndyra jürip, jauap
qaitarumen boldy.
— Ol sonda kişkentai i̇emes pe, qalai?— dedi ol əŋgimege birte-birte
aralasu üşin aitatyn nərsesine abailap jaqyndai tüsip.— Oğan
eşteŋe qosylğan joq şyğar. Qandai bolsa — sol küiinde. İeki aiaq, i̇eki
qoly bar-tūğyn, basqa qosylğan i̇eşteŋesi de joq. Al biraq tirlikti
qainatyp jiberdi... jəne ony qalai qainatqanyna qaraudyŋ özi
qorqynyşty. Soğan ony itermelegen bir jan joq, öziniŋ janyğyp
jürip jasağany. Ol özin ömirdiŋ qojasymyn dep oilaidy, al ol baiağyda-an bepi qojaiyn i̇emes. Ony baiağyda uysynan şyğaryp alğan. Ömir
ony baiağyda bağyndyrğan, odan ne qalasa, sony talap i̇etedi, aldyna
salyp, dedektetip aidaidy da otyrady. Ol tek i̇elpektep jorta berse
bolğany. Adam şirkin onyŋ tizginin səl ğana tartyp, aialdasa,
töŋiregine qarap, ne bar, ne joq, ne qaldy, neni jel ūşyryp əketti —
tügendese... Jo-oq, ol qaita örşelenip, ony zorlağan üstine zorlai
tüsedi! Büite berse, ol ūzaqqa barmaidy, zoryğyp qalady. Qazirdiŋ
özinde boldyryp qaldy — nesin jasyramyz!..
— Maşinalar bar i̇emes pe, ol sonda qalai zoryğady, bir türli
qyzyqsyŋ? Jūrttyŋ bəri maşina üstinde. Qandai maşinalar
jasağanyn bilseŋ ğoi, əjetai. Olardyŋ ne istei alatynyna tipti seniŋ
aqylyŋ da jetpeidi. Qazir tipti adam küşi jūmsalatyn öndiris te
qalmai barady. Ol qaidan zoryğady? Əjetai, sen basqa nərseni aityp
kettiŋ. Osydan jüz jyl būryn ömir sürgen qart adam turaly aityp
otyrsyŋ.
Daria şögeninen būrylyp, jaqtyrmai qarady da, boiyn jazdy.
— Men ne aitatynymdy bilemin, balam. Jüz jyl deisiŋ... Būdan jüz
jyl būryn i̇el-jūrt, məselenki, jaibaraqat ömir sürgen. Men sağan
myna öziŋ turaly, özgeler turaly aityp tūrmyn. Qazir qalai i̇ekenin
aityp tūrmyn. Senderdiŋ qazir qara jūmys istep qarlaryŋ üzilip
jatqan joq — onyŋ nesin aitamyz! Özderiŋdi öbektep jatsyŋdar. Al
jan-jüregiŋdi tozdyrğandaryŋ qaperleriŋe de kirmeidi. Sen özin tym
bolmasa, onyŋ, adamnyŋ jany bar degendi i̇estip pe i̇ediŋ?
Andrei jymiyp küldi:
— Sondai birdeŋe bar deidi ğoi əiteuir.
— Külme, ondai nərse bar. İeger közge körinbese, qolmen ūstap
baiqauğa bolmasa, ony joq dep, əbden jaman üirenip ketkensiŋder.
Kimniŋ jany bolsa, sonyŋ qūdaiy bar, jigitim. Senesiŋ be, senbeisiŋ be,
öz i̇erkiŋ, ol seniŋ kökiregiŋde. Aspanda i̇emes. Ol ol ma — seniŋ
adamdyğyŋdy da saqtaityn sol. Adam bolyp tuğan i̇ekensiŋ, adam
bolyp qaluyŋ üşin. Şapağat-şarapattan airylmauyŋ üşin. Al kim öz
janyn azdyryp-tozdyrğan bolsa, ol adam i̇emes, jo-oq! Ondai adam kez
kelgen iske barady, imenbeidi. Onsyz, ərine, bəri de oŋai. Boilaryŋ
jeŋildep, jūmylasyŋdar. Qalağandaryŋdy jasaisyŋdar. Kökiregiŋde
syzdap, bebeulep tūrğan i̇eşteŋe de joq. Sūraityn da i̇eşkim joq. Sen
maşina deisiŋ. Maşinalar senderge jūmys isteidi deisiŋ. Qūia-aq qoi!
Köpten beri olar senderge i̇emes, sender oğan jūmys isteisiŋder —
körmei jür deisiŋder me! Al olarğa kö-öp nərse kerek! Ol sūly berip
öriske aidai salatyn at i̇emes. Olar senderdiŋ bar söliŋdi soryp alady,
jerdi jaralap, əlem-tapyryq i̇etedi, ondaiğa sūmdyq oŋtaily. Əne,
qaraşy, zyryldap qoldy-aiaqqa tūrmaidy jəne kösegişin,
qoparğyşyn qaitersiŋ. Senderge i̇el körmegen jaŋa bolsa, bitti — əkel
deisiŋder. Solardyŋ artynan ūmtylyp jürgenderiŋ. Olar senderden
qaşsa — soŋynan qualai jönelesiŋder. Əlgi maşinalardy quyp
jettiŋder me, jete almadyŋdar ma, bilmeimin; basqasyn jasap
şyğardy. Būl — jaŋalary būrynğysynan da ötken sūmdyq. Qalyp
qoimas üşin, sender olardan beter yşqynuyŋ kerek. Özderiŋdi oilau,
adamdy oilau qaida, qoldaryŋ timeidi... köp ūzamai sender özderiŋdi
köringen jol boiynda birjolata joğaltyp alasyŋdar əli...
Jedeldetuge qajet nərseni alasyŋdar da, qalğany kerek bolmaidy.
Jūrt būrynğy kezde de jūmys istegen, qolyn qusyryp qarap
otyrmağan, biraq qazirgidei i̇emes, asyqpai bappen isteitin. Qazir bərin
de jügirip jürip isteidi. Jūmysta da solai, auqattanğanda da — sol,
eşteŋege uaqyt jetpeidi. Bū dünie ne bolyp barady?! Balany da
jügirip bara jatyp, asyğys tabady. Al əlgi nəreste tumai jatyp,
aiağyn təi-təi baspai, bir auyz sözdi aitpai jatyp-aq demigip qalady.
Ondai bala qaida, ne jūmysqa jaraidy? Daria i̇edenge, şelektiŋ
qasyna, i̇erteden beri siyrğa arnap pisirgen kartopty qoiyp jatyp, az
uaqytqa əŋgimesin üzdi, sosyn ony sabaqtai tüsti:—men ana seniŋ əkeŋe
qaraimyn. Al ol meniŋ jasyma jete ala ma? Qaita ol mūnda —
Matiorada jür, şamasy, būl ara özge jerden tynyşyraq şyğar. Men
qalada bolğanmyn, körgenmin — oipyrmai, ağylyp jatqan
maşinalar qanşa! Qūmyrsqadai, şybyn-şirkeidei! Ilgeri-keiin,
ilgeri-keiin! Köz tūnady. Birin-biri qualap, basyp ozyp jatyr... Qūdai
saqtasyn! Soğan qarap tūryp: keiin būlardyŋ bərin joiu üşin mūnşa
jerdi qaidan tabady,— dep oilaisyŋ. Oğan jer jete me?! Sen de soğan
barasyŋ: bir jaqqa qarai qūiyndatyp şauyp barasyŋ da, ainalaŋa
qarap ülgirmei jatyp, i̇ekinşi jaqqa qarai şabasyŋ. Sondağy dittegeni,
o toba, bir orynda toqtap qalmau. Ana jürgen jeriŋdegi qūr-qūr az i̇edi,
qara mūny, i̇endi sağan odan da zory kerek i̇eken- dağy.
— Əjetai-au, ne dep otyrsyŋ osy? Jügiresiŋ, şapqylaisyŋ deisiŋ..
Tirlik i̇etken — bar bolğany sol. Ərkim qolynan kelgeninşe tūryp
jatyr.— Andrei qorjyn tamğa kiretin i̇esik aldynda, Darianyŋ sözine
taŋ qalyp, oğan baiyppen külimsirei qarap tūr.
— Tirlik i̇etken deisiŋ... Köŋilderiŋ qalasa, qalai tūram deseŋ, solai
tūr. Men senderge önege bola almaimyn. Biz jasarymyzdy jasadyq.
Tek sen, myna sen, Andriuşka, meni keiin qartaiyp, qairatyŋ
qaitqanda ğana i̇esiŋe alasyŋ. Sonda qaida asyqtym, ne istep, ne
kögerttim?— deisiŋ əli. Al seniŋ istegeniŋ — küigelektep, ainalaŋda
küiip-pisip jüretinderdi köbeitkeniŋ. Tirlik i̇etiŋder... Senderdiŋ myna
ömirleriŋ qandai üsir-zeket alatynyna qaraşy: oğan Matiorany ber,
aşyğyp qalypty. Jalğyz Matioramen qūtylsaŋ jarar i̇edi-au?! Asap
tastağasyn, tağy da şaryldap-paryldap kelip, odan da ülkenirek
birdeŋeni talap i̇etpese bolğany. Tağy ber dep. Qūtyla almaisyŋ:
beresiŋ. Əitpese qūrisyŋdar. Sender onyŋ tizginin bosatyp aldyŋdar,
endi ony toqtata almaisyŋdar.
— Men ony sūrap tūrğanym joq, əje. Seniŋ adamdy nege
aiaitynyŋdy sūrap tūrmyn?
—• Al men sağan neni aityp tūrmyn?— dep əueli renjip qaldy da,
şynymen-aq öziniŋ basqa nərseni aityp ketkenin i̇esine alyp, bir
kürsinip qoidy. Əuelden i̇eşteŋeni aitpağany jön i̇edi — odan ne
qaiyr! Əne, ainalany jiyp-tergesin, Matiorany örtep, külge
ainaldyramyz dep jar saldy, al būl beibaq aqtyq merzimge deiin
jaratqanğa minəjat aityp, jan-imanyn tazalap arşyp, aqyretke
əzirlenu ornyna, bilik jürmeitin jerge bilik aitqysy keledi, joqtan
barğa qūiyp, bas qatyrady. Oi, osyndai qajetsiz ispen qanşa uaqtyŋ
ketedi! Söilei almağasyn mylqaulardy baqytsyz sorly dep
esepteidi, üzilmeitin ūzaq oiğa berilgen olar şynynda da baqytsyz
ba i̇eken? Biraq Andrei əli tosyp tūr, əldene üşin oğan əjesiniŋ jauaby
kerek, mine, sol sebepti de, ol tağy da bir kürsinip, sözdi qalai
bastaryn oilastyryp alyp, tağdyryna moiynsūnğan bəseŋ ünmen
kümilji til qatty:—Aianyşty ğoi... Oğan tek bir qarasaŋ-aq boldy...
Şelektegi bylamyqty pispekpen aralastyryp tūryp, jūmys
əuenine qarai dauysyn birde bəseŋdetip, qysyla söilese, birde ony
küşeitip, i̇emin-erkin sambyrlaŋqyrap, birdi aityp, birge ketip, Daria
kökeiindegi oiyn tüsindire bastady.
— Seniŋ adamyŋ baryp tūrğan şatty-būtty bylyqpai. Ol bireudi
şatystyrsa — bir səri, özi jauap beredi. Biraq onyŋ öziniŋ de şatasyp
bitkeni sondai, oŋ-solynyŋ qai jaqta i̇ekenin de körmeidi. Qasaqana
istegendei-aq, bərin de kereğar jasaidy. Istegisi kelmegen nərseni
isteidi, onyŋ jūrt qatarly közi bar, men de köremin, qarasaŋ — sen de
köresiŋ. Baiyptap, anyqtap bir qaraşy. Ol tipti külkisi kelmese de,
yrjaŋdap küle beredi, küle beredi, bəlkim, baiğūsqa jylau kerek
bolar... Jəne söilegende de... ərbir sözi aila-qulyq, biraq aitaiyn
degeni mülde basqa. Al keide söileimin dep sūranyp tūryp,
söilemeidi, ündemei būğyp qalady. Baratyn jağy bir jaq bolsa, ol
basqa jaqqa būrylyp ketedi. Artynan sonysy i̇esine tüsip, jüzi küiip
Uialady, özine-özi yzalanady... özine-özi yzalanğasyn jūrttyŋ bərine
de yzasy keledi. Sodan qyrsyğady kelip, al qyrsyqqan ittiŋ qyŋyr
ketetini belgili. Kisi özin osylai qūldilatyp jiberuge bola ma i̇eken.
Ömir şirkin bir-aq tūtam, sony bir jarasymdy i̇etip ötkizse qaitedi, özi
jaily i̇el i̇esinde ne qalatynyn oilasa qaitedi. Al i̇el zerdesi i̇eşteŋeni
de ūmytpaidy, bərin de saqtaidy, mūranyŋ bir tüiirin de tüsirmeidi.
Keiin molanyŋ basyna kün saiyn gül i̇ekseŋ de bəribir, tikenekten
basqa i̇eşteŋe de şyqpaidy. U-uh!— Daria tağy da bir kürsinip aldy, so
zamat Andreidiŋ basyna — būryn tipti öŋi tügil tüsine de i̇enbeitin bir
küdik — osynau kürsiniske senbestik paida boldy: būl kürsinis köŋilkökiregine jinalğan qūsa şerdi şyğaru üşin özinen özi şyqty ma, əlde
əjesi ony söz əuenine orai ədeii jasady ma? Biraq ol əjesiniŋ sözin
bölmedi — keiuana sözin jalğai berdi:— Ana Katerinanyŋ Petruhasy
ūdaiy i̇esiriktenip jüruden mezi bolmady dep oilaisyŋ ba? Jo-oq, ol
eser jigit i̇emes. Ol iştei öziniŋ tūrlauly tirlikten göri, qos üreilenip
jürgenin jaqsy dep biledi. Biraq ol i̇endi osy betinen qaitpaidy,
kesirligi, kejirligi ūstaidy. Qisyq jolğa bir tüsken i̇eken, i̇endi
aqyryna deiin bar-rady, barady ol. Petruhany qoişy! Petruhadan ne
ümit, ne qaiyr! Aqyl-sanamen tūryp jatyr deitin saliqaly kisiniŋ
özine qaraşy, ol analardan beter ədeii qūbylyp tūrady. İel aldyna
kelgende ol da öz qalpymen kelmeidi, mülde basqa bireu bolyp
köringisi keledi. Sol basqa bireudiŋ öziŋnen nesi artyq? Nege sen
bolmysyŋda qandai bolsaŋ, sondai bolyp jüre bermeisiŋ, qolyŋnan
kelgenşe amal-ailamen qūbyluğa daiyn tūrasyŋ. Tatiana
qūdağiymyzdyŋ İvanyna şyqqan Gutka degen kelini boldy, özi qitar
bolyp körinudi ūnatatyn da, jöndi-jönsiz közin jypylyqtata beretin
sənqoi kelinşek i̇edi. Sol Gutka əjethanağa balğa tyğyp qūiatyn. İeger
bireu oŋyn solai qarai bara jatqanyn körse boldy, əlgi kelinşek
balğany alyp, tyqyldata bastaidy i̇eken. Jūrt taqtai şegeleuge
barğan i̇eken dep oilasyn degeni de. Al odan: o jaqqa kim barmaidy?—
dep sūrasa qaitedi. Onyŋ nesine Uialady?! Nesin jasyraiyn, bərimiz de
sondaimyz. Qağylğan şegeni qaita qağamyz. Adam jaratylğan, tirlik
qareketine jiberilgen, al i̇endi qarasaŋ, ol basqa bireu bolğysy keledi.
Oi, şatysyp-bytysyp bitti ğoi ol, qūbylamyn dep jürip qūrydy ğoi.
— Sen de sondaisyŋ ba, əje!
— Men ne? Bağzy bir kezderi men de özimniŋ mülde böten nərseni
istep jürgenimdi baiqaimyn. Aqylğa qonatyn isti isteu qiyn i̇emes,
biraq aiağyŋ basqa jaqqa bastaidy, qolyŋ basqa zatty alady. Beine bir
əzəzildiŋ azğyruymen jasalatyn tərizdi. İeger şynymen sol əzəzil
bolsa, qalyŋ qalaiyq; qūdai bar ma, joq pa?—dep jağalasyp jürgende
ol talai nərseni büldirgen bolyp şyğady. Jarylqauşy jan iem,
künəli pendeŋdi keşire gör,— dep Andreidi janai, i̇esikke qarap
şoqynyp aldy.— Men ne? Jūrtqa törelik aitatyn men i̇emes. Jəne
közim əli de bolsa köredi, qūlağym i̇estidi. Andriuşka, men sağan bərinen
de soraqy birdeŋeni aitaiyn, sen kökeiiŋde saqta. Jūrt Matiorany su
astyna ketirmeu kerek i̇ekenin tüsinbeidi deisiŋ be? Tüsinedi. Al biraq
soğan qaramastan suğa batyraiyn dep jatyr.
— Demek, basqaşa isteuge bolmaidy. Asa qajet bolyp tūrğanydağy.
Erteŋ i̇erteŋgilikke peşke otyn qalap qoiğysy kelgen Daria boiyn
jazyp türegeldi de, būrylyp Andreige qarady.
— Bolmaidy deisiŋ ə, i̇eger senderdiŋ qolyŋnan bəri keletin bolsa,
eger ər aluan maşinalardy şyğarğan bolsaŋdar, i̇endeşe Matiorany
kesiŋder... kesip alyŋdar da, ana ülken jerdiŋ qasyna aparyp taqap qūia
salyŋdar. Jaratuşy qūdiret jerdi bölgende tiri janğa bir qūlaş basy
artyq jer bölmegen. Ne, ol senderge köptik i̇etti me? Aparyŋdar ana
jaqqa, əiteuir bola bersin. Senderdiŋ özderiŋniŋ qadeŋe asady, nemereşöbereleriŋe qyzmet körsetedi. Olar senderge alğys-raqmetin
jaudyrady.
— Ondai maşina joq, əje. Ondai maşinalardy əli oilap tappağan.
— Şyndap oilasa — tabar i̇edi-au.
Öz sözinen özi şoşydy ma, əlde odan Uialdy ma, əiteuir, orys peşine
ağaş kürekpen jarylğan otyndy salyp jatyp, şarşaŋqy ünmen
məmlege şaqyra söiledi:
— Sen: adam nege aianyşty?—dep sūraisyŋ. Ony nege aiamasqa? İeger
kergigen menmendigine qaramasaŋ — nəreste bolyp tuady-dağy, ömir
boiy nəreste küiinde qala beredi: Ol qūtyrynyp, i̇eserlik jasağanda
da — nəreste, i̇egilip jylağanda da — nəreste. Men kimniŋ jaiymen
jasyryp jylaitynyn ərdaiym köremin. Borkemik bolyp i̇ezilip,
özine-özi ie bola almaidy. Al oğan qarsy aranyŋ aşyp tūrğan ər qily
sūmdyq qanşa — tipti qarauğa qorqasyŋ. Mine, sodan ol dyzaqtap
basyn tauğa da soğady, tasqa da soğady. Jəne bekerden-beker
janyğady. Jai aiandap jüretin jerde bezektep jügiredi. Al tağy ajal
bar.. Qūdai degen ol beişara ajaldan qalai qorqady deseŋşi! Tek osy
bir jalğyz qylyğy üşin ol sorlyny aiau kerek. Būl düniede odan
ötken ölimnen qorqatyn jan joq. Qūiannan da jaman. Al qoryqqan kisi
ne jasamaidy...
Ol kürekti būryşqa aparyp süiep qoiyp, artyŋa moinyn būrdy.
Andreidiŋ syrtyndağy, terezesi Angarağa qarağan auyzğy bölmeden
kün körinip tür. Kempirdiŋ jüzi jadyrap sala berdi.
— Qūdai-ai!—dep kinəli kisidei kübirledi Daria.— Men jazğan ölim
jaily... İendi qartaiğanda qara basyp, jyndanaiyn degen şyğarmyn.
Aqiqat solai.'
Būl bozğylt bolsa da, qalyŋ qara būlt arasynan əzer degende
sytylyp, şarşap şyqqan nağyz künniŋ özi i̇edi. uiasyna baryp
qonardan səl ğana būryn ol aspannyŋ möldirep tūrğan tap-taza
jiegine domalap şyğa keldi de, öziniŋ azattyğyn jariiä i̇etkendei,
jainap, jadyrap sala berdi jəne tek tünemelikke Uiasyna kiredi de,
erteŋ azannan qaita şyğyp, iske kirisetinin bildirip, uəde berip
ketkendei boldy.
Qorazdar tamağyn jyrta şaqyrady; mal atauly jamyrasyp
möŋirep, maŋyrap jatyr; əldeqaidan sən-saltanatpen düŋkildep
soğylğan temir dausy i̇estiledi.

15
İə, kün rasynda da aldamady. Ol i̇erteŋine taŋ atysymen jaudyrap
şyğa keldi: aspanda əli de bolsa, tūra-tūra özderi de mezi bolyp, seiile
bastağan qūrğaq şarby būlttar bar-tūğyn, biraq taŋ rauandaityn
şyğys bet aşyq i̇edi, sol sebepti de kün kedergisiz jainaŋdap şyğa
keldi. Ol şaryqtap köterilgen saiyn, sūr būlttar sūiylyp, seldirep,
şegine berdi, şegine berdi, aqyrynda mūz tərizdi i̇erip joq boldy. Tüske
taman aspan tolyq aşylyp, jarqyrap sala berdi de, quanyştan
jüregi jarylardai bolyp, jomart ğalamnyŋ aluan türli tap-taza
būiaularyn tolqyn-tolqynmen tügendep tizip, beine bir jer üstinde
şyr ainalyp bilep jürgendei boldy. Sol zeŋgir aspanğa qūs atauly
jappai jamyrai şyrqap, qanattaryn i̇erkin jazyp, qyzynyp alu üşin
oinaq salyp, zuyldap qūiğytyp ketedi, özderine ūşu baqyty
berilgenine masairap, şadyman köŋilden şattana qiqulaidy. Ylğal
jerdiŋ appaq süttei buy būrqyrai köterilip, zamatynda kün közinen
küiip ketip jatyr; şalşyq sular tüsin özgertip, iıstene tüsedi əli, tap
bir maltudy üirengisi kelgendei-aq, tauyqtar so sularğa üŋile
qaraidy, olardy şalpyldatyp, torailar kezedi, biraq olar əli künniŋ
ysi tüskenin kütip şalşyqqa jatpaidy, tek keiinirek qai jerge
jatuğa bolatynyn qarastyryp jür. Ormandar men şöpterdiŋ jasyl
japyrağynyŋ nər-söli molaiyp, qoiylyp, tür-tüsi qarauyta tüsti,
biraq aua raiy bir aptadai būzylğanymen, i̇eşbir jerden sarğaiğan
japyraq körinbedi, demek, būl — jaz ūzaq bolady degen söz. Jaŋbyr
kezinde ər aluan bolyp aŋqyğan, jūmsaq ta qatty iıster i̇endi bir
qūdiretti buğa ainalyp būrqyrap jatyr, odan, ülken dariiä siiäqty,
onyŋ suynyŋ qai būlaq pen bastaudan qūiylğanyn aiyru qiyn i̇edi.
Tüsten keiin, jer azdap degdigesin, Pavel jūrtty şömelelerdi
şaşyp, suğa malynğan deste-şöpti qopsytuğa alyp bardy. Jaŋbyr
jūmysty köbeitip ketipti. Bərinen de jamany — ol jūrttyŋ jauynşaşynğa deiin jappai jūmylyp, qyzu qarqynmen istegen yntayqylasyn juyp-şaiyp, alyp ketken tərizdi. Rasynda, öziŋ istegen bir
jūmysty qaita istep, qalpyna tüsirudiŋ nesi jaqsy, degenmen, aldağy
künderi bitpegen istiŋ kem-ketigin toltyryp bitirip, ilgeri
jyljyğannyŋ özinde jūrt i̇endi jan raqaty üşin i̇emes, tek jūmysty
isteu üşin ğana isteitinin kün ilgeri sezgen i̇edi. Al əuelgi kezde
şynymen-aq jūmys jan raqaty bolğan i̇edi. İendi qazir tek istiŋ tez
bitkenin qalaidy: şöpti maialap, üidi-üiine qaitqysy keledi. Bölinipjarylyp tūrğandary osymen jeter: bir aiağy anda, bir aiağy mūnda,
tūraqty qonysqa tiiänaqtaityn uaqyt jetti. Qazir, kün jarqyrap
tūrğanda, sentiabrdiŋ ortasy qol sozymdai-aq tym jaqyn körinedi, al
əli qanşa qam-qareket, köşip-qonudyŋ qanşa əbiger-maşaqaty bar —
oğan uaqyt pen küş-qairat qaidan tabylady? Əne, bəle-məterdi
sezbei siyr jaiylyp jür örisinde — ony qaitedi? Būryn şöp
şapqysy kelgen kisi i̇endi oilana bastady: qaşan ülgiredi? Odan da
birden siyrdy soiyp, qam-qareketti jinap qoiyp jürgenniŋ özi jaqsy
emes pe?
— Jaŋbyr kezinde de tam-tūmdap şaba beruge bolatyn i̇edi,— dep
Daria özin de, i̇erkek kindikterin de iştei bir qyjyrtyp alady, bəriniŋ
de aqyly artynan jüretinine köŋili alabūrtyp, nalyŋqy pişinmen
keudesi qars airyla ühilep qūiady.
— Bolatyn i̇edi,— deidi Pavel jany küiip, möliıp tömen qarap.—
Biraq ol şirkin qaşan tyiylatynyn aitpady ğoi. Şapqan şöpti
şiritip aluğa da bolady.
Tek Andrei ğana syr bermeidi:
— Nesine mazasyzdanasyŋ, əjetai, əli-aq şauyp tastaimyz. Kün
aşylsynşy — şabamyz. Men özim i̇erteŋ-aq kiriseiin. Aptasyna otyz
şaqty şömele salatyn şyğarmyz. Senderdiŋ siyryŋa otyz şömele
jetetin şyğar?
— İeger kartop tüsimdi bolsa, jetkende qandai.
— Tüsimdi bolmağanda — ol qaida barady?!
Osy bir nyq senimnen Paveldiŋ de qabağy aşylyp, köŋildenip
qaldy:
— Bəlkim, tağy bireudi qosynğa alsaq. Üş kisi kirisip ketsek, is te
jedeldei tüser i̇edi. İendi kolhozdyŋ jūmysy keşke deiin sozylmaidy,
— ol əli künge deiin üirenşikti ədetimen «kolhoz» deidi.
— Al isti bitirgesin, Pavel, molany, molalardy,— dep i̇eske saldy
Daria.— Molalardy köşirip bitkenşe men senderdi Matioradan
jibermeimin. Ony jasamasaŋ — men osynda qalamyn.
Andrei əri taŋyrqai, əri senbei, alma-kezek əkesine bir, əjesine bir
qaraidy: būlardyŋ özderi aityp otyrğandaiyn, şynymen-aq,
baiağyda, tipti mūnyŋ özi jaryq düniege kelmei tūrğanda, jerlengen
miskinderdiŋ molalaryn aşyp, qalğan-qūtqan süiekterin saudyratyp
alyp ketpekşi me? Nege kerek ol? Aldağy sol jūmys qorqynyşty da
qairymsyz bolyp körinedi, sol sebepti de şoşytady, biraq kisini bir
türli i̇eliktirip, jeliktire de tüsedi: qyzyq qoi. Qara jer qoinynda
otyz, qyryq, i̇elu jyl jatqan kisi jəne bir jaqtağy qaimana adam i̇emes,
tegi öz ru-taipaŋnan şyqqan, ata-babaŋ atanğan kisi — nendei zatqa
ainalyp ketedi i̇eken a, qyzyq i̇emes pe? Būl onyŋ jan-jüreginde būryn
bastan keşirip körmegen, özgeşe bir sezim tudyrar ma i̇eken? Keiin, i̇endi
qalğan bar ömirinde, ol tap osyndai jəitti körer-körmesi i̇eki talai.
Būl — aqiqat i̇endi qaityp qaitalanbaityn özgeşe jəit, özgeşe oqiğa.
Biraq adamnyŋ oiyna alğany bola bere me... İerteŋine kütpegen
jerden töbeden sylq i̇etkizip qoiyp qalğandai-aq, Paveldi kisi jiberip,
poselkege şaqyrtyp alğyzdy. Əlde mas boldy ma, əlde baiqamady ma,
tük
sezbes
topastyğynan
ba,
əiteuir
onyŋ
jöndeuşijūmysşylarynyŋ biri stanokke qolyn sūğamyn dep, ömir boiy
mügedek bolyp qalady.
Pavel özine arnaiy jiberilgen maşinamen şabyndyqtan kelip,
üiine bir minutke ğana kirip, kiımin auystyrdy da, şaidy da
tatpastan, jağalauğa qarai tūra jügirdi. Daria onyŋ soŋynan:
— Qaşan kelesiŋ?—dep dauystady.
— Bilmeimin,— dei saldy ol jügirip bara jatyp.
Sol küni Andrei şöp şapty. Piniginderdiŋ pişendigi, mine, on bes
jyldyŋ jüzi boldy, oŋ jağalaudyŋ alys tükpirinde, i̇egindikter men
şoqatty sazdaqtyŋ ar jağyndağy bir orynnan auğan i̇emes, soğan
baratyn joldy əli ūmytpağan Andrei i̇erteŋgisin oğan jalğyz özi
ketken, tüski asqa keluge i̇erinemin be dep, bir tüiinşek auqatyn,
topataidy, şalğyny janu üşin qairaq tasty özimen birge ala ketken.
Ol i̇eki şalğy alğan i̇edi. Keşke salym, i̇erterek, şabyndyq basynan
əkesi tūp-tura osynda kelmek bolğan. Biraq ol kelmedi, ne bolyp, ne
qoiğanyn Andrei qaraŋğy tüse üige qaityp kelgende ğana bildi.
Əjesiniŋ sözin i̇estigennen keiin, ol:
— İerteŋgisin jetip keledi,— dedi senimdi ünmen, sosyn kempir de
onyŋ sözine sene qoidy.
Biraq i̇erteŋgilik Pavel qaiyqpen kelmedi. Daria sarğaiyp küte-küte,
kün besinnen auğan kezde şydamai, pişendikke ketken Andreige qarai
jügire jöneldi. Şoqatty sazdaq jauynnan keiin kölkip jatyr i̇eken;
ony ainalyp öteiin dese — alys, köp uaqyt ketedi,— aqyl artynan,
al i̇endeşe dep tike tartty keiuana, biraq tizesinen asatyn mūzdai
irkildegen ūiyqqa tüsti de ketti, odan tūla boiy saltaq-saltaq,
albasty siiäqtanyp, i̇eŋbektep əreŋ şyqty da, lajdyŋ joğynan
būrylyp jüre berdi. O jerge jetem degenşe, Daria əl-dərmennen
airyldy, kelse — Andrei mūnda joq i̇eken. Sabynan jerge şanşa
salğan şalğy qos qasynda tūr, būl — osy bir toqymdai jer üleske
tigen alğaşqy jyly salynyp, töbesi qabyqpen jabylğan i̇eski, özi de
tozyp bituge jaqyndağan, biraq soŋğy kezge deiin əjetke asyp,
tynyqqan, jaŋbyr jauğan sətteri baspana bolyp jürgen köne kürke
bolatyn. İekinşi şalğyny kürkeni kürgeilep tūrğan üş qaiyŋnyŋ
biriniŋ būtağyna ile salypty. Kürke köleŋkede tūrğandyqtan da,
Daria ol aradan şettep, kün közine, şabylğan şöp üstine baryp
otyrdy — aiağy mülde jylynar i̇emes. Aiaqkiımin şeşip, aiağyn
qolymen uqalap otyryp, kempir ainalasyna köz tastady.
Andrei şöpti şabudyŋ ornyna büldirip tastapty,— şarua
jūmysynan qol üzgeni körinip tūr, qolynan keletin isten airylğan,
ūmytqan. Desteleri ūipa-tūipa, olardyŋ arasynan orylmai qalğan
şöpter seltiıp-seltiıp şyğyp tūr jəne jyqqan jaldary irek-irek
eken. Köz toqtata qarap, Daria destelerdegi şöptiŋ solyp quara
bastağanyn baiqady, i̇endeşe Andrei bügin şöpti mülde şappağan
nemese şalğyndy i̇eki-üş ret qana qualai şauyp, qysqa jerden qaiyra
salğan. Bir jerkenişti aşy sezim Darianyŋ kökiregin qysyp jiberdi:
joq, kökeiindegi köp qiiäldan i̇eşteŋe şyqpaidy i̇eken. Ümiti kesilipti,
tūlypqa möŋiremese de bolady. Bəri bekerşilik i̇eken.
Ol dauystap Andreidi şaqyrdy, söitip bozym qaşan jauap
qatqanşa, şaqyra berdi, şaqyra berdi. Andrei jağalaudyŋ joğary
jağynda, özi otyrğan jerden jarty şaqyrymdai jerdegi qoiu tal
arasynan şyğa keldi,— qolyndağy topataiynyŋ işinen qyp-qyzyl
birdeŋe körinedi. Kempir onyŋ ne i̇ekenin bile qoidy: ol qanşie teripti.
Qūdai-au, əli bala ğoi mynau! Qaramasaŋ osy — jidegi bar būtağa
qoiyp ketedi... Myna türimen qalai jalğyz tūrady?!
Biraq ol mūny ədeii jūmystan alyp ketu üşin kelgen. Ol küni boiy
əbden jüikelep bitken i̇edi, al biraq poselkeden azyq-tülik əkelu üşin
qaiyq əzirlep jatyr — degen habardy i̇estisimen, basyna bir oi kele
qaldy: Andrei so jaqqa baryp, əkesine ne bolğanyn bilip kaitsyn.
Qūdai qalasa, şöp şabyla jatar: Pavel kelse — şauyp alar, kelmese
— jalğyz Andrei bolsa-bolmasa da bəri bir şöp şauyp jarytpaidy.
Biraq onyŋ biylğy şöp şabu isiniŋ osymen aiaqtalatynyna kümənküdigi az bolatyn. Biylğyny qoişy — i̇endi, būdan bylai, özi üşin şöp
şabu qaita ainalyp kelmeidi. Mūnyŋ ömirdegi bir jūmysy osymen
məŋgi jabyldy. Tek bireu ğana ma i̇eken?.. Qaityp kelip, tağy da şöpti
şabamyn degen oimen, şalğylardy būta arasyna tyqpaqşy bolğan
Andreidi tyŋdamai, kempir şalğynyŋ. bireuin alyp, öz iyğyna saldy
da, i̇ekinşisin onyŋ qolyna ūstata qoidy, sosyn üige qarai qaityp kele
jatyp, keiin bir uaqyt tauyp, osynda kelip, qoştasyp ketu kerek
eken, dep oilady. Matioranyŋ barşa jeri öziniki, biraq myna jerdiŋ
jöni basqa: būl arağa qanşa i̇eŋbegi, qanşa beineti siŋip, teri tögildi, al
basynan ötkergen quanyş pen şattyğy qanşa!
Andrei sol ketkennen mol ketti. Kütumen ötetin uaqytty beker
ötkizbes üşin kempir baqşada küibeŋdegen bolady. Jaŋbyrdan keiin
şöp qaulai östi, kartop i̇egilgen jer suğa bögip, onyŋ sabağy qūtyryp,
kökke örledi. Ony qaitadan qopsytyp, tüpteuge tura keldi. Apta boiy
suarylyp, jyly künnen nər alğan qiiär özgeşe bitik östi — kün saiyn
eki mərteden jinasaŋ da tausylmaidy. Daria olardy jinap jürip,
jeitin adamnyŋ joqtyğyna jany auyrady, ua, dariğai, bir kezde
əueli öz balalary, sosyn nemereleri ərbir qiiärdy qarauyldap bağyp:
anau seniki, mynau meniki... dep şulasyp jatatyn künderdi i̇esine alady.
Osyndai jəit qaşan bolyp i̇edi? Keşe me? Anada Andrei birdeŋeni
qūiarda-qoimai sūraityn joly, özi oğan adam būl düniede azğantai
ğana ömir süredi degen. Rasynda da solai, artyŋa būrylyp bir qaramai
jatyp, ömiriŋ öte şyğady. Tek üş-aq künge: keşege, büginge, sosyn,
bəlkim, azdap i̇erteŋgi künge senuge bolatyn şyğar.
Şūqityn tüinek paida bolğasyn, baqşağa i̇endi tauyqtar jappai
jabylatyndy şyğardy, jabaiy qūstar da üiir bolyp aldy, sosyn
Daria qaraqşy qoimaq boldy. Ol aiqastyryp bailağan syryqqa
öziniŋ i̇eski, jalbyr şapanyn kigizdi; laiyqty qūlaqşyn tappağasyn,
joğarğy jağyna kir-kir şüberekti orap, bailap tastady da, keiin
şeginiŋkirep baryp, qalyŋ pəlek arasynan şanşuly taiaqty körmei,
kenet aŋqiyp tūryp qaldy: oipyrmai, ana pəleket mūnyŋ tap özi
ğoi.Özi, özi... İeger baqşanyŋ ortasyna baryp, qūlaşyn jaiyp tūra
qalsa — birde-bir tauyq jolamaidy, birde-bir qūs kelip qonbaidy. Al
özi bolsa, tekke basyn qatyryp, ana pəle kimge ūqsaidy dep özinen-özi
sūrady-au. Jarylqauşy jasağan-ai!—əlde osylai i̇etu kerek şyğar?
Andrei tek törtinşi küni ğana qaityp keldi, keldi de, əkesin ər türli
komissiiälarğa süirelep jürgenin, ol oqiğanyŋ juyr maŋda
bitpeitinin aitty... söitip şöp şappaityn boldy. Biraq Daria i̇endi
şöpti mülde ūmytty, qoryqqanynan kempirde i̇es qalmady.
— Onyŋ i̇eşbir qatysy joq qoi? Pavel ol arada bolmağan. Ol osynda
jürdi. Ony nege süireleidi?
— Qauipsizdik tehnikasy üşin ol jauapty.
— İendi oğan ne bolady... əlgi qauipsizdik üşin?— Öz ğūmyrynda
Daria talai ret adamdardyŋ aq-qarasyn aiyryp jatpaitynyn
baiağydan baiqağan: kimdi sausağymen megzep körsetse boldy, sony
taŋbalap, sottaidy da jiberedi jəne adamğa jala men bəle soqyr
közben jabysa ketedi.
— İeşteŋe de bolmaidy,— dep kökirektei jauap berdi Andrei
üirenşikti ədetine basyp.— Biraz süirelep, silkilep, jüikesin
jūqartady da, pyş-pyş söz şyğyp ketpesin dep, sögis beredi de
qūiady. Sonymen is təmam.
— Mūny sağan onyŋ özi aitty ma?
— Özi aitty. Ony men de bilemin. Belgili nərse.
Ol jürip ketpekşi bolğan, biraq, nege i̇ekeni belgisiz, i̇endi keşiguge
bolmaitynyn, ūzamai əskerden lek-legimen soldattar qaitatynyn,
sodan keiin jūmysqa ornalasu qiyndaitynyn aityp, aqtala bastady.
Biraq Daria ony ūstamady, şöpti de, molany da i̇esine salmady — bəri
de kempirdiŋ özi oilağanyndai bolyp kele jatyr. Sol küni keşqūrym
Bogodul keldi, Andreige qarap, tisin basyp, ūzaq otyrdy, al bozym da
«erulige qaruly», japyraiğan şaldy közimen atyp, jaqtyrmai
otyrdy. Üşeui ün-tünsiz otyryp şai işti, biraq Andrei köp ūzamai
ornynan ūşyp tūryp, būl aradan ketetinine quanatynyn jasyrmai,
ysqyryp, yŋyldap əndetip jürip şabadanşasyna zattaryn sala
bastady.
Būryn bolsa, Daria mūnyŋ ysqyryğyna şydamas i̇edi: «Sen kimdi,
kimdi ğana üiden ysqyryp şyğarğyŋ kelip jür, a, bar bolğyr?!»—dep
tyiyp tastar i̇edi. İendi oğan bəri bir. ündemei, şydap otyrğanyna
yzalanyp, jötkirinip qūiady, biraq keiuana i̇eşteŋeni i̇estimeitin, osy
bir işarat-belgini de tüsinbeitin synai tanytady.
Kempirge ökpelep, aşulanğan Bogodul ketip qalğannan keiin,
Andrei əjesine yzalana til qatty.
— Əje, sen ony mūnda nege juytasyŋ? Ondai haiuandy nege qualap
jibermeisiŋ? Ol adam i̇emes, haiuan ğoi.
— Nege adam i̇emes?— Osy sözdi bir türli jany küizelip,
qaljyraŋqy qasiretti ünmen əreŋ aitty.— Ol adam.
— Qaidağy adam?! Sen oğan bir ret te bolsa anyqtap bir qaraşy, sol
jeksūrynğa. Kisiniŋ üreii ūşady. Ol kəduilgi adam siiäqty söilei de
almaidy, aŋ tərizdi yryldap-qyryldap jatqany.
— Al men ony söilespei-aq tüsinemin. Ol da meni tüsinedi. Men qazir,
Andriuşa qarağym, basqany i̇emes, özim qūralpy teŋdesti izdeimin.
Nemene, men odan artyqpyn ba sonşa? İendi meni tüsinetin adam da
qalmai barady.
Erteŋgisin attanarda, Andrei onyŋ qaiyqqa deiin şyğaryp
salatynyn qalamai, üide qoştasa bastağanyn Daria kədimgidei
köŋiline aldy. Ol degenmen şyğaryp saldy. Biraq basqa bir jəit
janyna būl renişinen de qatty batyp, köŋilin qaldyrdy, ony aitu da
qiyn, öitkeni, ony dop basyp aituğa yŋğaily söz de joq. Kisi qai
jeriniŋ nemen, qalai auyratynyn bilmeitin bir dertke şalyğyp
nemese sağynyştan qūsa bolyp, azaptanatyny siiäqty, ol sezimmen
tek azaptanuğa ğana kerek. Bəri de ap-anyq i̇esinde: keşe kelgennen tap
bügingi attanatyn sətke deiin Andrei öz aulasynan bir qadam attap
baspady. Matiorany aralap, iştei bir mūŋaimady, ony i̇eşqaşan i̇endi
qaityp körmeimin-au dep jany tebirenip oŋaşada bir küizelmeidi...
qanşa aitqanmen, özi önip, ösken jerde i̇eŋ soŋğy ret qoştasarda
tebirenetin nərse bar ğoi, al ol qolyna şabadanyn alyp, töte jolmen
jağağa baryp, tömen tüsti de, motorğa ot aldyrdy.
Sen de qoş bol, Andrei. Qoş. Külli ömiriŋ öziŋe jep-jeŋil bolyp
körinetin dertten qūdai saqtasyn seni.
Al birazdan keiin jön-josyqty aityp jatpai, Petruha tağy da bir
jaqqa taiyp tūrdy da, Katerina qaitadan Darianyŋ üiine kelip kirip
aldy.
Būl avgust aiy — i̇egin-tarannyŋ tolysyp pisetin aiy i̇edi. Baubaqşa da, i̇egin de, orman-toğai ösimdikteri de pice bastady, qairatty
qatyndai kemeldene dəuirlep, seiil-seruen qūryp, Angara da sabyr
tauyp, sabasyna tüse berdi, İlia küninen keiin, neke toiy ötkennen
keiingi tərizdi, jan bitken onyŋ suyna tüsudi pyşaq keskendei tyiady,
öitkeni «suğa būğy sigen», tüsuge bolmaidy. Aspannyŋ ajary taidy,
şuaqty künderi ol bir türli auyrlap, irkildep tūrğandai bolyp
körinedi. Aua raiy būrynğydai būzyla salmaidy, kün jeldi, qūrğaq
bolyp tūr, biraq uaqyt tynysy seziledi, sezilgende qandai:
tünemelikte birden salqyn tüsedi; jūldyzdar jarqyrap, jaltyldap
janyp tūrady jəne olar ağuyn da jiıletti, barqyn aspandy
qoştasudyŋ otty jolaqtarymen syza, zulap kele jatyp, janyp
ketedi, solardy kergende kisi janynyŋ nəzik bir tini i̇eleŋdep baryp
üzilip, keudeŋ qysylyp jetimsirep qalğandai bolasyŋ, i̇erteŋgilik,
əsirese şyŋyltyr suyq tünnen keiin, jağa-jağany qualai, būldyr boz
tūman qaptaidy, biraq külli Angara aidynyn kürgeilep jauyp
tastamaidy; i̇edəuir qysqara tüskenimen, əli əleuet-küşinen de,
qūdiretinen de airylmağan künderdiŋ qam-qareketi qabağat mol da
auyr i̇edi, olar tipti özderi kötere almas jükti arqalap kele jatqan
sekildi i̇edi.
Aitqandai-aq, irkilis siiäqty birdeŋe de boldy, i̇eki ret pe, əlde üş
mərte me, əiteuir, ūdaiy keşke salym, aspannyŋ ar jağyndağy alys
bir qiiända, kün kürkirep, aibat şegip qoidy, aibattanğany bolmasa,
əzirşe jauynğa da, dauylğa da barmai tūr.
Şalğyşylar da şaruasyn təməmdady: şabyndyqqa əidik-əidik
segiz maia tūrğyzdy. Bükil derevniadan özderiniŋ qamyn oilap, i̇eki üi
ğana şöp şapty: Koşkinder me, əlde Kotkinder me, əiteuir solardy
ūiymşyl ülken semiasy siyrynyŋ şöbin oinap jürip oryp aldy,
sosyn Darianyŋ körşisi Vera Nosareva şapty. Ol bir ğajaiyp
jankeşti qatyn bolatyn:. kün demei, tün demei, jauyn-şaşyndy
elemei, belin jazbai, şalğysyn sermei berdi, sermei berdi, tiri
jannyŋ kömeginsiz jalğyz siyrynyŋ şöbin ūqsatyp aldy. Sonda
bərin ūqsatqan bir özi, öitkeni on i̇ekige əli jetpegen qyz bala ne
jərdem berip jarytady, şöpti tyrmalap, şömelege salğan da özi, al
endi maialauğa kelgende, Veranyŋ qaisarlyğyna taŋ qalyp, riza
bolğan halyq jalpy jūmystan keiin qol ūşyn berdi. Maia
tūrğyzylğannan keiin, Vera jūrtqa dastarqan jaiyp, syi-siiäpat
jasady, biraq külli i̇el qatynnyŋ şöbine qauymdasyp kelip kömek
bergende, osy syi üşin i̇emes, i̇eşbir kedergige qaramastan, būlardyŋ
bərin siyrynan qaitse de aiyrylmai, balalarynyŋ nesibesine satyp
almaityn öz üiiniŋ sütin beru pravosyn saqtap qaluğa bel bailağany
üşin kömek berdi. Oğan qarap, Daria men de qaitadan qolyma şalğy
alyp köruim kerek i̇edi dep özin-özi jazğyrdy. Sosyn artynan bəri de
aiqyndalar i̇edi... bəlkim, Andrei de tağy biraz uaqytqa tūryp qalyp,
Pavelge de ana bəle kelip ūrynbas pa i̇edi, kim bilgen. O bəleniŋ
ūşyrağany, mümkin, olardyŋ əldeneni kütip, ūzaq oilanyp, kerilip
jürip alğanynan bolar. Şöpti jaŋbyrda nege şabuğa bolmaidy?
Şüigin şöpke odan keler ziiän bar ma. İesin i̇endi jinady — būğan ne
şara. Uh, pəni jalğan-ai, soğan da aqylyŋ jetpegesin, seniŋ seksennen
asqan jasyŋnan ne paida?!
Jūrt jas kartopty qazyp alyp, ony saŋyrauqūlaqpen
aralastyryp quyrady, aldağy, üzilip qalatyn barşa jyldardyŋ
esesin birjolata alyp qalaiyn degendei, biyl saŋyrauqūlaq bitik
ösken i̇edi. Əiteuir bir de bolsa, qarağai men şyrşa tūrğan jerdiŋ bəri
qalyŋ bitken saŋyrauqūlaqtan körinbeidi. Kökterek pen qaiyŋ tübinde
ösetin qozyqūiryqtar da pisuge ainaldy, olar aspai-saspai, bappen,
baiyppen tolysyp pisedi. Jalpy alğanda, osynau aqyrğy jaz, öziniŋ
eŋ soŋğy jaz i̇ekenin biletindei-aq, jemis-jidekter men
saŋyrauqūlaqtarğa i̇eldi bir qarq qylyp tastady. Qanşieniŋ izin ala
özen jiekterin qualai ösken qara qaraqat jetildi. Daria birde
jidekke baryp, ilezde ülken şelekti toltyra terip aldy, ony beiitke
deiin əzer əkelip, mola basyndağy būta arasyna qoiyp ketti. Keşkilik
Katerinany i̇ertip, i̇ekinşi ret baryp, üige alyp keldi. Qatyndar men
balalar Podmogadan şyqpaityn boldy — onda kök būiau ösedi jəne
jönsiz bitik desedi. Soŋğy jyldary, qarğa jidekti-yrğaidy teretin
boldy, i̇eldiŋ i̇estuinşe, qan qysymy küşeiüine qarsy birden-bir i̇em
körinedi, biraq qan qysymy degenniŋ ne i̇ekenin bilmeitin qart kisiler,
şynynda da qarğalarğa bola ədeii ösetindei bolyp körinetin, ağaşy
qyrqylğan jerler men qoqyr-soqyrğa qaulap şyğatyn, osynau
aşqyltym jabaiy jidekti būrynğyşa tatyp almaityn. Öziniŋ
belgili tür-tüsi joq. Kök būiauğa ūqsap jaratyluy sol qarğa jidektiŋ
jaman atyn asyrmasa jasyrmady. Atynyŋ özi de qyzyq, bir türli
şübəli, dübara birdeŋe, būryn Matiorada ony i̇eşkim bilmeitin. Al
qaraqattyŋ, moiyl men qojaqattyŋ jöni basqa, olardy teksiz dep
şübəlanu mümkin i̇emes. Ras, qojaqat i̇eki araldyŋ i̇ekeuinde de az, tek
auyzğa ata salarlyq qana, ony teru üşin jūrt özenniŋ arğy betine, i̇eski
özenderge baratyn.
Biraq qojaqat teruge əli i̇erte. Mine, jidek dep osyny ait, ony
eşkim i̇eşqaşanda qarğa jidek, aiu jidek dep aituğa auzy da barmas
edi.
Daria kelini — Soniany kütip jürgen, mümkin, Sonia qaiyqpen keler,
keler de, ūşyp baryp, jidek terip əkeler, men ony qainatarmyn dep
oilağan. Joq, Sonia qarasyn da körsetpedi, şamasy, oğan jaŋa jer
jaqqan boluğa tiıs. Əitpese, mūrnyna su jetpei jatyr deisiŋ be...
Meili, i̇erki özderiŋde, zaman solardiki. Əlgi oqiğasynan da,
brigadirliginen de qūtylyp, i̇ekinşi aptanyŋ işinde Pavel qaityp
keldi, kempirlerge şai-qant əkelip berdi de, i̇endi traktormen jūmys
isteitinin aitty, sosyn bir kün tolyq bolmai jatyp, baqşadan ne
qajettiŋ bərin alyp, motorkasyn tyryldatyp ketip qaldy. Daria
derevnia syrtyndağy müiiske baryp, bögde bireu aidap jibergen
sekildenip, balasynyŋ qaiyqta bükireiip otyrğan küii tyrp i̇etpesten
zulap bara jatqan sūlbasyna ūzaq qarady, sosyn ol joq, Pavel özine-
özi qoja i̇emes i̇eken,— degen bir auyr oiğa batyp, şarşai tüskendei
boldy. Oğan Sonia da basşylyq i̇etpeidi, būl oğan könbeidi,— tek ömir
şirkin osylardyŋ bərin artyna da qaratpastan, aldyna salyp,
belgisiz bir jaqqa qarai aidap barady, aidap barady, öz aiağymen
jürgen bireui de joq... Orman önerkəsip şaruaşylyğyna, i̇ekinşi ūly
İvanğa ketip qalsa qaitedi? Onda ne bar? Onşa alys bolmağanmen,
böten jer, böten adamdar, böten zattar, bəlkim, balasy da böten
şyğar, o jağy beiməlim. Mümkin, əueli qonaq bolyp baryp, bağdarlap
qaitqany jön şyğar? Joq, əueli Matiorany şyğaryp salu kerek.
Matiorany şyğaryp salğasyn, öz adamdaryna — būl aradan göri
auyldastary on i̇ese köp so jaqqa barğany jaqsy. Atüsti qydyrma oi
sorabyna tüsken Daria i̇erkinen tys onda tūratyn adamdardy i̇esine
tüsirip sanai bastady da, kenet öziniŋ şaly Mirondy i̇esine aldy. İesine
aldy da, Uialğannan sileiip tūryp qaldy: ony ūmyta bastapty, i̇esine
sirek, ilude bir tüsetin bolypty. Qūdai-ai, adam öziniŋ jaqynjuyqtarymen qalai ğana op-oŋai ajyrasa salady, balalarynan
basqanyŋ bərin qalai ğana ilezde ūmytyp ketedi: əieli küieuin, küieui
əielin, apasy inisin, inisi qaryndasyn ūmytyp ketedi. Jerlegende
qaiğy-qasiretten şaşyn jūlyp, betin tyrnaidy, əl-dərmennen
airylyp, talyp qalady, arada jarty jyl, bir jyl ötpei jatyp,
jiyrma, otyz jyl otasyp, bala süiip bağy aşylğan, birin-biri
körmese bir kün de tūra almaityn adamy ömirde bolmağandai
ūmytylyp ketetini nesi? Būl ne ğajap?— jazmyştyŋ özi solai ma,
əlde adam tasbauyr bolyp ketken be? Özinen būryn qara jer
qūşağyna alğan balalaryn oilap, qaiğydan qan jūtqanda, ol öz
kinəsin sezip qasiret şegedi: ol nəresteni aialap saqtauy kerek i̇edi, būl
saqtai almady. Al bir əke, bir şeşeden tuğan basqa bauyrlaryŋmen
kezdeisoq pa, əlde arnaiy ma, əiteuir jolyğysyp qalğanda: körisesiŋ,
birge bolasyŋ, söilesesiŋ, tuystyq meziretin jasaisyŋ da ketesiŋ —
ərkimniŋ öz joly bar. Joq, adam tağy, tağy bolyp ketken, tirlikte
aiuan da büitpeidi. Qanşyğynan airylğan arlan böri qūsadan öledi
deidi...
Darianyŋ būdan aqtalatyn bir-aq dəleli bar, onyŋ özin de izdeseŋ
ğana tabasyŋ. Miron qarttyŋ basyna baryp asyqpai otyratyn, işibauryn i̇eljirep, būryn ne bolğanyn i̇eske tüsirip, i̇eger tiri jürse, ne
bolatynyn köz aldyna keltirip, qaiğyryp, i̇egilip jylap alatyn
beiiti joq-tūğyn. Ol küzde taigağa, öz Angarasynyŋ arğy jağyna
attandy da, sodan ūşty-güili joq boldy. Jer jūtyp qoiğandai,
ketken jağynan kelmedi. Baiğūsqa ne bolğanyn tiri jan bilmeidi.
Alyp ketken auqaty tausylatyn merzimi i̇eki mərte ötkennen keiin,
Daria şynymen-aq qorqaiyn dedi, attan salyp jügirip, derevniany
aiağynan tik qoidy, mūjyqtardyŋ basyn qosyp, izdeu saluğa jöneltti,
olar Mironnyŋ qai jerden aŋ aulaitynyn biletin, biraq olar onyŋ iztüzin taba almai qaitty. Özimen birge i̇eki itiniŋ de qarasy batty —
olardyŋ nendei ajalğa tap bolğanyn tauyp kör kəne. Ol əli
şaldyqtan alys bolatyn, öziniŋ qazirgi ūlğaiğan jasyna qarap, ony
«şal» dep jürgen özi ğoi, əitpese ol kezderi küieui i̇eluden i̇endi ğana
asqan-dy, i̇er jasyna i̇endi jetip tolysqan şağy i̇edi. İesebi, qazir Pavel
qai jasta bolsa, so şamada. Biraq ony Pavelmen salystyrudyŋ özi Uiat:
əkesi myqtyraq, şirağyraq, minezi de qatalyraq i̇edi. Əlde, qazir solai
körine me i̇eken? Uaqyt pen adamnyŋ şarşap-şaldyqqan, ainymaly
zeiin-zerdesi qūbyltyp jibergen köp nərse is jüzinde, qazirgi küiinen
mülde basqa da bolğan şyğar. Mine, Miron i̇eske tüsti, biraq jürekti
şertpei, bir türli jaibaraqat, i̇enjar küide i̇eske tüsti. Jürek toŋlap
qalğan. Toŋlap qalğanda da, tek bügingi künmen tebingiles,— sol baiağy
Matioramen tebingiles qatar jürgen jaqynğa ğana syzdaidy...
Şynymen-aq, artta qalğan kisiler Matiorany da, tek ötip ketken
qajetsiz birdeŋe sekildi, i̇enjar ğana i̇eske tüsirip qūia salar ma i̇eken?
Eger jūrt tuğan-tuysqandaryn da közdi aşyp, jūmğanşa ūmytyp
qalyp jatsa...
«O jaratqan, biz əl-dərmennen airylğan, zeiin-zerdesi tozğan,
pətuasyz pendeŋbiz, keşir künəmizdi,— dep oilady keiuana.— Qara
tastan tas bolğandyqtan da jauap alynbaidy, adamnan jauap
alynady. Əlde sen olardan sūrai-sūrai jalyqtyŋ ba? Seniŋ
sūrağyŋnyŋ bizge jetpeitini nelikten? Keşir, keşire gör,
jarylqauşym, osy bergen saualymdy. Halim müşkil meniŋ. Al, ketuge
rūqsat i̇etpeisiŋ. Men qazir jermen de, aspanmen de jürmeimin, sol jer
men köktiŋ ortasynda ilinip tūrğan pendeŋmin: bərin de köruin
köremin-au, biraq sonyŋ jön-josyğyn tüsine bilmeimin. Adamdarğa
törelik aitamyn-aq, al mağan ondai hūqty kim bergen? Demek, men
olardan jyrylyp, jalğyz qalğan jaiym bar, alatyn keziŋ keldi.
Kelgende qandai... Jalynyp-jalbarynamyn sağan, jaratqan,
janalğyşyŋdy jiber. Mūnda men jūrttyŋ bərine jatpyn. Meni sonau
tuğandaryma... janyma jaqyn tuğandaryma alyp ket».
Kün nūryna malynyp Angara ağady... biıkten soqqan jūmsaq jel
ötinde baiau sybdyrlap uaqyt ağyndaidy. Art jağynda sol i̇eki ağysqa
erkin şomylyp, Matiora jatyr maujyrap. Joğaryda, şyrqau biıkte
zeŋgir aspan. İeger aspan tap qazirgidei sūlu, tap qazirgidei tylsym
tūŋğiyq bolsa, onyŋ astyndağy jer de taŋğajaiyp tamaşa bolğany
da. Angarany toqtatar-au,— biraq uaqyt toqtamaidy, sosyn bəribir
tūtas qimyl-qozğalys bolyp köringen nərse, bölşek-bölşek bolyp
ydyrap ketedi. Su astyna ğaiyp bop Matiora ketedi, biraq zeŋgir aspan
būrynğyşa jarqyrap, aşyq kün men jūldyzdy tünin jamyratyp
tūra beredi. «Aspan qaitsin Matiorany?— dep özin-özi tüzedi Daria. Būl
— adamnyŋ isi. Ol adamnyŋ qolynda, ony bileitin de solar».
Degenmen Darianyŋ i̇erkinen tys jedel tuyp, böten bir jaqtan qalqyp
kelip, ony sergitip ketkendei bolyp körinetin oi tolğanystarynyŋ
bir buyny üzilip ketip, aidan anyq, tolyq bir ūğymdy bildiretin
dəneker-bailanys jetpei qalğan sekildi. Söitip üzilip qalğan qysqa da
qaisar oi: Angara ağyp jatyr, uaqyt ta ağyp jatyr...— dep janyğyp,
bir tynym tappaidy.
Degenmen, şyndyq öz jağynda i̇emes i̇ekenin bile tūra,
əldekimdermen talasyp-tartysyp, öz oiyŋdy dəleldegiŋ keledi.
Keşkilik, jatar aldynda, Daria Katerinadan:
— Seniŋ basyŋnan mynadai bir nərse ötken joq pa: qasyŋda jan
joq, biraq bireu öziŋmen söileskendei bolady?— dep sūrady.
— Kim söilesedi sonda?—dep Katerina şoşyp ketti.
— Bilmeimin. Bügin men bir kezde qarasam, özimnen-özim dauystap
söilep otyr i̇ekenmin. Qasymda bireu bar siiäqty bolyp körindi. Ol
menen birdeŋeni sūraidy, men oğan jauap bergen sekildimin.
— Təŋirim-au! Neni sūrady?
— Kömeski, auyr bir nərse... Ne i̇ekenin dəldep aita da almaisyŋ.
Şamasy, jyndanatyn şyğarmyn. Tezirek bolsa i̇eken, nede bolsa...
16
Būl bir aqyrğy, onşa jaibaraqat bolmağanymen, öziniŋ üi-jaiynda
jürgendeiin, bir qoŋyr töbel tynyş künder i̇edi. Sosyn qaladan
qaptai şauyp, tūtas bir orda, otyz şaqty adam keldi. Işindegi jas, jas
ta bolsa, ysqaiaqtanyp qalğan üş qatynnan basqasynyŋ bəri i̇erkekter,
olar da jügen-qūryq körmegen bas asau jastar. Kelisimen, birinşi küniaq, Matiorany basyp alyp, ai deitin aja, qoi deitin qoja joq
bolğasyn, ölgenşe işip, özara qyzyl şeke bolyp töbelesti, sonyŋ
kesirinen i̇erteŋine olardyŋ i̇ekeuin dərigerge jöneltuge tura keldi.
Olar sonyŋ i̇erteŋine kim kinəli, kim kinəsiz i̇ekenin anyqtamaq bolyp,
tağy da ulap-şulap jatty, sosyn magazinnen qosymşa əkeluge
arnauly qaiyq jiberdi, keşqūrym qosymşasyn da rettedi, biraq
keşegiden tynyşyraq, töbelespei tarqasty əiteuir. Matiora bir-aq
künniŋ işinde olardan ölerdei bolyp qoryqty; alyp bara jatqan
jūmysy bolmasa, jūrt şarbaqtan əri şyğudy qoidy, al ana orda
kelip toqtağan keŋseni bir şaqyrymnan ainalyp ötuge tyrysady.
Darianyŋ i̇esigin i̇eki jigit kelip qaqqanda, ol tizelep otyra ketip: qūdai
degen bir janmyn, tiıspeŋder, aiaŋdar,— degisi keldi. Biraq jigitter jua
sūrap alyp, ol üşin mūnyŋ qolyna aqşa qystyrdy da, ketip qaldy;
Daria keiin olardyŋ tür-tüsin i̇esinde saqtap qalyp, öŋge sabazdardan
özgeşe qarap jürdi. Tek şaitannan da, jyn-perilerden de
taisalmaityn Bogodul ğana keŋsege ədeii kimelep kirip barady da,
olardy jaqtyrmai, şanşyla qarap tūryp alady, al olar mūny
mazaqtap, təlkek i̇etkenimen, şaldan imenetini seziledi: adam i̇emes—
albasty ğoi, mūndaidyŋ oiyna ne kelip, ne ketpeidi deisiŋ.
Maimyldyŋ qoly siiäqty, kürektei qoly salbyrap, qarağanda janary
kisi öŋmeninen ötip ketetin osynau jalaŋ aiaq, jalbyr şaşty, qyzyl
közdi şaldan i̇el i̇erkinen tys qaimyğady, al derevnia tūrğyndarynyŋ
biri, būl əlgi talai adamnyŋ qanyn işip, künəğa batqan soiqan i̇emes pe
— dep sybyrlağannan keiin, olar Bogodulğa tiıspeitindei boldy.
Biraq onyŋ i̇eski atyna qosymşa jaŋa at — Qar adamy atağyn berdi,
būğan ol taudan tüsken qar adamynyŋ kebin kiıp, aryldap, boqtapboralap jauap beredi.
Qaladan kelgender qanşa aitqanmen küibeŋdep jürip, jaqsylyjamandy birdeŋeni isteidi əiteuir, sodan ba jəiimen i̇egin de jinalyp
jatyr. Olar jūmysty kelistirip istei almaidy: öz astyğyn jinap
jürgen joq,— i̇endeşe azaptanyp ne joryq. Bəribir jūrt qazir nansyz
qalmaidy, bəribir būl jer i̇eŋ soŋğy i̇eginin berip otyr, tipti būl arağa
biyl i̇egin şyqpai da qaluy mümkin i̇edi — bəribir... Olardyŋ bireuleri
ketip, oryndaryna basqa bireuleri kelip jatty; qaiyq poselke men
magazinge kün qūrğatpai qatynaidy. Kolhozdyŋ būrynğy jyldaryna
qarağanda, biyl i̇egin əldeqaida az i̇egilgen, ony öz küşimen de jinap
aluğa bolatyn i̇edi, biraq nege i̇ekeni belgisiz, mynalardyŋ i̇erkine berip
qoiypty.. Al, öz adamdary şöp şabudy bitirgesin, kartop pisip,
birjolata köşkenge deiin, qaitadan poselkege qaityp ketti,
derevniada tağy da jalğyz kempirler ğana qaldy. Köşege şyqpai
tūryp, olar əueli: dala tynyş pa i̇eken — dep şarbaqtyŋ saŋlauynan
syrtqa syğalaidy; köşede i̇elegizip, ūrlanyp jüredi; üilerinde
montiyp tynyş otyrady, tünemelik i̇esiktiŋ ilmek-ysyrmasynyŋ
bərin jabady.
Al uaqyt ötip jatyr. Kün men tün ötedi — təulik te bitedi, al so
təulik işinde küz de küşine i̇enip, qaita ainalmas qairan uaqyt ötip
jatyr. Taŋğy suyq ta kerenau, şyq pen tūmannan keşigip baryp
kebedi, kün şyğysymen biıktep ketedi. Keŋse jaqtan dabyrlasyp
ūrysqan dauys i̇estiledi, ərigerekte əlde bireuler birde külisip, birde
kerildesip qūiady, ot aldyrylğan bir maşina oğan qaşan otyryp,
jürip ketkenşe ūzaq uaqyt dyryldap tūrady. Sodan keiin keŋseniŋ ar
jağyndağy ashana aldynan kölbeŋdep qatyndar körinedi, olardy birbirinen syrtqary tūryp aiyru da qiyn: üşeui de i̇erkek şalbaryn
kigen, şetterinen şaŋqyldap qalğan öjet, üşeui de apaly-siŋlili
tuysqandar siiäqty, təpeltek te i̇etjeŋdi kelgen qatyndar. Al olardyŋ
bireui özderimen osy arada jürgen bir jigittiŋ əieli deidi. Qalğan i̇ekeui
küieusiz körinedi, osyndağy qiyn isti qinala atqaryp jür. Tüske
taman jūrttan jyrylyp qalyp qoiğan bir jigit körinedi i̇esikten, özi
əlde mas pa, əlde nauqas pa, tyr-tyr qasynyp, i̇esinep, şuaqty künnen
közi syğyraiyp, əjethanağa baryp qaitady, sosyn tūryp: qaita
ūiyqtasam ba i̇eken, əlde tūryp ketsem be i̇eken?— dep oiğa qalady.
Aŋdyp jürgen qatyndar ony sol arada ūstap alyp otyn jarğyzady,
kespekten su əkelgizedi, ashana şaruasyna qolğabys i̇etuge alyp ketedi,
sosyn ol jaqtan, ashanadan alysyp-jūlysyp oinağan, şart i̇etken
şapalaq pen syqylyqtağan külki dybysy keledi.
Kündiz kün kədimgidei ysyp, qyzğan aua mūnarğa ainalyp, köz
aldynda ağyndaidy, ər türli şöpten, astyqtan, i̇egin-tarannan
būrqyrap tarap jatatyn pisken daqyldyŋ qūrğaq iısi tamaqty
qyrady. İegin jaidan kombainnyŋ tipti maşina dausy deuge
bolmaityn, jağymdy bir jūmsaq dyryly i̇estiledi; onyŋ bireuinde osy
özimizdiŋ Matioranyŋ Koşkinder semiasynan şyqqan bozymy,
ekinşisinde kelginşilerdiŋ bir jigiti istep jür. Piniginder
pişendigimen qatar jatqan, jük tiep tüsiruge qolaily oŋ jağalauğa
barjany süirep əkelip, aralğa i̇ekinşi maşina men traktordy jetkizip
tastady, traktorğa kombainmen bastyrylğan astyqty tieidi. Sovhoz
jaz biter kezde kater satyp alğan, barjany da osynda jetkizgen sol
kater, i̇endi sonymen qaladan kelgenderge azyq-tülik tasidy, Matiora
men poselke arasyndağy basqa qarym-qatynas jasau, hat-habar
jetkizu de sonyŋ moinynda. Böten kisilerden qauiptengen qatyndar
katerdi paidalanyp, derevniadan uaq maldy — torailary men
qoilaryn, tauyqtaryn jönelte bastady. Mūndai kezde bireui
mūryndyq bolsa — bitti, bəri de jappai jūmylady... İendi tauyqtyŋ
qyt-qyttağany, toraidyŋ şyŋğyrğany künde i̇estilip jatady.
Siyrlar əzirge osynda jaiylyp jür. Solarğa jəne pişen tasuğa
arnap mūjyqtar börenelerdi qos qabattap, keneresi biık, jükke
syiymdy platforma sal jasap, ony sumen alyp kelmek.
Araldyŋ da küni bitkenge ūqsaidy. Belgilengen merzim de
keşikpeidi, adamdar da imenetin i̇emes — qalai-qalai jūmylyp ketti,
qanşa jūmys qolyn aidap əkeldi deseŋizşi!
Ömirde i̇egin dalasy bolyp körmegen, jaiylym men orman-toğaiy
ğana bar Podmoga aralyna basqa bir brigada kelip tüsti — ol orman
önerkəsip şaruaşylyğynan i̇edi. Ondağy maldy tügeldei bir kün
işinde Matiorağa aidap əketuge jarlyq berildi, bir jaqsy jeri —
aradağy özek suy taiaz bolatyn. Sosyn Podmoga alaulai jöneldi —
ondağy i̇eski mal qoralary lapyldap jana bastady, sosyn ört ormantoğaiğa auysty. Jel tömennen-yldidan soğyp tūrğan, ol külli tütindi
budaqtatyp Matiorağa aidady, keibir sətte aspan körinbei ketedi,
tütinge süŋgip, şyğyp baratqan kün döŋgelek aq jambydai bolyp
körinedi. Iri qara qora-qoralardy panalap, ökiredi kelip. Kolhozdan
qalğan sovhoz siyrlary azan-qazan bolyp möŋirep, töŋirekti
düsirletip, i̇ezulerinen köbigin şaşa, külli araldy basyna köterip
ketti. Jylqylar jağy, olar mülde az qalğan-dy, onşa ürikpeidi, biraq
olar da jer betinde jüruden qorqyp, yğysyp kelip, sudy jağalai
berdi.
— Janyğuyn, janyğuyn qaraşy? Azdap küte tūrmai ma tüge! Büite
berse, ūzamai Matiora da lap i̇etkeli tūr. Kün qūrğaq... Maialary anau, i̇egin
de jaiqalyp tūr. Būğan ottyŋ bir ūşqyny jetip jatyr,— dep auyl
adamdary aşulanady.
Öz kisileri i̇emes, bötender, basqa kim deisiŋ, analarğa jauap retinde
diırmenge ot qoiğan nemese belgisiz bireudiŋ jasyryn aitqan
būiryğymen, araldy jaiymen tazarta beru üşin ört qoiğan nemese
būiryqsyz-aq tentektikpen jasağan: bəribir örtenetin jer — i̇endeşe
örtene bersin, biz qarap tūramyz. Bireudiŋ tütinin jūtyp qaitemiz —
tasyrlatyp ot qoiyp, tütindi özimiz budaqtatamyz!—degen ğoi.
Şynynda da budaqtatty.
Keşqūrym Daria dalağa şyğyp, əuege şapşyp alaulap jatqan
örtti tömengi, Podmoga jaqtan i̇emes, joğarğy jaqtan, derevnianyŋ sol
qanatynan körip, i̇erkinen tys oi-boi degen dausy şyğyp ketti. O
jaqta diırmennen basqa jalyndap janatyn i̇eşteŋe de joq-tūğyn.
Üige asyğys kirip kelgen Daria, jatyp qalğan Katerinany jūlqylap
ūiata bastady.
— Jür, ana diırmenmen qoştasyp qaitaiyq. Ondağylardyŋ bəri
böten kisiler şyğar. Solardyŋ arasynda qaibir jetisip tūr deisiŋ —
eşkim de oğan bir auyz jyly söz aitpaidy! Kettik, Katerina.
— Qaida? Sen ne dep tūrsyŋ?— dedi kempir ürkip. Olar soŋğy kezde
dünieniŋ bərinen de qorqatyn — i̇esik tyqyldasa ürpiısip ündemei
qalady, oqys aitylğan bir sözden şoşyp dir i̇ete tüsedi — bir bəle
bolyp qalğan joq pa i̇eken, jaman habar aitpasa igi i̇edi?—dep qorqady.
— Diırmendi örtep jatyr. Olardyŋ közine şyqqan süiel sol
bolypty. Ol jaryqtyq bizge qanşa astyqty tartyp berdi deseişi!
Aqyrğy sətte tym bolmasa ol bizdi bir körip qalsyn.
Janyp jatqan diırmen qasynda şynynda da tek kelginşiler ğana
topyrlasyp jür i̇eken. Jalmaŋdağan obyr ottyŋ adamdy arbap
alatyny nesi, oğan sonşalyqty qatty əser i̇etetini nelikten? Mynalar
tipti jyndanyp ketken tərizdi: ulasyp-şulasyp, sekirisip oinap, kim
ərirek baryp, köbirek tūryp, batyrlyğyn körsetedi dep otqa taqap
jügirip baryp, onyŋ qyzuyna şydamai, qaqtalğan quaŋ jerge qūlap
tüsip, qiqulap keiin şeginedi. Sol arada i̇eki qatyn da jür, i̇erkekter,
olardy qorqytu üşin otqa qarai itergen kezde olar şyŋğyryp
jiberedi de, jigitterdi jauryndarynan jūdyryqtarymen tömpeştei
bastaidy, soğan özderi de məz, köŋilderi köterilip, bir jasap qalğandai.
Bir uyzdai jap-jas aqymaq bozym qaiyŋnyŋ basyna şyğyp alyp,
şalqyğan ottan i̇esi şyğyp, aiağyn bylğaŋdatyp, aiqailap taqpaq
aityp otyr. Ony aŋ dep qaldy ma, əiteuir tömendegi bir it oğan qarap
şabalana ürip tūr, ainalada bolyp jatqan oqiğadan i̇esi şyğyp ketken
būl da bir i̇esalaŋ it bolsa kerek. Jūrt bozym men itti sausağymen
megzep, qyran-topan külip jatty. Jūrtqa jaqqanyn tüisingen it
būrynğydan beter örşelene tüsedi. İelge ne kerek, i̇ermek kerek,
ermek... Jaqyn tūrğan qaiyŋnyŋ japyraqtary dirildep bürisip, onyŋ
ot ötindegi juan būtaqtary janyp tüsip jatyr, jalyndağan örttiŋ
samala jaryğynan bükil qaiyŋ tür-tüsinen airylyp, quaryp körinedi.
Sol aradağy adamdardyŋ bet-jüzi de qūp-qu, jansyz sekildi.
Janğan diırmen kisiniŋ aza boiyn qaza tūrğyza, iştei küŋirenip,
ūlyp tūrğan tərizdi; şalqyp əuelei tüsken jalynnyŋ joğarğy jağyn
jelpip, üzip tastaidy; jūlym-jūlym ys üpelekteri ūşyp ketip
jatyr. Daria men Katerina özderi körinbeitindei, olardy tek
diırmen köretindei bir şette, büiirdegi qabyrğağa jaqyn jerde, jat
közden būtamen tasalanyp tūrğan. Diırmen i̇endi lapyldağan ottan
mülde körinbeidi — ot onymen oinap, birde ony jerden joğary
köterip, birde tömen tüsiretin sekildi; osynau i̇eki iınin jūlyp jep,
qūtyrynğan ört janyp jatqan jerinen joğaryğa domalana ūşyp
şyğyp, halyqtyŋ zəre-qūtyn ala, jürekjardy jalmauyz-tajal
quanyşyn əlemge paş i̇etip, zulap ketetindei körinedi.
Kempirler özderiniŋ qasyna qalalyq kisilerdiŋ biri, üstindegi torköz
köileginiŋ i̇etegin tüsirip jibergen, jasamys bir i̇erkektiŋ kelgenin
baiqamai qaldy — ot gürildep, patyrlap janyp jatqanda ony qaidan
körip i̇estirsiŋ!
Qastarynda biraz tūrğasyn ol:
— Mynau jaqsy diırmen be i̇edi?—dep sūrady, dauysynan jany
aşyğany seziledi.
— Jaqsy i̇edi,— dep jauap qatty Daria seskenbei.
— Tüsinikti,— dedi ol basyn izep.— İeŋbegi siŋgen i̇eken-dağy. Sosyn
dausyn sozyp: İendi öt-ti, ket-ti!— dedi.
«Ötti-ketti»—degen osy bir söz keiin Darianyŋ kökeiinen ketpei,
töŋirekte bolyp jatqan oqiğanyŋ bərine de qatysy bar, bərin de
tüsindire alatyn i̇eŋ basty sözge ainaldy. Arqasyna salyp alyp,
qaterge apara jatqan, qaptağy torai şyŋğyryp jiberdi, Daria onyŋ
soŋynan qarap qaldy: ötti-ketti. Arğy, şalğaidağy, poselok tūrğan
jağağa ötkizip tastau üşin sovhoz malyn Angarağa qarai jedeldete
aidap barady, biraq, poselkeniŋ özine i̇emes, özen boiyndağy
jaiylymğa aparatyn körinedi — Daria olardy ūzatyp salmaq boldy,
ol keneresin baqşany qoralaityn syryqtarmen şetendep tastağan,
sal deuge sal i̇emes, parom deuge parom i̇emes, bir ülken nərsege tabandap
tūryp qalğan siyrlar men tana-torpaqtardy küştei tartyp i̇engizip
jatqanyn, olardy temir ilgekterge bailap, əri jürip ketkenin kördi.
Ötti-ketti. Podmogadan aşy, qara tütin budaqtap kelip, üi-üilerge
kirip, jūrtty jötelte bastady, sol mezet kempir tūryp: Podmoga da
ötti-ketti,— dep oilady. Klavka Strigunova sovhozğa, qala
tūrğyndaryna i̇et bolsyn dep, būqaşyğyn ötkizdi, o januar da öttiketti... Maialardy jağalauğa tasuğa kiristi — ötti-ketti. Közge tanys,
köŋilge jaqyn üirenşikti nərseler birte-birte azaiyp barady, bəri de
oryn-ornynan jyljyp, qauipti araldan alysyraq, tezirek ketuge
tyrysady. Derevnia da köşe jöneluge əzirlenip, saŋyraudai meŋireiip,
tyr-jalaŋaş jetimsirep tūr. Ondağy bögde kisiler dausy kespek
işinen şyqqan dauystai küŋgirlep i̇estiledi de, öz adamdarynyŋ üni
şyqpai, öşip jatyr. İendi köz de i̇eşteŋege kidirmei, sürinbei, alysty
köredi — Matiora qūlazyp qalğan, mūnda i̇endi köz toqtatar i̇eşteŋe joq.
Klavka Strigunova soiylğan būqaşyğy arqasynda kelginşilermen
auyz jalasyp aldy da, olardy ağaş üiine ot qoiuğa köndirdi — Klavka
aqşa alğanşa şydar i̇emes. Olar, ərine, üidi jany raqat tauyp,
zamatynda örtep jiberdi; qaita körşi qora-jailardy qosa örtep
jibermegenine raqmet. Biraq i̇endi derevnianyŋ tap ortasynan qap-qara
bop tütindep jatqan bir şūŋqyr opyraiyp şyğa keldi, kisi közi
tūraqtaityn tirek tappai, qaraŋğy qūdyqqa qūlağandai, Angaranyŋ
alys keŋistigin kezip ketedi. Matiora i̇endi i̇ekige bölinip, i̇eki dai bolyp
qaldy...
Diırmen «ötti-ketti» bolğan keşte, Daria men Katerina i̇ekeui
qaraŋğyda ört basynan qaityp kelse, basqyşta Sima nemeresimen
otyr i̇eken. Olar jabuly i̇esik aldynda otyr: Kolka qyŋqyldap, maza
bermeidi, Sima oğan əldenelerdi aityp jūbatady. Ol kempirlerdi
körisimen ornynan ūşyp tūrdy, qysylğan kezderdegi üirenşikti
ədetine basyp, bet-auzyn sipalap jalyna söiledi:
— Bügin bizdi üilerine qondyryŋdar... i̇ekeumiz de qorqamyz. Mynau
da jylap ūiyqtamaidy, meniŋ de közim ilinbei qoidy. Qorqynyşty...
Zəremiz ūşty...
Olardy kereuetke jatqyzdy, sodan bastap o kereuet bosamady:
kündiz Sima özine ketip qalady, onda baryp, üii men baqşasynda
küibeŋdep birdeŋe isteidi de, jatuğa Darianikine qaityp keledi. Bir
qoryqqan baiğūs i̇endi sol qorqynyşynan qūtyla almai qoidy. Biraq
qorqyp jürgen tek Sima ğana i̇emes i̇eken. Tipti Bogoduldyŋ özi de bir
küni Darianyŋ seneginde tonnyŋ astynda iluli tūrğan berdankany
körip, quanyp qaldy:
— Mağan berşi. Kur-rva! Öltireiin-n!
— Kimdi öltiresiŋ!— dep Daria şoşyp ketti.— Men ony sağan qalai
beremin i̇endi? Bireudi şynynda da öltirip tastarsyŋ! Sağan ne boldy?
Kimge öşiktiŋ?
— Qor-rqytady, kur-rva! Bar-raqty örteimiz dep! Men olardy...—
Ol myltyq atqandai, i̇ernin tars i̇etkizdi.
— Biraq mūnymen atuğa bolmaidy. Mūny qolyna alğan kisini körgen
emespin. Otağasynyŋ tiri kezinde...
Biraq Bogodul berdankany alyp ketti — bireuge ses körsetetin
şyğar, öitkeni ol patron, oq-dərini mülde i̇esine de almady. Daria oğan
myltyqty patrondarymen bermes te i̇edi: ol qanşa aitqanmen,
Bogodul i̇emes pe, qyzyp ketse, atyp jiberuden taiynbaidy. İendigi
jetpeitini sol i̇edi. Ol i̇eserden ne sūraidy, öziniŋ de, Darianyŋ da
jarytatyny şamaly — i̇endeşe tağy da Paveldiŋ jağasynan alady.
Əlgi i̇ertek saraiyndağy siiäqty, tüneuşi tek i̇ekeui ğana i̇emes, Sima
men balany qosqanda törteu bolyp, birigip jatyp jürdi... Kartop ta,
tağy basqa kökönis te şaş-etekten, i̇eski, kolhoz kezindegi qordan
qalğan da bar, şai men tūzdy özi əkele almasa, Pavel basqa bireuden
berip jiberedi — ol qazir traktor aidaidy, i̇egistikke arnap dalany
ağaştyŋ tüp-tamyrlarynan tazartyp jür, kete beruge qoly timeidi.
Süti de öz siyrynan; Daria i̇endi ony işetin adamnyŋ tabylğanyna
quandy, ol Kolkağa sütti i̇erteŋgisin de, keşke de qūiyp beredi, kündiz
de jügirip kelip işip ket — dep aityp jatady. Özi peş üstine jatady,
Katerina tösegin tapşanğa salady, Sima men Kolkağa kereuet berildi.
Andrei ketip qalğannan keiin Bogodul jiı-jiı keletin boldy — būl
şal kündiz osy aradan köp ūzap şyqpaidy, baraqty örtep kete me dep
qauiptenip, tünde özine ketedi. Berdankany körsetu üşin ol i̇el nazaryn
audara, ədeii tükirinip-qaqyrynyp, jötelip-jetkirinip, keŋse aldynan
əldeneşe ret ötti. Qaladan kelgender japyrlasyp basqyşqa şyğa
keldi de:
— Ei! Partizan!
— Qar adamy!
— Türik! Qūbyjyq!
— Kimmen soğyspaqsyŋ a? Seniŋ ana bir pəlen, zeŋbiregiŋ, qai jyly
şyqqan!
— Sen odan da öziniŋ qai jylğy i̇ekenin sūra. Birinşi Petrdiŋ qol
astynda qyzmet i̇etpep pe?
— Au, İvan Groznyidyŋ qol astynda da bolğan şyğar?
— Mynausy atylmaityn myltyq qoi!—dep aiqailaidy.
Bogoduldyŋ da kütkeni osy soz.
— Şyq beri!—dep ol anadai jerdi körsetedi de, berdankasyn
iyğynan ala bastaidy.— Şyq, kur-rva!
Biraq berdankanyŋ atylatyn-atylmaitynyn, özin qarauylğa
bailap, synap körgisi keletin kisiler tabylmaidy; Bogodul qoqilanyp
bir aqyryp jiberedi de, myltyğyn iyğyna ilip, analardyŋ ysqyryp,
qiqulasyp-mazaqtap jatqanyn i̇elemesten, olarğa köz qiyğyn da
salmai, alşaŋdai basyp ketip qalady.
Al keşke salym Darianyŋ üiindegi kisiler əŋgime sözge i̇eligip, köpke
deiin ūiyqtamaidy. Olar qyzyl iŋirde-aq jatady, şam jaqpaidy,
əueli jatar aldynda asyqpai otyryp işken şaiyn, jaiymen
küibeŋdep jürip jasağan jūmysyn aitady. Ūlğaiğan kisiler ədetimen,
kəri süieginiŋ syrqyraitynyn söz i̇etedi, soğan jaily bolsyn dep
qaita-qaita qozğalaqtap, kürk-kürk jötelip, yŋğailanyp jatady;
özderiniŋ aman-esen tağy bir kündi bastarynan ötkizgenin qysqa-qysqa
eske alady. Biraq tereze syrtyndağy jaryq birte-birte küŋgirttenip
öşedi, ər türli dybys saiabyrsyp, uaq-tüiek qam-qareket jaiyna
qalady, būlardyŋ əŋgimeleri de jüiesin tauyp, i̇erkin tynystap,
qaidağy-jaidağy qaiğy-mūŋdy, kökeide jürgen köp şerdi şyğarady.
Kempirler i̇endi birin-biri i̇estigeni bolmasa, körmeidi; Simanyŋ
qasyndağy balaqai tətti ūiqynyŋ qūşağynda talmanyp qūiady, tereze
əinegi mūz tərizdi jyltyldaidy, būlar jalpaq düniedegi ailapattai
jalğyz üide jatqandai körinedi, üi işinen samauyr ottyğyndağy
sönuge ainalğan şoqtyŋ əlsiz, aşqyltym iısi keledi — osydan ba
əiteuir söz öz-özinen i̇emin-erkin qūiylady, kisiniŋ zeiin-zerdesi de
lypyldap, ləppailap tūr. Olar neni söz i̇etti? Al sonda neni söz i̇etuge
bolady? Əŋgime arqauy qaida aparsa, sony söz i̇etti. Biraq Matioradan,
özderiniŋ jai-küiinen alystap ketpedi, sol bir jəitti töŋirektep, ər
türli saqqa salyp, aita beredi.
Bū joly söz tiegi Petruhadan ağytyluy kerek-ti: özi de sodan
bastaldy. Üiiniŋ aqysyn aluğa audanğa barğan Klavka Strigunova ony
Podvoloçnaia stantsiiäsynyŋ ailağynan köripti. Onyŋ aituyna
qarağanda, Petruha jūmyssyz i̇emes: jūrttyŋ qaldyrğan üiin örtep
jürgen körinedi. Kisiniŋ öz üiin özi örteuge dəti şydamaidy, al ol
ispen Petruha jaqsy tanys, ony oinap jürip tyndyrady, būl — aidan
anyq. Petruhağa ərbir örtegen meken-jai üşin aqşa töleidi, aqşasy
jaman i̇emes, qomsynatyn türi joq — dep sendire söiledi Klavka.
«Tamağym toq, araq köp, uaiym joq»— dep maqtanypty ol Klavkağa,
onysy ras, jigittiŋ aş-toğyn bilmeimin, mas i̇ekeni ras, parohodqa tağy
bir şyny alu üşin kelipti. Ol auqattanuğa Klavkany da şaqyrğan
eken, biraq būl barmapty, öitkeni Petruhanyŋ qasyndağy mūjyq
əielge senimsiz kisi bolyp körinipti, al mūnyŋ qaltasynda aqşasy bar
eken.
Öziniŋ üisiz qalğanyna köndigip ketken Katerina, balasynyŋ basqa
bireulerdiŋ üilerine ot qoiyp jürgen qylyğyn keşirmedi. Klavkamen
söileskennen keiin küni boiy onyŋ Uiattan beti küiip, əldeneden
şoşyp, ahylaumen boldy:
— Oi-boi, masqara-ai! Masqara! Oğan ne körindi sonşa, aqylynan
adasqan ba?! Sondai sūmdyqtan keiin ol i̇el betine qalai qaraidy?!
Qalai jer basyp jüredi? Oi-boi!
Petruhağa jyny kelgen Daria, kündiz onyŋ sözin qostai berdi:
— Degenmen özine laiyq jūmys tauypty. Əitpese taba almai köp
sandalyp i̇edi. Pəli, örteu — üidi salu i̇emes. Saban əkep, şyrpyny bir
tartsaŋ, sol şyrpymen temekiŋdi tūtatsaŋ boldy — sosyn şalqaiyp
jylyna ber! Podvoloşna — ülken derevnia, ol üş şaqyrymdai jerge
kösilip jatqan şyğar-au... Oğan ol jerdegi jūmys jetedi.
Biraq keşkilik jatqannan keiin de Katerinanyŋ qobaljyğan köŋili
basylmady, ol zarlanyp qoimağasyn, Daria oğan bylai dedi:
— Zarlai bermei, qūia tūrşy i̇endi! Öziŋdi-öziŋ qajai bergennen ne
paida? Nemene, Petruhaŋnyŋ qandai i̇ekenin bilmeuşi me i̇ediŋ? Əlde tek
senin balaŋ ğana sondai ma? Biz i̇ekeumiz diırmenniŋ basyna bardyq,
sonda ondailardyŋ qanşa i̇ekenin körgen joqsyŋ ba? Sen olardan: i̇egin
jinaisyŋ ba, üi örteisiŋ be?— dep sūrap körşi, i̇egistikte kim qalar
eken? Masqara, Uiat dep qoimaisyŋ... Ol bolmasa, basqa bireu örter i̇edi.
Kieli jer qūr tūrmas — qūdai-ai keşire gör!
— Basqa bireu örtesin... basqa bireu. Oğan ne joq? Ol i̇endi bir əi kəpir
atandy, öle-ölgenşe sol ataqtan qūtylmaidy.
— Odan qūtylyp qaitedi? Sol atağymen-aq i̇el qatarly ömir keşedi.
Qaita, maqtanady əli. Katerina, i̇endi sen ony oilap, qaiğyra berme.
Odan da öz qamyŋdy oila. Ony qaitesiŋ: myna jūmysy bitse, sol
siiäqty tağy bir jūmys tabylady.
— Oibai-au, men onyŋ şeşesimin be, əlde şeşesi i̇emespin be? Onyŋ
jaman atağy mağan da ortaq. Jūrt i̇erteŋ meniŋ de közime şūqidy...
— Dyzaqtama. Seni jūrt köziŋnen şūqyp qaitedi, sen sonşa kimge
qajet i̇ediŋ? İel seni bilmeidi deisiŋ be? Sen öziŋ qanşa jasamaqsyŋ bū
jalğanda — jüz jyl jasamaqsyŋ ba?
— Bəlkim, so jaqqa barsam ba i̇eken?— sözge jauap qatpai, Katerina
abailap keŋes sūrady.— Özim Uialtsam? Ne istep jürsiŋ?—dep keiisem.
Daria būl sözdi birden ilip əketti:
— Bar, bar. Kimderdiŋ üii jaqsy janady i̇eken — Podvoloşnanyŋ ba,
Matioranyŋ ba?— körip qait. Ol seniŋ kelgeniŋniŋ qūrmetine ə degennen
eki nemese üş üidi qatarynan örteidi — əida, sosyn armansyz bir
qaraisyn. Sodan keiin qai derevniada jylu köp bolğanyn bizge aityp
berersiŋ. Irğalyp-jyrğalma i̇endeşe, i̇erteŋgisin tūrysymen jürip ket.
Mūndai iske seni katermen aparady. uialt bəleketti. Öz aulynyŋ
üileri janyp bitpei jatqanda, bireulerdiŋ üilerin örtep qaitedi,
soqqan. Tüh, Katerina-ai, biz i̇ekeumiz şynymen-aq osynşa aŋqau
bolarmyz ba? Köp jasasaq ta, köpti körsek te aqyl-esten ada
qalyppyz. Nemene, biz sonşa aqylsyz balamyz ba... Kəne aitşy?
Qysyr əŋgimeni qoiyp, i̇ekeui de ündemei qaldy. İeşqaida da
barmaitynyn, Petruhany i̇eşbir sözben Uialtyp, aqylğa keltire
almaitynyn: ol baiağy bir Petruha i̇ekenin, sol küiinde qalatynyn
jaqsy biletin. Tegi, ol qaşan ajaly jetkenşe osy Petruhalyğyn
qoimaidy, tağdyr-talaiy solai-dağy. Al onyŋ tağdyryna jazylğany
— Petruhanyŋ anasy bolu. İeşteŋege de nalymai, qūdai saldy — biz
köndik dep, sol ataqqa ie bolyp, ün-tünsiz jüre beru kerek. İel-jūrt...
Eger Petruhanyŋ özi ar-Uiatty ūmytsa, tanys, beitanys i̇el-jūrttyŋ
aldynda balam üşin, özim üşin meniŋ Uialuym kerek pe — dep
tolğanady Katerina. İeger qazir ol būl dünieni tastap ketken kisideiaq, ony tiri jan — balasy da, basqa bireuler de kerek i̇etpese şe!
Bəlkim, onyŋ i̇el-jūrtqa özi joğalyp ketken kisi bolyp körinip, al onyŋ
terisin jamylyp jürgen beibaq i̇eşteŋeni de — ar-ojdandy da, Uiatty
da ūqpaityn tiri aruaq degen syŋai tanytsa qalai bolady? İeger seniŋ
Uialğanyŋ i̇eşkimge qajet bolmasa, ony aŋsai kütip otyrğan kisi tağy
joq bolsa jəne kinəŋdi aityp, keşirim sūraityn, oğan jauap
qaitaratyn tiri pende tabylmasa — sonşa azaptanyp, Uialğanyŋnan
ne şyğady? Odan keler paida kəne? Daria... Ol bərin de tüsinedi. Daria
ony aiyptamaidy. İendi özgeni ūmyt, öziŋdi ğana oila... i̇endigi qalğan
əmiriŋ de bir tūtam...
Al Daria Katerinanyŋ ornynda özi bolsa neni sezip, neni qūiatynyn,
elden qandai sözben qorğanatynyn oilaidy. Mümkin, özi de sondai
birdeŋeni sezip, sondai bir sözderdi aitar. Mümkin, Darianyŋ ornynda
bolsa, Katerina da oğan tap solai jauap beretin şyğar. Būl ne
bolğany sonda? Daria ğūmyrynda tūŋğyş ret kisiniŋ ömirden alatyn
orny men jūmys jaiyn tarazylap, oilap kördi. Oilap tūrsa, öz
balalary üşin mūnyŋ özi Uialuy kerek i̇eken, al būl bolsa, Petruha üşin
Katerinadan jauap aludy, oğan aqyl aityp, tipti ony aiypty i̇etudi
ədetke ainaldyryp bara jatyr. İeger Daria Petruhanyŋ şeşesi bolsa,
onda Katerina da mūnymen solai söileser i̇edi-au. İeger köp nərse
tirlikte seniŋ jolyŋ bola ma, bolmai ma — soğan təueldi i̇eken — onda
adamnyŋ minez-qūlqy, onyŋ i̇eşkimge de ūsamaityn özine ğana tən
bolmysy qaida qalady? Adamdy orny bileitin bolsa, onyŋ özi qaida
ketedi? İeger Darianyŋ özi, ağaiyn-tuyssyz, panasyz da şarasyz,
qarşadai nemeresimen böten derevniada tūratyn Simanyŋ ornynda
bola qalsa — sol siiäqty betegeden biık, jusannan alasa bolyp jürer
me i̇edi? Oğan ne isteisiŋ, ərine, sondai bolar i̇edi. Demek, adam şirkinde
öziniŋ tua bitken qadir-qasieti az-dağy, tağdyr-tirligine, tap bügin
qaida kelip, özimen birge ne ala kelgenine bailanysty nərse köp
bolğany ğoi. Şynymen-aq ol Sima siiäqty bola alar ma i̇edi?— i̇ekeui
mülde i̇eki basqa jandar i̇emes pe.
Sima ūiyqtap bara jatqan Kolkağa birdeŋeni aityp sybyrlap
jatyr. Keşki jaryq sönip, azğana qaraŋğylyq basqannan keiin, tün
jaryğy tüsti: terezeler anyğyraq körinip, būlyŋğyr auada öli səule
oinady, köz körmeitin tünekten terbetilip ər türli zattar qalqyp
şyğa berdi, küŋgirt köleŋkeler diril qağyp, tüsip jatyr. Derevnianyŋ
ekinşi jağynda tüu bağanadan beri bir it tynymsyz üredi kelip —
əiteuir özin ūmyttyrmas üşin şarşaŋqy ünmen i̇enjar ürgen bolady.
Simanyŋ sybyrynan bir-birimen bailanysy joq jeke sözder i̇estiledi
— olardyŋ jaiymen jetimsirep jetetini sondai, kədimgi şyn
sözderdiŋ köleŋkesi sekildenedi. Katerina tağy da bəseŋ ünmen mūŋly
əŋgimesin bastady.
— Qarap tūrsaŋ, kisige köp nərse de kerek i̇emes siiäqty... Bir təŋirim
jar bolğai, tyŋdaşy. Mağan keregi bir aq nərse: sol jūqsyz bir jerge
ornalassa i̇eken... Adamğa ūqsap i̇eŋbek i̇etse. Bylai oilasaŋ, kisi
Matiorasyz da ömir süre alatyn şyğar. Oğan əiteuir bir quysty berse,
mağan da myna siiäqty bir tapşan siiätyn oryn tabylatyn şyğar.
Men ony i̇erteŋgilik: tūr, Petruha, tūr, jūmysqa baratyn uaqyt boldy
dep ūiatar i̇edim. Tüski asyn bir şüberekke tüiip berer i̇edim. Meili, ol
mağan ūryssyn, jasaitynyn jasai bersin — bərine de tözer i̇edim.
Onyŋ tüzu jolğa tüskenin körsem, ne bəleniŋ bərine de kener i̇edim.
— Ony üilendiru kerek,— dedi Daria jaqtyrmağan syŋaimen.
Katerina tağy Petruhasyn bastady.— İeger sen oğan aitqanyŋdy
istete almasaŋ, ony uysynan şyğarmaityn bir əiel tauyp ber.
Əitpese, iste bereke bolmaidy.
— Ondai jūqsyzğa kim şyğady deisiŋ...
— İeger ol azdap aqylğa kelse — nege şyqpasyn?!
— Ol özi bylai qairymdy,— dedi Katerina ony Darianyŋ da
birjolata kelege keluden qalğan adam dep sanamaitynyna, əli de ol
üşin aman qalatyn tym jiŋişke, senimsiz bolsa da, əiteuir bir jol bar
ekenin biletinine kədimgidei quanyp.— Onyŋ jüregi jūmsaq...
Joğarydağy, peş üstindegi Daria myrs i̇etti... iə, jūmsaq... Odan
ötken jūmsaq jürek bola ma...
— Joq, rasyna ras. Dəleldi sebep bolmasa, men ony mülde
qorğamaimyn. Al onysy aqiqat. Bizdiŋ bir būzauymyz bar i̇edi. İeger
baiqas bolmasaŋ — bar nandy soğan berip qūiatyn. Əueli japyraqtap
turap, tūz seuip dəmin kirgizip beretin. Jəne būzau ony ainytpai
tanityn: keşqūrym qaqpanyŋ aldyna kelip meŋirep tūrğany: būl ony
şaqyrğany i̇edi. Men ony aidap jibersem, qora jağynan kelip,
būrynğydan beter möŋireitin. Oğan öz qolyŋmen aparyp sondai bir
japyraq nan berseŋ — jep alady, biraq ony mise tūtpaidy, oğan
balanyŋ şyqqany kerek. Al anau kelip nan berse — kədimgidei ketip
qalady. Odan būryn siyrymyz bolğan... onyŋ men salğan şöpti jep
qoiğanyn körse, meni keiidi dep jasyryp oğan tağy pişen tastaityn.
Ony da qosymşa jemdeitin. Qaidan tabatynyn bilmeimin — üige
qanşa küşik əkeldi deisiŋ! Əsirese masaŋdau bolsa — mindetti türde
bir küşikti qoinyna salyp əkeledi. Bir kezde bizdiŋ üide tipti tört
ittiŋ bir mezgilde bolğany bar. Men oğan aiqai salaiyn kelip. İttiŋ
ərqaisysyna bir japyraq birdeŋe tastau kerek, al auqat, özimizge de
jetpeidi. Joq, ol i̇eşteŋeni de ūqpaityn.
— Qairymdysyn qara, şirkinniŋ!— Daria şydamai, bir şymşyp
aldy.— Ol qaŋğyma, būralqy itterdi aiap, tamaq beredi de, tuğan
şeşesin tastap ketedi.
Qalai i̇etseŋ i̇erkiŋ, öz küniŋdi öziŋ kör dep. Būl onyŋ jūmysy i̇emes.
— Jūqsyz. Jūğymsyz dep otyrmyn ğoi,— dep üirenşikti jauabyn
aitady Katerina.— Ol siyrğa şöp köktemge deiin jete me, jetpei me,
onymen isi joq, i̇eşteŋeni oilamai tastai beretin. Men şöpti sağyzdai
sozyp, ölşep beremin, ol qalai bolsa solai tastai salady. Al keiin,
jazğa salym şöp bolmai qalady.
— Jazğan-au, sen mağan tağy siyr turaly aityp kettiŋ. Odan da,
sen miskin, i̇erteŋ bizdi osy aradan quğanda ne isteitiniŋdi aitsaŋşy?
Qualauyn qualaidy. Qaida barasyŋ sonda? Sen sony oiladyŋ ba?
Qaidağy jüz jyl būryn ölip qalğan siyryn aitady ğoi.
— Meniŋ aityp otyrğanym da...— Katerinanyŋ i̇endi aitar sözi joq,
onyŋ ümitsiz de dərmensiz dauysy solğyn.— İeger ol bir jerge
ornalassa... bir būryşty berse...
Daria külli üi işi i̇esitetindei qatty bir kürsindi: İehe, qaşpağan qara
siyrdyŋ uyzyna ne jetsin...
Biraq bir bastalğan əŋgimeniŋ aiağyn büge salu da qiyn: Kolkany
ūiyqtatyp, sözge i̇endi Sima aralasty da, ony sol bara jatqan
bağytymen əri qarai sabaqtady.
Sima kepti bylai bastady:
— Ərkimniŋ öz jöni özimen. Sen, Katerina, balaŋnyŋ qasynda
bolğanyŋ, bas-köziŋe qarağanyŋ jön. Nemereli bolyp, əldileseŋ sony...
— Oi-boi, aitpa ony, Sima, aitpa,— dedi Katerina ahylap, ondai
baqytqa jeter-jetpesine senbei
— Men qyzymnan bir medeu bolady dep oilamaimyn. Bir basymdy
qaida tyğarymdy bilmei jürgen janmyn. Meniŋ əiteuir Koliaşym
bar. Sol üşin bardy salyp, tyrysyp tirlik i̇etpek kerek. Al qalai
tirlik i̇etesiŋ? Kün-tüni, kün-tüni oilaitynym sol: qalai tirlik i̇etu
kerek? Qaida baru kerek? Qaltyldap qalğan bir şal tabyla ketse ğoi...
— O jasağan!—dep jalbaryndy Daria.— Körsetpegeniŋ osy i̇edi!
Öziniŋ türi... Şal mūnyŋ ne teŋi! Qoi. Sağan qaidağy şal, jaratuşy
jan iemniŋ özi keşirer, myna qyryq qūrau bolyp qausap tūrğan
türiŋmen qai qalyŋdyq bolyp jarytam deisiŋ. Şaldyŋ üiinde ne
istemeksiŋ sonda?
Sima ökpelep, ündemei qaldy.
— İə, ol sağan nege kerek? Qai şaruaŋa qajet bolyp qaldy?
Şynymen-aq bizge aitpaisyŋ ba?—dep qadaldy Daria.
— Daria Vasilevna, meniŋ jasyratyn tügim joq,— i̇eger «Daria
Vasilevnağa» köşse, rasynda da, Simanyŋ qatty ökpelegeni.— Al
armandauğa tiri janğa tyiym salynbağan, solai, Katerina balamnyŋ
qasynda bolsam dep armandaidy, meniŋ de armanym bar. Men de öz
būryşym bolsa i̇eken deimin. Men əli qaŋsyp qartaiyp, qairattan
taiyp, qaljyrap otyrğan joqpyn, üi şaruasyna jaraimyn. Üiine
kirsem, i̇eşkim de ökinbes i̇edi. Mağan köp nərseniŋ, Daria Vasilevna,
keregi joq. Meniŋ jasymda qosylğan kisiler bala tabu üşin
qosylmaidy, selbesip jürip, aqtyq qarttyq künderin jeŋilirek
ötkizuge tyrysady. Söitip jürip, Kolkam da jetiler i̇edi, meniŋ külli
qam-qareketim Kolkada. Men joqty qiiäldaityn jan i̇emespin. Al
jaraityn iske — jaraimyn. Asyn da əzirler i̇edim, kir-qoŋyn da juar
edim.
— Jaraisyŋ, jaraisyŋ...
— Al i̇eger seniŋ armandaityn nərseŋ joq bolsa — oğan ne şara... Biz
kökegiŋ bolğannan ne paida. Balalaryŋ i̇el qataryna qosyldy,
betiŋnen qağyp jatqan joq. Myna jetim-jesir bizdiŋ jönimiz bölek...
Qaşanğy jylai beremiz...
— Şūnağyŋa öleŋ de aityp beretin şyğarsyŋ?
— Jaqsy şal jolyqsa, öleŋin de aitar i̇edim. Ol mülgip tyŋdar i̇edi.
Baiağyda ūmyt bolğan, «armandau» degen sözden qysylyp, i̇endi
Daria şeginip, ündemei qaldy. Būl Sima aitatyn söz be i̇edi? Daria
tyŋdaityn söz be i̇edi? Kisi, qyz küninde, ömirdiŋ iısi mūrnyna barmai
tūrğanda, soğan əzirlenip jürgen kezde ğana armandaidy, al i̇erkek seni
ūryqtandyryp, üili-barandy bolğannan keiin — ümitiŋe senuiŋe ğana
qalady. Biraq jyl ötken saiyn sol ümitiŋ de azaiady, ol da qar siiäqty
eridi, sodan birjolata i̇erip, jerge siŋip ketkenşe azaia beredi — bir
kezde aldyŋda ümit i̇emes, jerden budai būrqyrap köterilip jatqan
estelik tūrady. Pəle, Sima — odan ne ümit, ne qaiyr! Armanğa boi
aldyrypty. Jetim-jesirdiŋ aqyly osy, aqyl deuge de kelmeidi. Basy
bos qūs, biraq qonatyn tūğyry joq, barşa oryn bos i̇emes. Al ūşaiyn
dese, topşysy tozğan—«Sima dediŋ syimady»—degen mazaq sözdi
esine aldy Daria. Tağy da syimaidy, ol anyq. Osynyŋ jaiyn
tolğanyp jatyp: tegi Sima şyndyqty aitty, i̇endi mağan, Daria
kempirge, i̇erteŋgi künnen i̇eşteŋeniŋ de keregi joq — dep oilady Daria
jany qūlazyp.— Arman qaida — bireu qaida! Ümit-senimdi bylai
qoiğanda, tipti qarapaiym tilek-talaptyŋ özi qalmağan tərizdi. Bəri bir
yŋğai-bir jaqqa köşken. Şynynda da ol neden ümittenedi? Ajaldan
ba? Odan qūtyla almaisyŋ, oğan ümit-senimiŋdi rəsua i̇etpeseŋ de
bolady. Al sonda ony nemenege jūmsaisyŋ? İeşteŋege de. İeger i̇endi
ömirde aldanar birdeŋeŋ qalmasa, ūzamai öletin bolğanyŋ. Al Sima
men Katerina əli şydaidy, jüre tūrady, sonda olar būdan jasyraq
bolğandyqtan i̇emes, mūnyŋ da boiynda əli biraz küşi bar, olardyŋ bū
jalğanda bitpegen isi bar: Sima balany ösiredi. Katerina Petruhanyŋ
qamyn jep, onyŋ tüzelip ketuinen ümittenedi. Olar bireulerge kerek,
sol sebepti de olardyŋ jar qūlağy jastyqqa timei tyrbanady, al
mūnyŋ özinen i̇eşkim i̇eşteŋeni talap i̇etpeidi. Qazir özi küzetşi
qyzmetinde, köşkennen keiin, būl qyzmeti de qajet bolmai qalady.
Adam i̇eger özine i̇eşkim mūqtaj bolmasa jəne jūmyssyz otyrsa, ömir
süre almaidy. Onyŋ bitken jeri sol. İeşkimge kerek bolmai qalğanda,
elge paidaly qyzmet körsetuden tyiylğanda — būdan göri jasyraq,
tipti öziniŋ əkesindei adamdar, keudesine qolyn aiqastyra salyp,
jürip ketken ğoi.
Üi işi būrynğydan beter ağaryp, kisiden maza kete bastady —
terezeden ai syğalap tūr i̇eken. Qaŋyltyrdai daŋğyrlap, bağanağy
eser it əli ürip jatyr — onyŋ osylai şabalana ürgeni qūlaqty
tikendei tyrnaidy. Qaidan şyqqany belgisiz, keudesin qysyp,
tynysyn buyp bara jatqan mazasyz bir sezikten qūtylu üşin
Darianyŋ tūrğysy keldi — oğan ornynan türegeludiŋ qajet bolyp
köringeni sondai, osynyŋ mülde kereksiz qimyl i̇ekenin bile tūra,
aiağyn dereu tömen tüsirip, tepkişek izdep tapty da, i̇edenge tüsti,
sosyn tereze aldyna bardy. Aulanyŋ jartysy tolğan aidyŋ samala
jaryğyna malynyp jatyr i̇eken, al basqyş aldyndağy ağaş
tösenişter sol jaryqqa, suğa tüskendei-aq, şomylyp jatyr; aulanyŋ
ekinşi jarymyn qoimalardyŋ qanattasa tüsken qoiu köleŋkesi basqan.
«Süttei i̇eken»—dep oilady ai jaryğy turaly Daria dir i̇etip,
terezege syrtyn bere. Dariany baqylap jatqan Sima jastyqtan
basyn köterip aldy, oğan birdeŋe aitu kerek i̇ekenin sezgen Daria:
— Balaqan ūiyqtap qaldy ma?—dep sūrady.
— Ūiyqtap qaldy,— dep ile jauap qatty Sima.— Qaşan, mana
ūiyqtağan. Al sen ne?
— Jai, əşeiin. Peş üstinde jatqasyn, arqama qyşy batqasyn ğoi.
Azyraq denemdi qozğap, əlgide mağan birdeŋe degen sender me, sender
emes pe — dep tūryp qarağanym i̇edi. Qazir qaita şyğamyn.
— Al sonda senimen söilesken kim i̇eken?— dedi Katerina.— Biz be,
joq pa?
— Sony kim bilgen?—Dauysy senderdiŋ dauystaryŋ siiäqty, al
sözderi bir türli uyz jastyŋ sözi. İe, bizdiŋ Nastasia tap qazir ne istep
otyr i̇eken — ūiqyda ma, ūiau ma? Bəlkim, biz siiäqty jatyp alyp,
bərimizdi i̇esine alyp jatqan şyğar. Ol qazir bizdiŋ bir üide tünep
jürgenimizdi bilmeitin de şyğar. Oi, Nastasia, Nastasia! Tezirek kelse
eken, özin körsek, ony-mūny aityp bir söilessek. Tap qazir aramyzda
Nastasia jatsa ğoi — nağyz kommuniiä bolar i̇ek, böten i̇eşbir kisi kerek
bolmas i̇edi. Onyŋ da bizge aitatyn əŋgimesi köp şyğar. Ol külli
ğūmyrynda körmegen nərsesin körgen şyğar-au. Biz üşin de, özi üşin de
kördi ğoi. Taŋğa deiin tyŋdauğa jeter i̇edi.
Ol ahylap-uhilep qaitadan peş üstine şyğa berdi, şyğyp alğasyn,
entigin basyp, özi jaily söilei bastady:
— İe-e, jaŋa bir kisi kelip körse: rasynda da mystan kempir dep
oilaidy ğoi. Tür de, siyq ta joq. Odan da ötkeni — yzaqor bolyp
baramyn. Mine, būdan jaman nərse joq. Men būryn aşuşaŋ i̇emes
siiäqty i̇edim. Al qazir anany da jaqtyrmaimyn, mynany da
jaqtyrmaimyn. Joq, i̇endi jan tapsyrar uaqyt boldy, əri barar jol
tūiyq. Aşulanatyn ne bar?! Olar öz degenin isteidi — meili istei
bersin. Olar — qojaiyndar, zaman solardiki. Olar meni bir jerleuin
jerleidi ğoi, əiteuir kömusiz qaldyrmas, mağan odan özgeniŋ keregi de
joq. Qalai, bikeşter, sözim dūrys pa, būrys pa?
«Bikeşteri» qostaryn da, qostamasyn da bilmei, ünsiz jata berdi.
— Ūiyqtap qalğansyŋdar ma? Ūiyqtasaŋdar ūiyqtai beriŋder
endeşe. Biraq ūzamai taŋ da qylaŋ beretin şyğar. Al taŋ atyp, ağaryp
kün şyqqasyn — tağy tyrbaŋdaimyz. Bəlkim, sonyŋ özi kerek te
bolar. Sen de köz şyrymyn al, Dariuşka. Seniŋ jüregiŋniŋ auyratyn
jöni joq deidi jūrt. Biraq ol osylai nege auyrady? İeger tek bir
gəppen ğana auyratyn bolsa jaqsy ğoi — i̇emdep jöndeuge bolady, al
eger bir ğana nərse i̇emes, bərin birdei oilap auyrsa şe? Qūdai basqa
salğasyn, qaitsin i̇endi o sorly, küiip-janyp, küiip-janyp jatqany
sol, şyrqyrap syzdaityny da sodan. Qūtylatyn türi joq. Şamasy,
qatty kinəli bolsa kerek. Kinəli i̇ekenimdi özim de bilemin, biraq meniŋ
nege kinəli i̇ekenimdi, men tərizdi künəkar beibaqtyŋ ne nərsege
opynyp, təubağa keletinimdi aityp şağynatyn jan bar ma? Təubağa
kelmei bola ma? Oi, iə ūiyqta, ūiyqtağyn... İerteŋgisin kün şyğady, ol
sağan köp nərseni aitady. Basqa i̇eşteŋe bolmasa da, bir ğana jaryq kün
üşin ömir süruge bolady.
18
Egindi jinap alğasyn tağy da üş kün boiy jaŋbyr jaudy. Biraq ol
şaŋ-tozaŋdy basyp, şarşap-şaldyğyp qatyp qalğan jerdi
jūmsartqan, ystyq kün astynda ūzaq tūryp, solyp, bürise bastağan
orman-toğaidy juyp-şaiğan, biyl keşeuildep jatqan jiren
saŋyrauqūlaqtyŋ jetiluin tezdetken, qoŋyrsyp, byqsyp jatqan tütin
men i̇erteŋderdiŋ köŋirsigen kermek iısin seiiltken beibit te berekeli
jaŋbyr boldy. Jəne būl jauyn auany da qūbyltpai, alys kökjiekti
de jappai, suyn da mölşerlep sepken, momaqan aq jauyn i̇edi —
seldirep, seiile tüsken sūr būlt arasynan ydyrai-şaşylyp kün
jaryğy da tüsedi. Osynau üş kün de jyly, jūmsaq minez tanytty,
jaŋbyr jerdi sabalap, şuyldap ketpedi de, seldetip qūimady da, odan
şalşyq sular da qalmady, jer de qapelimde degdip sala berdi. Al ol
kədimgidei qūrğağan kezde qarasa, kartopty da qazyp alatyn uaqyt
jetken i̇eken.
Kelginşiler astyqty jinap bolğannan keiin, qūdaiğa şükir, jürip
ketti-au əiteuir — janağy janğa jaily, kir-qoqysty tazartqan
şipaly jaŋbyr da solardan keiin jauğan. Jūrttyŋ arqa-basy keŋip,
köŋilderi baiyz tapty, i̇endi i̇eşteŋeden qoryqpai, qaqpadan şyğyp,
araldy aralap seiildep qaituğa jağdai tudy. Biraq qoştasar kezde
olar tağy da ūu da şu boldy, tağy da töbelesti, tağy da birin-biri
aiqailasa quyp, derevniany basyna köterdi, əldekimderdi jūbatyp,
əielder şyryldap jatty, al əielder jūbatqan kezderi i̇erkek qaita
eregisip, bir-birine öşigip, yzalary qainap ketetin ədeti i̇emes pe; olar
tünimen i̇esuas i̇eserlerdei alysyp-jūlysyp, derevnianyŋ üreiin
ūşyrdy, al i̇erteŋgilik, qaiyqpen jüzip keter aldynda, arttaryna bir
ystyq belgi tastau üşin, özderi tūrğan keŋseni örtep ketti. Olar
jönelip ketisimen, özenniŋ joğarğy tarmağyndağy qalyŋ būta
arasynan əlgi sarbazdardyŋ bireui — tūla boiy saltaq-saltaq bolyp
myjğylanyp, kiımi jaŋa ğana jūlym-jūlym jyrtylğan, öz
adamdarynan jasyrynyp qalatyndai sebebi bar, kespirsiz bir kisi
şyğa keldi. Ol otty körisimen derevniağa qarai tūra jügirdi, sol
jügirgen betimen keŋseniŋ i̇esigine kelip zyp berdi, şamasy onyŋ işinde
bir zaty qalğan boluğa tiıs, bir ğajaby, ol soqqan amalyn tauyp keri
būrylyp, qūr qol qalpy syrtqa atyp şyqty. Yşqynğan küii
tapyraqtap, bilep-bilep jürdi de, bir kezde sabasyna tüsip, ərirek
baryp üidiŋ qalai janyp jatqanyna qarai bastady.
Bir taŋ qalarlyq nərse üi ūzaq jandy, ot tek keşke salym ğana
basyldy, biraq keŋseden qalğan bir töbe şoq qaraŋğy tüskennen keiin
de qyzuy qaitpai qozdap, jainap jatty. Osynau şoq töbege baiqas
bolu i̇eşkimniŋ de oiyna kelmepti, i̇erteŋine jūrt ūianyp qarasa, jaqyn
jerdegi at qora janyp jatyr. Degenmen, būl əlgi ordadan qalğan
jigittiŋ isi deu künə bolar i̇edi: ol kündiz attanyp ketken. At qoradan
şyğyp, ot, qora işinde jyldar boiy jatyp, taptalyp qalğan köŋge
köşip, köŋirsip byqsyp, aşy iısimen oq neni ata bastady. Tap osy kezde
jaŋbyr da jauğan, biraq ol budaqtağan tütindi birjolata söndirip
tastai almady — sonymen būdan keiin Matiora üstinen tütin üzilmei
qoidy.
Sovhoz kartobyn jinauğa oquşylardy əkeletin boldy. Jağalauğa
japyrlai tüsken osy bir qoldy-aiaqqa tūrmaityn jas ūrpaq ulapşulap, i̇eŋ aldymen, tauyq qoralar men kepelerden qūs
qauyrsyndaryn izdei bastady. Qūdai saqtasyn, közderine tiri tauyq
tüse qalsa — qualap jürip, jünin jūlyp alady. Vera Kosareva qorazyn
eki bala aiağymen basyp, moinyn būraiyn dep jatqan jerinen əreŋəreŋ ajyratyp aldy. Osydan keiin keremettei ənşi qoraz
şaqyrmaityn boldy, tek üirek tərizdi qyrqyldaidy da qūiady —
ölerdei qoryqqany teginnen-tegin ketpedi. Jūmysşysymaqtar tauyq
qauyrsynyn kartopqa qadap, şalqaiyp tūryp joğary laqtyrady —
oiynşyq əuelep baryp, qauyrsyn jebesi dirildep, ysqyryp tömen
qūldilaidy. İeger ol aidalağa ketpei, i̇eŋkeiip jatqan bireudiŋ
arqasyna tise tipti qyzyq. Kartopty bylai ala salyp, laqtyrsaŋ —
būzaqylyq, al oğan qauyrsyn qadasaŋ — oiyn.
Olar oinaidy — balanyŋ aty bala! Odan ne sūraisyŋ? Biraq
egindikke şaşyrap ketip, kei-keide i̇eŋkeiip birdeŋe jinaidy,
jinalğan birdeŋeni maşina jağalauğa aparyp tastaidy. Mümkin,
olarmen birge jürgen i̇estiiär kisiler balalarğa bas-köz bolyp, iske
jūmyldyryp otyratyn şyğar. Daria bir küni şetkerirek tūryp
qarasa, olar şuyldasyp, alau jağyp, ol tap bir baiqausyzda qaşyp
ketetin sekildi, ony jağalai qorşap alady i̇eken, al jūmys jasap
jürgenderi jedeldete qimyldap, kartop sabağyn kenep tərizdi jūlyp
alady i̇eken. Al jerde ne qalyp jatqanyn jerdiŋ özi ğana biledi. Būryn
jer jaryqtyq özin-özi kütip-baptap, qūnaryn saqtap, jaŋa i̇eginge
əzirlenip jatqanda, ol jaman jūmysty közge şūqyğandai i̇etip, özi-aq
körseter i̇edi, al i̇endi, öler aldynda, oğan bəri bir i̇edi.
Balalarğa kömektessin dep poselkedegi ər türli mekemelerden —
keŋseden, auruhanadan, balabaqşadan, ashanadan, əiteuir kisi aluğa
bolatyn jerlerdiŋ bərinen əielderdi jinady. Ərine, tiısti jaqtyŋ
taqymdauymen, sovhoz basşylyğy i̇eŋ əueli şalğai jatqan, qolaisyz
Matioranyŋ şaruasyn rettep qoiu kerek dep i̇eseptedi, sol sebepti de
adamdardy osy jaqqa aidady. Aitqandai-aq i̇egindi tez jinap aldy:
būrynğy jyldary i̇egin orağy da nağyz i̇egin orağy, jūmys ta nağyz
jūmys siiäqty qainap jatatyn — i̇endi bəri de tez bitedi, toilaimyn
deseŋ de öz i̇erkiŋ. Jūrt astyqtyŋ tsentnerin qualamady, qanşa astyq
alynsa, sonşasyna şükirlik əiteuir, jer tazartylsa boldy.
Tsentnerdi sūrap jatqan jan joq. Jaŋa sovhozğa alğaşqy jyldary
şaruaşylyqty paidaly i̇emes, şyğynmen jürgizuge rūqsat i̇etken —
endeşe jazağa kesilip, su astyna ketkeli tūrğan i̇egisten masaq terudiŋ
nemese külli kartopty bir tüiirin de qaldyrmai qazyp aludyŋ qajeti
bar ma? Osynau jer beretin rizyqsyz da kün köretin kezeŋ keldi ğoi.
Matioranyŋ qatyndarynan sovhoz kartobyn qazuğa bireŋ-saraŋy
ğana töbe körsetti: öz kartobynyŋ qamynda jürdi. Mūnda derevnianyŋ
öz halqy soŋğy ret jinaldy. Biraq qazir şöp şapqan kezdegiden mūnyŋ
bir i̇erekşeligi — jūrt birlesip bas qospady, əndi de salmady, öleŋ de
aitpady, jaqyndap kelip qalğan tirlik turaly əŋgime-düken de
qūrmady, öitkeni bəri de asyğady, ərkim öz üiinde, öz bau-baqşasynyŋ
qam-qareketinen artylmady — su basyp qalatyn mezgildiŋ iektep
qalğany əŋgime-sözsiz-aq būlardy alqymynan aldy. Balalardy
mektebinen aiyryp alyp, qyzmetşi əielderdi jaldady: ərbir
törtinşi qap öziŋdiki, biraq tezdet, tezdet deidi... Jūrt şaruasyn
tiiänaqtap bitiredi, kater qatynauyn, paromdy süiretuin qūiady —
sosyn jöndi-jönsiz aiqailap, sekirip qaiyqty şaqyrasyŋ. Sovhozdyŋ
dünie-mülkin, əne, jöneltip jiberdi, tepsenniŋ ar jağyndağy
egistiktegi u-şu basylyp, qūlazyp qaldy, kün ötken saiyn Matiora
jalaŋaştanyp, ökpek jel azynap soğady. İə, i̇endi öleŋ aitatyn jai
qaldy ma — derevnianyŋ jartysy janyp ketti, al qatary būzylyp,
ydyrap sirep qalğan üilerdiŋ qorqynyştan bereke-qūty qaşyp,
jerge kirerdei bolyp, būğyp otyratyny, toz-toz i̇eskirip, sūryqsyz
bolyp körinetini sondai, mūnda jūrttyŋ būryn qalai tūrğany da
tüsiniksiz i̇edi. Qaidağy ən!— i̇endi Matioranyŋ ormandary patyrlap
janyp jatyr, kei künderi tipti tütin basyp qalğan aral böten
jağalaudan körinbeitin de boldy — sosyn jūrt sol tütinge qarai
betteidi.
Orman önerkəsip şaruaşylyğynyŋ ot qoiuşylary Podmogany
örtep bitirgennen keiin, kidirmesten Matiorağa keldi. Olar birde beseu,
birde jeteu bolyp jüretin mūjyqtar i̇edi, būrynğy alamandar
būlardyŋ sadağasy ketsin, şetterinen yŋ-şyŋsyz, aqyryn jürip,
anyq basatyn jasamys i̇erkekter. Olar kolçak barağyna kelip,
Bogodulmen körşiles ornalasty, Matiorada odan özge jaiğasatyn jer
bolmady, olar i̇erteŋgilik derevnianyŋ joğarğy şetinen tömengi şetine
qarai i̇etip, əri qarai jūmystaryna ketedi de, keşqūrym tömennen
joğaryğa qarai keri qaitady. Olar özderiniŋ jūmysymen-aq —
Matiorany məŋgige, birjolata kelmeske jiberetin i̇eŋ soŋğy, aqyrğy
jūmysymen-aq i̇elge qūbyjyq bolyp körinetin . Olar ərdaiym
eşkimmen söilespei, i̇eşteŋege nazar audarmastan, qojaiynğa ğana tən
astamdyqpen, aiaqtaryn nyq basyp, ün-tünsiz ketip bara jatady, mine,
sol sebepti de olardyŋ sol sūsty türiniŋ özi, osylai kerdeŋdep
jüruiniŋ özi i̇eldi asyqtyra tüsedi: tez, tezirek — quyrmai tūrğanda
qaraŋdy qūrt! Olar kütip tūrmaidy. Osynau bögde kisilerdiŋ kim
ekenin itter de sezgen, olardy körisimen, qūiryqtaryn qysyp, qaqpa
astyna zyp berip joğalady. Mūnyŋ üstine jūrt «ot qoiuşylar» dep
atap ketken kisiler orman-toğaiğa qosa derevniany da örteudi
mindetterine alypty degen habar düŋk i̇etti. Şynynda da olardyŋ
barağyna Vorontsov pen audan basşylarynyŋ biri kelip, ūzaq uaqyt
söileskenin Bogodul körip qalypty. Jön-jön, olar qanşa aitqanmen
ot qoiuşylar i̇emes pe. İeger oilap tūrsaŋ, olarğa aşulanatyn da jöniŋ
joq, öitkeni jasaluğa tiıs jūmysty olar bolmasa, basqa bireuler
jasar i̇edi, biraq i̇eskiden kele jatqan ədet boiynşa, derevnia
tūrğyndarynyŋ birde-biri olarmen tildeskisi kelmeidi: köz aldynda
kölbeŋdep, is tyndyryp jürgen solar bolğasyn qaitsin i̇endi.
Eŋ soŋğy kartop bitik qana i̇emes, joiqyn bolyp ösipti: onyŋ i̇eki
tübinen — bir şelek, i̇eki tübinen — bir şelek. Al şelegi, ərine,
bazardyŋ şelegi i̇emes, özderiniŋ şelegi. Əiteuir kartobyn azdap da
bolsa kütip-baptap, topyrağyn qopsytyp, tüptegen jūrttyŋ bəriniŋ
baqşasy sondai. Biraq topyraq jabysqan appaq, ər danasy toraidai
iri-iri kartoptardy qazyp jatyp bir əupirimdegen jūrt, ony qaptap,
araldan jöneltkenşe sol qaptardy talai ret qozğap köterip jatyp
əupirimdeuden bir jazbady, al olardy tiısti jerine jetkizudi aitpasa
da bolady. Baqşadan arbağa tierde köteresiŋ, arbadan jar astyna
tüsirerde köteresiŋ, al jağalaudan paromğa ne katerge salarda tağy
köteresiŋ jəne arbany da küzetip tūruyŋ kerek, öitkeni bükil
derevniağa bir-aq baital qalğan, basqalaryn baiağyda əketken, al i̇endi
maşina degeniŋ i̇emge joq. Jağada daiyn tūrğan parom tağy joq. Oi,
būl bailyqtyŋ azabyn tartty ğoi jūrt! Biraq, i̇eŋ sūmdyq ahylaityn
kezin: poselkede mūny qaida aparyp qūiasyŋ? Ras, sovhoz i̇el-jūrttyŋ
jağdaiyna tüsinip, jarym-jartysy bos jatqan kökönis qoimasyn
ūsyndy, biraq üi iesi bikeniŋ de jağdaiyn tüsinu kerek qoi: jalpyğa
ortaq orasan zor qambağa özge kartoptyŋ kez kelgeninen təuirirek,
dəmdirek te közge jyly körinetin öz kartobyŋdy salyp, odan keiin
neni qaityp alatynyŋdy bilmeu oŋai deisiŋ be kisige? Jəne qolyna
topataiyŋdy nemese şelegiŋdi alyp, sonau it ölgen jerge jügirip
baruğa kimniŋ zauqy soğady, onda da əlgi kiltşi şaitan qoima i̇esigi
aldynda otyr ma, əlde üiinde peş üstinde ūiyqtap jatyr ma, kim
bilgen?! Qoi, onyŋ nesin aitasyŋ!— öz üiiŋde tūrmağan nərse —
öziŋdiki i̇emes. Al i̇endi tūtas on i̇eki derevniağa i̇eşbir qoima şaq kelmeidi
ğoi.
Biraq ol əli qaida, ana, ana jaqta, ilgeride... Al būl aradağy
kartopty su aidap ketpes üşin ony tezirek qazyp alyp, əketu kerek.
Piniginder öz kartobyn üş künde-aq jinap aldy, törtinşi künge
kartobyn qazatyn azğana jer qaldy. jūmysynan sūranyp Pavel keldi,
ala jazdai juymai qoiğan Sonia tūŋğyş ret töbe körsetti, ol biraq
jalğyz özi i̇emes, keŋsede i̇esep şotyn sartyldatyp birge otyratyn
qyzmettesi, Mila atty jap-jas külegeş jiren əieldi ala keldi. Sol
kelinşek külgende senseŋ böriktei dudar basyn şalqaita, közin keiin
qarai töŋkerip tastap, raqattana küledi i̇eken, al onyŋ özi tynymsyz
küle bergendikten be, közi şel basqandai soqyr bolyp körinedi i̇eken.
Ne aitsaŋ da — onyŋ külkisi daiyn, al öziniŋ qaida jürgenin, būl arada
yrjaŋdap küle bergen dūrys pa, būrys pa, tüsinbeidi. Sol sebepti de
əuelgi kezde kelinşek Dariağa ūnamady.
— Ana əieldiŋ aty kim, kim dediŋ əlgide,— ana kelinşek i̇estisin
degendei ol Soniadan ədeii qaita sūraidy.
— Mila.
— Mila? Sondai da at bola ma i̇eken?
— Bolady. Ondai at bolady, əjetai,— dep syqylyqtaidy kelginşi
əiel.— Jai ma?
— İestimegen i̇elde köp! Būryn jigitter kez kelgen qyzdy osylai dep
şaqyrtuşy i̇edi. Bərin de süikimdi — milka deuşi i̇edi. Olar jöninen
oinaqy öleŋ şyğaratyn. İestigen joqsyŋ ba ondaidy? İendi qazir
būzaulardy solai ataidy.
— Būzaudy?— Būrynğydan beter işegi qata küledi kelinşek.— Sen
de aitady i̇ekensiŋ, əjetai... İendeşe, meniŋ būzau bolğanym ba?
Şynymen-aq būzauğa ūqsaimyn ba?
— Ūqsağanda qandai? Onda Milka degeni jön.— dedi Daria onymen
şyn köŋilden kelisip.
Qyzmetşi əiel kartopty i̇eki kün qazdy jəne şyn yqylasymen
yqtiiättap qazdy, sol sebepti de Daria keiin onyŋ jön-josyqsyz
külkisine de, sol külkisi tərizdi jeŋiltek atyna da köndigip, qūlağy
üirenip ketti. Al əsirese jai-küidi sūrai kele, Milanyŋ küieuge
şyqqanyn, aqyl-esi bütin barşa qatyndar sekildi nərestesi bar i̇ekenin
bilgende keiuana mülde köndigip ketti. Sonda ol mūjyq i̇erkek basymen
mynadai syldyrlaqqa jyldar boiy tözip keledi-au, şamasy —
endeşe o baiğūs, az da bolsa, demalsyn. İekinşi kün biter ədette Mila
ketpekşi bolyp jatqan kezde, Daria oğan bir kep aitty:
— Sen qanşa aitqanmen atyŋdy basqa bir būzau atymen
aiyrbastasaŋ qaitedi... Olardyŋ keibireuleriniŋ attary təp-təuir-aq
bolady. Məselenki, bizde Zoika degen būzau boldy — əp-ədemi-aq i̇emes
pe! Bəlkim, sonda qyt-qyttap külgendi de azaitarsyŋ. Seniŋ bar
nərsege külgiŋ kele beretini nesi?
Mila syqylyqtai jöneldi, qaşan Sonia ony jağalauğa şyğaryp
salğanşa, küigelek bireu qoŋyrau jibin tynymsyz tartqylap
tūrğandai-aq, onyŋ işegi tüiilgenşe syŋğyrlap külgen dausy i̇estilip
tūrdy. Kisi i̇eşteŋege alaŋdamai, qaiğy-mūŋnan alys bolu üşin, bəlkim,
tap osylai jüru kerek şyğar, sonyŋ özi jaqsy şyğar—dep oilady
Daria. Qaiğy-şeriŋ bolsa da — aha-aha, bolmasa da — aha-ha!
Ondailarğa qaiğy-qasiret kelse de — sonyŋ qaiğy-qasiret i̇ekenine
tüsinbei, ahahu-ekekumen-aq betin qaitaryp tastaityn şyğar. Olardy
eşbir dert şalmaidy, olarğa dünieniŋ bəri qaŋbaqtai jeŋil, külli
ömiri — oiyn-külki. Sonyŋ özi dūrys — nesi jaman? Sondai minezge
qaidan üirenuge bolady?
Üşinşi küni Pavel kartopty alyp ketti. Qoldağy bar ydystyŋ
bərin jinap, on bes qapqa kartop saldy, al baqşa işine töbe bolyp
üiilgen jaryqtyqtyŋ bir jağy ğana ketildi. Əli de qazatyn kartop
qanşa! Demek, ony qanşa tasysaŋ da tausylmaidy. Daria, bes-alty
qap kartobyn ala ketip, Katerinağa da qol ūşyn beru kerek i̇edi dep
işarat jasady; Petruhağa kisi senip bolmaidy, ol kele me, kelmei me,
kim bilgen, al kempir baiğūs bir jerdi panalap, birdeŋeni talğajau i̇etui
kerek qoi.
— Men olardy qaida qūiamyn!— Pavel odan bas tartpady, biraq
rasynda da kartopty qaida syiğyzaryn bilmei, iyğyn quşitty da
qoidy.
— Öz kartobymyzdy qaida tögemiz?
— Syimai qalğanyn əzirşe aivanğa töge tūraiyq.
— «Syimaidy» dep tūrğany i̇eden astyndağy qamba. Pavel ony
jöndemek bolyp bir aidai azaptandy: Angaradan şegeqūm əkelip
tökti, tabanyna taqtai töseniş jasady, aqyrynda qyrtys sudan
qūtyldy, bir jaqsy jeri əiteuir üii töbe basynan tap boldy: al üii
tömende tūrğandar odan qūtyla almaidy, biraq qazir qamba kədimgidei
kişireiip qaldy, i̇endi oğan köp nərseni syiğyza almaisyŋ. Bir
büiirinen qazaiyn dese — maşaqatqa belşesinen batady: qoima
tastai tsementtelgen, al qazsa — kim bilgen, qaitadan su bülkildep
şyğa kelui ğajap i̇emes. Odan da bardy qanağat tūtyp, bəle-jaladan
aulaq jürgeni jaqsy.
Kartopty i̇eki kün ūdaiy i̇eŋkeiip jürip qazğan Sonia, üşinşi küni
tizelep otyryp isteitin boldy. Daria men oğan kömekke — tap bir
tünegenderi üşin orynpūl i̇esesin i̇eŋbegimen qaitarğysy bardai-aq —
Sima men Katerina keldi. Darianyŋ üiinde kisiler bar kezde olar
Nastasianyŋ üiine qonyp jürdi de, Sonia jürip ketisimen, üige
qaitadan keldi. Sonia keşqūrym keterde yŋqyldap-kürsildep əzer
ketti: keŋse qyzmetine əbden ədettenip, qara jūmystan şyğyp
qalypty da, i̇endi mūnda bar küşin salamyn dep diŋkelegen tərizdi.
Onyŋ ana jaqta, jana poselkede, osy bir jaz işinde qatty özgerip
ketkeni sondai, Daria keide ony beitanys bireu me dep te qalady:
küpşektei bolyp juandap, bolbyr tartty, şaşyn qala mənerimen
qyrqyp, būiralatty, sodan da şyğar, beti tabaqtai bolyp, döŋgelenip
şyğa keldi, közi bitip, kişireiip, syğyraiyp qaraityndai bolyp
körinedi. Özi ər türli aurudy aiyra biletin bolypty jəne solardy söz
etkende ərqaisysynyŋ aty-jönin aityp, neni nemen i̇emdeu kerek
ekenin ūmytpai, kədimgidei tüsine otyryp söz i̇etedi. Matiorada auyruğa
da qol timeidi, mūnda feldşer əielder de tūraqtamaidy: keledi,
keledi de, ainalanyŋ bəri kölkildegen su i̇ekenin, halqynyŋ deni sau
taza, jūmystan basy bosamaitynyn köredi, sosyn taiyp tūrady.
— Anda qalai, ūnai ma?—dep abailap sūrap kördi Daria Soniadan.
— Əiteuir osy ara i̇emes,— dep bir türli yzalana til qatty kelini,
mūnysyn tüsindirmedi de. «Osy ara i̇emes» degeni — jaqsy ma, jaman
ba?—aiyryp kör kəne.
Daria lezde özine, kempirge degen közqaras o jaqta mülde basqaşa
bolatynyn seze qoidy. Mūnda ol öz üiinde tūrady, ainaladağy düniemüliktiŋ bəri mūnyŋ qany men teri siŋgen, özinen şyqqan nərseler
jəne sonyŋ bəriniŋ iesi özi bolyp tabylady. Ony jūrttyŋ közine
basyp, özin körsetkisi kelmese de, ony bəri de moiyndaidy. O jaqta
Sonia qojabike bolyp alğa şyğady. Ol da uyljyp tūrğan jas i̇emes,
endi ūzamai Oiynan quaty taia bastaitynyn özi de biledi — i̇endeşe üi
işi keiuana kempirdi i̇emes, özin tyŋdauy üşin suyrylyp alğa şyğatyn
uaqyty jetti. Adam degenin būl jalğanda i̇ekinşi bireuge əmirin
jürgizbei tūra almaidy, būl onyŋ janyna jağatyn i̇eŋ tətti jūmysy,
eger ol özi tirlikte basqa bir kisiniŋ qaramağynda neğūrlym köp jürse,
keiin qolynan susyp ketken i̇esesin soğūrlym tezirek qaitaruğa
tyrysady.
Kater paromdy kün saiyn, keide tipti künine i̇eki retten tasidy.
Jūrt kartobyn, kalğan-qūtqan malyn, əjetke jaraityn i̇eŋ soŋğy onymūny zattaryn tergiştep, alyp ketip jatyr. İendi i̇eşteŋeni keiinge
qaldyruğa bolmaidy: əlgi i̇eŋ soŋğy merzim — sentiabrdiŋ orta şeni
dep jariiä i̇etken uaqyty kelip jetken i̇edi. Köptegen kisilerdiŋ bağyna
qarai, osy jağalauğa kütpegen jerden öz betimen jüretin bir barja
keldi de, ondağy jolauşylar ər qabyn tört somnan qyruar kartop
satyp aldy. Biraz oilanyp baryp, i̇eŋ dūrysy kartoptyŋ
maşaqatynan əbden zyqysy şyqqannan keiin, onyŋ soŋğy jiyrma
qanaryn Pavel de satyp jiberdi. Onsyz da sovhozğa üş ret baryp
qaitqan jəne ər barğan saiyn on bes qaptan aparyp tastağan, özderine
şaş i̇etekten jetip jatyr. Katerinağa ol kartobyŋdy tügel sat, al
kündelikti asqa keregin öz qambamnan beremin, kartoptyŋ bəri birdei
ğoi degen. Alaida, Katerina üş qanardy özine qaldyrdy — ne
bolaryn kim biledi! Sima da jiyrma som aqşa alyp, biraz baiyp
qaldy — o kempirdiŋ kartop saqtaityn jeri de jəne dəmeter kisisi de
joq, al baqşasy da aşözek-taran i̇emes, tüsimdi köŋilde kütkendegiden
əldeqaida mol berdi. Keiin Sima kartopty köbirek satpağan i̇ekenmin —
dep qatty ökindi, al ol əldenege bügejektep, kartobynyŋ jartysyn
saqtap qaldy, i̇endi ol qazir senekte kün közinde jatyp, jasyl tartyp
barady.
Kempirler köpke deiin Nastasianyŋ baqşasyna ne i̇eterin bilmedi.
Nastasianyŋ özi kelmedi. Jazda Daria odan köz aiyrmai, aramşöbin
otap, qopsytyp, oğan tauyqtardy jolatpai, qualap jürdi — igi i̇eŋbek
ien i̇egin qor bolmasyn dedi. Bükil derevniada jinausyz qalğan jalğyz
baqşa sol i̇edi: iesiz qalğasyn qaitsin. Ər-ər jerden seltigen səbiz,
qyzylşa men şalqan körinedi. Kapusta pisip, qataiyp ülgirmeitin
bolğasyn, ony əuelden i̇ekpegen. İendi jūrtqa qajet bolmağasyn
şarbaqtar da jantaiyp, qūlai bastady, tentek jel aŋyrap, qurap
qalğan bədiren şöptiŋ jiŋişke sabağyn qozğaidy, rəsua bolyp
paidasyz jatqan kartop sabaqtaryn köterip, qopsytyp ketedi. Tek
Vera Nosareva ğana būrynğy ədetimen olardy şömelelep qoidy, biraq,
ony tasyp, malğa azyq i̇etuden ol da bastartty: paidasynan maşaqaty
köp. Kartoptyŋ sabağyn qaitsin ol, əiteuir pişenin jetkizip alğany
jaqsy boldy, būğan quanbağanda i̇endi nege quanarsyŋ.
Nastasia kelmedi, sodan keiin kempirlerdiŋ jappai jūmylyp,
sonyŋ baqşasyn jinaudan basqa lajy qalmady. Söitpegende qaitedi?
Nastasia üii terezeleriniŋ külli qaqpaqtaryn jauyp, kartopty i̇edenge
əkelip töge berdi — sonda ol üimen birge örtenip ketsin dedi me, əlde
qanşa aitqanmen əiteuir bireudiŋ paidasyna assyn dedi me — mūny
nege qazyp, nege əkelip tögip jatqanyn özderi de bilmeidi. Ormandy
örtegen kezde tamyrlap tūrğan küii pisip qalatyn saŋyrauqūlaqtardy
terip jeimiz — dep ot qoiuşy-mūjyqtar maqtanatyn körinedi — sol
siiäqty, bəlkim, kartopty da pisirip jer. Biraq ony jerde qaldyruğa
tağy aryŋ jibermeidi — şynynda da pisken önimdi qazbai qalai qarap
otyrasyŋ, ol i̇el i̇estimegen sūmdyq qoi. Qanşa aitqanmen, uədesinde
tūryp, Nastasia keletin şyğar — o jaqta kartopsyz qalai tūrady
baiğūstar? Bəlkim, birdeŋege ainalyp jatqan şyğar, bəlkim, kartop
qazuğa uaqyt bolmai qalatyn i̇eŋ soŋğy sətte Angara jaqtan şyğa
keletin şyğar, al qazylğan kartopty jinap aluğa köp uaqyttyŋ
keregi joq, oğan özderi de kömektesedi.
Kartopty da qazyp bitirdi — Nastasia kelmedi...
Maldy tügel alyp ketti. Pavel siyrdy əketuge i̇eŋ soŋğylardyŋ biri
bolyp keldi. Ainala azyp-tozyp, örtenip, əbigeri şyğyp, əlek-şəlek
bolyp jatqanynan, jalğyzdyqtan qatty şoşyğan, juas ta könbis,
esti januar Maika birneşe künnen beri qoradan dalağa şyqpai
qoiğan. Daria ony öriske aidasa, ol möŋirep, jylystap qaraŋğy da las
qora tükpirine tyğyla berdi. Ol qoradan tek tünemelikte ğana şyğady,
onda da keŋ dalağa i̇emes, kartop sabaqtaryn şalyp, jürek jalğap
qaitu üşin irgedegi baqşa işine jaiylady. Ol ūzaq sağattar boiy
basyn tömen salyp, moinyn i̇esik jaqqa sozyp, ūdaiy birdeŋeni yntyğa
kütip, birdeŋege əzirlengendei-aq sileiip tūrady da qūiady. Birde Pavel
kelip, moinyna arqan salyp, jetelei jönelgende, Maika telmeŋdep
jüre berdi — qaida aparsaŋ, onda apar, əiteuir osynau qorqynyşty
jerden aulağyraq, alysyraq əketseŋ boldy. Jəne könbis keiippen
taqtai tösenişti basyp, parom üstine şyqty, özin bailağanda
Matiorağa syrtyn berip, alys qarsy jağalauğa köz qiyğyn salyp,
jaibaraqat tūra berdi.
Daria ony şyğaryp salarda jylap jiberdi.
— Qalai, apa, bəlkim, seni de birden ala ketsek qaitedi? İendi būl
arada isteitin jūmys ta qalmağan tərizdi,— degen Pavel şeşesine
üide otyrğanda.
— Joq,— dep kesip aitqandy Daria.— Sen meni əzirşe qozğama.
Qaraptan-qarap tūryp, Matioradan kete salatyn men sağan siyr
emespin. Būl arada senderge ğana isteitin jūmys joq. Mağan tabylady.
— Ūzamai örteidi ğoi, apa...
— Meili örtei bersin.
Sosyn şydamai ketti de, i̇endi keşigip qalğanyn, ony sūraudyŋ da
qajeti joq i̇ekenin bile tūra, ökpeli keiippen kinəlai til qatty:
— Sonymen molalardy tastaityn boldyq qoi şamasy? Özimizdiŋ
ata-babalarymyzdyŋ molalaryn? Su astyna?
Pavel sūlq tüsti, oğan qaraudyŋ özi bir türli aianyşty i̇edi.
— Öziŋ kördiŋ ğoi, anada ne bolyp, ne qoiğanyn,— dep aqtala
bastady ol.— Əlgi bir nərse bolmağanda... əketemiz dep i̇edik qoi... Al
endi qaşan? Men özimdi almastyratyn kisige üş kün qaryzdar bolyp
qaldym. Reti kelmeitin şyğar, apa. Jalğyz biz ğana i̇emespiz ğoi...
— İeger biz olardy tastap ketsek, sen i̇ekeumizdi oilanbastan
laqtyryp ketedi əli,— dedi ol səuegeisip. Oi-boi, dünie-ai, biz adam
boludan kettik qoi, kettik, i̇endi basqa ne qaldy. Tuğantuysqandarymyzdyŋ molasynsyz qalai ğana jürmekpiz?!
Pavel ketip qalğannan keiin, osy əŋgimeden alabūrtqan köŋilin
baspastan, qyzuly küii kempir beiitke qarai jüre berdi. Kün i̇ekindiden
eŋkeiip, Uiasyna jartydan asa batsa da, qūrğaq ta salqyndai tüsken
aptabymen ainalany jylytyp tūr. Küiik, ys iısi bulyqtyryp,
qolqany qabady: tepsenniŋ ar jağyndağy qarağaiy qyrqylğan
dalaŋqai örtenip, tütin bolyp aspanğa ūşyp jatyr, onyŋ ülken
oinamaly səule tərizdi, bos quyqtai bozğylt jalyny birde jelpildep
joğary köteriledi de, i̇endi birde bəseŋsip tömen tüsedi. So jaqtan
patyrlap, guildei i̇estilip jatqan dybys bolmasa, dalaŋqaidyŋ
örtenip jatqanyn bilu de qiyn bolar i̇edi: onyŋ tütinin basqa jaqtan
kelip, Angara üstinde kilkildep töselip jatqan özge tütinnen aiyru da
oŋai i̇emes-ti. Joğarydan küiik iısin köŋirsitip, əlsiz jel soğyp tūr,
Darianyŋ tamağyn tütin qyrnap, basy ainalyp, aiağyn əltek-təltek
basady. Oŋ jaqtağy müiistiŋ būrylysynan Maikany əketken katerdiŋ
tyqyly əli i̇estilip tūr. Mine, i̇endi osy aranyŋ bəlesin sezip, ana
jaqtyŋ bəlesinen beihabar Maika da jürip ketti, ana jaqtağylar
mūnyŋ i̇eti būzylyp ketpesin dep, ony aiaz tüskenşe qalai asyraudyŋ
qam-qareketine kirisedi ğoi.
Beiittiŋ qaqpasy şalqaita aşylypty, qaqpanyŋ ar jağyndağy i̇eŋ
birinşi alaŋqaidan örtelgen jer qara saŋlaqtanyp ə degennen közge
tüsedi. Daria köz qiyğyn bir tastağanda mola bastarynan kresterdi de,
belgilerdi de, şeten-şarbaqtardy da körmedi — jaz bastalar kezde
beitanys mūjyqtarmen arpalysyp jürip kempirler kedergi jasağan
is, ot pen tütin tasasynda i̇endi ğana jasalypty. Biraq Daria qazir oğan
aşulanğan da, renjigen de joq — bərine de bir zaual. Odan beri de
talai sūmdyqty körip, talai bəleni bastan ötkerdi — jüregi tastai. Bū
baiğūs i̇endi mūny da kördi — jazmyşta solai jazylsa, maqūl,
körmegende qaitedi. Aşulanu jön i̇emes: ol öz tuğandarynyŋ basyna
kele jatyr, al o jaqqa köŋil şirkin alabūrtyp, qūbylyp tūrğanda
baruğa bolmaidy, onda keiin qaituy kerek. Bərine de bir, bir ğana
zaual...
Ol sol jaqqa qarai būryldy da, şağyn toğaidyŋ tükpirinen özine
ömir-tirlik bergen əkesi men şeşesi jatqan tömpeşikti tauyp aldy.
Tömpeşik üsti qoparylyp alynğan kresten bülinip qalypty. Sol
qanatta, əueli qoiylğan şeşesi jatyr da, oŋ qanatta əkesi jatyr. Bas
jaqta, tömpeşiktiŋ üstinde i̇emes, i̇eteginde bir kezderi Darianyŋ özi
otyrğyzğan şetpe ösip tür, şöp arasynda qūstar şūqyp tastağan
qyzyl jidekter jatyr. Al aiaq jağynan syptyğyr qarağai ösipti,
baiağyda, molany qazğan kezde, onyŋ qarasy da joqtūğyn, ol i̇emin-erkin
tüsken bir tūqymnan jetilgen ğoi. Tömpeşik köpten beri Dariağa tym
qysqa siiäqtanyp körinip jürgen, ol talai ret osy arağa jata ketip,
aiağyn sozyp jiberip, ūzaq jyldar işinde osy tömpeşik müjilip
kişireidi me, əlde adam şynymen-aq sonşa qoraş pa,— sony
salystyryp bilmek bolyp, talai ret oqtalğan. Şetpe men qarağai
būtaqtary joğarylap baryp aiqasyp ketken. Mūnyŋ öziniŋ ömirtirligindegi siiäqty, myna i̇eki ağaştyŋ tirliginde de, būlardyŋ
tamyrlary nər alğan topyraqta tereŋde jatqan i̇ekeudiŋ de azdy-köpti
ülesi bar şyğar — dep oilaudyŋ özinde janğa əri jağymdy, əri
qorqynyşty künəli bir sezim bar i̇edi. Ainalanyŋ bəri, bəri-bəri tuğantuystary...
Daria mola tömpeşigine iılip təjim i̇etip, sonyŋ qasyna jaiymen
otyra berdi. Būl arağa jel jete almaidy, töŋirek typ-tynyş, tek
şegirtke-şekşekter ğana şanşudai aşy şyryldaidy. Tek beiit
basynda ğana tūnyp tūratyn, özgeşe bir i̇elirme, tətti iısti tütin əli
öşire almapty, sodan ba əiteuir osy maŋnan semip bara jatqan adam
ruhy i̇elestegendei bolady.
Ol şūbatylğan tütindi, būzylğan-bülingen molalardy körmes üşin
jaiymen közin jūmdy, kisini bir maujyrağan beijai küige tüsiretin
jūmsaq əuenmen ilgeri-keiin terbelip otyryp, bir halden i̇ekinşi halge
qalyqtap ūşyp baratyndai-aq, özin-özi mülde ūmytyp, ön boiy
jeŋildep bəseŋ ünmen tebirene til qatty:
— Būl menmin, əketai. Būl menmin, apatai.— Dauysy kümiljip,
qūmyğa şyqty, sosyn qaşan dauysy tüzelip, qoŋyrlana tüskenge
deiin, ündemei kütip otyrdy da, aitar kepti babymen bastauğa
qolaily bir yrğaq tauyp, əlgi sözderin basqaşa ünmen qaita aitty.—
Mine, keldim qastaryŋa. Qolym birjolata bosady, siyr i̇ekeş siyrdyŋ
özin bügin alyp ketti. İendi köz jūmsam da i̇ersi i̇emes. Al, əkeşim, mağan
Matioradan topyraq būiyratyn i̇emes. Qastaryŋa kelip, jaiymen jata
qūiarmyn deuşi i̇edim, odan i̇eşteŋe şyğatyn körinbeidi. Ana jaqta birge
jatu üşin senderdi ala ketemin be dep i̇edim, odan da i̇eşteŋe şyqpady.
Renjimeŋder mağan, men beibaqta aiyp joq. Aiypsyzbyn deimin-au,
aiyptymyn, aiypty bolatyn sebebim, osy bir nəubet tek mağan, meniŋ
basyma kelip tüsti. Al aqylsyz men jazğan, ne isterimdi de bilmedim.
Sen mağan, ğūmyryŋ ūzaq bolsyn dep bata berip i̇ediŋ... Söziŋdi i̇eki
etpedim, ūzaq jasadym. Mūnşa ūzaq jasaudyŋ qajeti qanşa i̇edi,
senderge keluim kerek i̇edi, bərimiz birge bolatyn i̇edik. Al i̇endi, mine, ne
boldy? Senderdi talaq i̇etip tastap ketkenim üşin, i̇endi mağan tynyş
ölim būiyrmaidy, basqanyŋ i̇emes, tek meniŋ tūsymda ğana bizdiŋ
tūqymdy — tamyrynan şauyp, aidap əketetin boldy. Oi-boi, əketedi,
əketkende qandai... Al qarğys atqan, men sorly, senderden bölinip,
basqa qonysta tūra bastaimyn. Mūny mağan kim keşiredi?! Əke! Apa!
Meniŋ jazyğym ne?— Ol mola tömpeşigine şyqqan şöpke betin basyp,
iyğy selkildep jatty. Osylai jatyp, jer men şöpke küiine
şağynyp jatty: Bizdi tütin basty, tütin. Tütinge tūnşyğyp, öler
boldyq. Özderiŋ de körip jatsyŋdar ğoi. Al sender meni köresiŋder
me? Tür-siqyma qaraŋdarşy, qandai i̇ekenmin? Men senderdiŋ,
senderdiŋ qanyŋmyn, senderge baruym kerek... meni tirilerge qosuğa
bolmaidy. Men olardyŋ
əjetine jaramaimyn, senderdiŋ
ūrpağyŋnanmyn. Men senderge... üidi ūzatyp salğannan keiin kelemin.
Meili ot, su bolsyn... Ol basyn köterip, jaulyğyn jöndedi.
Bizdiŋ üidi, əke, bügin-erteŋ... ony da ana jaqqa jiberedi. Al, men
qarap tūramyn. Küiip ketpeitin jerge jaqynyraq baryp, qalai janar
eken, qaraimyn ğoi. Sosyn keiinirek kelip, bərin sağan aitamyn. Būdan
basqa ne isteiin i̇endi? A?
Kenet onyŋ oiyna birdeŋe tüskendei alys-alys bir jaqtan
sybyrlağan dybys i̇estilgendei boldy: «Sen bizdiŋ üidi jinap-terip
tazalap qoidyŋ ba? Sen ony ūzatyp salam deisiŋ, qalai ūzatasyŋ?
Əlde i̇esikti tars i̇etkizip jauyp, qaiqaiyp kete beresiŋ be? Üidi jinau
kerek. Bərimiz sonda tūrğanbyz». Daria selk i̇etip, asyğys maqūldai
berdi: «Jinaimyn, jinaimyn. Sony qalai ūmytyp ketkenmin? Özimaq biletin nərse ğoi. Jinaimyn».
«Tağy ne aitasyŋdar?»—dedi ol bir jauap bola ma dep ümittenip.—
Tağy ne isteiin? Özimniŋ ne isteuim kerek?»— ol moinyn sozyp,
ainalada ağyp ötip jatqan əlsiz dybystarğa qūlağyn tigip, qalşiyp
otyryp qaldy. Biraq özine arnap i̇eşteŋe de aitylmady. İeŋ basty
nərse aitylmady. Töŋirek būrynğyşa typ-tynyş, japyraqtar men
şöpter sybdyrynan jauap tabylmady. Ümiti üzilse de, keiuana tağy
bir ret sūrau qoidy — mola til qatpady. Sodan keiin ol keşirim ala
almadym dep oilady. Özine de sol kerek. Mūny keşiretindei qai bir
eŋbegi siŋip i̇edi sonşa? Özin-özi keşire almai jürgende, olardan qai
betimen keşirim kütedi,— Uiat i̇emes pe mūnysy?
Daria joğary qarady, ağaştardyŋ ūşar basyna tütin ilinip
qalypty, al zeŋgir aspanda köŋildi seldir būlttar jüzip barady. Kün
tömendep, beiit toğaiyna ala jolaqtap, şūğylasyn septi, ağaştar
köleŋkeleri ūzaryp, jūmyrlanyp qatyp qalğan sekildi bolyp körinedi
— tap bir kölbei jatqan bağan üstimen jürgendei-aq, sondai bir
köleŋke boiyn qualai, i̇eki şymşyq qūiryqtaryn köterip alyp,
birinen-biri qalmai, sekirip oinap jür. Biraq Daria batar künniŋ nūr
şapağy tögilip, şymşyq qūstary sekektep jürgen osynau jaryq
düniege qaita oralğysy kelmedi — ol uaqyt əli soqqan joq i̇edi. Keiin
ol būl aradan ketip, öziniŋ şyqqan tegine baryp qosylğanda, mūny
qarauğa qyruar köp halyq jinalady — onyŋ işinde əkesi men şeşesi
de, atalary men babalary da — būnyŋ özine deiin kezek retinen
ötkenderdiŋ bəri tügel jinalady ğoi dep oilağan. Kempir olardy,
syna siiäqty i̇eki jaqqa jaryla, şet-şegi joq orasan ülken bir sapta
tūrsam kisilerdi — qabaqtary salbyrap, būdan əldeneni sūrağandai
qatulana qarap tūrğan kisilerdi aidan anyq körip tūrğandai i̇edi.
Osynau bağy zamannan kele jatqan syna-saptyŋ dəl üşkil ūşynda
səl şeginiŋkirep, jūrtqa anyq körinetindei, sapqa betin berip, jalğyz
özi tūr. Ol dabyrlasqan dauystardy i̇estidi, sözderi onşa anyq
estilmese de, būl olardyŋ ne söilep tūrğanyn tüsinedi, biraq öziniŋ
olarğa qaitaratyn jauaby joq, ol: būlar mağan qol ūşyn berer,
qalğan kisiler aldynda özin araşalap, oryndy bir söz aitar degen
oimen öziniŋ tap qarsy aldynda tūrğan əkesi men şeşesine, i̇eleŋdep,
ürkektep, sasqalaqtap köz tastaidy, biraq olar ün qatpaidy. Al əlgi
dauystar barğan saiyn qataiyp, örepkip, janyğa şyğady... Olar ümitsenim jaiyn sūraidy, sen, Daria, bizderdiŋ bolaşağymyzdy, ümitsenimimizdi üzdiŋ — deidi olar dauryğysyp. Mūnyŋ şeginip ketkisi
keledi, biraq şeginetin jer joq: tu syrtynan bir bala mūnyŋ ornynan
qozğalmai, qoiylğan sūraularğa jauap beruin talap i̇etedi, so zamat ol
artynda tūrğan balanyŋ, əlgi ağaş basyp qalatyn öz ūly Senka
ekenin bile qūiady...
Onyŋ üreii ūşty, aldyndağy i̇elesten əreŋ degende köz jazdy. İesin
jinağannan keiin Daria: «Oipyrmai, o jaqta da ümit-senimsiz i̇eşteŋe
bolmaidy i̇eken-au. İeş jerde de bolmaidy. Demek solai bolğany da»—
dep bir būldyr oiğa qaldy.
Ol ornynan köterilgesin, qaşan aiağyn berik basqanşa teŋselip
biraz tūrdy, sosyn tömpeşikke iılip təjim i̇etip, köleŋke şūbalyp
tüsken jaqqa qarai būrylyp jüre berdi. Basy būrynğydan beter
ainalyp barady, biraq Senkanyŋ beiiti jaqyn, otyz qadamdai jerde,
ol qiralaŋdap jürip baryp, jerge otyra ketti. «Jerdiŋ tartuyn meni,
tartuyn,— dep tüidi ol oiyn.— Bügin qai kezdegiden de qattyraq
tartady ğoi». Ol balasymen tildesuden qorqady: şynymen aldağan
adamy osy, basyna kelmedi, bū baiğūs osynau məŋgi mekeninde, özi
şyqqan ru-tegimen bailanysa almai, qaljyrap-qajyp bitedi-dağy.
Endi bəribir i̇eşteŋe de jasauğa bolmaidy. Ol i̇eşteŋeni körmeitin
közimen əldeqaida qadala qarap, i̇erkinen tys, bir auyr oiğa berilip
ketip, onyŋ jauabyn da taba almai, oilanyp otyr. Ainalasynda,
tuysqan qarağai-qaiyŋ, şeten men moiyl būtalary arasynda, şöp
basyp ketken tömpeşikter astynda bülingen, būzylğan molalar
jatyr, olardyŋ ərbir i̇ekinşisinde tuys-bauyrlary: inileri, apasiŋlileri, ağalary men jeŋgeleri, atalary men babalary jəne
basqalary jatyr... Olardyŋ sany qanşa, būl ənşeiin əlsiz aqylymen
köz aldyna i̇elestetkeni ğana, sonyŋ özi tügel bolmasa kerek. Joq, ony
jer tartyp jatyr, tartyp jatyr. Būlardyŋ üstinde japyraqtar
dirildeidi, biık şöp ağaraŋdai terbeledi. Joğarydağy jel jeŋil ūşpa
būlttardy aidap, kün közin jappai, oğan sony jabystyra saldy —
kün jaryğy küŋgirt tartyp, köleŋkeler jerden joğary qarai
köterildi. Birden salqyn tüsti.
Al Daria özine saual qoiyp, soğan özi jauap bergisi keledi, biraq
jauap taba almaidy. Sonda kim, qandai aqyl iesi jauap beredi? Adam
jaryq düniege keledi, keledi de, birtalai ömir keşkesin tap kəzirgi özi,
Daria sekildenip, şarşap-şaldyğyp, keide tipti onşa şarşamai da,
dau-damaisyz keiin ketedi. Ret-kezegi özine jetkenşe, qanşa adamdar
kelip-ketken, özinen keiin qanşasy kelip-ketedi əli! Būl özi qazir dəl
būrylysta tūr: onyŋ birinşi böligi bar jəne bola beredi, al i̇ekinşi
jartysy bolğan, i̇endi tömenge aunap tüsedi, onyŋ ornyna, būrylysqa
jaŋa bireu kelip tūrady. Olar qai jağynda köp: aldynda ma əlde
artyŋda ma? Jəne adam jönindegi aqiqat şyndyqty: onyŋ nege ömir
süretinin kim biledi? Ömirdiŋ özi üşin be, balalary üşin be, balalary
nemerelerin, nemereleri şöberelerin, şöbereleri nemenelerin
artyna qaldyryp ketui üşin be, əlde basqa da bir nərseler üşin be?
Osynau qimyl-qozğalys məŋgi bolyp tūra ma? Al i̇eger balalar üşin,
qimyl-qozğalys üşin, tap osylai tynymsyz synap-mineu üşin bolsa
— onda myna molalarğa keludiŋ qajeti qanşa? Mine, olar,
materalyqtar, tūtas bir qol bolyp osy arada jatyr, özderiniŋ
boiyndağy baryn Dariağa jəne sol siiäqty basqa jandarğa tolyğynan
berip, ün-tünsiz jatyr.— Sonda odan ne nətije şyğady? Talai buyn
özi üşin ömir sürgen adam neni sezinui kerek? Ol i̇eşteŋeni de sezbeidi.
Eşteŋeni de ūqpaidy. Ol bükil tirlik birinşi ret, tek özinen ğana
bastalyp, özimen birge birjolata bitetindei-aq, keneusiz ömir keşedi.
Öliler, kəne, özderiŋ-aq aityŋdarşy: sender so jaqtan, sona bir
mejeniŋ ar jağynan aqiqat şyndyq degendi anyq bildiŋder me, joq
pa? Sender ne üşin ömir sürdiŋder? Biz mūnda sony biluden qorqamyz
jəne oğan uaqytymyz da jetpeidi. Jūrt ömir dep ataityn nərseniŋ özi
ne jəne ol kimge kerek? Onyŋ özi birdeŋege kerek pe, əlde joq pa?
Bizdiŋ qanamyzdan şyqqan balalarymyz, keiin jüre kele şarşap,
oilana-tolğana kele, özderiŋ ne üşin tapqanyn sūraidy ğoi. Bū dünie
qazir tarylyp qaldy. Kökala tütin özi. Küiik iısi köŋirsidi.
«Men şarşappyn,— dep oilady Daria.— Üh, şarşappyn,
şarşappyn sülelep. Tap qazir i̇eşqaida da barmai, osy arağa jata
ketsem. Sosyn birdeŋemen bürkenip, köpten sarğaia tosqan
tynyştyqty tapsam. Jəne bar şyndyqty birden bilsem. Qara jer
şaqyrady meni, tartady meni. Sosyn ana jaqta jatyp; senderde i̇es
joq desem. Sender nege sonşa aqylsyzsyŋdar? Onyŋ nesin
sūraisyŋdar? Būl tek senderge ğana tüsiniksiz, al mūnda bəri de, ərbir
tamşysyna deiin tüsinikti. Biz senderdiŋ ərqaisyŋdy köremiz jəne
ərqaisyŋnan jeke-jeke sūraimyz. Sūraimyz degesin sūraimyz. Sender
bizdiŋ aldymyzdağy körme siiäqtysyŋdar, kimniŋ ne istep, ne
qūiatynyna, neni bilip, tüsinip jatqanyna deiin qalt jibermei
qaraimyz. Şyndyq degeniŋ kisiniŋ zeiin-zerdesinde».
Daria i̇endi öziniŋ tiri i̇ekenine əzer-əzer senedi, osynau sözderdi ol
osy əlgide ğana bilip, olardy jariiä i̇etuge tyiym salyp ülgirgenşe, so
jaqtan aityp qaluğa asyğyp tūrğan sekildenedi. Şyndyq — kisiniŋ
zeiin-zerdesinde. Kimniŋ zeiin-zerdesi bolmasa, onyŋ ömir-tirligi de
bolmaidy.
Biraq ol mūnyŋ şala şyndyq i̇ekenin tüsinedi. Ömirde ne bolyp, ne
qoiyp jatqanyn i̇eŋ aqyryna deiin körip, i̇esitip jüru üşin, sodan soŋ
özi basynan ötkerip synağan, tolyq körip, i̇estigen nərseleriniŋ basyn
qosyp qorytyp, onyŋ ornyna aqiqat şyndyqty tolyq bilu üşin i̇endi
ornynan tūryp, ketip qaluy kerek i̇edi. Ol ornynan qinala tūryp,
jürip ketti.
Oŋ qanattağy dalaŋqai örtenip jatqan jerden ymyrt
qaraŋğylyğynda qyzyl jalyn şalqyp, alaulap jatyr, barqyn
aspandy tesip, jūldyzdar şyğady. Tepseŋ tösindegi «patşa
samyrsyn» japadan jalğyz qatulana qaraiyp, ap-anyq körinip tūr.
Jūrttyŋ bəri tügeldei talaq i̇etip tastap ketken jūrt siiäqtanyp,
jylt i̇etken oty, tyrs i̇etken dybysy joq qasiretti Matiora soŋğy ağaş
üileri būldyrap közge şalynyp, tym-tyrys mülgip jatyr.
Matiorany, onyŋ aralyn da, derevniasyn da sonau tepseŋdegi
samyrsynsyz közge i̇elestetu mümkin i̇emes-ti. Jaiylymğa şaşyrap
ketken bir otar qoi arasynda qoişy qandai basty tūlğa bolyp
körinse, basqa barşa dünie işinen samyrsyn da tap solai biık, basty
tūlğa bolyp körinetin. Ol şynynda da köne zamannyŋ küzet qyzmetin
atqaratyn qoişysyn i̇eske tüsiretin. Qanşa sauatty bolğanymen,
samyrsyndy i̇eşkim de əiel tekti «ona» dep atauğa jüregi
daualamaityn; joq, ol i̇erkek, «patşa samyrsyn» i̇edi — ol derevniadan
jarty şaqyrymdai jerde, döŋ basynda, jūrttyŋ bərine əigili
qūdiretti de öktem ağaş, şartaraptan körinip, men mūndalap hadym
zamannan tūratyn. Onyŋ ön boiyna alapat küş jinap, asqaqtap
ketkeni sondai, jalpy tərtip pen mölşer üşin kök təŋirisi ony
qysqartuğa şeşim qabyldaidy, mine, sol kezde kün kürkirep, jai
tüsedi de: «patşa samyrsynnyŋ» basyn kesip, jerge laqtyryp
tastaidy, əlgi jūrt arasyna, əigili bolğan jasyn sol. Samyrsyn
molaqtanğasyn bir türli kişireiip, alasaryp qalğandai bolady, biraq
öziniŋ
qūdiretti,
saltanatty
keipin
joğaltpaidy,
qaita
būrynğysynan da aibarly, būrynğysynan da örşil-öjet keiipke
köşkendei i̇edi. Aral tek osy «patşa samyrsyn» arqyly ğana özenniŋ
tübimen, jalpyğa ortaq jer-anamen berik bekidi i̇eken, sol ağaş tūra
berse, Matiora da tūra beredi i̇eken — degen aŋyz-əŋgimeniŋ qai
zamannan kele jatqany beiməlim. Osy keşegi jaqyn-juyq jyldarğa
deiin, ülken jyly meiramdar kelgen saiyn, məselenki, Pasha men
Troitsada, jūrt onyŋ tübine aluan türli tağamdardy aparyp üiip
qoiyp, jaryqtyqtyŋ köŋilin aulaityn, biraq oğan keiin, əlbette, it
bitken bir jaryp qalatyn, būl öte qajet, əitpese samyrsynnyŋ
ökpelep qaluy mümkin dep i̇eseptelinetin. Būl tartu-tarylğylar jaŋa
zamanda birte-birte tyiyldy, biraq qart kisilerdiŋ osynau i̇eŋ basty,
bileuşi patşa ağaşqa degen qūrmet-qoşameti men qorqynyş sezimi
būrynğyşa keudelerinde Uialap qalğan i̇edi. Ərine, mūnyŋ da öz
sebepteri bar-tūğyn.
«Patşa samyrsynnyŋ» arbiğan juan būtaqtary, ədettegidei,
diŋinen joğaryğa qiğaş köterilmei, tūs-tūsqa qarai jaŋa bir derbes
ağaş ösken tərizdenip, jan-jağyna tipti tik bolyp jaiylyp ketken
bolatyn. Onyŋ i̇eŋ tömengi būtağy jerden tört metrdei biıkte, jeke,
kese-köldeneŋ ösken i̇edi jəne atam zamannan beri «Patşanyŋ būtağy»
dep atalatyn: bir kezderi Matioranyŋ büldirşindei jas qyzy Paşa
baqytsyz mahabbattan osy būtaqqa asylyp ölgen-di. Araldy basyp
alğan kolçakşylar, Paşa turaly i̇eşteŋeni i̇estimese de, əiteuir
osyndai bir būtaq baryp biledi de, qalyŋ qol işinen özderiniŋ i̇eki
soldatyn, basqa ağaşqa i̇emes, tap osy būtaqqa əkelip asyp qūiady. Ol
baiğūstar nemen aiypty bolyp qalğanyn Matioranyŋ tiri jany
bilmeitin. Qaşan mūjyqtar baryp, səbilerdi şoşytpai, ölikterdi
tūzaqtan bosatyŋdarşy dep jalynğanğa deiin, qarttar men
jastardyŋ zəre-qūtyn qaldyrmai, darğa asylğandar bükil
derevnianyŋ köz aldynda küni boiy salbyrap tūrady. Öli bolsa da, o
sorlylardy sonda tağy bir jazağa kesedi: tike jardan Angarağa
laqtyrady.
«Patşa samyrsyn» tübindegi i̇en soŋğy, mülde beikünə qaza soğystan
keiin boldy: əlgi sol «Paşkanyŋ būtağynan» qūlap, barmaqtai bala,
Vera Nosarevanyŋ ūly opat boldy. Tek osydan keiin ğana i̇erkekter
ony qyrqyp tastady — mūny būdan köp būryn jasau kerek i̇edi —
sosyn balalar ony örtep jiberdi.
«Patşa samyrsynmen», mine, osyndai talai oqiğalar bailanysty
edi.
Öziniŋ ūzaq ömirinde būl ağaş qylqandar men bürlerin meilinşe
mol tökkeni sondai, ainalasyndağy jer kisi aiağynyŋ astynda
bylqyldap, şūqyraiyp ketetin tömpeşikke ainalğan i̇edi, onyŋ qūlaş
jetpeitin qūdiretti şombal diŋi osy tömpeşikten şyqqan-dy. Osy
diŋge siyrlar süikenedi, oğan kelip jel tiedi, derevnia bozymdary
taiaq alyp kelip, onyŋ şaiyryn qağyp tüsiredi de, sosyn ony qyzdarğa
syilaidy — uaqyty jetkesin be, bir jyldary onyŋ qabyğy
sydyrylyp tüsip qaldy, sonymen samyrsyn jalaŋaştanyp, i̇endi
jazğytūrym jasyl qylqanyn jamyratyp köktete almaityn boldy.
Alystağy, bes-alty buynnan keiingi, jiŋişke de əlsiz şybyqtary
qurap tüsip jatady. Al onyŋ cay būtaqtary būrynğydan beter
nyğaiyp, küşeiip, məŋgige bite-qainap keter i̇edi. Ağaş dini ağaryp,
taqmetin bolyp qatyp qaldy; onyŋ tamyrlary taram-taram bolyp
döŋbektene körinip jatqan tübiri özegi quaryp, şiru degendi bilmei,
temirdei dyŋyldap, əndetip tūrar i̇edi. Samyrsynnyŋ tömengi yldiğa
qarağan jağynda, tura jon-arqasynda, baiağy zamannan kele jatqan,
işine keulei kirgen bir qūj-qūj quysy bolatyn, onyŋ osy bir
aqauynan basqa qalğan müşesiniŋ bəri şoiynnan qūiylğandai tūptūtas i̇edi.
Al oğan taiau, Angara jaq betinde, jiyrma metrdei jerde əli
köktep-kögerip, japyrağyn jaiyp jiberetin bir qaiyŋ bar-dy, ol
biraq jasy jetken, ölmeli kəri qaiyŋ-tūğyn. Bir kezde aibarly
«patşa samyrsynmen» qatar boi tüzeuge tek sonyŋ ğana batyly
barğan i̇edi. Sodan ol qaiyŋnyŋ əbestigin keşirdi, ony qasynan
alastamady. Bəlkim, olardyŋ tamyrlary jer astynan bir-birin tauyp,
qosylğan da şyğar, jarasyp ketken de şyğar, biraq ol mūnda-syrtta,
el közinşe, adasyp jürip, kezdeisoq tūryp qalğan qaiyŋdy köŋili
tüsip, bir jarylqap tastağan türi osy i̇edi.
Hoş, sonymen böten kisilerdiŋ, oğan, «patşa samyrsynğa da»,
tiısetin küni keldi. Būl kündiz de i̇emes, keş i̇edi, kün batyp, aralğa
ymyrt kele jatqan kez bolatyn. O kisiler ūzaq i̇eki aptadan beri
Matiorada atqaryp jürgen üirenşikti jūmysynan qaityp kele
jatqan. Olar öz isin qanşama mūqiiät, qanşama tiiänaqty istep jürse
de, uaqyt būrynğydan da tez i̇etip, jūmys merzimi taiap qalğan. Sol
sebepti de asyğuğa tura keldi. Bū kisiler jūmysynyŋ bir i̇erekşeligi,
kei kezderi so jūmystyŋ közin tauyp qozğap, jandandyryp, jönge
salyp jiberse boldy, sosyn ol öz betimen jalğasyp jüre berer i̇edi.
Mine, sondyqtan da bet-auyzdary əbden ystanyp, totyğyp ketken i̇eki
mūjyq qyzyl iŋirde joldan būrylyp, osynau ağaşqa jaqyndai
bergen.
Birinşi bolyp kele jatqan i̇erkek, samyrsyndy baiqap körmekşi
bolyp, ony baltanyŋ şüidesimen qūlaştap tūryp qoiyp qaldy, biraq
onyŋ özgeşe bir küşpen mūny qaita serpip tastağany sondai, ol
baltasyn tüsirip ala jazdady da, şoşyp ketip, basyn köterip ala
qoidy.
— Oho!—dedi mūjyq taŋyrqap.— Mynau bir noiys qoi! Biz seniŋ,
noiys neme, körimiŋdi... Bes te bes jiyrma bes — oinaityn kisiŋ biz
emes. Sendeilerdiŋ talaiyn körgenbiz.
Olardyŋ jasamystau i̇ekinşisiniŋ qolynda kanistrasy, derevniağa
qarap i̇esinep tūrdy. Onyŋ aiağynda balşyqqa kietin ūzyn qonyşty
rezina i̇etigi bar, onysy jürgen kezde syqyrlap mazany alady.
Qojaiyny jasap jürgen jūmys tegine qarağanda, osynau i̇etikter
mülde i̇ersi jəne ənşeiin tekten-tekke qor bolyp jürgen sekildi
körinedi, oğan aiağynyŋ qalai şydap jürgeni mülde tüsiniksiz i̇edi. İendi
ol, qanşa aitqanmen, suğa kiiüge jaramaidy, öitkeni i̇ekeui de şūrqşūrq tesilip qalğan-dy.
Mūjyqtar ağaş diŋin bir ainalyp şyğyp, əlgi oiyq quystyŋ
tūsyna kep tūra qaldy. Samyrsyn joğary öskende tip-tik bolyp tüzu
öspei, səl ğana i̇eŋkeiiŋkirep, əlgi quysty jat közden jasyrğysy
kelgendei, soğan kölbei ösken i̇eken. Əlgilerdiŋ baltalysy diŋdi janai
şauyp, jaŋqalağysy keldi, biraq bir ğajaby baltasy ağaşqa batpai,
bolmaşy iz qaldyryp, dyŋyldap taiğanai beredi. Mūjyq abyrjyp,
küie-küie kenep qolğabymen ağaş jonyn bir sipady, balta jüzine
üŋile bir qarap, basyn şaiqady.
— Temir siiäqty,— dedi ol kübirlep, sosyn ədettegi arifmetikalyq
esebi jolymen tağy bir aibattanyp qoidy — oqasy joq, bəribir sen
bizden i̇eş jaqqa da qaşyp qūtyla almaisyŋ. Bizde bes te bes —
jiyrma bes.
Ol paidasyz baltasyn bir büiirge tastai salyp, sol arada atköpir
bolyp jatqan şöpşekti terip, syndyryp, olardy əlgi quys tübine
aparyp, aiqastyryp qūia bastady. Onyŋ serigi ün-tünsiz, būrynğyşa
esinei jürip, ağaş diŋine jağalatyp benzin qūidy da, onyŋ qalğanyn
üiilip qoiylğan şöpşek üstine şaşa saldy. Kanistrany artyna
qoiyp, şyrpy tūtatty. Ot lap i̇etip köterilip, alaulap ağaş diŋin
qualap ketti.
— Mine, būl dūrys,— dedi köŋili könşigen sözuar mūjyq jerden
baltasyn izdep jatyp.— Qaraŋğy basyp qalğan ba, jaryq tüsirşi. Biz
qaraŋğyny jek köremiz.
Sosyn olar derevniağa qarai bet tüzep, keşki asyn işip, jata ketpek
boldy jəne özderi ūiyqtap jatqanda ottyŋ köp isti tyndyryp
qūiatynyna kəmil sendi. Būlar ketip bara jatqanda ottyŋ qūdiretti
samyrsynnyŋ tömengi jağyn tügeldei jalynğa bölep, joğary
şalqyp, lapyldap bara jatqany sondai, oğan şek keltirudiŋ özi Uiat
edi.
Biraq i̇erteŋine i̇ertemen olar araldyŋ əli bitpei jatqan jūmysy bar
tömengi jağyna bara jatyp qarasa, samyrsyn tük körmegendei
būrynğy ornynda tūr.
— Anağan qara!—dep taŋ qaldy keşegi mūjyq.— Tūr ğoi. Toqta,
bəlem, toqta...— Ol özi bir köŋildi i̇erkek bolatyn. Juan dausymen: «Ty
postoi, postoi, krasavitsa mūia, dai mne nagliadetsia vdovol na
tebia»— dep əndetip jiberdi.
Biraq onyŋ būl ağaşqa köp qarauğa mūrsaty bolmady. Köp ūzamai
tüs aua ot qoiuşylar, būlar tap solar i̇edi, samyrsynğa bükil
komandasymen, bes adam bolyp qaityp keldi. Olar tağy da ağaşty
ainalyp biraz jürip, ony baltalap şauyp kördi de, būl isin doğardy:
baltalary ağaş küiigin qyrnap, tap bir rezinağa tigendei, diŋge
batpai keiin şorşidy.
— O noiys!— dedi taŋdai qağyp, tənti bolğan köŋildi mūjyq oğan
syğyraia qarap.— Bizdiŋ qojaiynğa ūqsaidy i̇ekensiŋ.— Ol sonda
Bogoduldy aityp tūrğan.— Sol siiäqty qiiäs bir bəleketsiŋ ğoi.
Jūrtty azapqa salmai, jaqsylyqpen jana salsaŋ qaitedi. Bəribir
moiynsūnasyŋ. Bizde alty da alty — otyz alty. Qadalğan jerden qan
alamyz.
— Osyğan bir tükirip jüre bersek,— dedi kümiljip, samyrsynnyŋ
keşegi balşyqqa arnap i̇etik kigen i̇ekinşi tanysy, brigadirine köz
qiyğyn salyp.— Bizge osynyŋ bərin mūntazdai i̇etip tazartudyŋ
qajeti bar ma?!
Dene bitimine qarağanda, osylardyŋ işindegi közge ilinbeitin
bəkenesi, biraq, balağa ūqsamas üşin mūrt qoiğan brigadir şalqaiyp
joğary qarady:
— Küdireiüin, kesirdiŋ! Būl myŋq i̇etpeidi. Basqa birdeŋe jasau kerek.
— Ara kerek.
— Sen ony aramen kelesi oraza tūtqanşa syryldatasyŋ. Būğan
temir kesetin ara kerek.
— Men benzinarany aityp tūrmyn.
— Jaramaidy. Tağy ne kerek: aş... jazuğa bolmaityn bir söz
aityldy.— Būl üşin seniŋ benzinaraŋ — qytyqtağanmen birdei.
Keşe osynau samyrsyn maŋynda bolmağan kisilerdiŋ bireui jerden
küigen bir ūntaqty alyp, iıskep kördi.
— Bos dabyr-dūbyr kimge kerek?!—dedi ol myrs i̇etip.— Şeşilmes
jūmbaqty tapqan i̇ekensiŋder! Şaiyry köp. Qaraŋdarşy. Otty
mazdatyp jağyŋdarşy, sosyn onyŋ janbağanyn köreiik.
— Keşe jaqqanbyz.
— Demek, naşar jaqqansyŋdar. Janarmaidy aiamai qūiyŋdar.
Balşyq i̇etiktini jağalauğa kespekten benzin əkeluge jūmsady,
qalğandary qūlap jatqan şarbaqtardan syrğauyldar əkelip, olardy
şauyp, samyrsyndy ainala bir i̇emes, qos qabattap, kisi boiyndai i̇etip
qorşap tastady. Olardyŋ ara-arasyna uaq şepşekterdi, qaiyŋdy tyr
jalaŋaştap, qabyğyn sypyryp alyp sony tyqqylady. Bū kezde
benzin de jetkizilgen bolatyn, sosyn ony aiamai, ağaş diŋine
ainaldyra qūidy da, onyŋ tömengi jağynan ot qoidy. Ot patyrlap,
qaiyŋnyŋ qabyğyn büristire, köŋirsigen qap-qara tütinin būrqyratyp
baryp, kenet gür i̇etip janyp ketti, bir sət öziniŋ qūdiretti de keŋ
tynysy bitelip qaldy ma, əiteuir tūnşyğa tüsti de, sosyn lau i̇etip
şalyqtap,
aspanğa
şanşyla
köterildi.
Mūjyqtar
kenep
qolğaptarymen betterin kölegeilep, keiin şegine berdi.
— İeki de i̇eki — tört siiäqtandy-au,— dep masairai aiqailap jiberdi
əlgi köŋildi mūjyq...
Biraq ol bū joly da i̇erte quanypty. Ot biraz bilep-bilep tūrdy da,
benzindi jalap bitirgesin, jyljyp tömen tüsip, tek ainaladağy aua
jalyndap tūrğandai-aq, ağaştan beline bastady, al üstine bir
küimeitin sauyt kigendei-aq, samyrsyn tağy da din-aman qala berdi.
On minutten keiin ot birjolata jyljyp tömen tüsti, sytyrlap qu
syryqtar jana bastady, biraq olar öz betinşe derbes janyp jatty,
onyŋ oty «patşa samyrsynğa» küie jaqqany bolmasa, mülde
küidirmedi.
Ūzamai syryqtar da janyp bitti. Olardy tağy əkelgennen i̇eşbir
mənpağat şyqpaidy. İerkekter kerildesip jatyr. Al ağaş bolsa, öz
küşinen basqa i̇eşkimniŋ de küş-quatyna bas imei, olardyŋ üstinen
jaibaraqat təkapparsi qarap tūr.
— Degenmen de, i̇erteŋ benzinara əkelip, kesip keru kerek,— dedi
əlgide ğana mūndai asa qatty da quatty, orasan zor ağaşqa benzinara
jaramaidy dep bezektegen brigadir.
Qoldy bir siltep, keteiik — degen əŋgime qaitadan qattyraq ta
öktemirek aityla bastady:
— Osyğan bir tükirip, jüre bersek — is təmam. Meili, qodyraiyp
tūra bersin! Ol kimge böget bolady. Su qai arağa deiin jetedi?!
Derevnianyŋ közin qūrtpaq kerek, al biz myna pəlege şyrmalyp
qaldyq...
— Bərine de bir tükiruge bolady!—dedi brigadir yzalanyp.—
Tükiruge kelgende bərimiz de şebermiz, oğan bizdi üiretudiŋ keregi joq.
Al i̇erteŋ qabyldauğa kelgende sen ony qaida tyğasyŋ? Şapanyŋmen
jabasyŋ ba? Şynymen-aq osy ağaşty qūlata almaimyz ba?
— Būl özi ağaş bolsa i̇eken...
Üşinşi küni taŋ i̇erteŋnen qosymşa is i̇emes, i̇eŋ maŋyzdy jūmys
retinde «patşa samyrsyndy» benzinaramen qyrquğa kiristi. Ony
brigadirdiŋ özi aralamaq boldy. Ol ağaş tübine özine-özi senbei, bir
qyryndap kümiljip bardy, onyŋ qūdiretti tūrpatyna tağy bir qarap,
basyn ümitsizdene şaiqap qoidy. Biraq arasyna ot aldyryp, ony ağaş
diŋine taqap, basyp qaldy. Ol baj i̇etip yrşyp tüsti de, qolynan
şyğyp kete jazdady, degenmen diŋge əlsiz ğana syzat salyp ülgirdi.
Arany sol syzatqa salyp, brigadir qattyraq basyp i̇edi, ol bezildep
şyrqyrap baryp, şaryldap ketti, onyŋ astynan şaŋ-tozaŋ
tərizdenip, ūlpa ūntaq sebelei jöneldi, biraq brigadir aranyŋ almai
tūrğanyn kördi. Ağaşty yrğaiyn dese juan diŋi myŋq i̇etpeidi, bar
bolğany ony ainaldyra jiŋişke syzat salyp, bileziktep şyğuğa ğana
bolady. Būl şörkeni kesip tastau üşin oğan qaimyjyqtai qauipti
ūstarany qoldanumen birdei — i̇ekeuinen şyğatyn nətije osy. Sol
sebepti de brigadir arasyn toqtatty.
— Qūlamaityn pəle,— dedi ol jeŋilgenin moiyndap, samyrsynnyŋ
qadir-qasietin i̇endi ğana kəmil bilgen brigadir ağaşty tübinen ūşar
basyna deiin közimen tağy bir ret ölşep şyqty.— İendi sendei
bəleketpen sağan zəru kisi ğana ainalysa jatar!
Ol qasyna taqap kelgen rezina i̇etiktige arany ūstata saldy da,
yzaly keiippen qaiyŋğa iegin köterdi.
— Tym bolmasa anany qūlatşy. İerbiıp tūrmasyn būl arada...
Özderi qaptap ketipti...
Bar aiyby sol — tek myna kisilerge moiynsūnbağan, quatty da
qaisar minezdi «patşa samyrsynğa» taqau tūrğan qaiyŋ öziniŋ soŋğy
būtaqtaryn syndyra gürs i̇etip qūlap tüsti, kesilgen, synğan jeri
yrsiyp, özegi būrynğydai appaq i̇emes, qyzğylt-qoŋyr tartyp qartaia
bastağany körinip qaldy. «Patşa samyrsyn» būğan miz baqpady. Ol səl
ğana ūmsynyp, araldyŋ Matiora ormany syŋsyp tūratyn tömengi
şetine qadalyp, qatulana qarap tūrğandai i̇edi. O jaqtan i̇endi orman
qarasy körinbeidi. Tek şalğyndy jazyqtan jetimsirep, bireŋ-saraŋ
qaiyŋ men örtenderde qaraiyp küiip ketken sūiau bağandar közge
tüsedi. Seiilip söne bastağan tütin jer bauyrlap, araldy kezip jür;
meje-mejelerin ört şalğan aŋyzdyq ta tütindep jatqan tərizdi,
sarğaiyp körinedi, şalğyn-şabyndyqtardyŋ jyluy ketip, jüdep
qalğan; jalaŋaştanyp, bülinip-būzylğan Matiorağa tap osyndai tyrjalaŋaş, bülingen Podmoga kelip jabysyp tūrğan tərizdi.
Tek tağdyr təlkegine könbei, qasaryp jalğyz qalğan «patşa
samyrsyn» ğana būrynğyşa ainaladağy nərseniŋ bəriniŋ üstinen
asqaqtai qaraidy.
20
Ək tabylmady jəne ony alatyn jer de joq i̇edi. Darianyŋ
lajsyzdan joğarğy müiiske jaqyn jerdegi şyğanaqtan aqtasty terip
alyp, qary talyp, myqşyŋdap şelektep tasuyna tura keldi, sosyn
«sausağyn qimyldatuğa» şamasy jetpese de, baiağy zamannyŋ ədisimen,
ol tasty otqa küidiru kerek boldy. Bir ğajaby — isti bastarda küşim
jetpei me dep, özine-özi senbegen keiuana isti mūqiiät tyndyrdy:
tasty küidirip, ək jasady. Aqtauyş ta tabyldy, Dariadan jipjiŋişke, jep-jeŋil, qar jauar aldynda ğana orylğan, ormannyŋ aq
şöbinen jasalğan aqtauyştary ömir boiy üzilip körgen i̇emes.
Üidi aqtau ərqaşan da meiram sanalatyn; jūrt üilerin jylyna i̇eki
ret: küzde i̇egin-taran jinalyp bitkesin, boqyrau aldynda jəne qysqy
ot jağu toqtağasyn, Pasha qarsaŋynda aqtaityn. Üidi əŋgirletip
əzirlep, jaŋğyrtyp, i̇edendi qaşan aqsary bolğanğa şeiin ysqylap
juyp bitkesin, auqat qamyna, as qainatu, quyru isine kirisip, syrty
ağartylyp, işi tazartylğan peş qasynda, mūntazdai tazalyq pen
tərbie-tərtip arasynda, şarapatty meiram tynysyn seze jürip,
qoldy-aiaqqa tūrmai, is istep, şaruany tyndyru — janğa jaily,
jaidary sət retinde, so bir nūrly jeksenbi ūzaq uaqytqa deiin kisi
esinen ketpeitin.
Biraq bügin ol üidi toi-tomalaqqa əzirlemeidi, joq. Zirat basyna
baryp, ata-anasynyŋ qorymy qasynda otyryp, olardan: ne isteimin?
—dep sūrağanda oğan özi jalğyz ğana jauap i̇estigendei bolyp, sony
maldanyp qaitqannan keiin, soğan qūldyq ūryp, qūlaq asqan. Marqūm
bolğan kisiniŋ süiegin bipazdap juyp, i̇eŋ təuir kiımderin kigizbei
tūryp, ony tabytqa salmaidy — būl i̇eskiden qalğan salt. Al əkesi men
şeşesin, atasy men əjesin şyğarğan, özi külli ömirin tügelge juyq
ötkizgen, tuyp-ösken üiin tazalap, jinap-termei, qalai ğana ajal
tyrnağyna bermekşi? Meili, özge jūrttyŋ ne isteimin dese de öz i̇erki,
al būnyŋ öz tüsinigi bar. Ol öz üiin mūntazdai i̇etip şyğaryp salady.
Qūdai degen bū baiğūs jüz i̇elu jyldai sau-salamat tūrğan, bolğan-
tolğan, i̇endi uaqty jetip, küni bitti, öz jönimen jöneledi.
Al mūnyŋ üstine ot qoiuşylardyŋ bireui kelip:
— İendi qaittik, əjeler,— onyŋ köz aldynda tizilip, Daria,
Katerina, Sima üşeui birden otyrğan — bizderge senderdiŋ ölimiŋdi
kütip otyra ber degen i̇eşkim joq. Senderdiŋ ketuiŋ kerek. Bizder öz
isimizdi aiaqtauymyz kerek. Al i̇endi köp soza bermeŋder!—dep
qamşylai aitqan sözi batyp ketti.
Sol-aq i̇eken, Daria asyğa bastady, qūdai saqtasyn, əitpese olar
rūqsatsyz örtep jibere salady. Matioranyŋ joğarğy jağy, kolçak
barağynan basqasy, jylan jalağandai tazardy, al tömengi jağynda
əli bir jerge şoğyrlana salynğan, özara airylmastai tirkesip alğan
alty üi bar, otty olardyŋ i̇eki jağynan bir mezgilde qoiyp, örtep
jibermese, jeke-jeke qūrtu qiyn.
Üidiŋ aqtalyp jatqanyn körip, Katerina:
— Men üiimdi tazarta almadym,— dedi kinəli kisideiin.
— Sen mūnyŋ aqyry qandai bolatynyn bilgen joqsyŋ ğoi,— dep
jūbatqysy keldi Daria serigin.
— Bilmegenim ras,— dese de Katerina öz kinəsin jeŋildetkisi
kelmedi.
Daria stolğa şyqqan kezde basy ainalyp, köziniŋ aldynan neşe
türli ot körinip, tizesi bügile beredi. Qūlap ketemin be dep
qoryqqanynan, ol dereu otyra qalady da, basyn qos qoldai qysyp
ūstai alady, ony biraz qalpyna keltirip, ainaluyn qoiğasyn qaitadan
joğary köteriledi, stoldyŋ jatağan da ornyqty kelgeni mūndai
jaqsy bolar ma, ol əueli tört tağandap alyp, sosyn baryp türegeledi.
Aqtauyşty əgi bar şelekke malyp alady da, bir qolymen stol üstine
qoiylğan oryndyqtan ūstap, bir qyryn qisaiyp tūryp, qūlaşyn
emin-erkin jaza almai, i̇ekinşi qolyn şoltaŋdatyp, üi töbesin əktei
bastady. Onyŋ azaptanyp tūrğanyn körip, Sima jatyp jalynady:
— Mağan berşi. Men jasyraqpyn ğoi, basym ainalmaidy,— deidi.
— Otyra ber!—dep şamdana jauap qatady oğan Daria öziniŋ
dərmensizdigin körgenine aşulanyp.
— Joq, qaitse de özi aqtaidy. Keudesinen jany şyğyp ketse de özi
isteidi, būl isti basqa bireuge tapsyruğa bolmaidy. Qoly əzirşe
birjola semip qalğan joq, əziz anaŋdy qoiğanda özge i̇emes, özin joqtap,
öziŋ jylağanda ğana qūsa-şeriŋ qalai tarqaityn bolsa, mūnda da öz
qolyŋ kerek. Oğan üi aqtaudy üiretudiŋ qajeti joq, bar ömiri aqtaumen
ötip keledi — būl aqtağanda ək bir qalyppen tüsip, ūlpa būiau aqkegis
tartyp, i̇endi-endi köbe bastağan üi töbesi jadyrap-jainap, tynystap
tūrğandai bolyp körinetin. Būrynğy men bügingi isin salystyra kelip,
Daria: «Tez kebuin. Ne bolatynyn būl da sezedi, asyğady. O, sezedi ğoi,
sezedi, basqa ne deisiŋ»—dep tüiedi oiyn. Jəne ək bir türli
qamyqqandai kömeski tüsip jatqan tərizdi bolyp i̇elesteidi oğan, būl
özi osylai boluy kerek qoi degenge de kəmil senedi.
Basqa bir ot qoiuşy kempirdiŋ qolyna aqtauyşyn alyp, stolğa
şyğyp, baratqan üstinen tüsti — olar būlardy kezekpe-kezek
asyqtyrmaq bolğanğa ūqsaidy. Taŋ qalğannan onyŋ közi baqyraiyp
şyğyp ketti:
— Sen kempir aqylyŋnan adasqan joqsyŋ ba?! Ne, osynda tūraiyn
dep pe i̇ediŋ? Biz i̇erteŋ būl üidi örteimiz, al sen ony aqtap jatyrsyŋ.
Sağan ne bolğan?!
— İerteŋ örtersiŋ, zəntalaq!— dep Daria ony toqtatyp tastady
qatal da qaharly ünimen.— Tek keşke deiin bizge tiıspe. Al i̇endi
tabanyŋdy jaltyrat, būl arağa seniŋ biligiŋ jürmeidi. Bögeme bizdi
jəne i̇erteŋ, küni i̇erteŋ örteuge kelgende — üige kirmeisiŋ, i̇esittiŋ be?
Syrttan örteisiŋ. Meniŋ üiimdi taptap qorlama. Ūqtyŋ ba?!
— Ūqtym,— dedi basyn izep i̇eşteŋege tüsinbei abyrjyp, sasyp
qalğan i̇erkek. Sosyn tağy da ainalasyna alaqtap bir qarap ketip
qaldy.
Al Daria bolsa būrynğydan beter asyqqan üstine asyğa tüsti. Jany
şyğyp bara ma i̇eken sonşa dyzaqtap. Olar kütpeidi, joq, kütpeidi,
asyğu kerek. Bitiru kerek. So küni ol qabyrğalardy əktep, orys peşin
syrlady, al Sima ymyrt əletinde oğan būialğan qorşau men tereze
aldyn juyp, tazartuğa kömektesti. Daria perdelerdi kün ilgeri juyp
əzirlep qoiğan. Qol-aiağy siresip, qimyldaudan qalsa da, basy
solqyldap auyryp, köz aldy qarauytyp ketse de, Daria tünniŋ bir
uağyna deiin tynym tappai, qimyldai berdi, öitkeni səl ğana toqtap,
otyrsa bolğany — tūra almaitynyn sezdi. Ol öziniŋ bar qadarynşa
qozğalyp, küibeŋdei bergenine jəne sonda qūlap qalmai jürgenine taŋ
qaldy, demek, būl — onyŋ bolmaşy ğana əl-dərmenine, osynau jūmys
üşin özgeşe bir sony küş kelip qosyldy degen söz. Basqa bir
qarapaiym jūmys bolsa, ol mūnşama isti tyndyryp tastai alar ma
edi? Joq, tyndyra almas i̇edi, ondaidy tipti oilamasa da bolady.
Ol kebe bastağan əktiŋ salqyn da jağymdy iısimen tynystap
jatyp, maujyrap ūiyqtap qaldy.
Erteŋine bozala taŋnan tūrdy. Orys peşin mazdata jağyp, i̇eden men
terezelerdi juuğa su jylytty. Jūmys əli bastan asady, şaljiyp
jata beruge uaqyt tyğyz. Terezelerdi oilağanda, kenet Darianyŋ
esine əli tereze qaqpaqtaryn būiamağany tüsti. Ol i̇endi bərin aqtap
bittim ğoi dep oilağan, tereze qaqpaqtaryn mülde ūmytyp ketipti.
Joq, būl şalağailyq. Keşe bükil əkti jūmsap qoimağany jaqsy
boldy.
— Mağan berşi,— dedi tağy da Sima yqylas bildirip.
Daria tağy onyŋ betin qaitaryp tastady:
— Joq, ony özim isteimin. Senderge onsyz da jūmys jetedi. Bügin
soŋğy kün.
Sima men Katerina i̇ekeui birigip, qol arbamen Nastasianyŋ
kartobyn kolçak-baraqqa tasydy. Olarğa Bogodul kömektesti. İerteŋgi
ajal aldyna aparyp töge salu üşin, bügingi ajaldan tirnektep tasyp
jürip qūtqardy, şamasy, solai bolatyn da şyğar. Kolçak barağy da
endi köp tūrmaidy. Biraq əzirge qūtqaratyn nərseniŋ bərin qūtqaryp
jatyr — öitpeseŋ tağy bolmaidy. İendi Nastasia keledi-au degen ümit
te üzile bastady, biraq būrynğy qūdaiğa degen közqaras siiäqty, nan
men kartopqa degen i̇eski, qasietti közqaras qaz qalpynda qalğan
bolatyn.
Daria syrt jağynan əldekimderdiŋ dabyrlasyp kele jatqanyn
estigen kezde, köşe bettegi i̇ekinşi terezeniŋ qaqpağyn aqtap bitiruge
ainalğan i̇edi, būlar öz jūmysyna tügeldei sap tüzep bara jatqan ot
qoiuşylar i̇edi. Olar Darianyŋ qasyna kelip aialdai berdi.
— Myna kempir şynymen-aq jyndanğan i̇eken,— dedi olardyŋ
bireui əri köŋildene, əri taŋdana.
— Ündeme!— dep i̇ekinşi dauys ony tyiyp tastady.
Darianyŋ qasyna iyğyna bir maşinkany salyp alğan jyly jüzdi
mūjyq keldi. Būl ört qoiuşylardyŋ «patşa samyrsyndy» üşinşi
şabuğa şyqqan küni i̇edi. Mūjyq bir jötelip, bylai dedi:
— Kempir, i̇esitip tūrsyŋ ba, bügin tağy da tüneŋder. Bügin bizdiŋ
ainalysatyn şaruamyz bar. Al i̇erteŋ bitti... köşesiŋder. Sen meni
esitip tūrsyŋ ba?
— İesittim,— dep jauap qatty Daria oğan moinyn būrmastan.
Olar ketip qalğannan keiin, Daria üige arqasyn süiei səkige
otyrdy, sonda arqasymen qaŋsyp tozğan ağaştyŋ türpidei de bolsa,
jyly, jandy özegin seze otyryp, ot qoiuşylardyn kenet peiili tüsip
bere salğan osynau aqyrğy küni oğan əri küiinişti, əri süiinişti bolyp
köringeni sondai, kökiregi toly ökpe renişi men basyna tüsken
nəubetten arylu üşin, jassyz közin syğyp, mūŋ-şerin tarqata,
armansyz bir jylap aldy. Bəlkim, ajal aldynda da tap osylai mūrsat
bepip: jaraidy, i̇erteŋge deiin jüre tūr deitin şyğar — sonda özi ne
isteidi, bos uaqtyŋ qandai iske bağyştaidy. İe-he, ərqaisymyzdy
jeke-jeke alğanda, biz bərimiz nege meirimdi bolyp ketemiz, al bərimiz
birikkende ədeii qasaqana jasaityndai-aq, aqylsyz i̇esuastyqpen
jamandyqty sonşa nege köp jasaimyz!
Būl onyŋ i̇eŋ soŋğy köz jasy i̇edi. Jylap bolğannan keiin, ol: öziniŋ
eŋ soŋğy jylauy osy i̇ekenin, i̇endi meili mūny üi-küiimen qosa örtep
jatsa da, şydaimyn, syr bermeimin — dep özine özi sert berdi.
Jylap-syqtau — būl öziŋ jūrttyŋ aiasyn degeni, al Daria bolsa, özge
jūrttyŋ aiağanyna dilger i̇emes. Tiriler aldynda, bū düniede tym ūzaq
jasağany bolmasa, i̇eşbir kinəsi joq. Biraq əldekimderge şamasy mūnyŋ
tiri jürgeni de qajet tərizdi, osynda bolyp, üi işin jinap-terip,
Matiorany özdiginşe, ağaiyn-tuysyndai i̇etip şyğaryp saluğa qajet
tərizdi.
Tüski asqa samauryn qasyna tağy da üş kempir, bala men Bogodul
jinaldy. Qazir Matiorada qalğan tek osylar ğana, özgeleri ketip
qalğan. Maksim ataidy da alyp ketti: ol öz aiağymen jüre almaityn
bolğasyn, ony qoltyğynan demep-jebep alysty. Tunguskany alyp
ketuge qyzy keldi, tür-pişini şeşesinen ainymaityn i̇egde əiel i̇eken,
özimen birge şarap ala keldi, Tunguska ony işip alyp, ketip bara
jatqan kater üstinde tūryp, özderiniŋ tüsiniksiz köne tilinde
birdeŋelerdi aityp, ūzaq aiqailady. Ülken Koşkin soŋğy kelgeninde
ağaş üii terezeleriniŋ kösekterin qoparyp aldy da, üiin öz qolymen
örtep, kösekterdi poselkege alyp ketti. Ötken aptada Vorontsov ta
qūiyndatyp bir soğyp ketti, ot qoiuşylarmen kezdesip, biraz
əŋgimelesti, sonda jolai közine Bogodul tüsip qaldy da, sen dereu būl
araldan jönelgin — dep oğan jabysa ketti.
— İeger sen üi-küisiz, balasyz-panasyz bolsaŋ, jalğyz basty dep
anyqtama jazyp beremin. Audandyq atqaru komiteti seni
ornalastyrady. Kəne, jinal,— dep mən-jaidy tüsindire bastady.
— Kur-r-rva!— dep sözdi qysqa qaiyrdy da, Bogodul syrt ainalyp
jüre berdi.
— Ei, sen, baiqa... öziŋniŋ atyŋ kim i̇edi?— dep qoqan-loqqy jasady
sasyp qalğan Vorontsov.— Men uçaskelik militsiiäny da şaqyra
alamyn. Men sen siiäqty elementpen saiasat aityp, bas qatyrmaimyn.
Ne aitqanymdy ūqtyŋ ba, ūqpadyŋ ba?
— Kur-r-rva!—Al i̇endi onyŋ tüsingen-tüsinbegenin öziŋ anyqtap al.
Biraq mūnyŋ bəri bolğan, ötti-ketti; soŋğy i̇eki künde Matiorağa i̇eşkim
qatynamady jəne jasaityn jūmys ta qalmady: kerek zattardyŋ bəri
tasyp alynğan, al kerek i̇emes nərse — kerek i̇emes. Jaŋa ömirdiŋ aty
jaŋa ömir, oğan i̇eski-qūsqylardy tyqqyştai berudiŋ qajeti joq.
Şai işip otyrğanda Daria ot qoiuşylardyŋ üidi i̇erteŋge deiin
örtemeitinin aitty da, būlarğa bir ötiniş bildirdi:
— Sender əlgi qonbaqşy bolğan jerleriŋe qona beriŋder. Men
aqyrğy küni jalğyz bolaiyn. Onda jatatyn oryn bar ma i̇edi?
— Qu qūdai-ai!—Səki-ler!—dedi Bogodul yzalana qūlaşyn jaiyp
jiberip.
— İerteŋ senderge men de kelemin,— dep uəde berdi Daria.
Tüsten keiin ol i̇eŋbektep jürip, i̇edendi judy, juyp jürip, i̇eden
taqtaiynyŋ betine qyrtystanyp qatyp qalğan kir-qoŋysty əbden
ysqylap sypyryp tastauğa, sodan keiin oğan angara qiyrşağyn seuip,
malta taspen tyrnap, i̇edenge kün şağylysyp, jarqyrap tūruy üşin,
ony mūntazdai i̇etip tazartyp qoiuğa bolmaitynyn oilap qatty ökindi.
Ol əiteuir i̇eŋ soŋğy ret birdeŋe i̇etip būny da yŋğailar i̇edi. Biraq i̇eden
syrlanğan bolatyn, üidiŋ yzğary Sonianyŋ i̇enşisine tigennen keiin,
ony qūiar da qoimai syrlatqan da sol, Daria onymen təjikelesip
jatpağan. Ərine, syrlanğan i̇edendi şaia salu oŋai, biraq üi keŋse i̇emes,
öz üiiŋde i̇eŋkeiseŋ de odan synyŋ tüsip qalmaidy, büite berse, bū
halyq, monşağa barmas üşin, köp ūzamai özderiŋ de syrlap alady əli.
Mūnyŋ üstimen ol qanşa ret jürdi, qanşa ret taptady mūny — əne,
edenniŋ taqtailary basylyp, şūqanaq-şūqanaq bolyp qalğanyn
qaraşy. Būl i̇edendi soŋğy bolyp basatyn öziniŋ aiağy.
Ol üidi jinastyryp jürip, öziniŋ aiağy əl-dərmeninen aiyrylyp,
boldyra bastağanyn sezdi, jūmys azaiğan saiyn, būl da əlsirei berdi.
Oğan boiyndağy qajyr-qairat birden sarqylyp qalatyndai köringen,
Dariağa keregi de sol-tūğyn. Bar şaruasyn tyndyrğasyn, tabaldyryq
tübine jata ketip, ūiyqtap qalsa jaqsy bolar i̇edi. Al sosyn ne bolsa,
ol bolsyn, būl oğan qinalmaidy. Keiin, i̇esine tüsken kezde, mūny
tiriler me, öliler me, əiteuir bireuleri tauyp alady, sonda özi kez
kelgen jaqqa bara beredi, mynalardyŋ da, analardyŋ da betinen
qaqpaidy.
Ol i̇esigi aşylyp, qorşauy qūlap, qaŋyrap qalğan būzau qorağa
baryp, onyŋ bir būryşynan sartaŋdaqtanyp, tot basqan şalğyny
tauyp alyp, şöp şapty. Şöp te qataiyp, jağalai sarbalaqtanyp
ūiysyp qalğan i̇eken, yrym i̇etip i̇edenge töseuge kelmeidi, biraq bū
mezgilde basqa balğyn şöp tabylmaidy. Şöpti ol qomaqty sebetke
salyp, üige keldi de, i̇edenge şaşyp tastady; şöpten kök iısi i̇emes,
qaŋsyğan ys pen tütin iısi şyğady — meili, ol i̇endi ūzaq jatpaidy,
iısi de köpke barmaidy. Oqasy joq, osy da jetedi. İendi būdan jauap
alar jan qaida?!
Jūmystyŋ i̇eŋ auyryn atqardy, i̇endi onyŋ azğantaiy ğana qaldy.
Səl de bolsa, tynystap tūryp qalğysy kelmei, Daria terezeler men
peş aldyna perde tūtty, səki men tapşan üstin basy artyq zattardan
bosatty, ashana mülikterin mūqiiättap orny-ornyna qoidy. Biraq
sonda da birdeŋe jetpeitin sekildi, özi bir nərseni nazarynan qağys
qaldyrğan sekildi. Ol da ğajap i̇emes: mūndai yrymnyŋ qalai
jasalatynyn öz basy körmegen, ony körgen jan da joq şyğar. Ol
adamdy aq juyp-arulap soŋğy saparğa şyğaryp salu üşin ne isteu
kerek i̇ekenin jaqsy biledi, būl bilim-təjiribeni oğan tiri jürip, tirlik
etkenderdiŋ san ūrpağy miras i̇etip ketken, al myna iste ol öziniŋ köz
aldynda tūrğan kömeski de būldyr tüisigine, biraq ūdaiy əldekim
iştei megzep otyrğan sezim-tüisigine senuiŋe tura keldi. İeşteŋe
etpeidi, būl keiin özgelerge jeŋilirek tiedi. Istiŋ basy bolsa, qalğany
əri qarai sabaqtasyp jüre beredi.
Tağy ne jetpei tūrğany keiuanağa da aian boldy. Ol aldyŋğy
būryşqa, sosyn basqalaryna qarady da, sol būryştarğa maiqarağai
būtağy ilinip tūruy kerek i̇edi ğoi dep, joğaltqanyn taba qoidy.
Terezelerdiŋ joğarğy jağynda da tūruğa tiıs. Dūrys, onsyz bolmaidy.
Biraq Daria onyŋ Matioranyŋ qai jerinde qalğanyn ne qalmağanyn
bilmeidi — ainalanyŋ bərin büldirip, örtep jiberdi ğoi. Dereu baryp,
izdep köru kerek.
Ymyrt üiirilip keledi. Aspan da, iŋirdiŋ ala köleŋkesinen būldyrap
tūrğan orman da kökşil bir nūrğa bölenip, tamyljyp tūrğan qoŋyr
keş i̇edi. Əmandağy ədetinşe tütin iısi būrqyraidy, qazir Matiorağa osy
bir iıs əbden siŋip qalğan sekildi, biraq nege i̇ekeni belgisiz jaŋa bir jas
iıs, jer jyrtqandağy tərizdi, salqyn sebez iısi de keledi. «Būl qaidan
şyğyp jatyr?»— dep Daria biraz izdep, taba almady. «Ana jaqtan
jer astynan şyğyp jatyr, degen söz i̇estildi oğan. Basqa qaidan
şyğuşy i̇edi?». Onysy ras — ylğal jer iısi jerden şyqpağanda qaida
şyğady?
Daria jaqyn jerdegi joğarğy özekke qarai bettedi, ol ara onşa
bülinip, tonalmağan-dy, ol küni boiy tizesin bir bükpei, tynymsyz
typyrlağan kisi siiäqty i̇emes, qūr attai jeŋil jürip keledi, aiağyaiağyna jūqpai, soqpaqqa tabany tier-times bolyp, ūşyp kele jatqan
tərizdi. Keudesin kerip, i̇erkin tynystaidy. «Endeşe mai qarağaidy
oiğa alğanym dūrys i̇eken»,— dedi ol iştei. Sol-aq i̇eken, barşa isti
dūrys jasağan i̇ekenmin, tipti Sima men Katerinany soŋğy ret
qondyrmai jibergenim de dūrys i̇eken — degen bir mamyrajai, izgi
sezim janyn jadyratyp ön boiyna jaiyla berdi. Künilgeri
oilanbastan, birden, bir tynyspen olardy mağan qondyrtpa degen de
bir būiryq bar-au?! Ot qoiuşynyŋ örteudi i̇erteŋge qaldyruyna
sebepşi bolğan ne i̇eken, şamasy, ol da mūny mülde i̇esine almasa da,
oilamasa da, aitty ğoi. Joq, mūnyŋ bəri jaidan jai i̇emes, mənisi bar.
Sol sebepti de ol būğan tap bir jol körsetkendei-aq özinen səl ğana
ilgeri nemese bir jağyn ala, birde qonyp, birde pyr i̇etip köterilip, əste
qalmai ūşyp kele jatqan sary tös şymşyqqa ğaiyptan jiberilgen
kieli qūs dep qarady.
Ol mūnyŋ özi üşin saqtalyp qalyp, i̇endi közine birden tüsken mai
qarağaidy tauyp, onyŋ būtağyn bir qūşaq i̇etip, syndyryp aldy da,
qaraŋğyda üiine qaityp keldi. Ol qaityp kelgenin üige kirgesin baryp
bildi, jolai qalai jürgeni, ne oilağany i̇esinde qalmapty. Meni bireu
syrtymnan ūdaiy baqylap, basşylyq i̇etip jür — degen bir syrly da
nūrly sezim, köŋil küii onyŋ basynan ketpei qoidy. Mine, qazir tün
bolsa da şarşaityn i̇emes, özine tap bir qanat bitkendei-aq, aiaq-qoly
öz betimen, yŋ-şyŋsyz jeŋil qozğalady.
Şam jağylğannan keiin, onyŋ dirildegen qyzğylt ta küŋgirt
jaryğynda oryndyqqa şyğyp, mai qarağai būtaqtaryn būryşbūryşqa ildi, terezelerdiŋ joğary jağyndağy saŋlaularğa sūğa-sūğa
saldy. So zamat mai qarağaidan aqyrğy qoştasu sətindegi qaiğyly bir
iıs aŋqyp ketti, onyŋ köz aldyna jağuly şyraqtar i̇elestep, köŋil
eljirer joqtau üni i̇estilgendei boldy. So zamat bükil üi būl dünieden
baz keşken qasiretti küige tüsip, sülesoq qatyp qalğandai i̇edi. «Men
öziŋ qaida əzirlep jatqanymdy sezedi, oh, sezedi ğoi»—dep oilady
Daria, sosyn: tağy ne bar, birdeŋeni i̇esten şyğaryp, ūmytyp ketken
joqpyn ba?—dep ainalasyna jany juasyp, ürke köz tastady. Bəri de
oryn-ornynda tūrğan tərizdi. İedendegi şöpti basqan saiyn
bylqyldap, sybdyrlağany onyŋ zyqysyn şyğaryp, köŋilin alaŋdata
berdi; ol şamdy söndirip, peştiŋ üstine şyqty.
Qūlazyğan üreili tynyştyq zəresin ūşyrdy — it ürmeidi,
bireudiŋ basqan aiağynan kişkene bir tas ta tysyrlamaidy, saŋq i̇etip,
kezdeisoq bir dauys ta şyqpaidy, qoiu japyraqty būtaqtardy qozğap,
jel de şulamaidy. Ainaladağy bar tirlik ölip-öşken tərizdi. Aralda
itter bar-dy, ieleri: tas tüsse talaiyŋnan — dep tastap ketken. Üş
töbet qalğan i̇edi, olar bas auğan jağyna qarai jortaqtap, Matiorany
kezip ketken-di, biraq bügingi tünde olardyŋ da üni öşken. Tym-tyrys.
Daria qorqyp, peşten qaita tüsti de, dūğa qaiyra bastady.
Sonymen taŋ atqanşa dūğa-namaz oqyp, kinəli de müləiim köŋilden
köne üiimen qoştasa berdi, sonda belgisiz bireu onyŋ sözin qağyp alyp
qaitalap, alysqa əketip jatqandai bolyp i̇elestedi.
Erteŋgilik ol aqiret kiımi saqtauly jatqan ūşqat qol sandyğyn
jinap, aldyŋğy būryşqa qarap, soŋğy ret şoqyndy da, i̇edenge qūlap
tüsip, solqyldap-selkildep jylamas üşin sabyr saqtap, bir ret qana
öksip, syrtqa şyğyp i̇esikti japty. Samauryn būrynyraq şyğarylyp
qoiylğan. Nastasia üiiniŋ janynda ony qarauyldap, Sima men
Katerina tūrğan. Daria olarğa samauryndy alyŋdar dedi de, kolçak
barağyna qarai jüre berdi. Mūnda kelgesin ol qolsandyğyn birinşi
senekke qoidy da, ot qoiuşylar tūryp jatqan i̇ekinşi bölmege qarai
bettedi.
— Men bittim. Örteŋder i̇endi. Biraq üi işine attap baspaŋdar,— dedi
kempir olarğa.
Sosyn birden derevniadan ketip qaldy. Keiin ol öziniŋ küni ūzaq
qaida jürgenin i̇esine tüsire almady. Tek əiteuir tynymsyz typyrlap
jüre bergenin, əl-quatynyŋ qaidan şyğyp jatqanyn da tüsinbei
sandala bergenin jəne ūdaiy özimen janasa, būryn i̇eşqaşanda
körmegen kişkentai bir maqūlyqtyŋ jügirip kele jatyp, mūnyŋ közine
anyqtap qarağysy kelgendei bolyp köringenin ğana biledi.
Kempirler ony izdep, aiqailasypty, biraq būl olardy i̇estimepti.
Keşqūrym qaiyqpen kelgen Pavel ony qol sozym jerden, «patşa
samyrsynnyŋ» qasynan tauyp aldy. Daria so jerge jaiğasyp alyp,
derevnia jaqtan közin aiyrmai, jeldiŋ i̇eŋ soŋğy tütindi araldan qalai
aidap ketip jatqanyna qarap otyr i̇eken.
— Apa, tūr. Nastasia jeŋgei keldi,— dedi Pavel ony tūrğyzyp
jatyp.
Nastasia betin qolymen qysyp, ilgeri-keiin teŋselip, jylap
otyryp:
— Al, İegor şe... İegor şe!..— dep əlsiz ğana yŋyrsidy.
Kempirler İegor ataidyŋ qaitys bolğanyna senerin de, senbesin de
bilmei, abyrjyp-sasyp qalyp, ün-tünsiz i̇eŋseleri tüsip otyr. İeger ol
osy arada jürgen kezde şaly turaly: ol tynymsyz jylai beredi,
işinen qan ketip, əlsirep qaldy — dep qaidağy joqty şyğarğan bolsa,
qalada tūrğaly beri Nastasianyŋ sol i̇esuastyğy küşeie tüspedi — dep
kim kesip aita alady, bəlkim, sol aqylynan adasqany ony i̇endi şaly
öldi dep aituğa deiin aparyp soqqan bolar. Al İegor atai, mümkin, tap
qazir i̇eşteŋe bolmağandai-aq jaibaraqat trubkasyn būrqyratyp
otyrğan şyğar. Jəne is nasyrğa şauypty, kempir tiri şalyn
jerledik deidi — dep oilaudyŋ özi qorqynyşty bir sūmdyq i̇edi. Al
Egor ataidy joq — dep közge i̇elestetu de tap sondai sūmdyq bolatyn...
Bogoduldyŋ tūrağy dəliz tərizdi quyqtai tap-tar, ömirde ūsynaqty
qol timegen, kir-qoŋys bir quys i̇edi. Keşe men bügin kempirler əkelip
tastağan qorbai-jerbailar ony būrynğydan beter bylyqtyra
tüsken-di. Səkilerge töselgen şöp üstinde köpəikeler, ədiiäldar, ūsaq
buynşaq-tüiinşekter şaşylyp jatyr, jalaŋaş, laqsa üstel üstinde
aiaq-tabaqtar üiüli tūr. Tömengi əinegi joq, jalğyz tereze aldyndağy
edenge sam auyr qoiylypty. Osynau tar saŋlaudan kün syğalaidy,
sol kün közinen jyldar boiy şybyn taŋlaqtap tastağan, saltaqsaltaq sau əinek i̇erigen maidai bolyp jyltyraidy. Bir kezde temir
peş tūrğan jer kirpişiniŋ qyzyl şaŋy i̇edenge josalana taptalyp
qalypty. İendi qazir peştiŋ jūrnağy da joq, jalpy bir jaq
qabyrğasynda şöp tösekti səkisi, i̇ekinşi jağynda astau tərizdi ūzyn
stoly bar osynau tauyq qora tərizdi bölmeden tipti azdap ta bolsa
tirlik iısi şyqpaidy.
Biraq būdan göri təuirirek üidi izdep, taŋdap jüretin kün qaida: tap
sol sətte tek osy kolçak barağy ğana cay tūrğan, odan basqa birde-bir
qora, bir de bir monşa qalmağan-dy. Tömengi jaqta əli de bolsa
örtelgen üiler byqsyp jatyr, qoiyny ystyq qolamtadan əlsin-əli ot
qyzuyna şydamağan bir nərseler, dəri siiäqty gürs i̇etip jarylady,
ien jazyqqa aşyq-jaidaq qaŋqiyp-qaŋqiyp şyğa kelgen orys
peşteriniŋ jyluy qaşyp, jetimsirep qalğan. Bəri de bitken: Matiora
qanatyn qomdap, ūşyp ketti — jaiy jənnattan bolğai! Būl baraq
esepte joq, ony böten bireuler qiyp salğan, ol ərqaşan da qosardağy
qoŋsy bolatyn, onymen tipti ot qoiuşylardyŋ özi əure bolğysy
kelmedi de, keşke salym birjolata buynyp-tüiinip, küni būryn
şaqyrtylğan katerge minip taiyp otyrdy. Olardyŋ i̇ekeui keterde
baraqtyŋ Bogodul tūratyn jağyna keldi, mūnda örtenip jatqan
üilerdi köruge dətteri şydamai, qoryqqannan qalşyldap-dirildep,
Sima men Katerina i̇ekeui tyğylyp otyr i̇eken.
— Əi, kempirler, senderdi qaitsek i̇eken osy? Özderiŋ bir aqylsyz
adamdar i̇ekensiŋ — bəribir qualaidy senderdi. Al, biz senderdi kütuimiz
kerek... Qoi, i̇endeşe qala beriŋder! Biz odan da monşağa baryp,
senderden jūqqan ys pen küieni juyp tastaimyz. Büite berseŋder,
onda myna bekinisteriŋdi özderiŋ örtei jatasyŋdar,—dedi olardyŋ
bireui.
— Ei, burlak! Keterde mynany osy qalpyŋda qaldyrmaisyŋ, tərtip
solai. Ottyğyŋ bar ma i̇edi?—dedi i̇ekinşisi Bogodulge dauystap.
— Kur-rva!—dep aqyryp qaldy Bogodul, al əri şoşyp, əri quanyp
ketken Sima küibeŋdep jatyp.
— Bar, bar, ottyq, bizde. Bar. Özimiz-aq örteimiz,— dedi.
Olardan keiin, ot qoiuşylar ketisimen, Pavel keldi, ol Nastasiany
ala keldi, sosyn tepsennen baryp şeşesin əkeldi. Ol kempirlerdi
qaiterin bilmei qatty sasty: būlar bir qaiyqqa syimaidy, onyŋ
üstine myna qu tomar Bogoduly tağy bar jəne būlar qazir birden jürip
te ketpeidi. Ol mūny şeşesin körgende-aq bilgen, biraq sonda da
sūrağan;
— Mümkin, bügin jürip te ketermiz? İerteŋ onda basqalaryn əketuge
keler i̇edim...— dedi ol.
Şeşesi tipti jauap ta qatpady.
— Maqūl i̇endeşe,— dedi ol oilanyp.— Nastasia jeŋgei osynda
kelgen i̇eken — maqūl, kelistik. Al i̇eki künnen keiin men katermen
kelemin. İesittiŋ be, apa, i̇eki künnen keiin. İerteŋ tünde men
jūmystamyn. Al arğy küni daiyn otyryŋdar. Qap-qanardy da ala
kelermin, bəlkim, senderdiŋ kartopteriŋdi de ala ketermiz.
Ol ystyq taby qaitpağan ortenderdi töŋirektep jürdi-jürdi de,
kaiyqpen ketip qaldy. Söitip qarttar jalğyz qaldy, būlar i̇endi beseu
emes, Nastasiany qosqanda altau i̇edi.
Matiorany körgende qobaljyğan köŋili men auyrğan janyn biraz
basyp, sabasyna tüskennen keiin, Nastasia sözge kiristi:
— Biz baryp ornalasyp alğannan keiin, ol i̇eşbir jaqqa jarty
qadam basyp barğan i̇emes, qamalyp üiden şyqpaidy, men oğan: «Egor,
sen nege aulağa şyqpaisyŋ? Nege köşege şyğyp adamdarmen
söilespeisiŋ? Jūrttyŋ bəri de özimiz siiäqty, suğa batqandar»—
deimin jaiymen. Angara boiynda tūrmağan basqa kisilerdiŋ bəri bizdi:
suğa batqandar — deidi. Bükil üi sol suğa batqandardan dep i̇eseptei
ber. Keş bolysymen bərimiz syrtqa, jūrt şyrq ainalyp jürip jatqan
köşe betke jyljyp tüsemiz, sol arağa otyryp alyp, kübir-kübir
söilesemiz kelip, söilesemiz... Kim qaidan i̇ekenin sūraimyz.
Çerepanovtan bir kempir bar, vorovevtan da, şamannan da kelgenderi
bar. Būrynğy tirligimiz jaily, qazirgi tirligimiz jaily əŋgimelesuden
bir jalyqpaimyz. Al, İegor bolsa, soqa basy sopaiyp, üiden
şyqpaidy. Radiuny qosyp qūiady da, tyŋdai beredi, tyŋdai beredi,
onda bizdiŋ öz radiomyz bar. Men oğan: «Jür, İegor, jūrt ne aitady,
tyŋda. Sen sol auadan ne i̇estip jarisyŋ?»—deimin. Joq, ol bir
tūqyraiyp otyryp alsa, ony ornynan qozğai almaisyŋ. Jəne
dikildemeşi dep, mağan aşulanady. Üidiŋ kiesi sekildenip aldy. Al özi
ağyl-tegil jylaidy da otyrady...
— Sen jürerde de jylady ma? Şalyŋ sen beri jürerde de jylady
ma?— dedi Daria osynau sözderimen Nastasiany tūzaqqa tüsirip,
ötirigin şyğarmaq bolğan keiuana öz sözinen özi Uialyp, qysylyp
qaldy.
— Qalai jürerde? Qaida jürerde?— Nastasia mūnyŋ sözine
tüsinbei qalyp, qaita sūrady.
— Osy jaqqa kelerde?
Nastasianyŋ bet-auzy jybyrlap, selkildep ketti.
— Ol jylar i̇edi-au... jylar i̇edi, biraq ol... i̇endi qalai jylaidy? Ol
ölgennen keiin jylauyn qoidy ğoi — senderge ne bolğan?! İmanjüzdi
baiğūs i̇edi ğoi, so küiinde jaibaraqat jatty, İegordy aitam-dağy... Men
bas jağynda otyryp ağyl-tegil jyladym kelip, jyladym...— ol tağy
da ilgeri-keiin yrğalyp, tebirenip, ketti,— al o sorly jatyr, jatyr,
ündemeidi-au, ündemeidi...
— Qoiysuğa kömektesken kisi boldy ma, joq pa?— dep sūrady
Katerina.
Sosyn Nastasia būl sūraqqa quanyp qalğandai-aq, qobaljyğan
köŋili basylyp, sözi şirap sala berdi:
— Qoiysuğa kömektesti, kömekteskende qandai. Obaly ne kerek:
halyq qaiyrymdy ğoi. Angara suyn bir işken öz halqymyz i̇emes pe.
Çerepanov selosynyŋ kempiri Aksinia kelip, denesin judy... Köp
söilep qaiteiin; bizben bir köşip qonğandar tügel keldi. Onda əlgi bir
esikten kirip, bir basqyşpen köteriletinderdi osylai dep ataidy. Bir
jaqtan tabyt tauyp əkelip, matamen tystady — men onyŋ birde-birine
aralasqan joqpyn. Sosyn maşinany aidap kelip, tabytty alyp
şyqty. Sonyŋ bərin əlgi Aksinia basqardy, öjet bir bəleket...
osyndai derevniada tūrğan, özimiz siiäqty kempir dep oilap qalmaŋdar.
Men osynda tūrğandai-aq o jaqqa birtürli üirenip kettim, i̇eşteŋesi
joq. Al İegor tipti üirene almai qoidy, ötkendi sūmdyq aŋsap, i̇egiledi
de otyrady... Oğan qalğan barşa dünie — əlgi radia. Tyŋdaidy da
kürsinedi, tyŋdaidy da kürsinedi. «Sen sony tyŋdaudan bir
jalyqpaisyŋ, İegor, sonşama ne aitady»—deimin.—«Egin i̇egip jatqan
körinedi,— deidi».—«Qaidağy i̇egin? Qaidağy i̇egin — dalada küz boldy,
əne, terezege qaraşy. Nemene, aqylyŋnan adastyŋ ba?— deimin»—«A
būl i̇egin jyl boiy i̇egiletin körinedi deidi». «Egor, sen, neni
byljyratyp otyrsyŋ? Qoi, joqty aitpa sen, şalym, odan da jylap
al, qaidağyny oidan şyğarma»—deimin men. Al ol, İegordy aitamdağy, i̇esteriŋde me, keremet kesir i̇edi ğoi. Ol mağan: «Byljyraimyn ba,
bylşyldaimyn ba, əiteuir, i̇egindi bitik ösirsem bolat ta»— dedi. Ol
soŋğy kezde tipti auzyna kelgenin aitatyn. Al özi köşe aulasyn
körmegesin şölmektei bolyp quaryp, jūqaryp ketken. Söitip kün
ötken saiyn jüdei berdi, jüdei berdi. Köz aldymda öşip bara jatty.
Men odan: «Egor, ne auyrasyŋ ba? Sonda qalai, qai jeriŋ auyrady?»—
dep sūraimyn. Onyŋ semip bara jatqanyn körmeitin soqyr i̇emespin
ğoi. Ol tipti syr aşpai qoidy, soŋğy tynysyna deiin boi bermedi.
«Əne, i̇esittiŋ be, bonby tastap jatyr?— deidi».—«Egor, ol bonby i̇emes,
— deimin men oğan,— ol jerdi qazbas üşin jappai jaryp jatyr».
Tömende səkide otyrğanda mağan onyŋ mən-jaiyn kempirler
tüsindirgen-di, əitpese men əuelde, ol gürs i̇etken kezde, tabanda jan
tapsyra jazdağanmyn. Al ol i̇eş jaqqa barmaidy, bar nərseni men oğan
solai da solai dep aityp beremin». «Qūlağym şulaidy da tūrady,
maza bermeidi — deidi». Basqa i̇eşteŋeni i̇emes, tek sol qūlağynyŋ
şulaitynyn aityp, şağyna beredi.
— Özi bylai jaibaraqat jatyp öldi me, qinalğan joq pa?
— Jaibaraqat jatyp öldi. Tynyş bolğanda qandai, qūdai mağan
sondai ölimin qisa jarar i̇edi. Kündiz ol mağan: «Nastasia, bar-dağy bir
qyzyl şarap əkelşi, bükil denem bir türli jansyzdanyp qalğan
sekildi, alşy baryp, men biraz qan ainaldyraiyn, əitpese, so şirkin
ūiyp qalğan tərizdi»—dedi. Men tūryp jüre berdim. Bizdiŋ dükenimiz
joldyŋ arğy betinde, onda qyzyl joq i̇eken, men tağy joldyŋ arğy
betine barmaq boldym. Ol ara ağylğan maşina, külli əlemnen
jinalğan ba, qasyŋnan zu i̇etip, olai da i̇etedi, bylai da ötedi. Men
jüruden qorqyp, köp tūryp qalyppyn. Olar zulap ötken saiyn
basymdy bir oŋğa, bir solğa būramyn. Şamasy, ūzaq jürdim ğoi deimin.
Qaityp kelsem, İegor meni synağandai tesilip qarap qalypty. Mine,
əkeldim, İegor, sen aşulanba, qalada qaiqaŋdap jüre almaidy i̇ekenmin,
dedim. Ol syr bildirmedi. Stolğa kelmekşi bolyp, ornynan tūrdy,
tūrdy da teŋselip ketti, sol teŋselgeninen Uialyp, özin-özi boqtap
jiberdi. İekeumiz de otyrdyq, keş bolğan kez. Onşa köp otyrmadyq, ol
staqannan i̇eki i̇elidei ğana işti. Joq, işip jarytatyn türim joq,
batpaidy, dedi ol. Sosyn qaita baryp, tösegine jatty. Biz i̇ekeumiz
bölek jatatynbyz. Ol bizdiŋ i̇eski kereuette, men əlgi garmoşka siiäqty
bükteletin qalanyŋ qūrbaqasy bar ğoi, soğan jatyp ūiyqtaitynbyz.
Baryp jatsyn — sosyn qarasam: ol menen közin almaidy. «Ne, İegor,
sağan birdeŋe kerek pe?»—deimin. Nastasianyŋ dausy qataiyp, jauap
küte-küte, şydamağan kisi siiäqtanyp, ilgeri ūmsyna tüsti. «Bəlkim,
birdeŋe kerek şyğar?»— deimin. Men onyŋ teginnen-tegin qarap
jatpağanyn bile qoidym.— Osyny aityp, kempir tüzelip otyrdy.—
Al İegor ləm dep til qatpaidy. Birdeŋe aitqysy kelgenin bilip
otyrmyn, biraq aitpady — ol, şamasy, meni şoşytqysy kelmegen.
Ajal töngenin sezdi ol, sezdi.— Kempir tağy sözin üzip, basy selkildep
otyryp qaldy.— Sezdi, sezgende qandai. Men, oŋbağan, şamdy söndirip
jatyp, ūiyqtap ketippin. Ūiyqtap qalyppyn.— Onyŋ dausy şaŋq i̇etip
qataiyp baryp, qaita qalpyna tüsti.
— Tünde ūianyp ketsem — jaŋbyr jauyp tūrğanyn i̇esittim. Mūnysy
ne — keşqūrym aspanda şökimdei būlt joq i̇edi ğoi,— dep oilaimyn. O
jaqta aspan şala körinse de, men būrynğy ədetimmen qaradym.
Jaŋbyr da onşa qatty i̇emes, tek sirkirep qana tūr i̇eken. Oiboi, birdeŋe
bolmasa jarar i̇edi dep oilaimyn. Terezege bardym, al jauyn i̇endi-endi
ğana bastalypty, əli jerdi de dymdap ülgirmepti. İegordyŋ bir küni
jaŋbyrdy i̇esine alyp: köpten beri jauğan joq,— degeni jadymda
jürgen. Men jəi ğana: «Egor, jaŋbyr jaudy ğoi. Ol sağan nege kerek
edi? Nelikten kerek bolyp i̇edi sağan,— dep sūraimyn». Ol ündemeidi.
Men jaryqty jaqpaq bolyp, qabyrğany sipaimyn, sipaimyn kelip.
Jaqtym, öitsem meniŋ İegorym, İegorym...
Nastasia jylap qūia berdi.
Kün batty, tauyq qora işi birden qaraŋğylanyp sala berdi.
Kempirler auyr qaiğydan jany janşylyp, ünsiz otyr, balaqai
elegizip, Simany jeŋinen tartqylaidy, ol əlsiz ğana balanyŋ qolyn
qağady. Bogodul auany ysqyrta tartyp-şyğaryp, tartyp-şyğaryp,
tynystap otyr. Kempirler qaşan samauryn qūiam degenşe şydamai,
jūrt osylai ün-tünsiz otyrğanda, Bogodul ony senekke şyğaryp,
laqyldatyp su qUia bastady.
— Əje, əje,— deidi Kolka qyŋqyldap.
Nastasia būrylyp qarap, balany kördi.
— Koliana əli öziŋmen birge me?—dedi ol Simağa.
— Özimmen birge, birge jür. Menimen birge bolmağanda, kimmen birge
boluşy i̇edi? Közim tiride i̇eş jaqqa jibermeimin,— dep jedeldete
jauap berdi ol.
— Biz İegor i̇ekeumizdiŋ de baldarymyz bolğan. Myna Daria men
Katerina i̇ekeui ūmytpasa kerek. İesteriŋde me?— dedi Nastasia.
Daria men Katerina birine-biri qarady da, birine-biri senip, i̇ekeui de
jauap qatpady.
— Būlaryŋ ne, men ötirik aityp otyrmyn ba osy?— dep kədimgidei
ökpeli ünmen dauystap jiberdi Nastasia.
— Qūdai saqtasyn, Nastasia,— dedi de Daria onyŋ köŋilin aulap,
arqasynan alaqanymen bir sipap qoidy.— Qūdai saqtasyn, Nastasia.
Sağan ne bolğan?! Mine, keldiŋ, kelgeniŋ jaqsy boldy, qadamyŋa nūr
jausyn. Biz seni yntyğa küttik... Seniŋ kartobyŋdy qazyp aldyq.
— Qai kartofty?
— Seniŋ kartobyŋdy. Seniŋ baqşaŋnan.
— A-a, ony qaitemin?— dep qolyn bir sermedi Nastasia.
— Qaitemin de büitemin — kartofty şiritip qoimaqpyz ba!
Bir kezde olar jaryq jaqpaqşy boldy, biraq reti kelmedi: taraqan
siiäqty, Bogoduldyŋ jağatyn i̇eşteŋesi — şamy da, şyrağy da joq
eken, Daria öz şamyn üiine qaldyryp ketken, tegi ol üidiŋ otyna ot
qosqan şyğar. Katerina bölmeniŋ ot qoiuşylar tūrğan i̇ekinşi
jartysyna baryp qaitty, biraq odan da i̇eşteŋeni taba almady.
Qaraŋğyda otyruğa tura keldi. İendeşe osylai boluy kerek şyğar,
mūny da kördi. Tipti istiŋ osylai bolğany da dūrys sekildi: əiteuir,
osynau beişaralyq pen küiki köşpendilik ūdaiy közge ūrmaidy da,
erteŋgi kün maşaqatymen zəreni almaidy. Analar Matiorany
tintkilep, qarap şyqqan. Odan keleşekte ömir süretin jandardyŋ bəri
bezip ketti, tipti jaryq ta ketip qaldy, söitip būlarğa bəri de
bitkendei — i̇eşkim de kelmeitindei, jaryq ta qaita oralmaityndai
bolyp i̇elestedi, al Matiorağa jabysyp, aiyrylmai qalğan özderiŋ
közge türtkisiz qaraŋğyda belgisiz bir jaqqa zaulatyp ala jöneledi;
söitip qaş-şan bəri üşin bir mezgilde soŋğy zaual sağaty soqqanşa,
zaulatyp əkete beredi, əkete beredi. Sol sūmdyqty sezgendei-aq,
aianyşty ünmen bala qyŋqyldai bastady, Sima ony jəiimen jūbata
berdi.
Bogodul qainağan samauryndy işke kirgizip, ony qaitadan i̇edenge
əkelip qoidy da, üiüli ydys arasynan sipalap şəinekti tauyp alyp,
şai demdedi. Olar səkige jaiğasqan küii, emaldanğan ystyq
kröşkelerdi qos qoldap ūstap otyryp şai işti. Qant, nan sūrağan jan
bolmady būl i̇endi mülde berilmeitin nərse siiäqtanyp körindi. Şaidyŋ
qalğany mūndai jaqsy bolar ma. Tereze saŋlauynan dymqyl syz
aŋqyp tūr; Sima so jel ötinen Koliany kölegeilemek bolyp,
küibeŋdep, balany jatqyza bastady — Kolka birdeŋeni sūrap,
qyŋqyldauyn qoimady. Ūzamai bölme işi səl bozara tüsti,
küŋgirttenip qabyrğalar körine berdi, so mezette Bogodul:
— Syğan küni şyqty, kur-rva!—dep dauystap jiberdi.
— Sen anada samaurynyŋdy əketip i̇ediŋ, ol jaqta qūia aldyŋ ba?—
dep sūrady Daria Nastasiadan ötkendi i̇eske alyp.
— Barğaly beri i̇eki ret qainattym,— dedi Nastasia kürsinip.— Bir
ret — İegordyŋ tiri kezinde, i̇ekinşi ret — odan keiin, Çerepanovtyq
Aksinia kelip, köne samauryndy bir qainataiyqşy degeni ğoi. Oiboi,
biraq qaidağy şai! Qūdai saqtasyn, ondağy su teŋizdiki siiäqty,
Angaranyŋ iısi şyqpasyn dep, sol suğa birdeŋe qosady. Jəne kömir de
joq. Əlgi kempir, Aksinia, qarağai bürlerin tepip əkeldi, samaurynğa
su qūiyp, basqyşpen tömen tüsip, köşege şyqtyq. Ony basqa qai
jerge aparyp qainatasyŋ? Basqa jer joq. İekeumiz kelip, samauryndy
bağyp otyrmyz, al ötken-ketken jūrt bizge küledi. Əlgi Aksinia
jaujürek pəle i̇emes pe, i̇eşteŋeden de seskenbeidi. Kütuden i̇etken azap
bar ma — kernei bolmağasyn ot ta juyr maida jana qoimaidy,
qarağai büri tas tərizdi. Tuh, əiteuir qainady-au, i̇endi keiin üige aparu
kerek. Bizdiŋ pəterimiz aspan astynyŋ törtinşi qabatynda, i̇eger meniŋ
aiağyma auyrlyq tüspese, demikpemmen ysyldap-pysyldap, oğan əreŋ
jyljyp şyğamyn. Ərbir tepkişekte tūramyn. Basqyş, qūdai
saqtasyn, jarlauyttau. Al Aksinianyŋ üii aspan astynyŋ üşinşi
qabatynda — əiteuir, azdap ta bolsa, alasaraq. Onda ərbir alaŋşağa
tört i̇esik şyğady, i̇eger joğaryğa jörmeleitin bolsaŋ, onyŋ üii sol
jaqtağy i̇en şetki i̇esik. İekeumiz meniŋ üiime jete almadyq, jüregim
sekirip boi bermegesin, samauryndy köterip, Aksinianikine kirdik.
Onymen birge sonda tağy bir kempir tūrady, özi tyriğan aryq, tep-
tegis i̇edenmen süiretilip zorğa jüredi. Eida, sol bir otyrğanda-aq
samauryndy tausyp qoidyq. Ony qaita qainata almaityn bolğansyn
— al kelip iş, al kelip iş.
— Keiin qaitasyŋ ba, joq pa?
— Oibai, ony qaidan bileiin, Daria. Əzirşe i̇eşteŋeni de bilmeimin.
Mağan salsa, quana-quana ketpes i̇edim, biraq qaida syiamyn?
— Sen onda, tegi, bailauly tūrğan joq şyğarsyŋ?
— Bailauly i̇emes i̇ekenim ras, biraq odan ne paida. Qaida
barmaqpyn? Men kimge kerekpin? Būl solaiyna solai. Jəne İegordyŋ
beiiti de sonda — ony qalai tastap ketpekpin? Al biz onymen, şamasy,
bölek jatatyn şyğarmyz, birge jatu üşin kisi bir mezgilde üzilui
kerek i̇eken. Men onyŋ jəiin bilgenmin. Zirat bolsa jas marqūmdardyŋ
bərin ret-retimen jağalai qūia beredi, kimmen tura keletinin
talaiyŋnan. O dünie, i̇endi men, sirə, köp tūra almaspyn — halim
müşkil, İegorğa taiau bir jer būiyrar. Osy qysty qystap şyğa alamyn
ba, joq pa — bilmeimin... Baraiyn, senderdiŋ jai-küileriŋdi bileiin,
eŋ soŋğy ret Matiorany köreiin dep oiladym. Sosyn əzirlene beremin.
Bizdiŋ, İegor i̇ekeumizdiŋ üiimiz janyp ketti me?
— Oibai-au, sen əli körmep pe i̇ediŋ? Bügin ğana janyp bitti. Sen
kemeletip kelgeniŋde ol janyp bituge ainalğan i̇edi. Bizdiŋ sol oram
küni büginge deiin tūrğan: bəri satyrlap bir-aq janyp ketti. Əli körgen
joqsyŋ ba?
— Men dəneŋeni de körgen joqpyn. Tipti osynda qalai jüzip
kelgenimdi, parohodpen qalai jürgenimdi de körgen joqpyn. Bəri de
tap bir tüstegi siiäqty. Matiorany aqyrğy ret bir köruge aŋsarym audy
da tūrdy... sodan, qūdai-au, jalğannyŋ jaryğyn köruden qaldym. Tipti,
nər tatpaimyn, bir japyraq nan da tamağymnan ötpeidi. Qoi,
baraiyn, əitpese, körgen künim qaraŋ bolar dedim. Niuniany,
mysyğymdy alyp qaitaiyn. Oi,—, dedi ol birdeŋe i̇esine tüskendei.—
Meniŋ Niuniam tiri me?—Men ony tipti sūramappyn da ğoi. Daria,
Niuniany men sağan tapsyryp ketkenmin?..
— Sen odan da meniŋ özim tirimin be, əlimin be, sony sūrasaişy.
Qaidağy Niuniaŋdy aityp...
— İə, onyŋ özi, Niuniany aitamyn, qaida jür? Men oğan köz
qyryŋdy sala jür dep i̇edim.
— Keşqūrym tiri bolatyn. Al qazir qaida jürgenin bilmeimin.
Keşkilik janyp ketpesin dep üiden aidap şyqqanmyn. Bəlkim,
qaitadan saŋlaudan kirgen şyğar, əlde basqa bir jerde jürgen şyğar.
— İergen özin izdep, atyn atap şaqyru kerek i̇eken. Onsyz men qalai
tūram? Oi, i̇endi qalai ömir süremin? Soqa basym sopaiyp, qalai tirlik
etemin?— Nastasia qaraŋğyda siŋbirinip, teŋselip otyr.
Kenet Daria bir keŋes berdi:
— Öziŋmen birge myna Sima men balaqaidy ala ket. Būlar da qalai
ömir sürerin, qai jaqqa keterin bilmei jür. Əlde Bogoduldy əket. Al
sen Niuniaŋdy...
— Yq!—dedi Bogodul tyjyrynyp.— Qal-la!—dep yzalana bir
pysqyrdy.
— İeger Sima jüretin bolsa, əlbette, i̇eŋ dūrysy sol bolar i̇edi,— dep
Nastasia quanyp qaldy.— Birge tūrar i̇edik. Əitpese, üstine bir köşpeli
əieldi kirgizedi,— dedi mağan Aksinia. Böten bireudiŋ keregi qanşa
mağan, özimiz, matioralyqtar bolyp, bir şatyr astynda tūra berer i̇edik.
Odan artyq tirlik bolmas i̇edi.
— Men qaidan bileiin. Bəlkim, rūqsat alu kerek şyğar. Rūqsat
bermei qoiuy da mümkin. Əitpese jaqsy bolar i̇edi...— dep Sima sasyp
qaldy.
Nastasia bir kürsindi:
— Men de onyŋ i̇eşteŋesine tüsinbeimin. O jaqta keide meni Aksinia
tək-təktap, jönge salady, onsyz men ömir süre almas i̇edim. Ondağy
tirlik te, ərine, oŋai i̇emes. Qalanyŋ aty, qanşa aitqanmen, qala.
Nandy satyp alu kerek, kartofty, juany satyp alu kerek. Nan əiteuir
onşa qymbat i̇emes... Aksinia bir küni meni süirelep bazarğa apardy.
Döŋgelekke minip jürip kelemiz, jürip kelemiz, meniŋ mülde basym
ainalyp ketti. Bir kezde keldik. Sonda nege keldik deseŋizşi?
Kartoftyŋ topataiy üş som, bir sarymsaq— bir som. Būl ne degen
masqara, mūnşa somdy qaidan tabamyz dep oilaimyn? Būl nağyz
qaraqşylyq! Men söitip üige qūr qol qaittym. Degen men ömirde
körmegendi kördim. Ana qalanyŋ tübinde tūratyn alaiaqtar baiidy
eken, oi, şirip baiidy i̇eken. Olar aqşany sonşa şeŋgeldei berip
qaitedi, ol nege kerek?! Qoişy, aitty ne, aitpady ne! Bizdiŋ əlgi
būzauğa alatyn aqşamyz tausylmağan kezde amaldap tūrdyq. Al
endigini bilmeimin. İegor üşin penziiä tağaiyndaimyz dep i̇emeksitedi.
Bilmeimin. Pəterge töle, otqa töle. Bəlkim, i̇eşteŋe de bolmas, men qazir
tipti bir işekpin. Köp nərseni kerek i̇etpeimin. Mülde nər syzbai da
jüre beremin. Keide tipti auyzğa nannyŋ ūntağyn da saludy ūmytyp
ketemin, biraq sony sezbeimin de. Qasietti bibi bolyp aldym, əbden.
Əiteuir ildəbailap kün körgen.
Esikke taiau jerge jaiğasyp jatpaq bolyp, Bogodul qozğalaqtai
bastady da, Nastasia ündemei qaldy. Əldenege mazasyzdanyp, jiı-jiı
Katerina kürsinedi, balaqaidyŋ da, Simanyŋ da dybysy i̇estilmeidi.
Belgisiz bir alystan, tüpsiz tūŋğiyqtan tüsken salqyn jaryq tauyq,
qora işinde üiirilip jür, onyŋ kömeski jaryğy ala şūbarlanyp
qabyrğalarğa, kisi jüzderine tüsedi, terezeniŋ qarsy aldyndağy i̇esikti
köleŋkelep, qarauyta beredi. Osynau jaryqqa ün-tünsiz, aŋ-taŋ bolyp
qarağan küii kempirler qalğyp ketken tərizdi.
Pavel poselkege ymyrt əletinde kelip jetti. Ala jazdai
jağalaudan poselkege, odan keiin qaityp, bir tynym tappağan kezekşi
maşina
jūmysyn
toqtatypty.
Pavel
qaiyğyn
bekitip,
Podvoloşinonyŋ, bir kezde joiqyn küşi üşin Vorotilo — Alpauyt
dep atalyp ketken mūjyğy, al qazir əlsirep, qaŋsyp qalğan küzetşi
şalmen biraz söilesti de, örge qarai on şaqyrym jerge jaiau
jürmekşi bolyp bettei bergende, oilamağan jerden joly bola
qaldy, bir şaqyrymdai jürgennen keiin ony i̇eki jağy janyğan
pyşaqtai, əjimdi qatal jüzin bastyra basyna şlem kigen, mototsikldi
beitanys bir mūjyq quyp jetti, būl sūramai jatyp toqtady da,
artyna mingizip aldy. Qaida barasyŋ dep sūraudyŋ da qajet! joq i̇edi:
būrylystan keiin jol əri de i̇emes, beri de i̇emes, tek poselkege ğana
aparatyn, sol sebepti de jūrt jol sūrap əure bolmaityn. Söitip
jolai kezdesken sətti de jürdek kölikpen Pavel on minutta zu i̇etip
jetip keldi. Poselkege kirer jerdegi garaj qasyna kelgesin, mūjyq
aialdady da, mūnyŋ alğysyna ün-tünsiz ğana bas izep, sol jaqtağy
köşege tüsip, būrylyp jüre berdi. Pavel tikelei tartty, onyŋ köşesi
joğaryda, ormannyŋ dəl qasynda sozylyp jatqan.
Kün Uiasyna qonğan, salqyn tartyp, qoiulana tüsken jaryqtan ərbir
zat ap-anyq bolyp körinip tūrğan şaqta, poselke bərinen būryn
omarta şaruaşylyğy sekildenip körinedi. Jeke-jeke, jabyq qoralar
işinde bir qalyppen, tap-tūinaqtai qatar-qatar tūrğan oqşau üiler,
köşeniŋ i̇eki jağyna tüp-tüzu tizilgen küii solğa jəne Angarağa qarai
sozylyp ketedi i̇eken. Rasynda da poselke sol qanatta qalyp jatyr, al
Pavel örge köterilip kele jatqan i̇eŋ şetki keşe bolatyn, onyŋ oŋ
jağyn tügeldei öndiristik qūrylystar — garaj, şeberhanalar,
zapravka, qazandyq, al, səl oqşauyraqta monşa alyp jatqan. Mūnyŋ
özi sol sebepti de Jūmysşy köşesi dep atalatyn. Ərqaşanda
maşinalardan u-şu bolyp, gürildep-güjildep, benzin, kömir men
temir sasyp jatatyn mazaŋ köşe, bū joly kisi taŋqalarlyqtai, tymtyrys, qūlazyp qalğan; Pavel köşeniŋ, oi-şūqyry az, qazylyp
qalmağan, tūrğyn üiler tūrğan jağymen adymdai basyp keledi. Anda,
qorşau işinde ömir öz betimen jürip jatyr — o jaqta bireuler
söilesip, i̇endi bireuler işekti aspapty dyŋğyrlatyp jatyr, Pavel öte
bergen kezde ondağy itter şynjyryn saldyratyp, abalap üredi
(Vorontsov külli itti şynjyrlap qoiyŋdar dep būiryq bergen-di,
sodan uçaskelik militsioner, şekaraşylar qatarynan kelgen köŋildi
jas jigit Vania Suslov sol itterdiŋ jartysyna juyğyn atyp
tastağannan keiin, jūrt itterin şynjyrlap tastağan i̇edi), iə, onda
qorşaudyŋ işinde ömir irge teuip, öz tərtibin ornatady, bəlkim, tipti
moiyl men qaiyŋdar da tigilip jatqan bolar, kim bilgen. Basqa da kez
kelgen köşedegi siiäqty, būl keşe de jalaŋaş, qaŋyrap bos qalypty,
kişkentai bau da, ağaş ta körinbeidi. Ne jūrttyŋ əli qoly timei
jatyr, ne ainalanyŋ bəri orman bolğasyn, onyŋ mülde qajeti joq dep
eseptelinetin tərizdi. Sonau tömengi köşelerdiŋ bir jerinde
tynymsyz mototsiklder tarqyldaidy, tegi, balalar ony üirenbekşi
bolyp, aidap jürse kerek. Sol mototsiklder qaptap ketti. Qazir — aula
saiyn bireuden, jūrt sony izdep Bratskige, tipti İrkutskige deiin
barady, tap bir olardy şyğaru toqtatylyp, i̇eŋ soŋğylary qalğandaiaq nemese: biz de qūr alaqan i̇emespiz, əiteuir, aqşamen samauryn
qainatpasaq ta, əldenelerdi alar-aqpyz dep, biriniŋ aldynda biri
maqtanğandai-aq, mototsiklderdi bir-birimen jarysa, asyğyp-aptyğyp
satyp alyp jatady. Osy asyğudyŋ mən-jaiyn onşa tüsinbese de, tipti
Paveldiŋ özi de kelesi köktemge deiin men de bir mototsikl almasam
bolmas — dep oilap qūiady. Matiorada onyŋ müldem keregi de joq i̇edi,
onda bar nərse taiaq tastam jerde bolatyn, al, mūnda, məselenki, i̇erteŋ
smenağa baru üşin, jaiau ketse, bir sağattan artyq jol jürui kerek, al
jazdygüni balyq aulauğa baru üşin suğa jetudiŋ özine, saŋyrauqūlaq
teruge alaŋqaiğa, jemis-jidekke jetu üşin de, əiteuir qaida barğyŋ
kelse de — jaiau-jalpylap is tyndyra almaisyŋ... Būl — Matiora i̇emes.
Dūrys nərsege dau joq — būl Matiora i̇emes. Hoş, söitip Matiora da
ğaiyp boldy — mūndaida şeşesi bir şoqynyp, jaiy jənnattan
bolğai — dep kübirler i̇edi. İə, Matiora-derevnia joq boldy, ūzamai
aralda ğaiyp bolady. Bəlkim, osy kezderi so jaqqa qaiyqpen baryp: ol
myna arada tūryp pa i̇edi, joq pa i̇edi — dep joramal jasap, ainalyp
jürip köruge bolatyn da şyğar-au... Bir ğajaby, Pavel osynyŋ bərin
öz basynan talai ret ötkizgendei-aq, sony qaz qalpynda ap-anyq köz
aldyna i̇elestetedi,— telegei teŋiz bolyp, tasqyndai köterilgen su
betindegi qaiyqty, alys jağalaularğa qarap, Matioranyŋ ornyn
anyqtağysy kelip, osynau mülgigen tūŋğiyqtan bir belgi bilinbes pe
eken dep, sol qaiyqta tūnyq qarasuğa tesile köz tigip otyrğan özin
köredi. Biraq belgi de, ot ta körinbeidi. İeger bir jağadan i̇ekinşi jağağa
kese köldeneŋ ötseŋ: myna jerde, dep aita alasyŋ, öitkeni, kesip
ötetin jeriŋdi şamalap boljaisyŋ, ūzyna boiyn qualai jürseŋ —
joq, qūdai degen o baiğūstyq qai arada tūryp, qonys-öris tapqanyn,
qai arağa jambasy tigenin şamalap ta aita almaisyŋ. Ötti-ketti — su
aiağy qūrdym. Biraq mūnyŋ bir taŋğalarlyq ta tüsiniksiz jeri Pavel
öziniŋ bir türli boiy jeŋildep, qūsa-dertten arylğanynan özge
eşteŋeni de sezbeidi: bir isik iriŋdep-iriŋdep kelip, jarylyp ketken
sekildenedi. Bəri bir sol nəubet boluy kerek i̇edi, boldy, al biraq jūrt
sol nəubettiŋ özinen göri, sony sarğaia kütkennen köp şarşap, köp azap
şekti. Osy da jetedi, jetedi... jūrt əbden tityqtap bitti. İendi
Matioranyŋ qamyn oilap qaiğyrmaidy, i̇eki mekendi bir-birimen
salystyryp, onda-mūnda baryp bas qatyrmaidy, sorly janyŋ şetsizşeksiz şyrqyratyp, azaptai bermeidi — i̇endi myna poselkedegi jaŋa
ömirdiŋ baryn bazar qylyp, osy arağa myqtap mekendep, sau qalğan
tamyrlaryŋdy jaiyp jiberip, jaiğasuğa tura keledi.
Pavel solğa būrylyp, bir keşeni qiyp ötti de, būl töterek i̇edi,
qaitadan örge qarai jürdi. So sətte əldebir auladan tətti tütin iısi
sebezdep şyğa berdi, al ūzaq bir ai boiy tütini bir basylmai, i̇el
tynysyn buyp bitken jerden jaŋa ğana kelgen Pavel i̇erkinen tys
toqtai qalyp, i̇eski jūrt jūrnağyn i̇eske tüsiretin, janğa jaily iısti
iıskei berdi, bū şirkin myna jerge köşip kelgesin qūruy kerek i̇edi,
qūrymağan boldy. Rasynda da būl arada peş pen monşany tiri jan
jaqpaidy, tütindik salmaidy, biraq öziŋniŋ toqymdai jeriŋde tütin
şyğaruğa i̇eşkim tyiym salmağan. Pavel, osynau jaz boiy, birdeŋe
qajet bolğasyn öz aulasynda oq jaqty ma, jaqpady ma, sony i̇esine
tüsiruge tyrysty, söitse jaqpapty. Sypyrylyp bir jerge üiilgen
kir-qoqys būryşta şirip jatyr, ony qazir şöp basyp ketken; ony
köktemde jağyp jibermekşi bolğan, biraq bireuler: janyp jatqan ne?
Ört i̇emes pe? Qoqysty örtep jatqan jan joq, siz nege örteisiz?— dep
əldekimder jügirip keletin şyğar dep oilap, jerge bir tükirip qūia
salğan, al biraq şynynda oğan qolma-qol jügirip kelip, birdeŋe deitin
adam tabylmas ta i̇edi. Kisi ədet almağasyn — körgen küni osy: ögei
ağasynyŋ üiinde jürgendei-aq, ər nərsege əmir-nūsqau kütip, ərkimge
bir qarailai beresiŋ. Jəne Matiorany, oğan öziniŋ bügin baryp qaitqan
saparyn iştei oilağan da, ol janyp bituge ainalğan üiiniŋ qasynda
tūryp, öz janynyŋ tereŋinen aŋyratyp bir qūdiretti sezim
şyğarmaqşy bolğanyn — oibai-au, janyp jatqan tomar i̇emes, tuğan
Uiasy ğoi — biraq öziniŋ osynda tūrğanyna bir türli yŋğaisyzdanyp,
qynjyla taŋyrqağany bolmasa, basqa i̇eşbir izgi sezimdi taba
almağanyn Uiala tūryp, i̇esine tüsirdi. Janymyz sonşa qasietsizdenip
ketken be?! Osydan aqtalğysy kelgen kisidei-aq, Pavel öziniŋ köp
jağdaida ömir sürip jürgenin qaita-qaita i̇esine alyp, özin tirliktiŋ
qam-qareketine itermelep, jetelei salatynyn oilady: soğystan
keiingi ūzaq jyldarda ol so baiağy küii, özine-özi kele almai-aq qoidy
jəne oğan soğysqan kisilerdiŋ köbi-aq özine-özi kele almağandai bolyp
körinetin. Olar ömir-tirlik talap i̇etetin istiŋ bərin de jasaidy —
balalardy da tuady, jūmysyn da tyndyrady, jainağan kündi de
köredi, külli küş-quatymen quana da, aşulana da biledi, biraq osynyŋ
bərin olar öz ajalynan keiin iağni būğan qarama-qarsy, i̇ekinşi ret,
bərin de zorlanyp, üirenşikti ədetpen jəne tözimdi könbistikpen istep
jürgendei bolady. Pavel öziniŋ jai-küiine qarap otyrsa, jiı-jiı
aqyl-esinen adasyp qalatynyn kəmil biledi i̇eken, mūndai kezderi ol
özin belgisiz bir jaqqa, qaidağy bir i̇erkindikke, keide tipti ūzaq
uaqytqa, jiberip qoiyp, airylyp qalyp jüredi, sonda öziniŋ qaida
bolğanyn, qaida ūşyp baryp-qaitqanyn, ne istegenin özi de bilmeidi.
Sosyn oqystan bəri i̇esine tüsedi de, zeiin-zerdesin tizgindep tejei
qūiady, sol-aq i̇eken, jüris-tūrysy şirap, barşa isin oişa belgilep,
ölşep-pişip qoiğan jobasyna sai sony qatal oryndap otyruğa
tyrysady — osy qarqynmen bir nemese i̇eki aptadai jüredi, keide
köbirek te jürip qalady, sosyn qaitadan bəri ūmyt bolady da,
qaitadan əlgi aikezbeniŋ jai-küii sekildi, mülde bögde, mülde alys
jatqan i̇esuas bir küige tüsedi, sonda əiteuir qybyrlauyn
qybyrlaisyŋ-au, biraq i̇eşbir aqyl-essiz, sol būrynğy mətinmen ğana
qybyrlap jürgendei bolyp körinesiŋ.
Kenet balalar dausy du i̇etip syrtqa tögildi, al Pavel mūnyŋ mektep
ekenin, sabaqtyŋ bitkenin bile qoidy. Onyŋ sūrğylt qalaiy būiaumen
būialğan su ağatyn kerneii bar bergi şeti osy aradan köz tartyp,
körinip tūr, Pavel ne i̇ekenin qaidam, bir kürsinip oğan būrylyp parady,
qarady da, ūldarynyŋ i̇er jetkenine, i̇endi mūnda oqymaitynyna ökindi.
Tipti osy zamannyŋ deŋgeiimen i̇el şegenniŋ özinde, basqa üilerdiŋ
töbesinen qarap tūratyn üş qabatty, jarqyn terezeli, köŋildi de
körikti jaqsy mektep salğan — i̇eger poselke şynynda da qaz qatar
etip, ölşep-pişip qoiylğan üişikteri bar omartağa ūqsaityn bolsa,
ana kisi tūrmaityn qūrylystar — mektep, magazin, balalar baqşasy,
ashana, tipti monşanyŋ özi — poselkeniŋ kisi jalyqtyratyn bir
saryndy sūlulyğyn būzyp, ony ər türli, ər qyrly i̇etip jandandyryp
tūr. Qairan dünie-ai, i̇eger mūnyŋ öz balalary bolmağanymen,
nemereleriniŋ bireui osy mektepke kelip, oqyp jürse, al mūny
jinalysqa şaqyryp, onyŋ i̇ekiligi men tentektigi üşin jauap alyp
otyrsa, qandai jaqsy bolar i̇edi. Biraq, tegi, osy armany da jüzege
aspaityn sekildi. Mektepke qarap tūryp, tap osy səttegi sekildi,
balaqailar dauysyn i̇estigen kezde, onyŋ əldeneni aŋsap, tynysy
tarylyp ketetini de, mine, osydan. Ömir şirkin öte şyqty degen osy
— əli uaqty jetpese de öte şyqqany. Osyny oilağan kezde onyŋ i̇esine
tağy da şeşesi kelip tüsti, ony bir i̇esebin tauyp, qaitse de köşirip
əkelui kerek i̇edi, biraq ol şeşesiniŋ osy poselkege əiteuir bir kelip,
aiaq basatynyna tağy da senbei qoidy. Onyŋ būğan senuine birdeŋe
böget, jibermeidi soğan — qolyŋnan ne kelse, sony jasap baq — biraq
ol mūny tipti köz aldyna da i̇elestete almaidy, i̇elestetkisi kelse-aq
boldy, dereu aldynan bir perde jabyla qalady.
Osy arada, tau jotasynda, ainala ağaryp aşyla tüskendei, üiüilerdiŋ şifermen jabylğan biık şatyrlary jandy tolqyn tərizdi
jaiymen terbelip, köşeden köşege ağyndap jatqandai; mototsiklder
būrynğysynşa taryldap, şaŋ-tozaŋdy būrqyrata tüsedi; i̇egistik
jaqtan traktordyŋ zorlana güjildegen dausy i̇estiledi, köşe-köşege
dabyr-dūbyr tarasyp bara jatqan şəkirtter üni əli basylmağan,
əldeqaidağy auladan bir siyr qasiretti ünmen azar da bezer bola işin
tartyp, sonau kömeiiniŋ tübinen qosarlatyp möŋirep-möŋirep jiberdi.
Angara ağyp jatqan jerdegi ağaş saqtaityn qoima-qoranyŋ ar
jağynan, alystan arğy jağalau kögerip körinedi, onyŋ üstinen tip-tik
bolyp, tösinde bir şetimen kökjiekti qymtap, səl ğana nūrlana
tüsken, şökimdei qauyrsyn būlty bar zeŋgir aspan möldirep tūr. Al
būl aranyŋ şyrqau biık aspany salqyndap, qabağy salyna
qarauytyp, solai, Angara jağyna qarai ūmsynyp bara jatqan siiäqty.
Kün batysymen salqyn aua i̇ese jöneletin Matiora tərizdi i̇emes, būl
arada ainalanyŋ bəri jyly da qūrğaq, osy jylu küni boiy qyzğan jer
men üilerden tarap jatyr; solardan şyğyp jatqan benzin men syr
iısi de anyq seziledi.
Pavel üiler bir jağyna, ormanğa qarama-qarsy jağyna salynğan öz
köşesinen kelip şyqty, qaqpanyŋ aldyna jetip, aialdai berdi de, būtabūtanyŋ arasynda qu şybyqtardy sytyrlatyp, jaiylyp jürgen
siyrlar işinde Maika joq pa i̇eken dep syğalap biraz qarady. Ol joq
eken, Pavel qoranyŋ saŋlauynan işke köz tastap i̇edi, siyry aulada tūr
eken.
Ne degen aqyldy januar i̇edi — mal bitken, örisi men qaraityn kisi
joq bolğasyn, orman-toğaidy keze-keze, jabaiy aŋ tərizdi tağylanyp
bara jatqan myna mekende, Maika kün saiyn özi qaityp keledi. Mine,
tap osyndai aqyldy maldy ūzamai qūrtuğa tura keledi. Pavel, būl iske
bireudi şaqyrmasa bolmaityn şyğar dep oilady, öitkeni öz basy —
tipti öltirip jiberse de — būl iske kirispeidi, qaita qora-jaiynan
qaşyp ketip, qaşan isti jinap-terip bitirgenşe, üige juymai,
sendelip jüredi de qūiady. Ol toraidy soiyp nemese qorazdyŋ basyn
şauyp tastap jatqanyna da şydai almaityn, mūndai iske kelgende
janyp tüsetin Sonia, küieui tūra jönelmekşi bolğannan-aq, odan
tüŋilgendei, qolyn əlsiz bir siltep qana qūia salatyn. Soğysta bolyp,
talai ölimdi köre-köre közi talsa da, osy kezge deiin tüsinde soğysqa
kirisip, qaza tapqandarmen aryzdasyp-qoştasyp jürse de, Pavel būl
iske kelgende kejegesinen keiin tartyp, jolamaidy, solai bolyp tusa
— qaitersiŋ i̇endi.
Nege i̇ekeni belgisiz, onyŋ üige kirgisi kelmedi... Mülde kirgisi joq,
endi oğan ne şara. Keş maujyrap, mülgip keledi, kisi betin aimalağan
qaraŋğylyq ta əli qoiulanyp bitken joq. Bileuşi uaqyttyŋ so bir baiau
ağyny abailap əketip bara jatqandai-aq, ülken poselkeniŋ barşa
dybysy men u-şuy jylystap-alystap baratqan tərizdi. Qarsy bettegi
kökterektiŋ qyzyl japyrağy üzilip tüsip, qalai ūşaryn bilmei, bir
sət qybyr i̇etpei tūrdy, sosyn bolmaşy bir lep-qozğalys ony ilip
alyp, jolğa aparyp tastady da, ony tağy da birer aunatyp ketip
qaldy. Oiynda i̇eşteŋe joq, beijai tūrğan Pavel: solai boluy kerek
te — dep basyn bir izedi de qoidy. Ne nərse solai boluğa kerek,
qaidağy-jaidağy beimaza oidy qaita qozğap ketken ne — kəne osyny
anyqtap körşi! Bəlkim, bügin qasarysyp, şeşesin əkelui kerek pe i̇edi.
Arğy küni katerdi sūrap alyp, osynau köşti-qondy kezinde olardy birbirinen aiyrmai, bərin birge əketermin dep, ol bağana Matioradan
jaibaraqat jürip ketken, al, qazir kenetten köŋili alabūrtyp, nildei
būzylyp tūr. Jəne būl «kenetten» i̇emes-au — özi olardy qaldyryp
ketkeli beri ūdaiy köŋil kökireginde birdeŋe syzdap-syrqyrap,
tolqyp ketip, maza bermegen, ol bū syrqyrap tūrğan basqa birdeŋe
şyğar — degen de qoiğan. Biraq sonda o baiğūsty qalai ğana
zorlaisyŋ? İeger onyŋ öz köŋili qalamasa, şeşesi sözge qonaq bere me,
ərine, ol özge kempirlerden bölinip, i̇eş jaqqa da ketpeidi. Tipti basqa
kempirlersiz, onyŋ jalğyz özi bolğan künniŋ özinde de, üiiniŋ közi
qūrtylğannan keiin sol tuğan topyrağynda, jyly Uiasynyŋ janynda
otyryp, biraz köŋilin ornyqtyryp, sabyrğa kelmei jatyp, anasy
əlbette birden jedeldetip jürip ketpes i̇edi.
Osynau qaqpağa şeşesi əiteuir bir kezde kelip kiredi degenge ol
iştei tağy da senbedi...
Tağy da biraz tūryp, qūlazyğan köŋili baiyz tabar bir jūbanyş ta
sezbei Pavel üiine qarai jüre berdi — i̇endi jatpasa bolmaidy, i̇erteŋ
jūmysqa i̇erte şyğuy kerek. Sonia mūny kütip, tömende, ashanada,
birdeŋe toqyp otyr i̇eken, i̇edendegi ülken kəströlden qyzyl, jasyl
jəne qara jip şiratylyp şyğyp jatyr. Toqu isimen ol osynda,
poselkege kelgesin əuestenip ketken, dükenge Riganyŋ ba, əlde
Parijdiŋ be, əiteuir bireuiniŋ asa sirek kezdesetin jibi kelip tüsken
kezde, keŋsedegi əielder tügeldei, tağy da birinen-biri qalyp qoimas
üşin, sol jipti şumaq-şumağymen alğan bolatyn. Matiorada jürgende
Sonia qolyndağy öz qoilarynyŋ bir tal jünin de toqyp körmegen i̇edi,
qalyŋdyğy bir i̇eli şūlyq pen qolğapty şeşesi toqityn jəne so
şūlyqtar men qolğaptar ömir de tozu degendi bilmeitin. Şilter
tərizdi jağalai şūrq-şūrq tesik bolyp keletin, sən-moda qualap
jasalğan Sonianyŋ nərseleri sekildi i̇emes, şeşesiniŋ mülikteriniŋ
işine su qūisaŋ da, birde-bir tamşy tambaityn.
Paveldi auqattandyru üşin ornynan tūryp jatyp, Sonia:
— Bizdiŋ əlgi bir jerlesimiz osy keşte seni sūrap, i̇eki ret kelip ketti,
— dedi jəiimen.
— Ol kim?
— Petruha. «Meniŋ şeşem qaida?»—deidi örekpip.
— Şeşesin i̇esine i̇endi ğana alypty da...
— Men oğan: şeşeŋdi i̇esiŋe i̇erterek alğan joqsyŋ ba, balaqan?—
dedim. Ana jaqty suğa batyryp jibergenge deiin kütip, sodan keiin
izdeseŋ i̇etti. Ony qazir ne cay, ne mas i̇ekenin biludiŋ özi oŋai i̇emes.
Ūdaiy daŋğyrlaidy da jüredi.
Pavel, Petruha «daŋğyrlağanda» ne istedi dep sūramady, ony tipti
bilgisi de kelmedi. Biraq Petruhany körui kerek i̇edi. Qarap jürgenşe,
arğy küni kempirlerdi əkeluge kömektessin. Oilamağan jerden
alaŋdap, i̇esine tüsirgen şeşesin alyp qaitsyn — biraq ol ony qai
saraiyna, qai jaqtağy patşalyğyna alyp keledi? Biraq, būl onyŋ,
Paveldiŋ, qam-qareketi i̇emes. Öziniŋ sezinuine, künilgeri baiqauyna
qarağanda, Sima men balaqaidy, Bogoduldy bir jerge ornalastyru,
Nastasiany qaitadan ūzatyp salu qamy da mūnyŋ bir basyna jetip
jatyr. Əli talai maşaqat bolady əli, bolady... Biraq məseleniŋ tüptörkininde ol būdan qoryqpaidy, ony birdeŋe i̇etip retteidi ğoi, mūnyŋ
aqyly jetip, şeşe almai qoiğan, səl de bolsa i̇erterek boljai almai
qoiğan bir məselesi — şeşesine ne bolady?— degen. Ony keiinge bir
kün şegergennen i̇eş nətije şyqpaidy; artyŋa moiyn būryp
ülgirmei jatyp-aq, sol arğy künin jetip keledi, sosyn oğan baryp,
alyp qaitu kerek...
Ol tek keşki asyn işip, joğaryğa köterilmei jatqanda, aivannan
basqan aiaqtyŋ tyqyry i̇estildi, onyŋ ədeii tars-tars i̇etip, aldyn ala
eskertip kele jatqanyna qarap, Pavel onyŋ Petruha i̇ekenin bile
qoidy. Qūlannyŋ qasynuyna — myltyqtyŋ basuyn. Biraq Petruha
jalğyz i̇emes i̇edi, onymen birge — kütpegen kisi osy bolatyn —
Vorontsov jür i̇eken. Ol «səlemetsiz be» dep aitpai jatyp kirip keldi,
keldi de, öziniŋ qyzyl şyraily döŋgelek jüzindegi badyraiğan
döŋgelek közin jügirtip, üidiŋ müiis-müiisin tinte bastady.
— Pavel Mironoviç, sizdiŋ kempiriŋiz qaida?— dep birden öktemsi
til qatty.
— Matiorada,— dep jauap qatty Pavel məseleniŋ törkinin seze
bastap.
— Matioradan qalai?! Sen bügin o jaqqa baryp qaittyŋ ğoi! Nege
Matiorada bolady?
— Baruyn bardym, biraq onyŋ ketkisi kelmedi.
— Əzildi qūiamyz ba, əlde birdeŋe isteimiz be?— dedi əueli sasyp
qalğan Vorontsov örekpip.— Ketkisi kelmediŋ qalai?! Ketpedi degeniŋe
jol bolsyn?! Ol būğan əli de bolsa senbei, jan-jağyna alaqtap qarai
beredi, tipti basqyşqa qarğyp şyğyp, joğaryğa köz tastady.
— Joq, joq,— dep Pavel ony toqtatpağanda, ol tipti joğaryğa da
şyğatyn türi bar.— Men sizdi aldap qaitemin? Joq. O jaqta. Əli
mauqymdy basqan joqpyn, deidi. Tūra tūrmaq boldy.
— A meniŋ apam şe?—dedi Petruha dauystap, sol sətte şeşesin
oilap, Petruhanyŋ jüregi qan jylap tūr dep oilap qaluğa bolatyn
edi.— Ol da sonda ma?
— İeger sen ony o jaqtan alyp ketpeseŋ — sonda.
— Qaşan?!—dedi ol yşqyna dauystap.— Ony alyp ketetin uaqyt
boldy ma! Men tapsyrmadan bügin ğana qaityp keldim, tapsyrmany
oryndap jürdim. Mine, Boris Andreeviçtiŋ özi aitsyn,— dep ol
Vorontsovqa iek artty da, nege i̇ekeni belgisiz qara şüberekpen taŋyp
alğan kir-kir qolyn onyŋ tap köz aldyna aparyp, bir sermep qaldy.
Qolyn osylai janyğa sermegenine, közinen ot şaşyp, tamağyn
jyrtyp, aqyra söilegenine qarap, Pavel, Petruhanyŋ masaŋdau i̇ekenin
bildi.
Vorontsov selt i̇etip, tyjyryna qoidy.
— T-tapsyrma!—dedi ol yzalanyp.— T-tap-syrma! Seniŋ şeşeŋ
osynda boluğa tiıs — tapsyrmaŋ, mine, osy. Ol qaida barsa, onda
barsyn, tek ana jaqta bolmauğa tiıs. Al sen ne bitirip jürsiŋ?! Nūsqau
bar, ol bərimizge qatysty! Sony ūğamyz ba, ūqpaimyz ba?..
Onyŋ ne aityp tūrğanyn Pavel ūğuyn ūğady, anau aiqai Petruhağa
emes, ərine, mūnyŋ özine arnalyp jatyr.
Biraq Petruha qolma-qol ökpelemek boldy.
— Men, mümkin, maskünem de şyğarmyn,— ol köziniŋ astymen bərine
bir-bir qarap, osyny moiyndaudyŋ özinde ülken jauapkerşilik
jatqanyn menimen birge seziniŋder degendi bildirdi,— biraq sorly
emespin, qatty ketsem — keşiriŋiz, joldas Vorontsov Boris Andreeviç.
Men ondai atsymaqty, öz basym, əste ala almaimyn. Haqym joq! İə,
solai!—dedi ol basyn kegjeŋ i̇etkizip köterip, sosyn öz söziniŋ uytyna
özi riza bolyp, siresip tūryp qaldy.— Al maskünem... jaraidy,
maskünem...— Petruha ündemei qaldy.— Osynau maskünemder bolmasa,
senderdiŋ künin ne bolar i̇edi?..
— Olar onda qaida tūryp jatyr?— Onyŋ sözin qaperine de almai,
Vorontsov tağy da jedeldetip, Pavelge degbirsizdene til qatty.
— Barakta.
— Barakta?! Barak əli tūr ma?! Barak, tūr ma?
— Tūr.
— Ay, būlaryŋ! Būl əlgi... Siz onyŋ mənisiniŋ ne i̇ekenine tüsinesiz be?..
— Vorontsov tipti qalş-qalş i̇etip, terezege qarai tūra ūmtyldy — o
kisiniŋ o jaqtan ne körgisi kelgeni tüsiniksiz i̇edi.— Al sen,— dedi ol
terezeden beri qarai bir-aq sekirip,— myna sen, Pavel Mironoviç,
qaida qaradyŋ a? Qalaişa rūqsat i̇ettiŋ? Sen, ana soqqan i̇emes,
kommunissiŋ ğoi,— dedi Petruhany tyjyryna iegimen megzep.— Al
sen şeşeŋdi, jüz jasağan kempirdi, tərtipke şaqyra almaisyŋ! Barak
tūr!— dedi ol yŋyrsyp.— Al i̇erteŋ Memlekettik komissiiä. İerteŋgisin
sau i̇etip jetip keledi. Men ne — olarğa barakty körsetpekpin be? Öz
betimen kidirip qalğan adamdardy körsetpekpin be? Memlekettik
komissiiä — sen ony tüsinesiŋ be, Pavel Mironoviç?! Al özi barady,
jaibaraqat qaityp keledi. Jəne şai işedi. Qannen qapersiz! Al i̇erteŋ
kimnen sūraidy? Öziniŋ «erteŋ kimnen sūraidy?»—degen saualyn
aitqan kezde, Vorontsov bedireiip, qatulanyp şyğa keldi.—
Jinalyŋdar! Oiyn oinağanymyz jetedi i̇endi. Jağdaiatty tüsinu
kerek. Taŋ i̇erteŋge deiin baraq ta, adamdar da bolmauğa tiıs. Sen bir
jaqqa taiyp tūram dep oilama,— dedi ol Petruhany i̇eskertip.—
Barasyŋ. T-tapsyrmağa barasyŋ. Menimen birge. Pavel Mironoviç, sen
de jinal. Jetti. Būl — memlekettik is. O şaitan, ne bolyp barady
osy!
Paveldiŋ barğysy kelmedi, ol qatty şarşağan jəne tündeletip ne
joryq, al i̇erteŋ i̇ertemen smenağa şyğuğa tiıs, demek, köz şyrymyn da
ala almaidy, biraq bərinen de būryn ol qazir kempirlerdi tūr-tūrlap,
jyly Uiasynan quyp şyqqysy jəne solardyŋ közinşe Matiorada
qalğan, i̇eŋ soŋynan qalğan, miskinderge i̇eŋ aqyrğy baspana bolğan
baraqty örtegisi kelmedi. Biraq qoldan keler qairan joq — jürip ketui
kerek. Pavel, Vorontsovtyŋ tas qaraŋğyda dyzaqtap, katerge aidap
kirgizu üşin kempirlerdi asyqtyryp, olarğa qalai aqyrypjekiretinin, auzyna ne kelse, sony aityp, keiuanalardy qalai
qorqytyp-ürkitetinin, olarğa qosa bū dünieni tügendep bir sybap
şyğatynyn köz aldyna i̇elestetti. Sosyn şeşesiniŋ osynau ökimet
ökiliniŋ betinen alyp, talauyn qalai qaitaryp tastaitynyn da, sol
aradağy ūlyna, Pavelge öktem pişinmen, jany auyryp qaraitynyn da
anyq kördi... qoryqqanynan qoğadai dirildep, asyp-sasyp, zəre-qūty
qalmai, tek basyn izei beretin Nastasiany... jylap tūrğan balany...
dereu tikireiip şyğa keletin, janjalqoi Bogoduldy... ol sodyr —
bəleden aulaq!— Vorontsovqa tap bermes üşin, baiqas bolmaq kerek...
oişa aldyna əkeldi. Mine, osynyŋ bərin közimen tizip şyqqan Pavel,
Vorontsovqa:
— Bəlkim, sen barmassyŋ? Biz birdeŋe i̇etip özimiz-aq istermiz ony,—
dep ūsynys jasady.
— Jo-oq,— dedi ol zirkildep.— Joq, Pavel Mironoviç, men i̇endi
sizge sene almaimyn. Jetti. Siz senimnen airyldyŋyz. Men i̇erteŋ i̇esep
beruim kerek, sol sebepti de araldyŋ tazartylğanyna közimdi
jetkizuge tiıspin, al sizge sensem — siz ony tağy da qojyratyp
jiberesiz. Mindetti jete tüsinu kerek. Men oğan jauap beremin.
Ol Petruhağa katerşini baryp ūiat dep būiryq i̇etti de, garajğa
kidirmei tezirek jürip ketu üşin, ol əzirlikke, özderi jinalatyn
garajğa deiingi jolğa jarty sağat uaqyt berip, syrtqa atyp şyqty.
— İendi qaitsin. Mūnysy dūrys. Adamdy soqqy astyna nege
qūiasyŋdar? Ol jauap beredi,— dedi Sonia.
— Meili jauap bersin,— dedi Petruha bülinip.—- Berer jauabyn
bere bersin, onyŋ jauap beruine i̇eşkim de böget jasamaidy. Biraq
adamdy syilauy kerek qoi. Qalağan kezinde üstime otyra ketetin,
auzyna kelgen sözben boqtai salatyn men oğan qu tomar i̇emespin.
Qatty ketsem keşir. Meniŋ de təkappar minezim bar. Əkireŋdeidi kelip!
Biz ondai jau jürekterdiŋ talaiyn körgenbiz! Ökimet!
Biraq bəri bas qosamyz degenşe, Petruha, jūrt katerşi dep ataityn
katerdiŋ motorşysy, şofer bolyp jürgen jerinen komissiiädan
ötkizip alynğan, tūnjyr qart i̇erkek Galkindi izdep tauyp alyp, ūiatam
degenşe, al sosyn özi bir qajet isine jügirip baryp, kelem degenşe
jarty sağat i̇emes, bir sağat ötti. Olar künde i̇erteŋgisin jūmysşylardy
alys uçaskelerge aparyp tastaityn şağyn avtobuspen qaraŋğy tüsip,
jūldyz jypyrlap tūrğan kezde jolğa şyqty. Rulge Pavel otyrdy.
Jol daŋğyl i̇edi, yldiğa qarai jedeldetip jüitki jöneldi. İeki
jaqtağy orman aldarynan asyğys jügirip şyğyp, asyğys şeginip,
üiirilip qalyp jatty; tünniŋ qanatty uaq-tüiek jəndikteri keremet
bir jyldamdyqpen jaryqqa şyğyp, qaraŋ-qaraŋ i̇etip qalyp qūiady.
Maşina döŋgelegi astyndağy malta tastar bir sarynmen üzdiksiz
şyqyrlaidy. Paveldiŋ artyndağy kisiler ündemeidi. Petruha,
jūmystan tys uaqyttyŋ aqysyn töleu turaly Vorontsovqa qūlaqqağys
etip, bir əŋgime bastağysy kelip i̇edi, biraq Vorontsov tipti onyŋ sözin
bölip tastaudyŋ özin boiyna ar sanap til qatpady, būğan Petruha
kədimgidei jəbirlenip, kirjiŋ i̇etti de, (Pavel ony ainadan kördi)
ündemei qaldy. Galkin qart qalğyp keledi. Vorontsov maŋdai əinegine
qatulana qadalyp, maşina sekeŋdep ketken kezdiŋ özinde
qozğalmaityn kisi siiäqtanyp, bəriniŋ aldynda tip-tik bolyp, qaqşiyp
otyr.
Olar jarty joldan ötti, so mezet Pavel būrylysta terezeden
salqyn syz i̇esip ketkenin seze qoidy. Orman, maşina aldynan
būrynğydai i̇emes, şabandap jai jügirip şyğa bastady, döŋgelek
rezinasynyŋ tysyry da bəseŋdei tüsti. Özennen bir jarym
şaqyrymdai jerdegi jaltaŋğa zaulap şyğa kelgende, maşinağa
qarsy, əueli sirek-sirek seldirep, sosyn birte-birte köbeiip, qalyŋdai
tüsken, şam jaryğyna ūşyp kele jatqandai bolyp, jalbyr-jalbyr
jabağy jün tərizdi bozğylt birdeŋeler körine berdi. Pavel onyŋ
tūman i̇ekenin ə degende aŋğara almady. Paveldiŋ artynda otyrğan
Galkin qart selk i̇etip qozğalaqtap, əldeneden şoşynğandai:
— Mynau tūman ba?— dep kümiljidi.
— Tūman,— dep Petruha onyŋ sözin quana qostady..
— Bəlkim, būl...— Ol öziniŋ kömeiindegisin aşyq aituğa jüreksinip,
basyn kegjeŋ i̇etkizip, şalqaia tüsti.— Nemene tūmanda türtinektep
jüremiz be?..
Vorontsov bū joly da jauap qaitarğysy kelmeitinin bildirdi.
Pavel būrylmastan avtobus tūmsyğyn suğa əkelip tiredi de, birinşi
bolyp syrtqa şyqty. Oŋ jaqta qaŋtaruly tūrğan qaiyqtar tizbeginiŋ
tasasyndağy kater körinbeidi, biraq tūman əli auada kilkip tür, sol
sebepti de tömengi su jolağy, tün qanşa qaraŋğy bolsa da,, ap-anyq
körinip jatyr. Töŋirekke meŋireu tynyştyq ornağan su
şylpyldamaidy, Angaranyŋ qol sozym jerdegi, joğarğy jarlauyt
būrylysyndağy sarqyramanyŋ üirenşikti şuyly i̇estilmeidi,
ūiqysyrağan balyqtyŋ kezdeisoq şolp i̇etken dybysy şyqpaidy,
özen ağysynyŋ basqa bir mezetterinde saq qūlaqqa ūdaiy şalynyp, bir
sarynmen üzdiksiz syldyrap jatatyn oinaqy üni mülde jetpeidi, jer
de ün qatpaidy — ainalanyŋ bəri dybys i̇etpeitin jūmsaq bir zatpen
nyğyzdalyp tastalğan tərizdi. Aiaqtaryn abailap basyp, olar katerge
köterildi, Galkin motorğa ot aldyrdy, biraq ol ədettegişe jūrttyŋ
qūlağyn jara dabyldatyp, töŋirekti ürkite, tarsyldai jönelmedi,
qaita qysyla tynystağandai-aq, ünin abailap, qūmyğa şyğarğany
sondai, onyŋ tyryldağan dybysy otyz qadamdai jerge əreŋ-əreŋ
jetken şyğar. Katerge i̇eŋ soŋynan Petruha; sekirip şyqty da,
miyğynan bir külip, Pavelge köŋildene til qatty:
— Vorotilony syrtynan jauyp kettim. Qatyp ūiyqtap qalypty,
selt i̇etken joq.
— Seniŋ-aq balalyğyŋ qalmaidy,— dedi Pavel kirjiıp.
— Meili. Küzetşi i̇ekensiŋ — küzet, suyr siiäqty ūiyqtap qalma.
Ūiansa, atasynyŋ basy, şyğar, şyğa almaidy. Terezeden şyğuy kerek.
Şyqsa, katerdi aidap ketken. Vorotilo bir dyzaqtaityn boldy.
Petruha qarqyldap bir küldi de, myna qiiäŋqylyğy Pavelge onşa
ūnamağanyn körip, tez būryldy da, jūrt şarualarşa bödke dep atap
ketken rubkağa baryp kirdi.
Kater sumen şeginip baryp, bir büiirge qarai būryldy. Jağa
tabanda ğaiyp bolyp, tūman kürgeilep qorşap aldy da, ylğal bürke
bastady, būl ylğal deitin ylğal i̇emes, şaŋ-tozaŋ tərizdi sūrğylt bir
jabysqaq dymqyl syz i̇edi. Pavel üsti-basy kiım-keşegi tügeldei
auyrlap, kisi jerkenerlik dymqyl syzğa malyna bastağanyn sezdi,
biraq ornynan tūryp, bödkege kirgisi kelmedi, ol bödkeniŋ artyndağy
otyruğa arnalğan şörkege jaiğasyp, salqyn men mazasyz jai-küiden
aryluğa sebi tier dep temeki tartty jəne aşy tütindi raqattana
otyryp, qūnyğa sordy, biraq beimaza küiden aryla almady, qaita ol
birte-birte küşeiip, köŋili baiyz tappai, alaŋdai berdi. Mine, qazir
būlar keledi — sosyn ne bolady? Osy saualdan aza boiy qaza tūryp,
ilgeri jüzgisi kelmegeni sondai, közdi jūmyp, suğa qoiyp ketkisi keldi.
Ol əsirese öziniŋ osynau tüngi jortuylğa keliskenine qatty ökinedi; ol
öziniŋ būğan köngennen basqa şarasy qalmağanyn ūmytyp ta ketip i̇edi.
Rasynda da, osy bəleli iske kelisip, mūny ne qara basty deseişi?! Biraq
onda şeşeŋ qalsa, ony köşirip əkeludi basqa bireuge tapsyra
almaityn bolsaŋ, apasy ony būğan məŋgi köşpes i̇edi, sonda odan tağy
qalai bas tartarsyŋ?
Matiora tömenge qarai qiiälai jürgende, əlgi şyqqan jağadan üş
şaqyrymdai jerde jatqan. Galkin birden Angarağa qarai bettedi de,
sosyn katerdi i̇eşteŋeni körmei, qaraŋğyny qarmalap, soqyr közben
jürgizip kele jatty: şyqqannan keiin bes minut ötpei jatyp, olar
kilkildegen qalyŋ tūmanğa kirip ketti de, aldyŋğy jaqtan i̇eki metr
jerdegi nərseni köru mümkin bolmai qaldy. Pavel, i̇eşbir jaŋylyssyz
Matioranyŋ dəl üstinen baryp tüsu üşin, sosyn ony jağalap, ainalyp
ötip, qajetti jerge jaibaraqat jetu üşin, bəlkim, əueli ağyspen
birşama tömen qarai jüzip, tek sodan keiin ğana kese-köldeneŋ būrylu
kerek i̇edi ğoi dep oilady keşigiŋkirep. Biraq qazir ony aitu keş,
birden solai i̇etu kerek i̇edi. Oqasy joq, Galkin osy maŋda ala jazdai
jüzgen, jol bolsa tanys, tegi, bir tüisigine senip-aq, bylai jetip
barady-dağy. Ol katerdi abailap, jaiymen jürgizip keledi; Pavel
Vorontsovtyŋ gazdy qosyp, tezdetudi talap i̇etip jatqanyn i̇esitti, biraq
Galkin oğan qūlaq aspady da, jüris būrynğy küiinde qaldy; al tolyq
jyldamdyqpen zulap ketseŋ qaiyrlap qaluyŋ mümkin — sosyn i̇eki
köziŋ tört bolyp otyrğanyŋ. Katerge motorşy jauap beredi. Motor
sonau alys tükpirdiŋ bir müiisinde i̇estiler-estilmes bolyp dükildep
tūrğandai, tipti su astynda soğyp tūrğan sekildi, onyŋ i̇esesine tilingen
tūman men sudyŋ şylpyldağan dybysy keledi, mine, osy bir saryndy
kömeski dybystan köŋili qobaljyp, i̇elegzip otyrğan Pavel özin-özi
ūmytyp, myzğyp ketipti.
Kater būrylysta qisaiyp baryp, şaiqalyp ketkende, ol selk i̇etip,
şoşyp qaldy; sol şoşyğan küii ornynan tūryp, Galkin bettep bara
jatqan jağalauğa köz tikti, biraq qanşa qadalyp qarağanymen, ol
eşbir jağany köre almady. Tūman tūp-tūtas qabyrğadai bolyp tirelip
tür, al kater osynau tip-tike qabaqtan öte almai, onyŋ jarlauyt
biıginen qaita-qaita taiğanap tömen tüse bergendei-aq, bir ornynda
şyrq ainalyp, ilgeri jylji almai qalğan sekildi; Pavel öziniŋ tap
osyndai qalyŋ da qoiu tūman arasynda būryn bolğan-bolmağanyn
bilmeidi, əiteuir osy tūmannan özen suy tereŋ de qaraŋğy qūdyq
tübinen jyltyldap əzer köringendei bolyp i̇elesteidi. Kisi közi
osynau kilkildegen sūrğylt ūiyqqa tireledi de, ol dəl qasynda
tūrğandyqtan da, közin özinen-özi syğyraiyp, jūmyla beredi. Uaqytqa
qarağanda, i̇endi jetetin-aq kez boldy, biraq olar əli taiap kelgenge
ūqsamaidy; Pavel rubkağa kelip kirdi, Galkinniŋ aldyndağy tas
tünekke moinyn yrğaidai sozyp, birdeŋeni köremin be dep mazasyz
keiippen tesile köz tigip tūrğanyna qarap, ol özderiniŋ adasyp
ketkenin kəmil sezdi. İendi būğan ne şara, mūnyŋ osylai bolatyny
anyq i̇edi. Aqyldy kisilerdiŋ osyndai köz bailanyp tūrğanda jəne su
üstimen, jolğa şyqpaityny özinen-özi belgili bolatyn... Mūnyŋ
Paveldiŋ özi de, kişkentai bala siiäqty: qaida jetelese, solai qarai
jüre beredi, tipti bolmaşy qarsylyq ta jasap körmedi. İendi qaitesiŋ,
endi qaşan i̇eki jağanyŋ birine tap bolğanşa, ainalyp jüre beresiŋ.
Şamasy, olar Matioranyŋ joğarğy jağynan ötip ketse kerek, sosyn
eleusiz ğana būrylyp, ağyspen tömen qarai jüzip kele jatqan tərizdi.
Tegi, tap solai bolğan tərizdi. Olai bolsa, onda oŋğa qarai səl
būrylyp, Matiorany basqa jağynan, öz Angarasy jağynan tabuğa
tyrysqan jön. Pavel kümiljip, tek keŋeskendei bolyp, Galkinge oŋğa
qarai dep iegimen belgi berdi, ol rulge tek bir öziniŋ ğana jauap
bermeitinine quanyp ketti de, oilanbastan ruldi solai qarai būra
saldy.
— Ūzaq jürdik qoi tipti,— Galkinniŋ sol jağynda tūrğan Vorontsov,
bir bəleniŋ bolğanyn sezip, küdiktene qoidy.— Biz qaidamyz osy? Nege
ūzaq jürip kettik? Araldy joğaltyp aldyq pa qalai? A?
— Tabamyz,— dedi Galkin senimsiz ünmen.
Dabyrlasqan dauystan būryşta qalğyp-şūlğyp otyrğan Petruha
eleŋdep ūianyp ketti, suyqtan tūla boiy titirkene bürisip (ol so
kündizgi köilekşeŋ küiinde jürgen) i̇esikten basyn şyğaryp syrtqa
qarady:
— Oho, tūman bolğanyŋa!— dedi ol taŋyrqap, i̇esikti tars i̇etkizip
japty da, jylynu üşin qolymen keudesin ysqylai bastady.—
Pyşaqpen keskendei i̇eken. Ainalyp jürmiz be? Ainalamyz əli,
ainalamyz... Aitpap pa i̇edim...— Petruha jarytyp i̇eşteŋeni aitpağan,
jūrtty da saqtandyrmağan, biraq tipti öziniŋ oiyna da kelmegen
birdeŋeni dūrys aitqanyn bildiru üşin, ol mynadai qolaily sətti
qalai tegin jibersin, ərine, Petruha ony paidalana qoidy.— Mūndai
tūmanda adaspas üşin kisi tek balyq boluy kerek şyğar. Isi-ŋ-e
bolaiyn!
Tağy da on bes minuttei jürip kördi — būl bergi, öz Angarasynan
Matiorağa nemese Podmogoğa baryp jetetin uaqyttan i̇eki i̇esedei köp —
biraq i̇eşteŋe de: jağa da, özgeşe bir belgi de, bolmaşy jaryq ta
körinbeidi, tek būrynğydan da beter qoiulanyp, ūiyq tərizdi irkildei
tüsken, jylbysqy şetsiz-şeksiz tūman ğana közge ūrady. Galkin ne
isteitinin, qalai qarai būratynyn sūramaqşy bolyp, Pavelge qarap
edi, Pavel oğan iyğyn quşityp, bilmeimin dep jauap berdi.
— Söndir,— dedi ol nyğyz ünmen.
Galkin ornynan tūryp, motordy söndirdi. Pavel bortqa şyğyp, su
men tūman syldyrynyŋ basyla tüskenine qūlaq tikti — biraq sudyŋ
özi mülde körinbeidi. Ol əlgide otyrğan şörkeni köterip alyp, ony
tömen qarai tastap jiberdi — o jaqtan bir şalp i̇etken bəseŋ dybys
estildi, i̇endeşe onda sudyŋ bolğany. Vorontsovtyŋ tözimi tausyldy:
— Nemene, biz būl arada əli ūzaq tūrmaqpyz ba?
Sender ne — məseleni tüsinesiŋder me, tüsinbeisiŋder me? Ūzamai
taŋ atady, iske, iske kirisu kerek.
— Aqyrma! Būl sağan jinalys i̇emes,— dep Galkin ony tyiyp
tastady.
Bir ğajaby, būl arada jalaŋ būiryqtan i̇eşteŋe önbeitinin sezgen
Vorontsov örekpuin qoiyp, jym boldy. Biraq onyŋ şamyna tigen,
«aqyrma» degen söz, öitkeni ol būryn özine būlai söilegendi
estimegen, ony qolma-qol basqa bir qimylğa jeteledi, ol Petruhağa:
— Aiqaila!— dep əmir i̇etti.
— Nege aiqailaimyn?—dedi ol tüsinbei.
— Qalai aiqailasaŋ,— olai aiqaila! Qarauyl deisiŋ be. Osy maŋda
bir tiri jandar bar şyğar, solai ma? Bəlkim, solar i̇esiter. Əlde sender
bərin uədelesip qoiğansyŋdar ma? Kəne, bol?!
Petruha būğan birden, oqys köne almai, Vorontsovpen biraz oilanyp
alyp kelisti degendi bildirgisi kelgendei-aq, katerdiŋ tūmsyğyna
taman bardy, sosyn o jaqtan onyŋ:
— A-pa-a! Daria-a-a şeşei! Qaidasyŋdar? İe-e-ei!—dep aiqailağan
dausy şyqty.
Būğan i̇eşbir jauap bolmady. Tipti oğan bireu jauap qatady i̇eken-au
degenniŋ özine kisiniŋ külkisi keledi: öitkeni qalyŋ tūman ony qolmaqol jūtyp, dauysty öşire saldy, onyŋ kilkildegen oppa ūiyğynan
eşbir dybys şyğa almas i̇edi.
Olar dvigatel-qozğauyşty qaita ot aldyryp, jağalau tap osy
bağytta şyğar dep jürip ketti, biraq ony taba almai, basqa jaqqa,
sosyn üşinşi bir jağalauğa qarai jüzdi, biraq olardyŋ i̇eşbirine de
jete almady. Dünieniŋ bəri qalyŋ tūmannyŋ tas tünegine siŋip joq
bolğan-dy.
— Özimizge de sol kerek,— dedi Pavel i̇eŋ aqyrğy, zilsiz aşuyn
Vorontsovqa arnap.— Tündeletip qai şaitan su üstimen jolğa
şyğardy — nemene taŋerteŋge deiin şydauğa bolmas pa i̇edi?
— İeger sen kempirlerdi kündiz alyp kelgeniŋde biz şyqpas i̇edik,—
dedi Vorontsov aqtalyp.
Pavel: i̇endi ne bolsa — o bolsyn — dep būğan köne ketti. Ol i̇endi
Galkinge oŋğa nemese solğa qarai jür dep aitpady da, al kater beti
auğan jaqqa, belgisiz bir qūlazyğan quys düniege qarai öz betimen
jüzip keledi. Vorontsov ta bū halge könip, tym-tyrys ündemei qaldy,
ol tüngi jüristen qyzaryp, isinip ketken közimen meŋireiip ilgeri
qarap, ūnjyrğasy tüsip otyr, biraq əlsin-əli qasynda otyrğan
Petruhany jūlqylap qoiudy ūmytpaidy. Petruha silkinip ornynan
tūrady da, bortqa şyğyp, öz dauysyn özi zorğa i̇esitip, ümitsiz keiippen
qūmyğa aiqailaidy:
— A-pa-a! Daria-a-a şe-şei! Ei, Matiora!—dep üirenşikti sözderin
qaitalaidy.
Sosyn qaityp kelip, tap bir tuysyndai-aq Vorontsovqa süienip
qaita ūiyqtap qalady.
Aqyrynda i̇eşbir jağağa jüzip jetuden küder üzgen Galkin motordy
söndirdi. Birden meŋireu tynyştyq ornady. Ainalanyŋ bəri şalqyğan
su men kilkigen tūman su men tūmannan basqa i̇eşteŋe de joq.
Ūiqydan ūianyp ketip, balaqan jylady, üreilenip, şyrqyrai
jylady, sol-aq i̇eken kempirler ūianyp, küibeŋdese kürsinisip,
boilaryn tüzedi — olardyŋ ərqaisysy sol keşe jailasyp
əŋgimeleskennen keiin, būrynğy oryn-ornynda otyrğan küii qalğyp
ketken-di. Sima birdeŋeni kübirlep aityp, balany jūbata bastady,
sosyn ol anda-sanda əlsiz ğana qysyla solyqtap qoiyp, ündemei
qaldy. Bogoduldyŋ tauyqhanasynyŋ işi qaraŋğy ğana i̇emes, közge
türtse körgisiz tünek. Terezeden su astyndağy əlem tərizdi, tünergen
dymqyl, soqyr jaryq aŋğarylady, odan tür-tüsi joq birdeŋe
qybyrlap, qalqyp ötip jatqan sekildenedi.
— Būl ne — tün bolyp qalğany ma?—dedi Katerina jan-jağyna
qarağyştap.
— Solai, əiteuir kündiz i̇emes. İendi biz būdan bylai jaryq kündi
köruden qalğan şyğarmyz,— dedi Daria.
— Biz özimiz qaidamyz? Tirimiz be, əlde ölimiz be?
— Əi, tiri bolğannan ne paida?
— Osy da jaraidy. Əiteuir birgemiz — būğan da şükirşilik. Tağy ne
kerek bizge?
— Tek əiteuir osy aradan balany qaida jöneltsek i̇eken. Balanyŋ
bar ğūmyry alda.
Simanyŋ dausy əri şoşyna, əri batyl şyqty:
— Joq, men Kolianany bermeimin. Biz Koliana i̇ekeumiz birgemiz.
— Birge bolsaŋ — birge bol. Ras-au, bizsiz ol qaida barady?
— Daria, sen jatqan joqsyŋ ba?
— Men seniŋ qasyŋda otyrmyn. Körmei otyrsyŋ ba, qalai? Būl
otyrğan menmin ğoi.
— İendi ğana kördim. Men bir jaqqa ūşyp bardym, būl arada bolğan
joqpyn. İeşteŋe i̇esimde qalmapty.
— Qaida ūşyp bardyŋ — onda adamdar bar ma i̇eken, joq pa i̇eken?
— Körgen joqpyn. Men qaraŋğymen ūştym, jaryqqa qarağan
joqpyn.
— Al, sen kimsiŋ? Meniŋ myna büiirimde otyrğan kim?
— Men be? Men Nastasiamyn.
— Sen əlgi Matioradağy Nastasiasyŋ ba?
— Sonyŋ özi. Al sen Dariamysyŋ?
— Dariamyn.
— Menimen körşi tūrdyŋ ğoi?
— İə.
— Qyz-au, men seni tanydym ğoi.
— Al men seni būrynyraq tanydym.
— Senderge ne bolğan? Ne şatyp otyrsyŋdar? Jyndanğannan
saumysyŋdar?
Eki dauys qosarlana jauap qatty:
— Jyndandyq,—dep.
Özderiniŋ qisynsyz sözderine yŋğaisyzdanyp qaldy ma, Uialyp
qaldy ma, əiteuir ün-tünsiz otyra berdi. Meŋireu de üreili
tynyştyqty Bogoduldyŋ qarlyqqan, jaryqşaq tynysy būzyp tūr.
Sonyŋ tynysyna səikes ilgeri-keiin yrğalyp, qozğalaqtap, kempirler
özderiniŋ örekpigen köŋilin basqysy keledi.
— Ana terezeden ne körinedi i̇eken? Bireulerin qaraŋdarşy.
— Joq, men qorqam. Öziŋ qara. Men qorqam.
Olar terezege qarady, so mezet kömeski kilegei köleŋkede qara būlt
tərizdi, ülken jalba-jūlba bir nərselerdiŋ jalpyldap orasan zor
jyldamdyqpen jöŋkip bara jatqanyn baiqady. Terezeniŋ synğan
közinen dymqyl syz i̇esip tūr. Bogodul ūianyp, səkiden jyljyp tüsti de,
terezege baryp syrtqa syğalady. Ony būlar asyqtyryp jatyr:
— Onda ne bar? Biz osy qaida otyrmyz? Söileseŋşi — nege ündemei
qaldyŋ?
— Körinbeidi, kur-rva! Tūman,— dep jauap qatty Bogodul.
Kempirler kübirlesip, biriniŋ qoly birine tiıp, şoqyna bastady.
Olar tağy, būrynğydan beter bū dünieden tüŋilgen ünmen söilese
berdi:
— Būl senbisiŋ, Daria?
— İə, menmin. Al Nastasia qaida? Nastasia, sen qaidasyŋ?
— Men mūndamyn, osyndamyn.
Bogodul balpaŋdap baryp, i̇esikti şalqaita aşty. Aşyq i̇esikten,
auzy aşylğan quys tərizdi, tūman budaqtap kire bastady, taiau jerden
jabyğa ūlyğan bir dauys keldi — būl Qojaiynnyŋ baqūldasqan soŋğy
dausy i̇edi. So sətte ony tasqyn şaiyp ketkendei boldy, jel küşeiip,
ysqyra jöneldi de, tūŋğiyq bir tereŋnen şyqqandai-aq, motordyŋ
əlsiz dauysy əreŋ-əreŋ talyp i̇estilgendei boldy.

Click or select a word or words to search the definition