Köşpendiler - III - Qahar

Gorçakov ämiri boiynşa osy Lepsi men Qapalğa arnap kelgen general-maior Vişnevskii, jan-jağyndağy Qarqaraly, Aiaköz, Kökpekti ökirikteriniŋ ağa sūltandarymen künde mäjilis, künde ügit jūmysyn jürgizumen boldy. Būl jiyndarğa üş ökiriktiŋ ağa sūltandary men şonjarlary Qūsbek, Qūnanbai, Baraq, Süiik, Rüstem — bäri tegis qatynasty. Qyrğyz manaptary Orman, Jantai, Qaliğūl da Qapalğa jiı şaqyryldy. Osy sergeldeŋ bitim sözdiŋ qorytyndysy aqyrynda Kenesaryğa qonys bermeu bolyp şyqty. Bir jyl ötkennen keiin olar būl şeşimderin qağaz jüzine tüsirdi. «Bir myŋ segiz jüz qyryq altynşy jyly jiyrma üşinşi iiün küni tömengi qol qoiuşy Ūly jüzdiŋ Dulat, Alban, Syban, Şapyraşty, Jalaiyr rularynyŋ sūltan bileri, Qar-
qaraly, Aiaköz, Kökpekti ökirikteriniŋ ağa sūltandarymen birge otyryp, osy mäjiliske qatynasqan Sibir qazaqtarynyŋ Şekara komissiiäsynyŋ törağasy general-maior jäne kavaler Vişnevskiidiŋ aldynda özimizdiŋ ant qağazymyzğa mörimiz ben taŋbamyzdy basyp, bizdiŋ jerimizge kelgen aq patşağa qarsy bas kötergen Qasym balasy Kenesary sūltandy qoğam tynyştyğyn būzuşy, özimizdiŋ qas jauymyz dep sanap, onymen i̇eş qarym-qatynas istemeuge kelistik. Jäne Kenesary men onyŋ serikterine özimiz jailap otyrğan qonysymyzdan jer bermeuge, al i̇eger bügindi-soŋdy tipti Kenesary bizdiŋ jerimizden quylğan künde de, onyŋ Orta jüz, äsirese bizge jaqyn tūratyn ökirik qazaqtaryna istegeli jatqan qastyğyn i̇estisek küni būryn ükimet oryndaryna habar i̇etuge uädelestik», — dep jazdy olar özderiniŋ aktisinde.
Kenesary qazaq i̇elin talan-taraj i̇etip bölip alyp jeke bileuge üirengen ağa sūltan bilerdiŋ, öziniŋ «eldi biriktirem» — degen nietine qarsy i̇ekenin bilse de däl Ūly jüz ben qyrğyz jerinde özine mūndai qaqpan qūrylyp jatqanynan beihabar i̇edi. Al handyğyn saqtaudyŋ böten jolyn taba almağan soŋ, ol biyl Yrğyz — Torğai jağasynan köterilip, Şu men Ile boiyna köşip barudy jön kördi. Batys Sibir general-gubernatorlyğynan qauip-qater tönetin bolsa, Ūly jüzdiŋ şetin ala qys Balqaş kölindegi ūzyndyğy jetpis bes, köldeneŋi on bes şaqyrym, jan-jağyn su qorşağan, tek öndiri ğana qūrğaq, Qamal aralyna bekinudi ūiğarğan. Kelesi jyly jaz şyğa, äulieata, Merke tūsyna köşip, Qoqan handyğynan jäbir jegen qyrğyz i̇elin, Sairam, Şu, Syr boiynyŋ qazaqtarymen biriktirip, qaitadan jauyna qarsy şyqpaq bolğan. Ol üşin Qoqan hanynyŋ tegeurininen qūtylyp, Qytai memleketindegi qazaq rularymen — tipti qiyn bolyp bara jatsa solai qarai ötip ketudi de syr ğyp tüigen. Qol jalğaspaq-tyn. Biraq mūnyŋ bäri äli syrtqa şyqpağan oi. Kenesary osy oiyn aqyldaspaq bolyp qaramağyndağy batyr, bilerin şaqyrğan. Keşeden beri Tor-
ğai özeniniŋ boiyndağy belgisiz oba anyna şaqyrğan adamdary jinala bastağan. Būlardyŋ işinde öziniŋ batyr serikterinen böten Kenesaryğa soŋğy kezde qosylğan Begimbet ruynan Täuke batyr, Arğynnyŋ Tölek ruynan Jäuke batyr, Qarauyl ruynan Baubek batyr, Kerei ruynan Qoşqarbai batyr, Törtqara ruynan Bigeldi men äiger batyrlar, Berdi ruynan Sügirbai batyrlar bar. Ärqaisysy Torğai özeniniŋ boiyna qostaryn tigip mäjilisti kütip jatqan. Mäjilis i̇erteŋ bastalmaq. Al Kenesarynyŋ bügingi äŋgimesi sonyŋ aldyn ala i̇eŋ jaqyn aqyldas serikterimen keŋesu i̇edi. Körgen tüsin ortağa saluy da onyŋ alystan orağytqan ailasy.
— Sonymen qyrğyz, qoqan, orys birigip ketse qaitemiz, deisiŋ ğoi, äbilğazy? — dedi Kenesary kenet şyrqai şyqqan ändi de, miyn şyrmai jönelgen oidy da özinen quyp, manağy äŋgimelerine qaita oralyp, — sonda Ūly jüz ben Syr boiynda köşip jürgen Kişi jüzdiŋ qazaqtaryn i̇esepke almaisyŋ ğoi?
— Almaimyn. Tūlypqa möŋiregen ausyl qaradai bolyp jürmesek netsin...
— Sondyqtan da alystan arbalağanşa jaqynnan dorbalağan jön, — dedi Taimas. — Arqadan ketuimiz armannan ketumen para-par...
— Sonda... — Kenesarynyŋ tüksigen qabaqtary közin jauyp jiberdi. Būl onyŋ aşulanğan belgisi — aq patşa qahary arqamyzğa aiazdai batsa da şydai ber demeksiŋder me?
— Şydamasqa amalymyz bolyp tūr ma? — dedi Taimas kürsinip, Kenesarynyŋ top quğynşynyŋ ortasyna tüsken jaraly kökjal böridei qiyn jağdaiyn jaqsy tüsingendikten, sözin batyra aityp, — bizge jetken aq patşa, Qoqanğa jetpei me? Tesken tau ötip ketpeseŋ qaşyp qūtyla almaisyŋ...
Odan da...
— İä, odan da?
— Ülken halyq qoi, bäri birdei Arşaboq, Obyriş, Besontiın sekildi şetinen būzyq i̇emes şyğar, i̇eline, jūrtyna süienip til tabu kerek...
— İe... Biraq qaraşymen astarlasqanda ne önedi deisiŋ. Qūm jiylyp tas bolmas, qūl jiylyp i̇el bolmas degendi bilmeitin be i̇ediŋ?!
Taimas bir rette «Sūltandar jiylyp i̇el bolğanyn da kördik qoi, i̇endi qūldarğa da kezek bereiik», — dep qala jazdady da, Kenesarynyŋ salbyrap ketken qabağyna qarap, der kezinde toqtady. «Qanyna tartpağannyŋ qary synsyn» deidi ğoi halyq, bükil qazaq i̇elin älde de han tūqymynyŋ abyroiynan tömen sanap otyrğanyn qaraşy, han iemniŋ».
Taimas i̇endi alystan orağyta söiledi.
— Tüs joruyna qarasam, aldymyzda kütken tek ajal bar. Äli de bolsa oilansaq, Keneke...
— Armanyma jetu üşin orta jolda ajalym tūrsa, odan qorqyp, bas tart-
pan. On segizimde naiza ūstap, jauğa şapqanymda, tübi jau qolynan öletinimdi bilgem. Nesine oilan deisiŋ mağan?
— Artyŋyzda i̇ergen jūrtyŋyz bar ğoi. Onyŋ tağdyryn qaitesiz?
— Maqsatyna jete almağan jūrt i̇endi mağan i̇ermeidi. Al i̇ere qalğany men ne körsem, o da sony köredi. Bir qaiyqqa minsek, i̇endi ajalymyz da, amandyğymyz da bir bolady.
Taimastyŋ işi mūzdap ketti. «İapyrmai, bar halyq qyrylyp qalsa da Kenekeŋ jartastai myzğymas. Mūndai da tastai qatty adam tuady i̇eken!» Biraq Kenesary öziniŋ sözinen şyqty. Osydan i̇eki jyldai ötken soŋ, Kekilitau baurynda bar qolyn qyrğyz, qoqan, orys äskeri qorşap alyp, qūtylu joly jal-
ğyz ğana qorşaudy būzyp şyğu bolğanda, ol: «Attarymyz myqty, biz qorşau-
dy būzyp şyğarmyz, al attary naşar özge jūrt ne isteidi? Joq, soŋymnan i̇ergen serikterimdi tastap, ajaldan qūtylmağanym-aq bolsyn!» — dep özi qolğa tüskenşe äskerimen bir boldy, olardy tastap bas sauğalap qaşpady.

Däl osy sätte Taimas Kenesaryğa körşiles i̇elderden de, soŋynan i̇ermegen qazaq rularynan da raqym bolmaitynyn anyq tüsindi, Oğan kenet han Kene jan-jağyn tasqyn qaptağan jalğyz bäiterek tärizdi körinip ketti. «Ūzaqqa şydai ala ma sol jalğyz bäiterek? Būl sūraqqa jauapty tek uaqyt ğana bere alatyn tärizdi. Taimas Kenesary basyna töngen qara būltty i̇eş dauyl syrğytyp äkete almaitynyn tağy anyq sezindi. Ol jaralanğan qasqyrdai neden bolsa da taiynğysy kelmei tūrğan qolbasşysyn aiap ketti. İeŋ bolmasa soŋğy aqylyn aityp järdem bergisi keldi.
— İeger jūrt, tuğan jerinen aiyrylğysy kelmese qaitemiz? — dedi Taimas. — Olardy soiyldyŋ küşimen köşire alamyz ba?
— Ondai qataldyqtyŋ i̇endi keregi qanşa? İergeni i̇ersin. İergisi kelmegeni qalsyn. Halqymnyŋ jetken jeri sol bolsa, ökpelegennen ne tabasyŋ...
Erteŋine mäjilis aşyldy. Kenesary bar jağdaidy aşyp berip, Şu men Ile boiyna köşuden böten jol joq dep sözin bitirip: «Al i̇endi qandai keŋesteriŋ bar?» dep, otyrğandarğa köz tastady. Otyrğandar i̇eş jauap bere almai jerge qarady. Osylai birtalai mezgil ötti.
älden uaqytta baryp Täuke batyr:
— Atta jal, adamda qam joq, — dedi auyr kürsinip, — biz qozğalyp Şuğa jetkenşe qys bolady... Qys ta bir, jau da bir, bosyp baryp qyrylğanşa, ajaldy ata-meken jerimizde tosyp alğan jön. İeŋ bolmasa kömusiz qalmaiyq. Köşudiŋ qajeti joq.
Tağy da i̇eşkim ündemedi. Tek ot tisti, oraq auyzdy qyzu qandy Qypşaq İman batyr ornynan atyp tūryp:
— Ne maltaŋdy i̇ezip otyrsyŋ. Täuke batyr? — dedi dausy dala qyranyndai, şaŋq i̇etip, — jerinen, suynan aiyrylğan halqyna, Kenekeŋ «äli de bolsa jauyŋa jeŋgizbeimin, soŋymnan i̇er» dep otyrğanda, i̇el basyna bügingi tuğan auyrtpalyqtan qorqyp, keiin şegineiin dediŋ be? Atta jal, adamda qam joq, qys közi qyrauda dep i̇eldiŋ qamyn oilağan bolasyŋ, Täuke! Aidahardai jūtaiyn dep kele jatqan jauyŋnan soŋynan i̇ergen az i̇elin basqa jaqqa äketpek Kenekeŋniŋ şeşimi i̇el qamy i̇emei, neniŋ qamy? Mağan salsaŋ, qaramağymdağy i̇elu auyldy i̇ertip Şuğa qarai bügin köşuge barmyn. Tuğan jerim dep aq patşağa ketken qaiyrsyz qonysqa jabysa berer jaiym joq.
Būl mäjilis i̇eki künge sozyldy.
Aqyrynda, qaramağyndağy i̇eldiŋ azğanasy ğana Kenesaryğa i̇erip, qalğandary özderiniŋ tastap ketken jerine qaitpaq boldy.
Küzdiŋ qara suyğynda bir taipy i̇el i̇eki bölinip köşti. Qoştasqan naizager dostar, birin-biri qimai äzer aiyrylysqan süiisken jürekter, jylağan bala, joqtau aitqan äiel, qaiğy-qasiretten adamnyŋ töbe şaşy tik tūrarlyq...
Eŋ aldymen Arqağa qaitpaqşy i̇elder köterildi. Būlardy qystyŋ aiazymen birge aq patşa ağa sūltandarynyŋ qahary qarsy aldy. Äsirese Qoŋyrqūlja qaramağynan qonys alğan jūrt qatygez qandy balaq ağa sūltannan zar jylady. Ol Kenesaryda ketken öşin qaityp kelgen i̇elden aldy. Biraq onyŋ da ağa sūltandyq ömiri ūzaqqa sozylmady. Qiiänaty tystan asqan kezde būnyŋ qylmysyn tekseruge Ombydan komissiiä şyqty. Sol komissiiänyŋ işinde ädiletti arman i̇etken jas ofitser İesirkegen de bar bolatyn. Ol byltyr ğana Peterburg kadet korpusyn bitirgen-di. Jäne ötken jyly sol qalada Kümiske üilengen. Qazaq i̇eliniŋ keleşegi tek ūly orys halqymen ğana birge bolsa kögeretinine äbden közi jetken jas ofitser Qoŋyrqūljalardan qūtylu kerek i̇ekenin de ūqqan. Sondyqtan öziniŋ demokratşyl orys ofitserleri arasyndağy qadirin paidalanyp, komissiiänyŋ satylğan özge müşeleriniŋ pikirin aiaqsyz tastatyp, Qoŋyrqūljany ornynan tüsirtti. Söitip az da bolsa i̇eli-jūrty men Kümistiŋ öşin qaitardy.
Al Kenesary soŋynan quğynşy şyqpasyn dep otyrğan jerinen qys tüse köşti. Kenesarynyŋ soŋynan myŋ qaraly üi i̇erdi. Qalğan qalyŋ būqara qany qaraiğan hannan irgesin aulaq salyp, öz qonystaryna tarady.
Köş aldy qara qūrymdanyp yldiğa tüsip ketkende, Kenesarymen birge töbe basynda tūrğan Dosqoja aqyn şydai almai, dombyrasyn qağyp-qağyp jiberip, közindegi jasyn irkip aldy da, qarlyqqan dauyspen jyr toğytyp qūia berdi.

Qaldyŋ dep qairan i̇elim, keŋ qonysym,
Qamyğyp tūrdy Kene jūrtyn oilap.
Kene han i̇endi köşti «ia, qūdailap!»
Tūrğan soŋ han qamyğyp, i̇el jabyğyp
Dosqoja tolğai berdi kegin qairap...

Köş ūzağan saiyn, jyr da ūzai berdi, Şydai almağan Kenesary alğa qarai asyğa şaba jöneldi.
Ağybai, Būqarbai, Jeke batyr, İman, Qūdaimendi, Nauryzbai, Bopai, Taimas, äbilğazy, tağy bir top kisi attaryn borbailai qamşylap soŋynan i̇erdi. Osydan jeti jyl būryn, köterilis bastalğan sätte-aq Kenesaryğa qosylğan būl batyrlardyŋ işinde, i̇el biligin qaitadan qolyna alğan Jolaman sūltan ğana joq i̇edi.
Kenesarynyŋ būl asyğa köterilui ajalyna asyğuy boldy. İeki jyl ötpei biylğy körgen tüsi däl öŋindegidei kelip, ol Kekilitauynyŋ bauyrynan ajal tapty.
Al mynau köş Şyŋğyshan şabuylynan bastap, alty jüz jyldan astam öziniŋ jeri, suy, täuelsizdigi üşin küresken qazaq atty köşpendi kökjaldardyŋ i̇eŋ soŋğy ūly köşi i̇edi.

Click or select a word or words to search the definition