Köşpendiler - III - Qahar

Küz toqsannyŋ bas kezinde Sibir jasağy Ūlytauğa, Orynbor jasağy Or bekinisine qarai şegindi. Söitip patşa ükimetiniŋ Kenesaryğa qarsy bir myŋ segiz jüz qyryq törtinşi, iağni, qazaqşa Ūlu jylğy general-maior Jemçujnikov basqarğan attanysy da i̇eşbir nätijesiz bitti.
Kenesarynyŋ da kütkeni osy kez i̇edi. Patşa jasaqtary qazaq jerinen ketisimenen, ol qandy şeŋberin jan-jağyna qaita sala bastady. Jolaman, İman, Jeke batyr, Janaidar, Nauryzbai, İerjan basqarğan şağyn jasaqtar Orynbor, Batys Sibir gubernatorlyğy men Kenesary bilep otyrğan jerdiŋ şekarasyndağy patşa bekinisterine, kazak-orys stanitsalaryna joq jerden tiıp tynyştyq bermedi. Al Būqarbai, Ağybai, Qūdaimendi basqarğan jasaqtar Qoqan handyğynyŋ şekarasyna baryp özbek qystaqtaryn tonaumen boldy.
Kenesary osy jyly qaraşa aiynda Jappas ruynan zeket, üşir jinap qaityŋdar, i̇eger qarsylyq i̇etse aulyn şabyŋdar dep Baitabyn men Nauryzbaidy jiberdi. Ondağy oiy bir jağynan Baitabyndy tağy bir synau i̇edi. Kenesarynyŋ qanqūilylyğynan tüŋilip, äne ketem, mine ketem dep tolqyp jürgen Baitabyn bū joly bas tartpady. İel bolyp biriguge qarsy qyr körsetip jürgen Jappas aulyna qūlşyna attandy. Jaŋğabyl bi būlardy qūşağyn jaia qarsy aldy. Tün kele Kenesary jigitterine arnap oiyn-sauyq qūryp, qoiyndaryna qyz saldy. Al taŋ aldynda özi basqaryp ūiqyda jatqan Nauryzbai jigitterin tegis bauyzdady. Osy tünde Baitabyn batyr da öldi, Nikolai Gubin qolğa tüsti. Tek janynda jatqan qyzdyŋ syrttağy şudy i̇estip «seni öltirgeli kele jatyr» degen sözinen ses alyp dalağa jügirip şyqqan Nauryzbai Nikolai Gubin äkelgen Aqauyz jüirigine minip ülgirdi. Soŋynan quğan Jappas jigitteriniŋ jeteuin jäne älmembet bidiŋ balasy Kökir batyrdy naizamen qağyp öltirip jalğyz özi qaşyp qūtyldy. «Sūŋqar ölgen» töbesindegi oqiğadan keiin alty jyl qyzyğyn körgen Baitabynnyŋ asqan i̇erlikpen, jalğyz özi köp jigitpen atysyp sorğa qamalyp ölgenin i̇estigende Kenesary qandai batyrynan airyl-
ğanyn bir-aq bildi. Batyrlarymdy qalai qadirleitinimdi körsin degen sūltan özi jer bauyrlai qaiğyryp, bar jūrtqa üş kün qara jamyltyp joqtau aitqyzdy. Jetisin bergennen keiin Baitabyn ölgen jerge baryp basyna qūlpytas ornatyp, būl arağa «Baitabyn daŋyzy» degen at qoidy. Osy «jasauyl qyr-
ğyn» dep atalatyn uaqiğadan keiin Kenesary jeltoqsannyŋ basynda sarbazdaryn özi basqaryp kelip Jappas ruyn şapty. Jazyqty-jazyqsyzyna qaramai Jappas ruynyŋ köp aulyn qanğa būiady. San kedei aldyndağy kün körisinen airylyp, san beişara qan jylady. Tek osy qyrğynnyŋ bas künäkary Jaŋ-
ğabyl ğana qoimasyndağy köp qomynyŋ arasyna tyğylyp aman qaldy. Sonymen bir myŋ segiz jüz qyryq törtinşi, iağni Ūlu jyly, Kenesary jauyn tağy toitardy. Biraq ol iştei jaraly i̇edi. Tağy da osyndai auyr bir jyl kelse, tynymsyz alysyp, at üstinde jürip qajyğan jūrt i̇endi tötep bere almaitynyn Kenesary jaqsy tüsingen-di. Sol sebepten de taiau qalğan jauyn sezip, qaida qaşaryn bilmei sasqan jaraly arlan qasqyrdai qatty qinaluda i̇edi. Qas pen dosty aiyra almai, soŋğy kezde boiyn meilinşe bilep ketken qatygezdik, qanypezerligi de osydan şyqqan-dy.

Bülinşilik epilogi

Qazaq jerinde ne köp mola köp. Al myna bireulerdi mola deuge de, qūlpytas deuge de, serete deuge de keledi. Qazaq köbine mūndaidy oba deidi. Būl tastan qaşap istegen müsin. Şombaldai tas deneniŋ köbi äielge ūqsas. Keibireuiniŋ alaqanynda keude tūsyna deiin kötergen kese-ydys, keiisiniŋ qolynda kelte juan taiaq tärizdi qaru. Türleri monğol keiiptes, keiisiniŋ juan mūrty salbyrağan. Osy müsinniŋ janynda tasty qyrynan qalap salğan zirat-
qa ūqsağan tört qabyrğa bar. Al bağda bireuleriniŋ janynda kädimgidei kişi-girim tas qorğan tūrğyzylğan. Müsinnen künşyğysqa qarai jüz i̇elu, i̇eki jüz qadamnan keiin, sopaq tört būryşty, biıktigi jarty qūlaş tastar kezdesip otyrady. Būl tizilgen tastar (balbalalar) i̇ekinşi oba tasqa aparady. Odan äri tağy osyndai balbala tastar sozylyp kete barady...
Osyndai bir töbe basyndağy tas obanyŋ janynda üş adam otyr. Biri Kenesary. Qasyndağylary Taimas pen äbilğazy.
Qasym han däuirinen bastap qazaq jerinde taqqa otyrudyŋ öziniŋ i̇erekşe dästüri bolğan. Taqta otyrğan hannyŋ oŋ jağyndağy adamdy Maimene, sol jağyndağyny Maisara dep atağan. Maimene men Maisara i̇eŋ bedeldi rulardan, hannyŋ oŋ qoly men sol qoly tärizdi senimdi adamdardan sailanğan. Qasym hannan bastap Abylaiğa deiin qazaq handarynyŋ Maimene ornyna arğyn, Maisara ornyna Qypşaqtan şyqqan bedeldi bi, bekzadalary otyryp kelgen.
Kenesary han bolğannan beri, tek Abylaidyŋ ala tuyn öziniŋ jasyl tuyna aiyrbastağany bolmasa, köbine ata dästürin berik ūstauğa tyrysqan. Sondyqtan Maimene men Maisarany handyq, soğys isterinde i̇eŋ jaqyn, i̇eŋ senimdi serikteri Taimas pen äbilğazyğa bergen. Taimas arğyn ruynan bolğandyqtan ony Maimene, sūltan tūqymynan şyqqan öziniŋ nemere inisi äbilğazyny, nağaşy jağynan Qypşaq bolğandyqtan Maisara i̇etken. Būl i̇ekeui qai jerde jürmesin, osy tärtipti būzbaityn. Mine qazir de Taimas hannyŋ oŋ jağynda, äbilğazy sol jağynda otyr.
Tamyzdyŋ bas kezi bolsa da, bügin kün şildedei tym ystyq i̇edi. Qazir kün batuğa taiap qalğan kez. Keş bola, töbe basynda salqyn jel soğyp, oba qasyndağy üş adam demderin i̇erkin alğandai. Tömende Yrğyz özeniniŋ öreme tūsynda jaudan tasalanğan han auly jatyr.
«Jalaiyrda qoi köp, Janğazyda oi köp» dep öziniŋ ündemestigine syltau tapqan Jalaiyrdyŋ Janğazy degen baiyndai i̇emes, Kenesary şynynda da sözge saraŋ, tūiyq, biraq köp oilanatyn-dy. Al ötken jylğy jeŋisterinen keiin tipti az söileitin bolyp alğan. Handyqty basqaruda i̇eŋ jaqyn degen bir tabaqtan i̇et jep, bir dastarqannan şai işip jürgen Taimas pen äbilğazyğa da ol aqyrğy kezde anda-sanda ğana syryn aitatyn. Taimas pen äbilğazy handarynyŋ būl qylyğyn «tūtqyndağy bäibişesi men balalaryn sağynğan şyğar. Qaisar minezine salyp bizge aitqysy kelmei, qūr işten tynğan türi ğoi», — dep oilaityn. Biraq biylğy jyldyŋ ortasynda general Obruçevpen jürgizilgen kelisim boiynşa tūtqyndar aiyrbastalyp, Künimjan balalarymen üş jylğa taiau Orynborda bolyp, osydan i̇eki ai būryn sau-salamat qaityp kelgen.
Alaida Kenesary bir-eki kün aqjarєyn jürgen de, qaitadan qaiğy teŋizine tüsip ketken, tünere bastağan. Hannyŋ būlai ūzaq tūnjyrauyn i̇eki aqylgöi tüsine almai-aq qoiğan. Kenesary qandai qaiğy kelse de, üş künnen keiin ūmytatyn. Ūmytpasqa ömirdiŋ özi de qoimaityn, künde attanys, şabuyl, bir qaiğyny kün salmai basqa qaiğy jeŋip jatqan kez. Byltyr Baitabyn batyr ölgende de, i̇el arasyn tatulastyrudyŋ şeşeni älim İagudin men bükil keŋse jūmysyn, alym-salyq isterin basqaryp jürgen Ospanūly Sidaq Qoja qolğa tüskende de üş-aq kün qaiğyrğan. Törtinşi küni qaitadan kökburylğa mingen. Būrynğysynan da qatulana tüsken. Biyl Kenesary onşa küizelerdei apat i̇el basyna tuğan joq. Tek būrynğy İelek özeniniŋ boiyna köşip barğan ruyn iesiz tastamaiyn dep, jaz basynda Jolaman batyr han qasynan köşip ketken. Kenesary qūşaqtasa qol alysyp qoş aitysqan. Jolamannyŋ i̇eline qaituyna özi rūqsat bergen. Al jaqynda böten ūlttan jalğyz syrlasy İosif Gerburt —Jüsip üşti küili joq bolyp ketkende, tūnjyrai otyryp: «Aidynyma kelip qonğan aqquym i̇edi, sirä kölim taiyzdanaiyn degen i̇eken, jolynan jarylqasyn. Ūltym bir deitin i̇edi, tek Besontiınge baryp qosylmasa bolğany», — degen de qoiğan. (Besontiın dep qazaqtar Sibir kazaktarynyŋ basqarmasy bastyğy, zaty poliak, general-maior Vişnevskiidi aitatyn).
Osyndai jağdaida jürgen Kenesary bügin i̇eŋ janaşyr i̇eki serigin alyp oba qasyna kelgen. İerteŋ osy arağa Kenesarynyŋ qaramağyndağy i̇el bilep otyr-
ğan batyrlary, bileri jinalmaq. Aldağy uaqytta ne isteu kerek, sony aqyldaspaq. Özderin han şaqyrğanda Taimas pen äbilğazy sol mäjilis turaly keŋespek bolar dep oilağan. Biraq Kenesary sözin tipti bötennen bastady.
— Men keşe bir tüs kördim... Tüs i̇emes-au, özimniŋ ajalymdy kördim. Sonyŋ joruyn sūraiyn dep i̇edim, — dedi ol basyn kötermei, jerdi şūqylap.
äbilğazy jasy kişi bolğandyqtan Kenesary özi söile demese ündemeitin. Ädet boiynşa mūndai jağdaida söz Taimasqa tietin. Ol sol ädetine salyp:
— Tüs tülkiniŋ boğy degen, han iem, ony jorytyp ne qylasyz, — dedi, Kenesarynyŋ «ajalymdy kördim» degeninen şoşyp.
— Joq, tüsim demeŋder, öŋim deŋder...
— Jaqsy. Aityŋyz.
— Biz, qalyŋ qazaq osy aradan bosyp Balqaş baryp, Qamal aralynda qys ötkizip, odan Merkeni alğan i̇ekenbiz. Qyrğyzdyŋ manaptary Sarbağyş Orman men Jantaiğa: «Ağaiyndy i̇eki jūrt birigip, Qoqan hanyn joiyp, jeke i̇el bolaiyq», — dep hat jazyppyn.
— Jön ğoi. Qyrğyzdar bizdei Rossiiä patşalyğynyŋ qorlyğyn körgen joq qoi äli... Qoqan hanynyŋ qiiänattary bolmasa, i̇eli de, jeri de sau, aq patşağa qarsy kelmeidi...
— Orman özi han bolğysy keledi i̇eken, ol «sen mağan bağyn, söitseŋ biriguim mümkin, äitpese öziŋdi ūstap berem. Seniŋ basyŋa Besontiın üş myŋ som kümis aqşa men altyn medal bergeli tūr», — deidi. Men ne degenimdi bilmeimin, osy arada şym-şytyryq birdemeler bastaldy. Qaliğūl manap kelip, özara tatulasyp, bir-birimizge timeitin bolyp bitim istegen tärizdimiz, biraq ol bitimdi, meniŋ basymdy satyp şen almaq bolğan manaptar uädesin būza ma, kelisim sūrap barğan Sauryq batyrdy öltirip, Künimjannyŋ inisi men Janasty qolğa tüsirip, köp töleu sūrai ma, qalai, äiteuir biz olarmen soğysuğa bel bailappyz...
— Tüsiŋizge tağy soğys kirse qiyn i̇eken. İel tym küizelude ğoi.
— İä, būl tek tüs bolsyn de. Sodan qan tögis bastalypty. İeki jaqtan birdei jazyqty, jazyqsyzdar qyrylyp, jylağan bala, qatyn-qalaştyŋ oibaiynan jer türşikkendei...
— İapyrmai, ä... Onsyz da tögilgen qan az i̇emes i̇edi ğoi...
Saiyp kelgende biz Orman manaptyŋ äskerimen betpe-bet kelippiz. İeki jaq Şu özeniniŋ boiyndağy Qara Qonys jazyğynyŋ künşyğys şeti Kekilitau i̇eteginde kezdesippiz. Kekiliniŋ «äulie şyŋy» atalatyn basynda Orman qoly. İejelden qan josyğan jer dep sanalatyn Maitöbe adyrynyŋ basynda biz... Sol jağymyzda qalyŋ būiratty Almalysai jazyğy. Odan äri Şu özeni... Olar biıkte, biz tömen. «äulie şyŋynyŋ» basyndağy Pişpektiŋ qūşbegi älişer datqa men Orman manapty öŋimdegidei anyq körip tūrmyn. Manaptar «bälem, tūra tūr!» dep jūdyryqtaryn tüiedi. Künşyğys jağymyzdan, atyn bilmeimin, tağy bir qarly biık şyŋ i̇elesteidi. Onyŋ basynda Besontiın. Ol Orman men älişerge qol būlğaidy, «Kenesaryny tez qūrt. Järdemge bir atqanda myŋ adamdy qyratyn qaruy bar jüz äskerimdi jiberdim», — deidi. İetekke qarasam Besontiınniŋ sözi jön sekildi. İeki sypaiy samaurynğa ūqsas buy būrqyrağan birdemeden oqty qardai boratyp tūr.
— Kündiz ne oilasaŋ tüsiŋe sol kiredi degen, — dedi bağanadan beri ündemei otyrğan äbilğazy — i̇esiŋizde me Jüsiptiŋ äneugi sözi.
Jüsip Orynbordan kelgen bir qaşqyn soldattan öz i̇elinde şyğatyn bir jurnaldy sūrap alğan. Sol jurnalda köp närse jazylğan i̇eken. Oqty qarşa boratyp, bir atqanda myŋ san adamdy joq i̇etetin bolaşaqta ğajaiyp qarular şyğady-mys dep Jüsip Kenesaryğa aitqan. Tyŋdap otyrğan Kenesary «Şirkin-ai, sondai qarudyŋ bir-ekeui mende bolar ma i̇edi», — dep arman bildirgen.
— Mümkin sondai bäle me, äiteuir jantürşiger bir ğalamat, — dedi sözin qaita jalğap Kenesary, — soğys äli bastalğan joq, biraq meniŋ i̇eki közim Kekilitau jağynda. Kündiz közime tüseri tau basyna jyra, saiy, qoinau men şaŋyn būrqyratyp ağylyp kele jatqan qalyŋ qol. Tünde bükil Kekilitaudyŋ boiyn qaptai janğan ottar... Men şoşynyp, äbilğazy, senen: «Kekilidegi qyrğyz köp pe, aspandağy jūldyz köp pe?» — dep sūraimyn.
äbilğazy i̇ezu tartyp küldi.
— Kene ağa, būnyŋyzğa men jauapty qazir bereiin, Siz manaptardyŋ özderin kördiŋiz be, älde tek şaŋ men otty ğana kördiŋiz be?
— Şaŋ men otty ğana kördim. Manaptardan körgenim tek Orman, älişer, Qaliğūl.
— Onda būl i̇eski qulyq. İeskendir Zūlharnaiynğa qarsy soğysqanda saq, qypşaq, üisinder osyndai ädis qoldanypty. Tünde qos basyna i̇emes, är sypaidyŋ özine jeke ot jaqtyryp, al kündiz i̇eki san qoldy i̇eki taudyŋ arasymen şaŋdy aspanğa şyğara i̇ersili-qarsyly jürgize beripti. Qazaqtardy būryn bilmeitin İeskendir Zūlharnaiyn «būl ne qylğan köp qol i̇edi» dep seskenip, qazaq dalasyna attanudan bas tartypty. Qos müiizdi İeskendirdiŋ bizdiŋ jerge kelmeuiniŋ bir sebebi osynda körinedi.
— Būl bir i̇eske alatyn qulyq i̇eken, — dedi Kenesary. Söitti de tüsine qaita kiristi. — Qyrğyzğa birge attanğan Sypatai batyr men Rüstem töre bizdi tastap ketip barady. Ar jağynda tağy da şym-şytyryq bir päleler... Jekpe-jek şyqqan batyrlar, qarama-qarsy bettesip kelgen qoldar. Ormanğa men: «Şyq jekpe-jek!» — deimin. Ol mağan borbaiyn körsetip küledi. Qysqasy, bir kezde bizdiŋ qalyŋ qol qorşauğa tüsken i̇eken deimin. Bir jağynda patşa soldattary, i̇ekinşi jağynda qisyq qylyş qoqandyqtar, üşinşi jağymyzda ala qalpaq manaptar. Jantalasyp jan-jağyma qaraimyn. Qorşaudy būzam dep i̇eki jüz jigitpen jauğa şapqan Nauryzbai... Ar jağynda tağy şym-şytyryq... Däl öŋimdegidei: «İapyrmai, būdan da qiyn kezeŋderde jol tapqan aqylym qaida deimin. Patşanyŋ zeŋbirekti bes myŋdağan äskerine boi bermegen basym, myna toğyşar manapqa tötep bere almağanyŋ ba?» — deimin özimdi özim qinap. Biraq tötep bere alatyn i̇emespin. Äsirese sypailarymnyŋ qūtyn alyp, qyryp bara jatqan i̇eki büiirimizden atylğan älgi samauryndai buy būrqyrağan ğajaiyp qaru... Älden uaqytta Aqauyzdyŋ jalyn qūşyp Nauryzbai qūlady. Tek qoldy jaryp Aqylağymen qamalai quğan jauğa jetkizbei Ağybai ğana qūtyldy. Qorşau taiağan saiyn tynysym tarylyp, Batyrmūrat bastağan serikterimmen iırimdi Qarasu özenine at qoidym... Astymdağy atymdy iırim ala jöneldi. Qai jağymnan kelgenin bilmeimin, birese Batyrmūrat, birese Qaraülek, birese sen i̇ekeuiŋ, birese Arğyn, Qypşaqtyŋ jas jigitteri suğa jibermei meni jağağa alyp kele jatyr...
Terlep ketken Taimas:
— İapyrmai, tüstegi su öŋiŋizde körer azabyŋyz ğoi, äiteuir jar jağasyna şyqtyŋyz ba?
— Şyqtym ğoi. Biraq aldymda Töregeldi manap basqarğan Qaliğūl jasağy tūr i̇eken. Qolğa tüstim... Ar jağynda tağy şym-şytyryq, bireu jylap, bireu külgen tärizdi. Būl uaqytta qarasam syŋsyğan jau ortasynda tūrmyn. Būl bir ülken toi tärizdi. İeŋ ortada Qaliğūl manap, «imanyŋdy aita ber, qazir basyŋdy alamyz» deidi. Men imanymdy aityp, allağa jalynğannan göri, basymnan ötken ömirimdi, ağaiyn-tuysymdy, qatyn-balamdy, üzeŋgiles serikterimdi, tuyp ösken Kökşeniŋ kögildir taularyn, Saryarqanyŋ aidyn şalqar kölderin, jasyl orman, kök şalğyn belderin köz aldyma i̇elestetip än saldym.

Kenesary būl joly da i̇el qamqory i̇er bolyp körinip otyr... Äbilğazy men Taimastyŋ jüiesin bosata söiledi.
— Sondağy qoştasuymnyŋ i̇eki auyzy qazir de i̇esimde:

Qoş aman bol, Saryarqa ösken jerim,
Qaitqan qazdai qalyŋ i̇el, köşken jerim,
Tize qosyp bar qazaq i̇el bola almai,
İt pen qūsqa jem bolyp öşken jerim.
Sen de aman bol, Sarysu, Qaratauym,
Jeŋe almadym, Qoqanda ketti dauym.
Qorqyt köri aldymda qazuly i̇eken.
Aqyrynda, minekei, jeŋdi jauym!..

Osy qoştasuymdy aityp basymdy Qaliğūldyŋ qolyndağy qylyşqa tosa berdim. Sūp-suyq bolat qylyş kök jelkemnen kirş i̇etip kirip, öndirimnen bir-aq şyqty, basym anadai jerge domalap tüsti..
— İapyrmai, — dedi Taimas maŋdaiyna şyqqan suyq terdi oramalymen sürtip, — qazaq tüsinde ölgen adam ūzaq jasaidy deitin i̇edi, ūzaq jasarsyz, Keneke...
— Qūia tūr, ūzaq jasar, qūzğyn qūs kimge tūlğa bop jür? — dedi Kenesary Taimasqa, — qyzyğy artynda...
— Tüs dese tüs i̇eken, älgiden keiin de birdeme kördiŋiz be? — dedi Taimas «ölgennen keiin» degen sözdi aituğa auzy barmai «älgiden keiin» dep.
— Käptiŋ bäri osynda bop tūr ğoi. Sonyŋ joruyn sūramaqpyn senderden. Özim ölsem de, bärin i̇estip, körip jatyrmyn. «Kenesary öldi» dep soŋymnan i̇ergen birqauym jūrt aza tūtyp, küŋirene jöneldi. Qūlağyma sol qaiğynyŋ işinen Nysanbaiymnyŋ joqtauy dara i̇estiledi. Toqtai tūrşy qalai dep jylap i̇edi Nysanbai? İä, bir-eki auyz sözin äli ūmytqam joq:

Tūlpardan sailap at minip,
Dorbadan jemin jegizgen.
Jem ornyna bal berip,
Qysyrdyŋ sütin i̇emizgen.
Basuğa qalyŋ jau kelse,
Alyp şyğar degizgen
Kenekemdi qaldyryp,
Kök buryl, sağan ne boldy?!
Kenekem meniŋ ketken soŋ
Zamanym qaldy tarylyp.
Halyq iesi hanymnan
Eki birdei qanatym,
Jetim qaldyq aiyrylyp!
Eki birdei qanatym,
Topşydan qaldy qaiyrylyp!
Baldağy altyn aq beren
Tasqa tidi maiyrylyp!
Kemşilik tüsti basyma,
Köringennen qaimyğyp!

Nysanbaidyŋ joqtauy biter-bitpesten, Orman men Janai Qoqan hanyna dostyqtyŋ belgisi i̇etip, i̇eki arbağa tiep köz aldymda sarbazdarymnyŋ bastaryn ala jöneldi. Işinde Nauryzbai qalqamnyŋ, Qūdaimendi, Jeke batyr, tağy osy aiqasta qaza bolğan i̇eki balam men on bes sūltannyŋ bastary bar... Bar basty Qoqan hany «qyrğyz manaptary Kenesarydan qalai öşin alyp bergenin körsin», — dep Taşkent bazarynyŋ däl ortasyna ağaşqa kigizip ilip qoidy. Amalym ne, bärin körip jatyrmyn. Al özimniŋ basymdy Qaliğūl manap qorjynğa salyp, Üisin, Dulat rulary da zaty qazaq qoi, bülik şyğaryp jürer dep, Jasyl köldiŋ syrtymen orağytyp, Jarkent arqyly Qapaldağy Besontiınğa alyp keldi. Mūnda i̇eŋ aldymen körgenim Kenesarynyŋ kegin alamyz dep manaptarğa qarsy attanyp bara jatqan qalyŋ Alban, Syban jigitteri boldy. Olardyŋ ne istegenin körgenim joq, biraq alystan qūlağyma kelgeni: meni öltiruge qaty-
nasqan kisilerdiŋ jazasyn aiamai tarttyrypty. Al Töregeldi manaptyŋ aulyn şauyp, özin at qūiryğyna bailap öltiripti. Mūny köre almağan sebebim meniŋ basymdy Aiaköz, Semei arqyly Ombyğa ala jönelgen. Ombyğa kelgen soŋ Arşaboq, şoqşa saqalymnan ūstap tūryp: «On jyl ūstatpap i̇ediŋ, i̇endi mine qolymda tūrsyŋ. Ne istesem de i̇erkim bar...» dep küldi. Men de küldim, — «Myqty bolsaŋ tirimde nege kegiŋdi almadyŋ? Qu basqa qairat istep ne qylasyŋ», — dedim. Ol «Kegimdi tiriŋde alğan joqpyn ba? Sağan Orman men Janai manaptardy aidap salyp, senimen qyrqystyryp, aqyry solardyŋ qolymenen basyŋdy kestirgen men i̇emespin be?» — dedi, söitti de jan-jağynda tūrğan kileŋ sary ala tondy jandaraldarğa: «Kenesaryny qūrtuğa qatynasqan qyr-
ğyz manaptaryn tegis Ombyğa qonaqqa şaqyraiyq. Al myna basty juan moinynan aiyrğan älibek ūly Qaliğūlğa, Rossiiä imperiiäsyna körsetken adal i̇eŋbegi üşin, patşa ağzam atynan, moinyna qarğy bau i̇etip tağyp jürsin, georgii lentasyna bailanğan kümis medal bereiik» dedi. Söitti de meniŋ betime qarap: «Mine, Kenesary, küştimen küresseŋ tabaryŋ osy bolady», — dep kekete küldi de, i̇esik aldynda kütip tūrğan şabarmandaryna basymdy ūstatyp: «Tez Peterburğa jetkiziŋder!» — dedi. Olar meni qaitadan qorjynğa salyp ala jöneldi. Neşe kün, neşe tün jürgenimdi bilmeimin, äiteuir şiritpeitin bir däri jaqqan ba, küzdiŋ suyğynda kişi qūdai — patşa ağzamnyŋ özi tūratyn saltanatty qalağa jettik. Meniŋ sorly basymdy şoqşa saqalymnan ūstap neşe türli jandaraldar san ret kördi. Aqyrynda bir küni miymdy, bas terimdi, keŋsirigimdi sypyryp ap, maŋdaiyma küidirip «Qyrdyŋ qaraqşy sūltany Kenesary Qasym ūlynyŋ basy» degen taŋba salyp, özim sekildi bastar, san türli ğajaiyp suretter, tas müsinder, patşa ağzamdardyŋ tamaşa zattary tūratyn keŋ saraiğa aparyp qoidy...»
— Oipyrmai, Keneke, qaidağy-joqty aityp kettiŋiz ğoi, — dedi äbden abyrjyğan äbilğazy, — tüs degen sandyraq i̇emes pe, qaitesiz sony i̇eske tüsirip... Qalsyn päleket sol betimen tüs bolyp.
— Läiim aitqanyŋ kelsin... Biraq qoryqqanmen jan qala ma, tüsimdi aiaqtaiyn, şeşuin sosyn aitarsyŋdar.
— Aiaqtaŋyz.

Click or select a word or words to search the definition