Köşpendiler - III - Qahar

Küz toqsannyñ bas kezinde Sibir jasağy Ūlytauğa, Orynbor jasağy Or bekinisine qarai şegindi. Söitip patşa ükimetiniñ Kenesaryğa qarsy bir myñ segiz jüz qyryq törtinşi, iağni, qazaqşa Ūlu jylğy general-maior Jemçujnikov basqarğan attanysy da i̇eşbir nätijesiz bitti.
Kenesarynyñ da kütkeni osy kez i̇edi. Patşa jasaqtary qazaq jerinen ketisimenen, ol qandy şeñberin jan-jağyna qaita sala bastady. Jolaman, İman, Jeke batyr, Janaidar, Nauryzbai, İerjan basqarğan şağyn jasaqtar Orynbor, Batys Sibir gubernatorlyğy men Kenesary bilep otyrğan jerdiñ şekarasyndağy patşa bekinisterine, kazak-orys stanitsalaryna joq jerden tiıp tynyştyq bermedi. Al Būqarbai, Ağybai, Qūdaimendi basqarğan jasaqtar Qoqan handyğynyñ şekarasyna baryp özbek qystaqtaryn tonaumen boldy.
Kenesary osy jyly qaraşa aiynda Jappas ruynan zeket, üşir jinap qaityñdar, i̇eger qarsylyq i̇etse aulyn şabyñdar dep Baitabyn men Nauryzbaidy jiberdi. Ondağy oiy bir jağynan Baitabyndy tağy bir synau i̇edi. Kenesarynyñ qanqūilylyğynan tüñilip, äne ketem, mine ketem dep tolqyp jürgen Baitabyn bū joly bas tartpady. İel bolyp biriguge qarsy qyr körsetip jürgen Jappas aulyna qūlşyna attandy. Jañğabyl bi būlardy qūşağyn jaia qarsy aldy. Tün kele Kenesary jigitterine arnap oiyn-sauyq qūryp, qoiyndaryna qyz saldy. Al tañ aldynda özi basqaryp ūiqyda jatqan Nauryzbai jigitterin tegis bauyzdady. Osy tünde Baitabyn batyr da öldi, Nikolai Gubin qolğa tüsti. Tek janynda jatqan qyzdyñ syrttağy şudy i̇estip «seni öltirgeli kele jatyr» degen sözinen ses alyp dalağa jügirip şyqqan Nauryzbai Nikolai Gubin äkelgen Aqauyz jüirigine minip ülgirdi. Soñynan quğan Jappas jigitteriniñ jeteuin jäne älmembet bidiñ balasy Kökir batyrdy naizamen qağyp öltirip jalğyz özi qaşyp qūtyldy. «Sūñqar ölgen» töbesindegi oqiğadan keiin alty jyl qyzyğyn körgen Baitabynnyñ asqan i̇erlikpen, jalğyz özi köp jigitpen atysyp sorğa qamalyp ölgenin i̇estigende Kenesary qandai batyrynan airyl-
ğanyn bir-aq bildi. Batyrlarymdy qalai qadirleitinimdi körsin degen sūltan özi jer bauyrlai qaiğyryp, bar jūrtqa üş kün qara jamyltyp joqtau aitqyzdy. Jetisin bergennen keiin Baitabyn ölgen jerge baryp basyna qūlpytas ornatyp, būl arağa «Baitabyn dañyzy» degen at qoidy. Osy «jasauyl qyr-
ğyn» dep atalatyn uaqiğadan keiin Kenesary jeltoqsannyñ basynda sarbazdaryn özi basqaryp kelip Jappas ruyn şapty. Jazyqty-jazyqsyzyna qaramai Jappas ruynyñ köp aulyn qanğa būiady. San kedei aldyndağy kün körisinen airylyp, san beişara qan jylady. Tek osy qyrğynnyñ bas künäkary Jañ-
ğabyl ğana qoimasyndağy köp qomynyñ arasyna tyğylyp aman qaldy. Sonymen bir myñ segiz jüz qyryq törtinşi, iağni Ūlu jyly, Kenesary jauyn tağy toitardy. Biraq ol iştei jaraly i̇edi. Tağy da osyndai auyr bir jyl kelse, tynymsyz alysyp, at üstinde jürip qajyğan jūrt i̇endi tötep bere almaitynyn Kenesary jaqsy tüsingen-di. Sol sebepten de taiau qalğan jauyn sezip, qaida qaşaryn bilmei sasqan jaraly arlan qasqyrdai qatty qinaluda i̇edi. Qas pen dosty aiyra almai, soñğy kezde boiyn meilinşe bilep ketken qatygezdik, qanypezerligi de osydan şyqqan-dy.

Bülinşilik epilogi

Qazaq jerinde ne köp mola köp. Al myna bireulerdi mola deuge de, qūlpytas deuge de, serete deuge de keledi. Qazaq köbine mūndaidy oba deidi. Būl tastan qaşap istegen müsin. Şombaldai tas deneniñ köbi äielge ūqsas. Keibireuiniñ alaqanynda keude tūsyna deiin kötergen kese-ydys, keiisiniñ qolynda kelte juan taiaq tärizdi qaru. Türleri monğol keiiptes, keiisiniñ juan mūrty salbyrağan. Osy müsinniñ janynda tasty qyrynan qalap salğan zirat-
qa ūqsağan tört qabyrğa bar. Al bağda bireuleriniñ janynda kädimgidei kişi-girim tas qorğan tūrğyzylğan. Müsinnen künşyğysqa qarai jüz i̇elu, i̇eki jüz qadamnan keiin, sopaq tört būryşty, biıktigi jarty qūlaş tastar kezdesip otyrady. Būl tizilgen tastar (balbalalar) i̇ekinşi oba tasqa aparady. Odan äri tağy osyndai balbala tastar sozylyp kete barady...
Osyndai bir töbe basyndağy tas obanyñ janynda üş adam otyr. Biri Kenesary. Qasyndağylary Taimas pen äbilğazy.
Qasym han däuirinen bastap qazaq jerinde taqqa otyrudyñ öziniñ i̇erekşe dästüri bolğan. Taqta otyrğan hannyñ oñ jağyndağy adamdy Maimene, sol jağyndağyny Maisara dep atağan. Maimene men Maisara i̇eñ bedeldi rulardan, hannyñ oñ qoly men sol qoly tärizdi senimdi adamdardan sailanğan. Qasym hannan bastap Abylaiğa deiin qazaq handarynyñ Maimene ornyna arğyn, Maisara ornyna Qypşaqtan şyqqan bedeldi bi, bekzadalary otyryp kelgen.
Kenesary han bolğannan beri, tek Abylaidyñ ala tuyn öziniñ jasyl tuyna aiyrbastağany bolmasa, köbine ata dästürin berik ūstauğa tyrysqan. Sondyqtan Maimene men Maisarany handyq, soğys isterinde i̇eñ jaqyn, i̇eñ senimdi serikteri Taimas pen äbilğazyğa bergen. Taimas arğyn ruynan bolğandyqtan ony Maimene, sūltan tūqymynan şyqqan öziniñ nemere inisi äbilğazyny, nağaşy jağynan Qypşaq bolğandyqtan Maisara i̇etken. Būl i̇ekeui qai jerde jürmesin, osy tärtipti būzbaityn. Mine qazir de Taimas hannyñ oñ jağynda, äbilğazy sol jağynda otyr.
Tamyzdyñ bas kezi bolsa da, bügin kün şildedei tym ystyq i̇edi. Qazir kün batuğa taiap qalğan kez. Keş bola, töbe basynda salqyn jel soğyp, oba qasyndağy üş adam demderin i̇erkin alğandai. Tömende Yrğyz özeniniñ öreme tūsynda jaudan tasalanğan han auly jatyr.
«Jalaiyrda qoi köp, Janğazyda oi köp» dep öziniñ ündemestigine syltau tapqan Jalaiyrdyñ Janğazy degen baiyndai i̇emes, Kenesary şynynda da sözge sarañ, tūiyq, biraq köp oilanatyn-dy. Al ötken jylğy jeñisterinen keiin tipti az söileitin bolyp alğan. Handyqty basqaruda i̇eñ jaqyn degen bir tabaqtan i̇et jep, bir dastarqannan şai işip jürgen Taimas pen äbilğazyğa da ol aqyrğy kezde anda-sanda ğana syryn aitatyn. Taimas pen äbilğazy handarynyñ būl qylyğyn «tūtqyndağy bäibişesi men balalaryn sağynğan şyğar. Qaisar minezine salyp bizge aitqysy kelmei, qūr işten tynğan türi ğoi», — dep oilaityn. Biraq biylğy jyldyñ ortasynda general Obruçevpen jürgizilgen kelisim boiynşa tūtqyndar aiyrbastalyp, Künimjan balalarymen üş jylğa taiau Orynborda bolyp, osydan i̇eki ai būryn sau-salamat qaityp kelgen.
Alaida Kenesary bir-i̇eki kün aqjarєyn jürgen de, qaitadan qaiğy teñizine tüsip ketken, tünere bastağan. Hannyñ būlai ūzaq tūnjyrauyn i̇eki aqylgöi tüsine almai-aq qoiğan. Kenesary qandai qaiğy kelse de, üş künnen keiin ūmytatyn. Ūmytpasqa ömirdiñ özi de qoimaityn, künde attanys, şabuyl, bir qaiğyny kün salmai basqa qaiğy jeñip jatqan kez. Byltyr Baitabyn batyr ölgende de, i̇el arasyn tatulastyrudyñ şeşeni älim İagudin men bükil keñse jūmysyn, alym-salyq isterin basqaryp jürgen Ospanūly Sidaq Qoja qolğa tüskende de üş-aq kün qaiğyrğan. Törtinşi küni qaitadan kökburylğa mingen. Būrynğysynan da qatulana tüsken. Biyl Kenesary onşa küizelerdei apat i̇el basyna tuğan joq. Tek būrynğy İelek özeniniñ boiyna köşip barğan ruyn iesiz tastamaiyn dep, jaz basynda Jolaman batyr han qasynan köşip ketken. Kenesary qūşaqtasa qol alysyp qoş aitysqan. Jolamannyñ i̇eline qaituyna özi rūqsat bergen. Al jaqynda böten ūlttan jalğyz syrlasy İosif Gerburt —Jüsip üşti küili joq bolyp ketkende, tūnjyrai otyryp: «Aidynyma kelip qonğan aqquym i̇edi, sirä kölim taiyzdanaiyn degen i̇eken, jolynan jarylqasyn. Ūltym bir deitin i̇edi, tek Besontiınge baryp qosylmasa bolğany», — degen de qoiğan. (Besontiın dep qazaqtar Sibir kazaktarynyñ basqarmasy bastyğy, zaty poliak, general-maior Vişnevskiidi aitatyn).
Osyndai jağdaida jürgen Kenesary bügin i̇eñ janaşyr i̇eki serigin alyp oba qasyna kelgen. İerteñ osy arağa Kenesarynyñ qaramağyndağy i̇el bilep otyr-
ğan batyrlary, bileri jinalmaq. Aldağy uaqytta ne isteu kerek, sony aqyldaspaq. Özderin han şaqyrğanda Taimas pen äbilğazy sol mäjilis turaly keñespek bolar dep oilağan. Biraq Kenesary sözin tipti bötennen bastady.
— Men keşe bir tüs kördim... Tüs i̇emes-au, özimniñ ajalymdy kördim. Sonyñ joruyn sūraiyn dep i̇edim, — dedi ol basyn kötermei, jerdi şūqylap.
äbilğazy jasy kişi bolğandyqtan Kenesary özi söile demese ündemeitin. Ädet boiynşa mūndai jağdaida söz Taimasqa tietin. Ol sol ädetine salyp:
— Tüs tülkiniñ boğy degen, han iem, ony jorytyp ne qylasyz, — dedi, Kenesarynyñ «ajalymdy kördim» degeninen şoşyp.
— Joq, tüsim demeñder, öñim deñder...
— Jaqsy. Aityñyz.
— Biz, qalyñ qazaq osy aradan bosyp Balqaş baryp, Qamal aralynda qys ötkizip, odan Merkeni alğan i̇ekenbiz. Qyrğyzdyñ manaptary Sarbağyş Orman men Jantaiğa: «Ağaiyndy i̇eki jūrt birigip, Qoqan hanyn joiyp, jeke i̇el bolaiyq», — dep hat jazyppyn.
— Jön ğoi. Qyrğyzdar bizdei Rossiiä patşalyğynyñ qorlyğyn körgen joq qoi äli... Qoqan hanynyñ qiiänattary bolmasa, i̇eli de, jeri de sau, aq patşağa qarsy kelmeidi...
— Orman özi han bolğysy keledi i̇eken, ol «sen mağan bağyn, söitseñ biriguim mümkin, äitpese öziñdi ūstap berem. Seniñ basyña Besontiın üş myñ som kümis aqşa men altyn medal bergeli tūr», — deidi. Men ne degenimdi bilmeimin, osy arada şym-şytyryq birdemeler bastaldy. Qaliğūl manap kelip, özara tatulasyp, bir-birimizge timeitin bolyp bitim istegen tärizdimiz, biraq ol bitimdi, meniñ basymdy satyp şen almaq bolğan manaptar uädesin būza ma, kelisim sūrap barğan Sauryq batyrdy öltirip, Künimjannyñ inisi men Janasty qolğa tüsirip, köp töleu sūrai ma, qalai, äiteuir biz olarmen soğysuğa bel bailappyz...
— Tüsiñizge tağy soğys kirse qiyn i̇eken. İel tym küizelude ğoi.
— İä, būl tek tüs bolsyn de. Sodan qan tögis bastalypty. İeki jaqtan birdei jazyqty, jazyqsyzdar qyrylyp, jylağan bala, qatyn-qalaştyñ oibaiynan jer türşikkendei...
— İapyrmai, ä... Onsyz da tögilgen qan az i̇emes i̇edi ğoi...
Saiyp kelgende biz Orman manaptyñ äskerimen betpe-bet kelippiz. İeki jaq Şu özeniniñ boiyndağy Qara Qonys jazyğynyñ künşyğys şeti Kekilitau i̇eteginde kezdesippiz. Kekiliniñ «äulie şyñy» atalatyn basynda Orman qoly. İejelden qan josyğan jer dep sanalatyn Maitöbe adyrynyñ basynda biz... Sol jağymyzda qalyñ būiratty Almalysai jazyğy. Odan äri Şu özeni... Olar biıkte, biz tömen. «äulie şyñynyñ» basyndağy Pişpektiñ qūşbegi älişer datqa men Orman manapty öñimdegidei anyq körip tūrmyn. Manaptar «bälem, tūra tūr!» dep jūdyryqtaryn tüiedi. Künşyğys jağymyzdan, atyn bilmeimin, tağy bir qarly biık şyñ i̇elesteidi. Onyñ basynda Besontiın. Ol Orman men älişerge qol būlğaidy, «Kenesaryny tez qūrt. Järdemge bir atqanda myñ adamdy qyratyn qaruy bar jüz äskerimdi jiberdim», — deidi. İetekke qarasam Besontiınniñ sözi jön sekildi. İeki sypaiy samaurynğa ūqsas buy būrqyrağan birdemeden oqty qardai boratyp tūr.
— Kündiz ne oilasañ tüsiñe sol kiredi degen, — dedi bağanadan beri ündemei otyrğan äbilğazy — i̇esiñizde me Jüsiptiñ äneugi sözi.
Jüsip Orynbordan kelgen bir qaşqyn soldattan öz i̇elinde şyğatyn bir jurnaldy sūrap alğan. Sol jurnalda köp närse jazylğan i̇eken. Oqty qarşa boratyp, bir atqanda myñ san adamdy joq i̇etetin bolaşaqta ğajaiyp qarular şyğady-mys dep Jüsip Kenesaryğa aitqan. Tyñdap otyrğan Kenesary «Şirkin-ai, sondai qarudyñ bir-i̇ekeui mende bolar ma i̇edi», — dep arman bildirgen.
— Mümkin sondai bäle me, äiteuir jantürşiger bir ğalamat, — dedi sözin qaita jalğap Kenesary, — soğys äli bastalğan joq, biraq meniñ i̇eki közim Kekilitau jağynda. Kündiz közime tüseri tau basyna jyra, saiy, qoinau men şañyn būrqyratyp ağylyp kele jatqan qalyñ qol. Tünde bükil Kekilitaudyñ boiyn qaptai janğan ottar... Men şoşynyp, äbilğazy, senen: «Kekilidegi qyrğyz köp pe, aspandağy jūldyz köp pe?» — dep sūraimyn.
äbilğazy i̇ezu tartyp küldi.
— Kene ağa, būnyñyzğa men jauapty qazir bereiin, Siz manaptardyñ özderin kördiñiz be, älde tek şañ men otty ğana kördiñiz be?
— Şañ men otty ğana kördim. Manaptardan körgenim tek Orman, älişer, Qaliğūl.
— Onda būl i̇eski qulyq. İeskendir Zūlharnaiynğa qarsy soğysqanda saq, qypşaq, üisinder osyndai ädis qoldanypty. Tünde qos basyna i̇emes, är sypaidyñ özine jeke ot jaqtyryp, al kündiz i̇eki san qoldy i̇eki taudyñ arasymen şañdy aspanğa şyğara i̇ersili-qarsyly jürgize beripti. Qazaqtardy būryn bilmeitin İeskendir Zūlharnaiyn «būl ne qylğan köp qol i̇edi» dep seskenip, qazaq dalasyna attanudan bas tartypty. Qos müiizdi İeskendirdiñ bizdiñ jerge kelmeuiniñ bir sebebi osynda körinedi.
— Būl bir i̇eske alatyn qulyq i̇eken, — dedi Kenesary. Söitti de tüsine qaita kiristi. — Qyrğyzğa birge attanğan Sypatai batyr men Rüstem töre bizdi tastap ketip barady. Ar jağynda tağy da şym-şytyryq bir päleler... Jekpe-jek şyqqan batyrlar, qarama-qarsy bettesip kelgen qoldar. Ormanğa men: «Şyq jekpe-jek!» — deimin. Ol mağan borbaiyn körsetip küledi. Qysqasy, bir kezde bizdiñ qalyñ qol qorşauğa tüsken i̇eken deimin. Bir jağynda patşa soldattary, i̇ekinşi jağynda qisyq qylyş qoqandyqtar, üşinşi jağymyzda ala qalpaq manaptar. Jantalasyp jan-jağyma qaraimyn. Qorşaudy būzam dep i̇eki jüz jigitpen jauğa şapqan Nauryzbai... Ar jağynda tağy şym-şytyryq... Däl öñimdegidei: «İapyrmai, būdan da qiyn kezeñderde jol tapqan aqylym qaida deimin. Patşanyñ zeñbirekti bes myñdağan äskerine boi bermegen basym, myna toğyşar manapqa tötep bere almağanyñ ba?» — deimin özimdi özim qinap. Biraq tötep bere alatyn i̇emespin. Äsirese sypailarymnyñ qūtyn alyp, qyryp bara jatqan i̇eki büiirimizden atylğan älgi samauryndai buy būrqyrağan ğajaiyp qaru... Älden uaqytta Aqauyzdyñ jalyn qūşyp Nauryzbai qūlady. Tek qoldy jaryp Aqylağymen qamalai quğan jauğa jetkizbei Ağybai ğana qūtyldy. Qorşau taiağan saiyn tynysym tarylyp, Batyrmūrat bastağan serikterimmen iırimdi Qarasu özenine at qoidym... Astymdağy atymdy iırim ala jöneldi. Qai jağymnan kelgenin bilmeimin, birese Batyrmūrat, birese Qaraülek, birese sen i̇ekeuiñ, birese Arğyn, Qypşaqtyñ jas jigitteri suğa jibermei meni jağağa alyp kele jatyr...
Terlep ketken Taimas:
— İapyrmai, tüstegi su öñiñizde körer azabyñyz ğoi, äiteuir jar jağasyna şyqtyñyz ba?
— Şyqtym ğoi. Biraq aldymda Töregeldi manap basqarğan Qaliğūl jasağy tūr i̇eken. Qolğa tüstim... Ar jağynda tağy şym-şytyryq, bireu jylap, bireu külgen tärizdi. Būl uaqytta qarasam syñsyğan jau ortasynda tūrmyn. Būl bir ülken toi tärizdi. İeñ ortada Qaliğūl manap, «imanyñdy aita ber, qazir basyñdy alamyz» deidi. Men imanymdy aityp, allağa jalynğannan göri, basymnan ötken ömirimdi, ağaiyn-tuysymdy, qatyn-balamdy, üzeñgiles serikterimdi, tuyp ösken Kökşeniñ kögildir taularyn, Saryarqanyñ aidyn şalqar kölderin, jasyl orman, kök şalğyn belderin köz aldyma i̇elestetip än saldym.

Kenesary būl joly da i̇el qamqory i̇er bolyp körinip otyr... Äbilğazy men Taimastyñ jüiesin bosata söiledi.
— Sondağy qoştasuymnyñ i̇eki auyzy qazir de i̇esimde:

Qoş aman bol, Saryarqa ösken jerim,
Qaitqan qazdai qalyñ i̇el, köşken jerim,
Tize qosyp bar qazaq i̇el bola almai,
İt pen qūsqa jem bolyp öşken jerim.
Sen de aman bol, Sarysu, Qaratauym,
Jeñe almadym, Qoqanda ketti dauym.
Qorqyt köri aldymda qazuly i̇eken.
Aqyrynda, minekei, jeñdi jauym!..

Osy qoştasuymdy aityp basymdy Qaliğūldyñ qolyndağy qylyşqa tosa berdim. Sūp-suyq bolat qylyş kök jelkemnen kirş i̇etip kirip, öndirimnen bir-aq şyqty, basym anadai jerge domalap tüsti..
— İapyrmai, — dedi Taimas mañdaiyna şyqqan suyq terdi oramalymen sürtip, — qazaq tüsinde ölgen adam ūzaq jasaidy deitin i̇edi, ūzaq jasarsyz, Keneke...
— Qūia tūr, ūzaq jasar, qūzğyn qūs kimge tūlğa bop jür? — dedi Kenesary Taimasqa, — qyzyğy artynda...
— Tüs dese tüs i̇eken, älgiden keiin de birdeme kördiñiz be? — dedi Taimas «ölgennen keiin» degen sözdi aituğa auzy barmai «älgiden keiin» dep.
— Käptiñ bäri osynda bop tūr ğoi. Sonyñ joruyn sūramaqpyn senderden. Özim ölsem de, bärin i̇estip, körip jatyrmyn. «Kenesary öldi» dep soñymnan i̇ergen birqauym jūrt aza tūtyp, küñirene jöneldi. Qūlağyma sol qaiğynyñ işinen Nysanbaiymnyñ joqtauy dara i̇estiledi. Toqtai tūrşy qalai dep jylap i̇edi Nysanbai? İä, bir-i̇eki auyz sözin äli ūmytqam joq:

Tūlpardan sailap at minip,
Dorbadan jemin jegizgen.
Jem ornyna bal berip,
Qysyrdyñ sütin i̇emizgen.
Basuğa qalyñ jau kelse,
Alyp şyğar degizgen
Kenekemdi qaldyryp,
Kök buryl, sağan ne boldy?!
Kenekem meniñ ketken soñ
Zamanym qaldy tarylyp.
Halyq iesi hanymnan
İeki birdei qanatym,
Jetim qaldyq aiyrylyp!
İeki birdei qanatym,
Topşydan qaldy qaiyrylyp!
Baldağy altyn aq beren
Tasqa tidi maiyrylyp!
Kemşilik tüsti basyma,
Köringennen qaimyğyp!

Nysanbaidyñ joqtauy biter-bitpesten, Orman men Janai Qoqan hanyna dostyqtyñ belgisi i̇etip, i̇eki arbağa tiep köz aldymda sarbazdarymnyñ bastaryn ala jöneldi. Işinde Nauryzbai qalqamnyñ, Qūdaimendi, Jeke batyr, tağy osy aiqasta qaza bolğan i̇eki balam men on bes sūltannyñ bastary bar... Bar basty Qoqan hany «qyrğyz manaptary Kenesarydan qalai öşin alyp bergenin körsin», — dep Taşkent bazarynyñ däl ortasyna ağaşqa kigizip ilip qoidy. Amalym ne, bärin körip jatyrmyn. Al özimniñ basymdy Qaliğūl manap qorjynğa salyp, Üisin, Dulat rulary da zaty qazaq qoi, bülik şyğaryp jürer dep, Jasyl köldiñ syrtymen orağytyp, Jarkent arqyly Qapaldağy Besontiınğa alyp keldi. Mūnda i̇eñ aldymen körgenim Kenesarynyñ kegin alamyz dep manaptarğa qarsy attanyp bara jatqan qalyñ Alban, Syban jigitteri boldy. Olardyñ ne istegenin körgenim joq, biraq alystan qūlağyma kelgeni: meni öltiruge qaty-
nasqan kisilerdiñ jazasyn aiamai tarttyrypty. Al Töregeldi manaptyñ aulyn şauyp, özin at qūiryğyna bailap öltiripti. Mūny köre almağan sebebim meniñ basymdy Aiaköz, Semei arqyly Ombyğa ala jönelgen. Ombyğa kelgen soñ Arşaboq, şoqşa saqalymnan ūstap tūryp: «On jyl ūstatpap i̇ediñ, i̇endi mine qolymda tūrsyñ. Ne istesem de i̇erkim bar...» dep küldi. Men de küldim, — «Myqty bolsañ tirimde nege kegiñdi almadyñ? Qu basqa qairat istep ne qylasyñ», — dedim. Ol «Kegimdi tiriñde alğan joqpyn ba? Sağan Orman men Janai manaptardy aidap salyp, senimen qyrqystyryp, aqyry solardyñ qolymenen basyñdy kestirgen men i̇emespin be?» — dedi, söitti de jan-jağynda tūrğan kileñ sary ala tondy jandaraldarğa: «Kenesaryny qūrtuğa qatynasqan qyr-
ğyz manaptaryn tegis Ombyğa qonaqqa şaqyraiyq. Al myna basty juan moinynan aiyrğan älibek ūly Qaliğūlğa, Rossiiä imperiiäsyna körsetken adal i̇eñbegi üşin, patşa ağzam atynan, moinyna qarğy bau i̇etip tağyp jürsin, georgii lentasyna bailanğan kümis medal bereiik» dedi. Söitti de meniñ betime qarap: «Mine, Kenesary, küştimen küresseñ tabaryñ osy bolady», — dep kekete küldi de, i̇esik aldynda kütip tūrğan şabarmandaryna basymdy ūstatyp: «Tez Peterburğa jetkiziñder!» — dedi. Olar meni qaitadan qorjynğa salyp ala jöneldi. Neşe kün, neşe tün jürgenimdi bilmeimin, äiteuir şiritpeitin bir däri jaqqan ba, küzdiñ suyğynda kişi qūdai — patşa ağzamnyñ özi tūratyn saltanatty qalağa jettik. Meniñ sorly basymdy şoqşa saqalymnan ūstap neşe türli jandaraldar san ret kördi. Aqyrynda bir küni miymdy, bas terimdi, keñsirigimdi sypyryp ap, mañdaiyma küidirip «Qyrdyñ qaraqşy sūltany Kenesary Qasym ūlynyñ basy» degen tañba salyp, özim sekildi bastar, san türli ğajaiyp suretter, tas müsinder, patşa ağzamdardyñ tamaşa zattary tūratyn keñ saraiğa aparyp qoidy...»
— Oipyrmai, Keneke, qaidağy-joqty aityp kettiñiz ğoi, — dedi äbden abyrjyğan äbilğazy, — tüs degen sandyraq i̇emes pe, qaitesiz sony i̇eske tüsirip... Qalsyn päleket sol betimen tüs bolyp.
— Läiim aitqanyñ kelsin... Biraq qoryqqanmen jan qala ma, tüsimdi aiaqtaiyn, şeşuin sosyn aitarsyñdar.
— Aiaqtañyz.