Köşpendiler - III - Qahar

— Han i̇eki söilemes bolar, — dedi Zeinep i̇endi i̇eki közi jalyn atyp, — meni Qaraülekke baiğa berseŋ, Qoŋyrqūljadan da öşiŋdi qaitarasyŋ, i̇esigiŋde jürgen qūlyŋnyŋ da sauabyn alasyŋ, aitqan uädeŋdi de oryndaisyŋ.
Kenesary qanşa namystanğanmen, aşuyn aqylğa jeŋdirdi.
— Bolsyn, — dedi kenet basyn jerden köterip.
Būl şeşimge bireu namystandy, bireu masairady. Sūltandar tūqymy iştei yzalansa, Kenesarynyŋ soŋynan i̇ergen qaraşy, töleŋgit, maly men mülkin baqqan qūldar tek Kene han ğana bizdi adamğa sanaidy dep äldeqandai boldy. İendi oğan müldem berile tüsti. Sol riza bolğandardyŋ işinde Zeineptiŋ özi de bar i̇edi, biraq ol äieldik qūmaryn tarqatqan Qaraüleginiŋ Kenesaryğa qanşa berilgen jan i̇ekenin bilmeitin. Jäne bügin öziniŋ ötinişin oryndağan han Keneniŋ būnyŋ öşin qalai qaitaratynyn oilamady. Ol Qaraülekti janyndai jaqsy körip ketti.
Jaqsylyqqa jaqsylyq degen nietpen Zeinep Ojardyŋ jiberuimen aulyna kelip jüretin tyŋşy Sämen men onyŋ i̇eki serigi Jaqyp, Saqypty ūstap berdi. Kenesary būl üşeuin birden darğa asyp öltirtti.
Biraq Zeineptiŋ quanyşy ūzaqqa barmady. İeki ai ötkennen keiin ol küni boiy äldenege jylap jürgen Qaraülektiŋ qūşağynda jatyp «jastyqtan tūnşyğyp» öldi. Qys boiy būdan basqa bälendei aita qalarlyq oqiğa bolğan joq. Kenesary jazğy aiqasqa daiyndalumen künderin ötkizdi. Qolyndağy jigitterin jyldağydai taratpai «aq qala» salyp, şatyr tigip, kündiz-tüni äskeri oiynmen şynyqtyrdy. Qaramağyndağy i̇eldiŋ jauğa qarsy tūra alar jas jigitteriniŋ bärin şapa-būiryq berip sarbazdar qataryna şaqyrdy. Osynşama äskerdi ūstap tūru qiyn bolğandyqtan, Kenesary özine bağynbaityn, biraq irgeles otyrğan basqa rularğa da salyq salyp, zeket, üşir jinady. Hannyŋ būl isi bireuge ūnady, bireuge ūnamady, biraq Kenesarynyŋ qaharynan qoryqqan jūrt onyŋ ämirin būljytpai oryndady.
Söitip jürgende bir myŋ segiz jüz qyryq törtinşi, iağni Tyşqan jylynyŋ jazy şyqty. Qaramağynda jiyrma myŋ äskeri bar Kenesary i̇endi soğysqa daiyndala bastady.
Keŋ dalasynda soqqan jeldei qydyrğan Kenesaryny jeke jasaq şyğaryp qūrta almaitynyna közi jetken patşa ükimeti i̇endi i̇ereuilşilerdi Torğai, Yrğyz özenderi boiynda üş qol jiberip, üş jağynan birdei qorşap qūrtpaq boldy.
Kenesary Ūlytau, Arğynaty jağynan kelip bekinisterine şabuyl jasap ünemi mazasyn ala bergen soŋ, Gorçakov ötken jyldyŋ ortasynda, Rossiiä imperiiäsynyŋ kantsleri Nesselrodege qağaz jibergen. Ol qağazynda Ūlytau men Arğynatyny basyp alyp, sol arağa kazak-orystardy ornalastyryp, i̇ekinşi Sibir polkynan arnauly jasaq ūstaudy ötingen. Kantsler general-gubernatordyŋ ūsynysyn qabyldağan. Biraq qainağan qazandai būrqyrağan i̇ereuildi qazaq jeriniŋ teŋ ortalyğy Ūlytauğa kelip ornalasuğa kazak-orystar könbegen. Äitse de jaŋa salyna bastağan Ūlytau stanitsasyna patşa ükimetiniŋ būiryğy boiynşa jerebemen üi-işimen i̇eluge tarta kazak-orys jäne bir rota soldat äkelingen.
Patşa ükimeti jaz Torğai boiyna jailauğa şyğatyn Kenesary auyldaryna osy Ūlytau men Or qalasynan jäne Tobyl özeni boiynan üş qol şyğaryp, i̇ereuilşilerdi üş büiirinen qysyp birjolata qūrtpaq boldy. Būdan basqa Orynbor äskeri gubernatory sūltan-pravitel Jantöreniŋ Ahmetine senimdi qazaq jigitterinen arnauly äsker jinauğa būiyrğan. Būl äskerge öz i̇erkimen kirgen qazaq jauyngerleri i̇eger maidanda qaza bolsa onyŋ üi işine patşa ükimeti tarapynan pensiiä beriledi dep jariiälağan. Äsker jinalyp bolğannan keiin Tobyl özeniniŋ joğarğy jağynda jarlyq kütip, tastai tüiinip daiyn tūruğa tiısti delingen.
Küni būryn qūrylğan jospar boiynşa voiskovoi starşina Lebedev bas-
qarğan bes jüz soldat mamyrdyŋ besi küni Or qalasynan şyğyp, Kamyşovka bekinisine betteuge tiısti. Odan keiin Yrğyz özeniniŋ tömengi sağasymen jürip otyryp, mamyrdyŋ jiyrmasynda Kenesary auyldarynyŋ jailauy Torğai özeniniŋ jağasyna jetui kerek. Al Tobyl boiyna jinalğan Ahmet sūltannyŋ jasağy Qabyrğa, Ülkenaiaq özenderiniŋ boiymen tüsip, Taipaq ötkelinen ötip, mamyrdyŋ osy jiyrmasy küni voiskovoi starşina Lebedevtiŋ äskerine qosyluğa mindetti i̇edi.
Batys Sibir gubernatory jağynan da i̇eki jasaq qūryldy. Biri — i̇esauyl Lebedev basqarğan i̇eki zeŋbiregi bar i̇eki jüz i̇elu jauynger. İekinşisi — sotnik Falileev basqarğan bir zeŋbirekti jüz i̇elu soldat.
Esauyl Lebedev basqarğan jasaq mamyrdyŋ birinen qalmai Ūlytau jağynan şyğyp, Kenesary auyldaryn beri qarai quyp Torğai boiynda Orynbor jasaqtarymen ūştasuğa tiısti. Al Falileevtiŋ jasağy Sarysu jağasynda şep ūstap, Kenesary äskeri Orta Aziiä handarynyŋ jerine, nemese Ūly jüzge qarai şeginer bolsa joldy bögep äri qarai ötkizbeuleri kerek. Östip Kenesary äskerin i̇endi keŋ dalada i̇erkin qimyldauyna mūrşa bermei jan-jağynan qorşap, patşa generaldary Torğai tūsynda tūnşyqtyrmaq boldy. Būl oilary turaly kniaz Gorçakov: «Eger Kenesary, Torğai, Ülkenaiaq, Telğara özenderiniŋ boiyndağy bekinistiŋ ortasyna tüser bolsa, i̇eki jaqtağy qamaldardan bir mezgilde soqqy berip, qoldan keler şaranyŋ bärin qoldanyp, birden qūrtyp jiberu kerek», — dep jazdy.
Osy äskerlerdiŋ bäriniŋ birige qimyldauyn basqaru general-maior Jemçujnikovke tapsyryldy. Ol öziniŋ ştabymen mamyr aiynyŋ basynda jaŋa salyna bastağan Ūlytau forpostysyna keldi. Voiskovoi starşina Lebedev bas-
qarğan Orynbor jasağy mamyrdyŋ besi küni Or qalasynan şyqty. Qiiäpat qiyndyqpen, qalyŋ jauynğa qaramai, Aqköl men Jylanşyq özeninen ötip, Yrğyzğa qarai bettedi. Lebedev jasağyna qosylmaq bop däl osy kezde köp jauyngermen Yrğyz özeniniŋ joğarğy jağynan Ahmet sūltan da qozğaldy.
Kenesary ordasy būl kezde Yrğyz özeniniŋ oŋ jaq betkeiin jailap otyrğan. Jau äskeri ötken jerlerdegi öziniŋ qara qūlaq tyŋşylary arqyly ol Lebedev pen Ahmettiŋ bet-bağdaryn küni būryn bilip aldy. İeger Orynbor men Batys Sibir jasaqtary Torğai öŋirinde ūşyrasar bolsa, öziniŋ qaqpanğa tüsetinin ūqty. «Kenesary keiin şeginip ketipti» degen jalğan sybys taratyp, Lebedev pen Ahmetti aldady. Al Ūlytaudağy Jemçujnikovke «Kenesary Ūlytauğa kele jatyr i̇eken» degen ötirik habar jetkizdi. Kele jatqan Kenesaryny Ūlytauda qarsy almaq bop Jemçujnikov i̇esauyl Lebedevke Torğaiğa i̇emes, Ūlytauğa qarai betteuin būiyrdy. Söitip general-maior Jemçujnikovtyŋ aituymen Lebedev der kezinde Torğaiğa jete almai qaldy.
Biraq voiskovoi starşina Lebedev Törtqara ruynyŋ bilerinen Kenesary Ordasynyŋ Yrğyz töŋireginde i̇ekenin i̇estidi. Ol jauynyŋ aldauyna tüspei, Yrğyzğa qarai jürdi. Mamyrdyŋ jiyrmasy küni Ahmet sūltannyŋ jasağymen Taldy ötkeliniŋ auzynda kezdesti. İendi būlar Kenesary Qaraqūmğa ötip ketpesin dep küni-tüni toqtamai Torğaiğa jetti. Söitip Kenesarynyŋ Qaraqūm men Borsyq qūmyna baratyn jolyn kesti. Biraq Torğai maŋynda Sibir jasağymen kezdese almady. Aşulanğan voiskovoi starşina Orynbor äskeri gubernatory Obruçevke at şaptyryp: «Mamyr aiynyŋ otyzy şeninde meniŋ Torğai özeniniŋ jağasynda bolatynym Sibir bastyqtaryna belgili i̇edi. Al qazir mağan Sibir jasağynyŋ Ūlytau men Torğai arasynda joq i̇ekeni mälim boldy. İeger Kenesary Ūlytauğa qarai şeginse, ony Sibir jasağy toqtata almaityny anyq», — dep hat jazdy. General-maior öziniŋ aldanğanyn i̇endi tüsinip, Ombydan onsyz da keş şyğyp Arğynatyğa jaŋa taiağan i̇esauyl Lebedevtiŋ äskerine tez Tor-
ğaiğa būryluyn būiyrdy. Söitip Ūlytaudyŋ küngei jağyna baratyn jol bos qaldy. Kenesary osy jolmen keiin şegindi.
Jazdyŋ bas kezi öte jauyndy boldy. Batpağy tolarsaqtan keletin qara topyraqty sarğylt balşyqty jerlermenen auyr zeŋbirekterin süirep i̇esauyl Lebedevtiŋ jasağy Torğaiğa äzer jetti. Biraq voiskovoi starşina Lebedevtiŋ äskeri būl arada bolmai şyqty. Al būl jasaq Ūlytaudyŋ küngei jağyna qarai köşe jönelgen Kenesary auyldaryn qua tüsti de, aldarynda jau köşin toqtatatyn Sibir äskeri joq i̇ekenin bilip, Or qalasyna qaituğa mäjbür bolğan. Jolai, Kenesary adamdarynyŋ «Kenesary jağynda i̇eken» degen ädeii tarat-
qan jalğan sybysqa senip, Lebedev aq patşağa berilgen Baiqadam bidiŋ aulyn tonady. Ahmet bolsa i̇endi öziniŋ Ordasyna qarai şegindi.
Voiskovoi starşina Lebedevtiŋ Ūlytau jağynan kele jatqan general-maior Jemçujnikovtiŋ qolymen kezdespei, Kenesaryny qua tüsip, dym bitirmei, tek jolyndağy Baiqadam bidiŋ aulyn şauyp, Orğa bos qaitqanyn Orynbor äskeri gubernatory da i̇estidi. İendi ol terisine syimai, qaharlana aşulandy. Obruçev Lebedevti Orynborğa şaqyryp aldy da, qyzmetten bosatyp, sotqa berdi. Lebedevtiŋ ornyna Orynbordyŋ üşinşi kazak-orys polkiniŋ komandiri polkovnik Didikovskiidi tağaiyndady.
Al par at süiregen jeŋil zeŋbirekti, malyna qarulanğan sotnik Falileevtiŋ jasağy qūmaitty taqyr Sarysu boiyna belgilengen kezinde jetti. Kenesary äskeri şegine qalsa qūmğa ötip ketpesin dep būlar şep qūryp osy arada jata berdi. Mūny i̇estigen Kenesary tübi, Ūly jüzdiŋ jerine qarai betteitin kün tusa, kedergi bolmasyn dep, bes jüz sarbaz berip Falileevke qarsy Sarjannyŋ balasy İerjan men Taimasty jiberdi. Būlarğa Falileevpen zeŋbirek oğy jetpeitin jerden arbasyp, qaşa soğysyp jaudy qaljyratu būiyrylğan.
Bostan-bos qūmait dalada zerigip jatqan Falileev soldattary oŋai oljağa bata qalğysy kelip Taimas tobyn körisimen qua jöneldi. Sarysu maŋyna kelgeli tynyğyp qalğan soldattar qūia ma, i̇eki kündei Kenesary jigitterin ökşelei, soŋdarynan qalmai-aq qoidy. Sarbazdar qūmğa bettese, soldattar da qūmğa betteidi. Adasyp ketemiz dep qoryqpaidy, öitkeni Falileevte būl arany jaqsy biletin Şömekei ruynan jaldap alğan jol körsetetin on jigit bar. Qos atty soldattardan qūtyla almaitynyn tüsindi me, älde basqa oiy boldy ma Taimas pen İerjan kenet Balqaş köliniŋ bergi qūmdy jağasyna qarai bettedi. Kenesary äskeriniŋ alysta i̇ekenine qanyq sotnik Falileev «myna şağyn topty tez qūrta qūiaiyn» degen oimen i̇ereuilşilerdi jalyqpai quyp berdi. Biraq Şömekei jigitteri joldy qanşa jaqsy bilgenmenen de Kenesary jigitterinen köz jazyp qalady. Öitkeni jat jerdiŋ oi-şūqyry köp, būl ara özderiniŋ üirenşikti Syr boiy men Sarysu alqaby tärizdi köş joly i̇emes, ögei öŋir, ögei ölke.
Būndai jağdaidy sezgen Falileev at-jöni joq, bos qua berudi toqtatyp, keiin şeginbek bop tūrğanda, özderi quyp kele jatqan jasaqtan on jigit tünde qaşyp şyğyp būlarğa qosyldy. Sotnik jasağynyŋ közi aşyldy, jol körsetuşiler i̇endi osy jigitter bolyp aldy. Aldağy toptyŋ qaida tünep, qalai qarai jüretinin küni būryn bilip otyrady. Özderi de Kenesaryğa sondai öşikken i̇eken. Keşegi joldastaryn bügin su tübine jiberuge bar... Būrynğy on jigitti bir-birden serik i̇etip alğan osy qaşqyn on jigit Falileevke öte ūnady. Sūras-
tyra kelse būryn būlar Kenesaryğa qoryqqanynan i̇ergen i̇eken, i̇eger aqysyn töler bolsa, orys soldattaryn Mekege deiin aparuğa daiynbyz deidi. Falileev jasağy qai jerde kele jatyr, qai jaqqa bara jatyr birin de bilmeidi, tek seneri osy jiyrma jigit. Osylai tağy da bir jeti ötti. Äbden qaljyrağan soldattardyŋ i̇endi torsyqtağy sulary tausyluğa ainaldy. Falileev: «Qoi, jeter i̇endi, suy bar jerge qarai bastaŋdar» degen küni soŋğy on jigit: «Taimas pen İerjan i̇endi alğa qarai jüre almaidy. Aldarynda tek susyz qūm. Olar i̇erteŋ keiin qaitady. Būl arada böten jürer joldary joq. Äbden qaljyrağan jigitterdi kädimgi balşyqqa qonğan üirektei şetinen aspai-saspai atyp alamyz. Tek bügin osy arada äbden tynyğyp alalyq. Su kerek bolsa alys i̇emes. Osy arada myna teriskei jaqta on şaqyrymdai jerde suy möp-möldir tas qūdyq bar», — dep aqyrğy syrlaryn aşty. «äneugiden beri bosqa quyp jürmiz be būl qaraqşylardy, i̇eger su jaqyn bolsa i̇erteŋ-aq bararmyz», — dep şeşken Falileev jigitterdiŋ aqylyn dūrys kördi. Torsyqta qalğan sularymen şai qainatyp işip alyp, attaryn tūsap tastap i̇erteŋgi aiqasqa qūlşynyp kirispek bop ūiqyğa ketti. Bir-eki-aq küzetşi soldattar qaldy. Äbden jol soğyp qaljyrağan küzetşiler «sender az dem alyŋdar, biz küzete tūraiyq» degen tyŋ qazaq jigitterine senip, säl köz iliktirmek bop i̇erleriniŋ qasyna jantaidy.

Oŋtüstiktiŋ jazğy tüni qandai qysqa, äbden qaljyrağan soldattar birer sağat ūiyqtap türegelse, taŋ da bozaryp atyp kele jatyr i̇eken. Kökjiek ala-būrtyp köp keşikpei kün de şyğuğa jaqyn... Kernei oinalyp, soldattar oryndarynan atyp-atyp tūrdy. Būlar türegelgende i̇eŋ aldymen körgenderi qan-qan bop bauyzdalyp qalğan Şömekeidiŋ on jigiti boldy. Kenesary jasağynan qaşyp kelgen sypailardyŋ birde-biri joq. Falileev qaşqyndardyŋ büginge deiin qastaryna Şömekei jigitterin nege serik i̇etip jürgenderin i̇endi tüsindi. «ättegene-ai!» dep sanyn ūrdy. Rasynda da būl qaşyp kelgen on jigit Taimas jibergen tyŋşy-barlauşylar i̇edi. Olar äbden senimge i̇enip alyp, jaularyna jol körsetetin qastarynda jatqan serikterin osy tüni bauyzdap, özderiniŋ jasağyna tartyp otyrğan.
Azdan keiin alabūrtyp jarqyrap kün şyqty. Kün köterile bastağannan-aq kökjiekte sağym da oinai jöneldi. Äri-beriden soŋ kün kök aspanda şatynai qyzaryp jerge jalyndai küiip tūrğan nūryn tökti. Ūşy-qiyry joq qazaq dalasynda künniŋ qai jaqtan şyğyp, qai jaqqa baryp batatynyn birde-bir soldat aiyra alar i̇emes. Qai jaqqa qarasa da ūşy-qiyry joq qūlazyğan aq sortaŋ taqyr. Qūs ta ūşpaidy, aŋ da jügirmeidi, tek jalpaq dalany qorşap sağym ğana oinaidy. Keŋ dalanyŋ qai jerinde jatqandaryn ajyratyp bolmaidy, ne su joq, ne köleŋke joq, tek körikten aŋyzaq lep ürgendei bir tamūq. Su tabatyn, jol biletin birde-bir jan joq. Mūndaida aqtūmsyq qūmyrsqanyŋ üimelegen jerinen qūdyq qazyp, i̇eki-üş kezden keiin mūzdai möldir suğa jetetin, oşağan bürşiginiŋ qalai qarai jantaiuynan teristik pen küngeidi aiyratyn qazaq jigitteri bauyzdauly jatyr...
Aŋqaulyğynan qaiğyly halğa duşar bolğan Falileev jylap jiberdi. «Alys dep aulyŋa barmaisyŋ ba?» dep qazaq aitqandai, ol ürpie şoşynğan soldattaryn i̇ertip basy auğan jaqqa jüre berdi. Alty alasy, bes beresi joq, aidalada qoiyn bağyp köşip jürgen qazaqty qyramyn dep kelgen sotnik, i̇endi öz janyn sauğalap tiri qaludy arman i̇etti. Sotnik Falileevtiŋ jasağy osylai qyryldy. Tek jerşil qazaqy at mingen qūr sülderi qalğan on şaqty soldat qana, bes-alty kün ötkennen keiin Balqaş kölin jağalai köşken Ysty ruynyŋ aulyna kelip jetti. Taimas pen İerjan toby on kün jürip aryp-aşyp Kenesary äskerine kelip qosyldy.

Lebedevtiŋ ornyna tağaiyndalğan Didikovskii jasağyn özinşe basqarmaq boldy. Ol birden voiskovoi starşinanyŋ qazaqtyŋ keŋ dalasyna yŋğailanyp istelgen azyq-tülik tieitin arbasyn joiyp, jükti tüiege artty. Söitip aqyryn jyljityn auyr keruenmen şildeniŋ bas kezinde Torğai özeniniŋ boiyndağy general-maior Jemçujnikovtyŋ äskerine qosyludy oilai jolğa şyqty. Şömekei ruyndağy bir tyŋşysy arqyly Didikovskiidiŋ bet alysyn, onyŋ dala soğysynda Lebedevten täjiribesiz i̇ekenin bilip otyrğan Kenesary būl polkke qarsy tağy da jeŋil jasaq şyğarudy ūiğardy. Ol jasaqty basqarudy qaitadan ūrysuğa jarap qalğan Nauryzbai men Ağybaiğa tapsyrdy. Būl jasaqtyŋ bar mindeti baiağy bir sara jol, jau äskerin soŋyna tüsirip, betpe-bet ūrysqa jetkizbei, tiıp qaşyp äbden qaljyratu. Al özi İman, Jolaman, Baitabyn, Jeke batyr, Qūdaimendi, Būqarbai bastağan auyr qolmen kenet jauynyŋ kütpegen jağynan kelip qatty soqqy beruge bel budy. Şildeniŋ segizi kezinde Yrğyz maŋynda jürgen Kenesary, i̇eki kün ötpei kenet Tobyldyŋ joğarğy jağyndağy Jantöre Ahmetiniŋ äskeriniŋ däl qarsysynan şyğa keldi. Ol şildeniŋ jiyrmasynan jiyrma birine auysatyn tüni Ahmet şebine şabuyl jasady. Osydan i̇eki-aq kün būryn Didikovskii polkimen şaiqasyp jatqan Kenesary äskeriniŋ naizağaidai jarq i̇etip däl būlai özine lap beretinin kütpegen sūltan-pravitel qorğanuğa da ülgirmedi. Kenesary būl sūltanğa asa kekti i̇edi. Aldyŋğy jyly osy Ahmet Or qalasynda balalarymen tūtqynda otyrğan Künimjanğa baryp, sūlulyğyna qyzyğyp; «Kenesaryğa bäibişe bolsaŋ, i̇endi mağan toqal bol», — degen. Oğan Künimjan: «Sağan toqal bolğanşa, Kene töremniŋ şūlğauy bolaiyn», — dep kişkentai bolat kezdigin körsetken. Būl oqiğa Kenesaryğa jetken. Sodan beri han öte öşiguli i̇edi. Onyŋ üstine Ahmet te älsin-älsin qol jinap Kenesaryğa qarsy şyğuyn qoimady. Ahmetten köp qiiänat körgen İman da oğan tisin qairauda bolatyn. Sūltan-pravitel äskerine kütpegen jerden tigen kileŋ tas jürek jigitter i̇eşkimdi aiamady. Bir tünde bar jasaqty qyryp saldy desek şyndyqqa jatar i̇edi. Ahmet jasağyndağy qyryq tört sūltandy sol tüni öltirdi. Jaz ortasynda taiyzdana bastaityn Ülkenaiaq özeni sol tüngi tögilgen qannan qyp-qyzyl bop aqty. Didikovskii polkiniŋ bir böligi būl kezde osy Tobyl men Ülkenaiaq özeniniŋ toğysar sağasynda jatqan. Ahmet sūltannyŋ jasağyna jau tiıp, soqqyğa jyğylğan kei adamnyŋ oibailağan dausy qūlaqtaryna kelip jetse de «özimizdi qai tūstan Kenesary şabar i̇eken!» dep qorqyp, oryndarynan qozğalmady.
Kenesary qoly sūltan-pravitel jasağyn jairatyp, taŋ ata keiin şeginip ketti. Bir tünde Kenesary qolynan qyryq tört sūltan qaza tapqan būl aiqas-
ty i̇estigende dos quanyp, qas küiindi. Bolğan oqiğany jetkizgen Didikovskii raportyna Orynbor äskeri gubernatory general Obruçev: «Masqara, jantürşigerlik habar, mūndai oqiğanyŋ bolğanyna sengiŋ kelmeidi», — dep būryştama jazdy.
äitse de Ahmet sūltannyŋ äskeriniŋ qaldyğymen Didikovskiidiŋ polki Tor-
ğaiğa jaqyn Alaköl degen köldiŋ jağasynda Sibir general-maiory Jemçujnikovpen kezdesti. Biraq būl kezde Kenesary öziniŋ bar aulyn Taldy men Şet-Yrğyz özenderiniŋ maŋaiynan Mūğajar tauynyŋ künbatys i̇etegine ötkizip jibergen-di. Söitip Jemçujnikov basqarğan Sibir men Orynbor äskeriniŋ qorşauynan Kenesary tağy qūtylyp ketti. İendi ol qūr qūtylyp qoimady, jauğa özi şabuyl jasauğa kiristi. Tamyz aiynyŋ basynda Kenesary qoly Orynbor şekarasyndağy özimen öş qazaq auyldarynyŋ kök jelkesinen şyğa keldi. Bū joly jazdyŋ basynda Kenesary auyldaryn Yrğyzdyŋ oŋ jaq öŋirinde köşip jürgenin Lebedev pen Ahmet sūltanğa aitqan Törtqara men Jağalbaily rularyn şapty... Qanğa qūnyqqan han Kene būl joly da, dosy men qasyn, biı men qaraşysyn aiyrmai, zaty Törtqara, Jağalbaily dep qoldaryna tüsken auyldardyŋ üstine at oinatyp, köptegen adamdy qanğa batyrdy. Or özeniniŋ boiynda köşip jürgen bir ğana Jağalbaily ruynan jeti jüz jylqy, üş myŋ qoi, i̇eki jüzdei qara mal aidap äketti.
Kenesary osylai jau şebiniŋ jelkesinde jürip, köp keşikpai Naslednitsa, Ataman stanitsalaryn aldy. Sodan keiin ol Orynbor men Troitskiniŋ özine şabuyl jasaimyn dep qazaq auyldarynyŋ bäriniŋ özine qosyluyn talap i̇etip jar saldy. Bireuler Kenesarynyŋ küşine senip, bireuler qoryqqanynan oğan qosyla bastady. Tamyzdyŋ orta kezinde ol kenet İekaterina stanitsasyna at qoidy. Kütpegen jerden bolğan şabuylğa tipti stanitsa soldattary qarsylasa da almai qaldy. Kenesary stanitsany örtep, forştatyn qiratyp, jiyrma şaqty myltyqty olja i̇etip, tağy da qazaqtyŋ keŋ dalasynyŋ qoinyna i̇enip joğalyp ketti.

Ereuilşilerdiŋ patşa äskeriniŋ kök jelkesinen şyğyp şabuyl jasauy ükimetti taŋ qaldyrdy. «Eş jeŋiludi bilmes tas jürek batyrdai, soŋynan aŋyz-ertegiler qaldyryp Kenesary tağy da ūstatpai ketti»8 , — dep jazdy artynan tarihşylar.
«Qaitken künde de Kenesarynyŋ auyldaryn quyp jetip, qūrtu kerek», — dep patşa ükimeti oğan qarsy şyğarğan jasaqtaryna qanşa būiyrğanmen, osy jasaqtardy basqaruşy general-maior Jemçujnikov sūltannyŋ özi tügil, auyldarynyŋ qaida köşip jürgenin bilmeitin i̇edi. Sibir men Orynbor äskerine i̇endi Torğai özeniniŋ boiyna Yrğyzğa qarai jüruge būiryq berildi. Tamyz aiynyŋ aiaq kezinde Jemçujnikov öziniŋ tyŋşylary arqyly Kenesary auyldarynyŋ oŋtüstikke — Mūğajar tauyna qarai köşkenin i̇estidi. Köp äskermen i̇ereuil-
şilerdiŋ soŋynan quyp otyrudyŋ qiyn i̇ekenin tüsingen general-maior Mūğajar tauynyŋ arasynda ūrysuğa jaraityn arnauly şağyn jasaq böludi dūrys kördi. Ol mūndai jasaqty Orynborğa jatatyn äskerden i̇eki jüz seksen kazak-orys, Sibirge jatatyn äskerden jüz jetpis taŋdauly soldattan qūrdy. Būl jasaqqa i̇eki zeŋbirek berildi. Voiskovoi starşina Didikovskiige özge äskermen Kenesary tağy da arttarynan şyğyp şabuyl jasap jürmesin dep Şet-Yrğyz boiyna baryp bekinudi būiyrdy.
General-maior Jemçujnikovtyŋ özi basqarğan arnauly jasaq tamyzdyŋ jiyrma i̇ekisi küni Mūğajar tauyna kelip jetti. Biraq Kenesary köşiniŋ deni İembi özeniniŋ joğarğy jağyna ötip ketkenin, al qalğan azyn-aulaq auyldardyŋ Mūğajar tauynyŋ arasyna myqtap bekinip alğanyn bildi. Būdan keiin general-maior i̇endi Kenesaryny quudyŋ paidasyz i̇ekenin tüsinip, äskerimen keiin qaituğa mäjbür boldy. Osy kezde küzdiŋ suyq jaŋbyry da sirkirei bastady.

Click or select a word or words to search the definition