Köşpendiler - III - Qahar

Polkovnik öziniŋ qateleskenin i̇endi ūqty. Ol būdan äri Nauryzbai jasağyn quyp qūr äure boludyŋ keregi joqtyğyn tüsinip, Yrğyz özenine qarai keiin şeginudi ūiğardy. Bostan-bos öte kerekti on şaqty kündi joğaltqanyna qatty ökindi, biraq amal qanşa. Aryp-aşyp tağy i̇eki jeti degende voiskovoi starşina Lebedev pen Ahmettiŋ äskerine jete almai, Yrğyz ben Ülkenaiaq özeniniŋ jağasynda tūrğan Kenesary äskeriniŋ oŋ jağynan şyqty. Biraq birden soğysyp ketpei, Lebedevpen bailanys jasamaq bop jäne ar jağynan kele jatqan Omby general-gubernatorynyŋ äskerin kütip tağy bir jeti kidirdi. Aqyrynda olarmen tize qosa almaitynyna közi jetken Bizanov, Kenesary qolymen tek özderi ğana soğysuğa mäjbür boldy. Biraq būl kezde küzdiŋ aq jauyny da bas-
taldy. Jäne ailaker Kenesary Bizanovpen betpe-bet kelmei tağy da qaşa soğysuğa kiristi. Birese Yrğyz özeniniŋ oŋ jağynan şyğyp, birese Ülkenaiaqtyŋ sol jağasynan körinip, oğan ūstatpai äbden äbigerin ketirdi. Söitip jürgende qazan aiynyŋ qalyŋ jaŋbyry bastaldy. At üstinen i̇eki aidan beri tüspegen soldattary tügil, özi äbden ittei bop qajyğan Bizanov, Mūğajarğa qarai köşip kele jatqan Kenesarynyŋ aulyn qumai, Or qalasyna qarai şegindi.
Bizanovtyŋ keiin qaitqanyn i̇estigen Lebedev pen Ahmet i̇endi amalsyz Tobylğa bettedi. Kenesarynyŋ kütkeni de osy kez i̇edi. Ol az uaqyt aialdap, sarbazdaryn säl tynyqtyryp aldy da, qaitadan atqa qondy. Üş jüz i̇elu jigitti özi basqaryp kelip, alğaşqy qar tüsken qarasuyqta, Üi özeniniŋ boiyndağy qystauyna kelip ornalasqan qorğansyz qalğan sūltan-pravitel Arystannyŋ aulyn şapty. Kenesarynyŋ būl şabuyly da sondai kütpegen jerden boldy, Arystan aulynyŋ adamdary Orynbor şekarasyndağy äskerlerge habar beruge de ülgire almai qaldy. Kenesary Arystannyŋ üş jarym myŋ jylqysyn, üş jarym myŋ tüiesin, jeti myŋ qoiyn, myŋğa juyq qara malyn tal tüste aidap äketti.
Arystanğa tek üş künnen keiin ğana bes jüz soldat kömek keldi. Jantalasqan sūltan-pravitel Kenesary qolyn Or özenine deiin quyp bardy da, i̇eşteŋe şyqpaitynyna közi jetip keiin qaitty.
Söitip polkovnik Bizanov basqarğan Orynbor äskeri gubernatorynyŋ bir myŋ segiz jüz qyryq üşinşi iağni Qūian jylğy attanysy nätijesiz bitti. Sondai-aq osy jyl Batys Sibir general-gubernatory būiryğy boiynşa Omby, Qarqaraly, Qyzyljardan şyqqan jasaqtarğa Kenesary batyrlary betpe-bet aiqasqa kelmei, qaşa ūrysyp, äbden qaljyratyp keiin şeginuge mäjbür i̇etti. Tek İman batyr men Janaidar bastağan top i̇esauyl Lebedevtiŋ äskerimen aşyq maidanda kezdesti. Būl aiqas Terisaqqan özeniniŋ tömengi sağasynda ötti. Būryn Kenesaryda tūtqyn bolğan, Qarqaralydan şyqqan äskerdiŋ bastyğy i̇esauyl Lebedev öte qorlanuda i̇edi. Kek alatyn kün bolar ma dep işi mys qazandai qainauda bolatyn. Ol Qarqaralydan Qaraötkel kelip, odan jüz seksen şaqyrym Atbasarğa üstirt jürip otyryp, i̇eki-aq künde jetken. Atbasar qalasynan bastap Ūlytauğa deiin birde-bir orys poselkesi joq, midai jazyq kök şal-
ğyndy keŋ dala — Alaşahan tūsynan-aq qazaqtyŋ ata qonysy. Būl aranyŋ deni Arğyn, Qypşaq azyn-aulaq Naiman bar... Köpşiligi Kenesary jağyna şyqqan. Tek Sandybaidyŋ İerdenine jatatyn Naiman ruynan Jyryq auyldary men Arğynaty, Qaraqoiyn qaşyrly töŋiregindegi Kişkentaidyŋ Aqqoşqaryna bağynatyn Orta jüzdiŋ biraz auly ğana köteriliske qosylmai qarsy äreket isteude i̇edi. Bai jäne beldi rular bolğandyqtan Kenesary da būlarğa bälendei qahar töge qoimaityn. Tek yŋğaily kezin kütip işten tyna jüre beretin. Osy i̇eki şonjarğa iek tiregen Lebedev Atbasardan ötisimen-aq Kenesaryğa tilektes auyldarğa qasqyrdai tidi. «Mynau Kenesary jağynda» degen adamdaryn tal tüste jūrt közinşe atyp, tünde qazaqtyŋ sūlu qyz-kelinşekterin qorlauğa şyqty. Sony i̇estigen qyzu qandy İman men Altai ruynyŋ batyry Orynbaidyŋ Janaidary i̇esauyl Lebedevpen kezdeskenşe asyqty.
Aqyrynda Arğynaty i̇etegimen teristikke qarai qūlağan İman — Janaidar toby, Atbasardan küngeidi bettei kele jatqan i̇esauyl Lebedevpen Terisaqqan özeniniŋ tömengi sağasynda betpe-bet kezdesti. İman — Janaidar qaramağynda soiyldy-naizaly myŋ jigit bolsa, Lebedevte bes jüzge taiau äsker bar, biraq olardyŋ bärinde auzynda ajal oinağan, qorğasyn oqty myltyq, moiyndarynda jüzinen qan tamğan kök qylyş.
Eger Lebedev jasağy attarynan tüsip, yŋğaily jerge ornalasyp soğys aşsa, İman men Janaidar dym da istei almas i̇edi. Biraq būlar i̇esauyldy onda jağdaiğa jetkizgen joq. Kün batyp bara jatqan şaqta qalyŋ taldy saida aŋdyp jatyp, Lebedevtiŋ barlauşylaryn alğa qarai ötkizip jiberdi de, qyr astynan şoğyrlanyp şyğa kelgen soldattarğa bir büiirden lap qoidy. Lebedev äskerleri iyqtaryndağy myltyqtaryn alğanşa bytyrai şauyp būlar da jetip ülgerdi. Aldarynda i̇esik pen tördei qara qasqa aiğyr mingen, qisyq būqar qylyşyn basynan asa üiirgen İman batyr... Zamatta sapqa tūryp ülgergen soldattar men qiqu sala jetken qazaq jigitteri qūian-qoltyq kelip qaldy. Şaqyr-şūqyr qağysqan qylyş, pärmeninşe siltegen soiyl, şoqpar. Köksüŋgi ūşy adam keudesine qarys kirgen naiza... At jalyn qūşa qūlağan qyrşyn jigitter... Käri äke-şeşeniŋ jalğyzy, qaşan qaitady dep maidanğa telmire közin tikken aiauly jardyŋ süigeni, i̇eŋbektegen jas balanyŋ äkesi, ardager jannyŋ inisi, aqköŋil jastyŋ ağasy.
Būl qan tögis jarty sağatqa sozyldy. Äitse de közdep atqan myltyq, kezengen tapanşa, şüiirilgen bolat qylyş şydatpady, İman — Janaidar sarbazdary azdan soŋ «Keiin!» degen İmannyŋ küşti dausymen qatar birtindep şegindi. Şabuylda tym-tyraqai şauyp kelgenmen, şeginerinde toptaryn jazbai, qoiulanyp kele jatqan tündi jamylyp birden joq boldy. Būlardy quuğa Lebedev soldattary da jüreksindi. Quaty jetpedi. Üi töbesi qūlap tüskendei, joq jerden paida bolğan päleden qūtylğandaryna quandy. İeki jaqtan da qaza tapqan adam az i̇emes. İeki qol i̇eki töbeniŋ basyna ornalasyp, uäkilder jiberip, maidanda qalğan ölikterin aluğa uädelesti. Tünimen ärqaisysy är töbeniŋ basyna adamdaryn kömumen boldy. Bügingi soğystağydai i̇emes, qanşa qastassa da o kezde mūndai uädelesu, äli de adamgerşilik boryşty ūmytpau tärizdi dästürler myqty saqtalatyn. Qaraly jasaqtar tüni boiy qaza tapqan joldastarynyŋ aldarynda özderiniŋ soŋğy boryşyn atqardy da, taŋ atysymen qaitadan jaulasuğa kiristi. İman batyr i̇endi Kenesarynyŋ jaqsy köretin ädisi — qaşa soğysu täsilin paidalanyp Lebedevtiŋ jasağyn bir ai boiy Arğynaty jotalarynyŋ arasymen soŋynan i̇ertti de jürdi. Aqyrynda üş jüzdei ğana soldaty qalğan i̇esauyl, kündiz-tüngi at üstinde selkildeuge şydai almai azyp-tozyp, küzdiŋ qalyŋ jaŋbyry bastalğan kezde Qarqaraly bekinisine qarai būryldy. İman batyr da Kenesary ordasy bekingen Mūğajar tauyna bettedi. Orta jolğa taiağanda būlarğa i̇eki jüz adammen Janaidar batyr kelip qosyldy. Janaidar batyr Lebedev jasağymen tağy bir aiqasqan tüni, Kenesarynyŋ būiryğy kelgen. Sol būiryq boiynşa ol qasyna i̇eki jüz sarbaz alyp, jūrt bū jaqta qyrylysyp jatqanda, Qoŋyrqūlja aulyn şappaq bolyp Aqmolağa qarai attanğan. Onyŋ būlai tyğyz attanuyna Qoŋyrqūlja toqalynyŋ aulymen Atbasar şekarasyna köşip kelipti degen habar sebep bolğan. Orynbai bidiŋ jal-
ğyz balasy Janaidar da Qoŋyrqūljağa köpten beri öş. Ağa sūltan Qoŋyr-
qūlja onyŋ jaz jailauy — İesildiŋ sağasyndağy «Keregetas» degen jerdi öziniŋ tuysy Jaqybaidyŋ balasy Ybyrai sūltanğa alyp bergen. Soŋynan Qūsmūryn ökirigi joiylyp, bir myŋ segiz jüz qyryq birinşi, iağni Siyr jyly Atbasar ökirigi ūiymdasqanda osy prikazğa Ybyraidy ağa sūltan i̇etip sailauğa da meilinşe at salysqan. Osyndai öşpendilikpen Qoŋyrqūljadan kek aluğa tisin qairap jürgen Janaidarğa Kenesary būiryğy maidai jaqty. İeki jaq birdei qan tögisten keiin u-şu bop jatqanda, Altai ruynyŋ i̇eki jüz jigitin i̇ertip, Janaidar Atbasarğa qarai bir-aq tartty. Jūrt aitqany ras i̇eken, toqal auly Atbasardyŋ künşyğys jağyndağy Bidaiyqty degen jerde otyr i̇eken. Kenesary jasağy Torğai boiynda patşanyŋ qalyŋ äskerimen soğysyp jür dep i̇estigen auyl, qannen-qapersiz i̇edi. Üş künniŋ işinde Janaidar batyrdyŋ būl arağa kele qalatynyn qaidan bilsin, salynyp bituge ainalğan Qaraötkel bekinisiniŋ qasyndağy qystauyna köşkeli daiyndalyp jatqan-dy. Janaidar jalaqtağan i̇eki jüz jigitimen auyldy tal tüste şapty. Ätteŋ ne kerek, Qoŋyrqūlja būl joly da qolğa tüspedi. Ol keşe ğana Aqmolağa jürip ketken bolatyn. Qoŋyrqūljanyŋ küzetke tastağan soldattary būlarğa tek bes-alty ret oq atuğa ğana jarady. Sol oqtyŋ biri Janaidardyŋ baltyryna tidi. İendi ol jaralanğan qasqyrdai auyldy aiamady. Tek kisi öltirgen joq, odan bötenniŋ bärin istedi. Aqyrynda Qoŋyrqūljanyŋ jas toqaly Zeinepti bas i̇etip, auyldyŋ bar mal-mülki men otyz qyz kelinşegin olja i̇etip keiin qaitty. Osy oljaly köş i̇edi İman batyrdyŋ jasağyna kelip qosylğan.
Sūltan-pravitel Arystan aulyn şapqannan keiin Kenesary Mūğajar tauyna bekingen. Joryqtan oljaly oralğan batyrlaryn ol masairai qarsy aldy. Jasaqty bastap kele jatqan İman attan tüskende, qazaqtyŋ i̇eski dästürimenen qūşaqtarymen qūşaqtaryn aiqastyryp, tösterine tös tigizip amandasqan.
— Sau qaittyŋ ba, Aieke? — dedi Kenesary. Söitti de jan-jağyna qarap, — Janaidar sūŋqar körinbeidi ğoi... Qaraly habar bermegen sekildi i̇ediŋ... — dep qobalji kümiljidi.
Kenesary aqyrğy üş jyldyŋ işinde, otyz toğyzynşy, iağni Doŋyz jyly Omby men Orynborğa bağynatyn qazaq auyldarynyŋ şekarasy i̇etip Telikölge deiin qyzyl diŋgekter qağylğan Qarynsoldy, Torğai özenderiniŋ bas jağyndağy birneşe Sibir bekinisterin şapqan. Sonyŋ işinde «Kökala jar» bekinisine de tigen. Biraq būl bekinisti i̇ereuilşiler köpke deiin ala almağan. Osyndai qiyn kezeŋde İman batyr azğantai jigitpen bir qaraŋğy tünde bekinistiŋ tükpir jağynan «Kökala jarğa» kirgen. Osy bir i̇erligine riza bolğan Kenesary İmandy sodan keiin «Aiau batyr» — «Aiakeŋ» dep atap ketken. Kene han qazir de İmandy sol ädetimenen i̇erkelete atap tūr.
İman batyr kele jatqan köştiŋ soŋyn körsetip:
— Janaidar batyryŋ da sau, tek baltyrynan oq tiıp, at üstinde jüre almağan soŋ, arbağa salyp äkele jatyr i̇edim, — dedi.
Kenesary handyğyna qaramastan jügire basyp Janaidar jatqan arbanyŋ janyna bardy.
— Sūŋqarym, qalaisyŋ? — dedi arba üstindegi Janaidardyŋ betine üŋile.
Biraq jauap qaitpady. Janaidar būl kezde i̇essiz i̇edi. Küptei bop isip ketken aiağynyŋ zardaby jüregine şauyp, ölim halinde jatqan. Batyrynyŋ mūndai küiin körgen Kenesary qasyna kelgen Nauryzbaiğa:
— Oljany äbilğazy men Taimas jūrtqa bölip bersin, — dedi de Janaidardy tezirek öziniŋ ordasyna äkeludi būiyrdy.
Sabyrly, sözge şeşen, aqyldy Janaidardy Kenesary i̇erekşe jaqsy köretin. Ölim auzynda jatqan batyryn ajaldan qalai qūtqaram dep tüni boiy şaqyrtpağan baqsy-balgeri qalmady. Üşkiru, ūşyqtau, isikten qan jiberu sekildi qazaqtardyŋ jaişylyqta qoldanatyn i̇emderiniŋ birde-biri qalğan joq. Biraq Janaidardyŋ hali naşarlai berdi. İendi batyryn qūtqara almaitynyna közi jetkendei bolğan Kenesary qalyŋ qabağy tüksiıp qaiğyğa i̇endi. Ol qaiğyrsa, ne aşulansa adam balasyna til qatpaityn, tömen qarap tūnjyrai otyryp alatyn. Sūltannyŋ mūndai halin körgen bir käri kempir:
— Kenejan, Janaidar batyrdy «aq jol» i̇emimen i̇emdep körsek qaitedi? — dedi.
Böten amal qalmağanyn bilgen Kenesary äldenege küdiktense de:
— Söitsek, söitip körelik, — dedi.
«Aq jol» i̇emi töre tūqymynyŋ äiel jynystysyn bozbalaşylyqtan, i̇erleri-
niŋ közine şöp saluşylyqtan saqtau üşin Abylaidyŋ özi şyğarğan i̇em bolatyn. Būl i̇em boiynşa sūltan tūqymynan şyqqan äiel jaraly adamnyŋ üstinen attap ötedi. İeger äiel i̇eriniŋ közine şöp salmağan adal jan bolsa, jaraly jazylady. Al äiel aq joldy dūrys ūstamağan künäkar bolsa, jaraly üstinen äiel attağan mezgilge jetpei öledi. Būl «aq jol» i̇emi jaraly adamnan göri, töre tūqymynan şyqqan qatyndarğa ülken syn. Äielderi zaty i̇erkek jandy bolyp keletindikten sūltandar būl i̇emdi jūrt közinşe özderiniŋ qadirin tökkileri kelmei, köp qoldanbaityn. Kenesary köŋili küdiktense de, qaiğy üstinde «söitsek söiteiik» dep qalğan.
Hannyŋ ämiri boiynşa töre tūqymynyŋ biraz äieli ordağa şaqyryldy. Bastyğy Bopai bolyp keldi. Käri kempir «aq jol» i̇eminiŋ negizgi şarttaryn aityp, künäm joq degen äieldiŋ Janaidardyŋ üstinen attap ötuin sūrady. «Eger künäŋ bolsa attağan keziŋe jetpei Janaidar öledi», — degen sözden qoryqqan töre tūqymynan şyqqan künäli äielderdiŋ birde-biri «batyr ölip ketip, mas-qaramyz şyqsa, Kene hannyŋ kärine ilinermiz» dep Janaidardyŋ üstinen attauğa bata almady. Oryndarynan qozğalmai tūryp aldy. Kenesarynyŋ tüksigen qabağy būrynğysynan da qatty tüksie tüsti. Üi işinde otyrğan sūltandarda jūrtqa qarar bet joq. Bastaryn tömen tūqyrtyp qūr jer şūqi berdi...
— ätteŋ Künimjan kelinniŋ joğyn-ai, — dedi i̇esik jaqta otyrğan bir käri qatyn.
Kenesary auyr kürsindi. «İä, Künimjan bolsa... Ol sözsiz attar i̇edi. Joq, kim bilsin, i̇eki jyldan asyp barady ğoi jat jerde jürgenine...» Qatygez, tas jürek Kenesarynyŋ jüregi kenet örtenip ketti. Ol basyn köterip aldy. Ordanyŋ i̇esik jağynda tūrğan jeŋge, kelinderiniŋ betine tesile qarady. «Joq, būlar künäsiz boluy mümkin i̇emes... Anau oimaq auyz düniede bir-aq adamdy süiü üşin ğana jaralmağan. Käri qaqpastyŋ «Aq jolyna» beker köngen i̇ekenmin. İeşqaisy şyqpasa, Abylai atamnyŋ ūrpağyn myna saiqaldar masqara i̇etedi-au! Qalyŋ qolğa qarsy şapqanda mūndai qysylmauşy i̇edim. Ölgen jerim osy boldy-au!»
Kenesarynyŋ oiyn kenet kümis qoŋyraudai syŋğyrlai şyqqan dauys bölip jiberdi.
— Rūqsat i̇etseŋizder, ağa aiağyn men attaiyn. — Būny aitqan Aqböken i̇edi. Kenesary basyn köterip aldy. Aqbökenniŋ sūlu jüzine tesile qarady. «Nauryzbai bilmei almağan i̇eken. Bir adaldyq şyqsa osydan şyğar». Biraq Kenesarynyŋ quanğan köŋilin qara kempir tez suytty.
— Kelin şyrağym, sağan bolmaidy, — dedi ol jemtikti şoqyp tūryp jan-jağyna qarağan käri qarğadai basyn şaiqap, — sen töre kelini bolğanmen, töre tūqymynan i̇emessiŋ!
Kenesary qara kempirge tüiile qarady da qoidy, «Abylai babasy osylai şart qoisa, Kenesary ne istesin? Rasymen-aq i̇eşkim şyqpağany ma?»
— Bopai, öziŋ attap körseŋ qaitedi? — dedi äldekim i̇esik jaqtan miŋgirlep söilep.
Bopai jūlyp alğandai:
— Bylşyldamai jaiyŋa tūr, — dedi, — kündiz-tüni at üstinde jürip qaljyrap, keide qatty ūiyqtap qalasyŋ... İer jürek bireu oiyndağysyn istep ketip, oŋ qoldai batyrdyŋ ajalyna sebepker bolsam, jūrtqa qai betimmen qaraimyn?
Kenesarynyŋ basy i̇endi tipti salbyrai tüsti. «Bopai men Janaidar batyrdyŋ köŋilderi jaqyn» degen bir sybysty äldeqalai Künimjannan i̇estigen. Ol kezde qatynynyŋ sözine män bermei «qoişy, qaidağy joqty aitpai» dei sal-
ğan. «Sol sybys ras boldy-au!» dedi ol işinen. Äitse de Kenesary qaryndasy Bopaiğa riza. «Abylaidyŋ ūrpağy i̇emes pe, künäsi bar i̇ekenin jūrtqa aŋğartpai syltau tauyp qūtylyp ketti».
Artynan halyq arasynda:
«Janaidar artyq tudy jatyrynan,
Oq tidi Janaidardyŋ baltyrynan,
Bir aila ölmes janğa bola ma dep,
Attaityn qatyn izdedi ata ūlynan.
Attaityn bir de qatyn tabylmady,
Töreler tüŋilip tūr qatynynan!» —

dep öleŋge ainalğan būl oqiğa Kenesaryny jaman aşulantty. «Mūndai qatyndardan tuğan ūl qaidan batyr bolady? Kimdi köteredi? Rasymen töre tūqymy baqa-şaianğa ainalğaly bara ma? Rasymenen Abylai atamnyŋ tüsi şyn bol-
ğaly tūr ma? Bükil qazaq tügil, öz ūrpağymdy jöndep tülete almaidy i̇ekenmin, qalai Üş jüzge han bolmaqpyn?»
Kenesarynyŋ oiyn tağy bir dauys bölip jiberdi.
— Keşegi alyp kelgen tūtqyn äielderdiŋ işinde töre tūqymdas i̇eşkim joq pa i̇eken?
— Bar. Nege bolmasyn.
Jasauyl Zeinepti bas i̇etip i̇eki-üş jas kelinşekterdi alyp keldi. Qara kempir būlardy nege şaqyrğanyn aitty.
— Men attaiyn, — dedi Zeinep oilanbastan, — äkem de, baiym da töre tūqymy.
Qoŋyrqūljanyŋ jas toqalynyŋ bozbalaşylyq qylyğy jaiynan biraz jūrt habardar i̇edi. Biraq közderimen körip, qoldarymen ūstamağannan keiin «el ne aitpaidy, mümkin ösek şyğar», — dep ündemedi. Al Zeinep bolsa qara kempirdiŋ sözin oiynşyq kördi. «Künäli qatyn üstinen attağanğa batyr ölse — öle bersin. Myqtağany Kenesary bir jaisaŋynyŋ ajal tapqany ma, öz obaly özine, tynyş jatqan i̇eldi şauyp nesi bar... Al alda-jalda... Qūdai meniŋ artymdy bağyp jür deisiŋ be, sezbei, körmei qalyp, myna saŋdağy jazylyp ketse, jūrt qyzyqty sonda körsin. Meniŋ adal i̇emes i̇ekenim alty alaşqa aian, jūrt maqtağan Abylai atamnyŋ da ailaker qatynnan aqyly asa almağanyn bükil halyq bilsin».
Dağdarğan jūrt «attasyn, attasyn» dep Kenesaryğa qarady. Han maqūldap basyn izedi.
Büirektei būltyŋdağan Zeinep, bükil qazaq dirildegen Kenesarydan qymsynbastan şytyrma köileginiŋ i̇etegin i̇eki qolymen joğary köterdi de, aq jibek ystanynyŋ kesteli balağyn körsete, keşeden beri alğaşqy ret ölimsirei közin aşqan Janaidardyŋ üstinen «ä, qūdai!» dep oinaqşi külip attai berdi...
Al Janaidardyŋ älgi köz aşuy i̇esiniŋ kire bastağany i̇edi. Üş künnen beri isikpen alysqan alyp dene, bir balgerdiŋ şöpten istegen şipaly därisiniŋ arqasynda keseldi jeŋe bastağan.
Osy sät Zeineptiŋ öjet qylyğyna däl keldi. Janaidar isigi qaityp, i̇erteŋine til qatuğa jarap qaldy.
Būny körgen Kenesary batyrynyŋ sau qalğanyna qanşa quansa, qaraşylar közinşe töre tūqymynyŋ abyroiynyŋ saqtalyp qalğanyna sonşa quandy. Zeinepke äbden riza bop qalğan sūltan qas jauynyŋ toqaly demei, bostandyq bermek oimen, i̇erteŋine ony Ordasyna aldyrtty. Üide Taimas pen äbilğazydan böten Ağybai, Būqarbai, Jeke batyr, İman bar i̇edi.
— Qoŋyrqūlja qandy kekti jauymyz bolsa da äieline zäbir i̇etkimiz kelmedi, — dedi Kenesary bostandyqty Zeinep özi sūrasyn degen nietpen, — qandai tilegiŋ bar, ait, beremiz.
Han bolsyn, qara bolsyn, i̇erkek adamğa tek i̇erkektik jağynan ğana qaraityn Zeinep, Kenesarydan han i̇eken dep qaimyqpady, oğan jairaŋdai qarap:
— Şyn aitasyŋ ba? — dedi.
— Şynym. Han i̇eki aitpaidy.
— Onda... Han qainym, jalğyz ğana tilegim bar, — dedi i̇eki beti balbyrap, qap-qara bota közi külimdep, — meni Qaraülekten aiyrmaŋyz.
Tüsinbei qalğan Kenesary:
— Ne deisiŋ? — dedi.
— Meni Qaraülekke qosyŋyz deimin.
— Qai Qaraülek?
— Öziŋizdiŋ qūlyŋyz.
Taimas pen äbilğazy keşe İman batyr men Janaidar Qoŋyrqūljadan alyp kelgen olja mal-mülikti jūrtqa birdei i̇etip ülestirip bergen. Al tūtqyn qyz-kelinşekterdi i̇eki üige bölip, «būlardy kimge berudi i̇erteŋ şeşemiz» dep, bir üidi Batyrmūrat jigitterine, i̇ekinşi üidi Qaraülekke küzettirip qoiğan. Qara-
ülekke küzettirgen üidegi Zeinep, i̇el jatqan kezde «syrtqa şyğar» dep küzettegi qūldyŋ mazasyn alğan. Mylqau Qaraülek «şaruasyn bağana nege bitirmedi i̇eken» dep aşulansa da, pisken bauyrsaqtai tompiğan jas toqaldyŋ köŋilin qimai, saiğa alyp barğan. Şaruasyn bitirip bolğannan keiin Zeinep, küzdiŋ suyq tünine qaramai, üstindegi maqpal şapanyn jerge tastap, artynda jar jağasynda tūrğan qūldy adamğa sanamai ystanyn aiağynyŋ ūşyna deiin tüsirip, jylyp aqqan būlaqtyŋ möldir suyna o jer, bū jerin jua bastağan.
Aily tün, qarasanyna deiin appaq bop aşylğan jas toqaldyŋ bökse jağy... Qyryqqa kelgenşe äiel körmei, alyp denesi qūrysyp mazasyn alğan Qara-
ülek äzer şydap tūr. İerkektiŋ minez-qūlqyna äbden äkki bolğan jas toqal onyŋ haline tüsinip özine şaqyryp: «äi, qūl, beri kel, myna kebisimdi aiağyma kigiz» degen. Qaraülek közi qarauyta demin i̇entige alyp, äzer taiağan. Ar jağynda ony sezim jeŋgen. Talmausyrap ketip, tek bie sauymyndai kezde közin äzer aşqan Zeinep, del-sal bop Uialap qalğan denesin maqpal şapanynyŋ üstinen kötere almai tağy biraz jatqan. Talai i̇erkekti körgen Zeinep Qara-
ülekke asa riza boldy. Biraq būdan äri quanyşqa şydai almaitynyn sezip, aiaq jağynda ün-tünsiz tizerlep otyrğan Qaraülektiŋ būqadai juan moinynan qūşaqtap özine tartty. Sodan keiin qolaŋsa sasyğan betin betine taiap: «meni üige aparyp tasta» dedi sybyrlai söilep. Kön bop qatyp qalğan denesin qorğasyndai balqytqan jas toqaldy Qaraülek jas qozydai bauyryna qysa qūşaqtap qaraşa üidegi böstekke aparyp jatqyzğan.
Zeineptiŋ neni tilep tūrğanyn jaŋa ğana tüsingen Kenesary yzadan qara küreŋdenip ketti, biraq tis jaryp, til qatpai tömen qarai berdi. Keşe ğana töre tūqymynyŋ abyroiyn saqtap qalğan Qoŋyrqūlja toqalyna i̇endi jerkene qarady. Töre tūqymynan şyqqan äieldiŋ tipti, qaraşy i̇emes, töleŋgit i̇emes, i̇esikte jürgen qūlğa şyğamyn deuinen artyq masqara bar ma! Han Keneniŋ aqsüiektik namysy jüregin ottai örtep, iştei apyr-topyr boldy da qaldy. Biraq hannyŋ aşuly jağdaiyn Zeinep tüsinse de aitqanynan qaitpady.

Click or select a word or words to search the definition