Köşpendiler - III - Qahar

Kenesary bū joly soğys ädisin tipti özgertti. Patşa gubernatorlary būny i̇endi birjolata qūrtuğa kiriskenine közi jetken sūltan oñai berilgisi kelmedi. İeñ aldymenen ol äskerin būrynğy ädeti boiynşa bir jerde ūstamai, beske böldi. Ondağy oiy, tübi jauyna tötep bere almai qalatyndai kün tusa bar küşin birjolata qūrtyp almai, şamasy kelgenşe äskerin saqtau i̇edi. Bizanov polkine qarsy şyğatyn jasaqqa myñbasy i̇etip Nauryzbaidy, aqylşy i̇etip Ağybai batyrdy tağaiyndady. Al Batys Sibirden keletin üş jasaqqa qarsy myñ adamnan qūrylğan üş jasaq şyğarmaqşy boldy. Birine myñbasy i̇etip Jeke batyrdy, oğan aqylşyğa (ştab bastyğy retinde) Qūdaimendi batyrdy, i̇ekinşisine myñbasy i̇etip İman batyrdy, aqylşyğa Janaidardy, al üşinşisine Būqarbai batyr men Jäuke batyrdy tağaiyndady. Özi Jolaman i̇ekeui bolaşaq soğystyñ däl ortasy osy bolar-au degen Yrğyz özeniniñ jağasynda qaldy. Būl kezde on myñ salt atty äskeri bar Kenesary Baitabyn basqarğan mergen toby men qalğan jauyngerlerin Mūğajar tauynyñ arasyna qarai köşken ordasynyñ töñireginde ūstady. Būl negizgi qolmen Kenesary är jerge qoiğan beket tärizdi şūğyrymdar arqyly bailanys jasap tūrdy. Qysyltaiañ kün tusa birigip keterliktei jağdai saqtady. Kenesarynyñ soğysqa bylai daiyndaluynyñ i̇eki sebebi bar-dy. Biri, patşa äskeri Yrğyz boiynda bastaryn qosa almasa, olardy jekelep ūruğa jeñil. İekinşisi, ūrysuğa jeri neğūrlym keñ bolsa, Kenesary äskeriniñ tynysy solğūrlym keñ, öziniñ negizgi ädisi atty äskeriniñ şapşañdyğyn paidalana alady. Bügin bir jerde tūrsa, i̇erteñine i̇ekinşi jerge şyğyp, är jerden iz tastap, jauyna ūstatpaidy. Kenesarynyñ bar oilağany bar äskerimen özi qorşauğa tüsip, bar küşin harap i̇etip almau. Al myna qoldanğan ädisi ūşy-qiyry joq qazaqtyñ keñ dalasyna i̇eñ laiyqty ädis. Bir jerde jeñilgen künde de özge jerdegi äskeri aman qalady. Äskerin saqtauy — handyğyn saqtauy. Kenesarynyñ bir oilağan ailasy — küşi basym, zeñbirekti myltyqty jaumen betpe-bet kelip ūryspai, tiıp-qaşyp, soñynan qudyra qaljyratyp, şarşata ūrysu. Öz jerinde, öz i̇elinde Kenesary sarbazdaryna bäri dos, azyq tabu da, at auystyru da jeñil... Būlai alysu quğan jauynyñ aldyñğy şebi Kenesary jasağyna jetemin dep i̇entelei soñynan i̇ergende, bir top sarbazy şūbalyp kele jatqan jaudyñ artynan tiıp, azyq-tüligin, oq-därisin artqan köşin bölip äketuge de qolaily! Patşa äskeri quyp, jete almai qaljyrağan saiyn qazaq dalasynyñ jañbyrly, suyq küzi jaqyndai tüsedi. Kei jerde at tolarsağyna deiin batatyn batpaqty sary dala patşa äskeriniñ qolbasşylaryna borany qasqyrşa ūlyğan yzbarly qystan kem i̇emes. Küzi aq jauyn. Kündiz-tüni bir aşylmai, sirkirep qUia berse i̇eşbir äsker şydai almaidy. Aidalada qasqyrşa jortularyn amalsyz toqtatyp, bekinisterine qaituğa mäjbür bolady. Al Kenesarynyñ küni so kezde tuady. Bekinisterge timegenmen jasaqtary aryp-aşyp auyldaryna qaitqanda öştesken sūltandarynan kegin qaitarady. Adamdaryn şauyp, qyryp-joiyp, malyn aidap äketedi. Osyndai jağdaidy oilağan Kenesary, biyl ūrysudyñ jaña ädisine köşti. Jäne Lebedevpen şilde boiy berekesiz bitim söz jürip künniñ ötip bara jatqanyna ol öte quanyşty da i̇edi. Patşa äskeri tamyz şyğa attansa, bir ai-bir jarym ai aiqasqa Kenesary jağy qait-
se de şydaidy, ar jağynda qazan aiy kelip, jañbyr bastalady!..
Kenesarynyñ i̇esebi tura şyqty. Sūltan-pravitel Ahmet voiskovoi starşina Lebedevke şildeniñ aiağynda äzer kelip jetti. Al Arystan bar bolğany bes jüz ğana jasaq jinady. Baimūhamedtiñ de qarulanğan jasağy osydan säl ğana asty. Mūndai jağdaidy körgen polkovnik Bizanov, Orynbordan qosymşa äsker aldyryp bes myñ soldatpen tamyzdyñ basynda ğana Saharnyi bekinisinen şyqty.
Kenesaryğa i̇eñ qauipti küş osy Bizanovtyñ äskeri. Biraq oğan qarsy köp qol şyğarmai, qulyq istegisi keldi. Ol Bizanovqa qarsy şağyn jasaqpen Nau-
ryzbai men Ağybaidy jiberdi.
İeñ alğaşqy aiqasty da osy i̇ekeui bastady. Tamyzdyñ jetisinde kün öte ystyq boldy. Bekinisten şyqqandaryna i̇eki täulikten asqan bes myñ äsker, at soğyp, küiip tūrğan künge äzer şydap kele jatty. Qol basyndai juantyq kelgen, qara mūrtty Bizanov, oñ jağynda podpūlqyndyq (podpolkovnik) şenindegi Ahmet sūltan, sol jağynda pūlqyndyq (polkovnik) Baimūhamed. Arystan būl mañai özine jatatyn öñir bolğandyqtan, bügin tañerteñ jüz adammen joldarynan būrystau tūrğan bir qazaq aulyna būrylğan. Ondağy oiy osy auyldan qosymşa jigit alu. Bizanov äskerin kün bata quyp jetpek.
Bizanov äskeri jazyq daladağy bir qarasudyñ jağasyna toqtady. Köl mañaiynda jaqynda qalyñ jañbyr ötip, qurap qalğan şöbi qaita kögergen-di. Köldiñ suy da tūşy, möp-möldir. Qaljyrap kele jatqan äskerge at şaldyryp, tynyğuğa qolaily... Su betinde jüzip jürgen qalyñ qūs qaptağan adamnan ürkip, qanattaryn sympyldai qağyp kökke köterile jöneldi. Bir-i̇eki i̇esersoq soldat myltyqtaryn da atty. Qūstar odan äri ürkip, azdan keiin tipti körinbei ketti.
Midai jazyq dala, tek sol jaqtarynda örkeştene bitken būiratty adyr ğana bar. Oñ jağy sağymdala qara qūmğa qarai sozyla joq bolady...
Bizanov osy köldiñ jağasyna qonudy dūrys körip, qalyñ qolğa «attan tüsiñder» dep būiryq berdi. Jazyq dala, jau keler bolsa alystan köz tüsedi. Aldyn ala jibergen barlauşylar būl aranyñ qauipsiz i̇ekenin aityp keldi. Öitkeni jan-jaqtyñ bäri büdiri joq midai jazyq... Tek sol jaqtarynda ğana ūiysqan taldy, jyñğyldy Mūğajar tauynyñ i̇etegi. Biraq äsker toqtağan jerden at şaptyrym. Sondyqtan barlauşylar ol jaqty at qinap zerttegen joq. «Alda-jalda būl jaqtan jau keler bolsa, ne tau i̇etegi men köl arasy qu dala, közge tüser, ne bolmasa kele jatqan qoldyñ dübiri i̇estiler jäne i̇eger janynan qūtyla almai jürmese i̇esi dūrys qai qazaq osynşama qolğa kelip tiısedi», — dep oilady olar. Rasynda da būlar qauiptenetin i̇eşbir sebep joq i̇edi. Öitkeni Kenesary bes myñ myltyqty äsker tügil, bes jüz patşa soldattarymen de qaşa jürip soğysady. Orys kärli qylyşyna betpe-bet keler onyñ qūdireti şamaly...
Qalyñ qol köl jağalai attan tüsip, qos-qos bop şatyrlaryn tikti. Jauyngerler köl jağasynan qoğa qiyp äkep ot jağyp şai qainata bastady. Myltyqtaryn kürke i̇etip süiestirip, keibireuleri su jağasyna beti-qolyn juuğa ketti.
Söitkenşe kün batyp, ymyrt üiirilip, qarañğylyq ta tüsti. Äskerler keşki astaryn işip boldy da, jağylğan ottardy söndirip, ūiyqtauğa yñğailandy... Tek qoldy qorşai barlauşylar men şatyrlar janynda kürkelenip qoiylğan myltyqtardy küzetken qarauyldar ğana qaldy.
Biraq jūrttyñ közi i̇endi ūiqyğa kete bergen kezde kenet «Attan! Attan», «Kenesary! Kenesary!» degen aşy aiqailar şyqty. Typ-tynyş bop mülgigen dalada būl ün, qarañğy tünde kün kürkiregendei qatty i̇estildi. Söitkenşe bolğan joq, tynyğyp jatqan äsker şatyrlarynyñ üstin myñdağan salt attylar basyp ketti. Nağyz bir jer astynan qalyñ qol şyqqandai. Satyr-sūtyr ūryl-
ğan soiyl, şoqpar, jalañdağan qylyş, aiqai-şu, ökirgen adam, şyñğyrğan jylqy. Jaña ğana ūiqyğa ketip bara jatqan äsker üsti älem-tapyryq boldy da ketti. Aqyry «Abylai! Abylai!» dep salğan ūranğa «Ağybai! Ağybai!» degen küşti ünder qosylyp, tynyq tündi jer jarğandai titirentti. Şatyrlarynan atyp-atyp şyqqan soldattar myltyqtaryn alyp salt attylarmen aiqasqanşa, qaiyñ soiyl ysyldap kep kök jelkeden tiedi. Äiteuir osynau jan şoşyrlyq aiqas ötkinşek sūrapyl sekildi az uaqytqa ğana sozyldy. Soldattar i̇endi attaryna minip i̇esterin jinağan kezde, salt atty sarbazdar, auyl üstin jaipap ötken qūiyndai, toptaryn būzbastan, soiyldaryn oñdy-soldy siltep zamatta joq boldy.
Tynyş jatqan äskerge qūiyndai tigen būl top Ağybai men Nauryzbaidyñ sarbazdary i̇edi. Olar Mūğajar tauynyñ i̇etegine osydan i̇eki kün būryn kelip bekingen. Tölebai tyñşy arqyly Bizanovtyñ äskeriniñ osy jolmen şyqqanyn küni būryn bilip otyrğan. Kenesarynyñ üiretken soñğy täsili boiynşa, būl jasaq Mūğajar i̇eteginiñ jyra, jyqpylyn, jyñğyl, tobylğy, qarağan, taldaryn betke ūstai tyğyla jaiğasqan. Kenesary äskeri adamdy jasyra alatyn adyr, şatqal, toğai, şi, qamys tärizdi jaratylystyñ özi beiimdegen jer betiniñ i̇erekşeligin paidalanuda äbden maşyq bolyp alğan. Kenesary äskeri oida joqtan, kütpegen jerden jauyna şabuyl jasasa, köbinese osyndai büdir, şili saidan, ne jyñğyldy, taldy şatqal, şūbardan jasaityn. İt jyly Aqtau bekinisiniñ qasyndağy Tileniş — Şet beketin alğanda da, Kenesary sarbazdary äjeptäuir qaruy bar patşa jasağyn qalyñ şi arasynan şyğa kelip kül-talqan i̇etken. Mūny i̇estigen general-gubernator Gorçakov soñynan ştab bastyğy general-maior Fondersonğa aşulanyp «İeger qazaqtar tyğylyp jatqan qamys, qarağai, şi tärizdi kisi jasyrynar jerlerdi küni būryn saralap şyqqan bolsañdar, olar büitip añdausyzda bizdiñ soldattardy bas sala almas i̇edi», — dep jazğan. Patşa äskeri Kenesarynyñ osy ädisinen talai auzy küise de, ylği i̇esten şyğara berdi. Bū joly da sonyñ kebin kidi. Alystan qaraiyp köringen Mūğajar tauynyñ i̇etegindegi jyñğyl, taldy i̇erinip teksermegendikteriniñ sazaiyn tartty.
Ağybai men Nauryzbai jyñğyldy şatqaldyñ işinde tyğylyp jatty da, kün batyp qara köleñkelene bastağan kezde sap tüzedi. Är sarbaz attarynyñ aiaqtaryna ädeii arnap kigiz kebisterin kigizip, jedel jürip ketti. Attardyñ anda-sanda osqyrynğany, kisinegeni bolmasa, kele jatqan dübirleri tipti i̇estilmeidi. Tün tastai qarañğy. Al köl jağalai jūldyzdai jybyrlağan qalyñ ot «biz mūndalap» būlardy şaqyrdy da otyrdy. İeñ aqyrğy şoq söngende sarbazdar äsker jatqan mañğa taiap kep toqtady. Ai şyqpağan tün sol qalpynda közge türtse körinbes soqyr... Būlar attarynyñ aiağyndağy kebisterin alyp, qaitadan mindi... Oñ qolyna toğyz buyndy şoiyn tabandy naizasyn ūstap, ataqty Aqauyzyna mingen Nauryzbai men Aqylaqty or qūiandai sekirtken Ağybai myñ sarbazdyñ aldyna şyqty. Qarañğy tünde jaumen birge özderi de birin-biri soiylğa jyqpas üşin būlar är jüz adamnan on sapqa bölindi. Osylai on tol-
qyn bolyp biriniñ soñynan biri kidirmei, soiyldaryn oñdy-soldy siltep jau üstinen öte şyğatyn bop uädelesti. Bir sap pen i̇ekinşi saptyñ arasy, jüz basy jüzge sanap jetkenge şeiin ğana kidiredi. Osyndai tärtipten myñ sandy qol on tolqyn bop jau üstinen at oinatyp, soiyl soğyp öte şyğuy kerek. Birin biri ūryp jyqpas üşin i̇eşkim kidiruge tiısti i̇emes. Sol qalyptarymen şauyp, köldiñ arğy sağasyndağy qūmait alañğa jete qaita sap düzeidi. İesterin jinağan soldattar quar bolsa toqtamai, äri Aiyr qūmğa qarai bet tüzeidi. Şabuyldy däl osylai ötkizudi būlar küni būryn kelisken. Qarañğy tün i̇eki jaqqa birdei. Tigen jau aldarynda qos bar ma, jer oşaq bar ma, älde ädeii arnap qazylğan or bar ma, bilmeidi. Sondyqtan Ağybai men Nauryzbai ūiyqtap jatqan jau üstine aialdamai, jaipap öte şyğudy jön dep tapqan. Nauryzbai bastağan alğaşqy bes jüz birinen soñ biri «Abylailap!» at qoiğanda, jer silkinip tau qozğalğan sekildi. Oğan Ağybai basqarğan bes jüz «Ağybailap!» qosylğanda äsker jatqan jerde aqyr zaman ornağandai boldy. Soqqan qūiyndai Nauryzbai men Ağybai jigitteri ūrandasyp, köl jağalap, arğy betke auğan şaqta, är jerge qoğa, qamys jağyp i̇esterin jinai bastağan soldattar da tañ asyryp qoiğan attaryna minip ülgirdi. Däl osy mezgilde bes jüz sypai i̇ertip Arystan da kelip jetti. Polkovnik Bizanov Arystanğa jañağy tigen jaudyñ soñynan quudy tapsyrdy. Özderiniñ de ai tua qozğalatynyn aitty. İendi ol jauyngerlerin tügendei bastady.
Köl jağalai qos-qos bop şaşyrai ornyqqandyqtan şyğyny joqtyñ qasy i̇eken. Älgi şapqan jaudyñ aiqai-şuy i̇esti alğanmen bälendei i̇eşteñe istei almapty. Dauyldai oida joqtan paida bolğan jaudyñ aibarynan zäresi ūşyp ketken polkovnik i̇endi i̇esin jinap, şyğyn sanauğa kiristi. Jylqy balasy tünde de köregen keledi. Qosta jatqan soldattardy tipti baspapty. Qostan şyqqan birdi-i̇ekili adam ğana at astynda qalypty. Onyñ üstine soiyl da bireuge tigen, bireuge timegen. Qysqasy, qaza bolğan soldat jüzge jeter-jetpes. Jaralan-
ğany i̇eki jüzge taiau...
Ölgen jauyngerlerdi or qazyp kömgenşe, ai da tudy. Jer beti sūrğylttana körine bastady. Polkovnik ölikterdi qoiyp bolysymen, tün balasyn ürkite aspanğa myltyq atqyzyp suyq jer qūşağyna kirgen jazyqsyz jandarmen i̇eñ soñğy qoştasu resimin istetti. Sodan keiin atqa qonuğa būiyrdy. Qalyñ äsker lek-lek bop jañağy özderin jusatyp kete jazdağan jaularynyñ soñynan qua jöneldi. Attary tynyğyp qalğan i̇eken, auyzdyqtarymen alysyp, qarş-qarş şainaidy. Älden uaqytta baryp tañ da syz berdi. Sol mezgilde būlar Arystan jasaqtaryna kelip qosyldy. Betteri dūrys i̇eken, pūlqyndyq Arystan Kenesary äskeriniñ alda ketip bara jatqanyn aitty.
Būlar i̇endi aldaryndağy jauy keiin qarai ötip ketpesin dep balyq süzgen audai i̇eki jaqqa qanattaryn jaia tüsip, bes jüz adam qatarlasa sap düzep qudy. İeñ ortasynda polkovnik Bizanov, i̇eki qanatynda Jantöreniñ i̇eki sūltan-pravitel balalary. Oñ qanatynda Ahmet, sol qanatynda Arystan. Äsker soñynda Baimūhamed. Qazaq dalasynda şabuyldy bir uaqytta hunnular da osylai ūiymdastyrğan. Syrttan qarağan adamğa qazir äsker jer-kökti alğaly kele jatqan ūşy-qiyry joq teñiz tärizdi. Sūsty äm qorqynyşty. Keregedei qanattaryn jaia bükil keñ dalany alğan bar bolğany bes myñ adam, būndai sap tüzeude äldeneşe bes myñ bop i̇elesteidi...
Tañ qūlaniektenip atyp qalğan kezde aldaryndağy Kenesary toby da körinedi. Bizanov tez quyp jetkisi kelip alğa qarai ūmtyla tüsti. Biraq aldağy jau jetkizer i̇emes. Qarasyna köz jazdyrmai zytyp keledi. Taqa qara üzip te ketpeidi, tym jaqyndattyrmaidy da. Birkelki sar jelis. Betteri Aiyrqūm.
Quu qyzyğyna tüsken Bizanov «äne jetem, mine jetem» dep jan-jağyna qaraudy da qoidy, i̇eki közi alda bop, sol jağynda qalyp bara jatqan saidy örlei bitken qalyñ şidi de añğarmady. Üzeñgiler sartyldağan osyndai jürispen säske tüs te bolyp qaldy. Kenesary jigitteri jetkizbeidi de, joğalyp ta ketpeidi. Aralyqty birkelki ūstaidy da otyrady. Osyndai jürispen Bizanov äskeri özderiniñ azyq-tülik, oq-däri, artyq qaru-jaraqtaryn salğan par attan jekken jüz jeñil läkşäñke-arbalarynan tym ūzap bara jatqandaryn baiqamai qaldy. Äli de baiqamas i̇edi, tek būlardy art jağynan talmausyrai şyqqan myltyq dauystary toqtatty. Qoldyñ soñynda kele jatqan Baimūhamed jasağy keiin şapty. Būlar bie sauymyndai mezgilde ğana azyq-tülik tiegen arbalarğa jetti. Aldarynda jau şapqan köş jatyr. Soiylğa jyğylğan birneşe arbakeş qazaq jigitteri... Jiyrma şaqty soldat oqqa ūşqan. Jer betin alyp ketken şaşylğan ūn, tary. Qirağan arbalar, bauyzdalğan kölik..
Şauyp kelgen Baimūhamedtiñ keruen bastyğy jaraly mosqal adamnan bilgeni, būlarğa tigen Ağybai toby boldy. Olar qalyñ şi arasynda tyğylyp tūryp azyq-tülikti keruenge şabuyl jasapty, «Özderi i̇eki jüz qaraly adam dedi keruen bastyğy, daiyndaluğa da mūrşa bermedi, myna qalyñ şi arasynan lap qoidy. Qimyldary sonşa jyldam bolar ma, küzetşi soldattar arbadan sekirip-sekirip tüsip myltyqtaryn kezengenşe qaptady da ketti, jauğan soiyldan jan saqtaudyñ özi qiynğa tüsti. Tek i̇eki-üş-aq soldat myltyq atuğa jarady, lep-lezde josytty da saldy. Keibireuleri attarynan tüse sala löket pyşaqtarymen qaptardy tilip jiberip, işindegi ūn men taryny şaşa bastady. Özderin qūtyrğan qasqyr dersiñ, «äu» degenşe bärimizdi qan-josa ğyp sabap, soldattardyñ qaru-jaraqtaryn attarynyñ aldyna öñgerip aldy da közden ğaiyp boldy».
— Qalai qarai ketti özderi?
Soiyl tiıp, bir qoly synyp, janyn qūiarğa jer taba almai tūrğan keruen basy sau qolyn keiin sermedi.
— Myna jaqqa!..
Būlardy şapqan rasynda da Ağybai toby i̇edi. Artta kele jatqan azyq-tülikti köşke tiıp, Bizanov äskerin kidirtkennen keiin Ağybai qasyndağy jigitterimen keiin qaityp Kenesary äskerine jetuge tiısti. Ondağy maqsat: būlardy quuğa Bizanov amal joq jasaq böledi, söitip general polkin bölşekteuge mäjbür bolady. Al bölşektengen äskermen alysu ärqaşan da jeñil.
Biraq Bizanov öitpedi. Qaita oralğan Baimūhamed jasağyn qosyp alyp, aldyndağy jauyn qua berudi jön kördi. Ol «aldymdağy Kenesary äskeri, mynau bolmaşy qol tek bizdi alañdatuğa jiberilgen» dep oilady. Söitip Bizanov aldyndağy qarasy äli üzile qoimağan jauyn quyp jetudi ūiğardy. Attary jarauly myñ soldat aldy da, özge äskerin azyq-tülik tielgen köşten qol üzbei jedel jürip otyruğa būiyryp, jürip ketti. Būl kezde Nauryzbai bes jüz adammen qalğan. Myñ sypaidyñ i̇eki jüzi bağana Ağybaimen ketken. Al ūzaq şabysqa jaramaityn üş jüzi, tüngi aiqastan keiin birden solğa būrylyp, Bizanov äskerin orağyta Mūğajarğa bettegen. Aqyrynda kileñ jüirik mingen bes jüz i̇er jürek sarbazdarymen özi qalğan. Kenesarynyñ būl topqa tapsyrğan mindeti: Bizanov äskerimen qūian-qoltyq alyspai, qaşqan tülki tärizdi, alystan qylañdap, qūmğa qarai äkete beru. Būl kezde Kenesary basqa batyrlarymen birge patşa şyğarğan özge jasaqtarğa qarsy attanady. Alğa qoiylğan maqsat: şamasy kelse jeñip, şamasy kelmesine közi jetse, quğynşy jasaqtardy soñynan şūbyrtyp Qaraqūm, Qyzyljyñğyl sekildi qazaq jeriniñ tükpirine deiin aparu, söitip äbden qaljyratyp baryp, küzgi jañbyrğa soq-
tyru?
Osy ädistiñ bir tarauyn oryndamaq Nauryzbai Bizanov äskerin soñynan i̇ertip qūmğa qarai jöneldi. Osy quğynmen üş kün ötti.
Al törtinşi küni mümkin soğysqūmar Nauryzbai qaşa berudi namys kördi me, älde böten bir sebebi boldy ma, ol öziniñ azğantai qolymen Bizanovqa betpe-bet kelip aiqaspaq boldy. Biraq onyñ būl közsiz i̇erligi öziniñ tübine jete jazdady.
Üş kün jüristen äjeptäuir qaljyrağan Bizanov äskeri törtinşi küni jylap aqqan kişkentai özenniñ janyna kep tünedi. Osy qalyñ qolğa tañ sazaryp atyp kele jatqan kezde, qyrqa belesti tasalai kep, Nauryzbai bes jüz jigitimen «Abylailap!» at qoidy. Aqauyz kökbestini kösilte salğan, zildei naizasyn oñ qolymen oinata kötergen Nauryzbai özi jigitteriniñ aldynda... Būlar da jetti, gürsildegen myltyqtyñ da dausy şyqty. Lager üstine kelip qalğan sarbazdardyñ birneşeui oqqa ūşyp, attary oinap şyğa berdi. Mūny körgen Nauryzbai bir-i̇eki soldatty naizasymen kötere laqtyryp, jigitterin soñynan i̇erte, oñ jaqtağy oipatqa būryla şapty. Biraq Nauyzbaidy nysanağa alğan birneşe myltyq dausy şañq-şūñq i̇etti. Nauyrzbai kenet Aqauyzdyñ jalyn qūşyp qaldy. Artynda şauyp kele jatqan Nikolai Gubin qatarlasa kelip, ony qūşaqtai berdi. İendi Aqauyzben üiirles ker töbel qatarlasa qūstai ūşty. Bizanov soldattary jaiylyp jürgen tūsauly attaryn tauyp mingenşe, qūiyndatqan qazaq jigitteri jüzge taiau joldastaryn oqqa ūşyryp, būiratty beles, örkeşti adyr arasyna kirip közden ğaiyp bolyp ketti.
Qasynda aqylşy Ağybai joq Nauryzbai, būl joly qatelesken i̇edi. Bizanov äskerin äneuküngi qoğaly köl jağasyndağydai kütpegen jerden şabuyl jasap, tağy da talan-taraj i̇etip ketem dep oilağan. Nauryzbaida «közsiz i̇er i̇eken, bes jüz adammen bes myñ qolğa şapty» degen jūrt tañ qalar sözge iligu nieti de joq i̇emes i̇edi. Biraq onysy bolmai qaldy. Jüz joldasyn oqqa ūşyryp, al özi qara sany men oñ büiirinen auyr jaralanyp, ajal qaqpanynan äzer qūtyldy. İeger atūltany Nikolai Gubin der kezinde janyna jetpegende, közi qarauytyp i̇esinen tanyp bara jatqan Nauryzbaidyñ attan tüsip qaluy anyq i̇edi. İerlikti maqsat, ataqty arman i̇ete bastağan Nauryzbaiğa būl aiqas jeñil timedi, jauynan qūtylsa da kelesi jylğa deiin attanysqa şyğuğa jaramai, tösek tartyp jatyp aldy.
Bizanov qoğaly köl oqiğasynan keiin, soldattaryna myltyqtaryn qos i̇etip küzettirip qoiudy tyiğan. Är soldat tünde oqtauly myltyğyn janyna alyp jatatyn bolğan. «Abylailağan!» alğaşqy aiqai i̇estilgennen-aq, qostarynan jügire şyqqan soldattardyñ kelip qalğan jauğa tötep bere aluy da osydan i̇edi. Nauryzbai tobynan ölgeni, jaralysy bar jüzdei adam şyğyn bolsa, būlardyñ soiylğa jyğylyp, naizağa tüirelgeni jiyrmadan aspaidy. Būdan artyq qandai jeñis bolar!
Azğantai sarbazben osynşama qolğa şapqan jigitterdiñ i̇erligine tañ qalğan Bizanov, qolğa tüsken bir jaraly jigitten būl şabuyldy ūiymdastyrğan Nauryzbai i̇ekenin bildi.
— Kenesarynyñ özge äskeri qanşa jerde? — dep sūrady polkovnik.
Jigit rasyn aitty.
— Kene han būl arada i̇emes, öziniñ ordasynyñ mañynda, biz tek senderdi adastyruğa jiberilgen jasaqpyz.