Köşpendiler - III - Qahar

— «Aldyñğy jyly Orynbordyñ äskeri gubernatory men janaral Kenis qūrmetti patşa ağzamnyñ atynan bizge mänäpös jariiälap, bar künämizdi keşken. Mūndai qadirli adamdardyñ sözine senip biz aq patşağa qarsy myltyq atu men qylyş jūmsaudy toqtatqan i̇edik... Al biyl nauryzdyñ jiyrma birinde, özimiz añğa şyğyp ketkende, Omby qalasynan şyqqan Sotnikov jasauyl basqarğan jasaq aulymyzdy şauyp, mal-mülkimizdi talap, Künimjan sūltanşany bas i̇etip, birneşe adamdy ūstap alyp ketti... Būndai jağdaida jaqsylyqty bir qūdaidan bolmasa, orys bastyqtarynan kütuge bolmaitynyna közimdi jetkizdi» de. Jäne jalynğan adam sekildi körinbei, äli de bolsa tigim-bitimge keleiik degen köñil bildir...
— Maqūl.
— Oğan könbese öz obaly özine. Bosa da bizdi aiamaidy i̇eken, biz de olardy aiamaimyz.
— Tüsinikti.
— Jäne osy uaqytqa deiin būlañ qūiryqqa salyp bizge qosylmai aldap jürgen bilerdiñ bärine de hat jazyñdar. Äsirese Nazar ruynyñ aqsaqaldary Baitöre men Qaraküşikke..
— Hatty ne dep jazaiyq?
— «Meni hanymyz dep ūqsyn. Aitqanyma könsin, aidauyma jürsin. Söitse biz de oğan qorğanbyz. Būrynğy künälarynyñ bärin keşemiz. Al būny istemese... Otyz jyl jauabyn kütemin, jauap ala almasam, qalğan otyz jylda özderin jazalaumen ötemin» de... Osyndai hatty bizge teris qarap jürgen Jappas rularynyñ bileri sekildi özge bilerge de jazyñdar.
— Jaqsy.
Kün de batuğa ainalğan i̇eken. Sönip bar jatqan altyn säulesi Alaşahannyñ kögildir kümbeziniñ üstinde oinap, i̇erekşe säulettendirip tūr. Kenesary äldekimniñ aiağynyñ sybdyryn i̇estip artyna būryldy. Taimas i̇eken.
— Keneke, Orynbordağy balalardan jasyryn şapqynşy keldi.
— Jaqsylyq pa, jamandyq pa?
— Jamandyq.
Kenesary sol tüsin özgertpegen qalpynda säl kidirdi.
— Qazir jaqsylyq kütu qiyn bolar... Ne deidi Altynşaş kelin?
— Jibergen habaryna qarağanda janaral Kenis pen äskeri gubernator Obyriştiñ arasy naşar körinedi...
— Jaman habaryñ osy ma?
— İeki tüie süikense ortasynda şybyn öledi. İeki janaraldyñ kelispeuinen bizdiñ qazaq mäselesi küireidi. Graf Perovskii ketkennen beri bizdiñ bar senerimiz Kenis i̇emes pe?
— Qazaq mäselesi küirep bolğan joq pa? İendi olardan ne kütesiñ?
— Ümitsiz tek şaitan ğana, Kene han. Äli de bolsa Orynbormenen til tabu kerek.
— Men til tappaimyn dep jürmin be? Til tapqysy kelmeitin özderi
i̇emes pe?
— Küştiniñ arty diırmen tartady, til tabu bizdiñ jaqtan bolu kerek.
— Sonda, Taimas, tymağyñdy alyp aldyna baryp jügin deisiñ be? Jüginer de i̇edim, tymağymmen birge basymdy qağyp tastamasyna köziñ jete me?
— Joq, olai jüginuge bolmaidy. Qazaq dene bolsa, sen bassyñ. Bastan aiyrylyp dene kün köre almas. Men tek qalauyn tapsa qar janady, basqa jol izdeu kerek deimin.
— Sonda qandai jol bar?
— Būl oidyñ tübine özim de jete alğam joq... Äbden piskeninde aldyña salarmyn.
— Jaqsy, tağy qandai habaryñ bar?
— äskeri gubernator bizdi qūrtuğa Peterbordan tağy on tört myñ aqşa sūrapty... Onyñ üstine tağy üş myñ som... Ol aqşa... Keşiriñiz, Keneke sizdiñ basyñyzdy äkelgen adamğa syilyqqa berilmek i̇eken...
Kenesary i̇ezu tartyp küldi.
— Meniñ basymnyñ töleuin sonşama arzan sanağandary qalai? Özderi bir jylqyny otyz bes somğa bağalağanda, i̇eñ bolmasa myñ jylqy tūrmağanymyz ba? Arşaboq Peterborğa jazğan qağazynda Kenesary otyz jetinşi, otyz segizinşi jyldary Rossiiä patşalyğynyñ saudasyna i̇eki jüz seksen myñ ziiän keltirdi depti ğoi! Osyndai janaraldarmen qalai til tap deisiñ?
— Til tabu kerek. Öitkeni olar küşti, seniñ basyña bağa qoiyp otyrğan solar ğoi...
— Küşti i̇eken dep qoryqqanymnan tize bügem be? Taimas, älde sen Kenesarynyñ minezin bilmeitin be i̇ediñ?
— Bilemin. Bilgesin aityp tūrmyn. Qiyndyqta jol taba almaidy desek, han i̇etip kötermes i̇edik. «Aşu — jau, aqyl — dos». Būny qazaq bilmei aitqan ba? Köterilisimiz şañqai tüsimiz i̇edi desek, handyğymyz i̇ekindimiz tärizdi, i̇endi birjolata jer astyna kündei batyp ketip jürmeiik, äli de oilanalyq...
— Jaraidy, oilanaiyq. Tağy neñ bar?
— Batyrmūrattyñ jasağyndağy Gavrilov degen qaşqyn sypai... osynda kelip jürgen saudagerler arqyly seniñ basyñdy aluğa Orynborğa uäde bergen körinedi. Mūny qysty küni isteu jeñil depti. Obyriş i̇eger Gavrilov būny istese, onyñ soldattyqtan qaşqan künäsin keşirtemin dep Peterborğa qağaz jazypty. Balalar osy sypaidan saq bolsyn depti.
Kenesary tünerip ketti. Bağanadan beri ündemei tūrğan Jüsip:
— Gavrilovtyñ öziniñ basyn alu kerek, — dedi kenet qatulanyp ketip, — jäne özgelerge sabaq bolsyn, būl ükimdi osyndağy qaşqyn soldattardyñ közinşe oryndağan dūrys.
Kenesary oilana jauap berdi.
— Aldymen teksergen jön... Aram oiy anyqtalsa Qaraülekke tapsyrarmyz... Jūrttyñ bärine senbegendei, onyñ ajalyn özgelerge ülgi i̇etudiñ keregi qanşa?..
«Degenmen būl aqyldy adam, dedi Jüsip işinen, meniki ağattyq boldy. Bir şirigen jūmyrtqa üşin, özgelerge de baiqa dep senimsizdik körsetudiñ, ärine, qajeti joq...»
Taimas tağy da birdeme aitqysy kelgendei Kenesaryğa qarady. Sūltan onyñ oiyn tüsinip:
— Aita ber, — dedi i̇enjar, — tağy qandai sūmdyğyñ bar...
— Däuletşi qūiyp bolğan zeñbiregin keşe synağan i̇eken... Zavodtağydai jasau qiyn ğoi... Älde salğan oq-däri artyq boldy ma, ot qoiyp atqan şaqta kül-talqan bopty. Janynda tūrğan Däuletşiniñ özin de mert i̇etipti... — Kenesary tūnjyrap ketti. Qūiylyp jatqan zeñbirekterden ülken ümitti i̇edi. Būl ümit te qūr dämelendirdi de joq boldy. Ol:
— Topyrağy torqa bolsyn, — dedi kürsinip, — jaqsy şeber i̇edi, ardaqtap kömilsin...
Būdan keiin ün-tünsiz üşeui qostaryna qaitty.
Üş kün boiy batyrlar, sūltandar, aqsaqal, biler jaña handyqtyñ qandai boluyn talqylap, tört mäsele qarap mynandai qortyndyğa keldi:
Birinşi şeşkenderi äsker mäselesi. Būryn Kenesarynyñ qaramağynda segiz myñ atty äsker bolatyn. Jäne būlar jaz jinalyp, qys tarqaityn. Sūltan mañynda qorğan bop qysty küni bes jüzdei ğana sarbaz qalatyn. Keñes i̇endi äsker sanyn jiyrma myñğa jetkizudi jön dep tapty. Jäne būl äskerdiñ bes myñy qysy-jazy han ordasynyñ mañynda bolady. Är jüzbasy, myñbasy özderiniñ qaramağyndağy äskerin osy jazdan bastap orys äskerleriniñ tärtibimen soğysu ädisterin üiretedi. Myltyq atudy, naiza, soiyl paidalanudy, jaiau soğysudy tegis ötedi. Jüzbasylardan tömengi jauyngerler keudesine üş qatar jasyl juan jip ilip, iyğyna tildei jiñişke jasyl şüberek tağatyn bolady. Jüzbasylardan bastap odan joğarğylary mūndai belgini qyzyl şūğadan i̇etedi. Al i̇eñ joğarğy qolbasşy Kenesarynyñ özi üstine kögildir şapan kiıp, iyğyna orys polkovniginiñ epoletin tağady. Myñbasyna äigili batyrlar men ataqty sūltandar tağaiyndalady. Özine senimdi adamdardan myñbasylar tağaiyndau hannyñ özine tapsyrylady. Būlardan böten jeke myñ adamnan mergender toby qūrylsyn delindi. Oğan myñbasy i̇etip Baitabyn belgilendi.
äskerde būdan bylai qarai myqty tärtip ornalsyn dep şeşti jinalğandar. Tärtip būzuşylarğa Kenesary «şyq» dep atalatyn jaña jazany qoldanuğa rūqsat i̇etildi. «Şyq» tärtip būzğan adamnyñ betine qylyşpen, ne naizamen belgi salu. Mūndai belgisi bar jauynger öziniñ aiybyn i̇erlikpen, nemese adaldyğymen ğana juuğa tiısti. İeki ret «şyq» belgisi salynğan adam — biler sotyna tüsedi, malmen, ne basqa auyr şaramen jazalanady (üi işinen bir jyl bölek ūstau, ne bolmasa qoi baqtyru tärizdi). Üş ret «şyq» belgisin alğan adam, Kenesary tobynan quylady, al jazyğy auyr bolsa, ölim jazasyna būiyrylady. Jaña handyqqa osyndai tärtibi küşti äskerdiñ kerektigin aita kelip Kenesary, «qazaqtyñ ataqty hanynyñ biri Qasym soğysty jaqsy körmese de, qaramağyndağy bir million jannyñ törtten birin atqa qondyryp, naiza ūstattyrğan i̇eken. İeki jüz i̇elu myñ äskeri bar Qasym hannyñ aibarynan seskenip, i̇eş jauy oğan qarsy soğys aşa almağan. Al bizdiñ zaman ondai zaman i̇emes, üş jağyñnan birdei qaptağan jau. Olarğa jem bolmau üşin bizge aibarly qol kerek. Qazir qaramağymyzda bala-şağany qosqanda bir milliondai adam bar. Bügingi bala i̇erteñ jauynger. Millionğa taiau jannan jiyrma myñ sarbaz şyğar dep senemin, — dep sözin bitirgen. Ru basşylary, batyrlary Kenesarynyñ būl oiyn maqūldağan. Jäne uädelerinde de tūrdy. Kelesi jazda Kenesarynyñ qaramağynda jiyrma myñ äsker boldy.
İekinşi qaralğan — qalyñ äsker jinaumen bailanysty ony jabdyqtau mäselesi i̇edi. Keñes bir auyzdan handyqqa jatatyn i̇elden salyq alynsyn dep şeşti. Salyq i̇eki türli bolsyn delindi. Biri mal salyğy «zeket». İekinşisi «i̇egin salyğy «üşir». Zekettiñ mölşeri: qyryq qarağa deiin salyq salynbasyn, qyryqtan jüzge deiin maly bar adam bir qara, al jüzden artyq maly bar adam, jüzden artyq är qyryq qarasynan bir bas beretin boldy. Al «üşir» salyğy jaiynda, osynşama äskerdi asyrau üşin är i̇eginşiniñ jylda alatyn bidaiynyñ onnan birin handyqtyñ qoimasyna qūiylsyn dep şeşti jinalğandar. İegin salyğyna kelgende keñeste birtalai söz köterildi. Kenesary, qaramağyndağy Torğai, Yrğyz, Syrdaria, Ile özenderiniñ boiy men köptegen kölderdiñ jağasyn jailaityn i̇elderden būdan bylai qarai i̇egin şaruaşylyğymen qatty şūğyldanuyn talap i̇etti. Öitkeni Orynbor äskeri gubernatoryna qaraityn qazaq auyldary köpten beri-aq i̇egin saluğa qūmarlanğan-dy. Biraq būğan Perovskii de, odan būrynğy Orynbor äskeri gubernatory graf Suhatelen de qarsy bolyp kelgen. İekeui de qazaqtyñ tek mal şaruaşylyğynan aumağanyn jaqsy körgen. Suhatelen: «Qazaqtar i̇eş uaqytta da astyq i̇ekpeuleri kerek, i̇eşbir ğylym tügil, tipti birde-bir käsip bilmei, ömir-baqi mal bağyp qana köşip jürulerin bar jan-tänimmen tiler i̇edim», — degen pikirdi maqūldasa, al Perovskii i̇egindi tek kazak-orystarğa saldyrtyp, qazaqtardy astyqty solardan qymbat bağamen satyp alyp tūruğa mäjbür i̇etudi dūrys körgen. Būl turaly general Obruçev öziniñ soğys ministrine jazğan baiandamasynda: «Būryn meniñ ornymda bolğan general-adiutant graf Perovskii, qazaqtardyñ i̇egin i̇egip, otyryqşylyqqa ainaluyna öte-möte qarsy bolyp kelgen. Onyñ büituine qazaqtar özderi i̇ekkennen göri, astyqty bizden satyp alyp, Rossiiäğa bailauly būzaudai tyrp i̇ete almasyn degen oi sebep bolğan», — dep Perovskiidiñ oiyn dūrys jazğan.
Sondyqtan Orynbor şekarasynda otyryqşy qazaq poselkeleri paida bola qalsa, olardy aldymenen graf Suhatelen, odan keiin general-adiutant Perovskii joiyp otyrğan.
Öşpes barymta, jūt, onyñ üstine Rossiiä soldattary men öziniñ sarbazdarynyñ şabuylynan qaramağyndağy i̇eldiñ tipti jüdep ketkenin Kenesary jaqsy biletin. Sol sebepti kei qazaq auyldarynyñ i̇egin i̇egumen şūğyldanuy olardyñ öz şaruasyn köterumen qatar, bolaşaq qalyñ äskerdi astyqpen qamtamasyz i̇etetin i̇eñ tiımdi jol dep tapty.
Būl mäseleni qarağanda tağy bir oilanatyn jağdai tudy. Ol — salyqtardy kim jinaidy jäne qalai jinaidy degen mäsele i̇edi. Būryn patşa salyğy bolsyn, Qoqan handyğy salyğy bolsyn, är rudyñ, är auyldyñ basty adamdary jinaityn. Keñes Kenesarynyñ ötinişi boiynşa būl tärtipti de özgertti. Zeket, üşir būdan bylai qarai är auyldan, är rudan Kenesary özi belgilegen jasauyl arqyly jinalsyn delindi. Kenesarynyñ būndağy oiy, qazaq jerindegi joğarğy ükimet — hannyñ därejesin köteru i̇edi. Jinalğandar būğan da köndi.
Üşinşi äñgime — i̇el bileu, äkimdik jürgizu, bilik aitu jaiynda boldy. Būryn i̇el arasynyñ dau-janjaldaryn, barymta, jesir dauyn ru bileri, aqsaqaldary şeşetin. Osy keñesten bastap mūnyñ bärin är rudan Kenesarynyñ özi tağaiyndağan biler şeşsin desti. Būndağy saiasat tağy da handyqtyñ därejesin köteru i̇edi. İeki rudyñ bolmaşy talasy, jesir isi, iaki şabyndyq dauy sekildi jeñil şeşiler janjaldy da, osy Kenesary bekitken biler qaraidy. Al kisi ölimdi barymta, i̇el şabu tärizdi auyr qylmysty isti hannyñ özi şeşedi. Kenesary qaramağyndağy i̇el men Rossiiä imperiiäsyna jatatyn rular arasyndağy talasty ağa sūltandar qaraityn bolady. Al keibir asqynyp ketken is bolsa, Orynbor şekara komissiiäsyna hat jazylyp i̇eki jaq birdei şeşimge keludi dūrys tapty. Kenesary qaramağyna jatpaityn rulardyñ talasy, i̇eger i̇eki jaq birdei kelisip hanğa jüginise kelse, han jarlyğymen tağaiyndalğan biler keñesip ükim aitulary mümkin dep tabyldy. Osy mäjiliste Kenesary qazaq i̇eliniñ birligin būzady dep ru arasyndağy barymtany tyidyru isin ädeiilep: «Būryn i̇esikte jürgen qūl ölse qojasy qūn tölemeitin. Qūl da i̇el qorğauğa jaraityn jan» dep ölgen qūlğa qūn töletetin i̇etkizdi.
— Törtinşi jäne i̇eñ aqyrğy mäsele — sauda-sattyq jaiynda i̇edi. Būryn Kenesary qazaq jerin Rossiiä patşasyna Şyğyspen sauda-sattyq jürgizu üşin kerek dep qana oilasa, i̇endi salynyp jatqan bekinisterge, köşip kelip ornalasyp jatqan kazak-orystarğa qarap būnyñ bäri otarlandyru saiasaty i̇ekenin tüsingen. Būryn keruenderdi tonap, Rossiiä men Orta Aziiä handyqtarynyñ sau-
da-sattyq bailanystaryn būzyp kelse, i̇endi būl saiasatynan qaitty. Keruendi ötkizbeudiñ ornyna salyq salynsyn delindi. Būl salyq är türli boluğa tiısti. Özine dūrys qarai bastağan i̇elderden, rulardan az, al teris qaraityn jūrttan köp alynady. Mysaly, Jappas ruynyñ är qosynan üş tüie, jiyrma tört zat, tatar saudagerleriniñ qosynan bir at, segiz zat alsa, būqar saudagerleriniñ qosynan toğyz zat qana salyq alynylyp, al arğyn rularynyñ keruenderi tipti tegin ötetin bolsyn dep bekitti.
Būnymen qatar mäjilis şekara orys poselkelerimen orynsyz janjaldy toqtatyp, olardan astyq satyp alu isin jönge qoisyn dedi. Sonymen qatar äskerge kerek qaru-jaraq, qorğasyn, oq-därimen qamtamasyz i̇etu üşin Hiua, Būqarlarmen de sauda-sattyq qarym-qatynasynyñ küşeitiluin talap i̇etti.
Osyndai şeşimge kelgen ru bastary batyr, sūltan, bi aqsaqaldardan Kenesary tağy da bir özine öte kerekti bilik aldy. Ol Handyq Keñesi jaiynda i̇edi. Äbilqaiyr balasy Nūraly kezinde Abylai tūsynda joiylyp ketken han janyndağy Handyq Keñes qaitadan qūrylğan. Būraq ol Handyq Keñestiñ qaqy ülken bolatyn. Han kürdeli mäseleni Handyq Keñessiz şeşuge tiıs i̇emes-ti. İeger Handyq Keñes dūrys körmese, han qandai oilağan is bolsa da bas tartuy kerek-ti. Kenesary janynan da osyndai Handyq Keñes qūryldy. Biraq būl Handyq Keñes aqylşy retinde ğana tağaiyndalyp, barlyq bilik hannyñ öz qolynda qaldy. Onyñ şeşimi kimge bolsa da zañ, Handyq Keñeste qolbasşy batyrlar da, qaramağyndağy i̇el de han şeşimin būljytpai oryndauğa tiısti delindi.
Közdegen armanyna jetken Kenesary, mäjilis bitkennen keiin i̇eñ jaqyn serikterimen tağy da biraz aqyldasyp, keibir äsker tobynyñ oiyn-önerin körip, bir jetiden keiin Qara Torğaidağy öz ordasyna qaitty. Köp keşikpei han töñiregindegi jaiylymğa jasaqtaryn i̇ertip özge batyrlary da jinala bastady. Jaña alğan tūjyrym boiynşa äskeri oiyn qyza tüsti.
Biliktiñ bärin qolyna alğan Kenesary i̇endi handyq ämirin jürgizip, kektesken rularynan, tipti keibir jeke adamdardan öşin aluğa kiristi. Ol Orynbor äskeri gubernatoryna jatatyn orys poselke, bekinisterine timei, būl isin Batys Sibir general-gubernatorynyñ şekarasyndağy bekinister men özine bağynğysy kelmegen qazaq auyldaryn şabuyldaudan bastady... İendi i̇eki jaqtan birdei qan tögis küşeie tüsti.
Kenesary jazdyñ ortasynda Torğai boiyna jaña kelip jailauyna qonğan Jappas auyldaryn şapty. Altybai sūltandy at bauyrynan ötkizip jaralap, qos qyzyn birdei at artyna mingizip, aulyna alyp keldi de osy aiqasta közge tüsken i̇eki sarbazyna zorlap qosty. Mūndai qorlyqqa şydai almağan Altybai köp keşikpei qaitys boldy. Öler aldynda nemere inisi Janğabylğa «tiri jürse meniñ kegimdi Qasym balalarynan alsyn» dep amanat aitty. Būrynnan da öş Janğabyl, i̇endi bar yzasyn işine tüiip Kenesaryny mūqatatyn jol izdeidi. Taba almaidy. Qol jinap aulyn şabuğa bata almady. Birneşe ret äsker sūrap Orynbor bastyqtaryna bardy. Kenesarynyñ aitqany keldi, öz bekinisteriniñ mazasyn almağan soñ, Altybai üşin soğys aşudy jön körmegen äskeri gubernator «qūia tūr» dep Janğabyldy toqtatty. Kenesary handyğyn birjolata qūrtpaq bolyp daiyndala berdi. Tipti Kenesary äzirge adasa tūrsyn degendei, Orynbordağy Künimjanğa būrynğydai qysym körsetpei, qasyndağy kişkentai balalaryn orysşa oqytuğa rūqsat i̇etti.
Būl kezde Orynbor äskeri gubernatorynyñ qaramağyna jatatyn soldattan bir-aq adam öldi. Ol qaşqyn Gavrilov. O da öz ajalynan, nemese soğysta jürip ölgen joq, jaqyn jerdegi şūbarğa Qaraülek i̇ekeui ağaş äkeluge barğan jerde däl jelkesinen «diñgek tüsip» moiyn omyrtqasy üzilip qaza boldy. Gavrilovtyñ öliminen Orynbor bastyqtary oiymyzdy sezip qalğan i̇eken dep seziktenbesin dep Kenesary jerleuine özi qatynasyp, qaşqyn sypaidy aqqa orap, ardaqtap kömgizdi.
Söitip jürgende qandy qylyşty qyryq üşinşi jyl keledi. Mūnymen birge qys öter-ötpesten Gens alynyp, ornyna general Ladyjinskii tağaiyndalypty degen söz qazaq jerine tağy jetti. Būl söz şyn bolyp şyqty. Kene hanğa mūny köptegen mañyzdy habarlarmen birge Genspen qoştasyp aiyrylğan Altynşaştyñ özi äkeldi.
Tek Kümis qazaq jerine qaita oralmady. Minezimen, qyzmetimen Genske ūnağan qyz, Qoñyrqūlja qylyğynan qorlanyp, generaldyñ üi işimen Peterburgke jürip ketti. Qazir öş aluğa qolynan i̇eşteñe kelmegenmen, tört jyl ötkennen keiin osy Kümis Qoñyrqūljanyñ Aqmola ağa sūltandyğynan tüsuine sebep boldy.

IV

— Bir myñ segiz jüz qyryq üşinşi, Qūian jyly, mausymnyñ jiyrma jetisi küni, Birinşi Nikolai patşa Orynbor äskeri gubernatoryna Kenesaryğa qarsy jasaq şyğaryp, onyñ basyn äkelgen adamğa beriletin üş myñ som syilyq aqşany şañyraq salyğynan töleuge rūqsat i̇etti.
Osyndai şeşimge keletinin küni būryn biletin Soğys Ministrimen tikelei bailanysy bar Orynbor äskeri gubernatory Obruçev Kenesaryğa qarsy soğys-qa qys basynan daiyndaluda bolatyn. Al Kenesarynyñ qandai daiyndyğy baryn bilu üşin ol patşa rūqsatyn alysymenen şildeniñ ony küni Qara Tor-
ğaiğa qarai voiskovoi starşina Lebedev basqarğan üş jüz soldatty jasaq şyğardy. Kenesary būl jasaqpen Yrğyz özeniniñ joğarğy jağynda kezdesti. Künde Batys Sibir gubernatory soldattarymen şalysyp jürgendikten, i̇eki jaqty soğystyñ qiynğa tüsetinin oilağan Kenesary bū joly da sabyrlylyq istedi. Lebedevke äbilğazy basqarğan uäkil jiberip öziniñ soğyssyz da Orynbor äskeri gubernatoryna bağynatynyn, kerek dese şekarağa jaqyn köşip kelip qonatynyn bildirdi. Lebedev Obruçevke at şaptyrady. Orynbor äskeri gubernatory oğan äzirge soğys aşpai, sol Yrğyz boiynda jasağymen qala tūruyn būiyrady. Al özi būryn patşağa Kenesarymen bitim jasaudyñ kerek i̇emestigin däleldep, maidan aşuğa rūqsat sūrağandyqtan, i̇endi sol sözinen qaitpai Yrğyz boiynda şağyn qolmen tūrğan Kenesaryny birjolata qūrtpaq boldy. Sondyqtan küni būryn qūrylğan jospar boiynşa, Yrğyz boiyndağy Kenesaryny qorşap alyñdar dep özge äsker bastyqtaryna būiryq berdi.
Bū jospar boiynşa Orynbor äskeri gubernatoryna bağynatyn sūltan-pravitelder Ahmet, Arystan, Baimūhamed ärqaisysy bir myñ adamnan jasaq qūryp küni būryn daiyn tūruğa tiısti i̇edi. Äskeri gubernatordyñ būiryğyn alysymenen Ahmet Tobyl jağynan şyğyp, al Arystan men Baimūhamed Saharnyi bekinisindegi üş myñ soldatty polkovnik Bizanovtyñ qaramağyna i̇enip, Kenesaryny Oñtüstik pen Batys jağynan qorşaulary kerek i̇edi. Al Kenesary Batys Sibir gubernatoryna jatatyn Ūlytau, Arğynatyğa qarap ötip ketpes üşin Omby, Qyzyljar, Qarqaraly bekinisterinen, i̇ereuilşil i̇eldiñ künşyğys jağynan, kök temirge mūzdai bölengen ūzyn sany myñ myltyqty küşti jasaqtar şyqpaq bolatyn.
İereuilşilerdiñ tyñşylyq jūmysyn Taimas basqaratyn. Ol Altynşaş arqyly däl bolmağanmen de osyndai jospar jasalyp jatqanynyñ ūzyn yrğa-
syn biletin. Onyñ üstine Bizanov polkine jibergen tyñşysy Tölebai degen jas jigit arqyly jäne sūltan-pravitelderdiñ aulyndağy qara qūlaqtarynyñ jetkizui boiynşa būl jospardyñ qalai oryndalyp jatqanyn, sūltan-pravitelder qanşa adam jinağanyn, qai kezde attanysqa şyqpağy — bärinen qanyq otyrğan. Osyndai mälimeti bar Kenesary būl aiqasqa daiyn i̇edi. Voiskovoi starşina Lebedevtiñ äskerine qarsy tek şağyn qol — myñ adammen ğana şyğuynyñ sebebi de osynda bolatyn.