Köşpendiler - III - Qahar

— «Aldyŋğy jyly Orynbordyŋ äskeri gubernatory men janaral Kenis qūrmetti patşa ağzamnyŋ atynan bizge mänäpös jariiälap, bar künämizdi keşken. Mūndai qadirli adamdardyŋ sözine senip biz aq patşağa qarsy myltyq atu men qylyş jūmsaudy toqtatqan i̇edik... Al biyl nauryzdyŋ jiyrma birinde, özimiz aŋğa şyğyp ketkende, Omby qalasynan şyqqan Sotnikov jasauyl basqarğan jasaq aulymyzdy şauyp, mal-mülkimizdi talap, Künimjan sūltanşany bas i̇etip, birneşe adamdy ūstap alyp ketti... Būndai jağdaida jaqsylyqty bir qūdaidan bolmasa, orys bastyqtarynan kütuge bolmaitynyna közimdi jetkizdi» de. Jäne jalynğan adam sekildi körinbei, äli de bolsa tigim-bitimge keleiik degen köŋil bildir...
— Maqūl.
— Oğan könbese öz obaly özine. Bosa da bizdi aiamaidy i̇eken, biz de olardy aiamaimyz.
— Tüsinikti.
— Jäne osy uaqytqa deiin būlaŋ qūiryqqa salyp bizge qosylmai aldap jürgen bilerdiŋ bärine de hat jazyŋdar. Äsirese Nazar ruynyŋ aqsaqaldary Baitöre men Qaraküşikke..
— Hatty ne dep jazaiyq?
— «Meni hanymyz dep ūqsyn. Aitqanyma könsin, aidauyma jürsin. Söitse biz de oğan qorğanbyz. Būrynğy künälarynyŋ bärin keşemiz. Al būny istemese... Otyz jyl jauabyn kütemin, jauap ala almasam, qalğan otyz jylda özderin jazalaumen ötemin» de... Osyndai hatty bizge teris qarap jürgen Jappas rularynyŋ bileri sekildi özge bilerge de jazyŋdar.
— Jaqsy.
Kün de batuğa ainalğan i̇eken. Sönip bar jatqan altyn säulesi Alaşahannyŋ kögildir kümbeziniŋ üstinde oinap, i̇erekşe säulettendirip tūr. Kenesary äldekimniŋ aiağynyŋ sybdyryn i̇estip artyna būryldy. Taimas i̇eken.
— Keneke, Orynbordağy balalardan jasyryn şapqynşy keldi.
— Jaqsylyq pa, jamandyq pa?
— Jamandyq.
Kenesary sol tüsin özgertpegen qalpynda säl kidirdi.
— Qazir jaqsylyq kütu qiyn bolar... Ne deidi Altynşaş kelin?
— Jibergen habaryna qarağanda janaral Kenis pen äskeri gubernator Obyriştiŋ arasy naşar körinedi...
— Jaman habaryŋ osy ma?
— İeki tüie süikense ortasynda şybyn öledi. İeki janaraldyŋ kelispeuinen bizdiŋ qazaq mäselesi küireidi. Graf Perovskii ketkennen beri bizdiŋ bar senerimiz Kenis i̇emes pe?
— Qazaq mäselesi küirep bolğan joq pa? İendi olardan ne kütesiŋ?
— Ümitsiz tek şaitan ğana, Kene han. Äli de bolsa Orynbormenen til tabu kerek.
— Men til tappaimyn dep jürmin be? Til tapqysy kelmeitin özderi
emes pe?
— Küştiniŋ arty diırmen tartady, til tabu bizdiŋ jaqtan bolu kerek.
— Sonda, Taimas, tymağyŋdy alyp aldyna baryp jügin deisiŋ be? Jüginer de i̇edim, tymağymmen birge basymdy qağyp tastamasyna köziŋ jete me?
— Joq, olai jüginuge bolmaidy. Qazaq dene bolsa, sen bassyŋ. Bastan aiyrylyp dene kün köre almas. Men tek qalauyn tapsa qar janady, basqa jol izdeu kerek deimin.
— Sonda qandai jol bar?
— Būl oidyŋ tübine özim de jete alğam joq... Äbden piskeninde aldyŋa salarmyn.
— Jaqsy, tağy qandai habaryŋ bar?
— äskeri gubernator bizdi qūrtuğa Peterbordan tağy on tört myŋ aqşa sūrapty... Onyŋ üstine tağy üş myŋ som... Ol aqşa... Keşiriŋiz, Keneke sizdiŋ basyŋyzdy äkelgen adamğa syilyqqa berilmek i̇eken...
Kenesary i̇ezu tartyp küldi.
— Meniŋ basymnyŋ töleuin sonşama arzan sanağandary qalai? Özderi bir jylqyny otyz bes somğa bağalağanda, i̇eŋ bolmasa myŋ jylqy tūrmağanymyz ba? Arşaboq Peterborğa jazğan qağazynda Kenesary otyz jetinşi, otyz segizinşi jyldary Rossiiä patşalyğynyŋ saudasyna i̇eki jüz seksen myŋ ziiän keltirdi depti ğoi! Osyndai janaraldarmen qalai til tap deisiŋ?
— Til tabu kerek. Öitkeni olar küşti, seniŋ basyŋa bağa qoiyp otyrğan solar ğoi...
— Küşti i̇eken dep qoryqqanymnan tize bügem be? Taimas, älde sen Kenesarynyŋ minezin bilmeitin be i̇ediŋ?
— Bilemin. Bilgesin aityp tūrmyn. Qiyndyqta jol taba almaidy desek, han i̇etip kötermes i̇edik. «Aşu — jau, aqyl — dos». Būny qazaq bilmei aitqan ba? Köterilisimiz şaŋqai tüsimiz i̇edi desek, handyğymyz i̇ekindimiz tärizdi, i̇endi birjolata jer astyna kündei batyp ketip jürmeiik, äli de oilanalyq...
— Jaraidy, oilanaiyq. Tağy neŋ bar?
— Batyrmūrattyŋ jasağyndağy Gavrilov degen qaşqyn sypai... osynda kelip jürgen saudagerler arqyly seniŋ basyŋdy aluğa Orynborğa uäde bergen körinedi. Mūny qysty küni isteu jeŋil depti. Obyriş i̇eger Gavrilov būny istese, onyŋ soldattyqtan qaşqan künäsin keşirtemin dep Peterborğa qağaz jazypty. Balalar osy sypaidan saq bolsyn depti.
Kenesary tünerip ketti. Bağanadan beri ündemei tūrğan Jüsip:
— Gavrilovtyŋ öziniŋ basyn alu kerek, — dedi kenet qatulanyp ketip, — jäne özgelerge sabaq bolsyn, būl ükimdi osyndağy qaşqyn soldattardyŋ közinşe oryndağan dūrys.
Kenesary oilana jauap berdi.
— Aldymen teksergen jön... Aram oiy anyqtalsa Qaraülekke tapsyrarmyz... Jūrttyŋ bärine senbegendei, onyŋ ajalyn özgelerge ülgi i̇etudiŋ keregi qanşa?..
«Degenmen būl aqyldy adam, dedi Jüsip işinen, meniki ağattyq boldy. Bir şirigen jūmyrtqa üşin, özgelerge de baiqa dep senimsizdik körsetudiŋ, ärine, qajeti joq...»
Taimas tağy da birdeme aitqysy kelgendei Kenesaryğa qarady. Sūltan onyŋ oiyn tüsinip:
— Aita ber, — dedi i̇enjar, — tağy qandai sūmdyğyŋ bar...
— Däuletşi qūiyp bolğan zeŋbiregin keşe synağan i̇eken... Zavodtağydai jasau qiyn ğoi... Älde salğan oq-däri artyq boldy ma, ot qoiyp atqan şaqta kül-talqan bopty. Janynda tūrğan Däuletşiniŋ özin de mert i̇etipti... — Kenesary tūnjyrap ketti. Qūiylyp jatqan zeŋbirekterden ülken ümitti i̇edi. Būl ümit te qūr dämelendirdi de joq boldy. Ol:
— Topyrağy torqa bolsyn, — dedi kürsinip, — jaqsy şeber i̇edi, ardaqtap kömilsin...
Būdan keiin ün-tünsiz üşeui qostaryna qaitty.
Üş kün boiy batyrlar, sūltandar, aqsaqal, biler jaŋa handyqtyŋ qandai boluyn talqylap, tört mäsele qarap mynandai qortyndyğa keldi:
Birinşi şeşkenderi äsker mäselesi. Būryn Kenesarynyŋ qaramağynda segiz myŋ atty äsker bolatyn. Jäne būlar jaz jinalyp, qys tarqaityn. Sūltan maŋynda qorğan bop qysty küni bes jüzdei ğana sarbaz qalatyn. Keŋes i̇endi äsker sanyn jiyrma myŋğa jetkizudi jön dep tapty. Jäne būl äskerdiŋ bes myŋy qysy-jazy han ordasynyŋ maŋynda bolady. Är jüzbasy, myŋbasy özderiniŋ qaramağyndağy äskerin osy jazdan bastap orys äskerleriniŋ tärtibimen soğysu ädisterin üiretedi. Myltyq atudy, naiza, soiyl paidalanudy, jaiau soğysudy tegis ötedi. Jüzbasylardan tömengi jauyngerler keudesine üş qatar jasyl juan jip ilip, iyğyna tildei jiŋişke jasyl şüberek tağatyn bolady. Jüzbasylardan bastap odan joğarğylary mūndai belgini qyzyl şūğadan i̇etedi. Al i̇eŋ joğarğy qolbasşy Kenesarynyŋ özi üstine kögildir şapan kiıp, iyğyna orys polkovniginiŋ epoletin tağady. Myŋbasyna äigili batyrlar men ataqty sūltandar tağaiyndalady. Özine senimdi adamdardan myŋbasylar tağaiyndau hannyŋ özine tapsyrylady. Būlardan böten jeke myŋ adamnan mergender toby qūrylsyn delindi. Oğan myŋbasy i̇etip Baitabyn belgilendi.
äskerde būdan bylai qarai myqty tärtip ornalsyn dep şeşti jinalğandar. Tärtip būzuşylarğa Kenesary «şyq» dep atalatyn jaŋa jazany qoldanuğa rūqsat i̇etildi. «Şyq» tärtip būzğan adamnyŋ betine qylyşpen, ne naizamen belgi salu. Mūndai belgisi bar jauynger öziniŋ aiybyn i̇erlikpen, nemese adaldyğymen ğana juuğa tiısti. İeki ret «şyq» belgisi salynğan adam — biler sotyna tüsedi, malmen, ne basqa auyr şaramen jazalanady (üi işinen bir jyl bölek ūstau, ne bolmasa qoi baqtyru tärizdi). Üş ret «şyq» belgisin alğan adam, Kenesary tobynan quylady, al jazyğy auyr bolsa, ölim jazasyna būiyrylady. Jaŋa handyqqa osyndai tärtibi küşti äskerdiŋ kerektigin aita kelip Kenesary, «qazaqtyŋ ataqty hanynyŋ biri Qasym soğysty jaqsy körmese de, qaramağyndağy bir million jannyŋ törtten birin atqa qondyryp, naiza ūstattyrğan i̇eken. İeki jüz i̇elu myŋ äskeri bar Qasym hannyŋ aibarynan seskenip, i̇eş jauy oğan qarsy soğys aşa almağan. Al bizdiŋ zaman ondai zaman i̇emes, üş jağyŋnan birdei qaptağan jau. Olarğa jem bolmau üşin bizge aibarly qol kerek. Qazir qaramağymyzda bala-şağany qosqanda bir milliondai adam bar. Bügingi bala i̇erteŋ jauynger. Millionğa taiau jannan jiyrma myŋ sarbaz şyğar dep senemin, — dep sözin bitirgen. Ru basşylary, batyrlary Kenesarynyŋ būl oiyn maqūldağan. Jäne uädelerinde de tūrdy. Kelesi jazda Kenesarynyŋ qaramağynda jiyrma myŋ äsker boldy.
Ekinşi qaralğan — qalyŋ äsker jinaumen bailanysty ony jabdyqtau mäselesi i̇edi. Keŋes bir auyzdan handyqqa jatatyn i̇elden salyq alynsyn dep şeşti. Salyq i̇eki türli bolsyn delindi. Biri mal salyğy «zeket». İekinşisi «egin salyğy «üşir». Zekettiŋ mölşeri: qyryq qarağa deiin salyq salynbasyn, qyryqtan jüzge deiin maly bar adam bir qara, al jüzden artyq maly bar adam, jüzden artyq är qyryq qarasynan bir bas beretin boldy. Al «üşir» salyğy jaiynda, osynşama äskerdi asyrau üşin är i̇eginşiniŋ jylda alatyn bidaiynyŋ onnan birin handyqtyŋ qoimasyna qūiylsyn dep şeşti jinalğandar. İegin salyğyna kelgende keŋeste birtalai söz köterildi. Kenesary, qaramağyndağy Torğai, Yrğyz, Syrdaria, Ile özenderiniŋ boiy men köptegen kölderdiŋ jağasyn jailaityn i̇elderden būdan bylai qarai i̇egin şaruaşylyğymen qatty şūğyldanuyn talap i̇etti. Öitkeni Orynbor äskeri gubernatoryna qaraityn qazaq auyldary köpten beri-aq i̇egin saluğa qūmarlanğan-dy. Biraq būğan Perovskii de, odan būrynğy Orynbor äskeri gubernatory graf Suhatelen de qarsy bolyp kelgen. İekeui de qazaqtyŋ tek mal şaruaşylyğynan aumağanyn jaqsy körgen. Suhatelen: «Qazaqtar i̇eş uaqytta da astyq i̇ekpeuleri kerek, i̇eşbir ğylym tügil, tipti birde-bir käsip bilmei, ömir-baqi mal bağyp qana köşip jürulerin bar jan-tänimmen tiler i̇edim», — degen pikirdi maqūldasa, al Perovskii i̇egindi tek kazak-orystarğa saldyrtyp, qazaqtardy astyqty solardan qymbat bağamen satyp alyp tūruğa mäjbür i̇etudi dūrys körgen. Būl turaly general Obruçev öziniŋ soğys ministrine jazğan baiandamasynda: «Būryn meniŋ ornymda bolğan general-adiutant graf Perovskii, qazaqtardyŋ i̇egin i̇egip, otyryqşylyqqa ainaluyna öte-möte qarsy bolyp kelgen. Onyŋ büituine qazaqtar özderi i̇ekkennen göri, astyqty bizden satyp alyp, Rossiiäğa bailauly būzaudai tyrp i̇ete almasyn degen oi sebep bolğan», — dep Perovskiidiŋ oiyn dūrys jazğan.
Sondyqtan Orynbor şekarasynda otyryqşy qazaq poselkeleri paida bola qalsa, olardy aldymenen graf Suhatelen, odan keiin general-adiutant Perovskii joiyp otyrğan.
Öşpes barymta, jūt, onyŋ üstine Rossiiä soldattary men öziniŋ sarbazdarynyŋ şabuylynan qaramağyndağy i̇eldiŋ tipti jüdep ketkenin Kenesary jaqsy biletin. Sol sebepti kei qazaq auyldarynyŋ i̇egin i̇egumen şūğyldanuy olardyŋ öz şaruasyn köterumen qatar, bolaşaq qalyŋ äskerdi astyqpen qamtamasyz i̇etetin i̇eŋ tiımdi jol dep tapty.
Būl mäseleni qarağanda tağy bir oilanatyn jağdai tudy. Ol — salyqtardy kim jinaidy jäne qalai jinaidy degen mäsele i̇edi. Būryn patşa salyğy bolsyn, Qoqan handyğy salyğy bolsyn, är rudyŋ, är auyldyŋ basty adamdary jinaityn. Keŋes Kenesarynyŋ ötinişi boiynşa būl tärtipti de özgertti. Zeket, üşir būdan bylai qarai är auyldan, är rudan Kenesary özi belgilegen jasauyl arqyly jinalsyn delindi. Kenesarynyŋ būndağy oiy, qazaq jerindegi joğarğy ükimet — hannyŋ därejesin köteru i̇edi. Jinalğandar būğan da köndi.
Üşinşi äŋgime — i̇el bileu, äkimdik jürgizu, bilik aitu jaiynda boldy. Būryn i̇el arasynyŋ dau-janjaldaryn, barymta, jesir dauyn ru bileri, aqsaqaldary şeşetin. Osy keŋesten bastap mūnyŋ bärin är rudan Kenesarynyŋ özi tağaiyndağan biler şeşsin desti. Būndağy saiasat tağy da handyqtyŋ därejesin köteru i̇edi. İeki rudyŋ bolmaşy talasy, jesir isi, iaki şabyndyq dauy sekildi jeŋil şeşiler janjaldy da, osy Kenesary bekitken biler qaraidy. Al kisi ölimdi barymta, i̇el şabu tärizdi auyr qylmysty isti hannyŋ özi şeşedi. Kenesary qaramağyndağy i̇el men Rossiiä imperiiäsyna jatatyn rular arasyndağy talasty ağa sūltandar qaraityn bolady. Al keibir asqynyp ketken is bolsa, Orynbor şekara komissiiäsyna hat jazylyp i̇eki jaq birdei şeşimge keludi dūrys tapty. Kenesary qaramağyna jatpaityn rulardyŋ talasy, i̇eger i̇eki jaq birdei kelisip hanğa jüginise kelse, han jarlyğymen tağaiyndalğan biler keŋesip ükim aitulary mümkin dep tabyldy. Osy mäjiliste Kenesary qazaq i̇eliniŋ birligin būzady dep ru arasyndağy barymtany tyidyru isin ädeiilep: «Būryn i̇esikte jürgen qūl ölse qojasy qūn tölemeitin. Qūl da i̇el qorğauğa jaraityn jan» dep ölgen qūlğa qūn töletetin i̇etkizdi.
— Törtinşi jäne i̇eŋ aqyrğy mäsele — sauda-sattyq jaiynda i̇edi. Būryn Kenesary qazaq jerin Rossiiä patşasyna Şyğyspen sauda-sattyq jürgizu üşin kerek dep qana oilasa, i̇endi salynyp jatqan bekinisterge, köşip kelip ornalasyp jatqan kazak-orystarğa qarap būnyŋ bäri otarlandyru saiasaty i̇ekenin tüsingen. Būryn keruenderdi tonap, Rossiiä men Orta Aziiä handyqtarynyŋ sau-
da-sattyq bailanystaryn būzyp kelse, i̇endi būl saiasatynan qaitty. Keruendi ötkizbeudiŋ ornyna salyq salynsyn delindi. Būl salyq är türli boluğa tiısti. Özine dūrys qarai bastağan i̇elderden, rulardan az, al teris qaraityn jūrttan köp alynady. Mysaly, Jappas ruynyŋ är qosynan üş tüie, jiyrma tört zat, tatar saudagerleriniŋ qosynan bir at, segiz zat alsa, būqar saudagerleriniŋ qosynan toğyz zat qana salyq alynylyp, al arğyn rularynyŋ keruenderi tipti tegin ötetin bolsyn dep bekitti.
Būnymen qatar mäjilis şekara orys poselkelerimen orynsyz janjaldy toqtatyp, olardan astyq satyp alu isin jönge qoisyn dedi. Sonymen qatar äskerge kerek qaru-jaraq, qorğasyn, oq-därimen qamtamasyz i̇etu üşin Hiua, Būqarlarmen de sauda-sattyq qarym-qatynasynyŋ küşeitiluin talap i̇etti.
Osyndai şeşimge kelgen ru bastary batyr, sūltan, bi aqsaqaldardan Kenesary tağy da bir özine öte kerekti bilik aldy. Ol Handyq Keŋesi jaiynda i̇edi. Äbilqaiyr balasy Nūraly kezinde Abylai tūsynda joiylyp ketken han janyndağy Handyq Keŋes qaitadan qūrylğan. Būraq ol Handyq Keŋestiŋ qaqy ülken bolatyn. Han kürdeli mäseleni Handyq Keŋessiz şeşuge tiıs i̇emes-ti. İeger Handyq Keŋes dūrys körmese, han qandai oilağan is bolsa da bas tartuy kerek-ti. Kenesary janynan da osyndai Handyq Keŋes qūryldy. Biraq būl Handyq Keŋes aqylşy retinde ğana tağaiyndalyp, barlyq bilik hannyŋ öz qolynda qaldy. Onyŋ şeşimi kimge bolsa da zaŋ, Handyq Keŋeste qolbasşy batyrlar da, qaramağyndağy i̇el de han şeşimin būljytpai oryndauğa tiısti delindi.
Közdegen armanyna jetken Kenesary, mäjilis bitkennen keiin i̇eŋ jaqyn serikterimen tağy da biraz aqyldasyp, keibir äsker tobynyŋ oiyn-önerin körip, bir jetiden keiin Qara Torğaidağy öz ordasyna qaitty. Köp keşikpei han töŋiregindegi jaiylymğa jasaqtaryn i̇ertip özge batyrlary da jinala bastady. Jaŋa alğan tūjyrym boiynşa äskeri oiyn qyza tüsti.
Biliktiŋ bärin qolyna alğan Kenesary i̇endi handyq ämirin jürgizip, kektesken rularynan, tipti keibir jeke adamdardan öşin aluğa kiristi. Ol Orynbor äskeri gubernatoryna jatatyn orys poselke, bekinisterine timei, būl isin Batys Sibir general-gubernatorynyŋ şekarasyndağy bekinister men özine bağynğysy kelmegen qazaq auyldaryn şabuyldaudan bastady... İendi i̇eki jaqtan birdei qan tögis küşeie tüsti.
Kenesary jazdyŋ ortasynda Torğai boiyna jaŋa kelip jailauyna qonğan Jappas auyldaryn şapty. Altybai sūltandy at bauyrynan ötkizip jaralap, qos qyzyn birdei at artyna mingizip, aulyna alyp keldi de osy aiqasta közge tüsken i̇eki sarbazyna zorlap qosty. Mūndai qorlyqqa şydai almağan Altybai köp keşikpei qaitys boldy. Öler aldynda nemere inisi Janğabylğa «tiri jürse meniŋ kegimdi Qasym balalarynan alsyn» dep amanat aitty. Būrynnan da öş Janğabyl, i̇endi bar yzasyn işine tüiip Kenesaryny mūqatatyn jol izdeidi. Taba almaidy. Qol jinap aulyn şabuğa bata almady. Birneşe ret äsker sūrap Orynbor bastyqtaryna bardy. Kenesarynyŋ aitqany keldi, öz bekinisteriniŋ mazasyn almağan soŋ, Altybai üşin soğys aşudy jön körmegen äskeri gubernator «qūia tūr» dep Janğabyldy toqtatty. Kenesary handyğyn birjolata qūrtpaq bolyp daiyndala berdi. Tipti Kenesary äzirge adasa tūrsyn degendei, Orynbordağy Künimjanğa būrynğydai qysym körsetpei, qasyndağy kişkentai balalaryn orysşa oqytuğa rūqsat i̇etti.
Būl kezde Orynbor äskeri gubernatorynyŋ qaramağyna jatatyn soldattan bir-aq adam öldi. Ol qaşqyn Gavrilov. O da öz ajalynan, nemese soğysta jürip ölgen joq, jaqyn jerdegi şūbarğa Qaraülek i̇ekeui ağaş äkeluge barğan jerde däl jelkesinen «diŋgek tüsip» moiyn omyrtqasy üzilip qaza boldy. Gavrilovtyŋ öliminen Orynbor bastyqtary oiymyzdy sezip qalğan i̇eken dep seziktenbesin dep Kenesary jerleuine özi qatynasyp, qaşqyn sypaidy aqqa orap, ardaqtap kömgizdi.
Söitip jürgende qandy qylyşty qyryq üşinşi jyl keledi. Mūnymen birge qys öter-ötpesten Gens alynyp, ornyna general Ladyjinskii tağaiyndalypty degen söz qazaq jerine tağy jetti. Būl söz şyn bolyp şyqty. Kene hanğa mūny köptegen maŋyzdy habarlarmen birge Genspen qoştasyp aiyrylğan Altynşaştyŋ özi äkeldi.
Tek Kümis qazaq jerine qaita oralmady. Minezimen, qyzmetimen Genske ūnağan qyz, Qoŋyrqūlja qylyğynan qorlanyp, generaldyŋ üi işimen Peterburgke jürip ketti. Qazir öş aluğa qolynan i̇eşteŋe kelmegenmen, tört jyl ötkennen keiin osy Kümis Qoŋyrqūljanyŋ Aqmola ağa sūltandyğynan tüsuine sebep boldy.

IV

— Bir myŋ segiz jüz qyryq üşinşi, Qūian jyly, mausymnyŋ jiyrma jetisi küni, Birinşi Nikolai patşa Orynbor äskeri gubernatoryna Kenesaryğa qarsy jasaq şyğaryp, onyŋ basyn äkelgen adamğa beriletin üş myŋ som syilyq aqşany şaŋyraq salyğynan töleuge rūqsat i̇etti.
Osyndai şeşimge keletinin küni būryn biletin Soğys Ministrimen tikelei bailanysy bar Orynbor äskeri gubernatory Obruçev Kenesaryğa qarsy soğys-qa qys basynan daiyndaluda bolatyn. Al Kenesarynyŋ qandai daiyndyğy baryn bilu üşin ol patşa rūqsatyn alysymenen şildeniŋ ony küni Qara Tor-
ğaiğa qarai voiskovoi starşina Lebedev basqarğan üş jüz soldatty jasaq şyğardy. Kenesary būl jasaqpen Yrğyz özeniniŋ joğarğy jağynda kezdesti. Künde Batys Sibir gubernatory soldattarymen şalysyp jürgendikten, i̇eki jaqty soğystyŋ qiynğa tüsetinin oilağan Kenesary bū joly da sabyrlylyq istedi. Lebedevke äbilğazy basqarğan uäkil jiberip öziniŋ soğyssyz da Orynbor äskeri gubernatoryna bağynatynyn, kerek dese şekarağa jaqyn köşip kelip qonatynyn bildirdi. Lebedev Obruçevke at şaptyrady. Orynbor äskeri gubernatory oğan äzirge soğys aşpai, sol Yrğyz boiynda jasağymen qala tūruyn būiyrady. Al özi būryn patşağa Kenesarymen bitim jasaudyŋ kerek i̇emestigin däleldep, maidan aşuğa rūqsat sūrağandyqtan, i̇endi sol sözinen qaitpai Yrğyz boiynda şağyn qolmen tūrğan Kenesaryny birjolata qūrtpaq boldy. Sondyqtan küni būryn qūrylğan jospar boiynşa, Yrğyz boiyndağy Kenesaryny qorşap alyŋdar dep özge äsker bastyqtaryna būiryq berdi.
Bū jospar boiynşa Orynbor äskeri gubernatoryna bağynatyn sūltan-pravitelder Ahmet, Arystan, Baimūhamed ärqaisysy bir myŋ adamnan jasaq qūryp küni būryn daiyn tūruğa tiısti i̇edi. Äskeri gubernatordyŋ būiryğyn alysymenen Ahmet Tobyl jağynan şyğyp, al Arystan men Baimūhamed Saharnyi bekinisindegi üş myŋ soldatty polkovnik Bizanovtyŋ qaramağyna i̇enip, Kenesaryny Oŋtüstik pen Batys jağynan qorşaulary kerek i̇edi. Al Kenesary Batys Sibir gubernatoryna jatatyn Ūlytau, Arğynatyğa qarap ötip ketpes üşin Omby, Qyzyljar, Qarqaraly bekinisterinen, i̇ereuilşil i̇eldiŋ künşyğys jağynan, kök temirge mūzdai bölengen ūzyn sany myŋ myltyqty küşti jasaqtar şyqpaq bolatyn.
Ereuilşilerdiŋ tyŋşylyq jūmysyn Taimas basqaratyn. Ol Altynşaş arqyly däl bolmağanmen de osyndai jospar jasalyp jatqanynyŋ ūzyn yrğa-
syn biletin. Onyŋ üstine Bizanov polkine jibergen tyŋşysy Tölebai degen jas jigit arqyly jäne sūltan-pravitelderdiŋ aulyndağy qara qūlaqtarynyŋ jetkizui boiynşa būl jospardyŋ qalai oryndalyp jatqanyn, sūltan-pravitelder qanşa adam jinağanyn, qai kezde attanysqa şyqpağy — bärinen qanyq otyrğan. Osyndai mälimeti bar Kenesary būl aiqasqa daiyn i̇edi. Voiskovoi starşina Lebedevtiŋ äskerine qarsy tek şağyn qol — myŋ adammen ğana şyğuynyŋ sebebi de osynda bolatyn.

Click or select a word or words to search the definition