Köşpendiler - III - Qahar

Alaşahannyñ molasy qazaq i̇eliniñ i̇eñ alğaşqy handyq tuyn tikken on törtinşi ğasyrdyñ asa bir körnekti i̇eskertkişi. Jasyl tökken jazyq dalada kök otaudai alystan közge tüsedi. Būl — tana közdengen örnekti qūmait kirpişten qalanğan, biıktigi men köldeneñi birdei, zäulim törtpaq mola. Üstinde kögildir syrmen būiağan ülken kümbezi bar. Kümbezdiñ tört jağynda, molanyñ tört būryşyna tūrğyzylğan aq kirpişten qalanğan äşekeili tört şağyn mūnara... Kümbezdiñ astyna tas baspaldaqpen köterilip baratyn keñ dalyz. Al molanyñ öziniñ işi keñ bölme. Ortasynda Alaşahannyñ qabiri. Tompiğan qabir topyrağynyñ üstine i̇eski şüberekterdiñ qiqymdary men jylqynyñ quarğan qu bastaryn, attyñ jal qūiryğyn üiip tastağan. Är jerinde ağaş naizanyñ ūşy körinedi. Topyraq üstinde de birneşe atam-zamanğy qarağai naizalar jatyr.
Alaşahannyñ janynda tağy i̇eki mola bar. Biri biıktigi on qūlaştai, şym kirpişten qūiğan ämbūlaq hannyñ molasy, odan ärirekte Alaşahannyñ molasyna ūqsağan, tek kişirek Joşy mazary. Būl üşeui de qazaqtyñ i̇eñ alğaşqy handyq qūrğan däuiriniñ mūralary. Üşeui jaiynda da san türli añyzdar bar...
Kenesary qazir osy beiitterdiñ küngei jağymen kele jatyr. Soñynan i̇ergen it tärizdi anandai jerden Qaraülektiñ salbyr beinesi körinedi. Sūltan aşuly. Qaida bara jatqanyn özi de añğarmaityndai, qabağyn qars jauyp sylbyr aiañdaidy. Kenesarynyñ qazirgi aşuynyñ sebebi bar. Osydan on kün būryn «Kenesary kökiyğy» dep atalatyn biıktiñ Qostanai jağyndağy köl jağasyndağy jailauğa köşken Balğoja bidiñ aulyna bir top orys balyqşylary şyqty degendi i̇estigen. Orynbor gubernatoryn Balğoja bige öşiktiru üşin jansyz baryp balyqşy orystardy qyryp keliñder», — dep bir top jigitpen Baitabyndy jibergen. Bügin sol Baitabyn qaityp kelgen.
— Jarlyqty oryndadyñ ba? — degen Kenesarynyñ sūrağyna, Baitabyn sazara tūryp «joq» dep jauap qaiyrğan.
— Nege? — dep Kenesary qaita sūrağan.
— Han iem, — degen Baitabyn tize bügip, — Balğoja bige jala jabu üşin jazyqsyz balyqşylardy bostan-bos qyruğa dätim barmady, keşiriñiz.
Soñğy jyldary Baitabynnyñ özgere bastağanyn Kenesary añğaryp qalğan. Batyrdyñ özi de mūnysyn jasyrmağan. Degenine könbegen bir auyldy şapqannan keiin sūltannyñ özine de orynsyz qan tögudiñ kereksizdigin aitqan. Kenesary iştei kektense de «öz i̇eline jany aşyğany-au» degen de qoiğan. «Al būl jolğysy ne? Kimge jany aşyğany?» Bağana köp jyldan beri i̇eñbegi siñgen batyryna «būiryğymdy oryndamağanyñdy bir jolğa keşirdim», — dep syr bermese de, qazir oñaşada aşuğa şydai almai kele jatyr. «Joq, joq, — dedi ol bir kezde, — tağy da bir synap körem. İeger Kişi jüzim dep jauymdy narkeskendei alyp tüspeseñ öz obalyñ öziñe». Osyndai şeşimge toqtağan Kenesary säl basylaiyn dedi. Ol i̇endi jan-jağyna oilana qarady. «Bağana osy jaqqa Jüsip ketip bara jatyr i̇edi ğoi? Qaida i̇eken?» Sūltan i̇endi kilt būrylyp teriskei jaqqa qarai aiañdady.
Al Gerburt-Jüsip qoly bos uaqytta osy Alaşahannyñ molasynyñ janyna kelip otyrudy jaqsy köretin. Oğan osy aibarly mola bir ğajaiyp asyl mülik bolyp körinetin. Molanyñ oq-däri būza almaityn kirpişteriniñ qandai qūm-topyraqtan qūiylğanyn, bes jüz jyldan beri alğaşqy kündegisindei tüsin äli joğaltpai tūrğan kümbez syrynyñ neden jasalğanyn tüsine almai tañ qalatyn. Köşpeli i̇eldiñ jüzdegen jyldar boiy sar dalanyñ jeli men jañbyryna şydap kelgen osyndai äsem i̇eskertkişter jasağanyna mäz bolatyn.
Jüsip bügin de osy mazarğa kelgen. Bir töbeşiktiñ basyna otyryp alyp, öleñ jazuğa kiristi. Tağdyr jazyp, sonau qadirli Polşasyna qaitar bolsa Alaşahan molasy da i̇este qalsyn...

Köz jetpeitin jasyl dala,
Körgeni azap, qiiänat...
Ortasynda aq şağala,
Tūr kümbezdi bir zirat...

Öleñ şumaqtary asau özenniñ kök tolqynyndai birinen soñ biri tuyp, birin biri basa-köktei, jer kemerine syimağan dariiädai Jüsiptiñ de tar keudesine syiar i̇emes. Birese qiiäl ony ūşqyr qanatyna otyrğyzyp ap aqşa būlttar jüzgen kögildir aspannan da joğary ala jöneledi. Birese tynyq su betinde aqyryn terbelgen qaiyqtai jan sezimi säl tynyştala qalady da, kenet dauyl ūrğandai astan-kesten bop jüregin aşu kerneidi. Jüsip bar älemdi ūmytqan: öziniñ qaiğyly halin de, Kenesary i̇ereuilin de, qymbatty Polşasyn da tek öleñ düniesine, şabyt düniesine kirip ketken. Osyndai halde otyrğanynda kenet bireu iyğyna qolyn saldy. Jalt qarasa Kenesary i̇eken. Anandai jerde Qaraülek tūr. Jüsip şoşynaiyn dedi. «Ne jazyp qaldym?» İendi öleñ düniesi de, qiiäl, şabyt, äsem sändi sezim älemi de birden ğaiyp boldy.
— Qoryqpai-aq qoi, — dedi onyñ oiyn tüsine qalğan Kenesary, — seniñ i̇eş künäñ joq, — söitti de Qaraülekke «ket» degendei qolymen işarat i̇etti. Anau böten jaqqa köñili auğan jaiylyp jürgen atan tüiedei aspai-saspai būrylyp, şatyrğa qarai balpañ-balpañ basyp jüre berdi. — Seni körgen soñ ädeii būryldym. Söileseiin dep i̇edim... Şynyñdy aitşy, tuğan i̇eliñdi sağyndyñ ba?
Jüsip şynyn aitty.
— Sağyndym. Ätteñ alys, qaşyp keter i̇edim...
— Qaşyp keter i̇edim? Būryn būndai söz aitpaityn i̇ediñ ğoi, älde bizdiñ köterilisimiz seni qyzyqtyrmaiyn dedi me? Özimniñ tuğan jerimde qalğan armanymdy senderden taptym dep i̇ediñ ğoi. Sol söziñ äli i̇esimde.
— Ol sözdi men qazaq i̇eli öziniñ i̇erkindigi üşin küresip jürgen kezde ait-
qam. Polşa būqarasy Rossiiä patşasynyñ otarşylyq isine qandai qarsy bolsa, men kelip qosylğan şaqta qazaq halqy da sondai qarsy i̇edi. Senderdiñ küresteriñ mağan ūnağan. Polşada qalğan armanymdy, osynda tapqandai bolğam. Al qazir...
— İä, qazir?.. Älde sen bizdi tüsken jolymyzdan adasty dep oilaisyñ ba?
Jüsip ne bolsa da şynyn aitudy maqūl kördi. «Mümkin meniñ sözim oi salar», — dedi ol işinen.
— İä, Keneke, — dedi Jüsip tikelei qarap, — sen öziñdi han i̇etip aq kigizge kötertkizgennen beri, ūstağan jolyñ da, aldağy maqsatyñ da basqaşa... Seniñ küresiñ i̇endi bailardyñ üstemdigin qorğaityn handyqty saqtau küresine ainalyp barady. Būdan qalyñ būqarağa keler qandai paida bar? Kedei jūrtqa öz hanyna bağyndy ne, orys patşasyna bağyndy ne, bäribir i̇emes pe? Būryn öziniñ kün körisi bolğan şūraily jerin, balyqty kölin orystyñ kniaz, general, graftarynan qorğap, qolyna soiyl alğan i̇ereuil bir basqa da, Abylai zamanyn köksep, qazaqty orystan bölip alyp, qanyn jeke soramyz degen sūltan, bi, aqsaqal, han üşin küresu bir basqa. Būl küres tipti ziiändy, ol orys pen qazaq halqynyñ jaqyndasuyna böget bolady! Al i̇eki beinetqor halyqtyñ biriguinde, jaqyndasuynda olardyñ bar bolaşağy, bar aldağy jaryq küni tūr.
Jaişylyqta sözge sarañ, ūstamdy Kenesary kenet būlqan-talqan bop aşulana qaldy.
— Qany basqanyñ — jany basqa degen osy. Abylai atamnyñ jolyn quyp arpalysqa şyqqanymda orys pen qazaqty biriktiru üşin şyqty deisiñ be? Joq, Jüsip, Rossiiä — dariiä, biz kişkentai ğana möldir būlaqpyz. Möldir būlaq suy dariiäğa qūiğanda nesi qalady? Dariiä suy aşy bolsa, būlaq suy da aşy bolady, dariiä suy tūşy bolsa, būlaq suy da tūşy bolady. Būlaqtyñ bar bolaşağy tek dariiänyñ ğana i̇erkinde qalady. Meniñ kütkenim sondai ömir me? Joq, būlaq dariiä bolmai-aq öz betimen ağa bersin dedim. Biz Rossiiä patşasyna bağynsaq i̇el degen attan aiyrylamyz. Joq, qazaq būryn Abylaihanğa bağynsa, i̇endi onyñ nemeresi Kene hanğa bağynady. Özim bileimin...
— Qalai bileisiñ? Jerinen, suynan aiyrylğan jūrt i̇erteñ qaitara almaitynyna közi anyq jetken küni, seniñ soñyñnan i̇erudi qūiady, Kenesarynyñ handyğyn saqtaimyn dep bostan-bos qyryla bere me?
Kenesary kenet şabatyn barystai jiyryla qaldy, şegir közderi qantalap, oñ qoly belindegi narkeskenniñ sabyn kenet qysa ūstady.
— Seniñ dos i̇ekeniñdi bilmesem... — dedi ol i̇entige söilep, söitti de qolyn narkeskenniñ sabynan qaita aldy, — i̇eliñdi qalai bileisiñ deisiñ be? Rossiiä patşasy bizdi qalai bilemek boldy? Zeñbirektiñ oğymenen, jalañaş qylyştyñ jüzimen i̇emes pe? Men de söitem. Degenime könbegen i̇eldi attyñ sauyryna, qamşynyñ bauyryna alamyn. Kimde-kim aitqanyma könbeidi i̇eken, Kenesarynyñ jasyl tuynyñ astynda jürgisi kelmeidi i̇eken — ol meniñ jauym. Rossiiä gubernatory qandai qasym bolsa, o da meniñ sondai qasym. Ne olardy öz degenime jürgizem, ne birjolata qyryp, joq i̇etem. İeki şeşim boluy mümkin i̇emes. Jauyn özi aiağan özi mert bolady. Būryn jūrtty jer-suyñdy alyp beremin dep i̇ertsem, i̇endi handyğyñdy qorğaimyn dep i̇ertemin. Küşpenen qorqytyp i̇ertemin! Däl osy aitqanymdy i̇erteñ Jappas ruynan bastaimyn. Bir üiin bos tastamai tündigin qylyşpen turap, taily-taiağyna deiin qaldyrmai aidap alam!
Qys Syrdy mekendep, jaz Torğai boiyn jailap köşip jüretin Jappas ruynyñ bileri Köbektiñ Altybaiy men Tölegenniñ Jañğabyly köpten beri Kenesaryğa i̇eki jüzdilik körsetip kelgen. Qoldan keler quat joq, iş qazandai qainaidy, sondyqtan amalsyz jürgen. Dospyz dep auyzdary aitqanmen, is jüzinde qastyqtaryn körsete bergen. İel basyn biriktirem degen Kenesary būl bilerdiñ öz rularynda yqpaldy i̇ekenin i̇eske alyp jeñil-jelpi künälärin keşe salatyn. Al būl biler auyldary Syr boiyn jailap, Torğaidy qystaityn. Jylqysyn Mūğajar tauynyñ yğyna tebinge aidap, qoilaryn Orynbor şekarasynda kazak-orys jerinde ūstaityn. Kenesary Torğaiğa köşip kelgeli, jaiylymymyz taryldy dep i̇ekeui birdei narazy bolatyn. Keide zeket te tölemei qūiatyn. Osydan baryp Kenesary men biler arasynda qyrbailyq küşeie tüsken i̇edi. Onyñ üstine biyl Torğaidy qystap qalğan Altybai aulynyñ on şaqty jigiti jer bilmeitin Sotnikov jasağyna jol körsetip, Künimjan men Aqsaqal töbedegi Kenesary auyldaryn şabuğa qatynasqan. Būny i̇estigen Kenesary bilerge öşigude. Sūltannyñ qazirgi kijinui sol öştiktiñ saldary.
— Jappas auyldarynyñ qandai jazyğy bar? — dedi Jüsip Kenesaryny tym aşulandyryp almaiyn degendei, qaimyğa söilep, — jazyğy jazğy jailauyn Arqadan köşip kelgen i̇elderdiñ jailağany ma?
— Al Arqa i̇elderiniñ qandai jazyğy bar? Jerin orys gubernatorlary tartyp alğany ma? Künimjan hanşa men Aqsaqal töbedegi aulymdy şapqan Sotnikov jasauyldyñ äskerin kim basqaryp keldi? Jappas jigitteri i̇ekenin bilmei-
siñ be?
— Basqaryp kelgen bir on şaqty jigit şyğar. Al qatyn-qalaş, basqa jūrttyñ qandai künäsi bar?
— Özgesi künäsiz bolsa künäkarlaryn özderi nege jazalamaidy? Bäri Altybai bidiñ adamdary. Serkesi qaida bastasa, jūrty soñynan i̇eredi.
— Onda Altybaidyñ közin joi. Özge jūrtqa tiiüdiñ qandai qajeti bar.
— Altybaidyñ da Altybai bolyp otyrğany soñynan i̇erer i̇eli bolğan soñ i̇emes pe? İeger soñynan i̇erer jūrty joq bolsynşy, köreiin men ony!
— Sondyqtan jazyqsyz i̇eldi qūrtu kerek pe? Odan da Altybaidyñ özinen alu kerek öşti.
— Joq, i̇eli de jazyqty. Jazyqsyz bolmasa, Altybaidyñ soñynan nege i̇eredi?
— Mümkin qoryqqanynan i̇eretin şyğar? Aitqanyma köngisi kelmeitin i̇eldi degenime qorqytyp jürgizem dep siz de aityp tūrğan joqsyz ba? Qaidan bilesiz, Jappas ruynyñ qaraşysy sizge i̇ergisi keletin şyğar, tek Altybaidan qoryqqasyn, amalsyz onyñ degeninen şyqpai otyrğan bolar.
— Altybaidan qorqyp Jappas Kenesaryğa qosylmai otyr deisiñ be? Seniñ aitqanyñdy dūrys delik... Şynynda da qazaq qoryqqanyn syilaidy. Bügin Jappas ruyn şapsam, i̇erteñ Şekti özi kelip qosylady.
— Onda Jañbyrşy ūly Balğoja bi nege kelip qosylmady? Siz ol auyldy bir i̇emes, i̇eki ret şaptyñyz ğoi.
— Balğoja bi qorqau qasqyr sekildi qorqaq. Ol orystan qorqyp otyr, sodan mağan qosylğysy kelmeidi. Jalpy alğanda qara qazaq — qorqaq jūrt, Balğoja bi de qaradan şyqqan.
— Kene han, būnyñyz qate sekildi. Men körgen qazaq batyr halyq. Qorqytyp soñymnan i̇ertemin dep jürgeniñizde olardy öziñizden qaşyryp almañyz.
Kenesary kenet tūnjyrap ketti. Şyqşyttağy küre tamyry bülkildei oinap, demin äzer-äzer aldy.
— Sen Taimastan da, äbilğazydan da aqyldy i̇ekensiñ, — dedi Kenesary säl bulyğa söilep, — biraq i̇endi halyqty qorqytyp qosudan basqa qandai jol qaldy? Biyl jinalatyn on myñ äskermen Rossiiä patşasy tügil, Qoqan hanyn jeñe almaisyñ. Qoqannyñ özindegi tañdauly galabatyr äskerin bylai qoiğanda bir ğana Ermazar qorğanynda on i̇eki myñ jauyngeri bar... Oğan Na-
manğan, Andijan, Oş, Taqty Süleimen, Şarhiiä, Angara, Qūrama, Hodjent, Ūratöbe, Taşkent äskerlerin qosyp kör. Bizdiñ Syr boiyndağy jūrtpenen bas qosqandağy küşimiz jeteri bar bolğany Taşkent. Būnyñ özine de rūqsat berip otyr ma, öziñe belgili. Orynbor bastyqtary meni Allaqūl hannan on bes myltyq, bir arğymaq aldy dep kinälap i̇edi. Ol ölip i̇edi onyñ balasy Rahmanqūl hannan i̇er-toqymy altyndatqan üş arğymaq, üş qylyş, on i̇eki myltyq, i̇eki bas qorğasyn syilyq keldi. Mağan jiberilgen tartu-taralğyğa qarap Orynbor bastyqtary meni Hiua hanyn jaqtamaq bolyp jür deitin körinedi. Hiua myltyqtary jaqsy, üş jüz qadam jerdegi qūsty qūtqarmaidy. Al «Köktolğai» sekildi aqalteke arğymaqtary tek jauğa minuge jaratylğan. Biraq jūrt Kenesarynyñ kim i̇ekenin bilmeidi. Men Hiua hanynyñ jūmsauyna jüruden köri, Hiua hanynyñ özimniñ jūmsauymda jürgenin jaqsy köretin adammyn. Hiuağa ūzyn yrğa senim bildirgen bolsam, onyñ mağan senip Būqar hanymen öştese tüssin degenim. Qazaqqa Būqardyñ da, Hiuanyñ da, Qoqannyñ da küşeigeni kerek i̇emes. Üş qasqyr birin biri talasyn, mümkin üşeui birdei älsiregen kezde bizge de paida tüser? İendi öziñ oilaşy, on bes myñ salt atty sarbazben Rossiiä patşasyn da, Qoqan hanyn da jeñe almaisyñ. Al Orynbormen qan tögispei bitimge kelemiz degen niettiñ nege aparyp soqqanyn öziñ de körip otyrsyñ. Künimjan men i̇eki balamnan aiyrylğannan basqa ne taptym? İendi ne isteu kerek? Qoi sekildi ün-tünsiz aiaq serippei bauyzdala ber deisiñ be? İeñ bolmasa i̇eşki tärizdi baqyryp ölgen qūrmetti. — Kenesary kenet sūstana qaldy. — Biraq men i̇eşki de, qoi da bolmaimyn. Ajal tabar bolsam batyrlarşa ajal tabam. Köşip-qonar jerimiz äli de bar, äli de alysam. Būryn qūr ğana i̇ereuilşil i̇el bolsaq, i̇endi han bilegen i̇elmiz. Jauymyz bizben sanasuğa mäjbür bolady. Al mūny istei almasañ...
— Ony istei almaitynyñyzğa köziñiz äli de jetken joq pa? — dedi Jüsip Kenesaryny kenet aiap ketip.
— Közim äli äbden jetken joq. — Ol kenet şarşap ketkendei boldy. — Biraq sen dūrys aitasyñ... Jerin alyp bere almaitynyna közi jetken qazaq äli-aq i̇erteñ tarai bastaidy. Al olardy taratpau kerek.
— Qalai taratpaisyñ?
— Küşpen taratpaimyn! — Kenesary kenet yzalana dauystap jiberdi. — Küşpen basyn qosamyn! Könbegen auyldy şabamyn, qarsy kelgeniniñ basyn alamyn. Könbei körsin!
— Öitip jūrtty qyryp handyq qūrudyñ qanşa qajeti bar? Öz i̇eliñ, öz jūrtyñ i̇emes pe...
— Kenesarynyñ jasyl tuynyñ astyna kirgisi kelmegen jūrt jūrt i̇emes! — Ol būrynğysynan da sūrlana tüsti. — Ondai i̇eldiñ meili qany sudai aqsyn, meili bäri qoidai bauyzdalsyn, i̇eger oğan qabağymdy şytsam, Abylai atamnyñ aruağy atsyn!
Jüsip Kenesarynyñ mūndai türin būryn körgen i̇emes. Jäne onyñ nağyz şyn syryn däl qazirgidei şeşile aituyn alğaşqy ret i̇estui. Kenesarynyñ aitqanyn oryndaitynyna Jüsip kümändanğan joq. Öitkeni töre tūqymdarynyñ halyqty qoimen teñ köretinin, qanypezerliktiñ arqasynda qalyñ būqara tağdyryn oiynşyq sanaitynyn būryn da biletin. Al Kenesarynyñ oilağan maqsatyna jetu üşin qara halyq tügil, öziniñ tuğan äkesin de qūrban i̇ete alatynyna talai ret közi jetken. Mūndai jauyzdyq qaraketpen armanğa jetu ädisi Şyñğyshannan, Aqsaq Temirden qalğan. Şyñğyshan qanişerlikte bolat qanjar bolsa, Kenesary sol qanjardyñ kişkentai synyğy. Bolat qanjardyñ qanğa suarylğan synyğy. Aralarynda alty ğasyr ötse de qanqūmarlyq tübi bir. Odan qaida ketedi? Jüsip i̇endi äbden aşynğan Kenesarynyñ i̇eşkimdi aiamai, degenine könbegen i̇eldi qanğa būiaitynyna şek keltirmedi.
Özi de solai boldy. Būryn tek öşikken ağa sūltandardyñ, bi, datqalardyñ aulyn şauyp, malyn aidap alatyn bolsa, i̇endi solardyñ qaramağyndağy jazyqsyz i̇elderdi de şabuğa kiristi. Patşa ükimetiniñ sanağy boiynşa Kenesary on jyl köterilisiniñ işinde jüz jetpis bes auyldy tonap, bes jüz jazyğy joq kisi öltiripti. Sonyñ besten törti aqyrğy bes jylyna jatady.
Kenesarynyñ şeşiminen jany türşigip ketken Jüsip, handy orynsyz qan töguden toqtatqysy keldi.
— Altybai aulyn şapsañyz, özine berilgen bidiñ öşin qaitaramyz dep patşa ükimeti qatty şara qoldanuy mümkin. Olardyñ qolynda qazir i̇eki balañyz ben Künimjan hanşanyñ baryn ūmytpañyz. İeger Altybai aulynda qan tögilse...
— Arşaboq penen Obyriş meniñ de qatyn-balamdy öltiredi deisiñ be? — dedi Kenesary, auyl qazaqtarynyñ qoiğan aty boiynşa Gorçakovty «Arşaboq», Obruçevti «Obyriş» dep atap. — Joq ony istemeidi. Onda men qolymdağy i̇esirei orystardy öltirem. Jäne orys janaraldaryna bizdiñ birimizdi birimiz qyra bergenimiz tiımdi i̇emes pe? Jerleri keñidi. Al alda-jalda...
— İä, alda-jalda?...
— Sağan aittym i̇emespin be, öz degenimdi isteu üşin i̇eşteñeden de taiynbaimyn dep?..
Jüsip şoşyp ketti. Kenesary oğan bir aiau, müsirkeu, qinalu degendi bilmeitin tas müsin tärizdi körindi. «İä, būl tas müsin, mūnda jürek joq. Jüregi bolsa öziniñ jaqsy köretin qatyn-balalary jaiynda būlai der me i̇edi?.. Mūndai adamdy tüsinu qiyn. Joq, būl adam i̇emes, qara tas. Al meiirimsiz qara tasty qalai tüsinersiñ... Älde osyndai qara tas boluğa aşynğanynan baryp otyr ma?»
Kenesary tağy da onyñ oiyn bölip jiberdi.
— Sen meni öz böltirigin aiamas bir qorqau qasqyr i̇eken dep tūrğan şyğarsyñ, — dedi ol, dausy kenet dirildep ketip, — olai oilama! Meniñ de jüregim bar. Äielim men balalarymdy men aiasam da olar aiamaidy. Bolar iske bolattai bolu kerek. Äitpese qaiğy degen qaşan da bolsa adastyrady. Adaspas üşin qaiğy degendi birjolata jüregiñnen quu kerek. Büii qysylğanda özin özi şağyp öltiredi. Men sol büii qūrly joqpyn ba? Özin aiamağan kisi auzyn qan i̇etedi. Qatyn-balamdy da qūrban i̇ete alatynymdy jauym körse, menen būrynğysynan da qorqady. Al qoryqpağan jerde syilasu joq, han dep sanasu joq. Al i̇eger handyğymdy berik ūstağym kelse, i̇elge de öz basyma da aiauşylyq i̇etpeuim kerek. Qataldyq jeñistiñ i̇eñ kerek şarty.
Jüsip i̇endi Kenesarydan şyn şoşyndy. Kenet onyñ aldyna osydan üş jyl būryn Syzdyqty qalai synağany i̇elestep ketti. Jüsip balajan bolatyn. Biraq o joly Syzdyqty pyşaqqa tüsedi dep aiağan joq. Aiağan bolsa būlai synamañyz dep Kenesaryğa jalynar i̇edi. Jüsip ony istemedi ğoi. Öziniñ osy qylyğyn ol artynan san ret oilady. «Nege men sonda Syzdyqqa ara tüspedim? älde Syzdyqty men birdeñeden jek kördim be, nemese onda adamnyñ işin jylytpas bir minez bar ma i̇edi?» — dep şeşuin taba almai san basy qatqan. Sol sūrağyna kenet Jüsip şeşim tapqandai. «İe, ie, düniede osy sūltandar tärizdi qasqyr tektes jandar az i̇emes şyğar. Adam olardyñ tiri jürgeninen ölgenin tileitin bolar. Jūrt tegi qasqyrdy nemese böltirigin öltirdim dep opyq jemeidi. Meniñ de jüregimdi töre tūqymyna degen özim äli añğara qoimağan sondai bir sezim bilegen i̇eken... Sol küni Syzdyq turaly sonşalyq qinalmau-
yma älgi jasyryn sezim sebepker bolğandai ğoi. Al qasqyr tektes tūqymynyñ Kenesary şyn arlany. Arlany bolmasa älgi jan türşigerlik sözderdi aitar ma i̇edi?»
Kenesarynyñ äieli men balalaryn qanşalyq jaqsy köretinin Jüsip i̇esine tüsirip, yzalanğan sūltandy orynsyz qan tögiske barğyzbas üşin tağy aqyl berdi.
— Künimjan hanşany balalarymen qazir Ordan Orynborğa äkeldi degen sybys bar, qolymyzdağy tūtqyn orys ofitserlerimen aiyrbastaiyq dep äskeri gubernatorğa hat jazsaq qaitedi?
Kenesary kenet i̇eleñ i̇ete qaldy.
— Būl tabylğan aqyl. Baron Uiler men i̇esauyl Lebedevti bylai qoiğanda bizdiñ qolymyzda jiyrmağa tarta i̇esirei orys ofitserleri bar. Sonyñ bärin, Künimjandy bas i̇etip bizdiñ auyldan alyp ketken otyz bes adamğa aiyrbastasyn. Solai dep hat jaz. Jäne... — Kenesary oilana qaldy.
— Tağy ne aitpaq i̇ediñiz?..
— Janaral Obyriş kelgeli aramyz şielenip bara jatyr-au... Orynbor äskeri şyqpağanmen Omby soldattary qūiar i̇emes. Ärine mūnyñ bäri Arşaboq pen Obyrişsiz bolyp jatqan joq. Orynbor bizben äzir jaulaspai otyrsa, ol ana Kenistiñ şaruasy. İerteñ Kenis kete qalsa, basymyzğa äñgir-taiaq oinaityny dausyz. Sondyqtan küni būryn Obyriştiñ özine tağy bir hat jazaiyq. Aqyrğy ret aldynan öteiik...
— Hatty ne dep jazamyz?