Köşpendiler - III - Qahar

Alaşahannyŋ molasy qazaq i̇eliniŋ i̇eŋ alğaşqy handyq tuyn tikken on törtinşi ğasyrdyŋ asa bir körnekti i̇eskertkişi. Jasyl tökken jazyq dalada kök otaudai alystan közge tüsedi. Būl — tana közdengen örnekti qūmait kirpişten qalanğan, biıktigi men köldeneŋi birdei, zäulim törtpaq mola. Üstinde kögildir syrmen būiağan ülken kümbezi bar. Kümbezdiŋ tört jağynda, molanyŋ tört būryşyna tūrğyzylğan aq kirpişten qalanğan äşekeili tört şağyn mūnara... Kümbezdiŋ astyna tas baspaldaqpen köterilip baratyn keŋ dalyz. Al molanyŋ öziniŋ işi keŋ bölme. Ortasynda Alaşahannyŋ qabiri. Tompiğan qabir topyrağynyŋ üstine i̇eski şüberekterdiŋ qiqymdary men jylqynyŋ quarğan qu bastaryn, attyŋ jal qūiryğyn üiip tastağan. Är jerinde ağaş naizanyŋ ūşy körinedi. Topyraq üstinde de birneşe atam-zamanğy qarağai naizalar jatyr.
Alaşahannyŋ janynda tağy i̇eki mola bar. Biri biıktigi on qūlaştai, şym kirpişten qūiğan ämbūlaq hannyŋ molasy, odan ärirekte Alaşahannyŋ molasyna ūqsağan, tek kişirek Joşy mazary. Būl üşeui de qazaqtyŋ i̇eŋ alğaşqy handyq qūrğan däuiriniŋ mūralary. Üşeui jaiynda da san türli aŋyzdar bar...
Kenesary qazir osy beiitterdiŋ küngei jağymen kele jatyr. Soŋynan i̇ergen it tärizdi anandai jerden Qaraülektiŋ salbyr beinesi körinedi. Sūltan aşuly. Qaida bara jatqanyn özi de aŋğarmaityndai, qabağyn qars jauyp sylbyr aiaŋdaidy. Kenesarynyŋ qazirgi aşuynyŋ sebebi bar. Osydan on kün būryn «Kenesary kökiyğy» dep atalatyn biıktiŋ Qostanai jağyndağy köl jağasyndağy jailauğa köşken Balğoja bidiŋ aulyna bir top orys balyqşylary şyqty degendi i̇estigen. Orynbor gubernatoryn Balğoja bige öşiktiru üşin jansyz baryp balyqşy orystardy qyryp keliŋder», — dep bir top jigitpen Baitabyndy jibergen. Bügin sol Baitabyn qaityp kelgen.
— Jarlyqty oryndadyŋ ba? — degen Kenesarynyŋ sūrağyna, Baitabyn sazara tūryp «joq» dep jauap qaiyrğan.
— Nege? — dep Kenesary qaita sūrağan.
— Han iem, — degen Baitabyn tize bügip, — Balğoja bige jala jabu üşin jazyqsyz balyqşylardy bostan-bos qyruğa dätim barmady, keşiriŋiz.
Soŋğy jyldary Baitabynnyŋ özgere bastağanyn Kenesary aŋğaryp qalğan. Batyrdyŋ özi de mūnysyn jasyrmağan. Degenine könbegen bir auyldy şapqannan keiin sūltannyŋ özine de orynsyz qan tögudiŋ kereksizdigin aitqan. Kenesary iştei kektense de «öz i̇eline jany aşyğany-au» degen de qoiğan. «Al būl jolğysy ne? Kimge jany aşyğany?» Bağana köp jyldan beri i̇eŋbegi siŋgen batyryna «būiryğymdy oryndamağanyŋdy bir jolğa keşirdim», — dep syr bermese de, qazir oŋaşada aşuğa şydai almai kele jatyr. «Joq, joq, — dedi ol bir kezde, — tağy da bir synap körem. İeger Kişi jüzim dep jauymdy narkeskendei alyp tüspeseŋ öz obalyŋ öziŋe». Osyndai şeşimge toqtağan Kenesary säl basylaiyn dedi. Ol i̇endi jan-jağyna oilana qarady. «Bağana osy jaqqa Jüsip ketip bara jatyr i̇edi ğoi? Qaida i̇eken?» Sūltan i̇endi kilt būrylyp teriskei jaqqa qarai aiaŋdady.
Al Gerburt-Jüsip qoly bos uaqytta osy Alaşahannyŋ molasynyŋ janyna kelip otyrudy jaqsy köretin. Oğan osy aibarly mola bir ğajaiyp asyl mülik bolyp körinetin. Molanyŋ oq-däri būza almaityn kirpişteriniŋ qandai qūm-topyraqtan qūiylğanyn, bes jüz jyldan beri alğaşqy kündegisindei tüsin äli joğaltpai tūrğan kümbez syrynyŋ neden jasalğanyn tüsine almai taŋ qalatyn. Köşpeli i̇eldiŋ jüzdegen jyldar boiy sar dalanyŋ jeli men jaŋbyryna şydap kelgen osyndai äsem i̇eskertkişter jasağanyna mäz bolatyn.
Jüsip bügin de osy mazarğa kelgen. Bir töbeşiktiŋ basyna otyryp alyp, öleŋ jazuğa kiristi. Tağdyr jazyp, sonau qadirli Polşasyna qaitar bolsa Alaşahan molasy da i̇este qalsyn...

Köz jetpeitin jasyl dala,
Körgeni azap, qiiänat...
Ortasynda aq şağala,
Tūr kümbezdi bir zirat...

Öleŋ şumaqtary asau özenniŋ kök tolqynyndai birinen soŋ biri tuyp, birin biri basa-köktei, jer kemerine syimağan dariiädai Jüsiptiŋ de tar keudesine syiar i̇emes. Birese qiiäl ony ūşqyr qanatyna otyrğyzyp ap aqşa būlttar jüzgen kögildir aspannan da joğary ala jöneledi. Birese tynyq su betinde aqyryn terbelgen qaiyqtai jan sezimi säl tynyştala qalady da, kenet dauyl ūrğandai astan-kesten bop jüregin aşu kerneidi. Jüsip bar älemdi ūmytqan: öziniŋ qaiğyly halin de, Kenesary i̇ereuilin de, qymbatty Polşasyn da tek öleŋ düniesine, şabyt düniesine kirip ketken. Osyndai halde otyrğanynda kenet bireu iyğyna qolyn saldy. Jalt qarasa Kenesary i̇eken. Anandai jerde Qaraülek tūr. Jüsip şoşynaiyn dedi. «Ne jazyp qaldym?» İendi öleŋ düniesi de, qiiäl, şabyt, äsem sändi sezim älemi de birden ğaiyp boldy.
— Qoryqpai-aq qoi, — dedi onyŋ oiyn tüsine qalğan Kenesary, — seniŋ i̇eş künäŋ joq, — söitti de Qaraülekke «ket» degendei qolymen işarat i̇etti. Anau böten jaqqa köŋili auğan jaiylyp jürgen atan tüiedei aspai-saspai būrylyp, şatyrğa qarai balpaŋ-balpaŋ basyp jüre berdi. — Seni körgen soŋ ädeii būryldym. Söileseiin dep i̇edim... Şynyŋdy aitşy, tuğan i̇eliŋdi sağyndyŋ ba?
Jüsip şynyn aitty.
— Sağyndym. Ätteŋ alys, qaşyp keter i̇edim...
— Qaşyp keter i̇edim? Būryn būndai söz aitpaityn i̇ediŋ ğoi, älde bizdiŋ köterilisimiz seni qyzyqtyrmaiyn dedi me? Özimniŋ tuğan jerimde qalğan armanymdy senderden taptym dep i̇ediŋ ğoi. Sol söziŋ äli i̇esimde.
— Ol sözdi men qazaq i̇eli öziniŋ i̇erkindigi üşin küresip jürgen kezde ait-
qam. Polşa būqarasy Rossiiä patşasynyŋ otarşylyq isine qandai qarsy bolsa, men kelip qosylğan şaqta qazaq halqy da sondai qarsy i̇edi. Senderdiŋ küresteriŋ mağan ūnağan. Polşada qalğan armanymdy, osynda tapqandai bolğam. Al qazir...
— İä, qazir?.. Älde sen bizdi tüsken jolymyzdan adasty dep oilaisyŋ ba?
Jüsip ne bolsa da şynyn aitudy maqūl kördi. «Mümkin meniŋ sözim oi salar», — dedi ol işinen.
— İä, Keneke, — dedi Jüsip tikelei qarap, — sen öziŋdi han i̇etip aq kigizge kötertkizgennen beri, ūstağan jolyŋ da, aldağy maqsatyŋ da basqaşa... Seniŋ küresiŋ i̇endi bailardyŋ üstemdigin qorğaityn handyqty saqtau küresine ainalyp barady. Būdan qalyŋ būqarağa keler qandai paida bar? Kedei jūrtqa öz hanyna bağyndy ne, orys patşasyna bağyndy ne, bäribir i̇emes pe? Būryn öziniŋ kün körisi bolğan şūraily jerin, balyqty kölin orystyŋ kniaz, general, graftarynan qorğap, qolyna soiyl alğan i̇ereuil bir basqa da, Abylai zamanyn köksep, qazaqty orystan bölip alyp, qanyn jeke soramyz degen sūltan, bi, aqsaqal, han üşin küresu bir basqa. Būl küres tipti ziiändy, ol orys pen qazaq halqynyŋ jaqyndasuyna böget bolady! Al i̇eki beinetqor halyqtyŋ biriguinde, jaqyndasuynda olardyŋ bar bolaşağy, bar aldağy jaryq küni tūr.
Jaişylyqta sözge saraŋ, ūstamdy Kenesary kenet būlqan-talqan bop aşulana qaldy.
— Qany basqanyŋ — jany basqa degen osy. Abylai atamnyŋ jolyn quyp arpalysqa şyqqanymda orys pen qazaqty biriktiru üşin şyqty deisiŋ be? Joq, Jüsip, Rossiiä — dariiä, biz kişkentai ğana möldir būlaqpyz. Möldir būlaq suy dariiäğa qūiğanda nesi qalady? Dariiä suy aşy bolsa, būlaq suy da aşy bolady, dariiä suy tūşy bolsa, būlaq suy da tūşy bolady. Būlaqtyŋ bar bolaşağy tek dariiänyŋ ğana i̇erkinde qalady. Meniŋ kütkenim sondai ömir me? Joq, būlaq dariiä bolmai-aq öz betimen ağa bersin dedim. Biz Rossiiä patşasyna bağynsaq i̇el degen attan aiyrylamyz. Joq, qazaq būryn Abylaihanğa bağynsa, i̇endi onyŋ nemeresi Kene hanğa bağynady. Özim bileimin...
— Qalai bileisiŋ? Jerinen, suynan aiyrylğan jūrt i̇erteŋ qaitara almaitynyna közi anyq jetken küni, seniŋ soŋyŋnan i̇erudi qūiady, Kenesarynyŋ handyğyn saqtaimyn dep bostan-bos qyryla bere me?
Kenesary kenet şabatyn barystai jiyryla qaldy, şegir közderi qantalap, oŋ qoly belindegi narkeskenniŋ sabyn kenet qysa ūstady.
— Seniŋ dos i̇ekeniŋdi bilmesem... — dedi ol i̇entige söilep, söitti de qolyn narkeskenniŋ sabynan qaita aldy, — i̇eliŋdi qalai bileisiŋ deisiŋ be? Rossiiä patşasy bizdi qalai bilemek boldy? Zeŋbirektiŋ oğymenen, jalaŋaş qylyştyŋ jüzimen i̇emes pe? Men de söitem. Degenime könbegen i̇eldi attyŋ sauyryna, qamşynyŋ bauyryna alamyn. Kimde-kim aitqanyma könbeidi i̇eken, Kenesarynyŋ jasyl tuynyŋ astynda jürgisi kelmeidi i̇eken — ol meniŋ jauym. Rossiiä gubernatory qandai qasym bolsa, o da meniŋ sondai qasym. Ne olardy öz degenime jürgizem, ne birjolata qyryp, joq i̇etem. İeki şeşim boluy mümkin i̇emes. Jauyn özi aiağan özi mert bolady. Būryn jūrtty jer-suyŋdy alyp beremin dep i̇ertsem, i̇endi handyğyŋdy qorğaimyn dep i̇ertemin. Küşpenen qorqytyp i̇ertemin! Däl osy aitqanymdy i̇erteŋ Jappas ruynan bastaimyn. Bir üiin bos tastamai tündigin qylyşpen turap, taily-taiağyna deiin qaldyrmai aidap alam!
Qys Syrdy mekendep, jaz Torğai boiyn jailap köşip jüretin Jappas ruynyŋ bileri Köbektiŋ Altybaiy men Tölegenniŋ Jaŋğabyly köpten beri Kenesaryğa i̇eki jüzdilik körsetip kelgen. Qoldan keler quat joq, iş qazandai qainaidy, sondyqtan amalsyz jürgen. Dospyz dep auyzdary aitqanmen, is jüzinde qastyqtaryn körsete bergen. İel basyn biriktirem degen Kenesary būl bilerdiŋ öz rularynda yqpaldy i̇ekenin i̇eske alyp jeŋil-jelpi künälärin keşe salatyn. Al būl biler auyldary Syr boiyn jailap, Torğaidy qystaityn. Jylqysyn Mūğajar tauynyŋ yğyna tebinge aidap, qoilaryn Orynbor şekarasynda kazak-orys jerinde ūstaityn. Kenesary Torğaiğa köşip kelgeli, jaiylymymyz taryldy dep i̇ekeui birdei narazy bolatyn. Keide zeket te tölemei qūiatyn. Osydan baryp Kenesary men biler arasynda qyrbailyq küşeie tüsken i̇edi. Onyŋ üstine biyl Torğaidy qystap qalğan Altybai aulynyŋ on şaqty jigiti jer bilmeitin Sotnikov jasağyna jol körsetip, Künimjan men Aqsaqal töbedegi Kenesary auyldaryn şabuğa qatynasqan. Būny i̇estigen Kenesary bilerge öşigude. Sūltannyŋ qazirgi kijinui sol öştiktiŋ saldary.
— Jappas auyldarynyŋ qandai jazyğy bar? — dedi Jüsip Kenesaryny tym aşulandyryp almaiyn degendei, qaimyğa söilep, — jazyğy jazğy jailauyn Arqadan köşip kelgen i̇elderdiŋ jailağany ma?
— Al Arqa i̇elderiniŋ qandai jazyğy bar? Jerin orys gubernatorlary tartyp alğany ma? Künimjan hanşa men Aqsaqal töbedegi aulymdy şapqan Sotnikov jasauyldyŋ äskerin kim basqaryp keldi? Jappas jigitteri i̇ekenin bilmei-
siŋ be?
— Basqaryp kelgen bir on şaqty jigit şyğar. Al qatyn-qalaş, basqa jūrttyŋ qandai künäsi bar?
— Özgesi künäsiz bolsa künäkarlaryn özderi nege jazalamaidy? Bäri Altybai bidiŋ adamdary. Serkesi qaida bastasa, jūrty soŋynan i̇eredi.
— Onda Altybaidyŋ közin joi. Özge jūrtqa tiiüdiŋ qandai qajeti bar.
— Altybaidyŋ da Altybai bolyp otyrğany soŋynan i̇erer i̇eli bolğan soŋ i̇emes pe? İeger soŋynan i̇erer jūrty joq bolsynşy, köreiin men ony!
— Sondyqtan jazyqsyz i̇eldi qūrtu kerek pe? Odan da Altybaidyŋ özinen alu kerek öşti.
— Joq, i̇eli de jazyqty. Jazyqsyz bolmasa, Altybaidyŋ soŋynan nege i̇eredi?
— Mümkin qoryqqanynan i̇eretin şyğar? Aitqanyma köngisi kelmeitin i̇eldi degenime qorqytyp jürgizem dep siz de aityp tūrğan joqsyz ba? Qaidan bilesiz, Jappas ruynyŋ qaraşysy sizge i̇ergisi keletin şyğar, tek Altybaidan qoryqqasyn, amalsyz onyŋ degeninen şyqpai otyrğan bolar.
— Altybaidan qorqyp Jappas Kenesaryğa qosylmai otyr deisiŋ be? Seniŋ aitqanyŋdy dūrys delik... Şynynda da qazaq qoryqqanyn syilaidy. Bügin Jappas ruyn şapsam, i̇erteŋ Şekti özi kelip qosylady.
— Onda Jaŋbyrşy ūly Balğoja bi nege kelip qosylmady? Siz ol auyldy bir i̇emes, i̇eki ret şaptyŋyz ğoi.
— Balğoja bi qorqau qasqyr sekildi qorqaq. Ol orystan qorqyp otyr, sodan mağan qosylğysy kelmeidi. Jalpy alğanda qara qazaq — qorqaq jūrt, Balğoja bi de qaradan şyqqan.
— Kene han, būnyŋyz qate sekildi. Men körgen qazaq batyr halyq. Qorqytyp soŋymnan i̇ertemin dep jürgeniŋizde olardy öziŋizden qaşyryp almaŋyz.
Kenesary kenet tūnjyrap ketti. Şyqşyttağy küre tamyry bülkildei oinap, demin äzer-äzer aldy.
— Sen Taimastan da, äbilğazydan da aqyldy i̇ekensiŋ, — dedi Kenesary säl bulyğa söilep, — biraq i̇endi halyqty qorqytyp qosudan basqa qandai jol qaldy? Biyl jinalatyn on myŋ äskermen Rossiiä patşasy tügil, Qoqan hanyn jeŋe almaisyŋ. Qoqannyŋ özindegi taŋdauly galabatyr äskerin bylai qoiğanda bir ğana Ermazar qorğanynda on i̇eki myŋ jauyngeri bar... Oğan Na-
manğan, Andijan, Oş, Taqty Süleimen, Şarhiiä, Angara, Qūrama, Hodjent, Ūratöbe, Taşkent äskerlerin qosyp kör. Bizdiŋ Syr boiyndağy jūrtpenen bas qosqandağy küşimiz jeteri bar bolğany Taşkent. Būnyŋ özine de rūqsat berip otyr ma, öziŋe belgili. Orynbor bastyqtary meni Allaqūl hannan on bes myltyq, bir arğymaq aldy dep kinälap i̇edi. Ol ölip i̇edi onyŋ balasy Rahmanqūl hannan i̇er-toqymy altyndatqan üş arğymaq, üş qylyş, on i̇eki myltyq, i̇eki bas qorğasyn syilyq keldi. Mağan jiberilgen tartu-taralğyğa qarap Orynbor bastyqtary meni Hiua hanyn jaqtamaq bolyp jür deitin körinedi. Hiua myltyqtary jaqsy, üş jüz qadam jerdegi qūsty qūtqarmaidy. Al «Köktolğai» sekildi aqalteke arğymaqtary tek jauğa minuge jaratylğan. Biraq jūrt Kenesarynyŋ kim i̇ekenin bilmeidi. Men Hiua hanynyŋ jūmsauyna jüruden köri, Hiua hanynyŋ özimniŋ jūmsauymda jürgenin jaqsy köretin adammyn. Hiuağa ūzyn yrğa senim bildirgen bolsam, onyŋ mağan senip Būqar hanymen öştese tüssin degenim. Qazaqqa Būqardyŋ da, Hiuanyŋ da, Qoqannyŋ da küşeigeni kerek i̇emes. Üş qasqyr birin biri talasyn, mümkin üşeui birdei älsiregen kezde bizge de paida tüser? İendi öziŋ oilaşy, on bes myŋ salt atty sarbazben Rossiiä patşasyn da, Qoqan hanyn da jeŋe almaisyŋ. Al Orynbormen qan tögispei bitimge kelemiz degen niettiŋ nege aparyp soqqanyn öziŋ de körip otyrsyŋ. Künimjan men i̇eki balamnan aiyrylğannan basqa ne taptym? İendi ne isteu kerek? Qoi sekildi ün-tünsiz aiaq serippei bauyzdala ber deisiŋ be? İeŋ bolmasa i̇eşki tärizdi baqyryp ölgen qūrmetti. — Kenesary kenet sūstana qaldy. — Biraq men i̇eşki de, qoi da bolmaimyn. Ajal tabar bolsam batyrlarşa ajal tabam. Köşip-qonar jerimiz äli de bar, äli de alysam. Būryn qūr ğana i̇ereuilşil i̇el bolsaq, i̇endi han bilegen i̇elmiz. Jauymyz bizben sanasuğa mäjbür bolady. Al mūny istei almasaŋ...
— Ony istei almaitynyŋyzğa köziŋiz äli de jetken joq pa? — dedi Jüsip Kenesaryny kenet aiap ketip.
— Közim äli äbden jetken joq. — Ol kenet şarşap ketkendei boldy. — Biraq sen dūrys aitasyŋ... Jerin alyp bere almaitynyna közi jetken qazaq äli-aq i̇erteŋ tarai bastaidy. Al olardy taratpau kerek.
— Qalai taratpaisyŋ?
— Küşpen taratpaimyn! — Kenesary kenet yzalana dauystap jiberdi. — Küşpen basyn qosamyn! Könbegen auyldy şabamyn, qarsy kelgeniniŋ basyn alamyn. Könbei körsin!
— Öitip jūrtty qyryp handyq qūrudyŋ qanşa qajeti bar? Öz i̇eliŋ, öz jūrtyŋ i̇emes pe...
— Kenesarynyŋ jasyl tuynyŋ astyna kirgisi kelmegen jūrt jūrt i̇emes! — Ol būrynğysynan da sūrlana tüsti. — Ondai i̇eldiŋ meili qany sudai aqsyn, meili bäri qoidai bauyzdalsyn, i̇eger oğan qabağymdy şytsam, Abylai atamnyŋ aruağy atsyn!
Jüsip Kenesarynyŋ mūndai türin būryn körgen i̇emes. Jäne onyŋ nağyz şyn syryn däl qazirgidei şeşile aituyn alğaşqy ret i̇estui. Kenesarynyŋ aitqanyn oryndaitynyna Jüsip kümändanğan joq. Öitkeni töre tūqymdarynyŋ halyqty qoimen teŋ köretinin, qanypezerliktiŋ arqasynda qalyŋ būqara tağdyryn oiynşyq sanaitynyn būryn da biletin. Al Kenesarynyŋ oilağan maqsatyna jetu üşin qara halyq tügil, öziniŋ tuğan äkesin de qūrban i̇ete alatynyna talai ret közi jetken. Mūndai jauyzdyq qaraketpen armanğa jetu ädisi Şyŋğyshannan, Aqsaq Temirden qalğan. Şyŋğyshan qanişerlikte bolat qanjar bolsa, Kenesary sol qanjardyŋ kişkentai synyğy. Bolat qanjardyŋ qanğa suarylğan synyğy. Aralarynda alty ğasyr ötse de qanqūmarlyq tübi bir. Odan qaida ketedi? Jüsip i̇endi äbden aşynğan Kenesarynyŋ i̇eşkimdi aiamai, degenine könbegen i̇eldi qanğa būiaitynyna şek keltirmedi.
Özi de solai boldy. Būryn tek öşikken ağa sūltandardyŋ, bi, datqalardyŋ aulyn şauyp, malyn aidap alatyn bolsa, i̇endi solardyŋ qaramağyndağy jazyqsyz i̇elderdi de şabuğa kiristi. Patşa ükimetiniŋ sanağy boiynşa Kenesary on jyl köterilisiniŋ işinde jüz jetpis bes auyldy tonap, bes jüz jazyğy joq kisi öltiripti. Sonyŋ besten törti aqyrğy bes jylyna jatady.
Kenesarynyŋ şeşiminen jany türşigip ketken Jüsip, handy orynsyz qan töguden toqtatqysy keldi.
— Altybai aulyn şapsaŋyz, özine berilgen bidiŋ öşin qaitaramyz dep patşa ükimeti qatty şara qoldanuy mümkin. Olardyŋ qolynda qazir i̇eki balaŋyz ben Künimjan hanşanyŋ baryn ūmytpaŋyz. İeger Altybai aulynda qan tögilse...
— Arşaboq penen Obyriş meniŋ de qatyn-balamdy öltiredi deisiŋ be? — dedi Kenesary, auyl qazaqtarynyŋ qoiğan aty boiynşa Gorçakovty «Arşaboq», Obruçevti «Obyriş» dep atap. — Joq ony istemeidi. Onda men qolymdağy i̇esirei orystardy öltirem. Jäne orys janaraldaryna bizdiŋ birimizdi birimiz qyra bergenimiz tiımdi i̇emes pe? Jerleri keŋidi. Al alda-jalda...
— İä, alda-jalda?...
— Sağan aittym i̇emespin be, öz degenimdi isteu üşin i̇eşteŋeden de taiynbaimyn dep?..
Jüsip şoşyp ketti. Kenesary oğan bir aiau, müsirkeu, qinalu degendi bilmeitin tas müsin tärizdi körindi. «İä, būl tas müsin, mūnda jürek joq. Jüregi bolsa öziniŋ jaqsy köretin qatyn-balalary jaiynda būlai der me i̇edi?.. Mūndai adamdy tüsinu qiyn. Joq, būl adam i̇emes, qara tas. Al meiirimsiz qara tasty qalai tüsinersiŋ... Älde osyndai qara tas boluğa aşynğanynan baryp otyr ma?»
Kenesary tağy da onyŋ oiyn bölip jiberdi.
— Sen meni öz böltirigin aiamas bir qorqau qasqyr i̇eken dep tūrğan şyğarsyŋ, — dedi ol, dausy kenet dirildep ketip, — olai oilama! Meniŋ de jüregim bar. Äielim men balalarymdy men aiasam da olar aiamaidy. Bolar iske bolattai bolu kerek. Äitpese qaiğy degen qaşan da bolsa adastyrady. Adaspas üşin qaiğy degendi birjolata jüregiŋnen quu kerek. Büii qysylğanda özin özi şağyp öltiredi. Men sol büii qūrly joqpyn ba? Özin aiamağan kisi auzyn qan i̇etedi. Qatyn-balamdy da qūrban i̇ete alatynymdy jauym körse, menen būrynğysynan da qorqady. Al qoryqpağan jerde syilasu joq, han dep sanasu joq. Al i̇eger handyğymdy berik ūstağym kelse, i̇elge de öz basyma da aiauşylyq i̇etpeuim kerek. Qataldyq jeŋistiŋ i̇eŋ kerek şarty.
Jüsip i̇endi Kenesarydan şyn şoşyndy. Kenet onyŋ aldyna osydan üş jyl būryn Syzdyqty qalai synağany i̇elestep ketti. Jüsip balajan bolatyn. Biraq o joly Syzdyqty pyşaqqa tüsedi dep aiağan joq. Aiağan bolsa būlai synamaŋyz dep Kenesaryğa jalynar i̇edi. Jüsip ony istemedi ğoi. Öziniŋ osy qylyğyn ol artynan san ret oilady. «Nege men sonda Syzdyqqa ara tüspedim? älde Syzdyqty men birdeŋeden jek kördim be, nemese onda adamnyŋ işin jylytpas bir minez bar ma i̇edi?» — dep şeşuin taba almai san basy qatqan. Sol sūrağyna kenet Jüsip şeşim tapqandai. «İe, ie, düniede osy sūltandar tärizdi qasqyr tektes jandar az i̇emes şyğar. Adam olardyŋ tiri jürgeninen ölgenin tileitin bolar. Jūrt tegi qasqyrdy nemese böltirigin öltirdim dep opyq jemeidi. Meniŋ de jüregimdi töre tūqymyna degen özim äli aŋğara qoimağan sondai bir sezim bilegen i̇eken... Sol küni Syzdyq turaly sonşalyq qinalmau-
yma älgi jasyryn sezim sebepker bolğandai ğoi. Al qasqyr tektes tūqymynyŋ Kenesary şyn arlany. Arlany bolmasa älgi jan türşigerlik sözderdi aitar ma i̇edi?»
Kenesarynyŋ äieli men balalaryn qanşalyq jaqsy köretinin Jüsip i̇esine tüsirip, yzalanğan sūltandy orynsyz qan tögiske barğyzbas üşin tağy aqyl berdi.
— Künimjan hanşany balalarymen qazir Ordan Orynborğa äkeldi degen sybys bar, qolymyzdağy tūtqyn orys ofitserlerimen aiyrbastaiyq dep äskeri gubernatorğa hat jazsaq qaitedi?
Kenesary kenet i̇eleŋ i̇ete qaldy.
— Būl tabylğan aqyl. Baron Uiler men i̇esauyl Lebedevti bylai qoiğanda bizdiŋ qolymyzda jiyrmağa tarta i̇esirei orys ofitserleri bar. Sonyŋ bärin, Künimjandy bas i̇etip bizdiŋ auyldan alyp ketken otyz bes adamğa aiyrbastasyn. Solai dep hat jaz. Jäne... — Kenesary oilana qaldy.
— Tağy ne aitpaq i̇ediŋiz?..
— Janaral Obyriş kelgeli aramyz şielenip bara jatyr-au... Orynbor äskeri şyqpağanmen Omby soldattary qūiar i̇emes. Ärine mūnyŋ bäri Arşaboq pen Obyrişsiz bolyp jatqan joq. Orynbor bizben äzir jaulaspai otyrsa, ol ana Kenistiŋ şaruasy. İerteŋ Kenis kete qalsa, basymyzğa äŋgir-taiaq oinaityny dausyz. Sondyqtan küni būryn Obyriştiŋ özine tağy bir hat jazaiyq. Aqyrğy ret aldynan öteiik...
— Hatty ne dep jazamyz?

Click or select a word or words to search the definition