Köşpendiler - III - Qahar

Esirkegender būl auylda bir kün boldy. Ölikterin qoiysyp kelesi küni jürip ketti. Auyl aqsaqaly qobyzşy Käribai degen şal būlar kelisimen bolğan uaqiğany aityp berdi. Būl — Altai ruynyŋ Kenesaryğa i̇erip Arqadan köşip kelgen bir auly bop şyqty. Būryn käzirgi Atbasar duany salynyp jatqan İesilge qUiatyn Jabaiy özeniniŋ maŋyn qonys i̇etip kelgen i̇eken. Ol arağa bekinis salyna bastağannan keiin qonys izdep amalsyz Kenesaryğa i̇erip, osynau Qypşaq jeriniŋ şetine köşipti. Kenesaryğa i̇erdi degen aty bolmasa oğan bälendei järdem bermepti. Tek qol ūşynan jalğasyp, äskerine qys soğymdaryn, jaz qaru-jaraqqa degen salyğyn tölep tūrypty. Biyl ğana biraz jigitteri Kenesary sarbazdaryna qosylypty. Soğan öşikken be, älde osy auyl Kenesarynyŋ iek tirer tilektesi dep bireu-mireu körsetti me, äiteuir Or qalasynan şyqqan aq patşanyŋ bir top «käri qylyş» jendetteri keşe kün bata kep auyldy şauypty. Qannen-qapersiz jatqan i̇el, auyl üstinen gürsildei atylğan myltyqtan şoşyp, qarsylasa almai qalypty. Jendetterdiŋ özderi i̇eki jüzdei adam i̇eken, tüni boiy istemegeni bolmapty. Äjetke jaraityn qyz balalardyŋ bärin şetinen abyroiyn airandai tögip, osy ajarly-au degen jas äiel, kelinşekterdiŋ birde-birin sau tastamapty. Keudesinde namysy bar araşağa tüsken jigitter men «au, būlaryŋ ne?» dep aqylğa salam degen aqsaqal, qarasaqal bitkenniŋ bärin bükil jūrttyŋ köz aldynda oqqa bailapty, keibireulerin qylyşpen şauyp öltiripti. Mūndai qaza bolğan jannyŋ sany otyzğa juyq körinedi. Qan işer jendetter tüni boiy därmensiz i̇elge isterin istep, tek bügin kün şyğa ğana jürip ketipti. Biraq qūr ketpepti, auyldyŋ sūlu qyz-kelinşegi men tübekte jatqan bar malyn aidap äketipti. «Barlyq Kenesary jağyna şyqqandardyŋ köretin küni osy. Būl būl ma, büite berseŋder i̇endigi joly biriŋdi qaldyrmai qyryp tastaimyz», — dep ketipti.
— Būl uaqiğany Kenesaryğa i̇estirte aldyŋdar ma? — dedi qara sūr qanyn işine tartyp.
— Tünde auyldy şauyp jatqanda kisi jibergenbiz. Jer arasy şalğai, i̇eger şabarmanymyz qolğa tüsip qalmasa sūltan aulyna taiap qalğan şyğar, — dedi Käribai şal, — biraq onyŋ qolynan ne keledi?.. «Käri qylyş» jendetteri Orğa qarai bettedi ğoi, kezdese almas... Tek Jantöre ürim-būtağynyŋ auylyn bökterlei qusa ūşyrasulary mümkin. — Şal tağy kürsindi, — oi, bilmeimin, ūşyrasa qūiar ma i̇eken... Tym qiys jatyr ğoi... Jäne ol tūstağy i̇el Kenesaryğa qarsy, jön siltemes.
Ölikterin qoiysyp auyldan şyğysymen, tüni boiy ūiqy körmegen İesirkegender bir saiğa tüsip, attaryn tūsap otqa jiberip, özderi qorjyndaryndağy azyn-aulaq astarymen özek jalğap, kün tüs bolğanşa ūiyqtap tynyğyp aldy. İendi olar Soltüstikke qarai būryla tüsip Orynborğa Kenesarynyŋ qaramağyna jatpaityn auyldardyŋ üstimen jürmek boldy.
Esirkegen atqa qonysymen-aq tağy sazara oiğa şomdy. Janyndağy serikterinde de ün joq. Qalai ündesin, bağanağy auyldağy körgen körinisteri i̇eki iınderinen segiz batpan auyr jüktei jerge janşi tüsip, bastaryn köterter i̇emes. Äsirese İesirkegenniŋ qabağynan qan jauğan. «Rossiiäğa bağynu kerek deimin. Ondağy oiym ūly halyq, mädenietti halyq, özimen birge mūratqa jetkizedi dep senuimnen şyqqan arman. Al bağanağy auylğa istegeni ne? Mümkin men i̇eşteŋege tüsinbeitin bolarmyn, aq patşanyŋ da, onyŋ qarapaiym soldattarynyŋ da armany bireu-aq şyğar. Tezirek qazaqty qūrtyp, jerin i̇emin-erkin paidalanuğa asyğatyn bolar. Biraq bir qoldağy bes sausağyŋ da birdei i̇emes qoi. Bir Abylaidan şyqqan i̇eki ūrpaq — i̇eki bölek jol ūstağan joq pa? Uälige qarsy Qasym şyqsa, Uälidiŋ balasy Şyŋğysqa Qasymnyŋ balasy Kenesary qarsy kelip otyrğan joq pa? Sol tärizdi bir Rossiiä patşasyna bağynatyn jūrtta i̇eki türli oi boluy mümkin ğoi»...
ärine, İesirkegen öziniŋ osy oiynan keiin jiyrma jyldai şamasynda tarihqa kelgen Şyŋğystyŋ balasy Şoqan men Kenesarynyŋ balasy Syzdyqtyŋ da birine biri qarsy soğysatynyn bilmedi. Şoqan — orys generaly Çerniäev jağynda, al Syzdyq Qoqan handyğyn qorğap şyğatyny onyŋ tipti üş ūiyqtasa tüsine de kirmeitin jäit. Sondai-aq özi sekildi Şoqannyŋ da Rossiiä mädenietine qanat qağyp, tuğan halqyn sol Rossiiäğa tartqanyn, biraq artynan general Çerniäevtiŋ äskeri sol halyqty Rossiiä patşasyna otar i̇etemin dep qyrğanda, ne isterin bilmei, qyzmetin tastap Tezek töreniŋ aulyna qaşatynyn qaidan bilsin.
Esirkegen qazir şym-şytyryq jūmbaq oidyŋ şeşuin taba almai şatasuda i̇edi. «Rasymen men qatelesip jürmin be? Tübi jauynan qūtyla almaitynyn bilgen jaraly jolbarys tärizdi ne bolsa da aiqasyp ölem degen Kenesarynyki dūrys pa? Mädeniet, progress, Rossiiämen biriksek jaryq künimiz şyğady dep jürgende, halqymyzdyŋ i̇erkindigi tügil, özinen aiyrylyp qalmaimyz ba? İeger qazaqty özine qosu ädeti, ünemi älgi auylğa istegenindei bola berse öitken mädenieti de, keleşegi de qūrsyn!.. Onda su işsem de, suan işsem de halqymmen birge bolamyn. Tek sonyŋ küni kökte jüzsin, sonyŋ ğana säulesi jarqyrai tüssin».
Osyndai şym-şytyryq oida kele jatqan İesirkegen künniŋ i̇ekindige taiap qalğanyn jaŋa aŋğardy. Ol i̇endi būrylyp jan-jağyna qarady. Äli ūşy-qiyry joq keŋ dala, qau basyn aqyryn sipai i̇esken salqyn jel, basty şyrmağan sūmdyq oi...
— Kün i̇eŋkeiip ketti, osy bir tūsta auyl bolsa kerek i̇edi ğoi, — dedi sary pūşyq sol jaqtaryndağy kögildir döŋesterden asyra nūsqap, — attar da boldyruğa ainaldy.
— Qūr ğana attar ma, jany qūrğyr da boldyrğan sekildi-au.
Būl İesirkegenniŋ joldastaryna atqa qonğaly aitqan i̇eŋ alğaşqy sözi i̇edi.
Serikteri til qatqan joq. Jas jigittiŋ jüreginde qandai auyr keseldiŋ jatqanyn tüsingendei aqyryn kürsindi de qoidy.
Būlar i̇endi solğa, pūşyq sary körsetken kögildir döŋesterge qarai būryldy? äri-beri jürgen soŋ kün bata, adyr-döŋ qorşai bitken jazyq dalada, Qarasudy jağalai qonyp otyrğan auyldy kördi. Būl auyldyŋ da siqy taŋ qalarlyq. Osy arağa ne jaŋa kelip qonğan, ne bolmasa üilerin jyğyp köşuge yŋğailanyp jatqan tärizdi. Äiteuir tüieli jüktiŋ janynda äbigerlengen jūrt. Tek älgi jyğylmağan (älde jaŋa ğana tigip ülgirgen) ülken üş aq ordanyŋ i̇esiginiŋ aldynda būl üilerde ölik bar i̇ekeniniŋ belgisi at qūiryğyna jalau bailağan soiyldar men üi üstin aiqyş-ūiqyş i̇etip taŋğan qara basqūrlar körinedi (ölik bar üidi būlai bildiru kei rularynyŋ i̇ejelgi dästüri). Ürgen it, örgen mal közge tüspeidi. Tek köşke arnalğan tüie men biren-saran yrduan, päueske baiqalady. Biraq auyl işi jypyrlağan adam. Auyldy qorşai köp salt atty jäne tūr. Qoldarynda naiza, soiyl, şoqpar...
— Būl auylda da bir bülik bar sekildi, — dedi qara sūr, — būrylyp ketelik.
— Öz i̇eliŋniŋ büliginen būrylğanda qaida barasyŋ? — dedi İesirkegen. —Täuekel, ne bolsa da bara körelik.
Būlar auyldy qorşağan sypailarğa taiağanda aldaryna i̇eŋgezerdei qara mūrtty jigit özgelerden bölinip şyğa berdi.
— İei, kimsiŋder? — dedi ol astyndağy aqboz atyn ūrşyqtai ainaldyra oinatyp, analardyŋ sälemin almai.
— Özimiz ğoi, — dedi İesirkegen, ananyŋ keudesine taqqan kök şūğa belgisinen Kenesary äskeri i̇ekenin bilip. — Körmei tūrsyz ba?
— Körgenime körimdik bereiin be? — jigit üni gürildei şyqty, aşuly jan i̇ekenin birden sezdirip aldy, — özimiz deitin meniŋ i̇eki tuyp bir qalğanym ba i̇ediŋ? Qamşy körgiŋ kelmese, odan da tezirek jöniŋdi ait.
— Amandyq joq, saulyq joq, bergen sälemimizdi almai jatyp, mūnşama tüiilgeniŋiz ne, ağasy, — dedi İesirkegen biiäzy ünmen, — Arqadan kele jatqan jolauşymyz, Yrğyz boiyndağy Tabynğa nağaşylap baramyz.
Arqanyŋ qai tūsynan bolasyŋdar?
— Qarqaraly jağynan.
— Qarakeseksiŋder me?
— İä...
— Kesip alsaŋ qan şyqpas, i̇el bileitin jan şyqpas deitin Qarakesek i̇ekensiŋder ğoi.
Esirkegen, şamdana qaldy, biraq özin özi ūstap syr bermei tağy da biiäzy ünmen:
— Qaz dauysty Qazybekti i̇estimegen qazaqta da jan bolady i̇eken-au! — dedi kekesin külkisin jasyra qaljyŋdağan bolyp.
Qara mūrt būl joly İesirkegenge zildene qarady.
— Qarakesek dilmär keletin i̇edi, sen de dilmär i̇ekensiŋ. Sirä, sol Qazybek bidiŋ ūrpağy bolmasaŋ netsin...
— Joq, Qazybek bidiŋ i̇emes, Masan bidiŋ nemeresimin.
— älgi Jamantai ağa sūltannyŋ aqylgöii Masan bidiŋ be?
— İä, däl sonyŋ!
— Qarmaq salyp ala almai jürgen alabūğam, auzyma öziŋ kelip tüsken i̇ekensiŋ, jür olai bolsa!
Mūrttynyŋ dausy būl joly öktem şyqty. Kenesary i̇eliniŋ Jamantaiğa degen qastyq köz qarastyŋ i̇endi özine auğanyn İesirkegen birden sezindi, biraq qara mūrtpen söz talastyrmady.
Naizalaryn qoldaryna köldeneŋ ūstağan on şaqty salt atty jaiau üş jolauşyny qorşai, auyl ortasyna qarai jürdi.
Būlar auylğa kire şetki qaraşa üiden qarlyqqan käri dauysty joqtau i̇estidi. Ölik bar jerde bata oqymai ötpeitin qazaqtyŋ i̇eski dästüri, İesirkegen qaraşa üige qarai bettedi. Qasyndağy jendetteri de qarsy bolğan joq, syrtta tūryp qaldy. Ol üige kirip kelgende i̇eŋ aldymen körgeni şoqpyt tymaq, jyrtyq şekpen, jylap-syqtap otyrğan kileŋ kedei boldy. Sol jaqta sūlaiyp qyr mūryndy, mūrty jaŋa tebindei şyğyp kele jatqan jas jigit jatyr. Türi ölgen adam tärizdi i̇emes jaŋa ğana ūiyqtap ketken sekildi. Basynda i̇eki büiirin taianyp, aq şaşyn jaiyp; käri şandyr betin josa-josa qylyp tyrnap tastağan şüikedei qara kempir:

Ataŋa nälet han Kene,
Basyŋa tüssin oiran-ai,
Sualdyrdyŋ közimniŋ,
Qaraşyğyn, oibai-ai! —

dep qarlyqqan dauyspen zar i̇eŋireidi.
Öliktiŋ keude tūsynda qaryndasy ma, älde jūbaiy ma, bir kelinşek otyr. Jüzi aq şüberektei, jasqa toly tostağandai qara közi şarasynan şyğardai bop keregege qarap qatyp qalğan. İesirkegen bata oqydy da şyğyp ketti. Biraq älgi suret köz aldynda tūrdy da qoidy.
Azdan keiin būny qara mūrt auyl ortasyndağy alty qanat aq üige alyp keldi. Beldeude kişi-girim atan tüiedei aqboz at tūr. Bäri üige kirdi. Tör aldynda jatqan qoŋyr kiıngen, zor deneli kisi basyn jastyqtan säl qozğady.
— Ağybai ağa, — dedi qara mūrt, — myna jigitterdi auyl üstinen ūstap aldyq. Jamantai ağa sūltannyŋ i̇elinen körinedi, Yrğyz maŋyndağy nağaşylarymyzğa bara jatyrmyz deidi.
Qapsağai qoŋyr i̇eleŋ i̇etip basyn köterip aldy. Üi işinde kölbei jatuyna da sebep bar i̇eken, i̇endi ol maldas qūryp otyryp i̇edi, basy keregeniŋ ūşyna tier-timestei zor deneli bir alyp i̇eken. Adamnan göri, i̇ertegide kezdesetin däuler tärizdi. Tek jalğyz közdi i̇emes, i̇eki közdi jäne sonau tas qabaqty qoŋyrqai sūsty tüsinde bir jyly şyraidyŋ sazy bilinedi. Būl Kenesarynyŋ bas batyrynyŋ biri Ağybaidyŋ özi i̇edi «Ağybai būl jaqta qaidan jür» dedi İesirkegen işinen. Būl maŋ Kenesaryğa qarsy jaqtyŋ jeri i̇emes pe i̇edi?» äitse de bala jastan ülkendi qūrmettep ösken jas jigit, sonau törde otyrğan şüŋirek közdi alyptyŋ mysy jeŋgendei, iılip sälem berdi.
— Assalaumağaleiküm.
— Allikimassalam, balam. — Ağybai jas jigitke tesile qarady. — Qandy balaq sūm Jamantaidyŋ kimi bolasyŋ?
«ä, Ağybaidyŋ Jamantaiğa degen bitpes öşi bar deuşi i̇edi, ras i̇eken. Üninde qaŋtarda qatqan mūzdai bir myzğymas yzğar jatyr-au!»
— Jamantai ağa sūltannyŋ qaramağyndağy i̇eldiŋ jigitterimiz. Özim Masan bidiŋ nemeresimin, myna jigitter auyldan i̇ertip şyqqan serikterim.
— ä-ä. Bağyŋ bar bala i̇ekensiŋ. Jamantaidyŋ jaqyny bolğanyŋda bir jamandyqqa ūşyrauyŋ kämil i̇edi. — Ağybai i̇endi tüksigen qabağyn säl aşty, — Masan qart äli tiri me? Aq patşanyŋ qoltyğyna kirip aldyŋdar ğoi, auyl-aimaqtaryŋ küili şyğar?
— Küisiz i̇emes. Atam äli tiri.
— İä, solai bolar, — Ağybai äldenege ökingendei auyr kürsindi, — otyrğan i̇el otyryp qaldy ğoi... Jem izdegen aş qasqyrdai tek myna bizdermiz ğoi sar dalany sary bauyr i̇etip kezip jürgen...
— Sizderge de köşpeu kerek i̇edi.
Ağybaidyŋ qabağy jauar būlttai jabyla qaldy.
— Sonda Jamantaişa aq patşanyŋ qūly bol demeksiŋ be? Masan qarttyŋ nemeresimin degenge asyldyŋ ūrpağy ma dep qalyp i̇edim, alysqa ūşa almaityn sauysqan bop şyğaiyn dep tūrsyŋ ba, qalai? — Ağybai tez aşulansa da, tez qaitty. — Jä, qyşymağan jerimdi qasymai jaiyŋa otyr!.. Al qotan aŋdyğan Uialy böridei, tize qosyp qaida bara jatyrsyŋdar?
— Masan atam Bökei tūqymymen qūdandal ğoi. Yrğyz boiyndağy nağaşylarymyzğa bara jatyrmyz...
— ärine, ataŋnyŋ sūltan tūqymymen ilik-şatys bolğanyna sen kinäli i̇emessiŋ, — dep kele jatty da Ağybai kenet sözin basqa jaqqa būryp jiberdi. — Jolai Käribai qarttyŋ aulyna soqtyŋ ba?
— Soqtym.
— Soqsaŋ, bolğan qandy uaqiğany körgen şyğarsaŋ?
— Kördim.
— Körseŋ... Ol seniŋ Jamantailaryŋ sekildilerdiŋ isi.
— Qalaişa? Ol auyldy şapqan Ordan şyqqan «käri qylyş» toby dep i̇edi ğoi.
— Sonda jendetterge jol siltegen kim? Jamantai tärizdi i̇elin satqan Ahmet praviteldiŋ adamdary. Osy auyldyŋ bi, aqsaqaldary.
Azdan keiin Ağybai batyrdyŋ sözinen İesirkegenniŋ tüsingeni mynau boldy: Kenesary Or qalasynan voiskovoi starşina Lebedev bir myŋ toğyz jüz soldatpen Torğai boiyna şyğuğa daiyndalyp jatyr degen habar alady. Köp keşikpei sūltanğa tyŋşylary arqyly Sibir men Orynbor gubernatorlarynyŋ şekarasynda otyrğan Kenesaryğa tilektes auyldarğa i̇eki jüz soldat şyqty degen suyq söz jetedi. Kenesary «soldattar osy aradan ötedi-au» degen auyldarğa «eger olar körinse bizge habar beriŋder», — dep kisilerin şaptyrady. Qazir özderi otyrğan auyl, üsterinen Käribai qarttyŋ jailaularyna qarai ötken qol turaly Kenesaryğa habar bermek tügil, köp soldat qaita oralyp osy auylda tynyğyp jatqandarynda «soldattardy körgen joqpyz» dep būlardy aldaidy. Artynan anyğyn i̇estigen Kenesary qaharyna minip, bes jüz sypaiyn özi bastap kelip, osy auyldy şabady. «Būlaryŋ ne, äi?» — dep üiden jügirip şyqqan älgi bala jigit, at qağyp ketip öledi. Al Kenesary orasan qatigezdik isteidi. Auyldyŋ bas köterer segiz aqsaqal bilerin at bauyrynan ötkizip ūryp öltiredi. Bar maldary men otyzğa taiau qyz-kelinşekterin, i̇eluge juyq jigitterin bailap-matap alyp keşe öziniŋ ordasyna jürip ketedi. Kektesken sūltan, Ağybai basqarğan i̇eki jüz sypaiyna auyldyŋ qalğan qatyn-qalaşyn, şal-kempirin tegis osy aradan köşirip öziniŋ qaramağyna aidap äkeludi būiyrady. Üilerin jyğyp, jūrttyŋ köşuge yŋğailanyp jatqany osy būiryqty oryndau äreketi bolyp şyğady.
Esirkegenniŋ jüregi tağy da udai aşyp ketti. Onyŋ köz aldyna jaŋağy qaraşa üidegi suret i̇elestei qaldy. Hiua, Qoqan handarynan, patşa jendetterinen şabylyp, qan jylağan halqyn körip jüregi bir örtense, qany bir qazaqtan qan qaqsağan halqyn tağy körip, jüregi i̇eki örtendi.
— Kenekeŋe habar bermegen i̇el bilegen aqsaqaldar delik, — dedi ol dausy kenet dirildep ketip, — olardy jazalau bir rette dūrys ta şyğar. Biraq, osynşama zar jylatar özge qarapaiym jūrttyŋ qandai jazyğy bar?..
— Kenekeŋ olai oilamaidy, — dedi Ağybai tömen qarap. — Bauyrlas qazağyn qyruğa ötip bara jatqan «käri qylyşty» köre tūra bükil auyldan habar berer bir i̇erkek kindikti şyqpağanyna sengisi kelmeidi. Bükil auyldy özine qas köredi. Sondyqtan Käribai qarttyŋ öşin Ahmet praviteldiŋ nağaşy jūrtynan alyp otyr. Men būlardy osylai şapsam, özge jūrt kärimnen qor-
qyp i̇ekinşilei mūndai is istemeidi deidi.
— Sonda qaida barsa da qyrylatyn bir qazaq i̇ekenin Kenekeŋ oilamağany ma? Būl i̇el qamyn aqylğa salar kemeŋgerdiŋ isi me?
— Kenekeŋ jau qazaqtyŋ qyrylğanyn jau soldattardyŋ qyrylğanymen teŋ köredi.
— Öziŋiz de solai oilaisyz ba?
— Öz basym qan maidanda betpe-bet kelmese qarapaiym i̇elge qamşy köterip körgem joq. Al bai tūqymy men töre tūqymyna degen mäŋgilik öşpes öşim bar.
— Kenekeŋ de töre tūqymy i̇emes pe? Oğan da öşiŋiz bar ma?
— J-oq, — dedi Ağybai sözin sozyp. — Kenekeŋ i̇el qamyn oilağan adam, ony töre tūqymy dep sanauğa bolmaidy. Ol jalpy qazaqtyŋ joqtauşysy.
— Joqtauşysy bolsa myna jazyğy joq jūrtqa istep otyrğan qiiänatyna jol bolsyn! — İesirkegenniŋ köz aldyna tağy da qaraşa üidegi suret i̇elestep ketti.
Ağybai tūnjyrai qaldy. Özine i̇ermegen i̇elge degen Kenesarynyŋ qataldyğy būğan da, Baitabynğa da batatyn. Biraq seriktikke opaly batyr «isi qiyndalyp tūrğanynda ala auyzdyq körsetuim söket bolar» dep sūltannyŋ qai qylyğyna bolsa da könip baqqan. Al Baitabyn syryn bildirip alğan. Mūndaidy keşpeitin Kenesarynyŋ qatygezdigi özine aian. Ağybai jas batyr üşin qobaljuda i̇edi. İesirkegenniŋ sözi biteu jarasynyŋ däl üstinen basty.
— Şyrağym, — dedi ol kenet kürsinip, — sen bir qiyn syr qozğadyŋ ğoi...
— Balanyŋ sözi dūrys, habar bermediŋder dep būl auylğa bizdiŋ istegenimiz qatygezdik, — dedi bir büiirden säl qoŋyrqai dauys, — mümkin habar bergileri kelgen de bolar, biraq qoryqqan şyğar? Kenekeŋnen öldi ne, öz bilerinen öldi ne, ajaldyŋ aty ajal, kimge bolsa da qorqynyşty.
Esirkegen dauys şyqqan jaqqa jalt qarady. Ol i̇endi ğana sol jağyndağy kögildir közdi aq sary jigitti kördi. Kiımi qazaqşa bolğanmen türi orysqa tym ūqsas. Būl Jüsip-İosif Gerburt i̇edi.
Esirkegen Kenesary äskerinde qazaqtan basqa orys, başqūrt, tatar sekildi böten ūlttyŋ adamdary da bar degen sözge būrynnan qanyq bolatyn. Sondyqtan ol:
— Siz oryssyz ba? — dep sūrady taza orys tilimen.
Auyl jigitiniŋ orysşa taza söilegenine i̇endi İosif Gerburt taŋdandy.
— Oryspen bauyrlas ūlttanmyn, — dedi ol külimsirei.
— Ğafu i̇etiŋiz, — dedi İesirkegen özin özi ūstai almai, — i̇eger qūpiiä bolmasa, qazaq arasynda qaidan jürsiz? älde tūtqyn bolyp qolğa tüstiŋiz be?
Gerburt jymiiä külimsiredi.
— Joq. Meni qazaq arasyna öz ūltymdağydai ūlttyq bostandyq armany äkeldi.
Üi işi qazaq jigitiniŋ Jüsippen basqa tilde söilep ketkenine aŋ-taŋ. Ağybai işinen: «Bäse, Masan qarttyŋ orysşa oqyp jatqan bir nemeresi bar deuşi i̇edi, mynau sol boldy. Däu de bolsa tegin jürgen joq, ūstap alyp özin Kenekeŋe alyp baraiyn ba?» — dedi ol bir retten, biraq būl oiynan tez qait-
ty. «Joq, joq, öituim ağattyq bolar. Jūrt syilaityn Masannyŋ nemeresin ūstağannan jaqsy at almaspyn. Aldynan jarylqasyn, qūia bereiin», — dep şeşti.
Ağybai bosatqanmen İesirkegen birden jürip ketpedi. Jaŋağy orys pişindes jigitpen tildeskisi keldi. İosif Gerburt ta mūnymen söilesuge qūmar i̇eken. Jolauşylar as işip otyrğandarynda özi kelip İesirkegendi i̇ertip, auyl syrtyna şyğyp ketti. Ūzaq söilesti. Birimen biri äbden tanysty. Tek İosif Gerburt öziniŋ kim i̇ekenin aitqan joq, biraq qazaq i̇eliniŋ şyn dosy i̇ekenin jasyrmady. İesirkegenniŋ jolai körgenin i̇estigende, onyŋ qam köŋilin jūbatyp:
— Qazaq halqynyŋ özin özi saqtap qaluda jalğyz ğana joly bar. Ol Rossiiäğa qosylu, — dedi. — Seniŋ körgeniŋ Rossiiä patşasynyŋ otarşylyq saiasatyn jüzege asyruğa şyqqan generaldardyŋ isi. Rossiiäda tek qana aq patşa generaldary i̇emes, sol aq patşadan zorlyq, zombylyq körgen qazaq halqy sekildi ūly orys halqy bar. Tübi sol halyqtyŋ degeni bolady. Al ol halyq bostandyqqa ūmtyluda. Sondyqtan Rossiiä jūrtymen birigu būl ülken progrestik jol.
Esirkegen kenet Gerburtke būryla qarady.
— Osy aitqandaryŋyzdy Kenesaryğa aityp kördiŋiz be? Ol ne deidi?
— Şet jağalap aityp kördim. Men ony alğaşqyda şyn ūlt küresiniŋ kösemi me dep ūğyp i̇edim. Sondai oida kelip qosylğam. Biraq sūltannyŋ isi de, özi de mağan künnen-künge jūmbaqqa ainalyp barady... Şamam kelse tağy da bir ret söilesem, orynsyz qan tögudiŋ qate jol i̇ekenin tüsindirem.. Al alda-jalda aitqanymdy ūğar bolmasa, amal ne, jolymyz i̇eki aiyrylady....
Esirkegender Ağybai köşi qozğalardan būryn jürip ketti.
Gerburt sözi kökeiine qonğandai bolğanmen de, köz aldynan Qoqan men Hiua handarynyŋ barymtalağan, aq patşanyŋ jendetteri talağan, Kenesary şapqan üş auyldyŋ qan jylağan suretteri ketpei qoidy. Hiua, Qoqan, Rossiiä aq patşasy, qazaq sūltany — törteui tört jaqtan qandy şoqparlaryn basyna oinatqan sorly halqynyŋ qūryp ketuge taiau tūrğan tağdyryn oilağanda, ön boiy örtenip, kökiregi qars airyla qaiğy bilep, özin özi ūstai almai tolyqsyp at üstinen qūlap kete jazdaidy. «Būl dağdarystan qūtylar qandai jol bar? Kim qolyn beredi? Bağanağy jigit orys halqy deidi. Biraq sol orys hal-
qy, sol jigittiŋ özi aitqanyndai, teŋdikke jetip qol ūşyn bergeninşe, köringen jendet toptar Käribai şaldyŋ aulyndai şaba berse sorly qazaqtyŋ nesi qalady? Jaryq künge jetkenşe jalyny, tügil, şoğy da sönip bitpei me?»
Osyndai auyr oimen Orynborğa jetken İesirkegen, Kenesaryğa qosylyp ketken öz ruynyŋ bir jigitinen Kümistiŋ general Genstiŋ üiinde i̇ekenin i̇estidi.
— Būl janaraldyŋ özi qyzyq adam körinedi, — dedi älgi jigit, — soldattary auyldy şabady, al özi jetim qalğan qazaq balalaryn üiinde asyrap tärbieleidi. Kümis solardyŋ baqtaşysy.
Būl jigit Taimastyŋ Altynşaşqa jibergen qūpiiä adamy bolatyn, Genstiŋ üiin jaqsy biledi i̇eken, İesirkegenge jol siltep jiberdi.

Click or select a word or words to search the definition