Köşpendiler - III - Qahar

Frantsuz tilin bilmeimin degeninen Altynşaş soŋynan köp paida kördi. Generaldardyŋ san qūpiiä syrlaryn i̇estip, Kenesaryğa qarsy qoldanylmaqşy şaralardy küni būryn bilip otyrdy.
— Būlardyŋ ötinişine qandai jauap beruge bolady? — dedi Gens Perovskiige tağy da frantsuz tilinde.
— Myna kelinşektiŋ äkesi jöninde patşa ağzamğa jazyp, ne bolmasa soğys ministri Çernyşev arqyly birdeme biluge bolar. Al Qoŋyrqūljağa ne isteisiŋ? Ol Gorçakovtyŋ qaramağyndağy adam ğoi... Qysqasy, ötinişteriŋdi aqyldasyp körermiz dep şyğaryp salu kerek.
— Būlar i̇ekinşi ret qaita kele ala ma?.. Bizderdi de aldamşy jandar i̇eken ğoi degen oida ömir-baqi ketpei me.
— Aldamşy jandar i̇ekenimizdi birden bilgennen köri, soŋynan bilgenderi dūrys i̇emec pe? — Perovskii i̇ezu tartyp küldi. — Öitkeni bizge de, olarğa da jeŋil tiedi.
— Joq, — dedi Gens, — Būlar i̇ekeumizdi orys generaldary dep senim tūtyp kelip tūr. Men būlardy siz aitqandai aldap şyğara sala almaimyn...
— Sonda ne istemeksiz?
— Aziiä isi departamenti arqyly myna qyzdyŋ tuystarynyŋ qaida i̇ekenin biluge tyrysamyn, al Qoŋyrqūljany jauapqa tartularyn talap i̇etem.
Perovskii tağy da küldi.
— Rossiiä keŋseleriniŋ mūndai iste asyqpaitynyna äli köziŋ jetken joq pa i̇edi? Būl qyzdar senen jauap kelgenşe auyldarynda qartaiyp ta öler...
— Auylğa barğannan keiin būl qyzdardyŋ qaityp kelui i̇ekitalai... Könse osy jerde qalularyn sūraimyn. Jauabyn tezdetuge tyrysamyn. Onyŋ üstine būl i̇ekeui de meniŋ jetimhanama kerek.
Gens üiinde qazaqtyŋ jetim balalaryna arnalğan baspana aşqan. Olarğa orysşa-qazaqşa söilei biletin tärbieşi aludy köpten beri oilap jür i̇edi.
General-maiordyŋ oiyna tüsingen Perovskii:
— Meiliŋ, öziŋ bil, — dep küldi.
Gens qyzdarğa qarap:
— Ötinişteriŋ turaly tiısti kisilermen habarlasalyq. Jauap kelgenşe yŋğaily körseŋder meniŋ üiimde bolyŋdar. Qazaq balalaryna aşqan jetimhana bar, sonda qyzmet isteŋder, — dedi.
Altynşaş säl oilandy da, birdemege bel buğandai birden:
— Jaqsy, — dep jauap berdi.
Kelinşektiŋ nege tez köne qalğanyn Gens te, Perovskii de tüsine qoiğan joq. Onyŋ oiyn janyndağy Kümis te aŋğarmady. Biraq ol birazdan beri syrlas bolyp alğan qūrbysynyŋ köŋilin jyqqysy kelmedi. Az uaqyt Orynborda bola tūrudy teris körmedi.
Sol küni Gens qyzdardy öz üiine äkep jetim balalarmen tanystyrdy, keşke taman būlardyŋ isi jaiynda departamentke hat jazdy. Jäne Perovskiidiŋ tapsyruy boiynşa Kenesaryğa da «Qoqan handyğyna qarsy soğysty toqtatyp, Orynbor şekarasyna qaityp keliŋder» degen būiryq jiberdi.
Kenesary būl hatty on segiz kün soğysyp Sozaqqa kirgen küni aldy. Ol kelesi aptada qalyŋ qolymen Taşkentke attanbaqşy i̇edi. Amal joq, aitqandaryŋa könem degen Orynbor bastyqtaryna uädesi bar sol sebepti Qoqan handyğymen bitim jasap, keiin qaituğa mäjbür boldy. Biraq Kenesary keiin qaituyn qaitsa da, öziniŋ i̇endi i̇eşteŋege i̇erkiniŋ joqtyğyna iştei küiinip, patşa generaldaryna kektene qaldy.

II

Zirektik, oişyldyq, sezimtaldyq — ana sütimen birge bitetin qasietter. Mūny adam satyp ala almaidy, i̇eger jüreginde osy bir qasietterdiŋ ūşqyndary bolsa ğana ömir, qorşağan qoğam ony ne ūlğaita tüsedi, ne öşiredi.
Jasynan öner men ğylymdy önege i̇etken İesirkegen tört jyl Semeide orysşa oqyğanda köp jağdaidy tüsindi... Äsirese tuğan i̇el-jūrttyŋ nadandyğy, qamqorsyzdyğy jüregine şoq tastap, mazasyn ala berdi. Būl jäitter İesirkegendi qūr qaiğy, şerge bölep qana qoimai, i̇eline qamqorlyq i̇eterlik jol izdetti. İendi ol orys halqynyŋ tarihyna, mädenietine, ösu jolyna üŋile qarady. Öz i̇eliniŋ būl halyqtan qanşalyq keiin qalğanyn oilana tüsti. Oilanğan saiyn, ortağasyrlyq meşeulikten qol sozuy qajetin, qys qatty bolğan bir jūttan soŋ-aq däuleti sarqylyp şyğa beretin, mal soŋynda ötken köşpendilik tūrmys-tan göri i̇egis salatyn otyryqşylyq ömirge qarai ikemdenui kerektigine közi jete tüsti.
Esirkegen öz sana-sezimine azyq bolar tağy da bir syrly dünie aşty. Ol sonau Ortalyq Rossiiädan qazaq jerine jaŋa qonysqa köşip kelgen orystyŋ qaraşekpen mūjyqtary men aq patşağa qarsy qol kötergeni üşin Semei sekildi alys bekiniske jer audarylğan dekabrister — orys ofitserleri men oqymysty adamdarynyŋ qazaq halqyna degen janaşyrlyq, dostyq köz qarastary i̇edi. Halyq pen halyqtyŋ i̇eş uaqytta jaulaspaitynyn, olardy arazdastyratyn tek üstem taptyŋ qanauşylyq saiasaty i̇ekenin tüsinip, onyŋ jüreginiŋ tükpirinde orys halqyna degen bir ädemi jyly sezim tua bastağan. «Halyq pen halyq tatu bolsa, aq patşa ne isteidi? Al Qytai, Qoqan, Hiua, Būhardan qorlyq körip basy qosylmai jürgen qalyŋ qazaqqa tübi tağdyry da, qaiğy, quanyşy da bir, süieniş bolar i̇el kerek. Oğan orys jūrtşylyğynan jaqyn kim bar? äri mädenietti, äri quatty. Dostassa qorğan bola alady? Biraq sonda i̇elimizdiŋ täuelsizdigi ne küige ūşyraidy. Mümkin i̇el täuelsizdigi de saqtalar. Kenesary, Ağybailardyŋ tüsinbei jürgenderi bar şyğar. Joq, san aiqastan ötken būl batyrlardy i̇el küiin tüsinbei jür deuge meniŋ qandai qaqym bar?.. Būl bir aqylğa salatyn jağdai».
Osyndai küide jürgende İesirkegen Semeidegi orys mektebin bitirip, qys kele Peterburg kadet korpusyna tüsetin boldy. Būl bir myŋ segiz jüz qyryq birinşi, qazaqşa Siyr jyly i̇edi. Oquğa qar jaua baratyndyqtan ol jaz şyğa öz aulyna kelgen. Jüregin kökeikesti arman torlağan, i̇el qamyn oilar jigit — oipat üstinde i̇erte şyğyp, i̇erte solatyn sarğaldaq gül tärizdi, i̇erte pisip, i̇erte qartaiady. Seksennen attap selkildei bastağan Masan qart jiyrmağa jaŋa ilingen nemeresiniŋ oi sorğan bozğylt jüzine qarap, onyŋ janyn jegen bir keseldiŋ bar i̇ekenin birden ūqty. Biraq kelgen betten tis jaryp bälendei de-
megen.
Nemeresi tuğan jeriniŋ jasyl şalğynyna äbden aunap-qunap mauqyn basyp, qūrby-dostarymen biraz oiyn-sauyq qūryp, babyna kelgendei kezde ğana bir küni oŋaşada:
— Qarağym, işte jatqan qaiğy İeskendirdiŋ qos müiizi tärizdi, syrtyŋa şyğarmasaŋ keselge ainaldyrady, — dedi baisaldy ünmen, — qabağyŋnyŋ şyrynan işiŋe bir sarsudyŋ bailanğanyn aŋğaramyn... Kärige aitylatyn syr bolsa jasyrma, qolymnan is kelmese, tilimnen aqyl keler... aianban.
Köpti körgen qart atamen öziniŋ de söileskisi kelip jür i̇edi. İesirkegen birden aqtaryla qaldy.
— Qaiğym bar i̇ekeni ras, ata. Öz qaiğym i̇emes, i̇el qaiğysy.
— İel qaiğysy! Lebiziŋ jyly tidi. İel qamyn oilar artymda tUiağym joq pa dep qynjylatyn i̇edim. Qūdai tağala, müsirkegen i̇eken. Mūnyŋa da şükir. Al söile.
— Tört jyl qalada oqydym, ata. Jas adamğa tört jyl tört künmen teŋ ğoi... Al mağan... Älde men sondai saryuaiymşyl bolyp tudym ba, tört jylym tört jüz jyldai ūzaq soqty... İeger adam oiy teŋizge ainalar bolsa, meniŋ oiymnan bükil dünieni qorşağan tiri pende jüzip öte almas mūhit paida bolar i̇edi...
— İä, aita ber... sonşa ūşan teŋiz mūhitta jüzip ne kördiŋ...
— Halqymnyŋ sol mūhit suyna parapar köz jasyn kördim.
— Halqyŋnyŋ köz jasyn köru ğajap is i̇emes. Men ony i̇es bilgeli körip kele jatyrmyn. Köru bar da, kömek beru bar. Sol köz jasty qūrğatar ne jol taptyŋ?
— Jol bireu-aq tärizdi. Til men dini bölek bolğanmen, jeri men tağdyry bir orys jūrtşylyğymen birlespei bizge jaryq säule joq sekildi. Sary dalağa ie i̇ekenmin dep tağy qūlandai qysy-jazy köşip jüre bergenmen i̇eşteŋe oŋar i̇emes. Büite berse tübi nadandyq jeŋedi. Biz de mädenietke qūlaş ūruymyz kerek. Al mädeniet orys jūrtşylyğynda.
— Olarda qūr ğana mädeniet i̇emes, qiiänat ta bar ğoi, ūlym... — Qariiänyŋ közi kenet jarq i̇etip bir ūşqyn körsetti de, qaita söne qaldy. Ol i̇endi jüdei, oilana söiledi, — är jyranyŋ öziniŋ bir küikentaiy bolady. Sūrqiiä zaman bizdi osylai sūrqiiä oily i̇etip jaratqan şyğar. Asyl tastan, aqyl jastan, mümkin seniŋ aityp otyrğanyŋ dūrys bolar, biraq i̇el-jūrtyŋ ne deidi? Käri qyran köre almağandy, jas qyran iledi, tek aitarym: qanyna tartpağannyŋ qary synsyn deidi qazaq. Aŋşy quğan kiıktei, sūm tağdyrdan zäresi ūşqan azğantai halqyŋ bar, tek sonyŋ qarğysyna qalma...
— Halyq keide tüsinbei de qarğamai ma? Kenesaryny bireu qarğaidy, bireu ardaqtaidy...
— Dūrys aitasyŋ. Kenesarynyŋ jauy da köp, dosy da az i̇emes. Keide onyŋ qylyğyna men de tüsinbeimin. Al sağan tüsinu tipti qiyn.
— äitse de sol Kenesary oiyna men tüsingim keledi. — İesirkegen säl ündemei qaldy da qaitadan söilep ketti. — Jaz aiaqtalyp keledi, qar tüse Peterborda boluym kerek, — dedi ol jerdi şūqylai otyryp, — Peterborğa Omby arqyly baruğa da bolady... Orynbor jağymen de jetetin jol bar...
— Sonda osy aradan Orynbor attanbaqsyŋ ba?
— İä, Qaraötkel duanynan Atbasarğa tüsip, ar jağynda Qaraqoiyn Qaşyrly arqyly Yrğyz qūlasam... Jolai Kenekeŋe jatatyn i̇elderdi basyp, ondağy jūrttyŋ qandai küide i̇ekenin öz közimmen körsem...
— İel küiinen i̇er armanyn bilu qiyn i̇emes. Biraq būl jolyŋ tym qauipti jol. Peterborğa oquğa bara jatqan Jamantai ağa sūltannyŋ jigiti i̇ekeniŋdi sezip qalsa, Kenesary adamdary seni tiri jibereri i̇ekitalai.
— Ol qauipti özim de tüsinemin, biraq öz jolyŋdy taŋdau üşin, är taipanyŋ köŋil mūŋyn anyq bilgen jön ğoi deimin...
— älbette.
Orynborğa Kenesary auyldary arqyly jürudi İesirkegen oquğa baram degen künnen-aq şeşken. Būl joldy taŋdauynda i̇el küiin biluden özge bir armany bar. Ol armany — Kümis. äbdiuaqittyŋ üi işiniŋ ol Kenesary jağyna şyğyp ketkenin sol jazda-aq i̇estigen. Biraq olar tiri me, öli me habardar i̇emes-ti. Äsirese Kümis jaiyn öte bilgisi keletin. Qoŋyrqūljağa oida joqtan oiynşyq bolğan osy bir aiauly zamandasqa degen aianyş äiteuir köŋiline maza bermeitin. Keide osy aianyş ony bir jyly tätti sezimderge de jeteleitin. Kenesary auyldary arqyly jürsem, sol äbdiuaqit üi işi turaly bir habar i̇estirmin degen ümit, bülinşilikşilerdiŋ qolyna tüsip qalarmyn-au degen qauipke boi bermedi. Käri atasymen i̇el jaiyn, öziniŋ keleşek arman jaiyn ūzaq äŋgime i̇ete otyryp, aqyry Peterborğa Orynbor arqyly jürmek bolyp şeşken-di.
Endi mine, mynau sar dalany kezip kele jatqan üş salt attynyŋ ortasyndağy aqqūba jigit osy İesirkegen. Astynda oqtaudai bop jarağan küzen küreŋ. Basyn şūlğyp tastap, jiti basyp aiaŋdağanda, i̇eki jağyndağy — şabdar baital men kärtaŋ tartqan qarakök at — jele tüsip, äzer i̇erip keledi.
Esirkegen auyl jigitterinşe kiıngen. Basyndağy pūşpaq börki men üstindegi būlğyn jağaly lūqpan şapany auqatty üiden şyqqanyn aŋğartqandai. Janyndağy pūşyq sary men deneli at jaqty qara sūr jigittiŋ üstinde kedei qoly jūpyny kiım. Keŋ jeŋdi köne şekpen, qyrqyla bastağan jeŋil i̇eltiri tymaq pen köne dalbağai. İekeuiniŋ syrt beinesi, ortadağy auqatty jigittiŋ jai atqosşy serikteri i̇ekenin sezdiredi. Būl üşeui auyldan şyqpai jatyp, Kenesary jasağy kezdesip qalsa, sonau Ūlytau boiyndağy Naiman ruyndağy nağaşylaryna bara jatyrmyz dep aitudy kelisken. İesirkegenniŋ janyndağy jigitterdiŋ syrt pişinderi bälendei közge tüser bolmağanmen i̇ekeui de öneri asqan jandar. Pūşyq sary dausy kerneidiŋ ünindei sozylğan änşi, qara sūry jambasy jerge timegen baluan. İekeuiniŋ boryşy bireu-aq İesirkegendi sau-salamat Orynborğa jetkizip salyp, qys tüspei Qarqaralyğa qaita oralu.
Qarqaraly jaqtan şyqqandaryna bir aptadan asyp ketken. Qonaq dese qūşağyn jaia tüsetin qazaq auyldary, alys jaqtan «nağaşylap» bara jatqan jigitterden qonağasyn aiar i̇emes, bir auylğa tüstense, bir auylğa qonyp, Arğynaty bauryn da kömkerlep qaldy. Jol i̇endi osy aradan künbatysqa kilt būrylady. İendi jigitterge «nağaşylarymyz» Jem, Yrğyz boiyndağy Tama ruy deuge tura keldi. Toqtağan auyldary būğan senedi. Öitkeni türleri de, astaryndağy attary da ūry-qaryğa ūqsamaidy jäne ağaiyn quyp jüre beretin qazaqqa «Jem, Yrğyzda nağaşymyz bar i̇edi», — degen söz maidai jağady. «Päle, jien bolsaŋdar, osyndai alystan izdeitin bolyŋdar», — dep olardy qoşemettei tüsedi.
Jol künbatysqa qarai būrylysymen-aq birden özgere bastady, jaz aiaqtalyp, sarğylt tartyp qalğan. Arqanyŋ kök şalğynynyŋ ornyna quaŋ tartqan bidaiyq pen bozaŋ şöp, şi men şileŋ jiı kezdesedi. Kün raiy da özgerip, i̇endi jolauşylardyŋ betterin salqyn jel öbetin boldy. Biraq dausy qarlyqpaityn pūşyq sary jol qysqarsyn degendei jağy bir tynbaidy. Birese küldirgi öleŋ aitady, birese qaiğyly zar tögedi. Al İesirkegen öleŋ aitqan saiyn atyn
toqtatyp qoiyp, qaltasynan qoiyn däpterin alyp är öleŋniŋ sözderin, kim şyğarğanyn, qandai jağdaida aitylğanyn jazyp alady.
— Qaitesiŋ pūşyq sarynyŋ aitqanynyŋ bärin qağazğa tüsirip, — deidi oŋ jağyndağy qara sūr, — būda ne köp, öleŋ köp...
— Ürim-būtaqqa kerek, — deidi İesirkegen, — halyq mūrasynan qymbat qazyna joq, bäri qağaz betine tüsirilui qajet.
Pūşyq sary İesirkegenniŋ sözinen qanattanyp ketip, kenet i̇er üstine bir jambastai qoqilana otyryp aldy da, tağy da bir ändi şyrqap ketti.

Büldirdi ala auyzdyq i̇el arasyn,
Naiza men soiyl şeşti dau talasyn.
Sonşama öşteskende, bauyrlarym,
Tozudan, aitşy, basqa ne tabasyŋ?

At töbelindei az qazaq
Bir-biriŋdi qyrğanda
Qai mūratqa jetesiŋ?!
Moinyŋa būğau onsyz-aq
Tüseiin dep tūrğanda.
Kimge i̇erlik i̇etesiŋ?

Ecirkegen öleŋdi i̇estigende tüsi bir türli quqyldanyp özgere qaldy.
— Būl kimniŋ öleŋi?
— Atyğai Yrym aqynnyŋ.
— Qai jağdaida şyğarğan?
— Ana jyly Atyğai Qarauyl men Altyn, Toqa jerge talasyp köp jigitter soiylğa jyğylğanda...
Esirkegen odan äri i̇eşteŋe sūrağan joq. Öleŋdi jazyp ta almady. Kenet qalyŋ oiğa şomdy. «Yrym aqyn?.. Men i̇estimegen aqyn i̇eken... Sirä, bai men batyrdy, bi men sūltandy, ru bastyqtaryn maqtap kün körmeitin jan boluy kerek. İel arasynda jürip aitysqa tüsip jülde aludan da alys bolar... qazaqtyŋ ala auyzdyq ziiän i̇ekenin tüsinetin mūndai söz şyqqany bir jaqsy yrym i̇eken... Osylai jūrtty ūiata beru kerek. Bar keleşek halqymyzdyŋ ūianuynda. Bar önerdi soğan salu dūrys jol. İel birligi — i̇el teŋdigi. Biraq «Moinyŋa būğau onsyz da tüseiin dep tūrğanda...» degen sözinde bir ülken syr jatyr-au. Būl sözimen neni aitpaq? İel bolyp birigip Kenesaryğa qosylyp, Rossiiä patşasyna qarsy şyq demek pe?.. İä, solai syndy. Beişara, bizdiŋ keleşegimiz Rossiiäğa qosyluda i̇ekenin bilmei me?»
Sary pūşyq kenet İesirkegenniŋ oiyn bölip jiberdi.
— Minekei auylğa da jetip qaldyq, — dedi ol dauystap jiberip — bügin osynda tünep şyğalyq.
Auyl degenderi yldidağy köl jağasynda otyrğan otyz şaqty üi bolyp şyqty. Tabyn ruynyŋ bir bölegi i̇eken. Jaz sonau Atyrau teŋizine deiin köşip, qys osy maŋdy qystaidy i̇eken. Biyl alysqa köşe almai, Kişi jüz ben Orta jüz jeriniŋ ortasyndağy Qyzyl diŋgek maŋaiyn jailap qalypty. Sebebin sūrağanda, qonyp jatqan üileriniŋ iesi qaba saqaldy qara şal:
— Byltyr jaz qūmda köşip jürgenimizde malymyzdyŋ teŋ jartysyn Hiua hanynyŋ sarbazdary barymtalap äketti. Qalğan jartysyn qys tüse osy aradan Qoqan sypailary şauyp aldy. Osy auylda tipti tigerge tUiaq qalmağan üiler bar, alysqa köşuge bizde qazir jağdai joq, — dedi. Söitti de öziniŋ qonaqtaryna airan men irimşikten basqa qonaqasy bere almai otyrğanyna qysylğandai tömen qarap, — būl üide de bir siyr men üş i̇eşki ğana qaldy. Alystan kele jatqan jolauşylar i̇ekensiŋder, qoi soiu kerek i̇edi, — dep miŋgirledi.
Esirkegen şaldy aiap ketti.
— Qysylmaŋyz, otağasy, barğa mäzir, joqqa äzir... Biz yqylasyŋyzğa da rizamyz...
— İä, joqqa jüirik jete me, — dep şal auyr kürsindi, — renjimeseŋder bolğany... Şabynşylyqtan keiin būl auyldardyŋ köterilui de oŋai bolmas... Amal ne, basqa tüsken basbaqşyl, qūdai tän bergenge dän berem degen i̇eken, bizdi de öltirmes.
Taŋerteŋ i̇ertemen İesirkegender jürer aldynda şal tağy da:
— Dūrystap qonaqasy bere almağandarymyzğa ökpelemeŋder, qaraqtarym, zaman solai bolğan soŋ isteriŋ bar ma, — dedi mūŋaiyp, — jedel jürip otyrsaŋdar säske bolmai Qarajyŋğyldağy Altai ruynyŋ bai auyldarynyŋ birine jetip qalarsyŋdar, biz bere almağan qonaqasyny sol auyldan işersiŋder.
Esirkegender jūpyny auyldy syrttai jürip keledi. Keşe ymyrt üiirile jetkendikten baiqamağan i̇eken, köl jağasynda otyrğan osynau otyz üidiŋ, auyl degen qūr aty i̇eken. Bir-eki tüie, on şaqty siyr bolmasa, közge tüser mal joq. Auyl itteriniŋ qūiryğy qaiqy boluşy i̇edi, būlardyŋ itteriniŋ de jüni jyğylyp, qūiryqtary salbyrap ketken. İesirkegenniŋ işi udai aşydy. «Sirä balyq aulap kün köredi-au būl auyl», — dedi ol oiğa şoma berip.
Qarttyŋ tündegi sözin i̇estigennen keiin, ol tüni boiy köz ilmei şyqqan. Qazir de sol oi şumağyn jalğai tüsti. «Joq, joq, qaitkenmen de Rossiiä qol astyna tezirek kiru kerek. Sonda ğana būl halyqtyŋ jany qalady. Hiua, Qoqan qūr malyn ğana talaidy ğoi, al Qytai auyna iliger bolsaŋ, i̇eliŋdi birjolata qūrtyp jiberedi. İesirkegen i̇endi tarihqa köz jibere oilandy. — Bir myŋ jeti jüz i̇elu altynşy jyly i̇edi ğoi, özime qarsy bas köterdiŋ dep Qytai boğdyhany äri aibyndy, äri aibarly memleket qūryp, bükil Joŋğar ölkesin bilep otyrğan Torğauyttardyŋ milliondai halqyn qyryp, Joŋğar memleketin tarihtan mäŋgi qūrtyp jibergen joq pa i̇edi. Sondai hal qazaqqa kelmesin kim biledi? İejelden öştesken Qytai boğdyhandary, öz i̇elin aiamağanda bizdi aiar ma? Joq, joq, Rossiiäğa bas iiü kerek, sonda ğana özge i̇el jandary bizdi tonaudy qūiady».
Būl kezde kün de kökjiekten köterile bastady. Ūşy-qiyry joq qau japqan keŋ dalada ūşqan qūs, jügirgen aŋ körinbeidi, tek köde şöpti qualai biren-saran bödene jorğalap, kün şyqqanğa quanğandai şegirtkeler ğana şyryldaidy.
Säske kezinde qūbyla jaqtan jel tūrdy. Jolauşylardyŋ mūryndaryna bir jylymşy iıs keldi.
— Būl ne? — dedi qara sūr jigit, — mal qyryp jatyr ma bireu? Qan iısi tärizdi ğoi mynau iıs...
Esirkegen jauap qaiyrğan joq, atyn tebinip qap, aldyndağy adyrğa qarai şaba jöneldi. Serikteri de attaryna qamşy basty.
Būlar adyr basyna şyğa keldi de, aldarynda paida bolğan körinisten şoşyp ketip, kilt toqtai qaldy. Däl adyrdyŋ i̇eteginde şie kömkergen tulai aqqan jiŋişke özen jağasynda aq boz üii aralas qalyŋ auyl otyr i̇eken... Biraq auyldyŋ siqynan jan şoşyrlyq. Dauyl soğyp qūlatqandai japyraia qalğan laşyq, kürke. Şaŋyrağy jerge tüsken aq otau, qaraşa üiler. Är jerde sūlağan ölik, ony qorşap joqtau salğan top-top äielder... Jylağan bala, ūlyğan it. Bir toptan i̇ekinşi topqa qarai öliktiŋ basyna qūran oquğa bara jatqan birdi-ekili aq säldeli moldalar közge tüsedi. Auyl şetinde bir qauym top kürekpen zirat qazyp jatyr. Käri-jasy aralas. Qazaq aulyna taianğannan-aq i̇eldiŋ körki bop közge tüsetin ükili qyz, säukeleli jas kelinşektiŋ birde-biri körinbeidi... Osynşama qalyŋ i̇eldiŋ maŋynda mal deitin mal da joq. Biren-saran külge aunap şögip jatqan tüieler men būzaularyn i̇ertken on şaqty siyr jür. İeri moinyna ketken i̇eki-üş şiderli at ottauğa qarai şoqaŋdap barady. Auyldyŋ jalpy körinisi tünde ğana jau şauyp ketkenin aŋğartady.
— İapyrmai, būl ne sūmdyq, — dedi pūşyq sary işegin tartyp, — myna auyldy da jau şapqandai ğoi.
— İä, — dedi qara sūr kürsinip, — būl auyl da bosağasy bosağan auyl boldy ğoi.
— Joq, şaŋyrağy qūlap jerge tüsken auyl deŋiz! — dedi İesirkegen közine kelip qalğan jasyn serikterinen jasyrmai alaqanynyŋ syrtymen sürtip, söitti de kenet atyn tebinip qap, qazaqtyŋ i̇eski dästürimen «oi, bauyrymdap!» auylğa qarai şaba jöneldi. Serikteri de «oi, bauyrymğa!» basyp soŋynan i̇erdi.

Click or select a word or words to search the definition