Köşpendiler - III - Qahar

Frantsuz tilin bilmeimin degeninen Altynşaş soñynan köp paida kördi. Generaldardyñ san qūpiiä syrlaryn i̇estip, Kenesaryğa qarsy qoldanylmaqşy şaralardy küni būryn bilip otyrdy.
— Būlardyñ ötinişine qandai jauap beruge bolady? — dedi Gens Perovskiige tağy da frantsuz tilinde.
— Myna kelinşektiñ äkesi jöninde patşa ağzamğa jazyp, ne bolmasa soğys ministri Çernyşev arqyly birdeme biluge bolar. Al Qoñyrqūljağa ne isteisiñ? Ol Gorçakovtyñ qaramağyndağy adam ğoi... Qysqasy, ötinişteriñdi aqyldasyp körermiz dep şyğaryp salu kerek.
— Būlar i̇ekinşi ret qaita kele ala ma?.. Bizderdi de aldamşy jandar i̇eken ğoi degen oida ömir-baqi ketpei me.
— Aldamşy jandar i̇ekenimizdi birden bilgennen köri, soñynan bilgenderi dūrys i̇emec pe? — Perovskii i̇ezu tartyp küldi. — Öitkeni bizge de, olarğa da jeñil tiedi.
— Joq, — dedi Gens, — Būlar i̇ekeumizdi orys generaldary dep senim tūtyp kelip tūr. Men būlardy siz aitqandai aldap şyğara sala almaimyn...
— Sonda ne istemeksiz?
— Aziiä isi departamenti arqyly myna qyzdyñ tuystarynyñ qaida i̇ekenin biluge tyrysamyn, al Qoñyrqūljany jauapqa tartularyn talap i̇etem.
Perovskii tağy da küldi.
— Rossiiä keñseleriniñ mūndai iste asyqpaitynyna äli köziñ jetken joq pa i̇edi? Būl qyzdar senen jauap kelgenşe auyldarynda qartaiyp ta öler...
— Auylğa barğannan keiin būl qyzdardyñ qaityp kelui i̇ekitalai... Könse osy jerde qalularyn sūraimyn. Jauabyn tezdetuge tyrysamyn. Onyñ üstine būl i̇ekeui de meniñ jetimhanama kerek.
Gens üiinde qazaqtyñ jetim balalaryna arnalğan baspana aşqan. Olarğa orysşa-qazaqşa söilei biletin tärbieşi aludy köpten beri oilap jür i̇edi.
General-maiordyñ oiyna tüsingen Perovskii:
— Meiliñ, öziñ bil, — dep küldi.
Gens qyzdarğa qarap:
— Ötinişteriñ turaly tiısti kisilermen habarlasalyq. Jauap kelgenşe yñğaily körseñder meniñ üiimde bolyñdar. Qazaq balalaryna aşqan jetimhana bar, sonda qyzmet isteñder, — dedi.
Altynşaş säl oilandy da, birdemege bel buğandai birden:
— Jaqsy, — dep jauap berdi.
Kelinşektiñ nege tez köne qalğanyn Gens te, Perovskii de tüsine qoiğan joq. Onyñ oiyn janyndağy Kümis te añğarmady. Biraq ol birazdan beri syrlas bolyp alğan qūrbysynyñ köñilin jyqqysy kelmedi. Az uaqyt Orynborda bola tūrudy teris körmedi.
Sol küni Gens qyzdardy öz üiine äkep jetim balalarmen tanystyrdy, keşke taman būlardyñ isi jaiynda departamentke hat jazdy. Jäne Perovskiidiñ tapsyruy boiynşa Kenesaryğa da «Qoqan handyğyna qarsy soğysty toqtatyp, Orynbor şekarasyna qaityp keliñder» degen būiryq jiberdi.
Kenesary būl hatty on segiz kün soğysyp Sozaqqa kirgen küni aldy. Ol kelesi aptada qalyñ qolymen Taşkentke attanbaqşy i̇edi. Amal joq, aitqandaryña könem degen Orynbor bastyqtaryna uädesi bar sol sebepti Qoqan handyğymen bitim jasap, keiin qaituğa mäjbür boldy. Biraq Kenesary keiin qaituyn qaitsa da, öziniñ i̇endi i̇eşteñege i̇erkiniñ joqtyğyna iştei küiinip, patşa generaldaryna kektene qaldy.

II

Zirektik, oişyldyq, sezimtaldyq — ana sütimen birge bitetin qasietter. Mūny adam satyp ala almaidy, i̇eger jüreginde osy bir qasietterdiñ ūşqyndary bolsa ğana ömir, qorşağan qoğam ony ne ūlğaita tüsedi, ne öşiredi.
Jasynan öner men ğylymdy önege i̇etken İesirkegen tört jyl Semeide orysşa oqyğanda köp jağdaidy tüsindi... Äsirese tuğan i̇el-jūrttyñ nadandyğy, qamqorsyzdyğy jüregine şoq tastap, mazasyn ala berdi. Būl jäitter İesirkegendi qūr qaiğy, şerge bölep qana qoimai, i̇eline qamqorlyq i̇eterlik jol izdetti. İendi ol orys halqynyñ tarihyna, mädenietine, ösu jolyna üñile qarady. Öz i̇eliniñ būl halyqtan qanşalyq keiin qalğanyn oilana tüsti. Oilanğan saiyn, ortağasyrlyq meşeulikten qol sozuy qajetin, qys qatty bolğan bir jūttan soñ-aq däuleti sarqylyp şyğa beretin, mal soñynda ötken köşpendilik tūrmys-tan göri i̇egis salatyn otyryqşylyq ömirge qarai ikemdenui kerektigine közi jete tüsti.
İesirkegen öz sana-sezimine azyq bolar tağy da bir syrly dünie aşty. Ol sonau Ortalyq Rossiiädan qazaq jerine jaña qonysqa köşip kelgen orystyñ qaraşekpen mūjyqtary men aq patşağa qarsy qol kötergeni üşin Semei sekildi alys bekiniske jer audarylğan dekabrister — orys ofitserleri men oqymysty adamdarynyñ qazaq halqyna degen janaşyrlyq, dostyq köz qarastary i̇edi. Halyq pen halyqtyñ i̇eş uaqytta jaulaspaitynyn, olardy arazdastyratyn tek üstem taptyñ qanauşylyq saiasaty i̇ekenin tüsinip, onyñ jüreginiñ tükpirinde orys halqyna degen bir ädemi jyly sezim tua bastağan. «Halyq pen halyq tatu bolsa, aq patşa ne isteidi? Al Qytai, Qoqan, Hiua, Būhardan qorlyq körip basy qosylmai jürgen qalyñ qazaqqa tübi tağdyry da, qaiğy, quanyşy da bir, süieniş bolar i̇el kerek. Oğan orys jūrtşylyğynan jaqyn kim bar? äri mädenietti, äri quatty. Dostassa qorğan bola alady? Biraq sonda i̇elimizdiñ täuelsizdigi ne küige ūşyraidy. Mümkin i̇el täuelsizdigi de saqtalar. Kenesary, Ağybailardyñ tüsinbei jürgenderi bar şyğar. Joq, san aiqastan ötken būl batyrlardy i̇el küiin tüsinbei jür deuge meniñ qandai qaqym bar?.. Būl bir aqylğa salatyn jağdai».
Osyndai küide jürgende İesirkegen Semeidegi orys mektebin bitirip, qys kele Peterburg kadet korpusyna tüsetin boldy. Būl bir myñ segiz jüz qyryq birinşi, qazaqşa Siyr jyly i̇edi. Oquğa qar jaua baratyndyqtan ol jaz şyğa öz aulyna kelgen. Jüregin kökeikesti arman torlağan, i̇el qamyn oilar jigit — oipat üstinde i̇erte şyğyp, i̇erte solatyn sarğaldaq gül tärizdi, i̇erte pisip, i̇erte qartaiady. Seksennen attap selkildei bastağan Masan qart jiyrmağa jaña ilingen nemeresiniñ oi sorğan bozğylt jüzine qarap, onyñ janyn jegen bir keseldiñ bar i̇ekenin birden ūqty. Biraq kelgen betten tis jaryp bälendei de-
megen.
Nemeresi tuğan jeriniñ jasyl şalğynyna äbden aunap-qunap mauqyn basyp, qūrby-dostarymen biraz oiyn-sauyq qūryp, babyna kelgendei kezde ğana bir küni oñaşada:
— Qarağym, işte jatqan qaiğy İeskendirdiñ qos müiizi tärizdi, syrtyña şyğarmasañ keselge ainaldyrady, — dedi baisaldy ünmen, — qabağyñnyñ şyrynan işiñe bir sarsudyñ bailanğanyn añğaramyn... Kärige aitylatyn syr bolsa jasyrma, qolymnan is kelmese, tilimnen aqyl keler... aianban.
Köpti körgen qart atamen öziniñ de söileskisi kelip jür i̇edi. İesirkegen birden aqtaryla qaldy.
— Qaiğym bar i̇ekeni ras, ata. Öz qaiğym i̇emes, i̇el qaiğysy.
— İel qaiğysy! Lebiziñ jyly tidi. İel qamyn oilar artymda tUiağym joq pa dep qynjylatyn i̇edim. Qūdai tağala, müsirkegen i̇eken. Mūnyña da şükir. Al söile.
— Tört jyl qalada oqydym, ata. Jas adamğa tört jyl tört künmen teñ ğoi... Al mağan... Älde men sondai saryuaiymşyl bolyp tudym ba, tört jylym tört jüz jyldai ūzaq soqty... İeger adam oiy teñizge ainalar bolsa, meniñ oiymnan bükil dünieni qorşağan tiri pende jüzip öte almas mūhit paida bolar i̇edi...
— İä, aita ber... sonşa ūşan teñiz mūhitta jüzip ne kördiñ...
— Halqymnyñ sol mūhit suyna parapar köz jasyn kördim.
— Halqyñnyñ köz jasyn köru ğajap is i̇emes. Men ony i̇es bilgeli körip kele jatyrmyn. Köru bar da, kömek beru bar. Sol köz jasty qūrğatar ne jol taptyñ?
— Jol bireu-aq tärizdi. Til men dini bölek bolğanmen, jeri men tağdyry bir orys jūrtşylyğymen birlespei bizge jaryq säule joq sekildi. Sary dalağa ie i̇ekenmin dep tağy qūlandai qysy-jazy köşip jüre bergenmen i̇eşteñe oñar i̇emes. Büite berse tübi nadandyq jeñedi. Biz de mädenietke qūlaş ūruymyz kerek. Al mädeniet orys jūrtşylyğynda.
— Olarda qūr ğana mädeniet i̇emes, qiiänat ta bar ğoi, ūlym... — Qariiänyñ közi kenet jarq i̇etip bir ūşqyn körsetti de, qaita söne qaldy. Ol i̇endi jüdei, oilana söiledi, — är jyranyñ öziniñ bir küikentaiy bolady. Sūrqiiä zaman bizdi osylai sūrqiiä oily i̇etip jaratqan şyğar. Asyl tastan, aqyl jastan, mümkin seniñ aityp otyrğanyñ dūrys bolar, biraq i̇el-jūrtyñ ne deidi? Käri qyran köre almağandy, jas qyran iledi, tek aitarym: qanyna tartpağannyñ qary synsyn deidi qazaq. Añşy quğan kiıktei, sūm tağdyrdan zäresi ūşqan azğantai halqyñ bar, tek sonyñ qarğysyna qalma...
— Halyq keide tüsinbei de qarğamai ma? Kenesaryny bireu qarğaidy, bireu ardaqtaidy...
— Dūrys aitasyñ. Kenesarynyñ jauy da köp, dosy da az i̇emes. Keide onyñ qylyğyna men de tüsinbeimin. Al sağan tüsinu tipti qiyn.
— äitse de sol Kenesary oiyna men tüsingim keledi. — İesirkegen säl ündemei qaldy da qaitadan söilep ketti. — Jaz aiaqtalyp keledi, qar tüse Peterborda boluym kerek, — dedi ol jerdi şūqylai otyryp, — Peterborğa Omby arqyly baruğa da bolady... Orynbor jağymen de jetetin jol bar...
— Sonda osy aradan Orynbor attanbaqsyñ ba?
— İä, Qaraötkel duanynan Atbasarğa tüsip, ar jağynda Qaraqoiyn Qaşyrly arqyly Yrğyz qūlasam... Jolai Kenekeñe jatatyn i̇elderdi basyp, ondağy jūrttyñ qandai küide i̇ekenin öz közimmen körsem...
— İel küiinen i̇er armanyn bilu qiyn i̇emes. Biraq būl jolyñ tym qauipti jol. Peterborğa oquğa bara jatqan Jamantai ağa sūltannyñ jigiti i̇ekeniñdi sezip qalsa, Kenesary adamdary seni tiri jibereri i̇ekitalai.
— Ol qauipti özim de tüsinemin, biraq öz jolyñdy tañdau üşin, är taipanyñ köñil mūñyn anyq bilgen jön ğoi deimin...
— älbette.
Orynborğa Kenesary auyldary arqyly jürudi İesirkegen oquğa baram degen künnen-aq şeşken. Būl joldy tañdauynda i̇el küiin biluden özge bir armany bar. Ol armany — Kümis. äbdiuaqittyñ üi işiniñ ol Kenesary jağyna şyğyp ketkenin sol jazda-aq i̇estigen. Biraq olar tiri me, öli me habardar i̇emes-ti. Äsirese Kümis jaiyn öte bilgisi keletin. Qoñyrqūljağa oida joqtan oiynşyq bolğan osy bir aiauly zamandasqa degen aianyş äiteuir köñiline maza bermeitin. Keide osy aianyş ony bir jyly tätti sezimderge de jeteleitin. Kenesary auyldary arqyly jürsem, sol äbdiuaqit üi işi turaly bir habar i̇estirmin degen ümit, bülinşilikşilerdiñ qolyna tüsip qalarmyn-au degen qauipke boi bermedi. Käri atasymen i̇el jaiyn, öziniñ keleşek arman jaiyn ūzaq äñgime i̇ete otyryp, aqyry Peterborğa Orynbor arqyly jürmek bolyp şeşken-di.
İendi mine, mynau sar dalany kezip kele jatqan üş salt attynyñ ortasyndağy aqqūba jigit osy İesirkegen. Astynda oqtaudai bop jarağan küzen küreñ. Basyn şūlğyp tastap, jiti basyp aiañdağanda, i̇eki jağyndağy — şabdar baital men kärtañ tartqan qarakök at — jele tüsip, äzer i̇erip keledi.
İesirkegen auyl jigitterinşe kiıngen. Basyndağy pūşpaq börki men üstindegi būlğyn jağaly lūqpan şapany auqatty üiden şyqqanyn añğartqandai. Janyndağy pūşyq sary men deneli at jaqty qara sūr jigittiñ üstinde kedei qoly jūpyny kiım. Keñ jeñdi köne şekpen, qyrqyla bastağan jeñil i̇eltiri tymaq pen köne dalbağai. İekeuiniñ syrt beinesi, ortadağy auqatty jigittiñ jai atqosşy serikteri i̇ekenin sezdiredi. Būl üşeui auyldan şyqpai jatyp, Kenesary jasağy kezdesip qalsa, sonau Ūlytau boiyndağy Naiman ruyndağy nağaşylaryna bara jatyrmyz dep aitudy kelisken. İesirkegenniñ janyndağy jigitterdiñ syrt pişinderi bälendei közge tüser bolmağanmen i̇ekeui de öneri asqan jandar. Pūşyq sary dausy kerneidiñ ünindei sozylğan änşi, qara sūry jambasy jerge timegen baluan. İekeuiniñ boryşy bireu-aq İesirkegendi sau-salamat Orynborğa jetkizip salyp, qys tüspei Qarqaralyğa qaita oralu.
Qarqaraly jaqtan şyqqandaryna bir aptadan asyp ketken. Qonaq dese qūşağyn jaia tüsetin qazaq auyldary, alys jaqtan «nağaşylap» bara jatqan jigitterden qonağasyn aiar i̇emes, bir auylğa tüstense, bir auylğa qonyp, Arğynaty bauryn da kömkerlep qaldy. Jol i̇endi osy aradan künbatysqa kilt būrylady. İendi jigitterge «nağaşylarymyz» Jem, Yrğyz boiyndağy Tama ruy deuge tura keldi. Toqtağan auyldary būğan senedi. Öitkeni türleri de, astaryndağy attary da ūry-qaryğa ūqsamaidy jäne ağaiyn quyp jüre beretin qazaqqa «Jem, Yrğyzda nağaşymyz bar i̇edi», — degen söz maidai jağady. «Päle, jien bolsañdar, osyndai alystan izdeitin bolyñdar», — dep olardy qoşemettei tüsedi.
Jol künbatysqa qarai būrylysymen-aq birden özgere bastady, jaz aiaqtalyp, sarğylt tartyp qalğan. Arqanyñ kök şalğynynyñ ornyna quañ tartqan bidaiyq pen bozañ şöp, şi men şileñ jiı kezdesedi. Kün raiy da özgerip, i̇endi jolauşylardyñ betterin salqyn jel öbetin boldy. Biraq dausy qarlyqpaityn pūşyq sary jol qysqarsyn degendei jağy bir tynbaidy. Birese küldirgi öleñ aitady, birese qaiğyly zar tögedi. Al İesirkegen öleñ aitqan saiyn atyn
toqtatyp qoiyp, qaltasynan qoiyn däpterin alyp är öleñniñ sözderin, kim şyğarğanyn, qandai jağdaida aitylğanyn jazyp alady.
— Qaitesiñ pūşyq sarynyñ aitqanynyñ bärin qağazğa tüsirip, — deidi oñ jağyndağy qara sūr, — būda ne köp, öleñ köp...
— Ürim-būtaqqa kerek, — deidi İesirkegen, — halyq mūrasynan qymbat qazyna joq, bäri qağaz betine tüsirilui qajet.
Pūşyq sary İesirkegenniñ sözinen qanattanyp ketip, kenet i̇er üstine bir jambastai qoqilana otyryp aldy da, tağy da bir ändi şyrqap ketti.

Büldirdi ala auyzdyq i̇el arasyn,
Naiza men soiyl şeşti dau talasyn.
Sonşama öşteskende, bauyrlarym,
Tozudan, aitşy, basqa ne tabasyñ?

At töbelindei az qazaq
Bir-biriñdi qyrğanda
Qai mūratqa jetesiñ?!
Moinyña būğau onsyz-aq
Tüseiin dep tūrğanda.
Kimge i̇erlik i̇etesiñ?

İecirkegen öleñdi i̇estigende tüsi bir türli quqyldanyp özgere qaldy.
— Būl kimniñ öleñi?
— Atyğai Yrym aqynnyñ.
— Qai jağdaida şyğarğan?
— Ana jyly Atyğai Qarauyl men Altyn, Toqa jerge talasyp köp jigitter soiylğa jyğylğanda...
İesirkegen odan äri i̇eşteñe sūrağan joq. Öleñdi jazyp ta almady. Kenet qalyñ oiğa şomdy. «Yrym aqyn?.. Men i̇estimegen aqyn i̇eken... Sirä, bai men batyrdy, bi men sūltandy, ru bastyqtaryn maqtap kün körmeitin jan boluy kerek. İel arasynda jürip aitysqa tüsip jülde aludan da alys bolar... qazaqtyñ ala auyzdyq ziiän i̇ekenin tüsinetin mūndai söz şyqqany bir jaqsy yrym i̇eken... Osylai jūrtty ūiata beru kerek. Bar keleşek halqymyzdyñ ūianuynda. Bar önerdi soğan salu dūrys jol. İel birligi — i̇el teñdigi. Biraq «Moinyña būğau onsyz da tüseiin dep tūrğanda...» degen sözinde bir ülken syr jatyr-au. Būl sözimen neni aitpaq? İel bolyp birigip Kenesaryğa qosylyp, Rossiiä patşasyna qarsy şyq demek pe?.. İä, solai syndy. Beişara, bizdiñ keleşegimiz Rossiiäğa qosyluda i̇ekenin bilmei me?»
Sary pūşyq kenet İesirkegenniñ oiyn bölip jiberdi.
— Minekei auylğa da jetip qaldyq, — dedi ol dauystap jiberip — bügin osynda tünep şyğalyq.
Auyl degenderi yldidağy köl jağasynda otyrğan otyz şaqty üi bolyp şyqty. Tabyn ruynyñ bir bölegi i̇eken. Jaz sonau Atyrau teñizine deiin köşip, qys osy mañdy qystaidy i̇eken. Biyl alysqa köşe almai, Kişi jüz ben Orta jüz jeriniñ ortasyndağy Qyzyl diñgek mañaiyn jailap qalypty. Sebebin sūrağanda, qonyp jatqan üileriniñ iesi qaba saqaldy qara şal:
— Byltyr jaz qūmda köşip jürgenimizde malymyzdyñ teñ jartysyn Hiua hanynyñ sarbazdary barymtalap äketti. Qalğan jartysyn qys tüse osy aradan Qoqan sypailary şauyp aldy. Osy auylda tipti tigerge tUiaq qalmağan üiler bar, alysqa köşuge bizde qazir jağdai joq, — dedi. Söitti de öziniñ qonaqtaryna airan men irimşikten basqa qonaqasy bere almai otyrğanyna qysylğandai tömen qarap, — būl üide de bir siyr men üş i̇eşki ğana qaldy. Alystan kele jatqan jolauşylar i̇ekensiñder, qoi soiu kerek i̇edi, — dep miñgirledi.
İesirkegen şaldy aiap ketti.
— Qysylmañyz, otağasy, barğa mäzir, joqqa äzir... Biz yqylasyñyzğa da rizamyz...
— İä, joqqa jüirik jete me, — dep şal auyr kürsindi, — renjimeseñder bolğany... Şabynşylyqtan keiin būl auyldardyñ köterilui de oñai bolmas... Amal ne, basqa tüsken basbaqşyl, qūdai tän bergenge dän berem degen i̇eken, bizdi de öltirmes.
Tañerteñ i̇ertemen İesirkegender jürer aldynda şal tağy da:
— Dūrystap qonaqasy bere almağandarymyzğa ökpelemeñder, qaraqtarym, zaman solai bolğan soñ isteriñ bar ma, — dedi mūñaiyp, — jedel jürip otyrsañdar säske bolmai Qarajyñğyldağy Altai ruynyñ bai auyldarynyñ birine jetip qalarsyñdar, biz bere almağan qonaqasyny sol auyldan işersiñder.
İesirkegender jūpyny auyldy syrttai jürip keledi. Keşe ymyrt üiirile jetkendikten baiqamağan i̇eken, köl jağasynda otyrğan osynau otyz üidiñ, auyl degen qūr aty i̇eken. Bir-i̇eki tüie, on şaqty siyr bolmasa, közge tüser mal joq. Auyl itteriniñ qūiryğy qaiqy boluşy i̇edi, būlardyñ itteriniñ de jüni jyğylyp, qūiryqtary salbyrap ketken. İesirkegenniñ işi udai aşydy. «Sirä balyq aulap kün köredi-au būl auyl», — dedi ol oiğa şoma berip.
Qarttyñ tündegi sözin i̇estigennen keiin, ol tüni boiy köz ilmei şyqqan. Qazir de sol oi şumağyn jalğai tüsti. «Joq, joq, qaitkenmen de Rossiiä qol astyna tezirek kiru kerek. Sonda ğana būl halyqtyñ jany qalady. Hiua, Qoqan qūr malyn ğana talaidy ğoi, al Qytai auyna iliger bolsañ, i̇eliñdi birjolata qūrtyp jiberedi. İesirkegen i̇endi tarihqa köz jibere oilandy. — Bir myñ jeti jüz i̇elu altynşy jyly i̇edi ğoi, özime qarsy bas köterdiñ dep Qytai boğdyhany äri aibyndy, äri aibarly memleket qūryp, bükil Joñğar ölkesin bilep otyrğan Torğauyttardyñ milliondai halqyn qyryp, Joñğar memleketin tarihtan mäñgi qūrtyp jibergen joq pa i̇edi. Sondai hal qazaqqa kelmesin kim biledi? İejelden öştesken Qytai boğdyhandary, öz i̇elin aiamağanda bizdi aiar ma? Joq, joq, Rossiiäğa bas iiü kerek, sonda ğana özge i̇el jandary bizdi tonaudy qūiady».
Būl kezde kün de kökjiekten köterile bastady. Ūşy-qiyry joq qau japqan keñ dalada ūşqan qūs, jügirgen añ körinbeidi, tek köde şöpti qualai biren-saran bödene jorğalap, kün şyqqanğa quanğandai şegirtkeler ğana şyryldaidy.
Säske kezinde qūbyla jaqtan jel tūrdy. Jolauşylardyñ mūryndaryna bir jylymşy iıs keldi.
— Būl ne? — dedi qara sūr jigit, — mal qyryp jatyr ma bireu? Qan iısi tärizdi ğoi mynau iıs...
İesirkegen jauap qaiyrğan joq, atyn tebinip qap, aldyndağy adyrğa qarai şaba jöneldi. Serikteri de attaryna qamşy basty.
Būlar adyr basyna şyğa keldi de, aldarynda paida bolğan körinisten şoşyp ketip, kilt toqtai qaldy. Däl adyrdyñ i̇eteginde şie kömkergen tulai aqqan jiñişke özen jağasynda aq boz üii aralas qalyñ auyl otyr i̇eken... Biraq auyldyñ siqynan jan şoşyrlyq. Dauyl soğyp qūlatqandai japyraia qalğan laşyq, kürke. Şañyrağy jerge tüsken aq otau, qaraşa üiler. Är jerde sūlağan ölik, ony qorşap joqtau salğan top-top äielder... Jylağan bala, ūlyğan it. Bir toptan i̇ekinşi topqa qarai öliktiñ basyna qūran oquğa bara jatqan birdi-i̇ekili aq säldeli moldalar közge tüsedi. Auyl şetinde bir qauym top kürekpen zirat qazyp jatyr. Käri-jasy aralas. Qazaq aulyna taianğannan-aq i̇eldiñ körki bop közge tüsetin ükili qyz, säukeleli jas kelinşektiñ birde-biri körinbeidi... Osynşama qalyñ i̇eldiñ mañynda mal deitin mal da joq. Biren-saran külge aunap şögip jatqan tüieler men būzaularyn i̇ertken on şaqty siyr jür. İeri moinyna ketken i̇eki-üş şiderli at ottauğa qarai şoqañdap barady. Auyldyñ jalpy körinisi tünde ğana jau şauyp ketkenin añğartady.
— İapyrmai, būl ne sūmdyq, — dedi pūşyq sary işegin tartyp, — myna auyldy da jau şapqandai ğoi.
— İä, — dedi qara sūr kürsinip, — būl auyl da bosağasy bosağan auyl boldy ğoi.
— Joq, şañyrağy qūlap jerge tüsken auyl deñiz! — dedi İesirkegen közine kelip qalğan jasyn serikterinen jasyrmai alaqanynyñ syrtymen sürtip, söitti de kenet atyn tebinip qap, qazaqtyñ i̇eski dästürimen «oi, bauyrymdap!» auylğa qarai şaba jöneldi. Serikteri de «oi, bauyrymğa!» basyp soñynan i̇erdi.