Köşpendiler - III - Qahar

— Joq. Olar jüz atqa jüz qoi tañyp alyp jüripti... Sodan Betpaqdalany köktei jüz jiyrma şaqyrymdai jer ötkende köldeneñdei kezdesetin Şu özeniniñ Besqūlan dep atalatyn ötkeline kelip toqtapty. Ar jağynda Syrdariiä jeri. Biraq äli de qūm, äli de taqyr. Suy aşy, şöbi az. Besqūlannan on alty şaqyrymdai jerde Aqjaiyqtan köli bar. Bū da aşy köl. Odan İnei men Qūlan qabaq adyrlaryn basyp otyryp on jeti — on segiz şaqyrymdai jerdegi myna Qosqūdyqqa kelesiñ. Būnyñ da suy aşy, şöbi mardymsyz. Qosqūdyqtan otyz şaqyrym barhandy qūmdy basyp otyryp, myna susyz Şūbar degen saidyñ boiyndağy Jamanqūdyqqa jetesiñ. Būnyñ suy säl tūşylau, biraq tüie bolmasa jylqy işuge kelmeidi. Būdan jiyrma bes şaqyrymdai jerde Berdi bi molasy bar. Būl arada tūşy suly kişkentai sai bar. Jağasynda azyn-aulaq ösimdik te joq i̇emes. Kenesary qoly Besqūlan ötkelinen keiin kidirmei jürip otyryp, toqsan şaqyrym qūmdy, şöldi jerdi künniñ ystyğyna qaramai bir-aq künde alğan. Osy keide Berdi bi molasy, keide Qūl dep atalatyn saida at şaldyryp, özderi tüni boiy tynyğyp, tañ ata ar jağynda jiyrma bes şaqyrym jerdegi Sozaqtyñ tübinen bir-aq şyqqan. Kün şyqpai bekinisti qorşap alypty. Sozaq datqasy Babajan tipti qannen-qapersiz jatsa kerek, bir nökeri kelip «jau kelip qaldy, tūryñyz!» dese, «Sozaqqa Kenesarydan böten jan bata almaidy. Kenesary qaida, Sozaq qaida!» dep jauap beripti. Nökeri: «Kelgen sol Kenesarynyñ özi!» — dese, «Şyrağym, jylağysy kelgen bala äkesiniñ saqalymen oinaidy. Ūlytauda handyğyn toilap jatqan Kenesary qūs bolyp ūşyp kelmese, qaidan keledi, oiynyñdy qoi!» — dep aqyrypty.
Perovskii i̇ezu tartyp küldi.
— Ūlytaudan Sozaqqa deiin alty jüz şaqyrymdai qūmdy, şöldi jerdi bes künde ötipti degen sözge Babajan tügil, men de senbes i̇edim. Tek mūndai jüriske künine jüz jiyrma şaqyrym jer alatyn qazaq aty ğana jaraidy.
— Qazaq jigitteri şe? — Gens te küldi. — Alğaşqy saiahatymda salt atqa minemin dep meniñ de artym oiylyp qalğan. — General-maior qazir qazaq ölkesin otarlauğa kelgen jan sekildi i̇emes, qazaq jerin zertteuge kelgen qarapaiym ğalym tärizdi. — Biraq sol joly men būl halyqtyñ köp etnografiiälyq materialdaryn, i̇ertegi, dastandaryn öte köp jazyp aldym... — Kenet ol Perovskiige külimsirei qarady, — siz Şu özeniniñ myna ötkelin Besqūlan, al myna töbelerdi İnei, Qaban dep nege ataitynyn i̇estigeniñiz bar ma?
Orynbor şekara basqarmasynyñ bastyğy general-maior Genstiñ soğystan köri, tarihi, etnografiiälyq jağdaidy süie äñgime i̇etetinin biletin Perovskii, is jaiynda söilesuge asyğyp tūrsa da, onyñ köñilin qaldyrğysy kelmei:
— Bilmeimin, — dedi, — biraq biletin adamnyñ sözin tyñdauğa barmyn...
Qazir añyzyn tyñdauğa yqylas qoiyp tūrğan osy jūmsaq minezdi köringen graf Perovskiidiñ, osydan on i̇eki jyl ötkennen keiin, qalyñ qolmen kelip, qazaq dalasyn qanğa batyryp Aqmeşitti alatynyn kim bilgen! Gens joldasynyñ yqylasyna riza bolyp Besqūlan turaly būdan otyz jyl būryn jazyp alğan añyzyn aityp berdi.
— Alaşahannyñ jaqsy köretin balasyn tağy qūlan üiiri basyp öltiripti, — dedi Gens añyzdy i̇esine tüsire, — qatty qapalanğan äri meilinşe aşulanğan han, qūlan bitkendi qyrudy būiyrady. Kimde-kim olardy qyryp bitirse soğan ğajaiyp köp syilyq pen i̇eñ sūlu kişi qyzyn bermekşi bolady. Dombylaq degen batyr hannyñ tilegin oryndaimyn dep uäde beredi. Öziniñ İnei, Qaban degen jüirik attaryn minip qūlandardy quady, qaida qaşsa da qoimai beişaralardy qyrady. Aqyrynda bes-aq qūlan qalady. Olar Şu özeninen ötip qūmğa qaşady. Osy qūlandardyñ Şudan ötken jerin Besqūlan deidi. Qūmğa quyp şyqqan batyrdyñ attarynyñ jete almai zoryğyp ölgen jerlerin İnei, Qaban dep atapty. Hannyñ qyzyn alam dep qūm arasynda qañğyp ölgen Dombylaq batyrdyñ molasy dep qazaqtar Şudyñ teriskei jağyndağy molany körsetedi... Rasynda da būl mola tym köne... Oğan senuge de bolady.
— Qazaq jerinde ne köp, mola köp. Jäne bäriniñ de aty bar. Jaqsy körgen adamyn atausyz tastamaidy, — dedi Perovskii, — ölgen soñ bizge de jer atyn qūiar ma i̇eken? — Kenet ol qolyn siltedi, — meili, ölgennen keiin ne dese o desin... Al äzirge... tiri jürgen kezimizde patşa ağzam aldyndağy boryşymyzdy dūrys atqaralyq. — İendi Perovskii sözin tūjyra söiledi, — i̇eñ aldymen Būhar hany men Qoqan hanynyñ arasyndağy soğysqa nege kiristi, sol jaiynda Kenesarydan tüsinik sūrañyz. Al Kenesarynyñ būl isi Rossiiä imperiiäsynyñ oñtüstiktegi sauda-sattyq jūmysyna orasan ziiän keltiredi. Sondyqtan bizdiñ hatymyzdy alysymen Qoqan handyğyna qarsy ūrysyn tyiyp, Rossiiä jerine tez qaitatyn bolsyn.
— Būğan Kenesary sūltan renjimei me? «Öz betimmen qimyldauğa mümkindik bergileri kelmeidi i̇eken», dep oilap qalmai ma?
— Oilasa oilasyn. Büitu i̇eñ aldymen Kenesarynyñ öz basy üşin kerek. Rossiiä patşalyğyna öz i̇erkimen bağynu degen söz, öz i̇erkimenen jaularynan kek alu degen söz i̇emes. Rossiiä patşalyğyna bağynu, tek Rossiiä müddesin ğana közdep qana ömir süru. Mūny Kenesary dūğadai jattap aluğa tiısti.
— Jaqsy.
Gens säl oilanyp tūrdy da, stol üstinde jatqan öziniñ papkasynan bir qağazdy alyp Perovskiige ūsyndy.
— Būl ne?
— Meniñ hatyma Kenesarynyñ jauaby.
Perovskii men Kenesarynyñ bitimge kelgenin i̇estise de Batys Sibir general-gubernatory şekaradağy Kenesaryğa jatatyn auyldardy şabuyn toqtatpağan. «Qasym töre qaraqşylary Rossiiäğa bağyndym dep qūr aldap jür, al dūrysynda patşağa qarsy äreketin küşeitude», — dep soğys ministri Çernyşevke aryz da i̇etken. Äbden yzalanğan Gorçakov öziniñ bir hatynda Perovskiige: «Kenesaryny Sibir şekaralyğynan müldem alyp ket, ne bolmasa mağan ony öziniñ Uiasynda qūrtuğa rūqsat i̇et», — dep jazğan. Būğan Perovskii: «Sūltandy kinäli degen qorytyndyğa kele almaimyn, öitkeni ol Orynborğa qarağannan beri, qol astymdağy jūrtty aşulandyrar i̇eşbir is istep jürgen joq. Ony i̇el tonady degen söz bir-i̇eki kazaktyñ körsetuine ğana negizdelgen. Būl düdamal kuälikter Kenesarynyñ aiypty i̇ekenin däleldei almaidy» — dep jauap bergen. Biraq Orynbor şekara komissiiäsynyñ predsedateli general Gens anyğyna jetkisi kelip, «Gorçakovtyñ sizge tağyp otyrğan kinäsi ras pa?» — dep Kenesaryğa tüsinik beruin sūrap arnauly hat jibergen.
Qazir Genstiñ Perovskiige bergen qağazy sol hatqa qaitarğan sūltannyñ jauaby i̇edi.
Perovskii qağazdy alyp dausyn şyğara oqi bastady:
— «Patşa ağzam bergen manifesten keiin men Rossiiäğa qarsy qol kötergen i̇emespin. Bū jağynan adal i̇ekenime bir qūdaidyñ özi kuä. Jaularym meni sizdiñ aldyñyzda qaralağylary keledi. İeger kerek deseñizder, ükimet aldynda özimniñ tipti kinäsiz i̇ekenimdi däleldep şyğuğa barmyn. Jaularym meni öte jek köredi, meniñ sizdermen tatu bolğanymdy körgileri kelmeidi», — Perovskii qağazdy Genske qaitaryp berdi, Kenesary şynyn aityp tūrğany sözsiz. Biraq jauy tym köp... Tübi onyñ jazyğy bolmasa da jazyqty i̇etedi. Būny tek kniaz Gorçakov qana i̇emes, i̇eñ aldymen qazaq sūltandarynyñ özderi-aq atqaryp şyğady.
— Sondyqtan da Kenesary segiz adamdy özine öte qas sanaidy. Alğaşqy jazğan hattarynyñ birinde solai degen..
— Kim-kim sonda olar?
— Batys Sibir general-gubernatorlyğyna jatatyn Qūdaimendi ūly Qoñyrqūlja, Küşik ūly Qūljan, Kişkentai ūly Aqqoşqar, Jauğaşar, bizdiñ Orynbor guberniiäsyna jatatyn Jantöre ūly Ahmet, Jappastyñ biı horunjii Janğabyl, Jağalbaily biı Kükir, Sozaq datqasy Babajan... Būlardy ol tek qazaqty Rossiiä men Qoqanğa satty dep jek körmeidi, öz bastarynyñ qamy üşin i̇elge tym qataldyqtaryn da i̇eske alady. Jäne özge sūltandardai, bailardai būl segizi Kenesary jağyna şyğyp körgen i̇emes, köterilisşilerdiñ şЇu degennen-aq taban tiresken jaulary. Äsirese Qoñyrqūlja men Ahmet.
— Būl i̇ekeuiniñ jan aiaspas jau bolatyndary da tüsinikti, Kenesary Batys Sibirdegi i̇ereuilin Qoñyrqūlja ağa sūltan bolyp otyrğan Aqmola prikazyn şabudan bastasa, Orynbor jerinde sūltan-pravitel Ahmet Jantörinniñ i̇enşisine tigen Torğai, Yrğyz özenderiniñ boiyna tuyn tigip otyr.
— Kenesarynyñ da tistesken jauy osy i̇ekeui. Özge sūltandardy jek körse de, i̇el birligin saqtaimyn dep, nemese öz jağyna tartuğa tyrysyp onşa tie qoimaidy. Al būl i̇ekeuiniñ atyn i̇estigende... — Gens säl i̇ezu tartty, — Kenesary öz ordasynda otyrğannyñ özinde de, qylyşyn qynabynan suyryp alady desedi körgen jūrt.
— Tym aşuly i̇eken. Tübi Kenesary būl i̇ekeuiniñ basyn jūtpai tynbas!
— Mümkin būl i̇ekeui Kenesarynyñ basyn jūtar?
— Ol mümkin i̇emes. Kenesary ölse, bizdiñ qolymyzdan, ne Qoqan, Hiua handyğy sekildi böten jūrttyñ qolynan öledi. Qara qazaq qazaqtyñ Rossiiäğa bağynğany tiımdi i̇ekenin, tübi būnyñ progrestik mañyzy bar is i̇ekenin qaidan bilsin, täuelsizdigimizdi, i̇eldigimizdi qūrtty, jerimizdi alyp jatyr dep qana ūğady. Kimde-kim onyñ sol täuelsizdigin, jerin Rossiiäğa, nemese Qoqan, Hiuağa äperuge kömektesse, sol — qara halyqtyñ jauy. Qoñyrqūlja men Ahmet sol jauynyñ i̇eñ bastylary, reti kelse qazaqtyñ i̇eki jigitiniñ biri olardy bauyzdai saludan taiynbaidy. Osy Ahmettiñ äkesi Jantöreni bir myñ segiz jüz on törtinşi jyly Kötibar batyr bastağan köteriliste, öziniñ artynda kele jatqan qaradan şyqqan küzetşisi naizamen tüirep öltirgen. — Perovskii säl oilandy da qaita söiledi, — al Kenesary sol qara halyqtyñ köbiniñ tüsiniginşe i̇eliniñ, jeriniñ qorğany. Ony köziniñ qaraşyğyndai saqtaidy. Sondyqtan da qaşqyn başqūrt Kenesary qarauylynyñ bastyğy...
Perovskii onyñ atyn i̇esine tüsire almai säl kidirdi.
— Batyrmūratty aitasyz ba?
— İä. Sol Batyrmūrattyñ sūltanğa tönip kelgen qylyşty jalañaş qolymen ūstai aluy — nağyz i̇erlik i̇emes pe?! Būndai janqiiärlyq tek şyn berilgen adamnan şyğady. Al mylqau qūly Qaraülek Kenesarynyñ jauyrynyna örmelep şyğyp qalğan jylandy jalañaş qolymen laqtyryp jiberem dep, küptei bop isip ketip, bir jeti jatypty. Bir bilgir balgerdiñ i̇emdeuiniñ arqasynda äzer tiri qalypty. — Perovskii basyn şaiqady, — joq, Kenesarydai batyr, Mahambettei aqyn adamyn halyq sūltandaryna op-oñai bere qoimaidy. İeger Kenesary jau qolynan qaza tabar bolsa, onyñ ajaly basqa ūlttan keledi.
Osy kezde Perovskiidiñ adiutanty i̇esikten kirip:
— Sūltan-pravitel Ahmet Jantörin, — dedi, — sizdiñ şaqyruyñyzben kelip tūr.
Orynbor äskeri gubernatorlyğyna jatatyn Jaiyqtyñ künşyğys jağyn basqaratyn Jantöre ūly Ahmet, Jantöre ūly Arystan, Aişuaq ūly Baimūhamed sūltan-pravitel Perovskiimen auyz jalasqan dos. Olar «Kenesaryny Orynbor jerinen quu kerek, i̇eger öziñizdiñ äskeriñiz jetpeitin bolsa, biz järdemdeseiik» dep san aitqan. Biraq būğan Perovskii könbegen. Orynbor mañyndağy mūjyqtar köterilgen alasapyran kezde, qazaqtarmen qyrylysudy dūrys körmegen. «Rossiiä imperiiäsyna qarağan qazaqtardy, Ahmet pe, Arystan ba, Kenesary ma, qai sūltan basqarsa da, bäribir, tek bizge bağynyp tynyş jürse bolğany i̇emes pe», — dep oilağan.
Patşa ağzam sözinen keiin Perovskii keşe üş sūltan-praviteldi şaqyruğa mäjbür boldy. Qandai general bolğanmen patşa ağzamnyñ jarlyğyn oryndamaityn qūdireti qaisy, i̇eger soğys ministri Çernyşev «Gorçakovpen qosylyp Kenesaryny qūrtyñdar» dep şyn būiryq berip qalsa, qolynda sol būiryqty oryndarlyq qandai küş baryn bilgisi kelgen. Sūltan-praviteldiñ şaqyrylğan sebepteri de osy i̇edi.
— Arystan men Baimūhamed sūltandar kelgen joq pa?
— äzir kelgen joq.
— Onda Ahmet Jantörin kirsin.
Üige Ahmet kirdi. Būl boişañdau kelgen, keñ tanau, süzegen būqanyñ közindei şatynağan ülken közdi, qara sūr, orta jastan asyñqyrap bara jat-
qan kisi. İyğynda Rossiiä äskeriniñ podpolkovniktik pogony bar. Orysşa oqyğan, kezinde Orynbordağy Nepliüevtyñ äskeri uçilişesin bitirgen. Ol äskerşe amandasyp, qolyn köterip i̇esik aldynda tūra qaldy.
— Podpolkovnik Jantörin sizdiñ şaqyruyñyzben keldi, general myrza.
— Joğary şyğyñyz, sūltan-pravitel.
Būlar qol alysyp amandasqannan keiin, Perovskii birden şaqyrğan şar-uasyna kiristi.
— Sūltan Ahmet, siz Kenesarynyñ qazir Qoqan jerinde soğysyp jatqanyn bilesiz ğoi?
— ärine.
— Kenesary Qoqan hanymen nege soğysyp jatyr? Siz būl jaiynda ne i̇estidiñiz? Mümkin, Hiua hanynyñ ötinişin oryndap, Būhar hanyn jeñip ber-
mek pe?
— Kenesary ondai aqymaq i̇emes. Mädelihandy öltirip Nūrasulla Qoqandy özine bağyndyrğannan keiin Kenesary Hiua hanymen Qoqandağy qazaq jerin sağan alyp beremin dep astyrtyn söz jürgizgen. Ondağy oiy Būhar hany Nūrasulla tym küşeiip ketpes üşin Būhar men Hiua arasyn şatystyru. Kenesaryğa tartuğa kümis i̇er-toqymdy arğymaq pen on bes myltyq jibergen Hiua hany Allaqūl, Kenesary meniñ jağymda bolady i̇eken dep Būharğa qarsy soğys aşty. Biraq būl soğystyñ qyzyğyn Qoqan kördi, Hiua men Būhar qyrylysyp jatqanda, biyl Qoqan qalasynyñ adamdary köteriliske şyğyp, Qoqannan būharlyqtardy quyp, Mädelihannyñ tuysy Şerälini han i̇etip köterdi. Mūny körgen Kenesary Qoqan handyğyn qaitadan küşeiip ketkenşe, Taşkent qūşbegisiniñ qaramağyndağy jeti myñ şañyraq qazaq aulyn özime qosyp alaiyn dep, osy aidyñ on besinde tört myñ qolmen Taşkentke qarai attandy. Meniñ habarşymnyñ aituy boiynşa, Kenesary qazirdiñ özinde-aq Jañaqorğan, Jölek, Aqmeşitti basyp alğan körinedi. Bū künde ūrys Sozaqta jürip jatyr desedi. Kenesary bosatqan kei qazaq auyldary beri qarai köşe bastağan tärizdi.
— Būdan bizge keler qandai ziiän bar? — dedi Perovskii Genske qarap, — bir myñ segiz jüz otyz törtinşi jyly Qasym töreniñ balasy Sarjan Rossiiä imperiiäsy qaramağynan qyryq myñ üilik qyruar i̇eldi alyp qaşsa, bügin Qasym töreniñ i̇ekinşi balasy Kenesary sūltan sol qyryq myñnan Qoqan handyğynyñ qaramağynda qalğan jeti myñ üidi keiin qaitaramyn dep soğys aşuda. Būl Rossiiä imperiiäsynyñ jeñisi i̇emes pe?
— Joq, būl Kenesary sūltannyñ jeñisi, — dedi kenet tūnjyrap ketken Ahmet, — qazir onyñ qaramağynda Naiman, Bağanaly, Arğyn, Tabyn, Tama, Şekti, Şömekei, Baibaqty, Qypşaq rulary bes myñ auyl, iaki i̇eki jüz i̇elu myñ şañyraq bolsa, oğan Qoqan handyğynan jeti myñ şañyraq köşip kelip tağy qosylsa qanşa küş jinalğany? Al, Kenesary tiri tūrğanynda Rossiiäğa dos bolmaidy.
— Nege?
— Onyñ köksegeni Abylaidyñ zamany. Bar qazaqqa özi han bolmaq!...
— Jaraidy, — dedi Gens, — Kenesary handyqty köksesin, al sonda... — general-maior qabağyn säl şytty, — jaña öziñ aittyñ ğoi, onyñ qaramağynda i̇eki jüz i̇elu myñ üi bar dep, är üide tört adamnan bolsyn... Sonda bir milliondai kisi bir Kenesaryny han i̇etemiz dep bizben küreske şyğyp jür me? Osynşama adamdy qorqytyp soñyñnan i̇ergize almaisyñ. Joq, Ahmet sūltan, mūndağy äñgime äldeqaida tereñde. Älgi million adamnyñ aq patşağa qarsy narazylyğy men Kenesarynyñ han bolsam degen armany ūştasyp jatyr. Mūndai jağdaida biz Kenesaryny i̇emes, älde adasyp, älde şauyp alady dep qorqyp sol sūltannyñ soñynan i̇erip jürgen jūrtty i̇eske aluğa tiıstimiz. Kenesaryny qūrtamyz dep million adamdy qūrtuğa bolady ma?
— Bolady! Nege bolmaidy?! — dedi kenet Ahmet qattyraq dauystap jiberip.
— Öziñmen bir tuğan qazağyñ bolsa da ma?
— Meili. Qazağym bolsyn, şürşitim bolsyn. Aitqanyma könip, aidağanyma jürmeidi i̇eken, qyryp tastau kerek!.
Gens oğan renji qarady. Aldynda tūrğan adam, kenet generalğa adam i̇emes, qan qūmar qorqau sekildi bolyp körinip ketti. «Halyqty bosqa qyrmau kerek» dep ūltymyz bölek biz ara tüskimiz keledi, al mynau... Gens kenet Ahmetke «Halyq sendei sūltandardy nege jek köretini i̇endi tüsinikti boldy. Äkeñ Aişuaq hannyñ balasy Jantöreni halyq öltirip i̇edi. Baiqa, Ahmet, seniñ de ajalyñ halyq qaharynan kelmesin!» — degisi kelip ketti. Biraq Perovskii būrynyraq:
— Jaraidy, biz myna general myrza i̇ekeumiz Kenesaryny özimizge qan tökpei bağyndyrudy jön körip i̇edik, — dedi. — İeger ondai mümkinşilik bolmaidy i̇eken, — küş jūmsauğa da barmyz. Sonda Kenesary jasağyn talqandauğa älderiñ jete me?
Quanğannan Ahmettiñ közi jarq i̇ete qaldy.
— äbden jetedi. Kenesaryda qazir segiz myñdai atty äsker bolsa, myna biz Jantöreniñ sūltan-pravitel i̇eki balasy Ahmet pen Arystan üş myñ jauynger qarsy qūia alamyz. Jantöreniñ inisi sūltan-pravitel Baimūhamed i̇eki myñ adam beredi. Jappas ūly Janğabyldan, Kenesaryğa qosylmai qalğan Or boiyndağy Törtqara, Jağalbaily rularynyñ biı Kükir, Biğajannan myñ adamnan şyğady. Kenesarynyñ qasy Qypşaq biı Jañbyrşynyñ Balğojasy myñ sypai berse... Sonda qanşa boldyq? Toğyz myñ ba? Būğan Orynbor äskeri gubernatory i̇eki myñ soldat qossa, qūlşynyp otyrğan Batys Sibir äskerisiz-aq Kenesaryny biyl küzde joq i̇etuge bolady. Tek rūqsat i̇etilsin.
— Jaqsy, — dedi kenet Perovskii, — özge sūltandar kelsin. Keşke keñeselik. Joldan şarşağan şyğarsyz, äzirge tynyğa tūryñyz.
Ahmet şyğyp ketkennen keiin Perovskii:
— Kördiñ be, märtebeli dosym, — dedi Genske, — qazaq jerinde feodaldyq, rulyq dästürdiñ qandai myqty i̇ekenin? är sūltan, bi qaramağyndağy rulastarynyñ jigitin öz soldattaryndai jūmsai alady. Qazaq ta bir, qoi da bir, tek aldaryna tüsetin serkesi bolsyn!
— Joq, — dedi Gens qabağyn säl şytyp, — qazaq daryndy halyq, batyr halyq, ätteñ baqytsyz halyq.
Perovskii jauap qaiyrğanşa adiutant tağy üige kirdi.
— General myrza, — dedi ol äldenege säl qyzaryp, — qazaqtyñ tamaşa i̇eki sūlu qyzy kelip tūr. Ket desem, sizge kirmei ketpeimiz deidi. Biri orysşa sudai biledi.
Perovskii men Gens birine-biri qarady. Qazaq qyzynyñ orysşa söileui i̇ekeuine de tañ dünie.
— Kirsin, — dedi Vasilii Alekseeviç.
«Qyz» degen söz jas kezinde bozbalaşylyqty basynan köp ötkizgen Perovskiige jyly tidi me, ol i̇eriksiz jağasyn jöndep, tikireigen sarğylt mūrtynyñ ūşyn säl şiyrşyqtai ädemiledi. Gens pen Perovskii birine-biri qarap külip jiberdi. Jüirik at şappasa da qyryndaidy degen.
Osy kezde üige sändene kiıngen i̇eki qyz kirdi. Biriniñ basynda säukele, sonysyna qarağanda jas tüsken kelinşek sekildi. Üsterindegi kiımderi bai qyzdarynikindei torqa men düriiä bolmasa da, köz tartarlyqtai ädemi. Qyzyl şibarqyt qamzol, aiaqtarynda qyzğylt käkimä i̇etik, aq patsaiy şytyrman köilek. Kelinşektiñ qasyndağy qyzdyñ basynda qyzyl tülki ükili börik, belderindegi kümis belbeu būlardyñ Arqadan şyqqandaryn añğartady.
— Sau salamatsyzdar ma, märtebeli general myrzalar, — dedi säukeleli, şaşy jerge tüsken kelinşek. Qasyndağy qyz orysşa bilmegendikten i̇eski Arqa dästürimenen i̇eki qolyn keudesine aparyp, basyn idi.
— Özderiñiz de amansyzdar ma, qaraqtarym? — Gens birinşi bolyp aman-
dasty. — Qaidan jürsiñder! Attaryñ kim?
— Meniñ atym — Altynşaş, janymdağy qyzdyñ aty Kümis. Kenesary aulynanbyz, — kelinşek orystyñ taza tilimen tüsinik berdi.
Qazaq qyzynyñ orysşa osynşama ädemi söilegenine tañ qalğan Gens:
— Orysşany qaidan üirendiñ? — dedi.
Altynşaş äkesi Taijandy atqannan keiin qalai orys arasyna tüskeninen bastap, i̇eñ aqyry Kenesary batyry Baitabynğa i̇erge şyqqanyna şeiin jasyrmai, bar ömirbaianyn ädemi orys tilimen aityp berdi. Orysşa söilep tūrğan kimniñ qyzy i̇ekenin i̇endi ūqqan Perovskii;
— Bizde qandai şaruañ bar? — dep sūrady.
— Qūrmetti general, sizdi ädiletti jan degen soñ kelip tūrmyn, — dedi ol kenet közine kelgen jasyn sürtip, — ötken jyly Kenesary sūltannyñ aidalyp ketken bar tuys-jaqynyna patşa ağzamnyñ amnistiiäsyn alyp berdiñiz... Meniñ ondai ülken tilekti sizden talap i̇eter qaqym joq, tek aiañyz dep ötinemin... İeñ bolmasa Turinskige jer audarylğan ağa-inilerim men apa-siñlilerimniñ amandyğyn bildirip beriñiz...
Gens közinen jasy sorğalap tūrğan kelinşekti aiap, teris būrylyp ketti.
Al Perovskii:
— Janyñdağy balanyñ qandai şaruasy bar? — dedi Altynşaştyñ ötinişine birden jauap bere qoimai, syltauratyp.
Altynşaş Kümistiñ de basynan ötken uaqiğany jasyrmai tegis aityp kel-
di de:
— Bū da sizderdi ädeletti degenge, Qoñyrqūlja ağa sūltannyñ üstinen şağym aityp kelip tūr. Osyndai ozbyrlyq istegen adam i̇eşbir jaza tartpai kete bere me deidi. Äkesi äbdiuaqitty da sol Qoñyrqūlja sypailary öltirdi.
— Qandai aiuandyq! — dedi Gens Kümisti aiap ketip frantsuz tilinde.
— İä, dala zañy aiuandyqpen şektes keledi! — dedi Perovskii de frantsuzşa jauap qaiyryp.
Altynşaş i̇eleñ i̇ete qaldy. Ol frantsuzşa da biletin. Altynşaşty qyzmetşi qyz i̇etip üiine alğan general-maior Fonderson orystyñ aqsüiekterinen bolatyn. Olar üi-işteri bop köbinese frantsuzşa söilesetin. Jetim qyz Altyn-
şaşqa bes jyldyñ işinde amal joq, jat tildi de üirenuge tura kelgen.
Altynşaştyñ i̇eleñ i̇etkenin añğaryp qalğan Perovskii:
— Sen nemene, frantsuz tilin de bilesiñ be? — dedi.
Altynşaş generaldardyñ özara sözderiniñ kuäsi bolğysy kelmedi.
— Joq... — dep tömen qarady...
— Onda nege i̇eleñ i̇ete qaldyñ?
— Sözderiñizge tüsinbegen soñ tañdanğanym ğoi...
— ä...