Köşpendiler - III - Qahar

— Joq. Olar jüz atqa jüz qoi taŋyp alyp jüripti... Sodan Betpaqdalany köktei jüz jiyrma şaqyrymdai jer ötkende köldeneŋdei kezdesetin Şu özeniniŋ Besqūlan dep atalatyn ötkeline kelip toqtapty. Ar jağynda Syrdariiä jeri. Biraq äli de qūm, äli de taqyr. Suy aşy, şöbi az. Besqūlannan on alty şaqyrymdai jerde Aqjaiyqtan köli bar. Bū da aşy köl. Odan İnei men Qūlan qabaq adyrlaryn basyp otyryp on jeti — on segiz şaqyrymdai jerdegi myna Qosqūdyqqa kelesiŋ. Būnyŋ da suy aşy, şöbi mardymsyz. Qosqūdyqtan otyz şaqyrym barhandy qūmdy basyp otyryp, myna susyz Şūbar degen saidyŋ boiyndağy Jamanqūdyqqa jetesiŋ. Būnyŋ suy säl tūşylau, biraq tüie bolmasa jylqy işuge kelmeidi. Būdan jiyrma bes şaqyrymdai jerde Berdi bi molasy bar. Būl arada tūşy suly kişkentai sai bar. Jağasynda azyn-aulaq ösimdik te joq i̇emes. Kenesary qoly Besqūlan ötkelinen keiin kidirmei jürip otyryp, toqsan şaqyrym qūmdy, şöldi jerdi künniŋ ystyğyna qaramai bir-aq künde alğan. Osy keide Berdi bi molasy, keide Qūl dep atalatyn saida at şaldyryp, özderi tüni boiy tynyğyp, taŋ ata ar jağynda jiyrma bes şaqyrym jerdegi Sozaqtyŋ tübinen bir-aq şyqqan. Kün şyqpai bekinisti qorşap alypty. Sozaq datqasy Babajan tipti qannen-qapersiz jatsa kerek, bir nökeri kelip «jau kelip qaldy, tūryŋyz!» dese, «Sozaqqa Kenesarydan böten jan bata almaidy. Kenesary qaida, Sozaq qaida!» dep jauap beripti. Nökeri: «Kelgen sol Kenesarynyŋ özi!» — dese, «Şyrağym, jylağysy kelgen bala äkesiniŋ saqalymen oinaidy. Ūlytauda handyğyn toilap jatqan Kenesary qūs bolyp ūşyp kelmese, qaidan keledi, oiynyŋdy qoi!» — dep aqyrypty.
Perovskii i̇ezu tartyp küldi.
— Ūlytaudan Sozaqqa deiin alty jüz şaqyrymdai qūmdy, şöldi jerdi bes künde ötipti degen sözge Babajan tügil, men de senbes i̇edim. Tek mūndai jüriske künine jüz jiyrma şaqyrym jer alatyn qazaq aty ğana jaraidy.
— Qazaq jigitteri şe? — Gens te küldi. — Alğaşqy saiahatymda salt atqa minemin dep meniŋ de artym oiylyp qalğan. — General-maior qazir qazaq ölkesin otarlauğa kelgen jan sekildi i̇emes, qazaq jerin zertteuge kelgen qarapaiym ğalym tärizdi. — Biraq sol joly men būl halyqtyŋ köp etnografiiälyq materialdaryn, i̇ertegi, dastandaryn öte köp jazyp aldym... — Kenet ol Perovskiige külimsirei qarady, — siz Şu özeniniŋ myna ötkelin Besqūlan, al myna töbelerdi İnei, Qaban dep nege ataitynyn i̇estigeniŋiz bar ma?
Orynbor şekara basqarmasynyŋ bastyğy general-maior Genstiŋ soğystan köri, tarihi, etnografiiälyq jağdaidy süie äŋgime i̇etetinin biletin Perovskii, is jaiynda söilesuge asyğyp tūrsa da, onyŋ köŋilin qaldyrğysy kelmei:
— Bilmeimin, — dedi, — biraq biletin adamnyŋ sözin tyŋdauğa barmyn...
Qazir aŋyzyn tyŋdauğa yqylas qoiyp tūrğan osy jūmsaq minezdi köringen graf Perovskiidiŋ, osydan on i̇eki jyl ötkennen keiin, qalyŋ qolmen kelip, qazaq dalasyn qanğa batyryp Aqmeşitti alatynyn kim bilgen! Gens joldasynyŋ yqylasyna riza bolyp Besqūlan turaly būdan otyz jyl būryn jazyp alğan aŋyzyn aityp berdi.
— Alaşahannyŋ jaqsy köretin balasyn tağy qūlan üiiri basyp öltiripti, — dedi Gens aŋyzdy i̇esine tüsire, — qatty qapalanğan äri meilinşe aşulanğan han, qūlan bitkendi qyrudy būiyrady. Kimde-kim olardy qyryp bitirse soğan ğajaiyp köp syilyq pen i̇eŋ sūlu kişi qyzyn bermekşi bolady. Dombylaq degen batyr hannyŋ tilegin oryndaimyn dep uäde beredi. Öziniŋ İnei, Qaban degen jüirik attaryn minip qūlandardy quady, qaida qaşsa da qoimai beişaralardy qyrady. Aqyrynda bes-aq qūlan qalady. Olar Şu özeninen ötip qūmğa qaşady. Osy qūlandardyŋ Şudan ötken jerin Besqūlan deidi. Qūmğa quyp şyqqan batyrdyŋ attarynyŋ jete almai zoryğyp ölgen jerlerin İnei, Qaban dep atapty. Hannyŋ qyzyn alam dep qūm arasynda qaŋğyp ölgen Dombylaq batyrdyŋ molasy dep qazaqtar Şudyŋ teriskei jağyndağy molany körsetedi... Rasynda da būl mola tym köne... Oğan senuge de bolady.
— Qazaq jerinde ne köp, mola köp. Jäne bäriniŋ de aty bar. Jaqsy körgen adamyn atausyz tastamaidy, — dedi Perovskii, — ölgen soŋ bizge de jer atyn qūiar ma i̇eken? — Kenet ol qolyn siltedi, — meili, ölgennen keiin ne dese o desin... Al äzirge... tiri jürgen kezimizde patşa ağzam aldyndağy boryşymyzdy dūrys atqaralyq. — İendi Perovskii sözin tūjyra söiledi, — i̇eŋ aldymen Būhar hany men Qoqan hanynyŋ arasyndağy soğysqa nege kiristi, sol jaiynda Kenesarydan tüsinik sūraŋyz. Al Kenesarynyŋ būl isi Rossiiä imperiiäsynyŋ oŋtüstiktegi sauda-sattyq jūmysyna orasan ziiän keltiredi. Sondyqtan bizdiŋ hatymyzdy alysymen Qoqan handyğyna qarsy ūrysyn tyiyp, Rossiiä jerine tez qaitatyn bolsyn.
— Būğan Kenesary sūltan renjimei me? «Öz betimmen qimyldauğa mümkindik bergileri kelmeidi i̇eken», dep oilap qalmai ma?
— Oilasa oilasyn. Büitu i̇eŋ aldymen Kenesarynyŋ öz basy üşin kerek. Rossiiä patşalyğyna öz i̇erkimen bağynu degen söz, öz i̇erkimenen jaularynan kek alu degen söz i̇emes. Rossiiä patşalyğyna bağynu, tek Rossiiä müddesin ğana közdep qana ömir süru. Mūny Kenesary dūğadai jattap aluğa tiısti.
— Jaqsy.
Gens säl oilanyp tūrdy da, stol üstinde jatqan öziniŋ papkasynan bir qağazdy alyp Perovskiige ūsyndy.
— Būl ne?
— Meniŋ hatyma Kenesarynyŋ jauaby.
Perovskii men Kenesarynyŋ bitimge kelgenin i̇estise de Batys Sibir general-gubernatory şekaradağy Kenesaryğa jatatyn auyldardy şabuyn toqtatpağan. «Qasym töre qaraqşylary Rossiiäğa bağyndym dep qūr aldap jür, al dūrysynda patşağa qarsy äreketin küşeitude», — dep soğys ministri Çernyşevke aryz da i̇etken. Äbden yzalanğan Gorçakov öziniŋ bir hatynda Perovskiige: «Kenesaryny Sibir şekaralyğynan müldem alyp ket, ne bolmasa mağan ony öziniŋ Uiasynda qūrtuğa rūqsat i̇et», — dep jazğan. Būğan Perovskii: «Sūltandy kinäli degen qorytyndyğa kele almaimyn, öitkeni ol Orynborğa qarağannan beri, qol astymdağy jūrtty aşulandyrar i̇eşbir is istep jürgen joq. Ony i̇el tonady degen söz bir-eki kazaktyŋ körsetuine ğana negizdelgen. Būl düdamal kuälikter Kenesarynyŋ aiypty i̇ekenin däleldei almaidy» — dep jauap bergen. Biraq Orynbor şekara komissiiäsynyŋ predsedateli general Gens anyğyna jetkisi kelip, «Gorçakovtyŋ sizge tağyp otyrğan kinäsi ras pa?» — dep Kenesaryğa tüsinik beruin sūrap arnauly hat jibergen.
Qazir Genstiŋ Perovskiige bergen qağazy sol hatqa qaitarğan sūltannyŋ jauaby i̇edi.
Perovskii qağazdy alyp dausyn şyğara oqi bastady:
— «Patşa ağzam bergen manifesten keiin men Rossiiäğa qarsy qol kötergen i̇emespin. Bū jağynan adal i̇ekenime bir qūdaidyŋ özi kuä. Jaularym meni sizdiŋ aldyŋyzda qaralağylary keledi. İeger kerek deseŋizder, ükimet aldynda özimniŋ tipti kinäsiz i̇ekenimdi däleldep şyğuğa barmyn. Jaularym meni öte jek köredi, meniŋ sizdermen tatu bolğanymdy körgileri kelmeidi», — Perovskii qağazdy Genske qaitaryp berdi, Kenesary şynyn aityp tūrğany sözsiz. Biraq jauy tym köp... Tübi onyŋ jazyğy bolmasa da jazyqty i̇etedi. Būny tek kniaz Gorçakov qana i̇emes, i̇eŋ aldymen qazaq sūltandarynyŋ özderi-aq atqaryp şyğady.
— Sondyqtan da Kenesary segiz adamdy özine öte qas sanaidy. Alğaşqy jazğan hattarynyŋ birinde solai degen..
— Kim-kim sonda olar?
— Batys Sibir general-gubernatorlyğyna jatatyn Qūdaimendi ūly Qoŋyrqūlja, Küşik ūly Qūljan, Kişkentai ūly Aqqoşqar, Jauğaşar, bizdiŋ Orynbor guberniiäsyna jatatyn Jantöre ūly Ahmet, Jappastyŋ biı horunjii Janğabyl, Jağalbaily biı Kükir, Sozaq datqasy Babajan... Būlardy ol tek qazaqty Rossiiä men Qoqanğa satty dep jek körmeidi, öz bastarynyŋ qamy üşin i̇elge tym qataldyqtaryn da i̇eske alady. Jäne özge sūltandardai, bailardai būl segizi Kenesary jağyna şyğyp körgen i̇emes, köterilisşilerdiŋ şЇu degennen-aq taban tiresken jaulary. Äsirese Qoŋyrqūlja men Ahmet.
— Būl i̇ekeuiniŋ jan aiaspas jau bolatyndary da tüsinikti, Kenesary Batys Sibirdegi i̇ereuilin Qoŋyrqūlja ağa sūltan bolyp otyrğan Aqmola prikazyn şabudan bastasa, Orynbor jerinde sūltan-pravitel Ahmet Jantörinniŋ i̇enşisine tigen Torğai, Yrğyz özenderiniŋ boiyna tuyn tigip otyr.
— Kenesarynyŋ da tistesken jauy osy i̇ekeui. Özge sūltandardy jek körse de, i̇el birligin saqtaimyn dep, nemese öz jağyna tartuğa tyrysyp onşa tie qoimaidy. Al būl i̇ekeuiniŋ atyn i̇estigende... — Gens säl i̇ezu tartty, — Kenesary öz ordasynda otyrğannyŋ özinde de, qylyşyn qynabynan suyryp alady desedi körgen jūrt.
— Tym aşuly i̇eken. Tübi Kenesary būl i̇ekeuiniŋ basyn jūtpai tynbas!
— Mümkin būl i̇ekeui Kenesarynyŋ basyn jūtar?
— Ol mümkin i̇emes. Kenesary ölse, bizdiŋ qolymyzdan, ne Qoqan, Hiua handyğy sekildi böten jūrttyŋ qolynan öledi. Qara qazaq qazaqtyŋ Rossiiäğa bağynğany tiımdi i̇ekenin, tübi būnyŋ progrestik maŋyzy bar is i̇ekenin qaidan bilsin, täuelsizdigimizdi, i̇eldigimizdi qūrtty, jerimizdi alyp jatyr dep qana ūğady. Kimde-kim onyŋ sol täuelsizdigin, jerin Rossiiäğa, nemese Qoqan, Hiuağa äperuge kömektesse, sol — qara halyqtyŋ jauy. Qoŋyrqūlja men Ahmet sol jauynyŋ i̇eŋ bastylary, reti kelse qazaqtyŋ i̇eki jigitiniŋ biri olardy bauyzdai saludan taiynbaidy. Osy Ahmettiŋ äkesi Jantöreni bir myŋ segiz jüz on törtinşi jyly Kötibar batyr bastağan köteriliste, öziniŋ artynda kele jatqan qaradan şyqqan küzetşisi naizamen tüirep öltirgen. — Perovskii säl oilandy da qaita söiledi, — al Kenesary sol qara halyqtyŋ köbiniŋ tüsiniginşe i̇eliniŋ, jeriniŋ qorğany. Ony köziniŋ qaraşyğyndai saqtaidy. Sondyqtan da qaşqyn başqūrt Kenesary qarauylynyŋ bastyğy...
Perovskii onyŋ atyn i̇esine tüsire almai säl kidirdi.
— Batyrmūratty aitasyz ba?
— İä. Sol Batyrmūrattyŋ sūltanğa tönip kelgen qylyşty jalaŋaş qolymen ūstai aluy — nağyz i̇erlik i̇emes pe?! Būndai janqiiärlyq tek şyn berilgen adamnan şyğady. Al mylqau qūly Qaraülek Kenesarynyŋ jauyrynyna örmelep şyğyp qalğan jylandy jalaŋaş qolymen laqtyryp jiberem dep, küptei bop isip ketip, bir jeti jatypty. Bir bilgir balgerdiŋ i̇emdeuiniŋ arqasynda äzer tiri qalypty. — Perovskii basyn şaiqady, — joq, Kenesarydai batyr, Mahambettei aqyn adamyn halyq sūltandaryna op-oŋai bere qoimaidy. İeger Kenesary jau qolynan qaza tabar bolsa, onyŋ ajaly basqa ūlttan keledi.
Osy kezde Perovskiidiŋ adiutanty i̇esikten kirip:
— Sūltan-pravitel Ahmet Jantörin, — dedi, — sizdiŋ şaqyruyŋyzben kelip tūr.
Orynbor äskeri gubernatorlyğyna jatatyn Jaiyqtyŋ künşyğys jağyn basqaratyn Jantöre ūly Ahmet, Jantöre ūly Arystan, Aişuaq ūly Baimūhamed sūltan-pravitel Perovskiimen auyz jalasqan dos. Olar «Kenesaryny Orynbor jerinen quu kerek, i̇eger öziŋizdiŋ äskeriŋiz jetpeitin bolsa, biz järdemdeseiik» dep san aitqan. Biraq būğan Perovskii könbegen. Orynbor maŋyndağy mūjyqtar köterilgen alasapyran kezde, qazaqtarmen qyrylysudy dūrys körmegen. «Rossiiä imperiiäsyna qarağan qazaqtardy, Ahmet pe, Arystan ba, Kenesary ma, qai sūltan basqarsa da, bäribir, tek bizge bağynyp tynyş jürse bolğany i̇emes pe», — dep oilağan.
Patşa ağzam sözinen keiin Perovskii keşe üş sūltan-praviteldi şaqyruğa mäjbür boldy. Qandai general bolğanmen patşa ağzamnyŋ jarlyğyn oryndamaityn qūdireti qaisy, i̇eger soğys ministri Çernyşev «Gorçakovpen qosylyp Kenesaryny qūrtyŋdar» dep şyn būiryq berip qalsa, qolynda sol būiryqty oryndarlyq qandai küş baryn bilgisi kelgen. Sūltan-praviteldiŋ şaqyrylğan sebepteri de osy i̇edi.
— Arystan men Baimūhamed sūltandar kelgen joq pa?
— äzir kelgen joq.
— Onda Ahmet Jantörin kirsin.
Üige Ahmet kirdi. Būl boişaŋdau kelgen, keŋ tanau, süzegen būqanyŋ közindei şatynağan ülken közdi, qara sūr, orta jastan asyŋqyrap bara jat-
qan kisi. İyğynda Rossiiä äskeriniŋ podpolkovniktik pogony bar. Orysşa oqyğan, kezinde Orynbordağy Nepliüevtyŋ äskeri uçilişesin bitirgen. Ol äskerşe amandasyp, qolyn köterip i̇esik aldynda tūra qaldy.
— Podpolkovnik Jantörin sizdiŋ şaqyruyŋyzben keldi, general myrza.
— Joğary şyğyŋyz, sūltan-pravitel.
Būlar qol alysyp amandasqannan keiin, Perovskii birden şaqyrğan şar-uasyna kiristi.
— Sūltan Ahmet, siz Kenesarynyŋ qazir Qoqan jerinde soğysyp jatqanyn bilesiz ğoi?
— ärine.
— Kenesary Qoqan hanymen nege soğysyp jatyr? Siz būl jaiynda ne i̇estidiŋiz? Mümkin, Hiua hanynyŋ ötinişin oryndap, Būhar hanyn jeŋip ber-
mek pe?
— Kenesary ondai aqymaq i̇emes. Mädelihandy öltirip Nūrasulla Qoqandy özine bağyndyrğannan keiin Kenesary Hiua hanymen Qoqandağy qazaq jerin sağan alyp beremin dep astyrtyn söz jürgizgen. Ondağy oiy Būhar hany Nūrasulla tym küşeiip ketpes üşin Būhar men Hiua arasyn şatystyru. Kenesaryğa tartuğa kümis i̇er-toqymdy arğymaq pen on bes myltyq jibergen Hiua hany Allaqūl, Kenesary meniŋ jağymda bolady i̇eken dep Būharğa qarsy soğys aşty. Biraq būl soğystyŋ qyzyğyn Qoqan kördi, Hiua men Būhar qyrylysyp jatqanda, biyl Qoqan qalasynyŋ adamdary köteriliske şyğyp, Qoqannan būharlyqtardy quyp, Mädelihannyŋ tuysy Şerälini han i̇etip köterdi. Mūny körgen Kenesary Qoqan handyğyn qaitadan küşeiip ketkenşe, Taşkent qūşbegisiniŋ qaramağyndağy jeti myŋ şaŋyraq qazaq aulyn özime qosyp alaiyn dep, osy aidyŋ on besinde tört myŋ qolmen Taşkentke qarai attandy. Meniŋ habarşymnyŋ aituy boiynşa, Kenesary qazirdiŋ özinde-aq Jaŋaqorğan, Jölek, Aqmeşitti basyp alğan körinedi. Bū künde ūrys Sozaqta jürip jatyr desedi. Kenesary bosatqan kei qazaq auyldary beri qarai köşe bastağan tärizdi.
— Būdan bizge keler qandai ziiän bar? — dedi Perovskii Genske qarap, — bir myŋ segiz jüz otyz törtinşi jyly Qasym töreniŋ balasy Sarjan Rossiiä imperiiäsy qaramağynan qyryq myŋ üilik qyruar i̇eldi alyp qaşsa, bügin Qasym töreniŋ i̇ekinşi balasy Kenesary sūltan sol qyryq myŋnan Qoqan handyğynyŋ qaramağynda qalğan jeti myŋ üidi keiin qaitaramyn dep soğys aşuda. Būl Rossiiä imperiiäsynyŋ jeŋisi i̇emes pe?
— Joq, būl Kenesary sūltannyŋ jeŋisi, — dedi kenet tūnjyrap ketken Ahmet, — qazir onyŋ qaramağynda Naiman, Bağanaly, Arğyn, Tabyn, Tama, Şekti, Şömekei, Baibaqty, Qypşaq rulary bes myŋ auyl, iaki i̇eki jüz i̇elu myŋ şaŋyraq bolsa, oğan Qoqan handyğynan jeti myŋ şaŋyraq köşip kelip tağy qosylsa qanşa küş jinalğany? Al, Kenesary tiri tūrğanynda Rossiiäğa dos bolmaidy.
— Nege?
— Onyŋ köksegeni Abylaidyŋ zamany. Bar qazaqqa özi han bolmaq!...
— Jaraidy, — dedi Gens, — Kenesary handyqty köksesin, al sonda... — general-maior qabağyn säl şytty, — jaŋa öziŋ aittyŋ ğoi, onyŋ qaramağynda i̇eki jüz i̇elu myŋ üi bar dep, är üide tört adamnan bolsyn... Sonda bir milliondai kisi bir Kenesaryny han i̇etemiz dep bizben küreske şyğyp jür me? Osynşama adamdy qorqytyp soŋyŋnan i̇ergize almaisyŋ. Joq, Ahmet sūltan, mūndağy äŋgime äldeqaida tereŋde. Älgi million adamnyŋ aq patşağa qarsy narazylyğy men Kenesarynyŋ han bolsam degen armany ūştasyp jatyr. Mūndai jağdaida biz Kenesaryny i̇emes, älde adasyp, älde şauyp alady dep qorqyp sol sūltannyŋ soŋynan i̇erip jürgen jūrtty i̇eske aluğa tiıstimiz. Kenesaryny qūrtamyz dep million adamdy qūrtuğa bolady ma?
— Bolady! Nege bolmaidy?! — dedi kenet Ahmet qattyraq dauystap jiberip.
— Öziŋmen bir tuğan qazağyŋ bolsa da ma?
— Meili. Qazağym bolsyn, şürşitim bolsyn. Aitqanyma könip, aidağanyma jürmeidi i̇eken, qyryp tastau kerek!.
Gens oğan renji qarady. Aldynda tūrğan adam, kenet generalğa adam i̇emes, qan qūmar qorqau sekildi bolyp körinip ketti. «Halyqty bosqa qyrmau kerek» dep ūltymyz bölek biz ara tüskimiz keledi, al mynau... Gens kenet Ahmetke «Halyq sendei sūltandardy nege jek köretini i̇endi tüsinikti boldy. Äkeŋ Aişuaq hannyŋ balasy Jantöreni halyq öltirip i̇edi. Baiqa, Ahmet, seniŋ de ajalyŋ halyq qaharynan kelmesin!» — degisi kelip ketti. Biraq Perovskii būrynyraq:
— Jaraidy, biz myna general myrza i̇ekeumiz Kenesaryny özimizge qan tökpei bağyndyrudy jön körip i̇edik, — dedi. — İeger ondai mümkinşilik bolmaidy i̇eken, — küş jūmsauğa da barmyz. Sonda Kenesary jasağyn talqandauğa älderiŋ jete me?
Quanğannan Ahmettiŋ közi jarq i̇ete qaldy.
— äbden jetedi. Kenesaryda qazir segiz myŋdai atty äsker bolsa, myna biz Jantöreniŋ sūltan-pravitel i̇eki balasy Ahmet pen Arystan üş myŋ jauynger qarsy qūia alamyz. Jantöreniŋ inisi sūltan-pravitel Baimūhamed i̇eki myŋ adam beredi. Jappas ūly Janğabyldan, Kenesaryğa qosylmai qalğan Or boiyndağy Törtqara, Jağalbaily rularynyŋ biı Kükir, Biğajannan myŋ adamnan şyğady. Kenesarynyŋ qasy Qypşaq biı Jaŋbyrşynyŋ Balğojasy myŋ sypai berse... Sonda qanşa boldyq? Toğyz myŋ ba? Būğan Orynbor äskeri gubernatory i̇eki myŋ soldat qossa, qūlşynyp otyrğan Batys Sibir äskerisiz-aq Kenesaryny biyl küzde joq i̇etuge bolady. Tek rūqsat i̇etilsin.
— Jaqsy, — dedi kenet Perovskii, — özge sūltandar kelsin. Keşke keŋeselik. Joldan şarşağan şyğarsyz, äzirge tynyğa tūryŋyz.
Ahmet şyğyp ketkennen keiin Perovskii:
— Kördiŋ be, märtebeli dosym, — dedi Genske, — qazaq jerinde feodaldyq, rulyq dästürdiŋ qandai myqty i̇ekenin? är sūltan, bi qaramağyndağy rulastarynyŋ jigitin öz soldattaryndai jūmsai alady. Qazaq ta bir, qoi da bir, tek aldaryna tüsetin serkesi bolsyn!
— Joq, — dedi Gens qabağyn säl şytyp, — qazaq daryndy halyq, batyr halyq, ätteŋ baqytsyz halyq.
Perovskii jauap qaiyrğanşa adiutant tağy üige kirdi.
— General myrza, — dedi ol äldenege säl qyzaryp, — qazaqtyŋ tamaşa i̇eki sūlu qyzy kelip tūr. Ket desem, sizge kirmei ketpeimiz deidi. Biri orysşa sudai biledi.
Perovskii men Gens birine-biri qarady. Qazaq qyzynyŋ orysşa söileui i̇ekeuine de taŋ dünie.
— Kirsin, — dedi Vasilii Alekseeviç.
«Qyz» degen söz jas kezinde bozbalaşylyqty basynan köp ötkizgen Perovskiige jyly tidi me, ol i̇eriksiz jağasyn jöndep, tikireigen sarğylt mūrtynyŋ ūşyn säl şiyrşyqtai ädemiledi. Gens pen Perovskii birine-biri qarap külip jiberdi. Jüirik at şappasa da qyryndaidy degen.
Osy kezde üige sändene kiıngen i̇eki qyz kirdi. Biriniŋ basynda säukele, sonysyna qarağanda jas tüsken kelinşek sekildi. Üsterindegi kiımderi bai qyzdarynikindei torqa men düriiä bolmasa da, köz tartarlyqtai ädemi. Qyzyl şibarqyt qamzol, aiaqtarynda qyzğylt käkimä i̇etik, aq patsaiy şytyrman köilek. Kelinşektiŋ qasyndağy qyzdyŋ basynda qyzyl tülki ükili börik, belderindegi kümis belbeu būlardyŋ Arqadan şyqqandaryn aŋğartady.
— Sau salamatsyzdar ma, märtebeli general myrzalar, — dedi säukeleli, şaşy jerge tüsken kelinşek. Qasyndağy qyz orysşa bilmegendikten i̇eski Arqa dästürimenen i̇eki qolyn keudesine aparyp, basyn idi.
— Özderiŋiz de amansyzdar ma, qaraqtarym? — Gens birinşi bolyp aman-
dasty. — Qaidan jürsiŋder! Attaryŋ kim?
— Meniŋ atym — Altynşaş, janymdağy qyzdyŋ aty Kümis. Kenesary aulynanbyz, — kelinşek orystyŋ taza tilimen tüsinik berdi.
Qazaq qyzynyŋ orysşa osynşama ädemi söilegenine taŋ qalğan Gens:
— Orysşany qaidan üirendiŋ? — dedi.
Altynşaş äkesi Taijandy atqannan keiin qalai orys arasyna tüskeninen bastap, i̇eŋ aqyry Kenesary batyry Baitabynğa i̇erge şyqqanyna şeiin jasyrmai, bar ömirbaianyn ädemi orys tilimen aityp berdi. Orysşa söilep tūrğan kimniŋ qyzy i̇ekenin i̇endi ūqqan Perovskii;
— Bizde qandai şaruaŋ bar? — dep sūrady.
— Qūrmetti general, sizdi ädiletti jan degen soŋ kelip tūrmyn, — dedi ol kenet közine kelgen jasyn sürtip, — ötken jyly Kenesary sūltannyŋ aidalyp ketken bar tuys-jaqynyna patşa ağzamnyŋ amnistiiäsyn alyp berdiŋiz... Meniŋ ondai ülken tilekti sizden talap i̇eter qaqym joq, tek aiaŋyz dep ötinemin... İeŋ bolmasa Turinskige jer audarylğan ağa-inilerim men apa-siŋlilerimniŋ amandyğyn bildirip beriŋiz...
Gens közinen jasy sorğalap tūrğan kelinşekti aiap, teris būrylyp ketti.
Al Perovskii:
— Janyŋdağy balanyŋ qandai şaruasy bar? — dedi Altynşaştyŋ ötinişine birden jauap bere qoimai, syltauratyp.
Altynşaş Kümistiŋ de basynan ötken uaqiğany jasyrmai tegis aityp kel-
di de:
— Bū da sizderdi ädeletti degenge, Qoŋyrqūlja ağa sūltannyŋ üstinen şağym aityp kelip tūr. Osyndai ozbyrlyq istegen adam i̇eşbir jaza tartpai kete bere me deidi. Äkesi äbdiuaqitty da sol Qoŋyrqūlja sypailary öltirdi.
— Qandai aiuandyq! — dedi Gens Kümisti aiap ketip frantsuz tilinde.
— İä, dala zaŋy aiuandyqpen şektes keledi! — dedi Perovskii de frantsuzşa jauap qaiyryp.
Altynşaş i̇eleŋ i̇ete qaldy. Ol frantsuzşa da biletin. Altynşaşty qyzmetşi qyz i̇etip üiine alğan general-maior Fonderson orystyŋ aqsüiekterinen bolatyn. Olar üi-işteri bop köbinese frantsuzşa söilesetin. Jetim qyz Altyn-
şaşqa bes jyldyŋ işinde amal joq, jat tildi de üirenuge tura kelgen.
Altynşaştyŋ i̇eleŋ i̇etkenin aŋğaryp qalğan Perovskii:
— Sen nemene, frantsuz tilin de bilesiŋ be? — dedi.
Altynşaş generaldardyŋ özara sözderiniŋ kuäsi bolğysy kelmedi.
— Joq... — dep tömen qarady...
— Onda nege i̇eleŋ i̇ete qaldyŋ?
— Sözderiŋizge tüsinbegen soŋ taŋdanğanym ğoi...
— ä...

Click or select a word or words to search the definition