Köşpendiler - III - Qahar

«Patşa ağzam osy meiirimsiz Ukazyna qaramai, — dedi graf işinen, — Kenesarynyŋ ūstalyp ketken tuystaryn, Uälihannyŋ ülken balasy Ğūbaidolladan bastap bosatyp berdi... Biraq Ğūbaidolla tuğan inisi — Qūsmūrynnyŋ ağa sūltany Şyŋğystyŋ i̇eline barmai, Kenesaryğa kelip qosyldy. Nelikten? Patşa ağzamnyŋ jaqsylyğyn bilmegendiginen be, älde öziniŋ toqal şeşesi, Şyŋğystyŋ anasy Aiğanymğa degen öştigin ūmytpağany ma?.. Aiğanym demekşi, ony osydan jiyrma bes jyl būryn Peterburgta körip i̇edim ğoi.. Marqūm Birinşi Aleksandr patşanyŋ tuğan küngi toiynda... Sol toiğa arnalğan balda sūlulyq jağynan Aiğanymnan i̇eş äieldiŋ aspağany äli i̇esimde... Oğan özim sekildi orys-
tyŋ jas ofitseriniŋ bäri ğaşyq bolyp qalğan i̇edik qoi». Graf äldeneni i̇esine tüsirip külimsiredi. «İä, söitken sūlu Aiğanymdy qasqyrdyŋ qanşyğyndai tas jürek dep kim oilağan. Handyqqa özimen talasqan Uälidiŋ ülken äielinen tuğan Ğūbaidollany da, Uälidiŋ tuğan ağasy Sartaidy da Sibirge jer audartqan joq pa? — Perovskii tağy külimsiredi. — Alaida Birinşi Aleksandr patşanyŋ sol toiyn ömir baqi ūmyta almaspyn... Jetpiske taiap qalğan Uäli özi sekildi kileŋ aq şaşty şaldarmen patşa saraiynyŋ bir salonynda karta oinap otyrğanda, bidiŋ däl qyzu üstinde. Aiğanymdy öz üiime alyp ketip i̇edim-au! Ah, jastyq şaq, jastyq şaq, sen qazir alystağy ai tärizdisiŋ ğoi, säuleŋ bar, qyzuyŋ joq...
Al sondağy marqūm Birinşi Aleksandr tuğan küngi balmen, qorğanyşym Birinşi Nikolai patşanyŋ tuğan künine arnalğan keşegi bal aiyrmasy qandai? Jer men köktei! Alğaşqy balda qylyştyŋ jüzindei qylşyldağan ofitser i̇edim, aldymda men asatyn san qyzyq asqar belder bar bolatyn, bar bolaşağym meni kütip tūr i̇edi ğoi... Al keşegi balda şe?.. Şyn qyzyğy artynda qalğan kärilikke bas ie bastağan jan sekildi köringen joqpyn ba, saltanatty sarai bikeşterine... Aiğanym tärizdi jas sūludy oŋaşağa alyp ketpek tügil, patşa ağzamnyŋ köŋildesi jezökşe Ninanyŋ äziline äzil qaitara almai qaldym ğoi... İä, iä, bäleniŋ bäri osy äzilden bastalğan joq pa?.. Söitti ğoi».
Vasilii Alekseeviç tūnjyrai oiğa ketti. Rasynda ol oilanatyn jäitter köp i̇edi. Perovskii Qoqanğa özi basqaryp barğan Doŋyz jylğy sätsiz ekspeditsiiäsynyŋ äuresinen qūtylğan soŋ, biyl azyraq dem alyp köŋil kötereiin dep jazğytūrym patşa ağzamnyŋ rūqsaty boiynşa Peterburgke kelgen. Jastyq şaq ötken jerdiŋ ystyqtyğy qandai, osy tamaşa astanada üş-tört ai seruendep qalğan. İendi qaitam dep tūrğan kezinde patşa ağzamnyŋ bir qyzynyŋ tuğan küni bolyp, sonyŋ balyna qatynasqan. Balda qydyryp jürip Birinşi Nikolai imperatory men onyŋ köŋildes äieli, Peterburgtyŋ soŋğy kezde auyzğa iline bastağan sūluy Nina Makeevskaiamen kezdesip qalğan. Amandasyp bolğannan keiin saiqal Nina:
— Ah, patşa ağzam, sizdiŋ mağan bergen uädeŋizdi oryndamauyŋyzğa Vasilii Alekseeviç te kinäli ğoi dep oilaimyn, — dep külgen.
Patşa saraiy äielderiniŋ mūndai sözdi astarsyz aitpaitynyn biletin Perovskii dereu:
— Ğafu i̇etiŋiz. İeger märtebeli patşa ağzam uäde bergen bolsa, ol uädeni oryndau üşin Orynbor ölkesiniŋ äskeri gubernatory graf Perovskii öz janyn pida i̇etuge bar, — dep basyn igen.
— Onda qalai bolğany? — Sūlu Nina siqyrlana külgen, — patşa ağzam mağan osy toiğa köilektikke būhar düriiäsyn aldyram dep arnauly keruen jiberedi. Al ol keruendi Taşkent tübinde soğys aşqan sizdiŋ Kenesary sūltanyŋyz tonaidy... Būl aiyp i̇emes pe?
— Ol mümkin i̇emes. Keşe ğana habar aldym. Besinşi sentiabr küni Kenesary sūltan öziniŋ Torğai özeniniŋ jağasyndağy ordasynda bolatyn.
— Orynbordan Aral teŋiziniŋ jağasyna deiin i̇eki ai jüretin tek orys generaldary ğana, — degen Nikolai patşa kekete, säl qabağyn şytyp. Būnysy Perovskiidiŋ Hiua handyğyna qarsy otyz toğyzynşy jyly şyğarğan ekspeditsiiäsynyŋ Aral teŋiziniŋ jağasyna i̇eki aida äzer barğanyn betine salyq i̇etu, — al qyrğyz sūltandary Torğaidan tört myŋ äskermen jeti-aq künde Sozaqqa jetedi i̇eken.
— Ğafu i̇etiŋiz, patşa ağzam, men sizdiŋ qaljyŋyŋyzğa tüsinip tūrğam joq. — Perovskii basyn ie tüsken.
— Qaramağyndağy qyrğyzdardyŋ ne istep jatqanyn, patşa generaldarynan i̇emes, generaldary patşasynan biletin bolğan i̇eken būl baqytsyz Rossiiäda. — Nikolai patşa qabağyn tüie tüsken. — Bilmeseŋiz aitaiyn. Siz qorğan bop jürgen Kenesary sūltan osy jyly jetinşi sentiabr küni özin han dep jariiä-
lap, sonyŋ qūrmetine bir jetiden keiin Qoqan handyğyna qarsy Taşkent tübinde soğys aşqan.
— Beker bolar... — degen Perovskii senerin de, senbesin de bilmei. Öitkeni jaqynda ğana öziniŋ ornynda qalğan general-maior Gensten hat alğan. Hatynda ol adiutanty Gernniŋ Kenesary ordasynan birinşi sentiabrde qaitqanyn jazyp «Ol jaqta bäri tynyş, Kenesary bitimniŋ i̇eŋ soŋğy şeşimin kütip jür» degen.
— Beker! Ğafu i̇etiŋiz, qadirli Vasilii Alekseeviç, bügin ğana Qoqan hany Şeräliden şabarman keldi. — Nikolai patşa soŋğy kezge deiin öziniŋ süiep jürgen gubernatoryn birjolata jermen-jeksen i̇etkisi kelmedi. İendi ol jüzine säl şyrai berdi, — osy uaqytqa deiin kniaz Gorçakovtan göri graf Perovskiidi jaqyn sanasaq onymyz Kenesaryny siz han i̇etsin degenimiz i̇eken dep tüsinbeŋiz. «Bir patşalyqtyŋ işinde i̇ekinşi patşalyq boluğa mümkin i̇emes». Jäne İndiiä, Auğanstan, Orta Aziiäda ağylşyndar men bizdiŋ tilegimiz qarama-qarsy kelip otyrğanda, Būqar, Qoqan, Hiua handyqtarymen sauda-sattyqty, qarym-qatynasty būzu Rossiiä imperiiäsynyŋ saiasatyna jatpaidy. Mūny da ūğyŋyz. Demek, Kenesary äŋgimesin bitiretin uaqyt jetti. Är gubernator öz betinşe saiasat jürgizuden i̇eşteŋe önetin i̇emes. Sondyqtan men bügin Çernyşev myrzağa Sibir men Orynbor gubernatorlary tize qosa otyryp, biyl jazda Kenesary qozğalysyn birjolata qūrtatyn bolsyn degen būiryq berdim. İeger būl mindetti oryndai almaimyn deseŋiz...
— Bärin de tüsindim, — dep Perovskii basyn ie tüsken.
— Tüsinseŋiz, köp keşikpei Orynborğa jürip ketersiz dep oilaimyn. — Patşa ağzam basyn izep qoştasty da, i̇endi kidirmei, qasyndağy sūlu kelinşekti qoltyqtap kete barğan.
Nina Makeevskaia Soğys ministri Çernyşevtyŋ Nikolai patşağa jaqyndastyrğan äieli i̇ekenin graf biletin. Al sol Çernyşevtyŋ köpten beri Perovskiidiŋ ornyna artilleriiä general-maiory Obruçevti qoiğysy kelip jürgenin de sezetin. Tek patşa ağzamnyŋ özi Perovskiidi süieitin bolğandyqtan «auystyraiyq» deuge bata almaityn. «Çernyşev oilağan maqsatyna jaqyndap qalğan sekildi-au» dedi graf işinen, patşa ağzamnyŋ sözinen özine köz qarastyŋ özgere bastağanyn sezip, «bir qatynğa köilekke degen torqanyŋ mezgilinde kelmegeni üşin bir i̇eldiŋ tağdyry özgeşe şeşilui kerek».
Perovskii sol tüni taŋ ata-aq Orynborğa attanğan da suyt jürip keşe jetken. Kelgen betinde-aq Gensten bolğan uaqiğanyŋ anyğyn bilgen. Bügin qoldanar şarany şeşpek.
Kenesary qozğalysyn basudy aqyldaspaq bolğan Perovskii qaramağyndağy ağa sūltandarğa «tez jetsin» dep at şaptyrğan. Al barlyq jağdaidy tolyq baiandaudy general Genske tapsyrğan. Äskeri gubernator būl baiandamağa bir täulik qana uaqyt bergen. Qazir sol general Gensti kütip otyrğan jaiy bar.
— äskeri gubernator myrza, — dedi i̇esikti aşyp hatşy-adiutanty aqqūba kelgen bala jigit, — general maior myrza keldi.
— Kirsin.
Ūzyn boily, qoşqar tūmsyqty, oily, ülken közinde altyn pensnesi bar, äskeri adamnan göri oqymystylarğa köbirek ūqsas Gens üige kirdi.
Graftyŋ kabineti Gorçaktyŋ kisi qabyldaityn bölmesindei daliyp jatqan sūsty bolmasa da, tört būryşty äjeptäuir keŋ zal. Stol tūsyndağy patşa ağzamnyŋ suretinen böten äskeri gubernator qūrmet tūtatyn Suvorov, Kutuzov sekildi ataqty orys qolbasşylarynyŋ ğana bir-eki tas müsinderi bar. Jūmsaq oryndyqtar, divandar bäri altyn tüstes sary barqytpen tystalğan. Qabyrğada Orynbor ölkesiniŋ ülken kartasy. Bölme işi tolğan kitap. Būryştağy şkaf işinde de, stol üstinde de kileŋ bylğary tysty juan şyğarmalar...
— Jaqsy jatyp, jäili tūrdyŋyz ba, Vasilii Alekseeviç, — dedi Gens qol berip amandasyp, būl i̇ekeui köpten kele jatqan äriptes, seriktes adam bol-
ğandyqtan aralarynda bälendei resmi tärtip saqtala qoimaityn, — jol soğyp tastağan jaq pa i̇eken?..
— Jol soqqanmen tösekte rahattanyp jatatyn kez bolyp tūr ma? — Perovskii i̇ezu tartyp küldi de, tez ornynan türegelip, qabyrğadağy kartanyŋ aldyna bardy. — Uaqytty bosqa ötkizbeiik, general myrza, siz mağan aldymen Kenesary sūltannyŋ qaramağyndağy i̇eldiŋ qaisysy qai jerde, sony körsetiŋizşi.
Gens būryşta tūrğan körsetkiş taiaqty alyp söilei bastady.
— Būl jaqqa Kenesarynyŋ soŋynan köşip kelgen Aqmola jäne Qarqaraly okrugteriniŋ älke — Baidaly, Tynaly — Qarpyq, Alşyn — Jağalbaily, Qarakesek, Aitqoja — Qarpyq, Töbe — Temeş bolystary Qaraqūm men Aqqūmnyŋ töŋiregindegi myna jaiylymdar men Jylanşyq özeniniŋ Torğaiğa qUiatyn sağasyna ornalasty. Al Baianauyl okruginen kelgen Qozğan, Qoilybai — Şağyr, Qarjas, Malai — Qalqaman bolystary men Aqmola okruginiŋ Tynaly — Qarpyq, Toraiğyr — Qypşaq bolystarynyŋ qalğan auyldary Bağanaly ruymen qosyla, myna Qara Torğai özeni boiyna jailasty. Osy Qara Torğaidyŋ joğarğy tūsynda, jūrt «Orda tikken» dep atai bastağan jerde Kenesarynyŋ öziniŋ auly tūr. Otyz segizinşi jyly Kenesarymen birge köterilgen Orta jüzdiŋ Atbasar duanyna jatatyn myna Arğynaty Ūlytau, Terisaqqan, Qairaqty, Şoiyndy köl, Aq köl maŋyn jailağan qalyŋ Altai — älke, Altai — Baidäli, Töbet — Temeş, Tynaly — Qarpyq, Aitqoja — Qarpyq, Qoilybai — Altai, Alşyn — Jağalbaily rulary bizdiŋ jerimizdegi Alşynmen birigip ketip otyr. Mine kördiŋiz be, qanşa jer i̇ekenin? Gens kartanyŋ däl ortasyn qomaqty i̇etip bir oiyp ötti, — būğan myna Jaiyqtyŋ künşyğys jağyndağy Jem, İelek, Yrğyz özenderi men Jylandy, Mūğajar taularynyŋ bauyryn qonys i̇etken Kişi jüzdiŋ Tabyn, Tama, Şyqylyq, Şömekei, Şekti, Törtqara rularyn qossaŋyz i̇ereuilşil sūltan qaramağynda Frantsiiä men İtaliiäğa para-par bir handyq i̇el bolady.
Perovskii kartağa oilana köz tastady.
— Taŋ qalam, — dedi ol säl kidire, — jaişylyqta auly bir qonyp ötetin jerge talasatyn qazaq rulary, Sibirden qaptai köşken osynşama i̇elge qalai qonys berdi?
— Rasynda, būl taŋ qalatyn jağdai, — Gens oilana jauap qaiyrdy. — Kenesarynyŋ küşi de osynda i̇emes pe? Ol Rossiiä imperiiäsynyŋ otarşylyq saiasatyn ömir boiy bytyrap jürgen qazaq rularynyŋ basyn qosuğa paidalana bilip otyr.
— Sondyqtan da ony qazaqtar han sailady demeksiŋ be?
— «Kenesaryny jetinşi sentiabr küni han köteripti» degen habardy üş künnen keiin men de i̇estidim. Sizdiŋ atyŋyzdan arnauly kisi jiberip, «būl ras habar ma?» dep sūraq salğanymda Kenesary: «beker» dep jauap qaiyrdy. Būl sözge men sendim. Öitkeni «Üş jüzdiŋ adamdary Kenesaryny aq kigizge köterip han sailapty. Torğai boiynda ūlan-asyr toi bolyp jatyr», — dep Qoqan beiqam otyrğanda ol tört myŋ äskermen bir jeti ötpei Sozaqtan bir-aq şyqty. Sonysyna qarağanda «Kenesary han bolypty» degen söz qulyğy ma deimin. Ne bolsa da anyğyn Gern myrza bilip keledi, ol aldyŋğy küni jürip ketti.
— Bar qazaqtyŋ basyn qosatyn hanyŋ boldym demese Sozaqqa nege bardy?
— Torğai praviteli Ahmet Jantörin: «Kenesary Sozaqqa öz betimen barğan joq. Taşkent qūşbegine qarsy bas kötergen Syr boiyn jailağan Şömekei, Törtqara, Tama rulary ony Qoqan handyğynan qūtqarudy sūrap şaqyryp otyr» deidi. Al Sibir Tamojnyi okruginiŋ bastyğy: «Kenesary Qoqan jerine soŋğy alasapyran kezde köşip ketken Rossiiäğa bağynatyn qyrğyz auyldaryn qaitaryp äkeluge ötti» deidi. İeger būl habarlarğa tuğan äkesi Qasym töreni Qoqan hany men Taşkent qūşbegisiniŋ öltirgenin i̇eske alsaq, Aziiä i̇eliniŋ dästüri boiynşa Kenesarynyŋ jau jūrtyn şabam deui taŋ qalarlyq is i̇emes.
— Kenesarynyŋ tuystaryn öltirgen Mädelihan men Taşkent qūşbegi Begderbek, Läşkärlar qazir joq. Onda Mädelihannyŋ inisi momyn Şerälihan. Ol bizge dos.
Mädelihan baiağy Taşkende toqal şeşesimen kezdeskennen keiin, bir jyl ötpei üilengen bolatyn. Būnysyn käpir isi dep «Qasapşy Nūrasulla» atanğan Būqar ämiri, biylğy jyly köp äskerimen kep Mädelihandy bauyzdap, al sūlu Hanpadşaiymnyŋ küntimesine qorğasyn qūiyp öltirgen-di. Graf sony aityp tūr.
— Būqar men Qoqan handyğynyŋ arasyndağy qastyqty paidalanyp, Kenesary i̇elin bosatyp alamyn dese osy kez i̇eŋ yŋğaily kez. Kenesarynyŋ qimyly osyny körsetedi... Al ol Būqar, Qoqan, Hiua handarynyŋ biriniŋ de qol astyna kirgisi kelmeidi. Olardyŋ qazaq halqyna jandary aşymaitynyn, özin «bizge kel» dep şaqyrsa, handyqtaryn Rossiiädan qorğaityn aldyŋğy şep i̇etip paidalanudy ğana közdeitinin Kenesary jaqsy biledi. Sondyqtan da aldyŋğy jyly oktiabr aiynda Mädelihan köp syilyqpen ädeii kisi jiberip, Qoqan handyğyna köş degeninde, Kenesarynyŋ könbei qalğany öziŋizge aian. Ol Hiua hany Allaqūlğa da könbegen. Būl jağdailar turaly biz oktiabr aiynda graf Nesselrodege arnauly hat jazğanbyz...
— Bäri dūrys. Kenesarynyŋ Qoqan, Būqar, Hiua handarynyŋ qaramağy tügil, Rossiiä imperiiäsynyŋ da qol astyna kirgisi kelmeitinin bilemin. Onyŋ oiy Rossiiä bergen tynyştyqty paidalanyp, Qoqan qaramağyndağy qazaqtardy özine qosyp alu. Söitip baryp qazaq handyğyn qūru... Şamasy kelse Hiua hanyna qarsy şyğyp jürgen Kötibardyŋ İesetin de özine i̇ertu. Biraq İeset te, Syr boiynyŋ batyry Janğoja da Kenesarynyŋ qol astynda bolğysy kelmeidi. Olar «Ortaq ögizden, oŋaşa būzaudy» jaqsy köredi. Kenesaryğa Kişi jüzdiŋ bäri birdei qosylmai otyruyna da osy sebep...
— Janğoja būl joly Kenesarymen til tauypty. Äitpese bes myŋ äskeri bar Sozaq sekildi küşti bekinisti, Kenesary i̇eki myŋ äskerimen qalai alsyn...
Perovskii Genstiŋ sözin bölip jiberdi.
— Patşa ağzam tört myŋ äskermen attanypty deidi ğoi Kenesaryny?
— Onysy ras. Biraq mynau Şūŋqyr qūdyq tübine at şaldyrğan äskeriniŋ arasynda dizenteriiä auruy paida bolyp i̇eki myŋdai jauyngeri ūrysqa qatynasa almapty. Onyŋ ornyna Janğoja batyr i̇eki myŋ äskerimen kelip qosylypty.
— Söitip olar Sozaqty alyp pa?
— Aluğa taiau deidi. Bügin ūrys bastalğanyna on kün.
— Ğajap, — dedi Perovskii, — zeŋbirekti, bes myŋ äskeri bar myqty bekinisti Kenesary tört myŋ atty äskerimen qalai almaq?
— Qiiänat körip qorlanğan jūrt qaşan da bolsa täuekelşil keledi. Biri onğa tatidy. Onyŋ üstine Kenesary sekildi täjiribeli qolbasşysy bolsa... — Gens oiğa şomğandai säl kidirdi, — Kenesarynyŋ Sozaqty alatyny sözsiz. Bekinis qabyrğasyna şyğatyn jüzdegen baspaldaq istetipti. Ol baspaldaqpen örmeleitin batyrlar qazaq jigitteriniŋ arasynda qaşan da bolsa myŋdap tabylady.
— Söz joq, batyr halyq! — dedi Perovskii, — tek bastary birikpeidi. Ru-ru bop ünemi talasady da jatady. Köringenge bağynularynyŋ bas sebebiniŋ özi de osynda... — Vasilii Alekseeviç kenet kartağa būryldy. İesine patşa ağzamnyŋ Kenesary Sozaqqa bir jetiniŋ işinde jetipti, degen sözi tüsti. Ol kartadan közin almai, — orta jolda Betpaqdala, atpenen osynau jerdi olar qalai bir jetide aldy? — dedi.
Gens küldi.
— Bir jeti i̇emes, bes künniŋ işinde, Kenesarynyŋ jetinşi sentiabr küni Ūlytau maŋynda bolğany haq. Ony han sailady ma, sailamady ma bilmeimin, sol küni Alaşahannyŋ qabiriniŋ janynda sūltandy qoldaityn rudyŋ bar aqsaqal, bileriniŋ jinaluy ras. Al on i̇ekinşi sentiabr küni ol aurudan sau qalğan äskerimen Sozaqtan bir-aq şyqty. Kenesarynyŋ küşiniŋ özi osy şapşaŋdyğynda, qūlan, kiık sekildi tuğan dalasynyŋ oi-şūqyryn jaqsy biletindiginde...
— äitse de bes künde... Perovskii kenet kartağa qaita būryldy. — Sonda ol qai jolmen jürgen? Betpaqdaladan qūs bolyp ūşyp ötti me? Qazaqtyŋ Syrğa baratyn i̇eski joly mynau Balqaş köli jağasy arqyly ötedi... Ne bolmasa Qaraqūmdy basyp otyrady. Biraq oğan at i̇emes, tüie kerek.
— Kenesary bū joly Alaşahannyŋ būdan tört jüz jyl būryn salğan i̇eski sürleuimen jüripti. Ony mağan keşe bizge hat äkelgen bir sarbazy aitty. İeger bilgiŋiz kelse...
Perovskiidiŋ i̇esine aq patşanyŋ öziniŋ Aral teŋizine i̇eki aida jetkeni jaiyndağy kekesini tağy tüsti. Ol qabağyn säl şytty da, «körset» dep basyn izedi.
— Birinşiden, ol būl joryqqa basşy i̇etip Arqanyŋ batyrlaryn i̇emes, qūm keşip üirengen Şömekei, Tabyn, Törtqara rularynyŋ taŋdauly jigitterin alğan... — Gens kartanyŋ janyna kelip, ony ūzyn körsetkişpen şūqylai, sol joryqqa däl özi qatynasqandai täpteştep söilep ketti. — Olar myna Qara Keŋgirdegi Alaşahan mazarynan şyğyp, Ūlytaudan jüz otyz şaqyrymdai jerdegi Qara Jarğa kelip tünepti. Odan Sarysudyŋ qūmaitty oŋ jağyn jağalap otyryp, jiyrma i̇eki şaqyrymdai jerdegi Taimas batyrdyŋ molasyn basyp, qyryq bes şaqyrym tūratyn myna Qyz molasy dep atalatyn tūsqa kelip azyraq at şaldyrypty.
— Būl ara şöpke kedei, suğa jarymağan jer sekildi ğoi?
— Dūrys aitasyz, — dedi Gens, — qazaq jylqysy mūndai jerde de ottai alady... Sosyn jiyrma jeti şaqyrymdai jerdegi myna Sart molasynan säl tömenirek, Sarysudyŋ Tasötkel dep atalatyn tūsynan äsker arğy betke ötip bir tünepti... Taŋ ata qalyŋ qol qaita köterilip Sarysudyŋ sol jaq jağasymen jürip otyryp, otyz şaqyrymdai jerde tūratyn Qara Qypşaq beiitine kelip tağy da at şaldyrypty. Būdan äri köp keşikpei Kökjide deitin örkeş-örkeş qūmdy öŋir bastalady. Būl arada taqyr sordağydai i̇emes, örkeş-örkeş şağyldardyŋ arasyndağy sai, oipattarda jüzgen, jyŋğyl, şeŋgel, baialyş, sekseuil ösedi. Kei jerlerinde biıktigi bes sajyndai jide ağaştary da şoğyrlana kezdesedi. Anda-sanda sūrğylt tüstes kişkentai qūiandar men ireleŋdegen şağyn sūr jylandar közge tüsedi. Oqta-tekte üiirimen aidalany basyna köterip satyrlai şapqan qara qūiryqty da köruge bolady. Osy şağyldardyŋ arasyndağy jerdi qūlaş boiy qazsaŋ, tūşy su şyğady. Osy aramen Kökjide qoinauynan otyz şaqyrymdai jerdegi Jaman qorğanğa jetesiŋ.
— Būl Qoqan handarynyŋ qazaq jerine salğan alğaşqy qorğany ğoi? — dedi Perovskii oilana.
— İä, — Gens äldeneni i̇esine tüsirgendei säl kidirdi de, qaita söilep ketti. — Būl biıktigi tört, qalyŋdyğy bir jarym kezdei, tört būryşty şym dual. Köldeneŋi jiyrma bes sajyndai, ūzyndyğy da sondai. Dualdy qorşai tereŋdigi üş jarym, köldeneŋi i̇eki kezdei or qazylğan. Bir kezde Qoqan handary būl qorğandy qazaqtardan keruen jolyn qorğau üşin salsa, soŋğy kezde qazaq auyldaryn şabu aldynda toqtaityn bekinisi i̇etken. Osy Jaman qorğanda bir tünep Kenesary qoly äri qarai jüripti. Barhandar būdan äri kişireie tüsedi, biraq mal oty joqtyŋ qasy. Qazsaŋ äli de tūşy su şyğady. Jaman qorğannan Sarysudyŋ sol jağyn jağalai Qyzyl jyŋğyl arqyly otyz bes şaqyrymdai jer ötkennen keiin Sandybaiğa öştesip Qara Keŋgirden köşip ketken Bäteş batyrdyŋ Teliköldegi qystauynyŋ üstinen şyğasyŋ. Osy qystaudan keiin, jaz-ğy-tūrymğy qar suynan ğana paida bolatyn, Sarysuğa qUiatyn, Boqtyqaryn degen jylğa kezdesedi. İeger sonyŋ qūmaitty jağasymen jürip otyrsaŋ, qyryq şaqyrymdai jerdegi Ainamköl dep atalatyn kögal şöpti, qamysty Qarasuğa kezdesesiŋ. Odan äri qarai Betpaqdala bastalady.
Gens säl toqtap, kartağa qarady da:
— Ūmytyp bara jatyr i̇ekenmin ğoi. Jaman qorğan men Bäteş qystauynyŋ arasynda mynau Şūŋqyr qūdyq dep atalatyn üş qūdyq jatyr. Būl qūdyqtardyŋ suy tūşy, möldir, biraq işinde şylau şöp köp. Olarda türli mikrobtar, infuzoriiälar bar. Baitabyn batyr bastap kele jatqan qol ystyqqa şydai almai osy qūdyqtarğa toqtap su işken i̇eken, şetinen auyrypty... — Auyrğan äskeriniŋ köbin Qyzyl jyŋğyl boiyna qystauğa kelgen Naimannyŋ Bağanaly i̇eline Kenesary qaldyryp ketipti.
Genstiŋ jas kezinde jağrafiiälyq ekspeditsiiämen osy arany san kezgenin biletin Perovskii onyŋ sözin bölgen joq. Tek tyŋdauda boldy.
— Betpaqdala alystan qarağan adamğa, jan-jağynan on bes sajyndai biıktene köterilip bir tūtasqan qyzyl küreŋ jar sekildenip körinedi. Alğaşqy körgen kisige ol bir türli suyq, sūsty... — Tek işine kirgende ğana azdap köŋiliŋ ornyqqandai bolady. Söitse de ūşy-qiyry joq taqyr adamnyŋ zäresin almai qoimaidy, — dedi Gens sözin qaita bastap, — osyndai i̇eşbir ösimdigi joq qūm men taqyrdy basyp jürip otyrsaŋ jetpis şaqyrymdai ötkende Terisaqqan degen suy qūmğa siŋip ketken saiğa kezdesesiŋ. Odan jiyrma şaqyrymdai jerde aldyŋda Aidarly qūm saiy jatady. Būl arada oşağan, tüie japyraq sekildi azdağan ösimdik kezdesedi. Däl osy jerde Şyŋyrau dep atalatyn tereŋ qūdyq bar. Suy mol. Biraq Kenesary äskeri būl arağa kidirmei, boldyra bastağan attaryna türkmenderşe qoidyŋ qūiryğyn jegizip...
— Qu dalada qūiryqty qaidan alyp jür? — dedi Perovskii, — älde būl arada i̇el bar ma?

Click or select a word or words to search the definition