Köşpendiler - III - Qahar

Baitabyn qiiäly i̇endi Aqbökennen birjolata susyp, Altynşaşqa audy. Altynşaşty i̇eki-aq ret körgen. Biraq köz aldynda paida bolğan suret qaraŋğy meŋireu tünde adasyp jürgen şağynda köringen ot tärizdi köŋilin serpiltip tastady. Äitse de bireudiŋ qosağy turaly oilaudyŋ künä i̇ekenin Baitabyn jaqsy biledi, sondyqtan oilamaiyn dep Altynşaştyŋ beinesin özinen san qudy. Biraq onysyna aqylğa boi bermes qiiäl degen asau küş könbei-aq qoidy. Jalğyz qalsa-aq Altynşaş qasyna jetip keledi, sezimin i̇eriksiz ūiatyp, özimen birge bir ğajaiyp jastyq-şattyq düniesine ala jöneledi...
Qazir de Baitabyn osyndai jağdaida i̇edi. Özi jerde, qiiäly kökte. Ai bağana tuğan, i̇el jata bastağan. Osy otyrğanym jeter i̇endi dep Baitabyn ornynan türegele berip i̇edi, kenet Altynşaş beinesi tağy da köz aldyna tūra qaldy. «Men keldim ğoi, qaida barasyŋ?» — dep külkige kömilgen kümis tisin körsete i̇erkelei töbe basynan jibermedi. Baitabyn kenet boiyn bilep ala jönelgen köŋil dauylyn basa almai, sezim kemesine minip, şattyq teŋizinde jüze berdi. Jas batyr osyndai top jaryp ūlan-asyr qimyl i̇eterdei quanyşty jağdaida otyrğanda tüngi salqyn jel äldeqaidan kökiregin küidirgen armanyna şipa bolar bir ädemi ündi jetkizdi. Yntyğa tyŋdai qaldy. Qyz äni. Oqta-tekte şyqqan dauystardan tömengi tūsta qyz-bozbala altybaqan teuip jatqanyn Baitabyn bağana aŋğarğan. Biraq qiiälynda paida bolğan Altynşaşty aidalağa jalğyz tastap ketuge qimai, qyz-bozbala quanyşyna män bermei özimen özi bolyp otyra bergen. Al mynau än, būrynğy änderdei i̇emes, jas jigittiŋ onsyz da lepirgen köŋilin uşyqtyryp äketip barady. Būl «Töbe basynda nege jalğyz otyrsyŋ, men seni tastap kettim ğoi. Qazir altybaqandamyn, jet jyldam», — dep būiyrğan Altynşaştyŋ dausy tärizdi. Būl ün mai qarağai tastağan ottai, jüregine bir jalyn lap berip, i̇endi otyrğyzar i̇emes. Ol Altynşaştyŋ dausyn äli künge deiin bir ret te i̇estigen i̇emes, al mynau oğan sol Altynşaştyŋ dausy sekildi körindi. Jürek solai jorydy. İestip tūrğany Altynşaştyŋ äni i̇ekenine jas batyr i̇endi kümän keltirmedi. Sonyŋ üni dep bar sezimi, jany, täni yryq bermei «jür-jürlei» bastady. Äitse de Baitabyn ornynan qozğalmai «tek än bitip qalmasa i̇eken» dep tyŋdağan üstine qūmarlana tyŋdai tüsti. Dauys şynynda da i̇erekşe i̇edi. Änşi qyzdyŋ kömeiine toqsan būlbūl qonyp alyp, tolyqsi sairağandai. Jalğyz şyqqan än qobyz, dombyra, qurai dybystarynyŋ bäriniŋ sūlu yrğağyn bir sazğa tüsirip tynyq tündi äldilegendei... Qyz üninen birese öziniŋ qyzyq däurenimen qoştasqaly tūrğandai qaiğy i̇estiledi, birese janyŋdy almas qylyştai kekke qairar jiger, al kei şaqta köŋiliŋe saia bolar quanyş tolqidy... Bir adam bükil älemniŋ bar sūlulyq beinesin öz dausy arqyly özgege jetkizgisi kelgendei... Än birde asqaqtap, kökti şaryqtai, bir mezet jel qūlpyrtqan kögal şöptiŋ basyndai qūlpyra tüsip, nemese jardy ūrğan teŋiz tolqynyndai küşeie qarqyndap, al älden uaqytta baryp, qara tasty äzer jaryp şyqqan tas būlaqtai aqyryn ğana syldyr qağyp älsirei, myŋ būralyp jüz qūbyldy.
Baitabyn i̇endi şydap otyra almady, altybaqan jaqqa jüre berdi. Än salğan şynynda da Altynşaş i̇edi. Ol bağanağy Kenesary ordasynan şyqqannan keiin, üiinde şydap otyra almai, altybaqanğa kelgen. Jastyq degen bir laulağan jalyn i̇emes pe, jürektegi qaiğyny da, Ojarğa degen kekti de, qorğasyndai i̇eritip, öziniŋ ystyq qūşağyna aimalai qysyp, böten düniege ala jönelgen. Altynşaş däl osy sätte Ojardy ūmytyp, qūrby-qūrdastarynyŋ quanyşyna i̇ere, altybaqan tepti, än saldy. Qaiğy kölkigen köŋildi qyzyl şoq jastyqtyŋ qyzuyna jeŋgizdi.
Baitabyn qyz-bozbalalardyŋ jiynyna jetken kezde, Altynşaş altybaqannan tüsti. Aily tünde aidaladan paida bolğan jas batyrdy körip Altynşaş Baitabynnyŋ qasyna keldi. Ojarmen birge ketken jigitti birden tanydy. Quanyp qalğandai.
— Sau-sälemet qaittyŋyz ba batyr? — dedi ol Baitabynğa jaqyndai.
Küle qarağan Altynşaş Baitabynğa hor qyzynan birde-bir kem köringen joq. Jastyq mereiin, sūlu körkin jas batyrğa ädeii arnap aşqandai, Altynşaş ta aily tünde bozaŋqy tartqan aq betin taqai, ülken qaraqat közderi külim-külim i̇etedi. Baitabynnyŋ jüregi lüpildep, bar denesi küiip-janyp barady. Boiyn bilei jönelgen jalyn sezimdi äzer basyp:
— Öziŋiz de amansyz ba, Altynşaş, — dedi, — Ojar ağa bir şaruasy bolyp joldağy auylda qaldy.
Kelinşek sylq-sylq küldi.
— Ağaŋyz turaly qam jemeŋiz. Jolyn tauyp qaitar.... Men sizdiŋ sau-sälemet kelgeniŋizge quanyştymyn... Jüregim tym alaŋdauly i̇edi.
— Nege? — dedi Baitabyn söz astaryna tüsinbei.
Būl kezde Baitabyndy qorşağan qyz-kelinşekter qaitadan altybaqanğa qarai bettedi. Altynşaş pen jas batyr az uaqyt oŋaşa qaldy.
— Nege deriŋiz bar ma, — dedi kürsinip Altynşaş, — janyŋyzdağy serikteriŋiz mağan qauipti körinip i̇edi.
— İapyrmai, siz de solai oilap pa i̇ediŋiz...
Altynşaş pen Baitabyn söilese kelip birin biri i̇endi şyn tanyğandai.
Boidy bilegen asau sezim qūia ma, taŋ syz berip kele jatqan şaqta, auylğa qaitqan qyz-bozbaladan i̇ebin tauyp bölinip, būlar keiin qaldy.
Bir apta öte, şyqtana bastağan qalyŋ ködeniŋ arasynda, i̇eki jas birin-biri aimalai qūşaqtap, jastyq mauyqtaryn basty.
Kümis kesedei bop jarqyrai tuğan Şolpan jūldyzy, sender de men tärizdi älem betinde jarqyrai tüsiŋder degendei, qūmar qūşağyndağy i̇eki jasqa alys-
tan jymyŋ qağyp qarap tūrdy.
Baitabyn būl qylyğyn jüregimdi örtegen läzzat quanyşynyŋ qalauy dese, Altynşaş qastasqan i̇erime degen kektiŋ alğaşqy qaituy dep ūqty.
Osy bir baqyt tüngi kezdesken i̇eki albyrt jürektiŋ jibek jiptei näzik sezimderi birte-birte ülken mahabbatqa ainaldy.
Erteŋine, i̇el jatqan kezde Baitabyn men Altynşaş osy arada tağy kezdesti. Arğy küngi tünderi de osylai ötti. Ojar kele qoimady. Birine biri qūmarta tüsken i̇eki jas, aŋdyğan köz bar i̇ekenin aŋğarmady. Künde i̇el jata Altynşaştyŋ qara şapanyn jamylyp qara tünde sai boiyna baratynyn jäne onyŋ taŋ syz bere qaitatynyn Ojardyŋ oŋ közi men sol közi Sämen baiqap qalğan. Läzzat quanyşyna berilip, tas qainardai ystyq qandary būlqysyp oinağan i̇eki jas mūny sezbegen. Kündegi kezdesetin uaqyttaryn aŋsai kütumen bolğan.
Söitip jürgende arada on şaqty kün ötip ketti. Baitabyn bügin de dağdyly ädetinşe saiğa baryp Altynşaşty kütti. Biraq kelinşek kelmedi. Tün ortasy da auyp ketti. Ojardyŋ äli qaitpağanyn biletin Baitabyn, taŋğa juyq qalğanda «Altynşaşqa ne boldy?» dep şydai almai ūrlana kelinşektiŋ üiine qarai bettedi. Üi maŋynda suytqan at, ne bolmasa tünde kelgen kölik körinbeidi. «Ojar äli oralmağan i̇eken» dep öz oiyna sengen Baitabyn aq otaudyŋ irgesine i̇etpettei jatyp, üi işine qūlaq saldy. Azdan keiin ol äieldiŋ talmausyrağan, qinalğan dausyn i̇estidi. Bir sūmdyqtyŋ bolğanyn jüregi birden sezdi. Atyp tūryp, i̇esiktiŋ işinen ilgen tiegin jūlyp tüsirip, üige kirip keldi. Baitabynnyŋ birden körgeni, qara köleŋke üidiŋ ortasynda teris qarap tūrğan Ojar boldy. Bilegine deiin sybanyp alğan. Oŋ qolynda jüzi suyq aq qanjar. Anandai jerde tobylğy sapty juan örimdi qamşy... Aiağynyŋ astynda, üstindegi köilegi para-para bolğan, ūzyn qolaŋ şaşy üidiŋ teŋ ortasyna deiin jaiylyp, appaq denesi qan-qan bop i̇etpetinen Altynşaş jatyr...
Ojar äneuküni Baitabyndardan ädeii bölinip qalğan. Ol Taimastyŋ bügin-erteŋ keletinin biletin. Taimastyŋ Seiten i̇ekeuiniŋ sözin i̇estigen-estimegenine közi anyq jetpeitin-di. Sondyqtan bir sybys bilingenşe boi tasalağandy jön körgen. Habardar bolyp tūrudy Sämenge tapsyrğan. Körşi auyldyŋ qystauynda tyğylyp jatqan Ojarğa sazdy jerdiŋ sary jylanyndai sybdyryn bildirmei jürgen sary jigit äneuküni Kenesary men Taimastyŋ Altynşaşty şaqyrğanyn, Altynşaştyŋ olardan qatty jüdep şyqqanyn, al qazir Baitabynmen köŋil qosyp jürgenin jetkizgen. Ojar öziniŋ äşkerelengenin tüsingen. Birden Qoŋyrqūlja aulyna qaityp ketuge Altynşaşqa degen aşu tūsau bola bergen. Jansyz kelip ony öltirip, Kenesary jasağynan birjolata qaşudy oilağan. Sol tilegin oryndauğa atyn saidyŋ ar jağyna tastap, i̇el äbden ūiqyğa kirgende ūrlana üiine kelgen. Būl kezde Altynşaş jaŋa ğana Baitabynğa jetpekşi bop kiınip jatqan-dy. Qatyny oŋaşada qolğa tüsken Ojar, oğan töseginiŋ irge jağyna tyğyp qoiğan qanjaryn aluğa mūrşa bermei, işten teuip birden i̇esinen tandyryp tastağan. Sodan keiin Altynşaş közin aşqan kezde auzyna oramal tyğyp ünin şyğartpai, Taijan men Seitendi qalai ūstap bergenin i̇estirtip, «Baitabynmen oinas boldyŋ» dep qamşynyŋ astyna alğan. Ol Altynşaşty i̇endi qanjarmen bauyzdamaq bop tūrğan mezgilinde üige Baitabyn kirip keldi. Mūny kütpegen Ojar, artynda tağy kisiler bar ma dep qauiptenip säl kidirip qaldy. Osy kidiru Baitabynğa jetti, ol atylğan arystandai sekirip baryp, Ojardyŋ qolyndağy qanjaryn jūlyp aldy. Sodan keiin i̇eki batyr jigit arystan men jolbarystai aiqasa ketti. Baitabynnyŋ qoly Ojardyŋ tamağyna būryn jetti. Ojar qanşa būlqynğanmen, qūryştai berik qaruly qol bosatpady. Qos qolymen Ojardyŋ öŋeşin qysqan qalpynda Baitabyn qatty da qaldy. Tynysy tarylyp, boiynan quaty qaşqan Ojar älden uaqytta Baitabynnyŋ keudesinen itergen qos qolyn bosatyp jiberip, opyrylğan tomardai düŋk i̇ete qūlady. Baitabyn Ojardyŋ öŋeşin sol qolymen qysa tüsti de, oŋ qolymen jerde jatqan qanjardy alyp, naq jürek tūsynan qūlaştai ūryp sabyna deiin kirgizdi. İentige demin alyp azdan soŋ ornynan türegeldi. Ol i̇endi ūşyp baryp Altynşaştyŋ auzyna tyqqan oramaldy jūlyp tastap, keudesine qolyn saldy. Talyqsyp jatqan kelinşektiŋ jüregi baiau soğuda i̇eken.
Osy kezde adyr basyna qyzğylt nūryn şaşyrata tögip kökjiekten kün şeti körine bastady. Azdan soŋ örisi keŋ, şalğyny mol dala toiğa daiyndalğan qyz-kelinşektei, qyzyldy-jasyldy jaz aiağynyŋ güline bölenip, saltanatty sänimen şyqqan kündi qarsy aldy. Möŋiregen siyr, maŋyrağan qoi, ūianğan auyl öziniŋ ädettegi tirşiligimen jaŋa ğana tynyş jatqan dalany u-şuğa böledi.
Endi Baitabyn auyldyŋ üreilengen qatyn-qalaşyn, mal örgizuge i̇erte ūianğan käri-qūrtaŋ käriiä-aqsaqaldaryn soŋynan i̇erte, qanğa būialğan Altynşaşty jas balaşa i̇eki qolymen bauyryna qysa qūşaqtap ūzyn qara şaşyn jerge şūbalta, Kenesarynyŋ ordasynyŋ qasyna keldi.
Sergek ūiyqtaityn sūltan daladağy u-şudy i̇estip, syrttağy küzetşilerdiŋ habaryn kütpei, iyğyna qara qūndyz işigin ile sala asyğa üiden özi şyqty.
— Batyr, — dedi Baitabyn tize bügip, Altynşaşty qolynan tüsirmei, — basymdy alsaŋ minekei, men jaŋa öz qolymmen Ojardy öltirdim. Jazyğy boldy.
Kenesary säl oilanyp qaldy. «Ojardyŋ böten de jazyğy bar. Öltirgeniŋ dūrys bolğan. Biraq sen de mağan boryştar boluyŋ kerek».
— Jaqsy, Baitabyn, keştim bir künäŋdi, — dedi sūltan älden uaqytta.
— İeger ol künämdi keşseŋiz, — dedi Kenesarynyŋ betine tike qarap, quanyşyn äzer jasyryp Baitabyn, — Arqadan taŋdağan qyzyŋdy beremin degen uädeŋiz bar i̇edi. Taŋdağanym osy Altynşaş bolsyn, qiyŋyz mağan.
— Qidyq, Baitabyn.
Adam balasynyŋ san aluan qiyn jağdaiyna i̇eti üirengen Kenesary, Altynşaştyŋ mūndai küige qalai jetkenin sūrağan joq, Baitabynnyŋ tilegin oryndady da, qaitadan ordasyna kirip ketti.
Altynşaş i̇eki jetiden keiin jaralarynan aiyğyp, töseginen basyn köterdi. Terisaqqan men Ūlytau maŋyn jailağan qalyŋ Altai, Qarauyl, Taraqty, Törtuyl, Qozğan, Bağanaly bolyp jinalyp, Altynşaş pen Baitabyndy ūlan-asyr toi jasap qosty. At şaptyrylyp, baluan küres te boldy. Būl toiğa joryqtan qaitqan Ağybai, Jekebatyr, Janaidar, Qūdaimendi, Būqarbai qatynasty. Toidy Kenesary özi basqardy.
Kenesary kei jağdaida «Köppen keŋesip pişken ton kelte bolmas» degen i̇eski qağidany ūmytpaityn. Būl oğan tek dūrys şeşim tabuğa ğana i̇emes, alda-jalda tüsken joldary qauip-qaterge aparyp soğa qalsa, jalğyz özi aiypty bolmas üşin kerekti i̇edi. Būl joly da söitti. Toi bitken tüni jasyryn keŋeske üzeŋgiles serikterin, özine bağynyşty ru basşylaryn şaqyrdy. Olarğa Kişi jüzdiŋ jerine köşudiŋ kerektiligin aitty. Aqyldaryn sūrady. Jinalğandar, qara būqarağa tuğan jerden ketudiŋ qiyn i̇ekenin tüsinse de, böten lajdary bolmağandyqtan, küz köşuge köndi.
Kenesary mäjilisti bitirip dalağa şyqqanynda taŋ qūlaniektenip atyp qalğan i̇eken. Biraq toi äli taramapty. Tömengi saidan qyz-kelinşekterdiŋ, bozbalalardyŋ altybaqan teuip jatqan dabyrlary, külgenderi, söilegenderi tynyq tünde sampyldap i̇estilip tūrdy. Kenet bir qajyrly dauys yrğaqty ändi şyrqai jöneldi. Kenesary tyŋdai qaldy.

Ūşar köliŋ, sağynyp, qonar köliŋ,
ärqaşanda, i̇er jigit, tuğan i̇eliŋ.
Sonyŋ ğana jüregin tebirenter
Quanyşyŋ, şattyğyŋ, qaiğy-şeriŋ...
Ony tastap ketkende alys jaqqa,
Sozğan qolyŋ jeter me ataq, baqqa?
Qanşa jüirik bolsaŋ da, ögei jerdiŋ
Öz şabysy sanalar arğymaqqa...

Öleŋ däl özine arnalğandai, Kenesary kenet tūnjyrap ketti. «İä, öz i̇eliŋde, öz jeriŋde seniŋ qūnyŋ bölek. Al böten jaq būny qalai bağalaidy? Kösemimiz dep soŋynan i̇ere me, joq pa? Şaqyruyn şaqyrsa da, būlardy äli Jolaman qalai qabyldaidy? Öz i̇eli, öz jeri...»
Demek, «Täuekel, ne bolsa da barğan soŋ körermiz!» degendei, Kenesary qolyn bir-aq sermedi de, öz ordasyna qarai bettedi.
Osy toidan i̇eki apta ötken soŋ, japalaqtap i̇eŋ alğaşqy qar jaua bastady. Däl osy kezde oŋtüstikke qūlağy tiguli sūltan Qaratauda ata-meken jerine ie bop qalğan azğantai Qoŋyrattan bir jyly habar aldy. «Mädelihan ögei şeşesi Hanpadşaiym sūluğa üilenipti. Taşkentke közin tigip jürgen Būhar ämiri Qoqan hanynyŋ būl şariğatqa jatpaityn künäkar isin şirkeu i̇etip Mädelihanğa bükil mūsylman qauymyn qarsy qoimaq äreketine kirisipti. Sirä, būl aiqas tübi soğyspen bitetin şyğar» degen. «Ür-rit soq, ür-r-rit soq, soq! — dedi i̇eki özbek töbelesse azban qoşqarlardai maŋdailary jarylmai toqtamaitynyn biletin Kenesary işinen, — i̇eger Būhar men Qoqan soğysar bolsa birin biri älsiretpei qoimaidy. Mine däl sol kezde Qoqannan bükil Syr boiyn bölip aluğa bolady. Biraq öitu üşin öziŋ de küş jinauyŋ kerek. Al küşti Kişi jüzsiz jinai almaisyŋ».
Kenesary osyndai şeşimge keldi. Ol maŋaiyna jinalğan qalyŋ äskerin jaz şyğa tabysarmyz dep auyldaryna taratty. Özi üş jüz töleŋgiti men qasyna i̇ergen bes batyryn alyp, küzdiŋ qar aralas qara suyğynda Torğai men Yrğyz boiyndağy Kişi jüz ben Qypşaqtyŋ jerine qarai köşti.
Üşinşi bÖlim


I

Orynbor äskeri gubernatory graf Vasilii Alekseeviç Perovskii, jūmsaq oryndyqqa şalqaia tüsip, kögildir közin säl jūmyp, keŋ maŋdaiyn ūzyn sausaqty sol qolymen sipai tağy da oiğa ketti. «Batys Sibir gubernatorynyŋ qaramağynan köşip kelip Kişi jüz i̇ereuilşilerine qosylğan Kenesary sūltanmen til tabuğa qalai mäjbür bolyp i̇edi?.. İä, iä, ol kezde pomeşikterdiŋ tepkisine şydai almağan Orynbor ölkesiniŋ basybaily qaraşekpenderi men kazak-orystardyŋ tügeldei patşa ükimetine qarsylyq körsetken qozğalysy bas-talğan i̇edi ğoi. Ol az bolğandai Arqadan Kenesary kelip İelek, Yrğyz, Torğai boiyndağy qazaq auyldary tegis i̇ereuilge şyqty i̇emes pe... Orynbor i̇eki ottyŋ ortasynda qalmady ma. İeki otty birdei söndiruge küş jetpegen soŋ, amal joq, qazaq i̇ereuilşilerimen til tabuğa mäjbür bolğan joqpyz ba?.. Onda da biz i̇emes, aldymenen Kenesary sūltannyŋ özi bitim sūrady i̇emes pe? İä, iä, özi sūrağan. Qalai dep jazyp i̇edi ol sonda hatynda?» — Vasilii Alekseeviç i̇eluden asyp ketkenine qaramastan, jas jigitterşe ornynan ūşyp türegelip, sūŋğaq boiyn tip-tik ūstap, aiağyn syptai basyp būryşta tūrğan temir şkaftan bir papkany alyp işindegi qağazdardy qarai bastady... «Mine, mine osy qağaz... Bir myŋ segiz jüz otyz toğyzynşy jyly iağni qazaqşa Doŋyz jylynyŋ nauryz aiy delingen» Perovskii i̇endi auzyn jybyrlatyp oqi bastady — «Atamyz Abylai hannan beri biz orys jūrtşylyğymen bir tuysqan adamdai tatu-tätti ömir sürip kele jatyr i̇edik, tek Sibir gubernatorynyŋ adamdary maza bermegendikten, amalsyz soğysuğa mäjbür boldyq... Al sizdiŋ jeriŋizge keluimizben i̇eş uaqytta da Rossiiäğa qas bolmağanymdy aitqym keledi, jäne meniŋ osy sözimdi joğary jaqqa jetkizuiŋizdi ötinemin»... Graf qağazdy bylai qoiyp tağy oilana qaldy. «Rossiiäğa qazaqtardy bağyndyruda meniŋ saiasatym äuel bastan-aq kniaz Gorçakovtikinen özgeşe bolatyn... Ölke boiynşa köterilgen orys mūjyqtarynyŋ qimylyn i̇eske alyp, men qazaqtardy kniaz sekildi qylyştyŋ küşimen i̇emes, beibit jolmen bağyndyrğan jön dep bilgem, sondyqtan da Kenesarynyŋ ötken künäsyna keşirim sūrap, jaŋağy hatynyŋ köşirmesin Soğys ministri Çernyşev pen vitse-kantsler Nesselrode myrzağa jibergen i̇edim ğoi, — Perovskii aldyndağy papkany tağy aqtara bastady. — Sol resmi hatym myna qağaz ğoi. «Märtebeli myrzalar, i̇ereuil ūiymdastyryp bas kötergen Qasym ūly Kenesary sūltannyŋ osy jiberip otyrğan hatynan, i̇eger patşa ağzam oğan keşirim istese, onyŋ bizge moiyn ūsynyp bağynatynyn özderiŋiz de körip otyrsyzdar». İä, osy hattyŋ aiağynda būdan bylai qarai Orynbor jerine köşip kelgen qazaqtardyŋ isine Sibir general-gubernatorynyŋ kirispeuin ötingen i̇edim men. Solai dep kniaz Gorçakovqa Soğys ministri būiryq ta bergen. Biraq ol būiryqty kniaz qalai qarsy aldy? Kniaz aşuğa minip mağan hat jazğan»... — Graf aqyryn i̇ezu tartyp külimsiredi de Gorçakovtyŋ hatyn tauyp alyp oqi bastady. — «Orynborğa jatatyn qyrğyz-qaisaqtardy basqaru osy uaqytqa deiin meniŋ oilamağan isim. Bar maqsatym Kenesarynyŋ qanqūily tobyrynan öz general-gubernatorlyğymdy aman saqtap qalu bolatyn. Qyrğyz-qaisaqtarğa köne zamandağydai bostandyqtaryŋdy qaitaryp äperem dep sendirip, öziniŋ i̇el tonauşylyğyn bürkei bilgen Kenesary bülinşiliginiŋ qaupi küşti. Osy sebepten, oŋai mal tabudan göri, i̇eski zamandağy i̇erkinşilikterin qaitaryp aludy arman i̇etip, onyŋ soŋynan i̇ergender köp».
Graf tağy oilana qaldy.
«Orynbor Omby i̇emes. Mūnda orys oqyğandarynyŋ demokratşyl toby bar. Köterilgen halyqty Gorçakovtai qanğa batyrsam, sol özim syilasatyn, keide pikirimen sanasatyn orys oqyğandary ne aitady? Olardyŋ da oiyn i̇eske alu kerek. Türkistan tarihy jönindegi i̇eŋbekterimen äigili bolğan, özimmen birge jūmys istep jürgen V. V. Veliaminov-Zernov, orys tüsinik sözdigin jasauşy V. Dal qazaqtardyŋ Rossiiä imperiiäsynyŋ qol astyna kirui tübi progresşil jol, sondyqtan olardy qarudyŋ küşimen i̇emes, aqylmen bağyndyru kerek degen pikirde i̇emes pe... Būl oidy osy Orynbor şekara Komissiiäsynyŋ bastyğy bop köp jyldan beri qyzmet istep kele jatqan general-maior V. F. Gens te qoldaidy. Äitse de osy general-maior qyzyq adam, özi Rossiiä patşalyğyna bağynbadyŋ dep qazaqtarğa qarsy soğysady, söitip jürip olardyŋ jetim balalaryn üiine jinap jetimhana aşady. Jäne jūrttan jasyryp qazaqtardyŋ tarihy men etnografiiäsy jöninde i̇eŋbek jazady. Būlar az bolğandai Orynborğa aidalyp kelgen poliaktyŋ belgili azamattary da halyqty qyrğannan göri aqylmen köndirgen jön deidi. Osyndai oilaryn Mitskeviçtiŋ jan aiaspas dosy, Orynbor muzeiin aşqan Tomaş Zan da, şekara komissiiäsynda qyzmet isteitin daryndy aqyn İ. V. Vitkeviç te ötken jyly özime kelip aşyqtan-aşyq aitty...
Qaramağymdağy qazaq i̇elin qanğa batyryp, i̇ereuilin basqanda köŋildes syrlastarym, Peterburgtağy belgili orys ädebietşileri ne aitady? Özimniŋ bauyrym, belgili jazuşy Anton Pogorelskiidiŋ betine qalai qaraimyn? Bäri de qan tögudi jek köredi, menen birden bezbei me?».
Perovskii tağy da tūnjyrai qaldy.
«äitse de men öz oilağanyma jetken i̇edim. Rossiiä patşalyğy men qazaq i̇eliniŋ arasyndağy qaişylyq qai türde bitetinin Kenesary da, men de anyq bilmegenmen, äzirge qan tögis şabuyldy i̇eki jaq birdei toqtatqan i̇edik qoi... Batys Sibir şekarasyndağy anda-sanda būrq i̇ete qalatyn janjaldy i̇esepke almasaq, Orynbor şekarasyndağy bekinister men kazak-orys stanitsalaryn şabuyn Kenesary birjola toqtatty dese de bolady... Onyŋ i̇esesine patşa ağzam ötken qyrqynşy jyly Kenesarynyŋ bar künäsyn keşirip, amnistiiä berdi... Jäne aidalyp, sottalyp ketken tuğan-tuystaryn tegis qaitardy...»
Graf birdeme oiyna tüskendei ornynan türegelip temir şkaftan i̇ekinşi bir papkany aldy.
«İä, iä, patşa ağzam meniŋ tilegim üşin öziniŋ būrynğy ukazyn būzğan joq pa i̇edi? Ol ukazda...»
Perovskii Ukazğa köz jügirtip oqi bastady. Būl Birinşi Nikolai patşanyŋ bir myŋ segiz jüz otyz segizinşi, qazaqşa İt jyly mamyr aiynyŋ birinde bergen Ukazy i̇edi. Onda «Qylmystary üşin arestant rotalaryna jiberilgen qazaqtar, merzimdi uaqyttary bitkennen keiin de tuğan jerlerine qaitarylmai, äsker qyzmetine jaraityn senimdileri soldatqa berilip, al özgeleri İrkut guberniiäsyna jer audarylsyn», — degen.

Click or select a word or words to search the definition