Köşpendiler - III - Qahar

İosif Gerburt Kenesarynyŋ syryn anyq bilmeitin. Ony sūltan bolsa da ūlt bostandyğy qozğalysynyŋ qolbasşysy dep qana ūğynatyn. Kenesarynyŋ jan aiamas qattylyğy, közsiz i̇erligi bäri tek i̇eliniŋ i̇erkindigin aŋsap patşa otarşylyq qiiänatynan qūtylu tileginen tuğan i̇erekşe qasietteri dep tüsinetin. Osynau şoqşa saqal, şegir köz, aq sary adamnyŋ i̇el müddesinen şyğu arqyly jetpek bolğan jeke basynyŋ maqsaty da bar i̇ekenin aŋğarmağan. Al Kenesary bolsa, toqsan tilektiŋ tüiininen jaralğan adam. Onyŋ minezi de, işki düniesi de sala-sala, onda Abylaidyŋ aq tuyn qūlatpai ūstaiyn degen arman da bar, bir rudy i̇emes, bar qazaqty bilesem degen baqqūmarlyq ta mol, atadan äkege, äkeden balağa mūra bop qalğan özge sūltandardan almaq kek te jürekte saqtauly, soŋynan i̇ergen jūrttyŋ qūrmetine bölensem degen sezim de küşti. Osynyŋ bäri bir Kenesarynyŋ basynda. Al İosif Gerburt ony tek otarşylyqqa qarsy kürestiŋ qolbasşysy dep qana oilaidy. Ol Kenesarynyŋ jüreginiŋ qalai soğatynyn keide mülde tüsinbeidi. Būl tüsinbestikten Jüsip-İosif Gerburt tek i̇eki jyl ötip, Kenesary özin han dep atağannan keiin aryldy. Oğan deiin... Ol Kenesaryğa öziniŋ oiyn aqtaryla aityp keldi. Qazir de sol adal köŋilin aşyp otyr. Al Kenesary bolsa tek tyŋdauda.
— Joq, — dedi Kenesary kenet basyn joğary köterip, Gerburt söilep bolğan kezde, — bolaşaq ūrpaq kimniŋ aiypty, kimniŋ aiypsyz i̇ekenin özi tauyp alar, al biz öz boryşymyzdy aqtauymyz kerek. Qazaqta «Alpys kün atan bolğanşa, alty kün bura bol» degen maqal bar, zorlyqqa moiyn ūsynar jaiym joq, ömirim jetken jerge deiin alysyp ötem!
Sūltannyŋ alğan jolynan qaitpasyn Gerburt anyq sezdi. Işinen aiap ta ketti. «Halqy üşin jan qiiüğa şeşingen i̇eken, küşi jetpes ajdahamen alysyp, i̇elin de, özin de qan i̇etuge bel buynğan i̇eken. Mūny apattan aman alyp qalar qandai jol bar?»
— Batyr, betiŋizden qaitpauğa beldi bekem buynğan i̇ekensiz, aldyŋyzdan jarylqasyn, — dedi Jüsip, biraq tağy da aitar bir keŋesim bar. Batys Sibir gubernatory sizdiŋ tilegiŋizdi oryndamaidy jäne öziŋizdi jazym i̇etpei toqtamaidy. Olarmen aramyz tym ärige ketti. Jolaman men İman batyr şaqyryp otyr ğoi, mümkin Torğai, Yrğyz özenderiniŋ boiyna auysqan jön bolar?.. Soŋğy kezde Orynbor mūjyqtary qatty tolquda, bizge aq patşamen küresuge sol jaq qolaily tärizdi. Onyŋ üstine özimizge qanşama tyŋ i̇eldi qosamyz. Arqa qazaqtary bir jağynan ru bastyqtarynyŋ degeninen şyğa almai jäne patşa soldattarymen jiı alysyp, qaljyrap qalğandai.. Bū da i̇eske alatyn jağdai.
Jüsip Kenesarynyŋ oilağan jerinen şyqty. Sūltannyŋ soŋğy kezde kürt özgeruine de sebep bolğan osy bir tilekten tuğan auyr oilar i̇edi. Nauryzbai men Aqböken qosylar kezde Bopai Amanqarağai prikazyn şabuğa tağy da ketken-di. O jaqtan jaqynda oljaly bolyp oralğan. Sol küni Kenesarynyŋ ordasyna kelgen. Qaraötkeldi alar kezde, Tamyzdyŋ basynda şabylğan Şyŋğys, Kenesary sarbazdary i̇endi jortuylğa şyğa qoimas dep beiqam jatqan i̇eken. Bopai joq jerden qoiğa şapqan böridei astan-kesteŋin şyğarypty. Qaryndasy sony baiandap boldy da «Nauanjan men Aqbökendi beker qosypsyz. Ağattyq i̇etken i̇ekensiz», — degen. «Nege?» dep sūrağan Kenesaryğa Aqbökenniŋ Baitabynğa kişkentaiynan aittyrğan qalyŋdyğy i̇ekenin, birine biri ket äri i̇emestigin, tek osynau alasapyran kezde jat jerde qosyludyŋ retin taba almai jürgenderin aita kelip «jieniniŋ qalyŋdyğyn iniŋizge alyp bergeniŋizdi Jolaman batyr qalai köredi. Bir şüikebas üşin bir taipy jūrtty ökpeletip alyp jürmeseŋiz netsin. Serğazy hannyŋ zorlyğynan qaşyp kelgen Baitabyn bū jaqtan da qiiänat körip, bizden bezer bolsa, būğan özge jūrt ne aitady? Jolaman batyr ne aitady?» dep jauap qaiyrğan täkäppar Bopai.
Osy künnen bastap Kenesary kürt özgergen. Orta jüz ben Kişi jüzdiŋ basyn qosamyn ba dep qatty ümittenip tūrğanynda köŋiline küdik kirgen. Qazaqtyŋ qai batyry namysqa şappağan? ärine, i̇el basqarğan sūltan Jolamannyŋ da qorlanuy tabiği jäit. İeger Baitabyn Orta jüzden körgen qiiänatyn şağym i̇etip barsa, bükil Tabyn bolyp Kenesarymen jaulasyp ketui ğajap i̇emes. Qazaq mūndaida ülken tilekti, zor armandy jeke bastyŋ müddesine de aiyrbastai salady. Sonda ne isteui kerek? «Baitabyndy äldeqalai jazym boldy dep birjolata közin joiyp jiberse qaiter i̇edi? ärine, Qaraülek mūny op-oŋai oryndar i̇edi. Biraq jamanşylyq jata ma, bir küni bolmasa bir küni şyndyq şyğyp qalsa ne aitam? Onyŋ üstine jesir dauy tağy bar. Būl qazaqqa ajaldan kem joqtau i̇emes».
Kenesary Jolaman bastağan Kişi jüzdiŋ beldi ruy Tabynnan qol üzgisi kelmedi, al qol üzbeimin dep bir anadan tuğan, janyndai jaqsy köretin Nauanynyŋ qoinynan süigen jaryn tartyp aluğa köŋili daualamady. İel arasyna bülik salmau üşin Aqbökenniŋ özin bir tünde joq i̇etip jiberuge tağy da däti şydamady. Al Kenesarynyŋ oiynşa būl qiyndyqtan qūtqarar jalğyz jol — osy i̇eki jigittiŋ arasyndağy Aqbökennen qūtylu... Biraq ağasynyŋ syry özine mälim Nauanyn qalai jūbatady? İeger ol jūbanbai qoisa ne isteidi? Nauryzbai Kenesarynyŋ oŋ qoly, oŋ közi — onsyz ol jarty jan i̇emes pe? Oilai-oilai kelip Kenesary Baitabynnyŋ köŋilin tabu, sonyŋ degenin isteu kerek degen şeşimge toqtady. Sonda ğana i̇eki i̇el bülinbeidi. Jolaman bastağan jūrt ta Kenesarynyŋ jasyl tuynyŋ astyna kiredi. Sūltan osy şeşimge toqtasymen i̇endi Baitabynnyŋ oraluyn kütude boldy. Jüsiptiŋ myna aqyly da Kenesarynyŋ tüpki oiynan şyğyp tūr. Ärine bir qyz üşin i̇eki i̇eldi alystatpau kerek jäne soŋynan i̇ergen Arqa i̇eli maqūl körse Torğai, Yrğyz özenderi boiyna qarai köşu jön-aq. Büitu Kenesarynyŋ aq patşamen alysu ädisine de qolaily. Bir jerde ūzaq tūruğa bolmaidy, Ūzaq tūrsaŋ patşa äskeriniŋ öziŋdi qorşap aluyna mümkindik beresiŋ... Al qorşaldym degenşe şaruaŋnyŋ bitkeni. Joq, joq, qaitken künde de jeriŋniŋ keŋdigin paidalanu kerek. Qys İesilde bolsaŋ, jaz Torğaida bol, qaşqan tülkidei, aŋdyğan jauğa iz tastap, är jerden bir körinip, qaqpanyna tüspe...
— Sibir general-gubernatorynyŋ qoly jeter töŋirekten ketu kerek, — dedi Kenesary, — bizdi i̇endi būl arada zorlyqtan basqa i̇eşteŋe de kütpek i̇emes. İel bolyp biriger kün tusa, tübi qaita bir soğarmyz. Qoŋyrqūlja, Şyŋğys, Zilqara, Jamantailarda qalğan öşti sonda alarmyz.
— Dūrys.
Osy kezde būlar auyl jaqtan özderine qarai bettegen üş-tört kisini kördi. Kenesary bir qarağannan-aq tani ketti.
— Baitabyn batyr kelgen i̇eken!
Közinde qobaljyğandai bolmaşy bir säule paida boldy da, kenet joğalyp ketti.
İä, būl Baitabyn i̇edi. Janyndağylary Jeke batyr, Qūdaimendi, Taimas. Būlar qyr basyna jetip te qaldy. Özi joqta Aqbökendi Nauryzbaidyŋ alğanyn Baitabyn i̇estigen tärizdi. Äzer jürip keledi. Betinde qan joq, söl joq, tistenip alğan. Al Kenesary jaqqa tesile qarağan közinde bir ğajaiyp qaiğy tūna qalğan. Qaraşyqtary ädettegisindei ūşqyn atyp selt i̇eter i̇emes. Qabağy tastai tüiilgen. Oŋ qolynda sadağy. Jaq ağaşynan, ortan belinen ūstap keledi. Būlar Kenesaryğa jete bergende, kenet bir dübir i̇estildi. Jüsip būrylyp qarap i̇edi, aŋ aulap qaityp kele jatqan Nauryzbai toby i̇eken. Olar da Kenesaryny körip, tez attarynan tüsip töbege qarai bettedi. Aldarynda Nauryzbai, onyŋ oŋ iyğynda tūğyrğa qondyrğan «Qandy köz» atalğan bükil i̇elge äigili appaq süttei jibek baldaqty aqsūŋqar...
Kenesary men Jüsiptiŋ qasyna būl top ta asyğa jaqyndady. Nauryzbai Baitabyndy kördi de kenet toqtai qaldy. Baitabyn Kenesaryğa jaqyn kelip qalğan i̇edi, tize bügip sälem berdi.
— Batyr, baryp qaitqan saparymnyŋ qiyndyğyn aitaiyn ba, älde i̇elimnen alys jerde jürgenimde körgen qiiänatymdy aitaiyn ba? — dedi.
Kenesary jigittiŋ jürek soğysyn birden tüsindi. Bürkit qanatyndai jiren qastary köziniŋ ortasyna tüiilip:
— İekeuin de tyŋdaityn uaqyt bolar äli. — dedi ol jigittiŋ jüzine tesile qarai, — aldymen bir özara talas jäidi şeşip alalyq... Baitabyn, seni jūrt mergen desedi... Şyn mergen bolsaŋ jüz qadam jerden ana Nauryzbaidyŋ qolyndağy aqsūŋqardy atyp tüsirşi!..
— Batyr, oq aqymaq keledi, aqsūŋqarğa timei... — Baitabyn Nauryzbaiğa jalt i̇etip bir qarady da sözin aiaqtamai toqtady.
Kenesary kesimin pyşaq keskendei tūjyra aitty.
— Aqymaq oqqa sen aiypty i̇emessiŋ!
Nauryzbai men Baitabyn arasyndağy äŋgimege Jüsip te qanyq i̇edi. Jäne Nauryzbaidy Kenesarynyŋ janyndai jaqsy köretinin de biletin. Sūltan sözinen tuğan inisin qanşa jaqsy körse de, i̇el birligin odan joğary bağalaitynyn tağy da aŋğaryp qaldy. «El birligi üşin soŋynan i̇ergen batyr inisin oqqa bailau — qūr ğana qatigezdik i̇emes, odan da joğary, odan da biık qasiet. Baitabynğa: «Aqböken üşin ketken öşiŋ bolsa, Nauryzbaidan al, kegiŋdi qaitar, biraq Jolaman i̇ekeumizdiŋ aramyzdağy jaŋa birlesip kele jatqan odaqty būzba dep tūrğan joq pa! Baitabyn būğan ne demek? Rasymen Nauryzbaidy oqqa qiiär ma i̇eken?»
Kenesarynyŋ oiyn jalğyz Jüsip i̇emes, Baitabyn da, Nauryzbai da, qala berdi, qorşap tūrğan jūrttyŋ bäri de tüsindi. Osyndai i̇erlik kesimmen şeşilmese, Nauryzbai men Baitabyn arasyndağy jağdai i̇eki i̇eldi jaulastyrar qandy janjalğa ainalyp ketetinin boljağan batyrlar ara tüsip i̇eşteŋe demedi. Özge jūrt ne aitaryn bilmei qysylyp ün-tünsiz tūrğan şaqta Nauryzbai kilt būrylyp, jüz qadamdai jerge baryp «Qandy közdi» tūğyrymen iyğynan sol qolyna qondyrdy da qyryndai qasqiyp tūra qaldy. Ajal däl osy sätte tepkeli kele jatqan qandy tUiaqtai yŋğailana berse de miz baqpady. Tek sūrğylt jüzi atyp kele jatqan taŋ bozyndai quqyldanyp ketti.
Baitabyn da ūzaq küttirgen joq, qabağyn şytyp säl bögeldi de, bir şeşimge kelgen adamdai tez oŋ jaq belbeuindegi tüie teri qoramsaqtan qozyjauryn jebeni aldy da, oŋ qolyndağy jaqty keude tūsyna kötere berip sadağyna asyğa oqtap oilanbastan tartyp qaldy. Sol sätte... Nauryzbaidyŋ sozylğan qolynyŋ basynda tūrğan aq sūŋqar jalp i̇etip jerge qūlady.
Aqbökeninen aiyrğan Nauryzbaiğa qanşa aşuly bolğanmen, Baitabyn baqastyqtan, namystan i̇el birligin joğary kördi. Kökireginiŋ közi aşyq jas batyrdy Kenesary özi kelip qūşaqtap bauryna qysty da:
— Baitabynym, şyn mergen i̇ekensiŋ! — dedi. — Bügingi mağan körsetken qūrmetiŋ üşin qaramağymdağy i̇eldiŋ öziŋ taŋdağan i̇eŋ sūlu qyzyn al.
Qaiğy, aşu jüregine şanşardai qadalyp tūrsa da boidy alğan qam köŋildikti aqylğa biletken Baitabyn iltipatpen basyn idi de qoidy.
Jaŋa ğana kenet qara tün kelip, sūrapyl dauyl jerge ūryp keterdei qobaljyğan Nauryzbai aiybyn keşirgen Baitabynğa qatty riza bolyp, jaqsy körgen sūŋqardy bir jigitine sol ölgen jerine kömudi tapsyrdy da (soŋynan osy töbe «Sūŋqar ölgen» töbe dep atalyp ketti) özi qyr basyna köterildi. Baitabynmen qol alysyp amandasty. Qastary tügil, dostarynyŋ qatty sözin keşirmeitin örkökirek i̇eki batyr jigittiŋ arasyndağy mahabbat talasy men namys talasy osylai bitti.
Biraq i̇el birligin saqtaudy inisi Nauryzbaidan artyq ūğynğan Baitabynnan Kenesary iştei kenet seskene qaldy. «Qaraşydan şyqsa da han tūqymyna bergisiz aqyly bar i̇eken. Būl qasietin i̇eske alu kerek. Jäne mūndai jandy öziŋe dos i̇ete bilgen jön. Al alda-jalda qaraşylyğy jeŋip, jolymyz i̇eki aiyrylatyn kün tusa tağdyryn Qaraülek şeşsin... Qasyŋnan jau bolyp ketken aqyldy batyr şabaiyn dep tūrğan qalyŋ qoldan qauipti».
äitsede Kenesary qatar tūrğan inisi men Baitabynğa süisine qarap:
— Baitabyn batyr, — dedi jyly şyraimen, — al i̇endi qiyn-qyspaq, qauip-qaterden aman qaitqan alys saparyŋ jaiyn baianda.
Baitabyn bastan ötken oqiğasynyŋ bärin tegis aityp keldi de:
— Qoŋyrqūlja jigitterinen ūqqanym, olar biylğy qysqa qatty daiyndaluda: Ombydan da qalyŋ äsker şyğady desedi... Qys tüse sarbazdar auyl-auyldaryna tarap, siz qystauda töleŋgitteriŋizben qalğan keziŋizde ordaŋyzdy şappaq körinedi, — dep sözin aiaqtady.
Jyldağy ädeti boiynşa ol qys tüse bar äskerin i̇eldi-eline taratyp, jaz şyğa qaita jinaityn. Biyl da sondai oida i̇edi. Bes myŋnan asyp ketken salt atty jauyngerlerdi azyq-tülikpen, attaryn şöppen qamtamasyz i̇etu oŋai ma? Qys közi qyrauda, özderi de būl maŋaiğa kelip ornalasqaly jyldan asqan joq. Jau i̇ereuilşilerdiŋ älsiz kezin däl tapqan tärizdi. İeger Ombydan soldat şyğyp bes jüzge jeter-jetpes töleŋgiti, batyry bar sūltan aulyn qysty küni qorşar bolsa, qūtylyp ketu qiyn. Arlan qasqyrdy aŋşylardyŋ omby qarğa qamap soğatynyndai, patşa generaldary da būdan öş alar kezin dūrys közdegen i̇eken. «Joq, joq, olai op-oŋai qolğa tüsuge bolmaidy. Batys Sibir general-gubernatory äsker şyğaryp qysty küni ūstaimyn dep jürgende biz Orynbor jaqqa, Kişi jüz jerine auysyp ketuimiz kerek. Oilamağan jerden paida bolğan i̇ereuilşilerge Orynbor soğys gubernatory ne qylady? Ol qamdanyp bizben aiqasqanşa qys ta öter. Ar jağyn tağy körermiz. Mümkin til tabarmyz. Ūlyq ataulynyŋ bäri Gorçakov sekildi qanişer i̇emes şyğar...»
Kenesary däl osy arada jūrtqa būl oiyn aşqan joq. Ol Baitabyn şapqan maldy Ağybai aidap kele jatqanyn, Ojar i̇ekeuiniŋ köşten bölinip jaqsy habardy aitqaly būryn jürip ketkenin i̇estip boldy da, jadyrai tüsip tas qabağyn qaita aşyp:
— Biraz şarua bitirip qaitqan i̇ekensiŋ, köp-köp alğys, — dedi, — Ojar osynda ma?
— Joq, ol joldağy bir Qarauyl aulyna būrylyp ketti.
— Nege?
— Onysyn aitqan joq. Mağan jüre ber dedi. Şamasy äli de tyŋ tyŋdamaq tärizdi.
Ojardyŋ atyn i̇estigennen-aq Taimas i̇elere qalğan.
— Qai Ojar? — dedi ol kenet sūrlana tüsip.
— Qubettiŋ Ojary.
— Ol sūm būl jaqta qaidan jür i̇edi?
— Omby abaqtysynan qaşyp şyğyp, Taijannyŋ qyzymen birge bizge kelip qosylğan, — dedi Kenesary.
— Marqūm Taijannyŋ qyzy bar ma i̇edi?
— Orys qolynda küŋdikte jürgen qyzy bar i̇eken. Äkeleriniŋ joldasy dep Ojarğa i̇erge şyğypty.
— ä-ä!
— Ojardy nege sūm dediŋ?..
— Būl bir ūzaq oqiğa... Keneke, soŋynan aitarmyn, — Taimas Nauryzbaidyŋ jigitterine qarady. — Taijannyŋ qyzy qaida?
Şetkerirek tūrğan jatağan qara jigit jauap berdi.
— Osy auylda. Anau şetki aq otau sonyki.
— İapyrmai, ä?..
Būl kezde kün de batyp ketken. Ymyrt üiirilip qaraŋğylyq tüse bastağan. Kenesary äldeneni oilap säl tūnjyrap tūrdy da:
— Baitabyn mergen, alys joldan qaittyŋ ğoi, bir-eki kün demal, sosyn mağan soğarsyŋ, — dedi, — söilesetin şarua bar.
— Qūp.
Kenesary auylğa qarai bettedi. Özge jūrt soŋynan i̇erdi. Tek Baitabyn ğana ornynan qozğalmai tūryp qaldy.
Kenesary ordasyna kelgennen keiin Taimaspen i̇ekeui oŋaşa otyryp, ūzaq söilesti. Taijannyŋ jalğyz qyzynyŋ äkelerin jauğa ūstap bergen adamnyŋ qoinynda jatuyn i̇ekeui de sūmdyq kördi. Kisi jiberip Altynşaşty ordağa şaqyrtyp aldy. Taimas qinala otyryp, uyljyğan jas bala minezdi Altynşaşqa küieui Ojardyŋ kim i̇ekenin aityp berdi. Bir ğajaby, jas kelinşek i̇eŋirei jylamady, «meni odan qūtqara köriŋder» dep jalynbady. Tek suyqtan qaltyrağandai dir-dir i̇etip, tostağandai möldir közinen i̇eki-üş tamşy jas domalap ketti. Osylai qozğalmai ūzaq otyrdy da, älden uaqytta baryp, keregege közin audara şiedei qyzyl i̇erinderin säl aşyp:
— Özim de sondai bir sūmdyqty sezip jür i̇edim, — dedi. — Ağajan, kümänimizdiŋ betin aştyŋyz. Al äkem men Seiten kökem üşin Ojar äli mağan jauap beredi. Oğan kegimdi jibermeske aldaryŋyzda ant i̇etemin!
— Qarağym, — dedi bağanadan beri Altynşaştyŋ sūlulyğy men ūstamdylyğyna taŋ qalyp otyrğan Kenesary. — Kek alu — i̇erkektiŋ isi, aq sausaqtaryŋdy qanğa malma! Taijan men Seitenniŋ qūnyn özimiz de alamyz.
— Joq, — dedi Altynşaş til tartpai, — köketailar, būl kekti özime qaldyryŋyzdar!
Taldyrmaş jap-jas kelinşekten Kenesary qūr ğana qaisarlyq i̇emes, äkelerine degen bir möldir taza sezimdi baiqap qaldy.
— Meiliŋ, — dedi kenet ol, — tek qapy qalyp jürme.
Al Baitabyn mana töbe basynda ün-tünsiz otyryp qalğan-dy. Ötken-ketkendi i̇elestetip, qiiäly kök betinde jüzgen aidai ūzaq kezdi. Sūltan tūqymy qarağa qyz bermeidi i̇eken, Tilenşiniŋ i̇erke qyzy Dämetkendi Baitabynnyŋ äkesi Qojyğa qalai bergenin kim bilsin, äiteuir osy i̇el auzyna ilikken jau jürek äkeniŋ arqasynda Baitabyn da būlaŋ östi. Sol äkeden on jasynda qaldy. Sodan beri ne körmedi? On altysynda at jalyn tartyp minip, nağaşysy Jolaman batyrdyŋ soŋynan i̇erdi. Qazir jiyrma üşte. Osy jeti jyldyŋ işinde at üstinen bir tüsken joq. Talai qandy ūrysqa qatysty. San märte ajal degen aş arystannyŋ auzynda boldy. Sonda... Osynşama şybyn janyn jüldege tigerdei būğan ne joq? älde malyn, däuletin, bağyn qorğaimyn dep jan talasyp jür me? Joq. Bar maly — astyndağy jalğyz aty. Dünie-mülik degen tipti nyspysymen joq. Äkeden qalğan qazyna — şeşesi Dämetken panalap otyrğan jalğyz qaraşa üi. Sonda būl äldilermen nege jaulasady? Baitabyndy alys-jūlysqa aidağan i̇eki arman. Biri bota köz, oimaq auyz Aqböken. Bükil Kişi jüzde ajaryna jan teŋ kelmes, aidai tolyqsyğan sūludy alu üşin Baitabynğa qūr Jolaman batyrdyŋ jieni bolu jetkiliksiz. Hor qyzyn tek perişteler ğana qūşady. Al Aqböken sekildi sūluğa qol sozuğa jūrttan asqan däuletiŋ, nemese köpke äigili atağyŋ bolu kerek. Däulet oŋai qolğa tüspeidi, al ataq... Ol i̇er jigittiŋ öziniŋ qolynan keler is. Baq uysqa syimağanmen, ataq uysqa syiady. Jauyŋnan jasqanbas batyr bolsaŋ ataqtyŋ özi keledi. Tek dūşpanyŋmen alysa bil. Baitabynnyŋ äigili jan boluyn Aqbökenniŋ özi de tileitin tärizdi. Sol sebepten i̇emes pe, būnyŋ qosylaiyq degen tilegine Aqböken soŋğy kezge deiin «äli i̇erte, sen i̇eŋ bolmasa jūrt auzyna iligetindei halge jet», — dep kelgen joq pa? Qaradan şyqsa da Aqbökenniŋ han qyzdarynyŋ armanyn kökseitinine būl jazyqty ma? Bala jasta jaqsy körgen albyrt jürek qyz közine qadirli bolyp körinu üşin ony keide közsiz i̇erlikke de jetektegen joq pa? ärine söitti. Tek soŋğy kezde ğana Baitabyn qainardai töŋkerilgen tūnyq közge közi tüsip ketkendikten tuğan būl armannyŋ orynsyz i̇ekenin, qyz üşin i̇erlikke ūmtyluy uaq äreket i̇ekenin tüsindi. Sol sebepten de özi soŋğy uaqytta Aqbökenge özgeşe qarai bastağan joq pa? Süigen adamynan i̇erlik tilegen mahabbattyŋ taza mahabbat i̇emes i̇ekenin aŋğardy i̇emes pe? ärine söitti. Şyn jaqsy körgen adam birin-biri sol tūrğan qalpynda jaqsy köredi. Aqbökendiki özgeşe arman, özgeşe tilek. Mümkin bala kezinde Aqböken mūny şyn ūnatqan şyğar. Serğazynyŋ auylynan qaşyp şyqqanynda da Baitabyn i̇esinde bolğan şyğar, biraq özgermeitin jan bar ma, i̇erlikti, ataqty qadir tūtatyn qazaq dästüri mūny da özgertken bolar. Ony aiypqa sanau qylmys i̇emes pe? Būl jalğan tüsinik keide jūrt qadirler i̇esimdi ardaqtar Aqböken tügil, ömir baqi qūldyqta ösken, tek joqşylyqpen ğana közin aşqan adamdardy da özgertip jatady. Al sūlu jandy Aqbökenniŋ, süigen jarynyŋ äigili boluyn jaqsy köretin Aqbökenniŋ bala jastağy sezimnen özgerui künä ma? Künä degen künde de oğan renjip, oğan aşulanyp, öz ömiriŋdi qor i̇etkende ne tüsedi? Kim renjidi, kim jylaidy? Qasyŋ quanyp, dosyŋ ökpeleidi. Tek seni tapqan anaŋ ğana köz jasyn köl i̇etedi.
Ana! Atyŋ qandai jaqsy. Baitabyndy batyrlyq jolğa salğan i̇ekinşi sebep osy ananyŋ sözi, ananyŋ tilegi i̇emes pe i̇edi? ärine, solai.
İä, sol aduyndy qara kempir i̇edi ğoi, būl on altyğa jetkende, Qojynyŋ käri kertöbelin aldyna tartyp: «Qarağym, i̇el şetine jau tidi, naiza ūstar i̇er-azamat atqa qonyp jatqanda Qojy balasynyŋ şeşesiniŋ janynda otyrğany kelispes, äkeŋniŋ atyn joqtatpai nağaşyŋnyŋ aulyna bar», — degen. İä, osy sözdi aitqan sol qara kempir. Baitabynğa osydan keiin «ana», «el», «tuğan jer» degen sözder bir ūğymda bolyp ketken. Oğan tuğan jerin qorğasa — anasyn qorğağanmen birdei. İeliniŋ täuelsizdigin qorğağany — anasynyŋ tilegin oryndağanyna para-par. Baitabyn bertin kele, osy Kenesary tobyna qosyl-
ğannan beri ğana öziniŋ tuğan halqyna, kir juyp, kindik kesip ösken jerine qandai qauip töngenin anyq bildi. Būl qauipten tek i̇el bolyp tize qossa ğana qūtyla alatynyn da tüsindi. Ol i̇endi osy i̇el bitken biriksek degen tilekke şybyndai janyn, bar tilegin bağyndyrdy. Özge sezimniŋ bärin bylai tastady. Sonyŋ arqasynda da Baitabyn Nauryzbai i̇ekeuin jauyqtyratyn qiiänatyn keşti. İer namysyn i̇el namysyna jeŋgizdi. «Qyz mahabbaty degen aldyŋnan qaşa jönelgen qyzyl tülki i̇emes pe, jete almai qalsaŋ oğan kim aiypty? Halqyŋ zary jüregiŋe şanşudai qadalğan şaqta, öz oiymdağym oryndalmady dep köŋiliŋdi sezimge bulyqtyrğannan ne tüsedi!?»

Click or select a word or words to search the definition