Köşpendiler - III - Qahar

Kenesary i̇eki top jasağyn attandyrdy. Birin Ağybai, i̇ekinşisin Baitabyn bastap keledi. Ağybai toby qazir Qarajar şatqalynda. İerteŋ Qarqaralyğa ötpek! Ağa sūltan Jamantaidyŋ oidağy jylqysyn aidap äketpek! Kene oğan aq patşa jağyna şyqty dep öte aşuly.
— Al Baitabyn qoly qaida? Onyŋ beti qai tūs?
— Men Ağybai jasağyndamyn. Batyr aldymyzdy barlap kel dep jiberdi... Al Baitabyn jasağy keiinirek. Şamasy bügin tündeletip jürip, taŋ ata osy arağa jetpek. Beti sizdiŋ auyl. Kenekeŋ ony Qoŋyrqūljanyŋ qalğan malyn aidap kel dep jiberdi.
Qoŋyrqūlja küp-küreŋ bop ketti.
— Özderi qanşa adam?
— ärqaisysynda jiyrma bes soiyldan.
— Bar bolğany sol ma? — Qoŋyrqūlja qaharlana qaldy. — Basynğan i̇eken äbden! Kökelerin tanytamyn men äli? Ağybai jasağy Qarajar şatqalynda dediŋ be?
— İä, bügin tünde sol arada at tynyqtyryp almaq. İerteŋ Qarqaraly aspaq...
— Jaraidy, — dedi Qoŋyrqūlja, söitti de syrtta tūrğan şabarmanyna dauystap, — Asylkereidi şaqyr, — dedi. Ol qaitadan sary jigitke būryldy. — Baitabyn meniŋ jylqymnyŋ qaida i̇ekenin bile me?
Esirkegen äŋgimeniŋ tüp nūsqasyn birden tüsindi. «Ana kisisi kim i̇eken? Baitabyn tobynda Qoŋyrqūljanyŋ köz-qūlağy bolğan ğoi». Äitse de, «ana kisileriŋ kim?» dep sūrauğa bata almady. Ün-tünsiz tyŋdai berdi.
— Sonda, meniŋ jylqymdy qai tūsta dep joramaldaidy Baitabyn? — Qoŋyrqūlja öziniŋ tübektegi tyğuly jylqysyn i̇eşkim bilmeidi dep oilağan boluy kerek.
— İesildiŋ İertiske qarai būrylatyn jerinde desedi...
— Alda äkeŋniŋ auzyn ūraiyndar-ai, bärin bilip otyr i̇eken ğoi!
— Ana kisi özi jasaqtan böline almaityn bolğan soŋ, mağan sizge ait degen tağy bir qūpiiä syry bar...
— Onyŋ tağy ne sūmdyq?
— Osy auyl maŋaiynda sizdi toryp äbdiuaqit degen Kenesarynyŋ bir kisisi jür. Oğan sizdiŋ basyŋyzdy alu tapsyrylğan.
Qoŋyrqūlja i̇endi tipti şoşyp ketti.
— Qai äbdiuaqit?
— Būrynğy öziŋizdiŋ töleŋgitiŋiz. Kümis degen qyzyn... — Sämen yrjiiä kül-di, — bozbalaşylyq i̇etip... netip jibergen körinesiz...
El qūlağy i̇elu, Kümiske istegen Qoŋyrqūljanyŋ jauyzdyğyn İesirkegen de i̇estigen. Tuğan qaryndasyn qorlağandai, iştei öte qynjylğan. Öitkeni ol byltyr oquğa bara jatyp, mal basynda otyrğan äbdiuaqittyŋ üiinen susyn işken. Sonda Kümisti de körgen. Jas qyzben bir-eki auyz sözge de kelip, til qatysqan. Onyŋ körkine riza bolyp ketken. Sol Kümiske Qoŋyrqūljanyŋ istegen qorlyğyn i̇estigende, İesirkegen ağa sūltan däl sol sätte qolyna tüsse işke tepkileitindei bop aşulanğan. Sol Qoŋyrqūljasy mynau. Ony işke tepkilemek tügil, özi oğan hatşy bolyp jūrtqa istemek qiiänatyna kömektesip otyr. İesirkegen Qoŋyrqūljany balağattap jibere jazdap özin-özi äzer basty.
Qoŋyrqūlja birdeme aitpaqşy bolyp kele jatyr i̇edi, üige ağa sūltannyŋ jasağynyŋ bastyğy, ūzyn boily, qara mūrtty Asylkerei kirip keldi.
Ağa sūltan Sämenniŋ sözin oğan tegis aityp berdi de, oiyn tūjyra būiryq berdi.
— Ağybaidy Qarqaralyğa ötkizbei, jatqan jerinde kün bata basu kerek. Bizdiŋ istegen jaqsylyğymyzdy myna jigit Jamantaiğa aita barar. Bū da qazir jürip ketedi. — Ol İesirkegendi nūsqady. — İeliniŋ şetine jau jetkenin habarlar. Sosyn sen bar sarbazdaryŋmen Baitabyndy tübektiŋ auzynda küt. Bireuin jibermei qyryp sal. Ony jaiğastyrğan soŋ osy auyldyŋ maŋyn tegis silkip şyq. Meni öltirmek bop toryp jürgen äbdiuaqit qūldy qaityp kelgenimşe ūstap alyp, kisendep qoi. Jazasyn kelgen soŋ özim berem.
— İel şetine jau kelip jatqanda... — Asylkerei kümilji söiledi, — mümkin siz jürmessiz...
— Jau i̇el şetine bügin kelip tūr ma? — Qoŋyrqūlja jasaq bastyğynyŋ sözin jaqtyrmai qaldy. — Jiyrma adamğa küşteriŋ jetpese, nesine at minip, qaru asynyp jürsiŋder? — Ol «äbdiuaqit aŋdyp jür» degen sözden seskenip qalğan-dy. «Men kelgenşe ol itti jigitterim ūstap alar, oğan deiin boi tasalai tūrğan jön bolar», — degen oiğa kelgen. Sol sebepti ağa sūltan Ombyğa tez jürip ketip, qalyŋ orys arasyna jetudi dūrys kördi. — Biz Ombyğa tez baruymyz kerek, — dedi ol jasaq bastyğyna. — Onda bizdi būdan da zor is kütip tūr.
Barlyq jauapkerşilikti Asylkereige jüktep, Qoŋyrqūlja attanyp ketti. Jol boiyndağy äli Kenesary qūryğy tüse qoimağan bai auyldardan at auystyryp minip, suyt jürip üşinşi küni taŋ ata Ombyğa jetti.
Qoŋyrqūlja būl qalada birneşe ret bolğan. Būryn mūnda neler aqjarqyn künderi ötken. Patşa ağzamnyŋ i̇eŋ joğarğy satyda tūrğan märtebeli adamdarynyŋ talaiymen kezdesken. Ağa sūltannyŋ i̇esinde osyndai kezdesulerdiŋ i̇ekeui mäŋgi ūmytylmastai saqtalğan i̇edi. Biri 1829, iağni qazaqşa Siyr jyly, osy Omby qalasyndağy tilmaştar mektebiniŋ qyryq jyldyq merekesine arnalğan saltanatty keş. Onda Sibir qazaqtary jaiyndağy i̇erejeni şyğarğan patşanyŋ oŋ közi Speranskiidiŋ özi bar. Keŋ zalda oinağan orkestr, bi, oiyn-külki... Qoŋyrqūljağa i̇eŋ alğaşqy ret orys ofitseri — ştabs-kapitan aty berilgeni osy joly i̇edi. Sodan beri toğyz jyl ötipti. Qazir ol podpolkovnik. İekinşi i̇este qalğan kün — aldyŋğy jylğy küz. Būl küni bir şeti men bir şeti tai şaptyrym tört qabat aq üide Ombynyŋ kadet kopusy aşyldy. Būl toiğa da qazaqtyŋ ağa sūltan, asqan bailary şaqyryldy. Toidy kniaz Gorçakovtyŋ özi bas-
qarğan. Özge ağa sūltandardan göri kniaz Qoŋyrqūljağa i̇erekşe köŋil bölgen. Tipti bi bitken kezde, zäulim biık zalda i̇ersili-qarsyly äŋgime qūryp jürgen aqqu-qazdarşa sylaŋdağan orys dvoriandarynyŋ äielderi men syptai bop sändene kiıngen orys ofitserleriniŋ aldynda Gorçakov ony qoltyqtap ötken. Özge ağa sūltandar qyzğanğannan işteri jaryla jazdağan. Sol joly ğoi Gorçakov oğan:
— äri ketse bir jiyrma bes jylda qazaqtyŋ ūl-qyzdary da mynalardai bolady, — degen jan-jağyndağy äielder men ofitserlerin körsetip.
Sary dalada köşip jürgen qazaqtar jiyrma bes jyl işinde mynalardai bolady degen kniaz sözine Qoŋyrqūlja taŋ qalğan. Ol oiyn jasyrmai:
— İeger qazaq būlardai bolğysy kelmese ne isteisiz? — dep sūrağan.
— Onda, — dep Gorçakov oilanbastan jauap bergen. — Aiuğa aqyl üiretken taiaq degen maqaldy i̇estigeniŋ bar ma? Jerinen, biliginen airylğan qazaq aitqanğa könbei qaida barady? Küşpen köndiremiz. Arqasyna qamşy oinatyp, soqa jegip, jer jyrtudy üiretemiz. Qol-aiağyn matap şirkeuge kirgizip, İisus Hristosqa şoqynuğa mäjbür i̇etemiz.
Gorçakovtyŋ osy bir aduyndy tik jauaby Qoŋyrqūljağa ūnağan. «Öz basymdy han i̇etse, meili, qara qazaqty pisirip jesin. Odan meniŋ nem ketedi? Al sonda...» Ağa sūltan oilana qaldy. «Sol küşteuden ne şyqty? Arqa qazaq ataulysynyŋ jartysyna taiauy osy küşteuge könbei qarsy köterilip otyrğan joq pa? Jaqsy. Kenesaryny jūiamyz, biraq qazaq Gorçakovtardyŋ aitqanyna könip, aidauyna op-oŋai jüre qūiar ma i̇eken?».
Qoŋyrqūljanyŋ i̇esine tağy da bir uaqiğa tüsip ketti. Ol kezde Qoŋyrqūlja jas. Tobyl qalasynda 1789 jyly tilmaştar daiyndaityn mektep aşylğan. On besinde soğan kep tüsken. Onyŋ aldyna äkesi Qūdaimendi şoqynğan bir tatardy jaldap Qoŋyrqūljağa äzer-mäzer orysşa hat tanytqan. Sol şoqynğan tatar mūğalimi qyzyq adam bolatyn. Qūdaimendi baidyŋ balasynan kim şyğatynyn qaidan bilsin, küigen tomardai qara-qoşqyl, döreki Qoŋyrqūljanyŋ basynan sipap: «Oqy, oqy, qazaq malaiy. Rus iazykysyz jit bulmi. Qazir puşkasy kilsä, soŋynan Puşkini kilä, bizge kün rus kulturasymen şyğa», — deitin.
ärine, Qoŋyrqūlja ol kezde puşkanyŋ zeŋbirek i̇ekenin ūqsa da, Puşkinniŋ kim i̇ekenin tüsinbegen. Bes jyl ötkennen keiin ğana baryp Puşkindi de bildi. Biraq būl kezde ol qazaq dalasynda öz ükimin jürgizu üşin oğan Puşkin i̇emes, puşka kerek i̇ekenin ūqty. Sondyqtan da ol Gorçakovtyŋ «Aiuğa aqyl üiretken taiaq, qazaq i̇elin de küşpen köndiremiz», — degen sözine namystanbağan. Öziniŋ tilegi men Gorçakovtyŋ tilegi bir i̇ekenine közi jetkendikten qazaq dalasyna puşkanyŋ köbirek keluin maqūl körgen.
«Mine qazir özi de osy tilektiŋ aidauymen kele jatqan joq pa?» Ağa sūltan auyr kürsindi. «İä, iä, Qaraötkel bekinisine sol puşkalardyŋ köbirek jetuin tilek i̇etpek. Al sol tilegin gubernator oryndar ma i̇eken? Oryndauğa tiısti. Öitkeni i̇ekeumizdiŋ de armanymyz bir, jolymyz bir».
Rasynda da būl kezeŋ osy i̇eki sūmyrai tilektiŋ asa bir ūştasqan kezeŋi i̇edi.
Qoŋyrqūljanyŋ i̇esine kenet äkesi aitqan bir i̇eski aŋyz tüsip ketti. «Düniede ne qyzyq?» dep sūrapty Şyŋğyshan bir küni öziniŋ nöker, nūiandarynan. Bir batyry: «Düniede bürkit salyp, tülki ilgen qyzyq». İekinşisi, «ğaşyq bol-
ğan sūluyŋdy qūşqan qyzyq». Al üşinşisi, «altyn taqta otyryp jūrtqa ämiriŋdi jürgizgen qyzyq», — depti. Sonda Şyŋğyshan: «Joq, bilmediŋder. Qastasqan jauyŋdy aldyŋa salyp aidap, qatyn, qyzyn bauyryŋa basyp qūşyp, mal-mülkin talan-taraj i̇etip tartyp alğannan düniede qyzyq i̇eşteŋe joq», —degen i̇eken. Osy aŋyz i̇esine tüsip ketken ağa sūltan atyn tebinip qalyp kenet kübirlep jiberdi: «Ata jauym Kenesaryny tabanymnyŋ astyna salyp, Künimjan bäibişesin bauyryma bir bassam, bügin ölip ketsem de armanym joq».
Eki jağy birdei ūiysa ağaş ösken daŋğyl jolmen Qoŋyrqūlja qala şetine jetkende qaida tüserin oilap säl kidirdi. Qarsy aldynda minaret, Omby mūsylmandarynyŋ meşiti, onyŋ ar jağynda Ğabdyrahmanūly Mūhamed Şarif ahonnyŋ qyzyl kirpişten salğan keŋ sarai üii. Joldyŋ kire beris sol jağynda ğajaiyp saltanatty, tört kümbezdi, bastarynda altyn jalatqan kiresi bar zäulim şirkeu, odan solyraq, alaŋnyŋ ar jağynda qasyna azyraq tal i̇ekken general-gubernatordyŋ i̇eki qabat aq üii — saltanat saraiy. Kök temir töbesinde tatar qyzdarynyŋ basyna kietin taqiiäsy tärizdi, jiŋişke terezeleri tört jaqqa birdei şyqqan, tört būryşty, gubernatordyŋ jūmys isteitin bölmesi... Tömende birneşe jūpyny kelgen, ağaştan salğan jataq üileri. Odan äri şirkeumen jalğasa tastan, küidirgen kirpişten qalağan sändi-saltanatty i̇eki qabat, üş qabat üili ülken qala jatyr...
Qoŋyrqūlja ahondikine tüsudi ūiğardy. Mūhamed Şarif üiinde i̇eken. Qūşağyn jaia qarsy aldy. Sol küni-aq Qoŋyrqūlja ahonnan Omby oblysynyŋ bas-
tyğy Talyzinnyŋ auyryp jatqanyn i̇estip, general-gubernatormen jeke söilesedi i̇ekenmin dep quanyp qaldy.
Qoŋyrqūljany i̇erteŋine general-gubernatordyŋ özi şaqyrtyp aldyrdy. Aqmola bekinisin Kenesarydan qorğai almağanyn aiyp körgen ağa sūltan kenet jüreksinip, gubernatordyŋ saltanat saraiyna Mūhamed Şarifty i̇erte bardy. Biraq Gorçakov tek Qoŋyrqūljany qabyldady. Generaldyŋ atūltanty 7  — ūzyn boily kornet «kiriŋiz» degennen keiin, qabyldau bölmesiniŋ qara bylğarymen qaptalğan i̇esigin ağa sūltan qobalji aşty. Bölme özine būrynnan tanys. Qyryq qūlaş keŋ, biık zal. Sary safian bylğarymen tystalğan, arqa ağaştary oiulan-
ğan jūmsaq oryndyqtar. İeŋ tübinde, jasyl şūğamen japqan, örnekti, zildei stol. Qabyrğasynda Birinşi Nikolai patşanyŋ polkovniktik därejede türegelip tüsken sureti. Äşekeilengen töbeden tömen salbyrağan jaltyrağan jez bauly şam qūiatyn aspalar... Stol üstinde altyn jūmyrtqa tärizdi siiä sauytyn tUiağymen basyp tūrğan, qos qanatyn kere jaiğan qara mramor tastan jasalğan i̇eki basty samūryq qūs. Kelgen adamnyŋ sūsyn alaiyn degendei general samūryqty i̇esik jaqqa qaratyp qoiypty. İeger qarsylyq i̇eter bolsaŋ, tyrnaqtary qanjardai, qanqūily, aibyndy qyran «şaŋq» i̇etip köterilip, bas salğaly tūrğandai. Keŋ zaldyŋ işi qandai yzğarly bolsa, qūs tüsi de sondai yzğarly. İesi osal kisi i̇emes. Rossiiä patşalyğynyŋ Sibirdegi auzynan ot bürikken qandy balaq jendeti.
Bölme iesi kniaz Gorçakov — Batys Sibirdiŋ general-gubernatory. Kirpidei tikireigen qysqa şaşty, i̇edireigen jiren mūrtty, aq boz, tüsi suyq kisi. Ol Qoŋyrqūljany stolynyŋ ar jağyndağy Birinşi Nikolai suretiniŋ aiasynda tūryp qabyldady. Özi de otyrğan joq, Qoŋyrqūljağa da otyr demedi. Basyn izedi de qoidy. Ağa sūltanğa ol birden «qazaq dalasynda bolyp jatqan bülinşilikke sen de aiyptysyŋ», degendei sūs körsetti. Qoŋyrqūlja iştei äbigerlene qaldy. «Bäse, meni kelmei jatyp nege izdetip jatyr dep i̇edim-au, ūryspaq i̇eken ğoi, tek ūrsyp qoisa ğana jarady...».
— Podpolkovnik Qūdaimendin, — dedi Gorçakov birden resmi sözge kirisip, — Ombyğa jai kelmegeniŋdi bilip ädeii şaqyrttym. Qazaq dalasynda bolyp jatqan bülinşiliktiŋ jäii bizge äbden mälim. Horunjii Qarbyşev Aqmola bekinisinen qalai aiyrylğandaryŋdy baiandağan. Patşa ağzam aldynda boryştaryŋdy aqtai almağandaryŋ üşin senderdi sotqa beru kerek i̇edi, bir jolğa keşirdik. İendi bizden ne tileisiŋ, sonyŋdy ait. Jäne qysqa türde. Ūzaq jyrdy tyŋdauğa uaqytym joq.
Kniaz däl qazir şynynda da asyğuda i̇edi. General-gubernator it qūmar jan bolatyn. Byltyr Londonnan ädeii aldyrğan ağylşyn setteri tūqymdas qanşyğy keşeden beri auyryp qalğan. Tomskiden arnaiy şaqyrğan däriger Ombyğa jaŋa ğana jetken i̇edi. Ony itine özi aparyp körsetpek. Kniaz soğan asyğuly. Süiikti qanşyğy auyryp jatqanda, qazaqtyŋ bir ağa sūltanymen myljyŋdasyp, uaqyt ötkizudi jön körmedi. Sondyqtan general-gubernator äŋgimeni tikesinen qoidy. Mūndai kelte qabyldaudy kütpegen Qoŋyrqūlja sasyp qaldy. Gorçakov tipti söilespei ketip qalar dep qorqyp:
— General-gubernator myrza, — dedi ağa sūltan kelgen şaruasynyŋ toq i̇eterin aityp! — Kenesary künnen-künge küşeiüde. Biyl qys ony qūrtpasaq, kelesi jaz boi bermei ketui mümkin.
— Qalaişa?
— Torğai boiyn jailağan qalyŋ Qypşaq pen Yrğyz, İelek, İembi özenderiniŋ maŋyndağy Kişi jüzdiŋ köp rularynyŋ oğan qosylyp ketu qaupi tuyp tūr. Büite berse bar qazaq Kenesary tuynyŋ astyna jinaluy mümkin.
— Mūndai aqymaq halyqty körsemşi, — dedi Gorçakov mysqyldai külip, — Rossiiä patşalyğy qazir qazaq jerinde myqtap tūryp oryn teuip alğan joq pa? Maŋyzdy degen audandardyŋ bärinde de biz özimizdiŋ bekinisterimizdi, forpostarymyzdy salyp boldyq. İendi patşa soldattaryn būl aradan bir Kenesary tügil, myŋ Kenesary da qua almaidy. Abylai kezindegidei i̇emes, qazir qazaq i̇eline degen Rossiiä patşalyğynyŋ saiasaty özgergen. Osyny aqymaq qazaq bilmei me? Al seniŋ Kenesaryŋda aqyl bolsa, qazaq halqyna i̇emes, Rossiiä patşalyğyna qolaily jol izdep, bizge bas ūrmas pa! «Rossiiä patşalyğyna protektorat retinde bağynuğa qarsylyğymyz joq, biraq bizdiŋ i̇eldigimizdi saqtap, saiasi bostandyğymyzğa, jerimizge timeitin bolsaŋdar i̇eken» dep ol mağan birneşe märte hat jazdy. Būndai i̇esalaŋdy körsem būiyrmasyn! Patşa ağzamğa bağynu degen söz — saiasi bostandyğymdy joğalttym degen söz i̇emes pe?! Sondyqtan da men bizdiŋ tynyştyğymyzdy būzğan adammen kelisim söz jürgizudi özime Uiat körip jäne patşa ağzamğa ün-tünsiz bağynudan böten basqa şart qoiuyna i̇eşbir ümiti qalmasyn dep ädeii hattaryna jauap bermei qoidym.
— Dūrys i̇etkensiz, gubernator myrza.
Gorçakov aldynda tūrğan Qoŋyrqūljany adamğa sanar i̇emes. Süzetin būqadai basyn tömen tūqyrtyp, öz oiyn aşyq aityp jatyr.
— Biz qazaq i̇elin tek otarymyz dep qana sanaimyz. Kimde-kim būğan köngisi kelmese, ony qarudyŋ küşimen köndiremiz. «Azamattarmen kelisimge keludiŋ i̇eŋ dūrys ädisi — olardy qorqytyp ūstau». Būl pikirdi soğys ministri Çernyşev myrza da maqūldaidy.
— Bizdiŋ de tilegimiz sol i̇emes pe? Tek qaruly küşti tezirek şyğarsaŋyz deimiz.
— Kenesary köterilisin tüp-tamyrymen qūrtu jöninde qazir arnauly soğys jospary jasalyp jatyr, — dedi Gorçakov, — köp ūzamai qaruly küş te şyğarylady. Qazaq dalasy Kenesary qaraqşylarynan da tazartylady. — Kenet general-gubernatordyŋ i̇esine auru qanşyğy tüsip ketti, ol i̇endi asyğa bastady. — Özge şaruaŋyzdy oblys bastyğy Talyzin myrzamen söilesiŋiz. Qoş bolyŋyz.
Qoŋyrqūlja saly suğa ketip üiden şyqty. Auyryp jatqan Talyzinnyŋ päterine baryp jolyğyp, üş künnen keiin i̇eline qaitty.
Ağa sūltan bū joly Talyzinnen kömekke nebary jüz soldat alğanymen, kelesi jaz Kenesaryny birjolata qūrtatyn qalyŋ äsker şyğatynyn i̇estip, köŋili säl ornyğaiyn dedi. «Qys bolsa kelip qaldy, al Kenesary qysta şabuylğa şyqpaidy. Biren-saran jasaqqa myna jüz soldat pen öz küşim de tötep bere alady». Biraq ol i̇el şetine jeter-jetpesten-aq äneuküngi Ağybai men Baitabynnyŋ auyldy şauyp, tübektegi bar malyn aidap äketkenin i̇estidi.
Oqiğa bylai bolğan i̇edi.
Esirkegen jas ta bolsa sanasy i̇erte ūianğan jigit i̇edi. Qalada orysşa oqyp, hat tanyp, közi äjeptäuir aşylyp qalğan. Özimen bir mekteptegi kei balalardyŋ «jailauymyzğa biyl soldattar bekinis salypty, i̇endi aulymyz äri qarai qūmğa köşetin şyğar», — degen sözderin i̇estip, tübi patşa otarşylyq saiasaty i̇eline qolaily timeitinin tüsine bastağan. Onyŋ üstine Kenesary men onyŋ batyrlary jaiynda i̇estigen i̇erlik äŋgimeleri de bala jigittiŋ köŋilin i̇eliktiretin. Äsirese Şūbyrtpaly Ağybai batyr jaiyndağy aŋyzdar kädimgidei qanyn qyzdyryp, qiiälyna ot tastaityn. Ağybaidyŋ sondai jau jürek batyrlyğyn maqtanyş i̇etetin, öitkeni Şūbyrtpaly oğan atalas ru. İendi sol Ağybaidyŋ basyna qauip töngenin bilip, ne isterin bilmei, äbden küiingen-di. Äitse de, nağaşy apasynyŋ aulynda būdan äri jata berudiŋ jönsiz i̇ekenin bilip, Qoŋyrqūlja Ombyğa attanysymen bū da serikterin i̇ertip, öz i̇eline jürip ketken-di. Būlar auyl şetine şyğar-şyqpastan-aq aldarynan bir qūian oiğa qarai zyta jöneldi. Kileŋ i̇esersoqtau jas jigitter älgi qūiandy quyp berdi. İesirkegenniŋ aty özgeleriniŋ atynan ūşqyrlau bolğandyqtan, serikterinen ozyp ketip, qūiandy jeke qudy. Aqyrynda qūian İesil jağasyndağy bir qalyŋ taldyŋ işine kirip joq boldy. Biraq İesirkegen qūiannan aiyrylğanmen, şoğyr taldyŋ tübinde tüni boiy Qoŋyrqūljanyŋ aulyn toryp, qazir tynyğyp ūiyqtap jatqan äbdiuaqittyŋ üstinen şyqty... Tarsyldatyp kelip qalğan at dübirinen äbdiuaqit şoşyp ūianyp janyndağy şoqparyna jarmasty. Kilt toqtağan İesirkegen sälem berip öziniŋ jau i̇emes i̇ekenin aitty. Äbdiuaqit jas jigitti şyramytyp, tanyğandai sekildendi. «ä... Masan bidiŋ ūrpağy tärizdisiŋ... Asyldyŋ synyğy, şūğanyŋ qiqymy i̇ekensiŋ ğoi, aldamassyŋ», — dedi. Būl kisiniŋ kim i̇ekenin bilgen İesirkegen öziniŋ taŋerteŋgi jylpyq sarydan i̇estigen sözin, Ağybai tobyn Qarajar şatqalynda jatqan jerinde basyŋdar dep nökerlerine Qoŋyrqūljanyŋ būiyrğanyn jasyrmai aityp berdi. Söziniŋ aiağynda: «Janymda joldastarym bar. Mağan būryluğa bolmaidy, siz Ağybai batyrğa jetiŋiz. Jäne Baitabyn jasağynda Qoŋyrqūljanyŋ adamy bar, sony da qūlağyna salyŋyz. Öziŋiz de saq bolyŋyz, auyl toryp jürgeniŋizdi Qoŋyrqūlja jigitteri biledi», — dedi. İesirkegen i̇estigenin aityp bola bergen kezinde oipattan joldastary da körindi. Bala jigit äbdiuaqit analardyŋ közine tüspesin dep, serikterine qarai tūra şapty.
Qoŋyrqūljağa barğan jigittiŋ tüsin sūrauğa ülgirmegenine ökinip, äbdiuaqit, İesirkegen ketisimen-aq köp keşikpei, qalyŋ tal işindegi bailauly atyna mine sala Qarajar şatqalyndağy Ağybaiğa jöneldi. Ağybai sol küni aldy-artyn barlauğa tört adam jibergendikten, qaisysynyŋ Qoŋyrqūljamen habardar i̇ekenin ajyrata almai, amalsyz Qarajardan jedel köterilip, kün bata Baitabynnyŋ jasağyna kelip qosyldy.
At qūlağynda oinağan i̇elu jigit taŋ syz berip kele jatqanda tübektegi ağa sūltannyŋ jylqysyna tidi. Aqylağyn ağyzğan Ağybai men Serkesanyn sekirtken Baitabynğa kim şydasyn, qos batyr alğaşqy aiqasqanda-aq soiyldy oŋdy-soldy siltep, qarsy şapqan Qoŋyrqūljanyŋ jüz nökeriniŋ on şaqtysyn birden tüsirip ketti. Söitkenşe şūbatyla artyndağy i̇elu jigit te jetti. Tek suyr inine aiağyn sūğyp alyp, astyndağy aty aqsap Ojar ğana keiin qaldy. Kenesarynyŋ ūrysqa äbden şynyqqan jigitterine jeme-jemge kelgende ağa sūltandardyŋ nökerleri şydap körgen i̇emes. Būl joly da solai boldy. Betpe-bet kep qarsy şapqanda Ağybaidyŋ mysy jeŋdi, Asylkereidiŋ birneşe qairatty nökerleri soiylğa jyğyldy. «ä» degenşe bolğan joq birneşe at oinap şyğa berdi. Sūltan nökerleriniŋ alyspai jatyp-aq berekesi ketti. Köp keşikpei olar tym-tyraqai qaşa jöneldi.
Öz jasaqtarynan tek on şaqty sarbaz ğana jaralanğan Ağybai men Baitabyn tübektegi kök alanyŋ taily-taiağyn qaldyrmai aidap i̇elderine bet aldy. Jasynan ağa sūltan Jamantaiğa öşpendi Ağybai bū joly Qarqaralyny şaba almaitynyn bilip, amalsyzdan Baitabyn jasağymen birge keiin qaitty.
Bar malynan aiyrylğan Qoŋyrqūlja jaman qinaldy. Oŋaşada at jalyn qūşyp jylap ta aldy. Malsyz ağa sūltan bop ūzaq otyra ala ma, äsirese osy qauip jüregin udai aşytty. Tek aiqasta äbdiuaqit töleŋgittiŋ soiylğa jyğylyp qaitys bolğanyn i̇estip, köŋili ornyqty.

IV

Click or select a word or words to search the definition