Köşpendiler - III - Qahar

Oŋaşa qalğan jieninen qalanyŋ jaiyn sūrap nağaşy apasy ölip barady. «Qatyndy qaladan alasyŋ ba, daladan alasyŋ ba?» — dep qūiady söz arasynda. «Qala qyzdary bizdei i̇emes bapty keletin şyğar, kördiŋ be özderin», — dep sylq-sylq küledi. İesirkegen Uialğanynan jaltara jauap beredi. On jetige kelip qaldy degen aty bolmasa, ol äli de qauyzyn jaryp şaşylmağan gül tärizdi, qaljyŋdağan bop köŋiline şoq sala söilegen nağaşy apasyna keide renjip qalğandai ökpelei qarap, äziline köz jasyndai taza möldir būlaq sezimmen jauap beredi. Al Zeinep bolsa... bala jigit yŋğaiyna könbegen saiyn, būrynğysynan da örşelene tüsedi. Tör aldynda şäii körpe üstinde mamyq jastyqty şyntaqtai sūlağan oqyğan jienine äldeneni dämetkendei älsin-älsin telmire qarap, ony otty közderimen işip-jep barady. Irge jaqta kölbei, aq jastyqty bauyryna qysyp i̇etpetinen jatqan küii, keide i̇eki aiağyn kezek-kezek köterip qūiady. Aiağyn kötergen saiyn tyğyrşyq appaq baltyry älsin-älsin jarq i̇etip körinedi. Äldeneni syltau i̇etip, aq sausaqtarymen basyna basy taiai tüsken jieniniŋ birese betinen sipap, birese oinağansyp tamağynan qytyqtaidy.
Nağaşy apasy men jieniniŋ oŋaşa şüiirkeleskenin qazaq qaşan i̇ersi körgen, i̇eşkim būl i̇ekeuiniŋ küni boiy aq otaudan şyqpai äŋgimeleskenine köŋil böle qoiğan joq. «Beişaralar bauyrlas i̇emes pe, birin-biri sağynyp qalğan ğoi», — dedi de qoidy. Al aq üidiŋ işinde äŋgime tipti böten türde. İerikken jas kelinşek, oqyğan jas bala jigit. Biri arsyz näpsi qyzyğyn oilasa, i̇ekinşisi böten oidan mülde aulaq. Zeinep pen İesirkegenniŋ arasy i̇eresek qanşyq ittiŋ jas küşikpen oinağanyndai. Oilary men tilekteri şalğai jieni men nağaşy apasy anany-mynany äŋgime i̇etip, it tartysta otyrğandarynda i̇ekindi äleti de bolyp qaldy. İesirkegen atasy Masan bidiŋ «Nağaşy apaŋa sälem berip qait»degen aqylymen kelgen i̇edi, i̇endi i̇eline jürmek boldy. Biraq Zeinep jibermedi. «Sağynyp-sarğaiyp, kütip jatqan qatynyŋ joq, bir kün qonyp ket», — dep ölerdegi sözin aityp jalyndy. İesirkegen syrtqa şyğyp, ağaiyn-tuystarynyŋ üilerindegi özge serikterimen aqyldasyp i̇edi jas şirkinder köŋilderin jyqpas qūrby-qūrdas tauyp alğan ba, tegis osy auylda bir tünep ketudi maqūldady. Amal joq, bala jigit te qonuğa köndi. Zeinep İesirkegenniŋ özge serikteri men bir-eki auyl kisini üiine şaqyryp keşki qonaq asyn berdi. Olar biraz uaqyt äŋgime-düken qūrysyp, tün ortasy aua tarqasty. İendi tösek salatyn mezgil de jetti. Nağaşy apasy jieniniŋ üstine qyzyl jibek tübit körpe jauyp, astyna aq mamyq jūmsaq böstek jaiyp, törge jatqyzdy. Segizinşi şamdy kündegisinen keş söndirip, Zeinep şymyldyğynyŋ işine kirip şeşine bastady. Jalğanda näpsisi qozğan jas äielge, qara tastai myzğymas i̇erkekpen bir üide oŋaşa jatqannan artyq azap bar ma i̇eken, Zeinepke de būdan artyq azap bolmady. «At soğyp tastağan i̇eken» dep oilasyn dep basy jastyqqa tiısimen jorta qoryldauğa ainalğan bala jigitke ne derin bilmei, işi alai-tülei janyp barady. Neşe bügin qara bet bolsa da «janyma kelip jat» dep üiine kelgen jienine qalai aitsyn, qoinyna özi kirip baruğa tağy da däti şydamady. Al däl qasyndağy jigit oğan qolğa tüspes jūmaq işindegi rahattai, jüregin udai örtep maza berer i̇emes. Üstindegi körpesin aiaq jağyna syryp tastap, aq mamyq töseginde äri aunady, beri aunady. Tün de bügin äldeqalai tymyrsyq ystyq bola qalar ma, iştegi jalyn men syrttağy ystyq lep birge qosylyp jas äieldiŋ i̇erkek qūmar denesin ottai örtep qūiarğa jer taptyrmady. «Būl küşik i̇erkek kindikti i̇emes pe!» dep birese jienine aşulanady, bir rette «janyŋda jatqan quanyşty körmeidi i̇ekensiŋ, nesine i̇erkekpin dep jürsiŋ», — dep ony üiinen de quyp şyqqysy keldi. Köz qiyğyn audarğan jigiti köŋildegi müddesin oryndap äbden dağdylanğan jas qatyn, İesirkegenniŋ mūny tipti äielge sanap bylq i̇etpegenine birese namystandy, birese aldynda tizesin bügip jalynbaqşy boldy. Biraq äieldiŋ mūndai jağdaiyna köŋil qūiar jigit joq, ol i̇endi pysyldap şyn ūiyqtauğa kiristi.
Şeşim oida joqtan özi keldi. «Bälem tūra tūr, i̇erkek bolsaŋ myqtylyğyŋdy köreiin!» — dedi işinen Zeinep. Ol şapanyn jamyla salyp tysqa şyqty. Teris qarap, ūiyqtap bara jatqan İesirkegen «būl ne istep jür» dep aunap tüsip, közin aşty da qaitadan ūiyqtamaq boldy. Sol i̇eki ortada i̇eresek balany şomyldyratyn ülken jez legendi kötergen küŋdi i̇ertip Zeinep üige qaita kirdi. Küŋ legendi üidiŋ oşaq tūratyn orta tūsyna qoidy da, syrtqa şyğyp, jez qūman men bir şelek su alyp keldi. «Ne ister i̇eken būl?» — dep jigit i̇endi taŋdana bastady. Ūiyqtağan bop köziniŋ astymen qarap jatyr. Zeinep kenet iyğyndağy qara maqpal şapanyn jerge laqtyryp tastady. Tyrdai jalaŋaş i̇eken. Semizine jaratylğan baitaldai jūp-jūmyr appaq denesi, şaŋyraqtan tüsip tūrğan ai säulesimen şağylysyp, jarq i̇ete qaldy. Qoiu qara şaşyn tolqyndata jaiyp, bir tizerlei legenniŋ işine baryp otyrdy. Küŋi jez qūmanmen üstinen su qUia bastady. «Bälem qalai i̇eken? İendi de qyzyqpaisyŋ ba», — degendei Zeinep, kölge şomylğan aqqu qazdai, qoltyğyn, i̇eki sanynyŋ arasyn, myqynyn, jūpar sabynnyŋ iısin būrqyrata baptai juyna bastady. Ädeii kör degendei balanyŋ basyndai tolyq, typ-tyğyrşyq süiir ūşty qos anaryn birese oŋğa, birese solğa qarai sipai iterip, nemese qolymen joğary köterip-köterip qūiady. јolaŋ şaşyn birese aldyna, birese artyna tüsiredi. «Bäribir sen körmeisiŋ, ūiyqtap jatyrsyŋ ğoi», — degendei i̇erninde kekesin külki paida bolyp, birese teris qarap jotasy men böksesin qimyldata oinatyp, birese beri qarap, appaq qara sanyn baltyryna deiin aq köbikpen sylap, qymsynar i̇emes. Jalğanda äli bala tappağan äieldiŋ jalaŋaş denesinen sūlu ne bar, İesirkegenge de solai körindi. Zeineptiŋ appaq denesi bir ğajaiyp suret tärizdi, baltyry da keudesi de jūp-jūmyr.
Endi İesirkegenniŋ közinen ūiqy birjola qaşyp, tamağyna bir jyly, tätti tolqyn kelip tirelgendei boldy. Jas äieldiŋ bağanağy azaby i̇endi bala jigitke auğandai. Ol öziniŋ qalai yŋyrsyğanyn bilmei qaldy. Oğynyŋ közdegen nysanasyna däl tigenin sezgen Zeinep, dereu legennen şyğyp, küŋine bärin alyp ket dep işarat i̇etti. Küŋ legendi köterip, zamatta dalağa şyğyp joq boldy.
Zeinep jez qūman men şelekti tabaldyryqtyŋ arğy jağyna şyğardy da, i̇esiktiŋ tiegin salyp qaita keldi. İendi üi ortasynda tūryp alyp jalaŋaş denesin ülken tükti oramalmen sürtuge kiristi. Būryn mūndai suretti körmegen İesirkegen aŋ-taŋ... «Būl perişte me, älde basyn ainaldyrğaly tūrğan periniŋ qyzy ma? Pismilda, pismilda, dedi ol işinen, adal jolyŋnan adastyra körme, qūdiret! Ket, şaitan, ket, şaitan!» İesirkegenniŋ jüreginde i̇eki dai sezim taitalasa ketti, biri Masan aqsaqal baulyğan ädeptilik, aq jüru sezimi, i̇ekinşisi mynau jan düniesin ūiatqan ğajaiyp körinisten tuğan jastyq küş. Būl i̇eki sezimniŋ qaisysy jeŋerin bala jigit däl qazir özi de bilmeidi, tek aqyl men sezim jantalasyp arpalysuda. İesirkegen osylai ne isterin bilmei jatqanynda kenet auyl syrtynan at dübiri i̇estildi. Kim bolsa da jedel jürip kele jatyr, it bitken arsyldai ürip zamatta auyl işi dürlige qaldy. Zeinep syp berip şymyldyq işine kirip ketti. Söitkenşe bolğan joq, köp salt atty tynyş dalany dürliktire üi syrtyna kelip te qaldy. Dabyrlasa söilese, attarynan tüsip jatyr. Ağa sūltan aulyna jau bolmasa, büitip tün ortasynda jūrtty ūiatyp i̇eşkim kelmese kerek i̇edi, şoşynğan İesirkegen ürpiıp töseginen basyn köterip aldy, däl osy sätte sart i̇etip i̇esiktiŋ tiegin jūla-mūla üige Qoŋyrqūljanyŋ özi kirip keldi.
— Toqal, barsyŋ ba, äi? — dedi ol tütige.
Kelgen baiy i̇ekenin bilgen Zeinep, şymyldyqtan basyn şyğaryp i̇erkelei:
— Barmyn ğoi, — dedi. — Nemene sonşama tün ortasynda jūrtty ürkitip...
— İer ölip, İesil būzylyp jatqanda, būl qai ūiqy seniki?
— Baiynyŋ aşuly üninen şoşyp ketken Zeinep töseginen ūşyp tūrdy.
— Ne bop qaldy?
Qoŋyrqūlja jauap bergen joq. İyğynda podpolkovnik pogony bar sary ala oqaly sürtigin şeşip jatyp, ne qylaryn bilmei töseginiŋ üstinde köilekşeŋ şoşaiyp otyrğan İesirkegenge közi tüsip ketti. Dereu qabağy tüksie
qaldy.
— Mynau ürpek basyŋ kim? — dedi. Onyŋ dausynda tağy bir qosymşa aşuly dybys paida boldy.
— Masan bi aulyndağy jien ğoi...
— äi, osy seniŋ jien, nağaşyŋ-aq, bitpeidi i̇eken... — dep toqalynyŋ syry özine mälimdigin betine basqaly kele jatty da kilt toqtady, — älgi Jamantaidyŋ qaryndasynyŋ oqudağy balasy i̇emes pe?..
— İä, sol İesirkegen ğoi.
— ä... onda jata ber. Taŋ atqasyn söilesermiz. — Ağa sūltan töseginiŋ şetine otyrdy da, aiağyndağy şpor tağylğan qara hrom i̇etigin sozdy, — toqal, mynany tartyp jiber...
Zeinep baiynyŋ i̇etigin aiağynan suyryp aldy da, anandai jerge qoidy. Sodan keiin ğana ananyŋ qap-qara bop tütigip ketken türine qarap:
— Öziŋde öŋ joq qoi. Ne boldy, aitsaŋşy? — dedi jany aşyğandai pişin körsetip:
Qoŋyrqūlja qabatyn töbettei ars i̇ete qaldy.
— äi, ne bolğanyn qaitesiŋ? Öziŋe keregiŋniŋ aman kelgenine quan! Sağan so da jetpei me! Odan da qymyzyŋ bolsa ber...
Zeinep ülken syrly aiaqpen möltildete toŋazyğan sary qymyzdy töseginiŋ üstinde köilekşeŋ otyrğan baiyna äkep berdi.
Qoŋyrqūlja syrly aiaqty ala berip:
— Syrtqa şyğyp kelşi, — dedi toqalyna, — jigitter jaiğasty ma i̇eken?
— Qoŋyrqūlja qymyzyn işip bola bergen kezde Zeinep üige qaita kirdi.
— Auyl syrtyndağy küzetşilerden böten i̇eşkim körinbeidi.
— Jūrtty dürliktirmei tez jaiğasqandary dūrys bolğan i̇eken. Jä, biz de jatalyq.
Qoŋyrqūlja qisaia berip şymyldyqty tüsirip, qasyna taiağan toqalyn bileginen ūstai alyp, bir jeri auyryp qalar-au dep aiamastan, janyna qūlata tartty. Üide jatqan jien-mienge män bermei, köjekti bas salğan arlan töbettei, jūmyrtqadai jūp-jūmyr jas toqalyn alpamsadai bauyryna qysyp umaştai jöneldi.
Ağa sūltannyŋ küni boiy qandy ūrysta bop, ajaldan tek qaraŋğy tüse ğana aman qūtylğanyn toqaly bilmeidi, tek ananyŋ jaişylyqtağysynan göri aşuly, i̇ekpindi qimylyna riza bolyp «beişara-ai, äbden şöldep qalypsyŋ ğoi» deuge ğana mūrşasy keldi, är jağynda ünine ün qosyp, baiynyŋ babyn tauyp aimalaumen boldy.
Jūrt taŋerteŋ tūrğanynda Aqmola bekinisin Kenesary äskeri alğanyn bile tūrdy. Qapalanğan da, qaiğyrğan da bar. Quanğandary da joq i̇emes. Būl auyldyŋ jigitterin Qoŋyrqūlja bekinisti qorğauğa almağan, toqal tynyştyğyn küzetuge qaldyrğan. Qazany bölektiŋ — qaiğysy bölek. Öz jigitteri sau qalğandyqtan, neler jaqsy menen jaisaŋ qaza tapqan keşegi qandy ūrys, syrt qarağan adamğa, būl auylğa soqpai ötken sūrapyl dauyl sekildi körindi. Qaiğysy, quanyşy bolsa da jūrt syrtqa laqyldatyp şyğarmai, işten tyndy.
Qoŋyrqūlja taŋerteŋgi şai üstinde toqalyna qarap:
— Aqmola qūlady dep qan jylar jaiym joq, — dedi. — Bekinis kerek bolsa, ana Qarapūşyq ketti ğoi qalğan soldattarymen Ombyğa, Talyzin özi qaita salar, meniŋ öz şaruam da jetedi. — Söitti de İesirkegenge būryldy. — Sen orysşa oqi bilesiŋ be?
— Bilem.
— Meniŋ qatşym keşe Aqmolada oqqa ūşty. Patşa adamdary Ombyğa ketti. Kisi tauyp alğanymşa sen osynda bol.
Zeinep jorta söz tastady.
— Oquynan qalyp qoimai ma? Odan da ülken balany şaqyrtsaişy.
Zeineptiŋ «ülken bala» dep otyrğany Jänädil i̇edi.
— Kişi balaŋdy qūrtyp i̇ediŋ, i̇endi ülken balaŋa auyz salaiyn dediŋ be? Jä, sözdi bölmei, artyŋdy qysyp jaiyŋa otyr. Qatynyŋnyŋ aqylymen qoŋsy qonsaŋ, körşiŋ jau şyğady. Jänädil de alysqa ketpes, oğan da şarua tabylar. — Qoŋyrqūlja qaitadan İesirkegenge būryldy, — qalasyŋ ba?
— Qalaiyn...
— Onda myna qağazdy oqyp, ne deidi i̇eken audaryp berşi. Ombydan aldyŋğy küni kelip i̇edi, älgi qanişer Kenesarynyŋ äuresimenen aşuğa da qolym timedi... Özim oquğa tündegi ūrystan keiin közim auyryp otyr...
Bar jylqysyn Kenesary aidap äketkennen keiin Qoŋyrqūlja järdem sūrap Omby oblysynyŋ bastyğy Talyzinge hat jazğan.
Būl sol hatqa jauap i̇eken. Būl künderi öziniŋ Kenesary köterilisin basu jaiynda ülken jospar üstinde otyrğanyn aita kelip, ol hatynyŋ aiağynda: «Qazir tartyp alğan malyŋdy qaitartyp beretin i̇eş küş joq, bolğan şyğyndy qaramağyŋdağy qazaqtardan öndirip aluğa rūqsat i̇etemin», — depti.
Talyzinnyŋ mūnysy qara qazaqqa qosymşa salyq salyp, Kenesaryğa ketken malyŋdy solardan öndirip al degen söz i̇edi. İesirkegen hat sözin audaryp berdi. Qoŋyrqūlja tūnjyrai qaldy. «Bir Kenesaryğa küşi jetpese, Ombyda kileŋ sary ala tüimeli janaraldar ne bitirip otyr? Salyq sal deidi. Aituğa oŋai. Biyl Kökşetau, Qarqaraly duandary jiyrma i̇ekinşi jylğy i̇ereje boiynşa jüz qaradan bir qara jasaq jinai bastap i̇edi, mal aşuy — jan aşuy deitin qazaq Kenesaryğa qarai ağyla tüsken joq pa? Jau qolynda ketken on jeti myŋ jylqyny qaitaryp alu oŋai ma? Onyŋ üstine i̇el biyl qystan jüdep şyqty. Jūrt mağan malyn op-oŋai bere qūia ma? Ras, Qaraötkel qazağyn qyrqynşy jylğa deiin patşa salyğynan özim qūtqardym. Jaqsylyqqa — jaqsylyq degendei mümkin özderi tüsiner, jauğa ketken malymnyŋ ornyn toltyrar. Al tüsinbeidi i̇eken... Öz obaly özine, qolynan bermese jolynan alarmyn. Biraq däl qazir büituime bola ma? Nege bolmaidy? Qoŋyrqūlja jylqysyn Kenesary alğanda, qara qazaqtyŋ jylqysyn Qoŋyrqūlja almaityn ne jyny bar. Alamyn. Alğanda şyryldatyp otyryp tartyp alamyn. Bermei körsin. Kenesaryğa älim jetpegenmen, qaramağymdağy bastary birikpei talan-taraj bolyp jürgen qara qazaqqa älim jeter!».
Qaida barsa da sorlaityn halyq. Ainalyp kelgende Kenesarynyŋ Qoŋyrqūljadan şapqan jylqysynyŋ auyrtpalyğy tağy da qara halyqqa tüspek.
«Malymdy tartyp aldy dese qazaq obalyn Kenesarydan körsin! Ony qolpaştap, dem berip otyrğan özderi ğoi, tartsyn jazasyn. Būl şaruany bir yŋğailağannan keiin Ombyğa özim baruym kerek. Janaral-gubernator Gorçakovpen auyzba-auyz söilesuim qajet. «Baianauyldyŋ qazaqtary Kenesaryğa qosylmaq, meni qabyldaŋyz, dep ötingende, ağa sūltan men tügil qara qazaq Tūrsynbaidyŋ Boştaiyn da qabyldap, keremet qūrmet körsetip, Baianauylğa arnauly kärli qylyş-jasaq şyğarğan joq pa i̇edi? Meniŋ Boştai qūrly bağam bar şyğar. Gorçakovtyŋ özimen söilespesem, myna Talyzin degeni, asyqpai ūşatyn mamyrlap qalğan birqazan sekildi, arty auyr bir sorly körinedi»...
Osyndai şeşimge kelgen Qoŋyrqūlja şaidan keiin İesirkegendi oŋaşa alyp Aqmola ökiriginiŋ on segiz bolysynan Kenesaryğa i̇ermei, ağa sūltannyŋ qaramağynda qalğan toğyz bolysqa on jeti myŋ jylqyny salyq i̇etip böldi. Jeteuine i̇eki myŋ jylqydan qoidy da, Kenesaryğa qarai iek köterip qobalji bastağan Atbasar men Qorğaljyn bolysyna myŋ jarym bastan belgiledi. Ol būl salyğyn «Tötenşe salyq» dep atady. Jäne bolystarğa bergen būiryğynda būl maldar qūlyndy bie, üiirge saluğa jaraityn aiğyrdan bastap, tek qūnajyn dönenge deiin ğana alynsyn. Jäne asyl tūqymnan bolsyn. Qyrşaŋqy, maŋqa jylqy alynbasyn dep anyqtai tapsyrdy.
Poştabailaryn şaqyryp alyp, mörin basyp qolyn qoiğan osy būiryqtardy tez bolystarğa jetkizudi mindettedi de özi kenet Ombyğa jürmek bolyp daiyndala bastady.

Qoŋyrqūlja Ombyğa jürgenşe on şaqty kün ötip ketti. Osy i̇eki ortada ülken balasy Jänädil kelip, Qainisa men Aqqağaz bäibişelerdiŋ de auyldaryn beri qarai, osy İesildiŋ tömengi jağyna köşiruge būiryq aldy. Qoŋyrqūl-
ja: «Ombyğa jüremin. Mağan jolyğyp ketsin», — dep Qarqaralynyŋ ağa sūl-
tany Täukeniŋ Jamantaiyna, Kökşetaudyŋ ağa sūltany Qara Toqanyŋ Zilqarasyna, Amanqarağaidyŋ ağa sūltany Uälidiŋ Şyŋğysyna at şaptyrdy. Ondağy oiy kileŋ myqty qol qoiyp, Omby general-gubernatorynan qazaq dalasyna zeŋbirekti mol äsker şyğar dep ötinu i̇edi. Al i̇eger Omby şyn qol ūşyn bermeitin bolsa, amalyn tauyp, uaqytşa Kenesarymen kelisimge kelmek. Tübi jaulasyp ötetinin Qoŋyrqūlja jaqsy biledi, biraq basqa jol qalmasa qalai jol tabady? Kenesary şydatar i̇emes. Bostan-bos qyrylğanşa, bettiŋ aryn belge tüiip, bas igen bop, ony aldai tūryp jan saqtağan jön. «Jazdym, jaŋyldym» dese, Kenesary timeidi. Qoŋyrqūlja mūny da jaqsy tüsinedi. Öitkeni Kenesarynyŋ bar tilegi qazaqtyŋ basyn qosyp aq patşağa qarsy şyğu dep tüsinedi. Aqmola ağa sūltany. Būl tilektiŋ ar jağynda baq qūmar Qasym balasynda qandai oi jatqanyn döreki Qoŋyrqūlja qaidan sezsin. Ol tek maqsatyna qarsy şyqpasaŋ, Kenesary qandai künäŋ bolsa da keşedi dep boljaidy. «Er şekispei bekispeidi degen, şekistim — sen jeŋdiŋ deimin, — deidi işinen Qoŋyrqūlja, — mine qolym». Al reti kelgen küni Qūdaimendiniŋ qanişer ūly şimirikpesten Kenesaryny sol qolymen özi bauyzdamaq. «Allatağala, — deidi ol tağy da işinen jalbarynyp, — sol künge jeter bolsam, sol sätte janymdy alsaŋ armanym joq!».
Qoŋyrqūlja jol daiyndyğyn tez bitirse de, ağa sūltandardy kütip köp kidirdi. Aqyrynda olardan da habar keldi. «El arasy bülinşilik, qazir orys soldattary qorğap tūrğan prikazdardan tys şyğu qauipti. Kelmedi dep ökpelemesin. Bizden jalğyz tilek: «Omby tez äsker şyğaryp Kenesaryny qūrtsyn. Al Kenesaryny qūrtuğa i̇eŋ yŋğaily kez qys. Qysta ol jazdağydai alysqa bara almaidy. Jäne bar sarbazdaryn taratyp, tek i̇eŋ jaqyn batyrlarymen, qaramağyndağy üş jüz üi töleŋgitimen ğana qalady» depti. Auyzdaryna tükirip qoiğandai bäri birdei osy sözdi aityp jiberipti. Patşa soldattarynyŋ artyna tyğylyp, prikazdarynan şyğa almai otyrğan ağa sūltandardyŋ sözderin i̇estigende Qoŋyrqūlja Kenesarynyŋ qanşalyq küş ala bastağanyn anyq sezindi. İendi şyn qorqaiyn dedi. Söitse de öziniŋ qaisarlyq minezine salyp:
— Kileŋ qūian jürekter, — dedi janynda qağaz jazyp otyrğan İesirkegenge, — suyr sekildi inimizge kirip alyp, közge tüspei tyğylyp jatsaq, janymyz qalady dep oilaidy ğoi. Men biletin Kenesary bolsa, qasqyr soqqan aŋşydai ärqaisysyn jekelep soqpasa qara da tūr!
Kenesary batyrlarynyŋ i̇erligi soŋğy kezde jūrt arasynda aŋyz bolyp tarala bastağan. Jas jigit ataulysynyŋ batyrlyqty, i̇erlikti daŋq tūtatyn ädeti i̇emes pe, İesirkegen de mūndai äŋgime-jyrlardy ūiyp tyŋdaityn. Onyŋ üstine ülken atasy Masan aqsaqaldyŋ da bir büiiri Kenesaryğa tartyp tūratynyn sezetin. Şüu degende Kenesaryğa qarsy şyqqan ağa sūltan Jamantai osy kisiniŋ aqyly arqasynda soŋğy kezde i̇ereuilşilerge qarsy kelmei, būğyp qaluğa köşe bastağan. Masan aqsaqal tuğan nemeresi jas İesirkegenge de osyndai tälim-tärbie beretin. «Ne bolsaŋ da jūrtyŋmen bol, i̇eger jūrtyŋ Kenesaryğa i̇erip ketse, aidalada qaŋğyp qalğan jalğyz qazdai ne qyzyq köresiŋ? Odan da su işseŋ de, suan işseŋ de öz üiiriŋnen airylma!» — deitin. Osyndai ruhta tälim-tärbie alyp jürgen bala jigitke Qoŋyrqūljanyŋ ağa sūltandary «Kenesary aş qasqyrdai birtindep soğady», — degeni öte ūnap qaldy. Biraq syr bergen joq, jäi äşeiin külimsiredi de qoidy.
Qoŋyrqūlja da däl osy sözdi aityp otyrğan kezinde i̇eki jyldan beri ğana orysşa oqi bastağan İesirkegenniŋ öse-öne kele qazaq degen i̇eliniŋ ūlttyq tuyn köteretin i̇eŋ alğaşqy oqyğandarynyŋ biri bolatynyn bilgen joq. «Būl nege külimsireidi?» dep onyŋ betine ojyraia qarady da, ağa sūltan bir şabarmanyn şaqyryp alyp, özimen birge Ombyğa jüretin on jigittiŋ jolğa daiyndaluyn būiyrdy.
— Kün tüske aumai jürip ketemiz, — dedi ol.
Būl taŋerteŋgi kez i̇edi. Kün aşyq, Saryarqanyŋ küzgi salqyn jeli tūra bastağan. Keide aspandy qalyŋ sūrğylt būlt ta şyrmaidy. Biraq küzgi qalyŋ jaŋbyr mezgili äli kele qoimağan uaqyt.
Şabarman şyğyp ketti de qaita oraldy.
— Ağa sūltan, sizge jolyğam dep bir beitanys jigit kelip tūr.
— Qaidan i̇eken?
— Onysyn aitpaidy. Tek ağa sūltannyŋ özimen ğana söilesem deidi.
— Kirgiz. Tek qaru-jarağy bolsa alyp qal...
Balasy Şyŋğys ölgennen beri Qoŋyrqūlja beisauat adamnan qatty seskenetin. «Kim biledi, — dep oilaityn ol, — Kenesary bir jyndysyn jiberip, ol qarnyŋa qara pyşağyn sūğyp alsa ne isteisiŋ? Mağan öşikken adam az ba?» Sondyqtan da Qoŋyrqūlja beimälim bireu-mireu jolyqpaqşy bolsa nökerlerine i̇eŋ aldymen onyŋ qaru-jarağyn aludy tapsyratyn.
Üige şegir köz, betinde qan joq, söl joq, qatqan sary jigit kirdi. Türi kisi öltirgen adamdai sūsty i̇eken. İesirkegenniŋ boiy äldenege dirildep ketti.
— Assalaumağalaiküm, ağa sūltan.
— Uağalikum assalam. Söile, jigitim.
Qoŋyrqūlja men İesirkegenniŋ közi birdei jigittiŋ belbeuine tüsti. Kiımi naşar bolğanymen, belbeui äsem i̇eken. Onyŋ üstine oŋ jaqta tūratyn qūty, oqşantaiy sol jağyna şyğyp ketipti.
— Özi qaida? — dedi Qoŋyrqūlja kenet aldynda tūrğan — Ojar jibergen adam i̇ekenin tüsinip.
— Özi Baitabynnyŋ jasağynda. Kele almady. Kenesary... — dep kele jatty da ol «mynanyŋ közinşe söileuge bola ma» degendei İesirkegenge qarady da, tyna qaldy.
— Aita ber. Būl bala özimizdiŋ adam.

Click or select a word or words to search the definition