Köşpendiler - III - Qahar

Bağanadan beri qūr sadaq tartyp, myltyq atyp, alystan tiıp-qaşyp jürgen Kenesary sarbazdary da, i̇endi qamalğa kirudiñ mümkinşiligi baryn kördi. Bäri birdei lap qoiuğa qaqpanyñ aldyndağy jol jiñişke, jau bar zeñbirekterin, qaruyn osy arağa meñzer bolsa, topyrlap şapqan jūrt bosqa qyrylady. Osyny oilağan Kenesary, ūrystyñ tüiini şeşiletin jerge özi kelip:
— Qaisyñ barsyñ jüz adammenen bekiniske kiretin? — dep aiqai saldy.
Atyn oinatyp Basyqara batyr şyğa keldi.
— Jolyñ bolsyn! — dedi Kenesary. Özge batyrlarğa da: jau köñilin būru üşin, sender de bekinistiñ jan-jağynan oq jaudyryñdar dep būiyrdy.
Basyqara batyr Kenesarynyñ rizalyğyn alysymen öziniñ myñ äskerinen tañdap jüz sarbazdy bölip alyp, jau qamalyna qarai lap qoidy. Özi at jalyn qūşyp, i̇er üstine i̇eñkeie jatyp aldy. Astyndağy ker töbeli qalyñ şöpti bauyrlai ūşqan qūs tärizdi. Soñynan qūiyndata şūbyrğan jüz sarbazy. Basyqarany mūndai şapşañ qimyldaidy dep soldattar da oilamağan boluy kerek, myltyqtaryn oqtap kezengenşe, Basyqara sarbazdaryn soñynan şūbyrta, bekinistiñ işine kirip te ülgirdi. Qaqpanyñ däl qarsy aldyndağy üiilgen qapşyqtan ker töbelin sekirte ötip, qarama-qarsy kelip qalğan bir-i̇eki soldatty kespeltek soiylmen doptai qağyp qaita oralğanynda, ūzyn boily qara būjyr soldat ornynan ūşyp tūrdy da, myltyğyn şapşañ kezep Basyqarany däl kökirek tūsynan däldep atty. Añğal batyr sauytsyz i̇edi, «qoş bol i̇elim» dep at üstinen süiretile biraz jer bardy da, sylq i̇etip qūlap tüsti.
Qol bastağan batyrlarynyñ oqqa ūşqanyn körgen jüz jigit keiin qarai şaba jöneldi.
Qaşqan jauğa qatyn da i̇er, soñdarynan atylğan oq būlardyñ da on şaqtysyn alyp qaldy.
Şegingen tobyrdyñ soñynan iesiz oinaqtap şyqqan Basyqaranyñ ker töbelin körgende Kenesary şydai almai:
— Tastamañdar Basyqara batyrdy jau qolyna! — dep tūlğasy bölek kök buyryl bestisin oinata ämir berip, i̇eşkim şyqpasa özim şabaiyn dep yñğai-
lanğanşa, qamys qūlaq, böken san, bükil Arqağa äigili «orteke» atalğan säigüligimen Tölebai batyr, jūrttan sytylyp şyğyp jeke sala berdi. Būl kezde Kenesarynyñ qasynda özge batyrlardyñ i̇eşqaisysy da joq i̇edi. Nauryzbai da, Ağybai da, Būqarbai da böten şepte bolatyn. İeki jüz qadamdai jerde jeke ketip bara jatqan Tölebaidy körgende Kenesarynyñ özi de şydai almady. Kökburyldyñ üstine tik türegelip tūra qalyp «Abylailap» qamalğa qarai qūiyndata jöneldi. Kökburyldyñ üstinde ajaldan qoryqpai türegelip şauyp bara jatqan Kenesaryny körgende özgeleri de oryndarynda tūra almady. «Abylai!», «Ağybai!», «Atyğai!», «Qabanbai» dep ūrandap bekiniske lap qoidy. Aiqai-şudan jer silkinedi. Kün batyp qara köleñkelenip bara jatqan kez i̇edi. Tañ säriden när tatpai küni boiy Kenesary sarbazdarymen i̇eki jaqtan alysqan i̇er jürek soldattar da, i̇endi şydai almady, birtindep şeginip üi-üidi tasalap atysuğa mäjbür boldy. Äitse de beldesip kelgende qaptağan soiyl, syñsyğan naiza qūia ma, tün ortasy aumai Aqmola bekinisiniñ äskeri jeñildi. Tek qara tündi paidalanyp azğantai äskerimen Qoñyrqūlja Qarapūşyq bekinisiniñ İesil jaqtağy qaqpasynan qaşyp şyqty.
Jeñiske mastanğan qatigez jauyngerler qorğansyz qalyñ qoiğa tiıp qanğa qūnyqqan aş qasqyrlardai, jūrttyñ jazyqty-jazyqsyzyna qaramai, tüni boiy oiran saldy. Talanbağan mülik, bylğanbağan abyroi qalmady. Qandai ūrys bolsa da i̇eñ aldymen bülinşilikke ūşyraityn halyq. Bū joly da solai boldy. Jylamağan bala, bozdamağan ana joq. Būl qyrğyn tek tañ ata ğana tolas-
tady.
Söitip Kenesary sarbazdary Aqmola bekinisiniñ üilerin tegis örtep, qorğanyn qūlatyp, jermen-jeksen i̇etip, orlaryn topyraqpen bitep, keşegi Şyğys Sibirdiñ otarşylyq qamaly tūrğan jerdi typ-tipyl i̇etip, i̇erteñine qaitadan Ūlytauğa qarai şegindi.
Osy joly Aqmola bekinisin aluda i̇etken qaharmandyq qairaty üşin Kenesary Tölebaidy Jeke batyr atady. Köp keşikpei Ağybai, Nauryzbai, Būqarbai, Jeke batyr bastağan Kenesary sarbazdary Aqtau, Ortau bekinisterin aldy.
Zeñbirek pen karabindi, ağa sūltan men starşindy jeñuge bolatynyn körgen, äzirge ündemei kelgen keibir rular i̇endi Kenesary ordasyna qarai ağyla tüsti. Kenesarynyñ abyroiy da, qadiri de artty. Biraq jan aiamas qataldyğy köp i̇eldi özinen ürkitti. Alaida soñynan i̇ergen batyrlary ony ūlt qaharmanyna ainaldyruğa tyrysty. Al Kenesary özi bolsa «Aiaz, äliñdi bil, qūmyrsqa jolyñdy bil» degendei, äli de aq patşamen şyn beldesip küresuge küşiniñ jetkiliksiz i̇ekenin jaqsy tüsindi. İendi ol būlañ qūiryq tülki qulyqqa salyp patşa soldattarymen jata-jastana ūrysyp, qazaqtyñ i̇ereuilge qosylmai jat-
qan basqa rularyn özine tartuğa kiristi.

III

Aqmola bekinisinen aiyrylğan tüni Qoñyrqūlja Qarqaraly ökirigimen şektes İesildiñ İertiske qarai būrylar tübegindegi Zeinep auylyna bettegen. Kenesarynyñ köterilisi dami bastağannan-aq oğan dät berip otyrğan jer-suynan aiyrylğan qalyñ i̇eldiñ qaharynan seskenip şyn köñilmen qosylğan Aznabai balalarynan basqa da İedigeniñ Şoñy, Küşiktiñ Şormany, Şormannyñ Mūsasy, Sandybaidyñ İerdeni, Düzeni, Saidalynyñ Aqqoşqary sekildi Arqanyñ myñdy aidağan birneşe şynjyr balaq, şūbar tös bailary Kenesaryğa «Biz sender jağyndamyz» dep jalğan niet bildirgen. Tipti sol patşa otarşylyğyna moiyn ūsynyp, şen alyp, şekpen kigen sūltan tūqymdarynyñ keibireuleri Kenesaryğa qosylyp ketkendei boldy. Uälihannyñ i̇ekinşi balasy äbilmambet (Mämke) Kenesaryğa i̇erip, joryqta qaza tapty. Tūrsynhannyñ Sarmany «Qara qazaqtan şyqqan Köşenniñ Tūrlybegin ağa sūltan qoidyñ» dep aq patşağa qarsy köterilip, Qasym balalaryna kelip qosylğan. Abylaidyñ tuğan ağasy Jolbarystyñ balasy Qoşai, Uälihannyñ tuğan inisi Şyñğystyñ balasy Sartai sekildi Abylai tūqymynan şyqqan birneşe sūltandar Kenesary jağyna birden auğan... Osyndai alasapyran kezde, artynda sözin tyñdar i̇eli bar, Ar-
ğynnyñ biı Şegenniñ Mūsasy, Qypşaqtyñ biı Jañbyrşynyñ Balğojasy sekildi tabandy bai, bi, sūltandar bolmasa, «Kenesary malymdy aidap alady» dep qoryqqandary, uaqytşa bolsa da i̇ereuilşilerdi jaqtağandai köringen, Arqadan Aqmola ağa sūltany Qoñyrqūljağa süieniş bolar tek Qarqaraly ağa sūltany Jamantai, Amanqarağai ağa sūltany Uälihannyñ Aiğanymnan tuğan balasy Şyñğys, Baianauyl ağa sūltany Abylaidyñ Mamany ornynan alynğannan keiin, qaradan şyğyp osy Baianauylğa ağa sūltan bolğan Tūrsynbaidyñ Boştaiy, Kökşetaudyñ ağa sūltany Atyğaidyñ Añğal ruynan şyqqan myñdy aidağan Qaratoqanyñ sotqar Zilqarasy men Qūsmūryn tūsyndağy Aşamaily Kereidiñ baukespe ūrylar ūstağan, byqyğan bai İesenei.
Būlardyñ işinen äsirese arqa süieri, jeri jaqyn jäne Qoñyrqūljanyñ qaiyn-jūrty Täukeniñ Qūsbegi men Jamantaiy. Būlardyñ tübi — Arqağa siñip ketken Oraq hannyñ balasy Bökei sūltannyñ nemere-şöbereleri. Qūsbek pen Jamantai jaiylymğa, bileitin i̇elge, ağa sūltandyqqa talasyp özara künde qyrylysyp jatqanmen azuy alty qarys Qoñyrqūljany küieu sanap i̇ekeui birdei jaqyn tūtady. Jas toqal Zeinep Täukeniñ i̇eñ kenje qyzy. Aqmola ökirigine Qoñyrqūljanyñ qandai bedeli jürse, Qarqaraly ökirigine Täuke balalary Jamantai men Qūsbektiñ de sondai bedeli bar. Sondyqtan da Qoñyrqūlja Zeinep pen balasy Şyñğystyñ arasyndağy oqiğa janyna qanşa batsa da törelerdiñ i̇eski dästürine salyp, jas toqalyn törkinine köşire almağan. Öz basyna qauip töngen osynau alasapyran kezde Täuke balalarymen şatysudy qajet dep tappağan. Qasym töre kökjaldaryn jeñip alsam, so da meniñ taqiiäma tar kelmes dep özine-özi jūbatu aitqan. Onyñ üstine töre tūqymy bir äke-şeşeden tuyp, bir i̇emşekten süt i̇embese, biriniñ qyzyn, qaryndasyn biri alyp, küieui ölse onyñ äkesine nemese ağasyna tiıp şatysady da jatady. Qara qazaqtai äiel mäselesinde «Uiat», «obal», «ata joly» dep ar-namysty syltaulap tört tağandap jatyp almaidy, qaşan da bolsa bos belbeu, köilek i̇etegi jeñil, sypyrma, bosañ keledi. Sondyqtan da qalyñ qazaq arasyna Būqar jyrau aitqan:

Qatyn alma töreden,
Qatyn alsañ töreden:
İerkegi bolar jau jandy,
Ūrğaşysy — i̇er jandy, —

dep bastalatyn öleñ keñ tarağan. Töre tūqymynan şyqqan sūlu äieldiñ «i̇er jandy», «i̇erkek qūmar» saltyna i̇eti üirenip ketken sūltandar, i̇eger i̇el bileu, mansap saqtau tilekterine şipasy tier bolsa, qatyn, qyzdarynyñ üi arasyndağy bozbalaşylyğyna män bermeitin, körgenin körmegendei bop, jauyrdy jaba toqyp jüre beretin.
«uiada ne körseñ, ūşqanda sony ilersiñ», Qoñyrqūlja da tūqymynyñ auyzdanğan saltynan asa almağan. «Myñ jylqy suarylğanda lailanbaityn köz bir tentek balanyñ yş i̇etkeninen büline qoimas», — dep, i̇erkek jandy toqaldyñ qylyğyn balasy Şyñğys qaza tapqannan keiin, tipti ūmytuğa ainalğan. «Kenesarynyñ oiy Aqmola bekinisin şabu sekildi», — degen Ojardyñ alğaşqy habary jetken küni-aq Qoñyrqūlja toqalynyñ aulyn törkin jūrtynyñ jerimen şektes İesil özeniniñ tömengi jağyna köşirgen. Öitkeni Kenesary jalğyz Qoñyrqūljağa ğana i̇emes, Jamantaiğa da öşiguli, tek Qarqaraly şalğai bolyp, äzirge sondyqtan oiran sala almai jür, al reti kelse jaqyn jerdegi Täukeniñ kişi qyzynyñ aulyn i̇eñ aldymen şabary anyq. Osy jağdaidy oilağan ağa sūltan Zeinepti öziniñ i̇enşisine tietin üş myñ jylqymen tömengi tübekke köşirip tastağan. Būl jer Qūdaimendi balalarynyñ anda-sanda köşetin tyñ jaiylymy bolatyn.
äli ystyğy tolarsi qoimağan Jeltoqsannyñ aiaq kezi i̇edi. Qyzğaldaq, sarğaldaq, baqbaq, lala, jauşymyldyqtar güldenip bitip, betege, kökpek sarğylt tartyp, it mūryn, jua, qarabauyr, jalbyz, qara qaraqat, qyzyl qaraqattar qata bastağan. Arqa jerinde sirek kezdesetin tüie tikenniñ japyraqtary tüsip, saby sereiip, basy domalana i̇erbiıp, şytyr, qarabauyr, şyrğanaq taramystana tüsken. İesil özeniniñ jağasynda oidym-oidym bop bitetin tal, şeten, sary-
ağaş, qaiyñ, arşalardyñ jazğytūrymğy jasyl japyraqtary sarğylttanyp, al keibireuleri ünemi soqqan jeldiñ i̇ekpinine şydai almai sidiiä qalğan. Soñğy i̇eki jyldyñ işinde Qūdaimendi balalary Aqmola bekinisinen ūzap köşuden qorqyp, būl arağa qonbağandyqtan küzgi şöp äli tyñ. Onyñ üstine İesil özeni jazğytūrym tasyğanda kişi-girim köl bolyp qalatyn qamysty qarasulardyñ beti men jağasy qūsqa toly. Būl arada kişkentai köktorğai, bödene, kökserke, jağaltai kekilik, baltatūmsyq, şilden bastap, ülkendigi anau-mynau qozy-laqtan kem i̇emes, qaraqaz, birqazan, duadaq, qarabai, qyrğauyl mol bolatyn. Qazaq dalasynyñ özge jerinde sirek kezdesetin jaira, tağanaq, saqalta, alaqūmai, kök qarğa, qodas qoñyltyrdy da izdegen adam tabatyn. Kölderinde qaz-üirek, aqqu, qaraqu tynym almai syñsyp än salatyn.
Qazaq dalasynda jaişylyqta mol kezdesetin qūian, qasqyr, tülki, qarsaq, borsyq, suyr, aqtiın, küzenderden basqa, būl arada aqkis, qarağannyñ qara tülkisi, qyrdyñ qyzyl tülkisi, köl, özenderiniñ jağasynda susar, qūndyz, būlğyn da ūşyraidy. Keide äldeqalai jem izdep kelgen sileusin men şieböri de kezdesedi...
Osy arağa Zeineptiñ auly kelip qonğan. Qoñyrqūlja ūry-qarydan toqalynyñ mal-mülkin qorğau üşin, soiyl süiretken i̇elu jigit küzetşi bergen. Qaryndasynyñ köşi Qarqaraly şetine kelip toqtağanyn i̇estigen Jamantai «Kenesarynyñ sarbazdary aş qasqyrdai jortqan mezgil ğoi, i̇el şetine kelip qonğan qaryndasymdy şauyp ketse, Qūdaimendi tūqymynyñ betine qarai almaspyn», — dep Zeineptiñ aulyn küzetuge tağy da jüz jigit jibergen. Jamantaidyñ seskenetin de qisyny bar. Osynyñ aldynda ğana Kenesarynyñ kök börileri İesenei aulyn şauyp ketti dep i̇estigen.
Osyndai bir jağy qorğan, bir jağy añduşy jüz i̇elu jigiti bar jas toqal oiyn-sauyğyn qūryp, kök İesildiñ jağasynda qannen-qapersiz jata bergen. Oğan jan-jağyndağy i̇eki i̇eldiñ qyz-bozbalalary da jiı qatynasuda i̇edi. Zeinepke «Pälenşeniñ bolys balasy seni bir köruge qūmar i̇eken», «Tügenşeniñ Būqarğa keruen aidatyp jürgen myrzasy, bir tündik ūiqyñdy qiiüyñ üşin tört tai şäii, bes bas qant jiberipti», — dep boi jete bastağannan-aq sözderin jeñil ötkizip üirengen jeñgeleri de kelip-ketip jatqan-dy. Bäri de jas qūlynnyñ i̇etin jep, sary qymyz ben qoiu şaiyn işip «İerkejan-au, bökseñ äbden tolyp, öziñ Tölegenniñ qyryq kün şapsa boldyrmaityn kök jorğasyndai jalpaq jauryn bolypsyñ ğoi», — dep qaljyñdap, ne bolmasa «tört tüligiñ tügel, tek i̇endi ağa sūltan baiyña bir ūl tauyp berip, onyñ dizginin mülde qolyña al», — dep aqyl aityp köñilin köteretin. Būrynğydai «İerkem-au, bälenşeniñ auzynyñ suy qūryp jür, bir tünge köñil bölseñ netedi?» ne bolmasa: «Jas kezde qyzyq körgenge ne jetedi, ağañnyñ közine şöp salmai, i̇etegine namaz oqyp jür deisiñ be bizdi. Sen de qūr qalma», — degen sekildi Zeineptiñ janyna maidai jağar sözdi birde-biri aitpağan. Al auyl işindegi köz toqtaityn töleñgit, ne bolmasa özin qorğauğa bergen sarbazdardyñ birde-biri ne kündiz, ne tünde Zeineptiñ aq otauynyñ i̇esigin aşpaidy. Al i̇esigin aşar bolsa, işterinde neler bozdaq, neler sañdaq bar. Ony Zeinep syrttai añğaryp qalğan. Kim biledi, ol jaisañdardyñ işinde de «şirkin-ai, oñaşada qolyma bir tüser me i̇edi!» — dep Zeinepke syrtynan qūmartyp ölip jürgender de az i̇emes şyğar, biraq Qoñyrqūljanyñ kärinen qorqady. Jamantai da, Qoñyrqūlja da jigitterine «auyl işine kiruşi bolmañdar, qostaryñdy dalağa tigip, tynyştyqtaryn syrttan barlañdar» degen.
Būl şartty būzğysy kelgen, Zeinepke qyzyqqan keibir öjet jigitter, Qoñyrqūljanyñ saq qūlaq tyñşylarynan seskenetin. Tün jasyrğandy tyñşy köredi, jas toqaldyñ i̇ebin tabamyn dep jürip, keudesine qanjar qadauğa kim qūmar...
Al künde san mezgil jas quyrdaq pen balbyrağan uyz i̇etke toiynyp, balqaimaq pen sary qymyzğa ğana susynyn qandyratyn Zeinep, küieuge şyqqaly i̇erkeksiz üş kün jatyp körmegen jas denesiniñ küiip-jandyrğan qyzuyn basa almai, qūşyrlai qysqan jündi keude, bura san jigitterdi añsap, ölip-öşip barady... Oğan mauqyn basar i̇erkek qūşağy bolmasa, mynau ülde men büldege bölengen aq qozy jüninen bastyrğan alty qanat aq otau, köl jağalai jusağan üiir-üiir kök ala köp jylqy, qūrmettep bas igen qyz-kelinşek, töleñgitterdiñ birde-biri qyzyq i̇emes. Barlyq oiy, tilegi, meili soqyr bolsyn, aqsaq bolsyn tek qūmarlyq aiyzyn qandyrar i̇erkekte ğana... Mauyqqan mysyqtai közi tūmandanyp, al qyzyl bürte i̇erni keuirsinip ketken.
Aqmolada bolyp jatqan uaqiğadan Zeinep beihabar. Şabarman i̇erteñ kelmek. Ärine, ol baiy Qoñyrqūljağa tez jetsin dep ämir jiberedi. Käri tarlannyñ kei qimyly, jas tūlparğa bergisiz. Sondyqtan da Zeinep ony añsai tüskendei. Biraq Qoñyrqūlja kelgenşe de şuda jiptei sozylğan ūzaq i̇eki-üş kün bar aldynda... Zeinep yzadan qūşaqtap jatqan aq mamyq jastyğyn tüigiştep-tüigiştep jiberdi. Säske bolyp qalğan kez i̇edi. İendi ol ornynan tūrmaq bop aiaq jağyndağy kebisin kiıp köterile bergende, kenet üi syrtynan at dübiri i̇estildi. Jüristeri öktem i̇emes, baiau. Jai auyl adamdary sekildi. «Būl kim boldy i̇eken?» dep Zeinep säl oilandy da, ädeti boiynşa i̇esiginiñ syrtynda otyratyn küñdi şaqyrdy. İesikti aqyryn aşyp üige kekse qara būjyr äiel kirdi.
— Töre qyzy, — dedi küñ, — jieniñiz kelip tüsip jatyr.
— Qai jienim?
— Masan bi auylyndağy.
— Qoişy?!
Zeinep ornynan atyp tūrdy. Masan Qarqaralyğa aty şyqqan bi, Qarakesek qaz dauysty Qazybektiñ ūrpağy, Jamantaidyñ aqylşysy. Masannyñ atalas ağaiyny, arğy babalary «jalğyz köz» Oraq, Qiiäq, TUiaq batyrlardyñ jauyngeri bolğan, Atyğai Qūsbektiñ nemere qaryndasy Gülbarşyndy alğan-dy. Osy kelip tūrğan sol Atyğaidyñ balasy İesirkegen i̇edi. Baianauylda orys mektebinde oqyp jürgen on alty-on jeti jasar bala jigit. Zeinepten tört jas kişi.
Zeineptiñ İesirkegen atyn i̇estigende tösekten atyp tūrmasqa amaly joq. Zeinep on beske şyğyp, Qoñyrqūlja biyl ūryn keledi i̇eken dep jürgende Qūsbek auylyna barğan-dy. Sol jyly İesirkegen de nağaşysynyñ auylyna kelgen. Ürip auyzğa salğandai appaq jüzdi, ülken qoi közdi on bir jasar balany nağaşy apalary qyzyq körip, birinen soñ biri üilerine şaqyryp qondyratyn. Ol kezde äli äjetke jaramağan i̇erkek balany boi jetken, nemese boi jete bastağan qyz balalardyñ bir tösekte janyna alyp jatuy i̇ersi i̇emes. Tipti äke-şeşeleri boi jetken qyzdaryna qorğan bolsyn dep ondai balany ädeii jatqyzady. İesirkegenge Qūsbek nağaşysynyñ üiine qonğan küni oñ jaqtağy keñ bolyskei keruette i̇eki apasynyñ ortasyna ūiyqtauğa tura keldi. Bir apasy osy boi jetip qalğan Zeinep. İekinşisi Atbasar duanynyñ bir sūltanyna ūzatylğan, i̇endi törkindep kelip jatqan Qūsbektiñ ülken qyzy Qadişa degen sūlu kelinşek. Qysty küni i̇edi. Üide sol küni qasqyr quyp, attary boldyryp qonyp qalğan bir-i̇eki bekzadalar da bar bolatyn. Qūsbek töreniñ özi üide joq. Bozbalaşylyqty basynan talai ötkizgen saryqaryn bäibişesi, üiinde jatqan qonaqtarynan qauiptendi me, äiteuir i̇eki qyzynyñ ortasyna jien balasyn jatqyz-
ğan. Qyz ūiatu ol künde dağdyly ädet. Şam söngen soñ birazdan keiin qara saqaldy qonaqtyñ i̇ertegisin tyñdap jatyp İesirkegen ūiyqtap ketken. Qanşa ūiyqtağany belgisiz Ўlden uaqytta oñ jağyndağy Zeineptiñ İesirkegendi «sen bylai jat» dep qūşaqtai irgesine salğanynda ğana ūianyp ketti. Bolyskei keruet aqyryn qozğalyp, tüiirşik-şiyrşyqtarynyñ kümis qoñyraudai älsin-älsin şyldyrlağandaryna qarağanda tösekterine üşeuinen böten tağy bireu kelgen sekildi. Mūnyñ nendei mäni baryn biletin bala kenet yzasy kelip, qyzğanşaqtyğy ūstap «būl kim-i̇ei?» dep aiqai salyp jibermekşi de boldy. Öitkeni bağana tösekke jatqyzar aldynda ülken nağaşy apasy oiyny-şyny aralas «baiqap ūiyqta, apalaryñdy bireu-mireu ūrlap äketip bara jatsa, aiqai sal», — dep külgen. Būnysy «baiqa, küzetşiñ bar», — dep qyzdaryn qorqytqany i̇edi. Osy söz i̇esine tüsken İesirkegen birden aiqailaudy i̇ersi körip «būl kim-ai?» dep qolyn sozğanda, alaqany i̇ertekşi qonaqtyñ qara saqalyna baryp tigen. Balanyñ bir soiqan şyğararyn sezip qalğan Zeinep dereu İesirkegenge būrylyp, tentek jienin bauyryna qysyp, betinen süie bastağan. Däl qasynda jatqan kelinşek apasynyñ quanyşy qyzyqtyrdy ma, älde ūzaq sozylğan kereuet dirili, qauyzyn aşuğa jaña jetken gül jainağan jas denesiniñ sezimin ūiatty ma, Zeinep «biz de söiteiik» dep İesirkegendi būrynğysynan da qūşyrlana bauyryna qysa tüsken. Nağaşy apasynyñ sözin jyqqysy kelmedi me, älde onyñ ystyq lebi ön boiyn qytyqtap, būryn bilmegen bir ğajaiyp düniege böledi me, İesirkegen äiteuir Zeineptiñ qolyn qaqpağan, degenine köne bergen.
İerteñine İesirkegen apalarynan Uialyp üiden tañ atpai zytyp otyrğan. Tipti aulyna ketkenşe būl üige i̇endi qaityp basyn da sūqpağan. Sodan beri nağaşy apasy Zeinepti körgeli kelgeni osy. Arada alty jyl uaqyt ötipti. Alty jyl jas balanyñ i̇er jetip, al i̇er jetken qyzdyñ dünieniñ neler ystyq-suyğyn basynan ötkizip ülgiretin uaqyty. Zeinep tez kiınip, şymyldyqty türdi. Söitkenşe bolğan joq, qamşysyn büktei ūstap İesirkegen «Assalaumağaleiküm» dep üige kirip keldi. Būl baiağy i̇eşkiniñ asyğyndai kişkentai İesirkegen i̇emes. Bulyğyp ösken denesi sūp-sūñğaq. Bozğylt beti säl sopaqtanyp, i̇et jeñdileu mūrny şemirşektenip, qyrlanyp, joğarğy i̇erniniñ üstinde azyraq ūlpa jündi mūrt ta körine bastapty. Qalada oqyp jürse de auyl jigitterinşe kiıngen. Basynda — syrty kögildir paiy, qara kök i̇eltiri börik, üstinde — jağasy kögildir barqytpen kömkerilgen, aq botanyñ tübitinen örmektep toqylğan qysqa i̇etekti şapan, şalbary da osyndai aq bota tübitiniñ örmeginen. Keñ balağyna i̇eki i̇elidei, börkiniñ tysy men şapanynyñ jağasy tärizdi, kögildir barqyt ūstağan. Belinde patsaiydan yzğan şaşaqty belbeu, qisyq jağa qara atlas köileginiñ azğantai ğana öñiri körinedi. Aiağynda şoñqaima qara bylğary i̇etik. İesirkegenniñ on jetige jaña şyqsa da kädimgidei qyz qyzyğar jigit bolyp qalğanyn Zeineptiñ oinaqy közi bir körgennen-aq tanydy. Ol qūşağyn jaiyp qarsy jürdi. Jienin bauyryna qysyp i̇eki betinen kezek-kezek süidi. Nağaşy apasynyñ ystyq i̇erni, apalyq yltipattan göri ystyğyraq tigeninen qysylyp İesirkegenniñ i̇eki beti duyldai janyp qyzaryp ketti. Älde būdan alty jyl būryn ötken oqiğa i̇esine tüsti me, ol äiteuir Zeineptiñ qūşağynan qymsyna qimyldap tez bosandy.
— Auyl-aimağyñ, äke-şeşeñ aman ba? — dedi Zeinep jairañdai, — öziñ de ülken jigit bolyp qalypsyñ! — Sirä mūnyñ da i̇esine baiağy tün tüsken bolu kerek, ol sylq-sylq küldi, — oquda dep i̇edi, qala qyzdary özderiniñ önegelerine üiretken şyğar?
Nağaşy apasynyñ salğan jerden äzildese söilegeni İesirkegenge ūnağan joq. Söitse de jyly jauap qaiyrdy.
— Oquda i̇ekenim ras, biraq qyzdardan i̇emes, mūğalimalardan önege alyp jürmin.
— Qoişy? Olardyñ önegesi bizderdikinen özgeşe bolady ma i̇eken?
Qoi soiylyp, samauyryn qoiyldy. Qystan şyqqan sür qazy salynğan, tañ asqan uyz qymyz işildi. İet piser kezde auyldyñ bir-i̇eki aqsaqaldary şaqyryldy. İet jep, qymyz işip, az uaqyt äñgime qūryp olar da ketti.