Köşpendiler - III - Qahar

Bağanadan beri qūr sadaq tartyp, myltyq atyp, alystan tiıp-qaşyp jürgen Kenesary sarbazdary da, i̇endi qamalğa kirudiŋ mümkinşiligi baryn kördi. Bäri birdei lap qoiuğa qaqpanyŋ aldyndağy jol jiŋişke, jau bar zeŋbirekterin, qaruyn osy arağa meŋzer bolsa, topyrlap şapqan jūrt bosqa qyrylady. Osyny oilağan Kenesary, ūrystyŋ tüiini şeşiletin jerge özi kelip:
— Qaisyŋ barsyŋ jüz adammenen bekiniske kiretin? — dep aiqai saldy.
Atyn oinatyp Basyqara batyr şyğa keldi.
— Jolyŋ bolsyn! — dedi Kenesary. Özge batyrlarğa da: jau köŋilin būru üşin, sender de bekinistiŋ jan-jağynan oq jaudyryŋdar dep būiyrdy.
Basyqara batyr Kenesarynyŋ rizalyğyn alysymen öziniŋ myŋ äskerinen taŋdap jüz sarbazdy bölip alyp, jau qamalyna qarai lap qoidy. Özi at jalyn qūşyp, i̇er üstine i̇eŋkeie jatyp aldy. Astyndağy ker töbeli qalyŋ şöpti bauyrlai ūşqan qūs tärizdi. Soŋynan qūiyndata şūbyrğan jüz sarbazy. Basyqarany mūndai şapşaŋ qimyldaidy dep soldattar da oilamağan boluy kerek, myltyqtaryn oqtap kezengenşe, Basyqara sarbazdaryn soŋynan şūbyrta, bekinistiŋ işine kirip te ülgirdi. Qaqpanyŋ däl qarsy aldyndağy üiilgen qapşyqtan ker töbelin sekirte ötip, qarama-qarsy kelip qalğan bir-eki soldatty kespeltek soiylmen doptai qağyp qaita oralğanynda, ūzyn boily qara būjyr soldat ornynan ūşyp tūrdy da, myltyğyn şapşaŋ kezep Basyqarany däl kökirek tūsynan däldep atty. Aŋğal batyr sauytsyz i̇edi, «qoş bol i̇elim» dep at üstinen süiretile biraz jer bardy da, sylq i̇etip qūlap tüsti.
Qol bastağan batyrlarynyŋ oqqa ūşqanyn körgen jüz jigit keiin qarai şaba jöneldi.
Qaşqan jauğa qatyn da i̇er, soŋdarynan atylğan oq būlardyŋ da on şaqtysyn alyp qaldy.
Şegingen tobyrdyŋ soŋynan iesiz oinaqtap şyqqan Basyqaranyŋ ker töbelin körgende Kenesary şydai almai:
— Tastamaŋdar Basyqara batyrdy jau qolyna! — dep tūlğasy bölek kök buyryl bestisin oinata ämir berip, i̇eşkim şyqpasa özim şabaiyn dep yŋğai-
lanğanşa, qamys qūlaq, böken san, bükil Arqağa äigili «orteke» atalğan säigüligimen Tölebai batyr, jūrttan sytylyp şyğyp jeke sala berdi. Būl kezde Kenesarynyŋ qasynda özge batyrlardyŋ i̇eşqaisysy da joq i̇edi. Nauryzbai da, Ağybai da, Būqarbai da böten şepte bolatyn. İeki jüz qadamdai jerde jeke ketip bara jatqan Tölebaidy körgende Kenesarynyŋ özi de şydai almady. Kökburyldyŋ üstine tik türegelip tūra qalyp «Abylailap» qamalğa qarai qūiyndata jöneldi. Kökburyldyŋ üstinde ajaldan qoryqpai türegelip şauyp bara jatqan Kenesaryny körgende özgeleri de oryndarynda tūra almady. «Abylai!», «Ağybai!», «Atyğai!», «Qabanbai» dep ūrandap bekiniske lap qoidy. Aiqai-şudan jer silkinedi. Kün batyp qara köleŋkelenip bara jatqan kez i̇edi. Taŋ säriden när tatpai küni boiy Kenesary sarbazdarymen i̇eki jaqtan alysqan i̇er jürek soldattar da, i̇endi şydai almady, birtindep şeginip üi-üidi tasalap atysuğa mäjbür boldy. Äitse de beldesip kelgende qaptağan soiyl, syŋsyğan naiza qūia ma, tün ortasy aumai Aqmola bekinisiniŋ äskeri jeŋildi. Tek qara tündi paidalanyp azğantai äskerimen Qoŋyrqūlja Qarapūşyq bekinisiniŋ İesil jaqtağy qaqpasynan qaşyp şyqty.
Jeŋiske mastanğan qatigez jauyngerler qorğansyz qalyŋ qoiğa tiıp qanğa qūnyqqan aş qasqyrlardai, jūrttyŋ jazyqty-jazyqsyzyna qaramai, tüni boiy oiran saldy. Talanbağan mülik, bylğanbağan abyroi qalmady. Qandai ūrys bolsa da i̇eŋ aldymen bülinşilikke ūşyraityn halyq. Bū joly da solai boldy. Jylamağan bala, bozdamağan ana joq. Būl qyrğyn tek taŋ ata ğana tolas-
tady.
Söitip Kenesary sarbazdary Aqmola bekinisiniŋ üilerin tegis örtep, qorğanyn qūlatyp, jermen-jeksen i̇etip, orlaryn topyraqpen bitep, keşegi Şyğys Sibirdiŋ otarşylyq qamaly tūrğan jerdi typ-tipyl i̇etip, i̇erteŋine qaitadan Ūlytauğa qarai şegindi.
Osy joly Aqmola bekinisin aluda i̇etken qaharmandyq qairaty üşin Kenesary Tölebaidy Jeke batyr atady. Köp keşikpei Ağybai, Nauryzbai, Būqarbai, Jeke batyr bastağan Kenesary sarbazdary Aqtau, Ortau bekinisterin aldy.
Zeŋbirek pen karabindi, ağa sūltan men starşindy jeŋuge bolatynyn körgen, äzirge ündemei kelgen keibir rular i̇endi Kenesary ordasyna qarai ağyla tüsti. Kenesarynyŋ abyroiy da, qadiri de artty. Biraq jan aiamas qataldyğy köp i̇eldi özinen ürkitti. Alaida soŋynan i̇ergen batyrlary ony ūlt qaharmanyna ainaldyruğa tyrysty. Al Kenesary özi bolsa «Aiaz, äliŋdi bil, qūmyrsqa jolyŋdy bil» degendei, äli de aq patşamen şyn beldesip küresuge küşiniŋ jetkiliksiz i̇ekenin jaqsy tüsindi. İendi ol būlaŋ qūiryq tülki qulyqqa salyp patşa soldattarymen jata-jastana ūrysyp, qazaqtyŋ i̇ereuilge qosylmai jat-
qan basqa rularyn özine tartuğa kiristi.

III

Aqmola bekinisinen aiyrylğan tüni Qoŋyrqūlja Qarqaraly ökirigimen şektes İesildiŋ İertiske qarai būrylar tübegindegi Zeinep auylyna bettegen. Kenesarynyŋ köterilisi dami bastağannan-aq oğan dät berip otyrğan jer-suynan aiyrylğan qalyŋ i̇eldiŋ qaharynan seskenip şyn köŋilmen qosylğan Aznabai balalarynan basqa da İedigeniŋ Şoŋy, Küşiktiŋ Şormany, Şormannyŋ Mūsasy, Sandybaidyŋ İerdeni, Düzeni, Saidalynyŋ Aqqoşqary sekildi Arqanyŋ myŋdy aidağan birneşe şynjyr balaq, şūbar tös bailary Kenesaryğa «Biz sender jağyndamyz» dep jalğan niet bildirgen. Tipti sol patşa otarşylyğyna moiyn ūsynyp, şen alyp, şekpen kigen sūltan tūqymdarynyŋ keibireuleri Kenesaryğa qosylyp ketkendei boldy. Uälihannyŋ i̇ekinşi balasy äbilmambet (Mämke) Kenesaryğa i̇erip, joryqta qaza tapty. Tūrsynhannyŋ Sarmany «Qara qazaqtan şyqqan Köşenniŋ Tūrlybegin ağa sūltan qoidyŋ» dep aq patşağa qarsy köterilip, Qasym balalaryna kelip qosylğan. Abylaidyŋ tuğan ağasy Jolbarystyŋ balasy Qoşai, Uälihannyŋ tuğan inisi Şyŋğystyŋ balasy Sartai sekildi Abylai tūqymynan şyqqan birneşe sūltandar Kenesary jağyna birden auğan... Osyndai alasapyran kezde, artynda sözin tyŋdar i̇eli bar, Ar-
ğynnyŋ biı Şegenniŋ Mūsasy, Qypşaqtyŋ biı Jaŋbyrşynyŋ Balğojasy sekildi tabandy bai, bi, sūltandar bolmasa, «Kenesary malymdy aidap alady» dep qoryqqandary, uaqytşa bolsa da i̇ereuilşilerdi jaqtağandai köringen, Arqadan Aqmola ağa sūltany Qoŋyrqūljağa süieniş bolar tek Qarqaraly ağa sūltany Jamantai, Amanqarağai ağa sūltany Uälihannyŋ Aiğanymnan tuğan balasy Şyŋğys, Baianauyl ağa sūltany Abylaidyŋ Mamany ornynan alynğannan keiin, qaradan şyğyp osy Baianauylğa ağa sūltan bolğan Tūrsynbaidyŋ Boştaiy, Kökşetaudyŋ ağa sūltany Atyğaidyŋ Aŋğal ruynan şyqqan myŋdy aidağan Qaratoqanyŋ sotqar Zilqarasy men Qūsmūryn tūsyndağy Aşamaily Kereidiŋ baukespe ūrylar ūstağan, byqyğan bai İesenei.
Būlardyŋ işinen äsirese arqa süieri, jeri jaqyn jäne Qoŋyrqūljanyŋ qaiyn-jūrty Täukeniŋ Qūsbegi men Jamantaiy. Būlardyŋ tübi — Arqağa siŋip ketken Oraq hannyŋ balasy Bökei sūltannyŋ nemere-şöbereleri. Qūsbek pen Jamantai jaiylymğa, bileitin i̇elge, ağa sūltandyqqa talasyp özara künde qyrylysyp jatqanmen azuy alty qarys Qoŋyrqūljany küieu sanap i̇ekeui birdei jaqyn tūtady. Jas toqal Zeinep Täukeniŋ i̇eŋ kenje qyzy. Aqmola ökirigine Qoŋyrqūljanyŋ qandai bedeli jürse, Qarqaraly ökirigine Täuke balalary Jamantai men Qūsbektiŋ de sondai bedeli bar. Sondyqtan da Qoŋyrqūlja Zeinep pen balasy Şyŋğystyŋ arasyndağy oqiğa janyna qanşa batsa da törelerdiŋ i̇eski dästürine salyp, jas toqalyn törkinine köşire almağan. Öz basyna qauip töngen osynau alasapyran kezde Täuke balalarymen şatysudy qajet dep tappağan. Qasym töre kökjaldaryn jeŋip alsam, so da meniŋ taqiiäma tar kelmes dep özine-özi jūbatu aitqan. Onyŋ üstine töre tūqymy bir äke-şeşeden tuyp, bir i̇emşekten süt i̇embese, biriniŋ qyzyn, qaryndasyn biri alyp, küieui ölse onyŋ äkesine nemese ağasyna tiıp şatysady da jatady. Qara qazaqtai äiel mäselesinde «Uiat», «obal», «ata joly» dep ar-namysty syltaulap tört tağandap jatyp almaidy, qaşan da bolsa bos belbeu, köilek i̇etegi jeŋil, sypyrma, bosaŋ keledi. Sondyqtan da qalyŋ qazaq arasyna Būqar jyrau aitqan:

Qatyn alma töreden,
Qatyn alsaŋ töreden:
Erkegi bolar jau jandy,
Ūrğaşysy — i̇er jandy, —

dep bastalatyn öleŋ keŋ tarağan. Töre tūqymynan şyqqan sūlu äieldiŋ «er jandy», «erkek qūmar» saltyna i̇eti üirenip ketken sūltandar, i̇eger i̇el bileu, mansap saqtau tilekterine şipasy tier bolsa, qatyn, qyzdarynyŋ üi arasyndağy bozbalaşylyğyna män bermeitin, körgenin körmegendei bop, jauyrdy jaba toqyp jüre beretin.
«uiada ne körseŋ, ūşqanda sony ilersiŋ», Qoŋyrqūlja da tūqymynyŋ auyzdanğan saltynan asa almağan. «Myŋ jylqy suarylğanda lailanbaityn köz bir tentek balanyŋ yş i̇etkeninen büline qoimas», — dep, i̇erkek jandy toqaldyŋ qylyğyn balasy Şyŋğys qaza tapqannan keiin, tipti ūmytuğa ainalğan. «Kenesarynyŋ oiy Aqmola bekinisin şabu sekildi», — degen Ojardyŋ alğaşqy habary jetken küni-aq Qoŋyrqūlja toqalynyŋ aulyn törkin jūrtynyŋ jerimen şektes İesil özeniniŋ tömengi jağyna köşirgen. Öitkeni Kenesary jalğyz Qoŋyrqūljağa ğana i̇emes, Jamantaiğa da öşiguli, tek Qarqaraly şalğai bolyp, äzirge sondyqtan oiran sala almai jür, al reti kelse jaqyn jerdegi Täukeniŋ kişi qyzynyŋ aulyn i̇eŋ aldymen şabary anyq. Osy jağdaidy oilağan ağa sūltan Zeinepti öziniŋ i̇enşisine tietin üş myŋ jylqymen tömengi tübekke köşirip tastağan. Būl jer Qūdaimendi balalarynyŋ anda-sanda köşetin tyŋ jaiylymy bolatyn.
äli ystyğy tolarsi qoimağan Jeltoqsannyŋ aiaq kezi i̇edi. Qyzğaldaq, sarğaldaq, baqbaq, lala, jauşymyldyqtar güldenip bitip, betege, kökpek sarğylt tartyp, it mūryn, jua, qarabauyr, jalbyz, qara qaraqat, qyzyl qaraqattar qata bastağan. Arqa jerinde sirek kezdesetin tüie tikenniŋ japyraqtary tüsip, saby sereiip, basy domalana i̇erbiıp, şytyr, qarabauyr, şyrğanaq taramystana tüsken. İesil özeniniŋ jağasynda oidym-oidym bop bitetin tal, şeten, sary-
ağaş, qaiyŋ, arşalardyŋ jazğytūrymğy jasyl japyraqtary sarğylttanyp, al keibireuleri ünemi soqqan jeldiŋ i̇ekpinine şydai almai sidiiä qalğan. Soŋğy i̇eki jyldyŋ işinde Qūdaimendi balalary Aqmola bekinisinen ūzap köşuden qorqyp, būl arağa qonbağandyqtan küzgi şöp äli tyŋ. Onyŋ üstine İesil özeni jazğytūrym tasyğanda kişi-girim köl bolyp qalatyn qamysty qarasulardyŋ beti men jağasy qūsqa toly. Būl arada kişkentai köktorğai, bödene, kökserke, jağaltai kekilik, baltatūmsyq, şilden bastap, ülkendigi anau-mynau qozy-laqtan kem i̇emes, qaraqaz, birqazan, duadaq, qarabai, qyrğauyl mol bolatyn. Qazaq dalasynyŋ özge jerinde sirek kezdesetin jaira, tağanaq, saqalta, alaqūmai, kök qarğa, qodas qoŋyltyrdy da izdegen adam tabatyn. Kölderinde qaz-üirek, aqqu, qaraqu tynym almai syŋsyp än salatyn.
Qazaq dalasynda jaişylyqta mol kezdesetin qūian, qasqyr, tülki, qarsaq, borsyq, suyr, aqtiın, küzenderden basqa, būl arada aqkis, qarağannyŋ qara tülkisi, qyrdyŋ qyzyl tülkisi, köl, özenderiniŋ jağasynda susar, qūndyz, būlğyn da ūşyraidy. Keide äldeqalai jem izdep kelgen sileusin men şieböri de kezdesedi...
Osy arağa Zeineptiŋ auly kelip qonğan. Qoŋyrqūlja ūry-qarydan toqalynyŋ mal-mülkin qorğau üşin, soiyl süiretken i̇elu jigit küzetşi bergen. Qaryndasynyŋ köşi Qarqaraly şetine kelip toqtağanyn i̇estigen Jamantai «Kenesarynyŋ sarbazdary aş qasqyrdai jortqan mezgil ğoi, i̇el şetine kelip qonğan qaryndasymdy şauyp ketse, Qūdaimendi tūqymynyŋ betine qarai almaspyn», — dep Zeineptiŋ aulyn küzetuge tağy da jüz jigit jibergen. Jamantaidyŋ seskenetin de qisyny bar. Osynyŋ aldynda ğana Kenesarynyŋ kök börileri İesenei aulyn şauyp ketti dep i̇estigen.
Osyndai bir jağy qorğan, bir jağy aŋduşy jüz i̇elu jigiti bar jas toqal oiyn-sauyğyn qūryp, kök İesildiŋ jağasynda qannen-qapersiz jata bergen. Oğan jan-jağyndağy i̇eki i̇eldiŋ qyz-bozbalalary da jiı qatynasuda i̇edi. Zeinepke «Pälenşeniŋ bolys balasy seni bir köruge qūmar i̇eken», «Tügenşeniŋ Būqarğa keruen aidatyp jürgen myrzasy, bir tündik ūiqyŋdy qiiüyŋ üşin tört tai şäii, bes bas qant jiberipti», — dep boi jete bastağannan-aq sözderin jeŋil ötkizip üirengen jeŋgeleri de kelip-ketip jatqan-dy. Bäri de jas qūlynnyŋ i̇etin jep, sary qymyz ben qoiu şaiyn işip «Erkejan-au, bökseŋ äbden tolyp, öziŋ Tölegenniŋ qyryq kün şapsa boldyrmaityn kök jorğasyndai jalpaq jauryn bolypsyŋ ğoi», — dep qaljyŋdap, ne bolmasa «tört tüligiŋ tügel, tek i̇endi ağa sūltan baiyŋa bir ūl tauyp berip, onyŋ dizginin mülde qolyŋa al», — dep aqyl aityp köŋilin köteretin. Būrynğydai «Erkem-au, bälenşeniŋ auzynyŋ suy qūryp jür, bir tünge köŋil bölseŋ netedi?» ne bolmasa: «Jas kezde qyzyq körgenge ne jetedi, ağaŋnyŋ közine şöp salmai, i̇etegine namaz oqyp jür deisiŋ be bizdi. Sen de qūr qalma», — degen sekildi Zeineptiŋ janyna maidai jağar sözdi birde-biri aitpağan. Al auyl işindegi köz toqtaityn töleŋgit, ne bolmasa özin qorğauğa bergen sarbazdardyŋ birde-biri ne kündiz, ne tünde Zeineptiŋ aq otauynyŋ i̇esigin aşpaidy. Al i̇esigin aşar bolsa, işterinde neler bozdaq, neler saŋdaq bar. Ony Zeinep syrttai aŋğaryp qalğan. Kim biledi, ol jaisaŋdardyŋ işinde de «şirkin-ai, oŋaşada qolyma bir tüser me i̇edi!» — dep Zeinepke syrtynan qūmartyp ölip jürgender de az i̇emes şyğar, biraq Qoŋyrqūljanyŋ kärinen qorqady. Jamantai da, Qoŋyrqūlja da jigitterine «auyl işine kiruşi bolmaŋdar, qostaryŋdy dalağa tigip, tynyştyqtaryn syrttan barlaŋdar» degen.
Būl şartty būzğysy kelgen, Zeinepke qyzyqqan keibir öjet jigitter, Qoŋyrqūljanyŋ saq qūlaq tyŋşylarynan seskenetin. Tün jasyrğandy tyŋşy köredi, jas toqaldyŋ i̇ebin tabamyn dep jürip, keudesine qanjar qadauğa kim qūmar...
Al künde san mezgil jas quyrdaq pen balbyrağan uyz i̇etke toiynyp, balqaimaq pen sary qymyzğa ğana susynyn qandyratyn Zeinep, küieuge şyqqaly i̇erkeksiz üş kün jatyp körmegen jas denesiniŋ küiip-jandyrğan qyzuyn basa almai, qūşyrlai qysqan jündi keude, bura san jigitterdi aŋsap, ölip-öşip barady... Oğan mauqyn basar i̇erkek qūşağy bolmasa, mynau ülde men büldege bölengen aq qozy jüninen bastyrğan alty qanat aq otau, köl jağalai jusağan üiir-üiir kök ala köp jylqy, qūrmettep bas igen qyz-kelinşek, töleŋgitterdiŋ birde-biri qyzyq i̇emes. Barlyq oiy, tilegi, meili soqyr bolsyn, aqsaq bolsyn tek qūmarlyq aiyzyn qandyrar i̇erkekte ğana... Mauyqqan mysyqtai közi tūmandanyp, al qyzyl bürte i̇erni keuirsinip ketken.
Aqmolada bolyp jatqan uaqiğadan Zeinep beihabar. Şabarman i̇erteŋ kelmek. Ärine, ol baiy Qoŋyrqūljağa tez jetsin dep ämir jiberedi. Käri tarlannyŋ kei qimyly, jas tūlparğa bergisiz. Sondyqtan da Zeinep ony aŋsai tüskendei. Biraq Qoŋyrqūlja kelgenşe de şuda jiptei sozylğan ūzaq i̇eki-üş kün bar aldynda... Zeinep yzadan qūşaqtap jatqan aq mamyq jastyğyn tüigiştep-tüigiştep jiberdi. Säske bolyp qalğan kez i̇edi. İendi ol ornynan tūrmaq bop aiaq jağyndağy kebisin kiıp köterile bergende, kenet üi syrtynan at dübiri i̇estildi. Jüristeri öktem i̇emes, baiau. Jai auyl adamdary sekildi. «Būl kim boldy i̇eken?» dep Zeinep säl oilandy da, ädeti boiynşa i̇esiginiŋ syrtynda otyratyn küŋdi şaqyrdy. İesikti aqyryn aşyp üige kekse qara būjyr äiel kirdi.
— Töre qyzy, — dedi küŋ, — jieniŋiz kelip tüsip jatyr.
— Qai jienim?
— Masan bi auylyndağy.
— Qoişy?!
Zeinep ornynan atyp tūrdy. Masan Qarqaralyğa aty şyqqan bi, Qarakesek qaz dauysty Qazybektiŋ ūrpağy, Jamantaidyŋ aqylşysy. Masannyŋ atalas ağaiyny, arğy babalary «jalğyz köz» Oraq, Qiiäq, TUiaq batyrlardyŋ jauyngeri bolğan, Atyğai Qūsbektiŋ nemere qaryndasy Gülbarşyndy alğan-dy. Osy kelip tūrğan sol Atyğaidyŋ balasy İesirkegen i̇edi. Baianauylda orys mektebinde oqyp jürgen on alty-on jeti jasar bala jigit. Zeinepten tört jas kişi.
Zeineptiŋ İesirkegen atyn i̇estigende tösekten atyp tūrmasqa amaly joq. Zeinep on beske şyğyp, Qoŋyrqūlja biyl ūryn keledi i̇eken dep jürgende Qūsbek auylyna barğan-dy. Sol jyly İesirkegen de nağaşysynyŋ auylyna kelgen. Ürip auyzğa salğandai appaq jüzdi, ülken qoi közdi on bir jasar balany nağaşy apalary qyzyq körip, birinen soŋ biri üilerine şaqyryp qondyratyn. Ol kezde äli äjetke jaramağan i̇erkek balany boi jetken, nemese boi jete bastağan qyz balalardyŋ bir tösekte janyna alyp jatuy i̇ersi i̇emes. Tipti äke-şeşeleri boi jetken qyzdaryna qorğan bolsyn dep ondai balany ädeii jatqyzady. İesirkegenge Qūsbek nağaşysynyŋ üiine qonğan küni oŋ jaqtağy keŋ bolyskei keruette i̇eki apasynyŋ ortasyna ūiyqtauğa tura keldi. Bir apasy osy boi jetip qalğan Zeinep. İekinşisi Atbasar duanynyŋ bir sūltanyna ūzatylğan, i̇endi törkindep kelip jatqan Qūsbektiŋ ülken qyzy Qadişa degen sūlu kelinşek. Qysty küni i̇edi. Üide sol küni qasqyr quyp, attary boldyryp qonyp qalğan bir-eki bekzadalar da bar bolatyn. Qūsbek töreniŋ özi üide joq. Bozbalaşylyqty basynan talai ötkizgen saryqaryn bäibişesi, üiinde jatqan qonaqtarynan qauiptendi me, äiteuir i̇eki qyzynyŋ ortasyna jien balasyn jatqyz-
ğan. Qyz ūiatu ol künde dağdyly ädet. Şam söngen soŋ birazdan keiin qara saqaldy qonaqtyŋ i̇ertegisin tyŋdap jatyp İesirkegen ūiyqtap ketken. Qanşa ūiyqtağany belgisiz Ўlden uaqytta oŋ jağyndağy Zeineptiŋ İesirkegendi «sen bylai jat» dep qūşaqtai irgesine salğanynda ğana ūianyp ketti. Bolyskei keruet aqyryn qozğalyp, tüiirşik-şiyrşyqtarynyŋ kümis qoŋyraudai älsin-älsin şyldyrlağandaryna qarağanda tösekterine üşeuinen böten tağy bireu kelgen sekildi. Mūnyŋ nendei mäni baryn biletin bala kenet yzasy kelip, qyzğanşaqtyğy ūstap «būl kim-ei?» dep aiqai salyp jibermekşi de boldy. Öitkeni bağana tösekke jatqyzar aldynda ülken nağaşy apasy oiyny-şyny aralas «baiqap ūiyqta, apalaryŋdy bireu-mireu ūrlap äketip bara jatsa, aiqai sal», — dep külgen. Būnysy «baiqa, küzetşiŋ bar», — dep qyzdaryn qorqytqany i̇edi. Osy söz i̇esine tüsken İesirkegen birden aiqailaudy i̇ersi körip «būl kim-ai?» dep qolyn sozğanda, alaqany i̇ertekşi qonaqtyŋ qara saqalyna baryp tigen. Balanyŋ bir soiqan şyğararyn sezip qalğan Zeinep dereu İesirkegenge būrylyp, tentek jienin bauyryna qysyp, betinen süie bastağan. Däl qasynda jatqan kelinşek apasynyŋ quanyşy qyzyqtyrdy ma, älde ūzaq sozylğan kereuet dirili, qauyzyn aşuğa jaŋa jetken gül jainağan jas denesiniŋ sezimin ūiatty ma, Zeinep «biz de söiteiik» dep İesirkegendi būrynğysynan da qūşyrlana bauyryna qysa tüsken. Nağaşy apasynyŋ sözin jyqqysy kelmedi me, älde onyŋ ystyq lebi ön boiyn qytyqtap, būryn bilmegen bir ğajaiyp düniege böledi me, İesirkegen äiteuir Zeineptiŋ qolyn qaqpağan, degenine köne bergen.
Erteŋine İesirkegen apalarynan Uialyp üiden taŋ atpai zytyp otyrğan. Tipti aulyna ketkenşe būl üige i̇endi qaityp basyn da sūqpağan. Sodan beri nağaşy apasy Zeinepti körgeli kelgeni osy. Arada alty jyl uaqyt ötipti. Alty jyl jas balanyŋ i̇er jetip, al i̇er jetken qyzdyŋ dünieniŋ neler ystyq-suyğyn basynan ötkizip ülgiretin uaqyty. Zeinep tez kiınip, şymyldyqty türdi. Söitkenşe bolğan joq, qamşysyn büktei ūstap İesirkegen «Assalaumağaleiküm» dep üige kirip keldi. Būl baiağy i̇eşkiniŋ asyğyndai kişkentai İesirkegen i̇emes. Bulyğyp ösken denesi sūp-sūŋğaq. Bozğylt beti säl sopaqtanyp, i̇et jeŋdileu mūrny şemirşektenip, qyrlanyp, joğarğy i̇erniniŋ üstinde azyraq ūlpa jündi mūrt ta körine bastapty. Qalada oqyp jürse de auyl jigitterinşe kiıngen. Basynda — syrty kögildir paiy, qara kök i̇eltiri börik, üstinde — jağasy kögildir barqytpen kömkerilgen, aq botanyŋ tübitinen örmektep toqylğan qysqa i̇etekti şapan, şalbary da osyndai aq bota tübitiniŋ örmeginen. Keŋ balağyna i̇eki i̇elidei, börkiniŋ tysy men şapanynyŋ jağasy tärizdi, kögildir barqyt ūstağan. Belinde patsaiydan yzğan şaşaqty belbeu, qisyq jağa qara atlas köileginiŋ azğantai ğana öŋiri körinedi. Aiağynda şoŋqaima qara bylğary i̇etik. İesirkegenniŋ on jetige jaŋa şyqsa da kädimgidei qyz qyzyğar jigit bolyp qalğanyn Zeineptiŋ oinaqy közi bir körgennen-aq tanydy. Ol qūşağyn jaiyp qarsy jürdi. Jienin bauyryna qysyp i̇eki betinen kezek-kezek süidi. Nağaşy apasynyŋ ystyq i̇erni, apalyq yltipattan göri ystyğyraq tigeninen qysylyp İesirkegenniŋ i̇eki beti duyldai janyp qyzaryp ketti. Älde būdan alty jyl būryn ötken oqiğa i̇esine tüsti me, ol äiteuir Zeineptiŋ qūşağynan qymsyna qimyldap tez bosandy.
— Auyl-aimağyŋ, äke-şeşeŋ aman ba? — dedi Zeinep jairaŋdai, — öziŋ de ülken jigit bolyp qalypsyŋ! — Sirä mūnyŋ da i̇esine baiağy tün tüsken bolu kerek, ol sylq-sylq küldi, — oquda dep i̇edi, qala qyzdary özderiniŋ önegelerine üiretken şyğar?
Nağaşy apasynyŋ salğan jerden äzildese söilegeni İesirkegenge ūnağan joq. Söitse de jyly jauap qaiyrdy.
— Oquda i̇ekenim ras, biraq qyzdardan i̇emes, mūğalimalardan önege alyp jürmin.
— Qoişy? Olardyŋ önegesi bizderdikinen özgeşe bolady ma i̇eken?
Qoi soiylyp, samauyryn qoiyldy. Qystan şyqqan sür qazy salynğan, taŋ asqan uyz qymyz işildi. İet piser kezde auyldyŋ bir-eki aqsaqaldary şaqyryldy. İet jep, qymyz işip, az uaqyt äŋgime qūryp olar da ketti.

Click or select a word or words to search the definition