Köşpendiler - III - Qahar

ülek dep atap ketken Kenesarynyŋ bas jendetimen birge toğai işinde qaramai qainatyp jatqan äşirap «ağaş qūlap» ajal tapqan. İel bolyp aqqa orap äşirapty qūrmettep jerlegen. Zirat basynda sūltannyŋ özi de bolğan. Küizele «topyrağyŋ torqa bolsyn» dep i̇eŋ birinşi bop qaşqyn jigittiŋ jas qabirine bir uys topyraq tastağan. «Keşir, azamatym, Qaraülekke oiymdy anyq tüsindirmegendikten seniŋ ajalyŋa men aiyptymyn», — degen ol işinen. Äşirap ajaly jaiynda Kenesary odan äri qynjylmağan. Qalai qynjylsyn, «qanişer Abylai» atanğan qandy köilek arğy atasy kisi ajaly men qoi bauyzdağandy teŋ körgen. Bergi atasy han Abylai qūldyq kezimniŋ kuäsi bolyp, betime şirkeu keltiredi dep, ajaldan aman alyp şyğyp, i̇erlik jolğa qairağan Oraz qūldy öz qolymen bauyzdağan. Öz äkesi Qasym töre anasynan qolyna qan şeŋgeldep tuğan. Osy üşeuiniŋ ūrpağy Kenesary kimdi aiaidy? İel bileimin degen adamğa keide jazyqsyz ajal jazyqty ajaldan qūndy. «Adamdy aiau — älsizdiktiŋ belgisi» dep ūğady ol.
Qazir Kenesary äşirap turaly oilap tūrğan joq. Sol äşiraptyŋ aitqanyn qalai paidalanudy aqylğa saluda, ony tolyqtyra tüsude...
Kenet syqyrlap i̇esik aşylğandai boldy. Kenesary jalt būryldy. «Oiymdy būzğan qandai jürek jūtqan jan?!» Bäibişesi Künimjan i̇eken. «Bäse, böten adam batyp kire almasa kerek i̇edi». Oi üstinde otyrğanda özi şaqyrmasa tiri pendeniŋ Kenesary ordasyna kiruge qaqy joq. Būl — äli han bolmağan sūltannyŋ osy bastan özin özgeden i̇erekşe ūstai bastağan dästüri. Būl saltty Künimjan ğana būza alady.
Eriniŋ tünergen qabağynan onyŋ aşuly i̇ekenin aŋğarğan Künimjan, i̇erkelei külip:
— Törem-au, älgi... qalai dep atap i̇eŋ... — dedi. — Keŋes dep pe i̇eŋ batyrlar bas qosatyn jiyndy... Sol Keŋeske kelgen batyrlaryŋnyŋ öziŋdi kütip otyrğanyna bie sauymdai mezgil boldy... Barmaisyŋ ba?
Kenesary oiyn bölmesten basyn izedi.
— Baraiyq...
Kenesary men Künimjan tirkestire tigilgen «Ereuil keŋes üii» dep atalatyn qos aq boz üige kirgende, sūltannyŋ batyrlary men aqylgöi serikteri tegis jinalğan i̇eken. Mūnda Nauryzbai, Ağybai, Qūdaimendi, Kişi jüzdiŋ Syr boiyndağy Tabyn tarauynan kelip qosylğan boisapat tobylğy küreŋ ūzyn mūrtty Būqarbai, Atyğai ruynan şyqqan alşaq keudeli baluan Basyqara, Altai ruynyŋ ataqty batyrlary Janaidar men Tölebai, Kişi jüzdiŋ İesentemir ruynan şyqqan jas Baitabyn batyrlar bar. Olardan basqa qaryndasy Bopai, Kenesarynyŋ özimen teteles inisi äbilğazy sūltan, Nysanbai aqynmen dizeles i̇esikke taman qoiylğan qazaqy döŋgelek stoldyŋ janynda qolyna qauyrsyn qalam ūstap būqarlyq qoja, ūzyn boily, aryq, qoşqar mūryn Sidaq Ospanūly, Polşada i̇ereuilge qatysyp jer audarylyp kelgen, qazaqtar Jüsip dep atap ketken aqsary, kögildir közdi İosif Gerburt degen aqyn jigit otyr. Soŋğy i̇ekeui Kenesarynyŋ hatşysy bolyp qyzmet isteitin. Būlardan joğaryraq tūrğan keŋ maŋdaily, aq qūba kelgen oily közdi myŋbasy tatar jigiti İaguda ūly älim. Bosağada, töreniŋ qyryq adamnan qūralğan qarauyl jasağyn basqaratyn, auyl Batyrmūrat dep at qoiğan, qazaqtan äiel alyp qazaq bolyp ketken başqūrt Mälket balasy Kişik pen Nauryzbaidyŋ şabarmany qaşqyn orys soldaty Nikolai Gubin tūr. Üidegi adamdardyŋ işinen İereuil Keŋesiniŋ müşesi i̇emes tek Jüsip, Bopai, Batyrmūrat, Nikolai. Biraq būl törteui de i̇ereuilge şyn berilgen adam bolğandyqtan Kenesary olardy mūndai ülken mäjilistiŋ bireuinen de qaldyrmaidy.
Kenesary kirip kelgen kezde üide otyrğandardyŋ bäri qol qusyryp oryndarynan türegeldi. Sūltan täjim i̇etip amandasty da öziniŋ jasyl tuynyŋ astynda tūrğan, üstine jibek tükti sändi būqar kilemi jabylğan tördegi ülken sandyqqa baryp otyrdy. Özgeler de maldas qūryp jastaryna qarai alqa-qotan jaiğasa bastady.
— Üş jüzdiŋ ardager batyrlary, — dedi — Kenesary jūrtty synai köz tastap, — qolymyzğa naiza ūstap, atqa qonğannan beri bir kün tynyştyq körgen joqpyz. Soŋyŋnan i̇ergen jūrt ta sondai. Al i̇elim, jerim dep köterilgen biraz qazaq balasy qazir jazğytūrymğy tasuğa daiyn dariiädai kemerine jetip, dūş-
panğa qarsy şabuğa tūr. Būl — jaudan öş aluğa i̇eŋ qolaily şaq. İendi soŋymyzdan i̇ergen jūrtty uaq-tüiek aiqaspen äure-sarsaŋğa sala bersek, abyroisyz qalatyn türimiz bar. «Jau qaida?» dep qolyna tükirinip otyrğan i̇erlerdiŋ köŋilin suytuymyz kümänsiz. Sondyqtan halyq müddesinen şyğu üşin biz Aqmola bekinisine qarsy attanudy şeştik.
— Dūrys, — dep otyrğandar säl qozğalyp qoidy.
— Şabuylğa şyqpastan būryn, bir-eki auyz sözbenen jalpy jağdaiymyz-
ğa üŋile ötelik. — Kenesary aspai-saspai moinyn İosif Gerburtqa būrdy, — Jüsip, myna batyrlarğa jaudyŋ biyl jazda bizge qandai qiiänat jasağanyn qysqaşa ğana i̇estirtip öt, — dedi.
Jüsip ornynan türegelip qolyndağy qağazyn oqi bastady.
— Bizdiŋ būl köterilisimizdi aq patşa generaldary būzaqylyq, i̇el tonauşylyq dep i̇esepteitin körinedi. Omby bolysynyŋ bastyğy general Talyzin öziniŋ bergen nūsqauynda şekarada tūrtyn basty bekinisterdiŋ bärine de kürdeli jasaqtar şyğarylsyn deidi. Jäne būl nūsqauynda: «Senderdiŋ bar mindetteriŋ Kenesary qaraqşyny qūrtyp, köşip ketken bolystardy keiin qaitaru» dep būiyrady. Osy nūsqaudy oryndau üşin bizge qarsy birneşe arnauly jasaqtar şyqty.
— Olardyŋ istegen basty-basty qylmystaryn ait, — dedi Kenesary.
— Ataman Lebedev bastağan bes jüz soldatty jasaq osy jyly mausym aiynda Torğai özeni men Jäntöre-Kerube boiynda köşip jürgen Qarpyq, Temeş ruynyŋ auyldary men Sarjan sūltannyŋ auylyn şauyp, tört jüz adamdy öltirip, jüz adamdy ūstap äketti. Onyŋ işinde Baiandy bi bar.
Kenesarynyŋ közi sūrğylttanyp, qabağy tüksiıp:
— Tağy? — dedi.
— Ağa sūltan Qoŋyrqūlja men voiskovoi starşina Karbyşev basqarğan bes jüz kisilik jasaq şilde aiynda Aiyrqūmda köşip jürgen Küşik sūltan men Sidaq myrzanyŋ auyldaryn şauyp, jiyrma bes i̇erkek, segiz äiel, jiyrma bir qyz balany oqqa ūşyryp, seksenge taiau adamdy tūtqyn i̇etip alyp ketti. Onyŋ işinde...
Kenesary jauar būlttai tünerip ketken.
— Jetedi, — dedi ol aşuyn äzer basyp, — al biz qandai qairat körsettik? — Sidaq myrza, sony aityŋyz,
Sūlu mūrtty, biiäzy qimyldy Sidaq qoja ornynan asyqpai tūrdy da:
— Biz de i̇esemizdi jiberip jatqan joqpyz, — dedi qolyndağy qağazyna qarap tūryp: — Aqtau komendanty voiskovoi starşina Simonov şyğarğan birneşe uaq otriadtaryn qūrttyq, köptegen qaru-jaraqty qolğa tüsirdik! Voiskovoi starşina Simonovtyŋ özi bizben bir aiqasqanynda on tapanşa, toğyz myltyq, on üş qylyş, jeti, naiza, tört jüz toqsan bes myltyq oğyn, tört jüz toqsan tapanşa oğyn tastap qaşty. Qazir bizdiŋ qolymyzda osyndai ūrystan tüsken jüz i̇elu myltyq, toqsan tapanşa, i̇eki jüz on qylyş bar. Kenesary batyr bastağan qoldyŋ qahary äsirese halqyn satqan sūltan, bilerdiŋ auyldaryna tigiluli. Biylğy jyldyŋ jeti aiynyŋ işinde orta i̇eseppen mūndai jağdaida qolğa bir million somnan astam mal-mülik tüsti.
— Sonyŋ bäri tek sūltan auyldarynan ğana tonalğan ba?
— Joq, būnyŋ işinde ūstalğan keruenderdiŋ mülki men patşa qyzmetindegi tilmäş, pristav, uriadnik sekildi şeneunikterdiŋ jäne Aqtau bekinisindegi adamdarynyŋ da mal-mülki mol.
— Orys qaraşekpenderinen qanşa aqşa kirdi? — Kenesary tesile qarady.
— Azğantai. Bar bolğany jüz somğa jeter-jetpes, onda da Qarqaraly maŋynan..
— Dūrys, — dedi Ağybai Kenesarymen qūrdastyğyn paidalanyp, i̇erkin söilep, — jazyğy joq orys mūjyqtaryn şabudyŋ qajeti qanşa. Būdan bizge ziiännan basqa tüseri joq, būqarany bosqa öşiktirip alamyz.
— Jön, — dep i̇eki-üş batyr basyn izedi.
Kenesary ündegen joq.
— Negizgi üles halqyn satqan ağa sūltan, i̇el tonap jürgen saudager, patşa qyzmetkerleriniki, — dedi sözin qaita jalğap Sidaq qoja. — Bir ğana Qūdaimendi balalarynyŋ aulynan jiyrma myŋ jylqy quyp aldyq. Qazir säigülik jüirik minbegen birde-bir sarbaz qalmady.
Kenesarynyŋ iıni köterile tüsti.
— Qoŋyrqūlja Ombyğa jazğan hatynda bizden on i̇eki myŋ jylqy alyndy depti ğoi...
Sidaq qoja mūrtynan küldi.
— İendi ne desin? Qoŋyrqūlja qazaqtyŋ qara būqarasy tügil, general-gubernatorlardyŋ özderin de aldap jürgen saudager, patşa єyzmetkerleriniki, — dedi sЈzin bes myŋnan assa ağa-sūltandarğa da salyq salatyn bolğan soŋ Qūdaimendi balalary barymyz on i̇eki myŋ jylqy dep körsetken. Al biz taily-taiağyna deiin aidap aldyq desek, arğy tübekte äli de üş myŋdai kileŋ aq şağala asaulary qalypty. Ağybai batyr sol jylqyny quyp äkeluge Kenekeŋnen qaşan rūqsat bolady dep künde sūraidy...
Kenesary baisaldy jauap berdi.
— Arğy tübek bizden şalğai... Äzirge ony qūia tūryŋdar, qazir basqa şarualar da jetkilikti. Tağdyr jazsa alysqa ketpes.
— İapyrai, — dedi şyn taŋdanğan jalğyz atty Būqarbai batyr, — adam balasynyŋ da Qoŋyrqūljadai baiy bolady i̇eken-au!..
— Aq patşağa jağynyp, jany şyğyp jürgeniniŋ özi de sol i̇emes pe? — dedi Bopai säl qabağyn şytyp, — patşa janaraldary bekinis salyp, kelimsekterine azdağan üles bergeni bolmasa, jerdiŋ şūrailysy äli de Sämeke, Nūraly, Bökei, Uäli handardyŋ ūrpaqtarynda ğoi. Mal üşin olar qazaqtyŋ jeri tügil, janyn berer. Biri bükil İesil, Nūra boiyn jailasa, biri sonau Syrymbet tauynyŋ Qūsmūryn men Şūbarğa deiingi keŋ alqabyn alyp jatyr. Al özgeleri bir Uäli hannyŋ ana Aiğanym qanşyğy jailap otyrğan bökterge üş bolystyŋ maly syiady, — Bopai kenet ağasyna aşulana qarady. — Qaşanğy ol qanşyqty basymyzğa şyğaryp qūiamyz? Qoŋyrqūljadai ony da şabatyn mezgil jetti, jibermeisiŋ be bir batyryŋdy.
Kenesary qasqyr körgen bürkittei tüiile qaldy.
— Qatyn aulyn batyr şappas. Qaiyn atam jūrty demeseŋ, öziŋ şap!
Tabylğan sözge üidegiler şu i̇ete qaldy.
— Jön.
— Tapqan aqyl.
— Qatyndy qatyn şappasa, batyr şapqany i̇ersi.
— Uälihannyŋ aulyna jolai soğasyŋ, — dedi Kenesary az söilei, — i̇eŋ aldymen arğy bettegi Amanqarağai prikazynyŋ malyn beri aidap ötesiŋ.
Quanğannan Bopaidyŋ i̇eki közi jarq i̇etti.
— Men daiyn. Qaramağymdağy alty jüz adammen men bügin tünde jüruge barmyn.
— Jön, — dedi Kenesary, söitti de Sidaq qojağa qarady, — solai dep jarlyq berilsin. Amanqarağai prikazyna jetuge bes kün kerek. Bir kün tömendegi toğaida tynyğuğa mūrsat berilsin. Jetinşi küni prikaz şabylsyn. — Sūltan birdeme oilanğandai säl bögelip qaldy da, jūrtqa būryldy. — Amanqarağai prikazy şabylğannan ile-şala biz de Aqmola bekinisine at qūiamyz.
— Dūrys, — dedi kündikke ündemei otyrğan kelbetti, aqsary jüzdi Janaidar batyr, — Amanqarağaidy Kenesary äskeri şauypty degen laqapty i̇estisimen Ombydan Aqmolağa şyqqaly jatqan äsker solai qarai būrylady. Däl osy kezde, alla jazsa, biz Qoŋyrqūlja men Qarapūşyq İvannyŋ da sazaiyn tartqyzarmyz.
— Meniŋ de oilağanym osy, — dedi Kenesary.
Batyrlar tağy da qoşemettedi.
— Aqyl.
— Jön.
— Qūba-qūp.
Kenesary i̇endi İereuil Keŋesiniŋ bügingi jinalğan sebebine tikelei kiristi.
— Al Aqmola bekinisin alu oŋaiğa tüse me? — dedi ol otyrğandardyŋ ärqaisysynyŋ betine säl toqtai qarap, — qorğanynyŋ biıktigi äjeptäuir, jäne ony jüz qadamdai jerden qorşai qazylğan ordyŋ keŋdigi on qūlaş, tereŋdigi bes qūlaş. Tek qorğanğa kirer i̇eki qaqpanyŋ aldynda ğana tört salt atty qatar öte alar jiŋişke jal bar...
— Sol jal jetpei me bizge? — dedi Nauryzbai, — jau öter jerden biz de ötermiz.
— Qoŋyrqūlja men Qarapūşyqtyŋ qaramağyndağy bes jüz karabin myltyqty soldat pen tört zeŋbirek bizge qūr qarap tūrady deisiŋ be, Nauanjan? Olardyŋ da aŋdyğany osy i̇eki jiŋişke jal menen ordyŋ jağasy bolar. Ordan ötkenmenen qorğannan öte almaisyŋ. Köptigimizge senip topyrlap şapsaq qūr qyrğyn bolamyz. Sonda Aqmola bekinisin qalai alamyz? Kimniŋ qandai aqyly bar? Birden on adamnyŋ aqyly artyq, keŋeselik.
Jihazdy, dünieli aqboz üidiŋ işinde ölik jatqandai, jūrtta ün joq. Bas-
taryn salbyratyp, tömen qarap, köbi jer şūqylai beredi. Ärkimniŋ oiy är tarapta. «Qol bolyp jinaluyna jinaldyŋ ğoi, al i̇endi jaudy qalai jeŋemiz? Bäse, qalai jeŋemiz? Aqmola bekinisi — alğaşqy qamal. Al bizge degen mūndai ondağan qamal bar... Tört zeŋbirekti, bes jüz karabindi bekinisten osynşama abyrjyğanda, būdan äri küiimiz ne bolmaq? Al aq patşada myŋdağan zeŋbirek, jüz myŋdağan karabin bar... Osy biz köl üstindegi qaz-üirektei bir myltyqtyŋ dausynan zäremizdiŋ keterin bilmei tym bosqa i̇erkinsinip jürgen joqpyz ba?»
Jūrttyŋ i̇eŋsesi tüsip ketkenin Kenesary körip otyr. «Qamalğa şabuyl jasamai jatyp qas batyrlardyŋ türi mynau, al qamaldy ala almasaq küiimiz ne bolmaq?»
Kenesary tūnjyrai tüsti.
— älde «jetken jerimiz osy boldy» dep Qaraötkelden bas tartamyz ba? — dedi ol säl qabağyn şytyp. — Sondai da küileriŋ bar ma, qalai?
— Joq, töre, — dedi basyn köterip alyp Ağybai, — büiirden qadalğan tikendei bolyp otyrğan Aqmola bekinisin qalai da aluymyz kerek.
— Qalai «alu kerek?»
— İel bastağan dana i̇emespin, qol bastağan batyrmyn. Demek, qyran jete almas qiiä joq, jaujürek öte almas miiä joq, mağan salsaŋdar Aqmola bekinisin qorşap alyp syrtqa, jan şyğarmai aŋdu kerek. Qorğan üstinde köringenine sadaq oğy jalynsyn...
— Tağy qandai oi bar? — Kenesary qolyn säl köterdi, — köse aqyly jaqsy aqyl, biraq onymen Qarapūşyq pen Qoŋyrqūljany jeŋe almaisyŋ... Biz qorşağanmen, syrttan keler kömek bar, tūzaq qūryp ūzaq küter jai joq. Bekinisti alar bolsaq, şapşaŋ, tez aluymyz kerek. Aqmola maŋynda bir künnen artyq aialdau künä. Özge bekinisterden järdem keluleri sözsiz.
— Bekiniske tünde şapqan jön be deimin, — dedi Būqarbai batyr, — Tentek töre Sairam men Sozaqty alğanda qalyŋ qolmen tünde kirgen i̇eken.
— Tün sözsiz jau, i̇eki jaqqa birdei, — dedi Kenesary, — Sozaq pen Sairamda Tentek töreniŋ bekinis qaqpasyn aşqan adamdary boldy. Al bizdiŋ kimimiz bar? Qarapūşaq pen Qoŋyrqūlja tek özderiniŋ senimdi nökerleri men sypailaryn ğana qaldyryp otyr. Qarasu boiyndağy balyqşy mūjyqtarğa bizdiŋ timeitinimizdi bilip, bekinis işindegi azdağan kelimsek qatyn-balalardy sonda jiberipti degen sybys bar.
— Töre, — dedi i̇esik jaqta otyrğan özgelerden anağūrlym şoqtyğy biık, i̇eŋgezerdei Basyqara batyr, — aldymen qūdai, sodan keiin öziŋ dep soŋyŋnan i̇erip i̇edik, aqylyn öziŋ tap. Salğan jeriŋnen alyp tüspesek aiyp bizde, sala almasaŋ kinä sende! Sybyrlağandy qūdai i̇estimei me degendei, Aqmola alynbaityn küide bolsa, ony aşyp ait!
Kenesary säl kidirip otyrdy da, aldyna aq dastarqan jaiğyzyp, üstine uystap täspiniŋ qara, aq būrşaqtaryn tögip salyp, Aqmola bekinisin qalai alu kerek i̇ekenin täptiştep aita bastady. Kenesarynyŋ aityp otyrğan ädisi otyrğandarğa birden ūnady. Bekinisti alatyndaryna i̇endi aldyn ala közderi jetkendei, iyqtary köterilip, jüzderine jiger i̇endi.
— Maqūl deseŋder osy täsilderge toqtaiyq, — dedi Kenesary jaibaraqat pişinmen sözin aiaqtap.
— Toqtadyq, — dedi üide otyrğandar bir dauyspen, — i̇enşalla, jolymyz bolar.
— Iske sät!
— Olai bolsa... — Kenesary säl kidirdi de tağy da Sidaq qojağa qarady. — Jaz. Būl bizdiŋ i̇ekinşi jarlyğymyz bolsyn. İerteŋnen bastap myŋ basylar, jüz basylar älgi aitqandardy būljytpai oryndau üşin äsker oiynyna kirissin. Bir jetiden keiin attanamyz.
— Maqūl.
«Dana şeşim, dedi Aqmola bekinisin qalai almaq bolğanyn aitqan Kenesarynyŋ oilaryna taŋ qalğan Jüsip, älipti taiaq dep bilmeitin qazaq... Qandai aqyldy aila tauyp otyr. Zaty sūltan bolsa da, halyq öziniŋ kösemin dūrys tapqan i̇eken».
Üidegiler i̇endi tarai bastağan kezde, kenet syrttan şu i̇estildi. Batyrmūrat pen Nikolai belindegi tapanşalaryn suyryp alyp üiden ata jöneldi. Azdan keiin Batyrmūrat qaita kirdi.
— Arystan aqyn ūstalğan i̇eken. Qaraülek pen jaŋa kelgen qaşqyn jigit äkep tūr. Qatyn-qalaş öşimizdi özimiz alamyz dep tap-tap beredi. Şu sonyki i̇eken.
— Alyp keliŋder! — dedi Kenesary qysqa būiyryp.
Arystan degen Atyğai ruynan şyqqan kedei aqyn. Bir kezde Sarjannyŋ jasağyna da i̇ergen. Tilge şeşen, sözge bai, äsirese qazaqtyŋ qissa, dastandaryn jaqsy biletin, tüni boiy jyr aituğa boldyrmaityn qaradan şyqqan daryn. Kenesaryğa joq jerden ökpelep, ağa sūltan Qoŋyrqūlja jağyna şyğyp ketken. Soŋğy kezderi qazaq auylyn şabatyn patşa jasaqtary men qazaq jerin kartağa tüsiretin orys saiahatşylaryna jol körsetip äbden baiyp alğan. Öz arasynan şyqqan opasyzdy öte jek köretin jūrt, Arystanğa äbden tisin qairauda i̇edi. Şabylğan auyldardyŋ obaly da, jylağan kempir-şaldyŋ, qatyn-balanyŋ köz jasy da osynyŋ moinynda dep oilaityn. Adamy oqqa ūşqan keibir i̇er jürekti jigitter Arystannan kek alatyn kün bolar ma i̇eken dep kijinetin. Biraq ünemi patşa jasağymen birge jüretin Arystan olardyŋ qolyna tüse qoimaityn. Al rasynda Arystanda jer körsetuden basqa i̇eş jazyq joq i̇edi. Ol birde-bir adamnyŋ qanyna ortaq i̇emes-ti. Sondyqtan özin bälendei aiypty sanamaityn. «Bireu malymen, bireu jerimenen kün köredi. Al meniŋ kün körer nem bar? Jalğyz atty kedeimin. Meili, jūrt qalai oilasa olai oilasyn, i̇esek qūiryğyn jusaŋ da mal tap degendei, zemtemirlerge jol körsetip künimdi körsem onyŋ nesi aiyp. Men istemesem mūny basqa bireu isteidi» dep oilaityn ol. Arystannyŋ mūndai jolğa tüsuine özi kinäli bolsa da, Kenesary ony satylğan sanap, i̇eger qolyma tüsse basyn alarmyn, özgelerge ülgi bolsyn dep äldeqaşan şeşken.
Üsti-basy qan-qan bolğan şoqşa saqaldy tūrymtaidai kişkentai qara kisini i̇eki adam i̇eki jağynan qoltyqtap üige alyp kirdi. Oŋ jağynda Qaraülek — Kenesarynyŋ bas jendeti. Būl är sausağy jaŋa tuğan balanyŋ bilegindei, sala qūlaş keudesiniŋ jüni ködedei, salpy i̇erin, kirpik qaqpaityn mysyq köz, aiauşylyq degendi bilmeitin qatygez, alpamsadai qara kisi. Ūrlyq istep qolğa tüsip, Sozaqtyŋ bir baiy darğa aspaq bolyp jatqan jerinen Kenesary satyp alğan. Qūnyna bir qaraqşydan tartyp alğan jetektep kele jatqan qara ülegin bergen. Mylqau ūry aty-jönin aita almağan soŋ, jūrt ony öziniŋ qūnyna berilgen tüieniŋ atymen bailanystyryp Qaraülek dep atap ketken. Ülek dese ülektei. Şuda kökirekti, tüie tirsek bir alyp. Atyna denesi sai. Onyŋ üstine özin ajaldan aman alyp qalğan Kenesaryğa jan-tänimen berilgen. İesi şaş al dese, bas alady. Aitqanyn i̇eki i̇etpeidi jäne sūltannyŋ ämiri dūrys pa, būrys pa ol jağynda şaruasy joq, «qojam aitty men daiyn» bir noqai. Kenesarynyŋ ymynan oiyn tüsinedi.
Taiaqtan aiağyn äzer süiretken Arystannyŋ sol jağynan qoltyqtağan Ojar. Būl kelgeli de aiğa taiap qalğan, Seitenniŋ üzeŋgiles serigi, Taijannyŋ jalğyz qyzyna üilenip, abaqtydan qaşyp şyqqan Ojardy Kenesary qūşağyn jaia qarsy alğan. Otau tigip, aldyna mal salyp bergen. Būl jaqsylyqtyŋ i̇esesine ol kelgennen soŋ kün ötpei jatyp... jylpyq sary Sämen arqyly Qoŋyrqūljağa Kenesarynyŋ qaramağynda qanşa sarbaz baryn habarlandyrğan. Bügin taŋ-
erteŋnen beri de Kenesary ordasynda bolyp jatqan mäjilistiŋ jaiyn bile almai äbden mazasy ketken. Myŋ basy, jüz basy batyrlardyŋ tegis kelgeninen, būl mäjilistiŋ tegin mäjilis i̇emes i̇ekenin iştei sezgen. Qanşa bilgisi kelgenmen, alystan torlağany bolmasa, jaqyn baruğa bireu-mireu kim i̇ekenimdi sezip qalar dep köŋili daualamağan. Osyndai küide jürgeninde soiylğa jyğylyp qolğa tüsken Arystandy auyl adamdary bir qaraşa üige qamap qoiğanyn i̇estidi. Ol i̇endi öşiktire söz tastap, jūrtqa Arystandy Kenesary ordasyna aparudyŋ kerek i̇ekenin aitady. Ondağy oiy Keneniŋ közine tüsumen qatar, yŋğaiy kelse, mäjilis jaiyn aŋdau. «Kim biledi, bireu bolmasa bireu abailamai bir söz aityp qalar. Zirek janğa o da jetkilikti». Arystan Kenesaryny körisimen, i̇eŋ soŋğy küşin jinap, i̇eŋirei aiağyna jyğyldy.
— Jazdym, jaŋyldym, Kenesary. Künim üşin jer zertteuşi zemtemir orys-
tarğa jön körsetkenim ras. Bir jolğa keşir. Ömir baqi qūlyŋ bolyp öteiin.
Kenesary sazarğan qalpynan özgergen joq. Qanyn işine tartyp, tipti sūrlanyp aldy. Ol aiağyna jyğylyp jatqan Arystanğa qaramastan:
— İelin satqan adam, jylqy işindegi maŋqamen teŋ. Özge jylqyny sau alyp qalu üşin oğan aiau bolmasqa tiısti. Ükim bireu-aq — ölim!
«Halqyŋnyŋ qamyn oilar bolsaŋ, i̇eŋ aldymenen onyŋ birligin oila» dep işinen Jüsip, «opasyzğa Kenesary dūrys ükim aitty».
«Qatal, äitse de ädiletti».
Biraq būl ne? Özge batyrlar ädettegidei Kenesarynyŋ şaşbauyn köterip nege «dūrys» dep bastaryn şūlğymaidy? Bäri birdei nege tömen qarap qal-
ğan? Ağasynyŋ aitqanyn tūmar tūtatyn Nauryzbaidyŋ özi de nelikten tūnjyrap ketti?
Jüsip taŋdanğandai üidegi adamdardyŋ betine tağy bir köz tastady. İeşkim basyn köterer i̇emes. Özderi ölim jazasyna būiyrylğandai qabaqtary tüsip ketken.

Click or select a word or words to search the definition