Köşpendiler - III - Qahar

— Soldattardyŋ qanşasy tiri qaldy?
— Bilmeimin... Qolğa tüsken soldattardy jäne keruendi bar mülkimen özderimen birge alyp ketti. Qaita oralyp kep, saidan kördim...
— Betteri qalai? Bizge būrylğan joq pa?
— Joq. Äri qarai künbatysqa ketti.
Soldattyŋ jarasyn qarap bolğan jas feldşer oğan;
— Ağai, lazaretke jüriŋiz, — dedi özi jaraly bolğandai aianşaqtap.
Jaralyny qorşağan soldattar i̇endi guildei söilep ketti.
— Osylai aidalada jürip qyrylamyz da bir küni!
— Aidalaŋ ne? Bū da Rossiiä jeri ğoi...
— İä, sağan osy daliğan «Rossiiä dalasynan» ölgeniŋde ğana i̇eki metr jer būiyrar:
— Onda da tereŋdigi bir qūlaş...
— Bizdi osy jaqqa qandai sor aidap äkeldi.
— Özi kelgendei söileuin qaraşy! Meniŋ i̇erkime salsa, būl jeli azynağan qu dalany o düniede de körmes i̇edim.
— Qysqartyŋdar sözdi! — dedi kenet aqyryp jiberip Qarbyşev, — Kenesary qaraqşylary bizge soqpai ketpeidi. İerteŋnen bastap, bekinistiŋ bar soldaty, jūmysqa jaraityn i̇erkek-äielderi or qazuğa şyğady! Taŋ säriden!
Rasynda Kenesary i̇ereuilşileri Qaraötkel bekinisine soqpai ketui mümkin i̇emes i̇edi, öitkeni qazaq dalasyna Rossiiä patşasynyŋ otarşylyq saiasatyn jürgizuinde Aqmola bekinis qalasy i̇erekşe qyzmet atqarğan.
Būl tüni Qoŋyrqūlja ūiyqtamai şyqty. Kenesary äskeri bekinisti alsa, i̇eŋ aldymen at qūiryğyna ağa sūltandy bailaidy. İejelden ala almai jürgen kegi bar. «Al Kenesarynyŋ Qaraötkelge kelui sözsiz. Mynau Aqtau töŋiregin şarlauy — Qaraötkel bekinisi i̇esiginiŋ qalai jabuly i̇ekenin bilgisi kelip tartyp körui... Älde Kenesaryğa kisi salsam qaiter i̇edi? Bärimiz de Şyŋğystyŋ ülken ūly Joşydan taradyq qoi, mümkin raiynan qaitar?.. Joq, joq, öituge bolmaidy. Ol özgeni keşkenmen meni keşpeidi, Qasym balalarynyŋ atadan balağa miras bolyp kele jatqan kegi bar. Ne bolsa da taban tirep ūrysyp köru kerek. İendigi meniŋ siynar qūdaiym da, tabynar aruağym da Omby... Sodan järdem sūraiyn, qorğa deiin. Al myna Qara pūşyq İvannan ne qaiyr, ne ümit, özi mağan ala közdeu, meni jau qolyna berip, bekinisti tastai qaşudan da taiynbas.
Qoŋyrqūlja taŋ säriden türegelip Talyzinge hat jazdy. Hatyn: «Qasym ūly Kenesary Rossiiä imperiiäsyna berilgenimdi kek sanap meni aiaityn türi joq. Aldymen meniŋ basymdy alyp, bükil bala-şağamdy, tuğan-tuysqanymdy qūrtpaq, Kenesarynyŋ būl oiyn mağan qas özge rular da qoldauda. Sondyqtan osyndai tar kezeŋde qol ūşyn jalğap, tezirek Aqmola bekinisine i̇ereuilşilerge tötep bere alatyn äsker jiberuiŋizdi ötinem», — dep bitirdi.
Hatty jazyp bolyp, tez Ombyğa jetkizuin Karbyşevqa tapsyrdy da, öziniŋ basqa şaruasyna kiristi. İeŋ aldymen bekinis syrtyna kökoraily İesil jağasynda otyrğan i̇eki äieliniŋ auylyn köşirip almaqşy boldy. Būl isti oryndau-
dy Jänädil men Şyŋğysqa tapsyraiyn dep şaqyrtsa, tağy da i̇ekeui birdei bekiniste bolmai şyqty. Terisine syimai aşulanğan Qoŋyrqūljağa bäibişesiniŋ «jazğy demalystary bituge ainaldy. Ombyğa qaitar aldynda i̇el qydyryp, boi kötereiin degenderi şyğar, nesine renjisiŋ», — degen sözi auru jarasynyŋ auzyn tyrnap alğandai äser i̇etti. «Qandai boi köteru i̇ekenin bilmeimin be? Tüni boiy közimdi ilindire almai şyqqanymda, oŋbağan it Şyŋğys jatqan ğoi Zeineptiŋ torsyqtai qos anaryn qūşyp!»
äbden aşuyna mingen Qoŋyrqūlja toqalynyŋ aulyna nökerlerimen özi barmaq bolyp, şart kiınip aldy. Qolyna tobylğy sapty qamşysyn ūstai dalağa şyqty. Däl osy sätte onyŋ közi bekinis qaqpasyna oinaqtai kirgen qara jor-
ğasyna tüsti. Moinynda dorba sekildi salaqtağan birdemesi bar. Qara jorğa jemge üirengen mal. Bekinis işindegi qūdyqtardan su işpeidi. Kök İesildiŋ kök tolqynyn jüzip jürip susyndaudy ädet i̇etken. Qorğan syrtyndağy özenge özi baryp, özi keledi. Qoŋyrqūljadan böten janğa ūstatpaidy. Ol bekinis qaqpasyna oqyrana kirip, dağdyly jem jeitin astauyna qarai tört aiağyn şalys tastap, yrğala ağyp kele jatyr. Mine ağa sūltan i̇esiginiŋ aldyndağy jem astauğa kelip tūra qaldy. «Moiyndağysy ne sūmdyq» dep Qoŋyrqūlja auyr denesin irkildete qozğap, qara jorğanyŋ janyna jetip bardy. Kenet ön boiy dirildep ketti. Atynyŋ moinyndağy ülken kenep dorbanyŋ işinde qarbyz sekildi domalanğan birdeme bar, qany syrtynan sorğalap jerge tamyp tūr...
Qoŋyrqūlja belindegi löket pyşağyn suyryp alyp, dorbanyŋ jibin kesip jiberdi. Dorba jerge gürs i̇etti. Denesi dirildep ketken Qoŋyrqūlja dorbanyŋ bir būryşynan ūstap silkip jiberdi. Top i̇etip odan adamnyŋ basy tüsti. Közi şarasynan şyğa alaryp, tisteri aqsiiä qalğan. Bir ūrtynan qap-qara bolyp ketken tiliniŋ ūşy körinedi. Sirä baltamen şapqan bolu kerek, moiyn omyrtqasy şort üzilgen. Qyzyl qan är jerde betin alyp, jaŋa tuğan qozynyŋ i̇eltirisindei qara qoşqyl būp-būira şaşyna ūiysa jabysqan... Qoŋyrqūlja aŋ-taŋ bop tesile qarap i̇edi, tani ketti, balasy Şyŋğystyŋ basy i̇eken.
Bolğan uaqiğağa i̇endi ğana tüsingen Qoŋyrqūlja közi qarauytyp qūlap bara jatyp:
— Tūra tūr, Kenesary, seniŋ Syzdyğyŋnyŋ basyn däl osylai aldyŋa tart-
pasam, atym Qoŋyrqūlja bolmasyn! — deuge ğana tili keldi.
Joq, Şyŋğystyŋ basyn kesken Kenesary da i̇emes, onyŋ sarbazdary da i̇emes, Kümistiŋ äkesi äbdiuaqit şal i̇edi. Qoŋyrqūlja jalğyz qyzyn qor i̇etken tüni, bar şoqpytyn qara laşyğynyŋ ortasyna üiip, astynan ot qoidy da, taŋ ata Kümisi men äieli i̇ekeuiniŋ qolynan ūstap auyldan beti auğan jaqqa qaşyp şyqqan. Is būlai bet alar dep kütpegen Qoŋyrqūlja nökerleri soŋdarynan quğanşa būlar qamysty köl jağasyna jetip, taptyrmai ketken. Äbdiuaqit äieli men qyzyn Kenesary jasağyna köşip bara jatqan bir şağyn auylğa qosyp jiberip, özi keiin qaitqan. Jüregin udai aşytqan aşu, yza, qorlanu közin qarauyttyryp, denesin ottai örtegen. Aqyl-oiyn, bar sezimin tek «Kek! «Kek alu!» degen arman ğana bilegen. Şermende jan osydan böten şeşim taba almady. Yza üstinde oğan būdan artyq ädiletti, dūrys şeşim joq tärizdendi. Qoŋyrqūljany öltirip, öşin alsa armanynan şyğatyndai boldy. Osyndai täue-
kelge bel buğan äbdiuaqit itine şeiin özine tanys Zeinep toqaldyŋ auly syrtyn torlai bastady. Biraq küzeti myqty toqal üiine taiai almağan. Besinşi küni, küzet ketken tüni — tağy aŋdyğan. Oida joqta auyl syrtynda i̇eki salt atty paida bolğan. Bireui Şyŋğys i̇edi. Äbdiuaqit birden tanydy. Janyndağy serigin Zeineptiŋ otauyna jiberip, Şyŋğys özi habar kütip, sai tübinde jatyp qaldy. Sirä, äkesi ketisimen toqaldyŋ üiine tikelei baruğa jüreksingen boluy kerek... Būnyŋ bärin äbdiuaqit körip otyrdy. Bes künnen beri qolynan dym kelmei, yzadan äbden közi qarauytqan, äkesi men balasynyŋ, balasy men toqal şeşesiniŋ arasyndağy käpti bilmeitin sorly, «Qoŋyrqūljanyŋ balasy meniŋ balamnan artyq pa, ol meniŋ balamdy qan qylğanda men onyŋ balasyn nege aiaimyn» dep, közi ilinip ketken Şyŋğystyŋ qasyna sybdyryn şyğarmai kelip aibaltamen moiyn tūsynan qos qoldap kep ūrğan.
Sol küni taŋerteŋ i̇enesinen jetim qalyp, qūlynynan özi i̇emizdikpen asyrağan qara jorğany İesilden su işuge kelgen kezinde i̇eppen qūr-qūrlap ūstap alyp, Şyŋğystyŋ basy salynğan dorbany moinyna tağyp qūia bergen. Özi Kenesary i̇eline qarai asyğa jönelgen.
Qoŋyrqūlja üş kün jer qūşyp jatyp, balasynyŋ denesin i̇el-jūrty bop qabirlegennen keiin bir-aq tūrdy. Äitse de Şyŋğystağy öşin jauynyŋ alyp bergenine ol iştei riza i̇edi, biraq ağaiyn-tuğanğa syr bermei, qara jamylyp kaiğy tartqandai jetisin berdi de, Kenesary qolymen kezdesu äreketine kirisip ketti.

II

Kenesary bir qiyn mäseleni şeşerde qalyŋ qabağyn qars jauyp, bir qolymen isfağan semseriniŋ sabynan ūstap, temir torğa qamalğan jolbarystai aq ordanyŋ işin kezip, i̇ersili-qarsy jüre, köp oilanatyn. Mūndai kezinde sūltannyŋ syrt beinesi şynynda da jolbarysqa ūqsas qaharly bolatyn, jelkesi küdireiip, ötkir közderi ädettegisinen göri qyzara tüsip, tiri janğa til qatpai, sūstana qalatyn: Osyndai aşuly-oily şağynda onyŋ üstine i̇eşkim batyp kire almaityn, öitkeni ol būl kezde jaişylyqtağydai i̇emes, adam köŋiline qaramaityn qatal keletin...
Kenesary bügin de osyndai jağdaida i̇edi. Polkovniktiŋ pogony tağylğan oqaly kögildir mauyty şapanyn jelbegei jamyla salyp, i̇eki sağattan beri aq ordanyŋ işin adymdai i̇ersili-qarsyly kezip jür.
Keşe Syr boiynan habarşy kelgen. Ol «Mädelihan özi ögei şeşesi Hanpadşaiymmen köŋildes i̇eken, osydan bir bäle tumasa netsin» degen. Jäne Begderbektiŋ äulieatağa auysyp, uaqytşa Taşkent qūşbegi bop Läşkärdiŋ özi tağaiyndalğannan beri, o jaqtağy qazaqtardyŋ küiiniŋ būrynğydan da naşarlanyp ketkenin aitqan. Kenesaryny tolqytqan osy habarlar ma? Joq, olar i̇emes. Būl habarlar sūltandy qanşa i̇eleŋdetkenmen, äzirge tek şyğyp kele jatqan şiqan tärizdi. Jarylatyn kezin şydai kütuge bar. Onyŋ bar oiy osy arada, öziniŋ bügin şeşetin mäselesinde. İeger ony dūrys şeşse, bağynyŋ janğany, abyroiy köterilgeni. Qazir soŋynan i̇ergen i̇elu myŋ şaŋyraqtyŋ üstine, i̇erteŋ tağy i̇elu myŋ tipti jüz, jüz i̇elu myŋ şaŋyraqtyŋ qosyluy kämil... Al dūrys şeşe almasa byltyrdan beri janyn salyp jinağan jūrtynyŋ köz aldynda ümitin aqtamağany... Onda i̇erteŋnen bastap, soŋynan i̇ergen i̇eldiŋ tarai bastamasyna kim kepil? Qazaq topyrlap şauyp kele jatqan jylqy tärizdi, i̇eger jau aldynan şyğyp ürkite qalsa keiin qarai lap beruden taiynbaidy. Onda ony aqyl da, soiyl da toqtata almaidy...
Sondyqtan soŋynan i̇ergen jūrtty ondai küige ūşyratpau kerek, aiqai sap delebesin qozdyryp, şapqan üstine şapqyzyp, kezdesken or, oipattan sekirtip ötkizip, qarsy kelgen jaudy japyrtyp ketkizu kerek.
Kenesary jigitteri osy uaqytqa deiin, Taşkent pen Qaraötkel, Qyzyljar arasyndağy keruenderdi talap, yrqyna könbegen keibir sūltandardyŋ aulyn şauyp, Çirikov pen Karpovtyŋ jasaqtary sekildi patşa äskerleriniŋ şağyn toptarymen ğana qağysyp keldi. Al i̇erteŋnen bastap ülken aiqasqa şyqpaq, patşa äskerleri men Rossiiäğa berilgen qazaq sūltandaryna qarsy maidan aşpaq. Ol söituge mindetti, öitkeni soŋynan i̇ergen jūrttyŋ kökeikesti armanyn, müddesin i̇eske alatyn mezgil jetti, äitpese jer-suymyzdy, i̇erkindigimizdi qor-
ğaimyz dep maŋyna toptalğan būqara i̇eldiŋ köŋili suii bastauy mümkin. Qara qazaqtyŋ būdan kütkeni i̇el şabu, keruen tonau i̇emes, ülken is, halyqtyq is.
Kenesary būl maidandy aşpastan būryn, patşa äskerimen talasty soğyssyz şeşpek bop qoldan kelgen amalyn aiağan joq. Maŋaiyna aq patşadan zäbirlik jegen jūrtty jinaumen qatar, mümkin, künnen-künge köbeiip jatqanymyzdy körip bizben sanasar degen ümitte de boldy, Omby bastyqtaryna hat üstine hat joldady.
İeŋ aqyrğy hatyn ol Şu men Sarysudy qystap şyğyp, Saryarqanyŋ bel ortasy Qaraqoiyn Qaşyrlyğa köşip kelgen soŋ, Batys Sibir general-gubernatory Gorçakov kniazğa 1838, iağni qazaqşa İt jyly, mamyr aiynyŋ basynda jazğan. Ony Toqtynyŋ Tabyldysy men Qazanğaptyŋ Köşinbaiy degen öziniŋ i̇eki senimdi adamy arqyly joldağan. Hattyŋ mazmūny mynadai i̇edi:
«Märtebeli ūluğ gospodin janaral-gubernator hazratlärina 6 
Abylai hannyŋ ūrpağy Kenesary Qasym ūğylynan ğaryznama.
Sizdiŋ ağzam hazrätlaryŋyzğa mağlūm qylamyz, şunki meniŋ tilegim i̇eki patşalyqtyŋ halqy da tynyştyqta ömir süru i̇edi, biraq ta sizdiŋ adamdaryŋyzdy öz jağyma şyğaryp aldy dep siz mağan kümändanatyn körinesiz. Meniŋ aityp otyrğanym mynau: bizdiŋ babamyz han Abylaiğa tiısti jerlerde siz duan saldyrdyŋyz jäne qazaq halqynan alym-salyq alasyz, söitip bizdi qyspaqqa salyp otyrsyz. Biz būğan riza i̇emespiz jäne alym-salyq tölep sizdiŋ qarauyŋyzda tūra almaimyz. Bizdiŋ basymyzğa tuğan kün Reseidiŋ basyna tusa sender qandai küide bolar i̇ediŋder? Sondyqtan bizdiŋ jai-küiimizben sanasularyŋ kerek.
ärine, men Baianauyl, Qarqaraly häm Aqmola qazaqtaryn özime qosyp aldym, äli de bolsa halqymdy öz jağyma qosa berem degen nietim bar; alaida qazaq halqy būrynğyşa öz aldyna i̇el bolyp ömir sürse tipti jaqsy bolar i̇edi, sonda ğana siz de, biz de tynyş ömir süre alar i̇edik.
Meniŋ i̇estuimşe, sizder bizdi Qoqan häm Būqar handyğynan aiyrudy közdeitin körinesizder. Biraq olar mūsylman zaŋy boiynşa bizdi qorğauğa mindetti.
Eki i̇el tynyş, beibit ömir sürse bärinen de sol jaqsy bolar i̇edi. Biraq duanbasylary i̇el aralağan kezinde siiäzğa dep syltauratyp qazaqtyŋ jaqsy at, jaqsy kiım-keşekterin alatyn körinedi. Bizdiŋ mülkimizdi talan-tarajğa saluğa tyiym bolsyn degen patşa ağzamnyŋ zaŋy bola tūrsa da, duanbasylary qazaqtardyŋ aitqan aryzyn qūlağyna da ilmeidi. Juyrda ğana Törtuyl bolysynyŋ qazağy Aznabai myrzanyŋ äielin, i̇eki kelinin, qyzyn häm bir jesir äieldi jaulap alyp ketti. Būlardyŋ qaida i̇ekeni äli belgisiz.
Sizben ärqaşanda dostyq qatynasta tūrudy közdep men myna tömendegilerdi talap i̇etemin:
1) Aqtau qorğanysy joiylsyn;
2) Aqmola duany joiylsyn;
3) Bizdiŋ jerimizge salynğan sondai mekeme oryndary tegis joiylsyn;
4) Qamauğa alynğan bizdiŋ adamdar häm Qoŋyrqūlja sūltanğa jiberilgen i̇eki adam bosatylsyn.
ioşpuny ilandyrmaє Їşin men sµltan
Kenesary јasym µ¬ly mЈrimdi bastym».
Būl hatta Kenesary Qoqan, Būhar handyğymen i̇eş uaqytta da birikpeitinin bile tūrsa da, general-gubernatorğa sūs körsetu üşin olar järdem beredi degen sözdi ädeii körsetken.
Būl hatyna da Kenesary üş ai boiy i̇eş jauap ala almady. Hatty apara jatqan Tabyldy men Köşinbaidy Qoŋyrqūlja jağyndağy Köşenniŋ balalary ūstap alyp, Ombyğa jaiau aidap jetkizedi. Köp keşikpei olardy sottap Sibirge jürgizedi-mis degen habar Kenesaryğa da keledi.
Öziniŋ birneşe hatyna jauap ala almağan Kenesary i̇endi äbden yzalanady. Dūşpandarynyŋ qaruly aiqassyz teŋdik bermeitinine közi jetedi. «Endi mağan qalğan jol — ne patşa ükimetine, Qoŋyrqūlja, Uäli balalaryna bas iıp bağynyp, qalyŋ qoldy taratu. Ne maidan aşyp aiqasyp, küşpen öz aitqanyma köndiru», — dep oilaidy ol. Osynyŋ i̇ekinşisin qalağan Kenesary būl aiqasty qazaq dalasyn özine bağyndyruda Soltüstik pen Şyğystağy Rossiiä imperiiäsynyŋ i̇eŋ myqty kindigi bolğan Aqmola bekinisin aludan, onymen qatar ata jauy Uälihannyŋ qatyny Aiğanymnyŋ Syrymbet salasyndağy ordasyn şabudan bastamaq boldy. Kei batyrlarynyŋ «şabuyldy Kökşetaudan bastasaq» degenine sūltan könbedi. Öitkeni Kökşe jeri at bauryn jazyp şaba alatyn jazyq i̇emes jäne ar jağynda Omby jaqyn, patşa äskeri tez jetui mümkin. Onyŋ üstine äkesi Qasym Kökşeniŋ kiesi aq burany atqan degen laqap bar, Kenesary i̇el qarğysynan da seskenedi.
Al Aqmola bekinisin alyp öziniŋ myqtylyğyn körsetse, abyroiynyŋ örşigeni. Bireudi maqtasa aiyn aspanğa şyğaryp, jer-kökke syiğyzbai kötermeleitin qazaq Kenesarynyŋ daŋqyn alty alaşqa taratady. Serkege i̇ergen qoidai soŋynan i̇eredi. Osylai bolatynyna sūltan kämil senedi. Oğan tağy bir sebebi bar. Keşe ğana habar alğan. Osy bügin-erteŋder arqa ökirikteriniŋ qazaqtarynan jaŋa ustav boiynşa biyldan bastap salyq jinalsyn degen patşa jarlyğy şyqpaq. Būl jarlyq boiynşa jüz qaradan bir qara salyq alynyp i̇eger ol aqşadai tölenetin bolsa, jylqy basy 35 somğa, ögiz jiyrma somğa, qoi i̇eki somğa bağalansyn delinbek. Būl jarlyq şyqsa, dätke quat, onsyz da patşa ükimetinen qyspaq körip jürgen qazaq, Kenesary jağyna qoidai toğytylady...
Patşanyŋ Kökşetau men Qarqaraly ökiriginiŋ qazaqtary jaiyndağy būl Ukazy Kenesary köterilisiniŋ qyzu şağynda Qaraşanyŋ jiyrma segizi küni sol İt jyly şyqty. Biraq ūzynqūlaq būny qazaq aulyna i̇eki ai būryn jetkizdi, Kenesarynyŋ da dätke quat körip otyrğany osy Ukaz...
«Al Aqmola bekinisin ala almasa? Soŋyndağy bes myŋ atty äskerin qyr-
ğynğa ūşyratsa? Onda Kenesarynyŋ artynan kim i̇eredi? Birden tauy şağylğan jūrt, basqa ūrğan mal sekildi şeginşektei bermek. Jauyn jeŋe almaityn batyr — qūr batyr, i̇el qorğany i̇emes.
Sondyqtan osy i̇eŋ alğaşqy ülken aiqasta Kenesary öziniŋ qamal būzar i̇er, i̇el bastai alatyn kemeŋger i̇ekenin jūrt közine körsetui kerek. Öitpese ol jūrtty soŋynan i̇erte almaidy, oilağan maqsaty — han tağyna da jete almaidy. Al mūny istei almasa?».
«Joq, joq, qaitken künde de Aqmola bekinisin alu abzal. Biraq bes jüzge taiau jasağy, zeŋbirek, karabin, işteser qaruy bar, biıktigi bes sajyn qorğandy, jan-jağyn qorşai qazğan tereŋ orly bekinisti Qoŋyrqūlja men Qarapūşyq İvan op-oŋai bere sala ma? Ailaŋ jetse, bermeimin degenine qūiasyŋ ba, alasyŋ!.. Başqūrt äşirap aitqan bekinisti alu ailasy Kenesarynyŋ būrynğy oiyna oi qosty i̇emes pe? İä, söitti. Ätteŋ, dünie-ai, äşirap i̇eki kün ötpei joq jerden mert boldy. Biraq aitqan aqyly kökiregimde sairap tūrğan joq pa? Ai, Qaraülek-ai, qolyŋ gürziden de auyr-au, sorly başqūrttyŋ moiyn omyrtqasyn birden üzip jiberipsiŋ. Säl jeŋil qimyldasaŋ netti, jazyğy qamal aludy üiretkeni me? Noiys neme, meniŋ oiymdy dūrys tüsinbegensiŋ ğoi. Sağan äşirapty i̇ertip jibergendegi oiym qaramaidy dūrys qainatudy üiretsin degenim i̇edi ğoi. Al sen meniŋ būrynğy täsilimnen şyğa almapsyŋ... Öltirip jiberipsiŋ. Ölu — ömir zaŋy. İendi oqasy joq. Öltirgeniŋ dūrys ta. Qaraşynyŋ aqylymen qamal alğanymdy jūrt bilse, mende qandai abyroi qalady? İendi ol ädisti... Joq, joq, i̇eŋ aldymen bar batyrymnan bekinisti qalai alu kerek i̇ekenin sūraimyn, ärine ärqaisysy ärqily jolğa silteidi... İeŋ soŋynda baryp, öz oiymdai aitamyn. İel bastaityn qaharmannyŋ auzynan şyğatyn sözdi aituym kerek. Būnyŋ özi mağan i̇ergen jūrttyŋ birden köŋilin köterui sözsiz. Sodan keiin men aitqan ädispen Aqmola bekinisin alsaq, odan artyq abyroi bolar ma?! Soŋymnan i̇ergen jūrt qūrmet tūtsa, han tağynyŋ da jaqyndai tüskeni.
Osydan üş kün būryn Aqmola bekinisin qalai aludy oilap, ordada jalğyz otyrğanynda Kenesarynyŋ üstine Jolaman batyrdyŋ jasağynan Baitabynmen birge kelgen äşirap degen başqūrt jigiti kirgen. Däuletşi i̇ekeui zeŋbirek qUia biledi degennen keiin, Kenesary osy başqūrt jigitterimen jiı kezdesip tūratyn. Öziniŋ ordasyna da älsin-älsin şaqyryp, zeŋbirek qūiu jaiyn äŋgimelesetin. Söilese kelgende zeŋbirek qūiudy biletin Däuletşi, al äşirap — Salauat İulaevtyŋ köterilisine qatynasqan, belgili jauyngerlerdiŋ biriniŋ balasy bop şyqqan, äkesiniŋ aituy boiynşa bekinisterdi aludyŋ ädisinen habardar i̇ekenin aŋğartqan. Kenesary zeŋbirek qūiğyzamyn dep birneşe auyldyŋ qazan-oşağyn jinatyp, Däuletşiniŋ qasyna qazaqtyŋ asqan şeber bes ūstasyn qosyp, Qorğasyndy deitin jerden körik aşqan. Al äşirapty janyna alyp qalğan Kenesary oğan Aqmola bekinisiniŋ qandai bekinis i̇ekenin aita kelip, osyndai qamaldardy Salauat İulai qalai aldy i̇eken dep söz tastağan.
— Özderiŋizdiŋ qandai oilaryŋyz bar? — degen äşirap.
Kenesary jasyrmağan.
— Qalyŋ äsker jüzdik, myŋdyq sappenen kädimgi jardy ūruğa kele jatqan tolqyndai lek-lek bop, barynşa aiqailap ūran sap, biriniŋ soŋynan biri qamal-ğa şabady, — degen ol. — Mūndai jağdaida guildegen, şuyldağan, atoi qoiğan qalyŋ topty körip, qamal qorğanşylary şydai almaidy, qaradai zäre-qūty qaşyp, qamaldy qorğamaq tügil, bekinis üstinde de otyra almai, köbine-aq qaşa jöneledi. Būl ädisti ata-babalarym i̇ejelden qoldanyp keledi.
— Mūndai i̇eski ädispen zeŋbiregi bar, jaqsy qarulanğan äskerge toly Aqmola sekildi qazirgi zaman bekinisi alynbaidy, — degen äşirap.
— Nege? — dep Kenesary oğan tesile qarağan.
äşirap tüsindire jauap bergen.
— Jaŋa öziŋiz aittyŋyz ğoi, Aqmola bekinisin qorşap qazylğan or bar dep. Laqyldap kele jatqan sarbazdaryŋyz sol orğa kelgende amalsyz toqtaidy. Aldyŋğy qataryn artyndağy şauyp kele jatqandary iterip, keibireuleri orğa qūlap, qalyŋ qol irkilip qalady. Däl osy kezde qorğan üstindegi jaularyŋyz tört zeŋbirekti birdei atyp, myltyq bitkennen jappai oq jaudyryp, bar äskeriŋizdi jusatady da salady. Sondyqtan būl ädis qazirgi jağdaida bekinis aluğa kelmeidi. Basqa jol tabu kerek...
— Qandai jol?
— Bekinistiŋ işinde ağaş üiler köp... dediŋiz ğoi. Salauat İulai ūly bir amaldy osy jağynan oilağan bolar i̇edi..
äşirap mūndaida Salauat İulai ūly meniŋ äkemniŋ aituy boiynşa bylai ister i̇edi dep öziniŋ oiyn aityp bergen. Onyŋ aitqany Salauat İulai ūly ğana i̇emes, köne saqtardyŋ, berirektegi qypşaqtar men monğoldardyŋ qamal alu ädi-
si i̇edi.
Başqūrt jauyngeriniŋ aqyly Kenesaryğa öte ūnağan. Şyndap qimyldasa Aqmola bekinisiniŋ alynatynyna közi anyq jetken. İeŋsesi köterile bastağan. Biraq köŋilinde janyn jegidei jegen bir küdik tuğan. «Sonda qalai bolady, degen ol işinen, Aqmolany aluda... men qaraşynyŋ aqylynan asa almağanym ba?»
Üş künnen keiin dülei, mylqau, alpamsadai zor denesine qarap jūrt Qara-

Click or select a word or words to search the definition