Köşpendiler - III - Qahar

— Soldattardyñ qanşasy tiri qaldy?
— Bilmeimin... Qolğa tüsken soldattardy jäne keruendi bar mülkimen özderimen birge alyp ketti. Qaita oralyp kep, saidan kördim...
— Betteri qalai? Bizge būrylğan joq pa?
— Joq. Äri qarai künbatysqa ketti.
Soldattyñ jarasyn qarap bolğan jas feldşer oğan;
— Ağai, lazaretke jüriñiz, — dedi özi jaraly bolğandai aianşaqtap.
Jaralyny qorşağan soldattar i̇endi guildei söilep ketti.
— Osylai aidalada jürip qyrylamyz da bir küni!
— Aidalañ ne? Bū da Rossiiä jeri ğoi...
— İä, sağan osy daliğan «Rossiiä dalasynan» ölgeniñde ğana i̇eki metr jer būiyrar:
— Onda da tereñdigi bir qūlaş...
— Bizdi osy jaqqa qandai sor aidap äkeldi.
— Özi kelgendei söileuin qaraşy! Meniñ i̇erkime salsa, būl jeli azynağan qu dalany o düniede de körmes i̇edim.
— Qysqartyñdar sözdi! — dedi kenet aqyryp jiberip Qarbyşev, — Kenesary qaraqşylary bizge soqpai ketpeidi. İerteñnen bastap, bekinistiñ bar soldaty, jūmysqa jaraityn i̇erkek-äielderi or qazuğa şyğady! Tañ säriden!
Rasynda Kenesary i̇ereuilşileri Qaraötkel bekinisine soqpai ketui mümkin i̇emes i̇edi, öitkeni qazaq dalasyna Rossiiä patşasynyñ otarşylyq saiasatyn jürgizuinde Aqmola bekinis qalasy i̇erekşe qyzmet atqarğan.
Būl tüni Qoñyrqūlja ūiyqtamai şyqty. Kenesary äskeri bekinisti alsa, i̇eñ aldymen at qūiryğyna ağa sūltandy bailaidy. İejelden ala almai jürgen kegi bar. «Al Kenesarynyñ Qaraötkelge kelui sözsiz. Mynau Aqtau töñiregin şarlauy — Qaraötkel bekinisi i̇esiginiñ qalai jabuly i̇ekenin bilgisi kelip tartyp körui... Älde Kenesaryğa kisi salsam qaiter i̇edi? Bärimiz de Şyñğystyñ ülken ūly Joşydan taradyq qoi, mümkin raiynan qaitar?.. Joq, joq, öituge bolmaidy. Ol özgeni keşkenmen meni keşpeidi, Qasym balalarynyñ atadan balağa miras bolyp kele jatqan kegi bar. Ne bolsa da taban tirep ūrysyp köru kerek. İendigi meniñ siynar qūdaiym da, tabynar aruağym da Omby... Sodan järdem sūraiyn, qorğa deiin. Al myna Qara pūşyq İvannan ne qaiyr, ne ümit, özi mağan ala közdeu, meni jau qolyna berip, bekinisti tastai qaşudan da taiynbas.
Qoñyrqūlja tañ säriden türegelip Talyzinge hat jazdy. Hatyn: «Qasym ūly Kenesary Rossiiä imperiiäsyna berilgenimdi kek sanap meni aiaityn türi joq. Aldymen meniñ basymdy alyp, bükil bala-şağamdy, tuğan-tuysqanymdy qūrtpaq, Kenesarynyñ būl oiyn mağan qas özge rular da qoldauda. Sondyqtan osyndai tar kezeñde qol ūşyn jalğap, tezirek Aqmola bekinisine i̇ereuilşilerge tötep bere alatyn äsker jiberuiñizdi ötinem», — dep bitirdi.
Hatty jazyp bolyp, tez Ombyğa jetkizuin Karbyşevqa tapsyrdy da, öziniñ basqa şaruasyna kiristi. İeñ aldymen bekinis syrtyna kökoraily İesil jağasynda otyrğan i̇eki äieliniñ auylyn köşirip almaqşy boldy. Būl isti oryndau-
dy Jänädil men Şyñğysqa tapsyraiyn dep şaqyrtsa, tağy da i̇ekeui birdei bekiniste bolmai şyqty. Terisine syimai aşulanğan Qoñyrqūljağa bäibişesiniñ «jazğy demalystary bituge ainaldy. Ombyğa qaitar aldynda i̇el qydyryp, boi kötereiin degenderi şyğar, nesine renjisiñ», — degen sözi auru jarasynyñ auzyn tyrnap alğandai äser i̇etti. «Qandai boi köteru i̇ekenin bilmeimin be? Tüni boiy közimdi ilindire almai şyqqanymda, oñbağan it Şyñğys jatqan ğoi Zeineptiñ torsyqtai qos anaryn qūşyp!»
äbden aşuyna mingen Qoñyrqūlja toqalynyñ aulyna nökerlerimen özi barmaq bolyp, şart kiınip aldy. Qolyna tobylğy sapty qamşysyn ūstai dalağa şyqty. Däl osy sätte onyñ közi bekinis qaqpasyna oinaqtai kirgen qara jor-
ğasyna tüsti. Moinynda dorba sekildi salaqtağan birdemesi bar. Qara jorğa jemge üirengen mal. Bekinis işindegi qūdyqtardan su işpeidi. Kök İesildiñ kök tolqynyn jüzip jürip susyndaudy ädet i̇etken. Qorğan syrtyndağy özenge özi baryp, özi keledi. Qoñyrqūljadan böten janğa ūstatpaidy. Ol bekinis qaqpasyna oqyrana kirip, dağdyly jem jeitin astauyna qarai tört aiağyn şalys tastap, yrğala ağyp kele jatyr. Mine ağa sūltan i̇esiginiñ aldyndağy jem astauğa kelip tūra qaldy. «Moiyndağysy ne sūmdyq» dep Qoñyrqūlja auyr denesin irkildete qozğap, qara jorğanyñ janyna jetip bardy. Kenet ön boiy dirildep ketti. Atynyñ moinyndağy ülken kenep dorbanyñ işinde qarbyz sekildi domalanğan birdeme bar, qany syrtynan sorğalap jerge tamyp tūr...
Qoñyrqūlja belindegi löket pyşağyn suyryp alyp, dorbanyñ jibin kesip jiberdi. Dorba jerge gürs i̇etti. Denesi dirildep ketken Qoñyrqūlja dorbanyñ bir būryşynan ūstap silkip jiberdi. Top i̇etip odan adamnyñ basy tüsti. Közi şarasynan şyğa alaryp, tisteri aqsiiä qalğan. Bir ūrtynan qap-qara bolyp ketken tiliniñ ūşy körinedi. Sirä baltamen şapqan bolu kerek, moiyn omyrtqasy şort üzilgen. Qyzyl qan är jerde betin alyp, jaña tuğan qozynyñ i̇eltirisindei qara qoşqyl būp-būira şaşyna ūiysa jabysqan... Qoñyrqūlja añ-tañ bop tesile qarap i̇edi, tani ketti, balasy Şyñğystyñ basy i̇eken.
Bolğan uaqiğağa i̇endi ğana tüsingen Qoñyrqūlja közi qarauytyp qūlap bara jatyp:
— Tūra tūr, Kenesary, seniñ Syzdyğyñnyñ basyn däl osylai aldyña tart-
pasam, atym Qoñyrqūlja bolmasyn! — deuge ğana tili keldi.
Joq, Şyñğystyñ basyn kesken Kenesary da i̇emes, onyñ sarbazdary da i̇emes, Kümistiñ äkesi äbdiuaqit şal i̇edi. Qoñyrqūlja jalğyz qyzyn qor i̇etken tüni, bar şoqpytyn qara laşyğynyñ ortasyna üiip, astynan ot qoidy da, tañ ata Kümisi men äieli i̇ekeuiniñ qolynan ūstap auyldan beti auğan jaqqa qaşyp şyqqan. Is būlai bet alar dep kütpegen Qoñyrqūlja nökerleri soñdarynan quğanşa būlar qamysty köl jağasyna jetip, taptyrmai ketken. Äbdiuaqit äieli men qyzyn Kenesary jasağyna köşip bara jatqan bir şağyn auylğa qosyp jiberip, özi keiin qaitqan. Jüregin udai aşytqan aşu, yza, qorlanu közin qarauyttyryp, denesin ottai örtegen. Aqyl-oiyn, bar sezimin tek «Kek! «Kek alu!» degen arman ğana bilegen. Şermende jan osydan böten şeşim taba almady. Yza üstinde oğan būdan artyq ädiletti, dūrys şeşim joq tärizdendi. Qoñyrqūljany öltirip, öşin alsa armanynan şyğatyndai boldy. Osyndai täue-
kelge bel buğan äbdiuaqit itine şeiin özine tanys Zeinep toqaldyñ auly syrtyn torlai bastady. Biraq küzeti myqty toqal üiine taiai almağan. Besinşi küni, küzet ketken tüni — tağy añdyğan. Oida joqta auyl syrtynda i̇eki salt atty paida bolğan. Bireui Şyñğys i̇edi. Äbdiuaqit birden tanydy. Janyndağy serigin Zeineptiñ otauyna jiberip, Şyñğys özi habar kütip, sai tübinde jatyp qaldy. Sirä, äkesi ketisimen toqaldyñ üiine tikelei baruğa jüreksingen boluy kerek... Būnyñ bärin äbdiuaqit körip otyrdy. Bes künnen beri qolynan dym kelmei, yzadan äbden közi qarauytqan, äkesi men balasynyñ, balasy men toqal şeşesiniñ arasyndağy käpti bilmeitin sorly, «Qoñyrqūljanyñ balasy meniñ balamnan artyq pa, ol meniñ balamdy qan qylğanda men onyñ balasyn nege aiaimyn» dep, közi ilinip ketken Şyñğystyñ qasyna sybdyryn şyğarmai kelip aibaltamen moiyn tūsynan qos qoldap kep ūrğan.
Sol küni tañerteñ i̇enesinen jetim qalyp, qūlynynan özi i̇emizdikpen asyrağan qara jorğany İesilden su işuge kelgen kezinde i̇eppen qūr-qūrlap ūstap alyp, Şyñğystyñ basy salynğan dorbany moinyna tağyp qūia bergen. Özi Kenesary i̇eline qarai asyğa jönelgen.
Qoñyrqūlja üş kün jer qūşyp jatyp, balasynyñ denesin i̇el-jūrty bop qabirlegennen keiin bir-aq tūrdy. Äitse de Şyñğystağy öşin jauynyñ alyp bergenine ol iştei riza i̇edi, biraq ağaiyn-tuğanğa syr bermei, qara jamylyp kaiğy tartqandai jetisin berdi de, Kenesary qolymen kezdesu äreketine kirisip ketti.

II

Kenesary bir qiyn mäseleni şeşerde qalyñ qabağyn qars jauyp, bir qolymen isfağan semseriniñ sabynan ūstap, temir torğa qamalğan jolbarystai aq ordanyñ işin kezip, i̇ersili-qarsy jüre, köp oilanatyn. Mūndai kezinde sūltannyñ syrt beinesi şynynda da jolbarysqa ūqsas qaharly bolatyn, jelkesi küdireiip, ötkir közderi ädettegisinen göri qyzara tüsip, tiri janğa til qatpai, sūstana qalatyn: Osyndai aşuly-oily şağynda onyñ üstine i̇eşkim batyp kire almaityn, öitkeni ol būl kezde jaişylyqtağydai i̇emes, adam köñiline qaramaityn qatal keletin...
Kenesary bügin de osyndai jağdaida i̇edi. Polkovniktiñ pogony tağylğan oqaly kögildir mauyty şapanyn jelbegei jamyla salyp, i̇eki sağattan beri aq ordanyñ işin adymdai i̇ersili-qarsyly kezip jür.
Keşe Syr boiynan habarşy kelgen. Ol «Mädelihan özi ögei şeşesi Hanpadşaiymmen köñildes i̇eken, osydan bir bäle tumasa netsin» degen. Jäne Begderbektiñ äulieatağa auysyp, uaqytşa Taşkent qūşbegi bop Läşkärdiñ özi tağaiyndalğannan beri, o jaqtağy qazaqtardyñ küiiniñ būrynğydan da naşarlanyp ketkenin aitqan. Kenesaryny tolqytqan osy habarlar ma? Joq, olar i̇emes. Būl habarlar sūltandy qanşa i̇eleñdetkenmen, äzirge tek şyğyp kele jatqan şiqan tärizdi. Jarylatyn kezin şydai kütuge bar. Onyñ bar oiy osy arada, öziniñ bügin şeşetin mäselesinde. İeger ony dūrys şeşse, bağynyñ janğany, abyroiy köterilgeni. Qazir soñynan i̇ergen i̇elu myñ şañyraqtyñ üstine, i̇erteñ tağy i̇elu myñ tipti jüz, jüz i̇elu myñ şañyraqtyñ qosyluy kämil... Al dūrys şeşe almasa byltyrdan beri janyn salyp jinağan jūrtynyñ köz aldynda ümitin aqtamağany... Onda i̇erteñnen bastap, soñynan i̇ergen i̇eldiñ tarai bastamasyna kim kepil? Qazaq topyrlap şauyp kele jatqan jylqy tärizdi, i̇eger jau aldynan şyğyp ürkite qalsa keiin qarai lap beruden taiynbaidy. Onda ony aqyl da, soiyl da toqtata almaidy...
Sondyqtan soñynan i̇ergen jūrtty ondai küige ūşyratpau kerek, aiqai sap delebesin qozdyryp, şapqan üstine şapqyzyp, kezdesken or, oipattan sekirtip ötkizip, qarsy kelgen jaudy japyrtyp ketkizu kerek.
Kenesary jigitteri osy uaqytqa deiin, Taşkent pen Qaraötkel, Qyzyljar arasyndağy keruenderdi talap, yrqyna könbegen keibir sūltandardyñ aulyn şauyp, Çirikov pen Karpovtyñ jasaqtary sekildi patşa äskerleriniñ şağyn toptarymen ğana qağysyp keldi. Al i̇erteñnen bastap ülken aiqasqa şyqpaq, patşa äskerleri men Rossiiäğa berilgen qazaq sūltandaryna qarsy maidan aşpaq. Ol söituge mindetti, öitkeni soñynan i̇ergen jūrttyñ kökeikesti armanyn, müddesin i̇eske alatyn mezgil jetti, äitpese jer-suymyzdy, i̇erkindigimizdi qor-
ğaimyz dep mañyna toptalğan būqara i̇eldiñ köñili suii bastauy mümkin. Qara qazaqtyñ būdan kütkeni i̇el şabu, keruen tonau i̇emes, ülken is, halyqtyq is.
Kenesary būl maidandy aşpastan būryn, patşa äskerimen talasty soğyssyz şeşpek bop qoldan kelgen amalyn aiağan joq. Mañaiyna aq patşadan zäbirlik jegen jūrtty jinaumen qatar, mümkin, künnen-künge köbeiip jatqanymyzdy körip bizben sanasar degen ümitte de boldy, Omby bastyqtaryna hat üstine hat joldady.
İeñ aqyrğy hatyn ol Şu men Sarysudy qystap şyğyp, Saryarqanyñ bel ortasy Qaraqoiyn Qaşyrlyğa köşip kelgen soñ, Batys Sibir general-gubernatory Gorçakov kniazğa 1838, iağni qazaqşa İt jyly, mamyr aiynyñ basynda jazğan. Ony Toqtynyñ Tabyldysy men Qazanğaptyñ Köşinbaiy degen öziniñ i̇eki senimdi adamy arqyly joldağan. Hattyñ mazmūny mynadai i̇edi:
«Märtebeli ūluğ gospodin janaral-gubernator hazratlärina 6 
Abylai hannyñ ūrpağy Kenesary Qasym ūğylynan ğaryznama.
Sizdiñ ağzam hazrätlaryñyzğa mağlūm qylamyz, şunki meniñ tilegim i̇eki patşalyqtyñ halqy da tynyştyqta ömir süru i̇edi, biraq ta sizdiñ adamdaryñyzdy öz jağyma şyğaryp aldy dep siz mağan kümändanatyn körinesiz. Meniñ aityp otyrğanym mynau: bizdiñ babamyz han Abylaiğa tiısti jerlerde siz duan saldyrdyñyz jäne qazaq halqynan alym-salyq alasyz, söitip bizdi qyspaqqa salyp otyrsyz. Biz būğan riza i̇emespiz jäne alym-salyq tölep sizdiñ qarauyñyzda tūra almaimyz. Bizdiñ basymyzğa tuğan kün Reseidiñ basyna tusa sender qandai küide bolar i̇ediñder? Sondyqtan bizdiñ jai-küiimizben sanasularyñ kerek.
ärine, men Baianauyl, Qarqaraly häm Aqmola qazaqtaryn özime qosyp aldym, äli de bolsa halqymdy öz jağyma qosa berem degen nietim bar; alaida qazaq halqy būrynğyşa öz aldyna i̇el bolyp ömir sürse tipti jaqsy bolar i̇edi, sonda ğana siz de, biz de tynyş ömir süre alar i̇edik.
Meniñ i̇estuimşe, sizder bizdi Qoqan häm Būqar handyğynan aiyrudy közdeitin körinesizder. Biraq olar mūsylman zañy boiynşa bizdi qorğauğa mindetti.
İeki i̇el tynyş, beibit ömir sürse bärinen de sol jaqsy bolar i̇edi. Biraq duanbasylary i̇el aralağan kezinde siiäzğa dep syltauratyp qazaqtyñ jaqsy at, jaqsy kiım-keşekterin alatyn körinedi. Bizdiñ mülkimizdi talan-tarajğa saluğa tyiym bolsyn degen patşa ağzamnyñ zañy bola tūrsa da, duanbasylary qazaqtardyñ aitqan aryzyn qūlağyna da ilmeidi. Juyrda ğana Törtuyl bolysynyñ qazağy Aznabai myrzanyñ äielin, i̇eki kelinin, qyzyn häm bir jesir äieldi jaulap alyp ketti. Būlardyñ qaida i̇ekeni äli belgisiz.
Sizben ärqaşanda dostyq qatynasta tūrudy közdep men myna tömendegilerdi talap i̇etemin:
1) Aqtau qorğanysy joiylsyn;
2) Aqmola duany joiylsyn;
3) Bizdiñ jerimizge salynğan sondai mekeme oryndary tegis joiylsyn;
4) Qamauğa alynğan bizdiñ adamdar häm Qoñyrqūlja sūltanğa jiberilgen i̇eki adam bosatylsyn.
ioşpuny ilandyrmaє Їşin men sµltan
Kenesary јasym µ¬ly mЈrimdi bastym».
Būl hatta Kenesary Qoqan, Būhar handyğymen i̇eş uaqytta da birikpeitinin bile tūrsa da, general-gubernatorğa sūs körsetu üşin olar järdem beredi degen sözdi ädeii körsetken.
Būl hatyna da Kenesary üş ai boiy i̇eş jauap ala almady. Hatty apara jatqan Tabyldy men Köşinbaidy Qoñyrqūlja jağyndağy Köşenniñ balalary ūstap alyp, Ombyğa jaiau aidap jetkizedi. Köp keşikpei olardy sottap Sibirge jürgizedi-mis degen habar Kenesaryğa da keledi.
Öziniñ birneşe hatyna jauap ala almağan Kenesary i̇endi äbden yzalanady. Dūşpandarynyñ qaruly aiqassyz teñdik bermeitinine közi jetedi. «İendi mağan qalğan jol — ne patşa ükimetine, Qoñyrqūlja, Uäli balalaryna bas iıp bağynyp, qalyñ qoldy taratu. Ne maidan aşyp aiqasyp, küşpen öz aitqanyma köndiru», — dep oilaidy ol. Osynyñ i̇ekinşisin qalağan Kenesary būl aiqasty qazaq dalasyn özine bağyndyruda Soltüstik pen Şyğystağy Rossiiä imperiiäsynyñ i̇eñ myqty kindigi bolğan Aqmola bekinisin aludan, onymen qatar ata jauy Uälihannyñ qatyny Aiğanymnyñ Syrymbet salasyndağy ordasyn şabudan bastamaq boldy. Kei batyrlarynyñ «şabuyldy Kökşetaudan bastasaq» degenine sūltan könbedi. Öitkeni Kökşe jeri at bauryn jazyp şaba alatyn jazyq i̇emes jäne ar jağynda Omby jaqyn, patşa äskeri tez jetui mümkin. Onyñ üstine äkesi Qasym Kökşeniñ kiesi aq burany atqan degen laqap bar, Kenesary i̇el qarğysynan da seskenedi.
Al Aqmola bekinisin alyp öziniñ myqtylyğyn körsetse, abyroiynyñ örşigeni. Bireudi maqtasa aiyn aspanğa şyğaryp, jer-kökke syiğyzbai kötermeleitin qazaq Kenesarynyñ dañqyn alty alaşqa taratady. Serkege i̇ergen qoidai soñynan i̇eredi. Osylai bolatynyna sūltan kämil senedi. Oğan tağy bir sebebi bar. Keşe ğana habar alğan. Osy bügin-i̇erteñder arqa ökirikteriniñ qazaqtarynan jaña ustav boiynşa biyldan bastap salyq jinalsyn degen patşa jarlyğy şyqpaq. Būl jarlyq boiynşa jüz qaradan bir qara salyq alynyp i̇eger ol aqşadai tölenetin bolsa, jylqy basy 35 somğa, ögiz jiyrma somğa, qoi i̇eki somğa bağalansyn delinbek. Būl jarlyq şyqsa, dätke quat, onsyz da patşa ükimetinen qyspaq körip jürgen qazaq, Kenesary jağyna qoidai toğytylady...
Patşanyñ Kökşetau men Qarqaraly ökiriginiñ qazaqtary jaiyndağy būl Ukazy Kenesary köterilisiniñ qyzu şağynda Qaraşanyñ jiyrma segizi küni sol İt jyly şyqty. Biraq ūzynqūlaq būny qazaq aulyna i̇eki ai būryn jetkizdi, Kenesarynyñ da dätke quat körip otyrğany osy Ukaz...
«Al Aqmola bekinisin ala almasa? Soñyndağy bes myñ atty äskerin qyr-
ğynğa ūşyratsa? Onda Kenesarynyñ artynan kim i̇eredi? Birden tauy şağylğan jūrt, basqa ūrğan mal sekildi şeginşektei bermek. Jauyn jeñe almaityn batyr — qūr batyr, i̇el qorğany i̇emes.
Sondyqtan osy i̇eñ alğaşqy ülken aiqasta Kenesary öziniñ qamal būzar i̇er, i̇el bastai alatyn kemeñger i̇ekenin jūrt közine körsetui kerek. Öitpese ol jūrtty soñynan i̇erte almaidy, oilağan maqsaty — han tağyna da jete almaidy. Al mūny istei almasa?».
«Joq, joq, qaitken künde de Aqmola bekinisin alu abzal. Biraq bes jüzge taiau jasağy, zeñbirek, karabin, işteser qaruy bar, biıktigi bes sajyn qorğandy, jan-jağyn qorşai qazğan tereñ orly bekinisti Qoñyrqūlja men Qarapūşyq İvan op-oñai bere sala ma? Ailañ jetse, bermeimin degenine qūiasyñ ba, alasyñ!.. Başqūrt äşirap aitqan bekinisti alu ailasy Kenesarynyñ būrynğy oiyna oi qosty i̇emes pe? İä, söitti. Ätteñ, dünie-ai, äşirap i̇eki kün ötpei joq jerden mert boldy. Biraq aitqan aqyly kökiregimde sairap tūrğan joq pa? Ai, Qaraülek-ai, qolyñ gürziden de auyr-au, sorly başqūrttyñ moiyn omyrtqasyn birden üzip jiberipsiñ. Säl jeñil qimyldasañ netti, jazyğy qamal aludy üiretkeni me? Noiys neme, meniñ oiymdy dūrys tüsinbegensiñ ğoi. Sağan äşirapty i̇ertip jibergendegi oiym qaramaidy dūrys qainatudy üiretsin degenim i̇edi ğoi. Al sen meniñ būrynğy täsilimnen şyğa almapsyñ... Öltirip jiberipsiñ. Ölu — ömir zañy. İendi oqasy joq. Öltirgeniñ dūrys ta. Qaraşynyñ aqylymen qamal alğanymdy jūrt bilse, mende qandai abyroi qalady? İendi ol ädisti... Joq, joq, i̇eñ aldymen bar batyrymnan bekinisti qalai alu kerek i̇ekenin sūraimyn, ärine ärqaisysy ärqily jolğa silteidi... İeñ soñynda baryp, öz oiymdai aitamyn. İel bastaityn qaharmannyñ auzynan şyğatyn sözdi aituym kerek. Būnyñ özi mağan i̇ergen jūrttyñ birden köñilin köterui sözsiz. Sodan keiin men aitqan ädispen Aqmola bekinisin alsaq, odan artyq abyroi bolar ma?! Soñymnan i̇ergen jūrt qūrmet tūtsa, han tağynyñ da jaqyndai tüskeni.
Osydan üş kün būryn Aqmola bekinisin qalai aludy oilap, ordada jalğyz otyrğanynda Kenesarynyñ üstine Jolaman batyrdyñ jasağynan Baitabynmen birge kelgen äşirap degen başqūrt jigiti kirgen. Däuletşi i̇ekeui zeñbirek qUia biledi degennen keiin, Kenesary osy başqūrt jigitterimen jiı kezdesip tūratyn. Öziniñ ordasyna da älsin-älsin şaqyryp, zeñbirek qūiu jaiyn äñgimelesetin. Söilese kelgende zeñbirek qūiudy biletin Däuletşi, al äşirap — Salauat İulaevtyñ köterilisine qatynasqan, belgili jauyngerlerdiñ biriniñ balasy bop şyqqan, äkesiniñ aituy boiynşa bekinisterdi aludyñ ädisinen habardar i̇ekenin añğartqan. Kenesary zeñbirek qūiğyzamyn dep birneşe auyldyñ qazan-oşağyn jinatyp, Däuletşiniñ qasyna qazaqtyñ asqan şeber bes ūstasyn qosyp, Qorğasyndy deitin jerden körik aşqan. Al äşirapty janyna alyp qalğan Kenesary oğan Aqmola bekinisiniñ qandai bekinis i̇ekenin aita kelip, osyndai qamaldardy Salauat İulai qalai aldy i̇eken dep söz tastağan.
— Özderiñizdiñ qandai oilaryñyz bar? — degen äşirap.
Kenesary jasyrmağan.
— Qalyñ äsker jüzdik, myñdyq sappenen kädimgi jardy ūruğa kele jatqan tolqyndai lek-lek bop, barynşa aiqailap ūran sap, biriniñ soñynan biri qamal-ğa şabady, — degen ol. — Mūndai jağdaida guildegen, şuyldağan, atoi qoiğan qalyñ topty körip, qamal qorğanşylary şydai almaidy, qaradai zäre-qūty qaşyp, qamaldy qorğamaq tügil, bekinis üstinde de otyra almai, köbine-aq qaşa jöneledi. Būl ädisti ata-babalarym i̇ejelden qoldanyp keledi.
— Mūndai i̇eski ädispen zeñbiregi bar, jaqsy qarulanğan äskerge toly Aqmola sekildi qazirgi zaman bekinisi alynbaidy, — degen äşirap.
— Nege? — dep Kenesary oğan tesile qarağan.
äşirap tüsindire jauap bergen.
— Jaña öziñiz aittyñyz ğoi, Aqmola bekinisin qorşap qazylğan or bar dep. Laqyldap kele jatqan sarbazdaryñyz sol orğa kelgende amalsyz toqtaidy. Aldyñğy qataryn artyndağy şauyp kele jatqandary iterip, keibireuleri orğa qūlap, qalyñ qol irkilip qalady. Däl osy kezde qorğan üstindegi jaularyñyz tört zeñbirekti birdei atyp, myltyq bitkennen jappai oq jaudyryp, bar äskeriñizdi jusatady da salady. Sondyqtan būl ädis qazirgi jağdaida bekinis aluğa kelmeidi. Basqa jol tabu kerek...
— Qandai jol?
— Bekinistiñ işinde ağaş üiler köp... dediñiz ğoi. Salauat İulai ūly bir amaldy osy jağynan oilağan bolar i̇edi..
äşirap mūndaida Salauat İulai ūly meniñ äkemniñ aituy boiynşa bylai ister i̇edi dep öziniñ oiyn aityp bergen. Onyñ aitqany Salauat İulai ūly ğana i̇emes, köne saqtardyñ, berirektegi qypşaqtar men monğoldardyñ qamal alu ädi-
si i̇edi.
Başqūrt jauyngeriniñ aqyly Kenesaryğa öte ūnağan. Şyndap qimyldasa Aqmola bekinisiniñ alynatynyna közi anyq jetken. İeñsesi köterile bastağan. Biraq köñilinde janyn jegidei jegen bir küdik tuğan. «Sonda qalai bolady, degen ol işinen, Aqmolany aluda... men qaraşynyñ aqylynan asa almağanym ba?»
Üş künnen keiin dülei, mylqau, alpamsadai zor denesine qarap jūrt Qara-