Köşpendiler - III - Qahar

Aşynğan jolbarys ajaldan şoşynbaidy. Qazir qazaqtyñ qalyñ būqarasy osy aşynğan jolbarys tärizdi. Üş jaqtan birdei qadalğan naiza, qazaqty da ūiatqandai. Keşe sonau Ūlytaudan Qūdaimendi batyr kelgen. Ol Jolaman men İman batyrdyñ sälemdemesin äkelip, qazir Saryarqanyñ qai qiyrynda bolsa da aq patşağa qarsy şyğatyn jūrttyñ köp i̇ekenin aitqan. Bastaityn jan bolsa i̇eretin jūrt bar degen. Al Sarysu, Şu, Syr boiy qazaqtarynyñ da küii belgili, ūran salyp, tu köterseñ soñyñnan i̇eruge daiyn. Hiua hanynyñ qiiänatyna şydamağan Adai, Tama, Tabyn, Şömekei, Jappas, Şekti rulary naizalaryn jalañdatyp, qan jūtyp ol otyr.
Qazir bas köteruge i̇eñ bir qolaily kez. Qiiänat janyn jegen būqara qurağan şöp tärizdi, ot tise boldy-aq lap i̇etip bükil Saryarqany, Syr boiyn, Jaiyq, Mañğystau, Üstirt dalasyn alyp ketui ğajap i̇emes.
Abylai hannyñ qai qatynynan tarağan ūrpağyn alsañ da, tastai berik, ūiymşyl. Äsirese Qasym töre ūly-qyzy: İesengeldi, Sarjan, Küşik, Mūsa, Kenesary, Nauryzbai, äbilğazy, Kenesarynyñ apasy batyr Bopai, olardyñ balalary Qūdaimendi, İerjan, İsa, Qoşqarbai, äbilpeiiz. Qasymnyñ inisi Daiyrdyñ balalary Täti, äti, Satybaldy, onyñ balasy Qaldybai, bäri özen qaida qūisa, tamşy da sonda qUiady degendei, ülkeni qaida bastasa, özgesi soñynan i̇eruge bar. Nağyz bir Uialy kökjal qasqyrlar toby dersiñ. Tek atalas Küşik qana bozökpeleu. Äkesiniñ aitqanyna tek qatigez bauyrlarynan qoryqqanynan ğana könetindei. Bir bieden ala da tuady, qūla da tuady, bir şirigen jūmyrt-
qa kimdi büldirer deisiñ deidi işinen Kenesary.
Ağa aldyna tüsu Qasym töre balalarynyñ arasyndağy dästür i̇emes, söitse de ağalary Sarjan men İesengeldiniñ qylyğyna Kenesary tüsinbeidi. «Nesine Taşkent qūşbegisiniñ aldyna baryp tize bükpek? Qas dūşpannan tilenip ne tabady olar? Qastyñ aty qas, seniñ dos i̇emes i̇ekeniñdi Taşkent qūşbegi bilmei me, basyñdy ime. Odan da öz keregiñdi öziñ kök naizanyñ ūşymen, aq bilektiñ küşimen tartyp al. Sonda ğana jauyñ senimenen sanasady, al qolyñdy jaiyp, tize bükseñ, seni ol qūl sanaidy. Qūldyñ tilegin kim oryndağan? Joq, bilik özime tier bolsa, būnyñ birin de istemeimin. Ne bolsa da dūşpandarymmen alysyp ölemin. Ağalaryma da sony aitam... Tek özderi sau qaitsa i̇eken!»
Kenesary tağy da oiğa şomdy.
«Abylaidyñ jolyn quu — bükil qazaqtyñ basyn qosyp, üş jüzdi bileu degen söz.
Üş jüzdi bileu — sūltan ataulyny aiağyña jyğyltyp, Äbilqaiyr, Sämeke, Nūraly, Bökei, Serğazy, Uäli ūrpaqtaryn öziñe tabyndyryp, barlyq qazaqty auzyña qaratu. Üş jüzdiñ balasyn qoidai örgizip, qozydai kögendeu. Sonda ğana Abylai hannyñ qalmaq äieli Hoçadan örbigen ūrpaqtarynyñ i̇ejelgi armany oryndalady. Qazaq i̇eliniñ jaudan jerin, i̇erkindigin qorğau men Üş jüzge Qasym töre balalarynyñ ükimin jürgizu — qazir bir tilek, bir maqsat. Al osy tilek, osy maqsattyñ oryndaluyna i̇eñ qolaily kezeñ bügingi kezeñ. Öziniñ täuelsizdigin qorğauğa köterilgeli tūrğan halyq, i̇eger bastai bilseñ handyqty, Üş jüzdi bileudi sağan özi alyp bergeli tūrğan joq pa?!»
«Būdan bylai qarai mūndai sätti kezeñ tumauy mümkin. Rossiiä patşasy, Qoqan, Hiua handyqtary tärizdi jaularymyz halyqtyñ i̇eñsesin myqtap tūryp bir tüsirip tastasa, qyzba qandy qazaq qaitadan bas kötere almaidy.
Joq, bügingi kün — i̇eñ qolaily kün. Täuekel ne bolsa da aiqasty bastau kerek! Biraq aiqasty qai tūstan bastağan jön?! Üş dūşpannyñ qaisysynyñ bizge salğaly tūrğan şyrğysy berik, i̇eñ aldymen sony üzu kerek!».
Kenesary i̇endi qabağy qars jabylyp, öziniñ qoiğan sūrağyna şeşim izdep oi teñizine birjolata süñgidi. «Qoqan men Hiua handary meilinşe tas jürek, jeñilseñ qanğa būiaidy, qaramağyndağy azğantai qazaqty tügelimen qyryp tas-
taudan taiynbaidy. Al Rossiiä patşasy ondai i̇emes. Keibir qanişer şeneunekteri bolmasa, qalyñ būqarany aty-jöni joq qyra bermeidi. Oqqa bailap, Sibir aidasa tek betke şyğar jaqsylaryn ğana aidaidy. Ülken jūrt söitip qaşan da keñ peiilin tanytpai qalmaidy. Al Qoqan, Hiua handyqtary şe? Būlar qorqau qasqyr tärizdi. Jan ketip öleksege ainalsañ, ölekseñdi de talai beredi. Tek qoryqqandaryn ğana syilaidy. Olarğa boi köterip, küş jinağanda ğana tiısu kerek. İeger äldeqalai ondai kün tusa aianyp qaluğa bolmaidy. Qoqan men Hiua özderi qyrğan on myñdai i̇er azamat üşin jauap bersin. Auğanstanğa, Persiiäğa küñdikke satqan qazaqtyñ qyz-qatyndarynyñ qarğysynyñ azabyn tartsyn.
Kenesarynyñ soğysty i̇eñ aldymen Rossiiä patşalyğymen bastaudy qalap aluyna basqa da sebepteri joq i̇emes. Patşa soldattarynyñ bekinis, zeñbirek, karabin ştutserleri bolsa, qazaqtyñ daliğan jalpaq dalasy bar. İeger tyğylar jyñğyl, jyqpyl saiy köp bolsa, qyr qūianyn arlan tazy da ūstai almaidy. Arqanyñ jeri mol, bir şeti Qarqaralydan Aq Jaiyqqa, i̇ekinşi şeti Qyzyljardan Betpaqdalağa deiin sozylyp jatyr. Qalai oiyssañ da jer jetedi, tek üzeñgiñ berik, qaitpas qajyryñ bolsyn. Al zeñbirek süiretken patşa äskeriniñ mūndai mümkinşiligi joq. Onyñ üstine Orta jüz köp i̇el. Bärin birdei kötere almasañ da, soñyñnan i̇eretinder tabylady. Äliñ jetpei quğynğa tüser kün tusa, batyrlyqty qūrmet tūta biletin qazaq, keibir işindegi äzäzili bolmasa körer közge ūstap bermeidi. İeñ bolmasa Abylai hannyñ aruağyn syilaidy. Al Qoqan men Hiua jerinde būndai jağdai joq. Syr boiy, Üstirt, Mañğystau, Aral mañyndağy köşip jürgen qazaqtardyñ şyntuaitqa kelgende basyn qosu oñai is i̇emes. Qoqan, Hiua handaryn jeñu üşin Jetisu, Alatau, Qaraqalpaq öñirindegi ağaiyndardyñ da bas köterui kerek. Oğan senu qiyn. Üisin, Dulat, Alataudy jailağan köp qyrğyz, Aral boiyn meken i̇etken Qaraqalpaq seniñ söziñdi söilep, joğyñdy joqtai ma? Öz oşağynyñ basy aman bolsa, seniñ qan tökkeniñde nesi bar. Qoqan, Hiua handarynyñ da küştiligi osynda jatqan joq pa, olar kimniñ jüreginiñ qalai soğatynyn biledi. Qyrğyz, qazaq, qaraqalpaq birigip bas qospaitynyn sezedi. Bükil Jetisudy alyp jatqan Üisin, Dulat ta dūşpanyñmen şyn beldesip qalğanyñda senen bölinip jauğa tastap ketui de mümkin...
Joq, olarğa senuge bolmaidy. Üisin, Dulat, Qyrğyz, Qaraqalpaq öz basyna Orta jüz ben Kişi jüzdiñ auyr jağdaiy tüsse ğana atqa qonady. Al onyñ ber jağynda olardan ne ümit, ne qaiyr!
Kenesarynyñ Arqağa oralğysy keluine tağy da bir sebep bar. Ol — kek. Sämeke, Bökei, Uäli tūqymdarynan şyqqan ağa sūltandardy Qasym balalary örtep jiberuge bar. Būl i̇eskiden kele jatqan i̇eski i̇eges, i̇el biligine talasudan şyqqan baqastyq. Äsirese Qasym balalarynyñ öşi Qūdaimendiniñ Qoñyrqūljasynda, Uälidiñ balasy Şyñğys pen onyñ şeşesi Aiğanymda, Bökei tūqymynan şyqqan Täukeniñ Jamantai, Qūsbegi men Jantöreniñ Ahmeti men Arys-tanynda. Būl ağa sūltandar Kenesarynyñ da i̇eñ aiamas jaulary. Balyq basynan şiridi, qazaq jerin aq patşağa berip otyrğan osy ağa sūltandar dep kektenedi Kenesary.
İeger Arqağa barsa, i̇eñ aldymen osylardyñ auylyn şauyp, i̇ejelden kele jatqan i̇eregestiñ bir tüiinin şeşpek. Qyzyn küñ, balasyn qūl qylyp, tabanyna bir salmaq. Onsyz äbden qansyrap alğan köñil jūbanar i̇emes.
Biraq olar Kenesaryğa oñailyqpen boi bere me? Olardyñ da soñynan i̇ergen qyruar i̇el bar. Qoldarynda qaru-jaraqty jüzdegen jasağy, sarbazdary tūr. Onyñ üstine qol ūstasqan aq patşa äskerleri de qastarynda.
Kenesarynyñ bir tirelgeni i̇eñ aldymen osy ağa sūltandar men patşa äskeriniñ arasyna şi jügirtip köru. Şamasy kelse Sibir men Orynbor gubernatorlaryn özimen sanasatyn i̇etip alu.
Ol üşin Kenesary barysymen soğys aşpaidy. Aldymen gubernatorlarmen til tabu jolyn izdeidi. Öziniñ birneşe tilegin qağaz jüzinde aldaryna qūiady. İeger gubernatorlar sol tilekterdi qabyldasa, Qoñyrqūlja, Ahmet, Jamantailardyñ soñynan i̇ergen jūrt ta būnymen sanasatyn bolady. Ondai jağdaida, alty basty aidahar bolsa da Qoñyrqūlja, Ahmetterden öş alu oñaiğa tüsedi.
ärine, onymen Kenesary süiek tigen töbettei ūpaiym tügel dep öz betine ketpeidi. Abylai atasynyñ jolyn quyp üş jüzdiñ hany atanbai toqtamaidy. İeñ bolmağan künde ata tağyn alyp, Orta jüzdi bileidi. Sondyqtan bir tilekten keiin bir tilek talap i̇etiledi, bäribir öz degenine jetpei qoimaidy.
Al general-gubernatorlar alğaşqy qoiğan tilekterin qabyl i̇etpese ne isteidi? Onda şeşingen sudan taiynbaidy, soğys aşady. Jäne ol soğysty i̇eñ qas jauy Qoñyrqūljanyñ auylyn şabudan, Qoñyrqūlja prikazy Qaraötkel bekinisin aludan bastaidy.
Abylaidyñ aldynda ğana Orta jüz han kötergen qyryq myñ jylqy aidağan Sämekeniñ ūrpaqtary Qūdaimendi balalary dese, Kenesary ūiqysynan şoşyp ūianady. Ağa sūltan Qoñyrqūlja men Kenesary arasynda tek qana i̇ejelden kele jatqan i̇el bileu, qonys tebuden tuğan ata dauy i̇emes, bastary körge kirgenşe keşirilmeitin uyty qanğa siñgen öşpendik bar. Sol öşpendik, keşirilmes qastyqtyñ i̇endi aq patşa men qazaq i̇eliniñ arasyndağy ülken saiasatqa da yqpaly timek. Kenesary ornynan türegelip, säl i̇ersili-qarsyly jürdi de, qaitadan oi şumağyn tize berdi.
«Handyqqa talasudyñ i̇eki joly bar. Ony san aiqastan ötken Kenesary jaqsy biledi. Biri sağan han biligin äperem degen halyqtyñ artynda tūryp basqara bilu. İekinşisi soñynan i̇ergen qoldyñ aldynda jürip i̇erligiñmen öziñe tartyp alu.
Handyqqa jüz ben jüz, ru men ru talassa, jūrttyñ art jağynda tūryp i̇eldi qyrğynğa aidap salyp, aqyl-ailamen, zūlymdyq-jauyzdyqpen mūratqa jetuge bolady. Al bügingi talastai, qalyñ būqaranyñ täuelsizdigin qorğau armany men seniñ jūrt biligin qolğa alam degen kökeikesti tilegiñ ūştasyp jat-
qanda, soñyñnan i̇ergen qoldyñ artynda i̇emes, aldyna şyğu qajet. Sonda ğana sağan qara halyq senedi, soñyñnan i̇eredi. Būqara öz basyñnyñ qamy üşin i̇emes, halqyñ üşin alysyp jürgeniñdi közben körgeni jön. Söitken künde ğana, armanyña jetesiñ. Halyq özi armanyña jetkizedi».
Osyndai şeşimge kelgen Kenesary, kenet tizesin bügip belindegi İsfağan şeberi soqqan narkeskenin suyryp alyp, qylşyldağan suyq jüzinen süidi.
— Anadan qorqaq bolyp tumap i̇edim, — dedi kenet dausy dirildep ketip, —armanyma jetkenşe qorqaqtyq bildirsem öz qanymdy özim işeiin, osy sertime, tüsi suyq narkesken, sen kuä bol!
Ol narkeskenin qynyna salyp, i̇endi köterile berem degende, art jağynan syñğyrlai şyqqan äiel dausy i̇estildi.
— Törem-au, namaz oqyp jatyrsyñ ba?
Bäibişesi Künimjan i̇ekenin Kenesary qaramastan tanydy. Türegelip, tizesin qaqty da, qarsy jürdi.
— Jäi äşeiin, semserdi tasqa salyp düzin synap jatyr i̇edim.
— Qas bolatty jau jüregine salyp synamas pa?
— Onyñ da jön.
Kenesary äieliniñ sözine riza bolyp qaldy.
Künimjan biyl jiyrma altyğa şyqqan. Oimaq auyz, qūmai köz, qara torynyñ sūluy. İeki bala tapqanyna qaramastan, sūñğaq boiyna jarasqan tip-tik qos jūmyryqtai qos anary altyn jambyly alqasyn tyrsyldata kerip, aş beli üzilip keterdei talyp, myqynynan tömengi bura sandy böksesin meilinşe aiqyndap tūr. Üstinde şytyrma aq jibek köilek, kögildir torqa oqaly qamzol, onyñ syrtynan şetin qūndyzben ädiptegen düriiä qyzyl şapan, basynda aq meruert örgen, altyn teñgeleri közine tüse salbyrağan qyzyl barqyt säukele. Syrtynan aq torğyn şälini kömildire jamylğan. Qūlağyna taqqan üş buyndy syrğalary men arqasyna tögile tüsken toqpaqtai qalyñ şaşynyñ ūşyndağy tört qatar şolpysy patşanyñ kileñ bir somdyq altyn aqşasynan qiystyrylğan. Batyrdyñ aldynda özin-özi qymsynbai ūstauy, bylq-sylq basyp qasyna būrala kelui, i̇erke bäibişe i̇ekenin añğartady.
Rasynda da «jazyğy qatyn demeseñ, qyzdan artyq saldyğy» dep Jüsip qoja aqyn aitqandai, Künimjan Kenesaryğa aqylymen de, sūlulyğymen de äbden ūnağan äieli. Şyqqan törkini de Qasym töreden saltanaty men bailyğy kem i̇emes, arğynnyñ şonjarlarynyñ biri älke Baidaly tūqymy.
Mynau üstindegi torqa, düriiä kiımderi men altyn bilezik, altyn şolpy, altyn jüziktiñ bäri de kelinşek bop tüskende osy törkin bergen jasauy.
Kenesary men Qoñyrqūljanyñ bitispes qas-jau bolularynyñ da bir sebebi osy Künimjanda...
Kenesarynyñ batyr atanyp, atağy Saryarqağa jaña jaiyla bastağan kezi i̇edi. Ūlytaudy jailağan Jyryq ruynyñ baiy Sandybaidyñ İerdeni osy öñirge pravitel bolyp tağaiyndalyp, at şaptyrylyp, baluan beldesken ülken toi bolğan. Osy toiğa bir top jigitpen Kenesary da kelgen. Ondağysy tar jol taiğaq kün tuyp, Kökşetauda bekinis salynyp, köñil qobalji bastağan soñ, Ūlytau mañyn bir şolyp qaitu i̇edi. Alty alaştyñ alğaşqy basyn qosqan handarynyñ biri Alaşahan da osy jerde qaitys bolğan. Ūly Joşy han da osy tūsqa qoiylğan, Ūlytaumen irgeles Kişitaudyñ basynda İedige batyrdyñ da qabiri bar, Aqmeşit äulie de osy arada jatyr. Ūlytau qazaq i̇eliniñ atameken kindigi. Būny körudi Kenesary da özine paryz sanaityn. Bäigede soiylğa at jyğylyp, kökparda kisi ölgen ūlan-asyr osy toidan qaityp kele jatyp, Arğynnyñ Altai, Törtuyl rulary jailap otyrğan Terisaqqan özenine kelip, azyraq at şaldyruğa attarynan tüse-tüse qalğan. Astyndağy säigülik jüirigin atqosşysyna berip, Kenesary qalyñ taldy jağağa barğan. Tañ aldynda ğana jañbyr jauyp ötken-di. Syñsyğan tal arasy tymyrsyq bük i̇eken. Kenesary pysynap ketip, azyraq salqyndap alaiyn dep syldyrap jatqan suğa taiağanynda şağyn kelgen Terisaqqannyñ bergi ağymynda kök tolqynmen oinap jüzip jürgen i̇eki qyzdy kördi. Auyl köşip jatqan kez, sirä, köşjönekei şomylyp alğysy kelgen tärizdi, kiımderi men şiderlep qañtaryp qoiğan attary arğy bette. Kenesary alğaşqyda aidalada paida bolğan būlar periniñ qyzdary şyğar dep oilap qalğan. Äsirese aldyñğy qyz bir adamnyñ auzynyñ suy qūryğandai sūlu köringen. Qamşynyñ tilindei i̇etip örilgen qos būrymy kök tol-
qynmen oinap jylandai ireñdep, symbatty denesi, su astynda aq sazandai būlyqsyp, i̇eriksiz közin tartyp äketken. Tek arğy bettegi attary men üiüli tūrğan kiımderin körgende ğana Kenesary i̇esin jinai bastağan.
— Arsyñdar ma, arular? — degen ol qyzdardyñ arğy jağağa qarai būryl-
ğanyn körip, ketip qalady i̇eken dep qorqyp.
Aldyñğy tana köz japalaq sary qyz «Oibai, kötek!» — dep dauystap jiberip, sudy i̇eki aiağymen sabalai arğy betke qarai jüze jöneldi de, soñğy qara torysy moinyn būryp keiin qarap, jağada tūrğan Kenesaryny körip toqtap qalğan. Türegelip jüzip, tek sudan basyn şyğaryp:
— Bar bolarsyz, myrza, — dep sälem bergen.
Söitkenşe jağağa Kenesarynyñ joldastary da kelgen. Ädettegi qaljyñ-äzil bastalğan. Aş denesin jigitterge körsetip sudan şyğuğa Uialyp tūrğan qyzdar, jağadağy Kenesary i̇ekenin i̇estip, ne qylaryn bilmei sasqan. Kenesary toby äzil-qaljyñy aralas, i̇eger tilegimizdi oryndamasañdar, qazir arğy betke ötip, kiım-keşekteriñdi alyp ketemiz dep qorqytqan.
Qyzdar «ağatailap» ketulerin sūrap jalynğan. Qaljyñ qūmar jelökpe jigitter özderiniñ tilegin oryndamai ketpeitinderin aityp tūryp alğan. Su soryp äbden jaurağan qyzdar, būlardyñ ketpeitinine äbden közderi jetken soñ, jigitterdiñ ne tileitinderin bilgisi kelgen. Qara tory sūluy Kenesaryğa qarap:
— Myrza, sonda siz menen ne qalaisyz? — degen.
— Qalağanym qiyn bolsa da söziñde tūrasyñ ba, qaryndas?
— Sözimde tūrmaityn qatyn i̇emespin, aita ber.
Qyz auzynan şyqqan «qatyn i̇emespin» degen sözdi Kenesary öz mağynasynda tüsindi. Kenet jüregi alyp-ūşyp, qolğa tüsken torğaidai typyrşi jöneldi..
— Qatyn bolmasañ... Jaraidy, biz keteiik. Tek soñymyzdan quyp jetiñder. Qalauymdy sosyn aitaiyn. Uäde me?
— Uäde!
Kenesary toby özen jağalai kete barğan. Azdan keiin qyzdar būlardy quyp jetken. On alty-on jeti jasar uyzdai i̇eki jas qyzdyñ suyq jüristi beitanys top jigittiñ qastaryna qoryqpai kelgenderine Kenesary tañ qalğan. Jäne bergen uädelerinde tūryp aldap ketpegenderine razy bolğan. Osy kezdesuden bastap Kenesary men Künimjan birin-biri qatty ūnatqan. Jaña tuğan aidai tolyqsyğan arqanyñ jas sūluy Kenesaryğa birden qūlap tüsken. Şölmek künde synbaidy, bir-aq synady. Sol tünde bir şölmek syndy. Jūrttan aulaq döñgelengen qarağan tübinde dalanyñ öjet qyzy batyrdyñ bir tilegin oryndady.
Künimjan ökinbedi, öitkeni osydan i̇eki jyl būryn qos qatynynyñ üstine toqaldyqqa almaq bop sasyq ūrt, būzau tūmsyq Qoñyrqūlja qūda tüsip, üş üiir qara kök jorğany qalyñ malyna tölep ketken. Onyñ üstine Qaraqoiyn Qaşyrlyğa i̇el jailauğa şyqqan şaqta ūryn kelem dep jaqynda habar
bergen.
Tañerteñine Terisaqqannyñ oipattau jağasyna qonğan Baibolat aqsaqaldyñ auylyna Künimjan men japalaq sary qyzdy i̇ertken Kenesary nökerlerimen kelip tüsti. Künimjannyñ osy tünde Kenesary batyrmen köñil qosyp şyqqanyn i̇eñ aldymen jeñgeleri, odan şeşesi i̇estip, suyq habar birte-birte jylandai jyljyp Baibolat aqsaqaldyñ özine baryp jetken. Abylaidyñ aruağynan, Qasym töreniñ qaharynan seskenip, ne isteudi bilmei, onyñ üstine abyroiy airandai tögilgen qyzynyñ küiigi de arqasyna aiazdai batyp otyrğan Baibolat aqsaqalğa Kenesary köp keşikpei «Künimjandy mağan bersin» dep kisi salğan.
Baibolat aqsaqal būl tilekti şūğyl aqylğa sap, qolma-qol şeşimin
aitqan:
— Üş jüzge han bolğan Abylai atasyna Arğynnyñ, Qarauyl, Atyğai rulary alty qyzyn bergende, sol Abylaidyñ batyr nemeresine bizdiñ jalğyz qyzdy qimağanymyz bolmas, alsyn — degen.
Bir apta ötkennen keiin älke Baidaly, Aqqoşqar Saidaly bop üş bozdy kösem jekken kümistegen qara päueskemen, jasau artqan toğyz nardy bir köş i̇etip Künimjandy yrğaltyp-jyrğaltyp Kökşetaudağy Qasym töreniñ auylyna ūzatqan.
Mūny i̇estigen Qoñyrqūlja namystanyp būlqan-talqan bolğan. Jasaq jiberip Baibolat auylyn şauyp aluğa da oqtalğan. Äitse de, bailyğy özinen artyq Arğynnyñ şonjar ruy älke Baidalymen janjaldasuğa batpağan. O basta Künimjandy toqaldyqqa sūrağanda da Qoñyrqūlja tek qatyn sanyn köbeitpek i̇emes, Arqanyñ osy şynjyr balaq, şūbar tös ruymen jaqyndaspaq oiy da bolatyn, al sol oidyñ būzylğanyna qatty qynjylsa da, taipa ruly i̇eldi özine jau i̇etudiñ qaterli i̇ekenin ūqty. Sondyqtan Baibolatqa bergen qalyñ malyna üş toğyz aiybyn qosyp aldy da, ūpaiym tügel degendei, kökirektegi yzany işke tüiip qala berdi.
Biraq Qoñyrqūlja i̇endi Qasym balalaryna äbden öşigip aldy. İebin tauyp, i̇ezuin qalai jyram dep jürgende Kökşeden Jabaiy özeniniñ sağasynda otyrğan Taraqty i̇eline ūzatylyp bara jatqan Sarjannyñ ülken qyzy Künikeige jasağymen kezdesip, ony bir tün iemdenip qūia bergen. Ağa sūltan Qoñyrqūlja men Qasym töre balalarynyñ arasyndağy osy bir namys yzasy i̇endi bir-birine mäñgi keşpes qandy kekke ainalğan. Baq talasy, jer talasy, ru talasy, ar talasy, qatyn talasy bäri kelip, äbden şielenisken qyl tüiin bolyp qatyp qalğan.
Mūny tek almas semser, ötkir qylyş qana kesip bere alatynyn i̇eki jaq ta jaqsy biluşi i̇edi.
Osy talastyñ bas sebepkeri Künimjan sūlu şyqqan jeri de, tüsken jeri de myqty bolğan soñ özin-özi tym i̇erkin ūstaityn. Küieuine de aitqanyn istetetin, meilinşe i̇erke...
Künimjan qazaq äielderiniñ salty boiynşa Kenesaryny küieuim, i̇erim demei tek «törem» dep qana ataidy. Būnysy bir jağy küieuiniñ töre tūqymynan i̇ekenin däripteu bolsa, i̇ekinşi jağynan «törem» dep özine biliginiñ mol i̇ekenin i̇eskertip i̇erkeletui i̇edi. Sol ädeti boiynşa ol:
— Törem, sen Qūdaimendi batyrdyñ atama i̇estirtken sūmdyğynan habardarsyñ ba? — dedi säl jüdei.
— Joq, qandai sūmdyq?..
— Aznabaidyñ balalaryn bilesiñ ğoi...
— Qai Aznabai? Baianauyldağy Qarjas Aznabai ma, älde özimizdiñ Kökşedegi Aqsary Aznabai ma?..
— Qarjas Aznabai. Biz Arqadan köşpei tūryp Taijan degen balasyn patşağa qarsy şyqtyñ dep Ombyda atyp öltirip i̇edi ğoi, sonyñ ağasy Seiten batyrdy da öltiripti...
— Topyrağy torqa bolsyn. İesil i̇er i̇erte ketken i̇eken! Meniñ ajalym Qoñyrqūljadan keledi deuşi i̇edi. Sol ittiñ öşpendiliginen mert boldy ma i̇eken?...
— İä, solai körinedi. Aznabai aulymen Balqaşqa qarai köşip kele jatqanda, Myñ Aral töñireginde Qoñyrqūljanyñ älgi şoqynğan kişi balasy jol körsetip äkelgen äsker qarsy şyğyp ūstapty...
Kenesarynyñ külgindengen sarğyş tüsi qara qoñyrlanyp ketti.
— Qyrylğandary köp pe i̇eken?
— Qarsylasuğa mümkindikteri bolmapty. Oida-joqta qolğa tüsken körinedi. Bir-i̇eki jigit soiylğa jyğylypty.
— Topyraqtaryñ torqa bolsyn, i̇esil azamattar. Arqağa oralar kün tusa alarmyz äli öşterin.
— Seitenmen birge Qubettiñ Ojaryn da ūstapty. Ol sol Ombyda abaqtyda jatqan körinedi.
— Qai Ojar? Ana Qoñyrqūljanyñ şabarmany Ojar ma? Ol Aznabai aulynan at qūiryğyn keskendei i̇edi ğoi?
— Qoñyrqūljamen kelise almai, Qaraötkelden qaityp öz i̇eline barypty. Qanyna tartpağannyñ qary synsyn degendei, qanyna tartqan ğoi. Jer-suynan aiyrylğan Qarjastyñ qaiğysy jeñip Seitenge qaita qosylğan i̇eken.
— Bir körgem... Qaisar, iılimge kelmeitin jigit tärizdi i̇edi. Qiiänat ony da dūrys jolğa salğan i̇eken. Ättegen-ai, ol beişarany da it jekkenge aidaidy ğoi.