Köşpendiler - III - Qahar

Aşynğan jolbarys ajaldan şoşynbaidy. Qazir qazaqtyŋ qalyŋ būqarasy osy aşynğan jolbarys tärizdi. Üş jaqtan birdei qadalğan naiza, qazaqty da ūiatqandai. Keşe sonau Ūlytaudan Qūdaimendi batyr kelgen. Ol Jolaman men İman batyrdyŋ sälemdemesin äkelip, qazir Saryarqanyŋ qai qiyrynda bolsa da aq patşağa qarsy şyğatyn jūrttyŋ köp i̇ekenin aitqan. Bastaityn jan bolsa i̇eretin jūrt bar degen. Al Sarysu, Şu, Syr boiy qazaqtarynyŋ da küii belgili, ūran salyp, tu köterseŋ soŋyŋnan i̇eruge daiyn. Hiua hanynyŋ qiiänatyna şydamağan Adai, Tama, Tabyn, Şömekei, Jappas, Şekti rulary naizalaryn jalaŋdatyp, qan jūtyp ol otyr.
Qazir bas köteruge i̇eŋ bir qolaily kez. Qiiänat janyn jegen būqara qurağan şöp tärizdi, ot tise boldy-aq lap i̇etip bükil Saryarqany, Syr boiyn, Jaiyq, Maŋğystau, Üstirt dalasyn alyp ketui ğajap i̇emes.
Abylai hannyŋ qai qatynynan tarağan ūrpağyn alsaŋ da, tastai berik, ūiymşyl. Äsirese Qasym töre ūly-qyzy: İesengeldi, Sarjan, Küşik, Mūsa, Kenesary, Nauryzbai, äbilğazy, Kenesarynyŋ apasy batyr Bopai, olardyŋ balalary Qūdaimendi, İerjan, İsa, Qoşqarbai, äbilpeiiz. Qasymnyŋ inisi Daiyrdyŋ balalary Täti, äti, Satybaldy, onyŋ balasy Qaldybai, bäri özen qaida qūisa, tamşy da sonda qUiady degendei, ülkeni qaida bastasa, özgesi soŋynan i̇eruge bar. Nağyz bir Uialy kökjal qasqyrlar toby dersiŋ. Tek atalas Küşik qana bozökpeleu. Äkesiniŋ aitqanyna tek qatigez bauyrlarynan qoryqqanynan ğana könetindei. Bir bieden ala da tuady, qūla da tuady, bir şirigen jūmyrt-
qa kimdi büldirer deisiŋ deidi işinen Kenesary.
Ağa aldyna tüsu Qasym töre balalarynyŋ arasyndağy dästür i̇emes, söitse de ağalary Sarjan men İesengeldiniŋ qylyğyna Kenesary tüsinbeidi. «Nesine Taşkent qūşbegisiniŋ aldyna baryp tize bükpek? Qas dūşpannan tilenip ne tabady olar? Qastyŋ aty qas, seniŋ dos i̇emes i̇ekeniŋdi Taşkent qūşbegi bilmei me, basyŋdy ime. Odan da öz keregiŋdi öziŋ kök naizanyŋ ūşymen, aq bilektiŋ küşimen tartyp al. Sonda ğana jauyŋ senimenen sanasady, al qolyŋdy jaiyp, tize bükseŋ, seni ol qūl sanaidy. Qūldyŋ tilegin kim oryndağan? Joq, bilik özime tier bolsa, būnyŋ birin de istemeimin. Ne bolsa da dūşpandarymmen alysyp ölemin. Ağalaryma da sony aitam... Tek özderi sau qaitsa i̇eken!»
Kenesary tağy da oiğa şomdy.
«Abylaidyŋ jolyn quu — bükil qazaqtyŋ basyn qosyp, üş jüzdi bileu degen söz.
Üş jüzdi bileu — sūltan ataulyny aiağyŋa jyğyltyp, Äbilqaiyr, Sämeke, Nūraly, Bökei, Serğazy, Uäli ūrpaqtaryn öziŋe tabyndyryp, barlyq qazaqty auzyŋa qaratu. Üş jüzdiŋ balasyn qoidai örgizip, qozydai kögendeu. Sonda ğana Abylai hannyŋ qalmaq äieli Hoçadan örbigen ūrpaqtarynyŋ i̇ejelgi armany oryndalady. Qazaq i̇eliniŋ jaudan jerin, i̇erkindigin qorğau men Üş jüzge Qasym töre balalarynyŋ ükimin jürgizu — qazir bir tilek, bir maqsat. Al osy tilek, osy maqsattyŋ oryndaluyna i̇eŋ qolaily kezeŋ bügingi kezeŋ. Öziniŋ täuelsizdigin qorğauğa köterilgeli tūrğan halyq, i̇eger bastai bilseŋ handyqty, Üş jüzdi bileudi sağan özi alyp bergeli tūrğan joq pa?!»
«Būdan bylai qarai mūndai sätti kezeŋ tumauy mümkin. Rossiiä patşasy, Qoqan, Hiua handyqtary tärizdi jaularymyz halyqtyŋ i̇eŋsesin myqtap tūryp bir tüsirip tastasa, qyzba qandy qazaq qaitadan bas kötere almaidy.
Joq, bügingi kün — i̇eŋ qolaily kün. Täuekel ne bolsa da aiqasty bastau kerek! Biraq aiqasty qai tūstan bastağan jön?! Üş dūşpannyŋ qaisysynyŋ bizge salğaly tūrğan şyrğysy berik, i̇eŋ aldymen sony üzu kerek!».
Kenesary i̇endi qabağy qars jabylyp, öziniŋ qoiğan sūrağyna şeşim izdep oi teŋizine birjolata süŋgidi. «Qoqan men Hiua handary meilinşe tas jürek, jeŋilseŋ qanğa būiaidy, qaramağyndağy azğantai qazaqty tügelimen qyryp tas-
taudan taiynbaidy. Al Rossiiä patşasy ondai i̇emes. Keibir qanişer şeneunekteri bolmasa, qalyŋ būqarany aty-jöni joq qyra bermeidi. Oqqa bailap, Sibir aidasa tek betke şyğar jaqsylaryn ğana aidaidy. Ülken jūrt söitip qaşan da keŋ peiilin tanytpai qalmaidy. Al Qoqan, Hiua handyqtary şe? Būlar qorqau qasqyr tärizdi. Jan ketip öleksege ainalsaŋ, ölekseŋdi de talai beredi. Tek qoryqqandaryn ğana syilaidy. Olarğa boi köterip, küş jinağanda ğana tiısu kerek. İeger äldeqalai ondai kün tusa aianyp qaluğa bolmaidy. Qoqan men Hiua özderi qyrğan on myŋdai i̇er azamat üşin jauap bersin. Auğanstanğa, Persiiäğa küŋdikke satqan qazaqtyŋ qyz-qatyndarynyŋ qarğysynyŋ azabyn tartsyn.
Kenesarynyŋ soğysty i̇eŋ aldymen Rossiiä patşalyğymen bastaudy qalap aluyna basqa da sebepteri joq i̇emes. Patşa soldattarynyŋ bekinis, zeŋbirek, karabin ştutserleri bolsa, qazaqtyŋ daliğan jalpaq dalasy bar. İeger tyğylar jyŋğyl, jyqpyl saiy köp bolsa, qyr qūianyn arlan tazy da ūstai almaidy. Arqanyŋ jeri mol, bir şeti Qarqaralydan Aq Jaiyqqa, i̇ekinşi şeti Qyzyljardan Betpaqdalağa deiin sozylyp jatyr. Qalai oiyssaŋ da jer jetedi, tek üzeŋgiŋ berik, qaitpas qajyryŋ bolsyn. Al zeŋbirek süiretken patşa äskeriniŋ mūndai mümkinşiligi joq. Onyŋ üstine Orta jüz köp i̇el. Bärin birdei kötere almasaŋ da, soŋyŋnan i̇eretinder tabylady. Äliŋ jetpei quğynğa tüser kün tusa, batyrlyqty qūrmet tūta biletin qazaq, keibir işindegi äzäzili bolmasa körer közge ūstap bermeidi. İeŋ bolmasa Abylai hannyŋ aruağyn syilaidy. Al Qoqan men Hiua jerinde būndai jağdai joq. Syr boiy, Üstirt, Maŋğystau, Aral maŋyndağy köşip jürgen qazaqtardyŋ şyntuaitqa kelgende basyn qosu oŋai is i̇emes. Qoqan, Hiua handaryn jeŋu üşin Jetisu, Alatau, Qaraqalpaq öŋirindegi ağaiyndardyŋ da bas köterui kerek. Oğan senu qiyn. Üisin, Dulat, Alataudy jailağan köp qyrğyz, Aral boiyn meken i̇etken Qaraqalpaq seniŋ söziŋdi söilep, joğyŋdy joqtai ma? Öz oşağynyŋ basy aman bolsa, seniŋ qan tökkeniŋde nesi bar. Qoqan, Hiua handarynyŋ da küştiligi osynda jatqan joq pa, olar kimniŋ jüreginiŋ qalai soğatynyn biledi. Qyrğyz, qazaq, qaraqalpaq birigip bas qospaitynyn sezedi. Bükil Jetisudy alyp jatqan Üisin, Dulat ta dūşpanyŋmen şyn beldesip qalğanyŋda senen bölinip jauğa tastap ketui de mümkin...
Joq, olarğa senuge bolmaidy. Üisin, Dulat, Qyrğyz, Qaraqalpaq öz basyna Orta jüz ben Kişi jüzdiŋ auyr jağdaiy tüsse ğana atqa qonady. Al onyŋ ber jağynda olardan ne ümit, ne qaiyr!
Kenesarynyŋ Arqağa oralğysy keluine tağy da bir sebep bar. Ol — kek. Sämeke, Bökei, Uäli tūqymdarynan şyqqan ağa sūltandardy Qasym balalary örtep jiberuge bar. Būl i̇eskiden kele jatqan i̇eski i̇eges, i̇el biligine talasudan şyqqan baqastyq. Äsirese Qasym balalarynyŋ öşi Qūdaimendiniŋ Qoŋyrqūljasynda, Uälidiŋ balasy Şyŋğys pen onyŋ şeşesi Aiğanymda, Bökei tūqymynan şyqqan Täukeniŋ Jamantai, Qūsbegi men Jantöreniŋ Ahmeti men Arys-tanynda. Būl ağa sūltandar Kenesarynyŋ da i̇eŋ aiamas jaulary. Balyq basynan şiridi, qazaq jerin aq patşağa berip otyrğan osy ağa sūltandar dep kektenedi Kenesary.
Eger Arqağa barsa, i̇eŋ aldymen osylardyŋ auylyn şauyp, i̇ejelden kele jatqan i̇eregestiŋ bir tüiinin şeşpek. Qyzyn küŋ, balasyn qūl qylyp, tabanyna bir salmaq. Onsyz äbden qansyrap alğan köŋil jūbanar i̇emes.
Biraq olar Kenesaryğa oŋailyqpen boi bere me? Olardyŋ da soŋynan i̇ergen qyruar i̇el bar. Qoldarynda qaru-jaraqty jüzdegen jasağy, sarbazdary tūr. Onyŋ üstine qol ūstasqan aq patşa äskerleri de qastarynda.
Kenesarynyŋ bir tirelgeni i̇eŋ aldymen osy ağa sūltandar men patşa äskeriniŋ arasyna şi jügirtip köru. Şamasy kelse Sibir men Orynbor gubernatorlaryn özimen sanasatyn i̇etip alu.
Ol üşin Kenesary barysymen soğys aşpaidy. Aldymen gubernatorlarmen til tabu jolyn izdeidi. Öziniŋ birneşe tilegin qağaz jüzinde aldaryna qūiady. İeger gubernatorlar sol tilekterdi qabyldasa, Qoŋyrqūlja, Ahmet, Jamantailardyŋ soŋynan i̇ergen jūrt ta būnymen sanasatyn bolady. Ondai jağdaida, alty basty aidahar bolsa da Qoŋyrqūlja, Ahmetterden öş alu oŋaiğa tüsedi.
ärine, onymen Kenesary süiek tigen töbettei ūpaiym tügel dep öz betine ketpeidi. Abylai atasynyŋ jolyn quyp üş jüzdiŋ hany atanbai toqtamaidy. İeŋ bolmağan künde ata tağyn alyp, Orta jüzdi bileidi. Sondyqtan bir tilekten keiin bir tilek talap i̇etiledi, bäribir öz degenine jetpei qoimaidy.
Al general-gubernatorlar alğaşqy qoiğan tilekterin qabyl i̇etpese ne isteidi? Onda şeşingen sudan taiynbaidy, soğys aşady. Jäne ol soğysty i̇eŋ qas jauy Qoŋyrqūljanyŋ auylyn şabudan, Qoŋyrqūlja prikazy Qaraötkel bekinisin aludan bastaidy.
Abylaidyŋ aldynda ğana Orta jüz han kötergen qyryq myŋ jylqy aidağan Sämekeniŋ ūrpaqtary Qūdaimendi balalary dese, Kenesary ūiqysynan şoşyp ūianady. Ağa sūltan Qoŋyrqūlja men Kenesary arasynda tek qana i̇ejelden kele jatqan i̇el bileu, qonys tebuden tuğan ata dauy i̇emes, bastary körge kirgenşe keşirilmeitin uyty qanğa siŋgen öşpendik bar. Sol öşpendik, keşirilmes qastyqtyŋ i̇endi aq patşa men qazaq i̇eliniŋ arasyndağy ülken saiasatqa da yqpaly timek. Kenesary ornynan türegelip, säl i̇ersili-qarsyly jürdi de, qaitadan oi şumağyn tize berdi.
«Handyqqa talasudyŋ i̇eki joly bar. Ony san aiqastan ötken Kenesary jaqsy biledi. Biri sağan han biligin äperem degen halyqtyŋ artynda tūryp basqara bilu. İekinşisi soŋynan i̇ergen qoldyŋ aldynda jürip i̇erligiŋmen öziŋe tartyp alu.
Handyqqa jüz ben jüz, ru men ru talassa, jūrttyŋ art jağynda tūryp i̇eldi qyrğynğa aidap salyp, aqyl-ailamen, zūlymdyq-jauyzdyqpen mūratqa jetuge bolady. Al bügingi talastai, qalyŋ būqaranyŋ täuelsizdigin qorğau armany men seniŋ jūrt biligin qolğa alam degen kökeikesti tilegiŋ ūştasyp jat-
qanda, soŋyŋnan i̇ergen qoldyŋ artynda i̇emes, aldyna şyğu qajet. Sonda ğana sağan qara halyq senedi, soŋyŋnan i̇eredi. Būqara öz basyŋnyŋ qamy üşin i̇emes, halqyŋ üşin alysyp jürgeniŋdi közben körgeni jön. Söitken künde ğana, armanyŋa jetesiŋ. Halyq özi armanyŋa jetkizedi».
Osyndai şeşimge kelgen Kenesary, kenet tizesin bügip belindegi İsfağan şeberi soqqan narkeskenin suyryp alyp, qylşyldağan suyq jüzinen süidi.
— Anadan qorqaq bolyp tumap i̇edim, — dedi kenet dausy dirildep ketip, —armanyma jetkenşe qorqaqtyq bildirsem öz qanymdy özim işeiin, osy sertime, tüsi suyq narkesken, sen kuä bol!
Ol narkeskenin qynyna salyp, i̇endi köterile berem degende, art jağynan syŋğyrlai şyqqan äiel dausy i̇estildi.
— Törem-au, namaz oqyp jatyrsyŋ ba?
Bäibişesi Künimjan i̇ekenin Kenesary qaramastan tanydy. Türegelip, tizesin qaqty da, qarsy jürdi.
— Jäi äşeiin, semserdi tasqa salyp düzin synap jatyr i̇edim.
— Qas bolatty jau jüregine salyp synamas pa?
— Onyŋ da jön.
Kenesary äieliniŋ sözine riza bolyp qaldy.
Künimjan biyl jiyrma altyğa şyqqan. Oimaq auyz, qūmai köz, qara torynyŋ sūluy. İeki bala tapqanyna qaramastan, sūŋğaq boiyna jarasqan tip-tik qos jūmyryqtai qos anary altyn jambyly alqasyn tyrsyldata kerip, aş beli üzilip keterdei talyp, myqynynan tömengi bura sandy böksesin meilinşe aiqyndap tūr. Üstinde şytyrma aq jibek köilek, kögildir torqa oqaly qamzol, onyŋ syrtynan şetin qūndyzben ädiptegen düriiä qyzyl şapan, basynda aq meruert örgen, altyn teŋgeleri közine tüse salbyrağan qyzyl barqyt säukele. Syrtynan aq torğyn şälini kömildire jamylğan. Qūlağyna taqqan üş buyndy syrğalary men arqasyna tögile tüsken toqpaqtai qalyŋ şaşynyŋ ūşyndağy tört qatar şolpysy patşanyŋ kileŋ bir somdyq altyn aqşasynan qiystyrylğan. Batyrdyŋ aldynda özin-özi qymsynbai ūstauy, bylq-sylq basyp qasyna būrala kelui, i̇erke bäibişe i̇ekenin aŋğartady.
Rasynda da «jazyğy qatyn demeseŋ, qyzdan artyq saldyğy» dep Jüsip qoja aqyn aitqandai, Künimjan Kenesaryğa aqylymen de, sūlulyğymen de äbden ūnağan äieli. Şyqqan törkini de Qasym töreden saltanaty men bailyğy kem i̇emes, arğynnyŋ şonjarlarynyŋ biri älke Baidaly tūqymy.
Mynau üstindegi torqa, düriiä kiımderi men altyn bilezik, altyn şolpy, altyn jüziktiŋ bäri de kelinşek bop tüskende osy törkin bergen jasauy.
Kenesary men Qoŋyrqūljanyŋ bitispes qas-jau bolularynyŋ da bir sebebi osy Künimjanda...
Kenesarynyŋ batyr atanyp, atağy Saryarqağa jaŋa jaiyla bastağan kezi i̇edi. Ūlytaudy jailağan Jyryq ruynyŋ baiy Sandybaidyŋ İerdeni osy öŋirge pravitel bolyp tağaiyndalyp, at şaptyrylyp, baluan beldesken ülken toi bolğan. Osy toiğa bir top jigitpen Kenesary da kelgen. Ondağysy tar jol taiğaq kün tuyp, Kökşetauda bekinis salynyp, köŋil qobalji bastağan soŋ, Ūlytau maŋyn bir şolyp qaitu i̇edi. Alty alaştyŋ alğaşqy basyn qosqan handarynyŋ biri Alaşahan da osy jerde qaitys bolğan. Ūly Joşy han da osy tūsqa qoiylğan, Ūlytaumen irgeles Kişitaudyŋ basynda İedige batyrdyŋ da qabiri bar, Aqmeşit äulie de osy arada jatyr. Ūlytau qazaq i̇eliniŋ atameken kindigi. Būny körudi Kenesary da özine paryz sanaityn. Bäigede soiylğa at jyğylyp, kökparda kisi ölgen ūlan-asyr osy toidan qaityp kele jatyp, Arğynnyŋ Altai, Törtuyl rulary jailap otyrğan Terisaqqan özenine kelip, azyraq at şaldyruğa attarynan tüse-tüse qalğan. Astyndağy säigülik jüirigin atqosşysyna berip, Kenesary qalyŋ taldy jağağa barğan. Taŋ aldynda ğana jaŋbyr jauyp ötken-di. Syŋsyğan tal arasy tymyrsyq bük i̇eken. Kenesary pysynap ketip, azyraq salqyndap alaiyn dep syldyrap jatqan suğa taiağanynda şağyn kelgen Terisaqqannyŋ bergi ağymynda kök tolqynmen oinap jüzip jürgen i̇eki qyzdy kördi. Auyl köşip jatqan kez, sirä, köşjönekei şomylyp alğysy kelgen tärizdi, kiımderi men şiderlep qaŋtaryp qoiğan attary arğy bette. Kenesary alğaşqyda aidalada paida bolğan būlar periniŋ qyzdary şyğar dep oilap qalğan. Äsirese aldyŋğy qyz bir adamnyŋ auzynyŋ suy qūryğandai sūlu köringen. Qamşynyŋ tilindei i̇etip örilgen qos būrymy kök tol-
qynmen oinap jylandai ireŋdep, symbatty denesi, su astynda aq sazandai būlyqsyp, i̇eriksiz közin tartyp äketken. Tek arğy bettegi attary men üiüli tūrğan kiımderin körgende ğana Kenesary i̇esin jinai bastağan.
— Arsyŋdar ma, arular? — degen ol qyzdardyŋ arğy jağağa qarai būryl-
ğanyn körip, ketip qalady i̇eken dep qorqyp.
Aldyŋğy tana köz japalaq sary qyz «Oibai, kötek!» — dep dauystap jiberip, sudy i̇eki aiağymen sabalai arğy betke qarai jüze jöneldi de, soŋğy qara torysy moinyn būryp keiin qarap, jağada tūrğan Kenesaryny körip toqtap qalğan. Türegelip jüzip, tek sudan basyn şyğaryp:
— Bar bolarsyz, myrza, — dep sälem bergen.
Söitkenşe jağağa Kenesarynyŋ joldastary da kelgen. Ädettegi qaljyŋ-äzil bastalğan. Aş denesin jigitterge körsetip sudan şyğuğa Uialyp tūrğan qyzdar, jağadağy Kenesary i̇ekenin i̇estip, ne qylaryn bilmei sasqan. Kenesary toby äzil-qaljyŋy aralas, i̇eger tilegimizdi oryndamasaŋdar, qazir arğy betke ötip, kiım-keşekteriŋdi alyp ketemiz dep qorqytqan.
Qyzdar «ağatailap» ketulerin sūrap jalynğan. Qaljyŋ qūmar jelökpe jigitter özderiniŋ tilegin oryndamai ketpeitinderin aityp tūryp alğan. Su soryp äbden jaurağan qyzdar, būlardyŋ ketpeitinine äbden közderi jetken soŋ, jigitterdiŋ ne tileitinderin bilgisi kelgen. Qara tory sūluy Kenesaryğa qarap:
— Myrza, sonda siz menen ne qalaisyz? — degen.
— Qalağanym qiyn bolsa da söziŋde tūrasyŋ ba, qaryndas?
— Sözimde tūrmaityn qatyn i̇emespin, aita ber.
Qyz auzynan şyqqan «qatyn i̇emespin» degen sözdi Kenesary öz mağynasynda tüsindi. Kenet jüregi alyp-ūşyp, qolğa tüsken torğaidai typyrşi jöneldi..
— Qatyn bolmasaŋ... Jaraidy, biz keteiik. Tek soŋymyzdan quyp jetiŋder. Qalauymdy sosyn aitaiyn. Uäde me?
— Uäde!
Kenesary toby özen jağalai kete barğan. Azdan keiin qyzdar būlardy quyp jetken. On alty-on jeti jasar uyzdai i̇eki jas qyzdyŋ suyq jüristi beitanys top jigittiŋ qastaryna qoryqpai kelgenderine Kenesary taŋ qalğan. Jäne bergen uädelerinde tūryp aldap ketpegenderine razy bolğan. Osy kezdesuden bastap Kenesary men Künimjan birin-biri qatty ūnatqan. Jaŋa tuğan aidai tolyqsyğan arqanyŋ jas sūluy Kenesaryğa birden qūlap tüsken. Şölmek künde synbaidy, bir-aq synady. Sol tünde bir şölmek syndy. Jūrttan aulaq döŋgelengen qarağan tübinde dalanyŋ öjet qyzy batyrdyŋ bir tilegin oryndady.
Künimjan ökinbedi, öitkeni osydan i̇eki jyl būryn qos qatynynyŋ üstine toqaldyqqa almaq bop sasyq ūrt, būzau tūmsyq Qoŋyrqūlja qūda tüsip, üş üiir qara kök jorğany qalyŋ malyna tölep ketken. Onyŋ üstine Qaraqoiyn Qaşyrlyğa i̇el jailauğa şyqqan şaqta ūryn kelem dep jaqynda habar
bergen.
Taŋerteŋine Terisaqqannyŋ oipattau jağasyna qonğan Baibolat aqsaqaldyŋ auylyna Künimjan men japalaq sary qyzdy i̇ertken Kenesary nökerlerimen kelip tüsti. Künimjannyŋ osy tünde Kenesary batyrmen köŋil qosyp şyqqanyn i̇eŋ aldymen jeŋgeleri, odan şeşesi i̇estip, suyq habar birte-birte jylandai jyljyp Baibolat aqsaqaldyŋ özine baryp jetken. Abylaidyŋ aruağynan, Qasym töreniŋ qaharynan seskenip, ne isteudi bilmei, onyŋ üstine abyroiy airandai tögilgen qyzynyŋ küiigi de arqasyna aiazdai batyp otyrğan Baibolat aqsaqalğa Kenesary köp keşikpei «Künimjandy mağan bersin» dep kisi salğan.
Baibolat aqsaqal būl tilekti şūğyl aqylğa sap, qolma-qol şeşimin
aitqan:
— Üş jüzge han bolğan Abylai atasyna Arğynnyŋ, Qarauyl, Atyğai rulary alty qyzyn bergende, sol Abylaidyŋ batyr nemeresine bizdiŋ jalğyz qyzdy qimağanymyz bolmas, alsyn — degen.
Bir apta ötkennen keiin älke Baidaly, Aqqoşqar Saidaly bop üş bozdy kösem jekken kümistegen qara päueskemen, jasau artqan toğyz nardy bir köş i̇etip Künimjandy yrğaltyp-jyrğaltyp Kökşetaudağy Qasym töreniŋ auylyna ūzatqan.
Mūny i̇estigen Qoŋyrqūlja namystanyp būlqan-talqan bolğan. Jasaq jiberip Baibolat auylyn şauyp aluğa da oqtalğan. Äitse de, bailyğy özinen artyq Arğynnyŋ şonjar ruy älke Baidalymen janjaldasuğa batpağan. O basta Künimjandy toqaldyqqa sūrağanda da Qoŋyrqūlja tek qatyn sanyn köbeitpek i̇emes, Arqanyŋ osy şynjyr balaq, şūbar tös ruymen jaqyndaspaq oiy da bolatyn, al sol oidyŋ būzylğanyna qatty qynjylsa da, taipa ruly i̇eldi özine jau i̇etudiŋ qaterli i̇ekenin ūqty. Sondyqtan Baibolatqa bergen qalyŋ malyna üş toğyz aiybyn qosyp aldy da, ūpaiym tügel degendei, kökirektegi yzany işke tüiip qala berdi.
Biraq Qoŋyrqūlja i̇endi Qasym balalaryna äbden öşigip aldy. İebin tauyp, i̇ezuin qalai jyram dep jürgende Kökşeden Jabaiy özeniniŋ sağasynda otyrğan Taraqty i̇eline ūzatylyp bara jatqan Sarjannyŋ ülken qyzy Künikeige jasağymen kezdesip, ony bir tün iemdenip qūia bergen. Ağa sūltan Qoŋyrqūlja men Qasym töre balalarynyŋ arasyndağy osy bir namys yzasy i̇endi bir-birine mäŋgi keşpes qandy kekke ainalğan. Baq talasy, jer talasy, ru talasy, ar talasy, qatyn talasy bäri kelip, äbden şielenisken qyl tüiin bolyp qatyp qalğan.
Mūny tek almas semser, ötkir qylyş qana kesip bere alatynyn i̇eki jaq ta jaqsy biluşi i̇edi.
Osy talastyŋ bas sebepkeri Künimjan sūlu şyqqan jeri de, tüsken jeri de myqty bolğan soŋ özin-özi tym i̇erkin ūstaityn. Küieuine de aitqanyn istetetin, meilinşe i̇erke...
Künimjan qazaq äielderiniŋ salty boiynşa Kenesaryny küieuim, i̇erim demei tek «törem» dep qana ataidy. Būnysy bir jağy küieuiniŋ töre tūqymynan i̇ekenin däripteu bolsa, i̇ekinşi jağynan «törem» dep özine biliginiŋ mol i̇ekenin i̇eskertip i̇erkeletui i̇edi. Sol ädeti boiynşa ol:
— Törem, sen Qūdaimendi batyrdyŋ atama i̇estirtken sūmdyğynan habardarsyŋ ba? — dedi säl jüdei.
— Joq, qandai sūmdyq?..
— Aznabaidyŋ balalaryn bilesiŋ ğoi...
— Qai Aznabai? Baianauyldağy Qarjas Aznabai ma, älde özimizdiŋ Kökşedegi Aqsary Aznabai ma?..
— Qarjas Aznabai. Biz Arqadan köşpei tūryp Taijan degen balasyn patşağa qarsy şyqtyŋ dep Ombyda atyp öltirip i̇edi ğoi, sonyŋ ağasy Seiten batyrdy da öltiripti...
— Topyrağy torqa bolsyn. İesil i̇er i̇erte ketken i̇eken! Meniŋ ajalym Qoŋyrqūljadan keledi deuşi i̇edi. Sol ittiŋ öşpendiliginen mert boldy ma i̇eken?...
— İä, solai körinedi. Aznabai aulymen Balqaşqa qarai köşip kele jatqanda, Myŋ Aral töŋireginde Qoŋyrqūljanyŋ älgi şoqynğan kişi balasy jol körsetip äkelgen äsker qarsy şyğyp ūstapty...
Kenesarynyŋ külgindengen sarğyş tüsi qara qoŋyrlanyp ketti.
— Qyrylğandary köp pe i̇eken?
— Qarsylasuğa mümkindikteri bolmapty. Oida-joqta qolğa tüsken körinedi. Bir-eki jigit soiylğa jyğylypty.
— Topyraqtaryŋ torqa bolsyn, i̇esil azamattar. Arqağa oralar kün tusa alarmyz äli öşterin.
— Seitenmen birge Qubettiŋ Ojaryn da ūstapty. Ol sol Ombyda abaqtyda jatqan körinedi.
— Qai Ojar? Ana Qoŋyrqūljanyŋ şabarmany Ojar ma? Ol Aznabai aulynan at qūiryğyn keskendei i̇edi ğoi?
— Qoŋyrqūljamen kelise almai, Qaraötkelden qaityp öz i̇eline barypty. Qanyna tartpağannyŋ qary synsyn degendei, qanyna tartqan ğoi. Jer-suynan aiyrylğan Qarjastyŋ qaiğysy jeŋip Seitenge qaita qosylğan i̇eken.
— Bir körgem... Qaisar, iılimge kelmeitin jigit tärizdi i̇edi. Qiiänat ony da dūrys jolğa salğan i̇eken. Ättegen-ai, ol beişarany da it jekkenge aidaidy ğoi.

Click or select a word or words to search the definition