Köşpendiler - III - Qahar

Al Begderbek bolsa Mädelihan ketisimen, böten adyz arqyly jesir toqal jatqan bölmeniñ tūsyna keldi. Tek özi ğana biletin jasyryn tesik közden aq mamyq tösekten aq qairan sanyn jarq i̇etkizip atyp tūryp Hanpadşaiymnyñ kirip kelgen Mädelihanğa qūşağyn jaia qarsy jürgenin, i̇ekeuiniñ ūmar-jūmar bola ketkenin kördi de, tesikti qaita japty.
Ol däl osy sätte İesengeldi men Sarjannyñ ölimin Mädelihanğa jauyp, özin Qasym töreniñ aldynda aiypsyz i̇etip körsete alatynyna sendi. Biraq būl qandy oqiğa osy tünmen ğana bitpedi. Läşkär men Begderbek qūşbegi: «Seniñ balalaryñnyñ ajalyna biz aiypty i̇emespiz, Mädelihan aiypty, kel özara keliseiik» dep Qasym töreni aldap şaqyrdy. Sozaqtağy Teliköl jağasynda Läşkär öz qolymen basyn kesip Taşkentke alyp keldi. Būl qantögis bir jyldan keiin boldy. Al qazir... Mädelihan men Qasym töreniñ balalarynyñ birdei qaqpanyna ilikkeli tūrğanyna qūşbegi meilinşe şattandy. Ol dym körmegen adamdai aiağyn asyqpai basyp qonaq qabyldaityn üige qaityp keldi. Begderbek özin kütip otyrğan jendetterge:
— İesengeldi men Sarjan myrzalardy han şaqyryp jatyr dep i̇ertip keliñder, — dep ämir i̇etti. — Biraq Sarjannyñ belindegi semserdi küni būryn alyñdar. Hanmen kezdeserde qaru tağyp kiruge bolmaidy deñder.
Jendetter kelgende İesengeldi, Sarjan, Ağybai, İerjan törteuinen böten jigitterdiñ bäri özderine berilgen bölmelerinde ūiyqtap qalğan-dy. Han ämirin i̇estip, İesengeldi men Sarjan kiıne bastady. Belbeuine semserin tağyp jatqan Sarjanğa aq säldeli, qatqan qara i̇eşik-ağa:
— Hanzadağa qarumen kiruge bolmaidy. Sondai tärtip bar, — dedi jaibaraqat. — Tastap ketiñiz... Qaityp kelgen soñ tağarsyz.
İeşik-ağanyñ «qaityp kelgen soñ...» degen sözinen Sarjannyñ köñili säl ornyqsa da, iştei, semserin şapanynyñ astynan bağana bailai almağanyna jaman ökindi. Sūltandardy ärine i̇eşkim de tintpeitin i̇edi ğoi, al alda-jalda qauip tuyp qalğandai kez bolsa, qandy jüzdi almas semser i̇eñ jaqyn serik i̇emes pe...
Sarjan semserin balasyna ūsynyp:
— Beliñe tağyp al... — dedi de birdeñe aituğa oqtalyp baryp kilt toqtady.
Būlar dalağa şyqsa, aulada tağy alty adam tūr i̇eken. Bäri de qaruly. Bağanadan beri — ün-tünsiz jürgen Ağybai kenet birdemeden seskengendei boldy. Jau tietinin jylqy işindegi joryqqa minetin at i̇eñ aldymen sezedi deidi qazaq, ünemi aiqasta ösken Ağybai birdemeden seskendi me, ketip bara jatqan sūltandarğa:
— Biz de i̇erip baraiyq, — dep soñdarynan jüre tüsti.
Biraq i̇eşik-ağa aldyn kes-kestep:
— Han iem, tek İesengeldi men Sarjan myrzalardy ğana qabyldaidy, — dedi tağy da jaibaraqat ünmen, — özgeleriñ ūiyqtai beriñder.
— äi, sen öziñ... — dep Ağybai anany qolymen keiin syrğytyp tastap, sūltandardyñ soñynan jüre berem degende, İerjan qarynan ūstai aldy da:
— Han būiryğy solai bolsa, jamandasyp qaitesiz, Ağybai ağa, — dedi qobaljyp tūrğandaryn jendetterge sezdirgisi kelmei, — odan da at jaqty şolyp qaitalyq.
Ağybai bögelip qaldy. Analar ūzap kete bardy. Batyr tisin qairap tūr. Nege i̇ekenin özi de bilmeidi, bir mezet anau İesengeldi men Sarjan myrzalardy qorşap ketip bara jatqan aq säldeli, qanjar asynğan adamdardy quyp jetip, semserin oñdy-soldy siltep, bastaryn qağyp alğysy keldi.
Zaty momyn Ağybaiğa mūndai aşu qaidan paida boldy, özi de bilmeidi. Kenet köz aldyna baiağyda ötken bir alys uaqiğa i̇elestedi.
äkesi ölgen jyly qys qatty boldy. Tört balamen qalğan Dämetkenniñ bar kün köreri süti būlaqtai botaly ingen. Bir küni, üskirik soğyp tūrğanda, ol kezdegi Qarqaraly ağa sūltany Täuke ūly Jamantaidyñ şabarmandary kelip, Oljabai üş jyldan beri aq patşağa şañyraq salyğyn tölemepti dep jalğyz ingendi botasynan aiyryp tal tüste alyp ketti. Daladağy üskirikten de jaman aqyrğan, qylyş asynğan kileñ qanypezerlerge jesir äielmen tört jetim bala ne istei alady, jylai-syqtai qala bergen.
Ömirde Ağybaiğa degen i̇eñ auyr syn sodan keiin bastalğan. İenesinen aiyrylğan jas bota bozdasa, i̇eñ ülkeni segizge kelgen Manabai, Tanabai, Myñbai üşeui botanyñ janyna baryp qosa bozdaidy.
Tört beişaranyñ dausynan Ağybaidyñ sai-süiegi syrqyraidy. Solardyñ köz jasyn körmeiin dep üiden dalağa qaşady.
Mūndaida azapqa şydai almağan Dämetken bir küni Ağybaiğa:
— Qalqam, myna törteuin büitip i̇eñiretip qoimaiyq, — dedi. — Botany soiyp alaiyq, balalarğa az kün qorek bolsyn, küzgi jalğyz taiynşanyñ i̇eti tausyluğa ainaldy.
Üş kişkentai balasy ūiyqtağan kezde, Dämetken auyz üige botany jyğyp, tört aiağyn bailap, Ağybaidyñ qolyna ülken lök pyşaqty berip:
— Qūlynym, obaly aq patşa men Jamantaiğa bauyzdai ğoi, — dep, öz qolymen bauyzdatqan botanyñ ajalyn körgisi kelmei üiden şyğyp ketti.
Ağybai pyşaqty alyp botanyñ janyna bardy. Biraq botanyñ möldiregen közine közi tüsip ketip i̇edi, al käni bauyzdauğa qoly barsaişy!
älden uaqytta «bauyzdadyñ ba, qūlynym!» dep üige kirgen şeşesine ol:
— Apa, i̇erteñ sūiaiyqşy, beişara bir kün bolsa da jüre tūrsyn, — dedi.
— Jaraidy, qalqam, — dep Dämetken közine kelip qalğan jasyn qolynyñ syrtymen sürtti.
Ağybai botany i̇erteñinde de bauyzdai almady.
Söitken Ağybai, tipti beitanys, jazyqtary bary-joğyn bilmeitin, sonau ketip bara jatqan jasauyl jigitterdiñ bastaryn şauyp tastamaq. Būl qaidan kelgen qanqūmarlyq, jauyzdyq?
Joq, Ağybai tabiğatynan mūndai bolyp jaratylmağan. Ony jaudy aiamas-
tyqqa da, i̇erlikke de üiretken özine istegen qiiänat.
Sol jalğyz tüielerin alyp ketken künnen bastap «şañyraq salyğyn» sal-
ğan aq patşa men sol «şañyraq salyğy» üşin jalğyz tüielerin şabarmandaryna aldyrtyp, jas botasyn bozdatqan Jamantai sūltanğa degen öşpendilik on üş jasar bala jigittiñ jüregine qara qan bop qatqan. Sol öşpendilik Jamantai men aq patşağa qarsy Sarjan tobyna äkep qosty mūny. Sol öşpendilik sansyz aiqastarğa aralastyryp jauyna raqymsyz boludy üiretti. Mine bir kezde jas botany bauyzdauğa qoly köterilmegen Ağybai, qazir sonau top adamdy qyryp saluğa bar. Olar öz i̇eliniñ jauy. Al i̇elge jau Ağybaiğa da jau. Ondailardy bauyzdauğa Şūbyrtpalydan şyqqan tas jürek batyrdyñ qoly dirildemeidi.
İerjan oiğa berilip ketken Ağybaidyñ jeñinen aqyryn tartyp:
— Ağybai ağa, attardy bir şolyp qaitaiyq, — dedi.
Būlar jylqy jaqqa būrylğan kezde, segiz jendettiñ qamauyndağy İesengeldi men Sarjan qonaq qabyldaityn bölmege kire berdi. Törde täspi tartyp tūrğan qūşbegine bastaryn ie sälem berdi. Däl osy sätte sūltandardyñ i̇eki jağynda tūrğan i̇eki jendettiñ jalañaş ötkir qylyştary jarq i̇etip joğary köterildi de, syr i̇etip tömen aqty. Tömen iılgen i̇eki bas köterilmesten domalap jerge tüsti. Bastarynan aiyrylğan i̇eki dene i̇eki-üş attap baryp sylq qūlady. İeki üş attap baryp, aunaqşyp baryp tyndy.
— İel bolyp bas qosudy köksep jürgenderiñde, öz bastaryñnan aiyryldyñdar ma, sabazdarym, — dep qūşbegi kekete küldi. Söitti de jerde jatqan İesengeldi men Sarjannyñ bastary men denelerin körsetip: — bir-i̇ekeuiñ mynalaryn zyndanğa aparyp tastañdar! Al qalğandaryñ ūiyqtap jatqan jigitterin jaiğastyryñdar, — dedi.
Top jendet är bölmede alty adamnan jatqan üş bölmeniñ birinen soñ birine kirip on segiz jigitti qoişa bauyzdap şyqty. Tek Ağybai men İerjan aman qaldy. Olardyñ bağyna jendetter at qora jağyna barmady. İeşik-ağa syrtqy i̇esikti küzetip tūrğan mosqaldau kelgen jasauyldy şaqyryp alyp:
— Sen baryp älgi i̇ekeuine «sūltandar keldi» dep habar ber dedi.
Özderi i̇esik aldynda kütip qaldy. Qaruly Ağybaimen keñ aulada kezdesuge jüreksindi.
Mosqal adam i̇erte kezde qazaq arasynan Qoqan handyğyna satylyp kelgen qūl bolatyn. Ağybaidy bauyr tartyp, jasyryn bir-i̇eki ret tildesip te qalğan. Ol körşi aulağa barysymen Ağybaiğa bolğan uaqiğanyñ bärin aitty. «Alysqanmen qūr qaza bolasyñdar, tez attaryña minip qaşyñdar» dedi. İendigi aiqas-
tyñ orynsyz i̇ekenin tüsingen batyr jendettermen ūryspaq bop qylyşyn su-
yryp alyp jūlqynğan İerjandy i̇erkine qoimai soñynan i̇ertip, attarğa jaidaq mine sap auladan şyğa berdi. Ūiqysynan şoşyp ūianyp, şylbyryna jabys-
qan küzetşi jigitti, tomardai aiağymen teuip jeberip, şalqasynan tüsirdi.

IV

Künşyğys jaqty synyq tağadai qorşai kömkergen käri Qaratau alystan qara-qoşqyldanyp körinedi. Kei tūstary at jaldy, tüie örkeştenip ireleñdep jatyr. Seldir bu, jeñil tūmannan ada, aşyq aspanmen aimalasqan qatpar tasty qyrqa, adyr üsti kögildir tartady. Keşki zaual şaq. Aqyrğy säulesin jartas basynda oinatyp, kün de batyp barady. Qarataudyñ batys jaq i̇eñisinde iın tiresken qalyñ auyl otyr. Aralary, ūrys kezindegidei, jaqyn. Qyz i̇emşektenip qatar kelgen jaqpar tasty qos adyrdyñ qoinauynan būlqyp atyp möldir suly jiñişke özen ağyp jatyr. Osy özenniñ sağasyn qūldilai alqaqotan qonğan auyldyñ üstinen byqsi janğan şala tezektiñ tütini kökke köteriledi. Köl jağasyna öleñ qua qonğan köp auyldyñ bireui ğana kileñ aq üiden. Özgeleriniñ deni könetoz bozğylt, qaraşa üi, tozyğy jetken laşyq, kürkeler... Syrt körinisterine qarap bälendei bai dep aitu da qiyn. Keşki jaiylystary birimen biri qosylyp ketken är auyldyñ tūsynda oidym-oidym tüie, qara mal. Tek kögildir dalağa būrañ-būrañ şimai salyp aqqan jiñişke özen boiynda sonau tömendegi jaltyrağan köl jağasynda şaşyrağan tas tärizdi jamyratyp jibergen qozylar men birge birtalai qoi-i̇eşki körinedi. Odan äri Qaratau qoinauyna qarai bozañ, qylañ tüsti üiir-üiir jylqy ala-qūla bop örip barady. Köbi jarau, qūlyndy jylqy az. Şamasy olar alystağy jaiylymda tärizdi. Al mynau qūlyn-tailary auyq-auyq büiirden böline şapqan şağyn jylqy sauynğa arnai auyl mañyna ūstalğan tärizdi. Soiyl, qūryq ūstağan on şaqty jylqyşynyñ anda-sanda qūr-qūrlağan aiqaiy tynyq keşte sampyldap i̇estiledi.
Būl i̇eki jyl būryn ata-meken Qaratau qoinauyna, osy jaqta qalğan Qoñyrat, Qypşaq rulary men Bestañbaly jerine köşip kelgen Qasym töre men Alty, Toqa, Altai, Uaq auyldary i̇edi. Sonau ortadağy bozañynan aqşyly basym i̇elu üi Qasym töreniñ auyly. Abylaihannyñ bel balasynyñ biri bolğa-
nymen Qasym töre asqan şonjar i̇emes, sondyqtan būl mañda örgen maldyñ da qarasy oñai-aq közge tüsedi. Uaq, Toqa, Alty da Arğynnyñ özge rularyna qarağanda şağyn auqatty rular. Onyñ üstine Arqanyñ kök şalğynyna üirengen mal, Qarataudyñ şi men kökpek aralasqan bozañyn jersinbei, bälendei örbip, ösip kete almağan.
Osy auyldardyñ Qazyqūrt jağyndağy bir biık töbe basynda bir adam tūr. Qoi-qozysy mañyrap, balalary jylap azan-qazan bolyp jatqan yldidağy jūrttan qaşyp şyqqandai.
Sonau köz ūşynda noqattai bolyp köringen kök tūiğyndai qiiäly äldeqaida alystap ketken.
Būl — orta boily, keñ jauryn, aryqtau taramys deneli, jatağan kelgen at jaqty sary sūr kisi. Säl qyzğylt tartqan qyran közdi, juan baluan moiyndy. Aşyq jüzine jarasa bitken säl kelteleu qyr mūrnynyñ astynda şağyn ğana mūrty bar. Qoiu şoqşa saqaly süp-süiir. Saqal-mūrty küñgirt sary. Basynda jarğaq tysty qūndyz tymaq, qara maqpal jeñil qūndyz işiginiñ syrtynan bozğylt tüie jün şekpen jamylğan, Aiağynda atqa minuge yñğailanyp tigilgen orta qonyş kök salmen örnektelgen saptama i̇etik. Otyrğan otyrysynda, tūrğan tūrysynda iltipattyq pen täkapparlyq qatar añğarylady. Säl şegir tartqan ötkir qyrağy közi qarağanda adamnyñ tu syrtynan ötkendei. Sarañ qimyly, jūmyla bitken jiñişke i̇erinderi, az söilep, köp tyñdaityn adamdy sezdiredi. İeger tūlğasyna, köñil raiyna qarasañ işinde tūnyp jatqan ülken aqyl, būlqynyp syrtqa şyqqysy kelgen jiger baryn ūğasyñ.
Būl Abylaihannyñ nemeresi, Qasym töreniñ ortanşy ūly Kenesary i̇edi.
Kenesary osy töbege şyqqaly i̇edäuir mezgil ötken. Ol qazir qalyñ oida. İesine keşegi Nysanbai jyrşynyñ sözi tüse berdi. İel aralağan äri synşy, äri jyrşy Nysanbai aqyn, aq kigizge maldasyn qūryp otyryp ap, Qasym töreniñ aldynda Şyñğys şejiresiniñ biraz jerin qissa i̇etip aityp bergen.
Ol monğoldarmen irgeles Keröleñ, Onon özenderiniñ boiynda köşip jürgen Kerei ruynyñ qalaişa Şyñğyshannyñ alğaşqy jemi bolğanyn küñirene jyr i̇etti. Bir mezet Orhon, Om, İertis özenderiniñ jağasyndağy Naiman, odan tömen, osy küngi Saryarqanyñ soltüstigi men batys öñirin jailağan Alşyn, Qypşaq rularynyñ Şyñğyshanğa qalai bağynğanyn jeldirte ötti. Sodan keiin Arğyn, Naiman, Kerei, Qypşaq, Qoñyrat, Alşyn siiäqty beldi rulardyñ Şyñğyshannyñ ülken balasy Joşynyñ Ūlysyna bağynyp, Batuhannyñ Altyn Ordasynyñ negizin qalasqanyn, Saryarqa men İedil, Jaiyq boiyn i̇erkin jailağanyn bir şolyp ketti. Jetisudağy Üisin, Dulat, Jalaiyr rularynyñ Jağatai ūrpaqtarynyñ ieligine qalğanyn da jyr i̇etip ötti.
İendi Nysanbai jyrşy qarağaily käri dombyrasyn i̇ekpindete ūryp Jağatai men Joşy ūrpaqtary neşeme jüz jyl boiy osy ūşy-qiyry joq keñ dalany bilegenin maqtan i̇etti. Alaida birimen biri handyqqa, baqqa, jerge talasyp räsua bop, Altyn Orda ydyrağannan soñ Joşydan şyqqan Kerei, Jänibek sūltandar Şu boiynda älimsaqtan beri kele jatqan Arğyn, Qypşaq, Üisin tärizdi, köne taipalarğa birte-birte Uaq, Taraqty, Kerei, Naiman, Qoñyrat, Dulat, Jalaiyr, Bestañbaly sekildi türki tildes rulardy qosyp qazaq handyğyn qūrğanyn madaq i̇etti. Sodan keiin Jänibektiñ balasy Qasym hannyñ kezinde qazaqtyñ aibyndy i̇el bolğanyn bir maqtanyş i̇etip bergen. Nysanbai jyrşy säl dem alyp şejirege qaita köşken. Būl joly Qasym hannan soñ qazaqtar az uaq tağy da byj-tyj bolyp kelip, tek Haqnazar kezinde ğana qaitadan bas qosyp, irgeli i̇el bolğanyn, Täuekel, İesim, äz Täuke handardyñ tūsynda tasy örge domalağan, syrt dūşpandar şenine kele almağan aibyndy memleketke ainalğanyn közi ot şaşa otyryp jyrğa qosty. Keñ baitaq jerdi alyp jatqan üş jüzden qūralğan i̇eldiñ auyzbirligi küşti bolğanyn, ünemi bir jağadan bas, bir jeñnen qol şyğaryp otyrğanyn däriptei kele:
Arğyn bolsañ Altai bol,
Naiman bolsañ Matai bol,
Alşyn bolsañ Adai bol,
Būl üşeui bolmasañ,
Qaisysy bolsañ sonysy bol,
Meiliñ qūdai bol! —

dep qazaq i̇eliniñ i̇eñ jauynger rularyn şaşpaularyn kökke kötere bir şyr-qap, osy birlestik Täuke han ölisimen tağy būzylğanyn, är taipa sūltandary handyqqa talasyp i̇eldiñ şyrqyn ketirgenin aityp berdi.
Sodan keiin Nysanbai jyrşy qarağaily käri dombyrasyn i̇eñkildete jylatyp, ile-şala Qaratau men Şu, Sarysu men Syr boiyn jailağan qalyñ qazaqty qalai Joñğar hany Syban Raptan şauyp, «Aqtaban şūbyryndy — alqa köl sūlamağa» ūşyrağanyn maqam i̇etti. Ūly jüz ben Kişi jüzdiñ köp auyldarynyñ Aral men Atyrau teñiziniñ jağasyna, al Orta jüzdiñ İesil, Nūra, Tobyl özenderiniñ joğarğy salasyna köşkenin ädeii toqtai aityp ketti. Aldymen Kişi jüzdiñ hany Äbilqaiyrdyñ, bir jyldan keiin Orta jüzdiñ hany Sämekeniñ Rossiiä patşasyna bağynğanyn, sonan «Aqtaban şūbyryndydan» otyz üş jyl ötkennen keiin Qytai patşasy bir millionğa taiau qalmaqty qyryp Joñğar handyğyn qūrtqanyn bir mälim i̇etti. Osy şaqta Naiman, Kerei rulary būryn-
ğy öziniñ ata-meken jeri Tarbağatai tauy men Qara İertis boiyna köşip ketkenin maqūm äuenine sala zarlana qaldy.
Osydan soñ Nysanbai jyrşy är jüzdiñ äigili handary äbilmämbet, Baraq, Nūralylarğa qysqa-qysqa söz tastap, üş jüzdiñ basyn qosu jolynda küresken, keiin Abylai degen atpen han bolğan äbilmansūrğa toqtağan.
äbilmansūrğa kelgende Nysanbai jyrşynyñ i̇eki közi ottai jainap, küre tamyry bileudei bop, keñ tamağy torğai jūtqan qurai jylannyñ kömeiindei isinip ketti. Dombyrasyn bäige atyna şapqandai sabalai ūryp, jyr şumağyn qūşaq-qūşaq laqtyrdy. İendi Nysanbai dombyrasyn laqtyra oinatyp, Abylaidyñ Qoqanğa qarsy şyqqanyn, Sairam, äziret, Şymkent, Sozaq sekildi jeti qalasyn alyp, Taşkentti qalai bağyndyrğanyn, özine ses körsetken qyrğyzdyñ qalyñ qoldy manaptaryn Qyzylsu, Şämsi özenderiniñ Şuğa qUiatyn sağasynda kezdesip, «Jäiil qyrğyny» dep atalatyn ūrysta qalai jeñgenin ait-qanda i̇eki közi qantalap, qūianğa tüsken bürkittei şañqyldai serpip, tipti doldanyp ketti. Äbilmämbet sūltannyñ i̇esiginde jürgennen bastap, torğauytqa körsetken i̇erligi men i̇el basqarar aqyldylyğy arqasynda Orta jüzge han atağyna ie bolğanyn jyr i̇etkeninde şabar buradai tipti qūtyrynyp aldy. Aqyn i̇endi alpysqa kelgen Abylaidy üş jüzden şyqqan öñşeñ qasqa men jaisañdarynyñ şeşimi boiynşa Teliköldiñ jağasynda jūrt aq kigizge köterip Ülken han sailağanyn tolğağanda töbesi kökke tigendei i̇eki közi jainap ketti. Biraq Rossiiä qatyn patşasy qazaq i̇eliniñ basyn biriktirudiñ qauipti i̇ekenin oilap tek ölerinen i̇eki jyl būryn ğana ony Orta jüzge han i̇etip ukaz bergenine bir toqtap, sol Abylaidyñ jetpiske kelgenşe yñğaiyna qarai birese Rossiiä patşasyna, birese Qytai boğdyhanyna ikem körsetip, Türkistannan bastap İesil, Nūra boiyna deiin köşken qalyñ qazaqtyñ i̇erkindiligin joğalttyrmai i̇el ğyp saqtap ötkenin tağy da bir aluan jyr ğyp şyrqatty.
Bäigege şapqan jüiriktei, jyr jelisinen mañdai teri būrşaqtap aqqan Nysanbai aqyn, bir mezet Abylaiğa Atyğai — Qarauyl rulary alty qyzyn berip, onyñ üstine Abylai qaraqalpaqtan bir, qalmaqtan bir qyz alyp, olardan otyz bir ūl, qyryq qyz körgenin asa bir asqan jyr i̇etip tolğatty.
Dauysy qarlyğyp boldyruğa ainalğan Nysanbai tek i̇el jatarda ğana Abylaidyñ qaraqalpaq äielinen tuğan Uälidiñ Rossiiäğa qol şoqpar bolyp ketkenin, qalmaq qatynynan tuğan Qasym töreniñ äke jolyn quyp, qazaqtyñ basyn qosamyn dep bäiek bolyp jürgenin madaqtai kelip, kenet oqşau otyrğan Kenesaryğa qarai:

Abylai joly auyr jol:
Batyr Kene, bilip qoi.
Abylaidai berik bol,
Alam deseñ abyroi, —

dep ūzaq jyryn bitirgen.
Üidegi jūrt jetpiske juyqtağan Qasym töreniñ betine qarap tyna qalğan. Öitkeni mūndai söz töre bar jerde dästür boiynşa tek qolbasşyğa ğana aitylatyn. Al Qasym töreniñ soñynan i̇ergen Ўskerdiñ qolbasşysy Sarjan sūltan, Kenesarynyñ i̇erligi men ailakerligi jūrtqa qanşa aian bolsa da, dañqymen äzirge o tek batyr degen atqa ğana ie i̇edi. Aldynda ağalary bolğandyqtan özi de «qoldy men basqaraiyn» degen oidan aulaq-ty. Nysanbai jūrttan asqan synşy. Būny osy otyrğandardyñ bäri de biledi, Nysanbai qasieti Qasymğa da aian...
Qasym töre joldy äzirge Sarjan men İesengeldige bergenmen tübi Abylai jolyn alyp jürer ortanşy ūly Kenesary men kişi balasy Nauryzbai bolar dep te ümittenetin. Nysanbai söziniñ öz oiynan şyqqanyna ol iştei «qatelespegen i̇ekem, men añğarğandy synşy aqyn da añğarğan i̇eken» dep oilady. Biraq özine samsai qarağan közdi baiqamağandai, dombyrasyn qasyna qoiyp terin sürtip jatqan Nysanbaiğa:
— Köp jasa, aqsañdaq jüirigim, — dedi, — köñilimizdi bir köterip tastadyñ ğoi.
Qasym töre İesengeldi menen Sarjannan bir aidan beri habar ala almai işi biteu jarağa toly i̇edi. Suyq habar sumañdap äp-sätte-aq taraidy ğoi. İeş jamanattyñ i̇estilmeui Sarjan men İesengeldi sau degendei jūbanyş beretin.
Qasym töreniñ oqys atalğan Kenesarynyñ atyn hoş körgendei boluy ortanşy ūlyna ülken senim artatynyn tanytty. Jūrt ta mūny añğarsa kerek.
Qazir Kenesary osy jailardy älsin-älsin tarazyğa saluda. Ärine, qazir atasy Abylai hannyñ zamany i̇emes. Ol kezde Rossiiä patşasynyñ äskeri de Aq Jaiyqtyñ arğy betinde bolatyn. Qart Qojaq şejireşiniñ bala küninde, Abylai atañ han bolar jyly Qyzyljar qorğany, odan jiyrma bes jyl būryn İeski Semei, sol jyldary Qaraötkel, Baianauyl, Qarqaraly bekinisteri salyndy dep otyratyny äli i̇esinde.
Kenesary batyr qazaqtardyñ öz täuelsizdiginen airyluynyñ i̇eñ basty sebebi — «ortaq ögizden oñaşa būzau artyq» dep qaraityn i̇el ağalarynyñ auyz birligi joqtyğynan dep biletin. Sol qazaqtyñ basyn qosuğa bola ma? degen sūraqqa özi de jauap bere almaityn.
Tek soñğy kezde ğana bir jauaptyñ ūşyğyn tapqan tärizdi.
Ol ūşyq Abylai atasynyñ zamany men qazirgi i̇el jağdaiynda jatqan sekildi.
Abylaidyñ tūsynda Rossiiä patşasy Saryarqany töñirektep bekinis salğany bolmasa, bälendei işine kire qoimağan-dy. Sondyqtan atasy Abylai birese Rossiiäny i̇emindirip, birese Qytaidy dämelendirip i̇eki ortada bostandyğyn saqtap jüre bergen. Al qazir qazaqta ondai mümkinşilik joq. Bir jağynan äbden oryn teuip alğan patşa äskeri bolsa, i̇ekinşi jağynan qazaq jeriniñ bükil oñtüstigi men Syr boiyn basyp alğan Qoqan men Atyrau, Aral tūsynan Üstirt, Mañğystauğa deiin ökimin jürgizgen Hiua handyqtary tūr. Abylai kezindegiden qazir qazaq i̇eliniñ basyn qosudyñ qiyndyğy da, jeñildigi de osynda dep tüsinedi Kenesary.