Köşpendiler - III - Qahar

Al Begderbek bolsa Mädelihan ketisimen, böten adyz arqyly jesir toqal jatqan bölmeniŋ tūsyna keldi. Tek özi ğana biletin jasyryn tesik közden aq mamyq tösekten aq qairan sanyn jarq i̇etkizip atyp tūryp Hanpadşaiymnyŋ kirip kelgen Mädelihanğa qūşağyn jaia qarsy jürgenin, i̇ekeuiniŋ ūmar-jūmar bola ketkenin kördi de, tesikti qaita japty.
Ol däl osy sätte İesengeldi men Sarjannyŋ ölimin Mädelihanğa jauyp, özin Qasym töreniŋ aldynda aiypsyz i̇etip körsete alatynyna sendi. Biraq būl qandy oqiğa osy tünmen ğana bitpedi. Läşkär men Begderbek qūşbegi: «Seniŋ balalaryŋnyŋ ajalyna biz aiypty i̇emespiz, Mädelihan aiypty, kel özara keliseiik» dep Qasym töreni aldap şaqyrdy. Sozaqtağy Teliköl jağasynda Läşkär öz qolymen basyn kesip Taşkentke alyp keldi. Būl qantögis bir jyldan keiin boldy. Al qazir... Mädelihan men Qasym töreniŋ balalarynyŋ birdei qaqpanyna ilikkeli tūrğanyna qūşbegi meilinşe şattandy. Ol dym körmegen adamdai aiağyn asyqpai basyp qonaq qabyldaityn üige qaityp keldi. Begderbek özin kütip otyrğan jendetterge:
— İesengeldi men Sarjan myrzalardy han şaqyryp jatyr dep i̇ertip keliŋder, — dep ämir i̇etti. — Biraq Sarjannyŋ belindegi semserdi küni būryn alyŋdar. Hanmen kezdeserde qaru tağyp kiruge bolmaidy deŋder.
Jendetter kelgende İesengeldi, Sarjan, Ağybai, İerjan törteuinen böten jigitterdiŋ bäri özderine berilgen bölmelerinde ūiyqtap qalğan-dy. Han ämirin i̇estip, İesengeldi men Sarjan kiıne bastady. Belbeuine semserin tağyp jatqan Sarjanğa aq säldeli, qatqan qara i̇eşik-ağa:
— Hanzadağa qarumen kiruge bolmaidy. Sondai tärtip bar, — dedi jaibaraqat. — Tastap ketiŋiz... Qaityp kelgen soŋ tağarsyz.
Eşik-ağanyŋ «qaityp kelgen soŋ...» degen sözinen Sarjannyŋ köŋili säl ornyqsa da, iştei, semserin şapanynyŋ astynan bağana bailai almağanyna jaman ökindi. Sūltandardy ärine i̇eşkim de tintpeitin i̇edi ğoi, al alda-jalda qauip tuyp qalğandai kez bolsa, qandy jüzdi almas semser i̇eŋ jaqyn serik i̇emes pe...
Sarjan semserin balasyna ūsynyp:
— Beliŋe tağyp al... — dedi de birdeŋe aituğa oqtalyp baryp kilt toqtady.
Būlar dalağa şyqsa, aulada tağy alty adam tūr i̇eken. Bäri de qaruly. Bağanadan beri — ün-tünsiz jürgen Ağybai kenet birdemeden seskengendei boldy. Jau tietinin jylqy işindegi joryqqa minetin at i̇eŋ aldymen sezedi deidi qazaq, ünemi aiqasta ösken Ağybai birdemeden seskendi me, ketip bara jatqan sūltandarğa:
— Biz de i̇erip baraiyq, — dep soŋdarynan jüre tüsti.
Biraq i̇eşik-ağa aldyn kes-kestep:
— Han iem, tek İesengeldi men Sarjan myrzalardy ğana qabyldaidy, — dedi tağy da jaibaraqat ünmen, — özgeleriŋ ūiyqtai beriŋder.
— äi, sen öziŋ... — dep Ağybai anany qolymen keiin syrğytyp tastap, sūltandardyŋ soŋynan jüre berem degende, İerjan qarynan ūstai aldy da:
— Han būiryğy solai bolsa, jamandasyp qaitesiz, Ağybai ağa, — dedi qobaljyp tūrğandaryn jendetterge sezdirgisi kelmei, — odan da at jaqty şolyp qaitalyq.
Ağybai bögelip qaldy. Analar ūzap kete bardy. Batyr tisin qairap tūr. Nege i̇ekenin özi de bilmeidi, bir mezet anau İesengeldi men Sarjan myrzalardy qorşap ketip bara jatqan aq säldeli, qanjar asynğan adamdardy quyp jetip, semserin oŋdy-soldy siltep, bastaryn qağyp alğysy keldi.
Zaty momyn Ağybaiğa mūndai aşu qaidan paida boldy, özi de bilmeidi. Kenet köz aldyna baiağyda ötken bir alys uaqiğa i̇elestedi.
äkesi ölgen jyly qys qatty boldy. Tört balamen qalğan Dämetkenniŋ bar kün köreri süti būlaqtai botaly ingen. Bir küni, üskirik soğyp tūrğanda, ol kezdegi Qarqaraly ağa sūltany Täuke ūly Jamantaidyŋ şabarmandary kelip, Oljabai üş jyldan beri aq patşağa şaŋyraq salyğyn tölemepti dep jalğyz ingendi botasynan aiyryp tal tüste alyp ketti. Daladağy üskirikten de jaman aqyrğan, qylyş asynğan kileŋ qanypezerlerge jesir äielmen tört jetim bala ne istei alady, jylai-syqtai qala bergen.
Ömirde Ağybaiğa degen i̇eŋ auyr syn sodan keiin bastalğan. İenesinen aiyrylğan jas bota bozdasa, i̇eŋ ülkeni segizge kelgen Manabai, Tanabai, Myŋbai üşeui botanyŋ janyna baryp qosa bozdaidy.
Tört beişaranyŋ dausynan Ağybaidyŋ sai-süiegi syrqyraidy. Solardyŋ köz jasyn körmeiin dep üiden dalağa qaşady.
Mūndaida azapqa şydai almağan Dämetken bir küni Ağybaiğa:
— Qalqam, myna törteuin büitip i̇eŋiretip qoimaiyq, — dedi. — Botany soiyp alaiyq, balalarğa az kün qorek bolsyn, küzgi jalğyz taiynşanyŋ i̇eti tausyluğa ainaldy.
Üş kişkentai balasy ūiyqtağan kezde, Dämetken auyz üige botany jyğyp, tört aiağyn bailap, Ağybaidyŋ qolyna ülken lök pyşaqty berip:
— Qūlynym, obaly aq patşa men Jamantaiğa bauyzdai ğoi, — dep, öz qolymen bauyzdatqan botanyŋ ajalyn körgisi kelmei üiden şyğyp ketti.
Ağybai pyşaqty alyp botanyŋ janyna bardy. Biraq botanyŋ möldiregen közine közi tüsip ketip i̇edi, al käni bauyzdauğa qoly barsaişy!
älden uaqytta «bauyzdadyŋ ba, qūlynym!» dep üige kirgen şeşesine ol:
— Apa, i̇erteŋ sūiaiyqşy, beişara bir kün bolsa da jüre tūrsyn, — dedi.
— Jaraidy, qalqam, — dep Dämetken közine kelip qalğan jasyn qolynyŋ syrtymen sürtti.
Ağybai botany i̇erteŋinde de bauyzdai almady.
Söitken Ağybai, tipti beitanys, jazyqtary bary-joğyn bilmeitin, sonau ketip bara jatqan jasauyl jigitterdiŋ bastaryn şauyp tastamaq. Būl qaidan kelgen qanqūmarlyq, jauyzdyq?
Joq, Ağybai tabiğatynan mūndai bolyp jaratylmağan. Ony jaudy aiamas-
tyqqa da, i̇erlikke de üiretken özine istegen qiiänat.
Sol jalğyz tüielerin alyp ketken künnen bastap «şaŋyraq salyğyn» sal-
ğan aq patşa men sol «şaŋyraq salyğy» üşin jalğyz tüielerin şabarmandaryna aldyrtyp, jas botasyn bozdatqan Jamantai sūltanğa degen öşpendilik on üş jasar bala jigittiŋ jüregine qara qan bop qatqan. Sol öşpendilik Jamantai men aq patşağa qarsy Sarjan tobyna äkep qosty mūny. Sol öşpendilik sansyz aiqastarğa aralastyryp jauyna raqymsyz boludy üiretti. Mine bir kezde jas botany bauyzdauğa qoly köterilmegen Ağybai, qazir sonau top adamdy qyryp saluğa bar. Olar öz i̇eliniŋ jauy. Al i̇elge jau Ağybaiğa da jau. Ondailardy bauyzdauğa Şūbyrtpalydan şyqqan tas jürek batyrdyŋ qoly dirildemeidi.
Erjan oiğa berilip ketken Ağybaidyŋ jeŋinen aqyryn tartyp:
— Ağybai ağa, attardy bir şolyp qaitaiyq, — dedi.
Būlar jylqy jaqqa būrylğan kezde, segiz jendettiŋ qamauyndağy İesengeldi men Sarjan qonaq qabyldaityn bölmege kire berdi. Törde täspi tartyp tūrğan qūşbegine bastaryn ie sälem berdi. Däl osy sätte sūltandardyŋ i̇eki jağynda tūrğan i̇eki jendettiŋ jalaŋaş ötkir qylyştary jarq i̇etip joğary köterildi de, syr i̇etip tömen aqty. Tömen iılgen i̇eki bas köterilmesten domalap jerge tüsti. Bastarynan aiyrylğan i̇eki dene i̇eki-üş attap baryp sylq qūlady. İeki üş attap baryp, aunaqşyp baryp tyndy.
— İel bolyp bas qosudy köksep jürgenderiŋde, öz bastaryŋnan aiyryldyŋdar ma, sabazdarym, — dep qūşbegi kekete küldi. Söitti de jerde jatqan İesengeldi men Sarjannyŋ bastary men denelerin körsetip: — bir-ekeuiŋ mynalaryn zyndanğa aparyp tastaŋdar! Al qalğandaryŋ ūiyqtap jatqan jigitterin jaiğastyryŋdar, — dedi.
Top jendet är bölmede alty adamnan jatqan üş bölmeniŋ birinen soŋ birine kirip on segiz jigitti qoişa bauyzdap şyqty. Tek Ağybai men İerjan aman qaldy. Olardyŋ bağyna jendetter at qora jağyna barmady. İeşik-ağa syrtqy i̇esikti küzetip tūrğan mosqaldau kelgen jasauyldy şaqyryp alyp:
— Sen baryp älgi i̇ekeuine «sūltandar keldi» dep habar ber dedi.
Özderi i̇esik aldynda kütip qaldy. Qaruly Ağybaimen keŋ aulada kezdesuge jüreksindi.
Mosqal adam i̇erte kezde qazaq arasynan Qoqan handyğyna satylyp kelgen qūl bolatyn. Ağybaidy bauyr tartyp, jasyryn bir-eki ret tildesip te qalğan. Ol körşi aulağa barysymen Ağybaiğa bolğan uaqiğanyŋ bärin aitty. «Alysqanmen qūr qaza bolasyŋdar, tez attaryŋa minip qaşyŋdar» dedi. İendigi aiqas-
tyŋ orynsyz i̇ekenin tüsingen batyr jendettermen ūryspaq bop qylyşyn su-
yryp alyp jūlqynğan İerjandy i̇erkine qoimai soŋynan i̇ertip, attarğa jaidaq mine sap auladan şyğa berdi. Ūiqysynan şoşyp ūianyp, şylbyryna jabys-
qan küzetşi jigitti, tomardai aiağymen teuip jeberip, şalqasynan tüsirdi.

IV

Künşyğys jaqty synyq tağadai qorşai kömkergen käri Qaratau alystan qara-qoşqyldanyp körinedi. Kei tūstary at jaldy, tüie örkeştenip ireleŋdep jatyr. Seldir bu, jeŋil tūmannan ada, aşyq aspanmen aimalasqan qatpar tasty qyrqa, adyr üsti kögildir tartady. Keşki zaual şaq. Aqyrğy säulesin jartas basynda oinatyp, kün de batyp barady. Qarataudyŋ batys jaq i̇eŋisinde iın tiresken qalyŋ auyl otyr. Aralary, ūrys kezindegidei, jaqyn. Qyz i̇emşektenip qatar kelgen jaqpar tasty qos adyrdyŋ qoinauynan būlqyp atyp möldir suly jiŋişke özen ağyp jatyr. Osy özenniŋ sağasyn qūldilai alqaqotan qonğan auyldyŋ üstinen byqsi janğan şala tezektiŋ tütini kökke köteriledi. Köl jağasyna öleŋ qua qonğan köp auyldyŋ bireui ğana kileŋ aq üiden. Özgeleriniŋ deni könetoz bozğylt, qaraşa üi, tozyğy jetken laşyq, kürkeler... Syrt körinisterine qarap bälendei bai dep aitu da qiyn. Keşki jaiylystary birimen biri qosylyp ketken är auyldyŋ tūsynda oidym-oidym tüie, qara mal. Tek kögildir dalağa būraŋ-būraŋ şimai salyp aqqan jiŋişke özen boiynda sonau tömendegi jaltyrağan köl jağasynda şaşyrağan tas tärizdi jamyratyp jibergen qozylar men birge birtalai qoi-eşki körinedi. Odan äri Qaratau qoinauyna qarai bozaŋ, qylaŋ tüsti üiir-üiir jylqy ala-qūla bop örip barady. Köbi jarau, qūlyndy jylqy az. Şamasy olar alystağy jaiylymda tärizdi. Al mynau qūlyn-tailary auyq-auyq büiirden böline şapqan şağyn jylqy sauynğa arnai auyl maŋyna ūstalğan tärizdi. Soiyl, qūryq ūstağan on şaqty jylqyşynyŋ anda-sanda qūr-qūrlağan aiqaiy tynyq keşte sampyldap i̇estiledi.
Būl i̇eki jyl būryn ata-meken Qaratau qoinauyna, osy jaqta qalğan Qoŋyrat, Qypşaq rulary men Bestaŋbaly jerine köşip kelgen Qasym töre men Alty, Toqa, Altai, Uaq auyldary i̇edi. Sonau ortadağy bozaŋynan aqşyly basym i̇elu üi Qasym töreniŋ auyly. Abylaihannyŋ bel balasynyŋ biri bolğa-
nymen Qasym töre asqan şonjar i̇emes, sondyqtan būl maŋda örgen maldyŋ da qarasy oŋai-aq közge tüsedi. Uaq, Toqa, Alty da Arğynnyŋ özge rularyna qarağanda şağyn auqatty rular. Onyŋ üstine Arqanyŋ kök şalğynyna üirengen mal, Qarataudyŋ şi men kökpek aralasqan bozaŋyn jersinbei, bälendei örbip, ösip kete almağan.
Osy auyldardyŋ Qazyqūrt jağyndağy bir biık töbe basynda bir adam tūr. Qoi-qozysy maŋyrap, balalary jylap azan-qazan bolyp jatqan yldidağy jūrttan qaşyp şyqqandai.
Sonau köz ūşynda noqattai bolyp köringen kök tūiğyndai qiiäly äldeqaida alystap ketken.
Būl — orta boily, keŋ jauryn, aryqtau taramys deneli, jatağan kelgen at jaqty sary sūr kisi. Säl qyzğylt tartqan qyran közdi, juan baluan moiyndy. Aşyq jüzine jarasa bitken säl kelteleu qyr mūrnynyŋ astynda şağyn ğana mūrty bar. Qoiu şoqşa saqaly süp-süiir. Saqal-mūrty küŋgirt sary. Basynda jarğaq tysty qūndyz tymaq, qara maqpal jeŋil qūndyz işiginiŋ syrtynan bozğylt tüie jün şekpen jamylğan, Aiağynda atqa minuge yŋğailanyp tigilgen orta qonyş kök salmen örnektelgen saptama i̇etik. Otyrğan otyrysynda, tūrğan tūrysynda iltipattyq pen täkapparlyq qatar aŋğarylady. Säl şegir tartqan ötkir qyrağy közi qarağanda adamnyŋ tu syrtynan ötkendei. Saraŋ qimyly, jūmyla bitken jiŋişke i̇erinderi, az söilep, köp tyŋdaityn adamdy sezdiredi. İeger tūlğasyna, köŋil raiyna qarasaŋ işinde tūnyp jatqan ülken aqyl, būlqynyp syrtqa şyqqysy kelgen jiger baryn ūğasyŋ.
Būl Abylaihannyŋ nemeresi, Qasym töreniŋ ortanşy ūly Kenesary i̇edi.
Kenesary osy töbege şyqqaly i̇edäuir mezgil ötken. Ol qazir qalyŋ oida. İesine keşegi Nysanbai jyrşynyŋ sözi tüse berdi. İel aralağan äri synşy, äri jyrşy Nysanbai aqyn, aq kigizge maldasyn qūryp otyryp ap, Qasym töreniŋ aldynda Şyŋğys şejiresiniŋ biraz jerin qissa i̇etip aityp bergen.
Ol monğoldarmen irgeles Keröleŋ, Onon özenderiniŋ boiynda köşip jürgen Kerei ruynyŋ qalaişa Şyŋğyshannyŋ alğaşqy jemi bolğanyn küŋirene jyr i̇etti. Bir mezet Orhon, Om, İertis özenderiniŋ jağasyndağy Naiman, odan tömen, osy küngi Saryarqanyŋ soltüstigi men batys öŋirin jailağan Alşyn, Qypşaq rularynyŋ Şyŋğyshanğa qalai bağynğanyn jeldirte ötti. Sodan keiin Arğyn, Naiman, Kerei, Qypşaq, Qoŋyrat, Alşyn siiäqty beldi rulardyŋ Şyŋğyshannyŋ ülken balasy Joşynyŋ Ūlysyna bağynyp, Batuhannyŋ Altyn Ordasynyŋ negizin qalasqanyn, Saryarqa men İedil, Jaiyq boiyn i̇erkin jailağanyn bir şolyp ketti. Jetisudağy Üisin, Dulat, Jalaiyr rularynyŋ Jağatai ūrpaqtarynyŋ ieligine qalğanyn da jyr i̇etip ötti.
Endi Nysanbai jyrşy qarağaily käri dombyrasyn i̇ekpindete ūryp Jağatai men Joşy ūrpaqtary neşeme jüz jyl boiy osy ūşy-qiyry joq keŋ dalany bilegenin maqtan i̇etti. Alaida birimen biri handyqqa, baqqa, jerge talasyp räsua bop, Altyn Orda ydyrağannan soŋ Joşydan şyqqan Kerei, Jänibek sūltandar Şu boiynda älimsaqtan beri kele jatqan Arğyn, Qypşaq, Üisin tärizdi, köne taipalarğa birte-birte Uaq, Taraqty, Kerei, Naiman, Qoŋyrat, Dulat, Jalaiyr, Bestaŋbaly sekildi türki tildes rulardy qosyp qazaq handyğyn qūrğanyn madaq i̇etti. Sodan keiin Jänibektiŋ balasy Qasym hannyŋ kezinde qazaqtyŋ aibyndy i̇el bolğanyn bir maqtanyş i̇etip bergen. Nysanbai jyrşy säl dem alyp şejirege qaita köşken. Būl joly Qasym hannan soŋ qazaqtar az uaq tağy da byj-tyj bolyp kelip, tek Haqnazar kezinde ğana qaitadan bas qosyp, irgeli i̇el bolğanyn, Täuekel, İesim, äz Täuke handardyŋ tūsynda tasy örge domalağan, syrt dūşpandar şenine kele almağan aibyndy memleketke ainalğanyn közi ot şaşa otyryp jyrğa qosty. Keŋ baitaq jerdi alyp jatqan üş jüzden qūralğan i̇eldiŋ auyzbirligi küşti bolğanyn, ünemi bir jağadan bas, bir jeŋnen qol şyğaryp otyrğanyn däriptei kele:
Arğyn bolsaŋ Altai bol,
Naiman bolsaŋ Matai bol,
Alşyn bolsaŋ Adai bol,
Būl üşeui bolmasaŋ,
Qaisysy bolsaŋ sonysy bol,
Meiliŋ qūdai bol! —

dep qazaq i̇eliniŋ i̇eŋ jauynger rularyn şaşpaularyn kökke kötere bir şyr-qap, osy birlestik Täuke han ölisimen tağy būzylğanyn, är taipa sūltandary handyqqa talasyp i̇eldiŋ şyrqyn ketirgenin aityp berdi.
Sodan keiin Nysanbai jyrşy qarağaily käri dombyrasyn i̇eŋkildete jylatyp, ile-şala Qaratau men Şu, Sarysu men Syr boiyn jailağan qalyŋ qazaqty qalai Joŋğar hany Syban Raptan şauyp, «Aqtaban şūbyryndy — alqa köl sūlamağa» ūşyrağanyn maqam i̇etti. Ūly jüz ben Kişi jüzdiŋ köp auyldarynyŋ Aral men Atyrau teŋiziniŋ jağasyna, al Orta jüzdiŋ İesil, Nūra, Tobyl özenderiniŋ joğarğy salasyna köşkenin ädeii toqtai aityp ketti. Aldymen Kişi jüzdiŋ hany Äbilqaiyrdyŋ, bir jyldan keiin Orta jüzdiŋ hany Sämekeniŋ Rossiiä patşasyna bağynğanyn, sonan «Aqtaban şūbyryndydan» otyz üş jyl ötkennen keiin Qytai patşasy bir millionğa taiau qalmaqty qyryp Joŋğar handyğyn qūrtqanyn bir mälim i̇etti. Osy şaqta Naiman, Kerei rulary būryn-
ğy öziniŋ ata-meken jeri Tarbağatai tauy men Qara İertis boiyna köşip ketkenin maqūm äuenine sala zarlana qaldy.
Osydan soŋ Nysanbai jyrşy är jüzdiŋ äigili handary äbilmämbet, Baraq, Nūralylarğa qysqa-qysqa söz tastap, üş jüzdiŋ basyn qosu jolynda küresken, keiin Abylai degen atpen han bolğan äbilmansūrğa toqtağan.
äbilmansūrğa kelgende Nysanbai jyrşynyŋ i̇eki közi ottai jainap, küre tamyry bileudei bop, keŋ tamağy torğai jūtqan qurai jylannyŋ kömeiindei isinip ketti. Dombyrasyn bäige atyna şapqandai sabalai ūryp, jyr şumağyn qūşaq-qūşaq laqtyrdy. İendi Nysanbai dombyrasyn laqtyra oinatyp, Abylaidyŋ Qoqanğa qarsy şyqqanyn, Sairam, äziret, Şymkent, Sozaq sekildi jeti qalasyn alyp, Taşkentti qalai bağyndyrğanyn, özine ses körsetken qyrğyzdyŋ qalyŋ qoldy manaptaryn Qyzylsu, Şämsi özenderiniŋ Şuğa qUiatyn sağasynda kezdesip, «Jäiil qyrğyny» dep atalatyn ūrysta qalai jeŋgenin ait-qanda i̇eki közi qantalap, qūianğa tüsken bürkittei şaŋqyldai serpip, tipti doldanyp ketti. Äbilmämbet sūltannyŋ i̇esiginde jürgennen bastap, torğauytqa körsetken i̇erligi men i̇el basqarar aqyldylyğy arqasynda Orta jüzge han atağyna ie bolğanyn jyr i̇etkeninde şabar buradai tipti qūtyrynyp aldy. Aqyn i̇endi alpysqa kelgen Abylaidy üş jüzden şyqqan öŋşeŋ qasqa men jaisaŋdarynyŋ şeşimi boiynşa Teliköldiŋ jağasynda jūrt aq kigizge köterip Ülken han sailağanyn tolğağanda töbesi kökke tigendei i̇eki közi jainap ketti. Biraq Rossiiä qatyn patşasy qazaq i̇eliniŋ basyn biriktirudiŋ qauipti i̇ekenin oilap tek ölerinen i̇eki jyl būryn ğana ony Orta jüzge han i̇etip ukaz bergenine bir toqtap, sol Abylaidyŋ jetpiske kelgenşe yŋğaiyna qarai birese Rossiiä patşasyna, birese Qytai boğdyhanyna ikem körsetip, Türkistannan bastap İesil, Nūra boiyna deiin köşken qalyŋ qazaqtyŋ i̇erkindiligin joğalttyrmai i̇el ğyp saqtap ötkenin tağy da bir aluan jyr ğyp şyrqatty.
Bäigege şapqan jüiriktei, jyr jelisinen maŋdai teri būrşaqtap aqqan Nysanbai aqyn, bir mezet Abylaiğa Atyğai — Qarauyl rulary alty qyzyn berip, onyŋ üstine Abylai qaraqalpaqtan bir, qalmaqtan bir qyz alyp, olardan otyz bir ūl, qyryq qyz körgenin asa bir asqan jyr i̇etip tolğatty.
Dauysy qarlyğyp boldyruğa ainalğan Nysanbai tek i̇el jatarda ğana Abylaidyŋ qaraqalpaq äielinen tuğan Uälidiŋ Rossiiäğa qol şoqpar bolyp ketkenin, qalmaq qatynynan tuğan Qasym töreniŋ äke jolyn quyp, qazaqtyŋ basyn qosamyn dep bäiek bolyp jürgenin madaqtai kelip, kenet oqşau otyrğan Kenesaryğa qarai:

Abylai joly auyr jol:
Batyr Kene, bilip qoi.
Abylaidai berik bol,
Alam deseŋ abyroi, —

dep ūzaq jyryn bitirgen.
Üidegi jūrt jetpiske juyqtağan Qasym töreniŋ betine qarap tyna qalğan. Öitkeni mūndai söz töre bar jerde dästür boiynşa tek qolbasşyğa ğana aitylatyn. Al Qasym töreniŋ soŋynan i̇ergen Ўskerdiŋ qolbasşysy Sarjan sūltan, Kenesarynyŋ i̇erligi men ailakerligi jūrtqa qanşa aian bolsa da, daŋqymen äzirge o tek batyr degen atqa ğana ie i̇edi. Aldynda ağalary bolğandyqtan özi de «qoldy men basqaraiyn» degen oidan aulaq-ty. Nysanbai jūrttan asqan synşy. Būny osy otyrğandardyŋ bäri de biledi, Nysanbai qasieti Qasymğa da aian...
Qasym töre joldy äzirge Sarjan men İesengeldige bergenmen tübi Abylai jolyn alyp jürer ortanşy ūly Kenesary men kişi balasy Nauryzbai bolar dep te ümittenetin. Nysanbai söziniŋ öz oiynan şyqqanyna ol iştei «qatelespegen i̇ekem, men aŋğarğandy synşy aqyn da aŋğarğan i̇eken» dep oilady. Biraq özine samsai qarağan közdi baiqamağandai, dombyrasyn qasyna qoiyp terin sürtip jatqan Nysanbaiğa:
— Köp jasa, aqsaŋdaq jüirigim, — dedi, — köŋilimizdi bir köterip tastadyŋ ğoi.
Qasym töre İesengeldi menen Sarjannan bir aidan beri habar ala almai işi biteu jarağa toly i̇edi. Suyq habar sumaŋdap äp-sätte-aq taraidy ğoi. İeş jamanattyŋ i̇estilmeui Sarjan men İesengeldi sau degendei jūbanyş beretin.
Qasym töreniŋ oqys atalğan Kenesarynyŋ atyn hoş körgendei boluy ortanşy ūlyna ülken senim artatynyn tanytty. Jūrt ta mūny aŋğarsa kerek.
Qazir Kenesary osy jailardy älsin-älsin tarazyğa saluda. Ärine, qazir atasy Abylai hannyŋ zamany i̇emes. Ol kezde Rossiiä patşasynyŋ äskeri de Aq Jaiyqtyŋ arğy betinde bolatyn. Qart Qojaq şejireşiniŋ bala küninde, Abylai ataŋ han bolar jyly Qyzyljar qorğany, odan jiyrma bes jyl būryn İeski Semei, sol jyldary Qaraötkel, Baianauyl, Qarqaraly bekinisteri salyndy dep otyratyny äli i̇esinde.
Kenesary batyr qazaqtardyŋ öz täuelsizdiginen airyluynyŋ i̇eŋ basty sebebi — «ortaq ögizden oŋaşa būzau artyq» dep qaraityn i̇el ağalarynyŋ auyz birligi joqtyğynan dep biletin. Sol qazaqtyŋ basyn qosuğa bola ma? degen sūraqqa özi de jauap bere almaityn.
Tek soŋğy kezde ğana bir jauaptyŋ ūşyğyn tapqan tärizdi.
Ol ūşyq Abylai atasynyŋ zamany men qazirgi i̇el jağdaiynda jatqan sekildi.
Abylaidyŋ tūsynda Rossiiä patşasy Saryarqany töŋirektep bekinis salğany bolmasa, bälendei işine kire qoimağan-dy. Sondyqtan atasy Abylai birese Rossiiäny i̇emindirip, birese Qytaidy dämelendirip i̇eki ortada bostandyğyn saqtap jüre bergen. Al qazir qazaqta ondai mümkinşilik joq. Bir jağynan äbden oryn teuip alğan patşa äskeri bolsa, i̇ekinşi jağynan qazaq jeriniŋ bükil oŋtüstigi men Syr boiyn basyp alğan Qoqan men Atyrau, Aral tūsynan Üstirt, Maŋğystauğa deiin ökimin jürgizgen Hiua handyqtary tūr. Abylai kezindegiden qazir qazaq i̇eliniŋ basyn qosudyŋ qiyndyğy da, jeŋildigi de osynda dep tüsinedi Kenesary.

Click or select a word or words to search the definition