Köşpendiler - III - Qahar

— äkesin bir taipa i̇elge han i̇eterdei Serğazy myrzanyñ qyzy qandai i̇edi? Basy altyn, arty kümis pe i̇eken?
Mūndai sūraqqa jauap berudi ar körip İesengeldi de, Sarjan da ündemedi. Būlardyñ renjip qalğanyn añğarmağandai qūşbegi külimsiregen qalpynda:
— Qazaq sūltandary han boludyñ jeñil ädisin tapqan i̇eken, — dep qaljyñdai tüsti. — Mümkin Qasym töreniñ de sūlu...
Sarjan qolyn semser sabyna qalai aparğanyn añğarmai qaldy. İesengeldi sabyrly qimylmen Sarjannyñ qaryn qysty. Begderbek sūrlanyp ketse de, i̇eşteñe sezbegendei külimsirep sözdi böten jaqqa būrdy. — Mümkin Qasym töreniñ Serğazy sekildi handardy jaqtyrmauynyñ böten de sebebi bar şyğar. Qyzyn berip, handyqty satyp alu — sūltandarğa ūnasymdy is i̇emes qoi.
«Joq, joq, dedi biraq, ol işinen, kenet boiyn alyp ketken dirilin äzer basyp, būlardyñ közin tez qūrtu kerek... iapyrmai, kisi qabyldaityn üige qaruly adamdy kirgizdirmeudi būryn qalai oilamağanmyn? Būny būdan bylai qarai qatty i̇eske alu kerek i̇eken. Kim biledi, aşu üstinde Sarjan sekildi bir noqai...»
Qūşbegi öziniñ ağat söilep qalğanyn birden añğardy. Namysqoi Sarjannyñ oqys qimylynan iştei jaman şoşydy. İendi ol būdan äri sūltandarmen äñgimelesudiñ i̇eş qajeti joq dep tapty. Bäri de aiqyn boldy. Tek sūltandar ses alyp ketpesin dep būrynğysynan da beter külimsirei tüsti.
— İel qamyn oilağan i̇er azamattardyñ aşuyn da, ökpesin de tüsine almasaq qalai jūrt bilei alamyz? — dedi ol ana i̇ekeuiniñ betine aşyq jüzben qarap, — Sarjan myrza, sizdiñ küiigiñizge de tüsinem, sol sebepti keibir qyzba sözderiñizdi de keşirem. Özbek qazaqqa dos i̇el. Dos bolmasa Mämet älim qūşbegi alty myñ äskerin i̇ertip Arqağa bara ma? — Ol i̇endi Uialğandai jerge qarady, — qolynan kelmegen iske ol aiypty i̇emes. Mämet älimniñ künäsin keşiriñder. Al sizderdiñ tilekteriñizdi bügin keşke han ieme jetkizem.
— İeger hanzadasyz şeşilmeitin bolsa, — dedi abailap söilep İesengeldi, — biz özimiz de o kisimen didarlasamyz ba, qaitemiz? ärine, siz rūqsat i̇etseñiz...
Būl sözge Begderbek quanyp qalğandai işarat körsetti. «Özderiniñ tilegin paidalanu kerek. Qaitkenmen de būlardyñ tağdyryn bügin tünde şeşken jön».
Al sūltandarğa:
— Būlaryñ tabylğan aqyl, — dedi. — Han ieme sizderdi qabyldatudy öz mindetime alaiyn. Tek o kisi i̇erteñ Qoqanğa qaita jürip ketedi. Sondyqtan bügin jolyğyp qalğandaryñ jön. Mümkin han iem sizderdi keş şaqyryp qalar, jigitteriñiz jata bersin, al özderiñiz ūiyqtamai menen habar kütiñizder...
Taşkent qūşbeginiñ duan saraiy qonaqtar jatatyn rabattan äjeptäuir qaşyq bolatyn. Būl i̇ekeuiniñ ortasynda syñsyğan jemis ağaşy, gülder alañy, tynbai aqqan laily suly atjal jatyr.
İesengeldi men Sarjan Begderbekpen äzirge qoş aitysyp diuan saraidan şyğyp, qūşbeginiñ işki, syrtqy i̇esikterdegi küzetterinen ötip, özderi jatqan rabatyna bettei berip i̇edi, olardy bir terektiñ janynda şūbyrtpaly Ağybai batyr men Sarjannyñ on toğyz jasar ūly İerjan kütip tūr i̇eken. İerjan äkesine tartqan at jaqty, aqsary, taldyrmaş kelgen bala jigit. Äkesinen göri közi şegirleu, boiy şağyndau. Arqa saldarynşa kiıngen. Basynda ükili qūndyz börik, üstinde jibek belbeumen qynalğan oqaly mol jeñdi barqyt şapan men jarğaq şalbar, aiağynda kümis zerli biık ökşe i̇etik.
Şūbyrtpaly Ağybai Qasym töre balalarynyñ soñynan i̇ergen, kedeiden şyqqan batyr. Biyl otyz törtte, zor deneli, tükti qabaq, qara sūr, şüñirek köz kisi. Qoldary baqandai ūzyn, sausaqtary anau-mynau adamdy mañdaiynan bir şertkende ünsiz qatyratyndai salaly, jūp-juan. Saqal-mūrttan ada derlik, tek iek astynda seldir ğana saqalsymaq birdeñe bar. Qūrdasy Kenesarydan bastap üzeñgiles serikteriniñ bäri ony «köse» dep ataidy. Syrt beinesi yzbarly, bir körgennen-aq küş iesi i̇ekeni tanylady.
Üstinde mol tigilgen qara şekpen. Basynda da tüie jün qara dalbağai, būtynda qara qūlyn terisinen ilengen jarğaq şalbar. Aiağynda keñ qonyş saptama i̇etik. Belinde tizesine tietin qaiqy qara qylyş pen qap-qara bolat semser. Tek arqasyna ünemi tañuly jüretin bolat qalqany ğana bozğylt.
Ağybaidyñ i̇eñ süiikti qaruy toğyz buyndy, jez saqinaly juan qaiyñ naiza. Atqa mingende qūlan terisinen būzau tis i̇etip örilgen qaiyspen qanjyğasyna bailap alady. Al jai jürgende qolyna ūstaidy. Būl naizasyn Ağybaidyñ jaqsy köretini sonşalyq, ol kündiz qolynan bir tüsirmeidi, tünde basyna jas-tanyp jatady. Batyrdyñ deneliligi sonşalyq, biıktigi kişi-girim tüiedei, ataqty Aqylağyna mingende, i̇esekke mingen özbektei, tizesi atynyñ qoltyq tūsyn soğyp tūrady.
Üsti-basy qara qoñyr, temir tor sauytty Ağybaidyñ tüsi orasan suyq, sonau şüñet közder qaitpas qaisarlyq, tausylmas qairat otyndai janady. Qandai jürekti jan bolsa da, Ağybaidy alğaş körgeninde alpamsadai yzbarly türinen seskenbai qalğan i̇emes. Al äldeqalai tünde kezdesken adam, i̇erteginiñ däuin körgendei jüregi jarylyp kete jazdaityn. Onyñ i̇esinde batyr tün ūiqysynan şoşyp ūiatar bir qūbyjyq sekildi ömirbaqi qalatyn.
Qarqaralydan şyqqan Ağybaidyñ äkesi Oljabai batyrğa bir botaly tüie, jauğa miner bir at, balalaryna süt bolar jalğyz siyrdan böten mal bitip körgen i̇emes. Al şeşesi İesil boiyndağy Taraqty ruynyñ qyzy i̇edi. Bū da aduyndy, batyr minezdi äiel bolatyn. Oljabai balalary i̇er jetpei dünie saldy. Şeşesi Dämetken Ağybai, Manabai, Tanabai, Myñbai atty tört balamen jesir qaldy. İeñ ülkeni Ağybai ol kezde onğa jaña jetken. Balalarynyñ attary kileñ «baimen» bitse de Oljabai dünie salğanda būlardyñ bar maly botaly jalğyz qara ingen boldy. Joqşylyqtan böten serigi joq qairatty Dämetken, tört balanyñ qamy üşin, ağaiynnyñ bermesin küşpen tartyp aluğa kiristi. Qolyna soiyl ūstap özindei kedei adamdarymen birigip qarañğy tünde bai auyldardyñ sūiar soğymyn barymta i̇etti.
Balapan Uiada ne körse ūşqanda sony iledi, osyndai öjet ananyñ bauluynda qanattanğan Ağybai da batyr bolyp östi. On segiz jasynan Qasym töre balalarynyñ soñynan i̇erdi. Otyz törtke kelgenşe basynan talai aiqasty ötkizdi. Qazir Ağybaidyñ suarylğan kök temirdei äbden pisip, meilinşe qairalğan kezi.
İesengeldi men Sarjan asyqpai aiañdap özderin qobalji kütip tūrğan Ağybai men İerjannyñ qasyna keldi. Ağybai gül-baqşanyñ ortasynda äldeqalai tūra qalğan qara jartas tärizdi. Anandaidan döñkie közge tüsedi. Sarjandar kele jatqan jaqqa tesile köz tastauyna qarağanda qobaljyp tūrğany aiqyn. Biraq syryn syrtyna şyğarmai, ün-tünsiz qatyp qalğan. Būlar jaqyndağan kezde İerjan İesengeldige qarap:
— Köke, söilese aldyñdar ma? — dedi.
İesengeldi jüre jauap berdi.
— Söilestik, qalqam... İendi Mädelihannyñ özimen didarlaspaqpyz...
Būdan artyqty sūrauğa bolmaidy. «Mädelihannyñ özimen didarlaspaqpyz» deulerine qarağanda qūşbegimen jöndi bätuäğa kelmegen ğoi dedi de qoidy İerjan işinen...
Rabatqa kelgennen keiin, özderiniñ jatar bölmelerine kirip alyp, ağaly-inili i̇eki sūltan ūzaq keñesti. Qūşbegi qanşa jyly söilep şyğaryp salğanyna qaramastan, i̇ekeui de bir sūmdyqty sezgen-di. Keñese kelip, «i̇esiñ barda i̇eliñdi tap» degen aqyldy i̇eske alyp, Mädelihanmen söileskennen keiin, bir sät te keşikpei i̇elge jürip ketudi ūiğardy. Jan alaiyn dep tūrsa da işi-bauyryña kirip jyly söileitin özbek bekteriniñ saiqal ūstamdylyğy būlarğa da aian. Begderbek jaiylyp tösek, jazylyp jastyq bolğan saiyn, ağaiyndy sūltandar seskene tüsti. Biraq özgelerdi şoşytpaiyq dep özderiniñ küdikterin qastaryna i̇ergen töleñgitterine aşpady. Tek Ağybaidy ğana şaqyryp ap:
— Batyr, — dedi Sarjan nege i̇ekeni belgisiz kenet tolqyp ketip, — biz Mädelihannan oralğanşa İerjandy qasyñnan tastama. Jäne attaryña saq bol, özbek baqtaşylary böten jaqqa äketip jürmesin.
Jigitter minip kelgen attar körşiles keruen saraidyñ aulasyna qoiylğan-dy, al i̇er-toqymdary osy rabattyñ şyğa berisindegi bir bölmege üiilgen. Bağuşylar özbek adamdary, tek töleñgitter anda-sanda baryp qarap tūratyn.
Ağybai Sarjannyñ nege büi degenin saralap sūramady. Jalğyz-aq işinen bir syrdy tüidi de:
— Qūp bolady, — dep şyğyp ketti.
Kün besinge taiap qalğan. Bosqa sarylyp otyrmaiyn dep İesengeldi qalyñ oiğa şoma qaltasynan täspiğyn şyğaryp, syrtyldatyp tarta bastady. Al Sarjan anandai jerde jatqan kilem boqşantaiynan qol basyndai qairağyn alyp, belin şeşti de, qynabynan aq semserin suyryp, qandy aiqas aldyndağydai ädetimen ötkirlep qairauğa kiristi.
...İesengeldi men Sarjan ketkennen keiin qūşbegi ūzaq uaqyt ün-tünsiz otyrdy. Qanşa oilanbaiyn dese de bolmai-aq qoidy. Sarjannyñ bağanağy semserine qolyn salğan qimyly köz aldyna i̇elestei berdi. Tipti kenet sol aq semser qynabynan jarq i̇etip suyrylyp kökiregine qadala tüskeli tūrğan tärizdenip ketedi. Qanişer adamnyñ tegi qorqaq keledi. Begderbek qanişer de, qorqaq ta i̇edi. Osy güldene tüsken däuletti kentke qoly jetisimen Begderbek Aqmeşittiñ hakimi Jaqypbekpen tize qosyp, i̇eñ aldymen Syr, Sozaq, Şu boiyndağy qazaq auyldaryn būrynğydan da beter qysymnyñ astyna aldy. Öziniñ tas jürektigimen Mädelihanğa ūnap, Qoqan hanynyñ bas qolbasşysy därejesine deiin köterilmek oiy bar. Bügingi qimyldary sol köteriludiñ alğaşqy satylary.
Al būl — Būhar hanynyñ da Taşkenge közin tikken kezi i̇edi. Begderbek bolsa Būhar i̇elinen qatyn alğan. Onyñ üstine bolaşaq — jer astynan jik şyğaryp, i̇eki qūlağy tik şyqqan Qoqanda i̇emes, i̇ejelgi köne Būhar ämirliginde tärizdi. Begderbek mūny da i̇eske aldy. Sondyqtan sūm qūşbegi Mädelihandy jar basyna itere saluğa daiyn, öitkeni Qoqan hanynyñ biraz minezi oğan aian... Äsirese qyzba, näpsi qūmarlyq qasietteri. Al Hanpadşaiym — äiel jynystysynyñ kün men aiy. Ony körse perişteniñ de aq jolynan taiuy yqtimal. Adam Atanyñ jūmaqtan quyluyna sebepker bolğan Hauananyñ körki de osyndai-aq şyğar. Bir körgen adamnyñ Hanpadşaiymğa qyzyqpauy i̇ekitalai. Appaq qardai aqşyl betin audaryp, tostağandai qaraqat közin külimdetip bir qarağanda, köñildegi qaiğysyn ūmytpas birde-bir i̇erkek dünieden tabylmas.
Begderbek osy Hanpadşaiymnyñ Mädelihanğa toqal şeşe i̇ekenin de i̇eske aldy. Bar käptiñ özi osynda i̇edi. Näpsiqūmar Mädelihan osy sūlu toqal şeşesimen til tapsa, i̇ekeu ara külki-quanyşy jarassa... Ärine, olardyñ syryn jasyrar tas qabyrğalar bar. Biraq osy tas qabyrğalar qūşbeginiñ arqasynda bolğan oqiğany Būhar ämirine jetkizse... Qūşbeginiñ bar armanynyñ özi sol i̇emes pe! Isläm dinin aiaqqa basyp, öz äkesiniñ toqalymen köñil qosqan künälini kim qorğai alady? Mūhamed paiğambardyñ salğan joly qatañ. Mūndai hanğa bükil Isläm äuleti qarsy tūrady i̇emes pe? ärine qarsy tūrady... Söitip, Begderbek Būharağa Qoqandy jyğyp bermei me? Jyğyp beredi. Osy i̇eñbegi üşin Būhar ämiri de ony ūmytpas. Mümkin bükil Qoqandy bileter?..
Begderbektiñ Mädelihannyñ keluin asyğa kütken tağy da bir sebebi bar. Ol Qasym balalarynyñ tağdyrymen bailanysty. Ärine Qoqan hanynyñ būğan tikelei qatynasy joq. Biraq bolğaly tūrğan qandy uaqiğany sonyñ ämiri i̇etip körsetse qaiter i̇edi? Saqtyqta qorlyq joq, i̇eger būl istiñ özinen şyqqanyn Abylaidyñ kökjal ūrpağy bilip qalsa, äñgimeniñ aiağy nege baryp soğaryn kim biledi? İesengeldi men Sarjanğa qadalar aq semser özine qadalmasyna kim kepil? Abylaidyñ otyz bir ūl, qyryq qyzynan tarağan byqyp jatqan bükil ūrpağynyñ qaharynan qalai qūtylyp kete alasyñ? Köpten kim şyqpaidy, olardan da bir Begderbektiñ şyqpasyna kim kuä? Al i̇eger künäni Mädelihanğa audarsa, oğan ne isteidi? Taşkent qūşbegindei irgeles i̇el i̇emes, toğyz taudyñ ar jağyndağy däu üii tärizdi, Qoqan hanynyñ saltanat saraiynyñ toğyz i̇esiginen ötip Mädelige jetkenşe kim bar, kim joq...
Begderbek külimsiredi. Onyñ i̇esine bağana Mädelihan men Hanpadşaiymğa arnap bergen tañerteñgi qonaqasy tüsti. Han men toqal şeşesi qūşbeginiñ jomart dastarqanynyñ i̇eki jağynan qarama-qarsy oryn alğan.
Şaidy Begderbek özi qūiğan. Qūşbegi ūsynğan kögildir farfor keseni alyp Hanpadşaiym syñğyrlai küldi.
— Mūhamed älim i̇erkem, siz Qoqanğa han bolğanmen mağan balasyz ğoi, — dedi ol, — pärenjemdi alyp otyrsam söket körmeisiz be?..
Han jauabyn kütpei Hanpadşaiym betinen pärenjesin aldy. Qara būlttyñ astynan jarqyrap kün şyqqandai, i̇el auzynda i̇ertegige ainalğan Hanpadşaiymnyñ körkem aq jüzi körindi. Toqal şeşesiniñ sūlulyğyna tañ qalğan Mädelihannyñ qolynan kesesi tüsip ketti.
— Baiqa, tentegim, — dedi Hanpadşaiym Mädelihandy i̇erkelete külip, — mübäräk sausaqtaryñyzdy küidirip almañyz...
Būdan keiin Mädelihan şai işip otyr ma, u işip otyr ma añğarmaityn küige jetken, i̇eki közin almai toqal şeşesine qarai bergen.
Şai qūiyp otyrğan qūşbegi qaidağy joq birdeñeni syltau i̇etip, dalağa şyğyp ketip, qaita oralğanynda oñaşada qalğan ögei balasy men toqal şeşesiniñ arasyndağy tek qyrağy köz ğana sezetin, bir tilsiz şattyqtyñ paida bolğanyn añğarğan...
Begderbek tağy külimsiredi. Özi qūrğan dūzaqqa i̇eki kögarşynnyñ birdei op-oñai tüskeli tūrğanyna ol iştei mäz-meiram. «Bäse, aqyldy adam qaşanda bolsa aqymaqtan qūtylu jolyn oñai tappas pa! Būhar ämiri būğan bükil Qoqandy biletpegen künde de ūpaiyn tügel i̇etpei me! Qoqan hanyna jylyna töleitin jiyrma myñ kümis teñgeni, öz paidasyna qaldyrsa mūrtyn balta kese me? Jiyrma myñ jiyrma som i̇emes qoi, alty ūlyna jañadan alty şahar salmai ma...»
Būl kezde kün de batyp ketti. Qūşbegi jasyl baqşasynda şaqyrğan kökek üni i̇estildi. Baiğūs qūs batqan künmen birge bireudiñ öşkeli tūrğan bağyn joqtağandai tylsym bilmei ūzaq şaqyrdy.
Qūşbegi käri belin uqalauğa aiaq jağynda otyrğan paşa balağa tün ortasy aua keluin ämir i̇etti de, Mädelihannyñ dem alyp jatqan bölmesine qarai aiañ-
dady.
Mädelihan äbden tynyğyp qapty. Kele jatqan tünmen birge özin zor quanyş kütip tūrğandai i̇eki közi külim-külim i̇etedi. Qūşbegini şaqyrğaly otyr i̇eken, būl kelisimen-aq i̇ekeui qūpiiä äñgimege kirisip ketti.
— Tentek töre bastağan i̇ereuilden keiin qazaq auyldary ünin öşirgen tärizdi i̇edi, — dedi Begderbek öz qaramağyna jatatyn qazaqtardyñ jalpy jağdaiyn söilei kelip, — al qazir Taşkent uälaiatyn tağy bir qauipti qara būlt qorşağaly tūr. Būl bülikti basqaruğa daiyndalyp jatqan — Qasym töreniñ balalary. Qandai kesim aitasyz?
Mädelihannyñ äkesi Omarhan kezinde de auyr salyq, orynsyz qiiänatqa köngisi kelmegen Syr, Sarysu, Şu boiynyñ qazaqtary san ret bas köterip i̇ereuilge şyqqan. Sonyñ i̇eñ ülkeni Tentek töre atty kisi basqarğan köterilis boldy. Ol on i̇eki myñ atty sarbaz jinap alyp, Qoqan hanynyñ qaramağyna i̇enetin birneşe qalalardy alğan. Tentek töre Sairamdy bosatyp, sol jerge tuyn tikken. Sairamğa Şymkent, äulieata qalalary qosylğan. Būlarğa qarsy Omarhan qalyñ qol şyğarğan. Tentek töre äskerin i̇ekige bölip, Sairam men Şymkentke bekinip alyp ūzaq soğysqan. Aqyrynda azyq-tülikteri tausylyp, amalsyz qarsylasularyn doğarğan. Omarhan läşkerleri jeñilgen i̇eldi qanğa būiap, mal-mülikterin talap, oiyna kelgenderin istep, i̇eki jüzge taiau adamdy darğa tartqan. Sairam jerin qan sasytqan.
— Han iem, auruyn jasyrğan adam öledi. Şyqqaly tūrğan bülik jaily aşyq aitqanymdy keşiriñiz, — dedi qūşbegi, hannyñ ündemei qalğanyna renjise de syr bermei. — Osy bülikten qūtyludyñ bir-aq joly bar. Ol — küni būryn qimyldap, ūşqyn örtke ainalmai tūrğanda basu. Jäne aiamai basu. Sizdiñ qūrmetti äkeñiz Omarhan Tentek töreni qalai üiretse, biz de Qasym töreniñ tentek soiyl balalaryn solai üiretuimiz kerek.
Begderbektiñ köz aldyna Sarjannyñ bağanağy semserge ūmtylğan oqys qimyly tağy i̇elestep ketti. İendi ol sol semser suyrylmai tūryp qimyldap qalaiyn degendei tym jiti söiledi.
— İesengeldi men Sarjannyñ basyn alu öz qolymnan da keledi. Biraq sizdiñ rūqsatyñyzsyz äreket isteuge dätim barmady. Būzyq bolğanmen olar da sizdiñ handyğyñyzğa jatady ğoi.
Han ündemedi.
Joq, han jauap qaiyrudan qorqyp otyrğan joq, onyñ oiy basqada. Qūlağy anda-sanda şalyp qalğan Tentek töre, Qasym töre... İesengeldi, Sarjan degen sözder tipti miyna kirip te otyrğan joq. «Ol törelerde meniñ qandai şaruam bar? Bäriniñ qūnyn qūşbegi jylda beretin jiyrma myñ teñge kümis aqşamen küni būryn tölep qoiğan joq pa? Meili ne istese o istesin, tipti sol törelerdi pisirip jesin, qyñq desem qūdai soqsyn»... Qazir Mädelihannyñ qiiäly da, oiy da basqada. Onyñ bar armany, bar köñili sonau jas toqal, bedeu şeşe Hanpadşaiymda!... «Denesi de aq jüzindei appaq pa i̇eken? Qos anary da qolğa qatty, keudege jūmsaq pa i̇eken? İä, solai şyğar. Bala tappağan äiel ğoi, äli i̇eñ qymbatty jeriniñ tañy aiyrylmağany, anau aq şäii köilek jasyra almai tūrğan jūmyr sandarynan-aq añğarylmai ma? İapyrmai, tuğan äkemniñ keşegi jas toqaly turaly bylai oilauym künä i̇emec pe? Joq jūrt körmegen närse künä i̇emes. Jūrt körmeidi deimin-au, qūşbegi şe? Būl sūm bärin de sezip otyrğan joq pa? İä, sezip otyr. Biraq meni osy üşin şaqyrdy ğoi? Sonda qandai qulyğy bar. Toqal şeşeme istegeli tūrğan künäm arqyly İesengeldi, Sarjan sūltandardyñ qanyn satyp almaq pa? Meili. Janyñdy örtegen läzzatqa qarağanda aidaladağy tüie jün şekpen kigen qazaqtardyñ basy nege tūrady? Bäribir men de ölemin. İesengeldi men Sarjan da öledi. Ölim turaly i̇emes, ömir turaly oilağan jön. Al Hanpadşaiym şyn ömir, şyn arman...»
Būlar söileskeli birtalai bolğan. Tün ortasy da taiau. Mädelihan birese Begderbek sözin tyñdaidy, birese tätti qiiälğa ketip ündemei ūzaq otyrady.
— Han iem, qandai şeşim aitasyz? — dedi qūşbegi Mädelihannyñ tätti oiyn būzğysy kelmegendei jädigöilene külimsirei söilep.
«Qandai şeşim? İä, Mädelihan qandai şeşimge toqtauy kerek? Joq, Mädelihan o dünieniñ künäsin bū dünieniñ qyzyğyna aiyrbastauğa mindetti. Jürek sony añsaidy. Toqal şeşeniñ aq denesin bügin tünde qūşu kerek. Küiip-janyp bara jatqan näpsi tek sony tileidi... Al tañerteñ Qoqanğa qaitqany dūrys. İeki tünge qaluğa bolmaidy. Sezilip qaluy mümkin. Hanpadşaiym qūşağy qanşa qymbat bolğanmen, han tağy odan da qymbat. Ärine jüregiñdi örtep bara jatqan susynyñdy toqal şeşe qandyrsa, onyñ köñilin myqtap riza i̇etken jön. Dosy bar, dūşpany bar, Taşkentke kelgen bos päueskesin syi-qūrmet, tartu-taralğyğa tiep jiberu dūrys. Biraq sarañ qūşbegi qanşa mülik berer deisiñ?» Kenet Mädelihannyñ közi külimdep ketti. «Arqa sūltandary qaşan da bolsa jomart keledi. Menimen jolyğuğa arnap şyqqan bolsa, äkelgen syi-qūrmetteri de bar şyğar. Sonyñ baryn Hanpadşaiymğa bergen jön. Han tek qūşaqtauğa ğana qūmar i̇emes i̇ekenin bilsin!» Osy oiğa bekingen Mädelihan i̇endi Begderbekke qarady.
— Qasym töreniñ balalary Qoqan hanyna bastaryn syi ğyp tartu üşin ğana keldi me? — dedi.
İesengeldi men Sarjan qazaq i̇eliniñ dästüri boiynşa Taşkent qūşbegine i̇er-toqymy, jügen-qūiysqany kümis, jal-qūiryğy tögilgen, Arqadan kelgen toğyz qara jorğa, toğyz boz jorğa, är i̇er basyna bailanğan toğyz qara qūndyz, toğyz qoñyr būlğyn äkelgen. Arqanyñ añqau batyrlary qyzyl tastap itti aldağandai, osy bir kädeli syi-qūrmetterimen özderiniñ tüpki oiyn ötkizip ketpek bolğan. Būlary aq maidy bauyr qosyp asattyrğandary. Biraq äkki tazy qyzyl tülkiniñ qulyğyn alystan sezedi, sūm qūşbegi tartu-taralğyny quana alğanmen, olarğa tereñ ordy qaza berdi. Sol oimen hannan sūltandardyñ äkelgen jorğalaryn jasyryp qaldy.
— Qasym töre balalary syi-qūrmet körsetpek tūrmaq, Qoqan hanynyñ basyn olja i̇etuden ümiti bolmasyn.
Toqal şeşege Arqa sūltandarynyñ syilyğynan i̇eşteñe tarta almaitynyna renjip qalğan han qolyn biraq siltedi.
— Özderiniñ bastaryn bağalai bilmegen sūltandardyñ qūny joq, ne isteseñ sony iste, menen rūqsat.
— Būiryğyñyzğa bas iem, aldiiär hanym.
Mädelihan i̇endi i̇esinei kerildi.
— Tün ortasy auyp bara ma, qalai?... — Ol aldynda tūrğan tağamnan şūqylap birer tüiir jedi de, kögildir jüzim şärbatynan bir kesesin jūtyp saldy, — bügingi äñgimemiz osymen bitsin..
— Qūp, taqsyr, — han betine Begderbek bügindikke alğaşqy ret tikelei qarady. — Han iem, Hanpadşaiymnyñ qonaq bölmesi qasyñyzda... İeki i̇esik bir adyzda... Küzetti i̇eki i̇esikke de qūiaiyn ba, älde tek adyzdyñ syrtqy jağyna ğana qūiaiyn ba?
Han oğan synai qarady.
— Öziñiz qai jağyna qoiğyñyz kelip i̇edi?
Qūşbegi külimsirep tömen qarady.
— Tek syrtyna ğana...
Han da külimsiredi.
— Onda... Sizdiñ aitqanyñyz bolsyn.
Qūşbegi i̇endi basyn tömen idi.
— Senimiñizge raqmet.
Mädelihan i̇endi özin ūstai almady. Qūşbegimen keliskennen keiin, būdan arğy saqtyqtyñ qajeti joq dep tapty. Ol birden Hanpadşaiym bölmesine qarai bettedi.
Sūlu toqal şeşesin körgenşe asyqqan Mädelihan būl sätte öz nietin aqyl i̇eleginen ötkizbedi. Būl jelik alty jyl ötken soñ qandai qandy uaqiğağa aparyp soğaryn oilamady.
Aiağyn asyğa basyp syrly i̇esikke qalai taiap qalğanyn bilmedi.