Köşpendiler - III - Qahar

— äkesin bir taipa i̇elge han i̇eterdei Serğazy myrzanyŋ qyzy qandai i̇edi? Basy altyn, arty kümis pe i̇eken?
Mūndai sūraqqa jauap berudi ar körip İesengeldi de, Sarjan da ündemedi. Būlardyŋ renjip qalğanyn aŋğarmağandai qūşbegi külimsiregen qalpynda:
— Qazaq sūltandary han boludyŋ jeŋil ädisin tapqan i̇eken, — dep qaljyŋdai tüsti. — Mümkin Qasym töreniŋ de sūlu...
Sarjan qolyn semser sabyna qalai aparğanyn aŋğarmai qaldy. İesengeldi sabyrly qimylmen Sarjannyŋ qaryn qysty. Begderbek sūrlanyp ketse de, i̇eşteŋe sezbegendei külimsirep sözdi böten jaqqa būrdy. — Mümkin Qasym töreniŋ Serğazy sekildi handardy jaqtyrmauynyŋ böten de sebebi bar şyğar. Qyzyn berip, handyqty satyp alu — sūltandarğa ūnasymdy is i̇emes qoi.
«Joq, joq, dedi biraq, ol işinen, kenet boiyn alyp ketken dirilin äzer basyp, būlardyŋ közin tez qūrtu kerek... iapyrmai, kisi qabyldaityn üige qaruly adamdy kirgizdirmeudi būryn qalai oilamağanmyn? Būny būdan bylai qarai qatty i̇eske alu kerek i̇eken. Kim biledi, aşu üstinde Sarjan sekildi bir noqai...»
Qūşbegi öziniŋ ağat söilep qalğanyn birden aŋğardy. Namysqoi Sarjannyŋ oqys qimylynan iştei jaman şoşydy. İendi ol būdan äri sūltandarmen äŋgimelesudiŋ i̇eş qajeti joq dep tapty. Bäri de aiqyn boldy. Tek sūltandar ses alyp ketpesin dep būrynğysynan da beter külimsirei tüsti.
— İel qamyn oilağan i̇er azamattardyŋ aşuyn da, ökpesin de tüsine almasaq qalai jūrt bilei alamyz? — dedi ol ana i̇ekeuiniŋ betine aşyq jüzben qarap, — Sarjan myrza, sizdiŋ küiigiŋizge de tüsinem, sol sebepti keibir qyzba sözderiŋizdi de keşirem. Özbek qazaqqa dos i̇el. Dos bolmasa Mämet älim qūşbegi alty myŋ äskerin i̇ertip Arqağa bara ma? — Ol i̇endi Uialğandai jerge qarady, — qolynan kelmegen iske ol aiypty i̇emes. Mämet älimniŋ künäsin keşiriŋder. Al sizderdiŋ tilekteriŋizdi bügin keşke han ieme jetkizem.
— İeger hanzadasyz şeşilmeitin bolsa, — dedi abailap söilep İesengeldi, — biz özimiz de o kisimen didarlasamyz ba, qaitemiz? ärine, siz rūqsat i̇etseŋiz...
Būl sözge Begderbek quanyp qalğandai işarat körsetti. «Özderiniŋ tilegin paidalanu kerek. Qaitkenmen de būlardyŋ tağdyryn bügin tünde şeşken jön».
Al sūltandarğa:
— Būlaryŋ tabylğan aqyl, — dedi. — Han ieme sizderdi qabyldatudy öz mindetime alaiyn. Tek o kisi i̇erteŋ Qoqanğa qaita jürip ketedi. Sondyqtan bügin jolyğyp qalğandaryŋ jön. Mümkin han iem sizderdi keş şaqyryp qalar, jigitteriŋiz jata bersin, al özderiŋiz ūiyqtamai menen habar kütiŋizder...
Taşkent qūşbeginiŋ duan saraiy qonaqtar jatatyn rabattan äjeptäuir qaşyq bolatyn. Būl i̇ekeuiniŋ ortasynda syŋsyğan jemis ağaşy, gülder alaŋy, tynbai aqqan laily suly atjal jatyr.
Esengeldi men Sarjan Begderbekpen äzirge qoş aitysyp diuan saraidan şyğyp, qūşbeginiŋ işki, syrtqy i̇esikterdegi küzetterinen ötip, özderi jatqan rabatyna bettei berip i̇edi, olardy bir terektiŋ janynda şūbyrtpaly Ağybai batyr men Sarjannyŋ on toğyz jasar ūly İerjan kütip tūr i̇eken. İerjan äkesine tartqan at jaqty, aqsary, taldyrmaş kelgen bala jigit. Äkesinen göri közi şegirleu, boiy şağyndau. Arqa saldarynşa kiıngen. Basynda ükili qūndyz börik, üstinde jibek belbeumen qynalğan oqaly mol jeŋdi barqyt şapan men jarğaq şalbar, aiağynda kümis zerli biık ökşe i̇etik.
Şūbyrtpaly Ağybai Qasym töre balalarynyŋ soŋynan i̇ergen, kedeiden şyqqan batyr. Biyl otyz törtte, zor deneli, tükti qabaq, qara sūr, şüŋirek köz kisi. Qoldary baqandai ūzyn, sausaqtary anau-mynau adamdy maŋdaiynan bir şertkende ünsiz qatyratyndai salaly, jūp-juan. Saqal-mūrttan ada derlik, tek iek astynda seldir ğana saqalsymaq birdeŋe bar. Qūrdasy Kenesarydan bastap üzeŋgiles serikteriniŋ bäri ony «köse» dep ataidy. Syrt beinesi yzbarly, bir körgennen-aq küş iesi i̇ekeni tanylady.
Üstinde mol tigilgen qara şekpen. Basynda da tüie jün qara dalbağai, būtynda qara qūlyn terisinen ilengen jarğaq şalbar. Aiağynda keŋ qonyş saptama i̇etik. Belinde tizesine tietin qaiqy qara qylyş pen qap-qara bolat semser. Tek arqasyna ünemi taŋuly jüretin bolat qalqany ğana bozğylt.
Ağybaidyŋ i̇eŋ süiikti qaruy toğyz buyndy, jez saqinaly juan qaiyŋ naiza. Atqa mingende qūlan terisinen būzau tis i̇etip örilgen qaiyspen qanjyğasyna bailap alady. Al jai jürgende qolyna ūstaidy. Būl naizasyn Ağybaidyŋ jaqsy köretini sonşalyq, ol kündiz qolynan bir tüsirmeidi, tünde basyna jas-tanyp jatady. Batyrdyŋ deneliligi sonşalyq, biıktigi kişi-girim tüiedei, ataqty Aqylağyna mingende, i̇esekke mingen özbektei, tizesi atynyŋ qoltyq tūsyn soğyp tūrady.
Üsti-basy qara qoŋyr, temir tor sauytty Ağybaidyŋ tüsi orasan suyq, sonau şüŋet közder qaitpas qaisarlyq, tausylmas qairat otyndai janady. Qandai jürekti jan bolsa da, Ağybaidy alğaş körgeninde alpamsadai yzbarly türinen seskenbai qalğan i̇emes. Al äldeqalai tünde kezdesken adam, i̇erteginiŋ däuin körgendei jüregi jarylyp kete jazdaityn. Onyŋ i̇esinde batyr tün ūiqysynan şoşyp ūiatar bir qūbyjyq sekildi ömirbaqi qalatyn.
Qarqaralydan şyqqan Ağybaidyŋ äkesi Oljabai batyrğa bir botaly tüie, jauğa miner bir at, balalaryna süt bolar jalğyz siyrdan böten mal bitip körgen i̇emes. Al şeşesi İesil boiyndağy Taraqty ruynyŋ qyzy i̇edi. Bū da aduyndy, batyr minezdi äiel bolatyn. Oljabai balalary i̇er jetpei dünie saldy. Şeşesi Dämetken Ağybai, Manabai, Tanabai, Myŋbai atty tört balamen jesir qaldy. İeŋ ülkeni Ağybai ol kezde onğa jaŋa jetken. Balalarynyŋ attary kileŋ «baimen» bitse de Oljabai dünie salğanda būlardyŋ bar maly botaly jalğyz qara ingen boldy. Joqşylyqtan böten serigi joq qairatty Dämetken, tört balanyŋ qamy üşin, ağaiynnyŋ bermesin küşpen tartyp aluğa kiristi. Qolyna soiyl ūstap özindei kedei adamdarymen birigip qaraŋğy tünde bai auyldardyŋ sūiar soğymyn barymta i̇etti.
Balapan Uiada ne körse ūşqanda sony iledi, osyndai öjet ananyŋ bauluynda qanattanğan Ağybai da batyr bolyp östi. On segiz jasynan Qasym töre balalarynyŋ soŋynan i̇erdi. Otyz törtke kelgenşe basynan talai aiqasty ötkizdi. Qazir Ağybaidyŋ suarylğan kök temirdei äbden pisip, meilinşe qairalğan kezi.
Esengeldi men Sarjan asyqpai aiaŋdap özderin qobalji kütip tūrğan Ağybai men İerjannyŋ qasyna keldi. Ağybai gül-baqşanyŋ ortasynda äldeqalai tūra qalğan qara jartas tärizdi. Anandaidan döŋkie közge tüsedi. Sarjandar kele jatqan jaqqa tesile köz tastauyna qarağanda qobaljyp tūrğany aiqyn. Biraq syryn syrtyna şyğarmai, ün-tünsiz qatyp qalğan. Būlar jaqyndağan kezde İerjan İesengeldige qarap:
— Köke, söilese aldyŋdar ma? — dedi.
Esengeldi jüre jauap berdi.
— Söilestik, qalqam... İendi Mädelihannyŋ özimen didarlaspaqpyz...
Būdan artyqty sūrauğa bolmaidy. «Mädelihannyŋ özimen didarlaspaqpyz» deulerine qarağanda qūşbegimen jöndi bätuäğa kelmegen ğoi dedi de qoidy İerjan işinen...
Rabatqa kelgennen keiin, özderiniŋ jatar bölmelerine kirip alyp, ağaly-inili i̇eki sūltan ūzaq keŋesti. Qūşbegi qanşa jyly söilep şyğaryp salğanyna qaramastan, i̇ekeui de bir sūmdyqty sezgen-di. Keŋese kelip, «esiŋ barda i̇eliŋdi tap» degen aqyldy i̇eske alyp, Mädelihanmen söileskennen keiin, bir sät te keşikpei i̇elge jürip ketudi ūiğardy. Jan alaiyn dep tūrsa da işi-bauyryŋa kirip jyly söileitin özbek bekteriniŋ saiqal ūstamdylyğy būlarğa da aian. Begderbek jaiylyp tösek, jazylyp jastyq bolğan saiyn, ağaiyndy sūltandar seskene tüsti. Biraq özgelerdi şoşytpaiyq dep özderiniŋ küdikterin qastaryna i̇ergen töleŋgitterine aşpady. Tek Ağybaidy ğana şaqyryp ap:
— Batyr, — dedi Sarjan nege i̇ekeni belgisiz kenet tolqyp ketip, — biz Mädelihannan oralğanşa İerjandy qasyŋnan tastama. Jäne attaryŋa saq bol, özbek baqtaşylary böten jaqqa äketip jürmesin.
Jigitter minip kelgen attar körşiles keruen saraidyŋ aulasyna qoiylğan-dy, al i̇er-toqymdary osy rabattyŋ şyğa berisindegi bir bölmege üiilgen. Bağuşylar özbek adamdary, tek töleŋgitter anda-sanda baryp qarap tūratyn.
Ağybai Sarjannyŋ nege büi degenin saralap sūramady. Jalğyz-aq işinen bir syrdy tüidi de:
— Qūp bolady, — dep şyğyp ketti.
Kün besinge taiap qalğan. Bosqa sarylyp otyrmaiyn dep İesengeldi qalyŋ oiğa şoma qaltasynan täspiğyn şyğaryp, syrtyldatyp tarta bastady. Al Sarjan anandai jerde jatqan kilem boqşantaiynan qol basyndai qairağyn alyp, belin şeşti de, qynabynan aq semserin suyryp, qandy aiqas aldyndağydai ädetimen ötkirlep qairauğa kiristi.
...Esengeldi men Sarjan ketkennen keiin qūşbegi ūzaq uaqyt ün-tünsiz otyrdy. Qanşa oilanbaiyn dese de bolmai-aq qoidy. Sarjannyŋ bağanağy semserine qolyn salğan qimyly köz aldyna i̇elestei berdi. Tipti kenet sol aq semser qynabynan jarq i̇etip suyrylyp kökiregine qadala tüskeli tūrğan tärizdenip ketedi. Qanişer adamnyŋ tegi qorqaq keledi. Begderbek qanişer de, qorqaq ta i̇edi. Osy güldene tüsken däuletti kentke qoly jetisimen Begderbek Aqmeşittiŋ hakimi Jaqypbekpen tize qosyp, i̇eŋ aldymen Syr, Sozaq, Şu boiyndağy qazaq auyldaryn būrynğydan da beter qysymnyŋ astyna aldy. Öziniŋ tas jürektigimen Mädelihanğa ūnap, Qoqan hanynyŋ bas qolbasşysy därejesine deiin köterilmek oiy bar. Bügingi qimyldary sol köteriludiŋ alğaşqy satylary.
Al būl — Būhar hanynyŋ da Taşkenge közin tikken kezi i̇edi. Begderbek bolsa Būhar i̇elinen qatyn alğan. Onyŋ üstine bolaşaq — jer astynan jik şyğaryp, i̇eki qūlağy tik şyqqan Qoqanda i̇emes, i̇ejelgi köne Būhar ämirliginde tärizdi. Begderbek mūny da i̇eske aldy. Sondyqtan sūm qūşbegi Mädelihandy jar basyna itere saluğa daiyn, öitkeni Qoqan hanynyŋ biraz minezi oğan aian... Äsirese qyzba, näpsi qūmarlyq qasietteri. Al Hanpadşaiym — äiel jynystysynyŋ kün men aiy. Ony körse perişteniŋ de aq jolynan taiuy yqtimal. Adam Atanyŋ jūmaqtan quyluyna sebepker bolğan Hauananyŋ körki de osyndai-aq şyğar. Bir körgen adamnyŋ Hanpadşaiymğa qyzyqpauy i̇ekitalai. Appaq qardai aqşyl betin audaryp, tostağandai qaraqat közin külimdetip bir qarağanda, köŋildegi qaiğysyn ūmytpas birde-bir i̇erkek dünieden tabylmas.
Begderbek osy Hanpadşaiymnyŋ Mädelihanğa toqal şeşe i̇ekenin de i̇eske aldy. Bar käptiŋ özi osynda i̇edi. Näpsiqūmar Mädelihan osy sūlu toqal şeşesimen til tapsa, i̇ekeu ara külki-quanyşy jarassa... Ärine, olardyŋ syryn jasyrar tas qabyrğalar bar. Biraq osy tas qabyrğalar qūşbeginiŋ arqasynda bolğan oqiğany Būhar ämirine jetkizse... Qūşbeginiŋ bar armanynyŋ özi sol i̇emes pe! Isläm dinin aiaqqa basyp, öz äkesiniŋ toqalymen köŋil qosqan künälini kim qorğai alady? Mūhamed paiğambardyŋ salğan joly qataŋ. Mūndai hanğa bükil Isläm äuleti qarsy tūrady i̇emes pe? ärine qarsy tūrady... Söitip, Begderbek Būharağa Qoqandy jyğyp bermei me? Jyğyp beredi. Osy i̇eŋbegi üşin Būhar ämiri de ony ūmytpas. Mümkin bükil Qoqandy bileter?..
Begderbektiŋ Mädelihannyŋ keluin asyğa kütken tağy da bir sebebi bar. Ol Qasym balalarynyŋ tağdyrymen bailanysty. Ärine Qoqan hanynyŋ būğan tikelei qatynasy joq. Biraq bolğaly tūrğan qandy uaqiğany sonyŋ ämiri i̇etip körsetse qaiter i̇edi? Saqtyqta qorlyq joq, i̇eger būl istiŋ özinen şyqqanyn Abylaidyŋ kökjal ūrpağy bilip qalsa, äŋgimeniŋ aiağy nege baryp soğaryn kim biledi? İesengeldi men Sarjanğa qadalar aq semser özine qadalmasyna kim kepil? Abylaidyŋ otyz bir ūl, qyryq qyzynan tarağan byqyp jatqan bükil ūrpağynyŋ qaharynan qalai qūtylyp kete alasyŋ? Köpten kim şyqpaidy, olardan da bir Begderbektiŋ şyqpasyna kim kuä? Al i̇eger künäni Mädelihanğa audarsa, oğan ne isteidi? Taşkent qūşbegindei irgeles i̇el i̇emes, toğyz taudyŋ ar jağyndağy däu üii tärizdi, Qoqan hanynyŋ saltanat saraiynyŋ toğyz i̇esiginen ötip Mädelige jetkenşe kim bar, kim joq...
Begderbek külimsiredi. Onyŋ i̇esine bağana Mädelihan men Hanpadşaiymğa arnap bergen taŋerteŋgi qonaqasy tüsti. Han men toqal şeşesi qūşbeginiŋ jomart dastarqanynyŋ i̇eki jağynan qarama-qarsy oryn alğan.
Şaidy Begderbek özi qūiğan. Qūşbegi ūsynğan kögildir farfor keseni alyp Hanpadşaiym syŋğyrlai küldi.
— Mūhamed älim i̇erkem, siz Qoqanğa han bolğanmen mağan balasyz ğoi, — dedi ol, — pärenjemdi alyp otyrsam söket körmeisiz be?..
Han jauabyn kütpei Hanpadşaiym betinen pärenjesin aldy. Qara būlttyŋ astynan jarqyrap kün şyqqandai, i̇el auzynda i̇ertegige ainalğan Hanpadşaiymnyŋ körkem aq jüzi körindi. Toqal şeşesiniŋ sūlulyğyna taŋ qalğan Mädelihannyŋ qolynan kesesi tüsip ketti.
— Baiqa, tentegim, — dedi Hanpadşaiym Mädelihandy i̇erkelete külip, — mübäräk sausaqtaryŋyzdy küidirip almaŋyz...
Būdan keiin Mädelihan şai işip otyr ma, u işip otyr ma aŋğarmaityn küige jetken, i̇eki közin almai toqal şeşesine qarai bergen.
Şai qūiyp otyrğan qūşbegi qaidağy joq birdeŋeni syltau i̇etip, dalağa şyğyp ketip, qaita oralğanynda oŋaşada qalğan ögei balasy men toqal şeşesiniŋ arasyndağy tek qyrağy köz ğana sezetin, bir tilsiz şattyqtyŋ paida bolğanyn aŋğarğan...
Begderbek tağy külimsiredi. Özi qūrğan dūzaqqa i̇eki kögarşynnyŋ birdei op-oŋai tüskeli tūrğanyna ol iştei mäz-meiram. «Bäse, aqyldy adam qaşanda bolsa aqymaqtan qūtylu jolyn oŋai tappas pa! Būhar ämiri būğan bükil Qoqandy biletpegen künde de ūpaiyn tügel i̇etpei me! Qoqan hanyna jylyna töleitin jiyrma myŋ kümis teŋgeni, öz paidasyna qaldyrsa mūrtyn balta kese me? Jiyrma myŋ jiyrma som i̇emes qoi, alty ūlyna jaŋadan alty şahar salmai ma...»
Būl kezde kün de batyp ketti. Qūşbegi jasyl baqşasynda şaqyrğan kökek üni i̇estildi. Baiğūs qūs batqan künmen birge bireudiŋ öşkeli tūrğan bağyn joqtağandai tylsym bilmei ūzaq şaqyrdy.
Qūşbegi käri belin uqalauğa aiaq jağynda otyrğan paşa balağa tün ortasy aua keluin ämir i̇etti de, Mädelihannyŋ dem alyp jatqan bölmesine qarai aiaŋ-
dady.
Mädelihan äbden tynyğyp qapty. Kele jatqan tünmen birge özin zor quanyş kütip tūrğandai i̇eki közi külim-külim i̇etedi. Qūşbegini şaqyrğaly otyr i̇eken, būl kelisimen-aq i̇ekeui qūpiiä äŋgimege kirisip ketti.
— Tentek töre bastağan i̇ereuilden keiin qazaq auyldary ünin öşirgen tärizdi i̇edi, — dedi Begderbek öz qaramağyna jatatyn qazaqtardyŋ jalpy jağdaiyn söilei kelip, — al qazir Taşkent uälaiatyn tağy bir qauipti qara būlt qorşağaly tūr. Būl bülikti basqaruğa daiyndalyp jatqan — Qasym töreniŋ balalary. Qandai kesim aitasyz?
Mädelihannyŋ äkesi Omarhan kezinde de auyr salyq, orynsyz qiiänatqa köngisi kelmegen Syr, Sarysu, Şu boiynyŋ qazaqtary san ret bas köterip i̇ereuilge şyqqan. Sonyŋ i̇eŋ ülkeni Tentek töre atty kisi basqarğan köterilis boldy. Ol on i̇eki myŋ atty sarbaz jinap alyp, Qoqan hanynyŋ qaramağyna i̇enetin birneşe qalalardy alğan. Tentek töre Sairamdy bosatyp, sol jerge tuyn tikken. Sairamğa Şymkent, äulieata qalalary qosylğan. Būlarğa qarsy Omarhan qalyŋ qol şyğarğan. Tentek töre äskerin i̇ekige bölip, Sairam men Şymkentke bekinip alyp ūzaq soğysqan. Aqyrynda azyq-tülikteri tausylyp, amalsyz qarsylasularyn doğarğan. Omarhan läşkerleri jeŋilgen i̇eldi qanğa būiap, mal-mülikterin talap, oiyna kelgenderin istep, i̇eki jüzge taiau adamdy darğa tartqan. Sairam jerin qan sasytqan.
— Han iem, auruyn jasyrğan adam öledi. Şyqqaly tūrğan bülik jaily aşyq aitqanymdy keşiriŋiz, — dedi qūşbegi, hannyŋ ündemei qalğanyna renjise de syr bermei. — Osy bülikten qūtyludyŋ bir-aq joly bar. Ol — küni būryn qimyldap, ūşqyn örtke ainalmai tūrğanda basu. Jäne aiamai basu. Sizdiŋ qūrmetti äkeŋiz Omarhan Tentek töreni qalai üiretse, biz de Qasym töreniŋ tentek soiyl balalaryn solai üiretuimiz kerek.
Begderbektiŋ köz aldyna Sarjannyŋ bağanağy semserge ūmtylğan oqys qimyly tağy i̇elestep ketti. İendi ol sol semser suyrylmai tūryp qimyldap qalaiyn degendei tym jiti söiledi.
— İesengeldi men Sarjannyŋ basyn alu öz qolymnan da keledi. Biraq sizdiŋ rūqsatyŋyzsyz äreket isteuge dätim barmady. Būzyq bolğanmen olar da sizdiŋ handyğyŋyzğa jatady ğoi.
Han ündemedi.
Joq, han jauap qaiyrudan qorqyp otyrğan joq, onyŋ oiy basqada. Qūlağy anda-sanda şalyp qalğan Tentek töre, Qasym töre... İesengeldi, Sarjan degen sözder tipti miyna kirip te otyrğan joq. «Ol törelerde meniŋ qandai şaruam bar? Bäriniŋ qūnyn qūşbegi jylda beretin jiyrma myŋ teŋge kümis aqşamen küni būryn tölep qoiğan joq pa? Meili ne istese o istesin, tipti sol törelerdi pisirip jesin, qyŋq desem qūdai soqsyn»... Qazir Mädelihannyŋ qiiäly da, oiy da basqada. Onyŋ bar armany, bar köŋili sonau jas toqal, bedeu şeşe Hanpadşaiymda!... «Denesi de aq jüzindei appaq pa i̇eken? Qos anary da qolğa qatty, keudege jūmsaq pa i̇eken? İä, solai şyğar. Bala tappağan äiel ğoi, äli i̇eŋ qymbatty jeriniŋ taŋy aiyrylmağany, anau aq şäii köilek jasyra almai tūrğan jūmyr sandarynan-aq aŋğarylmai ma? İapyrmai, tuğan äkemniŋ keşegi jas toqaly turaly bylai oilauym künä i̇emec pe? Joq jūrt körmegen närse künä i̇emes. Jūrt körmeidi deimin-au, qūşbegi şe? Būl sūm bärin de sezip otyrğan joq pa? İä, sezip otyr. Biraq meni osy üşin şaqyrdy ğoi? Sonda qandai qulyğy bar. Toqal şeşeme istegeli tūrğan künäm arqyly İesengeldi, Sarjan sūltandardyŋ qanyn satyp almaq pa? Meili. Janyŋdy örtegen läzzatqa qarağanda aidaladağy tüie jün şekpen kigen qazaqtardyŋ basy nege tūrady? Bäribir men de ölemin. İesengeldi men Sarjan da öledi. Ölim turaly i̇emes, ömir turaly oilağan jön. Al Hanpadşaiym şyn ömir, şyn arman...»
Būlar söileskeli birtalai bolğan. Tün ortasy da taiau. Mädelihan birese Begderbek sözin tyŋdaidy, birese tätti qiiälğa ketip ündemei ūzaq otyrady.
— Han iem, qandai şeşim aitasyz? — dedi qūşbegi Mädelihannyŋ tätti oiyn būzğysy kelmegendei jädigöilene külimsirei söilep.
«Qandai şeşim? İä, Mädelihan qandai şeşimge toqtauy kerek? Joq, Mädelihan o dünieniŋ künäsin bū dünieniŋ qyzyğyna aiyrbastauğa mindetti. Jürek sony aŋsaidy. Toqal şeşeniŋ aq denesin bügin tünde qūşu kerek. Küiip-janyp bara jatqan näpsi tek sony tileidi... Al taŋerteŋ Qoqanğa qaitqany dūrys. İeki tünge qaluğa bolmaidy. Sezilip qaluy mümkin. Hanpadşaiym qūşağy qanşa qymbat bolğanmen, han tağy odan da qymbat. Ärine jüregiŋdi örtep bara jatqan susynyŋdy toqal şeşe qandyrsa, onyŋ köŋilin myqtap riza i̇etken jön. Dosy bar, dūşpany bar, Taşkentke kelgen bos päueskesin syi-qūrmet, tartu-taralğyğa tiep jiberu dūrys. Biraq saraŋ qūşbegi qanşa mülik berer deisiŋ?» Kenet Mädelihannyŋ közi külimdep ketti. «Arqa sūltandary qaşan da bolsa jomart keledi. Menimen jolyğuğa arnap şyqqan bolsa, äkelgen syi-qūrmetteri de bar şyğar. Sonyŋ baryn Hanpadşaiymğa bergen jön. Han tek qūşaqtauğa ğana qūmar i̇emes i̇ekenin bilsin!» Osy oiğa bekingen Mädelihan i̇endi Begderbekke qarady.
— Qasym töreniŋ balalary Qoqan hanyna bastaryn syi ğyp tartu üşin ğana keldi me? — dedi.
Esengeldi men Sarjan qazaq i̇eliniŋ dästüri boiynşa Taşkent qūşbegine i̇er-toqymy, jügen-qūiysqany kümis, jal-qūiryğy tögilgen, Arqadan kelgen toğyz qara jorğa, toğyz boz jorğa, är i̇er basyna bailanğan toğyz qara qūndyz, toğyz qoŋyr būlğyn äkelgen. Arqanyŋ aŋqau batyrlary qyzyl tastap itti aldağandai, osy bir kädeli syi-qūrmetterimen özderiniŋ tüpki oiyn ötkizip ketpek bolğan. Būlary aq maidy bauyr qosyp asattyrğandary. Biraq äkki tazy qyzyl tülkiniŋ qulyğyn alystan sezedi, sūm qūşbegi tartu-taralğyny quana alğanmen, olarğa tereŋ ordy qaza berdi. Sol oimen hannan sūltandardyŋ äkelgen jorğalaryn jasyryp qaldy.
— Qasym töre balalary syi-qūrmet körsetpek tūrmaq, Qoqan hanynyŋ basyn olja i̇etuden ümiti bolmasyn.
Toqal şeşege Arqa sūltandarynyŋ syilyğynan i̇eşteŋe tarta almaitynyna renjip qalğan han qolyn biraq siltedi.
— Özderiniŋ bastaryn bağalai bilmegen sūltandardyŋ qūny joq, ne isteseŋ sony iste, menen rūqsat.
— Būiryğyŋyzğa bas iem, aldiiär hanym.
Mädelihan i̇endi i̇esinei kerildi.
— Tün ortasy auyp bara ma, qalai?... — Ol aldynda tūrğan tağamnan şūqylap birer tüiir jedi de, kögildir jüzim şärbatynan bir kesesin jūtyp saldy, — bügingi äŋgimemiz osymen bitsin..
— Qūp, taqsyr, — han betine Begderbek bügindikke alğaşqy ret tikelei qarady. — Han iem, Hanpadşaiymnyŋ qonaq bölmesi qasyŋyzda... İeki i̇esik bir adyzda... Küzetti i̇eki i̇esikke de qūiaiyn ba, älde tek adyzdyŋ syrtqy jağyna ğana qūiaiyn ba?
Han oğan synai qarady.
— Öziŋiz qai jağyna qoiğyŋyz kelip i̇edi?
Qūşbegi külimsirep tömen qarady.
— Tek syrtyna ğana...
Han da külimsiredi.
— Onda... Sizdiŋ aitqanyŋyz bolsyn.
Qūşbegi i̇endi basyn tömen idi.
— Senimiŋizge raqmet.
Mädelihan i̇endi özin ūstai almady. Qūşbegimen keliskennen keiin, būdan arğy saqtyqtyŋ qajeti joq dep tapty. Ol birden Hanpadşaiym bölmesine qarai bettedi.
Sūlu toqal şeşesin körgenşe asyqqan Mädelihan būl sätte öz nietin aqyl i̇eleginen ötkizbedi. Būl jelik alty jyl ötken soŋ qandai qandy uaqiğağa aparyp soğaryn oilamady.
Aiağyn asyğa basyp syrly i̇esikke qalai taiap qalğanyn bilmedi.

Click or select a word or words to search the definition