Köşpendiler - III - Qahar

Jolaman sarbazdaryn äbden jaiğastyryp boldy. Küngeiden Teristikke qarai sozylğan qatpar tasty, oily-qyrly qyrqada i̇eki jüzdei sarbazy ornalasqan. Jigitterdiñ bäri jerde jatyr, attary qyrqa tasasynda... Būl qyrqadan künşyğysqa qarai keñ qūşaqty sai ketedi. Jazğytūrym ony qualai şalşymaq su ağady. Tübi qūmait, uaq tas, jağasy sirek şi. Osy sai künşyğystağy bir şaqyrymdai jerdegi taram-taram jylğaly, qarağan, jyñğyl qalyñ bitken, oidym-oidym taldy oipatqa baryp tireledi. Onda Jolamannyñ i̇eki jüz jauyngeri tūr... Jolamannyñ oiy: i̇eñ aldymen qorjyndy Qara Bura, aqköz JäbirЎiil, Mañqa äleksaldyğa qarsy üş jüz sarbazymen aiqaspaq (onyñ jüzi ortadağy sai boiynda), sodan keiin i̇eki jaq äbden qaljyrady-au degen kezinde artynda tyğyluly ūşqyr atty i̇eki jüz jigitin jauyp jibermek! Aldyñğy şepti özi, artqy şepti Baitabyn basqarmaq. Öz tobynyñ sarbazdary deni sadaqpen, birazy hiua myltyqpen qarulanğan. Baitabyn toby kileñ soiyl, naiza, şoqparmen sailanğan. Būl top jauğa atoi berip, qūian-qoltyq şabuylğa arnalğan. İeki top bağanağy Qanat, Qairat degen i̇egiz jigitter arqyly bailanys jasap tūrmaq...
— Sūñqarlarym, — dedi Jolaman bir tizerlep otyryp, — iştegi bolmaşy jara dertke ainalğan zaman boldy ğoi. Qara bastyñ qamyn jesek, däuletim de, şen-şekpenim de bar, bir büiirge jantaia keter i̇edim. Öitkende jerinen, i̇eldik degen atynan airylğaly tūrğan qyruar Tabynnyñ qamyn kim jeidi? Sol Tabyn dep atqa qondyq, sol Tabyn dep jan qiiärmyz. Keşe Hiua hanyna satylyp han degen ataqqa ie bolyp, bügin tauly jerdiñ qu tülkisindei aq patşağa qūiryğyn jylmañdatyp astyna kirip otyrğan Serğazy ittiñ jigitteri men Essen janaraldyñ soldattaryna kezdeskeli tūrmyz. Daudy aqyl jeñedi, jaudy batyl jeñedi.
— Söz bar ma! — dep jigitter qozğalyp qoidy.
— Myltyq dausy zor bolsa da bir-aq adamğa tiedi. Būl zeñbirek i̇emes. Al kele jatqan qoldyñ zeñbiregi joq körinedi.
— Onysy dūrys bolğan i̇eken.
— Karabin men işteserdiñ oqtaluynyñ özi bir qauym uaqyt. Al sadaq degeniñiz...
— Ua, būl şirkinniñ nesin aitasyñ! Tek tarta bil.
— İeki tuyp bir qalmaq joq, myltyqtyñ dausynan qūttaryñ qaşpasyn, jauğa sadaqpen qan jūtqyzyp alaiyq ta, sodan keiin naiza, soiylğa jol bereiik. Özderiñ körip tūrsyñdar, olar tek bizge jazyq jermen ğana kele alady. İeñ myqtağanda şi tüpterin qalqan i̇etedi. Sadaq oğy äbden mazasyn alğan kezde, men aq oramalymdy naiza basyna köterermin. Sonda bäriñ birdei atqa qonyñdar.
— Qūp, batyr.
— Al i̇endi oryndaryña baryñdar. Anau aq tastan bastap, myna şoq tobyl-
ğyğa deiin biriñnen biriñ alystamai qatarlasa jatyñdar. Täñiri jar bolsyn!
— Aitqanyñyz kelsin!.. Olar da biz sekildi anadan tuğan, bolar. Körermiz!
— Ua, alla, aqsarbas jolyña!
Jigitter oryndaryna jete bergende, Jolamannyñ qūlağy tağy bir dübirdi şalyp qaldy. Yntyğa tyñdap i̇edi, at dübiri alystap bara jatqan sekildi. Jäne i̇eki jaqtan şyqqan tärizdi me, qalai. Biri aldyñğy tūsynan, al i̇ekinşisi soltüstikten...
Rasynda da Jolaman qatelesken joq-tyn. Bağana köş közden joğalğan kezde, Karpov pen Serğazy jasaqtarynyñ i̇ertäuilderi de jetken. Olar oipatta jyltyrağan köp otty kördi. Köş osy jerde i̇eken, i̇endi bizden qūtylmaidy, jaryq tüse tiısemiz dep qūr alystan baqylaumen boldy. Jasaqtaryna da osylai habar berdi. Şūğyl jürispen äbden qaljyrap kelgendikten jau tañ at-
qanşa yldidağy būlaq jağasynda attaryn şaldyryp, bir mezet köz şyrymyn aldyryp alğan soñ, tynyş jatqan auyldy tañ säriden baspaq boldy.
Jol soğyp äbden qaljyrağan i̇ertäuilderi de kezektese tynyğa bastady. İendi birazdan soñ qūlaniektene tañ syz berdi. Olar sonda ğana baryp özderiniñ aldanğandaryn bildi. Sarbazdar būlar jatqan jerden būrystau ornalasqandyqtan, qara-küñgirt tañda qyrqanyñ bergi qoinauyndağy tūsalğan attardy körmegen i̇edi.
Jolaman jañağy dübir jau barlauşylarynyñ dübiri i̇ekenin aitpai tüsindi. Ol i̇endi qanyn işine tartyp qatty da qaldy. Tañ äbden atty. Kün de şyğuğa jaqyn i̇ekenin sezip, bozañda bir top qara torğai änge sala jöneldi. Oğan şöp arasynda jügirgen bytpyldyqtyñ da byryldai şyqqan üni qosyldy. Aqseleu-
lene kögerip kele jatqan aspanda jem izdep qalyqtağan biren-saran qara laşyn, aq tūiğyn da körindi. Şyğyp kele jatqan kündi qūttyqtap qūstar än salyp, oğan şegirtkelerdiñ şyryldağany dem berip, jer-jihan birtürli ğajaiyp şattyq ünine bölendi... Būl şattyq qazirgi qan tögilgeli tūrğan aiqastan mülde qannen-qapersiz, bar älemdi tek qana tynyştyq, beibitşilik quanyşy äldi-
legen!
Azdan keiin qyzğylt jalqynyn kökke atyp kün de şyqty. Däl osy mezette Jolamannyñ qyrağy közi tömengi jaqtan toptanğan salt attyny şaldy. Sirä köşten aiyrylyp qaldyq, tez quyp jeteiik degen ynta da boluy kerek, olar üş bölek bop jedel jürip keledi. Aldarynda sart i̇etip qapqaly tūrğan qaqpan bar i̇ekenin sezbegen tärizdi. Jolamannyñ da kütkeni osy i̇edi.
— Jigitter, sadaqtaryñdy daiyndañdar, — dedi Jolaman, — tek taiamai atpañdar!
Sypailardyñ jemge bailanğan attary oñalyp qalğan tärizdi, auyzdyqtaryn kerip, bastaryn şūlğyp tastap, alğa qarai tarp-tarp ūmtylady. Köterile tüsken kün säulesimen şağylysyp sary ala qylyş, kök temir myltyq ūştary oqtyn-oqtyn jarq i̇ete tüsedi. Būl Karpov jasağy bolyp şyqty. Şolaq qūiryq küreñ aiğyr mingen horunjii aldynda kele jatyr. At üstinde qopaq-qopaq i̇etedi, şynynda da aşuly qara bura tärizdi.
— Qara Buradan özgesin közdeñder, — dedi Jolaman. — Ol meniki!
Doly, bir sözge kelmei tarpa bas salatyn Karpovke Jolaman asa kekti. Byltyrğy bir ūrysta ol jalañ qylyşpen ūryp, oñ qolyn jaralap ketken. Jazylğany da jañada. Sondağy öşin qazir almaq.
äsker sadaq oğy jetetin jerge kelip qaldy. Jolaman bilteli myltyq pen semser jūmsauğa üirenbegen. Ūrys qaruynyñ işindegi i̇eñ qolaily köretini şoqpar, soiyl. Naizany da sirek qoldanatyn. Al sadaq tartu qazaq batyrlarynyñ üirenşikti öneri. Jolaman da sadaqty jaqsy tartady. Ol i̇endi öziniñ jas qaiyñnyñ bürtikti ağaşynan iılip jasalğan, adyrnasy toğyz qabat tüie taspadan örilgen, «Qaiyñ ajal» deitin sadağyn qolyna aldy. Ūşy oq jylannyñ uymen suarylğan, biz tūmsyq «Tau teser» segiz qarys aq jebesin salyp, sol qolymen sadaq ağaşynyñ jebemen tüiisken jerinen aiqara ūstap, adyrnany tarta bastady.
Közdegen jeri Qara Buranyñ ökpe tūsy. Jau jasağy üzeñgilerin sartyldata tebinip, attaryn auyzdyğymen alystyra kelip qaldy.
— Atyñdar! — dep būiryq berdi de, Jolaman sadağyn şirene tartyp jiberdi. Biraq säl keşikken i̇eken, jebe i̇entelei ūmtylyp kele jatqan şolaq qūiryq tor atymen Qara Buranyñ aldyn kölegeilei bergen jai sypailardyñ birin jer qaptyrdy.
— ättegen-ai! — dedi yzalanğan Jolaman tepsinip qalyp.
Däl osy sätte jau jasağyna sadaq oğy qardai jaudy. Tura tartylğan jebe keudesine kirş i̇etken keibireuleri attyñ jalyn qūşty, i̇endi bireuleri är jerden jeñil jaralanğan siiäqty. Biren-saran bilte myltyqtyñ da şañq-şūñq i̇etken dausy şyqty, ana bir qūlağan soldat qorğasyn pytyradan mert bolğandai, bozañ şöptiñ üstinde aunap-aunap tüsti...
Oida joqta jasalğan şabuyl ärqaşan da qauipti. Äp-sätte Karpov jasağynyñ byt-şyty şyqty. Biraq soğysqa üirengen tärtipti soldattar Qara Buranyñ ämirin tez oryndap, on şaqty öligin dalada qaldyryp, keiin şegindi de, sadaq oğy jetpeitin jerge kelip attarynan tüsti. İendi olar qalyñ şidi qorğalai, qatar tüzep, myltyqtaryn bytyrlata atyp, jer bauyrlai jyljyp, alğa ūmtyldy.
İeki jaqtan oq qardai borady. Myltyqtyñ küşeie tüsken gürsili jer jaryp, sarbazdardyñ qūtyn qaşyryp barady. Jolaman qatarynan talai qyrşyn jas oqqa ūşty. Biraq i̇er jürekti jigitter äri-beriden soñ myltyq dauystaryna da qūlaqtary üirenip, taban tiresip atysa berdi. Añdysyp atqan sadaq pen myltyq qūia ma, i̇eki jaqtan da adam şyğyny köbeie tüsti. Osyndai qyzu ūrystyñ üstinde kenet Jolamannyñ oñ qol jağynan;
— Oibai, kelip qaldy! — degen qatty dauys şyqty. Batyr jalt qarağanynda qiiä tasty örmelei, oq jeter jerge jetip qalğan top äskerdi kördi. Birden bildi, būl Serğazy adamdarynyñ jasağy. Işinde soldattary da bar, ana bir qaqyraiğan qalpaqty aq köz Jäbiräiil, ana bir jatağan sarysy mañqa äleksaldy. Jolaman birden tanydy, bäri özine tanys sūmyrailar.
Qara Buramen atysyp jatyp, büiirden kelgen jasaqty añğarmai qalğan Jolaman i̇endi tez qimyldady. «Kelip qaldy!» degen sözdi i̇estip dir i̇ete qalğan jasağyna «Tez atqa qonyñdar!» dep, aq jalau bailanğan soiyldy basynan asyra älsin-älsin bylğady. Būl Baitabynğa bergen ämiri i̇edi. Söitkenşe bolğan joq, jyraly oipattan i̇eki jüz äsker jüirikterin oinata şyğyp «Tabyn! Tabyn!», «Tilenşi! Tilenşi!» dep ūrandai at qoidy.
Būl kezde Serğazy jigitteri de bekinisip ülgergen-di. Oipatta qaptap kele jatqan sarbazdarğa myltyq pen sadaq aralas oq jaudyrdy. Horunjii Karpovtyñ äskeri şilerdi tasalap qyrqa basyna taiai tüsti. Biraq Jolaman toby köp şyğynğa ūşyramai attaryna qonyp aldy. İendi būlar Baitabyn jasağyna qosyldy. Qyrqa töbeniñ basyna bekinip alğan Serğazy jigitteri men Karpov soldattary şydatar i̇emes, amal joq Jolaman bytyrai at qoiğan sarbazdaryn jinap, sap tüzep şabuylğa şyğu üşin keiin şeginuge ämir berdi. Lapyldap şauyp kele jatqan jigitter közdi aşyp-jūmğanşa attaryn būryp alyp jyraly oipatqa kirip joq boldy.
Sarbazdaryn sapqa tūrğyzyp, Jolaman toby birneşe ret jauğa qarsy maidanğa şyqty. Biraq säl tynystyñ arasynda myltyqtaryn qaita oqtauğa mümkindik alğan jau jağy, qyrqa töbelerdiñ basynda otyryp alyp, bettettirmeidi. Soiyl soğar jerge jete almai Tabyn jigitteri älsin-älsin keiin şegindi. Är şeginiste bes-alty adamy oqqa ūşty.
Soiylşylardyñ ūrysqa degen ädettengen täsili bar. Lap bergen soiylşylar jūbyn būzbai jau şebine tūtas kirip, soiyldaryn oñdy-soldy siltep, qarqyndaryn bäseñdetpesten, sol şapqan qalpynda qarsy şepti jaipap ötedi de, toqtamastan orağyta şauyp, jūbyn jazbai tağy lap qūiady. Mūndaida tasyğan sudai qalyñ qolğa qandai jau bolsa da tötep bere almaityn. Soqqan qūiyndai şauyp ötken topqa qarsy kele almai qalatyn, al jau keiin qarai orala şapqan jigitteriniñ soñynan türe tiıskenşe, Jolaman sarbazdarynyñ aldyñğy tobyn ūrysqa qaita salatyn.
Köp myltyqty jau jağy, biıgirek bekiniste otyryp alyp, sol jağdaiğa bir jetkizbedi. Bar qoldarynan kelgenderi, älsin-älsin şabuyldap, taiai tüsip sadaq atyp keiin şeginu boldy. Mūnda da biren-saran jau oqqa ūşady, biraq şabuylşy jaqtyñ tastap ketetinderi köbirekteu. Osyndai birneşe aiqastan keiin, jau jağy öziniñ küşiniñ basym i̇ekenine közi jetti me, tegis atqa qondy. Biraq, oryn tepken adyr, töbelerin tastamai, bölektene toptalyp, oq jaudyra berdi. Däl osy sätte Jolamannyñ i̇esine bağanağy Baitabyn aitqan arbadağy oq-däri tüsti. Sirä ol qyrqanyñ arğy betinde boluy kerek. İeger sol kübini kökke ūşyrsa, oq-därisiz qalğan Qara Bura jasağynyñ jeñilgeni. Betpe-bet soiylğa tüsuge soldattarda qairat joğy özine mälim.
— Baitabyn, osy şabuylda bağanağy arbanyñ qaida i̇ekenin baiqap qal, — dedi Jolaman jienine tağy da jau şebine at qūiarynda.
Jolaman analardyñ da atqa qonğanyn körip tūr, i̇eger būlar i̇endi atoi salsa olardyñ da qarsy şabatynyn biledi. Būl ūrys zañy. Osyny i̇eskergen Jolaman qaitadan ūran tastap, sarbazdaryn bastap lap qoidy. Bū jolğy oiy taiap kelip, sadaq tartyp keiin şeginu i̇emes, qarsy topty bir jaipap ötu. Laqyldap kele jatqan qalyñ sarbazğa horunjii Karpovtyñ atty äskerleri de qylyştaryn jalañdatyp qarsy şyğa şapty. Biraq Jolamannyñ ädisimen tanys Gavrillo men Aleksandr uriadnikter özderiniñ soldattaryn tyrp i̇etkizbei, at üstinen oq jaudyryp oryndarynda tūra berdi. Jolaman sarbazdary Karpov äskerlerin bir jaipap ötip, qyrqany bauyrlai orağyta keiin būrylğanynda, arbaly oq-därini köremin dep özderi tūrğan töbeşikke şapqylai köterilgen Baitabyndy qorşap qaldy.
Osy sätte qaitadan sap tüzemek bop keiin şeginip bara jatqan Jolamannyñ qūlağyna jau qorşauynda qalğan Baitabynnyñ;
— Köke, köke! — dep aiqailağan dausy jetti.
Sarbazdarynyñ köbi jyñğyldy oipatqa kirip te ülgirgen i̇edi. Sap tüzep qaita şapqanşa Baitabynnyñ mert boluy kämil. Al keiin şapsa öziniñ sau qaitary i̇ekitalai. Osy kezde Baitabynnyñ;
— Qoş, qoş! — degen dausy tağy i̇estildi.
Jolaman atynyñ basyn qalai keiin būryp alğanyn özi de sezbei qaldy. «Aruaq! Aruaq!», «Tilenşi! Tilenşi!» dep Baitabynnyñ dausy şyqqan jaqqa astyndağy qamys qūlaq, bota tirsek talai-talai top jarğan ataqty küreñin qūiyndata ūmtyldy. Batyrdyñ ūranyn i̇estigen sarbazdary da attarynyñ basyn būryp alyp «Jolaman! Jolaman!» dep keiin ūmtyldy.
Qūstai ūşyp qyrqağa şyqqanda, i̇eñ aldymen közine tüskeni astyndağy küreñ bestisin bir orynda şyr köbelek oinatyp, ūzyn yrğaqty qarağai şoqparyn jaipap sermep tūrğan tūla boiy tegis qan Baitabyn boldy. Odan keiin Baitabyndy tiridei qolğa tüsirmek bop jalğyz arlandy qorşağan Uialy kökjaldardai jalañ qylyştaryn oinatyp jieniniñ jan-jağynan tönip kelgen köp soldatty kördi.
Joq jerden paida bolğan batyrdyñ türinen şoşyp, abyrjyp qalğan soldattardyñ bir-i̇ekeuin soiylmen qağyp tüsirip, Baitabynğa «bas qamşyñdy atyña!» dep Jolaman top jaryp qyrdy bökterlei öte berdi. Baitabynnyñ da bedeui ala jöneldi. Qalğan soldattar myltyqtaryn qaita oqtap atqanşa būlar sarbazdaryn şūbyrta jyñğyl arasyna kirip te ülgirdi.
Tañerteñgi ūrystan beri jasağy äjeptäuir sirep qalğanyn Jolaman i̇endi ğana anyq añğardy. Attary da boldyrğandai. Temirdi temirge sala berseñ, i̇ekeuiniñ de jüzi maiyspai ma, sol tärizdi ajalğa qarsy şabuylğa şyğa-şyğa sarbazdardyñ da betteri qaityp qalğandai. Jauğa i̇endi saluğa jasağynyñ jarar i̇emesin batyr anyq tüsindi. Biraq sonda ne isteui kerek? Jalğyz jol — keiin şeginu me? Öitken künde qaşqan jauğa qatyn da i̇er, qandai bereke qalady?
İendi şabuylğa qarsy jağy daiyndala bastady. Özderiniñ äli de tyñ i̇ekenin demeu i̇etse kerek. Sap tüzep, lek-legimen beri qarai qozğaldy. Sadaq oğy jeter jerge deiin at qūiar i̇emes. Äzirge qūr sūs körsetip, dabylyn qağyp aqyryn syrğyp keledi... Kezegen myltyq, jalañaş qylyştyñ tüsi qandai zärli, Jolaman tobyndağy keibireuler seskeneiin dedi. Biraq amal bar ma, «qūiandy qamys, i̇erdi namys öltirgen», būlar qarsy şyğuğa mäjbür boldy.
Öştesken i̇eki jaq i̇endi bir-birine qarsy tūrdy. Jolaman iştei sezip keledi, küş jüzden astam myltyğy bar jau jağynda. Olar soiyl ūruğa jetkizbei jigitterdiñ köbin jairatady. Äitse de mūndai ūrysta kim ajaldan qoryqpasa sol jeñedi, äli de bolsa soiyl soğar tört jüzge taiau sarbazy bar, tağy da bir ret aiqasyp körgen jön, tek beldesuge jağdai tusa jarar i̇edi.
İeki jaq sadaq oğy jeter mölşerge kelgen kezde kenet bir büiirden ūrandağan dauystar şyqty.
— Qara Qypşaq Qobylandy! Qobylandy!
— Dulat! Dulat!
Jolaman jalt qarap i̇edi, oñ jaq qaptaldan jauyna qarsy ağyzyp kele jatqan samsağan qoldy kördi. İeñ aldynda i̇esik pen tördei ala aiaq küreñ mingen batyr, üstindegi sauyty künmen şağylysady, odan keiin boz atty bireu. Al-
ğaşqysynyñ qolynda soiyl, i̇ekinşisiniñ qolynda şoqpar. Boz attağysy sonau toğyz batpan şoqparyn taiaq siltegendei üiiriltip oinap barady.
— Au, mynau Qypşaq batyry İman ğoi! — dedi Jolaman, — astyndağy ala aiağy sonyki tärizdi.
— İä, aiaq alysy soğan ūqsaidy.
— Soñyndağysy bağanaly Qaramendi!
— Būlar qaidan jür bū jaqta?!
Özderine qarai şapqan töten qalyñ qoldan seskenip patşa jasağy jalt būryldy. Būny körip Jolaman toby da lap qoidy.
Qysqa aiqasta jazym bolğany, jaralysy bar jüzge taiau soldatyn şyğyn i̇etken patşa äskeri jüzge jeter-jetpes soldatpen äzer qaşyp qūtyldy.
Ūrys bitkennen keiin sarbazdar qaza bolğan soldattardy qūmait i̇erneudiñ borpyldaq topyrağyn opyra qūlatyp jardyñ i̇etegine kömdi. Özderiniñ jüruge jaramaityn jaraly serikteri men qaza bolğan joldastarynyñ süiekterin tört soiyldy belbeulerimen torlap, jaima jasap jatqyzyp, ketken köştiñ soñynan ala jürdi. Ūzyn boily, qapsağai deneli, i̇eluden asyp ketken Qypşaq batyry Dulat ūly İmannan Jolaman ötken jyly aq patşağa qarsy Or men Ūlytau ortasyndağy Arğyn, Qypşaq, Naiman, Kerei, Alşyn rularynyñ köp aulynyñ i̇ereuil kötergenin i̇estidi. Al biyl Torğai boiyna köp äsker şyğyp, İmannyñ uaqytşa Mūğajar tauynyñ işine sarbazdarymen tyğyla tūruğa mäjbür bolğanyn bildi.
— Qazir Arqanyñ köp jerinde aq patşağa qarsy i̇ereuilder jiılendi, — dedi İman äñgimesin tūjyra, — jaqynda jerime bekinis saldyñ dep Baianauyldağy Aznabaidyñ Taijan, Seiten atty balalary köterildi. Ätteñ ne kerek, qos arlan mezgilsiz qolğa tüsti...
Al qastaryndağy baluan deneli, som bilekti, qara tory, qalyñ mūrtty Qūdaimendi batyrdyñ būl jaqta qaidan jürgenin Jolaman sūrağanda, İman:
— Bağanalydağy Jyryqtyñ şonjary Sandybaidyñ İerdeni qalyñdyğyn toqaldyqqa tartyp alyp, aulyna Qara Keñgir men Sary Keñgirden qonys bermei, Sarysu jaqqa quğan soñ, bizge kelip qosyldy, — dedi.
Sodan keiin İman özderiniñ Mūğajar tauynda arqar atyp kün körip jürip Tabyn ruyna soldat şyğypty degen laqapty i̇estip, bir kemege mingenniñ tağdyry bir degendei, bäriniñ armany bir jerden tüiisken soñ, ağaiyn basyna kün tuğan şaqta kömek beruge kelgenderin aitty.
— Bügingi jaqsylyqtaryñdy ömir-baqi ūmytpaspyn, — dedi Jolaman qalyñ qabağyn dür köterip. — Altau ala bolsa auyzdağy ketedi, törteu tügel bolsa töbedegi keledi, degen osy. Üş batyr tize qosyp i̇edik, kök temirge oranğan jau şegindi.
Bükil Tabyn qan jylap, qara jamylyp bozdaqtaryn qoiyp, jetisin bergennen keiin üş batyr qaita keñesti. İendi ru-ru bolyp aq patşağa qarsy şyqqanmen mūrattaryna jete almaityndaryn äñgime i̇etti. İeldigimizdi saqtau üşin bükil qazaq bas qosyp, bir tudy köteru aq patşağa berilgen sūltandarmen şaiqasyp kelgen Qasym töre balalarynan şyğu kerek degen toqtamğa keldi. Osy tilekti bildiru üşin sonau Syr boiyndağy Qasym töre aulyna äzirge soqa bas, sodyr taiaq Qūdaimendi batyrdyñ sapar şeguin jön tapty.
Osylai uädelesken İman batyr Qypşaq ruynyñ basyn qosyp aq patşağa qarsy daiyndau üşin, Mūğajar tauynda bas sauğalap jürmei, i̇endi sarbazdarymen öz i̇eline qaitpaq boldy.
äzirge jau betin toitarğan Tabyn ruy biyldyqqa osy İelek boiynyñ jo-
ğarğy jağyn qystap şyqsyn delindi. İeger tağy da soldat şyğyp, küresuge därmeni jetpeitindei halge ūşyrasa, Torğai, Yrğyz özenderiniñ künşyğys öñirine Qypşaq jerine köşetin bop uädelesti.
İman batyr Qypşaq jerine qarai Tabyn qozğalsa, qūşaq jaiyp qarsy alatynyn aitty.
Üş batyr osylai serttesip aiyryldy. Biraq är ruy özine bir taipy i̇el sanalğan, jerge tögilgen bidaidai şaşyrağan qalyñ qazaq, bir tudyñ astyna jinala ma, jinalmai ma būğan üşeui de küpti i̇edi.

III

Şym dualdy, küigen kirpiş meşitti, qalyñ jemis ağaşyna bölengen Taşkent şahary büginde ädettegidei ystyq. Aqyrğan i̇esek, şiqyldağan şañyraqtai qos döñgelekti arba, şañ-şañ köşelerdi qualai aqqan lai suly aryqtar da kündegidei. Nauan bazary da i̇ejelgi qalpynda. Qatar-qatar tizilgen kürke tärizdi kişkentai dükenderdiñ aldyna jaiyp qoiğan qyzyl-jasyldy jibekten, kök ala, sary ala, tögildire san türli gülmen, örnekpen äşekeilengen matadan köz tūnady. Tau-tau bolyp üiilgen, satuğa arnalğan örik, meiiz, hiua mäuesi, ferğana almasy, qytai jañğağy... İerte pisken äñgelek, qara kök küläbi, sary ala būqar qauyndarynan aiaq alyp jürgisiz. Kümis jüzik, altyn bilezik soqqan ūsta, qolynda täspisi, aldynda töselgen jainamazyna tögilgen jemis tärizdi süiek qūmalaqtary bar qoja-moldalar. Otqa küigen semiz i̇ettiñ iısi müñkigen mañğal janynda bük tüsken naşar kiımdi däruiş pen kälendär. Tek osylardyñ ğana jüzderi solğyn. Al özge ala şapan kiıp, aq sälde orağan özbektiñ qaisysynyñ işan i̇ekenin, qaisysynyñ diqan i̇ekenin aiyryp bolar i̇emes. Kimniñ satuşy, kimniñ aluşy i̇ekenin de ajyratu qiyn. Mūnda bäri de satylady, baidyñ ary da, jarlynyñ maly da...
Būl qalada bäri de ädettegidei, anau bödene soğystyrğan top ta, äne, anau qorqor tartyp, gedjak tyñdap otyrğan myrzalar da... Bäri de kündegi saltynda. Nauan bazary da gu-gu, Taşkent köşesi de şañ-şañ, aspan ainalyp jerge tüserdei kün de ystyq, küiip tūr.
Tek Mämet älim ornyna bolğan Taşkent qūşbegi Begderbek rabatynda ğana bügin bir ğajaiyp özgeris bar sekildi. Biraq qūşbeginiñ būlbūldary sairağan, jūpar iısi añqyğan bau-baqşasynda, i̇esik pen törine deiin İrannyñ jibek kilemi töselgen, nemese qabyrğalary Būqardyñ güli tögilgen sarğylt jibegimen kömkerilgen saltanatty sarailarynda i̇eşqandai özgeris joq, Qoldan jasağan kümis kölderinde de sūñqyldap ün qosqan aqqu. Şyq monşaqty jasyl tökken baqşalarynda da sairağan būlbūldar. Möldir fontan sularynda da juynğan alqyzyl qyrmyzy gülder...