Köşpendiler - III - Qahar

Jolaman sarbazdaryn äbden jaiğastyryp boldy. Küngeiden Teristikke qarai sozylğan qatpar tasty, oily-qyrly qyrqada i̇eki jüzdei sarbazy ornalasqan. Jigitterdiŋ bäri jerde jatyr, attary qyrqa tasasynda... Būl qyrqadan künşyğysqa qarai keŋ qūşaqty sai ketedi. Jazğytūrym ony qualai şalşymaq su ağady. Tübi qūmait, uaq tas, jağasy sirek şi. Osy sai künşyğystağy bir şaqyrymdai jerdegi taram-taram jylğaly, qarağan, jyŋğyl qalyŋ bitken, oidym-oidym taldy oipatqa baryp tireledi. Onda Jolamannyŋ i̇eki jüz jauyngeri tūr... Jolamannyŋ oiy: i̇eŋ aldymen qorjyndy Qara Bura, aqköz JäbirЎiil, Maŋqa äleksaldyğa qarsy üş jüz sarbazymen aiqaspaq (onyŋ jüzi ortadağy sai boiynda), sodan keiin i̇eki jaq äbden qaljyrady-au degen kezinde artynda tyğyluly ūşqyr atty i̇eki jüz jigitin jauyp jibermek! Aldyŋğy şepti özi, artqy şepti Baitabyn basqarmaq. Öz tobynyŋ sarbazdary deni sadaqpen, birazy hiua myltyqpen qarulanğan. Baitabyn toby kileŋ soiyl, naiza, şoqparmen sailanğan. Būl top jauğa atoi berip, qūian-qoltyq şabuylğa arnalğan. İeki top bağanağy Qanat, Qairat degen i̇egiz jigitter arqyly bailanys jasap tūrmaq...
— Sūŋqarlarym, — dedi Jolaman bir tizerlep otyryp, — iştegi bolmaşy jara dertke ainalğan zaman boldy ğoi. Qara bastyŋ qamyn jesek, däuletim de, şen-şekpenim de bar, bir büiirge jantaia keter i̇edim. Öitkende jerinen, i̇eldik degen atynan airylğaly tūrğan qyruar Tabynnyŋ qamyn kim jeidi? Sol Tabyn dep atqa qondyq, sol Tabyn dep jan qiiärmyz. Keşe Hiua hanyna satylyp han degen ataqqa ie bolyp, bügin tauly jerdiŋ qu tülkisindei aq patşağa qūiryğyn jylmaŋdatyp astyna kirip otyrğan Serğazy ittiŋ jigitteri men Essen janaraldyŋ soldattaryna kezdeskeli tūrmyz. Daudy aqyl jeŋedi, jaudy batyl jeŋedi.
— Söz bar ma! — dep jigitter qozğalyp qoidy.
— Myltyq dausy zor bolsa da bir-aq adamğa tiedi. Būl zeŋbirek i̇emes. Al kele jatqan qoldyŋ zeŋbiregi joq körinedi.
— Onysy dūrys bolğan i̇eken.
— Karabin men işteserdiŋ oqtaluynyŋ özi bir qauym uaqyt. Al sadaq degeniŋiz...
— Ua, būl şirkinniŋ nesin aitasyŋ! Tek tarta bil.
— İeki tuyp bir qalmaq joq, myltyqtyŋ dausynan qūttaryŋ qaşpasyn, jauğa sadaqpen qan jūtqyzyp alaiyq ta, sodan keiin naiza, soiylğa jol bereiik. Özderiŋ körip tūrsyŋdar, olar tek bizge jazyq jermen ğana kele alady. İeŋ myqtağanda şi tüpterin qalqan i̇etedi. Sadaq oğy äbden mazasyn alğan kezde, men aq oramalymdy naiza basyna köterermin. Sonda bäriŋ birdei atqa qonyŋdar.
— Qūp, batyr.
— Al i̇endi oryndaryŋa baryŋdar. Anau aq tastan bastap, myna şoq tobyl-
ğyğa deiin biriŋnen biriŋ alystamai qatarlasa jatyŋdar. Täŋiri jar bolsyn!
— Aitqanyŋyz kelsin!.. Olar da biz sekildi anadan tuğan, bolar. Körermiz!
— Ua, alla, aqsarbas jolyŋa!
Jigitter oryndaryna jete bergende, Jolamannyŋ qūlağy tağy bir dübirdi şalyp qaldy. Yntyğa tyŋdap i̇edi, at dübiri alystap bara jatqan sekildi. Jäne i̇eki jaqtan şyqqan tärizdi me, qalai. Biri aldyŋğy tūsynan, al i̇ekinşisi soltüstikten...
Rasynda da Jolaman qatelesken joq-tyn. Bağana köş közden joğalğan kezde, Karpov pen Serğazy jasaqtarynyŋ i̇ertäuilderi de jetken. Olar oipatta jyltyrağan köp otty kördi. Köş osy jerde i̇eken, i̇endi bizden qūtylmaidy, jaryq tüse tiısemiz dep qūr alystan baqylaumen boldy. Jasaqtaryna da osylai habar berdi. Şūğyl jürispen äbden qaljyrap kelgendikten jau taŋ at-
qanşa yldidağy būlaq jağasynda attaryn şaldyryp, bir mezet köz şyrymyn aldyryp alğan soŋ, tynyş jatqan auyldy taŋ säriden baspaq boldy.
Jol soğyp äbden qaljyrağan i̇ertäuilderi de kezektese tynyğa bastady. İendi birazdan soŋ qūlaniektene taŋ syz berdi. Olar sonda ğana baryp özderiniŋ aldanğandaryn bildi. Sarbazdar būlar jatqan jerden būrystau ornalasqandyqtan, qara-küŋgirt taŋda qyrqanyŋ bergi qoinauyndağy tūsalğan attardy körmegen i̇edi.
Jolaman jaŋağy dübir jau barlauşylarynyŋ dübiri i̇ekenin aitpai tüsindi. Ol i̇endi qanyn işine tartyp qatty da qaldy. Taŋ äbden atty. Kün de şyğuğa jaqyn i̇ekenin sezip, bozaŋda bir top qara torğai änge sala jöneldi. Oğan şöp arasynda jügirgen bytpyldyqtyŋ da byryldai şyqqan üni qosyldy. Aqseleu-
lene kögerip kele jatqan aspanda jem izdep qalyqtağan biren-saran qara laşyn, aq tūiğyn da körindi. Şyğyp kele jatqan kündi qūttyqtap qūstar än salyp, oğan şegirtkelerdiŋ şyryldağany dem berip, jer-jihan birtürli ğajaiyp şattyq ünine bölendi... Būl şattyq qazirgi qan tögilgeli tūrğan aiqastan mülde qannen-qapersiz, bar älemdi tek qana tynyştyq, beibitşilik quanyşy äldi-
legen!
Azdan keiin qyzğylt jalqynyn kökke atyp kün de şyqty. Däl osy mezette Jolamannyŋ qyrağy közi tömengi jaqtan toptanğan salt attyny şaldy. Sirä köşten aiyrylyp qaldyq, tez quyp jeteiik degen ynta da boluy kerek, olar üş bölek bop jedel jürip keledi. Aldarynda sart i̇etip qapqaly tūrğan qaqpan bar i̇ekenin sezbegen tärizdi. Jolamannyŋ da kütkeni osy i̇edi.
— Jigitter, sadaqtaryŋdy daiyndaŋdar, — dedi Jolaman, — tek taiamai atpaŋdar!
Sypailardyŋ jemge bailanğan attary oŋalyp qalğan tärizdi, auyzdyqtaryn kerip, bastaryn şūlğyp tastap, alğa qarai tarp-tarp ūmtylady. Köterile tüsken kün säulesimen şağylysyp sary ala qylyş, kök temir myltyq ūştary oqtyn-oqtyn jarq i̇ete tüsedi. Būl Karpov jasağy bolyp şyqty. Şolaq qūiryq küreŋ aiğyr mingen horunjii aldynda kele jatyr. At üstinde qopaq-qopaq i̇etedi, şynynda da aşuly qara bura tärizdi.
— Qara Buradan özgesin közdeŋder, — dedi Jolaman. — Ol meniki!
Doly, bir sözge kelmei tarpa bas salatyn Karpovke Jolaman asa kekti. Byltyrğy bir ūrysta ol jalaŋ qylyşpen ūryp, oŋ qolyn jaralap ketken. Jazylğany da jaŋada. Sondağy öşin qazir almaq.
äsker sadaq oğy jetetin jerge kelip qaldy. Jolaman bilteli myltyq pen semser jūmsauğa üirenbegen. Ūrys qaruynyŋ işindegi i̇eŋ qolaily köretini şoqpar, soiyl. Naizany da sirek qoldanatyn. Al sadaq tartu qazaq batyrlarynyŋ üirenşikti öneri. Jolaman da sadaqty jaqsy tartady. Ol i̇endi öziniŋ jas qaiyŋnyŋ bürtikti ağaşynan iılip jasalğan, adyrnasy toğyz qabat tüie taspadan örilgen, «Qaiyŋ ajal» deitin sadağyn qolyna aldy. Ūşy oq jylannyŋ uymen suarylğan, biz tūmsyq «Tau teser» segiz qarys aq jebesin salyp, sol qolymen sadaq ağaşynyŋ jebemen tüiisken jerinen aiqara ūstap, adyrnany tarta bastady.
Közdegen jeri Qara Buranyŋ ökpe tūsy. Jau jasağy üzeŋgilerin sartyldata tebinip, attaryn auyzdyğymen alystyra kelip qaldy.
— Atyŋdar! — dep būiryq berdi de, Jolaman sadağyn şirene tartyp jiberdi. Biraq säl keşikken i̇eken, jebe i̇entelei ūmtylyp kele jatqan şolaq qūiryq tor atymen Qara Buranyŋ aldyn kölegeilei bergen jai sypailardyŋ birin jer qaptyrdy.
— ättegen-ai! — dedi yzalanğan Jolaman tepsinip qalyp.
Däl osy sätte jau jasağyna sadaq oğy qardai jaudy. Tura tartylğan jebe keudesine kirş i̇etken keibireuleri attyŋ jalyn qūşty, i̇endi bireuleri är jerden jeŋil jaralanğan siiäqty. Biren-saran bilte myltyqtyŋ da şaŋq-şūŋq i̇etken dausy şyqty, ana bir qūlağan soldat qorğasyn pytyradan mert bolğandai, bozaŋ şöptiŋ üstinde aunap-aunap tüsti...
Oida joqta jasalğan şabuyl ärqaşan da qauipti. Äp-sätte Karpov jasağynyŋ byt-şyty şyqty. Biraq soğysqa üirengen tärtipti soldattar Qara Buranyŋ ämirin tez oryndap, on şaqty öligin dalada qaldyryp, keiin şegindi de, sadaq oğy jetpeitin jerge kelip attarynan tüsti. İendi olar qalyŋ şidi qorğalai, qatar tüzep, myltyqtaryn bytyrlata atyp, jer bauyrlai jyljyp, alğa ūmtyldy.
Eki jaqtan oq qardai borady. Myltyqtyŋ küşeie tüsken gürsili jer jaryp, sarbazdardyŋ qūtyn qaşyryp barady. Jolaman qatarynan talai qyrşyn jas oqqa ūşty. Biraq i̇er jürekti jigitter äri-beriden soŋ myltyq dauystaryna da qūlaqtary üirenip, taban tiresip atysa berdi. Aŋdysyp atqan sadaq pen myltyq qūia ma, i̇eki jaqtan da adam şyğyny köbeie tüsti. Osyndai qyzu ūrystyŋ üstinde kenet Jolamannyŋ oŋ qol jağynan;
— Oibai, kelip qaldy! — degen qatty dauys şyqty. Batyr jalt qarağanynda qiiä tasty örmelei, oq jeter jerge jetip qalğan top äskerdi kördi. Birden bildi, būl Serğazy adamdarynyŋ jasağy. Işinde soldattary da bar, ana bir qaqyraiğan qalpaqty aq köz Jäbiräiil, ana bir jatağan sarysy maŋqa äleksaldy. Jolaman birden tanydy, bäri özine tanys sūmyrailar.
Qara Buramen atysyp jatyp, büiirden kelgen jasaqty aŋğarmai qalğan Jolaman i̇endi tez qimyldady. «Kelip qaldy!» degen sözdi i̇estip dir i̇ete qalğan jasağyna «Tez atqa qonyŋdar!» dep, aq jalau bailanğan soiyldy basynan asyra älsin-älsin bylğady. Būl Baitabynğa bergen ämiri i̇edi. Söitkenşe bolğan joq, jyraly oipattan i̇eki jüz äsker jüirikterin oinata şyğyp «Tabyn! Tabyn!», «Tilenşi! Tilenşi!» dep ūrandai at qoidy.
Būl kezde Serğazy jigitteri de bekinisip ülgergen-di. Oipatta qaptap kele jatqan sarbazdarğa myltyq pen sadaq aralas oq jaudyrdy. Horunjii Karpovtyŋ äskeri şilerdi tasalap qyrqa basyna taiai tüsti. Biraq Jolaman toby köp şyğynğa ūşyramai attaryna qonyp aldy. İendi būlar Baitabyn jasağyna qosyldy. Qyrqa töbeniŋ basyna bekinip alğan Serğazy jigitteri men Karpov soldattary şydatar i̇emes, amal joq Jolaman bytyrai at qoiğan sarbazdaryn jinap, sap tüzep şabuylğa şyğu üşin keiin şeginuge ämir berdi. Lapyldap şauyp kele jatqan jigitter közdi aşyp-jūmğanşa attaryn būryp alyp jyraly oipatqa kirip joq boldy.
Sarbazdaryn sapqa tūrğyzyp, Jolaman toby birneşe ret jauğa qarsy maidanğa şyqty. Biraq säl tynystyŋ arasynda myltyqtaryn qaita oqtauğa mümkindik alğan jau jağy, qyrqa töbelerdiŋ basynda otyryp alyp, bettettirmeidi. Soiyl soğar jerge jete almai Tabyn jigitteri älsin-älsin keiin şegindi. Är şeginiste bes-alty adamy oqqa ūşty.
Soiylşylardyŋ ūrysqa degen ädettengen täsili bar. Lap bergen soiylşylar jūbyn būzbai jau şebine tūtas kirip, soiyldaryn oŋdy-soldy siltep, qarqyndaryn bäseŋdetpesten, sol şapqan qalpynda qarsy şepti jaipap ötedi de, toqtamastan orağyta şauyp, jūbyn jazbai tağy lap qūiady. Mūndaida tasyğan sudai qalyŋ qolğa qandai jau bolsa da tötep bere almaityn. Soqqan qūiyndai şauyp ötken topqa qarsy kele almai qalatyn, al jau keiin qarai orala şapqan jigitteriniŋ soŋynan türe tiıskenşe, Jolaman sarbazdarynyŋ aldyŋğy tobyn ūrysqa qaita salatyn.
Köp myltyqty jau jağy, biıgirek bekiniste otyryp alyp, sol jağdaiğa bir jetkizbedi. Bar qoldarynan kelgenderi, älsin-älsin şabuyldap, taiai tüsip sadaq atyp keiin şeginu boldy. Mūnda da biren-saran jau oqqa ūşady, biraq şabuylşy jaqtyŋ tastap ketetinderi köbirekteu. Osyndai birneşe aiqastan keiin, jau jağy öziniŋ küşiniŋ basym i̇ekenine közi jetti me, tegis atqa qondy. Biraq, oryn tepken adyr, töbelerin tastamai, bölektene toptalyp, oq jaudyra berdi. Däl osy sätte Jolamannyŋ i̇esine bağanağy Baitabyn aitqan arbadağy oq-däri tüsti. Sirä ol qyrqanyŋ arğy betinde boluy kerek. İeger sol kübini kökke ūşyrsa, oq-därisiz qalğan Qara Bura jasağynyŋ jeŋilgeni. Betpe-bet soiylğa tüsuge soldattarda qairat joğy özine mälim.
— Baitabyn, osy şabuylda bağanağy arbanyŋ qaida i̇ekenin baiqap qal, — dedi Jolaman jienine tağy da jau şebine at qūiarynda.
Jolaman analardyŋ da atqa qonğanyn körip tūr, i̇eger būlar i̇endi atoi salsa olardyŋ da qarsy şabatynyn biledi. Būl ūrys zaŋy. Osyny i̇eskergen Jolaman qaitadan ūran tastap, sarbazdaryn bastap lap qoidy. Bū jolğy oiy taiap kelip, sadaq tartyp keiin şeginu i̇emes, qarsy topty bir jaipap ötu. Laqyldap kele jatqan qalyŋ sarbazğa horunjii Karpovtyŋ atty äskerleri de qylyştaryn jalaŋdatyp qarsy şyğa şapty. Biraq Jolamannyŋ ädisimen tanys Gavrillo men Aleksandr uriadnikter özderiniŋ soldattaryn tyrp i̇etkizbei, at üstinen oq jaudyryp oryndarynda tūra berdi. Jolaman sarbazdary Karpov äskerlerin bir jaipap ötip, qyrqany bauyrlai orağyta keiin būrylğanynda, arbaly oq-därini köremin dep özderi tūrğan töbeşikke şapqylai köterilgen Baitabyndy qorşap qaldy.
Osy sätte qaitadan sap tüzemek bop keiin şeginip bara jatqan Jolamannyŋ qūlağyna jau qorşauynda qalğan Baitabynnyŋ;
— Köke, köke! — dep aiqailağan dausy jetti.
Sarbazdarynyŋ köbi jyŋğyldy oipatqa kirip te ülgirgen i̇edi. Sap tüzep qaita şapqanşa Baitabynnyŋ mert boluy kämil. Al keiin şapsa öziniŋ sau qaitary i̇ekitalai. Osy kezde Baitabynnyŋ;
— Qoş, qoş! — degen dausy tağy i̇estildi.
Jolaman atynyŋ basyn qalai keiin būryp alğanyn özi de sezbei qaldy. «Aruaq! Aruaq!», «Tilenşi! Tilenşi!» dep Baitabynnyŋ dausy şyqqan jaqqa astyndağy qamys qūlaq, bota tirsek talai-talai top jarğan ataqty küreŋin qūiyndata ūmtyldy. Batyrdyŋ ūranyn i̇estigen sarbazdary da attarynyŋ basyn būryp alyp «Jolaman! Jolaman!» dep keiin ūmtyldy.
Qūstai ūşyp qyrqağa şyqqanda, i̇eŋ aldymen közine tüskeni astyndağy küreŋ bestisin bir orynda şyr köbelek oinatyp, ūzyn yrğaqty qarağai şoqparyn jaipap sermep tūrğan tūla boiy tegis qan Baitabyn boldy. Odan keiin Baitabyndy tiridei qolğa tüsirmek bop jalğyz arlandy qorşağan Uialy kökjaldardai jalaŋ qylyştaryn oinatyp jieniniŋ jan-jağynan tönip kelgen köp soldatty kördi.
Joq jerden paida bolğan batyrdyŋ türinen şoşyp, abyrjyp qalğan soldattardyŋ bir-ekeuin soiylmen qağyp tüsirip, Baitabynğa «bas qamşyŋdy atyŋa!» dep Jolaman top jaryp qyrdy bökterlei öte berdi. Baitabynnyŋ da bedeui ala jöneldi. Qalğan soldattar myltyqtaryn qaita oqtap atqanşa būlar sarbazdaryn şūbyrta jyŋğyl arasyna kirip te ülgirdi.
Taŋerteŋgi ūrystan beri jasağy äjeptäuir sirep qalğanyn Jolaman i̇endi ğana anyq aŋğardy. Attary da boldyrğandai. Temirdi temirge sala berseŋ, i̇ekeuiniŋ de jüzi maiyspai ma, sol tärizdi ajalğa qarsy şabuylğa şyğa-şyğa sarbazdardyŋ da betteri qaityp qalğandai. Jauğa i̇endi saluğa jasağynyŋ jarar i̇emesin batyr anyq tüsindi. Biraq sonda ne isteui kerek? Jalğyz jol — keiin şeginu me? Öitken künde qaşqan jauğa qatyn da i̇er, qandai bereke qalady?
Endi şabuylğa qarsy jağy daiyndala bastady. Özderiniŋ äli de tyŋ i̇ekenin demeu i̇etse kerek. Sap tüzep, lek-legimen beri qarai qozğaldy. Sadaq oğy jeter jerge deiin at qūiar i̇emes. Äzirge qūr sūs körsetip, dabylyn qağyp aqyryn syrğyp keledi... Kezegen myltyq, jalaŋaş qylyştyŋ tüsi qandai zärli, Jolaman tobyndağy keibireuler seskeneiin dedi. Biraq amal bar ma, «qūiandy qamys, i̇erdi namys öltirgen», būlar qarsy şyğuğa mäjbür boldy.
Öştesken i̇eki jaq i̇endi bir-birine qarsy tūrdy. Jolaman iştei sezip keledi, küş jüzden astam myltyğy bar jau jağynda. Olar soiyl ūruğa jetkizbei jigitterdiŋ köbin jairatady. Äitse de mūndai ūrysta kim ajaldan qoryqpasa sol jeŋedi, äli de bolsa soiyl soğar tört jüzge taiau sarbazy bar, tağy da bir ret aiqasyp körgen jön, tek beldesuge jağdai tusa jarar i̇edi.
Eki jaq sadaq oğy jeter mölşerge kelgen kezde kenet bir büiirden ūrandağan dauystar şyqty.
— Qara Qypşaq Qobylandy! Qobylandy!
— Dulat! Dulat!
Jolaman jalt qarap i̇edi, oŋ jaq qaptaldan jauyna qarsy ağyzyp kele jatqan samsağan qoldy kördi. İeŋ aldynda i̇esik pen tördei ala aiaq küreŋ mingen batyr, üstindegi sauyty künmen şağylysady, odan keiin boz atty bireu. Al-
ğaşqysynyŋ qolynda soiyl, i̇ekinşisiniŋ qolynda şoqpar. Boz attağysy sonau toğyz batpan şoqparyn taiaq siltegendei üiiriltip oinap barady.
— Au, mynau Qypşaq batyry İman ğoi! — dedi Jolaman, — astyndağy ala aiağy sonyki tärizdi.
— İä, aiaq alysy soğan ūqsaidy.
— Soŋyndağysy bağanaly Qaramendi!
— Būlar qaidan jür bū jaqta?!
Özderine qarai şapqan töten qalyŋ qoldan seskenip patşa jasağy jalt būryldy. Būny körip Jolaman toby da lap qoidy.
Qysqa aiqasta jazym bolğany, jaralysy bar jüzge taiau soldatyn şyğyn i̇etken patşa äskeri jüzge jeter-jetpes soldatpen äzer qaşyp qūtyldy.
Ūrys bitkennen keiin sarbazdar qaza bolğan soldattardy qūmait i̇erneudiŋ borpyldaq topyrağyn opyra qūlatyp jardyŋ i̇etegine kömdi. Özderiniŋ jüruge jaramaityn jaraly serikteri men qaza bolğan joldastarynyŋ süiekterin tört soiyldy belbeulerimen torlap, jaima jasap jatqyzyp, ketken köştiŋ soŋynan ala jürdi. Ūzyn boily, qapsağai deneli, i̇eluden asyp ketken Qypşaq batyry Dulat ūly İmannan Jolaman ötken jyly aq patşağa qarsy Or men Ūlytau ortasyndağy Arğyn, Qypşaq, Naiman, Kerei, Alşyn rularynyŋ köp aulynyŋ i̇ereuil kötergenin i̇estidi. Al biyl Torğai boiyna köp äsker şyğyp, İmannyŋ uaqytşa Mūğajar tauynyŋ işine sarbazdarymen tyğyla tūruğa mäjbür bolğanyn bildi.
— Qazir Arqanyŋ köp jerinde aq patşağa qarsy i̇ereuilder jiılendi, — dedi İman äŋgimesin tūjyra, — jaqynda jerime bekinis saldyŋ dep Baianauyldağy Aznabaidyŋ Taijan, Seiten atty balalary köterildi. Ätteŋ ne kerek, qos arlan mezgilsiz qolğa tüsti...
Al qastaryndağy baluan deneli, som bilekti, qara tory, qalyŋ mūrtty Qūdaimendi batyrdyŋ būl jaqta qaidan jürgenin Jolaman sūrağanda, İman:
— Bağanalydağy Jyryqtyŋ şonjary Sandybaidyŋ İerdeni qalyŋdyğyn toqaldyqqa tartyp alyp, aulyna Qara Keŋgir men Sary Keŋgirden qonys bermei, Sarysu jaqqa quğan soŋ, bizge kelip qosyldy, — dedi.
Sodan keiin İman özderiniŋ Mūğajar tauynda arqar atyp kün körip jürip Tabyn ruyna soldat şyğypty degen laqapty i̇estip, bir kemege mingenniŋ tağdyry bir degendei, bäriniŋ armany bir jerden tüiisken soŋ, ağaiyn basyna kün tuğan şaqta kömek beruge kelgenderin aitty.
— Bügingi jaqsylyqtaryŋdy ömir-baqi ūmytpaspyn, — dedi Jolaman qalyŋ qabağyn dür köterip. — Altau ala bolsa auyzdağy ketedi, törteu tügel bolsa töbedegi keledi, degen osy. Üş batyr tize qosyp i̇edik, kök temirge oranğan jau şegindi.
Bükil Tabyn qan jylap, qara jamylyp bozdaqtaryn qoiyp, jetisin bergennen keiin üş batyr qaita keŋesti. İendi ru-ru bolyp aq patşağa qarsy şyqqanmen mūrattaryna jete almaityndaryn äŋgime i̇etti. İeldigimizdi saqtau üşin bükil qazaq bas qosyp, bir tudy köteru aq patşağa berilgen sūltandarmen şaiqasyp kelgen Qasym töre balalarynan şyğu kerek degen toqtamğa keldi. Osy tilekti bildiru üşin sonau Syr boiyndağy Qasym töre aulyna äzirge soqa bas, sodyr taiaq Qūdaimendi batyrdyŋ sapar şeguin jön tapty.
Osylai uädelesken İman batyr Qypşaq ruynyŋ basyn qosyp aq patşağa qarsy daiyndau üşin, Mūğajar tauynda bas sauğalap jürmei, i̇endi sarbazdarymen öz i̇eline qaitpaq boldy.
äzirge jau betin toitarğan Tabyn ruy biyldyqqa osy İelek boiynyŋ jo-
ğarğy jağyn qystap şyqsyn delindi. İeger tağy da soldat şyğyp, küresuge därmeni jetpeitindei halge ūşyrasa, Torğai, Yrğyz özenderiniŋ künşyğys öŋirine Qypşaq jerine köşetin bop uädelesti.
İman batyr Qypşaq jerine qarai Tabyn qozğalsa, qūşaq jaiyp qarsy alatynyn aitty.
Üş batyr osylai serttesip aiyryldy. Biraq är ruy özine bir taipy i̇el sanalğan, jerge tögilgen bidaidai şaşyrağan qalyŋ qazaq, bir tudyŋ astyna jinala ma, jinalmai ma būğan üşeui de küpti i̇edi.

III

Şym dualdy, küigen kirpiş meşitti, qalyŋ jemis ağaşyna bölengen Taşkent şahary büginde ädettegidei ystyq. Aqyrğan i̇esek, şiqyldağan şaŋyraqtai qos döŋgelekti arba, şaŋ-şaŋ köşelerdi qualai aqqan lai suly aryqtar da kündegidei. Nauan bazary da i̇ejelgi qalpynda. Qatar-qatar tizilgen kürke tärizdi kişkentai dükenderdiŋ aldyna jaiyp qoiğan qyzyl-jasyldy jibekten, kök ala, sary ala, tögildire san türli gülmen, örnekpen äşekeilengen matadan köz tūnady. Tau-tau bolyp üiilgen, satuğa arnalğan örik, meiiz, hiua mäuesi, ferğana almasy, qytai jaŋğağy... İerte pisken äŋgelek, qara kök küläbi, sary ala būqar qauyndarynan aiaq alyp jürgisiz. Kümis jüzik, altyn bilezik soqqan ūsta, qolynda täspisi, aldynda töselgen jainamazyna tögilgen jemis tärizdi süiek qūmalaqtary bar qoja-moldalar. Otqa küigen semiz i̇ettiŋ iısi müŋkigen maŋğal janynda bük tüsken naşar kiımdi däruiş pen kälendär. Tek osylardyŋ ğana jüzderi solğyn. Al özge ala şapan kiıp, aq sälde orağan özbektiŋ qaisysynyŋ işan i̇ekenin, qaisysynyŋ diqan i̇ekenin aiyryp bolar i̇emes. Kimniŋ satuşy, kimniŋ aluşy i̇ekenin de ajyratu qiyn. Mūnda bäri de satylady, baidyŋ ary da, jarlynyŋ maly da...
Būl qalada bäri de ädettegidei, anau bödene soğystyrğan top ta, äne, anau qorqor tartyp, gedjak tyŋdap otyrğan myrzalar da... Bäri de kündegi saltynda. Nauan bazary da gu-gu, Taşkent köşesi de şaŋ-şaŋ, aspan ainalyp jerge tüserdei kün de ystyq, küiip tūr.
Tek Mämet älim ornyna bolğan Taşkent qūşbegi Begderbek rabatynda ğana bügin bir ğajaiyp özgeris bar sekildi. Biraq qūşbeginiŋ būlbūldary sairağan, jūpar iısi aŋqyğan bau-baqşasynda, i̇esik pen törine deiin İrannyŋ jibek kilemi töselgen, nemese qabyrğalary Būqardyŋ güli tögilgen sarğylt jibegimen kömkerilgen saltanatty sarailarynda i̇eşqandai özgeris joq, Qoldan jasağan kümis kölderinde de sūŋqyldap ün qosqan aqqu. Şyq monşaqty jasyl tökken baqşalarynda da sairağan būlbūldar. Möldir fontan sularynda da juynğan alqyzyl qyrmyzy gülder...

Click or select a word or words to search the definition