Köşpendiler - III - Qahar

— Jüregim bir sūmdyqty sezip i̇edi... Qatelespegen i̇ekenmin ğoi...
Tağy da i̇ekeui ün-tünsiz tyna qaldy. İendi sözderi bitti ğoi dep Taimas jas-
tyqqa basyn qaita qūia bergende, Ojardyŋ aşuly dausy şyqty:
— Qazir jer qorğaityn zaman i̇emes, jan qorğaityn zaman... Tağy qūlandai ru-ru bop jalpaq dalasynda şūbyrğan qalyŋ qazaq, tu tigip i̇el boludan qalğan. Osyny nege tüsinbeisiŋder.
— İel boludy aq patşa jendetterinen üirenbeksiŋ ğoi? — degen Seitenniŋ yzaly külkisi ap-aiqyn jetti.
— Üirense nesi bar? Üirenem! Sen üirenbeimin deseŋ de ol küşpen üiretedi.
— Üiren, üiren... — dedi Seiten kekesin ünmen. — Sen sekildiler barda olarğa üiretu jeŋilge tüsedi. — Ol i̇endi külkisin tyia qoidy. — Joq, Ojar, onyŋ bolmaidy, — dedi, — sen qūlan deitin, men qyran deitin, i̇ekeumizge birdei ortaq qazaq degen jūrtyŋ bar... Qarğa balasyn appağym dep süiedi, kirpi balasyn jūmsağym dep süiedi. Sen qazağyŋdy nege jek köresiŋ? Al men...
— İä, sen? Ait, ait...
— Men ony halqym dep ardaqtaimyn. Sondyqtan ol üşin ajaldan da qoryqpaimyn, — dedi Seiten sözin jalğai. — Ata-anany taŋdauğa bolmaidy, tuğan halqyŋdy da taŋdai almaisyŋ! Ony äljuaz de, tağy de, biraq maŋdaiymyzğa jazylğany sol halyq, men ony sen aitqan äljuaz qalpynda da jaqsy körem. Kimde-kim sol qazaq degen qyrandy qanatyn kesip, jem-qūsyna ainaldyrğysy kelse, ol meniŋ qas jauym, tuğan balam bolsa da aş tamağynan ala tüsip, öz qolymmen bauyzdauğa barmyn.
Ojar tağy da kekete sūrağan:
— Onda meni nege bauyzdamadyŋ?
Seiten kenet demi tausylğandai älsiz jauap bergen:
— ätteŋ, dünie, keş bildim ğoi!
— Jeŋilgen adam qūsaly bolatyn ädeti. Ökine ber, Seiten. Būl tünde i̇ekeumizden böten sözimizdi i̇estir jan joq, sondyqtan anyğyn bilip öt. Men sender sekildi tūlypqa möŋirep bos jürgen jan i̇emespin...
— İä, i̇endi tüsindim, meni bailap bergen de öziŋ i̇ediŋ ğoi...
Ekeui ūzaq uaqyt ündemei qaldy. Älden keiin Seiten:
— Adamğa myŋ jasasa da az bolatyn şyğar, öitkeni adam balasynda arman köp qoi... — dep aunap tüsti: — Al men ūzaq ömir sūramaimyn. Şirkin-ai, bir sättik qana i̇erkindik berse !
— Meni öltiru üşin be?
— İä, seni. İelin, jerin, bauyrlas tuğandaryn satqan sen sekildi qanişerdi öz qolymmen bauyzdasam būl jalğannan armansyz öter i̇edim!
— Biraq ol armanyŋnyŋ oryndalmaitynyn öziŋ de bilesiŋ ğoi, nesine tausylasyŋ?
— Bar ökiniştiŋ özi sonda ğoi! ätteŋ, dünie-ai, seniŋ bizdi ūstap bergeniŋdi bir qazaq bilse!..
— Ümitiŋdi üze ber. Qaraŋğy tünge til bitpese, meniŋ syrym özimmen birge körime keter!..
Joq, Ojardyŋ syry aşylmai qalğan joq. Ony kütpegen jerden Taimas i̇estidi.
Taimas zaty sabyrly jan. Sol tüni qabyl-qūbyl qimyldap Ojardan kek aludy jön körmedi. Qaptağan soldat tūrğanda öziniŋ orynsyz mert bolatynyn da oilady. Jäne jūrtyn tağy da bir qandy uaqiğağa duşar i̇etkizermin dep qoryqty. Biraq Ojardyŋ sonau jan türşiger qylyğy, būnyŋ da şyŋyrau tübinde mülgip jatqan ūiqyly-ūiau sezimin ūiatty. Tynyş köŋilin älem-tapyryq i̇etti. Seiten tärizdi i̇el-jūrtynyŋ tilegin arman i̇etken aiauly jannyŋ tağdyryn i̇esinen şyğarmasqa özine özi ant berdi.
Taŋ ata köp sypailar Seiten men Ojardy birge matap tağy da jolğa şyqty. Ojardyŋ Seitenmen nege birge bailanyp bara jatqanyn Taimas äbden ūqsa da, tündegi äŋgimeni i̇estimegen pişin körsetip, i̇ekeuine birdei:
— Qoş bolyŋdar! — dep teris būrylyp ketti. Anandai jerge baryp közinen tanadai bop domalap-domalap ketken jasty jeŋimen sürtti.
Būl Seitenmen jau közinşe aşyq qoştasa almağan dostyŋ kökiregindegi yza jasy i̇edi. Taimas osy jasyn öle-ölgeninşe jüreginde kek i̇etip saqtamaq.

II

Şağyn kelgen İelek özeni jylandai sumaŋ qağyp tynbai ağyp jatyr. Keide qamysty, keide ūsaq taldy bolyp kömkeriletin qūmait jağağa jas baladai byldyrlap äldeneni aityp sylq-sylq küledi. Osy özenniŋ sonar basyna,
Qandyağaş tūsyna qaptağan qalyŋ köş kelip qondy. Būl Tilenşi balasy Jolaman batyr bastağan Tabyn ruynyŋ köşi i̇edi. Qatarlas qonğandar Jağalbaily, Şömekei, Şekti auyldary. Tabyn köşi sonau İelek özeniniŋ Aq Jaiyqqa qUiatyn jağasynan şyğysqa qarai örlep kele jatyr. Özge rular büiirden, nemese Jaiyqtyŋ joğarğy sağasynan kelip qosylğan.
Jolaman köşi Seiten köşine mülde ūqsamaidy. Kigiz üiden böten, şoqşita tigilgen qaraşa laşyqtar men aq şatyrlar körinedi. Maldyŋ deni tüie men qoi. Üiir-üiir jylqy da bar. Būlardyŋ da keipi özgeşe. Alysqa talmai şabatyn sümbil jaldy qazaqtyŋ myqty jylqysymen aralas qaz moiyn, sidaŋ aiaqty, köteriŋki keudeli türikmenniŋ aqalteke, tekejaumyt tūqymdastary da közge tüsedi. Köştiŋ, maldyŋ da säni tüie. Şudalary sala qūlaş jelkildegen qos örkeşti buralarmen birge, or qūiandai sidiğan jaŋa tuğan qūlyndai tyqyr jündi, araby qyzğylt narlarmen aralas, üstine segiz qanat üi tieseŋ de myŋq i̇etpeitin lök tūqymdas aruanalar... Qoi-eşkiniŋ köpşiligi tübit jündi, arqar müiizdi teke, i̇emşekteri könektei, mol saqaldy tūqyl i̇eşki, toptan älsin-älsin böline jaiylğan börte laq, jibek jündi sek...
Adamdarynyŋ kiımderi de Arqa öŋirinikinen basqaşa.
Bastaryna kigenderi keudelerine deiin jabatyn tüie jün dalbağai, i̇etek jağy aibaltanyŋ jüzindei qaiqiyp kelgen äşekeilene kestelengen oqşima qalpaq... Tymaqtary da böten. Üstin barqytpen tystap, i̇etegin terimen kömkergen kiız. Şoşaiğan töbesiniŋ qūlaq tūsynan bastap joğary qarai alty salaly i̇etip oqa ūstağan. Jarğaq şalbar, tüie jün şekpen, keŋ qūlaş i̇etik, aq taŋdaq, arşa ne bolmasa tobylğy tüstes i̇etip būialğan jūmsaq tonnyŋ, şolaq sändi peşpentterdiŋ i̇etek, öŋirine oqalap zer salğan...
Al äielderiniŋ kiımi Arqa kiımderimen tektes. Oqaly qamzol, zerli şapan. Kämşat börik, kümis tizgen ükili säukele. Oqamen zerlegen, kümis teŋge qadağan jer süzgen mol qos i̇etekti barqyt, bätes köilek. Anda-sanda şetine şi barqyt tūtqan, beli qynalğan, jibin jiŋişke i̇etip iırgen şekpen qamzol, peşpent. Kümis şolpty, altyn jüzik, meruert alqa, som bilezik, sändi syrğa — bäri de bükil qazaq äielderine jarasty dünie. Degenmen, äielderiniŋ de kiıminde özgeşelikter bar. Kişi jüzde kimeşek ornyna küngeilik kiedi. Jas kelinşekter osy bir kestelengen sändi jaulyqtyŋ keide qūlaq tūsyna, töbesine üki de tağady. Al qyzdary Orta jüzdiŋ qyzdaryndai aş belin qynar kümis belbeu, ükili taqiiäğa äues i̇emes.
Qalyŋ i̇el būl arağa keşe keşke taman kelip qonğan. Tüieniŋ qomyn alyp, qos şatyrlar tigip i̇eki-üş kün tynyğudy ūiğarğan.
Alys jolğa tüieden göri qolaisyzyraq jylqy maly, keşeden beri, özen jağasyndağy qurai aralas kögal şöp pen qyrqa betindegi jusandy bozğa toiynyp, tez-aq beli köterilip qalğan.
Būl köş te jaişylyqtağydai seruendi köş i̇emes, dürlikken, üreilengen, ata-meken keŋ jailauynan bosqan köş. Oidym-oidym bolyp qonğan auyldardyŋ i̇etek-jeŋi jinaqty. Būlardy köşirgen jaiau borsaŋ, jeŋil jelkem dau-şar i̇emes, bükil Jaiyq pen İelek, Jem boiyn dürliktirgen, i̇elge kelgen zor apat. İer azamattary jau basar jüirikteriniŋ i̇er-toqymyn almai tünde qos maŋ-
aiynda ottatyp otyr. Äli jauğa tüspegen jigitteri de beiqam bolmaiyq degendei älsin-älsin künbatys jaqqa közderin tigip, semserlerin qysa ūstap qūiady. Al keibir jürek jūtqan batyrlary kürke, laşyqtardyŋ qasynda jiŋişke naizağai meŋzeldes kögildir qūryş aldaspandaryn qamsyz qairauda... Jas balalarda da reŋ joq. Olar ädettegisindei asyr salyp oinamaidy, top-top bolyp jinalyp būlar da äldeneni özara sybyrlasa söz i̇etedi, Tobylğy küreŋ sūlularynda da aqjarqyn beine joq, ädettegidei süldeleri qūryp bota közderin köŋildesterine qadamaidy. Qara su sekildi tūnjyrağan auyl üstine töngen auyr qaiğyny tek anda-sanda syldyrlağan qyz şolpysynyŋ üni men kök aspanda tizbektele ūşqan qaz-üirektiŋ sūŋqyly ğana būzady.
Rasynda būl auyldar sonau künbatys jaqtan habar kütip typyrşuda i̇edi. Sondyqtan i̇er azamattar qūbyla jaqqa jiı qaraidy. Äsirese ana töbe üstine jinalğan qarttardyŋ işindegi qapsağai deneli, qara saqaldy, orta jasqa kelip qalğan tūlğaly kisi degbirsiz otyr. Qūbyla jaqqa qadalyp qalğan. Onyŋ üstinde temir torly şolaq sauyt. Basynda temir tor dalbağai. Sauytynyŋ jeŋi şyntağyna ğana jetedi. Bilegin işinen kigen kök barqyt peşpentiniŋ jeŋi jauyp tūr. Oiulanğan kök barqyt keŋ balaq şalbar. Aiağynda kümistegen keŋ qonyşty saptama i̇etik. Sauytyn yşqyrlanyp alğan. Kümis belbeuinde jez sağaly, qynyna altyn jalatqan kök semser. Sol qolynyŋ şyntağyna ilgen bolat qalqan. Qazir qauipsiz bir tynyştyq şaq bolğandyqtan şetine zer ūstağan kök barqyt şapanyn iyğyna jamyla salğan... Osy bir sūsty adamnyŋ aibyndy türinde qazir bir ülken qobalju bar.
Būl — osy köptiŋ qolbasşysy. Tabyn ruynyŋ biı, myŋ jylqy aidağan sūltan Tilenşi ūly Jolaman batyr i̇edi.
Ol kenet qiiädan qyzyl tülki körgen bürkittei, oqys qimylmen alğa ūmtylyp baryp toqtady. Ağyna säl qyzğylt qan tarağan ülken qyrağy közderin kökjiekke qadap tyrp i̇etpei melşidi de qaldy. Özge jūrt ta solai qarai köz jiberdi. İendi olar da Batys jaqtağy aq şaŋdaqty kördi. Äri-beriden keiin soŋynan şaŋğa köme syzylta şauyp kele jatqan salt attyny bäriniŋ de közi şaldy.
Būl kezde altyn säulesin adyr, töbeniŋ basynda jamyratyp kün de batyp ketken i̇edi. Äielder şaqpaq qudan ot tūtatyp qazan kötere bastağan. Köştiŋ är jerine kök tütin kölbei ūşyp, jūrttyŋ köbi keşki jabdyqqa kirisken.
Töbedegi şağyn toptyŋ közine tüsken salt attyny i̇endi bar auyl kördi. Barlyq nazar şaŋ şyqqan jaqqa audy.
Köbiniŋ jüzinde ümit nūry oinap şyğa kelgen. Kei köŋilde kümän da bar. Är tūstan ümit, joramal aralas dauystar i̇estile bastağan:
— O qūdai, jaqsylyqqa bolsa igi i̇edi!
— Aqsarbas, aqsarbas!
— Tym kürt kele jatyr-au!
— Artynan jau quğandai!
— Joq, quanyş äkele jatqan jan tärizdi!
— Auzyŋa mai!
Astyndağy süliktei jarağan qylaŋ bedeui qara terge malynğan kisi Jolamandar tūrğan töbeniŋ i̇etegine kelip toqtady. Alystan şapqan jüirik i̇eki büiiri solqyldap, oqtyn-oqtyn dem şyğaryp, i̇eki tanauy jelp-jelp i̇etedi. Üstinen şyqqan aq taŋdaq köbik jerge ülpildep, üzilip-üzilip tüsedi. At üstindegi qara tory, jas qaiyŋdai berik, şymyr deneli jigit i̇eki iıninen demin alady. Ūzaq şabysqa şydamdy bolu üşin qara sanynan bastap keudesine deiin bar denesin tūtastyra qyl arqanmen aiqyş-ūiqyş şandyp tastağan. Tek i̇eki qoly ğana bos. İerni kezerip, kün şalğan qoŋyr jüzin aqşaŋdaq sor topyraq japqan. Biraq otty közderi ūşqyn atyp jalt-jūlt i̇etedi.
— Jarqynym-au, jaqsylyq pa, jamandyq pa? — dep Jolaman i̇elegize taiady.
— Jamandyq, köke, jamandyq! — dedi jigit tili kürmele äzer söilep. — Bizdi quyp Orynbordan qalyŋ äsker şyğypty!
— O, toba...
— Ne qylmaisyŋ deidi sonda bizge?
— Qai tūsta i̇eken şyqqan qol?
Jolaman tünerip ketti.
— Bizdiŋ hatymyzdan ne habar bar?
— äzir i̇eş habar joq.
— Tağy da baiağy ädetterine basqan i̇eken ğoi, — dep Jolaman jas jigitke qarady. Sümbidei sūlu bedeuiniŋ üstinde qorğasyn qūiğan qūlja asyğyndai berik otyrğan osynau jas jigittiŋ symbatyna süisingendei közinde bir säule jalt i̇etti de, kenet ürlep söndirilgen bilte şam jaryğyndai joq boldy. Ol älgindegidei i̇emes, işki ahaualyn sabyrğa jeŋdirgendei:
— Jä, i̇endi atyŋnan tüs, şaŋyŋdy qaq, — dedi, — sonsyn bärin täpteştep aityp berersiŋ. — Jolaman janyndağy aqsaqaldarğa būryldy. Sirä, būlar i̇el bastağan aqylgöi, izetti adamdary boluy kerek. — Suyq habar sūrqymyzdy qaşyrar älei bolmai tūra tūrsyn, — dedi ol. İendi onyŋ üni şiyrşyq atqan qajyrly şyqty, — keŋesken jön.
— İä, mūndaida iek artpa jol tabar aqyl kerek.
— Ana, Şekti, Jağalbaily, Şömekeilerdiŋ de jaqsylaryn şaqyrğan abzal.
— Dūrys lebiz.
— Köppen keŋesip şeşken ton kelte bolmas
— Qairat, Qanat, sender ana Mūqametäli, Taiman, Jüsipqali aqsaqaldar-ğa habar beriŋder, Jetiqaraqşy şömiştene osy arada tabysaiyq.
— Maqūl.
Egiz qozydai tompiğan i̇eki bala jigit jūrttan bölinip şyğa berdi.
— Sirä, Ürker tarar kezde köterilermiz, — dedi Jolaman qasyndağylarğa, — tün qatar aldynda jūrt köz şyrymyn alsyn.
— Jön ğoi.
— Şai-sularyŋdy işip qaita oralyŋdar. Qatyn-qalaştyŋ üreii ūşar, suyq habardy bildirmeŋder.
— Tabylğan aqyl.
Aqsaqaldar tarai bastady. Jolaman habarşy jigitke:
— Baitabyn, äjeŋniŋ közine körin de meniŋ qasyma qaityp kel. Äkelgen habaryŋnyŋ män-jäiin tegis aityp berersiŋ, — dedi.
— Jaraidy.
Jolaman jalğyz qaldy. Ymyrt jabylyp tün qaraŋğysy qoiulana tüsti. Alystağy kökjiek üstinen alabūrtyp tabaqtai bop qyzyl jalqyn ai körindi. Jolamannyŋ işin örtep bara jatqan qyp-qyzyl aşu şoğyndai. Sūmdyq habar, i̇el basyna töngeli tūrğan bülinşilik tömen tūqyrtyp jibergen Jolaman i̇endi i̇eŋsesin basqan salmaqty keiin serpip tastağysy kelgendei kenet boiyn jinap aldy.
— İereuil atqa tağy da i̇er salatyn kün tudy, — dedi küiine dauystap, — halyq kegine suarylğan aq semser jüzi mūqalmai betimnen qaitpaspyn.
Jolaman batyrdyŋ būlaişa sert beruiniŋ i̇erekşe sebebi bar. Tabyn — asa bai ru i̇emes. Köp jyldan qonar köli de, ūşar kögi de İelektiŋ Aq Jaiyqqa qUiar sağasynan bastap, Ryn qūmy men Üşözenniŋ malğa jaily, bidaiyqty, bozdy şalqar jağasy bolatyn. Būl ara i̇ejelden-aq qazaq jeri sanalatyn. Rossiiä patşasynyŋ ana jyldardağy rūqsaty boiynşa Kişi jüz Jaiyqtyŋ arğy betinde de mal jaiyp, şöp şabuğa i̇erikti i̇edi. Al 1810 jyldan beri qarai būl jai būzylyp, patşa ükimetiniŋ otarşylyq saiasaty Tabyn ruynyŋ i̇ejelgi mekeni osy İelek boiyna da qol sūğuğa kirisken. İelek soryndağy tūzdy Rossiiäğa jetkizetin jaŋa jol saludan bastalğan äreket Jaŋa İelek pen Orynbordyŋ arasyna jiyrma toğyz bekinis ornatuğa deiin bardy. Birte-birte Üşözenniŋ boiy men Ryn qūmynyŋ jağalyğy da kazak-orystarğa berildi. Būl aralarğa bekinister, qalaşyqtar salynyp, Tabyn ruy birtindep öziniŋ segiz myŋ şarşy şaqyrymdai i̇eŋ oŋdy mal jaiatyn jerinen aiyryldy. Mine, osy oqiğalar Jolaman batyrdyŋ atqa qonyp qalyŋ Tabyndy soŋynan i̇ertuine sebep boldy. Jolaman i̇eŋ aldymen patşa ökimetinen jerin qan tögispei tatu-tätti kelisimmen aluğa niettendi. Osy ümitpen ol 1822, iağni Jylqy jyly Orynbordyŋ äskeri gubernatory Essenge ata-mekenimizdi qaitaryp ber dep hat jazdy. Būğan i̇eş jauap kelmedi. Essen jauap ornyna qazaqtardy qūmğa qarai syrğyta tüsu üşin i̇esaul Padurovty bas i̇etip arnauly jasaq şyğardy.
Azğantai adammen attanğan Padurov qolğa tüsti. Essenniŋ qylyğyn qorlyq sanağan Jolaman Peterburgtağy Birinşi Aleksandr patşanyŋ özine äbilğazynyŋ ärinğazy sūltany men Syrym batyrdyŋ balasy Jüsipti uäkil i̇etip jiberdi. Patşa būlardy qabyldamady, äri Peterburgten qaita şyğartpai qoidy.
Bir jyl ötkennen keiin Jolaman Essenge tağy hat jazdy, öziniŋ ata-meken jeri jaiyndağy ötinişin aita kelip, ärinğazy men Jüsipti, Orynbor türmesinde jatqan Qūndaq balasy Tölenbaidy qūia berse, i̇esaul Padurovty bosatatynyn bildirdi. Būl hat ta jauapsyz qaldy. Bir ai ötkennen keiin äbden küiingen Jolaman Essenge üşinşi hatyn joldady... Äskeri gubernator būl joly da jöndi jauap bermedi, tek qolyndağy tūtqyndardyŋ töleui dep üş jüz jiyrma jeti som aqşa jiberdi «jäne būdan bylai qarai aramyzdağy kelissöz Serğazy han arqyly jürgizilsin» dedi sol sülesoq qalpynda.
Būl qorlyqqa şydai almağan Jolaman aqyrynda atqa qondy. Soŋynan sarbazdaryn i̇ertip, üş jyl boiy İelek maŋaiyna salynğan bekinister men jaŋa ornap jatqan qalalardy şabuyldaumen boldy.
Būğan jauap retinde patşa ükimeti jasaq üstine jasaq şyğardy. Oq-därili myltyq pen kök qūryş qylyşqa şydai almai Jolaman äskeri san jeŋildi. Biraq tuğan jerdiŋ keŋ dalasy qorğan bolğan jigitter qaşan da köp şyğynğa ūşyramai qūtylyp kete berdi.
Jaiyqtyŋ künşyğys jağyna şeŋgeldi qolyn mol sūğyp jelikken patşa ükimeti i̇endi Or men Troitsk qalasynyŋ arasyna jaŋa jol saldy. Osymen bailanysty Arğyn, Alşyn, Qypşaq rularynyŋ on bes myŋ şarşy şaqyrymdai i̇eŋ şūraily jerin basyp aldy. Būl rular i̇endi keşegi öz jerinen bügin şöp şauyp, mal ottatuğa rūqsat alu üşin patşa qyzmetkerlerine köp aqşa töleitin boldy. Mal qaiğysy — jan qaiğysy deitin qazaq keŋ jailau, şalğyndy dalasynan airylyp, ne isterin bilmedi. Aqyrynda baryp Aq Jaiyq özeni men Qaraötkel ortasyn jailağan Arğyn, Qypşaq, Alşyn, Naiman, Uaq, Kerei rulary auyq-auyq aq patşa otarşylyq saiasatyna qarsy i̇ereuilge şyğa bastady. Äsker tūrğan bekinisterdi şauyp, aq patşağa berilgen, Rossiiä imperiiäsynyŋ qol astyna kirip alğan Bökei, Uäli, Sämeke tūqymdarynan şyqqan sūltan-pravitelderdiŋ auyldaryn talady. Alaida özara baqastyq, bäseke, alauyzdyq siiäqty dert jailağan būl rulardyŋ qoqan-loqy i̇ereuilderin, qazaq dalasynyŋ är tūsyna äskerli bekinis ornatyp ülgirgen patşa gubernatorlary basyp tastap otyrdy. Jaiyq özeniniŋ künşyğys jağyndağy Orta jüz ben Kişi jüz rulary ötken jyly ğana jappai bas kötergen i̇edi. Būl 1835, iağni Qoi jylğy i̇ereuil Qaraötkel men Jaiyq arasyndağy i̇eŋ ülken i̇ereuil boldy. Biraq būl köterilis te nätijesiz aiaqtaldy. Alaida qol bastağan batyrlar i̇endi jaudy jeke şauyp jeŋe almaityndaryna közderi jetti. Bükil qazaqtyŋ birigui kerek i̇ekenin tüsindi. Biraq üş jüzdiŋ qazağyn tegis kim basqarmaq? är ru jeke otau tigip özi bi, özi qoja bolğysy keldi. Ortaq ögizden — oŋaşa būzau. Būl är rudyŋ basty adamdaryna qolaily. Sondyqtan olar i̇endi biriktiruden göri bytyratuğa qūmar. Ärine, är rudan şyqqan aluan-aluan qol bastar batyr, top jarar şeşen bar, biraq bar rudyŋ taqymy tolar, aqyly men i̇erligine bas ūrar birde-bir kösemi joq. Qala berdi, är jüzdiŋ bas ier batyry da joq. Batyr degenderi tek öz rulary üşin ğana. Mūndai jağdaida bar qazaqtyŋ basyn kim qosady? Kim tūlğasy bolady?! Sondyqtan da köp jūrt Aqtaban şūbyryndydan soŋ qazaqty i̇el i̇etip qaita kötergen Abylaihannyŋ ūrpaqtaryna közderin tigude i̇edi. Qalmaqtardyŋ betin qaiyrğan soŋ, ūzaq jyldar boiy, Orta jüzdiŋ şyn mänisindegi ämirşisi bolyp kelgen Abylaidy Üş jüzdiŋ bas köterer adamdary 1770 jyly aq kigizge köterip han sailady. Biraq İekinşi İekaterina patşa öziniŋ 1778 jyly 24 maida bergen Ukazynda ony tek Orta jüzdiŋ ğana hany i̇etip bekitti. Nege Abylaidyŋ ötinişin qabyldamağany jaiynda osy Ukazdy Orynbor gubernatoryna joldanğan sol jylğy jiyrma birinşi sentiabrdegi senat kollegiiäsynyŋ hatynda körsetilgen. Onda bar qazaqty bir hanğa biletip, basyn qosudyŋ qauipti i̇ekenin aşyp aitqan. Tağy osy hatta Abylaidyŋ Rossiiä imperatoryna bağynğanyna patşa bekinisiniŋ birinde antyn bergennen keiin ğana oğan handyq gramotasy men qūndyz işik, tülki börik, kümis qylyş tapsyrylsyn delingen. Biraq Abylai patşanyŋ būl talabyn oryndamady. Ukazben tanysuğa özi kelmei, ağasy Jolbarysty jiberdi. Ol senderge bağynamyn dep Rossiiä men Qytai imperatorlaryn birdei aldap, al şyn mänisinde Ülken Orda hany bolyp jüre berdi. Biraq būl kezde Äbilqaiyr, Nūräli ūrpaqtary basqar-
ğan i̇elderdiŋ köbi patşağa şyn bağynğan-dy. Al Abylaihan ölgennen keiin 1782 jyly handyqqa onyŋ ülken balasy Uäli bekitildi. Ol birden Rossiiä patşasynyŋ otarşylyq saiasatyna moiyn sūndy. Al Abylaidyŋ özge ūrpaqtary, äsirese qalmaq äielinen tuğan balasy Qasym töre būğan könbegen-di. Abylaidyŋ Üş jüzdi birdei auzyna qaratqan handyq märtebesin köksegen Qasym töre, onyŋ ülken balalary İesenkeldi, Sarjan alys-jūlystan bir kün tyiylmağan... Qalyŋ būqara Şyŋğyshan ūrpaqtarynyŋ mūndai şermenin qaidan bilsin, öziniŋ täuelsizdik tilegen, jerin qorğağan küresine Abylai ūrpaqtarynyŋ i̇ejelgi armany säikes kelip, basymyzdy osylar qosar degen ümitti kökeilerine tūmardai taqqan. Būl kezde patşanyŋ otarşylyq saiasaty şegine jetip, qazaq i̇eliniŋ qai tūsynda bolsa da i̇ereuilge şyqqandar toby köbeie tüsken. Myŋ būlaq qosylsa özen bolady. Basqara biler kisi bolsa myna ru-ru bop köterilgen, täuelsizdigin aŋsağan halyq bir tudyŋ astynda birikse, dülei tolqyndy teŋiz tärizdi ğajaiyp küşke ainaluy sözsiz. Al sol küşti kim basqarady? Qasym töre balalary sonau Qaratau maŋynda. Jäne qazir olardyŋ tasy örge domalaityndai halde i̇emes i̇ekenin bükil Arqa, Jaiyq biledi. Qoqanmen til tabysar kün bar ma? Til tabysqan künniŋ özinde onyŋ örisi ūzaq bolaryna kim senedi? Byltyr jazdağy Taşkent qūşbeginiŋ qylyğy tağy qaitalanbasyna kimniŋ közi jetken? Sauda adamynda pätua joq, qazaq i̇elin sadaqa i̇etip, öz paidasyn közdep otyrğan sonau alystağy Qoqan hanyna sengenmen ne paida? Senbegende ne isteu kerek? Rossiiä patşalyğymen biriktik degendi syltau qylyp, i̇el-jūrtyn qanap jatqan qarğa-qūzğyn sūltandardyŋ jemi boluğa köne beresiŋ be? Könbeske şara bar ma? Iş qazandai qainaidy, küresuge därmen joq. Orğa tirelgen jerimiz osy şyğar. İendi aiağyŋdy i̇eppen baspasaŋ omaqatqanyŋ.

Click or select a word or words to search the definition