Köşpendiler - III - Qahar

— Būl arağa adam qaidan kelsin. Men anyq kördim. Qasqyr. Sirä qūian quyp jürgen boluy kerek, sekire jügirgen türi soiqan.
— Qasqyr bolsa qasqyr şyğar. Jassyñ ğoi, anyq körgen bolsañ...
İendi köş būrynğysynan jinaqy jürdi. Soiyl, şoqpar ūstağan qaruly jigitter jan-jağynan qorşap, mal bitkendi ortağa ala, şaşau şyğarmai, tūtasa tüsti. Tek tün ortasy auğan kezde, jağasy atty kisi körinbes qalyñ anaquraily Basköldiñ tūsyna kelgende ğana:
— Osy arada azyraq köz şyrymyn aldyrsaq qaiter i̇edi, Seiteke, — dedi Ojar. — Qatyn, bala äbden qaljyrady, jigitterdiñ de keibireulerin at soğyp tastağanğa ūqsaidy.
— äli de jüre tüssek... Qonuğa bir qauipsiz alañ tappasaq bolmas.
Köşke būl öñir mülde beitanys. Joldy qan-sölsiz sūr betti, şiltigen Sämen ğana biledi. Jön körsetip kele jatqan da sol.
Ol Ojarğa bir köz tastap, Seitenge qarady.
— Mūndai jedel jüriske jūrt şydar i̇emes. At şaldyruğa da osy ara dūrys. Būdan äri şalğyn azaiady da qamys-qurai köbeiedi.
— Aitqandaryñ bolsyn... — Seiten özi birinşi bop attan tüsti. — Jūrt tañ syz bergenşe köz şyrymyn alsyn... Al biz kezektese küzetelik.
— Maqūl.
Tüieler şögerilip, arbalar doğarylyp, jūrt dabyrlai ornyğa bastady.
Seiten janyna topyrlai jinalğan serikterine:
— är qarauyl bir bie sauymdai uaqyt köşti ainala jüredi. Alğaşqy kezek özimdiki, — dedi. — Menimen birge qaisyñ qalasyñ?
— Men.
— Men.
— Men.
Zor deneli üş jigit toptan bölindi.
— Sizden keiingi kezek meniki, — dedi Ojar.
— Jata ber. Bir tañğa şydarmyn!
— Sizdiñ ärqaşan da tyñ bolğanyñyz jön. Biz sekildi jastarğa tüngi küzettiñ özi de bir qyzyq däuren ğoi.
Seiten jauap bermedi. Jūrtqa:
— Al ūiyqtañdar! — dep, qarauyl jigitterin i̇ertip, bölinip şyğa berdi.
Azdan soñ jol soğyp qaljyrağan jūrt qatty ūiyğa ketti. Saidyñ tasyndai i̇er jigitter şoqparlaryn bastaryna jastanyp, soiyldaryn jandaryna jatqyzyp, jüirikterin belbeulerine bailap, köştiñ işine şaşyrai oryn aldy. Äri-beriden soñ är jerden qoryldağan, pysyldağan dybystar i̇estildi.
Dala typ-tynyş, tek anda-sanda lüp i̇etip soqqan jelmen oinap ükili qurai men qamys bastary şuyldai jöneledi de, lezde tyna qalady. Oqtyn-oqtyn köl jağasyndağy äupildektiñ kümpildegen üni men ögiz şağalanyñ ökirgen aiqaiy i̇estiledi. Kenet aş tülkiniñ tyrnağyna ilikken japalaq jerge qūlağan balanyñ dausyndai şar i̇etedi... TUiaq serippei tynym alğan köş. Är jerde ūiqy bilmes siyrdyñ müiizindei qaqyraiğan tört küzetşi... Būlar da jantaiyp azyraq demderin alsa i̇eşteñe i̇etpeitin siiäqty. Tuğan jerinen şūbyra bezgen bişara jūrtqa Jetisu men Arqa tüiisken i̇elsiz aulaqta kim timek? Kim añdidy ony? äitse de, ünsiz tün qūrylğan qaqpan tärizdi, i̇eleñ bolğan jön...
Ai säulesi kemi, aspandağy jūldyzdar birinen soñ biri sönip, tañ jaqyndağanda, Ojar qasyna Sämen men köş qozğalar aldynda qosylğan körşiles auyldyñ i̇eki beitanys jigitin i̇ertip Seitenniñ qasyna keldi.
— Seiteke, tañ da jaqyn... Azyraq köz ilindirip alyñyzdar, — dedi ol.
«Säl tynyğyp alğan da teris i̇emes, tynyş sekildi ğoi. İerteñgi jol da auyr», — dep oilady Seiten işinen. Söitse de:
— Jaraidy, ūiyqtamasam da belbeuimdi bosatyp, säl tynym alaiyn. Jigitter de söitsin, — dedi. Biraq ketip bara jatyp tağy da toqtap azyraq kidirdi, — degenmen saq bolyñdar, köl mañynyñ qamysy tym üreili i̇eken, qasqyr, qabannan ada i̇emes şyğar.
Özi özgelerden oqşaulau baryp, i̇eki qolyn basyna jastanyp ün-tünsiz jata ketti...
Küzettegi tört jigit birinen biri köz jazbai köşti ainala jür. Syrt beineleri saq qūlaq, jiti köz qarauyl tärizdi.
Seitenniñ qobaljyğan köñili ornyğaiyn dedi. «Osylar sekildi, «sen tūr, men ataiyn» i̇er azamattary bar jūrt qor bolar ma... Mūndai jaisañdaryñnyñ mol jaralğanyna qūdaiğa şükir...»
Alty künnen beri «quğynşyğa kezdesip, soñymnan i̇ergen jūrtty qyrğynğa ūşyratpasam i̇etti» dep qobalji şarşağan köñildiñ ornyğa bastağanynan ba älde köpten beri at üstinen tüspegen denesi talmausyrady ma, Seiten aspanda aqyryn jüzgen aiğa qarap jatyp ūiyqtap ketti.
Däl osy kezde Ojar men Sämen köştiñ aldyñğy jağyndağy qalyñ qamysty tübek tūsynan ainala ötip bara jatqan-dy. Olardyñ qūlağyna qamys arasynan:
— Ojar, biz daiyn, — degen äldekimniñ dirildei sybyrlağan üni i̇estildi.
Ojar kilt toqtai qaldy. Būrylmastan:
— «Qaqpandy qūia bilmegen qasasyn qaldyrar», äkeñniñ auzyn... Bağana kün batarda bireuiñ közge tüsip, Seitenge i̇eleñ tuğyzdyñdar. Jaña ğana jatty. Biz qazir ony bailaimyz. «Attan!» degen ūran şyqqanda, qapy qalmañdar!.. — dedi aqyryn ğana.
Ol köşti ainala jüre berdi. Büiirden qosylğan Sämenge:
— Qazir Seitendi alamyz, — dedi.
— Ūiau jatqanda ma?! — Sämenniñ üninen qorqynyş lebi añğaryldy.
— İendigi ūiyqtap ketken şyğar. Ūiyqtamasa da alu kerek! Jaqyp, sen Saqypqa bar, şökken tüielerdi qalqalai aiaq jağynan kelsin. Öziñ qūbyladan. Dybysyn şyğartpai basaiyq.
— Qūp.
— Seiten sergek ūiyqtaityn. Üstinen qūs ötse de ūianatyn. Sybyrdy sezip, ornynan atyp tūrmaqşy boldy. Biraq kenet üstin albastydai basyp alqymynan qyşqaştai jabysqan temir sausaqtar ünin şyğartpady. Keudesine mingen şoiyndai auyr şombal dene men i̇eki qolyn ūstağan i̇eki baluan jigit būny tyrp i̇etkizbedi. Äni-mine degenşe i̇eki qoly artyna qyl şylbyrmen matalyp, auzyna oramal tyğyldy. İeki közi su qarañğy bolyp bailandy. Seitenniñ kökeiinde: «ätteñ! ätteñ!» degen arman ğana bulyğa tulady.
— Būnyñ kebini kigizildi, — dedi özine tanys küñgirt dauys, — Sämen, sen osy arada bol. Al sender sarbazdarğa jetiñder. Belderine bailağan attardyñ şylbyrlaryn kesiñder, i̇er-toqymdarynyñ oñ üzeñgilerin şeşip alyñdar!
Seiten qyl şylbyrdy bilegine batyra būlqynyp-būlqynyp tüsti. «İapyrmau, mynau dauys kimdiki? Ojar ğoi! Sorly jürek, beker ses bermegen i̇ekensiñ? Qap! Qap!» Ol azdan keiin öziniñ jalğyz qalğanyn añğardy. «Joq jalğyz i̇emes şyğarmyn. Jaña ğana Ojar «Sämen, osy arada bol» degen joq pa i̇edi? Sonda būl da jau bolğany ma? Şyqqyr közim, neni körgensiñ!» Seiten auğa tüsken mekiredei jantalasa tulai berdi.
Degenmen, jau nieti de öz degeninen şyğa qoimağandai. Ūiqydağy sarbazdardyñ teñ jartysynyñ attary bosatylyp, keibireuleriniñ oñ üzeñgileri alynyp qalğan kezde, tüsinen şoşyp ūianğan jas jigitterdiñ biri sūmdyqtyñ bolğanyn birden añğardy. Qarañdağan kisilerdi körip:
— Jau keldi! Jau keldi! Attan! Attan! Seiten ağa! — dep qūlyndağy dausy qūraqqa şyğyp jar saldy. Barymta, şabuylğa üirengen jūrt oryndarynan atyp-atyp tūrdy. Tañ qylañ berip qalğan kez i̇edi, qalyñ qamystan quğynğa jiberilgen qyryq-otyz salt atty sypailar da şyğa keldi. Şañq-şūñq i̇etken bilte myltyqtyñ dausy i̇estildi. Ürgen it, jylağan bala... Atylğan myltyq... «A, qūdai, öziñ saqta» dep ürikken, qoryqqan dauystar jan-jaqtan üreilene jamyrai, jaña ğana ūiqyda jatqan beiqam köş azan-qazan boldy da qaldy. Kenet:
— Alğa, jigitter! — degen qatty ün şyqty, Seitenniñ i̇esik pen tördei toqpaq jaldy qara kök aiğyryn oinata Ojar özgeden böline berdi. Basynda oramal, bilegin sybanyp alğan. Qolynda jalañ qylyş, şabatyn qasqyrdai i̇eki közi ottai jainaidy.
— Ölsek şäiitpiz, öltirsek bäiitpiz, — dedi ol tağy da küşti dauyspen, — käne, i̇eriñder soñymnan!
— Ojar! Basta, Ojar! — dedi attaryna minip ülgirgen kei jigitter.
Ojardyñ qasyna şoğyrlana qalğan, tastai tüiilgen şağyn top «A, qūdai!», «Aruaq!», «Aidabol!», «Qarjas!» dep birine biri ūrandasa jel berip, soiyldaryn kötere, qarsy jaqqa lap qoidy. Aldarynda Ojar. Biraq ol qarsy şepke jeter-jetpesten atynyñ jalyn qūşa qūlady.
Myltyqtyñ suyq ünine üirene qoimağan i̇esil i̇erler, qolbasşylarynan airylğan soñ bögetke kelip qarqyny basylğan tolqyndai, jau şebine taiai tüsip şaşyrana toqtady. Keibireuleri attarynyñ basyn būryp alyp, keiin qarai şapty. Qylyşyn köterip üstine tönip kelgen quğynşy jağynyñ i̇eki jauyngerine, jerde domalap jatqan Ojar zekip:
— Tüsiñder attan, ittiñ balalary! — dedi. — Bailañdar tez meniñ qolymdy! Aparyñdar tez Seitenniñ qasyna... Qalağa taianğanda bosatarsyñdar, i̇elden şyqqanşa birge ūstañdar!
Ojardyñ qolyn artyna bailap, u-şu bolğan jūrttyñ qaq ortasymen, bir şette tūrğan Seitenge apara jatqanda ol äldekimniñ:
— Armanda kettiñder-au, qos arysym! — degen küñirengen dausyn i̇estidi.
Ojar añqau i̇eldiñ betine qarauğa jüzi şydamai, aiağyn şalys basyp öte berdi... Talanğan, şabylğan köş, jünin jūlğan tyrnadai bop bar säninen aiy-ryldy. İendi keiin qaitarylmaq boldy.
Suyq myltyqty, kärli qylyşty äsker jasağyn basqaryp kelgen i̇esaul Lebedev ysqyra qamşysyn üiirip, qasqyr şapqan qoidai ūilyğyp qalğan jūrtty keñ alañğa jinady da, janynda tūrğan Qoñyrqūlja ağa sūltannyñ kişi balasy sary ala tüimeli Şyñğysqa jiren mūrtyn tikireite i̇ejireiip:
— Qaida qaşyp qūtylmaq? Sūra myna şaldan, — dedi bağanağy köş bas-
qarğan inabatty aqsaqaldy körsetip, — patşa ağzam jarlyğynan qūtylu, ajaldan qūtylumen birdei.
— Biz aiypty i̇emespiz, — dep aqsaqal jauap berip, tömen qarady. — Üiirden saiaq qana bölek jaiylady. Özen qaida qūisa, tamşysy da sonda qUiady.
Tilmaş aşulanyp qaldy. Söitse de syr bildirmei:
— Altyn, Altai, Toqa, Uaq bosty dep sender de bosqylaryñ keldi me? Azğyrğanğa i̇erip azaiyn dediñder me? Sarjan sūltan tu kötergeli, jūrt ta at üstinen bir tüsken joq. Qanşa auyl qyrğynğa ūşyrady. Toqtaityn uaqyttaryñ bolğan joq pa, kileñ i̇esuas?
Şal auyr kürsindi.
— Jaña öziñ aittyñ ğoi, Altyn, Altai, Uaq, Toqa ana jaqqa ketti dep. Synyqtan bötenniñ bäri jūğady ğoi. Olardyñ ülgisimen özgeler de kiımin pişpesin qaidan bilesiñder?
— Sonda aq patşağa, ağa sūltandarğa qūiar kinälaryñ qandai?
— Şyrağym, i̇el tynyştyğyn joğaltqan bir alasapyran zaman bolyp ketti i̇emes pe, — dedi aqsaqal uhilep, — jyly-jyly söilese jylan ininen şyğady, qatty-qatty söilese mūsylman dinnen şyğady. Biz bir mal baqqan momyn i̇elmiz. Auyl üstinen atylğan myltyq tek qana jylqyny ürkitpeidi...
— Ol myltyqty atqyzdyryp jürgen özderiñ i̇emessiñder me?
— Sonda bizge qoi bolyp qyryl demeksiñ be?
— Qolyñnan qoi boludan böten kelmese, jaz jaiylymyñdy, qys qystauyñdy bilip jaiyña jürmeisiñ be!?
— Jaiyma jüruge qoiyp tūrsyñ ba? — Qariiä tilmaşqa oqty közimen qarady. Qotan janyna qasqyr apanyn qazsa, qoida ne i̇es qalady? Sypailarynyñ şoşaiğan myltyqtary jerime salynyp jatqan anau bekinister sol qas-qyrdyñ apandary i̇emes pe?
— Özderiñ ünderiñdi şyğarmasañdar, olar da myltyqtaryn şoşaitpaidy.
— Al ünimdi şyğarsam şe? Bauyzdaiyn dep jatqanda i̇eşki i̇ekeş i̇eşki de baqyryp öledi. Sen bizge sol i̇eşki qūrly bolma degeniñ be? Joq, şyrağym, jerimizdi jyrtyp, özenimizden balyğyn aulap jürgen mūjyqqa qamşy kötergen bir de qazaq joq şyğar. Al qylyşyn süiretip i̇esikten kirip tör meniki degenderge...
— İä, ondailarğa ne istei alasyñdar? Qoldaryñnan keleri bügingidei bos-
qa qyrylu ma?
— Adal ölu de — abyroi. — Qariiä tilmaşqa alar bürkittei sūstana köz tastady. — Şyrağym, aiaq alysyñnan baiqadym, sen öziñ Äbilqaiyr, ne bolmasa Ualihannyñ ūrpaqtarynyñ birine ūqsaisyñ... Bas kespek bolsa da til kespek joq degen, bir sūraityn sözim bar...
— Ne söz?
— Äbilqaiyrğa da, Uälige de patşa ağzam handyqtarymen birge qūndyz işik, oqaly qoqyr, altyn baldaqty almas qylyş berdi. Qūndyz işik penen oqaly qoqyrdy berui tüsinikti, bekzadalar kisin degen şyğar. Al qylyşyna jön bolsyn? Ony kimniñ basyna töndirsin dep syilady?
— Patşa ağzamnyñ degenine könbegenderdiñ!
— Dūrysyñdy aittyñ, i̇er jigit i̇ekensiñ. Biraq biz köppiz ğoi. Qara da bolsaq, qanymyz bir qazaqpyz. Uäli men Äbilqaiyr ūrpağynyñ bärimizdiñ birdei basymyzdy ala beruge qalai jüregi daualaidy?
Tilmaştyñ aqşyl jüzi küp-küreñ bop ketti. Atalaryñ qazaq halqynyñ qanişer qara niet jendeti dep tūrğan osynau til tartpas şaldy at bauyryna aluğa da daiyn. Bağanadan i̇esaul Lebedevke şaldyñ sözin audarmai qoiğan. İendi şydai almai jiñişke i̇erinderi dir-dir i̇etip:
— İesaul myrza, — dedi aşuyn basa almai, orysşalap, — myna qara saqal, patşa ağzamdy balağattap tūr!..
— İttiñ balasy! — dedi i̇esaul qyzğylt mūrty aşulanğan qanden küşiktiñ qūiryğyndai dir-dir i̇etip tikireie qap. — Körseteiin men būğan patşa ağzamğa qalai til tigizudi! — Ol atyn oinatyp Abzal aqsaqaldyñ qasyna jetip bardy da müsindei qozğalmai tūrğan i̇el ağasyn būzau tisti, qorğasyn bauyrly tobyl-
ğy qamşysymen, däl basynan tartyp, tartyp jiberdi, — Mä sağan! Mä, sağan! Patşağa til tigizetin sabazsyñ ğoi!
Qūlaştai siltegen qamşy auany keskilep «ys, ys» i̇etedi. Qarttyñ basynan qan josyp ağa jöneldi, biraq Abzal jartastai bolyp, ün şyğarmastan qozğalmai tūr.
Būl sūmdyqty körgen jūrt şegin tartyp ürpiıse qaldy. İendi ūrys kezinen de beter üreilengendei. Biraq qylyştaryn jalañdatyp tūrğan soldattardy körip, keiin japyryldy.
— Öltirdi ğoi sorlyny! — degen äieldiñ aşy dausy şyqty.
Dala tağy da tyna qaldy. Yzalana soqqan qalyñ jūrttyñ jüregin teñiz tolqyp, qaiyq qalqyp tyñdağandai, bar älem körgen sūmdyğynan şoşyp būlqan-talqan boluğa taiau.
— Myna i̇edireigen mysyq mūrttyñ ūrğanyna ökinbeimin, — dedi Abzal şal betindegi qanyn sürtpei, — sary ala tüimeli sūltan ūrpağy, qanym bir qazağym i̇ediñ, seniñ araşa tüspegeniñe ökinemin.
Söidedi de Abzal i̇eñ aqyrğy küşin jiğandai özderiniñ kelgen jağyna qarai aiağyn ilbi basyp jüre berdi.
Jūrt tağy da sonyñ soñynan i̇erdi.
«İel közinşe şaldy beker ūrdy-au myna i̇esalañ jasaul» dedi işinen Ojar, köp tebinse — jer silkinedi, qiiänatty közimen körgen jūrtty basu qiyn. Bügin Seitenin ūstasañ, i̇erteñ basqa bireuin tabady. İel bolyp birigip patşağa qarsy tūruğa tek ata salty, i̇el dästüri böget bolyp jürgen joq pa. Är rudyñ, är bolystyñ öz kösemi bar. Birine biri könbeidi. Al bäriniñ basyn qosatyn kösem tabylsa ne bolmaq? Qazaq asau jylqy tärizdi, kim üirete bilse, sony ğana ie tūtady. Sondai adamy tabylsa, myna jūrt soñynan şūbyra jöneluge
daiyn...»
Bir arqanmen bailauly tūrğan Seiten men Ojardyñ tūsynan «qoş, qos arys!» dep şūbyrğan köştiñ i̇eñ soñğy şoğyry öte berdi. Ojar tağy da oilana qaldy. Iştegi quanyş syrtqa şyğuğa daiyn tūr.
«Meniñ būlai qolğa tüskenim dūrys boldy. Az uaqyttyñ qorlyğy äli-aq ūmytylar. Al qiiänatymdy bilse myna jūrt...»
On şaqty sypai köşti aidap, Baianauyl jaqqa ketti de, qalğandary bailauly Seiten men Ojardy alyp Ombyğa tike tartty.
Būlar üş künnen keiin, Baianauyl okruginiñ Sibirmen şektes Törtköl bolysynyñ jerine jetti. Qaz-üiregi syñsyğan, äli de şalğyny qurap sembegen bir auylğa kelip tünemek boldy. Būl osy mañnyñ i̇el ağasy Bektas balasy Taimastyñ auly i̇eken. Taimas ūzyn boily, deneli aq sary kisi. Qarjas ruyna jien. Aidalyp kele jatqan Seiten men Ojardy körip auyldyñ qūty qaşyp, äbiger boldy da qaldy. Tüsteri suyq, qisyq qylyşty, şoşaiğan myltyqty soldattar auyl üstinen at oinatyp zärelerin ala tüsti. Boiyn qorqynyş bilegenmen jūrt i̇ebin tauyp, Seitenge kelip amandasyp jatyr. Köpten beri ūiqy körmegendiginen be Seitenniñ ülken qoñyr közderinde tausylmas qaiğy-şer külkildep tūr. İeki qoly artyna myqtap bailauly, üstindegi aq jibek mol köileginiñ jağasy dal-dal, är jerinde battiiä jabysqan qyzyl qan... Qolğa tüskennen keiin ūrğan bolulary kerek, qomaqty jūlynğan omyrauynyñ aşyq jerinen keudesiniñ kök ala i̇eti körinedi.
Keşegi i̇el-jūrtynyñ qamyn jep aq patşağa qarsy şyqqan adamnyñ bügin mūndai sūmdyqqa ūşyrauy Taimastyñ jan sezimin örtedi. Onyñ mūndai küige tüserdei ne jazyğy bar i̇ekenin bilgisi keldi. «Barlyq aiyby jūrtyna qamqor bolğany ma? Aq patşanyñ tegeurinine köngisi kelmegeni me? İeger bar künäsi sol bolsa onda mūndai müsäpirlikke ūşyraityn jalğyz Seiten ğana ma? Añ da, qūs ta öz inin, Uiasyn qorğaidy. Adam nege öitpeui kerek? Öz mekenin, öz jerin nege qorymasqa? Sondai bir ädil qylyğyñ üşin de aiyptysyñ ba? Joq, aiypty i̇emessiñ».
Taimas Seitenmen qanşa söileskisi kelse de reti tüspedi. Tūtqyndy qalt i̇etpei küzetken sypailar juytpady. Lebedev pen Şyñğys i̇ekeui auyl töñiregine de, Ojar men Seiten jatqan üige de saqşy qoidy. Özge sypailaryn da alys-
qa ūzattyrmai sol mañaidağy körşi-qolañdardyñ kürke, laşyqtaryna ornalastyrdy.
Tün jyly i̇edi. Lebedev Taimasqa öz üiiniñ irgesine tösek salyp jatuğa rūqsat i̇etti.
Tün tastai qarañğy. Üstiñnen tüie jün qalyñ körpe jauyp qoiğandai tymyrsyq ystyq seziledi. Qobalji tynyştalğan auyl myzğymas bir ölik tärizdi, tek anda-sanda qañtaryp suytyp qoiğan sypai attarynyñ pysqyrğany men küzetşilerdiñ i̇emis-i̇emis kübiri i̇estiledi. Basyn şyrmağan aluan oi, qandy ai-
qasta qolğa tüsken mynau Seiten men Ojardyñ aianyşty halderi mazalap, Taimas köz ilmei döñbekşumen boldy.
Kenet qūlağyna bir küizelgen, küñirengen qoñyr dauys keldi. Taimas tyñdai qalyp i̇edi, būl — «İelim-ai» äuenimen zar-öleñ aityp jatqan Seiten i̇ekenin bildi. Taimas tyna qaldy. İendi Seiten salğan än sözderi aiqyn i̇estildi.

Qoş aman bol, keñ jailau, ösken jerim,
Qaitqan qazdai qalyñ i̇el köşken jerim.
İesil qazaq i̇eseiip i̇el bola almai,
İt pen qūsqa talanyp öşken jerim, —

dep küñirenedi ol.
Seiten tağy da aitpaqşy i̇edi, Ojardyñ säl aşuly dausy ony bölip jiberdi.
— Seiteke, işke syimai bara jatyr ma küiigiñiz?..
Seiten qolğa tüser sätte közi körmese de, dausyn şyramytyp, özin bailağandardyñ biri Ojar dep ūqqan. Biraq onyñ da mūndai küige tüsip, özimenen birge aidalynyp kele jatqanyna tañ qalyp ol oiynan qaitqan. «İapyrmau, būğan dausy ūqsas kim boldy i̇eken!» dep basy qatqan. Äitkenmen küpti köñil yryq bermedi, söz tartyp syr aşqysy keldi. İendi ol alystan orağytyp sözge kirisken:
— Ojar, aitylmağan ökpe — işte jatqan İeskendirdiñ qos müiizimen teñ...
— Şer tarqatar uaqyt bolar äli.
— Uaqytymnyñ bituge ainalğanyn bile tūra, keketesiñ ğoi, — dep Seiten säl aşulana külip aqyryn ğana kürsindi de söilep ketti. — Boz torğaidai kişkentai bolğanmen biık ūşar halqym bar i̇edi, sol sorlyny bir qūzğyn ilip ketpesin dep, ana jyly jalğyz bauyrym Taijan aq patşağa qarsy jasaq qūrğanda sen de kelip qosylyp i̇ediñ...
Ojar jauap qaiyrmady. Taijannyñ da qolğa tüsuine Ojardyñ sebepker i̇ekenin Seiten bilmeitin. Sondyqtan «Jazyqsyz bolsa renjitpeiin» dep aqtaryla söiledi.
— Jūrtyñ üşin jan pida i̇ete alaryña sol kezde közim jetken tärizdi i̇edi. Qūmbeldegi auyldan bastap, kärli qylyştyñ qaharynan talai i̇eldi aman alyp qaldyñdar. İesiñde me, jau äskeri senderdi Qarajal būiratyndağy jylğağa quyp tyqqany? Sender onda Sarjan töleñgitterin arğy betke şyğaryp kele jatqan i̇ediñder. Sen jüzdigiñmen kärli qylyşty i̇eki kündei bögegen bolatynsyñ.
Seiten sonau bir alys kündi i̇esine tüsirgendei tağy aqyryn kürsindi.
— Basar jeriñ kök mūzğa ainalyp, qatyn bitken Baian tauynyñ örleuine kiız tösegen. Sol joly i̇eki jüzdei şañyraqty qorğap qaldyñdar... Ätteñ, dünie-ai, qiiäñqy qys qaharly kelip, baspanasyz jalañ jūrt sol jūt jyly ajal tapty...
Ojarda äli ün joq. Seitenniñ şarşap-şaldyqqan dausy i̇endi tipti anyq i̇estilgen:
— Sol joly i̇edi ğoi, Taijan qolğa tüsip ölim jazasyna būiyrylğany... Seni de sypailar ūstap alatyn i̇edi, auyldyñ i̇eluge taiau qyrşyn jasyn jolyña qūrban i̇etip men araşa tüstim... Aman alyp qaldyq. Käri tarlan qanşa şabady, bizden soñ jūrtty sen tärizdi jastar basqarady dep senetin i̇edim. Sondyqtan da o joly öziñdi közimizdiñ qaraşyğyndai saqtap qaldyq i̇emes pe? — Seiten säl bögeldi de, Ojardyñ jauap qaitarmağanyna qaramai tağy söilep ketti:
— Sen jas i̇ediñ. Biraq asyl tastan, aqyl jastan, jūrt bilmegendi sen biletinsiñ. Bükil Qarjas i̇elu kün i̇ertegi i̇etip bitire almas jäitti, sen bir tünde aityp bere alatynsyñ... Būryn dilmär i̇ediñ. Qazir köşpeli i̇eldiñ tūmşalağan būzauyndai ündemeitin bolypsyñ... Ölsem şait, öltirse qazy degen janmyn. Moinymda şyn qazaqtyñ bir tamşy qany joq. Öz qolyñnan ajal tapsam, ökinbeimin, arym taza. Al seniñ şe?
Ojar aunap tüsip i̇erine jauap bergen:
— Meniñ de...
Seiten üzilip qalğan oiyna qaita oraldy.
— İä, sol joly men tiri qaldym. Biraq odan ne taptym? Jalğyz bauyrymnan aiyryldym. İel-jūrtymdy talan-taraj i̇etkizdim. Bar ūtqanym sol ma? Mine, soñymnan i̇ergen jūrt qalğan joq pa tağy totiyp?
Ojardyñ şapşañ qimylmen türegelip otyrğanyn Taimas baiqap qaldy.
— Körmes tüieni de körmes, — degen onyñ säl renjigen dausyn i̇estidi: — bar qazaqty öziñe balama... Sen aq patşağa qarsy şyqqanmen, ony qūşağyn jaiyp qarsy alğandar az ba? Olardyñ ūpaiy tügel.
— Au, sen ne aityp otyrsyñ?
— İesitip jatqan joqsyñ ba? — Ojar kekete küldi. — älin bilmegen älek degen... Aitşy käne, qolyñnan ne keldi?
Taimas qalşiiä tyñdap qalğan. «İapyrmau, myna Ojar ne deidi? Jürek soğysy bölek pe, qalai?»
Seiten kenet küñirene ün qatty: