Köşpendiler - III - Qahar

— Būl arağa adam qaidan kelsin. Men anyq kördim. Qasqyr. Sirä qūian quyp jürgen boluy kerek, sekire jügirgen türi soiqan.
— Qasqyr bolsa qasqyr şyğar. Jassyŋ ğoi, anyq körgen bolsaŋ...
İendi köş būrynğysynan jinaqy jürdi. Soiyl, şoqpar ūstağan qaruly jigitter jan-jağynan qorşap, mal bitkendi ortağa ala, şaşau şyğarmai, tūtasa tüsti. Tek tün ortasy auğan kezde, jağasy atty kisi körinbes qalyŋ anaquraily Basköldiŋ tūsyna kelgende ğana:
— Osy arada azyraq köz şyrymyn aldyrsaq qaiter i̇edi, Seiteke, — dedi Ojar. — Qatyn, bala äbden qaljyrady, jigitterdiŋ de keibireulerin at soğyp tastağanğa ūqsaidy.
— äli de jüre tüssek... Qonuğa bir qauipsiz alaŋ tappasaq bolmas.
Köşke būl öŋir mülde beitanys. Joldy qan-sölsiz sūr betti, şiltigen Sämen ğana biledi. Jön körsetip kele jatqan da sol.
Ol Ojarğa bir köz tastap, Seitenge qarady.
— Mūndai jedel jüriske jūrt şydar i̇emes. At şaldyruğa da osy ara dūrys. Būdan äri şalğyn azaiady da qamys-qurai köbeiedi.
— Aitqandaryŋ bolsyn... — Seiten özi birinşi bop attan tüsti. — Jūrt taŋ syz bergenşe köz şyrymyn alsyn... Al biz kezektese küzetelik.
— Maqūl.
Tüieler şögerilip, arbalar doğarylyp, jūrt dabyrlai ornyğa bastady.
Seiten janyna topyrlai jinalğan serikterine:
— är qarauyl bir bie sauymdai uaqyt köşti ainala jüredi. Alğaşqy kezek özimdiki, — dedi. — Menimen birge qaisyŋ qalasyŋ?
— Men.
— Men.
— Men.
Zor deneli üş jigit toptan bölindi.
— Sizden keiingi kezek meniki, — dedi Ojar.
— Jata ber. Bir taŋğa şydarmyn!
— Sizdiŋ ärqaşan da tyŋ bolğanyŋyz jön. Biz sekildi jastarğa tüngi küzettiŋ özi de bir qyzyq däuren ğoi.
Seiten jauap bermedi. Jūrtqa:
— Al ūiyqtaŋdar! — dep, qarauyl jigitterin i̇ertip, bölinip şyğa berdi.
Azdan soŋ jol soğyp qaljyrağan jūrt qatty ūiyğa ketti. Saidyŋ tasyndai i̇er jigitter şoqparlaryn bastaryna jastanyp, soiyldaryn jandaryna jatqyzyp, jüirikterin belbeulerine bailap, köştiŋ işine şaşyrai oryn aldy. Äri-beriden soŋ är jerden qoryldağan, pysyldağan dybystar i̇estildi.
Dala typ-tynyş, tek anda-sanda lüp i̇etip soqqan jelmen oinap ükili qurai men qamys bastary şuyldai jöneledi de, lezde tyna qalady. Oqtyn-oqtyn köl jağasyndağy äupildektiŋ kümpildegen üni men ögiz şağalanyŋ ökirgen aiqaiy i̇estiledi. Kenet aş tülkiniŋ tyrnağyna ilikken japalaq jerge qūlağan balanyŋ dausyndai şar i̇etedi... TUiaq serippei tynym alğan köş. Är jerde ūiqy bilmes siyrdyŋ müiizindei qaqyraiğan tört küzetşi... Būlar da jantaiyp azyraq demderin alsa i̇eşteŋe i̇etpeitin siiäqty. Tuğan jerinen şūbyra bezgen bişara jūrtqa Jetisu men Arqa tüiisken i̇elsiz aulaqta kim timek? Kim aŋdidy ony? äitse de, ünsiz tün qūrylğan qaqpan tärizdi, i̇eleŋ bolğan jön...
Ai säulesi kemi, aspandağy jūldyzdar birinen soŋ biri sönip, taŋ jaqyndağanda, Ojar qasyna Sämen men köş qozğalar aldynda qosylğan körşiles auyldyŋ i̇eki beitanys jigitin i̇ertip Seitenniŋ qasyna keldi.
— Seiteke, taŋ da jaqyn... Azyraq köz ilindirip alyŋyzdar, — dedi ol.
«Säl tynyğyp alğan da teris i̇emes, tynyş sekildi ğoi. İerteŋgi jol da auyr», — dep oilady Seiten işinen. Söitse de:
— Jaraidy, ūiyqtamasam da belbeuimdi bosatyp, säl tynym alaiyn. Jigitter de söitsin, — dedi. Biraq ketip bara jatyp tağy da toqtap azyraq kidirdi, — degenmen saq bolyŋdar, köl maŋynyŋ qamysy tym üreili i̇eken, qasqyr, qabannan ada i̇emes şyğar.
Özi özgelerden oqşaulau baryp, i̇eki qolyn basyna jastanyp ün-tünsiz jata ketti...
Küzettegi tört jigit birinen biri köz jazbai köşti ainala jür. Syrt beineleri saq qūlaq, jiti köz qarauyl tärizdi.
Seitenniŋ qobaljyğan köŋili ornyğaiyn dedi. «Osylar sekildi, «sen tūr, men ataiyn» i̇er azamattary bar jūrt qor bolar ma... Mūndai jaisaŋdaryŋnyŋ mol jaralğanyna qūdaiğa şükir...»
Alty künnen beri «quğynşyğa kezdesip, soŋymnan i̇ergen jūrtty qyrğynğa ūşyratpasam i̇etti» dep qobalji şarşağan köŋildiŋ ornyğa bastağanynan ba älde köpten beri at üstinen tüspegen denesi talmausyrady ma, Seiten aspanda aqyryn jüzgen aiğa qarap jatyp ūiyqtap ketti.
Däl osy kezde Ojar men Sämen köştiŋ aldyŋğy jağyndağy qalyŋ qamysty tübek tūsynan ainala ötip bara jatqan-dy. Olardyŋ qūlağyna qamys arasynan:
— Ojar, biz daiyn, — degen äldekimniŋ dirildei sybyrlağan üni i̇estildi.
Ojar kilt toqtai qaldy. Būrylmastan:
— «Qaqpandy qūia bilmegen qasasyn qaldyrar», äkeŋniŋ auzyn... Bağana kün batarda bireuiŋ közge tüsip, Seitenge i̇eleŋ tuğyzdyŋdar. Jaŋa ğana jatty. Biz qazir ony bailaimyz. «Attan!» degen ūran şyqqanda, qapy qalmaŋdar!.. — dedi aqyryn ğana.
Ol köşti ainala jüre berdi. Büiirden qosylğan Sämenge:
— Qazir Seitendi alamyz, — dedi.
— Ūiau jatqanda ma?! — Sämenniŋ üninen qorqynyş lebi aŋğaryldy.
— İendigi ūiyqtap ketken şyğar. Ūiyqtamasa da alu kerek! Jaqyp, sen Saqypqa bar, şökken tüielerdi qalqalai aiaq jağynan kelsin. Öziŋ qūbyladan. Dybysyn şyğartpai basaiyq.
— Qūp.
— Seiten sergek ūiyqtaityn. Üstinen qūs ötse de ūianatyn. Sybyrdy sezip, ornynan atyp tūrmaqşy boldy. Biraq kenet üstin albastydai basyp alqymynan qyşqaştai jabysqan temir sausaqtar ünin şyğartpady. Keudesine mingen şoiyndai auyr şombal dene men i̇eki qolyn ūstağan i̇eki baluan jigit būny tyrp i̇etkizbedi. Äni-mine degenşe i̇eki qoly artyna qyl şylbyrmen matalyp, auzyna oramal tyğyldy. İeki közi su qaraŋğy bolyp bailandy. Seitenniŋ kökeiinde: «ätteŋ! ätteŋ!» degen arman ğana bulyğa tulady.
— Būnyŋ kebini kigizildi, — dedi özine tanys küŋgirt dauys, — Sämen, sen osy arada bol. Al sender sarbazdarğa jetiŋder. Belderine bailağan attardyŋ şylbyrlaryn kesiŋder, i̇er-toqymdarynyŋ oŋ üzeŋgilerin şeşip alyŋdar!
Seiten qyl şylbyrdy bilegine batyra būlqynyp-būlqynyp tüsti. «İapyrmau, mynau dauys kimdiki? Ojar ğoi! Sorly jürek, beker ses bermegen i̇ekensiŋ? Qap! Qap!» Ol azdan keiin öziniŋ jalğyz qalğanyn aŋğardy. «Joq jalğyz i̇emes şyğarmyn. Jaŋa ğana Ojar «Sämen, osy arada bol» degen joq pa i̇edi? Sonda būl da jau bolğany ma? Şyqqyr közim, neni körgensiŋ!» Seiten auğa tüsken mekiredei jantalasa tulai berdi.
Degenmen, jau nieti de öz degeninen şyğa qoimağandai. Ūiqydağy sarbazdardyŋ teŋ jartysynyŋ attary bosatylyp, keibireuleriniŋ oŋ üzeŋgileri alynyp qalğan kezde, tüsinen şoşyp ūianğan jas jigitterdiŋ biri sūmdyqtyŋ bolğanyn birden aŋğardy. Qaraŋdağan kisilerdi körip:
— Jau keldi! Jau keldi! Attan! Attan! Seiten ağa! — dep qūlyndağy dausy qūraqqa şyğyp jar saldy. Barymta, şabuylğa üirengen jūrt oryndarynan atyp-atyp tūrdy. Taŋ qylaŋ berip qalğan kez i̇edi, qalyŋ qamystan quğynğa jiberilgen qyryq-otyz salt atty sypailar da şyğa keldi. Şaŋq-şūŋq i̇etken bilte myltyqtyŋ dausy i̇estildi. Ürgen it, jylağan bala... Atylğan myltyq... «A, qūdai, öziŋ saqta» dep ürikken, qoryqqan dauystar jan-jaqtan üreilene jamyrai, jaŋa ğana ūiqyda jatqan beiqam köş azan-qazan boldy da qaldy. Kenet:
— Alğa, jigitter! — degen qatty ün şyqty, Seitenniŋ i̇esik pen tördei toqpaq jaldy qara kök aiğyryn oinata Ojar özgeden böline berdi. Basynda oramal, bilegin sybanyp alğan. Qolynda jalaŋ qylyş, şabatyn qasqyrdai i̇eki közi ottai jainaidy.
— Ölsek şäiitpiz, öltirsek bäiitpiz, — dedi ol tağy da küşti dauyspen, — käne, i̇eriŋder soŋymnan!
— Ojar! Basta, Ojar! — dedi attaryna minip ülgirgen kei jigitter.
Ojardyŋ qasyna şoğyrlana qalğan, tastai tüiilgen şağyn top «A, qūdai!», «Aruaq!», «Aidabol!», «Qarjas!» dep birine biri ūrandasa jel berip, soiyldaryn kötere, qarsy jaqqa lap qoidy. Aldarynda Ojar. Biraq ol qarsy şepke jeter-jetpesten atynyŋ jalyn qūşa qūlady.
Myltyqtyŋ suyq ünine üirene qoimağan i̇esil i̇erler, qolbasşylarynan airylğan soŋ bögetke kelip qarqyny basylğan tolqyndai, jau şebine taiai tüsip şaşyrana toqtady. Keibireuleri attarynyŋ basyn būryp alyp, keiin qarai şapty. Qylyşyn köterip üstine tönip kelgen quğynşy jağynyŋ i̇eki jauyngerine, jerde domalap jatqan Ojar zekip:
— Tüsiŋder attan, ittiŋ balalary! — dedi. — Bailaŋdar tez meniŋ qolymdy! Aparyŋdar tez Seitenniŋ qasyna... Qalağa taianğanda bosatarsyŋdar, i̇elden şyqqanşa birge ūstaŋdar!
Ojardyŋ qolyn artyna bailap, u-şu bolğan jūrttyŋ qaq ortasymen, bir şette tūrğan Seitenge apara jatqanda ol äldekimniŋ:
— Armanda kettiŋder-au, qos arysym! — degen küŋirengen dausyn i̇estidi.
Ojar aŋqau i̇eldiŋ betine qarauğa jüzi şydamai, aiağyn şalys basyp öte berdi... Talanğan, şabylğan köş, jünin jūlğan tyrnadai bop bar säninen aiy-ryldy. İendi keiin qaitarylmaq boldy.
Suyq myltyqty, kärli qylyşty äsker jasağyn basqaryp kelgen i̇esaul Lebedev ysqyra qamşysyn üiirip, qasqyr şapqan qoidai ūilyğyp qalğan jūrtty keŋ alaŋğa jinady da, janynda tūrğan Qoŋyrqūlja ağa sūltannyŋ kişi balasy sary ala tüimeli Şyŋğysqa jiren mūrtyn tikireite i̇ejireiip:
— Qaida qaşyp qūtylmaq? Sūra myna şaldan, — dedi bağanağy köş bas-
qarğan inabatty aqsaqaldy körsetip, — patşa ağzam jarlyğynan qūtylu, ajaldan qūtylumen birdei.
— Biz aiypty i̇emespiz, — dep aqsaqal jauap berip, tömen qarady. — Üiirden saiaq qana bölek jaiylady. Özen qaida qūisa, tamşysy da sonda qUiady.
Tilmaş aşulanyp qaldy. Söitse de syr bildirmei:
— Altyn, Altai, Toqa, Uaq bosty dep sender de bosqylaryŋ keldi me? Azğyrğanğa i̇erip azaiyn dediŋder me? Sarjan sūltan tu kötergeli, jūrt ta at üstinen bir tüsken joq. Qanşa auyl qyrğynğa ūşyrady. Toqtaityn uaqyttaryŋ bolğan joq pa, kileŋ i̇esuas?
Şal auyr kürsindi.
— Jaŋa öziŋ aittyŋ ğoi, Altyn, Altai, Uaq, Toqa ana jaqqa ketti dep. Synyqtan bötenniŋ bäri jūğady ğoi. Olardyŋ ülgisimen özgeler de kiımin pişpesin qaidan bilesiŋder?
— Sonda aq patşağa, ağa sūltandarğa qūiar kinälaryŋ qandai?
— Şyrağym, i̇el tynyştyğyn joğaltqan bir alasapyran zaman bolyp ketti i̇emes pe, — dedi aqsaqal uhilep, — jyly-jyly söilese jylan ininen şyğady, qatty-qatty söilese mūsylman dinnen şyğady. Biz bir mal baqqan momyn i̇elmiz. Auyl üstinen atylğan myltyq tek qana jylqyny ürkitpeidi...
— Ol myltyqty atqyzdyryp jürgen özderiŋ i̇emessiŋder me?
— Sonda bizge qoi bolyp qyryl demeksiŋ be?
— Qolyŋnan qoi boludan böten kelmese, jaz jaiylymyŋdy, qys qystauyŋdy bilip jaiyŋa jürmeisiŋ be!?
— Jaiyma jüruge qoiyp tūrsyŋ ba? — Qariiä tilmaşqa oqty közimen qarady. Qotan janyna qasqyr apanyn qazsa, qoida ne i̇es qalady? Sypailarynyŋ şoşaiğan myltyqtary jerime salynyp jatqan anau bekinister sol qas-qyrdyŋ apandary i̇emes pe?
— Özderiŋ ünderiŋdi şyğarmasaŋdar, olar da myltyqtaryn şoşaitpaidy.
— Al ünimdi şyğarsam şe? Bauyzdaiyn dep jatqanda i̇eşki i̇ekeş i̇eşki de baqyryp öledi. Sen bizge sol i̇eşki qūrly bolma degeniŋ be? Joq, şyrağym, jerimizdi jyrtyp, özenimizden balyğyn aulap jürgen mūjyqqa qamşy kötergen bir de qazaq joq şyğar. Al qylyşyn süiretip i̇esikten kirip tör meniki degenderge...
— İä, ondailarğa ne istei alasyŋdar? Qoldaryŋnan keleri bügingidei bos-
qa qyrylu ma?
— Adal ölu de — abyroi. — Qariiä tilmaşqa alar bürkittei sūstana köz tastady. — Şyrağym, aiaq alysyŋnan baiqadym, sen öziŋ Äbilqaiyr, ne bolmasa Ualihannyŋ ūrpaqtarynyŋ birine ūqsaisyŋ... Bas kespek bolsa da til kespek joq degen, bir sūraityn sözim bar...
— Ne söz?
— Äbilqaiyrğa da, Uälige de patşa ağzam handyqtarymen birge qūndyz işik, oqaly qoqyr, altyn baldaqty almas qylyş berdi. Qūndyz işik penen oqaly qoqyrdy berui tüsinikti, bekzadalar kisin degen şyğar. Al qylyşyna jön bolsyn? Ony kimniŋ basyna töndirsin dep syilady?
— Patşa ağzamnyŋ degenine könbegenderdiŋ!
— Dūrysyŋdy aittyŋ, i̇er jigit i̇ekensiŋ. Biraq biz köppiz ğoi. Qara da bolsaq, qanymyz bir qazaqpyz. Uäli men Äbilqaiyr ūrpağynyŋ bärimizdiŋ birdei basymyzdy ala beruge qalai jüregi daualaidy?
Tilmaştyŋ aqşyl jüzi küp-küreŋ bop ketti. Atalaryŋ qazaq halqynyŋ qanişer qara niet jendeti dep tūrğan osynau til tartpas şaldy at bauyryna aluğa da daiyn. Bağanadan i̇esaul Lebedevke şaldyŋ sözin audarmai qoiğan. İendi şydai almai jiŋişke i̇erinderi dir-dir i̇etip:
— İesaul myrza, — dedi aşuyn basa almai, orysşalap, — myna qara saqal, patşa ağzamdy balağattap tūr!..
— İttiŋ balasy! — dedi i̇esaul qyzğylt mūrty aşulanğan qanden küşiktiŋ qūiryğyndai dir-dir i̇etip tikireie qap. — Körseteiin men būğan patşa ağzamğa qalai til tigizudi! — Ol atyn oinatyp Abzal aqsaqaldyŋ qasyna jetip bardy da müsindei qozğalmai tūrğan i̇el ağasyn būzau tisti, qorğasyn bauyrly tobyl-
ğy qamşysymen, däl basynan tartyp, tartyp jiberdi, — Mä sağan! Mä, sağan! Patşağa til tigizetin sabazsyŋ ğoi!
Qūlaştai siltegen qamşy auany keskilep «ys, ys» i̇etedi. Qarttyŋ basynan qan josyp ağa jöneldi, biraq Abzal jartastai bolyp, ün şyğarmastan qozğalmai tūr.
Būl sūmdyqty körgen jūrt şegin tartyp ürpiıse qaldy. İendi ūrys kezinen de beter üreilengendei. Biraq qylyştaryn jalaŋdatyp tūrğan soldattardy körip, keiin japyryldy.
— Öltirdi ğoi sorlyny! — degen äieldiŋ aşy dausy şyqty.
Dala tağy da tyna qaldy. Yzalana soqqan qalyŋ jūrttyŋ jüregin teŋiz tolqyp, qaiyq qalqyp tyŋdağandai, bar älem körgen sūmdyğynan şoşyp būlqan-talqan boluğa taiau.
— Myna i̇edireigen mysyq mūrttyŋ ūrğanyna ökinbeimin, — dedi Abzal şal betindegi qanyn sürtpei, — sary ala tüimeli sūltan ūrpağy, qanym bir qazağym i̇ediŋ, seniŋ araşa tüspegeniŋe ökinemin.
Söidedi de Abzal i̇eŋ aqyrğy küşin jiğandai özderiniŋ kelgen jağyna qarai aiağyn ilbi basyp jüre berdi.
Jūrt tağy da sonyŋ soŋynan i̇erdi.
«El közinşe şaldy beker ūrdy-au myna i̇esalaŋ jasaul» dedi işinen Ojar, köp tebinse — jer silkinedi, qiiänatty közimen körgen jūrtty basu qiyn. Bügin Seitenin ūstasaŋ, i̇erteŋ basqa bireuin tabady. İel bolyp birigip patşağa qarsy tūruğa tek ata salty, i̇el dästüri böget bolyp jürgen joq pa. Är rudyŋ, är bolystyŋ öz kösemi bar. Birine biri könbeidi. Al bäriniŋ basyn qosatyn kösem tabylsa ne bolmaq? Qazaq asau jylqy tärizdi, kim üirete bilse, sony ğana ie tūtady. Sondai adamy tabylsa, myna jūrt soŋynan şūbyra jöneluge
daiyn...»
Bir arqanmen bailauly tūrğan Seiten men Ojardyŋ tūsynan «qoş, qos arys!» dep şūbyrğan köştiŋ i̇eŋ soŋğy şoğyry öte berdi. Ojar tağy da oilana qaldy. Iştegi quanyş syrtqa şyğuğa daiyn tūr.
«Meniŋ būlai qolğa tüskenim dūrys boldy. Az uaqyttyŋ qorlyğy äli-aq ūmytylar. Al qiiänatymdy bilse myna jūrt...»
On şaqty sypai köşti aidap, Baianauyl jaqqa ketti de, qalğandary bailauly Seiten men Ojardy alyp Ombyğa tike tartty.
Būlar üş künnen keiin, Baianauyl okruginiŋ Sibirmen şektes Törtköl bolysynyŋ jerine jetti. Qaz-üiregi syŋsyğan, äli de şalğyny qurap sembegen bir auylğa kelip tünemek boldy. Būl osy maŋnyŋ i̇el ağasy Bektas balasy Taimastyŋ auly i̇eken. Taimas ūzyn boily, deneli aq sary kisi. Qarjas ruyna jien. Aidalyp kele jatqan Seiten men Ojardy körip auyldyŋ qūty qaşyp, äbiger boldy da qaldy. Tüsteri suyq, qisyq qylyşty, şoşaiğan myltyqty soldattar auyl üstinen at oinatyp zärelerin ala tüsti. Boiyn qorqynyş bilegenmen jūrt i̇ebin tauyp, Seitenge kelip amandasyp jatyr. Köpten beri ūiqy körmegendiginen be Seitenniŋ ülken qoŋyr közderinde tausylmas qaiğy-şer külkildep tūr. İeki qoly artyna myqtap bailauly, üstindegi aq jibek mol köileginiŋ jağasy dal-dal, är jerinde battiiä jabysqan qyzyl qan... Qolğa tüskennen keiin ūrğan bolulary kerek, qomaqty jūlynğan omyrauynyŋ aşyq jerinen keudesiniŋ kök ala i̇eti körinedi.
Keşegi i̇el-jūrtynyŋ qamyn jep aq patşağa qarsy şyqqan adamnyŋ bügin mūndai sūmdyqqa ūşyrauy Taimastyŋ jan sezimin örtedi. Onyŋ mūndai küige tüserdei ne jazyğy bar i̇ekenin bilgisi keldi. «Barlyq aiyby jūrtyna qamqor bolğany ma? Aq patşanyŋ tegeurinine köngisi kelmegeni me? İeger bar künäsi sol bolsa onda mūndai müsäpirlikke ūşyraityn jalğyz Seiten ğana ma? Aŋ da, qūs ta öz inin, Uiasyn qorğaidy. Adam nege öitpeui kerek? Öz mekenin, öz jerin nege qorymasqa? Sondai bir ädil qylyğyŋ üşin de aiyptysyŋ ba? Joq, aiypty i̇emessiŋ».
Taimas Seitenmen qanşa söileskisi kelse de reti tüspedi. Tūtqyndy qalt i̇etpei küzetken sypailar juytpady. Lebedev pen Şyŋğys i̇ekeui auyl töŋiregine de, Ojar men Seiten jatqan üige de saqşy qoidy. Özge sypailaryn da alys-
qa ūzattyrmai sol maŋaidağy körşi-qolaŋdardyŋ kürke, laşyqtaryna ornalastyrdy.
Tün jyly i̇edi. Lebedev Taimasqa öz üiiniŋ irgesine tösek salyp jatuğa rūqsat i̇etti.
Tün tastai qaraŋğy. Üstiŋnen tüie jün qalyŋ körpe jauyp qoiğandai tymyrsyq ystyq seziledi. Qobalji tynyştalğan auyl myzğymas bir ölik tärizdi, tek anda-sanda qaŋtaryp suytyp qoiğan sypai attarynyŋ pysqyrğany men küzetşilerdiŋ i̇emis-emis kübiri i̇estiledi. Basyn şyrmağan aluan oi, qandy ai-
qasta qolğa tüsken mynau Seiten men Ojardyŋ aianyşty halderi mazalap, Taimas köz ilmei döŋbekşumen boldy.
Kenet qūlağyna bir küizelgen, küŋirengen qoŋyr dauys keldi. Taimas tyŋdai qalyp i̇edi, būl — «Elim-ai» äuenimen zar-öleŋ aityp jatqan Seiten i̇ekenin bildi. Taimas tyna qaldy. İendi Seiten salğan än sözderi aiqyn i̇estildi.

Qoş aman bol, keŋ jailau, ösken jerim,
Qaitqan qazdai qalyŋ i̇el köşken jerim.
Esil qazaq i̇eseiip i̇el bola almai,
İt pen qūsqa talanyp öşken jerim, —

dep küŋirenedi ol.
Seiten tağy da aitpaqşy i̇edi, Ojardyŋ säl aşuly dausy ony bölip jiberdi.
— Seiteke, işke syimai bara jatyr ma küiigiŋiz?..
Seiten qolğa tüser sätte közi körmese de, dausyn şyramytyp, özin bailağandardyŋ biri Ojar dep ūqqan. Biraq onyŋ da mūndai küige tüsip, özimenen birge aidalynyp kele jatqanyna taŋ qalyp ol oiynan qaitqan. «İapyrmau, būğan dausy ūqsas kim boldy i̇eken!» dep basy qatqan. Äitkenmen küpti köŋil yryq bermedi, söz tartyp syr aşqysy keldi. İendi ol alystan orağytyp sözge kirisken:
— Ojar, aitylmağan ökpe — işte jatqan İeskendirdiŋ qos müiizimen teŋ...
— Şer tarqatar uaqyt bolar äli.
— Uaqytymnyŋ bituge ainalğanyn bile tūra, keketesiŋ ğoi, — dep Seiten säl aşulana külip aqyryn ğana kürsindi de söilep ketti. — Boz torğaidai kişkentai bolğanmen biık ūşar halqym bar i̇edi, sol sorlyny bir qūzğyn ilip ketpesin dep, ana jyly jalğyz bauyrym Taijan aq patşağa qarsy jasaq qūrğanda sen de kelip qosylyp i̇ediŋ...
Ojar jauap qaiyrmady. Taijannyŋ da qolğa tüsuine Ojardyŋ sebepker i̇ekenin Seiten bilmeitin. Sondyqtan «Jazyqsyz bolsa renjitpeiin» dep aqtaryla söiledi.
— Jūrtyŋ üşin jan pida i̇ete alaryŋa sol kezde közim jetken tärizdi i̇edi. Qūmbeldegi auyldan bastap, kärli qylyştyŋ qaharynan talai i̇eldi aman alyp qaldyŋdar. İesiŋde me, jau äskeri senderdi Qarajal būiratyndağy jylğağa quyp tyqqany? Sender onda Sarjan töleŋgitterin arğy betke şyğaryp kele jatqan i̇ediŋder. Sen jüzdigiŋmen kärli qylyşty i̇eki kündei bögegen bolatynsyŋ.
Seiten sonau bir alys kündi i̇esine tüsirgendei tağy aqyryn kürsindi.
— Basar jeriŋ kök mūzğa ainalyp, qatyn bitken Baian tauynyŋ örleuine kiız tösegen. Sol joly i̇eki jüzdei şaŋyraqty qorğap qaldyŋdar... Ätteŋ, dünie-ai, qiiäŋqy qys qaharly kelip, baspanasyz jalaŋ jūrt sol jūt jyly ajal tapty...
Ojarda äli ün joq. Seitenniŋ şarşap-şaldyqqan dausy i̇endi tipti anyq i̇estilgen:
— Sol joly i̇edi ğoi, Taijan qolğa tüsip ölim jazasyna būiyrylğany... Seni de sypailar ūstap alatyn i̇edi, auyldyŋ i̇eluge taiau qyrşyn jasyn jolyŋa qūrban i̇etip men araşa tüstim... Aman alyp qaldyq. Käri tarlan qanşa şabady, bizden soŋ jūrtty sen tärizdi jastar basqarady dep senetin i̇edim. Sondyqtan da o joly öziŋdi közimizdiŋ qaraşyğyndai saqtap qaldyq i̇emes pe? — Seiten säl bögeldi de, Ojardyŋ jauap qaitarmağanyna qaramai tağy söilep ketti:
— Sen jas i̇ediŋ. Biraq asyl tastan, aqyl jastan, jūrt bilmegendi sen biletinsiŋ. Bükil Qarjas i̇elu kün i̇ertegi i̇etip bitire almas jäitti, sen bir tünde aityp bere alatynsyŋ... Būryn dilmär i̇ediŋ. Qazir köşpeli i̇eldiŋ tūmşalağan būzauyndai ündemeitin bolypsyŋ... Ölsem şait, öltirse qazy degen janmyn. Moinymda şyn qazaqtyŋ bir tamşy qany joq. Öz qolyŋnan ajal tapsam, ökinbeimin, arym taza. Al seniŋ şe?
Ojar aunap tüsip i̇erine jauap bergen:
— Meniŋ de...
Seiten üzilip qalğan oiyna qaita oraldy.
— İä, sol joly men tiri qaldym. Biraq odan ne taptym? Jalğyz bauyrymnan aiyryldym. İel-jūrtymdy talan-taraj i̇etkizdim. Bar ūtqanym sol ma? Mine, soŋymnan i̇ergen jūrt qalğan joq pa tağy totiyp?
Ojardyŋ şapşaŋ qimylmen türegelip otyrğanyn Taimas baiqap qaldy.
— Körmes tüieni de körmes, — degen onyŋ säl renjigen dausyn i̇estidi: — bar qazaqty öziŋe balama... Sen aq patşağa qarsy şyqqanmen, ony qūşağyn jaiyp qarsy alğandar az ba? Olardyŋ ūpaiy tügel.
— Au, sen ne aityp otyrsyŋ?
— İesitip jatqan joqsyŋ ba? — Ojar kekete küldi. — älin bilmegen älek degen... Aitşy käne, qolyŋnan ne keldi?
Taimas qalşiiä tyŋdap qalğan. «İapyrmau, myna Ojar ne deidi? Jürek soğysy bölek pe, qalai?»
Seiten kenet küŋirene ün qatty:

Click or select a word or words to search the definition