Köşpendiler - III - Qahar

QAHAR

(KÖŞPENDILER – 3)

Birinşi bölim

I

Ai säulesi jüdep, qyrqa üsti aq şolaŋ tarta qūlan iekte-
nip atyp kele jatqan taŋmen birge şaşaqty sasyr, tüie japyrağy aralas, at qūlağy körinbeitin kök şalğyndy yldidan qalyŋ köş körindi.
Azdan soŋ kögildir aspandy altyn säulesimen şarpi, qyzaryp kün de şyqty. Töŋirek sandyqtan suyrğan gauhar tastai jalt-jūlt oinap ğajaiyp säuletti türge i̇endi. Jaz ortasy auğan şaq i̇edi. Dalanyŋ sänge bölengen kezi ötip, sūlu ajary kemi bastağanymen, kün säulesine bökken jasyl şalğyn semiz maldyŋ tügindei qūlpyryp tūr. Qalyŋ şöp arasynan syŋsyğan qyp-qyzyl qoi büldirgeninen, siyr büldirgeninen köz tūnady. Äbden saumaldanyp saiau bere bastağan qymyzdyq ta şoğyrlana kezdesedi. Mezgili ötip bara jatqan qalyŋ balausa, kök şalğynnyŋ hoş iısi taŋğy kirşiksiz taza auamen aralasyp mūryndy jarady.
Kün säulesine şomylğan köştiŋ beti küngei tūs. Köş basynda teŋ üstine qyzyl ala masaty kilem jabylğan külsary atan jetektegen, solğyn reŋdi käri şal. Astynda tobylğy küreŋ at, üstinde qoŋyr tüie jün şekpen, basynda tört salaly pūşpaq börik. Onyŋ soŋynan tizbektelgen attyly, tüieli qalyŋ keruen. Keibir qomdy tüielerde ağaraŋdağan äiel kimeşekteri körinedi. Şaŋyraq doŋğalaqty i̇eki aiaq şiqyldaq arbalarda kempir-şal, bala-şağa... Qyz-kelinşek, bozbala at üstinde. Biraq būlar ädettegidei än şyrqap, äzildese söz qağysyp, birin-biri quyp jaryspaidy. Ün-tünsiz tūnjyrap qalğan. Köştiŋ oŋ jağynda qalyŋ jylqy. Qyrqany büiirlei tasyr-tūsyr jiti basyp kele jatyr. Köş soŋynda qara mal, odan äri jüre jaiylğan qotan-qotan qoi-eşki.
Köş jürisi şūğyl. Pysqyrğan jylqy, anda-sanda bozdağan tüie. Üstine qauyrt kelip qalğan mal tUiağynan sasyp, qiiäq pen şi tübinen pyryldai ūşqan bödene men japalaq.
Asyğa qimyldağan qyruar i̇el yldidağy masağy kere qarys qalyŋ balqurai kömkergen aidyn kölge qarai bettedi... Taŋ äletinen jau quğandai jöŋkigen jūrt bir jamanatty aŋğartqandai. Olardy qorşauğa alyp, suyt kele jatqan soiyl-şoqpar ūstağan jüzden artyq i̇er azamattar toby bar. Bäriniŋ de astynda sümbildei säigülik jüirik, şaiqala yrğalğan jorğa. Tüsteri suyq. Şekpen-şapandarynyŋ i̇etek-jeŋi türiŋki. Būlardyŋ işinde qaiyŋnyŋ bezindei berik, qazan tastai şombal, törtpaq kelgen bireu i̇erekşe közge tüsedi. Astynda i̇esik pen tördei, ai tabandy jaima jal qara kök aiğyr. Taqymynda kelte şoqpar, qaryna temir bauyrly qaiyŋ soiyl ilgen. Ülken ötkir qara közdi, ūzyn, qoiu qara mūrtty adam. Taŋmen birge aşyla tüsken qara sūr jüzi aq sūpydai. Būl osy köştiŋ basşysy, Baianauyldağy Qarjastan şyqqan Aznabai ūly Seiten. Qazirgi beti Balqaş köliniŋ maŋyndağy keŋ alqap. Al arğy maqsaty osydan üş jyl būryn Altyn, Altai, Toqa, Uaq rularynyŋ qyryq myŋ şaŋyrağyn i̇ertip Qoqan handyğy qarauyndağy Syr boiyna ötip ketken Qasym töreniŋ balalary İesengeldi, Sarjanğa qosylu.
Seitenmen üzeŋgiles tüksigen qabaqty, kesken tomardai kelte qara sūr jigit keledi. Sary ala qynapty qisyq taban kelte qylyş tağynğan. Kisi öltirgen adamdai tüsi zärli. Būl Qubet ūly Ojar. Bir kezdegi barymtağa da, jauğa da qatar şapqan Seitenniŋ üzeŋgiles dosy. Soŋğy üş-tört jyl işinde Aqmola ağa sūltany Qūdaimendeniŋ Qoŋyrqūljasynyŋ qasynda bolyp, jaqynda ğana öz i̇eline qaityp kelgen.
Maŋyrağan qoi, möŋiregen siyr, kisinegen jylqy ünine dabyrlai söilegen adam dausy qosylyp, taŋerteŋgi tabiğattyŋ beikünä tamyljyğan şyrqyn būzyp, keŋ dalany basyna köterdi. Jasyl qūraq arasynda būiyğyp jatqan top i̇elik oryndarynan ürpiıse türegelip, köl jağalai zyta jöneldi... Ininen jaŋa ğana şyğyp, taŋ namazyn oqyğan molda tärizdi, şoqiyp otyryp alyp, şaqyldai jönelgen semiz suyr dabyrlağan ünge säl qūlağyn türip tyŋdai qaldy da, kenet qalyŋ şi arasyna kirip joq boldy. Beimezgil kelgen jūrttan seskengen köl üstindegi qūs u-şu, abyr-sabyr.
Köl jağasyna damyldağan köş tüieniŋ qomyn almai, qazan köterip as işpei, säl tynystady da qaita köterildi. Su maŋaiy bir äuenge tüsken kezde şombal qara Ojar qaitadan Seitenniŋ qasyna keldi. Astyndağy tört aiağy teŋ jorğa qara köktiŋ tizginin tejei tüsip, keşe tämämdai almai qalğan äŋgimesine qaita kiristi.
— Ata meken Kökşetauyn tastap, Qasym töre nege Qoqan handyğyna qarai köşti? — dedi ol sözin alystan qozğap. — Qazaqta maqal bar i̇emes pe «Böten i̇elde sūltan bolğanyŋşa, öz i̇eliŋde ūltan bol» degen.
— Qasym töre qai jerde jürse de sūltan, — dedi Seiten jaqtyrmağandai alaia qarap. — Bülik basy būzyqta degendei, päle aq patşanyŋ Jylqy jylğy ūstabynan 1  bastalğan joq pa...
— İä?
— Ūstap degen atynyŋ özinen rasynda jan şoşyrlyq... Aq patşanyŋ uysynda ūstauğa şyqqan zaŋ i̇eken sonyŋ özi... Osy ūstap boiynşa Orta jüz segiz ökirge bölindi i̇emes pe... Är ökirge bir ruly i̇eldiŋ on bes-jiyrma bolysy kiredi. Är bolysta on-on i̇eki auyl. Är auyl Arqa jerinde, öziŋe belgili, jüz qaraly üi. Auyldy üş jylğa jūrt sailağan starşyn, al bolysty Şyŋğys tūqymynan şyqqan sūltandar basqarady. Ökirge üş jylğa sūltandar sailağan ağa sūltan ie...
— İapyrmai, ä, aq patşa ökirdi qazaqtyŋ ağa sūltandaryna basqartqandağy oiy: öz qotyryn özi qasyp jatsyn degeni me i̇eken?
Seiten aqyryn mysqyldai küldi.
— Ūşqalaqtanbai tūra tūr. Aq patşa qazaq isin i̇ekige bölgen. Biri — auyl arasyndağy jesir dauy, alys-beris sekildi käkir-şükir. Mūny aqsaqaldar men biler özi şeşsin degen. İekinşisi — kisi ölimi, barymta, ükimetke bağynbau tärizdi auyr künälar. Mūny ağa sūltan basqarğan ökirlik pirkaz qaraidy. Ökirlik pirkaz i̇eki patşa qyzmetkeri jäne i̇eki jylğa sailanğan i̇eki qazaq jäsiätirden 2  qūralady. Būlardyŋ şeşimin gübirnalyq sot bekitedi. Onda birde-bir qazaq joq. Söitip bizdiŋ tağdyrymyz bäribir öz qoldarynda...
Seiten säl ündemei qaldy. Şūbyryp kele jatqan köşke būryla bir köz tastap kürsindi de, qaitadan söilep ketti.
— Sol ūstapta: «qazaq Mūhambet paiğambardyŋ jolyn berik ūstağan dinşil halyq i̇emes, ony şoqyndyryp alu oŋai, tek auylğa uäkilder jiberilsin» delingen.
Ojar külgendei bop tisin aqsitty.
— Jäne ol ūstapta i̇eşkimdi zorlau bolmasyn, ärkim şoqynğysy kelse, öz i̇erkimen şoqynsyn degen de söz bar ğoi...
— Seiten atynyŋ basyn jedel tartyp aldy.
— Sen ony qaidan bilesiŋ?
Ojar i̇ekiūşty jauap qaiyrdy.
— İel qūlağy i̇elu...
Seiten atyn tebinip qap, kenet qyzulana söilep ketti.
— Qasym töre biz sekildi aqymaq i̇emes i̇edi. Arqa jerinde segiz ökirigtiŋ ne üşin qūrylğanyn bizden būryn tüsindi. Toqa, Altyn, Altai, Uaqty i̇ertip patşa qūryğy jetpeitin Bestaŋbaly jerine qarai köşti. Biz qalyp qoidyq. Qalğanymyzdan ne taptyq? On jyldyŋ işinde Taldy özeniniŋ sağasynda Qarqaraly ökirigi, Qyzyljar bekinisiniŋ janynda Kökşetau ökirigi, Semei bekinisiniŋ tūsynda Aiaköz ökirigi, Omby qalasynan tömendeu Aqmola ökirigi, Jämiş bekinisiniŋ qasynan Baianauyl ökirigi, Amanqarağaidan joğary Qūsmūryn ökirigi, Ombynyŋ oŋtüstik salasynda Üşbūlaq ökirigi qūryldy. Bükil Arqa jerine temir tor jabyldy, i̇endi tyrp i̇etip körşi! Qaramağyŋdağy i̇eliŋ tügil, tuğan iniŋniŋ balasyn araşalauğa küşiŋ jetpei qaldy.
Seitenniŋ soŋğy söziniŋ mänisi bar i̇edi.
Batys Sibirdiŋ tūrğyn jūrty men jer aidalyp barğan adamdardyŋ arasynda äiel jynysynyŋ öte jetkiliksizdigin i̇eske alyp, Birinşi Nikolai patşa 1825 jyly 11 fevral küni qazaqşa Tauyq jylğy aqpan aiynyŋ on birinde Sibir general-gubernatory men Orynbor soğys gubernatoryna Sibirmen şektes qazaq sekildi «būratana» ūlttardyŋ jas qyz balalaryn qolğa tüsiruge jarlyq bergen. Būl jolda qandai amal bolmasyn qoldanuğa rūqsat i̇etilgen. Satyp aluğa da, aldap aluğa da bolady delingen.
Osy jarlyq boiynşa qolğa tüsken qyz balalar şoqyndyrylyp, äiel jynysyna mūqtaj semialarğa tapsyryluğa tiısti. Asyrap alğan adamdarğa azyq-tülik retinde on bes jasqa tolğanğa deiin kömek körsetilip, al qyz balalardy äkelgen kisige qolma-qol on bes som syilyq beriletin.
Mine osy jarlyq Seitenniŋ tuğan inisi Taijannyŋ jeti jasar qyzy Altynşaşty da qarmaqqa tüsirgen i̇edi. Taijan patşağa qarsy i̇ereuil ūiymdas-tyrğany üşin bes jyl būryn Omby Ordans-Gauze sotynyŋ ükimimen ölim
jazasyna kesilgen. Onyŋ i̇er jetip qalğan üş ūly Sibirge Turinskige aidalğan. Belgisiz adamdar beimälim jaqqa äketip bara jatqan ağalarynyŋ soŋynan qalmai şyryldap jügirgen jeti jasar Altynşaşty qarauyl basy ofitser iemdenip, Ombydağy bir säudegerge satqan-dy. Jas qyzdyŋ körkine taŋ qalğan Sibir korpusynyŋ ştab bastyğy general-maior Fonderson ony älgi säudegerden qalap alady. Altynşaştan köz jazyp qalğan Seiten, üş jyl ötkennen keiin onyŋ äkesin öltiruşilerdiŋ biri Fondersonnyŋ qolynda üi sypyruşy bolyp jürgenin i̇estidi. Izdep Ombyğa keledi. General-maiordyŋ saq küzetşileri böget bolyp Altynşaşqa jolyğa almaidy. Täuekelge bel buyp, tünde Fondersonnyŋ üiine şabuyl jasap, tartyp äketem dep jürgeninde, general-gubernator bilip qalyp, özi ajaldan äzer qūtylady. Seitenniŋ qazirgi aityp kele jatqany osy bala jaiy. Būl onyŋ köŋilindegi auyr jara. İeger alda-jalda osy jarağa bireu-mireu tiıp ketse, Seiten özin özi ūstai almaidy, būlqan-talqan aşuğa beriledi. Biraq bū joly Seiten öitpedi. Bir kezde qanjyğalas serik bolğanmenen, ol Ojardan azdap küdiktenedi. «Adam syry — sandyq işindegi qazyna. Onda altyn jatyr ma, baqyr jatyr ma, birden bilu qiyn. Kiltin izdeu kerek». Sondyqtan da ol i̇endi Ojardan syr tarta söiledi.
— Sol ūstap boiynşa biz qazynağa jüz qaradan bir qara jasaq töleuge tiısti i̇edik. Biraq sol zaŋnyŋ özin kim dūrys qoldanyp jür? Ağa sūltandardyŋ maly jūtqa ilikse — zeket töle. Janaraldyŋ, pristaptyŋ üii örtense — ülesiŋdi apar...
— Aq patşanyŋ salyq turaly qosymşa ämiri şyqty dep jürgenderi qaida? — dedi Ojar tünere.
— İä, şyqqany ras. Biraq odan qara qazaqqa qandai paida? Qūian jyly mamyr aiynda patşanyŋ salyqtan bosatqan bes jyly ötkennen keiin, jaŋa jarlyq şyqty... Būl jarlyq boiynşa ökimet qyzmetinde jürgenderge, ağa sūltan, bolys, jäsiätirlerge birtalai jeŋildik berildi. Olardyŋ biraz maldary salyqtan bosatyldy. Tek özderine menşikti töleŋgitteri üşin ğana salyq töleitin boldy. Būl jarlyqtan ūtqan Sämeke, Bökei, Uäli hannyŋ tūqymdary ğana. Patşa ağzamğa jaqqan qyzmetteri üşin töre tūqymynyŋ şaŋyraq ie sūltandary myŋ jylqy, myŋ jarym qara mal, myŋ jarym som aqşağa deiin ömir-baqi jasaq töleuden ada i̇etildi.
— Joq, men patşa ağzamnyŋ būl jarlyğyn aityp kele jatqan joqpyn...
— İendi qai jarlyğyn?
— Jasaq tölenetin mal sany üş jylda bir sanalğanmen, jūt jyly jasaqty tek qolda qalğan malğa töleidi dep jürgenderi qaida?..
— Onyŋ ras. Biraq qazaqqa on iri qaradan bir tūsaq töledi ne, jüz tūsaqtan bir iri qara töledi ne, bäribir i̇emes pe? Baiqaimyn kömeiiŋde birdeme tūrğan ispettes. Onda sen aq patşanyŋ bizge istegen jaqsylyğy bolsa sony aitşy?
— Kömeiimde qara halyqtyŋ mūqtajyna qinalğan zapyran tūr, — dedi Ojar qabağyn tüksitip. — Odan böten ne boluşy i̇edi mende?!
Seiten Ojarğa jyly jüzben qarady. «Men osydan beker kümändenip kelem-au. Qanyna tartpağannyŋ qary synsyn demei me qazaq, qanyna tartyp-aq kele jatyr-au beibaq. Äkesi Qubet Qarjastyŋ bel balasy i̇edi...».
— äitkenmen, qalauyn tapsa qar janady, — dedi Ojar qaitadan ün qatyp. — Aє patşanyŋ da tilin taba bilgen jön. Osydan i̇eki jyl būryn köktemde Qaraötkeldiŋ ağa sūltany Qūdaimendeniŋ Qoŋyrqūljasy qazaqtar balalarymyzdy sypaiğa — soldatqa alady dep seskenetinin aryz i̇etip Petrborğa bar-
ğanynda, patşa ağzamnyŋ özi qazaq jigitteri i̇eş uaqytta da sypaiğa alynbaidy dep, būzau terisine mörin basyp, uağdasyn jibergen joq pa?
«Osynyŋ özi qai soqpaqqa apara jatyr?» — dep Seiten tağy da seziktene qaldy. Söitse de:
— Būzau terisi i̇emes, būzau terisinen istelgen qağaz desetin. Qap-qalyŋ bolatyn, özim körgem, — dedi ol jaibaraqat. — Sol qağazdan keiin ağa sūltan Qoŋyrqūljanyŋ qadiri ūlan-asyr östi. Sonyŋ arqasy ğoi bū küni qalyŋ Ar-
ğyndy şaşau şyğarmai ūstap otyrğany. Üiirin bermes osyndai bir marğasqa aiğyrlar bolatyn. — Seiten säl ündemei qaldy da, kürsine qaita söiledi, — jiyrma myŋ jylqy aidağan Qūdaimende balasy ondai qağazdy aludyŋ bir amalyn tapqan şyğar. Biraq aq patşa ädiletti bolsa Qasym töreniŋ aryzyn nege tyŋdamady?
— Qandai aryzyn?
— Qasym töre qazaq jerine bekinis salyp, pirkaz qūrudy toqtatuyn talap i̇etip osydan on jyl būryn qağaz jazğan joq pa? Odan ne şyqty? Jauap berudiŋ ornyna jerimizge äsker üstine äsker tökti. Aqmola, Aiaköz, Baianauyl ökiriginiŋ kindik ortasyna Aqtau bekinisin sala bastady. Būnysy i̇endi bükil Arqany qandy şeŋberime alamyn degeni i̇emes pe? Osyny sezgen Qasym töre Qoqan handyğyna qarai auysty ğoi. Ondağy oiy Syr boiyndağy qalyŋ qazaqty Abylaidyŋ aq tuynyŋ astyna jinap, dini bir Qoqanmen tize qosyp jūrtymyzdy tynyş, alaŋsyz i̇etu i̇emes pe i̇edi.
— Biraq Qasym töreniŋ ol oiynan ne şyqty? — Ojar mysqyldai külgen tärizdi. — Taşkent qūşbeginen İesengeldi men Sarjannyŋ aman qaituynyŋ özi i̇ekitalai...
1824, iağni qazaqşa Meşin jyly Kökşetau prikazy qūryldy. Būl — aq patşanyŋ Abylai ūrpağynyŋ ata mekenine auyz saluy i̇edi. Osy jyldan bastap Qasym töre balasy Sarjan sūltan qol jinap patşa äskeri men ūstapty jaqtaityn Sämeke, Bökei, Uäli handardyŋ ūrpaqtaryna, Kökşetaudyŋ ağa sūltany Qara Toqanyŋ Zilqarasyna qarsy küres bastady. Keide jeŋip, keide jeŋilip, basynan san aiqasty ötkizedi. Aqyrynda Qoqan handyğynyŋ qol astyna i̇enip, 1834, iağni Jylqy jyly osy handyqtyŋ bas küşi Taşkent qūşbegi, täjiktiŋ Qalpy ruynan şyqqan Mämet älimmen tize qosyp, qazaq jerin Rossiiä imperiiäsynan bölip almaq bolyp, alty myŋ äskermen Ūlytau öŋirine keldi. Osy öŋirge Qorğan atty bekinis tūrğyzyp, bizge qosylyŋdar dep jan-jağyna jar salady, ağa sūltan, i̇el bilegen aqsaqaldarğa at şaptyrady. Bir jağynan şağyn-şağyn jasaq attandyryp, Qaraötkel, Kökşetau jerindegi qalyŋ Arğyn i̇elin şaba bastaidy. Mūny i̇estigen Sibir gubernatory Ūlytauğa general-maior Bronevskii basqarğan alty zeŋbirekti bir myŋ äsker jiberedi. Bronevskii köp keşikpei Ūlytauğa taiaidy. Jaqyn qalğan patşa äskerinen qoryqqan Taşkent qūşbegi Qorğanğa azğantai sarbazdaryn qaldyryp, Betpaqdalağa qarai qaşady. Al Qorğan bekinisi köp soğyspai Bronevskiige beriledi. Taşkent qūşbegi Mämet älim qazaq jerin Rossiiä patşalyğynan oŋai ala almaitynyna közi jetip, küresti birden toqtatady. Odaqtasynyŋ mūndai opasyzdyğyn körgen Qasym töre balalary i̇endi Syr boiyndağy qazaqtardy jinap, Qoqan handyğynyŋ yqpalynan qūtylmaq bolady. Biraq Taşkent qūşbegi būny sezbegensidi, aq patşamen küresuge qaita qol jiiämyz, keŋeske balalaryŋdy jiber deidi Qasym törege. Al ol qūrylğan qaqpandy aŋğarmaidy. Taşkentke jiyrma jigitpen qolbasşy balalary İesengeldi men Sarjandy, şūbyrtpaly Ağybai batyrdy, Sarjannyŋ jiyrma jasar balasy İerjandy jolğa şyğarady. Būlardyŋ Taşkentke ketkeni Arqağa da jetedi. Ojardyŋ aityp kele jatqany osy jäit.
Seiten būl habardy būryn i̇estise de, mysqyldai söilengen sözden bir suyq kekesin aŋğaryp qaldy. Ojarğa seskene qarady. Kenet i̇esine osydan üş kün būryn qoinynan jūlyp alyp tastağan şūbar jylan tüsti.
Aidyn köldi, jasyl beldi, qarağai, qaiyŋ syŋsyğan qatpar-qatpar jartasty Baianauyldan attanğan Seiten Qaramendi tauy i̇etegin basyp, Balqaştyŋ teriskei tūmsyğyndağy Myŋ araldyŋ batys jağyna ötpek i̇edi. Osydan üş kün būryn būlar Qaramendi tauynyŋ şūraily i̇etegine jetken. Bir jetiden beri at üstinen tüspegen Seiten, köş ornyğysymen, jan-jağy anyq körinetin bir jartasty töbeniŋ basyna şyğyp, köz şyrymyn aldyrmaq bolğan. Ūiyqtap ketken i̇eken. Üstinen bir suyq lep ötkendei sezindi. Közin aşyp aldy. İeşteŋe de körinbeidi. İel jym-jyrt ūiqyda. Aspanda kümis ai ğana aqyryn jyljidy. Mūny ūiatqan ne? Seiten qozğalmai ün-tünsiz säl jatty. Sol mezette-aq keude tūsynda birdeme jybyrlağan siiäqtandy. Alaqanyn säl jūma, oŋ qolyn keudesine qoiyp ūiyqtaityn ädeti bar i̇edi. Kenet aş qarnyna sūp-suyq birdeŋe tidi. Seiten jylan i̇ekenin birden sezdi. Qozğaluğa bolmaidy. Tauly jerdiŋ jylany uytty keledi. Jylan syrğyp keudesine taman kele jatyr. Mūndai suyq, mūndai yzğarly bolar ma! Talai ajalğa qarsy ūmtylğan Seiten batyr, jüregi attai tulap demin äzer aldy. Baiau syrğyğan jylan bir kezde Seitenniŋ säl jūmuly alaqanynyŋ arasyna basyn sūqty. Laqa bas, bilektei juan, qairaq tas tüstes tau jylanynyŋ özi. İeger sausağynyŋ biri dir i̇etse bitti, uly tilin salyp aluy kämil. İendi jylan basyn alaqan quysynan ötkizip, äri qarai jylji berdi. Sirä, tamaq tūsyna kelip oralmaq. Seiten bala jasynan jylan-şaiannan qorqyp körgen i̇emes. Mūndaidyŋ talaiyn tabanyna basyp uly tilin suyrğany bar. Ädet qylğan qoldyŋ bilektei juan jylannyŋ alqym tūsynan qyşqaştai bop qalai jūmyla qalğanyn Seiten ony qoinynan alyp şyqqanda bir-aq bildi. Jylan iretile, būlqyna bilegine oralğanmen, küşti qol alqymynan bir-eki ret mytyp-mytyp qysyp jiberdi de, bos büiendei öleksesin solbaŋ i̇etkizip anandai jerge top i̇etkizdi.
«Mynau Ojar da qoinyna kirgeli tūrğan sondai şūbar jylan i̇emes pe i̇eken?» Ojar qanşa şombal bolğanmen Seitenniŋ qūryştai qatty qaruly qolynyŋ bir mytyğanynan qalmaidy. Bordai opyrylyp at üstinen qūlap tüsedi.
Ojar Seitenniŋ aşuly qabağynan bir sūmdyqty sezdi me, jaŋağy aŋğyrt aityp qalğan sözderin juyp-şaidy.
— Qoqan qūşbegilerine senu qiyn. Jeŋiltek äiel tärizdi, özderiniŋ köŋil auğan jağyna qarai jalt i̇ete tüsuleri op-oŋai... İesil i̇erler aŋğaldyqpen mert bolyp jürmese netsin.
«Joq, Ojar baiağy Ojar. Mūnymen birge bir qaiyqqa minuge bolady». Seiten jan-jağyna oilana köz tastady. Kün keşkirip qalğan i̇eken. Dala qūmait topyraqtanyp, jaz ortasy auyp sary balaqtana tüsken, taspa joŋyşqa men jatağan, şeŋgel kezdese bastağan. Är tūsta oidym-oidym qalyŋ qarağai körinedi.
Kün soŋğy säulesin adyr üstine jaiyp salyp, meŋireu dalany qyzğylt säulege bölep, batuğa ainalğan.
Azdan soŋ köş qalyŋ qopaly, kökpeŋbek oipatqa i̇endi. Būl ara Qarjas ruynyŋ i̇eŋ şalğai jailauy. Būdan äri Balqaş ölkesi, Sarysu alaby, Syr boiy bastalady. Samsai köşken jūrt art jaqtarynda būldyrai qarauytqan Arqa taularyna alaŋdai bastady. Qazir kün batady, jabylğan ymyrtpen birge tuğan ölkeniŋ i̇eŋ soŋğy seleuiti de öşpek. Arttaryna būrylyp qarağan saiyn jüregine suyq semser tigeli tūrğandai köŋilge mūŋ, közge jas keldi. Alda ne kütip tūr? Baqyt pa? Mihnat pa?
Däl osy sätte batyp bara jatqan künmenen birge azaly, zarly ün i̇estildi. Yldiğa qarai i̇entelei qūlağan köştiŋ bir büiirinen, jal-qūiryğy küzeuli taiğa mingen, i̇eki büiirin taianyp alyp, «Elim-ai» änin salğan on tört-on bes jasar qara tory qyz bala körindi. Tabiğat qinağan beikünä i̇eliktiŋ balasyndai jylap keledi.
Köşke i̇ergen jūrttyŋ köŋil-küiin däl şertkendiginen be, tiri pende onyŋ änin būzar i̇emes. Tömen qarap uhlei beredi. Seitennen «toqtat» degen būiryq bolmağan soŋ, jūrt ändi mūŋaia tyŋdauda. Qyz bala şyryldai tolqidy:

Tuğan jerdiŋ qiiä almai tau men tasyn,
Biz kelemiz tyia almai közdiŋ jasyn,
Ne jazyp i̇ek, jasağan, taptatardai,
Köringenge halqymnyŋ altyn basyn.

Arman i̇etip jazylmas jan jarasyn,
Ata-meken tastadyq keŋ dalasyn.
Öz jeriŋe syia almai barğanyŋda
Ögei i̇elden, qairan jūrt, ne tabasyŋ?

Şyqpai jatyp besikten qaiğy toryp,
Sarğaldaqtai jaŋbyrsyz qalğan solyp,
Qaida barsaŋ aldyŋda Qorqyt köri,
Nege tudyq baqytsyz halyq bolyp.

Qyz balanyŋ äni Seitenniŋ kökiregin tyrnap jatqan tärizdi, qabağy salbyrap tūnjyrai tüsken. İeger än būdan äri sozylsa sonau artta qalyp bara jat-
qan tuğan jerine degen qasiretten jüreginen qan tamşylaityndai körindi. Osy bir būlqan-talqan bolyp kelgen küiikke şydai almağan Seiten «toqtat!» dep qolyn köterdi, qyz äni pyşaq keskendei üzildi.
Endi köş şūbalaŋdamai, aldy-artyn jiyp, köldi yğystai taiap keledi... Aldarynda jazyq alaŋ, odan ötse, arada qol sozym jerde özderi qaşyp bara jatqan ögei ölke.
Seiten birdemeden seskengendei atynyŋ basyn tartty. Aldynan kölmen qatarlasa sozylğan qalyŋ qopa qamystyŋ özderi bettegen köz jeter-jetpes bir tūsynan, äldene qaraŋ i̇ete tüsken tärizdendi. Közi qanşa qyrağy bolsa da ne i̇ekenin anyq aiyra almady. Aŋ deiin dese, kisi boiy qamystan qalai körinedi? Adam deiin dese i̇elsiz qalyŋ qopanyŋ arasynan ne tappaqşy? Ūry-qary derlik, būl ara qara joldan şalğai... Älde būlardyŋ izin aŋdyğan jau ma?
Seitenniŋ köŋiline kümän kirdi. Biraq Ojar ony būl küdikten ada i̇etti. Seiten körgendi bū da körgen i̇eken.
— Seiteke, — dedi ol atyn tebinip taiai tüsip, — köşti jinaqy ūstamasa bolmas. Būl Myŋ aral qoinauy qorqynyşty. Qaban da, jolbarys ta bar desetin. Jaŋa baiqadyŋyz ba, äne bir tūstan jügirgen qasqyrdy?..
— Men adam ba dep i̇edim.

Click or select a word or words to search the definition