Köşpendiler - III - Qahar

QAHAR

(KÖŞPENDILER – 3)

Birinşi bölim

I

Ai säulesi jüdep, qyrqa üsti aq şolañ tarta qūlan iekte-
nip atyp kele jatqan tañmen birge şaşaqty sasyr, tüie japyrağy aralas, at qūlağy körinbeitin kök şalğyndy yldidan qalyñ köş körindi.
Azdan soñ kögildir aspandy altyn säulesimen şarpi, qyzaryp kün de şyqty. Töñirek sandyqtan suyrğan gauhar tastai jalt-jūlt oinap ğajaiyp säuletti türge i̇endi. Jaz ortasy auğan şaq i̇edi. Dalanyñ sänge bölengen kezi ötip, sūlu ajary kemi bastağanymen, kün säulesine bökken jasyl şalğyn semiz maldyñ tügindei qūlpyryp tūr. Qalyñ şöp arasynan syñsyğan qyp-qyzyl qoi büldirgeninen, siyr büldirgeninen köz tūnady. Äbden saumaldanyp saiau bere bastağan qymyzdyq ta şoğyrlana kezdesedi. Mezgili ötip bara jatqan qalyñ balausa, kök şalğynnyñ hoş iısi tañğy kirşiksiz taza auamen aralasyp mūryndy jarady.
Kün säulesine şomylğan köştiñ beti küngei tūs. Köş basynda teñ üstine qyzyl ala masaty kilem jabylğan külsary atan jetektegen, solğyn reñdi käri şal. Astynda tobylğy küreñ at, üstinde qoñyr tüie jün şekpen, basynda tört salaly pūşpaq börik. Onyñ soñynan tizbektelgen attyly, tüieli qalyñ keruen. Keibir qomdy tüielerde ağarañdağan äiel kimeşekteri körinedi. Şañyraq doñğalaqty i̇eki aiaq şiqyldaq arbalarda kempir-şal, bala-şağa... Qyz-kelinşek, bozbala at üstinde. Biraq būlar ädettegidei än şyrqap, äzildese söz qağysyp, birin-biri quyp jaryspaidy. Ün-tünsiz tūnjyrap qalğan. Köştiñ oñ jağynda qalyñ jylqy. Qyrqany büiirlei tasyr-tūsyr jiti basyp kele jatyr. Köş soñynda qara mal, odan äri jüre jaiylğan qotan-qotan qoi-i̇eşki.
Köş jürisi şūğyl. Pysqyrğan jylqy, anda-sanda bozdağan tüie. Üstine qauyrt kelip qalğan mal tUiağynan sasyp, qiiäq pen şi tübinen pyryldai ūşqan bödene men japalaq.
Asyğa qimyldağan qyruar i̇el yldidağy masağy kere qarys qalyñ balqurai kömkergen aidyn kölge qarai bettedi... Tañ äletinen jau quğandai jöñkigen jūrt bir jamanatty añğartqandai. Olardy qorşauğa alyp, suyt kele jatqan soiyl-şoqpar ūstağan jüzden artyq i̇er azamattar toby bar. Bäriniñ de astynda sümbildei säigülik jüirik, şaiqala yrğalğan jorğa. Tüsteri suyq. Şekpen-şapandarynyñ i̇etek-jeñi türiñki. Būlardyñ işinde qaiyñnyñ bezindei berik, qazan tastai şombal, törtpaq kelgen bireu i̇erekşe közge tüsedi. Astynda i̇esik pen tördei, ai tabandy jaima jal qara kök aiğyr. Taqymynda kelte şoqpar, qaryna temir bauyrly qaiyñ soiyl ilgen. Ülken ötkir qara közdi, ūzyn, qoiu qara mūrtty adam. Tañmen birge aşyla tüsken qara sūr jüzi aq sūpydai. Būl osy köştiñ basşysy, Baianauyldağy Qarjastan şyqqan Aznabai ūly Seiten. Qazirgi beti Balqaş köliniñ mañyndağy keñ alqap. Al arğy maqsaty osydan üş jyl būryn Altyn, Altai, Toqa, Uaq rularynyñ qyryq myñ şañyrağyn i̇ertip Qoqan handyğy qarauyndağy Syr boiyna ötip ketken Qasym töreniñ balalary İesengeldi, Sarjanğa qosylu.
Seitenmen üzeñgiles tüksigen qabaqty, kesken tomardai kelte qara sūr jigit keledi. Sary ala qynapty qisyq taban kelte qylyş tağynğan. Kisi öltirgen adamdai tüsi zärli. Būl Qubet ūly Ojar. Bir kezdegi barymtağa da, jauğa da qatar şapqan Seitenniñ üzeñgiles dosy. Soñğy üş-tört jyl işinde Aqmola ağa sūltany Qūdaimendeniñ Qoñyrqūljasynyñ qasynda bolyp, jaqynda ğana öz i̇eline qaityp kelgen.
Mañyrağan qoi, möñiregen siyr, kisinegen jylqy ünine dabyrlai söilegen adam dausy qosylyp, tañerteñgi tabiğattyñ beikünä tamyljyğan şyrqyn būzyp, keñ dalany basyna köterdi. Jasyl qūraq arasynda būiyğyp jatqan top i̇elik oryndarynan ürpiıse türegelip, köl jağalai zyta jöneldi... Ininen jaña ğana şyğyp, tañ namazyn oqyğan molda tärizdi, şoqiyp otyryp alyp, şaqyldai jönelgen semiz suyr dabyrlağan ünge säl qūlağyn türip tyñdai qaldy da, kenet qalyñ şi arasyna kirip joq boldy. Beimezgil kelgen jūrttan seskengen köl üstindegi qūs u-şu, abyr-sabyr.
Köl jağasyna damyldağan köş tüieniñ qomyn almai, qazan köterip as işpei, säl tynystady da qaita köterildi. Su mañaiy bir äuenge tüsken kezde şombal qara Ojar qaitadan Seitenniñ qasyna keldi. Astyndağy tört aiağy teñ jorğa qara köktiñ tizginin tejei tüsip, keşe tämämdai almai qalğan äñgimesine qaita kiristi.
— Ata meken Kökşetauyn tastap, Qasym töre nege Qoqan handyğyna qarai köşti? — dedi ol sözin alystan qozğap. — Qazaqta maqal bar i̇emes pe «Böten i̇elde sūltan bolğanyñşa, öz i̇eliñde ūltan bol» degen.
— Qasym töre qai jerde jürse de sūltan, — dedi Seiten jaqtyrmağandai alaia qarap. — Bülik basy būzyqta degendei, päle aq patşanyñ Jylqy jylğy ūstabynan 1  bastalğan joq pa...
— İä?
— Ūstap degen atynyñ özinen rasynda jan şoşyrlyq... Aq patşanyñ uysynda ūstauğa şyqqan zañ i̇eken sonyñ özi... Osy ūstap boiynşa Orta jüz segiz ökirge bölindi i̇emes pe... Är ökirge bir ruly i̇eldiñ on bes-jiyrma bolysy kiredi. Är bolysta on-on i̇eki auyl. Är auyl Arqa jerinde, öziñe belgili, jüz qaraly üi. Auyldy üş jylğa jūrt sailağan starşyn, al bolysty Şyñğys tūqymynan şyqqan sūltandar basqarady. Ökirge üş jylğa sūltandar sailağan ağa sūltan ie...
— İapyrmai, ä, aq patşa ökirdi qazaqtyñ ağa sūltandaryna basqartqandağy oiy: öz qotyryn özi qasyp jatsyn degeni me i̇eken?
Seiten aqyryn mysqyldai küldi.
— Ūşqalaqtanbai tūra tūr. Aq patşa qazaq isin i̇ekige bölgen. Biri — auyl arasyndağy jesir dauy, alys-beris sekildi käkir-şükir. Mūny aqsaqaldar men biler özi şeşsin degen. İekinşisi — kisi ölimi, barymta, ükimetke bağynbau tärizdi auyr künälar. Mūny ağa sūltan basqarğan ökirlik pirkaz qaraidy. Ökirlik pirkaz i̇eki patşa qyzmetkeri jäne i̇eki jylğa sailanğan i̇eki qazaq jäsiätirden 2  qūralady. Būlardyñ şeşimin gübirnalyq sot bekitedi. Onda birde-bir qazaq joq. Söitip bizdiñ tağdyrymyz bäribir öz qoldarynda...
Seiten säl ündemei qaldy. Şūbyryp kele jatqan köşke būryla bir köz tastap kürsindi de, qaitadan söilep ketti.
— Sol ūstapta: «qazaq Mūhambet paiğambardyñ jolyn berik ūstağan dinşil halyq i̇emes, ony şoqyndyryp alu oñai, tek auylğa uäkilder jiberilsin» delingen.
Ojar külgendei bop tisin aqsitty.
— Jäne ol ūstapta i̇eşkimdi zorlau bolmasyn, ärkim şoqynğysy kelse, öz i̇erkimen şoqynsyn degen de söz bar ğoi...
— Seiten atynyñ basyn jedel tartyp aldy.
— Sen ony qaidan bilesiñ?
Ojar i̇ekiūşty jauap qaiyrdy.
— İel qūlağy i̇elu...
Seiten atyn tebinip qap, kenet qyzulana söilep ketti.
— Qasym töre biz sekildi aqymaq i̇emes i̇edi. Arqa jerinde segiz ökirigtiñ ne üşin qūrylğanyn bizden būryn tüsindi. Toqa, Altyn, Altai, Uaqty i̇ertip patşa qūryğy jetpeitin Bestañbaly jerine qarai köşti. Biz qalyp qoidyq. Qalğanymyzdan ne taptyq? On jyldyñ işinde Taldy özeniniñ sağasynda Qarqaraly ökirigi, Qyzyljar bekinisiniñ janynda Kökşetau ökirigi, Semei bekinisiniñ tūsynda Aiaköz ökirigi, Omby qalasynan tömendeu Aqmola ökirigi, Jämiş bekinisiniñ qasynan Baianauyl ökirigi, Amanqarağaidan joğary Qūsmūryn ökirigi, Ombynyñ oñtüstik salasynda Üşbūlaq ökirigi qūryldy. Bükil Arqa jerine temir tor jabyldy, i̇endi tyrp i̇etip körşi! Qaramağyñdağy i̇eliñ tügil, tuğan iniñniñ balasyn araşalauğa küşiñ jetpei qaldy.
Seitenniñ soñğy söziniñ mänisi bar i̇edi.
Batys Sibirdiñ tūrğyn jūrty men jer aidalyp barğan adamdardyñ arasynda äiel jynysynyñ öte jetkiliksizdigin i̇eske alyp, Birinşi Nikolai patşa 1825 jyly 11 fevral küni qazaqşa Tauyq jylğy aqpan aiynyñ on birinde Sibir general-gubernatory men Orynbor soğys gubernatoryna Sibirmen şektes qazaq sekildi «būratana» ūlttardyñ jas qyz balalaryn qolğa tüsiruge jarlyq bergen. Būl jolda qandai amal bolmasyn qoldanuğa rūqsat i̇etilgen. Satyp aluğa da, aldap aluğa da bolady delingen.
Osy jarlyq boiynşa qolğa tüsken qyz balalar şoqyndyrylyp, äiel jynysyna mūqtaj semialarğa tapsyryluğa tiısti. Asyrap alğan adamdarğa azyq-tülik retinde on bes jasqa tolğanğa deiin kömek körsetilip, al qyz balalardy äkelgen kisige qolma-qol on bes som syilyq beriletin.
Mine osy jarlyq Seitenniñ tuğan inisi Taijannyñ jeti jasar qyzy Altynşaşty da qarmaqqa tüsirgen i̇edi. Taijan patşağa qarsy i̇ereuil ūiymdas-tyrğany üşin bes jyl būryn Omby Ordans-Gauze sotynyñ ükimimen ölim
jazasyna kesilgen. Onyñ i̇er jetip qalğan üş ūly Sibirge Turinskige aidalğan. Belgisiz adamdar beimälim jaqqa äketip bara jatqan ağalarynyñ soñynan qalmai şyryldap jügirgen jeti jasar Altynşaşty qarauyl basy ofitser iemdenip, Ombydağy bir säudegerge satqan-dy. Jas qyzdyñ körkine tañ qalğan Sibir korpusynyñ ştab bastyğy general-maior Fonderson ony älgi säudegerden qalap alady. Altynşaştan köz jazyp qalğan Seiten, üş jyl ötkennen keiin onyñ äkesin öltiruşilerdiñ biri Fondersonnyñ qolynda üi sypyruşy bolyp jürgenin i̇estidi. Izdep Ombyğa keledi. General-maiordyñ saq küzetşileri böget bolyp Altynşaşqa jolyğa almaidy. Täuekelge bel buyp, tünde Fondersonnyñ üiine şabuyl jasap, tartyp äketem dep jürgeninde, general-gubernator bilip qalyp, özi ajaldan äzer qūtylady. Seitenniñ qazirgi aityp kele jatqany osy bala jaiy. Būl onyñ köñilindegi auyr jara. İeger alda-jalda osy jarağa bireu-mireu tiıp ketse, Seiten özin özi ūstai almaidy, būlqan-talqan aşuğa beriledi. Biraq bū joly Seiten öitpedi. Bir kezde qanjyğalas serik bolğanmenen, ol Ojardan azdap küdiktenedi. «Adam syry — sandyq işindegi qazyna. Onda altyn jatyr ma, baqyr jatyr ma, birden bilu qiyn. Kiltin izdeu kerek». Sondyqtan da ol i̇endi Ojardan syr tarta söiledi.
— Sol ūstap boiynşa biz qazynağa jüz qaradan bir qara jasaq töleuge tiısti i̇edik. Biraq sol zañnyñ özin kim dūrys qoldanyp jür? Ağa sūltandardyñ maly jūtqa ilikse — zeket töle. Janaraldyñ, pristaptyñ üii örtense — ülesiñdi apar...
— Aq patşanyñ salyq turaly qosymşa ämiri şyqty dep jürgenderi qaida? — dedi Ojar tünere.
— İä, şyqqany ras. Biraq odan qara qazaqqa qandai paida? Qūian jyly mamyr aiynda patşanyñ salyqtan bosatqan bes jyly ötkennen keiin, jaña jarlyq şyqty... Būl jarlyq boiynşa ökimet qyzmetinde jürgenderge, ağa sūltan, bolys, jäsiätirlerge birtalai jeñildik berildi. Olardyñ biraz maldary salyqtan bosatyldy. Tek özderine menşikti töleñgitteri üşin ğana salyq töleitin boldy. Būl jarlyqtan ūtqan Sämeke, Bökei, Uäli hannyñ tūqymdary ğana. Patşa ağzamğa jaqqan qyzmetteri üşin töre tūqymynyñ şañyraq ie sūltandary myñ jylqy, myñ jarym qara mal, myñ jarym som aqşağa deiin ömir-baqi jasaq töleuden ada i̇etildi.
— Joq, men patşa ağzamnyñ būl jarlyğyn aityp kele jatqan joqpyn...
— İendi qai jarlyğyn?
— Jasaq tölenetin mal sany üş jylda bir sanalğanmen, jūt jyly jasaqty tek qolda qalğan malğa töleidi dep jürgenderi qaida?..
— Onyñ ras. Biraq qazaqqa on iri qaradan bir tūsaq töledi ne, jüz tūsaqtan bir iri qara töledi ne, bäribir i̇emes pe? Baiqaimyn kömeiiñde birdeme tūrğan ispettes. Onda sen aq patşanyñ bizge istegen jaqsylyğy bolsa sony aitşy?
— Kömeiimde qara halyqtyñ mūqtajyna qinalğan zapyran tūr, — dedi Ojar qabağyn tüksitip. — Odan böten ne boluşy i̇edi mende?!
Seiten Ojarğa jyly jüzben qarady. «Men osydan beker kümändenip kelem-au. Qanyna tartpağannyñ qary synsyn demei me qazaq, qanyna tartyp-aq kele jatyr-au beibaq. Äkesi Qubet Qarjastyñ bel balasy i̇edi...».
— äitkenmen, qalauyn tapsa qar janady, — dedi Ojar qaitadan ün qatyp. — Aє patşanyñ da tilin taba bilgen jön. Osydan i̇eki jyl būryn köktemde Qaraötkeldiñ ağa sūltany Qūdaimendeniñ Qoñyrqūljasy qazaqtar balalarymyzdy sypaiğa — soldatqa alady dep seskenetinin aryz i̇etip Petrborğa bar-
ğanynda, patşa ağzamnyñ özi qazaq jigitteri i̇eş uaqytta da sypaiğa alynbaidy dep, būzau terisine mörin basyp, uağdasyn jibergen joq pa?
«Osynyñ özi qai soqpaqqa apara jatyr?» — dep Seiten tağy da seziktene qaldy. Söitse de:
— Būzau terisi i̇emes, būzau terisinen istelgen qağaz desetin. Qap-qalyñ bolatyn, özim körgem, — dedi ol jaibaraqat. — Sol qağazdan keiin ağa sūltan Qoñyrqūljanyñ qadiri ūlan-asyr östi. Sonyñ arqasy ğoi bū küni qalyñ Ar-
ğyndy şaşau şyğarmai ūstap otyrğany. Üiirin bermes osyndai bir marğasqa aiğyrlar bolatyn. — Seiten säl ündemei qaldy da, kürsine qaita söiledi, — jiyrma myñ jylqy aidağan Qūdaimende balasy ondai qağazdy aludyñ bir amalyn tapqan şyğar. Biraq aq patşa ädiletti bolsa Qasym töreniñ aryzyn nege tyñdamady?
— Qandai aryzyn?
— Qasym töre qazaq jerine bekinis salyp, pirkaz qūrudy toqtatuyn talap i̇etip osydan on jyl būryn qağaz jazğan joq pa? Odan ne şyqty? Jauap berudiñ ornyna jerimizge äsker üstine äsker tökti. Aqmola, Aiaköz, Baianauyl ökiriginiñ kindik ortasyna Aqtau bekinisin sala bastady. Būnysy i̇endi bükil Arqany qandy şeñberime alamyn degeni i̇emes pe? Osyny sezgen Qasym töre Qoqan handyğyna qarai auysty ğoi. Ondağy oiy Syr boiyndağy qalyñ qazaqty Abylaidyñ aq tuynyñ astyna jinap, dini bir Qoqanmen tize qosyp jūrtymyzdy tynyş, alañsyz i̇etu i̇emes pe i̇edi.
— Biraq Qasym töreniñ ol oiynan ne şyqty? — Ojar mysqyldai külgen tärizdi. — Taşkent qūşbeginen İesengeldi men Sarjannyñ aman qaituynyñ özi i̇ekitalai...
1824, iağni qazaqşa Meşin jyly Kökşetau prikazy qūryldy. Būl — aq patşanyñ Abylai ūrpağynyñ ata mekenine auyz saluy i̇edi. Osy jyldan bastap Qasym töre balasy Sarjan sūltan qol jinap patşa äskeri men ūstapty jaqtaityn Sämeke, Bökei, Uäli handardyñ ūrpaqtaryna, Kökşetaudyñ ağa sūltany Qara Toqanyñ Zilqarasyna qarsy küres bastady. Keide jeñip, keide jeñilip, basynan san aiqasty ötkizedi. Aqyrynda Qoqan handyğynyñ qol astyna i̇enip, 1834, iağni Jylqy jyly osy handyqtyñ bas küşi Taşkent qūşbegi, täjiktiñ Qalpy ruynan şyqqan Mämet älimmen tize qosyp, qazaq jerin Rossiiä imperiiäsynan bölip almaq bolyp, alty myñ äskermen Ūlytau öñirine keldi. Osy öñirge Qorğan atty bekinis tūrğyzyp, bizge qosylyñdar dep jan-jağyna jar salady, ağa sūltan, i̇el bilegen aqsaqaldarğa at şaptyrady. Bir jağynan şağyn-şağyn jasaq attandyryp, Qaraötkel, Kökşetau jerindegi qalyñ Arğyn i̇elin şaba bastaidy. Mūny i̇estigen Sibir gubernatory Ūlytauğa general-maior Bronevskii basqarğan alty zeñbirekti bir myñ äsker jiberedi. Bronevskii köp keşikpei Ūlytauğa taiaidy. Jaqyn qalğan patşa äskerinen qoryqqan Taşkent qūşbegi Qorğanğa azğantai sarbazdaryn qaldyryp, Betpaqdalağa qarai qaşady. Al Qorğan bekinisi köp soğyspai Bronevskiige beriledi. Taşkent qūşbegi Mämet älim qazaq jerin Rossiiä patşalyğynan oñai ala almaitynyna közi jetip, küresti birden toqtatady. Odaqtasynyñ mūndai opasyzdyğyn körgen Qasym töre balalary i̇endi Syr boiyndağy qazaqtardy jinap, Qoqan handyğynyñ yqpalynan qūtylmaq bolady. Biraq Taşkent qūşbegi būny sezbegensidi, aq patşamen küresuge qaita qol jiiämyz, keñeske balalaryñdy jiber deidi Qasym törege. Al ol qūrylğan qaqpandy añğarmaidy. Taşkentke jiyrma jigitpen qolbasşy balalary İesengeldi men Sarjandy, şūbyrtpaly Ağybai batyrdy, Sarjannyñ jiyrma jasar balasy İerjandy jolğa şyğarady. Būlardyñ Taşkentke ketkeni Arqağa da jetedi. Ojardyñ aityp kele jatqany osy jäit.
Seiten būl habardy būryn i̇estise de, mysqyldai söilengen sözden bir suyq kekesin añğaryp qaldy. Ojarğa seskene qarady. Kenet i̇esine osydan üş kün būryn qoinynan jūlyp alyp tastağan şūbar jylan tüsti.
Aidyn köldi, jasyl beldi, qarağai, qaiyñ syñsyğan qatpar-qatpar jartasty Baianauyldan attanğan Seiten Qaramendi tauy i̇etegin basyp, Balqaştyñ teriskei tūmsyğyndağy Myñ araldyñ batys jağyna ötpek i̇edi. Osydan üş kün būryn būlar Qaramendi tauynyñ şūraily i̇etegine jetken. Bir jetiden beri at üstinen tüspegen Seiten, köş ornyğysymen, jan-jağy anyq körinetin bir jartasty töbeniñ basyna şyğyp, köz şyrymyn aldyrmaq bolğan. Ūiyqtap ketken i̇eken. Üstinen bir suyq lep ötkendei sezindi. Közin aşyp aldy. İeşteñe de körinbeidi. İel jym-jyrt ūiqyda. Aspanda kümis ai ğana aqyryn jyljidy. Mūny ūiatqan ne? Seiten qozğalmai ün-tünsiz säl jatty. Sol mezette-aq keude tūsynda birdeme jybyrlağan siiäqtandy. Alaqanyn säl jūma, oñ qolyn keudesine qoiyp ūiyqtaityn ädeti bar i̇edi. Kenet aş qarnyna sūp-suyq birdeñe tidi. Seiten jylan i̇ekenin birden sezdi. Qozğaluğa bolmaidy. Tauly jerdiñ jylany uytty keledi. Jylan syrğyp keudesine taman kele jatyr. Mūndai suyq, mūndai yzğarly bolar ma! Talai ajalğa qarsy ūmtylğan Seiten batyr, jüregi attai tulap demin äzer aldy. Baiau syrğyğan jylan bir kezde Seitenniñ säl jūmuly alaqanynyñ arasyna basyn sūqty. Laqa bas, bilektei juan, qairaq tas tüstes tau jylanynyñ özi. İeger sausağynyñ biri dir i̇etse bitti, uly tilin salyp aluy kämil. İendi jylan basyn alaqan quysynan ötkizip, äri qarai jylji berdi. Sirä, tamaq tūsyna kelip oralmaq. Seiten bala jasynan jylan-şaiannan qorqyp körgen i̇emes. Mūndaidyñ talaiyn tabanyna basyp uly tilin suyrğany bar. Ädet qylğan qoldyñ bilektei juan jylannyñ alqym tūsynan qyşqaştai bop qalai jūmyla qalğanyn Seiten ony qoinynan alyp şyqqanda bir-aq bildi. Jylan iretile, būlqyna bilegine oralğanmen, küşti qol alqymynan bir-i̇eki ret mytyp-mytyp qysyp jiberdi de, bos büiendei öleksesin solbañ i̇etkizip anandai jerge top i̇etkizdi.
«Mynau Ojar da qoinyna kirgeli tūrğan sondai şūbar jylan i̇emes pe i̇eken?» Ojar qanşa şombal bolğanmen Seitenniñ qūryştai qatty qaruly qolynyñ bir mytyğanynan qalmaidy. Bordai opyrylyp at üstinen qūlap tüsedi.
Ojar Seitenniñ aşuly qabağynan bir sūmdyqty sezdi me, jañağy añğyrt aityp qalğan sözderin juyp-şaidy.
— Qoqan qūşbegilerine senu qiyn. Jeñiltek äiel tärizdi, özderiniñ köñil auğan jağyna qarai jalt i̇ete tüsuleri op-oñai... İesil i̇erler añğaldyqpen mert bolyp jürmese netsin.
«Joq, Ojar baiağy Ojar. Mūnymen birge bir qaiyqqa minuge bolady». Seiten jan-jağyna oilana köz tastady. Kün keşkirip qalğan i̇eken. Dala qūmait topyraqtanyp, jaz ortasy auyp sary balaqtana tüsken, taspa joñyşqa men jatağan, şeñgel kezdese bastağan. Är tūsta oidym-oidym qalyñ qarağai körinedi.
Kün soñğy säulesin adyr üstine jaiyp salyp, meñireu dalany qyzğylt säulege bölep, batuğa ainalğan.
Azdan soñ köş qalyñ qopaly, kökpeñbek oipatqa i̇endi. Būl ara Qarjas ruynyñ i̇eñ şalğai jailauy. Būdan äri Balqaş ölkesi, Sarysu alaby, Syr boiy bastalady. Samsai köşken jūrt art jaqtarynda būldyrai qarauytqan Arqa taularyna alañdai bastady. Qazir kün batady, jabylğan ymyrtpen birge tuğan ölkeniñ i̇eñ soñğy seleuiti de öşpek. Arttaryna būrylyp qarağan saiyn jüregine suyq semser tigeli tūrğandai köñilge mūñ, közge jas keldi. Alda ne kütip tūr? Baqyt pa? Mihnat pa?
Däl osy sätte batyp bara jatqan künmenen birge azaly, zarly ün i̇estildi. Yldiğa qarai i̇entelei qūlağan köştiñ bir büiirinen, jal-qūiryğy küzeuli taiğa mingen, i̇eki büiirin taianyp alyp, «İelim-ai» änin salğan on tört-on bes jasar qara tory qyz bala körindi. Tabiğat qinağan beikünä i̇eliktiñ balasyndai jylap keledi.
Köşke i̇ergen jūrttyñ köñil-küiin däl şertkendiginen be, tiri pende onyñ änin būzar i̇emes. Tömen qarap uhlei beredi. Seitennen «toqtat» degen būiryq bolmağan soñ, jūrt ändi mūñaia tyñdauda. Qyz bala şyryldai tolqidy:

Tuğan jerdiñ qiiä almai tau men tasyn,
Biz kelemiz tyia almai közdiñ jasyn,
Ne jazyp i̇ek, jasağan, taptatardai,
Köringenge halqymnyñ altyn basyn.

Arman i̇etip jazylmas jan jarasyn,
Ata-meken tastadyq keñ dalasyn.
Öz jeriñe syia almai barğanyñda
Ögei i̇elden, qairan jūrt, ne tabasyñ?

Şyqpai jatyp besikten qaiğy toryp,
Sarğaldaqtai jañbyrsyz qalğan solyp,
Qaida barsañ aldyñda Qorqyt köri,
Nege tudyq baqytsyz halyq bolyp.

Qyz balanyñ äni Seitenniñ kökiregin tyrnap jatqan tärizdi, qabağy salbyrap tūnjyrai tüsken. İeger än būdan äri sozylsa sonau artta qalyp bara jat-
qan tuğan jerine degen qasiretten jüreginen qan tamşylaityndai körindi. Osy bir būlqan-talqan bolyp kelgen küiikke şydai almağan Seiten «toqtat!» dep qolyn köterdi, qyz äni pyşaq keskendei üzildi.
İendi köş şūbalañdamai, aldy-artyn jiyp, köldi yğystai taiap keledi... Aldarynda jazyq alañ, odan ötse, arada qol sozym jerde özderi qaşyp bara jatqan ögei ölke.
Seiten birdemeden seskengendei atynyñ basyn tartty. Aldynan kölmen qatarlasa sozylğan qalyñ qopa qamystyñ özderi bettegen köz jeter-jetpes bir tūsynan, äldene qarañ i̇ete tüsken tärizdendi. Közi qanşa qyrağy bolsa da ne i̇ekenin anyq aiyra almady. Añ deiin dese, kisi boiy qamystan qalai körinedi? Adam deiin dese i̇elsiz qalyñ qopanyñ arasynan ne tappaqşy? Ūry-qary derlik, būl ara qara joldan şalğai... Älde būlardyñ izin añdyğan jau ma?
Seitenniñ köñiline kümän kirdi. Biraq Ojar ony būl küdikten ada i̇etti. Seiten körgendi bū da körgen i̇eken.
— Seiteke, — dedi ol atyn tebinip taiai tüsip, — köşti jinaqy ūstamasa bolmas. Būl Myñ aral qoinauy qorqynyşty. Qaban da, jolbarys ta bar desetin. Jaña baiqadyñyz ba, äne bir tūstan jügirgen qasqyrdy?..
— Men adam ba dep i̇edim.