Köşpendiler - II - Jantalas

— Seniŋ osylai deitiniŋdi sezetin i̇edim, — Abylai i̇ezu tartqandai boldy, — ras, han tağyna jetu üşin men ūzaq häm būralaŋ jol bastym... Biraq sol han tağy mağan ne üşin kerek i̇edi? Osy sūraqqa köŋil küiim tağy bir qasiret şekken küni jauap bereiin dep i̇edim ğoi. Sol kün tuğan sekildi... Adamğa ölimnen artyq qasiret bar ma? Al tyŋda... İä, handyq qūru, tek mansapqorlyqtan tudy ma sol arman? Joq, Būqar ağa, onda sen meni bilmegeniŋ. Qolyŋda küşiŋ bolmasa, kimge aitqanyŋdy istete alasyŋ? Ūly han tağyna otyrsam qazaq i̇elin özimniŋ degenime jetkizsem dep oilağam... Al soŋynan... Ädiletti ūly han bolsam halyq meniŋ būrynğy qiiänattarymdy ūmytady ğoi dep sengenmin...
— Biraq seniŋ qolyŋnan ondai han bolu kelmedi ğoi.
— Han bar jerde qiiänat bolmauy mümkin i̇emes i̇eken. Biraq men sol qiiänatymdy da, ozbyrlyğymdy da, halqymdy uysymda ūstau üşin jūmsadym, i̇el birligin küşpen saqtamaq boldym.
Būqar ündemei otyryp qaldy. Bir kezde baryp:
— İä, Abylai, sen qandy köz qara bürkit i̇ediŋ!
Sağan i̇eliŋdi aqqu qūstai ädemi äniŋmen basqarmadyŋ deu künä bolar... Olai basqarudy myna zamana kötermes te i̇edi, — dep Abylaidyŋ ūzyn, aryq sausaqtaryn sipady. — Al i̇endi būl jalğannan ötip barasyŋ, artyŋdağy ūl-qyzyŋa aitar qandai keŋesiŋ bar?
Abylai būl sūraqty kütken sekildi. Säl oilanyp jatty da, Būqarğa köziniŋ qiyğyn audardy.
— Ūl-qyz deisiŋ be?.. Meniŋ keŋesimmen jürer ūl-qyz bolar ma i̇eken? Söitse de i̇eki aitarym bar. Biri — qazaq az i̇el ğoi, azyp-tozyp ketpes üşin, qoldarynan kelse solardyŋ birligin saqtasyn. Birligi bar i̇eldi basqaru jeŋil. İekinşi aitarym — men i̇elu jyldan astam soğys jürgizdim. Jetpiske kelgen jasymda, meili aila qūraiyn, qolyma naiza ūstap maidanğa şyğaiyn, äiteuir şyğys jağymnan kelgen jauğa, äsirese, Qytaiğa qazaqtyŋ bir tūtam jerin bergem joq. Al batystan kele jatqan orys i̇eline, onyŋ bekinis, qala saluyna qarsy şyqpadym. Tipti qara şekpenderine i̇egin-jai da berdim. Osyny nege istedim? Aq patşamen til tapqym keldi. Ras, keide onyŋ qiiänaty da az bolğan joq. — Abylai özin Їş jüzdiŋ hany i̇etpegen ökpesin aitqysy keldi de kenet qūia qoidy. — Biraq «bitke ökpelep tonyŋdy otqa salma» degen, sol aq patşamen naiza arqyly i̇emes, söz arqyly til tabuğa tyryssyn. Būlai i̇etu özderine süieniş bolady. Aq patşa tiri tūrsa, Abylai ūrpağynan i̇el bileu üstemdigi ketpeidi...
— Abylai, — dedi Būqar jyrau, — ömirde qiyndyqty da, qyzyqty da köp kördiŋ, al sonda qandai ökinişiŋ bar?
— Ökinişim, — dedi Abylai kürsinip. — Öz basymnyŋ ökinişi... Üş jüzdiŋ basyn qosa almadym; az i̇elge han boldym. Qazaqqa mal i̇emşegin i̇emizgenmen, jer i̇emşegin i̇emize almadym. Orda Kökşetauda tūrğanda aqylşym bolğan Timofei İegorūlynyŋ keŋesimen Zerendi, Şortandyny jailağan töleŋgitterime i̇egin i̇egudi üiretsin dep orys mūjyqtaryn da äkeldim. Biraq mal baqqan, naiza ūstağan sorly qazaq, tez köndige qoimady. Jer degen altyn qazyna ğoi. İeki tepe suly jeri bar özbek, i̇eki üiir jylqysy bar qazaqtan bai tūrady. Jäne jūttan da quaŋşylyqtan da qoryqpaidy. Al men jaudan qazaqtyŋ jeri bitkenin qorğaimyn dep jürgenimde dünie qūrğyr ötip ketipti ğoi, bilmei qaldym...
Abylai ündemei säl jatty da, jūmylyp ketken közin qaitadan aşty, dünie şirkindi qimağandai saltanatty han saraiyna sūqtana bir qarady.
— Jyrau, i̇eger aitaryŋ bitse, meniŋ de senen sūrarym bar, soğan jauap berşi.
— Aityŋyz, han iem.
— Adamzatqa ärqaşanda quat beretin ümit degen ūly küş bar. Ol aqylyŋdy qanağattandyryp qiiäğa samğatady. Jigeriŋdi qamsyz qairai kök temirge saldyrtady. Men de būl dünieden köp närseden ümittengen i̇edim, jetken jerim osy boldy. — Abylai auyr kürsindi de tağy ündemei qaldy. Azdan keiin qaita söilep ketti. — Ümitsiz tek şaitan deidi qazaq. Joq, ol beker i̇eken. İeŋ ümitsiz — köktemi men jazy ötken, tereŋ tamyrlary qaita jasarmastai bop semgen kärilik i̇eken. — Ol tağy qinala kürsindi, — ärine, jetpis i̇eki jas kärilik pe? Biraq basymnan ötken qily-qily kezeŋderge köz jibersem, myŋ jyl jasağandaimyn. Joq, mazasyz oi, bitpes tartystan, tänim i̇emes, janym qartaiypty. Al janyŋnyŋ qartaiğany — şyn käriliktiŋ kelgeni, aldağy ümitiŋniŋ tegis söngeni... Ümitiŋniŋ söngeni — ol seniŋ ölgeniŋ! Būl aurudan jazylsam da, janym şarşağan kärilikten jazyla almaitynym kämil. Jazyludyŋ da keregi joq sekildi, biraq söitse de ölgiŋ kelmeidi i̇eken, äli de jer basyp, kün süiip jüre tūrsam deisiŋ...
— İä, han Abylai, myŋ jasasaŋ da ölim ärqaşanda i̇erte.
— Solai i̇eken! — Abylai auyr kürsindi. Sosyn özin özi keketkendei i̇ezu tartty. — Ölgeli jatyp, ölim äuestei, nege osynşama qaqsap kettim. Meniŋ aitaiyn degenim basqa i̇edi. — Ol i̇endi säl şiraq söilei bastady, — Hiua tūtqynynan özimdi alyp şyqqan Oraz qūldan bastap men düniede az adamnyŋ qanyn tökken joqpyn. Maidanda da öz qolymmen san i̇er jürek, albyrt jasty at jalyn qūştyrdym... Jazyğy bar, jazyğy joq, talai adamnyŋ qany moinymda... Ömir boiy, qazaq tärizdi azğantai i̇el qasqyr tektes kelse, sol jön dep oiladym. Öitkeni ol öz tirşiligi üşin alysa da, jūlysa da biledi. Qazaq i̇eli de sol qasqyr tärizdi öz tağdyry üşin kürese alsa ğana, tiri qalady dep ūqqam... Zaman tek özin de, basqany da aiaudy bilmeitin küştiniŋ zamany... Men i̇elimdi soğan baulydym. Özimdei boluyn köksedim. Biraq mūnym, mine, öler aldynda ğana tüsindim, dūrys i̇emes i̇eken... İel bolyp jer betinde qaludyŋ basqa da joly bar siiäqty... — Ol tağy şarşai söiledi. Kenet tağy basyn säl köterdi, — öziŋ körip otyrsyŋ, mağan i̇endi būnyŋ bäriniŋ qatysy joq... Tek i̇endi sen mağan mynany aitşy, osy meniŋ qūdai aldynda künäm köp pe? O düniege barğanda müŋkir-näŋkir «sen künäkarsyŋ» dep gürzisimen ūryp jürmei me, osy sūrağyma jauap berşi, janym tynyştalsyn.
Elu jyldan astam maidandas bolyp jürip, bir ret te Abylaidyŋ ajaldan qaimyqqanyn körmegen Būqar jyrau, onyŋ o düniege barğanda müŋkir-näŋkir gürzisinen qoryqqanyna taŋ qaldy. Äitse de ol Abylaidyŋ öler aldynda sonau özi tökken köp qannan şoşyp jatqanyn ūqty... Būqar jyrau jauap berip ülgirgen joq. Abylai aqyrğy ret yşqynyp demin aldy da, közin mäŋgi jūmdy.
Būqar jyrau ūzaq uaqyt qūlpytastai şoşiyp otyryp qaldy. Bir mezette ūiqydan ūianğandai, aldynda jatqan Abylaidyŋ qan-sölsiz sūsty betine qa-
rady.
Ol i̇endi aqyryn kübirlep söilep ketti.

Aza künde qan jylap
Qaiğydan qara būlt tūrar.
Qurai kenet jas qūraq
Aq qaiyŋ sätte mort synar.
Ajal, sende jan bolsa
Tilimdi udai salar i̇em,
Betiŋdi i̇etip qan-josa.
Toqtatar söz tabar i̇em!
Jeŋildi Būqar söz tappai,
Qūm bitedi kömeiin.
Keşir, hanym Abylai,
Qara tasqa ne deiin?

Bilseŋ de östip öterin,
Dünie sağan boldy tar.
Jalğyz täube i̇eterim:
Artyŋda qalğan atyŋ bar.

Būqar sozyla tūra kelip Abylaidyŋ betin japty. Sosyn aiağyn ilbip basyp syrtqa şyqty.
— Ua, halaiyq, — dedi dauystap. — Şaŋyrağyŋ qūlap jerge tüsti, han Abylai dünie saldy!
Üş jüz aza tūtyp Abylaidy Qoja Ahmet İassauidiŋ meşitine jerlegennen keiin, Būqar jyrau Saryarqağa qaitty. Halqymen tağdyry bir qart aqyn artyna būrylyp qarai-qarai, teristikke ūzai berdi...

* * *

İä, qazaq dalasyna Rossiiänyŋ kelui, qaita oralmas tarihtyŋ öktemdi jelisin jyldamdata tüsti. Būl kezde han, sūltandardyŋ, ru basy batyr, bilerdiŋ keşegi qolyndağy almas qylyşy, basybaily qūly — «impram» — qara būqara, i̇endi öziniŋ küşin anyq sezinip, qazaq degen aibarly jūrtqa ainalğan. Ūly orys halqymen birigip, būl jūrt özin qanauşy tapqa, feodaldyq qoğamynyŋ üstemdigin jürgizetin uäkilderi han, sūltan, bai-manaptarğa, olardyŋ qorğany Rossiiä patşalarynyŋ otarşylyq saiasatyna qarsy küres jolyna şyğa bastağan. Sana-sezimi ūiana tüsken, keşegi köşpeli i̇el, özderin tağy da almas qylyş i̇etip qoldaryna ūstap, ötip ketken handar zamanyn qaita ornatpaq bolğan Abylai ūrpaqtarynyŋ jantalastaryn da, qandy äreketterin de ūğa tüsken. Mūrattaryna jetu üşin i̇endi olar būl joldan basqa, jaŋa jol izdeuge kirisken.

Click or select a word or words to search the definition