Köşpendiler - II - Jantalas

— Seniñ osylai deitiniñdi sezetin i̇edim, — Abylai i̇ezu tartqandai boldy, — ras, han tağyna jetu üşin men ūzaq häm būralañ jol bastym... Biraq sol han tağy mağan ne üşin kerek i̇edi? Osy sūraqqa köñil küiim tağy bir qasiret şekken küni jauap bereiin dep i̇edim ğoi. Sol kün tuğan sekildi... Adamğa ölimnen artyq qasiret bar ma? Al tyñda... İä, handyq qūru, tek mansapqorlyqtan tudy ma sol arman? Joq, Būqar ağa, onda sen meni bilmegeniñ. Qolyñda küşiñ bolmasa, kimge aitqanyñdy istete alasyñ? Ūly han tağyna otyrsam qazaq i̇elin özimniñ degenime jetkizsem dep oilağam... Al soñynan... Ädiletti ūly han bolsam halyq meniñ būrynğy qiiänattarymdy ūmytady ğoi dep sengenmin...
— Biraq seniñ qolyñnan ondai han bolu kelmedi ğoi.
— Han bar jerde qiiänat bolmauy mümkin i̇emes i̇eken. Biraq men sol qiiänatymdy da, ozbyrlyğymdy da, halqymdy uysymda ūstau üşin jūmsadym, i̇el birligin küşpen saqtamaq boldym.
Būqar ündemei otyryp qaldy. Bir kezde baryp:
— İä, Abylai, sen qandy köz qara bürkit i̇ediñ!
Sağan i̇eliñdi aqqu qūstai ädemi äniñmen basqarmadyñ deu künä bolar... Olai basqarudy myna zamana kötermes te i̇edi, — dep Abylaidyñ ūzyn, aryq sausaqtaryn sipady. — Al i̇endi būl jalğannan ötip barasyñ, artyñdağy ūl-qyzyña aitar qandai keñesiñ bar?
Abylai būl sūraqty kütken sekildi. Säl oilanyp jatty da, Būqarğa köziniñ qiyğyn audardy.
— Ūl-qyz deisiñ be?.. Meniñ keñesimmen jürer ūl-qyz bolar ma i̇eken? Söitse de i̇eki aitarym bar. Biri — qazaq az i̇el ğoi, azyp-tozyp ketpes üşin, qoldarynan kelse solardyñ birligin saqtasyn. Birligi bar i̇eldi basqaru jeñil. İekinşi aitarym — men i̇elu jyldan astam soğys jürgizdim. Jetpiske kelgen jasymda, meili aila qūraiyn, qolyma naiza ūstap maidanğa şyğaiyn, äiteuir şyğys jağymnan kelgen jauğa, äsirese, Qytaiğa qazaqtyñ bir tūtam jerin bergem joq. Al batystan kele jatqan orys i̇eline, onyñ bekinis, qala saluyna qarsy şyqpadym. Tipti qara şekpenderine i̇egin-jai da berdim. Osyny nege istedim? Aq patşamen til tapqym keldi. Ras, keide onyñ qiiänaty da az bolğan joq. — Abylai özin Їş jüzdiñ hany i̇etpegen ökpesin aitqysy keldi de kenet qūia qoidy. — Biraq «bitke ökpelep tonyñdy otqa salma» degen, sol aq patşamen naiza arqyly i̇emes, söz arqyly til tabuğa tyryssyn. Būlai i̇etu özderine süieniş bolady. Aq patşa tiri tūrsa, Abylai ūrpağynan i̇el bileu üstemdigi ketpeidi...
— Abylai, — dedi Būqar jyrau, — ömirde qiyndyqty da, qyzyqty da köp kördiñ, al sonda qandai ökinişiñ bar?
— Ökinişim, — dedi Abylai kürsinip. — Öz basymnyñ ökinişi... Üş jüzdiñ basyn qosa almadym; az i̇elge han boldym. Qazaqqa mal i̇emşegin i̇emizgenmen, jer i̇emşegin i̇emize almadym. Orda Kökşetauda tūrğanda aqylşym bolğan Timofei İegorūlynyñ keñesimen Zerendi, Şortandyny jailağan töleñgitterime i̇egin i̇egudi üiretsin dep orys mūjyqtaryn da äkeldim. Biraq mal baqqan, naiza ūstağan sorly qazaq, tez köndige qoimady. Jer degen altyn qazyna ğoi. İeki tepe suly jeri bar özbek, i̇eki üiir jylqysy bar qazaqtan bai tūrady. Jäne jūttan da quañşylyqtan da qoryqpaidy. Al men jaudan qazaqtyñ jeri bitkenin qorğaimyn dep jürgenimde dünie qūrğyr ötip ketipti ğoi, bilmei qaldym...
Abylai ündemei säl jatty da, jūmylyp ketken közin qaitadan aşty, dünie şirkindi qimağandai saltanatty han saraiyna sūqtana bir qarady.
— Jyrau, i̇eger aitaryñ bitse, meniñ de senen sūrarym bar, soğan jauap berşi.
— Aityñyz, han iem.
— Adamzatqa ärqaşanda quat beretin ümit degen ūly küş bar. Ol aqylyñdy qanağattandyryp qiiäğa samğatady. Jigeriñdi qamsyz qairai kök temirge saldyrtady. Men de būl dünieden köp närseden ümittengen i̇edim, jetken jerim osy boldy. — Abylai auyr kürsindi de tağy ündemei qaldy. Azdan keiin qaita söilep ketti. — Ümitsiz tek şaitan deidi qazaq. Joq, ol beker i̇eken. İeñ ümitsiz — köktemi men jazy ötken, tereñ tamyrlary qaita jasarmastai bop semgen kärilik i̇eken. — Ol tağy qinala kürsindi, — ärine, jetpis i̇eki jas kärilik pe? Biraq basymnan ötken qily-qily kezeñderge köz jibersem, myñ jyl jasağandaimyn. Joq, mazasyz oi, bitpes tartystan, tänim i̇emes, janym qartaiypty. Al janyñnyñ qartaiğany — şyn käriliktiñ kelgeni, aldağy ümitiñniñ tegis söngeni... Ümitiñniñ söngeni — ol seniñ ölgeniñ! Būl aurudan jazylsam da, janym şarşağan kärilikten jazyla almaitynym kämil. Jazyludyñ da keregi joq sekildi, biraq söitse de ölgiñ kelmeidi i̇eken, äli de jer basyp, kün süiip jüre tūrsam deisiñ...
— İä, han Abylai, myñ jasasañ da ölim ärqaşanda i̇erte.
— Solai i̇eken! — Abylai auyr kürsindi. Sosyn özin özi keketkendei i̇ezu tartty. — Ölgeli jatyp, ölim äuestei, nege osynşama qaqsap kettim. Meniñ aitaiyn degenim basqa i̇edi. — Ol i̇endi säl şiraq söilei bastady, — Hiua tūtqynynan özimdi alyp şyqqan Oraz qūldan bastap men düniede az adamnyñ qanyn tökken joqpyn. Maidanda da öz qolymmen san i̇er jürek, albyrt jasty at jalyn qūştyrdym... Jazyğy bar, jazyğy joq, talai adamnyñ qany moinymda... Ömir boiy, qazaq tärizdi azğantai i̇el qasqyr tektes kelse, sol jön dep oiladym. Öitkeni ol öz tirşiligi üşin alysa da, jūlysa da biledi. Qazaq i̇eli de sol qasqyr tärizdi öz tağdyry üşin kürese alsa ğana, tiri qalady dep ūqqam... Zaman tek özin de, basqany da aiaudy bilmeitin küştiniñ zamany... Men i̇elimdi soğan baulydym. Özimdei boluyn köksedim. Biraq mūnym, mine, öler aldynda ğana tüsindim, dūrys i̇emes i̇eken... İel bolyp jer betinde qaludyñ basqa da joly bar siiäqty... — Ol tağy şarşai söiledi. Kenet tağy basyn säl köterdi, — öziñ körip otyrsyñ, mağan i̇endi būnyñ bäriniñ qatysy joq... Tek i̇endi sen mağan mynany aitşy, osy meniñ qūdai aldynda künäm köp pe? O düniege barğanda müñkir-näñkir «sen künäkarsyñ» dep gürzisimen ūryp jürmei me, osy sūrağyma jauap berşi, janym tynyştalsyn.
İelu jyldan astam maidandas bolyp jürip, bir ret te Abylaidyñ ajaldan qaimyqqanyn körmegen Būqar jyrau, onyñ o düniege barğanda müñkir-näñkir gürzisinen qoryqqanyna tañ qaldy. Äitse de ol Abylaidyñ öler aldynda sonau özi tökken köp qannan şoşyp jatqanyn ūqty... Būqar jyrau jauap berip ülgirgen joq. Abylai aqyrğy ret yşqynyp demin aldy da, közin mäñgi jūmdy.
Būqar jyrau ūzaq uaqyt qūlpytastai şoşiyp otyryp qaldy. Bir mezette ūiqydan ūianğandai, aldynda jatqan Abylaidyñ qan-sölsiz sūsty betine qa-
rady.
Ol i̇endi aqyryn kübirlep söilep ketti.

Aza künde qan jylap
Qaiğydan qara būlt tūrar.
Qurai kenet jas qūraq
Aq qaiyñ sätte mort synar.
Ajal, sende jan bolsa
Tilimdi udai salar i̇em,
Betiñdi i̇etip qan-josa.
Toqtatar söz tabar i̇em!
Jeñildi Būqar söz tappai,
Qūm bitedi kömeiin.
Keşir, hanym Abylai,
Qara tasqa ne deiin?

Bilseñ de östip öterin,
Dünie sağan boldy tar.
Jalğyz täube i̇eterim:
Artyñda qalğan atyñ bar.

Būqar sozyla tūra kelip Abylaidyñ betin japty. Sosyn aiağyn ilbip basyp syrtqa şyqty.
— Ua, halaiyq, — dedi dauystap. — Şañyrağyñ qūlap jerge tüsti, han Abylai dünie saldy!
Üş jüz aza tūtyp Abylaidy Qoja Ahmet İassauidiñ meşitine jerlegennen keiin, Būqar jyrau Saryarqağa qaitty. Halqymen tağdyry bir qart aqyn artyna būrylyp qarai-qarai, teristikke ūzai berdi...

* * *

İä, qazaq dalasyna Rossiiänyñ kelui, qaita oralmas tarihtyñ öktemdi jelisin jyldamdata tüsti. Būl kezde han, sūltandardyñ, ru basy batyr, bilerdiñ keşegi qolyndağy almas qylyşy, basybaily qūly — «impram» — qara būqara, i̇endi öziniñ küşin anyq sezinip, qazaq degen aibarly jūrtqa ainalğan. Ūly orys halqymen birigip, būl jūrt özin qanauşy tapqa, feodaldyq qoğamynyñ üstemdigin jürgizetin uäkilderi han, sūltan, bai-manaptarğa, olardyñ qorğany Rossiiä patşalarynyñ otarşylyq saiasatyna qarsy küres jolyna şyğa bastağan. Sana-sezimi ūiana tüsken, keşegi köşpeli i̇el, özderin tağy da almas qylyş i̇etip qoldaryna ūstap, ötip ketken handar zamanyn qaita ornatpaq bolğan Abylai ūrpaqtarynyñ jantalastaryn da, qandy äreketterin de ūğa tüsken. Mūrattaryna jetu üşin i̇endi olar būl joldan basqa, jaña jol izdeuge kirisken.