Köşpendiler - II - Jantalas

— İä, qyrğyzdyŋ manaby men qazaqtyŋ hanyna ataq, mal-mülik, töleŋgit, qūl kerek boldy. Biraq odan kim ziiän kördi? Qylşyldağan aldaspan jazyğy joq qara būqaranyŋ basyn qara jerge domalatty. Būny da sender sol jazyğy joq jigitterdiŋ qolymen istediŋder! Sol sebepten de bauyrlas i̇eki i̇eldiŋ arasyna qastyqtyŋ uyn qandaryna siŋiruge tyrystyŋdar. Qūdai būndai qyrğyndy özge halyqtardyŋ basyna bere körmesin! Öşpendilik uy i̇endi ūrpaqtan ūrpaqqa ketsin dediŋder, küştiler. Söitip qastyq örşi beruin tileisiŋder. Bizge i̇eŋ jaqyn qyrğyz halqy i̇edi. Sol halyqqa önege bolar artyŋa ne qaldyryp barasyŋ? Qaldyrğanyŋ — Jaiyl qyrğyny ma?
— Ol qyrğyn da ūmytylmas deisiŋ be, jyrau?
— Ūmytylady, nege ūmytylmasyn, ol üşin...
— Söile jyrau!
— Ol üşin jer betinde handar men manaptar bolmauy kerek.
Abylai i̇ezu tartty.
— İel i̇erkesi jyraulardyŋ tek bolğandy ğana i̇emes, bolmaityn jaidy da aituğa qaqysy bar. Söile! Mağan tağy qandai aiyp tağasyŋ!
— Bes batyryn at qūiryğyna bailap öltirgeniŋdi Qoŋyrat jigitteri keşedi dep oilaisyŋ ba?
— Men ölmei tūryp, i̇eşkim oğan qūn sūrai qoimas!
— Sen de mäŋgi-baqi tiri tūra almaisyŋ. Abylai? Kesilgen terektei bir küni sen de qūlaisyŋ. Sonda deneŋ būzylyp bitpei-aq qanmen jelimdep qūrğan handyğyŋ ydyrai bastaidy. So kezde bar aiybyŋ, su jylannyŋ basyndai şoşaiyp-şoşaiyp şyğa keledi. Seniŋ süiegiŋ qurap qalsa, zaman osylai tūra berse, Bojbannyŋ jetinşi ūrpağy bes batyrynyŋ qalai ölgenin ūmytpaidy. «Bolaşaq» degende meniŋ aitarym osy, Abylai. Tögilgen qandy qalai japsaŋ da bäribir şüberektiŋ betine şyğady. Zamanymyz dürbeleŋ boldy dep, döreki iske jol beru künä. Qiiänatty isteu jeŋil, joiu qiyn. Al sol qiiänatty örbitip jürgender kimder? Myna sen, han Abylai. Kişi jüzdiŋ hany Nūraly, Qoqan ämirleri, Qyrğyz manaptary. Patşa men boğdyhandar!
— Sonda meni madaqtağan tolğaularyŋ jalğan bolğan ğoi?
— Ol tolğaulardyŋ bäri seniŋ ūstağan jolyŋa sengendikten tuğan. Biraq meniŋ sol senimimdi aqtamadyŋ, Abylai!
Ekeui tağy biraz uaqyt ündemei qaldy. Kün batuğa ainalğanda, Abylai atynyŋ basyn tartyp, qoldyŋ qonatyn jerin körsetti. Būl bir qūraqty qara sudyŋ jağasy i̇edi. Jigitteriniŋ han şatyryn qalai tigip jatqanyn Abylai bir mezet qarap tūrdy da tağy Būqar jyraudyŋ qasyna keldi.
— Sen aitqan pälsapalardy i̇emes, basqa jäitterdi oilaudamyn, — dedi ol bir türli qajyğan keiippen, — qiiänat pen ädilettik, zūlymdyq pen jaqsylyq. Būnyŋ bäri men bastağan is i̇emes... Oiğa qaldyrğan basqa dünie. Handyğyŋ berik i̇emes dediŋ — būl söziŋ şyndyq. Biraq meniŋ handyğymnyŋ osaldyğy qanmen jelimdelgeninen i̇emes...
— Sonda nede?
— Orystyŋ Omby tärizdi qalalarynda talai ret bolğanymdy öziŋ de bilesiŋ. Sol qalalarğa kelisimen küzetşilerimnen bölinip, köşelerin jeke aralaitynmyn... Jan-jağyma qarap, körgenimdi oiğa sap ūzaq jüretinmin. Orys qalalary bizdiŋ şyğys i̇eliniŋ köşeleri qyŋyr-qisyq Būhar, Hiua, Samarqant sekildi i̇emes... Köşeleri tüp-tüzu, keŋ, biri men biriniŋ arasy mölşerlenip bölingen.
— Onda ne tūr? — dedi Būqar jyrau. — Samarqanttyŋ köşeleri tar, qisyq bolğanmenen Aqsaq Temir ziratynyŋ, Bibi hanum meşitiniŋ qaida i̇ekenin tauyp baruğa bolady ğoi...
— Joq, mäsele onda i̇emes, basqada. Şyŋğyshan äskeri nesimen küşti bop i̇edi, i̇esiŋde bar ma?.. Öziniŋ tärtibimen, iriktelip qūrylğan sanymen küşti i̇emes pe i̇edi. Är tümende on myŋ jauynger bolğan. Är jauynger öziniŋ ornyn bilgen. Bükil äsker sol qalpymen jürip otyrğan. Är sypai janyndağy körşisi ja-
iynda jauapty i̇edi. Osylai temir tordai bop qatyp qalğan qalyŋ qol Şyŋ-
ğyshan tiri kezinde şebin būzbai şabuyl jasap, bükil älemniŋ teŋ jartysyn jaulap alğan. Al ūly han ölisimen aldymen tümender tärtibi būzyldy, birine-biri kesirin tigize bastady...
— İä, sosyn?
— Şyŋğyshannyŋ tärtipti, myzğymas tümenderinen qoryqqan basqa halyqtar i̇endi özderiniŋ ömirin sol Şyŋğyshannyŋ tümenderindei qatal tärtippen qūra bastady. Tipti köşeleriniŋ arasyna deiin ölşep qoiğandai. Mine, būl i̇elderdiŋ küştiligi qaida jatyr! Bolaşaqtary da osynda! Barlyğy belgilengen, mölşerlengen! İegin i̇ekken, qala salğan. Qalasynan da, i̇egininen de i̇eşkim qaşyp kete almaidy. Tört tağandap jerge jabysyp qalğan. Jerdiŋ üstin bylai qo-
iyp, astyna da kirip barady. Öskemende kördim, üstindegi topyrağyn arşyp, astynan temir men qorğasyn alyp jatyr. Sol temirden zeŋbirek pen soqa qUiady. Al biz bolsaq malymyzdyŋ soŋynan qūla tüzde qaŋğyp jürmiz. Dalamyz ülken dep maqtanamyz. Biraq ol da qanşağa barady deisiz. Körşilerimiz bizdi jan-jağymyzdan qysyp kele jatyr. İeger i̇egin i̇egip, qala salyp, ken qorytyp üirenbesek, tübi qūryp ketuimiz de ğajap i̇emes.
— İertegige ainalğan sonau köne zamanda qazaq jerinde de qala salynyp, i̇egin i̇egilgen, — dedi Būqar jyrau. — Sosyn seniŋ babaŋ Şyŋğyshan keldi, köş soŋynan şūbatylğan şaŋdai biz de soŋynan i̇erdik. Sol künnen bastap dünie älem-tapyryq bop, şatysyp, ketti ğoi...
— Ūly babam qiratqan qalalardy, mümkin, mağan qaitadan tūrğyzu kerek bolar?
— Orys qalalarynan nege köziŋdi almaitynyŋdy i̇endi tüsindim! — dedi Būqar jyrau. Onyŋ közqarasynda äri taŋyrqağandyq, äri qobaljyğandyq bar i̇edi....
Ülken Orda hany Abylai, osy kezde Omby general-gubernatory būnymen kelispei han auylynyŋ jazğy jaiylymdarynyŋ biri Zerendi köli men Sandyqtau maŋynda jaŋa bekinister salyp jatqanyn i̇estidi. Jäne däl osy kezde «Rossiiä» imperiiäsynyŋ işi būlqan-talqan bop bülinude i̇eken!» — degen habar jetken. «Öldi degen orys patşasy Üşinşi Petr tiri bop şyğypty. Ol qazir Jaiyq qazaq-orystaryn bastap Peterburgke qarsy şyğypty. Peterburgti alyp, qaitadan taqqa otyrmaq i̇eken. Oğan başqūrt, mordva sekildi būratana ūlttar da qosylypty».
Aq patşa basyna kün tuğaly tūrğan osy alasapyran mezgildi han paida-
lanğysy keldi. Jaŋa ğana auyl-auyldaryna qaitarylğan qazaq jigitteri qaitadan jinalsyn dep, jan-jaqqa at şaptyrdy. Qol jinalysymen Kökşetau, Qyzyljar qalalaryna attanbaq boldy. Būl habardy i̇estigen Orynbor gene-
ral-gubernatory da öz äskerin qazaq dalasynyŋ şetine äkep, toitarys beruge
daiyndaldy. Bekinisterdiŋ qabyrğalaryna zeŋbirekter ornatyldy. Būl zeŋbirekterdiŋ birazy qazaq jigitteri şabuyl jasaityn dalağa qarai qoiylsa, qalğanyn bügin bolmasa i̇erteŋ Pugaçevtiŋ barlauşylary keletin tūsqa bekitti. İereuilge şyqqan Pugaçev jasaqtary Jaiyq boiyndağy, Orynbordan basqa bekinisterdi tügel alğan habary i̇estildi. «Jaŋa patşağa başqūrt auyldary da qosylyp jatyr i̇eken!» degen «ūzyn qūlaq» bükil qazaq dalasyn şarlap ketti.

... İä, orys patşasyna ketken jerleri men onyŋ sol jerlerge salğan qalalaryn aluğa būl bir yŋğaily kez i̇edi. Bekinisterinde şamaly ğana garnizondary bar orys qalalarynyŋ, köp jylğy soğysta äbden şynyqqan Abylaidyŋ atty äskerine tötep berui i̇ekitalai bolatyn. Onyŋ üstine būl garnizondardağy soldattardyŋ özderi de «qatyn patşağa» degen narazylyğyn jasyrmai, aşyq aita bastağan. Kün saiyn äsker arasynan Pugaçev jasaqtaryna qaşuşylar da köbeigen.
Abylai, joryqqa şyğu aldynda han keŋesin şaqyrmaq boldy. Osy keŋeste özin Üş jüzdiŋ atynan qimyldauğa rūqsat aludy basty mäsele i̇etip qoiudy oilağan.
Biraq han şeşimi kürt özgerdi. Oğan sebep bolğan Jaiyq jağasynda bir töleŋgittiŋ äkelgen haty i̇edi. Būl hatta Jaiyq boiynyŋ bir top batyrlary Arqa jigitterin küreske şaqyrğan. «Orys bekinisterin talqandap, jasaq bop qūralyp, Jaiyq boiyndağy jaŋa patşağa kelip qosylyŋdar — degen būl hatta. — Jaŋa patşa orys, qazaq, başqūrt, tatar basybaily qūl, han töleŋgiti demeidi, bäriŋdi birdei bostan i̇etedi».
Han nökerleri hatty taba almağan, biraq töleŋgitti ūstap Abylaiğa alyp kelgen.
— Kimsiŋ? — degen han onyŋ betine tesile qarap.
— Töleŋgit hanğa basyn da igen joq. Tanau şemirşegi jūlynğan, keŋ maŋdaiyna temirmen küidirip basqan «ū» degen ärip bar. Būl «Ūry» degen sözdiŋ belgisi. Mūndai taŋba tärtip būzğan, ne qaşudy oilağan tūtqyndarğa patşanyŋ ken şyğaratyn oryndarynda salynatyn.
— Tanymai qaldyŋ ba meni, Abylai han?!
Abylaiğa töleŋgit dausy tanys sekildi körindi.
— Özderin özderi batyr dep atağan alaiaqtardyŋ haty qaida?
— Batyr degen at äkesiniŋ däuletimen birge kelmeidi, jigit adam qan maidanda i̇erlik körsetip özi alady! — dedi töleŋgit kekete külip.
Abylai jigitti i̇endi tanydy.
Būl baiağy jalğyz köz Oraqtan tarağan Qiiäq pen TUiaq qūldardyŋ ūrpağy Nauan ūstanyŋ jalğyz balasy Kerei i̇edi. Ol Bögenbaidan keiin de talai qandy ūrystarğa qatysqan. İeŋiregen i̇er bola tūrsa da, aqyrynda handarğa i̇erip, adam balasy birin-biri aiamai qyrğan joryqtardan jüregi şailyqqan. Söitip ol jylqy baqqan auyldyŋ bostan jigiti bop otyryp qalğan. Biraq ömirdiŋ qiiänaty ony qaitadan qandy tartysqa alyp kelgen. Biraq būl jolğy tartys özgeşeleu i̇edi. Künderdiŋ küninde uaqytynda hanğa degen garaj-qarajatyn tölei almai, ol bir sūltanğa bes baitalğa töleŋgittikke satylğan-dy. Bir küni būnyŋ jasöspirim qyzyn sūltannyŋ zorlap jatqan üstinen şyğyp, ony qanjarymen jaryp öltirgen. Abylai isin qarap, kisi öltirgeni üşin, patşa ükimetiniŋ qolyna bergen. Al patşa soty kümis şyğaratyn jerge katorgağa aidağan...
— İä, qaidan jürsiŋ, jylqyşy Kerei! —dedi Abylai, — öziŋ sekildi kisi öltirgişter baryp qosylyp jatqan jaŋa «orys patşasy» kim?
Kerei tisin aqsita küldi.
— Jai kisini öltiru obal. Al sūltandy öltiru — sauap. Alla tağalanyŋ özi ondai künäŋniŋ teŋ jartysyn keşedi.
— Bükil künäŋdi keşu üşin ne isteu kerek?
— Handy öltiru kerek! — dedi Kerei sabyrly ünmen.
Taqymyna qyl būrau sap qinağanmen, Kerei Pugaçev batyrlarynyŋ hatyn kimge bergenin aitpady. Kelesi küni ony asau aiğyrdyŋ qūiryğyna bailap, azaptap öltirdi. Sol küni tünde han töleŋgit aulynyŋ jüz i̇elu jigiti Pugaçev i̇ereuilşilerine qosylmaq bop qaşyp ketti. Olardyŋ işinde Kereidiŋ i̇er jetip qalğan i̇eki balasy da bar. İerteŋine myŋ jarym nökerimen qaşqyndardy Abylaidyŋ özi bir kişkentai özenniŋ jağasynda quyp jetip, aldyna sap aidap qaituğa qorşai bergeninde, kenet gürsildegen myltyq dauysy şyqty. Birden on şaqty nökeri oqqa ūşqan Abylai amalsyz qamysty saiğa baryp tyğyldy. Jaŋa salynyp, jatqan bekinistiŋ bir rota soldaty ofitserlerin öltirip, qazaq jigitterimen birge Pugaçev äskerine qaşqanyn han artynan i̇estidi.
Amal joq, būlarğa şeginuge tura keldi. Abylai Ordasyna qaityp kelgennen keiin, orys bekinisterimen şektese otyrğan Qarauyl ruynan joryqqa şaqyrylğan jigitterdiŋ teŋ jartysy kelmegenin bildi. Auyl bileri men aqsaqaldary Abylaiğa «kedei bitkenniŋ bäri orys i̇ereuilşilerine qosylyp ketti» dep habar berdi. Osy künnen bastap han töleŋgitterinen de künine i̇eki-üş adam joq bolyp otyrdy. Keşegi «käpir» dep özderi qorqytqan orys qara şekpenderine auyl jigitteriniŋ i̇erkimen baryp qosylyp jatqanyn körgen sūltandar i̇endi zäre-qūttary qaşyp sasaiyn dedi. Jūrt qaharynan qoryqqan keibireuleri orys bekinisterine tyğyldy...
Bir jeti boiy Abylai han ordasynan şyqpai qoidy. Bir nökerin Omby general-gubernatoryna, i̇ekinşisin Orynborğa şaptyrdy. Üş jetiden keiin Abylai men Nūraly Tobyl özeniniŋ jağasyndağy bir şağyn bekiniste kezdesti. Būl mäjiliske Orynbor men Ombydan kelgen orys ofitserleri de qatynasty.
Osy mäjilisten keiin Abylai men Nūralynyŋ jasaqtary bükil qazaq dalasyn şarlap ötti. Pugaçev köterilisşilerine qosylmaq bop qaşyp bara jatqan qazaq jigitteri men orys soldattaryn lek-legimen ūstady. Olardy moiyndaryna arqan bailap süiretip, orys bekinisterindegi käri qylyş ofitserlerine aparyp tapsyrdy. Jarty sağattan keiin būlardyŋ bastary kesilip, «kimde-kim bülikşilerge qosylğysy kelse, osylai öledi» dep bekinis qabyrğalaryna qoiyldy.
Abylai men Nūraly arnauly jasaq şyğaryp, köteriliske qosylğan auyldardy şapty. Būl jasaqqa patşa ükimetine adal qyzmet istep kele jatqan qazaq myrzalary men orys ūlandary birigip, qazaqpen körşiles başqūrt auyldaryn da botadai bozdatty. Sonda toqsan üştegi Būqar jyrau aşulanyp, öziniŋ:

Abylai-au, Abylai,
Momynğa kelip bek boldyŋ...

dep bastalatyn ataqty tolğauyn aityp i̇edi.

Ökpeŋmenen qabynba,
Ötiŋmenen jarylma,
Oryspenen soğysyp,
Basyŋa mūnşa kötergen
Jūrtyŋa jaulyq sağynba.
Küniŋde mendei jyrlaityn
Toqsan üşte qariiä
Endi de sağan tabylmas

dep bitetin, orys halqymen dostasuğa şaqyrğan jyry bükil qazaq i̇eline tarady. Būl tolğauğa qūlaq qoiğan jailaudağy jylqyşy, küzettegi jauynger i̇endi qaşqyn orys soldattaryn ūstap berudiŋ ornyna, Abylai nökerlerine «el arasyn būzğaly jürsiŋder» — dep, özderine tap berudi şyğardy.
El arasynda Abylaiğa degen narazylyq tua bastady. Han jasağyna kelip qosyludan göri, qazaq jigitteri Jaiyqtyŋ arğy betindegi Pugaçevtiŋ belgisiz batyrlarynyŋ qol astyna qaşty. Bükil qazaq jerinde tünde janğan ottar köbeidi. Ol otty qorşai otyrğan i̇ereuilşil jigitterdiŋ qosylyp salğan änderi jiı i̇estile bastady. Olarğa Pugaçev köterilisiniŋ habaryn jetkizgeli asyğa şapqan salt attylardyŋ dübiri kelip ūlasty.
Sondai künderdiŋ birinde Būqar jyrau Burabai köliniŋ jağasynda «Abylai alaŋy» atanğan jerdegi han Ordasyna keldi. Jyraudyŋ Abylaidy bilgenine jarty ğasyrdan asyp ketken-di. Joŋğar qolyna «Abylailap» jeke şapqan jas jigit äli künge deiin jyraudyŋ i̇esinde. Jigit ağasy bolyp Qalden Tserenge tūtqynğa tüsken Abylaidy da jyrau ūmytqan joq. Betiniŋ tamyry bir bülk i̇etpei, adam qanyn belşeden basyp jürgen bügingi Abylai da jyraudyŋ köz aldynda. Osynyŋ bärin biletin jüzge kelgen jyrau Abylaidyŋ däl qazirgidei qūty qaşyp, äbigerlengen kezin körgen i̇emes. Qartaia bastağan han, qarsy aldyndağy bir zatqa közi tūraqtamai, qolyndağy qamşysyn bilep jūrttyŋ apşysyn quyryp jür.
Han aulynyŋ aq üileri äldeqaşan jyğylğan. Sary atan, qara ingenderge äldeqaşan artylğan. Köş aldy qozğalyp ta ketken. Küngei jaqqa qarai aidalğan üiir-üiir jylqylar men qotan-qotan qoilary da äldeqaşan Kökşeniŋ hoş iısti qyrqa belesterinen asyp ülgirgen. Būl äbiger — han aulynyŋ köşu äbigeri. Osydan üş kün būryn Abylai han Ordasyn i̇elimniŋ köne astanasy Türkistanğa köşirem dep jariiälağan. Sol sağattan bastap han auyly äbigerge tüsken. Töskeidegi jylqyğa, jeke qonğan ağaiyn-tuysqa habarşy şapty-
rylğan.
ärine, han ordasynyŋ Türkistanğa köşirilui, qazaq i̇eliniŋ köne astanasyn izdegendikten i̇emes i̇edi. Qazir qai astananyŋ köne, köne i̇emestigine qaraityn Abylaida mūrşa joq-tyn...
— İapyrmai, jettiŋiz be, jyrauym? — dedi Abylai, attan tüsip jatqan Būqardy körip, — jolyŋyzda, äiteuir, i̇eşkim kedergi bolğan joq pa?..
— Qazir jol boiy tolğan adam ğoi, — dedi jyrau oiyn aşyp aitpai.
— İä, qazir jol boiynda tonauşy köp. Jūrt būzyldy ğoi!
Būqar jyrau tağy bir oi tastady.
— Qartaiğanda dünie bitkenniŋ bäri jaman körinetin ädeti.
— Joq, odan i̇emes! — dedi Abylai.
Sözimdi i̇eşkim tyŋdap tūrğan joq pa degendei, Abylai jan-jağyna qa-
rady.
— Men būl arada otyrsam, myna jūrt han i̇etip qaldyrmaidy!
Būqar jyrau jağdaiğa i̇endi tüsindi.
— Orys qalalaryndai qala salam degen öziŋ i̇emes pe i̇ediŋ...
— Qarğys atsyn mūndai qalalardy! — dedi Abylai qolyn sermep. — Būl qalalardy men tek gubernator, jandaraldar ğana bileidi dep oilaitynmyn. Astanasynda qatyn patşanyŋ tūratynyn da biletinmin. Tübi olarmen til tabysarmyn deuşi i̇edim. Biraq meniŋ oilağanymdai bolmai şyqty. Būl qalalarda bastyqtaryna bağynğysy kelmeitin bülikşiler de tūrady i̇eken. Kelimsekterden ülgi alğan qūl-qūtan, malşy-jalşy, kedei tobyr indet kelgendei äbden bülinip barady.
— Han Abylai, i̇endi mine şynyŋdy aityp tūrsyŋ! — dedi Būqar külimsirep.
— Nege jalğyzsyŋ, jyrau? Ünemi qasyŋa i̇erip jüretin serikteriŋ qaida? Qazir biz jolğa şyğamyz ğoi...
— Joq, men osy arada qalamyn! — dedi Būqar jyrau, äldeqaidağy kök-
jiekke köz jiberip.
...Altyn säulesi büldirgendi, jidekti jasyl dalany nūrğa bölep, kün joğary köterile berdi. Köşken jūrttyŋ ornynda qalğan ottar sönuge ainalğan. Töbe basyndağy Būqar jyrau küngei jaqqa qarap äli tūr. Alystağy belesten asyp, han köşi birtindep joğalyp barady. Kökjiekten köterilgen sağymmen oinap, Abylaidyŋ aq tuy būldyr qağady...

Epilog

Bir myŋ jeti jüz seksen birinşi, Ūlu jyly Türkistan ölkesine öte auyr jyl boldy.
Gulei soqqan ystyq jel şahar maŋynyŋ maida qūmyn kökke köterip, jan-januardyŋ közin aştyrmai, tūtyğyp tūrdy. Jaz şyqqaly bir tamşy jaŋbyr körmegen sūr topyraqty taqyr dala arsa-arsa bop jarylyp ketken... Tabiğattyŋ osynau qiiäpat qysymy jetpiske kelip hal üstinde jatqan Abylaidyŋ da tynysyn tarylta berdi. Biraq ol bükil denesi qūrysyp, jüregi qabynyp, auyr nauqas ökpesine bizdei qadalsa da, dauys şyğaryp syr beretin i̇emes. Şoğy söngen qolamtadai künnen-künge bozara tüsip, sönip bara jatty. İä, būl auru sonau Ümbetei jyrau kelip, Bögenbai batyrynyŋ ölimin i̇estirtken künnen bas-
talğan-dy. So küni Abylai bir türli qobaljuda i̇edi. Üş jüzdiŋ i̇el-jūrty özin Ülken Ordanyŋ hany i̇etip boz bieniŋ sütine şomyldyryp, aq kigizge kötergen küninen segiz jyl ötken soŋ, Abylai bükil qazaq hany i̇etip bekituin sūrap, balasy Tūğymdy bas i̇etip, Peterburgke i̇elşiler attandyrğan. Bekerge qauiptenbegen i̇eken, İekinşi İekaterina qatyn patşa ony tek Orta jüzdiŋ ğana hany i̇etip tağaiyndady. Būl habardy i̇estigende Abylai barmağyn şainap, teris būrylyp ketti. Tūğymdy Peterburgke attandyrğanda, qanşa qobaljyğanmen de, «Mümkin, qatyn patşa bekitip qalar» dep ülken ümit kütip i̇edi. So ümiti oryndalmai, qapalanyp otyrğanynda Arqadan, Baianaula jaqtan bir top juan qonyş, tülki tymaq, kiseli kümis belbeuli aqsaqaldar Ordağa kirip kelgen. Hanğa täjim i̇etip sälem berisimenen Ümbetei jyrau bosağada bir tizerlei otyra qap, qarlyqqan käri dausymen, ölim i̇estirtetin äuenge salyp, bir termeni şūbyrta jönelip i̇edi:

Ei, Abylai, Abylai,
Abylai hanym, būl qalai?
Būl qalaidan seskenip,
Sözimdi qoima tyŋdamai,
Talai ister basyŋnan
Ötip i̇edi-au jasyŋnan
Qiyn, qyzyq ärbir jai, —

dep Ümbetei jyryn bastai bergende-aq sūlyq otyrğan Abylai, boiyn jiyp alğan. «Qai batyrym, ne qai jan küier aqsaqalym qaza boldy i̇eken?» — dep şoşyna qarap i̇edi. Biraq jyrau toq i̇eterin aitpai orağytyp, aldymenen Abylaidyŋ qasynda qandai batyrlar bolyp, qandai i̇erlik ister istegenin biraz jyr i̇etip keldi de, kenet oq tiıp qūlağan qoŋyr qazdai sūŋqyldady:

Ei, Abylai, Abylai,
Sözimdi tyŋda tağyda-ai!
Öziŋnen biraz jasy ülken
Dömpeş taudai basy ülken,
Jasyŋda bolğan syrlasyŋ,
Ülken de bolsa qūrdasyŋ,
Seksennen asa bergende
Qairylmas qaza kelgende
Batyryŋ öldi — Bögenbai! —

degende Abylai jüregi qabynyp, ne derin bilmei, sileiip otyryp qalğan.

Bögenbai-syndy batyrdyŋ
Bereke bersin artyna-ai,
Sabyr bersin halqyna-ai,
Jasağan ie jar bolyp,
Beiişte nūry şalqyğai —

degen i̇eŋ aqyrğy jyr şumağyn äzer tyŋdady.
Baianaulada ölgen batyrdyŋ qūrmetine Abylai i̇el jinap, qūran oqytyp, qazasyn osy Türkistanda ötkerdi. Sol künnen bastap öz denesi qūrysyp, jüregi qabynatyn kesel paida boldy. Biraq, būl dert aiynda, jylynda bir ūstap, Abylaidyŋ ädeii täubesin keltirgisi kelgendei, äri-beri qysyp, artynan tarqap ketetin. Al sol kesel, mine, üş aidan beri, handy tūrğyzbai birjolata basyp aldy. Abylaidyŋ i̇esin jiiüynan talyqsuy köbeiip ketti. Bügin de sondai halde i̇edi. Älsin-älsin ūstap janynda otyrğan Būqar jyraumen öler aldynda qoştasyp, iştegi armanyn syrtqa şyğaruğa da mūrşasyn keltirmei qoiğan. Söitip qinalyp jatqan hannyŋ, tek tüs aua ğana tildesuge şamasy keldi. Köŋilindegisin aityp qalaiyn degendei asyğa til qatty.
— Qūdaidan jalğyz ğana tilegim bar i̇edi, Būqar ağa, alar bolsaŋ qan maidanda jürgenimde al deuşi i̇edim, — dedi ol aqyryn közin aşyp. — Kördiŋ be, mine, i̇elu jyl oq darymai kelip, aqyry bir şanşudan ajal tappaqpyn. Ömirde bar tilegimdi bergende, qūdai būl tilegimdi nege bermedi i̇eken.
Būqar jyrau «ölmeisiŋ» dep onyŋ köŋilin jūbatqan joq. Adamnyŋ öŋmeninen ötetin ülken ötkir közderindegi nūrdyŋ sönip bara jatqanyn kördi de i̇eŋ bolmasa söilesip qalaiyn degendei, Abylaidyŋ tösegine jaqyndau otyrdy.
— İä, Abylai, — dedi sözdi äriden tolğap, — i̇elu jyldan astam at üstinde boldyŋ. Batyr da atandyŋ, aqyry han tağyna da otyrdyŋ. Biraq sonyŋ bärinen ne qaldy?

Click or select a word or words to search the definition