Köşpendiler - II - Jantalas

— Qoş bol, arysym, — dedi kübirlep, — sau baryp, aman qaita gör, qaterli sapardan...
Sūrşaqyz ketip bara jatqan qoldyñ soñynan közin almai ūzaq tūrdy. «Ordadağy kiımderiñdi alyp ket» dep aitqysy kelgen Abylai nökerleriniñ biri öktemdei basyp qyzdyñ janyna keldi.
— Bikeş, — dedi ol kekete, — bügin han töseginde ūiqyñyz äbden qanğan şyğar. İendi üiiñizge qaita berseñiz de bolady.
— Kim aqūryq bastyğy?
— Aqūryq bastyğy Jamantai. Al sizge bastyq boluğa men de jaraimyn-au deimin...
— Şaqyr Jamantaidy!
Jigit birdeme aitpaqşy bolyp kele jatty da kilt toqtady. Hannyñ bir tündik «jas iıs» qyzmetine ğana jarap, sağy synğan qyzdardyñ pişinderindei i̇emes Sūrşaqyzdyñ täkapparlana qalğan kelbetinen ol qyz basyna «baq qūsynyñ» qonğanyn añğaryp, şoşyp ketti. «Osynyñ özi Abylaiğa ūnap qalğannyñ qai jağynda, — dedi işinen, — közi jäbir körgen jan siiäqty i̇emes, bir mol quanyşqa kenelgendei jalyn atyp tūr i̇eken, käri neme, qatyny i̇etip almasa netsin».
— Jamantaidy şaqyr dedim ğoi, men sağan!
Qyzdyñ üni būrynğysynan da yzbarly şyqty.
— Qūp!
Nöker Jamantaidy tez-aq alyp keldi. Sirä ol jolai öziniñ oiyn aqūryq bastyğyna jetkizgen boluy kerek, baluan deneli Jamantai juasi keldi.
— Ne aitasyz, bikeş!
— Aitarym i̇eki söz. — Biri — myna beipil auyz jigitke, denesiniñ i̇eñ maily jerinen qyryq qamşy düre soğyñyz.
Añqau minezdi Jamantai şoşyp ketti.
— Oibai-au, onda ol atqa otyra almai qalady ğoi.
Qyz jymiiä i̇ezu tartty.
— Onda şalbaryn şeşip, qalaqaimen oñdap tūryp on ret ūryñyz! İekinşi būiryğym: otağasym jauyn jeñip joryqtan qaitqanda aldynan şyğuğa, jügen-qūiysqany, i̇er-toqymy aq kümisten qaqtalğan aqboz jorğa daiyndañyz!
Būl sözderdi aityp tūrğan Sūrşaqyz hannyñ i̇eñ süiikti qosağy i̇ekenin tüsingen Jamantai...
— Qūp, aitqanyñyz oryndalady, hanşa... — dep basyn idi.
...Üş künnen keiin Ūly jüz äskerleriniñ qoqandyqtarmen ūrysy Türkistan şaharynyñ künşyğys jağynda bastaldy. Qoqan ämirşisi älim han jūrtty özi i̇erte bilgenmenen, soğys täsiline qanyqpağan, äskeri täjiribesi az jigit i̇edi. Bojban auyldaryna jibergen tyñşylary arqyly Abylai ordasynda bolğan oqiğanyñ bärin bilgen. Özine qandai qoldyñ qarsy şyğatynyn da i̇estigen. Tek bilmegeni — Abylai men İelşibek batyrlardyñ tört myñ qolmen bir büiirinen Taşkent şaharyna qarai ötip ketkeni ğana i̇edi. Artynda jau bar dep oilamağan älim han men käri tarlan İerden batyr bar äskerin Türkistan tūsyna tökken. Alpys sana qolğa ie bolğan jas han Ūly jüz äskeriniñ betin qaitarysymen, olardyñ soñynan quyp berdi. Bökei, Sağyr, Jabai basqarğan jasaqtar, köşpeli i̇eldiñ i̇ejelgi täsilin qoldanyp, ūstatpai, qūr şegingen de otyrğan. Täjiribeli İerden batyrdyñ «bos qua berudiñ qajeti bolmas» degenine qaramai, jauyngerleriniñ köptigine sengen älim qazaq jigitteriniñ soñynan qalmağan. Söitip olar özderiniñ artqy şebinen tipti alystap ketken.
Būl kezde Abylai men İelşibek basqarğan tört myñ qol Taşkentke kep tidi. Taşkent qorğanşylary qarsy tūra almady. Būlardyñ köbi han ämirimen, kün köris şaruasynan amalsyz qol üzgen qala jatağy, jalğyz atty diqan, ne bolmasa äli soiyl silteudi jöndep üirenbegen, tek batyrlardyñ keu-keuimen «şapqynşylardy qyryp salmaq» bolğan bala jigitter i̇edi. Būlar qazaq atty äskeriniñ tegeurinine şydai almai, şahar kiltin Abylaiğa äkep tapsyrdy.
Al Türkistandy ala qūiamyz dep lepirip kelgen qoqandyqtardyñ negizgi küşi kenet şeginuin toqtatyp, taban tiresip tūryp alğan qazaq äskerine tötep bere almady. Jan-jaqtarynan japa-tarmağai san ret at qoisa da, sai-salağa bekinip alğan Dulat, Jalaiyr, Üisin jigitteri jaudy mañyna juytpady. Qardai borağan sadaq jebesi men pilteli myltyqtyñ oğyna şydai almai, qoqandyqtar jel ürlegen şöptei, keiin qarai san ret japyryldy. Keide tipti qazaqtyñ salt atty jauyngerleri özderine qarsy dürse qūia berip, köp jigitterin naizamen tüirep jer qūştyrdy. Ūrys osylai üşinşi künge sozyldy. Özderiniñ köptigine sengen qoqandyqtar, i̇endi aqyrğy aiqasqa daiyndalğan. Däl osy sätte «Taşkentti Abylai han basyp alypty!» — degen habar jetti. Būğan qosa «Būqar jyrau baryp azğyryp, Taşkent mañyndağy Qañly auyldary tağy qazaq jağyna şyğyp ketipti. Abylaiğa kömekke Arqadan köp äsker kele jatyr-mys» degen suyq söz tarady.
älim han men İerden batyr Taşkentti Abylaidyñ alğanyna közderi jetkennen keiin, i̇endi özderi qaşuğa mäjbür boldy. Älim men İerden Abylaiğa i̇elşi jiberip bitimge keluin sūrady. Abylai jūrtty i̇endi dürliktire berudiñ kerek i̇emestigin i̇eske alyp, tez-aq bitimge keldi. Būl bitim sol būrynğy bitimdi küşinde qaldyrdy. Tek qoqandyqtar osy jolğy soğys şyğyndaryn tolyq töleitin bop kelisildi. Jäne qaramağyndağy qazaq rularynan alym-salyq almaityn bop uädelesti.
Osylai özderine tiımdi bitimge qol jetkizip qazaq jauyngerleri Qaratauğa qaitty.
Şat-şadyman qalyñ qol. Bort-bort jelgen kileñ säigülik qazaqy jylqy. Abylaidyñ aq tuyn kötergen qalyñ qoldyñ aldynda bir top jas jigitter.
Būlardyñ mingenderi jal-qūiryğy tüiilgen qamys qūlaq, böken san jüirik, ne bolmasa qūlan qandas bota tirsek sülikten jaratylğan budan. Olardan keiin Būqar jyrau, İelşibek, Sağyr, Bökei, Jabai batyrlar qorşağan han Abylai. Astynda omyrauy salaqūlaş, jotasy taqtaidai qūima tUiaq qara kök; qatty aiañ maida jelispen älde neni äñgime i̇etip, qarq-qarq külisedi. Bäriniñ de jüzinde şattyq, qorjyndary toq. Tek bir-aq adamnyñ qas-qabağy jabyñqy. Älsin-älsin ūzyn mūrtynyñ ūşyn tistep, äldekimge azuyn basyp kele jatqandai, alğa qarai sabyrsyzdana i̇entelei jortady. Anda-sanda Abylaidy tu syrtynan oqty közimen ata qaraidy. Būl — mort minezdi, hanğa degen aşuy äli tarqamağan Qoñyrattyñ batyry Qanybek i̇edi. Qos batyrdyñ bireui jau qolynan jaraqattanyp hal üstinde i̇elge qaitqan. Qoñyrat jigitteriniñ aldynda Qanybek jal-
ğyz özi. Soñyndağy jigitter bir-birine sybyrlap qana söilesedi.
Tūtqynnan bosanğannan keiin kökeilerinde tek i̇el namysy, qainağan
ağaiyndy qos batyr dereu Qoñyrattyñ i̇er jürek jigitterin jinap, Sağyr qolyna kep qosylğan. Al bosanularyna qaryndasy Qūndyzdyñ sebep bolğanyn, onyñ Abylaidyñ töseginde tünep şyqqanyn bilmeitin. Qos batyrdyñ mort minezderinen habardar auyl adamdary olarğa Qūndyz jaiyn aituğa qoryqqan.
älim hanmen kezdesken ūrysta i̇ekeui de ğajaiyp i̇erlik körsetti. Biri jaralanyp keiin qaitqan da, i̇ekinşisi — kişi batyry Qanybek, ağasy Janybektiñ ornyn joqtatpauğa tyrysqan. İerligine i̇erlik qosyp, qan maidanda jan aiamai ūrysqan. Osyndai qanqyzu bir şaiqasta, Qoñyrattyñ batyr jigitteri qaşyp bara jatqan qoqandyqtardy soñyna tüsip şoqparymen kök jelkeden däldei ūryp kezek tüsirip kele jatqan. Aty i̇ekpindei jetken Qanybek bireuin i̇endi ūram dep şoqparyn yñğailai bergende älgi atynan qarğyp tüsip, tūra qalğan.
— äi, sauğa! Jan sauğa! — degen anau būğan otty közin qadai.
Būl — İerdenniñ inisi İeraly i̇edi.
İeralynyñ jaman atymen, būrynnan da tanys Qanybek i̇endi orasan doldana tüsti.
— Körseteiin men sağan jan sauğany! — dedi ol şoqparyn yñğailai tüsip. — Aita ber imanyñdy, qara jüz!
Jau qolynda öziniñ jalğyz qalğanyn körgen İeraly Qanybektiñ aiamaitynyn birden tüsinip, i̇endi jalynbai öluge bel budy.
— Satylğan! — dedi ol Qanybekke udai aşy tilmen. — Jalğyz qaryndasyñ Qūndyzdyñ abyroiyn satyp, Abylaidan janyñ äreñ qalyp i̇edi, men senen ötken qara jüz i̇emespin, mä, öltire ber!
Qanybek şoqpardy qos qoldai siltedi. İeralynyñ basy byt-şyt bop, miy şaşyrap, denesi kürs i̇etip jerge qūlap tüsti. Qanybek artyna būrylyp qarağan joq, İeralynyñ jañağy sözderi qūlağynan ketpei, bireu jüregine qanjar sūğyp alğandai, bop-boz bop dirildep, öz jigitteriniñ janyna äzer jetken.
Sol küni öziniñ bir senimdi jigitinen auyl aqsaqaldarynan «i̇el jaqsylary» Qūndyzdy Abylai tösegine aparyp salğanyn, Qūndyzdyñ oğan qarsy bolmağanyn, i̇erteñine Abylaidyñ būlardy bosatyñdar dep būiryq bergenin bildi. İendi onyñ jüregine namys, aşu qorlanu — bäri jinalyp, jylandai qadaldy. Jūrt betine qarai almai, sol küni tünde jigitterinen bölinip jeke qonyp şyqty. Sol künnen bastap i̇eşkimmen de söilespei, aşuğa bulyğumen boldy. Namystanyp, jany küiingen Qanybek bir mezet Abylaidy jaryp öltirudi oilady. Biraq onda myna jūrt jündei tütip, han tösegine barğan Uiatsyz Qūndyzdan kegimdi ala almai qalarmyn dep seskendi. Abylaidy öltirudi ol i̇endi soñyna qal-
dyrdy.
Kün bata qalyñ qol Qazyqūrttyñ i̇etegine taiady. Jigitteri jaudy jeñip kele jatqanyna quanyşty Qarataudağy qalyñ i̇eldiñ aqsaqaldary men qyz-bozbalasy aldynan şyqty. İeki jaq taiai bergende, Qanybek auyl jastarynyñ aldyndağy aqboz at mingen qaryndasy Qūndyzdy kördi. İeralynyñ aitqan sözderi qūlağynyñ tübinen ap-anyq i̇estilip, jüregi tağy da udai aşyp ketti.
— Abyroiyn satyp masqara bolğan azğyn qaryndasyma da ölim! Momyn i̇eldi qan qaqsatqan, han Abylai, sağan da ölim! — dedi Qanybek iştei, qandy ükim aityp.
Köp işinen tūryp atsam jazyqsyz bireuge oğym tiıp keter dep, ol jasaq şetinen bir büiirlep oñaşa şyğa berdi. Būğan i̇eşkim bälendei köñil de bölgen joq. Jele jortyp kele jatqan i̇eki top birine-biri taiau kep toqtady. Auyl tobynan aq boz at mingen Sūrşaqyz ğana alğa qarai qozğaldy. Sirä, jeñis iesi Abylaidy qūttyqtamaq boluy kerek. Biraq ol auzyn aşyp ta ülgirmedi, ysyldai kep qadalğan qozy jauyryn oq ony at üstinen jerge ūşyryp tüsirdi.
— Al i̇endi i̇ekinşi jebem, Abylai han sağan! — dedi äskerdiñ bir büiirinde oñaşa tūrğan Qanybek qoramsaqtan sauyt būzar oğyn alyp. — Sodan keiin, aq semser, sen malynarsyñ özimniñ ystyq qanyma!
Qanybek sadağyn oqşau tūrğan Abylaiğa kezei berdi. Biraq tartyp qaluğa ülgirmedi. Öziniñ sol jaq qoltyq tūsynan kep qadalğan süiir ūşty qaiyñ oqtan teñselip baryp at jalyn qūşa qūlap ketti.
Sūrşaqyzdyñ oqqa ūşqanyn añğaryp qalğan Abylai, jalt būrylğanda, qyz ağasy Qanybektiñ de jerge qūlağanyn kördi. Atynan tüsip qyzdyñ qasyna bardy. Bir tizerlep otyryp, qyzdyñ äli nūry sönip bitpegen qaraqat közderin japty.
— Kim atty Sūrşaqyzdy? — dedi ainalasyna qarap.
— Ağasy Qanybek batyr, — dedi küzet bastyğy.
— Nege atty?
— Bilmedim.
Han qūlap jatqan Qanybekke qarady.
— Anany kim atty?
Būl kezde jasy mosqaldanyp qalğan Qapan mergen alğa şyqty.
— Men.
— Nege attyñ?
— İeger men ony atpağanda, ol sizdi atatyn i̇edi. Sadaq jebesin sizge qarai meñzedi.
Abylai būl oqiğanyñ mänisin i̇endi tüsine bastağandai boldy. Jüregi alai-tülei bop örtenip, Sūrşaqyzdan airylyp qalğanyna qatty ökinip tūrsa da, tis jaryp syr bermedi. Tek älden uaqytta baryp:
— Jer ortasyna kelgende bir quanyşqa jettim be dep i̇edim, qūdai, ony da qimadyñ ğoi, — dedi kübirlep.
Jūrt aibarly Abylaidyñ saqal-şaşy bozaryp, müldem qartaiyp qalğanyn jaña baiqady. Kenet onyñ ülken qandy közderi jarq i̇ete qaldy.
— Jigitter, i̇ekeuin birdei ardaqtap qatar qoiyñdar! — dedi jigerli ünmen. — Tağdyr osylai şeşken tärizdi...
Ağaly-qaryndasty i̇eki jas bir ziratqa qatar jerlendi... Osy uaqytqa deiin Türkistannyñ künşyğys jağynda «Qūndyz töbe» degen tömpeşik bar. Būl i̇eki jastyñ qabiri.
...Ūly jüzdiñ basty rulary qatynasqan, jeñiske arnalğan atauly toi boldy. Osydan i̇eki jeti būryn at qūiryğyna bailanğan jigittiñ tuysy, keşe ğana qaza bolğan Jänibek, Qanybek pen Qūndyzdyñ tuğan nağaşy ağasy Qoñyrat ruynyñ aralarynda i̇eşteñe bolmağandai, aqsaqaly Nūrğazyğa Abylai qymyz qūiylğan kümis keseni öz qolymen ūsyndy.
Sonan soñ toqsanğa kelse de äli tūğyrdan taimağan Būqar jyrauğa qarady.
— Adam degenniñ qandai i̇ekenin ūqtyñ ba, jyrau... Qan men jasqa böleseñ ğana olar seni jaqsy köre bastaidy!..
— Köp keşikpei, tağy da jaman tüs köredi i̇ekensiñ, han Abylai!
Han men aqynnyñ arasynda būl äñgime ūzaq jyldan beri kele jatqan talastary i̇edi...
...Han ordasy ornağan teriskeidegi Kökşetauğa qarai qalyñ qol aldynda han men jyrşysy kele jatyr. Köpten beri būl i̇ekeuiniñ bir sapta qatar jolğa şyqqany osy. Jasy ūlğaiğan saiyn Abylaidyñ minezi qatulana tüsken. Hannyñ minezi qatulanğan saiyn Būqar jyrau odan alystai bastağan. Bir kezde aqylşym dep kökke kötergen Būqar jyraudyñ sözine, soñğy jyldary, han qūlaq qoimaityn bolğan. Söz qasietin joğary bağalaityn Būqar jyraudyñ minezi, keide hannyñ qityğyna tiıp, keiitip te tastaityn. Jyraudy ädeii aşulandyrğysy kelgendei onyñ közinşe Abylai būrynğydan ary şiryğyp qataia beretin.
— İä, adam degen osyndai, — dedi Abylai, jaña ğana üzilip qalğan oiyn qaita jalğap. — Bir somyn tartyp alyp, on tiynyn qaitaryp berseñ jūrt seni ädiletti bileuşi sanaidy!
Būqar jyrau hanğa köz qiyğyn audardy da qoidy.
— Qartaiaiyn degen i̇ekensiñ, Abylai.
— Senen käri i̇emespin ğoi.
— Men ondai kärilikti aitpaimyn, aldiiär... Adam degen aq peiil, senimpaz keledi... Onyñ būl qasietin külki i̇etuge bolmaidy.
— Būl söziñe qarağanda, men i̇emes, öziñ qartaiyp qapsyñ...
— Joq, men būrynğymnan aqyldy bola bastadym...
— Men de, jyrauym!
Būqar jyrau būrylyp artyna qarady. Biraz jūrt auyldarynyñ tūsyna kelgende bölinip ketip, soñdarynda azğantai ğana jigitter qalypty.
— Bizdiñ sözimizdi i̇eşkim i̇estimeidi, Abylai... Oñaşada sūramaqşy i̇edim, aitşy... Bojbandardy nege at qūiryğyna bailauğa būiyrdyñ? Olardy sağan qarsy qoimaq bolğan öziñe jaqyn adamdary i̇edi ğoi. Jäne Bojbandar Qoqan handyğyna däl bügin köşe qūiamyz demegen-di. İel arasy i̇elegizi bastağany ras. Jel sözge i̇erip qoparyla köterilui de mümkin i̇edi. Al sen... Aqylşy jiberip toqtau aitudyñ ornyna, qamys arasyna jigitteriñdi tyğyp qoiyp, älim hanğa tildesuge bara jatqan adamdaryn ūstap aldyñ. Sosyn Bojban ataulynyñ bäri osyndai dep, byqpyrt tigendei i̇ettiñ. Nege büittiñ?
— Būnyñ bärin sen qaidan bilesiñ, jyrauym?
— Bilmei... İelu jyldan beri men seniñ minez-qūlqyña, aila-täsiliñe qanyqpyn ğoi, aldiiär.
— Qanyq bolsañ... Jaña öziñ aittyñ ğoi, i̇el arasy i̇elegizi bastady dep... Bügin i̇elegizse, i̇erteñ i̇ereuilge şyğady. Özgege ülgi bolsyn dep jazaladym.
— Joq, būl ülgi i̇emes, küiik... Küiikten i̇el qartaiady, i̇eñsesi tüsedi...
İekeui biraz uaqyt ündemei qaldy. Abylaidyñ tūnyp kele jatqan közderin-
de kenet bir ūşqyn paida boldy. Dausy da jas jigittiñ dausyndai myğym şyqty.
— Qu qatyn-patşa bekitpegenmen, aitşy, jyrau, osy jūrt meni Üş jüzdiñ hany dep sanai ma?
— İä, seni «Ülken Orda» hany sanaidy! — dedi jyrau hannyñ būl sūraqty nege bergenine tüsinbei.
— Onda mynany tüsinşi... Men at jalyn tartyp mingeli, ajaldan qorqyp körgen joqpyn. Dosymdy da, qasymdy da aiaudy bilgen i̇emespin. Bireuin at qūiryğyna bailap öltirip, bireuine oqaly şapan jauyp, madaqtai köterip, özime serik i̇ettim. Sonyñ bärin tek han bolu üşin istedim be? İä, solai-aq delik... Al sonda sol därejege men nege sonşama qūmarttym?
Būqar jyrau atynyñ basyn būryp aldy.
— İä, bäse nege?
— Özgege üstemdigiñdi jürgizip, mereiiñ joğary bolu üşin deitin şyğarsyñ. Joq, olai i̇emes. Oğan jai han bolsañ da jetedi.
Abylai kenet tūnjyrai qaldy.
— Jaraidy, būnyñ jaiyn basqa küni, syr pernesin tağy bir qaiğy şertken küni aitarmyn. Al qazir...
— İä, qazir?
Abylai i̇ezu tartty.
— Baiağydan beri meniñ soiylymdy soğyp, qartaiğanyñda öz isiñnen öziñ qorqyp qaldyñ ba, jyrauym?.. Ötken iske öziñdi öziñ qinamai-aq qoi. Odanda meniñ myna sūrauyma jauap berşi... Bastary qosylmai kep, «Aqtaban şūbyryndyda» keueginen qaşqan qūiandai sasyp, jartysynan köbin joğaltqan būl i̇elge qandai adamnyñ han boluy kerek i̇edi. Bylbyrap aqqan ystyq qan iısinen jüregi ainymaityn, qatal basşysy bolmasa, sūrqiiä zamanda jan-jağynan qaptağan jauy dalasyn atköpir i̇etip, özderin är jotanyñ i̇etegine töbe-töbe qyp üiip ketpesine kim kepil i̇edi? Sonda qazaqtan ne qalar i̇edi? Osy sūrağyma jauap ber, äulie jyrau...
Būqar jyraudyñ da köñili ornyqqandai. Ol tipti Abylai jaqqa moinyn da būrmady. Aidalağa söilegendei mylqau ünmen:
— İä, öziñ aitqandai, kerek kezinde qatal bolmağanyñda, men senimen büitip qatar kele jatpas i̇edim, — dedi. — Ras, ömir baqi seniñ isiñdi kötermelep keldim. Ol şejire ğoi. Al äñgime qazir şejirede i̇emes, basqada. Ony öziñ de jaqsy bilesiñ.
— Toqtama, jyrau, aita ber!
— Joñğar, Qytaimen soğysyp, Qoqan handarynyñ betin qaitarğanşa, sen jūrtty birimen birin öşiktirip, ne orynsyz ölimge būiyryp körgen joqsyñ... Botaqandy tiridei körge kömgeniñdi de ūmytpağan şyğarsyñ, Abylai. Jūrt ol qylmysyñdy da keşirdi ğoi. İä, sen ol kezde bar bolğany sūltan i̇ediñ, bes myñ adamnyñ sağan küşi jetetin i̇edi. Älde aldarynan köterilgen qazanyñ men sabadağy qymyzyñ seni qūtqardy dep oilaisyñ ba? Joq, Abylai. Jūrt qontaişyğa qarsy şyğatynyñdy tüsindi. Sol zamannyñ şyndyğy seniñ jağyñda i̇ekenin ūqty. Su tasyğanda señ ūrğan balyqtai i̇eseñgirep qalğan i̇el, öziniñ kösemin izdedi. Bäriniñ basyn qosatyn i̇er-azamatyn izdedi.
Sol i̇er-azamat, tar jol, taiğaq keşude jūrtyn aman alyp şyğatyn i̇er sen ğana bop körindiñ ol künderde.
— Al sodan keiin ne boldy?..
— Sodan keiin... Batyr Baian qaza tapty.
— İä, aita ber... ne demeksiñ, jyrau?
— Tuğan inisi Nūiandy öltirgeni üşin, būl jalğannan ketkisi kelgen joq. — Būqar jyrau alystağy kökjiekke qarai söiledi. — Batyr Baian sağan qatty sengen-di. Al sen bolsañ Qaşqar men Qūljadağy qazaq, ūiğyrdyñ i̇ereuiline köñil bölmei, Altynemeldi tastap, keiin şegindiñ. Batyr Baian būny opasyzdyq dep sanady. Ömir sürudiñ oğan i̇endi i̇eş mañyzy joqtai körindi. Körer közge ölim izdei bastady. Būndai jağdaida i̇eşkim i̇eş närseni bilmeidi dep oilau ämirşilerdiñ ädeti ğoi.
— Qytaiğa qarsy soğysar bizde küş bolmağanyn bilmeitin be i̇ediñ, jyrau?
— äitkenmen, i̇ereuilge şyqqan i̇eldiñ birazyn saqtap qalatyn i̇edik. Bizden qauip oilamağan Çjao Hoi men Fu De bükil şyğys Türkistandy qan-josa i̇etti...
Abylai mysqyldai i̇ezu tartty.
— Meniñ şegingenimdi jūrtqa öziñ däriptep i̇ediñ ğoi!
— Būl qu zamanda meniñ i̇eriksiz däriptegenderim az deisiñ be...
— Tağy neñ bar, aityp qal, jyrau?
— Al sen Altynemelden tek han bolu üşin şegindiñ. Sodan keiin-aq jolyñ, soñyñnan i̇ergen i̇eldiñ bolaşağynan i̇eki airyldy, hanym!
— «Bolaşaq?» — Abylai basyn şaiqady. — «Bolaşaq» degen ne?.. «İel» degen ne? Mūndai sözdi meniñ arğy babam, jer şarynyñ teñ jartysyn jaulap alğan ūly Şyñğyshan bilgen i̇emes.
— Al öziñ şe?
— Bilmesem... Armanym men öksigi mol i̇elu jylymdy at üstinde ötkiz-
bes i̇em.
— Şyñğyshan da bar ömirin joryqta ötkizgen. Biraq ol babañnyñ jaulap alğan jarty älemi qaida, Abylai? Bizge qaldyrğan mūrasy — tek jantalasa alysu ğana i̇emec pe... «Bolaşaq» degenniñ ne i̇ekenine i̇endi tüsindiñ be? Al i̇el şe?... «İel» degen i̇eşuaqytta da i̇eş närseni ūmytpaidy. Ony «aldadym» dep tek handar ğana oilaidy, Abylai...
— Men i̇eş uaqytta halyqty aldağan i̇emespin.
— Soñğy jyldary sen halyqty jiı aldai bastadyñ, Abylai. Seniñ jasağyñ būrynğydai öz jerin ğana qarap otyrğan joq, böten i̇elderdiñ jerin tartyp alu äreketine de kirisip jür. Birese qaraqalpaqqa, birese qyrğyzğa, özbek qalalaryna joryqqa şyğasyñ. Degeniñe köngisi kelmegen qazaq rularyn da şabasyñ...
— Osynyñ bärin sol qazaq i̇eli üşin istep jürgen joqpyn ba?
— Joq, halyqqa odan keler paida şamaly. Basqany qoiyp, Jaiyq qyrğynyn ğana i̇esiñe salşy...
Sol qyrğynda qyrylğan qyrğyz jigitteri köz aldaryna i̇elestep, i̇ekeui de bir mezet ündei almai qaldy. Qyrğyz manaptarynyñ qazaq auyldaryn oqtyn-oqtyn şauyp, malyn barymtalap maza bermegenin syltau i̇etip, Abylai qalyñ qolmen kep, Turo özeniniñ boiyn jailağan qyrğyzdyñ Solty ruynyñ köp aulyn şapqan. Kütpegen jerden jauğa tötep bere almai qyrğyz auyldary Şu boiy-
na qarai bosqan. Şu qoinauyndağy Qyzylsu men Şamsi özenderiniñ tüiisken sağasynda ülken ūrys bolğan. Osy qan tögiste qolğa tüsken qyrğyz auyldaryn Abylai Saryarqağa aidap äkep, İesil men Nūra boiyna ornalastyrğan. Osy küngi qazaq jerindegi «Bai qyrğyz» ben «Jaña qyrğyz» rulary solardan qalğan-dy.
— Sodan keiin qyrğyz barymtaşylary qazaq auyldaryna betteudi qoi-
dy ğoi, — dedi Abylai, — sol joly Şatu asuynan ötip, qyrğyz auyldaryn şapsam, onym — qyrğyzben körşiles qazaq i̇eliniñ tynyştyğyn oilağanym i̇emes pe?
— Qarğys atsyn ol kündi! — dedi Būqar jyrau i̇eki qolyn joğary köterip. — Qaita oralmasyn, öşsin qarasy sol qalpymen!
— Nege?
— Jaiyl oipatynda dostyq i̇emes, qastyq tudy!
— Biz birese joñğarlarmen, birese şürşittermen qyrylysyp jatqanda, qazaq auyldaryn älsin-älsin şauyp maza bermegen sol manaptar i̇emes pe i̇edi?