Köşpendiler - II - Jantalas

— Qoş bol, arysym, — dedi kübirlep, — sau baryp, aman qaita gör, qaterli sapardan...
Sūrşaqyz ketip bara jatqan qoldyŋ soŋynan közin almai ūzaq tūrdy. «Ordadağy kiımderiŋdi alyp ket» dep aitqysy kelgen Abylai nökerleriniŋ biri öktemdei basyp qyzdyŋ janyna keldi.
— Bikeş, — dedi ol kekete, — bügin han töseginde ūiqyŋyz äbden qanğan şyğar. İendi üiiŋizge qaita berseŋiz de bolady.
— Kim aqūryq bastyğy?
— Aqūryq bastyğy Jamantai. Al sizge bastyq boluğa men de jaraimyn-au deimin...
— Şaqyr Jamantaidy!
Jigit birdeme aitpaqşy bolyp kele jatty da kilt toqtady. Hannyŋ bir tündik «jas iıs» qyzmetine ğana jarap, sağy synğan qyzdardyŋ pişinderindei i̇emes Sūrşaqyzdyŋ täkapparlana qalğan kelbetinen ol qyz basyna «baq qūsynyŋ» qonğanyn aŋğaryp, şoşyp ketti. «Osynyŋ özi Abylaiğa ūnap qalğannyŋ qai jağynda, — dedi işinen, — közi jäbir körgen jan siiäqty i̇emes, bir mol quanyşqa kenelgendei jalyn atyp tūr i̇eken, käri neme, qatyny i̇etip almasa netsin».
— Jamantaidy şaqyr dedim ğoi, men sağan!
Qyzdyŋ üni būrynğysynan da yzbarly şyqty.
— Qūp!
Nöker Jamantaidy tez-aq alyp keldi. Sirä ol jolai öziniŋ oiyn aqūryq bastyğyna jetkizgen boluy kerek, baluan deneli Jamantai juasi keldi.
— Ne aitasyz, bikeş!
— Aitarym i̇eki söz. — Biri — myna beipil auyz jigitke, denesiniŋ i̇eŋ maily jerinen qyryq qamşy düre soğyŋyz.
Aŋqau minezdi Jamantai şoşyp ketti.
— Oibai-au, onda ol atqa otyra almai qalady ğoi.
Qyz jymiiä i̇ezu tartty.
— Onda şalbaryn şeşip, qalaqaimen oŋdap tūryp on ret ūryŋyz! İekinşi būiryğym: otağasym jauyn jeŋip joryqtan qaitqanda aldynan şyğuğa, jügen-qūiysqany, i̇er-toqymy aq kümisten qaqtalğan aqboz jorğa daiyndaŋyz!
Būl sözderdi aityp tūrğan Sūrşaqyz hannyŋ i̇eŋ süiikti qosağy i̇ekenin tüsingen Jamantai...
— Qūp, aitqanyŋyz oryndalady, hanşa... — dep basyn idi.
...Üş künnen keiin Ūly jüz äskerleriniŋ qoqandyqtarmen ūrysy Türkistan şaharynyŋ künşyğys jağynda bastaldy. Qoqan ämirşisi älim han jūrtty özi i̇erte bilgenmenen, soğys täsiline qanyqpağan, äskeri täjiribesi az jigit i̇edi. Bojban auyldaryna jibergen tyŋşylary arqyly Abylai ordasynda bolğan oqiğanyŋ bärin bilgen. Özine qandai qoldyŋ qarsy şyğatynyn da i̇estigen. Tek bilmegeni — Abylai men İelşibek batyrlardyŋ tört myŋ qolmen bir büiirinen Taşkent şaharyna qarai ötip ketkeni ğana i̇edi. Artynda jau bar dep oilamağan älim han men käri tarlan İerden batyr bar äskerin Türkistan tūsyna tökken. Alpys sana qolğa ie bolğan jas han Ūly jüz äskeriniŋ betin qaitarysymen, olardyŋ soŋynan quyp berdi. Bökei, Sağyr, Jabai basqarğan jasaqtar, köşpeli i̇eldiŋ i̇ejelgi täsilin qoldanyp, ūstatpai, qūr şegingen de otyrğan. Täjiribeli İerden batyrdyŋ «bos qua berudiŋ qajeti bolmas» degenine qaramai, jauyngerleriniŋ köptigine sengen älim qazaq jigitteriniŋ soŋynan qalmağan. Söitip olar özderiniŋ artqy şebinen tipti alystap ketken.
Būl kezde Abylai men İelşibek basqarğan tört myŋ qol Taşkentke kep tidi. Taşkent qorğanşylary qarsy tūra almady. Būlardyŋ köbi han ämirimen, kün köris şaruasynan amalsyz qol üzgen qala jatağy, jalğyz atty diqan, ne bolmasa äli soiyl silteudi jöndep üirenbegen, tek batyrlardyŋ keu-keuimen «şapqynşylardy qyryp salmaq» bolğan bala jigitter i̇edi. Būlar qazaq atty äskeriniŋ tegeurinine şydai almai, şahar kiltin Abylaiğa äkep tapsyrdy.
Al Türkistandy ala qūiamyz dep lepirip kelgen qoqandyqtardyŋ negizgi küşi kenet şeginuin toqtatyp, taban tiresip tūryp alğan qazaq äskerine tötep bere almady. Jan-jaqtarynan japa-tarmağai san ret at qoisa da, sai-salağa bekinip alğan Dulat, Jalaiyr, Üisin jigitteri jaudy maŋyna juytpady. Qardai borağan sadaq jebesi men pilteli myltyqtyŋ oğyna şydai almai, qoqandyqtar jel ürlegen şöptei, keiin qarai san ret japyryldy. Keide tipti qazaqtyŋ salt atty jauyngerleri özderine qarsy dürse qūia berip, köp jigitterin naizamen tüirep jer qūştyrdy. Ūrys osylai üşinşi künge sozyldy. Özderiniŋ köptigine sengen qoqandyqtar, i̇endi aqyrğy aiqasqa daiyndalğan. Däl osy sätte «Taşkentti Abylai han basyp alypty!» — degen habar jetti. Būğan qosa «Būqar jyrau baryp azğyryp, Taşkent maŋyndağy Qaŋly auyldary tağy qazaq jağyna şyğyp ketipti. Abylaiğa kömekke Arqadan köp äsker kele jatyr-mys» degen suyq söz tarady.
älim han men İerden batyr Taşkentti Abylaidyŋ alğanyna közderi jetkennen keiin, i̇endi özderi qaşuğa mäjbür boldy. Älim men İerden Abylaiğa i̇elşi jiberip bitimge keluin sūrady. Abylai jūrtty i̇endi dürliktire berudiŋ kerek i̇emestigin i̇eske alyp, tez-aq bitimge keldi. Būl bitim sol būrynğy bitimdi küşinde qaldyrdy. Tek qoqandyqtar osy jolğy soğys şyğyndaryn tolyq töleitin bop kelisildi. Jäne qaramağyndağy qazaq rularynan alym-salyq almaityn bop uädelesti.
Osylai özderine tiımdi bitimge qol jetkizip qazaq jauyngerleri Qaratauğa qaitty.
Şat-şadyman qalyŋ qol. Bort-bort jelgen kileŋ säigülik qazaqy jylqy. Abylaidyŋ aq tuyn kötergen qalyŋ qoldyŋ aldynda bir top jas jigitter.
Būlardyŋ mingenderi jal-qūiryğy tüiilgen qamys qūlaq, böken san jüirik, ne bolmasa qūlan qandas bota tirsek sülikten jaratylğan budan. Olardan keiin Būqar jyrau, İelşibek, Sağyr, Bökei, Jabai batyrlar qorşağan han Abylai. Astynda omyrauy salaqūlaş, jotasy taqtaidai qūima tUiaq qara kök; qatty aiaŋ maida jelispen älde neni äŋgime i̇etip, qarq-qarq külisedi. Bäriniŋ de jüzinde şattyq, qorjyndary toq. Tek bir-aq adamnyŋ qas-qabağy jabyŋqy. Älsin-älsin ūzyn mūrtynyŋ ūşyn tistep, äldekimge azuyn basyp kele jatqandai, alğa qarai sabyrsyzdana i̇entelei jortady. Anda-sanda Abylaidy tu syrtynan oqty közimen ata qaraidy. Būl — mort minezdi, hanğa degen aşuy äli tarqamağan Qoŋyrattyŋ batyry Qanybek i̇edi. Qos batyrdyŋ bireui jau qolynan jaraqattanyp hal üstinde i̇elge qaitqan. Qoŋyrat jigitteriniŋ aldynda Qanybek jal-
ğyz özi. Soŋyndağy jigitter bir-birine sybyrlap qana söilesedi.
Tūtqynnan bosanğannan keiin kökeilerinde tek i̇el namysy, qainağan
ağaiyndy qos batyr dereu Qoŋyrattyŋ i̇er jürek jigitterin jinap, Sağyr qolyna kep qosylğan. Al bosanularyna qaryndasy Qūndyzdyŋ sebep bolğanyn, onyŋ Abylaidyŋ töseginde tünep şyqqanyn bilmeitin. Qos batyrdyŋ mort minezderinen habardar auyl adamdary olarğa Qūndyz jaiyn aituğa qoryqqan.
älim hanmen kezdesken ūrysta i̇ekeui de ğajaiyp i̇erlik körsetti. Biri jaralanyp keiin qaitqan da, i̇ekinşisi — kişi batyry Qanybek, ağasy Janybektiŋ ornyn joqtatpauğa tyrysqan. İerligine i̇erlik qosyp, qan maidanda jan aiamai ūrysqan. Osyndai qanqyzu bir şaiqasta, Qoŋyrattyŋ batyr jigitteri qaşyp bara jatqan qoqandyqtardy soŋyna tüsip şoqparymen kök jelkeden däldei ūryp kezek tüsirip kele jatqan. Aty i̇ekpindei jetken Qanybek bireuin i̇endi ūram dep şoqparyn yŋğailai bergende älgi atynan qarğyp tüsip, tūra qalğan.
— äi, sauğa! Jan sauğa! — degen anau būğan otty közin qadai.
Būl — İerdenniŋ inisi İeraly i̇edi.
Eralynyŋ jaman atymen, būrynnan da tanys Qanybek i̇endi orasan doldana tüsti.
— Körseteiin men sağan jan sauğany! — dedi ol şoqparyn yŋğailai tüsip. — Aita ber imanyŋdy, qara jüz!
Jau qolynda öziniŋ jalğyz qalğanyn körgen İeraly Qanybektiŋ aiamaitynyn birden tüsinip, i̇endi jalynbai öluge bel budy.
— Satylğan! — dedi ol Qanybekke udai aşy tilmen. — Jalğyz qaryndasyŋ Qūndyzdyŋ abyroiyn satyp, Abylaidan janyŋ äreŋ qalyp i̇edi, men senen ötken qara jüz i̇emespin, mä, öltire ber!
Qanybek şoqpardy qos qoldai siltedi. İeralynyŋ basy byt-şyt bop, miy şaşyrap, denesi kürs i̇etip jerge qūlap tüsti. Qanybek artyna būrylyp qarağan joq, İeralynyŋ jaŋağy sözderi qūlağynan ketpei, bireu jüregine qanjar sūğyp alğandai, bop-boz bop dirildep, öz jigitteriniŋ janyna äzer jetken.
Sol küni öziniŋ bir senimdi jigitinen auyl aqsaqaldarynan «el jaqsylary» Qūndyzdy Abylai tösegine aparyp salğanyn, Qūndyzdyŋ oğan qarsy bolmağanyn, i̇erteŋine Abylaidyŋ būlardy bosatyŋdar dep būiryq bergenin bildi. İendi onyŋ jüregine namys, aşu qorlanu — bäri jinalyp, jylandai qadaldy. Jūrt betine qarai almai, sol küni tünde jigitterinen bölinip jeke qonyp şyqty. Sol künnen bastap i̇eşkimmen de söilespei, aşuğa bulyğumen boldy. Namystanyp, jany küiingen Qanybek bir mezet Abylaidy jaryp öltirudi oilady. Biraq onda myna jūrt jündei tütip, han tösegine barğan Uiatsyz Qūndyzdan kegimdi ala almai qalarmyn dep seskendi. Abylaidy öltirudi ol i̇endi soŋyna qal-
dyrdy.
Kün bata qalyŋ qol Qazyqūrttyŋ i̇etegine taiady. Jigitteri jaudy jeŋip kele jatqanyna quanyşty Qarataudağy qalyŋ i̇eldiŋ aqsaqaldary men qyz-bozbalasy aldynan şyqty. İeki jaq taiai bergende, Qanybek auyl jastarynyŋ aldyndağy aqboz at mingen qaryndasy Qūndyzdy kördi. İeralynyŋ aitqan sözderi qūlağynyŋ tübinen ap-anyq i̇estilip, jüregi tağy da udai aşyp ketti.
— Abyroiyn satyp masqara bolğan azğyn qaryndasyma da ölim! Momyn i̇eldi qan qaqsatqan, han Abylai, sağan da ölim! — dedi Qanybek iştei, qandy ükim aityp.
Köp işinen tūryp atsam jazyqsyz bireuge oğym tiıp keter dep, ol jasaq şetinen bir büiirlep oŋaşa şyğa berdi. Būğan i̇eşkim bälendei köŋil de bölgen joq. Jele jortyp kele jatqan i̇eki top birine-biri taiau kep toqtady. Auyl tobynan aq boz at mingen Sūrşaqyz ğana alğa qarai qozğaldy. Sirä, jeŋis iesi Abylaidy qūttyqtamaq boluy kerek. Biraq ol auzyn aşyp ta ülgirmedi, ysyldai kep qadalğan qozy jauyryn oq ony at üstinen jerge ūşyryp tüsirdi.
— Al i̇endi i̇ekinşi jebem, Abylai han sağan! — dedi äskerdiŋ bir büiirinde oŋaşa tūrğan Qanybek qoramsaqtan sauyt būzar oğyn alyp. — Sodan keiin, aq semser, sen malynarsyŋ özimniŋ ystyq qanyma!
Qanybek sadağyn oqşau tūrğan Abylaiğa kezei berdi. Biraq tartyp qaluğa ülgirmedi. Öziniŋ sol jaq qoltyq tūsynan kep qadalğan süiir ūşty qaiyŋ oqtan teŋselip baryp at jalyn qūşa qūlap ketti.
Sūrşaqyzdyŋ oqqa ūşqanyn aŋğaryp qalğan Abylai, jalt būrylğanda, qyz ağasy Qanybektiŋ de jerge qūlağanyn kördi. Atynan tüsip qyzdyŋ qasyna bardy. Bir tizerlep otyryp, qyzdyŋ äli nūry sönip bitpegen qaraqat közderin japty.
— Kim atty Sūrşaqyzdy? — dedi ainalasyna qarap.
— Ağasy Qanybek batyr, — dedi küzet bastyğy.
— Nege atty?
— Bilmedim.
Han qūlap jatqan Qanybekke qarady.
— Anany kim atty?
Būl kezde jasy mosqaldanyp qalğan Qapan mergen alğa şyqty.
— Men.
— Nege attyŋ?
— İeger men ony atpağanda, ol sizdi atatyn i̇edi. Sadaq jebesin sizge qarai meŋzedi.
Abylai būl oqiğanyŋ mänisin i̇endi tüsine bastağandai boldy. Jüregi alai-tülei bop örtenip, Sūrşaqyzdan airylyp qalğanyna qatty ökinip tūrsa da, tis jaryp syr bermedi. Tek älden uaqytta baryp:
— Jer ortasyna kelgende bir quanyşqa jettim be dep i̇edim, qūdai, ony da qimadyŋ ğoi, — dedi kübirlep.
Jūrt aibarly Abylaidyŋ saqal-şaşy bozaryp, müldem qartaiyp qalğanyn jaŋa baiqady. Kenet onyŋ ülken qandy közderi jarq i̇ete qaldy.
— Jigitter, i̇ekeuin birdei ardaqtap qatar qoiyŋdar! — dedi jigerli ünmen. — Tağdyr osylai şeşken tärizdi...
Ağaly-qaryndasty i̇eki jas bir ziratqa qatar jerlendi... Osy uaqytqa deiin Türkistannyŋ künşyğys jağynda «Qūndyz töbe» degen tömpeşik bar. Būl i̇eki jastyŋ qabiri.
...Ūly jüzdiŋ basty rulary qatynasqan, jeŋiske arnalğan atauly toi boldy. Osydan i̇eki jeti būryn at qūiryğyna bailanğan jigittiŋ tuysy, keşe ğana qaza bolğan Jänibek, Qanybek pen Qūndyzdyŋ tuğan nağaşy ağasy Qoŋyrat ruynyŋ aralarynda i̇eşteŋe bolmağandai, aqsaqaly Nūrğazyğa Abylai qymyz qūiylğan kümis keseni öz qolymen ūsyndy.
Sonan soŋ toqsanğa kelse de äli tūğyrdan taimağan Būqar jyrauğa qarady.
— Adam degenniŋ qandai i̇ekenin ūqtyŋ ba, jyrau... Qan men jasqa böleseŋ ğana olar seni jaqsy köre bastaidy!..
— Köp keşikpei, tağy da jaman tüs köredi i̇ekensiŋ, han Abylai!
Han men aqynnyŋ arasynda būl äŋgime ūzaq jyldan beri kele jatqan talastary i̇edi...
...Han ordasy ornağan teriskeidegi Kökşetauğa qarai qalyŋ qol aldynda han men jyrşysy kele jatyr. Köpten beri būl i̇ekeuiniŋ bir sapta qatar jolğa şyqqany osy. Jasy ūlğaiğan saiyn Abylaidyŋ minezi qatulana tüsken. Hannyŋ minezi qatulanğan saiyn Būqar jyrau odan alystai bastağan. Bir kezde aqylşym dep kökke kötergen Būqar jyraudyŋ sözine, soŋğy jyldary, han qūlaq qoimaityn bolğan. Söz qasietin joğary bağalaityn Būqar jyraudyŋ minezi, keide hannyŋ qityğyna tiıp, keiitip te tastaityn. Jyraudy ädeii aşulandyrğysy kelgendei onyŋ közinşe Abylai būrynğydan ary şiryğyp qataia beretin.
— İä, adam degen osyndai, — dedi Abylai, jaŋa ğana üzilip qalğan oiyn qaita jalğap. — Bir somyn tartyp alyp, on tiynyn qaitaryp berseŋ jūrt seni ädiletti bileuşi sanaidy!
Būqar jyrau hanğa köz qiyğyn audardy da qoidy.
— Qartaiaiyn degen i̇ekensiŋ, Abylai.
— Senen käri i̇emespin ğoi.
— Men ondai kärilikti aitpaimyn, aldiiär... Adam degen aq peiil, senimpaz keledi... Onyŋ būl qasietin külki i̇etuge bolmaidy.
— Būl söziŋe qarağanda, men i̇emes, öziŋ qartaiyp qapsyŋ...
— Joq, men būrynğymnan aqyldy bola bastadym...
— Men de, jyrauym!
Būqar jyrau būrylyp artyna qarady. Biraz jūrt auyldarynyŋ tūsyna kelgende bölinip ketip, soŋdarynda azğantai ğana jigitter qalypty.
— Bizdiŋ sözimizdi i̇eşkim i̇estimeidi, Abylai... Oŋaşada sūramaqşy i̇edim, aitşy... Bojbandardy nege at qūiryğyna bailauğa būiyrdyŋ? Olardy sağan qarsy qoimaq bolğan öziŋe jaqyn adamdary i̇edi ğoi. Jäne Bojbandar Qoqan handyğyna däl bügin köşe qūiamyz demegen-di. İel arasy i̇elegizi bastağany ras. Jel sözge i̇erip qoparyla köterilui de mümkin i̇edi. Al sen... Aqylşy jiberip toqtau aitudyŋ ornyna, qamys arasyna jigitteriŋdi tyğyp qoiyp, älim hanğa tildesuge bara jatqan adamdaryn ūstap aldyŋ. Sosyn Bojban ataulynyŋ bäri osyndai dep, byqpyrt tigendei i̇ettiŋ. Nege büittiŋ?
— Būnyŋ bärin sen qaidan bilesiŋ, jyrauym?
— Bilmei... İelu jyldan beri men seniŋ minez-qūlqyŋa, aila-täsiliŋe qanyqpyn ğoi, aldiiär.
— Qanyq bolsaŋ... Jaŋa öziŋ aittyŋ ğoi, i̇el arasy i̇elegizi bastady dep... Bügin i̇elegizse, i̇erteŋ i̇ereuilge şyğady. Özgege ülgi bolsyn dep jazaladym.
— Joq, būl ülgi i̇emes, küiik... Küiikten i̇el qartaiady, i̇eŋsesi tüsedi...
Ekeui biraz uaqyt ündemei qaldy. Abylaidyŋ tūnyp kele jatqan közderin-
de kenet bir ūşqyn paida boldy. Dausy da jas jigittiŋ dausyndai myğym şyqty.
— Qu qatyn-patşa bekitpegenmen, aitşy, jyrau, osy jūrt meni Üş jüzdiŋ hany dep sanai ma?
— İä, seni «Ülken Orda» hany sanaidy! — dedi jyrau hannyŋ būl sūraqty nege bergenine tüsinbei.
— Onda mynany tüsinşi... Men at jalyn tartyp mingeli, ajaldan qorqyp körgen joqpyn. Dosymdy da, qasymdy da aiaudy bilgen i̇emespin. Bireuin at qūiryğyna bailap öltirip, bireuine oqaly şapan jauyp, madaqtai köterip, özime serik i̇ettim. Sonyŋ bärin tek han bolu üşin istedim be? İä, solai-aq delik... Al sonda sol därejege men nege sonşama qūmarttym?
Būqar jyrau atynyŋ basyn būryp aldy.
— İä, bäse nege?
— Özgege üstemdigiŋdi jürgizip, mereiiŋ joğary bolu üşin deitin şyğarsyŋ. Joq, olai i̇emes. Oğan jai han bolsaŋ da jetedi.
Abylai kenet tūnjyrai qaldy.
— Jaraidy, būnyŋ jaiyn basqa küni, syr pernesin tağy bir qaiğy şertken küni aitarmyn. Al qazir...
— İä, qazir?
Abylai i̇ezu tartty.
— Baiağydan beri meniŋ soiylymdy soğyp, qartaiğanyŋda öz isiŋnen öziŋ qorqyp qaldyŋ ba, jyrauym?.. Ötken iske öziŋdi öziŋ qinamai-aq qoi. Odanda meniŋ myna sūrauyma jauap berşi... Bastary qosylmai kep, «Aqtaban şūbyryndyda» keueginen qaşqan qūiandai sasyp, jartysynan köbin joğaltqan būl i̇elge qandai adamnyŋ han boluy kerek i̇edi. Bylbyrap aqqan ystyq qan iısinen jüregi ainymaityn, qatal basşysy bolmasa, sūrqiiä zamanda jan-jağynan qaptağan jauy dalasyn atköpir i̇etip, özderin är jotanyŋ i̇etegine töbe-töbe qyp üiip ketpesine kim kepil i̇edi? Sonda qazaqtan ne qalar i̇edi? Osy sūrağyma jauap ber, äulie jyrau...
Būqar jyraudyŋ da köŋili ornyqqandai. Ol tipti Abylai jaqqa moinyn da būrmady. Aidalağa söilegendei mylqau ünmen:
— İä, öziŋ aitqandai, kerek kezinde qatal bolmağanyŋda, men senimen büitip qatar kele jatpas i̇edim, — dedi. — Ras, ömir baqi seniŋ isiŋdi kötermelep keldim. Ol şejire ğoi. Al äŋgime qazir şejirede i̇emes, basqada. Ony öziŋ de jaqsy bilesiŋ.
— Toqtama, jyrau, aita ber!
— Joŋğar, Qytaimen soğysyp, Qoqan handarynyŋ betin qaitarğanşa, sen jūrtty birimen birin öşiktirip, ne orynsyz ölimge būiyryp körgen joqsyŋ... Botaqandy tiridei körge kömgeniŋdi de ūmytpağan şyğarsyŋ, Abylai. Jūrt ol qylmysyŋdy da keşirdi ğoi. İä, sen ol kezde bar bolğany sūltan i̇ediŋ, bes myŋ adamnyŋ sağan küşi jetetin i̇edi. Älde aldarynan köterilgen qazanyŋ men sabadağy qymyzyŋ seni qūtqardy dep oilaisyŋ ba? Joq, Abylai. Jūrt qontaişyğa qarsy şyğatynyŋdy tüsindi. Sol zamannyŋ şyndyğy seniŋ jağyŋda i̇ekenin ūqty. Su tasyğanda seŋ ūrğan balyqtai i̇eseŋgirep qalğan i̇el, öziniŋ kösemin izdedi. Bäriniŋ basyn qosatyn i̇er-azamatyn izdedi.
Sol i̇er-azamat, tar jol, taiğaq keşude jūrtyn aman alyp şyğatyn i̇er sen ğana bop körindiŋ ol künderde.
— Al sodan keiin ne boldy?..
— Sodan keiin... Batyr Baian qaza tapty.
— İä, aita ber... ne demeksiŋ, jyrau?
— Tuğan inisi Nūiandy öltirgeni üşin, būl jalğannan ketkisi kelgen joq. — Būqar jyrau alystağy kökjiekke qarai söiledi. — Batyr Baian sağan qatty sengen-di. Al sen bolsaŋ Qaşqar men Qūljadağy qazaq, ūiğyrdyŋ i̇ereuiline köŋil bölmei, Altynemeldi tastap, keiin şegindiŋ. Batyr Baian būny opasyzdyq dep sanady. Ömir sürudiŋ oğan i̇endi i̇eş maŋyzy joqtai körindi. Körer közge ölim izdei bastady. Būndai jağdaida i̇eşkim i̇eş närseni bilmeidi dep oilau ämirşilerdiŋ ädeti ğoi.
— Qytaiğa qarsy soğysar bizde küş bolmağanyn bilmeitin be i̇ediŋ, jyrau?
— äitkenmen, i̇ereuilge şyqqan i̇eldiŋ birazyn saqtap qalatyn i̇edik. Bizden qauip oilamağan Çjao Hoi men Fu De bükil şyğys Türkistandy qan-josa i̇etti...
Abylai mysqyldai i̇ezu tartty.
— Meniŋ şegingenimdi jūrtqa öziŋ däriptep i̇ediŋ ğoi!
— Būl qu zamanda meniŋ i̇eriksiz däriptegenderim az deisiŋ be...
— Tağy neŋ bar, aityp qal, jyrau?
— Al sen Altynemelden tek han bolu üşin şegindiŋ. Sodan keiin-aq jolyŋ, soŋyŋnan i̇ergen i̇eldiŋ bolaşağynan i̇eki airyldy, hanym!
— «Bolaşaq?» — Abylai basyn şaiqady. — «Bolaşaq» degen ne?.. «El» degen ne? Mūndai sözdi meniŋ arğy babam, jer şarynyŋ teŋ jartysyn jaulap alğan ūly Şyŋğyshan bilgen i̇emes.
— Al öziŋ şe?
— Bilmesem... Armanym men öksigi mol i̇elu jylymdy at üstinde ötkiz-
bes i̇em.
— Şyŋğyshan da bar ömirin joryqta ötkizgen. Biraq ol babaŋnyŋ jaulap alğan jarty älemi qaida, Abylai? Bizge qaldyrğan mūrasy — tek jantalasa alysu ğana i̇emec pe... «Bolaşaq» degenniŋ ne i̇ekenine i̇endi tüsindiŋ be? Al i̇el şe?... «El» degen i̇eşuaqytta da i̇eş närseni ūmytpaidy. Ony «aldadym» dep tek handar ğana oilaidy, Abylai...
— Men i̇eş uaqytta halyqty aldağan i̇emespin.
— Soŋğy jyldary sen halyqty jiı aldai bastadyŋ, Abylai. Seniŋ jasağyŋ būrynğydai öz jerin ğana qarap otyrğan joq, böten i̇elderdiŋ jerin tartyp alu äreketine de kirisip jür. Birese qaraqalpaqqa, birese qyrğyzğa, özbek qalalaryna joryqqa şyğasyŋ. Degeniŋe köngisi kelmegen qazaq rularyn da şabasyŋ...
— Osynyŋ bärin sol qazaq i̇eli üşin istep jürgen joqpyn ba?
— Joq, halyqqa odan keler paida şamaly. Basqany qoiyp, Jaiyq qyrğynyn ğana i̇esiŋe salşy...
Sol qyrğynda qyrylğan qyrğyz jigitteri köz aldaryna i̇elestep, i̇ekeui de bir mezet ündei almai qaldy. Qyrğyz manaptarynyŋ qazaq auyldaryn oqtyn-oqtyn şauyp, malyn barymtalap maza bermegenin syltau i̇etip, Abylai qalyŋ qolmen kep, Turo özeniniŋ boiyn jailağan qyrğyzdyŋ Solty ruynyŋ köp aulyn şapqan. Kütpegen jerden jauğa tötep bere almai qyrğyz auyldary Şu boiy-
na qarai bosqan. Şu qoinauyndağy Qyzylsu men Şamsi özenderiniŋ tüiisken sağasynda ülken ūrys bolğan. Osy qan tögiste qolğa tüsken qyrğyz auyldaryn Abylai Saryarqağa aidap äkep, İesil men Nūra boiyna ornalastyrğan. Osy küngi qazaq jerindegi «Bai qyrğyz» ben «Jaŋa qyrğyz» rulary solardan qalğan-dy.
— Sodan keiin qyrğyz barymtaşylary qazaq auyldaryna betteudi qoi-
dy ğoi, — dedi Abylai, — sol joly Şatu asuynan ötip, qyrğyz auyldaryn şapsam, onym — qyrğyzben körşiles qazaq i̇eliniŋ tynyştyğyn oilağanym i̇emes pe?
— Qarğys atsyn ol kündi! — dedi Būqar jyrau i̇eki qolyn joğary köterip. — Qaita oralmasyn, öşsin qarasy sol qalpymen!
— Nege?
— Jaiyl oipatynda dostyq i̇emes, qastyq tudy!
— Biz birese joŋğarlarmen, birese şürşittermen qyrylysyp jatqanda, qazaq auyldaryn älsin-älsin şauyp maza bermegen sol manaptar i̇emes pe i̇edi?

Click or select a word or words to search the definition