Köşpendiler - II - Jantalas

Abylai ordasyn jaqynda Badam men Arys özeni tüiisken tūstağy Böritas degen jerge qondyrğan. Qazyqūrttan būl ara i̇elu, Türkistannan jüz şaqyrymdai jerde. Mūnda kelgen oiy Arys boiyn mekendegen Qoñyrat pen Badam özenin jailağan Şanyşqyly, Qañly rularymen beldese jaqyndasu i̇edi.
— ä... Äli köş jerde i̇eken ğoi, — dedi han, — Taşkentten keiin olar Türkistanğa qarai şyğady ğoi, oğan jetkenşe, biz de i̇etek-jeñimizdi jiyp bolarmyz. — Abylai uaqyt mölşerin bilu üşin aspanğa qarady. Tañ jūldyzy tuyp qalğan i̇eken. Aspandağy tañ jūldyzy, jaña özi şyğyp ketkende i̇esik aldynda qalğan i̇ekinşi tañ jūldyzyn i̇esine tüsirdi. Ol būiyra söiledi.
— Qazir Sirgeli İelşibek batyrğa, Dulattyñ qos börisi Böken men Sağyrğa habar beriñder. Bar qoldarymen osy Qazyqūrttyñ i̇etegine tez jetsin. Alban menen Suanğa da, jaqyn jatqan Bestañbalyğa da, bergi i̇etektegi Jalaiyr batyrlaryna at şaptyryñdar. Bäri osy Qazyqūrt mañyna jinalsyn!
— Qūp, bolady! — dedi bas şabarman.
— Säskege deiin özimizdiñ jigitter de aldaspanyn qairap, daiyn tūrsyn! Jylandy üş kesse de kesirtkelik küşi bar. Qazaq äskeriniñ üş böliginiñ bir böligimen-aq, qūdai būiyrtsa, Qoqannyñ qorqau qasqyrynyñ keñirdegin jūlyp alarmyz!...
Ol qaitadan Aq Ordağa kirip ketti. İendi şeşingen joq. Qylyşyn bylai qoiyp, belbeuin bosatty da, jükke süienip, közin jūmdy. Oñ jağyndağy tösekten jas sūludyñ öksigin basa almai, bulyğa jylağany i̇estildi... Jany jai tapqandai, Abylai tağy i̇ezu tartty.
O, tağdyr!.. Rasynda da tağdyr — öziniñ aq burasy şyğar. Mine, qazirgi kiesi — i̇ekinşi aq bura. İeñ alğaşqysy qartaiyp äbden jüdep bir küni özinen özi müldem joq bop ketti, al mynau özgesi... «Han kiesi — osy aq bura» bügin tym köñilsiz i̇edi... Mynau bülik soğan körindi me i̇eken?
Ras, Abylaidy qatygez, tas bauyr deitinder köp. Biraq osy «qatygez» Abylaidyñ tūsynda i̇eşkim de qazaq i̇elin keiin ketti dei almaidy. Qoqan handyğyna jelke jünin üdireite körsetip, aidahar men arystannyñ auzynan i̇ebin tauyp qūtylyp, kökjal Abylai aman-i̇esen ömir sürip kele jatqan joq pa? Al būnyñ temir tegeurinine şydai almai, kei ru beti auğan jağyna qaşqysy kelse — onyñ da sebebi bar. Abylaiğa bir taipanyñ körgen zäbirinen, bar qazaqty şaşau şyğarmai ūstau qymbat.
Altynemel aiqasynan keiin ol öziniñ ağasy Jolbarysty Qytai boğdyhanyna jibergen. Būl kezde Qytai ämirşileriniñ arasynda özara qyrğyn, baq talastyq kürester qatty jürip jatyr i̇edi. Abylai kelissözge däl osy tūs dūrys dep tapqan. Qytai imperatory Hun Li özine qarsy bas köterip, künde janjal şyğaryp otyrğan Şyñjañ qazağy men ūiğyryna qazaq i̇eli qosylyp ketpesin dep qauiptenip, qazaq hanynyñ i̇elşisin syi-siiäpatpen qarsy alğan. Abylaiğa kniaz degen at berip, qūndyz işik, jibek kilem tärizdi köptegen tartu-taralğylaryn jibergen. Osy berilgen köp syilyqtyñ işinde sol jylğy Qytai kalendary da bar i̇edi. Būny Qytai imperatory, tek özderiniñ mädenietiniñ ülgisi retinde ğana i̇emes, qazaq i̇eli būdan bylai qarai kün, ai, jyl sanattaryn şürşit i̇esebimen jürgizsin dep ädeii jibergen. Bū da basqa jūrtqa öz äserin tigizudiñ bir joly...
İeki jyl ötkennen keiin, iağni bir myñ jeti jüz i̇elu segizinşi jyly Şyñjañdağy ūiğyr men qazaq köterilisin qan-josa i̇etip basqannan soñ, Qytai äskeri qazaq jerine qaitadan kirgen. Bū joly olar Tarbağatai tauynan tömen tüsip, Kökşe teñizge deiin jetken. «Aqtaban şūbyryndydağydai» Qytai äskeriniñ jolyndağy bükil qazaq auyldary «şürşit kele jatyr» dep tağy bosqan. Keşegi kökorai şalğyn, byqyğan maldy auyldardyñ ornyna, şegirtkesine deiin jelingen, örtengen orman, qūlazyğan qu dala qalğan...
Abylai şürşitke tağy qarsy şyqty. Aiaköz tūsynda bolğan qyrğyn soğys-ta öldim-taldym dep jinağan äskerimdi qyryp almaiyn dep, Qytaidyñ qūrt-qūmyrsqadai qaptağan qolynan ol tağy şegingen. Osy jolğy aiqasta Malaisary batyr oqqa ūşty. Şeginip kele jatqan qazaq qoly ony qazir «Malaisary tauy» dep atalatyn qūmdauyt töbeniñ basyna äkep qoidy...
...Hun Li qanşa qaharyn tökkenmen de, Abylai Rossiiädan qol üzbedi. Qol üzudiñ ornyna, jūmsaq jastyqtardyñ üstine qanjar tyrnaqty aiaqtaryn qo-
iyp mülgi qalğan aibarly arystanğa ūqsas orys bekinisterine jaqyndai berdi. Al qazaq jerine kire bergen Qytai aidahary, tūmsyğyn kökke köterip, küzdiñ kelip qalğanyn baiqap, qandai qauipke bara jatqanyn i̇endi sezip, tez jiyrylyp keiin būryldy da aldyndağy Tarbağatai tauyna qarai qaita örmeledi...
Qytai aidahary orys bekinisteri tizilip qalğan būl ölkeden oñai oljağa kenele almaitynyn tez tüsingen, Biraq sol jyly ol qaitadan jüz seksen bes myñ äskerin Şyñjañ şekarasyna äkep tökken. Rossiiänyñ būğan qarsy şyğar däleliniñ de, mümkindiginiñ de joqtyğyn paidalanyp, i̇endi ol bükil Orta Aziiäny jaulap almaq boldy. Qandai qauip tuğanyn ūqqan Hiua, Būhar, Qoqan, Auğanstan ämirşileri özara arazdyqtaryn tastap, bükil mūsylman qauymy bop şürşitke qarsy «gazauat» soğysyn aşuğa ūran saldy. Būl ūrannan mūsylman dinindegi Abylai da, Kişi jüzdiñ hany Nūraly da bas tartuğa tiısti i̇emes i̇edi. Özi qol astyna kirgen Rossiiänyñ Qytaimen tatu-tätti i̇ekenin syltau i̇etip, Nūraly han «gazauat» küresine qosylmady. «Gazauatqa» birikpeuge Abylai da jol tapty. Bir jağynan bū da Rossiiä qol astynda bola tūryp, onyñ rūqsatynsyz Qytaimen ülken soğysqa bara almaitynyn i̇eskertse, i̇ekinşi jağynan öziniñ şürşit boğdyhanymen kelisimge kelgenin aitty. Jaqynda ğana Abylai otyz aq boz arğymaqty tartu i̇etip, Ordaşy bidi bas i̇etip, Hun Liğa otyz aqsaqalyn jibergen. Qytai boğdyhany būny «bükil qazaq i̇eline bastyq» jäne kimde-kim Tsin memleketine qastyq i̇etse, oğan ölim jazasyna deiin ükim qoldanuğa qaqysy bar degen «filin» — ukaz bergen.
Al şynynda, Abylaiğa ata-babasynyñ dästüri boiynşa mūndai kelisimsözderdiñ qūny bes-aq tiyn i̇edi. Qağaz betine tüspegen uädelerin qazaq handary, köñiline jaqpasa, op-oñai būza beretin. Abylaidyñ gazauatqa qosylmauyna sebep bolğan — Orta Aziiä mūsylmandarynyñ bir qauym bop, Auğan hany Ahmetti bar äskerine qolbasşy i̇etui i̇edi. Qazir Ahmettiñ qaramağynda jetpis bes myñ äsker bar, i̇eger şürşitpen soğys aşpağan künde, būl qalyñ qol qaida barady? Köp jyldan beri ünemi soğysyp, äbden qaljyrağan qazaq jasaqtary būndai äskerge qarsy tūra alar ma? Odan da... Türkistan jerinen köñili bar būl handardyñ äskerleriniñ qabyrğalaryn syndyryp, şürşitter ūiqy-tūiqysyn şyğarsa bizge paida degen. Ärine, küngei jağyñnan şürşittiñ körşi bola qaluy da qazaq i̇eline tiımdi i̇emes. Biraq Rossiiä bekinisteri qūr ğana qazaq jerinde me, bir şeti şyğysta, Qytai qabyrğasymen şektes, sonau ūly Mūhitqa deiin sozylyp jatyr ğoi... Būl Qytai boğdyhany sanasatyn jağdai.
Al Abylai Şyğys mäselesin osylai tüiip qoiyp, Qyzyljarda orys tilin üirengen balasy Tūğyldy bas i̇etip, özin üş jüzdiñ tağyna bekituin ötinip Peterburgke, İekinşi İekaterina äiel-patşağa i̇elşiler jibergen. Üş jüzdiñ «igi jaqsylary» Abylaidy aq bieniñ sütine şomyldyryp, aq kigizge köterip «Ülken Ordağa» han sailağanmen, äiel-patşanyñ qol astyndağy bar qazaq i̇eline hansyñ degen ukazy şyqpağan. Ärine, bar qazaq i̇eline Abylai han bola qalğan künde, osy mezgildi kütip jeñ işine tyğyp kelgen qandy tyrnağyn aq patşanyñ özine de körsete bastauy mümkin. Resmi türde bekitilmei jatyp, bar qazaq ony öziniñ hany dep tanyp, soñynan i̇eruge bar. Al bekitilgen künde... Joq, qatyn patşa aqymaq i̇emes. «İeseñgiregen i̇elge i̇esti bastyq beruge bolmaidy, odan da i̇eseñgiregen i̇elge i̇eseñgiregen bastyq berseñ — qaramağyñdağy jūrt sağan qarsy bas kötere almaidy».
...Abylai ädettegisindei i̇erte ūiandy. Tañ seleulenip atyp qapty. Qyz köilekşeñ bükşiıp aiaq jağynda otyr. Tarqatylyp ketken qoiu qalyñ şaşy iyğyn köme, bükil denesin jauyp, jerde şūbatylyp jatyr. Tek bop-boz bop aqşa jüzi ğana körinedi.
— Qandai tilegiñ bar? — dedi Abylai, öziniñ qyzdarymen şamalas jas sūluğa. — Ait, oryndaiyn!
— Tilegim bireu-aq...
Qyz üninen renjigendik sezilmedi.
— Bir qyzdyñ qūşağynda bir taipa i̇eldiñ tağdyry tūrğan joq, han iem... Mūny men de ūğamyn. Biraq qatty dauyldy küni tek qyran qūs qana öz bağytynan adaspaidy. Jūrttyñ bäri qyran i̇emes. Alasapyran kezdegi jūrtymnyñ bir tabansyzdyq körsetkenin keşiriñiz!
Qyz sözi Abylaiğa ūnady.
— Jaqsy. Al öz bauyrlaryña qarsy sadaq bezegen ana i̇eki ağañdy qaitemiz?
— Adasqannyñ aiyby joq, qaityp üiirin tapqan soñ...
Abylai i̇ezu tartty.
— Biz olardyñ «üiirin tapqanyn» qaidan bilemiz?
— Bosatyp köriñiz. İeger sizge i̇erse, öz aiybyn özderi juğany.
— Al i̇ermese şe? — dedi Abylai.
Qyz quanyp ketti.
— Onda, meiliñiz. Qandai jigittiñ tağdyry bolsa da, öz i̇eliniñ tağdyrynan qymbat i̇emes.
Abylai şañyraqtan közin almai bozaryp kele jatqan tañğa qarap ūzaq otyrdy. İä, qol astynan qaşyp ketpek bolğan Qoñyrattyñ birneşe adamyn aiamai jazalady... Al qalğandarynyñ köñilderi i̇endi qalai qarai auady? Üisin, Jalaiyr, Dulat, Alban, Suan siiäqty Ūly jüzdiñ beldi rulary ne demek? Būlar Abylaidyñ isin qoş köre me, joq pa? Būl rulardyñ köp jigiti qazir han jasaqtarynda. Al i̇erteñ sol jigitter qazaq i̇eli Qoqan äskerimen betpe-bet aiqasuğa tura kelgende Abylaidyñ qattylyğyna ökpelep, Qoqan jağyna şyğyp ketse qaitedi?
Han qyzğa köz qiyğyn tağy bir audardy da läm-mim demesten, ornynan tūryp, üiden ün-tünsiz şyğyp ketti. Ol tağy bozğylt reñdi aspanğa qarady. «Aqqu qūsty körmegeli ne zaman!» — dedi äldenege küiingendei, biraq sol sätte-aq boiyn jinap aldy. Anandai jerde tūrğan küzetşini özine şaqyrdy.
— Şabarmandardan habar bar ma?
— äli i̇eşkim oralmai jatyr.
Abylai Qazyqūrt jaqqa köz tastady. Tau i̇eteginde köringen salt attylar han ordasyna qarai kele jatyr. Kenet at dübiri i̇estildi. Qūiyndata şapqan salt attylar auyl syrtyna kep toqtai qalğanda, Abylaidyñ jüzi jylyp sala berdi. Būl kelgen Qypşaq Mañdai batyr men Kerei Janai batyrdyñ jasaqtary i̇edi. Olar osy Qaratau mañyndağy ilik-şatystarynda qonaqtap jürip, i̇elderine äli qaita qoimağan-dy. «Attan!» degen aiqaidy i̇estisimen, Abylai ordasyna jetken betteri...
— Būqar jyrauğa kisi jiberdiñder me? — dedi Abylai.
Däiekşi jauap qaitara almai qaldy. Hannyñ qabağy tüiilip ketti. Bir kezde özine tirek bolğan jyrau men hannyñ arasy künnen-künge suii bastağan. Qoñyrat i̇eline istegen rahymsyzdyğyn körip, Būqar jyrau aşulanyp, keşe han aulynan jürip ketken.
Qazyqūrttyñ künşyğys jağynan tağy bir şañ körindi. Qūiğyta şapqan şabarman atynan domalai tüsip, han aldyna tize bükti.
— Aldiiär, Jalaiyrdan bizge tek tört-bes jüz ğana jigit qosylatyn türi bar...
— Qalğandary şe?
— Qoqandyqtardan qaşpaq bop üilerin jyğyp jatyr.
— Osyndai habardy Ūly jüzdiñ basqa rularynan da aldyq! — dedi däiekşi jigit.
— Sonda qai jaqqa qaşpaq?
— Alaköl tūsyna.
— Şürşittiñ şoqparynyñ astyna baryp tyğylmaq pa?! — Dausynyñ qalai qatty şyğyp ketkenin Abylaidyñ özi de sezbei qaldy.
Biraq, tüs aua, şabarmandardyñ aitqanyndai haliniñ taqa jaman i̇emes i̇ekeni anyqtaldy. Abylaiğa qanşa narazy bolğanmenen şürşit pen Qoqan ozbyrlyğy tübi qatty tietinine şek keltirmegen Ūly jüzdiñ köp rulary köp keşikpei özderiniñ jigitterin Abylaidyñ aq tuynyñ astyna tegis äkelmek degen habar i̇estildi. Būdan keiin, ile-şala Bökei men Sadyr batyr bastağan Dulattyñ qalyñ qoly kele jatyr degen söz de auyl şetinde düñk i̇ete qaldy. Al Syrğaly İelşibek batyrdyñ der kezinde jetuine Abylaidyñ özi de kümändanbağan...
— Künäkär Bojban ruynan jazalanbağan qanşa adam qaldy, — dep sūrady Abylai käri qylyş jasağynyñ bastyğynan.
— Aldiiär, öziñiz ölimge būiyrğan köterilis basşylarynyñ beseuin ğana at qūiryğyna bailap ülgirdik... Qalğany qol-aiağy bailauly otyr...
— Bosatyp jiberiñder tirilerin!..
Tūtqynnan bosanğan Bojban jigitteri arqan batqan bilekterin sipai, zamatta üidi-üiine tarai bastady.
— ädiletti ükimiñnen ainalaiyn-ai, qūdiretti han iemiz! — dep anandai jerde tūrğan Bojban aqsaqaldary, mañyrağan qoidai, şulasa batalaryn berdi.
«Bes adamyn at qūiryğyna bailağanymdy körgen soñ būlar mağan batalaryn berip jatyr, — dedi Abylai işinen, — jazalamai bärin birdei keşe bosatyp jibergenimde, bügin būl alğys bolmas i̇edi!».
Kenet Abylai «Janybek! Qanybek!» degen sybyrlai şyqqan ün i̇estidi. Būrylyp i̇edi, ketip bara jatqan jigitterdiñ işinen öziniñ i̇eki ağasyn şaqyryp tūrğan Qoñyrat aruyn kördi. İeki ağasy qyzdyñ janyna keldi. Älde neni sūrady. Sodan keiin i̇ekeui üilerine qarai jügire jöneldi.
«Osy i̇ekeuin beker bosattym-au», — dep oilady Abylai tağy da, biraq sol sätte-aq olardy i̇esinen şyğardy. Tek bir jeti ötkennen keiin ğana, bireuge istegen jamandyqtyñ joiylmaitynyna, qandy kektiñ bäribir jürek tübinde saqtalatynyna közi jetti.
Abylaidyñ gazauat ūranyna qosylmağanyn paidalanyp, Qoqan ämirşileri ony birjolata qūrtpaq i̇edi. Olar bükil mūsylman qauymyna: «kimde-kim Abylaiğa järdem berudi oilasa, ony alla tağalanyñ qarğysy atsyn» dep jar saldy. Biraq dini dästürge onşa berik i̇emes qazaq dalasy būğan män bergen joq, öitkeni būl i̇ejelden kele jatqan öziniñ ädet-ğūrpy bar i̇el. Dindi qorğau-
dan köri, jerin qorğau ata-babadan qalğan miras. Osy dala zañyna salyp, Samarqant, Hiua, Būhar, Qoqandardyñ myñ san minaretterinen qazaq hanyna «lağnat» aityp jatqandaryna qaramai, Ūly jüzdiñ köp rularynyñ jigitteri Abylaidyñ aq tuynyñ astyna jinaldy.
— äi, Tūrymtai şabarman! — dedi Abylai dauysyn köterip.
Şabarmandardyñ işindegi i̇eñ pysyq, jarqyn jüzdi bala jigit hannyñ janyna jetip keldi.
— Ne aitasyz, aldiiär?
— Jalaiyr auyldaryna qaitadan şap. Tezirek jetsin de. İeger der kezderinde kelmese, Qoqan ūrysynan keiin, Qoqanğa tuğan kep, Jalaiyr bileriniñ de basyna tuyp jürmesin! Sony i̇eskert!
— Al i̇eger jauap qaiyrmasa şe?
— Mä, meniñ qamşym... Jauap qaiyrmaityn bolsa aldaryna tasta da, öziñ keiin şap!
Şabarman üiden ata jöneldi.
Keñ dala soiyl ūstağan salt attylarğa tola bastady. Qazyqūrt tauynyñ basynan keminde on şaqyrymdai jer ap-aiqyn körinedi. Abylai älsin-älsin batys jaqqa köz tastap qūiady. Bireudi sabyrsyzdana kütkendei. Hannyñ nege osynşa typyrşyp tūrğany janyndağy serikterine de aian. Han Būqar jyraudyñ keluin kütken i̇edi. Būl künde äbden qartaiğan Būqar jyrau būryndy-soñ-
dy qazaq körmegen qyzyq adam i̇edi. Ötkir tili, alğyr oiy üşin, onyñ iyğyna talai ret mauyty şapandar jabylğan. Biraq jyrau olardy janyndağy serikterine tartyp, özi könetoz şidem şekpenimen qalatyn. Al qys bolsa kieri — tüie jün qalyñ küpi, tozyğy jetip qalğan qarsaq tymaq. Keide joryqqa minetin aty da bolmai qalady. Söitse de, Būqar jyrau kelip tüsken auyl qyzyq-dumanğa batatyn. Ülkeni men kişisi tik tūryp kütetin.
Osy käri bürkittei tūğyrda otyryp qalğan qart jyrau han kemşiligin jūrt közinşe batyra aitqanmenen, Abylaidyñ negizgi isterin qoldaityn, ony jūrtqa jetkizetin jarşysy bolatyn! Biraq, soñğy jyldary äigili jyrau Abylaidyñ qatygezdik, jan şoşyrlyq köp isinen köñili qalyp, han qiiänatyn aşyq aita bastağan. Būrynğydai i̇emes, han ordasyna da sirek körinuge ainalğan. Jyraudyñ būl qylyqtary Abylaidyñ köñilin böle beruşi i̇edi. Būqar kedei bolğanmenen, sol kedei qalyñ būqarağa jūmsaityn qūraly i̇ekenin han jaqsy tüsinetin. Al han qanşa aibarly, qaharly köringenmen sol kedeilersiz, «impramsyz» oilağan isiniñ birde-birin oryndai almaityny tağy oğan mälim.
Bir kezde osy bilgir jyrau Abylaidy Rossiiämen qol ūstaspaqşysyñ dep aiyptağan. Soñynan, būl odaqtasu — qazaq dalasyn şürşitten aman alyp qaluğa kerek i̇ekenine közi jetip, Abylaiğa būrynğysynan da jaqyndai tüsken. İendi ony bükil qazaq i̇eliniñ basyn qosa alar birden-bir hany sanağan. Biraq, oilağan maqsatyna jetu üşin qandai qatygezdikke de bolsa daiyn hannyñ keibir qylyğy keiingi kezde Būqardy şoşytyp, Abylaidan irgesin aulaq sala bastap i̇edi. Keşe ğana Abylai būrynğylarynan da soraqy, jan şoşyrlyq qylmys istedi. Hanğa bağynğysy kelmegen Qoñyrattyñ bes basty adamyn at qūiryğyna bailatyp, aiuandyqpen öltirdi. Būl qylmysty han auyldan aulaq jerde jasyryn istetkenmen, jyrau bilip qalğan. Aşuly jyraudy äli de bolsa öz ordasyna ūstamaq bop, Abylai onyñ aldyna öz jylqysynan aidatyp äkep ataqty boz aiğyrdyñ üiirinen bir jüirigin syiğa tartqan. Mümkin, sol syilyğy teris ketpegen bolar, mineki, ünine üş jüzdiñ balasy tegis qūlaq salğan Būqar jyrau qasynda bir top adamy bar, han ordasyna qarai kele jatyr...
Biraq qyrağy köz Abylai, Būqar jyraudyñ astynda öziniñ bäz-baiağy topai torysy i̇ekenin anadaidan-aq kördi. Būl han tartuyna ilikpeudiñ belgisi i̇edi. Ädette jyrau auyldyñ tu syrtynan dombyrasyn tartyp, i̇el köñilin köteretin köp tolğauynyñ birin aita keluşi i̇edi. Bū joly onyñ biri de joq. Taiau kep, daiaşy jigitterdiñ kömegimen attan tüsti de jaqyndai berip hanğa basyn idi.
— Arsyñ ba, Abylai han!
— Barsyñ ba, jyrauym. Jolyñyz oñ bolsyn!
— Bükil dala jylağan jūrttyñ köz jasymenen saz balşyqqa ainalypty... At tUiağyn äzer alyp keldi, aldiiär!
— Hanğa qarsy şyqqan bülikşiler öz jazasyn aluğa tiıs.
— Büite berseñ, köp keşikpei, sağan bükil qazaq dalasy qarsy bolyp köriner, han iem...
— Meniñ ornymda öziñ bolsañ ne ister i̇ediñ, äuliem?!
— Ata meken jerinen su şyğyp pa būl jūrttyñ? İeñ bolmasa sony sūramaisyñ ba, aldiiär? Şetinegen handyqty qan tögumen jelimdei almaisyñ, Abylai.
— Astyñdağy atyñ jürdek bolsa, qamşylaudyñ qajeti bolmas i̇edi... Toz-tozy şyqqan tobyrdyñ basyn qosa almai-aq ötetin şyğarmyz būl dünieden!
— Handa qyryq kisiniñ aqyly bolmauşy ma i̇edi?
— Būl jūrt äzäzildiñ tiline i̇erip, jat i̇elge köşpekşi... Aruanadai azynap, apşymdy quyra bergenşe, aqylyñ bolsa aitsañşy, jyrauym.
On i̇eki qanat aq ordada keşke taman han keñesi bastaldy. Būl şaqqa deiin jağdai äbden anyqtalğan-dy. Jan-jaqqa jiberilgen barlauşylar tegis oralğan. Qoqan hany Qytai boğdyhanyna i̇elşi jiberip, äskeriniñ negizgi bölegin qazaq dalasyna qarai attandyrğany belgili boldy. Ärine, mūny Qoqannyñ jas hany şürşitterdiñ aqylynsyz istemegeni de mälim i̇edi.
Qoqan äskeri qazaq jasaqtarynan anağūrlym köp. Biraq sapa jağynan Abylaidyñ atty sarbazdarynan köş tömen. Onyñ üstine būlardyñ işinde öz
bauyrlaryna qarsy soğysqysy kelmeitin qazaq jauyngerleri de bar.
Han keñesi Bökei, Sağyr, Jabai basqarğan Ūly jüzdiñ qoldary Qoqan äskerin Badam men Arys özenderiniñ boiynda qarsy alsyn dep şeşti. Alğaş-qy aiqastan keiin äsker keiin şeginip, Qoqan qolyn özimen birge qazaq dalasyna qarai i̇erte beruge tiısti. Būl kezde İelşibek sarbazdarymen tolyqtyrylğan Abylaidyñ öz gvardiiäsy Saurandy orağyta Taşkentke baryp timek. Qysqasy, Qoqan hany qazaq jerin alamyn dep jürgende, qazaq äskeri onyñ öz üiinde bülik şyğarmaq. Al Taşkentti qorğap, Abylai men İelşibekke qarsy tūra alar sol tūstağy Şanyşqyly men Qañly rularyn qazaq jağyna şyğaru üşin, bir top aqsaqalmen Būqar jyrau attansyn delindi.
Abylai sauytyn kiiüge ordağa kirdi.
Qyz äli ketpegen i̇eken. Abylai onyñ jüzin qara köleñke üi işinde jöndep körmegen-di. İendi sūqtanyp qaldy. Qyzdyñ sūlulyğy sonşalyq, ony qiyp tas-
tap ketudiñ özi de qiyn i̇edi. Qyzdyñ aty han auzyna özinen-özi tüsti.
— Sūrşaqyz, — dedi Abylai, — aittyryp qoiğan jeriñ bar ma i̇edi?
Qyz ūzyn kirpikterin joğary köterip, sopaqtau kelgen ülken közderimen hanğa jaudyrap qarady.
— Üş jüzdiñ hanyna onyñ qandai bögeti bar?
Qyz sözi Abylaiğa tağy ūnady.
— Jaraidy, Sūrşaqyz, — dedi ol, — joryqtan aman-i̇esen qaitsam, äkeñe qyryq jetimdi matap berip, özim qūda tüsem.
Qyzdyñ sūrşa beti du i̇etip qyzaryp ketti, közinde quanyş säulesi jarq i̇etti.
Abylaidyñ boiyn bir orasan quanyş bilep ketti. Osy jasqa kelgenşe talai ūzyn i̇etektini jolyqtyrdy. Biraq oğan bireui de mūndai ūnap körmegen-di. Jigit bolyp at jalyn tartyp mingeli, basynan ötkizgeni kileñ joryq, ūrys, talas. Alğan äielderiniñ bärimen de tek tösek üstinde tanysty. Sūrşaqyzben de solai kezdesti. Biraq ol qartaiğanda kez bolğan i̇eñ qymbatty qazynasy tärizdendi. Däl osy sätte «tañdağan qyzymdy ğana qatyn i̇etermin» degen jas kezinde bergen serti i̇esine tüsti. Abylai bolmaşy i̇ezu tartty. «Peşeneñe jazylsa aspandağy aqqu da aiağyñnyñ astyna tüsedi i̇eken».
Sūrşaqyzdyñ közi tağy jarq i̇ete qaldy. Joq, ol qazir tündegi Abylaidan zäresi ūşyp qoryqqan jas öspirim qyzğa ūqsamaidy. Būl i̇endi aibarly hannyñ süiikti äieli! Qiiänat körsetken älemmen atysuğa bar sūlu!
Abylai syrtqa bettegende, Sūrşaqyz birge i̇ere şyqty. Qaptağan jūrttan Uialğan joq, Abylaidyñ aldynan köldeneñ tarta bergen tūlparyna handy qoltyğynan köterip özi mingizdi.
Abylai i̇eñkeiip Sūrşaqyzdyñ mañdaiynan sipady da, artyna būrylmastan, kütip tūrğan qolğa qarai jele jöneldi.