Köşpendiler - II - Jantalas

Abylai ordasyn jaqynda Badam men Arys özeni tüiisken tūstağy Böritas degen jerge qondyrğan. Qazyqūrttan būl ara i̇elu, Türkistannan jüz şaqyrymdai jerde. Mūnda kelgen oiy Arys boiyn mekendegen Qoŋyrat pen Badam özenin jailağan Şanyşqyly, Qaŋly rularymen beldese jaqyndasu i̇edi.
— ä... Äli köş jerde i̇eken ğoi, — dedi han, — Taşkentten keiin olar Türkistanğa qarai şyğady ğoi, oğan jetkenşe, biz de i̇etek-jeŋimizdi jiyp bolarmyz. — Abylai uaqyt mölşerin bilu üşin aspanğa qarady. Taŋ jūldyzy tuyp qalğan i̇eken. Aspandağy taŋ jūldyzy, jaŋa özi şyğyp ketkende i̇esik aldynda qalğan i̇ekinşi taŋ jūldyzyn i̇esine tüsirdi. Ol būiyra söiledi.
— Qazir Sirgeli İelşibek batyrğa, Dulattyŋ qos börisi Böken men Sağyrğa habar beriŋder. Bar qoldarymen osy Qazyqūrttyŋ i̇etegine tez jetsin. Alban menen Suanğa da, jaqyn jatqan Bestaŋbalyğa da, bergi i̇etektegi Jalaiyr batyrlaryna at şaptyryŋdar. Bäri osy Qazyqūrt maŋyna jinalsyn!
— Qūp, bolady! — dedi bas şabarman.
— Säskege deiin özimizdiŋ jigitter de aldaspanyn qairap, daiyn tūrsyn! Jylandy üş kesse de kesirtkelik küşi bar. Qazaq äskeriniŋ üş böliginiŋ bir böligimen-aq, qūdai būiyrtsa, Qoqannyŋ qorqau qasqyrynyŋ keŋirdegin jūlyp alarmyz!...
Ol qaitadan Aq Ordağa kirip ketti. İendi şeşingen joq. Qylyşyn bylai qoiyp, belbeuin bosatty da, jükke süienip, közin jūmdy. Oŋ jağyndağy tösekten jas sūludyŋ öksigin basa almai, bulyğa jylağany i̇estildi... Jany jai tapqandai, Abylai tağy i̇ezu tartty.
O, tağdyr!.. Rasynda da tağdyr — öziniŋ aq burasy şyğar. Mine, qazirgi kiesi — i̇ekinşi aq bura. İeŋ alğaşqysy qartaiyp äbden jüdep bir küni özinen özi müldem joq bop ketti, al mynau özgesi... «Han kiesi — osy aq bura» bügin tym köŋilsiz i̇edi... Mynau bülik soğan körindi me i̇eken?
Ras, Abylaidy qatygez, tas bauyr deitinder köp. Biraq osy «qatygez» Abylaidyŋ tūsynda i̇eşkim de qazaq i̇elin keiin ketti dei almaidy. Qoqan handyğyna jelke jünin üdireite körsetip, aidahar men arystannyŋ auzynan i̇ebin tauyp qūtylyp, kökjal Abylai aman-esen ömir sürip kele jatqan joq pa? Al būnyŋ temir tegeurinine şydai almai, kei ru beti auğan jağyna qaşqysy kelse — onyŋ da sebebi bar. Abylaiğa bir taipanyŋ körgen zäbirinen, bar qazaqty şaşau şyğarmai ūstau qymbat.
Altynemel aiqasynan keiin ol öziniŋ ağasy Jolbarysty Qytai boğdyhanyna jibergen. Būl kezde Qytai ämirşileriniŋ arasynda özara qyrğyn, baq talastyq kürester qatty jürip jatyr i̇edi. Abylai kelissözge däl osy tūs dūrys dep tapqan. Qytai imperatory Hun Li özine qarsy bas köterip, künde janjal şyğaryp otyrğan Şyŋjaŋ qazağy men ūiğyryna qazaq i̇eli qosylyp ketpesin dep qauiptenip, qazaq hanynyŋ i̇elşisin syi-siiäpatpen qarsy alğan. Abylaiğa kniaz degen at berip, qūndyz işik, jibek kilem tärizdi köptegen tartu-taralğylaryn jibergen. Osy berilgen köp syilyqtyŋ işinde sol jylğy Qytai kalendary da bar i̇edi. Būny Qytai imperatory, tek özderiniŋ mädenietiniŋ ülgisi retinde ğana i̇emes, qazaq i̇eli būdan bylai qarai kün, ai, jyl sanattaryn şürşit i̇esebimen jürgizsin dep ädeii jibergen. Bū da basqa jūrtqa öz äserin tigizudiŋ bir joly...
Eki jyl ötkennen keiin, iağni bir myŋ jeti jüz i̇elu segizinşi jyly Şyŋjaŋdağy ūiğyr men qazaq köterilisin qan-josa i̇etip basqannan soŋ, Qytai äskeri qazaq jerine qaitadan kirgen. Bū joly olar Tarbağatai tauynan tömen tüsip, Kökşe teŋizge deiin jetken. «Aqtaban şūbyryndydağydai» Qytai äskeriniŋ jolyndağy bükil qazaq auyldary «şürşit kele jatyr» dep tağy bosqan. Keşegi kökorai şalğyn, byqyğan maldy auyldardyŋ ornyna, şegirtkesine deiin jelingen, örtengen orman, qūlazyğan qu dala qalğan...
Abylai şürşitke tağy qarsy şyqty. Aiaköz tūsynda bolğan qyrğyn soğys-ta öldim-taldym dep jinağan äskerimdi qyryp almaiyn dep, Qytaidyŋ qūrt-qūmyrsqadai qaptağan qolynan ol tağy şegingen. Osy jolğy aiqasta Malaisary batyr oqqa ūşty. Şeginip kele jatqan qazaq qoly ony qazir «Malaisary tauy» dep atalatyn qūmdauyt töbeniŋ basyna äkep qoidy...
...Hun Li qanşa qaharyn tökkenmen de, Abylai Rossiiädan qol üzbedi. Qol üzudiŋ ornyna, jūmsaq jastyqtardyŋ üstine qanjar tyrnaqty aiaqtaryn qo-
iyp mülgi qalğan aibarly arystanğa ūqsas orys bekinisterine jaqyndai berdi. Al qazaq jerine kire bergen Qytai aidahary, tūmsyğyn kökke köterip, küzdiŋ kelip qalğanyn baiqap, qandai qauipke bara jatqanyn i̇endi sezip, tez jiyrylyp keiin būryldy da aldyndağy Tarbağatai tauyna qarai qaita örmeledi...
Qytai aidahary orys bekinisteri tizilip qalğan būl ölkeden oŋai oljağa kenele almaitynyn tez tüsingen, Biraq sol jyly ol qaitadan jüz seksen bes myŋ äskerin Şyŋjaŋ şekarasyna äkep tökken. Rossiiänyŋ būğan qarsy şyğar däleliniŋ de, mümkindiginiŋ de joqtyğyn paidalanyp, i̇endi ol bükil Orta Aziiäny jaulap almaq boldy. Qandai qauip tuğanyn ūqqan Hiua, Būhar, Qoqan, Auğanstan ämirşileri özara arazdyqtaryn tastap, bükil mūsylman qauymy bop şürşitke qarsy «gazauat» soğysyn aşuğa ūran saldy. Būl ūrannan mūsylman dinindegi Abylai da, Kişi jüzdiŋ hany Nūraly da bas tartuğa tiısti i̇emes i̇edi. Özi qol astyna kirgen Rossiiänyŋ Qytaimen tatu-tätti i̇ekenin syltau i̇etip, Nūraly han «gazauat» küresine qosylmady. «Gazauatqa» birikpeuge Abylai da jol tapty. Bir jağynan bū da Rossiiä qol astynda bola tūryp, onyŋ rūqsatynsyz Qytaimen ülken soğysqa bara almaitynyn i̇eskertse, i̇ekinşi jağynan öziniŋ şürşit boğdyhanymen kelisimge kelgenin aitty. Jaqynda ğana Abylai otyz aq boz arğymaqty tartu i̇etip, Ordaşy bidi bas i̇etip, Hun Liğa otyz aqsaqalyn jibergen. Qytai boğdyhany būny «bükil qazaq i̇eline bastyq» jäne kimde-kim Tsin memleketine qastyq i̇etse, oğan ölim jazasyna deiin ükim qoldanuğa qaqysy bar degen «filin» — ukaz bergen.
Al şynynda, Abylaiğa ata-babasynyŋ dästüri boiynşa mūndai kelisimsözderdiŋ qūny bes-aq tiyn i̇edi. Qağaz betine tüspegen uädelerin qazaq handary, köŋiline jaqpasa, op-oŋai būza beretin. Abylaidyŋ gazauatqa qosylmauyna sebep bolğan — Orta Aziiä mūsylmandarynyŋ bir qauym bop, Auğan hany Ahmetti bar äskerine qolbasşy i̇etui i̇edi. Qazir Ahmettiŋ qaramağynda jetpis bes myŋ äsker bar, i̇eger şürşitpen soğys aşpağan künde, būl qalyŋ qol qaida barady? Köp jyldan beri ünemi soğysyp, äbden qaljyrağan qazaq jasaqtary būndai äskerge qarsy tūra alar ma? Odan da... Türkistan jerinen köŋili bar būl handardyŋ äskerleriniŋ qabyrğalaryn syndyryp, şürşitter ūiqy-tūiqysyn şyğarsa bizge paida degen. Ärine, küngei jağyŋnan şürşittiŋ körşi bola qaluy da qazaq i̇eline tiımdi i̇emes. Biraq Rossiiä bekinisteri qūr ğana qazaq jerinde me, bir şeti şyğysta, Qytai qabyrğasymen şektes, sonau ūly Mūhitqa deiin sozylyp jatyr ğoi... Būl Qytai boğdyhany sanasatyn jağdai.
Al Abylai Şyğys mäselesin osylai tüiip qoiyp, Qyzyljarda orys tilin üirengen balasy Tūğyldy bas i̇etip, özin üş jüzdiŋ tağyna bekituin ötinip Peterburgke, İekinşi İekaterina äiel-patşağa i̇elşiler jibergen. Üş jüzdiŋ «igi jaqsylary» Abylaidy aq bieniŋ sütine şomyldyryp, aq kigizge köterip «Ülken Ordağa» han sailağanmen, äiel-patşanyŋ qol astyndağy bar qazaq i̇eline hansyŋ degen ukazy şyqpağan. Ärine, bar qazaq i̇eline Abylai han bola qalğan künde, osy mezgildi kütip jeŋ işine tyğyp kelgen qandy tyrnağyn aq patşanyŋ özine de körsete bastauy mümkin. Resmi türde bekitilmei jatyp, bar qazaq ony öziniŋ hany dep tanyp, soŋynan i̇eruge bar. Al bekitilgen künde... Joq, qatyn patşa aqymaq i̇emes. «Eseŋgiregen i̇elge i̇esti bastyq beruge bolmaidy, odan da i̇eseŋgiregen i̇elge i̇eseŋgiregen bastyq berseŋ — qaramağyŋdağy jūrt sağan qarsy bas kötere almaidy».
...Abylai ädettegisindei i̇erte ūiandy. Taŋ seleulenip atyp qapty. Qyz köilekşeŋ bükşiıp aiaq jağynda otyr. Tarqatylyp ketken qoiu qalyŋ şaşy iyğyn köme, bükil denesin jauyp, jerde şūbatylyp jatyr. Tek bop-boz bop aqşa jüzi ğana körinedi.
— Qandai tilegiŋ bar? — dedi Abylai, öziniŋ qyzdarymen şamalas jas sūluğa. — Ait, oryndaiyn!
— Tilegim bireu-aq...
Qyz üninen renjigendik sezilmedi.
— Bir qyzdyŋ qūşağynda bir taipa i̇eldiŋ tağdyry tūrğan joq, han iem... Mūny men de ūğamyn. Biraq qatty dauyldy küni tek qyran qūs qana öz bağytynan adaspaidy. Jūrttyŋ bäri qyran i̇emes. Alasapyran kezdegi jūrtymnyŋ bir tabansyzdyq körsetkenin keşiriŋiz!
Qyz sözi Abylaiğa ūnady.
— Jaqsy. Al öz bauyrlaryŋa qarsy sadaq bezegen ana i̇eki ağaŋdy qaitemiz?
— Adasqannyŋ aiyby joq, qaityp üiirin tapqan soŋ...
Abylai i̇ezu tartty.
— Biz olardyŋ «üiirin tapqanyn» qaidan bilemiz?
— Bosatyp köriŋiz. İeger sizge i̇erse, öz aiybyn özderi juğany.
— Al i̇ermese şe? — dedi Abylai.
Qyz quanyp ketti.
— Onda, meiliŋiz. Qandai jigittiŋ tağdyry bolsa da, öz i̇eliniŋ tağdyrynan qymbat i̇emes.
Abylai şaŋyraqtan közin almai bozaryp kele jatqan taŋğa qarap ūzaq otyrdy. İä, qol astynan qaşyp ketpek bolğan Qoŋyrattyŋ birneşe adamyn aiamai jazalady... Al qalğandarynyŋ köŋilderi i̇endi qalai qarai auady? Üisin, Jalaiyr, Dulat, Alban, Suan siiäqty Ūly jüzdiŋ beldi rulary ne demek? Būlar Abylaidyŋ isin qoş köre me, joq pa? Būl rulardyŋ köp jigiti qazir han jasaqtarynda. Al i̇erteŋ sol jigitter qazaq i̇eli Qoqan äskerimen betpe-bet aiqasuğa tura kelgende Abylaidyŋ qattylyğyna ökpelep, Qoqan jağyna şyğyp ketse qaitedi?
Han qyzğa köz qiyğyn tağy bir audardy da läm-mim demesten, ornynan tūryp, üiden ün-tünsiz şyğyp ketti. Ol tağy bozğylt reŋdi aspanğa qarady. «Aqqu qūsty körmegeli ne zaman!» — dedi äldenege küiingendei, biraq sol sätte-aq boiyn jinap aldy. Anandai jerde tūrğan küzetşini özine şaqyrdy.
— Şabarmandardan habar bar ma?
— äli i̇eşkim oralmai jatyr.
Abylai Qazyqūrt jaqqa köz tastady. Tau i̇eteginde köringen salt attylar han ordasyna qarai kele jatyr. Kenet at dübiri i̇estildi. Qūiyndata şapqan salt attylar auyl syrtyna kep toqtai qalğanda, Abylaidyŋ jüzi jylyp sala berdi. Būl kelgen Qypşaq Maŋdai batyr men Kerei Janai batyrdyŋ jasaqtary i̇edi. Olar osy Qaratau maŋyndağy ilik-şatystarynda qonaqtap jürip, i̇elderine äli qaita qoimağan-dy. «Attan!» degen aiqaidy i̇estisimen, Abylai ordasyna jetken betteri...
— Būqar jyrauğa kisi jiberdiŋder me? — dedi Abylai.
Däiekşi jauap qaitara almai qaldy. Hannyŋ qabağy tüiilip ketti. Bir kezde özine tirek bolğan jyrau men hannyŋ arasy künnen-künge suii bastağan. Qoŋyrat i̇eline istegen rahymsyzdyğyn körip, Būqar jyrau aşulanyp, keşe han aulynan jürip ketken.
Qazyqūrttyŋ künşyğys jağynan tağy bir şaŋ körindi. Qūiğyta şapqan şabarman atynan domalai tüsip, han aldyna tize bükti.
— Aldiiär, Jalaiyrdan bizge tek tört-bes jüz ğana jigit qosylatyn türi bar...
— Qalğandary şe?
— Qoqandyqtardan qaşpaq bop üilerin jyğyp jatyr.
— Osyndai habardy Ūly jüzdiŋ basqa rularynan da aldyq! — dedi däiekşi jigit.
— Sonda qai jaqqa qaşpaq?
— Alaköl tūsyna.
— Şürşittiŋ şoqparynyŋ astyna baryp tyğylmaq pa?! — Dausynyŋ qalai qatty şyğyp ketkenin Abylaidyŋ özi de sezbei qaldy.
Biraq, tüs aua, şabarmandardyŋ aitqanyndai haliniŋ taqa jaman i̇emes i̇ekeni anyqtaldy. Abylaiğa qanşa narazy bolğanmenen şürşit pen Qoqan ozbyrlyğy tübi qatty tietinine şek keltirmegen Ūly jüzdiŋ köp rulary köp keşikpei özderiniŋ jigitterin Abylaidyŋ aq tuynyŋ astyna tegis äkelmek degen habar i̇estildi. Būdan keiin, ile-şala Bökei men Sadyr batyr bastağan Dulattyŋ qalyŋ qoly kele jatyr degen söz de auyl şetinde düŋk i̇ete qaldy. Al Syrğaly İelşibek batyrdyŋ der kezinde jetuine Abylaidyŋ özi de kümändanbağan...
— Künäkär Bojban ruynan jazalanbağan qanşa adam qaldy, — dep sūrady Abylai käri qylyş jasağynyŋ bastyğynan.
— Aldiiär, öziŋiz ölimge būiyrğan köterilis basşylarynyŋ beseuin ğana at qūiryğyna bailap ülgirdik... Qalğany qol-aiağy bailauly otyr...
— Bosatyp jiberiŋder tirilerin!..
Tūtqynnan bosanğan Bojban jigitteri arqan batqan bilekterin sipai, zamatta üidi-üiine tarai bastady.
— ädiletti ükimiŋnen ainalaiyn-ai, qūdiretti han iemiz! — dep anandai jerde tūrğan Bojban aqsaqaldary, maŋyrağan qoidai, şulasa batalaryn berdi.
«Bes adamyn at qūiryğyna bailağanymdy körgen soŋ būlar mağan batalaryn berip jatyr, — dedi Abylai işinen, — jazalamai bärin birdei keşe bosatyp jibergenimde, bügin būl alğys bolmas i̇edi!».
Kenet Abylai «Janybek! Qanybek!» degen sybyrlai şyqqan ün i̇estidi. Būrylyp i̇edi, ketip bara jatqan jigitterdiŋ işinen öziniŋ i̇eki ağasyn şaqyryp tūrğan Qoŋyrat aruyn kördi. İeki ağasy qyzdyŋ janyna keldi. Älde neni sūrady. Sodan keiin i̇ekeui üilerine qarai jügire jöneldi.
«Osy i̇ekeuin beker bosattym-au», — dep oilady Abylai tağy da, biraq sol sätte-aq olardy i̇esinen şyğardy. Tek bir jeti ötkennen keiin ğana, bireuge istegen jamandyqtyŋ joiylmaitynyna, qandy kektiŋ bäribir jürek tübinde saqtalatynyna közi jetti.
Abylaidyŋ gazauat ūranyna qosylmağanyn paidalanyp, Qoqan ämirşileri ony birjolata qūrtpaq i̇edi. Olar bükil mūsylman qauymyna: «kimde-kim Abylaiğa järdem berudi oilasa, ony alla tağalanyŋ qarğysy atsyn» dep jar saldy. Biraq dini dästürge onşa berik i̇emes qazaq dalasy būğan män bergen joq, öitkeni būl i̇ejelden kele jatqan öziniŋ ädet-ğūrpy bar i̇el. Dindi qorğau-
dan köri, jerin qorğau ata-babadan qalğan miras. Osy dala zaŋyna salyp, Samarqant, Hiua, Būhar, Qoqandardyŋ myŋ san minaretterinen qazaq hanyna «lağnat» aityp jatqandaryna qaramai, Ūly jüzdiŋ köp rularynyŋ jigitteri Abylaidyŋ aq tuynyŋ astyna jinaldy.
— äi, Tūrymtai şabarman! — dedi Abylai dauysyn köterip.
Şabarmandardyŋ işindegi i̇eŋ pysyq, jarqyn jüzdi bala jigit hannyŋ janyna jetip keldi.
— Ne aitasyz, aldiiär?
— Jalaiyr auyldaryna qaitadan şap. Tezirek jetsin de. İeger der kezderinde kelmese, Qoqan ūrysynan keiin, Qoqanğa tuğan kep, Jalaiyr bileriniŋ de basyna tuyp jürmesin! Sony i̇eskert!
— Al i̇eger jauap qaiyrmasa şe?
— Mä, meniŋ qamşym... Jauap qaiyrmaityn bolsa aldaryna tasta da, öziŋ keiin şap!
Şabarman üiden ata jöneldi.
Keŋ dala soiyl ūstağan salt attylarğa tola bastady. Qazyqūrt tauynyŋ basynan keminde on şaqyrymdai jer ap-aiqyn körinedi. Abylai älsin-älsin batys jaqqa köz tastap qūiady. Bireudi sabyrsyzdana kütkendei. Hannyŋ nege osynşa typyrşyp tūrğany janyndağy serikterine de aian. Han Būqar jyraudyŋ keluin kütken i̇edi. Būl künde äbden qartaiğan Būqar jyrau būryndy-soŋ-
dy qazaq körmegen qyzyq adam i̇edi. Ötkir tili, alğyr oiy üşin, onyŋ iyğyna talai ret mauyty şapandar jabylğan. Biraq jyrau olardy janyndağy serikterine tartyp, özi könetoz şidem şekpenimen qalatyn. Al qys bolsa kieri — tüie jün qalyŋ küpi, tozyğy jetip qalğan qarsaq tymaq. Keide joryqqa minetin aty da bolmai qalady. Söitse de, Būqar jyrau kelip tüsken auyl qyzyq-dumanğa batatyn. Ülkeni men kişisi tik tūryp kütetin.
Osy käri bürkittei tūğyrda otyryp qalğan qart jyrau han kemşiligin jūrt közinşe batyra aitqanmenen, Abylaidyŋ negizgi isterin qoldaityn, ony jūrtqa jetkizetin jarşysy bolatyn! Biraq, soŋğy jyldary äigili jyrau Abylaidyŋ qatygezdik, jan şoşyrlyq köp isinen köŋili qalyp, han qiiänatyn aşyq aita bastağan. Būrynğydai i̇emes, han ordasyna da sirek körinuge ainalğan. Jyraudyŋ būl qylyqtary Abylaidyŋ köŋilin böle beruşi i̇edi. Būqar kedei bolğanmenen, sol kedei qalyŋ būqarağa jūmsaityn qūraly i̇ekenin han jaqsy tüsinetin. Al han qanşa aibarly, qaharly köringenmen sol kedeilersiz, «impramsyz» oilağan isiniŋ birde-birin oryndai almaityny tağy oğan mälim.
Bir kezde osy bilgir jyrau Abylaidy Rossiiämen qol ūstaspaqşysyŋ dep aiyptağan. Soŋynan, būl odaqtasu — qazaq dalasyn şürşitten aman alyp qaluğa kerek i̇ekenine közi jetip, Abylaiğa būrynğysynan da jaqyndai tüsken. İendi ony bükil qazaq i̇eliniŋ basyn qosa alar birden-bir hany sanağan. Biraq, oilağan maqsatyna jetu üşin qandai qatygezdikke de bolsa daiyn hannyŋ keibir qylyğy keiingi kezde Būqardy şoşytyp, Abylaidan irgesin aulaq sala bastap i̇edi. Keşe ğana Abylai būrynğylarynan da soraqy, jan şoşyrlyq qylmys istedi. Hanğa bağynğysy kelmegen Qoŋyrattyŋ bes basty adamyn at qūiryğyna bailatyp, aiuandyqpen öltirdi. Būl qylmysty han auyldan aulaq jerde jasyryn istetkenmen, jyrau bilip qalğan. Aşuly jyraudy äli de bolsa öz ordasyna ūstamaq bop, Abylai onyŋ aldyna öz jylqysynan aidatyp äkep ataqty boz aiğyrdyŋ üiirinen bir jüirigin syiğa tartqan. Mümkin, sol syilyğy teris ketpegen bolar, mineki, ünine üş jüzdiŋ balasy tegis qūlaq salğan Būqar jyrau qasynda bir top adamy bar, han ordasyna qarai kele jatyr...
Biraq qyrağy köz Abylai, Būqar jyraudyŋ astynda öziniŋ bäz-baiağy topai torysy i̇ekenin anadaidan-aq kördi. Būl han tartuyna ilikpeudiŋ belgisi i̇edi. Ädette jyrau auyldyŋ tu syrtynan dombyrasyn tartyp, i̇el köŋilin köteretin köp tolğauynyŋ birin aita keluşi i̇edi. Bū joly onyŋ biri de joq. Taiau kep, daiaşy jigitterdiŋ kömegimen attan tüsti de jaqyndai berip hanğa basyn idi.
— Arsyŋ ba, Abylai han!
— Barsyŋ ba, jyrauym. Jolyŋyz oŋ bolsyn!
— Bükil dala jylağan jūrttyŋ köz jasymenen saz balşyqqa ainalypty... At tUiağyn äzer alyp keldi, aldiiär!
— Hanğa qarsy şyqqan bülikşiler öz jazasyn aluğa tiıs.
— Büite berseŋ, köp keşikpei, sağan bükil qazaq dalasy qarsy bolyp köriner, han iem...
— Meniŋ ornymda öziŋ bolsaŋ ne ister i̇ediŋ, äuliem?!
— Ata meken jerinen su şyğyp pa būl jūrttyŋ? İeŋ bolmasa sony sūramaisyŋ ba, aldiiär? Şetinegen handyqty qan tögumen jelimdei almaisyŋ, Abylai.
— Astyŋdağy atyŋ jürdek bolsa, qamşylaudyŋ qajeti bolmas i̇edi... Toz-tozy şyqqan tobyrdyŋ basyn qosa almai-aq ötetin şyğarmyz būl dünieden!
— Handa qyryq kisiniŋ aqyly bolmauşy ma i̇edi?
— Būl jūrt äzäzildiŋ tiline i̇erip, jat i̇elge köşpekşi... Aruanadai azynap, apşymdy quyra bergenşe, aqylyŋ bolsa aitsaŋşy, jyrauym.
On i̇eki qanat aq ordada keşke taman han keŋesi bastaldy. Būl şaqqa deiin jağdai äbden anyqtalğan-dy. Jan-jaqqa jiberilgen barlauşylar tegis oralğan. Qoqan hany Qytai boğdyhanyna i̇elşi jiberip, äskeriniŋ negizgi bölegin qazaq dalasyna qarai attandyrğany belgili boldy. Ärine, mūny Qoqannyŋ jas hany şürşitterdiŋ aqylynsyz istemegeni de mälim i̇edi.
Qoqan äskeri qazaq jasaqtarynan anağūrlym köp. Biraq sapa jağynan Abylaidyŋ atty sarbazdarynan köş tömen. Onyŋ üstine būlardyŋ işinde öz
bauyrlaryna qarsy soğysqysy kelmeitin qazaq jauyngerleri de bar.
Han keŋesi Bökei, Sağyr, Jabai basqarğan Ūly jüzdiŋ qoldary Qoqan äskerin Badam men Arys özenderiniŋ boiynda qarsy alsyn dep şeşti. Alğaş-qy aiqastan keiin äsker keiin şeginip, Qoqan qolyn özimen birge qazaq dalasyna qarai i̇erte beruge tiısti. Būl kezde İelşibek sarbazdarymen tolyqtyrylğan Abylaidyŋ öz gvardiiäsy Saurandy orağyta Taşkentke baryp timek. Qysqasy, Qoqan hany qazaq jerin alamyn dep jürgende, qazaq äskeri onyŋ öz üiinde bülik şyğarmaq. Al Taşkentti qorğap, Abylai men İelşibekke qarsy tūra alar sol tūstağy Şanyşqyly men Qaŋly rularyn qazaq jağyna şyğaru üşin, bir top aqsaqalmen Būqar jyrau attansyn delindi.
Abylai sauytyn kiiüge ordağa kirdi.
Qyz äli ketpegen i̇eken. Abylai onyŋ jüzin qara köleŋke üi işinde jöndep körmegen-di. İendi sūqtanyp qaldy. Qyzdyŋ sūlulyğy sonşalyq, ony qiyp tas-
tap ketudiŋ özi de qiyn i̇edi. Qyzdyŋ aty han auzyna özinen-özi tüsti.
— Sūrşaqyz, — dedi Abylai, — aittyryp qoiğan jeriŋ bar ma i̇edi?
Qyz ūzyn kirpikterin joğary köterip, sopaqtau kelgen ülken közderimen hanğa jaudyrap qarady.
— Üş jüzdiŋ hanyna onyŋ qandai bögeti bar?
Qyz sözi Abylaiğa tağy ūnady.
— Jaraidy, Sūrşaqyz, — dedi ol, — joryqtan aman-esen qaitsam, äkeŋe qyryq jetimdi matap berip, özim qūda tüsem.
Qyzdyŋ sūrşa beti du i̇etip qyzaryp ketti, közinde quanyş säulesi jarq i̇etti.
Abylaidyŋ boiyn bir orasan quanyş bilep ketti. Osy jasqa kelgenşe talai ūzyn i̇etektini jolyqtyrdy. Biraq oğan bireui de mūndai ūnap körmegen-di. Jigit bolyp at jalyn tartyp mingeli, basynan ötkizgeni kileŋ joryq, ūrys, talas. Alğan äielderiniŋ bärimen de tek tösek üstinde tanysty. Sūrşaqyzben de solai kezdesti. Biraq ol qartaiğanda kez bolğan i̇eŋ qymbatty qazynasy tärizdendi. Däl osy sätte «taŋdağan qyzymdy ğana qatyn i̇etermin» degen jas kezinde bergen serti i̇esine tüsti. Abylai bolmaşy i̇ezu tartty. «Peşeneŋe jazylsa aspandağy aqqu da aiağyŋnyŋ astyna tüsedi i̇eken».
Sūrşaqyzdyŋ közi tağy jarq i̇ete qaldy. Joq, ol qazir tündegi Abylaidan zäresi ūşyp qoryqqan jas öspirim qyzğa ūqsamaidy. Būl i̇endi aibarly hannyŋ süiikti äieli! Qiiänat körsetken älemmen atysuğa bar sūlu!
Abylai syrtqa bettegende, Sūrşaqyz birge i̇ere şyqty. Qaptağan jūrttan Uialğan joq, Abylaidyŋ aldynan köldeneŋ tarta bergen tūlparyna handy qoltyğynan köterip özi mingizdi.
Abylai i̇eŋkeiip Sūrşaqyzdyŋ maŋdaiynan sipady da, artyna būrylmastan, kütip tūrğan qolğa qarai jele jöneldi.

Click or select a word or words to search the definition