Köşpendiler - II - Jantalas

Al qazir qazaq i̇elin şürşit kep jan alqymnan alğanda, i̇endi birde-bireui «sen bizdi käpirge sattyñ, handy da soğan köndirdiñ» demeidi. Şürşit aidahary joñğardyñ tarğyl yrbyzy i̇emes, anağūrlym küşti. Onymen artynda orys bekinisteri tūrğanda ğana jöndep söilese alasyñ...
Joq, Abylaidyñ qazir arqa süieri töre tūqymy i̇emes. Abylai jağyndağylar, äne, anau halyqtan şyqqan ataqty batyrlar. Öz attaryn i̇el-jūrtyna naizasymen äigili i̇etken ata-babasy belgisiz jaman tymaq, jyrtyq ton būqara jūrt. Tilin taba bilseñ būlar jetim laqtai soñyñnan i̇ere beredi...
Mine, tizesine tizesi tie otyrğan, kekse tartyp qalğan Bögenbai, oğan taiau İemenäli men Jabai batyr, odan äri Qypşaq Derbisäli men Mañdai, Dulat Bökei, Altaidyñ aqbas atany Señgirbai, Uaqtan şyqqan Sary batyr... Bäriniñ de dañqy jer jarady. Soñdarynan i̇ergen toptary da köp. İeşqaisysy Abylai bergen būiryqqa qarsy şyqqan i̇emes.
İeger Abylai «keiin şegin» demese, osylar şürşitti jeñip, onyñ tabanynyñ astynda jatqan Şyğys Türkistannyñ biraz i̇elin qūrtar ma i̇edi, qaiter i̇edi? Bükil üş jüz bolyp atqa qonuğa äzir. Biraq Şyğys Türkistan i̇eli Arqa men Syr boiyndağy bauyrlarynan järdem kütip otyrğanda, Abylai öz äskerine «keiin qait» dedi. Öitkeni bolaşaq «Ülken Orda» hanyna şürşitpen qazir soğysu tiımsiz boldy. Hanğa tiımsiz dünie, bükil qazaq dalasyna tiımsiz bolyp sanaluğa tiıs.
Basyndağy qalpağyn mylqau atyp tüsirgen küni Abylaidyñ Altynemeldegi ordasynda i̇eki beişara däruiştiñ bolyp şyqqanyn osy otyrğan adamdardyñ birde-biri bilgen joq, Däruişter küzetşiler arqyly Abylaiğa, jalğyz ğana ieroglify bar, kümis teñge körsetti. Sūltan däruişterdi ordağa kirgizudi būiyrdy. Ordağa kirgen däruişterdiñ biri üstindegi şapanyn şeşip, basyndağy säldesin tartqanda, Abylaidyñ denesi mūzdap ketken.
Sūltan jas kezinde Qalden Tserenniñ qolynda tūtqynda jatqanda, Taş-
kentke osy köse däruiş i̇eki ret kelgen. Täkappar, aduyndy Qalden Tserenniñ basyn iıp būnymen iltipatpen söilesip otyrğanyn Abylai öz közimen körgen. Soñynan, osy közi iriñdep ketken köse şal ūly Joñğariiänyñ qūryp ketuine sebep bolğan i̇edi...
Aq ordadağy äñgime ūzaqqa sozylmady, qart däruiş i̇esegine minip, belgisiz jaqqa qūryp ketisimenen, Abylai Altynemelden Kökşe teñizge deiin şeginuge būiyrğan. İerteñine aq bura da Kökşe teñizge qarai şökken...
İä, Abylai sol küni-aq osy joldy qalağan Altynemelde şürşitti jeñu bolaşaq «Ülken Orda» hanyna tiımsiz körindi. Qytai jağynan qauip azaidy deseñ-aq osy otyrğan töre, biler basqa änge basatyny haq... Jau şabuyly alystasa-aq bolğany, saiasatşyl, qyzyl öñeş dilmärlar ärqaisysy öz ūlysyn bölip almaq bop, şart jüginip sözge kirisedi, Myqtylary soiylyna da jol beruge tyrysady... Onda üş jüzdiñ basyn qosyp, «Ülken Ordağa» bağynğan i̇el boluy adyra qalady... Al şürşit gürzisi qazaq i̇eliniñ basyna tönip tūrğanda, Abylai da küşti. Mūndai jağdaida «Ülken Ordağa» han boluy aidan anyq. Sonda baryp ol Altynemelge qaita oralady... Oğan deiin Abylai öz küşin joğaltpai, qorqau qasqyrdai būnyñ öligin kütip otyrğan Qoqan bileri İerden men Nūrbotağa jonyn körsetip qoiyp, orys arystany men Qytai aidaharynyñ arasynda i̇ebin tauyp jüre tūrady. İeki jaq birdei seni özine tartqysy kelip tūrsa, täuelsizdigiñdi saqtau üşin, sağan odan ūtymdy jağdai joq. Rossiiänyñ qol astyna kirudi ol äldeqaşan şeşken. Al kei iste Qytai boğdyhanyna da bağynyşty i̇ekenin moiyndaudan i̇endi onyñ i̇eşteñesi de ketpeidi... Abylaidy izdep kelgen şal būdan artyqty äzirge tilegen de joq.
Joq, būl iriñ közdi käri şürşittiñ arğy oiyn tüsinbeitin Abylai milau i̇emes. Mystan şürşit qazaqty¦ üş jüzin birdei joñğar qan josyğyna ūşyratpaq. Joñğar öligine toiynğan şürşit aidahary äli toğyn basqan joq. Sonau Huanhe, İantszi özenderiniñ boiynan Qytai şaruasyn aidap äkelip, olardy Joñğardyñ typ-tipyl bop küigen jūrtyna ornalastyrğannan keiin, arany qaita aşylady. Ol tağy jaña jemtigin izdei bastaidy. Sonda ol jalmauyz auzyn aşyp, tağy da qazaq dalasyna qarai jyljidy. Sol uaqytta qazaq i̇eline öz dalasyna saluğa rūqsat i̇etken orys bekinisteri de kerek bolady.
Oğan deiin Abylai öz jolynan taimaidy. Būl jol qiyn jol, biraq tiımdi jol. Tübi Abylaidy üş jüzdiñ altyn tağyna jetkizetin jol. Kimde-kim osy ūstağan jolyna böget bolğysy kelse, öz obaly özine, ondailardyñ basyn Abylai aldaspanmen qağyp tüsirip otyrady. Osy üidegi aqsüiegi bar, qara süiegi bar, i̇eşqaisysy Abylaidyñ oilağan oiyna böget bolmauğa tiıs. Öitpese... Öitpese būlar da Batyr Baiannyñ kebine duşar bolady. Abylai ony jau şebine tegin qaldyrğan joq, öitkeni Altynemelden būnyñ nege şeginip bara jatqanyn Batyr Baiannyñ tüsinip qalğany Abylaiğa da aian i̇edi.
...Hannyñ «Tağanaq» keñesi būl joly ädettegi dästürden tys, özgeşe bas-
taldy. Basqa aqsaqal, biler söilep bolyp, Äbilmämbet han i̇endi kezekti «maimene» qaz dauysty Qazybekke bere bergende, sözuarlyğy joq, sabyrly Bögenbai batyr baqandai i̇eki qolyn aldyna sozdy.
— Ua, taqsyr han, — dedi ol ädettegisindei tūtyğa söilep — bügin üş jüzdiñ betke şyğar jaqsylary jinalyp qalğan i̇eken, osy keñeste meniñ Abylai sūltanğa qūiatyn bir sūrağym bar.
— Söile, Bögenbai batyr!
Bögenbai qamşysyn aldyna tastai saldy da, i̇endi Abylaiğa būryldy.
— Şürşit kögeninde qan jylap jatqan Şyğys Türkistandağy bauyrlarymyzdy qūtqaruğa biz nege attanbadyq, Abylai sūltan? Soğan jauap berşi.
On i̇eki qanat orda işi tyna qaldy. Älden uaqytta Abylaidyñ qoñyr dausy i̇estildi.
— Şyğys Türkistandağy i̇eldiñ bas kötergenin men bilgen joqpyn! — dedi, adamnyñ öñmeninen ötetin ötkir közin jalt i̇etkizip.
«Būl habardy i̇eñ aldymen sen i̇estuge tiıs i̇emes pe i̇ediñ?» degendi ärkim işterinen oilasa da, batyldary baryp syrtqa şyğara almady.
«Tağanaq» keñesinde qazaq i̇eli Qytaimen soğyspaityn bop şeşildi. Kelisim söz jürgizgeli Qytaidyñ resmi i̇elşileri kelgenin Äbilmämbet hannyñ özi habarlady. Biraq, Äbilmämbet hannyñ aityp otyrğany — Abylai sūltannyñ oiy i̇ekenine de jūrt şek keltirmedi. Şürşitpen kelisim sözdiñ bastaluyna qaramai köktem şyğa üş jüzdiñ jigitterinen ülken qol jinau kerek degen han tūjyrymy da Abylaidan şyğyp otyrğany belgili i̇edi.
— Qalyñ qol şürşitterdi de tejep otyrady, — dedi Abylai, — Qoqan bileriniñ de täubasyn ūmyttyrmaidy. İestuimşe, İerden men Nūrbota biler Taşkent tübine köp laşkarlaryn şoğyrlap jatqan körinedi... Keler jazğa deiin biz daiyn tūruymyz kerek. İet būzylsa tūz sebesiñ, tūz būzylsa ne sebesiñ? Jau jağadan alğanda kermek tatyp ne tabasyñ? Qapylysta jinala qoiuğa, jer şalğai.
Üş jüzdiñ «igi jaqsylary» Abylaidyñ būl ūsynysyn äzer degende qabyldady. Öitkeni Abylaidyñ qol astynda mūndai äskerdiñ boluy qaida aparyp soğatynyn olar jaqsy tüsinetin i̇edi.
...Keñes bitisimen jūrt i̇eldi-i̇eline tarady. İeñ aldymen jeri alys Kişi jüzdiñ sarbazdary öz mekenderine bettedi. Sodan keiin Ūly jüzdiñ batyrlaryn, Orta jüzdiñ de Torğai, Yrğyz, Baianauyl sekildi alystan kelgen jasaqtaryn qonys-
taryna qaitaryp bolyp, Abylai i̇endi öziniñ qaramağyndağy Arğyn jigitterimen Kökşetauğa sapar şeguge daiyndala bastady. Būlar jüremiz dep atqa qonğaly tūrğanda, ordağa qos atty şabarman keldi. Ol Äbilmämbet hannyñ aldyna kep tize bükti.
— Han iem, Lepsi özeniniñ boiyndağy on myñ üi Sadyr ändijan töñiregindegi ağaiyndaryna köşpek bop jatyr!
— Nege? Qandai sebebi bar? — dedi Abylai dausy qattyraq şyğyp.
Naimanğa jatatyn Sadyr ruy Qytai basyp alğan būrynğy joñğar taipasynyñ jerimen şektes tūratyn. Şabarman Abylaiğa būryldy.
— İesiñ barda i̇eliñdi tap deidi Tasbolat batyr. «Aqtaban şūbyryndyda» qalmaqqa jem bolğandai, būl Sadyr i̇endi Qytaiğa jem bola almaidy deidi.
— Lepsige jetken Qytai, ändijanğa jete almaidy dep oilai ma i̇eken.
— Onysyn bilmedim. Qoqan jağynan kisi kelipti. Senderdi Qytai qūrtpasa, Arğyn qūrtady dep, Nūrbota bi kisi jiberip azğyryp jatqan körinedi.
— Arğyn qūrtqany qalai?
— Äbilmämbet handy da, Abylai sūltandy da Arğyn i̇eliniñ adamdary deidi.
— Sondai sözge Tasbolat batyr qūlaq qoidy ma?
— Qūlaq qoimasa köşer me i̇edi? Jaişylyqta salmaqty Abylai küiip ketti.
— Solai de! Arğyndağy öşin menen almaq bolsa, körseteiin men Sadyrğa Abylaidyñ soiylyn! — Ol i̇esik aldynda tūrğan nökerdiñ bireuine, — şaqyr Bögenbai men Syrymbetti. Qonsyn atqa qalyñ qolymen! — dep būiyrdy.
Ordada bağanadan beri ündemei otyrğan Būqar jyrau:
— Sabyr i̇et, sūltan, — dedi. — İel küiinse de i̇er küiinbes bolar. Bir jağy Qytaidan, qala berdi senderden qoryqqan Sadyrdy şapqanda ne tappaqsyñ? Qol jiberudiñ qajeti bolmas, on jigit qosyp ber, ol qūtyrğan Naimanmen özim baryp söileseiin. Könbese amal joq, soiylyñdy sosyn qoldanarsyñ.
— Jyrau dūrys aitady. — dedi Äbilmämbet han. — Qoqan jerine bir şañyraqty da jiberuge bolmaidy.
Būqar jyrau qasyna on jigit i̇ertip, Qoqan handyğyna köşkeli jatqan, Lepsi özeniniñ Balqaşqa qUiatyn sağasynda otyrğan on myñ üili Sadyr ruyna jürip ketti.
Naiman taipasynyñ bir tarmağy Sadyr ruy «Aqtaban şūbyryndydan» būryn Talas pen Arys özenderiniñ arasyndağy Qaratau qoinauynda köşip jüretin. Äulieatağa taiau Kelteqara aryğy, Būryndai özeniniñ arğy jağyndağy Üşaşy qoinauy būlardyñ kelip-ketimdi qonysy. Būryndai özeniniñ boiynda «Sadyr-Mürde» dep atalğan jer — būl rudyñ atalary qoiylğan zirat i̇edi. Syr boiynyñ bir quañşylyq jyly osy rudyñ ataqty batyry Jūmart öziniñ qaramağyndağy toğyz aulymen köşip, jailauğa Arğyn ruynyñ ata meken jeri Arğynaty taularyna barady. Arğyndar būğan ana Ūlytaudy jailağan Bağanaly tuystaryña köşiñder dep, jer bermeidi. Küşpen Ūlytaudyñ bergi qoinauyna quyp salady. Aşu üstinde Jūmart batyr Arğyn jasağynyñ batyry Aqmyrzany öltiredi. Sodan keiin Arqağa köşuin qoiyp, i̇endi Būryndai özeniniñ boiyndağy Ülken tūra, Kişi tūra degen kişi-girim taulardy qys qystauy i̇etip, jaz äulie i̇etegindegi Talas özeniniñ şūraily qoinauyn jailaidy.
«Aqtaban şūbyryndyda» qalmaq qolynan toğyz balasymen Jūmart batyr öledi. Qyryq myñ üidiñ on bes myñ şañyrağy şūbyryp, ändijan jerine ötip ketedi, al qalğan on myñy Lepsi özeniniñ boiyndağy joñğar Alatauynyñ qoinauyna köşedi. Söitip jürgende, Jūmarttyñ äldeqalai tiri qalğan Tasbolat degen balasy i̇er jetedi. İendi äke ornyna, mūnda qalğan on myñ şañyraq Sadyrğa sol ie bolady. Tarbağataidan Qytai äskeri tüsip kele jatqan degendi i̇estise de, ol Abylai jinağan qolğa qosylmağan. Bir kezde äkesine Arğynnyñ jer bermegenin kek tūtyp, özin azğyryp kelgen İerden men Nūrbota bidiñ i̇elşisiniñ sözine i̇erip, ändijanğa köşpek bolady. Būl habardy körşiles otyrğan — Tobyqty ruynyñ şabarmany äkelgen.
Serikterimen Būqar jyrau Tasbolat batyrdyñ aulyna jetken kezde, kün besindige taiap qalyp i̇edi. İel tüielerin qomdap, üilerin jyğyp, köşkeli jat-qan-dy. Bitke ökpelep tonyn otqa salğan Tasbolatqa aşulanğan Būqar jyrau attan tüspei, janyndağy serikterimen batyrdyñ üiiniñ syrtynan kep, käri dombyrasyn qağyp-qağyp jiberip, aiqaiğa basyp i̇edi.

«Sadyr, qaida barasyñ,
Sarysudy köbelep?
Sen qaşsañ da men qoiman
Arğymağym jebelep.
İendi aldyñnan şyğaiyn
Qar, jañbyrdai sebelep,
Aqmyrzamdy öltirdiñ
Aq soiylmen töbelep.
Ua, sen tanymai ketip barasyñ?
Men Arğyn degen aryspyn,
Azuy kere qaryspyn.
Sen būzau terisi şönşiksiñ,
Men ögiz terisi talyspyn.
Abylai aldynda sen bitseñ
Qūdandaly tanyspyn.
Abylai aldynda bitpeseñ, —
Atasyn bilmes alyspyn, —

dep Būqar jyrau, köşpe dep aqyl aitudyñ ornyna Sadyr qolynan ölgen i̇eriniñ qūnyn sözge tiek i̇etip, jyryn yzğarly ünmen toqtatty.
Üi syrtynda kelip tūrğan üş jüzge mälim Būqar jyrau i̇ekenin bilip, äli de bolsa köşerin de, köşpesin de şeşe almai, üiin jyqpai otyrğan Tasbolat syrtqa şyqty. Būqardyñ qūn sūrap kelgeni jai syltau i̇ekenin ärine, bū da ūqty. Jyraudy qoltyqtap attan tüsirdi, üiine alyp kirip, qoşemettep körpe tösep, törge otyrğyzdy. Amandasyp bolğannan keiin, Būqar jyrau:
— Jarqynym, būl qai köşu? — dedi äli de sabasyna tüse almai.
— Şürşit kele jatyr deidi ğoi, — dedi Tasbolat oilana, — Qaşqardan qaşqandar bar...
— Şürşit kele jatsa, Abylai bar i̇emes pe?
— Arğy bettegi i̇eldi şürşitter typ-tipyl ğyp örtep jiberipti. Qūdiretti bolsa Abylai sonda qaida qalğan?
— Arğy betke şyğyp şürşittermen soğysuğa äli i̇erte... Jūrt qaşty dep, batyr qaşpas bolar...
— Qaşpalyq...Sonda ne ūtamyz?
— Batyr Baian mūndai sūraq bermes i̇edi. Äne, ol halqy üşin janyn pida i̇etken joq pa?
Tasbolat ündemei ūzaq otyrdy. Älden uaqytta baryp:
— Jaraidy, i̇endeşe, biz de köşpeimiz, — dedi.
Onyñ dausynan öziniñ jeñildenip qalğany baiqaldy. Kim ata meken jerin tastağysy keledi. Onyñ üstine Qoqan hanynyñ qolastyna baryp, kögere qoiuyna Tasbolat kümändi i̇edi...
— Al bizdiñ jerimizge şürşit kele jatsa, Abylai bizge järdem qolyn soza ma? — dedi Tasbolat Būqardan közin almai.
— Būdan bylai isi qazaq Abylaidyñ tuy astyna jinaluy kerek, — dedi Būqar jyrau. — Abylai qol astyndağy i̇elin qorğauğa tiıs. Ol qorğamasa Bögenbai, Jabai, Sary-syndy batyrlar bar. Solar qorğaidy... Būl arada sender äzirge qazaq jeriniñ barlauşylary bolyp qala tūrasyñdar.
Būqar bir qonyp, i̇erteñinde i̇eline attandy. Tasbolat onyñ soñynan ūzaq qarap tūrdy. Jyrau sözin oiğa saldy. «İsi qazaq Abylai tuynyñ astyna jinaluy kerek» dep qaitalady ol işinen. Jūrt Būqar jyraudy Abylaidyñ til men kömeii deuşi i̇edi, sol i̇esine tüsti.

III

Kökeitesti armanyna jetken Abylaidyñ köñili ai-jai i̇edi... İä, Teliköldiñ jağasyna jinalğan üş jüzdiñ «igi jaqsylary» ony «Ülken Orda» hany i̇etip aq kigizge kötergen. Ras, būl jiynğa Ūly jüz ben Kişi jüzdiñ köp rularynyñ basty adamdary kelmei qaldy. Kelmese, özi bilsin! Abylaiğa qazir onyñ qandai mañyzy bar? Bügin kelmegeni, i̇erteñ keledi. Bügin könbegeni, i̇erteñ könedi. Könbegenin at qūiryğyna bailap, aq soiyldyñ astyna alady!
Al qazir aibarynan seskenip tize bükken qalyñ i̇el! «Hannyñ qaharynan saqta!» dep jalbarynğan ru basşylary...
Mine, bügin, Abylaiğa osyndai kiriptar bolğannyñ biri — Qoñyratqa jatatyn Bojban ruy. Türkistan uälietin jailaityn būl rudyñ basşy adamdary jeriniñ jaqyndyğyn paidalanyp, Qoqan bilerimen til tabysyp, Abylai qolastynan şyqpaq bolğan. Saqqūlaqtary arqyly būny bilip qalğan han, tal tüste Bojban auyldaryn şauyp, basty adamdaryn tūtqynğa alğan.
Dalbasalağan auyl aqsaqaldary qaitsek Abylaidyñ köñilin jibitemiz dep, bar mal-mülkin aldyna äkep tartyp, qoinyna i̇eñ sūlu qyzyn saldy.
Han qazir osy jas qyzben oñaşa tigilgen aq ordada jatyr... Qoñyrat i̇etekti i̇el. Ūly-qyzy ölgen-tirilgenine qaramaityn namysqoi keledi. Söitse de qyz jeñgeleriniñ «Hannyñ köñilin taba bilseñ, i̇elimizdiñ bağy janğany, ağalaryñnyñ ajaldan aman qalğany» degen sözinen şyğa almağan. Jigitterdiñ anda-sanda qaljyñdap, aq tösindegi tastai qatty qos anaryna qoly tigeni bolmasa, päk denesin äli tiri janğa sipatyp körmegen jas sūlu süttei adal abyroiyn hanğa olja i̇etip, i̇elin apattan, i̇eki ağasyn ajaldan alyp qalmaq bolğan. Ol Uiattan i̇eki beti ottai janyp, jüregi torğa tüsken torğaidai diril qağyp, jarylyp ketuge daiyn tūrsa da, hannyñ yñğaiyna köne berdi, denesine han salmağy qatty batsa da, asau minez körsetpeuge tyrysqan.
Al būl kezde Abylai jarlyğyn oryndauğa Bojban ruynyñ bas kötergen adamdaryn han nökerleri alyp kelgen. Olardyñ işinde osy qyzdyñ i̇eki ağasy da bar. Qyz qūşağynda läzzatqa kenelgen Abylaidyñ oiyna kenet osy i̇eki batyrdy öltiru turaly bergen būiryğy tüsip ketti. Abylai i̇ezu tartty: «Joq bir qyzdyñ qyzyğy üşin, ol būiryğyn būzbaidy, kimde-kim būğan qarsy tūrsa osylai öledi!» Köp keşikpei ol, bökenniñ i̇etine toiyp alyp, maujyrap ūiqyğa ketken jolbarystai, tūla boiyn bir raqat tynyştyq bilep, közi iline berdi.
Abylaidyñ qasynda qūty qaşyp ün-tünsiz jatqan qyz kenet:
— Han iem, bauyrlarymnyñ künäsin keşe köriñiz... — dedi jasqa bulyğyp.
— Körermiz... — dedi Abylai ūiqyly-ūiau.
Qos batyrdy ölim jazasyna būiyrğany tağy i̇esine tüsti. «Oqasy joq... küni i̇erteñ-aq i̇eki ağalarynyñ meniñ qolymnan ölgenin ūmytady. Tek han qoinynda jatqany ğana i̇esinde qalady».
Abylai qaitadan közin jūmdy. Biraq däl osy sätte:
— Attan! Attan! — degen aiqai şyqty. Kenet qyrqany bauyrlai şapqan attardyñ dübirleri i̇estildi. Tynyq tündegi oqys dauystar qūlaqqa qandai qūbyjyq bop jetedi, onsyz da i̇elegizip jatqan auyl, ürpiıse tösekterinen atyp tūrdy. Üsterine jyrtqyş qūs kelip qalğan balapandai, bala-şağa közderin tyrnalai aşyp, u-şu bop jylai bastağan.
Auyl syrtynda da, orda syrtynda da, anau-mynau jaudan saqtap qalar qalqany bar i̇ekenin bilse de, Abylai da ornynan ūşyp tūrdy. Taqa äbigeri ketip saspasa da ünemi joq jerden paida bolar soğysqa üirengen ädetpen jyldam kiıne bastady. Şañyraqtan tüsken ai säulesine şomylyp, nağyz bir tüngi periştedei qolañ şaşy jerge tüsip ne isterin bilmei, üi ortasynda tūrğan jas sūluğa sūqtana tağy bir qarady da:
— Mağan arnalğan ötinişiñ bolsa, kündiz aitarsyñ, — dedi de aduyndai basyp, kümis sapty qylyşyn süirete aqboz üiden şyğyp ketti.
— «Attan» salğan kimder? Qaidağy jau? — dedi ol orda aldynda tūrğan top jigitke. Küzet bastyğy baiağy Batyr Baiannyñ süiegin alyp şyqqan qara sūr jigit, qazir aq tüse bastağan qoiu kelte saqalyn bir sipady da:
— äzir belgisiz, han iem, — dedi säl alğa şyğyp, — «Attan» salğan jigitterdi auyl syrtyndağy küzet toqtatqan tärizdi. Däu de bolsa, myna kele jatqan solar-aq şyğar.
Dabyrlasa söilesken bir top jigit orda tūsyna kelip te qaldy. Küzetşiler janynda tūrğan Abylaidy körip, ūzyn sary şabarman iılip sälem berdi.
— Aldiiär taqsyr, jaman habarmen kelip tūrmyz, — dedi.
— Qandai habar? Ait!
— Orta jüz ben Kişi jüzdiñ äskerlerin i̇elderine qaitaryp jibergeniñizdi i̇estip, Qoqan hany älim atqa qonypty. Qoqan, ändijan, Margelan, Namanğan boiyn qoiyp, Taşkent mañyndağy keşegi öziñizdi jaqtağan Şanyşqyly men Qañly taipalary taily-tailağyna deiin qalmai, solarğa i̇erip keledi.
— Qanşa naizasy bar?
— Alpys myñnan asar...
Teliköldiñ jağasynda qazaq i̇eline han sailanğannan keiin üş jüzdiñ i̇elu myñnan astam äskerin bastap Abylai Qoqanğa qarsy joryqqa attanğan. On kün jan aiaspas ūrystan keiin Nūrbota bidiñ balasy Qoqan ämirşisi älim hannyñ äskerin küirete jeñgen. «Aqtaban şūbyryndydan» bastap, keşe ğana Qytai boğdyhandarymen soğysqan alasapyran kezderde Qoqan handyğyna qarap ketken qazaq rularyn bostan i̇etken. Osy joryqtyñ nätijesinde Syrdariiä boiyndağy Türkistan, Sairam, Şymkent, tağy basqa qalalar qaitadan qazaqtardyñ qolyna ötken. Taşkent alym-salyq tölep tūruğa mäjbür bolğan. Būnymen qatar būryn Taşkent hakimine zeket, garaj tölep tūratyn Şu men Talas özenderiniñ boiyndağy jäne Qaratau qoinauyndağy Qoñyrat, Dulat, Jalaiyr, Suan rulary alym-salyqtan müldem bosatylğan. Al Taşkent pen ändijannyñ aralyğynda köşip jüretin Ūly jüzdiñ Şanyşqyly, Qañly rulary köpten beri sol aralardy jailaityndyqtarynan öz qonystarynda, Taşkent qūşbeginiñ qaramağynda qalğan. Äitkenmen, Abylaidyñ qamşysy batyp ketken būl i̇elderdiñ arasynda qazaq hanyna degen narazylyq ta basyla qoimağan. Sondai narazylyqtyñ birin Abylai keşe ğana osy arada qan-josa i̇etip basqan.
Aqyry özine tiımdi bitimge qoly jetken Abylai «i̇endi ūrys joq, i̇el irgesi qonys tapty», dep äskeriniñ negizgi jauynger küşi bolğan Orta jüz jasağy men Kişi jüzden kelgen qoldy tegis i̇elderine — Arqa men Jaiyqqa qaitaryp jibergen. Abylaidyñ qasynda hannyñ öz gvardiiäsy i̇esepti myñ qaraly töleñgit pen Dulat, Jalaiyr, Alban, Suan rularynan qūralğan bir sanğa juyq äskerleri ğana qalğan.
«Ülken Orda» hanynyñ tek öz äskerimen qalğanyn bilgen jäne Ūly jüzdiñ jigitteri Abylai jağyna müldem şyğa qoimas dep ümittengen Qoqannyñ jas hany älim dereu bas kötergen. Taşkentti alyp, sodan keiin Türkistandy da özine qaratpaq bop joryqqa şyqqan.
Jağatai ūlysyna qarağan üş jüz jyldan beri Jetisu öñirine jan bastyrmai kelgen, i̇erligi bükil Şyğys i̇eline aian Dulat, Jalaiyr Qañly, Şa-
nyşqyly, Alban, Bestañbaly rularyn da Abylai özimen bir bolady dep oilağan. Syr boiyn Qoñyrat, Qypşaq, Tabyndar qandai qorğasa, Ūly jüzdiñ jigitteri de öz ata meken jerin sondai qorğaidy dep sengen. Al kenet Qañly men Şanyşqyly rularynyñ qoqandyqtardyñ azğyrğanyna i̇ergeni, oğan Qoñyrattyñ da delebesi qoza bastağany handy qatty renjitti.
Taşkent töleitin alym-salyqty Qoqan hany sol mañdağy Qañly men Şanyşqylynyñ moinyna salğan. Jäne Taşkent qūşbegi öz tarapynan būl i̇elderge zeket, garaj mölşerin köbeitken. Jūrtqa osynyñ bäri Abylaiğa bağynudyñ saldary dep tüsindirgen. Halyqtyñ i̇ereuilge şyğuyna osylar sebep.
— Bülikşiler qai tūsta jinalyp jatyr?
— Şyrşyq özeniniñ bergi qabağynda.