Köşpendiler - II - Jantalas

Al qazir qazaq i̇elin şürşit kep jan alqymnan alğanda, i̇endi birde-bireui «sen bizdi käpirge sattyŋ, handy da soğan köndirdiŋ» demeidi. Şürşit aidahary joŋğardyŋ tarğyl yrbyzy i̇emes, anağūrlym küşti. Onymen artynda orys bekinisteri tūrğanda ğana jöndep söilese alasyŋ...
Joq, Abylaidyŋ qazir arqa süieri töre tūqymy i̇emes. Abylai jağyndağylar, äne, anau halyqtan şyqqan ataqty batyrlar. Öz attaryn i̇el-jūrtyna naizasymen äigili i̇etken ata-babasy belgisiz jaman tymaq, jyrtyq ton būqara jūrt. Tilin taba bilseŋ būlar jetim laqtai soŋyŋnan i̇ere beredi...
Mine, tizesine tizesi tie otyrğan, kekse tartyp qalğan Bögenbai, oğan taiau İemenäli men Jabai batyr, odan äri Qypşaq Derbisäli men Maŋdai, Dulat Bökei, Altaidyŋ aqbas atany Seŋgirbai, Uaqtan şyqqan Sary batyr... Bäriniŋ de daŋqy jer jarady. Soŋdarynan i̇ergen toptary da köp. İeşqaisysy Abylai bergen būiryqqa qarsy şyqqan i̇emes.
Eger Abylai «keiin şegin» demese, osylar şürşitti jeŋip, onyŋ tabanynyŋ astynda jatqan Şyğys Türkistannyŋ biraz i̇elin qūrtar ma i̇edi, qaiter i̇edi? Bükil üş jüz bolyp atqa qonuğa äzir. Biraq Şyğys Türkistan i̇eli Arqa men Syr boiyndağy bauyrlarynan järdem kütip otyrğanda, Abylai öz äskerine «keiin qait» dedi. Öitkeni bolaşaq «Ülken Orda» hanyna şürşitpen qazir soğysu tiımsiz boldy. Hanğa tiımsiz dünie, bükil qazaq dalasyna tiımsiz bolyp sanaluğa tiıs.
Basyndağy qalpağyn mylqau atyp tüsirgen küni Abylaidyŋ Altynemeldegi ordasynda i̇eki beişara däruiştiŋ bolyp şyqqanyn osy otyrğan adamdardyŋ birde-biri bilgen joq, Däruişter küzetşiler arqyly Abylaiğa, jalğyz ğana ieroglify bar, kümis teŋge körsetti. Sūltan däruişterdi ordağa kirgizudi būiyrdy. Ordağa kirgen däruişterdiŋ biri üstindegi şapanyn şeşip, basyndağy säldesin tartqanda, Abylaidyŋ denesi mūzdap ketken.
Sūltan jas kezinde Qalden Tserenniŋ qolynda tūtqynda jatqanda, Taş-
kentke osy köse däruiş i̇eki ret kelgen. Täkappar, aduyndy Qalden Tserenniŋ basyn iıp būnymen iltipatpen söilesip otyrğanyn Abylai öz közimen körgen. Soŋynan, osy közi iriŋdep ketken köse şal ūly Joŋğariiänyŋ qūryp ketuine sebep bolğan i̇edi...
Aq ordadağy äŋgime ūzaqqa sozylmady, qart däruiş i̇esegine minip, belgisiz jaqqa qūryp ketisimenen, Abylai Altynemelden Kökşe teŋizge deiin şeginuge būiyrğan. İerteŋine aq bura da Kökşe teŋizge qarai şökken...
İä, Abylai sol küni-aq osy joldy qalağan Altynemelde şürşitti jeŋu bolaşaq «Ülken Orda» hanyna tiımsiz körindi. Qytai jağynan qauip azaidy deseŋ-aq osy otyrğan töre, biler basqa änge basatyny haq... Jau şabuyly alystasa-aq bolğany, saiasatşyl, qyzyl öŋeş dilmärlar ärqaisysy öz ūlysyn bölip almaq bop, şart jüginip sözge kirisedi, Myqtylary soiylyna da jol beruge tyrysady... Onda üş jüzdiŋ basyn qosyp, «Ülken Ordağa» bağynğan i̇el boluy adyra qalady... Al şürşit gürzisi qazaq i̇eliniŋ basyna tönip tūrğanda, Abylai da küşti. Mūndai jağdaida «Ülken Ordağa» han boluy aidan anyq. Sonda baryp ol Altynemelge qaita oralady... Oğan deiin Abylai öz küşin joğaltpai, qorqau qasqyrdai būnyŋ öligin kütip otyrğan Qoqan bileri İerden men Nūrbotağa jonyn körsetip qoiyp, orys arystany men Qytai aidaharynyŋ arasynda i̇ebin tauyp jüre tūrady. İeki jaq birdei seni özine tartqysy kelip tūrsa, täuelsizdigiŋdi saqtau üşin, sağan odan ūtymdy jağdai joq. Rossiiänyŋ qol astyna kirudi ol äldeqaşan şeşken. Al kei iste Qytai boğdyhanyna da bağynyşty i̇ekenin moiyndaudan i̇endi onyŋ i̇eşteŋesi de ketpeidi... Abylaidy izdep kelgen şal būdan artyqty äzirge tilegen de joq.
Joq, būl iriŋ közdi käri şürşittiŋ arğy oiyn tüsinbeitin Abylai milau i̇emes. Mystan şürşit qazaqty¦ üş jüzin birdei joŋğar qan josyğyna ūşyratpaq. Joŋğar öligine toiynğan şürşit aidahary äli toğyn basqan joq. Sonau Huanhe, İantszi özenderiniŋ boiynan Qytai şaruasyn aidap äkelip, olardy Joŋğardyŋ typ-tipyl bop küigen jūrtyna ornalastyrğannan keiin, arany qaita aşylady. Ol tağy jaŋa jemtigin izdei bastaidy. Sonda ol jalmauyz auzyn aşyp, tağy da qazaq dalasyna qarai jyljidy. Sol uaqytta qazaq i̇eline öz dalasyna saluğa rūqsat i̇etken orys bekinisteri de kerek bolady.
Oğan deiin Abylai öz jolynan taimaidy. Būl jol qiyn jol, biraq tiımdi jol. Tübi Abylaidy üş jüzdiŋ altyn tağyna jetkizetin jol. Kimde-kim osy ūstağan jolyna böget bolğysy kelse, öz obaly özine, ondailardyŋ basyn Abylai aldaspanmen qağyp tüsirip otyrady. Osy üidegi aqsüiegi bar, qara süiegi bar, i̇eşqaisysy Abylaidyŋ oilağan oiyna böget bolmauğa tiıs. Öitpese... Öitpese būlar da Batyr Baiannyŋ kebine duşar bolady. Abylai ony jau şebine tegin qaldyrğan joq, öitkeni Altynemelden būnyŋ nege şeginip bara jatqanyn Batyr Baiannyŋ tüsinip qalğany Abylaiğa da aian i̇edi.
...Hannyŋ «Tağanaq» keŋesi būl joly ädettegi dästürden tys, özgeşe bas-
taldy. Basqa aqsaqal, biler söilep bolyp, Äbilmämbet han i̇endi kezekti «maimene» qaz dauysty Qazybekke bere bergende, sözuarlyğy joq, sabyrly Bögenbai batyr baqandai i̇eki qolyn aldyna sozdy.
— Ua, taqsyr han, — dedi ol ädettegisindei tūtyğa söilep — bügin üş jüzdiŋ betke şyğar jaqsylary jinalyp qalğan i̇eken, osy keŋeste meniŋ Abylai sūltanğa qūiatyn bir sūrağym bar.
— Söile, Bögenbai batyr!
Bögenbai qamşysyn aldyna tastai saldy da, i̇endi Abylaiğa būryldy.
— Şürşit kögeninde qan jylap jatqan Şyğys Türkistandağy bauyrlarymyzdy qūtqaruğa biz nege attanbadyq, Abylai sūltan? Soğan jauap berşi.
On i̇eki qanat orda işi tyna qaldy. Älden uaqytta Abylaidyŋ qoŋyr dausy i̇estildi.
— Şyğys Türkistandağy i̇eldiŋ bas kötergenin men bilgen joqpyn! — dedi, adamnyŋ öŋmeninen ötetin ötkir közin jalt i̇etkizip.
«Būl habardy i̇eŋ aldymen sen i̇estuge tiıs i̇emes pe i̇ediŋ?» degendi ärkim işterinen oilasa da, batyldary baryp syrtqa şyğara almady.
«Tağanaq» keŋesinde qazaq i̇eli Qytaimen soğyspaityn bop şeşildi. Kelisim söz jürgizgeli Qytaidyŋ resmi i̇elşileri kelgenin Äbilmämbet hannyŋ özi habarlady. Biraq, Äbilmämbet hannyŋ aityp otyrğany — Abylai sūltannyŋ oiy i̇ekenine de jūrt şek keltirmedi. Şürşitpen kelisim sözdiŋ bastaluyna qaramai köktem şyğa üş jüzdiŋ jigitterinen ülken qol jinau kerek degen han tūjyrymy da Abylaidan şyğyp otyrğany belgili i̇edi.
— Qalyŋ qol şürşitterdi de tejep otyrady, — dedi Abylai, — Qoqan bileriniŋ de täubasyn ūmyttyrmaidy. İestuimşe, İerden men Nūrbota biler Taşkent tübine köp laşkarlaryn şoğyrlap jatqan körinedi... Keler jazğa deiin biz daiyn tūruymyz kerek. İet būzylsa tūz sebesiŋ, tūz būzylsa ne sebesiŋ? Jau jağadan alğanda kermek tatyp ne tabasyŋ? Qapylysta jinala qoiuğa, jer şalğai.
Üş jüzdiŋ «igi jaqsylary» Abylaidyŋ būl ūsynysyn äzer degende qabyldady. Öitkeni Abylaidyŋ qol astynda mūndai äskerdiŋ boluy qaida aparyp soğatynyn olar jaqsy tüsinetin i̇edi.
...Keŋes bitisimen jūrt i̇eldi-eline tarady. İeŋ aldymen jeri alys Kişi jüzdiŋ sarbazdary öz mekenderine bettedi. Sodan keiin Ūly jüzdiŋ batyrlaryn, Orta jüzdiŋ de Torğai, Yrğyz, Baianauyl sekildi alystan kelgen jasaqtaryn qonys-
taryna qaitaryp bolyp, Abylai i̇endi öziniŋ qaramağyndağy Arğyn jigitterimen Kökşetauğa sapar şeguge daiyndala bastady. Būlar jüremiz dep atqa qonğaly tūrğanda, ordağa qos atty şabarman keldi. Ol Äbilmämbet hannyŋ aldyna kep tize bükti.
— Han iem, Lepsi özeniniŋ boiyndağy on myŋ üi Sadyr ändijan töŋiregindegi ağaiyndaryna köşpek bop jatyr!
— Nege? Qandai sebebi bar? — dedi Abylai dausy qattyraq şyğyp.
Naimanğa jatatyn Sadyr ruy Qytai basyp alğan būrynğy joŋğar taipasynyŋ jerimen şektes tūratyn. Şabarman Abylaiğa būryldy.
— İesiŋ barda i̇eliŋdi tap deidi Tasbolat batyr. «Aqtaban şūbyryndyda» qalmaqqa jem bolğandai, būl Sadyr i̇endi Qytaiğa jem bola almaidy deidi.
— Lepsige jetken Qytai, ändijanğa jete almaidy dep oilai ma i̇eken.
— Onysyn bilmedim. Qoqan jağynan kisi kelipti. Senderdi Qytai qūrtpasa, Arğyn qūrtady dep, Nūrbota bi kisi jiberip azğyryp jatqan körinedi.
— Arğyn qūrtqany qalai?
— Äbilmämbet handy da, Abylai sūltandy da Arğyn i̇eliniŋ adamdary deidi.
— Sondai sözge Tasbolat batyr qūlaq qoidy ma?
— Qūlaq qoimasa köşer me i̇edi? Jaişylyqta salmaqty Abylai küiip ketti.
— Solai de! Arğyndağy öşin menen almaq bolsa, körseteiin men Sadyrğa Abylaidyŋ soiylyn! — Ol i̇esik aldynda tūrğan nökerdiŋ bireuine, — şaqyr Bögenbai men Syrymbetti. Qonsyn atqa qalyŋ qolymen! — dep būiyrdy.
Ordada bağanadan beri ündemei otyrğan Būqar jyrau:
— Sabyr i̇et, sūltan, — dedi. — İel küiinse de i̇er küiinbes bolar. Bir jağy Qytaidan, qala berdi senderden qoryqqan Sadyrdy şapqanda ne tappaqsyŋ? Qol jiberudiŋ qajeti bolmas, on jigit qosyp ber, ol qūtyrğan Naimanmen özim baryp söileseiin. Könbese amal joq, soiylyŋdy sosyn qoldanarsyŋ.
— Jyrau dūrys aitady. — dedi Äbilmämbet han. — Qoqan jerine bir şaŋyraqty da jiberuge bolmaidy.
Būqar jyrau qasyna on jigit i̇ertip, Qoqan handyğyna köşkeli jatqan, Lepsi özeniniŋ Balqaşqa qUiatyn sağasynda otyrğan on myŋ üili Sadyr ruyna jürip ketti.
Naiman taipasynyŋ bir tarmağy Sadyr ruy «Aqtaban şūbyryndydan» būryn Talas pen Arys özenderiniŋ arasyndağy Qaratau qoinauynda köşip jüretin. Äulieatağa taiau Kelteqara aryğy, Būryndai özeniniŋ arğy jağyndağy Üşaşy qoinauy būlardyŋ kelip-ketimdi qonysy. Būryndai özeniniŋ boiynda «Sadyr-Mürde» dep atalğan jer — būl rudyŋ atalary qoiylğan zirat i̇edi. Syr boiynyŋ bir quaŋşylyq jyly osy rudyŋ ataqty batyry Jūmart öziniŋ qaramağyndağy toğyz aulymen köşip, jailauğa Arğyn ruynyŋ ata meken jeri Arğynaty taularyna barady. Arğyndar būğan ana Ūlytaudy jailağan Bağanaly tuystaryŋa köşiŋder dep, jer bermeidi. Küşpen Ūlytaudyŋ bergi qoinauyna quyp salady. Aşu üstinde Jūmart batyr Arğyn jasağynyŋ batyry Aqmyrzany öltiredi. Sodan keiin Arqağa köşuin qoiyp, i̇endi Būryndai özeniniŋ boiyndağy Ülken tūra, Kişi tūra degen kişi-girim taulardy qys qystauy i̇etip, jaz äulie i̇etegindegi Talas özeniniŋ şūraily qoinauyn jailaidy.
«Aqtaban şūbyryndyda» qalmaq qolynan toğyz balasymen Jūmart batyr öledi. Qyryq myŋ üidiŋ on bes myŋ şaŋyrağy şūbyryp, ändijan jerine ötip ketedi, al qalğan on myŋy Lepsi özeniniŋ boiyndağy joŋğar Alatauynyŋ qoinauyna köşedi. Söitip jürgende, Jūmarttyŋ äldeqalai tiri qalğan Tasbolat degen balasy i̇er jetedi. İendi äke ornyna, mūnda qalğan on myŋ şaŋyraq Sadyrğa sol ie bolady. Tarbağataidan Qytai äskeri tüsip kele jatqan degendi i̇estise de, ol Abylai jinağan qolğa qosylmağan. Bir kezde äkesine Arğynnyŋ jer bermegenin kek tūtyp, özin azğyryp kelgen İerden men Nūrbota bidiŋ i̇elşisiniŋ sözine i̇erip, ändijanğa köşpek bolady. Būl habardy körşiles otyrğan — Tobyqty ruynyŋ şabarmany äkelgen.
Serikterimen Būqar jyrau Tasbolat batyrdyŋ aulyna jetken kezde, kün besindige taiap qalyp i̇edi. İel tüielerin qomdap, üilerin jyğyp, köşkeli jat-qan-dy. Bitke ökpelep tonyn otqa salğan Tasbolatqa aşulanğan Būqar jyrau attan tüspei, janyndağy serikterimen batyrdyŋ üiiniŋ syrtynan kep, käri dombyrasyn qağyp-qağyp jiberip, aiqaiğa basyp i̇edi.

«Sadyr, qaida barasyŋ,
Sarysudy köbelep?
Sen qaşsaŋ da men qoiman
Arğymağym jebelep.
Endi aldyŋnan şyğaiyn
Qar, jaŋbyrdai sebelep,
Aqmyrzamdy öltirdiŋ
Aq soiylmen töbelep.
Ua, sen tanymai ketip barasyŋ?
Men Arğyn degen aryspyn,
Azuy kere qaryspyn.
Sen būzau terisi şönşiksiŋ,
Men ögiz terisi talyspyn.
Abylai aldynda sen bitseŋ
Qūdandaly tanyspyn.
Abylai aldynda bitpeseŋ, —
Atasyn bilmes alyspyn, —

dep Būqar jyrau, köşpe dep aqyl aitudyŋ ornyna Sadyr qolynan ölgen i̇eriniŋ qūnyn sözge tiek i̇etip, jyryn yzğarly ünmen toqtatty.
Üi syrtynda kelip tūrğan üş jüzge mälim Būqar jyrau i̇ekenin bilip, äli de bolsa köşerin de, köşpesin de şeşe almai, üiin jyqpai otyrğan Tasbolat syrtqa şyqty. Būqardyŋ qūn sūrap kelgeni jai syltau i̇ekenin ärine, bū da ūqty. Jyraudy qoltyqtap attan tüsirdi, üiine alyp kirip, qoşemettep körpe tösep, törge otyrğyzdy. Amandasyp bolğannan keiin, Būqar jyrau:
— Jarqynym, būl qai köşu? — dedi äli de sabasyna tüse almai.
— Şürşit kele jatyr deidi ğoi, — dedi Tasbolat oilana, — Qaşqardan qaşqandar bar...
— Şürşit kele jatsa, Abylai bar i̇emes pe?
— Arğy bettegi i̇eldi şürşitter typ-tipyl ğyp örtep jiberipti. Qūdiretti bolsa Abylai sonda qaida qalğan?
— Arğy betke şyğyp şürşittermen soğysuğa äli i̇erte... Jūrt qaşty dep, batyr qaşpas bolar...
— Qaşpalyq...Sonda ne ūtamyz?
— Batyr Baian mūndai sūraq bermes i̇edi. Äne, ol halqy üşin janyn pida i̇etken joq pa?
Tasbolat ündemei ūzaq otyrdy. Älden uaqytta baryp:
— Jaraidy, i̇endeşe, biz de köşpeimiz, — dedi.
Onyŋ dausynan öziniŋ jeŋildenip qalğany baiqaldy. Kim ata meken jerin tastağysy keledi. Onyŋ üstine Qoqan hanynyŋ qolastyna baryp, kögere qoiuyna Tasbolat kümändi i̇edi...
— Al bizdiŋ jerimizge şürşit kele jatsa, Abylai bizge järdem qolyn soza ma? — dedi Tasbolat Būqardan közin almai.
— Būdan bylai isi qazaq Abylaidyŋ tuy astyna jinaluy kerek, — dedi Būqar jyrau. — Abylai qol astyndağy i̇elin qorğauğa tiıs. Ol qorğamasa Bögenbai, Jabai, Sary-syndy batyrlar bar. Solar qorğaidy... Būl arada sender äzirge qazaq jeriniŋ barlauşylary bolyp qala tūrasyŋdar.
Būqar bir qonyp, i̇erteŋinde i̇eline attandy. Tasbolat onyŋ soŋynan ūzaq qarap tūrdy. Jyrau sözin oiğa saldy. «İsi qazaq Abylai tuynyŋ astyna jinaluy kerek» dep qaitalady ol işinen. Jūrt Būqar jyraudy Abylaidyŋ til men kömeii deuşi i̇edi, sol i̇esine tüsti.

III

Kökeitesti armanyna jetken Abylaidyŋ köŋili ai-jai i̇edi... İä, Teliköldiŋ jağasyna jinalğan üş jüzdiŋ «igi jaqsylary» ony «Ülken Orda» hany i̇etip aq kigizge kötergen. Ras, būl jiynğa Ūly jüz ben Kişi jüzdiŋ köp rularynyŋ basty adamdary kelmei qaldy. Kelmese, özi bilsin! Abylaiğa qazir onyŋ qandai maŋyzy bar? Bügin kelmegeni, i̇erteŋ keledi. Bügin könbegeni, i̇erteŋ könedi. Könbegenin at qūiryğyna bailap, aq soiyldyŋ astyna alady!
Al qazir aibarynan seskenip tize bükken qalyŋ i̇el! «Hannyŋ qaharynan saqta!» dep jalbarynğan ru basşylary...
Mine, bügin, Abylaiğa osyndai kiriptar bolğannyŋ biri — Qoŋyratqa jatatyn Bojban ruy. Türkistan uälietin jailaityn būl rudyŋ basşy adamdary jeriniŋ jaqyndyğyn paidalanyp, Qoqan bilerimen til tabysyp, Abylai qolastynan şyqpaq bolğan. Saqqūlaqtary arqyly būny bilip qalğan han, tal tüste Bojban auyldaryn şauyp, basty adamdaryn tūtqynğa alğan.
Dalbasalağan auyl aqsaqaldary qaitsek Abylaidyŋ köŋilin jibitemiz dep, bar mal-mülkin aldyna äkep tartyp, qoinyna i̇eŋ sūlu qyzyn saldy.
Han qazir osy jas qyzben oŋaşa tigilgen aq ordada jatyr... Qoŋyrat i̇etekti i̇el. Ūly-qyzy ölgen-tirilgenine qaramaityn namysqoi keledi. Söitse de qyz jeŋgeleriniŋ «Hannyŋ köŋilin taba bilseŋ, i̇elimizdiŋ bağy janğany, ağalaryŋnyŋ ajaldan aman qalğany» degen sözinen şyğa almağan. Jigitterdiŋ anda-sanda qaljyŋdap, aq tösindegi tastai qatty qos anaryna qoly tigeni bolmasa, päk denesin äli tiri janğa sipatyp körmegen jas sūlu süttei adal abyroiyn hanğa olja i̇etip, i̇elin apattan, i̇eki ağasyn ajaldan alyp qalmaq bolğan. Ol Uiattan i̇eki beti ottai janyp, jüregi torğa tüsken torğaidai diril qağyp, jarylyp ketuge daiyn tūrsa da, hannyŋ yŋğaiyna köne berdi, denesine han salmağy qatty batsa da, asau minez körsetpeuge tyrysqan.
Al būl kezde Abylai jarlyğyn oryndauğa Bojban ruynyŋ bas kötergen adamdaryn han nökerleri alyp kelgen. Olardyŋ işinde osy qyzdyŋ i̇eki ağasy da bar. Qyz qūşağynda läzzatqa kenelgen Abylaidyŋ oiyna kenet osy i̇eki batyrdy öltiru turaly bergen būiryğy tüsip ketti. Abylai i̇ezu tartty: «Joq bir qyzdyŋ qyzyğy üşin, ol būiryğyn būzbaidy, kimde-kim būğan qarsy tūrsa osylai öledi!» Köp keşikpei ol, bökenniŋ i̇etine toiyp alyp, maujyrap ūiqyğa ketken jolbarystai, tūla boiyn bir raqat tynyştyq bilep, közi iline berdi.
Abylaidyŋ qasynda qūty qaşyp ün-tünsiz jatqan qyz kenet:
— Han iem, bauyrlarymnyŋ künäsin keşe köriŋiz... — dedi jasqa bulyğyp.
— Körermiz... — dedi Abylai ūiqyly-ūiau.
Qos batyrdy ölim jazasyna būiyrğany tağy i̇esine tüsti. «Oqasy joq... küni i̇erteŋ-aq i̇eki ağalarynyŋ meniŋ qolymnan ölgenin ūmytady. Tek han qoinynda jatqany ğana i̇esinde qalady».
Abylai qaitadan közin jūmdy. Biraq däl osy sätte:
— Attan! Attan! — degen aiqai şyqty. Kenet qyrqany bauyrlai şapqan attardyŋ dübirleri i̇estildi. Tynyq tündegi oqys dauystar qūlaqqa qandai qūbyjyq bop jetedi, onsyz da i̇elegizip jatqan auyl, ürpiıse tösekterinen atyp tūrdy. Üsterine jyrtqyş qūs kelip qalğan balapandai, bala-şağa közderin tyrnalai aşyp, u-şu bop jylai bastağan.
Auyl syrtynda da, orda syrtynda da, anau-mynau jaudan saqtap qalar qalqany bar i̇ekenin bilse de, Abylai da ornynan ūşyp tūrdy. Taqa äbigeri ketip saspasa da ünemi joq jerden paida bolar soğysqa üirengen ädetpen jyldam kiıne bastady. Şaŋyraqtan tüsken ai säulesine şomylyp, nağyz bir tüngi periştedei qolaŋ şaşy jerge tüsip ne isterin bilmei, üi ortasynda tūrğan jas sūluğa sūqtana tağy bir qarady da:
— Mağan arnalğan ötinişiŋ bolsa, kündiz aitarsyŋ, — dedi de aduyndai basyp, kümis sapty qylyşyn süirete aqboz üiden şyğyp ketti.
— «Attan» salğan kimder? Qaidağy jau? — dedi ol orda aldynda tūrğan top jigitke. Küzet bastyğy baiağy Batyr Baiannyŋ süiegin alyp şyqqan qara sūr jigit, qazir aq tüse bastağan qoiu kelte saqalyn bir sipady da:
— äzir belgisiz, han iem, — dedi säl alğa şyğyp, — «Attan» salğan jigitterdi auyl syrtyndağy küzet toqtatqan tärizdi. Däu de bolsa, myna kele jatqan solar-aq şyğar.
Dabyrlasa söilesken bir top jigit orda tūsyna kelip te qaldy. Küzetşiler janynda tūrğan Abylaidy körip, ūzyn sary şabarman iılip sälem berdi.
— Aldiiär taqsyr, jaman habarmen kelip tūrmyz, — dedi.
— Qandai habar? Ait!
— Orta jüz ben Kişi jüzdiŋ äskerlerin i̇elderine qaitaryp jibergeniŋizdi i̇estip, Qoqan hany älim atqa qonypty. Qoqan, ändijan, Margelan, Namanğan boiyn qoiyp, Taşkent maŋyndağy keşegi öziŋizdi jaqtağan Şanyşqyly men Qaŋly taipalary taily-tailağyna deiin qalmai, solarğa i̇erip keledi.
— Qanşa naizasy bar?
— Alpys myŋnan asar...
Teliköldiŋ jağasynda qazaq i̇eline han sailanğannan keiin üş jüzdiŋ i̇elu myŋnan astam äskerin bastap Abylai Qoqanğa qarsy joryqqa attanğan. On kün jan aiaspas ūrystan keiin Nūrbota bidiŋ balasy Qoqan ämirşisi älim hannyŋ äskerin küirete jeŋgen. «Aqtaban şūbyryndydan» bastap, keşe ğana Qytai boğdyhandarymen soğysqan alasapyran kezderde Qoqan handyğyna qarap ketken qazaq rularyn bostan i̇etken. Osy joryqtyŋ nätijesinde Syrdariiä boiyndağy Türkistan, Sairam, Şymkent, tağy basqa qalalar qaitadan qazaqtardyŋ qolyna ötken. Taşkent alym-salyq tölep tūruğa mäjbür bolğan. Būnymen qatar būryn Taşkent hakimine zeket, garaj tölep tūratyn Şu men Talas özenderiniŋ boiyndağy jäne Qaratau qoinauyndağy Qoŋyrat, Dulat, Jalaiyr, Suan rulary alym-salyqtan müldem bosatylğan. Al Taşkent pen ändijannyŋ aralyğynda köşip jüretin Ūly jüzdiŋ Şanyşqyly, Qaŋly rulary köpten beri sol aralardy jailaityndyqtarynan öz qonystarynda, Taşkent qūşbeginiŋ qaramağynda qalğan. Äitkenmen, Abylaidyŋ qamşysy batyp ketken būl i̇elderdiŋ arasynda qazaq hanyna degen narazylyq ta basyla qoimağan. Sondai narazylyqtyŋ birin Abylai keşe ğana osy arada qan-josa i̇etip basqan.
Aqyry özine tiımdi bitimge qoly jetken Abylai «endi ūrys joq, i̇el irgesi qonys tapty», dep äskeriniŋ negizgi jauynger küşi bolğan Orta jüz jasağy men Kişi jüzden kelgen qoldy tegis i̇elderine — Arqa men Jaiyqqa qaitaryp jibergen. Abylaidyŋ qasynda hannyŋ öz gvardiiäsy i̇esepti myŋ qaraly töleŋgit pen Dulat, Jalaiyr, Alban, Suan rularynan qūralğan bir sanğa juyq äskerleri ğana qalğan.
«Ülken Orda» hanynyŋ tek öz äskerimen qalğanyn bilgen jäne Ūly jüzdiŋ jigitteri Abylai jağyna müldem şyğa qoimas dep ümittengen Qoqannyŋ jas hany älim dereu bas kötergen. Taşkentti alyp, sodan keiin Türkistandy da özine qaratpaq bop joryqqa şyqqan.
Jağatai ūlysyna qarağan üş jüz jyldan beri Jetisu öŋirine jan bastyrmai kelgen, i̇erligi bükil Şyğys i̇eline aian Dulat, Jalaiyr Qaŋly, Şa-
nyşqyly, Alban, Bestaŋbaly rularyn da Abylai özimen bir bolady dep oilağan. Syr boiyn Qoŋyrat, Qypşaq, Tabyndar qandai qorğasa, Ūly jüzdiŋ jigitteri de öz ata meken jerin sondai qorğaidy dep sengen. Al kenet Qaŋly men Şanyşqyly rularynyŋ qoqandyqtardyŋ azğyrğanyna i̇ergeni, oğan Qoŋyrattyŋ da delebesi qoza bastağany handy qatty renjitti.
Taşkent töleitin alym-salyqty Qoqan hany sol maŋdağy Qaŋly men Şanyşqylynyŋ moinyna salğan. Jäne Taşkent qūşbegi öz tarapynan būl i̇elderge zeket, garaj mölşerin köbeitken. Jūrtqa osynyŋ bäri Abylaiğa bağynudyŋ saldary dep tüsindirgen. Halyqtyŋ i̇ereuilge şyğuyna osylar sebep.
— Bülikşiler qai tūsta jinalyp jatyr?
— Şyrşyq özeniniŋ bergi qabağynda.

Click or select a word or words to search the definition