Köşpendiler - II - Jantalas

— Būnymyz qaşu ğoi! — dedi Qarakerei Qabanbai ūnatpağan pişinmen.
— İä, solai dese de bolady, — dedi Abylai saspai. — Biraq būl qazaq batyrlarynyñ ajaldan qorqyp qaşuy i̇emes. Äskerin saqtaudyñ amaly.
— Būğan biz tüsinermiz-au, — dedi qanjyğaly Bögenbai, — soñymyzdan i̇ergen jūrt ne deidi?
— Der kezinde şeginbesek, i̇endi jiyrma künnen keiin, tek siz ben biz ğana tiri qalarmyz. Onyñ özi de neğaibyl, — dedi Abylai, — ölik jinauşylar keşegi aiqasta jeti jüz kisi öldi degen habar äkeldi. Aldyñğy küni alty jüzdei jigit qaza boldy... Künde osyndai şyğyn i̇etsek sanañdar, qanşa künge jetemiz?..
— Abylai sūltan jön aityp otyr, — dedi Jänibek tarhan qamşysyn aldyna tastap, — şeginu kerek. Biraq qai tūsqa baryp bekinemiz? Sony aqyldasaiyq.
Mysqylşyl Qanai myrs i̇etti.
— Torğaiğa tartamyz. Qytaidan qaşsañ, ar jağynda Orynbor bar.
Şürşitpen betpe-bet kep şaiqasudy ğana bilgen keibir qazaq batyrlarynyñ būl oqiğany tereñirek oilauğa öreleri jetpei jürgen-di. Sūñğyla Qanai köp adamnyñ oiyn aityp salğan. Osy otyrğandardyñ keibireui Abylaidyñ Rossiiämen jaqyndasuyn jön körmeitin. Tipti ony aiypty sanaityn. Būlar qalai dese olai desin, Abylaidyñ köz aldynan jaqynda ğana bolyp ötken joñğarlardyñ qandy qaiğyly hali ketpeitin. Ätteñ ne kerek, jaña äiel patşa öziniñ imperiiäsynda ne bolyp jatqanyn äli ūğa qoiğan joq. Sonyñ saldarynan Abylai da şürşittiñ sazaiyn tartqyza almai otyr.
— Jä, jeter! — dedi ol aqyrğy kesimin aityp, — qazaq i̇eliniñ tağdyryn kökparğa salatyn zaman i̇emes. Kökşe teñizge deiin şeginemiz. Odan äri barmaimyz. Al şegingen äskerge qalqan bop, öz jigitterimen bir batyr qalsyn!
Abylaidan batyrlar ūiğarymynsyz üzildi-kesildi jarlyq i̇estip körmegen qolbasşylar ne derlerin bilmei, abyrjyp qaldy. İeşkimnen aqyl sūramai, būlai būiyra söileui onyñ i̇el tizginin öz qolyna birjola alğanyn añğartqandai i̇edi. Mūndai qylyq tek Ülken Orda hanyna ğana laiyqty bolatyn. Batyrlar osylai abyrjyp otyrğanda, Batyr Baian:
— äsker soñynda qaluğa men barmyn! — dedi.
Abylai ornynan türegeldi.
— Onda söz osymen bitti. Jaryqtyq aq bura qalai şögip jatyr i̇eken, i̇endi sony körelik...
Aqūryq şetinde jaiylyp jürgen aq bura kele jatqan kisilerdi körip, beri bettedi. Abylai «buraşym, buraşym» dep i̇edi, bir tizerlei baryp, Kökşe teñizge qarai basyn bere şöge bastady...
... İeki jaqtyñ negizgi küşi tügil qatynaspağanmen, bügin tağy qyrğyn ūrys boldy. Tek ymyrt jabyla, Abylaidyñ būiryğy boiynşa, qazaqtyñ qalyñ qoly keiin şegindi. Betterin Ileniñ tömengi sağasyna būrğan qalyñ äskerdi art jağynan qorğap, öziniñ tañdauly myñ atty qolymen Batyr Baian qaldy. Būlar bos jatqan jūrttyñ är jerinen ot jağyp, äskerdiñ şegingenin jauğa sezdirmeu üşin aldamşy körinis jasauğa kiristi...
Negizgi qol Balqaşqa qarai on bes şaqyrymdai ötkende ğana, jigitter arasynda küñkil şyğa bastady.
— Sirä, biz şeginip bara jatqan tärizdimiz ğoi.
— Tün işinde osynşama jedel jürgenimizge qarağanda, şeginu bylai tūrsyn, qaşyp bara jatpasaq netsin.
— Qaşsaq, qaşyp bara jatqan da bolarmyz. Olar tym köp qoi.
— Köp dep joñğardan qaş, Qytaidan qaş... Äbden su jürek bop öletin boldyq qoi tipti.
— Ündeme, şyrağym. Biz şegingenmen, şürşittiñ qolynda qalğan i̇el i̇ereuil şyğaryp jatyr desedi...
— Ony Abylai bile me i̇eken? Qaşqar, Qūljadağy ūiğyr men qazaqtar bas köteripti...
— Būny sağan kim aitty?
— Jūrttyñ bäri aityp jür ğoi...
— Bäri deisiñ be?.. İä, solai şyğar. Jūrtqa ne betimizben qaraimyz. Qytaidan qorqyp qaştyq deimiz be?
— Şyrağym, bizdiñ tağdyrymyz qazir batyrlardyñ qolynda. Al batyrlardyñ tağdyry Abylaidyñ qolynda. Şeginsek so kisiniñ aqylymen şeginip bara jatqan bolarmyz.
— Şeginuge qanşa aqyl kerek? — dedi, qabağy qatuly, bügingi ūrysta jalğyz ağasy oqqa ūşqan jas jigit. — Abylai aqyldy bolsa jaudy jeñudiñ jolyn tappai ma?.. Qaşu qatynnyñ da qolynan keledi.
Aldyñğy jaqta kele jatqan Tätiqara jyrau būrylyp keiin qarady. Ai jaña tuyp, jer-dünie säl aqşyl tartqan. Jigittiñ qatyñqy qabağynan öte küiinişti i̇ekenin ūqty.
— Auyl iti ortağa alsa, kökjal qasqyr da qaşyp qūtyluğa tyrysady, — dedi ol jigitti jūbatyp. — Asyqpa, itter andyzdap soñynan tüskende ğana, kökjal qasqyr birtindep qūrtady...
Jigit jauap qaiyrğan joq. İendi biraz jürgennen keiin qalyñ qol Ileniñ bir jalpaq öñirine kelip attan tüsti. Äsker keşki asyn işip, azyraq köz şyrymyn alsyn dep būiyrdy Abylai. Zamatta qostar tigilip, är jerde qazandar köterile bastady. Biraq jauyngerlerdiñ türinde reñ joq. Qaşqandaryna qorlanğandai moiyndaryna su ketip, iyqtary salbyrap, är jerde top-top bop jinalyp, kübir-kübir söilesedi. Abylaidan rūqsat alyp, Tätiqara men Köteş jyrau osy jüdegen toptardyñ arasyna baryp, köñilderin kötermek boldy.
Qazaqtyñ şyrqai salğan än şyqqan jerge zamatta jinalatyn ädeti. Bir oşaqtyñ janynda otyryp Tätiqara «alty qyrdyñ astynan i̇estiletin» küşti dausymen bir aiqailap ap, termeni jeldirte jönelgende, är jerde şoğyrlanyp astyñ pisuin kütip jürgen jigitter, lezde sol mañğa jinala qaldy. Jyrau osy ūrysta közge tüsken jigitterdiñ i̇erligin aityp, jūrttyñ jabyqqan köñilin köterip-aq tastady. İendi köp arasynan:
— Uä päle! Jigit bolsañ Malaisarydai bol!
— İapyrai, Qarakesek Qapan qandai mergen i̇edi!
— Ua, Bögenbai batyrğa kim jetsin! Alty alaştyñ aidary ğoi!
— Oipyrmai, şürşitti qyramyz dep jürip, köp qyzyqty körmei qalyppyz ğoi, Täte-i̇eke, älgi juan Qytai sypaiynyñ qalai qaşqanyn qaitadan aityp beriñizşi!
Tätiqara jyrau i̇eki közi ottai jainap, termege qaita basty.

Juan qarny irkildep,
Qytai qaşyp keledi.
äzireiildei zirkildep,
Jabai quyp beredi.
O zaman da bū zaman
Mūndai qyzyq kim körgen
San bäigede jülde alğan
Şabysy soqqan jelmen teñ,
Aty şuly Kertöbel,
Qaldy keiin jete almai,
Juan qūrsaq, mai basqan
Sypai ketti qūtylyp,
Qaşqan kezde, jigitter,
Būl şürşitten kim asqan!

Osynyñ aldynda ğana iınderi tüsip, salbyrap otyrğan jūrt mäz-meiram bop, duyldasyp qaldy.
— O, i̇eriñ-ai!
— Şirkinniñ janynyñ tättisin qaraşy, Kertöbelge de jetkizbei ketken.
Oşaq basy du-du külki...
... Birazdan keiin jigitter astaryna toqymyn, bastaryna i̇erin jastanyp, tätti ūiqynyñ qūşağyna i̇endi. Būdan myñ jyl, i̇eki myñ jyl, üş myñ jyl būryn da ata-babalary däl osylai ūiyqtağan. İejelden kele jatqan osy köne halyqtyñ i̇etin jep, süiegin mūrnynan şyğaryp tastamaq bop, Qytai aidahary qazaq dalasyna däl osylai san ret kirmek bolğan. Biraq ärqaşan da basqynşy jaudyñ kürek tisi byt-şyt bop synyp, mañdailary tasqa soğylyp, Joñğar qaqpasynyñ tar şatqalynan äzer ötip, talai ret keiin şegingen... Jyraular bügin ata-babalarynyñ sol i̇erligin jas ūrpaqqa jyr ğyp tolğady. Jyrau sözderi milaryna qonğan jigitterdiñ tüsine aidaharlar kirip, keibireuleri şoşyp ūianyp, aldaspandaryna jabysty...
Olar tañ saz bere, älemdi titirete kün kürkirep, şelektep jauğan jañbyrdan ūiandy. Abylai bar qolyn tez atqa qondyryp, qūiyp tūrğan qalyñ jauyn-
ğa qaramai, jolğa şyqty.
Kün şyğa jañbyr basylysymen qosyn buyrqana aq köbik atyp, doldana tasyğan özenge kep tireldi. Tasyğan özenniñ türi adam şoşyrlyq, jūdyryqtai tastardy şyr köbelek ainaldyryp qaqpaqylşa qağady. Aldarynda ötkel bermes doly özen, arttarynda Qytaidyñ qalyñ äskeri, jūrt dağdaryp qaldy. Osy kezde myñ jauyngerimen Batyr Baian kep qosyldy. Qazaq jigitteri tañ ata Qytai şebine tiıpti. Būlardyñ az i̇ekenin bilip qalğan Çjao Hoidyñ atty äskeri qarsy şauypty. Äiteuir jer jağdaiyn jaqsy biletin qazaq jigitteri, jūbyn jazbai ūrysa şeginip, qūtylyp ketipti. Qytai quğynşylary soñdaryna tüsip, tek qalyñ jauyn bastalğan soñ ğana keiin qaitqan körinedi, Söitip qazaqtardyñ qaşqany Qytailarğa mälim bop qapty. Būlardy Qytaidyñ köp äskeri qaitadan quuy mümkin. Qauip är sağat saiyn küşeie berdi. Onyñ üstine tasyğan özen qaitatyn i̇emes, arnasynan asyp, būrynğysynan da beter qūtyryna bastady. Jūrt būl arany «Kürkireuik» dep beker atamağan i̇eken, aq köbik atqan tolqyndary gürildei ökirip, adamnyñ qaradai zäre-qūtyn alady. Qalyñ qol doly özen men jau äskeriniñ arasynda qalyp, qatty qysyldy. Mine osy kezde Tätiqara alğa qarai suyryla şyğyp, dombyrasyn bezektete, sañqyldap qūia berdi.

Qamystyñ basy maida, tübi saida,
Jänibek Şaqşaq ūly bolat naiza.
Aldyñnan su, artyñnan jau qysqanda,
İer jigittiñ i̇erligi osyndaida!

Bökeidi ait Sağyr menen Dulattağy,
Derbisäli, Mañdaidy ait Qypşaqtağy,
Özge batyr qaitsa da bir qaitpaityn.
Sary menen Baiandy ait Uaqtağy.
Ağaşta biıkti aitsañ qarağaidy ait,
Jigittik, i̇erlikti aitsañ Bögenbaidy ait,
Naizasynyñ ūşyna jau mingizgen
İemenaly Kereide i̇er Jabaidy ait! —

dep batyrlardyñ aruağyn qozğap, özenge tüsiñder dep ūran tastady.
Qūiandy qamys, i̇erdi namys öltirgen. Aty atalğan batyrlar tasyp jatqan özenge tüsuge yñğailana bastady. Bärinen būryn, üstindegi auyr kiımin de şeşpesten, doly ağysqa birinşi bop Batyr Baian qoiyp ketti. Abylai oğan qarap tūryp: Batyr Baiannyñ keşe şegingen äskerge qalqan bop özi sūranyp qaluynan, bügin tasyp jatqan özenge jūrttan būryn tüsuinen, aiauly batyrdy aidap salyp jürgen — jalğyz inisi Nūiannan airylyp, äli jazylmağan qasireti i̇ekenin ūqty.
Batyr Baianmen ilese aty atalğan batyrlar suğa tüse bastady. Olarğa özge jigitter de qosyldy. Söitip qalyñ qol aman-i̇esen özennen ötti. Būlar bergi betke şyğyp, üsterindegi kiımderin keptirip jatqan kezde, Kürkireuiktiñ arğy betinde Çjao Hoidyñ atty äskeriniñ barlauşylary da körinip qaldy.
— Özenniñ bergi betine birde-bir şürşit şyğuşy bolmacyn! — dep Abylai tağy da Batyr Baiannyñ myñ jigitin tastap, özi qalyñ qolmen alğa qarai jürip ketti.
Biraq, būlardyñ soñynan sol küni de, kelesi küni de i̇eşkim quyp kelmedi. Arğy betke jiberilgen barlauşylar: bū jaqta şağyn qolmen qalqan qalypty. Al Qytaidyñ basqa bar äskeri özderi jaqynda ğana basyp alğan jaña ölke — Şyñjanğa qaitypty degen habar äkeldi. Çjao Hoi äskeri beri qarai ötisimenen Şyñjandağy qazaq, ūiğyr qaitadan bas kötergen. Qazaq qoldaryn qumaq tügil, «baital tügil bas qaiğynyñ» kebine ūşyrap, köterilisti basu üşin, Çjao Hoi äskeri keiin şegingen. Atty äsker qolbasşysymen arazdasyp qalğan general Fu De de, i̇el talaudağy oljadan qūr qalmaimyn dep Çjao Hoi äskeriniñ soñynan ketken. Söitip qazaq dalasy bū joly da Qytai basqynşylarynyñ qaharynan aman qūtyldy.
Bir jetiden beri jauyn kütip tynyğyp qalğan Batyr Baian jasağy i̇endi bir küni tünde Kürkireuikten ötip, Qytai şebine qarai bettedi.
Batyr Baian i̇erteñine-aq, qas qaraia özderiniñ osydan on kün būryn tastap ketken bekinisteriniñ tūsyna kep jetti. Myñ jigitin tömengi qoinauyndağy adyr, asulardyñ arasyna tastap, özi i̇eki serigimen biıkteu bir töbeniñ basyna şyğyp, arğy jaqtağy oipatta jatqan Qytai jauyngerleriniñ qostaryna köz jiberedi. Ymyrt jaña ğana tüsken, äskerler keşki asyn daiyndap jatsa kerek. Bükil alqap boiy byjynağan ot... Sanap körip i̇edi, myñğa taiai berip jañylysyp ketti. «är oşaqtyñ janynda jeti-segiz adamnan bolğan künniñ özinde de mynau oipatta keminde on myñnan astam Qytai jauyngerleri bar-au. Al biz bolsaq — myñğa äzer jetemiz» dedi ol işinen. Söitti de bir täuekelge bel budy «oilamağan jerden tigen qoldyñ biri jüzge tatidy, oğan tynyş jatqan i̇elin şap-
qan Qytai basqynşylaryna degen qazaq jauyngerleriniñ jüregindegi aşu-kegin qos! Täuekel!»

Batyr Baian sol küni tün ortasy aua, Qytai äskerleri tegis ūiqyğa ketken kezde jauyn şappaq boldy. Biraq küzetşiler otyrğan bekinis-şepti oralyp ötip, ūiqyda jatqan jauyngerlerdiñ arğy tükpirinen tiiüdi dūrys kördi. Sonda ğana būlardyñ külin kökke ūşyruğa bolady. Batyr Baian öz oiyn jigitterine jetkizdi.
— Sizdiñ būl äreketiñizdi Abylai qostar ma i̇eken? — dedi äldekim Batyr Baiannyñ tu syrtynan.
Biraq Batyr Baian öz şeşimin özgertken joq. Tün közge türtse körinbeitin tym qarañğy i̇edi. Tögiletin qandy jasyrğysy kelgendei tüksie tünergen. Qytai şebine jiberilgen barlauşylar jau qostarynyñ ber jağynda tereñ sai bar i̇ekenin aityp keldi.
Batyr Baian dereu qozğaluğa ämir berdi, saidan ötkenşe ün şyğarmauğa būiyrdy. Ile jağasynyñ jideli, torañğyl toğaiyn jağalai otyryp, qazaq jigitteri saidyñ arğy betine şyğyp, qaitadan sap qūrdy. Aldarynda bir şaqyrymdai jerde jau jatyr...
— Ua, aruaq! Aqjol ata! — dep Batyr Baian tyqyrşyp tūrğan Tūlparkögine birinşi bop qamşy basty.
— Abylai!
— Qaraqoja!
— Qabanbai!
Ūrandasqan myñ jigit ūiyqtap jatqan jau üstinen jöñkilip kelip qaldy. İekpinderi qauğa tüsken örttei jan şydatar i̇emes. Tünde şapqan jau qandai qorqynyşty, üsterine qazaq jigitteri, jetip kelgende, Qytai sypailary ne isterin bilmei, qostarynan şyğa, betteri auğan jaqqa qaşty. Köbi qara basyp qarsylyq körsetpei, jan sauğalap jürgenderinde soiylğa jyğyldy, naizağa ilindi. Bükil dala Qytai, manjur äskeriniñ aiqai-ūiqaiyna toldy.
Jer tartyp alamyz dep kelgen Qytaidyñ köp jauyngerleri osy jat jerde qaza tapty. Ölip bara jatqandarynda ğana, sorlylardyñ köz aldarynda sonau tuğan ölkeleriniñ kök ormany, möldir aspany, aqyryn tolyqsyp aqqan mol suly sūrğylt özenderi i̇elestedi... Köbi «ättegen-ai, beker kelgen i̇ekenbiz, sol tuğan jerde nege ölmedim» dep ökindi... Biraq kök naizanyñ ūşymenen i̇erip kelgen ajal i̇eşqaisysyn müsirkegen joq, tas qūşağyna ala berdi...
Būl aiqasta bir myñğa taiau kisi qaza tapty. Qytai qolbasşylary äskerin tärtipke keltirip, qarsy tūryp ülgirgenşe, qazaq jigitteri közden ğaiyp boldy. Būlarğa tigen jyn i̇emes, adam i̇ekenin Qytai sypailarymen qatarlasa jatqan qazaq jigitteriniñ ölikteri ğana anyqtady...
Köp keşikpei bozaryp tañ da atty. Jau qostarynan üş şaqyrymdai büiirdegi qamysty toğai arasyna kirip ülgirgen Batyr Baian jasağy şyğyndaryn i̇eseptep i̇edi, qolğa tüskeni, jaralanğany, qaza bolğany bar, üş jüzdei jauynger joq bop şyqty. Batyr Baiannyñ tüsi qaşyp ketti. İendi Ile özeniniñ arğy betine şyğyp, keiin qaitpaqşy bop tūrğan qolğa, kenet ol:
— Jau qolyna serikterimizdi tastap ketkenimiz bolmas. Ölse öligin, ölmese jaralysyn alyp şyğuymyz kerek! — dedi yzaly jüzi sūp-sūr bop, — Qytai qostaryn qaitadan şabamyz!..
Jūrt ündemedi. Tek bir qartañ jauynger:
— Osy şabuyldy bizge qisañ qaitedi, Batyr Baian, — dedi, — bir täulik boiy astymyzdağy attarymyz da tynym alğan joq. Jäne özimiz de älsireiik degendeimiz be, qalai...
— Sonda şynymen-aq serikteriñdi jau qolyna tastap ketpeksiñder me?
— Tiri qalğanyn qūdaiğa tapsyraiyq, al ölgenine järdem beru tek alla-tağalanyñ ğana qolynan keledi...
Tağy bir-i̇eki jauynger küñkildedi.
— Qūrylğan qaqpanğa özimiz baryp tüspekpiz be?
— Keşirer bizdi, şirkin bozdaqtar...
Köp işinen qara qasqa jüirik mingen qara sūr jigit suyrylyp alğa şyğa berdi. Būl Tätiqara jyrau i̇eñ alğaş şeginip kele jatqandarynda «Küiigiñniñ kegi qaitar kün tuar» dep jūbatqan jauynger i̇edi.
— Jigitter, ölsek biz ölgenderden artyqpyz ba? Serikterimizdi tastap ketu jön i̇emes. Basta, Batyr Baian. Men i̇erdim soñyñnan!
— Anadan ūl bop tuğan jalğyz sensiñ be, men de i̇erdim!
— Men de!
— Täuekel, tağy bir şabalyq!
— İä, söitken jön... Aty qūrğyr...
— Meniñ atym da osy şabuylğa jarasa igi i̇edi...
— Jä, boldy! — dedi Batyr Baian. — Attaryñ jaraityndaryñ beri şyq. Jaramaityndaryñ osy arada qalyñdar.
Jūrttyñ bäri Batyr Baian tūrğan jerge qarai şyqty.
— Bäse, meniñ qyrandarym osylai bolsa kerek-ti!..
— Ua, Batyr Baian, seniñ būl äreketiñe Abylai sūltan qalai qarar i̇eken? — dedi tağy bağanağy dauys.
Batyr Baian tağy jauap bermedi. Atyn tebinip qap alğa tüse berdi.
Jasaq Qytai qostaryna bir şaqyrymdai jer qalğanşa, qūraqty, tobyl-
ğyly oipatpen aiañdai jürip keldi de, tizgindi qūia berdi. Jer betin ūran basyp ketti.
— Aqjol!
— Abylai!
— Qaraqoja!
— Böribai!
— Saptyaiaq!
Batyr Baian men jañağy qarasūr, jauynger özine qarsy ūmtylğan Qytai sypailaryn jaipai ūrysa bastağan kezde, attary boldyruğa ainalğan, i̇eñ soñğy jauyngerleri de jetti. Būl joly Qytai sypailary bilte myltyqtarymen qazaq jigitterin közdep atyp, orasan qarsylyq körsetti.
Dünie jüzi älem-tapyryq ūrysqa ainaldy. Qytailar da qapy qalmady, qazaqtar da aianğan joq. Keskilesken i̇et, josylyp aqqan qan, ata jauyna qarsy öşige ūmtylğan i̇erler, aldyñğy i̇eki aiaqtaryn kökke kötere, naizağa keudesin tosqan ker töbel, maqpal qara, qūlagerler...
Ūrys kün köterilgenşe sozyldy. İeki közi ottai janğan Batyr Baian jan-jaqtaryn tūtasa qorşağan Qytai qylyştarynan qazaq jigitteriniñ i̇ekşelip qalğanyn añğardy. Köptiñ aty köp, küş teñ tüspegen i̇edi. Biraq qyzyl qanğa batyp jer qūşyp jatqan Qytai jauyngerleri de az i̇emes. «Aiauly qyrandarym, ölse de jastyğyn ala öleiin degen i̇eken! — dedi ol işinen. — Būl aiqas jauymyzdyñ i̇esinde mäñgi qalar. Qanşa öligi jatyr. Joq, biz tekke aiqaspağan i̇ekenbiz. Bizdiñ jerimizge şürşitter i̇endi aiağyn baiqap-baiqap basar!»
Sol-aq i̇eken, ön boiyn bir alyp küş bilep, özine qarama-qarsy kelip qalğan, i̇esik pen tördei qara at mingen Qytaidyñ bir jalpaq bet sypaiyn qaiqy bel qara aldaspanmen qaq bölip tüsti. Däl osy sätte qoltyğynyñ astynan ūp-ūzyn süiir ūşty kök naiza kelip qadaldy. Kök naizany Qytai sypaiy tağy bir yrğağanda ökpe tūsynan ötkendei boldy. Batyr Baian at üstinen syrğyp jerge qūlai berdi...
Batyr Baiannyñ qūlap bara jatqanyn körgen qara sūr jigit qolyndağy aldaspanyn jarq i̇etkizip kökke köterdi de, qūlaştai sermep, aiauly i̇erge naiza salğan jauynyñ basyn dopşa qağyp tüsirdi. Söitti de at jalyn qūşyp, arpalysyp jatqan Batyr Baiandy jerge tüsirmei köterip alyp, jau qorşauynan ötpek bop atyn tebinip qaldy.
Būlardyñ soñynan qazaqtyñ sirep qalğan jauyngerleri naiza, qylyştaryn kezei ūstap alğa ūmtyldy. Mūndai äreketti kütpegen Qytai sypailary özderine qadalğaly kele jatqan ajaldyñ suyq ūştarynan seskenip, joldy aşa berdi. Batyr Baiannyñ denesin aldyna öñgergen qara sūr jigit jau ortasyn jaryp öte şyqty. Būny körgen özge qazaq jigitteri de, aldaspandaryn jar-
qyldata sermep, jau şebin üzip, qorşaudan ötip ülgerdi.
...Ülken Orda hany Äbilmämbet pen Orta jüzdiñ sūltany Abylai qatarlasa otyr. Äbilmämbet säl joğarylau, Abylai säl tömendeu. Joñğar men Qytaiğa qarsy aiqastarda san jeñiske jetip, Abylai bükil qazaq i̇eline äigili bolğanmenen, han otyrğan jerde ol tek sūltan ğana. Al jalpy halyq ūğymynda Äbilmämbet qanşa han bolğanmen Abylaidan abyroiy, dañqy tömen. Abylai halyqty basqarady. Äbilmämbet — Ordany.
ärine, Äbilmämbet hannyñ sonau Hantağydan jeti kün jürip, Kökşe teñizdegi sūltan ordasyna tekke kelmegenin Abylai jaqsy biledi. İel ardaqtağandy han da maqtağan. Abylaidyñ şürşitpen soğysyp, äskerin qyryp almai, aman qait-
qanyn qoşamettep, ūly toiğa Äbilmämbettiñ özi kelgen. Han basymen nemere inisine alğysyn aityp, batasyn bermek.
İä, būl soğys Abylaidyñ qastary oilağandai bop bitpedi. İendi mine, aldağy uaqytta qazaq i̇eli şürşitpen soğysa ma, älde beibitşilik bitimge kele me, tek Abylai ğana şeşetin jağdai tudy. İeger şürşitke qarsy tūryp soğysa bergeninde, bar äskerinen airylatyn i̇edi. Äskersiz i̇elge kim qorğan bola alady. Al bar jasaqtarymen Şyñjandağy ūiğyr men qazaqtarğa baryp bolysyp, Qytai äskerlerimen qaitadan aiqasuğa däl qazir Abylaidyñ mümkindigi joq. Jat jerde jürip jaudy jeñu qiyn. Onda bäri de qazir auyl şetindegi qaraly üide jat-
qan Batyr Baiannyñ kebin kier i̇edi. Joq, Abylai der kezinde şegindi. İerteñ «Ülken Ordağa» han bola qalsa, özine kerek qalyñ qolyn apattan aman saqtap qaldy. «Ülken Orda» hany? Abylai tūnjyrap ketti.
«Ülken Orda» töñiregindegi sūltan, batyr, bilerdiñ oi-maqsattary Abylaiğa alaqanynda tūrğandai aian i̇edi. Özderi han boludan ümittenbese de, Äbilmämbet ölgen künde han kötersek degen adamdary äldeqaşan belgilengen.
Baq kündes jaqyndary qazir Abylaidyñ är qadamyn añduda, tileitinderi — sürinui. Rossiiä qol astyna kirudi jaqtağanynda Abylaiğa olar qandai aiyp taqpady! Keibireuler būğan qara halyqty qarsy qoimaq ta boldy. Äne, anau bir täspi tartyp otyrğan qariiä «i̇eki körşi» turaly mysal da aitqan.
«Momyn şaruağa ala aiaq körşisi kelip, tatulyq dostyq üşin ögiz terisindei jer ber dep sūrapty. «Ala ğoi» depti momyn şarua. Sonda älgi qu, ögiz terisinen taspa tilip, momyn körşisiniñ bar jerin qorşap alyp, «osyndai jer mağan auysady» dep, momynnyñ bar jerin özine qaldyrypty. Seniñ orys jandaraldaryñ da älgi quğa ūqsaidy, — degen osy qariiä. — İeñ aldymen bekinis saluğa bolmaşy jer sūraidy. Soñynan oğan i̇egin, baqşa salatyn jerdi özi qosyp alady. Artynan mūjyq-töleñgitterin äkep ornalastyryp, qazaqty öz qonysynan quady...».