Köşpendiler - II - Jantalas

— Būnymyz qaşu ğoi! — dedi Qarakerei Qabanbai ūnatpağan pişinmen.
— İä, solai dese de bolady, — dedi Abylai saspai. — Biraq būl qazaq batyrlarynyŋ ajaldan qorqyp qaşuy i̇emes. Äskerin saqtaudyŋ amaly.
— Būğan biz tüsinermiz-au, — dedi qanjyğaly Bögenbai, — soŋymyzdan i̇ergen jūrt ne deidi?
— Der kezinde şeginbesek, i̇endi jiyrma künnen keiin, tek siz ben biz ğana tiri qalarmyz. Onyŋ özi de neğaibyl, — dedi Abylai, — ölik jinauşylar keşegi aiqasta jeti jüz kisi öldi degen habar äkeldi. Aldyŋğy küni alty jüzdei jigit qaza boldy... Künde osyndai şyğyn i̇etsek sanaŋdar, qanşa künge jetemiz?..
— Abylai sūltan jön aityp otyr, — dedi Jänibek tarhan qamşysyn aldyna tastap, — şeginu kerek. Biraq qai tūsqa baryp bekinemiz? Sony aqyldasaiyq.
Mysqylşyl Qanai myrs i̇etti.
— Torğaiğa tartamyz. Qytaidan qaşsaŋ, ar jağynda Orynbor bar.
Şürşitpen betpe-bet kep şaiqasudy ğana bilgen keibir qazaq batyrlarynyŋ būl oqiğany tereŋirek oilauğa öreleri jetpei jürgen-di. Sūŋğyla Qanai köp adamnyŋ oiyn aityp salğan. Osy otyrğandardyŋ keibireui Abylaidyŋ Rossiiämen jaqyndasuyn jön körmeitin. Tipti ony aiypty sanaityn. Būlar qalai dese olai desin, Abylaidyŋ köz aldynan jaqynda ğana bolyp ötken joŋğarlardyŋ qandy qaiğyly hali ketpeitin. Ätteŋ ne kerek, jaŋa äiel patşa öziniŋ imperiiäsynda ne bolyp jatqanyn äli ūğa qoiğan joq. Sonyŋ saldarynan Abylai da şürşittiŋ sazaiyn tartqyza almai otyr.
— Jä, jeter! — dedi ol aqyrğy kesimin aityp, — qazaq i̇eliniŋ tağdyryn kökparğa salatyn zaman i̇emes. Kökşe teŋizge deiin şeginemiz. Odan äri barmaimyz. Al şegingen äskerge qalqan bop, öz jigitterimen bir batyr qalsyn!
Abylaidan batyrlar ūiğarymynsyz üzildi-kesildi jarlyq i̇estip körmegen qolbasşylar ne derlerin bilmei, abyrjyp qaldy. İeşkimnen aqyl sūramai, būlai būiyra söileui onyŋ i̇el tizginin öz qolyna birjola alğanyn aŋğartqandai i̇edi. Mūndai qylyq tek Ülken Orda hanyna ğana laiyqty bolatyn. Batyrlar osylai abyrjyp otyrğanda, Batyr Baian:
— äsker soŋynda qaluğa men barmyn! — dedi.
Abylai ornynan türegeldi.
— Onda söz osymen bitti. Jaryqtyq aq bura qalai şögip jatyr i̇eken, i̇endi sony körelik...
Aqūryq şetinde jaiylyp jürgen aq bura kele jatqan kisilerdi körip, beri bettedi. Abylai «buraşym, buraşym» dep i̇edi, bir tizerlei baryp, Kökşe teŋizge qarai basyn bere şöge bastady...
... İeki jaqtyŋ negizgi küşi tügil qatynaspağanmen, bügin tağy qyrğyn ūrys boldy. Tek ymyrt jabyla, Abylaidyŋ būiryğy boiynşa, qazaqtyŋ qalyŋ qoly keiin şegindi. Betterin Ileniŋ tömengi sağasyna būrğan qalyŋ äskerdi art jağynan qorğap, öziniŋ taŋdauly myŋ atty qolymen Batyr Baian qaldy. Būlar bos jatqan jūrttyŋ är jerinen ot jağyp, äskerdiŋ şegingenin jauğa sezdirmeu üşin aldamşy körinis jasauğa kiristi...
Negizgi qol Balqaşqa qarai on bes şaqyrymdai ötkende ğana, jigitter arasynda küŋkil şyğa bastady.
— Sirä, biz şeginip bara jatqan tärizdimiz ğoi.
— Tün işinde osynşama jedel jürgenimizge qarağanda, şeginu bylai tūrsyn, qaşyp bara jatpasaq netsin.
— Qaşsaq, qaşyp bara jatqan da bolarmyz. Olar tym köp qoi.
— Köp dep joŋğardan qaş, Qytaidan qaş... Äbden su jürek bop öletin boldyq qoi tipti.
— Ündeme, şyrağym. Biz şegingenmen, şürşittiŋ qolynda qalğan i̇el i̇ereuil şyğaryp jatyr desedi...
— Ony Abylai bile me i̇eken? Qaşqar, Qūljadağy ūiğyr men qazaqtar bas köteripti...
— Būny sağan kim aitty?
— Jūrttyŋ bäri aityp jür ğoi...
— Bäri deisiŋ be?.. İä, solai şyğar. Jūrtqa ne betimizben qaraimyz. Qytaidan qorqyp qaştyq deimiz be?
— Şyrağym, bizdiŋ tağdyrymyz qazir batyrlardyŋ qolynda. Al batyrlardyŋ tağdyry Abylaidyŋ qolynda. Şeginsek so kisiniŋ aqylymen şeginip bara jatqan bolarmyz.
— Şeginuge qanşa aqyl kerek? — dedi, qabağy qatuly, bügingi ūrysta jalğyz ağasy oqqa ūşqan jas jigit. — Abylai aqyldy bolsa jaudy jeŋudiŋ jolyn tappai ma?.. Qaşu qatynnyŋ da qolynan keledi.
Aldyŋğy jaqta kele jatqan Tätiqara jyrau būrylyp keiin qarady. Ai jaŋa tuyp, jer-dünie säl aqşyl tartqan. Jigittiŋ qatyŋqy qabağynan öte küiinişti i̇ekenin ūqty.
— Auyl iti ortağa alsa, kökjal qasqyr da qaşyp qūtyluğa tyrysady, — dedi ol jigitti jūbatyp. — Asyqpa, itter andyzdap soŋynan tüskende ğana, kökjal qasqyr birtindep qūrtady...
Jigit jauap qaiyrğan joq. İendi biraz jürgennen keiin qalyŋ qol Ileniŋ bir jalpaq öŋirine kelip attan tüsti. Äsker keşki asyn işip, azyraq köz şyrymyn alsyn dep būiyrdy Abylai. Zamatta qostar tigilip, är jerde qazandar köterile bastady. Biraq jauyngerlerdiŋ türinde reŋ joq. Qaşqandaryna qorlanğandai moiyndaryna su ketip, iyqtary salbyrap, är jerde top-top bop jinalyp, kübir-kübir söilesedi. Abylaidan rūqsat alyp, Tätiqara men Köteş jyrau osy jüdegen toptardyŋ arasyna baryp, köŋilderin kötermek boldy.
Qazaqtyŋ şyrqai salğan än şyqqan jerge zamatta jinalatyn ädeti. Bir oşaqtyŋ janynda otyryp Tätiqara «alty qyrdyŋ astynan i̇estiletin» küşti dausymen bir aiqailap ap, termeni jeldirte jönelgende, är jerde şoğyrlanyp astyŋ pisuin kütip jürgen jigitter, lezde sol maŋğa jinala qaldy. Jyrau osy ūrysta közge tüsken jigitterdiŋ i̇erligin aityp, jūrttyŋ jabyqqan köŋilin köterip-aq tastady. İendi köp arasynan:
— Uä päle! Jigit bolsaŋ Malaisarydai bol!
— İapyrai, Qarakesek Qapan qandai mergen i̇edi!
— Ua, Bögenbai batyrğa kim jetsin! Alty alaştyŋ aidary ğoi!
— Oipyrmai, şürşitti qyramyz dep jürip, köp qyzyqty körmei qalyppyz ğoi, Täte-eke, älgi juan Qytai sypaiynyŋ qalai qaşqanyn qaitadan aityp beriŋizşi!
Tätiqara jyrau i̇eki közi ottai jainap, termege qaita basty.

Juan qarny irkildep,
Qytai qaşyp keledi.
äzireiildei zirkildep,
Jabai quyp beredi.
O zaman da bū zaman
Mūndai qyzyq kim körgen
San bäigede jülde alğan
Şabysy soqqan jelmen teŋ,
Aty şuly Kertöbel,
Qaldy keiin jete almai,
Juan qūrsaq, mai basqan
Sypai ketti qūtylyp,
Qaşqan kezde, jigitter,
Būl şürşitten kim asqan!

Osynyŋ aldynda ğana iınderi tüsip, salbyrap otyrğan jūrt mäz-meiram bop, duyldasyp qaldy.
— O, i̇eriŋ-ai!
— Şirkinniŋ janynyŋ tättisin qaraşy, Kertöbelge de jetkizbei ketken.
Oşaq basy du-du külki...
... Birazdan keiin jigitter astaryna toqymyn, bastaryna i̇erin jastanyp, tätti ūiqynyŋ qūşağyna i̇endi. Būdan myŋ jyl, i̇eki myŋ jyl, üş myŋ jyl būryn da ata-babalary däl osylai ūiyqtağan. İejelden kele jatqan osy köne halyqtyŋ i̇etin jep, süiegin mūrnynan şyğaryp tastamaq bop, Qytai aidahary qazaq dalasyna däl osylai san ret kirmek bolğan. Biraq ärqaşan da basqynşy jaudyŋ kürek tisi byt-şyt bop synyp, maŋdailary tasqa soğylyp, Joŋğar qaqpasynyŋ tar şatqalynan äzer ötip, talai ret keiin şegingen... Jyraular bügin ata-babalarynyŋ sol i̇erligin jas ūrpaqqa jyr ğyp tolğady. Jyrau sözderi milaryna qonğan jigitterdiŋ tüsine aidaharlar kirip, keibireuleri şoşyp ūianyp, aldaspandaryna jabysty...
Olar taŋ saz bere, älemdi titirete kün kürkirep, şelektep jauğan jaŋbyrdan ūiandy. Abylai bar qolyn tez atqa qondyryp, qūiyp tūrğan qalyŋ jauyn-
ğa qaramai, jolğa şyqty.
Kün şyğa jaŋbyr basylysymen qosyn buyrqana aq köbik atyp, doldana tasyğan özenge kep tireldi. Tasyğan özenniŋ türi adam şoşyrlyq, jūdyryqtai tastardy şyr köbelek ainaldyryp qaqpaqylşa qağady. Aldarynda ötkel bermes doly özen, arttarynda Qytaidyŋ qalyŋ äskeri, jūrt dağdaryp qaldy. Osy kezde myŋ jauyngerimen Batyr Baian kep qosyldy. Qazaq jigitteri taŋ ata Qytai şebine tiıpti. Būlardyŋ az i̇ekenin bilip qalğan Çjao Hoidyŋ atty äskeri qarsy şauypty. Äiteuir jer jağdaiyn jaqsy biletin qazaq jigitteri, jūbyn jazbai ūrysa şeginip, qūtylyp ketipti. Qytai quğynşylary soŋdaryna tüsip, tek qalyŋ jauyn bastalğan soŋ ğana keiin qaitqan körinedi, Söitip qazaqtardyŋ qaşqany Qytailarğa mälim bop qapty. Būlardy Qytaidyŋ köp äskeri qaitadan quuy mümkin. Qauip är sağat saiyn küşeie berdi. Onyŋ üstine tasyğan özen qaitatyn i̇emes, arnasynan asyp, būrynğysynan da beter qūtyryna bastady. Jūrt būl arany «Kürkireuik» dep beker atamağan i̇eken, aq köbik atqan tolqyndary gürildei ökirip, adamnyŋ qaradai zäre-qūtyn alady. Qalyŋ qol doly özen men jau äskeriniŋ arasynda qalyp, qatty qysyldy. Mine osy kezde Tätiqara alğa qarai suyryla şyğyp, dombyrasyn bezektete, saŋqyldap qūia berdi.

Qamystyŋ basy maida, tübi saida,
Jänibek Şaqşaq ūly bolat naiza.
Aldyŋnan su, artyŋnan jau qysqanda,
Er jigittiŋ i̇erligi osyndaida!

Bökeidi ait Sağyr menen Dulattağy,
Derbisäli, Maŋdaidy ait Qypşaqtağy,
Özge batyr qaitsa da bir qaitpaityn.
Sary menen Baiandy ait Uaqtağy.
Ağaşta biıkti aitsaŋ qarağaidy ait,
Jigittik, i̇erlikti aitsaŋ Bögenbaidy ait,
Naizasynyŋ ūşyna jau mingizgen
Emenaly Kereide i̇er Jabaidy ait! —

dep batyrlardyŋ aruağyn qozğap, özenge tüsiŋder dep ūran tastady.
Qūiandy qamys, i̇erdi namys öltirgen. Aty atalğan batyrlar tasyp jatqan özenge tüsuge yŋğailana bastady. Bärinen būryn, üstindegi auyr kiımin de şeşpesten, doly ağysqa birinşi bop Batyr Baian qoiyp ketti. Abylai oğan qarap tūryp: Batyr Baiannyŋ keşe şegingen äskerge qalqan bop özi sūranyp qaluynan, bügin tasyp jatqan özenge jūrttan būryn tüsuinen, aiauly batyrdy aidap salyp jürgen — jalğyz inisi Nūiannan airylyp, äli jazylmağan qasireti i̇ekenin ūqty.
Batyr Baianmen ilese aty atalğan batyrlar suğa tüse bastady. Olarğa özge jigitter de qosyldy. Söitip qalyŋ qol aman-esen özennen ötti. Būlar bergi betke şyğyp, üsterindegi kiımderin keptirip jatqan kezde, Kürkireuiktiŋ arğy betinde Çjao Hoidyŋ atty äskeriniŋ barlauşylary da körinip qaldy.
— Özenniŋ bergi betine birde-bir şürşit şyğuşy bolmacyn! — dep Abylai tağy da Batyr Baiannyŋ myŋ jigitin tastap, özi qalyŋ qolmen alğa qarai jürip ketti.
Biraq, būlardyŋ soŋynan sol küni de, kelesi küni de i̇eşkim quyp kelmedi. Arğy betke jiberilgen barlauşylar: bū jaqta şağyn qolmen qalqan qalypty. Al Qytaidyŋ basqa bar äskeri özderi jaqynda ğana basyp alğan jaŋa ölke — Şyŋjanğa qaitypty degen habar äkeldi. Çjao Hoi äskeri beri qarai ötisimenen Şyŋjandağy qazaq, ūiğyr qaitadan bas kötergen. Qazaq qoldaryn qumaq tügil, «baital tügil bas qaiğynyŋ» kebine ūşyrap, köterilisti basu üşin, Çjao Hoi äskeri keiin şegingen. Atty äsker qolbasşysymen arazdasyp qalğan general Fu De de, i̇el talaudağy oljadan qūr qalmaimyn dep Çjao Hoi äskeriniŋ soŋynan ketken. Söitip qazaq dalasy bū joly da Qytai basqynşylarynyŋ qaharynan aman qūtyldy.
Bir jetiden beri jauyn kütip tynyğyp qalğan Batyr Baian jasağy i̇endi bir küni tünde Kürkireuikten ötip, Qytai şebine qarai bettedi.
Batyr Baian i̇erteŋine-aq, qas qaraia özderiniŋ osydan on kün būryn tastap ketken bekinisteriniŋ tūsyna kep jetti. Myŋ jigitin tömengi qoinauyndağy adyr, asulardyŋ arasyna tastap, özi i̇eki serigimen biıkteu bir töbeniŋ basyna şyğyp, arğy jaqtağy oipatta jatqan Qytai jauyngerleriniŋ qostaryna köz jiberedi. Ymyrt jaŋa ğana tüsken, äskerler keşki asyn daiyndap jatsa kerek. Bükil alqap boiy byjynağan ot... Sanap körip i̇edi, myŋğa taiai berip jaŋylysyp ketti. «är oşaqtyŋ janynda jeti-segiz adamnan bolğan künniŋ özinde de mynau oipatta keminde on myŋnan astam Qytai jauyngerleri bar-au. Al biz bolsaq — myŋğa äzer jetemiz» dedi ol işinen. Söitti de bir täuekelge bel budy «oilamağan jerden tigen qoldyŋ biri jüzge tatidy, oğan tynyş jatqan i̇elin şap-
qan Qytai basqynşylaryna degen qazaq jauyngerleriniŋ jüregindegi aşu-kegin qos! Täuekel!»

Batyr Baian sol küni tün ortasy aua, Qytai äskerleri tegis ūiqyğa ketken kezde jauyn şappaq boldy. Biraq küzetşiler otyrğan bekinis-şepti oralyp ötip, ūiqyda jatqan jauyngerlerdiŋ arğy tükpirinen tiiüdi dūrys kördi. Sonda ğana būlardyŋ külin kökke ūşyruğa bolady. Batyr Baian öz oiyn jigitterine jetkizdi.
— Sizdiŋ būl äreketiŋizdi Abylai qostar ma i̇eken? — dedi äldekim Batyr Baiannyŋ tu syrtynan.
Biraq Batyr Baian öz şeşimin özgertken joq. Tün közge türtse körinbeitin tym qaraŋğy i̇edi. Tögiletin qandy jasyrğysy kelgendei tüksie tünergen. Qytai şebine jiberilgen barlauşylar jau qostarynyŋ ber jağynda tereŋ sai bar i̇ekenin aityp keldi.
Batyr Baian dereu qozğaluğa ämir berdi, saidan ötkenşe ün şyğarmauğa būiyrdy. Ile jağasynyŋ jideli, toraŋğyl toğaiyn jağalai otyryp, qazaq jigitteri saidyŋ arğy betine şyğyp, qaitadan sap qūrdy. Aldarynda bir şaqyrymdai jerde jau jatyr...
— Ua, aruaq! Aqjol ata! — dep Batyr Baian tyqyrşyp tūrğan Tūlparkögine birinşi bop qamşy basty.
— Abylai!
— Qaraqoja!
— Qabanbai!
Ūrandasqan myŋ jigit ūiyqtap jatqan jau üstinen jöŋkilip kelip qaldy. İekpinderi qauğa tüsken örttei jan şydatar i̇emes. Tünde şapqan jau qandai qorqynyşty, üsterine qazaq jigitteri, jetip kelgende, Qytai sypailary ne isterin bilmei, qostarynan şyğa, betteri auğan jaqqa qaşty. Köbi qara basyp qarsylyq körsetpei, jan sauğalap jürgenderinde soiylğa jyğyldy, naizağa ilindi. Bükil dala Qytai, manjur äskeriniŋ aiqai-ūiqaiyna toldy.
Jer tartyp alamyz dep kelgen Qytaidyŋ köp jauyngerleri osy jat jerde qaza tapty. Ölip bara jatqandarynda ğana, sorlylardyŋ köz aldarynda sonau tuğan ölkeleriniŋ kök ormany, möldir aspany, aqyryn tolyqsyp aqqan mol suly sūrğylt özenderi i̇elestedi... Köbi «ättegen-ai, beker kelgen i̇ekenbiz, sol tuğan jerde nege ölmedim» dep ökindi... Biraq kök naizanyŋ ūşymenen i̇erip kelgen ajal i̇eşqaisysyn müsirkegen joq, tas qūşağyna ala berdi...
Būl aiqasta bir myŋğa taiau kisi qaza tapty. Qytai qolbasşylary äskerin tärtipke keltirip, qarsy tūryp ülgirgenşe, qazaq jigitteri közden ğaiyp boldy. Būlarğa tigen jyn i̇emes, adam i̇ekenin Qytai sypailarymen qatarlasa jatqan qazaq jigitteriniŋ ölikteri ğana anyqtady...
Köp keşikpei bozaryp taŋ da atty. Jau qostarynan üş şaqyrymdai büiirdegi qamysty toğai arasyna kirip ülgirgen Batyr Baian jasağy şyğyndaryn i̇eseptep i̇edi, qolğa tüskeni, jaralanğany, qaza bolğany bar, üş jüzdei jauynger joq bop şyqty. Batyr Baiannyŋ tüsi qaşyp ketti. İendi Ile özeniniŋ arğy betine şyğyp, keiin qaitpaqşy bop tūrğan qolğa, kenet ol:
— Jau qolyna serikterimizdi tastap ketkenimiz bolmas. Ölse öligin, ölmese jaralysyn alyp şyğuymyz kerek! — dedi yzaly jüzi sūp-sūr bop, — Qytai qostaryn qaitadan şabamyz!..
Jūrt ündemedi. Tek bir qartaŋ jauynger:
— Osy şabuyldy bizge qisaŋ qaitedi, Batyr Baian, — dedi, — bir täulik boiy astymyzdağy attarymyz da tynym alğan joq. Jäne özimiz de älsireiik degendeimiz be, qalai...
— Sonda şynymen-aq serikteriŋdi jau qolyna tastap ketpeksiŋder me?
— Tiri qalğanyn qūdaiğa tapsyraiyq, al ölgenine järdem beru tek alla-tağalanyŋ ğana qolynan keledi...
Tağy bir-eki jauynger küŋkildedi.
— Qūrylğan qaqpanğa özimiz baryp tüspekpiz be?
— Keşirer bizdi, şirkin bozdaqtar...
Köp işinen qara qasqa jüirik mingen qara sūr jigit suyrylyp alğa şyğa berdi. Būl Tätiqara jyrau i̇eŋ alğaş şeginip kele jatqandarynda «Küiigiŋniŋ kegi qaitar kün tuar» dep jūbatqan jauynger i̇edi.
— Jigitter, ölsek biz ölgenderden artyqpyz ba? Serikterimizdi tastap ketu jön i̇emes. Basta, Batyr Baian. Men i̇erdim soŋyŋnan!
— Anadan ūl bop tuğan jalğyz sensiŋ be, men de i̇erdim!
— Men de!
— Täuekel, tağy bir şabalyq!
— İä, söitken jön... Aty qūrğyr...
— Meniŋ atym da osy şabuylğa jarasa igi i̇edi...
— Jä, boldy! — dedi Batyr Baian. — Attaryŋ jaraityndaryŋ beri şyq. Jaramaityndaryŋ osy arada qalyŋdar.
Jūrttyŋ bäri Batyr Baian tūrğan jerge qarai şyqty.
— Bäse, meniŋ qyrandarym osylai bolsa kerek-ti!..
— Ua, Batyr Baian, seniŋ būl äreketiŋe Abylai sūltan qalai qarar i̇eken? — dedi tağy bağanağy dauys.
Batyr Baian tağy jauap bermedi. Atyn tebinip qap alğa tüse berdi.
Jasaq Qytai qostaryna bir şaqyrymdai jer qalğanşa, qūraqty, tobyl-
ğyly oipatpen aiaŋdai jürip keldi de, tizgindi qūia berdi. Jer betin ūran basyp ketti.
— Aqjol!
— Abylai!
— Qaraqoja!
— Böribai!
— Saptyaiaq!
Batyr Baian men jaŋağy qarasūr, jauynger özine qarsy ūmtylğan Qytai sypailaryn jaipai ūrysa bastağan kezde, attary boldyruğa ainalğan, i̇eŋ soŋğy jauyngerleri de jetti. Būl joly Qytai sypailary bilte myltyqtarymen qazaq jigitterin közdep atyp, orasan qarsylyq körsetti.
Dünie jüzi älem-tapyryq ūrysqa ainaldy. Qytailar da qapy qalmady, qazaqtar da aianğan joq. Keskilesken i̇et, josylyp aqqan qan, ata jauyna qarsy öşige ūmtylğan i̇erler, aldyŋğy i̇eki aiaqtaryn kökke kötere, naizağa keudesin tosqan ker töbel, maqpal qara, qūlagerler...
Ūrys kün köterilgenşe sozyldy. İeki közi ottai janğan Batyr Baian jan-jaqtaryn tūtasa qorşağan Qytai qylyştarynan qazaq jigitteriniŋ i̇ekşelip qalğanyn aŋğardy. Köptiŋ aty köp, küş teŋ tüspegen i̇edi. Biraq qyzyl qanğa batyp jer qūşyp jatqan Qytai jauyngerleri de az i̇emes. «Aiauly qyrandarym, ölse de jastyğyn ala öleiin degen i̇eken! — dedi ol işinen. — Būl aiqas jauymyzdyŋ i̇esinde mäŋgi qalar. Qanşa öligi jatyr. Joq, biz tekke aiqaspağan i̇ekenbiz. Bizdiŋ jerimizge şürşitter i̇endi aiağyn baiqap-baiqap basar!»
Sol-aq i̇eken, ön boiyn bir alyp küş bilep, özine qarama-qarsy kelip qalğan, i̇esik pen tördei qara at mingen Qytaidyŋ bir jalpaq bet sypaiyn qaiqy bel qara aldaspanmen qaq bölip tüsti. Däl osy sätte qoltyğynyŋ astynan ūp-ūzyn süiir ūşty kök naiza kelip qadaldy. Kök naizany Qytai sypaiy tağy bir yrğağanda ökpe tūsynan ötkendei boldy. Batyr Baian at üstinen syrğyp jerge qūlai berdi...
Batyr Baiannyŋ qūlap bara jatqanyn körgen qara sūr jigit qolyndağy aldaspanyn jarq i̇etkizip kökke köterdi de, qūlaştai sermep, aiauly i̇erge naiza salğan jauynyŋ basyn dopşa qağyp tüsirdi. Söitti de at jalyn qūşyp, arpalysyp jatqan Batyr Baiandy jerge tüsirmei köterip alyp, jau qorşauynan ötpek bop atyn tebinip qaldy.
Būlardyŋ soŋynan qazaqtyŋ sirep qalğan jauyngerleri naiza, qylyştaryn kezei ūstap alğa ūmtyldy. Mūndai äreketti kütpegen Qytai sypailary özderine qadalğaly kele jatqan ajaldyŋ suyq ūştarynan seskenip, joldy aşa berdi. Batyr Baiannyŋ denesin aldyna öŋgergen qara sūr jigit jau ortasyn jaryp öte şyqty. Būny körgen özge qazaq jigitteri de, aldaspandaryn jar-
qyldata sermep, jau şebin üzip, qorşaudan ötip ülgerdi.
...Ülken Orda hany Äbilmämbet pen Orta jüzdiŋ sūltany Abylai qatarlasa otyr. Äbilmämbet säl joğarylau, Abylai säl tömendeu. Joŋğar men Qytaiğa qarsy aiqastarda san jeŋiske jetip, Abylai bükil qazaq i̇eline äigili bolğanmenen, han otyrğan jerde ol tek sūltan ğana. Al jalpy halyq ūğymynda Äbilmämbet qanşa han bolğanmen Abylaidan abyroiy, daŋqy tömen. Abylai halyqty basqarady. Äbilmämbet — Ordany.
ärine, Äbilmämbet hannyŋ sonau Hantağydan jeti kün jürip, Kökşe teŋizdegi sūltan ordasyna tekke kelmegenin Abylai jaqsy biledi. İel ardaqtağandy han da maqtağan. Abylaidyŋ şürşitpen soğysyp, äskerin qyryp almai, aman qait-
qanyn qoşamettep, ūly toiğa Äbilmämbettiŋ özi kelgen. Han basymen nemere inisine alğysyn aityp, batasyn bermek.
İä, būl soğys Abylaidyŋ qastary oilağandai bop bitpedi. İendi mine, aldağy uaqytta qazaq i̇eli şürşitpen soğysa ma, älde beibitşilik bitimge kele me, tek Abylai ğana şeşetin jağdai tudy. İeger şürşitke qarsy tūryp soğysa bergeninde, bar äskerinen airylatyn i̇edi. Äskersiz i̇elge kim qorğan bola alady. Al bar jasaqtarymen Şyŋjandağy ūiğyr men qazaqtarğa baryp bolysyp, Qytai äskerlerimen qaitadan aiqasuğa däl qazir Abylaidyŋ mümkindigi joq. Jat jerde jürip jaudy jeŋu qiyn. Onda bäri de qazir auyl şetindegi qaraly üide jat-
qan Batyr Baiannyŋ kebin kier i̇edi. Joq, Abylai der kezinde şegindi. İerteŋ «Ülken Ordağa» han bola qalsa, özine kerek qalyŋ qolyn apattan aman saqtap qaldy. «Ülken Orda» hany? Abylai tūnjyrap ketti.
«Ülken Orda» töŋiregindegi sūltan, batyr, bilerdiŋ oi-maqsattary Abylaiğa alaqanynda tūrğandai aian i̇edi. Özderi han boludan ümittenbese de, Äbilmämbet ölgen künde han kötersek degen adamdary äldeqaşan belgilengen.
Baq kündes jaqyndary qazir Abylaidyŋ är qadamyn aŋduda, tileitinderi — sürinui. Rossiiä qol astyna kirudi jaqtağanynda Abylaiğa olar qandai aiyp taqpady! Keibireuler būğan qara halyqty qarsy qoimaq ta boldy. Äne, anau bir täspi tartyp otyrğan qariiä «eki körşi» turaly mysal da aitqan.
«Momyn şaruağa ala aiaq körşisi kelip, tatulyq dostyq üşin ögiz terisindei jer ber dep sūrapty. «Ala ğoi» depti momyn şarua. Sonda älgi qu, ögiz terisinen taspa tilip, momyn körşisiniŋ bar jerin qorşap alyp, «osyndai jer mağan auysady» dep, momynnyŋ bar jerin özine qaldyrypty. Seniŋ orys jandaraldaryŋ da älgi quğa ūqsaidy, — degen osy qariiä. — İeŋ aldymen bekinis saluğa bolmaşy jer sūraidy. Soŋynan oğan i̇egin, baqşa salatyn jerdi özi qosyp alady. Artynan mūjyq-töleŋgitterin äkep ornalastyryp, qazaqty öz qonysynan quady...».

Click or select a word or words to search the definition