Köşpendiler - II - Jantalas

— Qolbasşyğa küptenudiñ serik i̇emes i̇ekenin i̇endi ūqtym! — dedi.
Bügingi jeñisten ruhtanğan Abylai i̇erteñine de şabuyldy özi basqarmaq bop, sauytyn kiıp, äsker aldyna şyğa berip i̇edi, Būqar jyrau:
— Ajalmen oinama, sūltanym. Şölmek künde synbaidy, bir-aq ret synady. Bügingiñ artyq! — dedi.
— İer jigittiñ serigi täuekel demep pe i̇ediñ, Būqar ağa?
— Jüz täuekeldiñ bir täubesi bolar. Keşegi täuekeliñe bügin täube i̇et.
Abylai birdeme dep kele jatyr i̇edi. Būqar jyrau:
— Qazaqta Abylai bireu-aq, al Qytaida Pudeler köp, — dedi qolyn joğary köterip, — qūdai meniñ tilegimdi künde bere beredi deisiñ be, jeter i̇endi!
Jalpy köşpeli i̇elderdiñ salty boiynşa jyrau, aqyn degenderdiñ qadiri halyq aldynda öte joğary bağalanatyn. Jyrau arqyly ru kösemderi özderi bağynyşty han, sūltandarğa ökpelerin de jetkizetin. Bükil i̇el-jūrtynyñ mūñ-mūqtajyn joqtağan mūndai jyraularmen i̇eñ tegeurindi handardyñ özderi de sanasatyn.
... Bügingi ūrys keşegiden de qiynğa tüsti. Ölgen, tirilgenine qaramai, Qytai sypailary ämirşileriniñ būiyruymen üsti-üstine şabuylğa şyqty. Qūlynjaldy sadaqtaryn şirene tartqan qazaq jigitteriniñ jebesinen aldyñğysy oqqa ūşsa, artyndağylary ölikterin basyp ötip, alğa qarai ūmtyla berdi. Qytai äskeri qazaq jigitterin tağy da yğystyra bastady. Osyndai bir şabuylda, qyzyp ketken Būqar jyrau:
— Keşe qūdai on tilegimdi bergende, bügin bir tilegimdi bermei me? — dep jau şebine qarsy şaba jönelgen. Abylai «toqta» deuge de ülgermei qaldy. Bir zamatta Būqar oñ qolynyñ qarynan oq tiıp, öz kisileriniñ janyna äzer jetti. Būqardy Abylai i̇elge qaitaryp, qasyna i̇endi Tätiqara jyraudy aldy.
Abylai tūrğan qyzemşek biık şoqynyñ basynan köz jetetin adyr-qyrqa betteri tegis körinedi. Onyñ qasynda qazir tört-aq adam bar: Qanai, Bekbolat, Tätiqara jäne Syrymbet batyr. Özge batyrlardyñ bäri de maidan dalasynda.
Qyrağy közdi Abylai arğy belesten tağy bir lek Qytai äskeriniñ tömen tüsip kele jatqanyn kördi. Qūdaiğa şükir, äiteuir äli Çjao Hoidyñ kök naizaly atty äskeriniñ şañy şyqqan joq.
«Bügin keşegidei i̇emes şabuyldary anağūrlym bäseñ, sirä Çjao Hoidyñ atty äskerin kütip tūr-au, — dedi işinen Abylai, — bälendei qauip tua qoimas».
Abylai künbatys jaqqa būryldy. Tañ atqaly uaqyt mölşerin de baiqamapty, kün besindiden i̇eñkeiip bara jatyr i̇eken. Birdeme aitpaq bop ol i̇endi Qanaiğa qarai berip i̇edi, kenet basyndağy qalpağy anadai jerge ūşyp tüsti. Abylai jalt būryldy. Qalpağy jerde jatyr. Tazqaranyñ tailaq jüni qadal-
ğan jerine qağaz bailanğan qozy jauryn sadaq oğy qalpaqtyñ däl aiyr ūşyna kep şanşylypty. Abylai jyldamyraq qimyldap qalpağyn jerden özi köterdi. Qağazyn jūlyp aldy da, jebeni laqtyryp jiberip, oq tesken qalpağyn ainaldyra qarap şyqty. İeger jebe tört i̇elidei tömen tigende, Abylai sūltan būl düniege joq i̇eken.
— İapyrmai, qandai mergen i̇edi! — dedi ol kim bolsa da qalpağyna däl tigizgenine tañ qalyp. Söitti de qolyndağy qağazğa köz jügirtti. Ädemi ärippen äldekim: «Abylai, saq bol, bügin tünde küzetşi bir jaqynyñ seni öltirmek. Qaisy i̇ekenin anyq bilmeimin» dep jazypty. «Oq sol jağymnan atylğandai bolyp i̇edi, kim de bolsa, öz äskerimniñ işindegi bir dos-jar kisi jazğan boldy», — dedi Abylai işinen, qağazdy ūp-uaq i̇etip jyrtty da laqtyryp jiberdi.
Abylaidyñ qağazdy oqyğanyn körip, sūp-sūr bop tüsi qaşyp ketken Bekbolat bi:
— Jaqsylyq pa, jarqynym? — dedi.
— Jäi äşeiin... Jaudy qaşan jeñemiz dep sūraidy. Sirä ūrystan şarşağan bireu bolar.
ärine, Bekbolat Abylaidyñ sözine sengen joq, biraq odan äri qazbalamady.
— Mergen-aq jigit i̇eken...
— Aitpañyz.
Abylaidyñ bağy ösken saiyn qasy da köbeigen. Oğan bügingidei sadaq oğy jasyryn jerden talai ret atylğan-dy. Tübi Abylai han bola qalsa, qaramağyndağy i̇elderine bilikteriniñ būrynğydai jürmeitinin sezetin baq kündes töre tūqymdary da oğan jamandyq oilai bastağan. Būny biletin Abylai janyna halyqqa qadiri bar batyr, jyrau, şeşenderdi köbirek jinauğa tyrysqan.
Abylaiğa qarsy bidiñ biri Bekbolat i̇edi. «Hatta ne jazylypty?» dep ol bosqa sūrağan joq-ty. Äkesi qaz dauysty Qazybektei i̇emes, Abylai därejesiniñ būlai köterile beruin ūnatpaityn. Jäne öziniñ qarsy i̇ekenin jasyrmaityn da. Tek i̇el şetine jau kele jatyr degendi i̇estigennen beri ğana raiynan qaitqan. Qazir qazaq i̇elin tağy bir apattan alyp qalu üşin Abylai sekildi i̇er jürek, tabandy adamnyñ soñynan i̇erudi Bekbolat maqūl körgen. Qorqynyşty habar tarağan künniñ i̇erteñinde öz jigitterimen Abylaidyñ jasağyna kelip qosylğan. Al sol Abylai Bekbolattan syryn jasyryp tūr. «Ol qağazda ne jazyldy i̇eken? Sūltan sonşama nege sūrlanyp ketti?» Abylai batyp bara jatqan künge tağy bir qarap qoidy. Jau şebinen «bügingi ūrys bitti» degen dabyl üni i̇estildi.
— Jaraidy, — dedi Abylai, — bū joly biz şürşitterdiñ degenine köneiik. Bügingi ūrys osymen aiaqtalsyn...
Qazaq dauylpazdarynyñ düñkili de keñ dalanyñ üstinde qalyqtai jöneldi. Sol-aq i̇eken i̇eki jaqtyñ äskeri i̇eki bölinip, keiin qarai serpildi. Ai tua maidanğa at-arbaly ölik jinauşylar keldi. Maidan şekarasynda i̇eki jaqtyñ küzetşi äskerleri bir-birine körinbei, jyra-sailardy bürkenip, tüngi şepterin qūrdy.
Abylai öz serikterimen şatyryna qaitty. Qazaq qoldarynyñ toqtağan jeri Ile men Kürkirek atty şağyn özenniñ toğysqan alqaby bolatyn. Ortada Abylaidyñ aq ordasy. Jan-jağynda şaşyrai tigilgen özge qolbasşy batyrlardyñ üileri... Abylai attan tüsisimen şatyryna kirip, üstindegi sauyttaryn tastap, jaişylyqtağy kiımimen özin kütip otyrğan qolbasşylar keñesine keldi. Sosyn mäjilisin tez ötkizip, ädettegisinen köri keşki asyn da i̇erterek işip, jatyp qaldy.
Abylaidyñ joryqta i̇erte tūru jalpy ğadeti i̇edi. Jäne basy jastyqqa tiısimen-aq tez ūiyqtap ketetin... Abylai bügin de söitti. Tek jartylai şeşinip tösegine jatar aldynda keregede iluli tūrğan qylyşyn qynabynan suyryp alyp, jalañaş küiinde bas jağyna qoidy. Sosyn ūiqyğa ketti. Älden uaqytta kenet közin aşty. Bağanağy qağaz i̇esine tüsti...
Ūianyp alğannan keiin bügin küzette kimder tūrğanyn bilgisi keldi, biraq būl oiynan tez qaitty. Alatyn ajal bolsa altyn sandyqtyñ işinde jatsañ da, äzireiil özi tabady dep oilady işinen. «İeger bügingi tün meniñ aqyrğy tünim bolsa, täuekel, ony da körelik...»
Abylai biraz jatyp tağy ūiyqtap ketken i̇edi. Qara kiımdi bir däu adam keudesinen basa, üstine kep qūlady. Üstinen qara bura basqandai, typyr i̇etkizip qozğaltar i̇emes, demi bitip tūnşyğyp ölip bara jatyr...
— Abylai, Abylai! — dep äldekim aiağynan jūlqylap tartqandai boldy.
Abylai közin aşty. Şalqasynan jatqan i̇eken, bastyrylyp qalypty. Üsti-basy qara terge malynğan.
— Tüs kördiñiz be? Dauysyñyz tym qorqynyşty şyqty ğoi...
Abylai qolyn jalañaş qylyşynyñ sabyna apara berdi.
— Būl qaisyñ?
— Men ğoi... Nūrjanmyn.
Abylai qylyş sabynan qolyn keiin tartyp aldy. Būl Qarauyl ruynan alğan ortanşy äieli Qamşattyñ tuğan inisi i̇edi.
— Jalğyzsyñ ba?..
— Jalğyzbyn... Tün bügin tym qarañğy. Ordany ainala küzet qoidyq. Mülik i̇ekeumiz bosağada tūrmyz.
— Qazir qai mezgil?
— Tün ortasy auyp bara jatyr...
— Jaqsy, äli bir ūiyqtap tūrar uaqyt bar i̇eken.
— İä... Ūiyqtañyz...
Abylai üide jalğyz qaldy.
Ūiqysy kenet şaidai aşyldy. Küni boiy bolğan ūrystan äbden şarşağan i̇edi, tynyğyp qalypty; bağanağy hat tağy i̇esine tüsti. Hat sözi bū joly jüregine bir türli suyq, yzbarly tidi. «Kim i̇eken būl hatty jazğan? Bir jaqynyñ öltirmekşi dedi ğoi... Qaisysy i̇eken? Jaqynyñ deidi?.. Küzette bügin Qarauyl men Atyğai rularynyñ jigitteri tūr. Olar qastyq oilamasa kerek-ti. Sonda qaisysy boldy? Aitpaqşy Nūrjan i̇esik aldynda «Mülikpen i̇ekeumiz tūrmyz» dedi ğoi. Joq, ol başqūrt bolğanmen, ony mağan Qarasaqaldyñ özi jiberdi i̇emes pe... Biraq şynynda solai ma i̇eken? Rasymen Qarasaqaldan keldi me i̇eken? Būny men Qabanbai batyrdan nege sūramadym?»
Qarasaqal bir myñ jeti jüz qyrqynşy jyly Rossiiä patşalyğynyñ otarşylyq saiasatyna başqūrt halqyn qarsy kötergen qairatker i̇edi. Patşa äskeri būl köterilisti aiamai basqan kezinde, qazaq dalasyna qaşqan. Būnymen birge qazaq jerine kelgen başqūrttyñ özge kedei, şarua adamdary soñynan i̇elderine qaityp, Salauat İulaevtyñ jasağymen birge Pugaçev köterilisine qosylğan. Al Qarasaqal qazaq dalasynda qalyp qoiğan.
Qazaq dalasy on jetinşi ğasyrdyñ aiağynan bastap-aq patşa ükimeti, joñğar qontaişysy, јytai boğdyhandardyñ zäbirine şydai almağan adamdardyñ panasyna ainalyp i̇edi. Qūlazyğan ūşy-qiyry joq keñ dala kimdi bolsa da jasyra alady. Onyñ üstine qazaq halqynyñ keñ peiildiligi, jomarttyğy, i̇elinen aiyrylğandarğa degen aiauşylyğyn qossaq, qazaq dalasy mūndai jandardyñ i̇ekinşi Otanyna tez-aq ainalyp ketetin.
Qarasaqalğa da halyq sondai qūrmet körsetken. İeñ aldymen Kişi jüz arasynda, keiin Qarqaraly mañyndağy qaz dauysty Qazybek bidi sağalap jürdi. Qarasaqal bir jağynan orys patşalyğyn aldamaq bolsa, i̇ekinşi jağynan qazaq i̇eliniñ Joñğar memleketine öştigin paidalanyp, özin Syban Raptan ölgennen keiin, qontaişylyqqa talasyp, Qalden Tserenniñ qolynan qaza tapqan Şūno Dabomyn dep laqap taratty. Aldymen Qazybek, artynan Qarakerei Qabanbai Qarasaqalğa syi-qūrmet körsetip, özine jeke ūlys biletip qoldarynda ūstady. Keiin onyñ Qarasaqal, Şūno degen attaryn özgertip, Qarahan dep atady. Qarahannyñ Qarasaqal i̇ekenin biletin orys patşalyğyna da, Şūno i̇emes i̇ekenin biletin joñğar qontaişysyna da qazaq i̇eli ūstap bermedi. Joñğar qontaişysynan zorlyq körgender i̇endi jazyqsyz quğynğa tüsken «Şūno Dabonyñ» qaramağyna qaşty. Būl kezinde Qalden Tserendi qatty qauiptendirgen...
Qazaq i̇eliniñ özine körsetken jaqsylyğyn Qarasaqal da bos tastağan joq. Mañyna jinalğan joñğar, başqūrt, tatar jigitterinen jasaqtar qūryp, qazaq qoldaryna qosty. Būl jasaqtar qazaq i̇eliniñ bostandyğyn, täuelsizdigin qorğauğa öziniñ i̇erjürektiligin, şyn berilgen dos i̇ekenin joñğar, Qytai basqynşylaryna qarsy küreste san märtebe körsetken. Köpşiligi joñğar jigitterinen qūrylğan Qarasaqal jasaqtarynyñ qadiri, äsirese, Joñğar memleketi qūrylğannan keiin arta tüsken...
Abylaimen syilas osy Qarasaqal jaqynda oğan öziniñ Mülik degen jigitin jibergen. Maidanda Müliktiñ i̇erligin, mergendigin öz közimen körgen Abylai, ony özin küzetetin jasaqqa köşirtken.
Şetteri jyrymdalğan tulaqtai ala şabyr būlt kümis aidyñ betin qymtai japty. Jaña ğana samaladai jaryq dünie zamatta qarañğylana qaldy. İesik bosağasynda Nūrjanmen qatar tūrğan Müliktiñ typyrşyp kütkeni de osy kez i̇edi. Ol qynabynan qanjaryn suyryp alyp, jalañaş jüzin qolymen säl sipap kördi. Dirildep ketken jüregin toqtatyp Aq orda i̇esigine taiai tüsti. Däl osy sätte Abylaidyñ yñyranğan üni i̇estildi. Mülikten būryn üige Nūrjan kirdi. Öziniñ säl keşigip qalğanyna ökingen Mülik i̇endi jalañaş qanjarynyñ sabyn aşulana qysyp, üi işindegi dybystarğa qūlağyn tosyp tūra qaldy.
Mülikti Abylai ordasyna Qarasaqal i̇emes, Qoqan ämirşileri İerden men Nūrbota biler jibergen. Joñğar qaupinen qūtylğan Qoqan bileri, orta jolda Abylai jasaqtary tūrğandyqtan, Qytai şaubylyn özderine qorqynyşty sanamağan, qaita Abylaidyñ qiyn jağdaiyn paidalanyp, Syrdariiä boiynyñ şaharlaryn basyp qaludy oilağan. Būl oiyna böget tek Abylai. Al qazirgi kezde qazaq dalasynyñ saiasi jäne äskeri biligi Abylai qolynda. İeger ol öle qalsa, Üş jüz tağy bytyrap, qazaq handyğynyñ byt-şyty şyğatynyna Nūrbota men İerden şek keltirmegen. Halyq degen ne? Olardyñ oiynşa basqaratyn kemeñgeri bolmasa qūr topyr. İendi olar Abylaidyñ közin joiuğa tyrysty. Mine, kisi öltirgiş sūrqiiä Mülik Abylaidyñ ordasyna osyndai qūpiiä tapsyrmamen kelip i̇edi. İeger Mülik oilağandaryn oryndap kelse, qos bi onyñ basyna jūmaq ornatpaq bop uäde bergen...
Mülik bügin jüirik atynyñ basyna dorba kigizip, tört aiağyna kigiz bailap, saiğa tyğyp qoiyp, iske kirisuge bel bailağan. Tek añdyğandai Nūrjannyñ qasynan i̇eki i̇eli ajyramauy mūny küdiktendire bastady.
... Onyñ Qoqannan kelgenin bir-aq adam biletin. Ol äri mylqau, äri meñireu, öziniñ atqosşysy özbek jigiti i̇edi. Ol Hiua hany Qoqan ämirşilerine satqan qūl bolatyn. Qoqanda i̇eki balasy qalğan. Müliktiñ nege kelgenin mylqau bilmeitin. Tek bügin tañerteñ Qoqannan kelgen şabarmannyñ oğan qağaz berip jatqanyn körip qalğan. Mülik şabarmanmen söilesip tūrğanda şatyrdy jinap jürgen mylqau qorjynğa tyğyp qoiğan sol qağazdağy «tezdet» degen sözdi oqyğan bolar degen oi Müliktiñ denesin kenet dirildetip jiberdi. Biraq sol sätte «qoişy, äri mylqau, äri sañyrau qūl qaidan hat tanysyn», dep özin-özi basty. Biraq qoryqqanğa qos körinedi, küdik alğan köñil qaitadan qobalji tüsti...
Ol osylai ne isterin bilmei, mazasy ketip, äbigerlenip tūrğanda Aq ordadan Abylaidyñ özi şyqty. Müliktiñ jüregi jiı-jiı soqty. Abylaidyñ boişañ tūlğasy ai säulesine bölenip, būrynğysynan da ūlğaiyp, aibarlana tüskendei. Biraq Müliktiñ äkki közi onyñ qarusyz i̇ekenin birden şalyp qaldy.
— Azyraq aua jūtqan jön bolar! — dedi Abylai ketip bara jatyp, artyna būrylyp qaramastan.
— Jaqsy, soñyñyzdan men i̇ereiin, — dedi Mülik, sosyn Nūrjanğa būryldy, — Nūreke, Orda i̇esigin siz küzetiñiz... Biz joqta üige bireu-mireu kirip ketip jürmesin...
Abylaidyñ i̇ezu tartyp kekete külimsiregenin Mülik körgen joq. Ol qolyndağy şiti myltyğy men belindegi qanjaryn şeşip alyp, Orda qabyrğasyna süiedi. Qarusyz qolbasşy däretke bararynda soñynan i̇eretin küzetşiniñ de qarusyz boluy i̇ejelden kele jatqan tärtip.
Abylai tañ qarañğysyna közin säl üiretip tūrdy da, Ordasynyñ oñ jaq irgesinen i̇eki jüz qadamdai jerdegi saiğa qarai aiañdady. Art jağynda ilbi basyp Mülik kele jatyr. Kenet ol yşqyryndağy almas pyşağyn qynabynan suyryp aldy. Abylai säl kidirdi.
— Mynau ağarañdağan ne?
— Öziñizdiñ aq burañyz ğoi...
— Jaryqtyqty keşeden beri körgen joq i̇edim, kündiz Orda mañynda bol-
dy ma?
— İä, keşke taman bir körgenimde aldyñyzdağy sai jağasynda tūrğan-dy...
Būlar taiağan kezde aq bura ornynan türegeldi. Abylai onyñ qalai qarap jatqanyn añğarmai qaldy.
— Jaryqtyğym, barsyñ ba? — dep janynan öte berdi. Ol saidyñ qabağyndağy qalyñ būtağa qarai aiağyn birer basty da, art jağynan «Alla!» dep bir-aq ret baqyryp qalğan dauysty i̇estip, jalt būryldy. Dauys adam aitqysyz üreili şyqty. Abylaidyñ jalt qarağanda körgeni — özinen bes qadamdai jerde Mülikti jelkesinen tistep ap, jerge alyp ūryp, aiağymen tarpyp-tarpyp jiberip, üstine şöge bergen aq burasy boldy. Dauys şyqqan jerge Nūrjan da, özge küzetşiler de jügirip kelgen.
— Ua, ne boldy? — dedi Nūrjan dausy dirildep. — äiteuir, öziñiz aman-
syz ba?
Abylai aq burany körsetti.
— Küzetşi Mülikti aq bura basyp qaldy. Qazir astynda jatyr.
— Oipyrmai, ne deisiz. Oi, januar... — Nūrjan burağa qarai tūra ūm-
tyldy.
— Time! — dedi Abylai aqyryp. Nūrjan kilt toqtady. — Nesi qaldy deisiñ.
Jūrt ne isterin bilmei tūryp qaldy. Älden uaqytta aq bura türegeldi de qara tünge kirip joq boldy.
Bir jas jigit şaqpaq tasyn ūryp, ot tūtatqan. Lap i̇etip janğan kepken quraidyñ jaryğy qandy oqiğa bolğan jerge tüsti. Jūrt mylja-myljasy şyqqan Müliktiñ denesi men qasynda jatqan tüsi suyq jalañaş qanjardy kördi. Müliktiñ tisi aqsiyp ketken. Syqylyqtap külip jatqan adam tärizdi... Onyñ qylyşy men sadağyn tastap ketkenin körgen Nūrjan bir sūmdyqtyñ bola jazdağanyn i̇endi tüsindi.
— İapyrmai, ä... — dei berdi. — Aq bura bolmağanda... myna sūm sizdi öltirmek i̇eken ğoi..
Abylai ündegen joq. Aiağyn saspai basyp Ordasyna kirip ketti.
Añyz būl oqiğany bizge osylai jetkizdi. Tek ajaldan qūtqarylğan Abylai, Müliktiñ «soñyñyzdan i̇ereiin» degen sözin i̇estigende, külimsiregen jerin ğana añyz aitpaidy.
Al sūltan bolsa, Aq ordağa kirip bara jatyp, keşegi hatty özine kim jaz-
ğanyn oilauda i̇edi. Ol hattyñ şetinde «Mülik» degen, közge köriner-körinbes söz de bar-dy. Dos adam şynyn jazğan i̇eken. Ony aq bura aiqyndady. Abylai Ordasynyñ i̇esigin aşa berip tağy külimsiredi. «Kisi alatyn bir bura on küzetşige tatidy i̇eken-au».
... Kündegi uaqytynan säl keşteu ūianğan Abylaiğa tañerteñ küzetşileri mylqaudy alyp keldi. Abylai i̇ekeui oñaşa qalğan. Özbektiñ tūnjyrağan betine ūzaq qarap otyrdy da, qolyna bor alyp, janyndağy döñgelek stoldyñ betine arab ärpimen:
«Keşe meniñ basymdağy qalpaqty atyp tüsirgen sensiñ be, jigitim?» — dep sūrady.
Mylqau bordy alyp jazumen jauap qaiyrdy.
«Menmin».
«Mergendigiñ üşin köp rahmet!»
«Rahmetti i̇eñ aldymen jazmyşyña ait».
«Mülikpen i̇ekeuiñ qaidan keldiñder?»
«Qoqannan...»
«Kim jiberdi?».
«İerden men Nūrbota biler».
«Qandai şaruamen?»
«Qoqan bileri senen qorqady».
Abylai «jaqsy» dep, basyn izedi. Ol türegelip i̇eñgezerdei özbek qūlyna öziniñ keregede iluli tūrğan qūndyz jağaly şapany men kamşat börkin kigizdi. Serikterine qūldy öziniñ qağaz köşiretin hatşysy i̇etip alatynyn aitty. Köp keşikpei Qoqan jağyna Abylaidyñ bes jigiti jürip ketti. Olar özderimen tilektes saudagerler arqyly, mylqaudyñ qūldyqta jürgen i̇eki ūlyn satyp aluğa tiısti i̇edi...
... Kün Uiasynan köterilip te ülgirgen joq, Joñğar qaqpasynyñ bergi betinen dürkin-dürkin aiqai-şu i̇estildi. Qytai jağyna jibergen Abylaidyñ i̇ertöleleri, tünde Fu De men Çjao Hoidyñ äskeriniñ qosylğan habaryn alyp keldi.
— Kelgen küştiñ negizi atty äsker, — dedi barlauşylar. — Attary da būrynğydai i̇emes, qazaqy jylqy. Şamasy, Qaşqariiä men Ūly jüz auyldarynan tartyp alğan sekildi...
— Degenmen jaiau äskeri köp qoi, — dedi Abylai barlauşylar jasağynyñ bastyğy Señgirbai batyrğa qarap, — däl bügin olar maidanğa şyğa qūiar ma i̇eken, qalai oilaisyñ...
— Joq, bügin olar ūrysqa şyğa almaidy. Alystan şarşap keldi ğoi. Al keşegi soğysqa qatynasqandary olardan da jaman şarşağan. Tünde i̇eki myñğa juyq ölik jinapty, oñai ma... Al qazir olar qazan köterip, tary ornyna, bügin i̇eki i̇ese i̇etip küriş salyp jatyr... Būnysyna qarağanda Çjao Hoidyñ äskeriniñ aman-i̇esen jetkenin toilamaq tärizdi. Bizge qarsy tek şamaly qalqan qoimaq oiy bar.
— Jaqsy, — dedi Abylai. — Meniñ Ordama myñ basy batyrlardy tegis şaqyryñdar...
Señgirbai aldyñğy şepke ketti. Jan-jaqqa qolbasşy batyrlardy jinauğa şabarmandar jöneldi.
... Abylai Ordada japadan-jalğyz otyryp, qalyñ oiğa şomdy. İerteñ
tañerteñ ne isteu qajet, sony bügin şeşui kerek. Abylai qalai şeşse,
tañerteñ aq bura solai qarap jatatyn bolady.
Qyrğyn ūrys bastalğaly, mine birneşe kün ötti. Qyrylğan şürşit bizden on i̇ese köp deiik, biraq Fu De me Çjao Hoiğa ol dym da i̇emes. Al qazaq i̇eline kelsek... «Aqtaban şūbyryndydan» beri äli būrynğy sanymyzğa jete almai kelemiz. Bizge ärbir jigit qymbat. Jaraidy, Fu De men Çjao Hoidyñ osy i̇eki qolyn jeñsin-aq, sonymen soğys bite me? Qytai boğdyhany üşinşi, törtinşi, besinşi, altynşy qolyn jiberedi... Joq, qazir qazaq i̇eliniñ Qytaidyñ myñ basty aidaharyna qarsy tūra alar därmeni joq... Ol aidahardyñ qolyna tüsken qazaq rulary äzirge şydai tūrsyn...Tiri qalu üşin suyr bolyp jerge kirip, tauteke bop qūzğa şyqsyn, äiteuir, qūryp ketpeudiñ jolyn izdesin... Al, qazir bizdiñ boryşymyz nede? Şürşitke qazaqtyñ oñai jau i̇emes i̇ekenin körsetip, äskerimizdi aman-i̇esen i̇elimizge qaitaruymyz kerek. Şürşit soñymyzdan qumaq bolsa, sonda körsin bizdiñ küşimizdi. Ärine, aqyly su bop ketpese bizdi qumaidy... Qumasa teñbe-teñ tüsken bop airylamyz...
Al äskerimizdi qaitken künde de aman saqtauymyz qajet. Qoqan bileri Mülikti bosqa jiberip otyrğan joq qoi. Olardyñ oiy ap-aiqyn: şürşitter qazaq jauyngerlerin qyryp jatqanda, sūrqiiä Mülik qazaqtyñ bolaşaq hanyn öltiredi... sol kezde Qoqan ämirşilerine kim qarsy tūra alady? Baz baiağy qazaq i̇elin talan-taraj i̇etip, talap almaq. Ärine, qoqan bileri özderine i̇eñ qolaily jerlerdi küni būryn belgilep qoiğandary da mälim, äitpese Aral teñizi tūsynda olardyñ jasaqtary tekke körinbese kerek-ti. Şürşit şapqynşylyğy olardyñ oiyna da keler i̇emes. Alla-tağala özinen özi saqtap qalatyndai köredi. Şürşit pen Qoqan ämiratynyñ ortasynda qazaq qoldary tūr. Nadir-şahtyñ Hiuadağy qūldary da Qytai aidaharynyñ bar i̇ekenin i̇esterinen şyğarğan. Bar ainaldyratyny qazaq i̇eli. Bizge tiıspegen, köz alartpağan bir künderi joq. Qytai boğdyhandary alda-jalda qazaq äskerin qūrta alsa, şürşitten būlar aman qala ma? Ögizge tuğan kün būzauğa da tumai ma? İä, söitedi. Al, kenet olar bizben birikken künde de, Qytai aidaharyna Qoqan men Hiua da tötep bere almaidy... Sondyqtan äzirge...
— Bügin tünde biz keiin şeginemiz, — dedi Abylai, batyrlar äskeri keñeske jinalyp bolğan soñ, — artymyzda quğynşylarğa tötep beretin bolmaşy qalqan ğana qalady.
Üi işi tyna qaldy. Yzyñdap ūşqan masanyñ dybysy ğana i̇estiledi. Batyrlarda ün joq...