Köşpendiler - II - Jantalas

— Qolbasşyğa küptenudiŋ serik i̇emes i̇ekenin i̇endi ūqtym! — dedi.
Bügingi jeŋisten ruhtanğan Abylai i̇erteŋine de şabuyldy özi basqarmaq bop, sauytyn kiıp, äsker aldyna şyğa berip i̇edi, Būqar jyrau:
— Ajalmen oinama, sūltanym. Şölmek künde synbaidy, bir-aq ret synady. Bügingiŋ artyq! — dedi.
— İer jigittiŋ serigi täuekel demep pe i̇ediŋ, Būqar ağa?
— Jüz täuekeldiŋ bir täubesi bolar. Keşegi täuekeliŋe bügin täube i̇et.
Abylai birdeme dep kele jatyr i̇edi. Būqar jyrau:
— Qazaqta Abylai bireu-aq, al Qytaida Pudeler köp, — dedi qolyn joğary köterip, — qūdai meniŋ tilegimdi künde bere beredi deisiŋ be, jeter i̇endi!
Jalpy köşpeli i̇elderdiŋ salty boiynşa jyrau, aqyn degenderdiŋ qadiri halyq aldynda öte joğary bağalanatyn. Jyrau arqyly ru kösemderi özderi bağynyşty han, sūltandarğa ökpelerin de jetkizetin. Bükil i̇el-jūrtynyŋ mūŋ-mūqtajyn joqtağan mūndai jyraularmen i̇eŋ tegeurindi handardyŋ özderi de sanasatyn.
... Bügingi ūrys keşegiden de qiynğa tüsti. Ölgen, tirilgenine qaramai, Qytai sypailary ämirşileriniŋ būiyruymen üsti-üstine şabuylğa şyqty. Qūlynjaldy sadaqtaryn şirene tartqan qazaq jigitteriniŋ jebesinen aldyŋğysy oqqa ūşsa, artyndağylary ölikterin basyp ötip, alğa qarai ūmtyla berdi. Qytai äskeri qazaq jigitterin tağy da yğystyra bastady. Osyndai bir şabuylda, qyzyp ketken Būqar jyrau:
— Keşe qūdai on tilegimdi bergende, bügin bir tilegimdi bermei me? — dep jau şebine qarsy şaba jönelgen. Abylai «toqta» deuge de ülgermei qaldy. Bir zamatta Būqar oŋ qolynyŋ qarynan oq tiıp, öz kisileriniŋ janyna äzer jetti. Būqardy Abylai i̇elge qaitaryp, qasyna i̇endi Tätiqara jyraudy aldy.
Abylai tūrğan qyzemşek biık şoqynyŋ basynan köz jetetin adyr-qyrqa betteri tegis körinedi. Onyŋ qasynda qazir tört-aq adam bar: Qanai, Bekbolat, Tätiqara jäne Syrymbet batyr. Özge batyrlardyŋ bäri de maidan dalasynda.
Qyrağy közdi Abylai arğy belesten tağy bir lek Qytai äskeriniŋ tömen tüsip kele jatqanyn kördi. Qūdaiğa şükir, äiteuir äli Çjao Hoidyŋ kök naizaly atty äskeriniŋ şaŋy şyqqan joq.
«Bügin keşegidei i̇emes şabuyldary anağūrlym bäseŋ, sirä Çjao Hoidyŋ atty äskerin kütip tūr-au, — dedi işinen Abylai, — bälendei qauip tua qoimas».
Abylai künbatys jaqqa būryldy. Taŋ atqaly uaqyt mölşerin de baiqamapty, kün besindiden i̇eŋkeiip bara jatyr i̇eken. Birdeme aitpaq bop ol i̇endi Qanaiğa qarai berip i̇edi, kenet basyndağy qalpağy anadai jerge ūşyp tüsti. Abylai jalt būryldy. Qalpağy jerde jatyr. Tazqaranyŋ tailaq jüni qadal-
ğan jerine qağaz bailanğan qozy jauryn sadaq oğy qalpaqtyŋ däl aiyr ūşyna kep şanşylypty. Abylai jyldamyraq qimyldap qalpağyn jerden özi köterdi. Qağazyn jūlyp aldy da, jebeni laqtyryp jiberip, oq tesken qalpağyn ainaldyra qarap şyqty. İeger jebe tört i̇elidei tömen tigende, Abylai sūltan būl düniege joq i̇eken.
— İapyrmai, qandai mergen i̇edi! — dedi ol kim bolsa da qalpağyna däl tigizgenine taŋ qalyp. Söitti de qolyndağy qağazğa köz jügirtti. Ädemi ärippen äldekim: «Abylai, saq bol, bügin tünde küzetşi bir jaqynyŋ seni öltirmek. Qaisy i̇ekenin anyq bilmeimin» dep jazypty. «Oq sol jağymnan atylğandai bolyp i̇edi, kim de bolsa, öz äskerimniŋ işindegi bir dos-jar kisi jazğan boldy», — dedi Abylai işinen, qağazdy ūp-uaq i̇etip jyrtty da laqtyryp jiberdi.
Abylaidyŋ qağazdy oqyğanyn körip, sūp-sūr bop tüsi qaşyp ketken Bekbolat bi:
— Jaqsylyq pa, jarqynym? — dedi.
— Jäi äşeiin... Jaudy qaşan jeŋemiz dep sūraidy. Sirä ūrystan şarşağan bireu bolar.
ärine, Bekbolat Abylaidyŋ sözine sengen joq, biraq odan äri qazbalamady.
— Mergen-aq jigit i̇eken...
— Aitpaŋyz.
Abylaidyŋ bağy ösken saiyn qasy da köbeigen. Oğan bügingidei sadaq oğy jasyryn jerden talai ret atylğan-dy. Tübi Abylai han bola qalsa, qaramağyndağy i̇elderine bilikteriniŋ būrynğydai jürmeitinin sezetin baq kündes töre tūqymdary da oğan jamandyq oilai bastağan. Būny biletin Abylai janyna halyqqa qadiri bar batyr, jyrau, şeşenderdi köbirek jinauğa tyrysqan.
Abylaiğa qarsy bidiŋ biri Bekbolat i̇edi. «Hatta ne jazylypty?» dep ol bosqa sūrağan joq-ty. Äkesi qaz dauysty Qazybektei i̇emes, Abylai därejesiniŋ būlai köterile beruin ūnatpaityn. Jäne öziniŋ qarsy i̇ekenin jasyrmaityn da. Tek i̇el şetine jau kele jatyr degendi i̇estigennen beri ğana raiynan qaitqan. Qazir qazaq i̇elin tağy bir apattan alyp qalu üşin Abylai sekildi i̇er jürek, tabandy adamnyŋ soŋynan i̇erudi Bekbolat maqūl körgen. Qorqynyşty habar tarağan künniŋ i̇erteŋinde öz jigitterimen Abylaidyŋ jasağyna kelip qosylğan. Al sol Abylai Bekbolattan syryn jasyryp tūr. «Ol qağazda ne jazyldy i̇eken? Sūltan sonşama nege sūrlanyp ketti?» Abylai batyp bara jatqan künge tağy bir qarap qoidy. Jau şebinen «bügingi ūrys bitti» degen dabyl üni i̇estildi.
— Jaraidy, — dedi Abylai, — bū joly biz şürşitterdiŋ degenine köneiik. Bügingi ūrys osymen aiaqtalsyn...
Qazaq dauylpazdarynyŋ düŋkili de keŋ dalanyŋ üstinde qalyqtai jöneldi. Sol-aq i̇eken i̇eki jaqtyŋ äskeri i̇eki bölinip, keiin qarai serpildi. Ai tua maidanğa at-arbaly ölik jinauşylar keldi. Maidan şekarasynda i̇eki jaqtyŋ küzetşi äskerleri bir-birine körinbei, jyra-sailardy bürkenip, tüngi şepterin qūrdy.
Abylai öz serikterimen şatyryna qaitty. Qazaq qoldarynyŋ toqtağan jeri Ile men Kürkirek atty şağyn özenniŋ toğysqan alqaby bolatyn. Ortada Abylaidyŋ aq ordasy. Jan-jağynda şaşyrai tigilgen özge qolbasşy batyrlardyŋ üileri... Abylai attan tüsisimen şatyryna kirip, üstindegi sauyttaryn tastap, jaişylyqtağy kiımimen özin kütip otyrğan qolbasşylar keŋesine keldi. Sosyn mäjilisin tez ötkizip, ädettegisinen köri keşki asyn da i̇erterek işip, jatyp qaldy.
Abylaidyŋ joryqta i̇erte tūru jalpy ğadeti i̇edi. Jäne basy jastyqqa tiısimen-aq tez ūiyqtap ketetin... Abylai bügin de söitti. Tek jartylai şeşinip tösegine jatar aldynda keregede iluli tūrğan qylyşyn qynabynan suyryp alyp, jalaŋaş küiinde bas jağyna qoidy. Sosyn ūiqyğa ketti. Älden uaqytta kenet közin aşty. Bağanağy qağaz i̇esine tüsti...
Ūianyp alğannan keiin bügin küzette kimder tūrğanyn bilgisi keldi, biraq būl oiynan tez qaitty. Alatyn ajal bolsa altyn sandyqtyŋ işinde jatsaŋ da, äzireiil özi tabady dep oilady işinen. «Eger bügingi tün meniŋ aqyrğy tünim bolsa, täuekel, ony da körelik...»
Abylai biraz jatyp tağy ūiyqtap ketken i̇edi. Qara kiımdi bir däu adam keudesinen basa, üstine kep qūlady. Üstinen qara bura basqandai, typyr i̇etkizip qozğaltar i̇emes, demi bitip tūnşyğyp ölip bara jatyr...
— Abylai, Abylai! — dep äldekim aiağynan jūlqylap tartqandai boldy.
Abylai közin aşty. Şalqasynan jatqan i̇eken, bastyrylyp qalypty. Üsti-basy qara terge malynğan.
— Tüs kördiŋiz be? Dauysyŋyz tym qorqynyşty şyqty ğoi...
Abylai qolyn jalaŋaş qylyşynyŋ sabyna apara berdi.
— Būl qaisyŋ?
— Men ğoi... Nūrjanmyn.
Abylai qylyş sabynan qolyn keiin tartyp aldy. Būl Qarauyl ruynan alğan ortanşy äieli Qamşattyŋ tuğan inisi i̇edi.
— Jalğyzsyŋ ba?..
— Jalğyzbyn... Tün bügin tym qaraŋğy. Ordany ainala küzet qoidyq. Mülik i̇ekeumiz bosağada tūrmyz.
— Qazir qai mezgil?
— Tün ortasy auyp bara jatyr...
— Jaqsy, äli bir ūiyqtap tūrar uaqyt bar i̇eken.
— İä... Ūiyqtaŋyz...
Abylai üide jalğyz qaldy.
Ūiqysy kenet şaidai aşyldy. Küni boiy bolğan ūrystan äbden şarşağan i̇edi, tynyğyp qalypty; bağanağy hat tağy i̇esine tüsti. Hat sözi bū joly jüregine bir türli suyq, yzbarly tidi. «Kim i̇eken būl hatty jazğan? Bir jaqynyŋ öltirmekşi dedi ğoi... Qaisysy i̇eken? Jaqynyŋ deidi?.. Küzette bügin Qarauyl men Atyğai rularynyŋ jigitteri tūr. Olar qastyq oilamasa kerek-ti. Sonda qaisysy boldy? Aitpaqşy Nūrjan i̇esik aldynda «Mülikpen i̇ekeumiz tūrmyz» dedi ğoi. Joq, ol başqūrt bolğanmen, ony mağan Qarasaqaldyŋ özi jiberdi i̇emes pe... Biraq şynynda solai ma i̇eken? Rasymen Qarasaqaldan keldi me i̇eken? Būny men Qabanbai batyrdan nege sūramadym?»
Qarasaqal bir myŋ jeti jüz qyrqynşy jyly Rossiiä patşalyğynyŋ otarşylyq saiasatyna başqūrt halqyn qarsy kötergen qairatker i̇edi. Patşa äskeri būl köterilisti aiamai basqan kezinde, qazaq dalasyna qaşqan. Būnymen birge qazaq jerine kelgen başqūrttyŋ özge kedei, şarua adamdary soŋynan i̇elderine qaityp, Salauat İulaevtyŋ jasağymen birge Pugaçev köterilisine qosylğan. Al Qarasaqal qazaq dalasynda qalyp qoiğan.
Qazaq dalasy on jetinşi ğasyrdyŋ aiağynan bastap-aq patşa ükimeti, joŋğar qontaişysy, јytai boğdyhandardyŋ zäbirine şydai almağan adamdardyŋ panasyna ainalyp i̇edi. Qūlazyğan ūşy-qiyry joq keŋ dala kimdi bolsa da jasyra alady. Onyŋ üstine qazaq halqynyŋ keŋ peiildiligi, jomarttyğy, i̇elinen aiyrylğandarğa degen aiauşylyğyn qossaq, qazaq dalasy mūndai jandardyŋ i̇ekinşi Otanyna tez-aq ainalyp ketetin.
Qarasaqalğa da halyq sondai qūrmet körsetken. İeŋ aldymen Kişi jüz arasynda, keiin Qarqaraly maŋyndağy qaz dauysty Qazybek bidi sağalap jürdi. Qarasaqal bir jağynan orys patşalyğyn aldamaq bolsa, i̇ekinşi jağynan qazaq i̇eliniŋ Joŋğar memleketine öştigin paidalanyp, özin Syban Raptan ölgennen keiin, qontaişylyqqa talasyp, Qalden Tserenniŋ qolynan qaza tapqan Şūno Dabomyn dep laqap taratty. Aldymen Qazybek, artynan Qarakerei Qabanbai Qarasaqalğa syi-qūrmet körsetip, özine jeke ūlys biletip qoldarynda ūstady. Keiin onyŋ Qarasaqal, Şūno degen attaryn özgertip, Qarahan dep atady. Qarahannyŋ Qarasaqal i̇ekenin biletin orys patşalyğyna da, Şūno i̇emes i̇ekenin biletin joŋğar qontaişysyna da qazaq i̇eli ūstap bermedi. Joŋğar qontaişysynan zorlyq körgender i̇endi jazyqsyz quğynğa tüsken «Şūno Dabonyŋ» qaramağyna qaşty. Būl kezinde Qalden Tserendi qatty qauiptendirgen...
Qazaq i̇eliniŋ özine körsetken jaqsylyğyn Qarasaqal da bos tastağan joq. Maŋyna jinalğan joŋğar, başqūrt, tatar jigitterinen jasaqtar qūryp, qazaq qoldaryna qosty. Būl jasaqtar qazaq i̇eliniŋ bostandyğyn, täuelsizdigin qorğauğa öziniŋ i̇erjürektiligin, şyn berilgen dos i̇ekenin joŋğar, Qytai basqynşylaryna qarsy küreste san märtebe körsetken. Köpşiligi joŋğar jigitterinen qūrylğan Qarasaqal jasaqtarynyŋ qadiri, äsirese, Joŋğar memleketi qūrylğannan keiin arta tüsken...
Abylaimen syilas osy Qarasaqal jaqynda oğan öziniŋ Mülik degen jigitin jibergen. Maidanda Müliktiŋ i̇erligin, mergendigin öz közimen körgen Abylai, ony özin küzetetin jasaqqa köşirtken.
Şetteri jyrymdalğan tulaqtai ala şabyr būlt kümis aidyŋ betin qymtai japty. Jaŋa ğana samaladai jaryq dünie zamatta qaraŋğylana qaldy. İesik bosağasynda Nūrjanmen qatar tūrğan Müliktiŋ typyrşyp kütkeni de osy kez i̇edi. Ol qynabynan qanjaryn suyryp alyp, jalaŋaş jüzin qolymen säl sipap kördi. Dirildep ketken jüregin toqtatyp Aq orda i̇esigine taiai tüsti. Däl osy sätte Abylaidyŋ yŋyranğan üni i̇estildi. Mülikten būryn üige Nūrjan kirdi. Öziniŋ säl keşigip qalğanyna ökingen Mülik i̇endi jalaŋaş qanjarynyŋ sabyn aşulana qysyp, üi işindegi dybystarğa qūlağyn tosyp tūra qaldy.
Mülikti Abylai ordasyna Qarasaqal i̇emes, Qoqan ämirşileri İerden men Nūrbota biler jibergen. Joŋğar qaupinen qūtylğan Qoqan bileri, orta jolda Abylai jasaqtary tūrğandyqtan, Qytai şaubylyn özderine qorqynyşty sanamağan, qaita Abylaidyŋ qiyn jağdaiyn paidalanyp, Syrdariiä boiynyŋ şaharlaryn basyp qaludy oilağan. Būl oiyna böget tek Abylai. Al qazirgi kezde qazaq dalasynyŋ saiasi jäne äskeri biligi Abylai qolynda. İeger ol öle qalsa, Üş jüz tağy bytyrap, qazaq handyğynyŋ byt-şyty şyğatynyna Nūrbota men İerden şek keltirmegen. Halyq degen ne? Olardyŋ oiynşa basqaratyn kemeŋgeri bolmasa qūr topyr. İendi olar Abylaidyŋ közin joiuğa tyrysty. Mine, kisi öltirgiş sūrqiiä Mülik Abylaidyŋ ordasyna osyndai qūpiiä tapsyrmamen kelip i̇edi. İeger Mülik oilağandaryn oryndap kelse, qos bi onyŋ basyna jūmaq ornatpaq bop uäde bergen...
Mülik bügin jüirik atynyŋ basyna dorba kigizip, tört aiağyna kigiz bailap, saiğa tyğyp qoiyp, iske kirisuge bel bailağan. Tek aŋdyğandai Nūrjannyŋ qasynan i̇eki i̇eli ajyramauy mūny küdiktendire bastady.
... Onyŋ Qoqannan kelgenin bir-aq adam biletin. Ol äri mylqau, äri meŋireu, öziniŋ atqosşysy özbek jigiti i̇edi. Ol Hiua hany Qoqan ämirşilerine satqan qūl bolatyn. Qoqanda i̇eki balasy qalğan. Müliktiŋ nege kelgenin mylqau bilmeitin. Tek bügin taŋerteŋ Qoqannan kelgen şabarmannyŋ oğan qağaz berip jatqanyn körip qalğan. Mülik şabarmanmen söilesip tūrğanda şatyrdy jinap jürgen mylqau qorjynğa tyğyp qoiğan sol qağazdağy «tezdet» degen sözdi oqyğan bolar degen oi Müliktiŋ denesin kenet dirildetip jiberdi. Biraq sol sätte «qoişy, äri mylqau, äri saŋyrau qūl qaidan hat tanysyn», dep özin-özi basty. Biraq qoryqqanğa qos körinedi, küdik alğan köŋil qaitadan qobalji tüsti...
Ol osylai ne isterin bilmei, mazasy ketip, äbigerlenip tūrğanda Aq ordadan Abylaidyŋ özi şyqty. Müliktiŋ jüregi jiı-jiı soqty. Abylaidyŋ boişaŋ tūlğasy ai säulesine bölenip, būrynğysynan da ūlğaiyp, aibarlana tüskendei. Biraq Müliktiŋ äkki közi onyŋ qarusyz i̇ekenin birden şalyp qaldy.
— Azyraq aua jūtqan jön bolar! — dedi Abylai ketip bara jatyp, artyna būrylyp qaramastan.
— Jaqsy, soŋyŋyzdan men i̇ereiin, — dedi Mülik, sosyn Nūrjanğa būryldy, — Nūreke, Orda i̇esigin siz küzetiŋiz... Biz joqta üige bireu-mireu kirip ketip jürmesin...
Abylaidyŋ i̇ezu tartyp kekete külimsiregenin Mülik körgen joq. Ol qolyndağy şiti myltyğy men belindegi qanjaryn şeşip alyp, Orda qabyrğasyna süiedi. Qarusyz qolbasşy däretke bararynda soŋynan i̇eretin küzetşiniŋ de qarusyz boluy i̇ejelden kele jatqan tärtip.
Abylai taŋ qaraŋğysyna közin säl üiretip tūrdy da, Ordasynyŋ oŋ jaq irgesinen i̇eki jüz qadamdai jerdegi saiğa qarai aiaŋdady. Art jağynda ilbi basyp Mülik kele jatyr. Kenet ol yşqyryndağy almas pyşağyn qynabynan suyryp aldy. Abylai säl kidirdi.
— Mynau ağaraŋdağan ne?
— Öziŋizdiŋ aq buraŋyz ğoi...
— Jaryqtyqty keşeden beri körgen joq i̇edim, kündiz Orda maŋynda bol-
dy ma?
— İä, keşke taman bir körgenimde aldyŋyzdağy sai jağasynda tūrğan-dy...
Būlar taiağan kezde aq bura ornynan türegeldi. Abylai onyŋ qalai qarap jatqanyn aŋğarmai qaldy.
— Jaryqtyğym, barsyŋ ba? — dep janynan öte berdi. Ol saidyŋ qabağyndağy qalyŋ būtağa qarai aiağyn birer basty da, art jağynan «Alla!» dep bir-aq ret baqyryp qalğan dauysty i̇estip, jalt būryldy. Dauys adam aitqysyz üreili şyqty. Abylaidyŋ jalt qarağanda körgeni — özinen bes qadamdai jerde Mülikti jelkesinen tistep ap, jerge alyp ūryp, aiağymen tarpyp-tarpyp jiberip, üstine şöge bergen aq burasy boldy. Dauys şyqqan jerge Nūrjan da, özge küzetşiler de jügirip kelgen.
— Ua, ne boldy? — dedi Nūrjan dausy dirildep. — äiteuir, öziŋiz aman-
syz ba?
Abylai aq burany körsetti.
— Küzetşi Mülikti aq bura basyp qaldy. Qazir astynda jatyr.
— Oipyrmai, ne deisiz. Oi, januar... — Nūrjan burağa qarai tūra ūm-
tyldy.
— Time! — dedi Abylai aqyryp. Nūrjan kilt toqtady. — Nesi qaldy deisiŋ.
Jūrt ne isterin bilmei tūryp qaldy. Älden uaqytta aq bura türegeldi de qara tünge kirip joq boldy.
Bir jas jigit şaqpaq tasyn ūryp, ot tūtatqan. Lap i̇etip janğan kepken quraidyŋ jaryğy qandy oqiğa bolğan jerge tüsti. Jūrt mylja-myljasy şyqqan Müliktiŋ denesi men qasynda jatqan tüsi suyq jalaŋaş qanjardy kördi. Müliktiŋ tisi aqsiyp ketken. Syqylyqtap külip jatqan adam tärizdi... Onyŋ qylyşy men sadağyn tastap ketkenin körgen Nūrjan bir sūmdyqtyŋ bola jazdağanyn i̇endi tüsindi.
— İapyrmai, ä... — dei berdi. — Aq bura bolmağanda... myna sūm sizdi öltirmek i̇eken ğoi..
Abylai ündegen joq. Aiağyn saspai basyp Ordasyna kirip ketti.
Aŋyz būl oqiğany bizge osylai jetkizdi. Tek ajaldan qūtqarylğan Abylai, Müliktiŋ «soŋyŋyzdan i̇ereiin» degen sözin i̇estigende, külimsiregen jerin ğana aŋyz aitpaidy.
Al sūltan bolsa, Aq ordağa kirip bara jatyp, keşegi hatty özine kim jaz-
ğanyn oilauda i̇edi. Ol hattyŋ şetinde «Mülik» degen, közge köriner-körinbes söz de bar-dy. Dos adam şynyn jazğan i̇eken. Ony aq bura aiqyndady. Abylai Ordasynyŋ i̇esigin aşa berip tağy külimsiredi. «Kisi alatyn bir bura on küzetşige tatidy i̇eken-au».
... Kündegi uaqytynan säl keşteu ūianğan Abylaiğa taŋerteŋ küzetşileri mylqaudy alyp keldi. Abylai i̇ekeui oŋaşa qalğan. Özbektiŋ tūnjyrağan betine ūzaq qarap otyrdy da, qolyna bor alyp, janyndağy döŋgelek stoldyŋ betine arab ärpimen:
«Keşe meniŋ basymdağy qalpaqty atyp tüsirgen sensiŋ be, jigitim?» — dep sūrady.
Mylqau bordy alyp jazumen jauap qaiyrdy.
«Menmin».
«Mergendigiŋ üşin köp rahmet!»
«Rahmetti i̇eŋ aldymen jazmyşyŋa ait».
«Mülikpen i̇ekeuiŋ qaidan keldiŋder?»
«Qoqannan...»
«Kim jiberdi?».
«Erden men Nūrbota biler».
«Qandai şaruamen?»
«Qoqan bileri senen qorqady».
Abylai «jaqsy» dep, basyn izedi. Ol türegelip i̇eŋgezerdei özbek qūlyna öziniŋ keregede iluli tūrğan qūndyz jağaly şapany men kamşat börkin kigizdi. Serikterine qūldy öziniŋ qağaz köşiretin hatşysy i̇etip alatynyn aitty. Köp keşikpei Qoqan jağyna Abylaidyŋ bes jigiti jürip ketti. Olar özderimen tilektes saudagerler arqyly, mylqaudyŋ qūldyqta jürgen i̇eki ūlyn satyp aluğa tiısti i̇edi...
... Kün Uiasynan köterilip te ülgirgen joq, Joŋğar qaqpasynyŋ bergi betinen dürkin-dürkin aiqai-şu i̇estildi. Qytai jağyna jibergen Abylaidyŋ i̇ertöleleri, tünde Fu De men Çjao Hoidyŋ äskeriniŋ qosylğan habaryn alyp keldi.
— Kelgen küştiŋ negizi atty äsker, — dedi barlauşylar. — Attary da būrynğydai i̇emes, qazaqy jylqy. Şamasy, Qaşqariiä men Ūly jüz auyldarynan tartyp alğan sekildi...
— Degenmen jaiau äskeri köp qoi, — dedi Abylai barlauşylar jasağynyŋ bastyğy Seŋgirbai batyrğa qarap, — däl bügin olar maidanğa şyğa qūiar ma i̇eken, qalai oilaisyŋ...
— Joq, bügin olar ūrysqa şyğa almaidy. Alystan şarşap keldi ğoi. Al keşegi soğysqa qatynasqandary olardan da jaman şarşağan. Tünde i̇eki myŋğa juyq ölik jinapty, oŋai ma... Al qazir olar qazan köterip, tary ornyna, bügin i̇eki i̇ese i̇etip küriş salyp jatyr... Būnysyna qarağanda Çjao Hoidyŋ äskeriniŋ aman-esen jetkenin toilamaq tärizdi. Bizge qarsy tek şamaly qalqan qoimaq oiy bar.
— Jaqsy, — dedi Abylai. — Meniŋ Ordama myŋ basy batyrlardy tegis şaqyryŋdar...
Seŋgirbai aldyŋğy şepke ketti. Jan-jaqqa qolbasşy batyrlardy jinauğa şabarmandar jöneldi.
... Abylai Ordada japadan-jalğyz otyryp, qalyŋ oiğa şomdy. İerteŋ
taŋerteŋ ne isteu qajet, sony bügin şeşui kerek. Abylai qalai şeşse,
taŋerteŋ aq bura solai qarap jatatyn bolady.
Qyrğyn ūrys bastalğaly, mine birneşe kün ötti. Qyrylğan şürşit bizden on i̇ese köp deiik, biraq Fu De me Çjao Hoiğa ol dym da i̇emes. Al qazaq i̇eline kelsek... «Aqtaban şūbyryndydan» beri äli būrynğy sanymyzğa jete almai kelemiz. Bizge ärbir jigit qymbat. Jaraidy, Fu De men Çjao Hoidyŋ osy i̇eki qolyn jeŋsin-aq, sonymen soğys bite me? Qytai boğdyhany üşinşi, törtinşi, besinşi, altynşy qolyn jiberedi... Joq, qazir qazaq i̇eliniŋ Qytaidyŋ myŋ basty aidaharyna qarsy tūra alar därmeni joq... Ol aidahardyŋ qolyna tüsken qazaq rulary äzirge şydai tūrsyn...Tiri qalu üşin suyr bolyp jerge kirip, tauteke bop qūzğa şyqsyn, äiteuir, qūryp ketpeudiŋ jolyn izdesin... Al, qazir bizdiŋ boryşymyz nede? Şürşitke qazaqtyŋ oŋai jau i̇emes i̇ekenin körsetip, äskerimizdi aman-esen i̇elimizge qaitaruymyz kerek. Şürşit soŋymyzdan qumaq bolsa, sonda körsin bizdiŋ küşimizdi. Ärine, aqyly su bop ketpese bizdi qumaidy... Qumasa teŋbe-teŋ tüsken bop airylamyz...
Al äskerimizdi qaitken künde de aman saqtauymyz qajet. Qoqan bileri Mülikti bosqa jiberip otyrğan joq qoi. Olardyŋ oiy ap-aiqyn: şürşitter qazaq jauyngerlerin qyryp jatqanda, sūrqiiä Mülik qazaqtyŋ bolaşaq hanyn öltiredi... sol kezde Qoqan ämirşilerine kim qarsy tūra alady? Baz baiağy qazaq i̇elin talan-taraj i̇etip, talap almaq. Ärine, qoqan bileri özderine i̇eŋ qolaily jerlerdi küni būryn belgilep qoiğandary da mälim, äitpese Aral teŋizi tūsynda olardyŋ jasaqtary tekke körinbese kerek-ti. Şürşit şapqynşylyğy olardyŋ oiyna da keler i̇emes. Alla-tağala özinen özi saqtap qalatyndai köredi. Şürşit pen Qoqan ämiratynyŋ ortasynda qazaq qoldary tūr. Nadir-şahtyŋ Hiuadağy qūldary da Qytai aidaharynyŋ bar i̇ekenin i̇esterinen şyğarğan. Bar ainaldyratyny qazaq i̇eli. Bizge tiıspegen, köz alartpağan bir künderi joq. Qytai boğdyhandary alda-jalda qazaq äskerin qūrta alsa, şürşitten būlar aman qala ma? Ögizge tuğan kün būzauğa da tumai ma? İä, söitedi. Al, kenet olar bizben birikken künde de, Qytai aidaharyna Qoqan men Hiua da tötep bere almaidy... Sondyqtan äzirge...
— Bügin tünde biz keiin şeginemiz, — dedi Abylai, batyrlar äskeri keŋeske jinalyp bolğan soŋ, — artymyzda quğynşylarğa tötep beretin bolmaşy qalqan ğana qalady.
Üi işi tyna qaldy. Yzyŋdap ūşqan masanyŋ dybysy ğana i̇estiledi. Batyrlarda ün joq...

Click or select a word or words to search the definition