Köşpendiler - II - Jantalas

Qazaq äskerleriniŋ tegeurinine şydai almai, joŋğarlardyŋ tūtas qūrğan şebi būzylyp, i̇endi maidan üzilgen jeke-jeke toptardyŋ, qoldardyŋ aiqasyna ainaldy. Osy kezde onsyz da qyzyl qanğa būialğan älem betin būrynğysynan da qyzarta tüsip, kün de batty. İeki jaq ölikterin jinap kömuge ūrystaryn toqtatty. Bügingi küngi ūrysta Joŋğar jağynan qyrylğan adam qazaqtardan anağūrlym köp bop şyqty. Osylai joŋğar men qazaq arasyndağy qandy ai-
qastardyŋ jaŋa belesi aşyldy. Būl qazaq i̇eliniŋ joŋğar qontaişylaryn müldem jeŋip, atameken jerinen quudyŋ i̇eŋ alğaşqy aiqasy i̇edi.
Abylai öz şatyryna kelgennen keiin, bağanağy qalmaq zeŋbirekterine japadan-jalğyz qarsy şauyp, bügingi jeŋiske jol salğan qyzdy izdetti. Būl Qabanbai batyr men qazaqtyŋ batyr qyzy Gauhardan tuğan jas Nazym i̇eken. Büldirşindei jas qyzdyŋ osynşama i̇erlik körsetkenine riza bolğan Abylai, belindegi som altynnan soğylğan jaŋa belbeuin şeşip berdi.
Abylai basqarğan osy soğys i̇eki aiğa sozyldy. Qazaq äskeri Jaŋaqorğandy, Şymkentti alyp Türkistanğa taiady. Soltüstiktegi Bögenbaidan da Sairam men Sozaqty aldyq degen habar keldi. Batyr Baian qoly da Talas özenine taiai tüsti. Jänibek batyrdyŋ da qoly Qaraqalpaq jerinen joŋğarlardy Syrdyŋ joğarğy sağasyna qarai syrğyta bastady. İendi amal joq, Tsevan-Dorji Abylaidan bitim sūrauğa mäjbür boldy. Abylaidyŋ da būl bitimge könbestik lajy joq-ty. Üş ai boiy, Arqadağy üilerinen alys jerde ūrysqan qazaq jauyngerleri de äbden qajyğan-dy. Joryqqa attanğan jauyngerlerdiŋ besten i̇eki bölegi qaza tapty. Būl jaŋadan basyn qosyp, i̇el bolyp kele jatqan qazaq jūrtşylyğyna osal soqqy i̇emes-ti. Onyŋ üstine Abylai būl jolğy jeŋisterin Joŋğar handyğyn şyn küiretudiŋ basy dep sanamağan. Qazaq handary tügil, Qytai boğdyhanymen alysuğa jarap kelgen joŋğar qontaişylarynyŋ äli de küşi mol i̇ekenin ol jaqsy biletin. Qysylyp bara jatsa Tsevan-Dorji Qytai boğdyhanyna bas iıp, sol şekaradağy köp äskerin keiin şaqyryp, qazaq i̇eline tögedi. Tipti єytaidan da järdem alady. Sonda Abylai oğan ūrystan äbden qajyğan jigitterimen qalai tötep beredi? Tağy bir i̇esten şyğarmaityn jait, küz bolsa kelip qaldy. Ar jağynda qylyşyn jalaŋdatyp qys tūr. Şarua jaiyn oilamasa da bolmaidy.
Abylai Tsevan-Dorjidyŋ jibergen i̇elşisin qūrmetpen qarsy aldy. Ūzaq sözderden keiin, Orta jüzdiŋ hany Äbilmämbettiŋ qaramağyna Sozaq, Sairam, Mankent, Şymkent sekildi üş ai ūrysyp joŋğarlardan tartyp alğan birneşe qalalardy qaldyryp, Türkistan şahary men onyŋ uälietin qazaq i̇eline tegis qaitaryp beru mäselesi aldağy uaqytta tağy qaralmaq bop kelisildi. Qazaq i̇elinen joŋğar qontaişysy alyp tūratyn alym-salyq kölemi de äjeptäuir azaityldy. Qazaq handarynyŋ qaramağyna Syrdariiänyŋ tömengi jağy men Talas özeniniŋ Jaŋğy qalasy tūrğan jerine deiin qaitarylmaq boldy. Ärine, joŋğarlardyŋ būrynğy jağdaiy bolsa, Tsevan-Dorji būnyŋ birine de könbes i̇edi, i̇endi amal joq könu kerek. Öitkeni onyŋ art jağynda da qys boiy ūiyqtap, jaz şyğa basyn kötergen aidahar tärizdi, küşeiip kele jatqan Qytaidyŋ boğdyhany Tszin-Lun bar...
Osyndai abyroiğa jetken Abylai, jan-jaqtağy batyrlaryna:
— Biylğa soğys osymen bitti. İendi attyŋ basyn i̇elge būramyz, — dep būiryq berdi.
Özi Arqağa köşuge ülgirmei, Sozaq töŋireginde qalyp qoiğan Äbilmämbet hannyŋ ordasynda az kün aialdamaq boldy. Han nemere inisiniŋ qūrmetine ülken toi jasap, syi-qūrmet körsetip jatqanda, üige asyğa basyp Köteş aqyn kirdi, Ol ükili dombyrasyn i̇eŋkildete jylatyp qūia berdi. Mäz-meiram bop quanyşqa bölenip otyrğan Abylai:
— Jarqynym-ai, küiiŋ qalai zarly i̇edi, sai-süiegimdi syrqyratyp jiberdi ğoi, Janai ūlym aman ba? — dedi.
Sonda Köteş:

Altyn kün kim quanar batqanyna,
Aqqudy kim quanar atqanyna.
Janaiyŋ jau qolynan qaza tapty,
Eline i̇endi jürgeli jatqanynda, —

dep, joq jerden on jeti jasar Janaidy joŋğardyŋ bir qaraqşysy öltirip ketkenin habarlaidy.
Kördei tūnşyğyp tyna qalğan üi işinde, kenet bulyğyp öksigen dauys şyqty. Būl Janaimen tüidei qūrdas jäne osy joryqta onymen jan aiaspastai dostasqan bala jyrau Köteştiŋ öksigi i̇edi.
Oiyn-toi bylai qaldy. Abylai «ah» ūryp, tösekten basyn kötermei jatyp aldy. Janai ölimine Oljabai jazyqtydai, osy saparda balasymen birge bolğan batyrğa sūltan til qatpai qoidy. Abylaiğa köŋil aityp, sonau Arqadan qaz dauysty Qazybek bi, Ūly jüzden Töle bi, Kişi jüzden Bala bi keldi. Būl üş bidiŋ kelui Abylaidy Üş jüzdiŋ i̇eli özine kösem i̇ete bastağanynyŋ belgisi i̇edi.
Sonda qaz dauysty Qazybek:
— Ua, Abylai, Üş jüziŋ üş aqqan özen i̇edi, solardyŋ tabysqan jerindegi sen bir bäiterek i̇ediŋ. Bäiterekti dauyl ūrmas pa, japyrağy onyŋ tüspes pe, būtağy onyŋ synbas pa? Qūdai ma i̇ediŋ tetigin ūstağan būl jalğannyŋ, būnyŋ ne, bir balam öldi dep jatyp alğanyŋ? — dese, Tätiqara jyrau:

Üş jüzdiŋ balasy
Aqyldasyp, syrlasyp,
Han kötersek dep i̇edi.
Üş jüzdiŋ balasyn
Bir balasyndai körmedi.
At qūiryğyn üziŋder,
Allalap atqa miniŋder,
Han talau i̇etip alyŋdar!

degen aşuly tolğauyn aityp i̇edi.
— Jön aitasyŋdar! — dep Abylai basyn köterdi.
Mine, osyndai Ordağa bir kezde Köteş aqyn tağy kirdi. Bū joly ol küi tartqan joq. Bosağada bir tizerlep otyra qaldy da, közinen jasy sorğalap, aşy dauyspen aŋyratyp qūia berdi:

Üş jüzge ua, Abylai, qaiğyŋ aian,
Kez jetti qara būlttan i̇endi ūian.
Tağy da suyq habar äkep tūrmyn
Öltirdi Oljabaidy qaşqyn nūian...

Abylai basyn töseginen jūlyp aldy.
— Ua, jarqynym, jöniŋdi aitşy, ne deisiŋ?
Köteş aqyn i̇endi Oljabaidyŋ qalai qaza bolğanyn aityp berdi. İekeui öz qostaryna qaityp bara jatyp, jolai ädemi bir äuen i̇estidi. Oljabai seriginiŋ «qazaq äni i̇emes, qalmaq äni tärizdi. Sirä, qorşaudan şyqqan tūtqyndar boluy kerek» degenine qaramai:
— Joŋğarlar bolsa qaitedi, qazir bitimimiz bar i̇emes pe? — dep bolmaidy.
Būlar än şyqqan tūsqa taiap kelgende, janğan otty qorşai otyrğan Joŋ-
ğardyŋ qaşqyn jauyngerlerin köredi. Attarynyŋ basyn būryp ülgirmeidi. Qaraŋğy tünge qarap atqan sadaq oğy sauytsyz kele jatqan Oljabaidyŋ däl kökireginen kep qadalady. Oljabaidyŋ tek:
— Düniege kelgen soŋ öluge de tiıstisiŋ, — deuge şamasy keldi. — Amal qanşa, armanda ketip baram. Biraq men ölsem de meniŋ armanym jetinşi ūrpağymda bir qaitalanady. Bir äuletim özim tärizdi batyr jäne asqan jyrau bolady, — dedi de közin jūmdy...
— İä, Oljabai öleŋdi jaqsy köretin i̇edi, — dedi Abylai. Sodan keiin töseginen türegelip, sauyty men qaruyn äkeludi būiyrdy.
Oljabaidyŋ aitqany keldi. Jetinşi ūrpağynda tağy bir ūl tudy. Halyq oğan arğy babasynyŋ atyn berdi. Ol jas i̇edi, biraq asqan daryndy, tamaşa aqyn boldy...

II

Manjurlardyŋ ataqty qolbasşysy Fu De basqarğan qara qūrttai qainağan Qytaidyŋ jaiau äskeri Altynemel qyrqalarynan üşinşi ret keiin asyp tüsti. Bügin taŋ atqaly Abylaidyŋ qalyŋ qoly üşinşi märtebe şabuylğa şyqty. Osy üş şabuyldyŋ üşeuinde de јytai äskeri Ile özeni men Altynemel adyrlarynyŋ arasyndağy oipatqa jetip, qazaq jigitteriniŋ tegeurinine şydai almai keiin qaşty. Maidanda qyruar ölikteri qaldy. Abylai «osy joly jeŋdim-au, i̇endi bettei almas» dep oilağan saiyn tağy qarsy jaqtağy belesten şūbyryp tüsip kele jatqan Qytai äskerin köredi. Qanşa qyrsaŋ da, bitpeitin qūmyrsqa syndy. Onyŋ üstine Qytai äskerleriniŋ arğy jağyna baryp qaitqan i̇ertölelerdiŋ aituy boiynşa, işkeri jaqtan qaptap Qytaidyŋ i̇ekinşi qolbasşysy Çjao Hoidyŋ äskeri taiap qalğan körinedi. Deni atty äsker desedi. Tūlğasy tūrymtaidai jylqy mingen Qytaidyŋ atty äskeri qazaq jigitterine bälendei qorqynyşty da i̇emes-ti. Jauyngerleri at üsti ūrysyna şorqaq... Biraq Qytaidyŋ qanypezer, qattylyqtarymen aty şyqqan i̇eki qolbasşysynyŋ äskeri tüiise qalsa, ärine, qazaq qoly şeginuge mäjbür bolady. Būndai jağdaida Qytai äskerinen keiin şeginu degen söz — qazaq jerine i̇ekinşi «Aqtaban şūbyryndy» keltirumen birdei. Sondyqtan da Abylai törtinşi şabuylğa daiyndaldy. Qaitkenmen de Fu De men Çjao Hoidyŋ äskerin oisyrata jeŋse, äli de ümit bar. Joq, bū joly Abylai jauyn jeŋe almaidy. Öitkeni aq tüiesiniŋ bügingi jatysy oğan ūnamağan.
Aq tüie kenjesi Janai qaza tapqan joŋğar joryğynan qaitysymenen paida bolğan. Qaiğydan äli seiile qoimağan Abylai sol küni i̇erte tūryp, Aq Ordadan şyqqan. Küzdiŋ qara suyğy kelip qalğan i̇eken. Bir-eki künnen keiin auly qysqy qonysy Kökşeniŋ qoinauyna köşpek. Qysty qalai ötkizudiŋ qamyn oilap tūrğan Abylai kenet auyl syrtyndağy aq tüiege közi tüsti. Müşe bitisi özgeşe, iri, jüni süttei appaq, şudalary şūbatylyp jerge tüsken. Abylai baiau basyp qasyna bardy. Tüie ürikken joq. Mūrny tesilmegen, üstine qom salynbağan. Är örkeşi baladai. Abylai tağy taiai tüsip i̇edi, ol tairaŋdai şauyp bel asyp ketti... İerteŋine taŋ atyp kele jatqanda Abylai tağy syrtqa şyqty, tağy aq tüieni kördi. Abylai jaqyndap i̇edi, qaşpady, üiine qarai bettep i̇edi, soŋynan i̇ere jürdi. Sol qys aq tüie Abylaidyŋ tüielerimen birge boldy. Qys qandai qatty bolsa da, Abylaidyŋ birde-bir qotyr i̇eşkisin qasqyr tartqan joq, qotyr taiy borannan yğyp, jylymğa tüsip şyğynğa ūşyramady. Jūrt būl tüieni Abylaidyŋ yrysy, kiesi dep jorysty. Būl aq tüieniŋ şyn ğajap qasieti keiin baiqaldy. Abylai jaz şyğa küngeii men künşyğysynan mazasyn ala bergen joŋğar äskerine tağy qarsy attanbaq boldy. Sūltan keŋesi İertis jağasynyŋ torğauytyna ma, älde Ile boiynyŋ oiratyna ma, qaisysyna joryqqa şyğudy şeşe almai tarasty. Abylaidyŋ taŋerteŋ özgeden i̇erte tūratyn i̇ejelgi ädeti. Dalağa şyqsa, aq tüie orda syrtynda jatyr i̇eken. Basy künşyğysqa qarağan. Tüieniŋ būryn ünemi künbatysqa qarap jatatynyn biletin Abylai kenet bir oiğa keldi. «Jūrt būl tüieni meniŋ kiem dep bosqa aitpaityn tärizdi ğoi, osy joly aq buranyŋ körsetken jağyna attanaiyn». Ol osy aitqanyn oryndady. Joly bolyp qaitty. Sol künnen bastap aq burany joryqqa attansa, özimen birge ala şyğatyn bolğan. Aq bura i̇erteŋ ūrys degen küni basyn qai jaqqa salyp jatsa, Abylai sol jaqtağy jauyna attanatyn jäne ünemi jeŋip qaitatyn.
Al osy joly Abylai Arqanyŋ bar äigili batyrlaryn i̇ertip, Ileniŋ joğarğy jağynan basa-köktep kirgen Qytai äskerine qarsy joryqqa attanğanda, jolai ol «Abylai asuynyŋ» üstine tünegen. Taŋerteŋ özgelerden i̇erte tūryp, äskerin aralap kele jatyp, aq buranyŋ Ileniŋ oŋtüstik boiyna i̇emes, soltüstikke qarap şögip jatqanyn kördi.
Abylai i̇endi jolym bolmaidy i̇eken dep keiin qaitudy da oilady, biraq qaptap kele jatqan Qytai äskeri i̇eger aldynan qarsylyq körmese, qazaq jerin basyp alar dep qauiptenip, «ne bolsa da nartäuekel!» dep, kele jatqan betinen taimağan. Üş künnen bergi ūrysta Fu De äskerin birneşe ret toitaryp keiin yğystyrğanmen de, jüreginiŋ küpti bolyp, öz isine özi senbei älsin-älsin qauiptene berui de sol aq buranyŋ teris būrylyp jatuynan i̇edi.
äitse de üş künnen beri Fu Deni bet baqtyrmai tūrğan Abylai, Çjao Hoi jetpei tūryp tağy bir qimyldaiyn dep, öz äskerine kezekti būiryğyn berdi.
— Batyr Baian qolyn qazir keiin şegindirip, Ileniŋ oŋ jağasyndağy anau jide toğaiyna barsyn, Çjao Hoi atty äskeri bizge qarsy attansa, bir büiirinen tisin. Al Syrymbet batyr jauyngerlerin myna qyrqanyŋ arğy betinde tasada ūstasyn!
Abylaidyŋ būiryğyn alysymenen qazaq jauyngerleri Ileniŋ tūmandy şat-
qaldary jūtqandai, özen boiyndağy jide, tal, qamysty qoinaularğa kirip közden ğaiyp boldy. Tek töbe bastarynda barlauşylar ğana qaldy. Olar Qytai äskerleriniŋ dabyldaryn ūryp, jaŋa şabuylğa daiyndala bastağanyn i̇estip jatty...
... İä, qazir qazaq jerine joŋğar jasaqtary i̇emes, Qytaidyŋ kök temirmen qūrsanğan qalyŋ äskeri kele jatyr. Qytai imperiiäsyn jer şarynyŋ kindigi dep sanaityn, aspan balasy — boğdyhandar şekara degen ūğymdy tipti bilmeitin. Qytai jauyngeri jetken jerdiŋ bäri Qytaidiki dep oilaityn. Sol sebepten de Qytai boğdyhany qazaq degen köşpeli i̇eldi öziniŋ degenine birjola köndirmek bop, toqsan myŋ äskeriniŋ betin qazaq dalasyna qarai būrğan.
Osynyŋ aldynda ğana ūly Joŋğar tragediiäsy aiaqtalğan. Körşiles joŋğar men qazaqty birine-birin aidap salyp kelgen Qytai men Mançjuriiä bileuşileri i̇endi özderine aianbai qimyldaityn mezgil tudy dep şeşken. Qazaq pen joŋğar birin-biri äbden qansyratyp boldy dep oilağan. Tek i̇endi olarğa jaraly qos jolbarysty ūryp alu ğana qalğan. Jäne tezirek ūryp alğysy da kelgen. Öitkeni, öziniŋ işki bülinşiligin jūia almai jatqan Rossiiä Ortalyq Aziiänyŋ isterine tikelei kirisuge äli de daiyn i̇emes i̇edi.
Bir myŋ jeti jüz qyryq besinşi jyly Qalden Tseren öldi. Ūly qontaişy ölisimen onyŋ balalarynyŋ arasynda taqqa talasu bastaldy. Būl talasty jeŋip bir myŋ jeti jüz qyryq jetinşi jyly taqqa Qalden Tserenniŋ ortanşy ūly, nağaşylary Çoras aq süiekterine arqa süiegen Tsevan-Dorji sailandy. Bir myŋ jeti jüz i̇elu üşinşi jyldyŋ aiağynda ony öziniŋ tuğan ağasy Lamo Dorji öltirdi. Osy jyldan bastap Joŋğar memleketiniŋ işi qym-ğuyt talasqa ainaldy. Qontaişy tağyna i̇endi Qalden Tserenniŋ nemeresi Amurasana men Lamo Dorji qyrylysty. Būl talasty, äsirese, Abylai jaqsy paidalana bildi. Ol keide şeşesi qazaq Amurasananyŋ qoltyğyna su bürkip, keide Lamo Dorjiğa azdağan atty äsker berip, qazaq i̇eline äbden tizesi batqan Joŋğar memleketin birjola älsiretudi közdedi. Aqyrynda Qytai boğdyhanynyŋ kömegimen Joŋğar qontaişysy Amurasana boldy. Biraq būl kezde Joŋğar imperiiäsynyŋ tağdyry şeşilip te qalğan-dy.
Qytai äbden jaulap alyp, altyn taqqa öziniŋ Tsin dinastiiäsyn otyrğyzğan Mançjuriiä feodaldary Qytai boğdyhandarynyŋ basqynşylyq saiasatyn qaitadan jandandyrdy. Qytai men Joŋğar arasyndağy ädettegi bir qantögis janjaldy syltau i̇etip, Fu De men Çjao Hoi generaldar basqarğan Qytaidyŋ toqsan myŋ äskeri Joŋğar jerine basa-köktep kirdi. Būl jolğy Qytai-mançjur äskeriniŋ joryğy ädettegi ūrysqa ūqsamady. İeki aidyŋ işinde Qytai imperatory Tszin Lun jibergen toqsan myŋ äsker özinen üş i̇ese kem jäne bölşektengen joŋğar jasaqtarynyŋ kül-talqanyn şyğardy. Bir milliondai halqyn qyrdy. Söitip bir kezdegi küşti köşpeli memleket birjolata qūrydy. Amurasana bas sauğalap qazaq jerine qaşty...
Keşe ğana öz qolymen bauyzdamaq bolğan nağaşy jūrty ony qūrmetpen qarsy aldy. Abylai üstine üi tigip, aldyna üiirlei jylqy saldy. Biraq köp keşikpei Amurasana sol jyly qazaq jerine Qytailar äkelgen ūly apat — qara şeşekten Tobylda qaitys boldy.
Söitip şyğystağy bir aibyndy memleket körer közge qūryp ketti. Joŋğar qaqpasynan soqqan jel qazaq dalasyna ūzaq uaqytqa deiin jylymşy qan men öliktiŋ sasyq iısin äkep tūrdy. Qūzğyn qarğalar i̇endi sol qan iısi şyqqan jaqqa qarai ūşty...
Mūny körgen qazaq i̇eli şoşyp ketti. Qytai men öz dalasynyŋ arasynda tūrğan joŋğar handyğynyŋ joq bolyp ketuinen qandai qauip tuğanyn ol birden ūqty. İendi şyğysqa ürke qarady. Qytai boğdyhandary men qazaq batyrlary būryn da san şaiqasqan. Tipti Qytaidyŋ Tan dinastiiäsy kezinde de qazaq i̇eli üş jüz jyl küresip, jeŋgizbegen. Ras, Qytai äskeriniŋ keibir kezeŋderde qazaqtyŋ köne jeri Kökşe teŋiz — Balqaşqa deiin jetken şağy bolğan. Biraq tūraqtai almağan. Soŋdaryna küigen qala, küizelgen dalany qaldyryp qaityp otyrğan. Al būl jolğy Qytai boğdyhanynyŋ qanişerlik qylyğy özgeşe körindi. İendi qazaq i̇eli alystağy ajdahanyŋ ysqyrğanyn ğana i̇emes, arandai aşqan auzynan qanjardai tisteri aqsiyp, özin jūtuğa kele jatqanyn bildi. Sol sebepten de, būryn qazaq jerinde orys bekinisteri salyna bastağanyna kümändanyp kelgen Būqar jyrau:

Şürşit keledi degen söz bar-dy,
Kökten tüsken tört kitap
«Enjil» atty kälämda,
Eger şürşit kelmesin,
Eger şürşit qaptasa,
Alyp bir jeidi aqtaryp
Kömuli körden deneŋdi, —

dep, Qytai äskeriniŋ qorqau qasqyrdan kem i̇emes jauyzdyğyn aityp, jūrtty küni būryn ūly aiqasqa şaqyra bastady. Qazaq i̇eliniŋ basyna būl kezde tağy bir qara būlt töne tüsken. Būl qara būlt Qoqan handyğy jağynan kele jatty.
El büligi qaşanda bolsa bileuşilerden şyqqan. Joŋğar memleketiniŋ
joiyluymen bailanysty, Syrdyŋ joğarğy jağynda köşip jürgen qypşaqtardyŋ ämirşileri Narbota bi men İerden batyr Taşkent, Türkistan, Arys sekildi Syrdyŋ orta tūsyndağy qalalardyŋ Qoqan handyğyna köşuine kömektese bas-
tady. Būl qalalar joŋğar qontaişysynyŋ qaramağynan bosansa da, i̇endi Qoqan handyğyna bağynyşty bolar qaupi tuğan. Qoqan handyğy da i̇endi Taşkent pen Türkistan uälietterine jatatyn şaharlardy birtindep basyp aluğa ainaldy. Qazaq i̇eline i̇eki jaumen alysar auyr kün tudy.
Joŋğariiä men Qaşqariiäny oŋai alğan Qytai boğdyhany qazaq jerine ğana i̇emes, tipti Samarqant, Būqar, Hiua, Qoqanğa da auyz saluğa baratynyna Abylai şek keltirmedi. Ögizge tuğan kün būzauğa da tuatyny kümänsiz. Sol sebepten de Abylaidy, kökjal qasqyrdyŋ bir şabuynan qalmaityn İerden men Narbota bilerdiŋ äreketi i̇emes, qaterli ajdaha Qytai boğdyhany qobaljyta berdi. Al, Samarqant, Būqar, Qoqan ämirşilerine aqyl kirip, būğan kelip qosylğanşa, qazaq dalasy aidahardyŋ öŋeşinen ötip ketpesine kim kepil? Mine osyny oilağan Abylai jaz ortasy bolmai Üş jüzge ūran salyp, bar äigili batyrlaryn jinap, Kökşe teŋiz tübinen künşyğysqa qarai qalyŋ qolmen joryqqa attanğan. Ilemen joğary köterilip, qūmyrsqadai qaptap kele jatqan Çjao Hoi men Fu Deniŋ äskerine qarsy jürgen.
ärine, Abylai Qytai imperiiäsyn jeŋe qūiam dep oilağan joq. Onda basqa da oi bar i̇edi. Qazaq i̇eliniŋ basy qaşanda syrttan jau kelgende ğana birigetin, Abylai sodan ümit i̇etti. Keşikpei sūltan joramaly şyndyqqa ainala bastağan. «Qara Qytai qozğalsa — aqyrzaman bolady» dep besiktegi balasyna ösiet aityp qorqytyp, qazaq rulary kele jatqan jauynyŋ şyn qauipti i̇ekenin tüsinip, bastary biriguge ainaldy. Basqynşy jaudan aman qaludyŋ birden-bir joly Üş jüz bop odaqtasuda ğana i̇ekeni aiqyndalyp qalğan. Sondyqtan da Abylai saiasatynyŋ jarşysy Būqar jyrau:

Şürşit kelse, Syrğa köş,
Işetūğyn suy bar

dep, jan saqtaudyŋ jolyn ğana aityp qoimai:

Būl, būl üirek, būl üirek,
Būl üirektei bolyŋyz,
Sudan suğa şüigumen,
Kölden kölge qonyŋyz.
Ainala almai at ölsin,
Aiyra almai jat ölsin.
Jat boiynan tüŋilsin,
Bäriŋiz bir i̇eneden tuğandai bolyŋyz, —

dep i̇el birligine şaqyrdy. İel birligi — jau betine ūstar qalqan. Qytai äskeriniŋ qazaq jerine kirui, qazaq ūğymynda — ordaly jylannyŋ keluimen teŋ. Osyndai jağdaida aq tüieniŋ maidan aşylar jaqqa qaramai qyryndap jatuy jūrtqa tüsiniksiz-aq. Būl qandai yrym? Būnyŋ syry tek äzirşe Abylaiğa ğana aian...

... Qyr basynda tūrğan Abylai i̇endi Būqar jyrauğa būryldy.
— Jyrau, bügin aq tüieniŋ qyryn şögip jatqanyn kördiŋiz be? — dedi ol, — jamandyqtyŋ belgisi bolmasa netsin...
Būqar jyrau Qytai äskerleriniŋ törtinşi ret şabuylğa şyqqanyn qarauda i̇edi. Qara qūrttai qaptap keledi. Bir qazaqqa jiyrma Qytai jabylğaly kele jatyr. Basym küşke şydai almai, qazaq qolynyŋ bir jaq şeti japyrylyp keiin şegine tüskenin Būqar jyrau jaŋa aŋğardy. Birte-birte qazaq äskeriniŋ hali qiyndai berdi. Ömir boiy işer asqa jarymai ötken, biraq öz ämirşileriniŋ zorlauymen soğysqa äkelingen Qytai äskeri şabuylğa şyqqanda ölgen tirilgenderin bilmeitin. Älde qorlyq ömirden ölgenderin artyq köre me, qarsy jauğan oqqa keudelerin tosa, ünemi alğa ūmtylatyn. Osyny körip tūrğan Būqar jyrau Abylai sūrağyna asyqpai jauap qaitardy.
— Qasqyrdan qoryqqan qoişydan jaqsy küzetşi şyğa qoimaidy. Jauyŋdy jeŋgiŋ kelse, i̇eŋ aldymen öziŋe-öziŋ sen. Äitpese bärimiz birdei apatqa ūşyraimyz.
— Köŋilimde bir küdik bar. Odan qalai qūtylam?
— Jeŋetinine senbei maidanğa şyqqan qolbasşynyŋ ömiri ūzaq bolmaidy. Ondai keseldiŋ bir ğana i̇emi bar...
— Ol qandai i̇em?
— Ajal.
— Ajal?
— İä, ajal. Ol qandai dauasyz keselden de qūtqarady, — dep Būqar jyrau qazaq qolynyŋ japyrylyp bara jatqan qanatyn körsetti. — Şap qazir ana tūsqa! Ne ajal tabasyŋ, ne öziŋe-öziŋ senbeitin aurudan aiyğasyŋ.
Abylai būğan bir auyz söz aitqan joq. Jalynqūiryğyn tebinip qap, jyrau körsetken maidan alaŋyna qarai şaba jöneldi.
Būqar jyrau atynan tüsti. Moinyna belbeuin salyp, bir tizerlei otyryp, allasyna «aqsarbas» aityp, jalbaryna bastady. Ärine Būqar jyraudyŋ qūdaiğa bağyştağan sözin dini adamdardyŋ bireui i̇estise, «qūran sözin qor i̇ettiŋ!» dep söger i̇edi, öitkeni, onyŋ auzynan qūdaiğa jalbarynudan göri, ūran şaqyruğa ūqsas, i̇ereuildi jyr tizbegi ağytylyp jatqan.
Abylaidyŋ jalğyz şapqanyn körgen qazaq jigitteri şeginudi toqtatyp, jauğa qarai lap qoidy.
— Abylai! Abylai!
— Aruaq! Aruaq!
Taudan qūlağan tastardai, ölgen-tirilgenderine qaramağan sadaqşy, naizager qalyŋ qol aldaryndağy şärke tabandy, qara qalpaq, qara şapandy jaiau äskeriniŋ aldyŋğy şebin kül-talqanyn şyğaryp, keiin qua bastady.
Qaityp oralğan Abylai Būqar jyrauğa:

Click or select a word or words to search the definition