Köşpendiler - II - Jantalas

Qazaq äskerleriniñ tegeurinine şydai almai, joñğarlardyñ tūtas qūrğan şebi būzylyp, i̇endi maidan üzilgen jeke-jeke toptardyñ, qoldardyñ aiqasyna ainaldy. Osy kezde onsyz da qyzyl qanğa būialğan älem betin būrynğysynan da qyzarta tüsip, kün de batty. İeki jaq ölikterin jinap kömuge ūrystaryn toqtatty. Bügingi küngi ūrysta Joñğar jağynan qyrylğan adam qazaqtardan anağūrlym köp bop şyqty. Osylai joñğar men qazaq arasyndağy qandy ai-
qastardyñ jaña belesi aşyldy. Būl qazaq i̇eliniñ joñğar qontaişylaryn müldem jeñip, atameken jerinen quudyñ i̇eñ alğaşqy aiqasy i̇edi.
Abylai öz şatyryna kelgennen keiin, bağanağy qalmaq zeñbirekterine japadan-jalğyz qarsy şauyp, bügingi jeñiske jol salğan qyzdy izdetti. Būl Qabanbai batyr men qazaqtyñ batyr qyzy Gauhardan tuğan jas Nazym i̇eken. Büldirşindei jas qyzdyñ osynşama i̇erlik körsetkenine riza bolğan Abylai, belindegi som altynnan soğylğan jaña belbeuin şeşip berdi.
Abylai basqarğan osy soğys i̇eki aiğa sozyldy. Qazaq äskeri Jañaqorğandy, Şymkentti alyp Türkistanğa taiady. Soltüstiktegi Bögenbaidan da Sairam men Sozaqty aldyq degen habar keldi. Batyr Baian qoly da Talas özenine taiai tüsti. Jänibek batyrdyñ da qoly Qaraqalpaq jerinen joñğarlardy Syrdyñ joğarğy sağasyna qarai syrğyta bastady. İendi amal joq, Tsevan-Dorji Abylaidan bitim sūrauğa mäjbür boldy. Abylaidyñ da būl bitimge könbestik lajy joq-ty. Üş ai boiy, Arqadağy üilerinen alys jerde ūrysqan qazaq jauyngerleri de äbden qajyğan-dy. Joryqqa attanğan jauyngerlerdiñ besten i̇eki bölegi qaza tapty. Būl jañadan basyn qosyp, i̇el bolyp kele jatqan qazaq jūrtşylyğyna osal soqqy i̇emes-ti. Onyñ üstine Abylai būl jolğy jeñisterin Joñğar handyğyn şyn küiretudiñ basy dep sanamağan. Qazaq handary tügil, Qytai boğdyhanymen alysuğa jarap kelgen joñğar qontaişylarynyñ äli de küşi mol i̇ekenin ol jaqsy biletin. Qysylyp bara jatsa Tsevan-Dorji Qytai boğdyhanyna bas iıp, sol şekaradağy köp äskerin keiin şaqyryp, qazaq i̇eline tögedi. Tipti єytaidan da järdem alady. Sonda Abylai oğan ūrystan äbden qajyğan jigitterimen qalai tötep beredi? Tağy bir i̇esten şyğarmaityn jait, küz bolsa kelip qaldy. Ar jağynda qylyşyn jalañdatyp qys tūr. Şarua jaiyn oilamasa da bolmaidy.
Abylai Tsevan-Dorjidyñ jibergen i̇elşisin qūrmetpen qarsy aldy. Ūzaq sözderden keiin, Orta jüzdiñ hany Äbilmämbettiñ qaramağyna Sozaq, Sairam, Mankent, Şymkent sekildi üş ai ūrysyp joñğarlardan tartyp alğan birneşe qalalardy qaldyryp, Türkistan şahary men onyñ uälietin qazaq i̇eline tegis qaitaryp beru mäselesi aldağy uaqytta tağy qaralmaq bop kelisildi. Qazaq i̇elinen joñğar qontaişysy alyp tūratyn alym-salyq kölemi de äjeptäuir azaityldy. Qazaq handarynyñ qaramağyna Syrdariiänyñ tömengi jağy men Talas özeniniñ Jañğy qalasy tūrğan jerine deiin qaitarylmaq boldy. Ärine, joñğarlardyñ būrynğy jağdaiy bolsa, Tsevan-Dorji būnyñ birine de könbes i̇edi, i̇endi amal joq könu kerek. Öitkeni onyñ art jağynda da qys boiy ūiyqtap, jaz şyğa basyn kötergen aidahar tärizdi, küşeiip kele jatqan Qytaidyñ boğdyhany Tszin-Lun bar...
Osyndai abyroiğa jetken Abylai, jan-jaqtağy batyrlaryna:
— Biylğa soğys osymen bitti. İendi attyñ basyn i̇elge būramyz, — dep būiryq berdi.
Özi Arqağa köşuge ülgirmei, Sozaq töñireginde qalyp qoiğan Äbilmämbet hannyñ ordasynda az kün aialdamaq boldy. Han nemere inisiniñ qūrmetine ülken toi jasap, syi-qūrmet körsetip jatqanda, üige asyğa basyp Köteş aqyn kirdi, Ol ükili dombyrasyn i̇eñkildete jylatyp qūia berdi. Mäz-meiram bop quanyşqa bölenip otyrğan Abylai:
— Jarqynym-ai, küiiñ qalai zarly i̇edi, sai-süiegimdi syrqyratyp jiberdi ğoi, Janai ūlym aman ba? — dedi.
Sonda Köteş:

Altyn kün kim quanar batqanyna,
Aqqudy kim quanar atqanyna.
Janaiyñ jau qolynan qaza tapty,
İeline i̇endi jürgeli jatqanynda, —

dep, joq jerden on jeti jasar Janaidy joñğardyñ bir qaraqşysy öltirip ketkenin habarlaidy.
Kördei tūnşyğyp tyna qalğan üi işinde, kenet bulyğyp öksigen dauys şyqty. Būl Janaimen tüidei qūrdas jäne osy joryqta onymen jan aiaspastai dostasqan bala jyrau Köteştiñ öksigi i̇edi.
Oiyn-toi bylai qaldy. Abylai «ah» ūryp, tösekten basyn kötermei jatyp aldy. Janai ölimine Oljabai jazyqtydai, osy saparda balasymen birge bolğan batyrğa sūltan til qatpai qoidy. Abylaiğa köñil aityp, sonau Arqadan qaz dauysty Qazybek bi, Ūly jüzden Töle bi, Kişi jüzden Bala bi keldi. Būl üş bidiñ kelui Abylaidy Üş jüzdiñ i̇eli özine kösem i̇ete bastağanynyñ belgisi i̇edi.
Sonda qaz dauysty Qazybek:
— Ua, Abylai, Üş jüziñ üş aqqan özen i̇edi, solardyñ tabysqan jerindegi sen bir bäiterek i̇ediñ. Bäiterekti dauyl ūrmas pa, japyrağy onyñ tüspes pe, būtağy onyñ synbas pa? Qūdai ma i̇ediñ tetigin ūstağan būl jalğannyñ, būnyñ ne, bir balam öldi dep jatyp alğanyñ? — dese, Tätiqara jyrau:

Üş jüzdiñ balasy
Aqyldasyp, syrlasyp,
Han kötersek dep i̇edi.
Üş jüzdiñ balasyn
Bir balasyndai körmedi.
At qūiryğyn üziñder,
Allalap atqa miniñder,
Han talau i̇etip alyñdar!

degen aşuly tolğauyn aityp i̇edi.
— Jön aitasyñdar! — dep Abylai basyn köterdi.
Mine, osyndai Ordağa bir kezde Köteş aqyn tağy kirdi. Bū joly ol küi tartqan joq. Bosağada bir tizerlep otyra qaldy da, közinen jasy sorğalap, aşy dauyspen añyratyp qūia berdi:

Üş jüzge ua, Abylai, qaiğyñ aian,
Kez jetti qara būlttan i̇endi ūian.
Tağy da suyq habar äkep tūrmyn
Öltirdi Oljabaidy qaşqyn nūian...

Abylai basyn töseginen jūlyp aldy.
— Ua, jarqynym, jöniñdi aitşy, ne deisiñ?
Köteş aqyn i̇endi Oljabaidyñ qalai qaza bolğanyn aityp berdi. İekeui öz qostaryna qaityp bara jatyp, jolai ädemi bir äuen i̇estidi. Oljabai seriginiñ «qazaq äni i̇emes, qalmaq äni tärizdi. Sirä, qorşaudan şyqqan tūtqyndar boluy kerek» degenine qaramai:
— Joñğarlar bolsa qaitedi, qazir bitimimiz bar i̇emes pe? — dep bolmaidy.
Būlar än şyqqan tūsqa taiap kelgende, janğan otty qorşai otyrğan Joñ-
ğardyñ qaşqyn jauyngerlerin köredi. Attarynyñ basyn būryp ülgirmeidi. Qarañğy tünge qarap atqan sadaq oğy sauytsyz kele jatqan Oljabaidyñ däl kökireginen kep qadalady. Oljabaidyñ tek:
— Düniege kelgen soñ öluge de tiıstisiñ, — deuge şamasy keldi. — Amal qanşa, armanda ketip baram. Biraq men ölsem de meniñ armanym jetinşi ūrpağymda bir qaitalanady. Bir äuletim özim tärizdi batyr jäne asqan jyrau bolady, — dedi de közin jūmdy...
— İä, Oljabai öleñdi jaqsy köretin i̇edi, — dedi Abylai. Sodan keiin töseginen türegelip, sauyty men qaruyn äkeludi būiyrdy.
Oljabaidyñ aitqany keldi. Jetinşi ūrpağynda tağy bir ūl tudy. Halyq oğan arğy babasynyñ atyn berdi. Ol jas i̇edi, biraq asqan daryndy, tamaşa aqyn boldy...

II

Manjurlardyñ ataqty qolbasşysy Fu De basqarğan qara qūrttai qainağan Qytaidyñ jaiau äskeri Altynemel qyrqalarynan üşinşi ret keiin asyp tüsti. Bügin tañ atqaly Abylaidyñ qalyñ qoly üşinşi märtebe şabuylğa şyqty. Osy üş şabuyldyñ üşeuinde de јytai äskeri Ile özeni men Altynemel adyrlarynyñ arasyndağy oipatqa jetip, qazaq jigitteriniñ tegeurinine şydai almai keiin qaşty. Maidanda qyruar ölikteri qaldy. Abylai «osy joly jeñdim-au, i̇endi bettei almas» dep oilağan saiyn tağy qarsy jaqtağy belesten şūbyryp tüsip kele jatqan Qytai äskerin köredi. Qanşa qyrsañ da, bitpeitin qūmyrsqa syndy. Onyñ üstine Qytai äskerleriniñ arğy jağyna baryp qaitqan i̇ertölelerdiñ aituy boiynşa, işkeri jaqtan qaptap Qytaidyñ i̇ekinşi qolbasşysy Çjao Hoidyñ äskeri taiap qalğan körinedi. Deni atty äsker desedi. Tūlğasy tūrymtaidai jylqy mingen Qytaidyñ atty äskeri qazaq jigitterine bälendei qorqynyşty da i̇emes-ti. Jauyngerleri at üsti ūrysyna şorqaq... Biraq Qytaidyñ qanypezer, qattylyqtarymen aty şyqqan i̇eki qolbasşysynyñ äskeri tüiise qalsa, ärine, qazaq qoly şeginuge mäjbür bolady. Būndai jağdaida Qytai äskerinen keiin şeginu degen söz — qazaq jerine i̇ekinşi «Aqtaban şūbyryndy» keltirumen birdei. Sondyqtan da Abylai törtinşi şabuylğa daiyndaldy. Qaitkenmen de Fu De men Çjao Hoidyñ äskerin oisyrata jeñse, äli de ümit bar. Joq, bū joly Abylai jauyn jeñe almaidy. Öitkeni aq tüiesiniñ bügingi jatysy oğan ūnamağan.
Aq tüie kenjesi Janai qaza tapqan joñğar joryğynan qaitysymenen paida bolğan. Qaiğydan äli seiile qoimağan Abylai sol küni i̇erte tūryp, Aq Ordadan şyqqan. Küzdiñ qara suyğy kelip qalğan i̇eken. Bir-i̇eki künnen keiin auly qysqy qonysy Kökşeniñ qoinauyna köşpek. Qysty qalai ötkizudiñ qamyn oilap tūrğan Abylai kenet auyl syrtyndağy aq tüiege közi tüsti. Müşe bitisi özgeşe, iri, jüni süttei appaq, şudalary şūbatylyp jerge tüsken. Abylai baiau basyp qasyna bardy. Tüie ürikken joq. Mūrny tesilmegen, üstine qom salynbağan. Är örkeşi baladai. Abylai tağy taiai tüsip i̇edi, ol tairañdai şauyp bel asyp ketti... İerteñine tañ atyp kele jatqanda Abylai tağy syrtqa şyqty, tağy aq tüieni kördi. Abylai jaqyndap i̇edi, qaşpady, üiine qarai bettep i̇edi, soñynan i̇ere jürdi. Sol qys aq tüie Abylaidyñ tüielerimen birge boldy. Qys qandai qatty bolsa da, Abylaidyñ birde-bir qotyr i̇eşkisin qasqyr tartqan joq, qotyr taiy borannan yğyp, jylymğa tüsip şyğynğa ūşyramady. Jūrt būl tüieni Abylaidyñ yrysy, kiesi dep jorysty. Būl aq tüieniñ şyn ğajap qasieti keiin baiqaldy. Abylai jaz şyğa küngeii men künşyğysynan mazasyn ala bergen joñğar äskerine tağy qarsy attanbaq boldy. Sūltan keñesi İertis jağasynyñ torğauytyna ma, älde Ile boiynyñ oiratyna ma, qaisysyna joryqqa şyğudy şeşe almai tarasty. Abylaidyñ tañerteñ özgeden i̇erte tūratyn i̇ejelgi ädeti. Dalağa şyqsa, aq tüie orda syrtynda jatyr i̇eken. Basy künşyğysqa qarağan. Tüieniñ būryn ünemi künbatysqa qarap jatatynyn biletin Abylai kenet bir oiğa keldi. «Jūrt būl tüieni meniñ kiem dep bosqa aitpaityn tärizdi ğoi, osy joly aq buranyñ körsetken jağyna attanaiyn». Ol osy aitqanyn oryndady. Joly bolyp qaitty. Sol künnen bastap aq burany joryqqa attansa, özimen birge ala şyğatyn bolğan. Aq bura i̇erteñ ūrys degen küni basyn qai jaqqa salyp jatsa, Abylai sol jaqtağy jauyna attanatyn jäne ünemi jeñip qaitatyn.
Al osy joly Abylai Arqanyñ bar äigili batyrlaryn i̇ertip, Ileniñ joğarğy jağynan basa-köktep kirgen Qytai äskerine qarsy joryqqa attanğanda, jolai ol «Abylai asuynyñ» üstine tünegen. Tañerteñ özgelerden i̇erte tūryp, äskerin aralap kele jatyp, aq buranyñ Ileniñ oñtüstik boiyna i̇emes, soltüstikke qarap şögip jatqanyn kördi.
Abylai i̇endi jolym bolmaidy i̇eken dep keiin qaitudy da oilady, biraq qaptap kele jatqan Qytai äskeri i̇eger aldynan qarsylyq körmese, qazaq jerin basyp alar dep qauiptenip, «ne bolsa da nartäuekel!» dep, kele jatqan betinen taimağan. Üş künnen bergi ūrysta Fu De äskerin birneşe ret toitaryp keiin yğystyrğanmen de, jüreginiñ küpti bolyp, öz isine özi senbei älsin-älsin qauiptene berui de sol aq buranyñ teris būrylyp jatuynan i̇edi.
äitse de üş künnen beri Fu Deni bet baqtyrmai tūrğan Abylai, Çjao Hoi jetpei tūryp tağy bir qimyldaiyn dep, öz äskerine kezekti būiryğyn berdi.
— Batyr Baian qolyn qazir keiin şegindirip, Ileniñ oñ jağasyndağy anau jide toğaiyna barsyn, Çjao Hoi atty äskeri bizge qarsy attansa, bir büiirinen tisin. Al Syrymbet batyr jauyngerlerin myna qyrqanyñ arğy betinde tasada ūstasyn!
Abylaidyñ būiryğyn alysymenen qazaq jauyngerleri Ileniñ tūmandy şat-
qaldary jūtqandai, özen boiyndağy jide, tal, qamysty qoinaularğa kirip közden ğaiyp boldy. Tek töbe bastarynda barlauşylar ğana qaldy. Olar Qytai äskerleriniñ dabyldaryn ūryp, jaña şabuylğa daiyndala bastağanyn i̇estip jatty...
... İä, qazir qazaq jerine joñğar jasaqtary i̇emes, Qytaidyñ kök temirmen qūrsanğan qalyñ äskeri kele jatyr. Qytai imperiiäsyn jer şarynyñ kindigi dep sanaityn, aspan balasy — boğdyhandar şekara degen ūğymdy tipti bilmeitin. Qytai jauyngeri jetken jerdiñ bäri Qytaidiki dep oilaityn. Sol sebepten de Qytai boğdyhany qazaq degen köşpeli i̇eldi öziniñ degenine birjola köndirmek bop, toqsan myñ äskeriniñ betin qazaq dalasyna qarai būrğan.
Osynyñ aldynda ğana ūly Joñğar tragediiäsy aiaqtalğan. Körşiles joñğar men qazaqty birine-birin aidap salyp kelgen Qytai men Mançjuriiä bileuşileri i̇endi özderine aianbai qimyldaityn mezgil tudy dep şeşken. Qazaq pen joñğar birin-biri äbden qansyratyp boldy dep oilağan. Tek i̇endi olarğa jaraly qos jolbarysty ūryp alu ğana qalğan. Jäne tezirek ūryp alğysy da kelgen. Öitkeni, öziniñ işki bülinşiligin jūia almai jatqan Rossiiä Ortalyq Aziiänyñ isterine tikelei kirisuge äli de daiyn i̇emes i̇edi.
Bir myñ jeti jüz qyryq besinşi jyly Qalden Tseren öldi. Ūly qontaişy ölisimen onyñ balalarynyñ arasynda taqqa talasu bastaldy. Būl talasty jeñip bir myñ jeti jüz qyryq jetinşi jyly taqqa Qalden Tserenniñ ortanşy ūly, nağaşylary Çoras aq süiekterine arqa süiegen Tsevan-Dorji sailandy. Bir myñ jeti jüz i̇elu üşinşi jyldyñ aiağynda ony öziniñ tuğan ağasy Lamo Dorji öltirdi. Osy jyldan bastap Joñğar memleketiniñ işi qym-ğuyt talasqa ainaldy. Qontaişy tağyna i̇endi Qalden Tserenniñ nemeresi Amurasana men Lamo Dorji qyrylysty. Būl talasty, äsirese, Abylai jaqsy paidalana bildi. Ol keide şeşesi qazaq Amurasananyñ qoltyğyna su bürkip, keide Lamo Dorjiğa azdağan atty äsker berip, qazaq i̇eline äbden tizesi batqan Joñğar memleketin birjola älsiretudi közdedi. Aqyrynda Qytai boğdyhanynyñ kömegimen Joñğar qontaişysy Amurasana boldy. Biraq būl kezde Joñğar imperiiäsynyñ tağdyry şeşilip te qalğan-dy.
Qytai äbden jaulap alyp, altyn taqqa öziniñ Tsin dinastiiäsyn otyrğyzğan Mançjuriiä feodaldary Qytai boğdyhandarynyñ basqynşylyq saiasatyn qaitadan jandandyrdy. Qytai men Joñğar arasyndağy ädettegi bir qantögis janjaldy syltau i̇etip, Fu De men Çjao Hoi generaldar basqarğan Qytaidyñ toqsan myñ äskeri Joñğar jerine basa-köktep kirdi. Būl jolğy Qytai-mançjur äskeriniñ joryğy ädettegi ūrysqa ūqsamady. İeki aidyñ işinde Qytai imperatory Tszin Lun jibergen toqsan myñ äsker özinen üş i̇ese kem jäne bölşektengen joñğar jasaqtarynyñ kül-talqanyn şyğardy. Bir milliondai halqyn qyrdy. Söitip bir kezdegi küşti köşpeli memleket birjolata qūrydy. Amurasana bas sauğalap qazaq jerine qaşty...
Keşe ğana öz qolymen bauyzdamaq bolğan nağaşy jūrty ony qūrmetpen qarsy aldy. Abylai üstine üi tigip, aldyna üiirlei jylqy saldy. Biraq köp keşikpei Amurasana sol jyly qazaq jerine Qytailar äkelgen ūly apat — qara şeşekten Tobylda qaitys boldy.
Söitip şyğystağy bir aibyndy memleket körer közge qūryp ketti. Joñğar qaqpasynan soqqan jel qazaq dalasyna ūzaq uaqytqa deiin jylymşy qan men öliktiñ sasyq iısin äkep tūrdy. Qūzğyn qarğalar i̇endi sol qan iısi şyqqan jaqqa qarai ūşty...
Mūny körgen qazaq i̇eli şoşyp ketti. Qytai men öz dalasynyñ arasynda tūrğan joñğar handyğynyñ joq bolyp ketuinen qandai qauip tuğanyn ol birden ūqty. İendi şyğysqa ürke qarady. Qytai boğdyhandary men qazaq batyrlary būryn da san şaiqasqan. Tipti Qytaidyñ Tan dinastiiäsy kezinde de qazaq i̇eli üş jüz jyl küresip, jeñgizbegen. Ras, Qytai äskeriniñ keibir kezeñderde qazaqtyñ köne jeri Kökşe teñiz — Balqaşqa deiin jetken şağy bolğan. Biraq tūraqtai almağan. Soñdaryna küigen qala, küizelgen dalany qaldyryp qaityp otyrğan. Al būl jolğy Qytai boğdyhanynyñ qanişerlik qylyğy özgeşe körindi. İendi qazaq i̇eli alystağy ajdahanyñ ysqyrğanyn ğana i̇emes, arandai aşqan auzynan qanjardai tisteri aqsiyp, özin jūtuğa kele jatqanyn bildi. Sol sebepten de, būryn qazaq jerinde orys bekinisteri salyna bastağanyna kümändanyp kelgen Būqar jyrau:

Şürşit keledi degen söz bar-dy,
Kökten tüsken tört kitap
«İenjil» atty kälämda,
İeger şürşit kelmesin,
İeger şürşit qaptasa,
Alyp bir jeidi aqtaryp
Kömuli körden deneñdi, —

dep, Qytai äskeriniñ qorqau qasqyrdan kem i̇emes jauyzdyğyn aityp, jūrtty küni būryn ūly aiqasqa şaqyra bastady. Qazaq i̇eliniñ basyna būl kezde tağy bir qara būlt töne tüsken. Būl qara būlt Qoqan handyğy jağynan kele jatty.
İel büligi qaşanda bolsa bileuşilerden şyqqan. Joñğar memleketiniñ
joiyluymen bailanysty, Syrdyñ joğarğy jağynda köşip jürgen qypşaqtardyñ ämirşileri Narbota bi men İerden batyr Taşkent, Türkistan, Arys sekildi Syrdyñ orta tūsyndağy qalalardyñ Qoqan handyğyna köşuine kömektese bas-
tady. Būl qalalar joñğar qontaişysynyñ qaramağynan bosansa da, i̇endi Qoqan handyğyna bağynyşty bolar qaupi tuğan. Qoqan handyğy da i̇endi Taşkent pen Türkistan uälietterine jatatyn şaharlardy birtindep basyp aluğa ainaldy. Qazaq i̇eline i̇eki jaumen alysar auyr kün tudy.
Joñğariiä men Qaşqariiäny oñai alğan Qytai boğdyhany qazaq jerine ğana i̇emes, tipti Samarqant, Būqar, Hiua, Qoqanğa da auyz saluğa baratynyna Abylai şek keltirmedi. Ögizge tuğan kün būzauğa da tuatyny kümänsiz. Sol sebepten de Abylaidy, kökjal qasqyrdyñ bir şabuynan qalmaityn İerden men Narbota bilerdiñ äreketi i̇emes, qaterli ajdaha Qytai boğdyhany qobaljyta berdi. Al, Samarqant, Būqar, Qoqan ämirşilerine aqyl kirip, būğan kelip qosylğanşa, qazaq dalasy aidahardyñ öñeşinen ötip ketpesine kim kepil? Mine osyny oilağan Abylai jaz ortasy bolmai Üş jüzge ūran salyp, bar äigili batyrlaryn jinap, Kökşe teñiz tübinen künşyğysqa qarai qalyñ qolmen joryqqa attanğan. Ilemen joğary köterilip, qūmyrsqadai qaptap kele jatqan Çjao Hoi men Fu Deniñ äskerine qarsy jürgen.
ärine, Abylai Qytai imperiiäsyn jeñe qūiam dep oilağan joq. Onda basqa da oi bar i̇edi. Qazaq i̇eliniñ basy qaşanda syrttan jau kelgende ğana birigetin, Abylai sodan ümit i̇etti. Keşikpei sūltan joramaly şyndyqqa ainala bastağan. «Qara Qytai qozğalsa — aqyrzaman bolady» dep besiktegi balasyna ösiet aityp qorqytyp, qazaq rulary kele jatqan jauynyñ şyn qauipti i̇ekenin tüsinip, bastary biriguge ainaldy. Basqynşy jaudan aman qaludyñ birden-bir joly Üş jüz bop odaqtasuda ğana i̇ekeni aiqyndalyp qalğan. Sondyqtan da Abylai saiasatynyñ jarşysy Būqar jyrau:

Şürşit kelse, Syrğa köş,
Işetūğyn suy bar

dep, jan saqtaudyñ jolyn ğana aityp qoimai:

Būl, būl üirek, būl üirek,
Būl üirektei bolyñyz,
Sudan suğa şüigumen,
Kölden kölge qonyñyz.
Ainala almai at ölsin,
Aiyra almai jat ölsin.
Jat boiynan tüñilsin,
Bäriñiz bir i̇eneden tuğandai bolyñyz, —

dep i̇el birligine şaqyrdy. İel birligi — jau betine ūstar qalqan. Qytai äskeriniñ qazaq jerine kirui, qazaq ūğymynda — ordaly jylannyñ keluimen teñ. Osyndai jağdaida aq tüieniñ maidan aşylar jaqqa qaramai qyryndap jatuy jūrtqa tüsiniksiz-aq. Būl qandai yrym? Būnyñ syry tek äzirşe Abylaiğa ğana aian...

... Qyr basynda tūrğan Abylai i̇endi Būqar jyrauğa būryldy.
— Jyrau, bügin aq tüieniñ qyryn şögip jatqanyn kördiñiz be? — dedi ol, — jamandyqtyñ belgisi bolmasa netsin...
Būqar jyrau Qytai äskerleriniñ törtinşi ret şabuylğa şyqqanyn qarauda i̇edi. Qara qūrttai qaptap keledi. Bir qazaqqa jiyrma Qytai jabylğaly kele jatyr. Basym küşke şydai almai, qazaq qolynyñ bir jaq şeti japyrylyp keiin şegine tüskenin Būqar jyrau jaña añğardy. Birte-birte qazaq äskeriniñ hali qiyndai berdi. Ömir boiy işer asqa jarymai ötken, biraq öz ämirşileriniñ zorlauymen soğysqa äkelingen Qytai äskeri şabuylğa şyqqanda ölgen tirilgenderin bilmeitin. Älde qorlyq ömirden ölgenderin artyq köre me, qarsy jauğan oqqa keudelerin tosa, ünemi alğa ūmtylatyn. Osyny körip tūrğan Būqar jyrau Abylai sūrağyna asyqpai jauap qaitardy.
— Qasqyrdan qoryqqan qoişydan jaqsy küzetşi şyğa qoimaidy. Jauyñdy jeñgiñ kelse, i̇eñ aldymen öziñe-öziñ sen. Äitpese bärimiz birdei apatqa ūşyraimyz.
— Köñilimde bir küdik bar. Odan qalai qūtylam?
— Jeñetinine senbei maidanğa şyqqan qolbasşynyñ ömiri ūzaq bolmaidy. Ondai keseldiñ bir ğana i̇emi bar...
— Ol qandai i̇em?
— Ajal.
— Ajal?
— İä, ajal. Ol qandai dauasyz keselden de qūtqarady, — dep Būqar jyrau qazaq qolynyñ japyrylyp bara jatqan qanatyn körsetti. — Şap qazir ana tūsqa! Ne ajal tabasyñ, ne öziñe-öziñ senbeitin aurudan aiyğasyñ.
Abylai būğan bir auyz söz aitqan joq. Jalynqūiryğyn tebinip qap, jyrau körsetken maidan alañyna qarai şaba jöneldi.
Būqar jyrau atynan tüsti. Moinyna belbeuin salyp, bir tizerlei otyryp, allasyna «aqsarbas» aityp, jalbaryna bastady. Ärine Būqar jyraudyñ qūdaiğa bağyştağan sözin dini adamdardyñ bireui i̇estise, «qūran sözin qor i̇ettiñ!» dep söger i̇edi, öitkeni, onyñ auzynan qūdaiğa jalbarynudan göri, ūran şaqyruğa ūqsas, i̇ereuildi jyr tizbegi ağytylyp jatqan.
Abylaidyñ jalğyz şapqanyn körgen qazaq jigitteri şeginudi toqtatyp, jauğa qarai lap qoidy.
— Abylai! Abylai!
— Aruaq! Aruaq!
Taudan qūlağan tastardai, ölgen-tirilgenderine qaramağan sadaqşy, naizager qalyñ qol aldaryndağy şärke tabandy, qara qalpaq, qara şapandy jaiau äskeriniñ aldyñğy şebin kül-talqanyn şyğaryp, keiin qua bastady.
Qaityp oralğan Abylai Būqar jyrauğa: