Köşpendiler - II - Jantalas

Baiannyŋ jüregine bireu qanjar sūğyp alğandai boldy. Jaişylyqtağy ädetine salyp, «ala qoi» dei almady. «Joq, būl jolğy sūrağanyŋdy bere almaimyn» deuge inisiniŋ köŋilin tağy qimady. Auzyna söz tüspei köp tūrdy.
— Mūndai sauğa tileuge, Nūianjan, sen äli balasyŋ ğoi, — dedi bir uaqytta dausy qarlyğyp. — İer jet, sağan būdan da sūlu qor qyzyn äkep beremin.
— Joq, köke, mağan qor qyzynyŋ keregi joq, osy sūrağanymdy ber, — dedi Nūian, joŋğar qyzynyŋ otty janarynyŋ lebine i̇erip bara jatqandai, i̇eki beti bal-būl janyp.
Däl osy sätte Qūralai sūlu ün qosty.
— Kökejan, — dedi bū da Batyr Baiannyŋ tuğan qaryndasyndai i̇erkelep, — meniŋ äkem joq qoi, sizdi būdan keiin «Köke» dep ataimyn. Beriŋiz iniŋizdiŋ bir tilegin. Men de sizden sony qalaimyn.
Özine Joŋğar lebizimen qazaqşa til qatqan sūlu qyzdyŋ siqyrly sözin i̇estigende, Batyr Baiannyŋ jany būrynğysynan da küiip ketti, ne derin bilmei.
— Jaqsy, keiin körermiz! — dep atyna qamşyny basyp qap, auylğa qarai şaba jöneldi.
Osy künnen bastap, Nūian men Qūralai arasynda mahabbat oty örşi tüsti. Qyz jigitti qanşa jaqsy körse de qyzyl i̇erninen süigizuden artyqqa barmady. Nūiannyŋ mahabbattan i̇esi auyp, basy ainaldy. Qyz odan köri i̇estiiär i̇edi. Äkesiniŋ Batyr Baian qolynan qalai ölgenin köz aldyna i̇elestetse-aq bolğany, öz boiyn jinap ala qūiady. Öne boiyn kek kernep, qatulanyp ketedi.
Al Batyr Baiannyŋ jüregi qan jylauda i̇edi. İeki jastyŋ birin-biri şyn süigenin körgen saiyn, örtene tüsedi. İer jigittiŋ ğaşyqtyq sezimnen aryluy, kök temirdiŋ suarylyp, qūryşqa ainaluymen teŋ. Öz jüregin qaita soqtyru üşin, oğan i̇endi basqa adam bop tuu kerek. Biraq i̇el-jūrtynyŋ namysy, täuelsizdigi üşin janyn qiiüğa daiyn Batyr Baian, jaqsy körgen inisiniŋ köŋili üşin, özin-özi qiiänat jolynan ūstai bildi. Jüregi ottai örtense de, Nūianğa Qūralai sūluğa üilenuge rūqsat i̇etti.
Ağasynyŋ mūndai jomarttyq i̇etkenin i̇estigen Nūian sol küni keştiŋ batuyn, aiağymen şoq basyp tūrğandai şydamsyzdana kütti. Köşpeli i̇eldiŋ qyz ben jigitiniŋ birin-biri jaqsy körui taza, riiäsyz tüsinikti keledi... Qoi qoralanyp, süt pisirilip, qyz-qyrqyn altybaqanğa şyğatyn mezgil de jetti. Laqtyrğan aq süiekti izdegen bop özgelerden bölinip ketken Nūian men Qūralai sai jağasynda oŋaşa kezdesti. Jigit jüregi alabūrtyp, ağasynyŋ Qūralaidy özine sauğağa qiğanyn aityp berdi. Qyz būl sözdi i̇estigende jigittiŋ qūşağyna kire solqyldap jylap jiberdi. Biraq sol sätte kenet onyŋ köz aldyna baiağy bir suret tağy i̇elestep ketti. Batyr Baian süŋgite salğan kök naizadan ölip bara jatqan äke, su jağasynda jer qūşaqtap bozdağan ana... Sonyŋ bärin keşip, i̇endi mine ata jauynyŋ inisiniŋ qūşağynda tūr! Netken opasyzdyq!
Qūralai boiyn jinap aldy.
— Nūian, — dedi ol ystyq jasy betin juyp, — düniedegi jalğyz armanym öziŋ boldyŋ. Senşi... Men mäŋgi sendikpin... Biraq jalğyz ğana tilegim bar. Ber sony.
— Berdim. Ait.
— Kökeŋ Batyr Baian şapqan i̇elde jalğyz anam qalğan i̇edi. Meni äketip bara jatqanda, jer bauyrlap jatyp: «Qūlynym, meniŋ aq batamdy almai i̇erge şyqpa!» dep i̇eŋirep qalyp i̇edi. Ana tilegin aqtauğa ant berip i̇edim. Sol antymdy oryndauğa mūrşa ber, sodan keiin men mäŋgi sendikpin.
Jigittiŋ jüregi dir i̇ete qaldy, qolyndağy aq qūsynyŋ i̇endi mäŋgi ğaiyp bolğaly tūrğanyn sezgendei:
— Sonda men ne isteuim kerek? — dedi abyrjyp.
— Joq, sen i̇eşteŋe de isteme. Seni mūnda tastap özim de kete almaimyn. Kişkentai jüregimdi bilegiŋe şynjyrlap bailap qoiğandaisyŋ. Ol şynjyrdy üzetin mende qūdiret joq. Bar tilegim bireu-aq: i̇eki jüirik at äkel. Taŋdy kütpei bizdiŋ i̇elge qaşaiyq. Tiri bolsa käri anamnyŋ batasyn alaiyq, öli bolsa basyna baryp äibatmiiä qyzyl gül qūiaiyq. Sodan keiin men mäŋgi senikimin. Jaryŋ i̇etpei küŋiŋ i̇etseŋ de ömir-baqi rizamyn. Tek jüziŋdi körip, maŋaiyŋda jürsem bolğany.
Qūşağynda tūrğan jas sūludyŋ közinen aqqan ystyq jasy jigittiŋ albyrt jüregin qorğasyndai balqytyp jiberdi. İerlikti, ädilettikti arman i̇etken bala jigitke däl osy sätte qyzdyŋ qiyla aitqan bir sözi düniedegi i̇eŋ ädiletti, i̇eŋ qasietti söz bop i̇estildi. Qūralaidyŋ ana tilegin oryndauğa rūqsat i̇et degen ötinişinen onyŋ qanşalyq päk, adal, qasietti jan i̇ekenin būrynğysynan da artyq sezine tüsti. Däl osy sätte qyzğa i̇erip, tuğan i̇elin tastap jau jağyna qaşu — i̇el-jūrty keşpeitin qylmys sanalatyny i̇esine de kelmedi. Tek süigen jarynyŋ adamgerşilikke jatatyn künäsiz tilegin tezirek oryndaudy boryş sanady. Ol özin i̇endi sonau möldir aspanda köz jetpes şyŋğa köterilip bara jatqan qyrandai sezindi.
— Tilegiŋdi tegis qabyldadym, — dedi qūlşynyp. — Temirqazyq tua meni osy arada küt. İel jatqanşa jylqyğa baryp qos küreŋdi ūstap äkelem.
Nūian uädesinde tūrdy. Batyr Baiannyŋ Tūlparköginen osal soqpas qos küreŋge minip, būlar Temirqazyq tua: «Uä, alla, jolymyzdy oŋ i̇ete kör», — dep oŋtüstikke qarai «şu!» dep jönep berdi.
Qos küreŋdi tünde Nūiannyŋ alyp ketkenin, auyl adamdary säskede kölge jylqy kelgende bir-aq bildi. Auylda Nūian da, Qūralai da bolmai şyqty. Qos küreŋge arnalğan şolandağy kümis i̇er-toqym da joq i̇ekeni anyqtaldy. Qarsaqqa bürkit saluğa şyqqan qūsbegi taŋ atyp bara jatqanda, Ile jaqtağy Joŋğar i̇eline qarai şauyp bara jatqan i̇eki salt attyny köripti, Nūiannyŋ Qūralaidyŋ azğyruyna i̇erip, Joŋğar i̇eline qaşqanyna i̇endi i̇eşkim şek keltirmedi. Qanşa qinalsa da amaly joq, auyl aqsaqaly, būl habardy Batyr Baianğa baryp jetkizdi.
— İer Kökşe, İer Qosai, Batyr Baian, Uaqtyŋ aruağyn kökke köterip i̇ediŋder, — dedi qariiä, — sender kökke kötergen jalaudy Nūian bala jerge tüsirip tūr. Ükimin öziŋ ait, amalyn öziŋ tap!
Joŋğar qyzynyŋ bir küle qarağanynan perişte de jolynan taiatynyna şek keltirmegen Batyr Baian qaitaryp i̇eşteŋe sūrağan joq. Kesel bolyp işte jat-
qan küiigi, i̇eliniŋ namysy, jalğyz inisinen airylu qaupi — bäri-bäri jan-jağynan qabağan ittei qamalap jan sezimin astan-kesteŋ i̇etti... Batyr Baian i̇endi bir-aq şeşimge toqtady. Bir qyz üşin i̇elin satqan qara betti qalaida qolğa tüsirip, özi jazalamaq boldy. Sauyt-saiman kimesten, keregede iluli tūrğan qypşaq sadağy men sauyt būzar qos jebe salynğan qoramsaqty jalpaq kümis beldigine bailai sap üiden atyp şyqty. Ünemi beldeude tūratyn Tūlparkögine mine sala, bū da oŋtüstikke qarai şaba jöneldi.
Eşkim toqta degen joq.
Batyr Baian ūzaq şapty. Oqtaudai bop jaralğan Tūlparkök ter şyqqan saiyn qaryştai tüsti. Tüs aua Joldyözek degen jerge taiağanda, aldyndağy i̇eki qarany kördi. Būl — Nūian men Qūralai i̇edi. Qos küreŋ qanşa jüirik bolğanmen, toq küiinde ūzaq şabysqa şydamai, optyğyp, boldyra bastağan. Qyz ben jigit arttarynan qūiğytyp kele jatqan jalğyzdy baiqady. Batyr Baian i̇ekenin aitpai tanydy. Atynyŋ şapqan i̇ekpinine qarap, batyrdyŋ qatty aşuly i̇ekenin de ūqty.
— A, qūdai, qūtqara kör! — dep, Qūralai tebine tüsti.
Ekeui jarysa şauyp, Joldyözekke taiap qaldy. Būl bir baqytsyz jer i̇edi. Qūnarsyz, sortaŋ. Būl arada būryndy-soŋdy talai adamnyŋ qany tögilgen. Sol sebepten de būl özekti Asan Qaiğy «Joldyözek» demei, «Qandyözek» dep atağan. Osy jaman atynan şoşyp Atyğai ruy soŋğy kezde būl arany jailamaityn bolğan.
Osy Qandyözekke kelip qalğanyn körgen jas Nūian bir sūmdyqqa duşar bolaryn sezdi. Qaşqanmen qūtylmasyn baiqady da, atynyŋ basyn tejep, toqtai qaldy.
— Qūralai, i̇eŋ bolmasa sen qūtyl! — dedi ol Joŋğar qyzyna. — Toqtama, şaba ber, ne bolsa da özim köreiin...
Nūian atynan sekirip tüsip, ağasyna qarsy jürdi. Sadağyn kezene ananyŋ şauyp kele jatqan türinen şoşynyp, jas jigit qaltyrap ketti.
— Köke, keşir! — dedi közi jautaŋdap, ağasy arqan boiy taiağanda.
Biraq däl osy sätte atynyŋ basyn tartpastan qūiğytyp jetip kelgen aşuly Baian yzağa şydai almai, qypşaq sadağyn tartyp qaldy. Başqūrt täsilimen istelgen süiir ūşty sauyt būzar qaiyŋ jebe jas Nūiannyŋ däl jürek tūsynan kep qadaldy, jas jigit til qatuğa da şamasy kelmei ūşyp tüsti.
— Kökejan, ne istediŋ? — dep, Qūralai atynyŋ basyn būryp qaita
şapty.
Eki közi qantalap ketken Batyr Baian üzeŋgisine şirene berip, sadağyn i̇ekinşi ret tartty. Nūiannyŋ tūsyna jetip qalğan qyz at üstinen qalpaqtai ūşyp süigen jigitiniŋ janyna sylq i̇etti. Qyzyp alğan Tūlparkökpen orağyta şauyp äzer degende toqtatyp, Batyr Baian da keiin būryldy.
Külimsiregen işaratyn joğaltpai, bop-boz bop ölip ketken inisin körgende, aşumen ne istegenin i̇endi tüsinip, ökire jylap Nūiannyŋ üstine qūlady. İeki betinen aimalap süiip, älden uaqytta baryp basyn köterdi. İeki közden jasy sorğalap, inisiniŋ basynda tizerlep ūzaq otyrdy. Tek bir zamatta ğana janynda yŋyrsyğan dauysqa būryldy. Būl Qūralai i̇edi. Batyr Baiannyŋ özine qarağanyn sezdi me, qyz aqyrğy ret közin aşty. Bir kezde bergen anty i̇esine tüsti me, Batyr Baiannyŋ i̇egilip jylap otyrğanyn körip, qyzdyŋ közinde bir ūşqyn jalt i̇etti de söne qaldy. Ol i̇endi i̇eşbir keksiz, aşusyz, Baianğa jalbaryna qarady.
— Kökejan, — dedi ünin äzer-äzer şyğaryp, — jalğyz tilegim, Nūian i̇ekeumizdiŋ aramyzğa topyraq salmai, birge kömip ketiŋiz...
Osylai dedi de, sonau talmausyrap batyp bara jatqan kün közimen talasqandai, qara jerge kömuge qimaityn qairan sūlu Qūralai közin jūmyp, o düniege jüre berdi.
Öz qolymen öltirgen qos aiaulysynyŋ basynda solqyldai jylap Batyr Baian ūzaq otyrdy. Tek taŋ syz bergen kezde ğana, belindegi bolat qanjarymen tereŋ i̇etip kör qazyp, aralaryna bir uys topyraq salmai, qos bağlanyn jer qūşağyna berip atyna qondy.
Batyr Baian aulyna qaityp kelip, i̇eşkimge läm-mim dep til qatpai, ah ūryp, üş kün boiy jer bauyrlap jatyp aldy. Tek törtinşi kün degende ornynan tūryp, Uaq ruynyŋ biraz batyr jigitterin i̇ertip, Abylai şaqyrğan Telikölge bettedi.
... Sağynyp kütken batyry kelgende, Teliköl maŋaiynda jatqan qalyŋ qol mäz-meiram bop quandy. Tek onyŋ süzekten tūrğandai sarğaiyp ketken jüzin körip taŋ qaldy.
— Nege keşiktiŋ? — dep sūrağan Abylaiğa ğana qandy oqiğany bastan-aiaq baiandai kep:
— İel namysy bir keşirmes ağattyq is istetti, — dedi.
Aiauşylyqty bilmeitin Abylai:
— Joğaltqanyŋ köp bolsa da ükimiŋ adal i̇eken. Halyq namysy i̇er qūnynan artyq dedi, — qaiğyŋ tek öziŋdiki... Al ata joly bärimizdiki. Odan taimağanyŋ — būl bärimizdiŋ abyroiymyz.
Abylai batyrdyŋ betine qaramai, alystağy kökjiekke tesile köz jiberip, äldenege oilanyp qaldy.
— İä, Abylai sūltan, siz ädiletin aityp tūrsyz, — dedi Baian kürsinip, — biraq meniŋ jüregimde jazylmas jara qaldy ğoi. Onyŋ i̇emi — tek qan tögu ğana... Qanğa — qan!
— Ondai i̇erlikke kün i̇erteŋ-aq tuady, — dedi Abylai. — İer jigit öz jarasyn ärqaşan da jau qanymen jazar bolar.
Abylai sol küni Äbilmämbet hanmen aqyldasyp aldy da, Kişi jüz äskerleriniŋ keluin kütpesten, Qalden Tseren qolyndağy Türkistan uälieti men Syrdyŋ sonau Aralğa deiin baratyn tömengi jağyndağy qalalardy Joŋğardan qaityp alu joryğyna attanuğa būiryq berdi. Būl üşinşi jyl toqsannyŋ i̇ekinşi aiynyŋ bas şeninde, särsenbiniŋ sätti küni boldy. Qazaqtyŋ sol kezdegi ataqty batyrlary men Abylai bastağan qyryq myŋğa taiau qalyŋ qol teriskeiden küngeige lap qoidy.
Būl jolğy joryq üş jüzdiŋ basynyŋ bir mol qosylğan joryğy i̇edi. Osy sapar Abylaiğa da ülken abyroi äperdi. Qol üş salağa bölinip, bir salasyn jasy kelip qalsa da äskeri iste qolbasşylyq täjiribesi mol Qanjyğaly Bögenbai batyr basqardy. Būl ataqty Ümbetai jyrau:

Baian aula, Qyzyl Tau
Abyraly, Şyŋğys tau.
Qozy — Maŋyraq, qoi — Maŋyraq
Arasy tolğan köp qalmaq.
Qalmaqty quyp qaşyrdyŋ.
Qara İertisten ötkizip,
Altai tauğa asyrdyŋ.
Auyr qol jiyp aldyrdyŋ,
Aq Şäulige qos tiıp,
Qalmaqqa oiran saldyrdyŋ,
Qabanbai men Bögenbai
Arğyn menen Naimanğa
Qonys qylyp qaldyrdyŋ, —

dep jyrlağan Bögenbai men Qabanbaidyŋ i̇erligi i̇erekşe köringen joryq i̇edi. Bögenbai on myŋğa juyq qoldy basqaryp, Türkistan uälietiniŋ soltüstik jağyna, Qalden Tserenniŋ Ūlytauğa attanbaq bolğan Sozaq bekinisi tūsyna qarai bettedi. Qolmen birge ataqty jyrau Ümbetai attandy.
Ekinşi qoldy Jänibek tarhan basqardy. Būlar Syr boiynyŋ tömengi salasyna qarai sapar şekti. Jänibek äskerine tek qana Torğai, Yrğyz boiyn jailağan Orta jüzdiŋ jigitteri ğana i̇emes, būğan Syrdariiä jağasyndağy özderiniŋ atameken qonystaryn qaitaryp almaq bolğan Kişi jüzdiŋ Şekti, Tabyn, Tama, Adai sekildi biraz rularynyŋ öjet jigitteri qosyldy. Būl qolda sol Torğaimen şektes Sarykeş maŋyndağy Uaqqa jatatyn Tätiqara jyrau bar.
Üşinşi qoldy (negizgi qoldy) Abylaidyŋ özi basqardy. Būl sap Şieli, Jaŋaqorğan boilarymen kep Türkistannyŋ özine künbatys büiirinen timek boldy. Būnda qazaqtyŋ aty şuly batyrlarynan: Baian, Syrymbet, Janūzaq, Malaisary, Jäpek, säl keiinirek kelip qosylğan Qabanbai boldy.
Abylai qolynyŋ as-suyn daiyndap, jauyngerleriniŋ kir-qoŋyn juatyn bir top qatyn-qalaş, qyz-qyrqynmen birge, Qabanbaidyŋ Gauhardan tuğan qyzy Nazym joryqqa şyqty.
Būl joly Baianaulada Būqar jyrau syrqattanyp qalyp qoidy. Onyŋ ornyna jazda Abylaidan Botaqan men Janaidyŋ qūnyn öleŋmen sūrağan on jeti jasar Köteş aqyn i̇erdi.
Jazğytūrymğy sai-salany qualai aqqan qar suyndai qazaq qoldary taramdanyp, jan-jaqqa qarai attana bastady. Qazaq jauyngerleriniŋ jūmğan jūdyryqtai bop bir maidan aşudyŋ ornyna üş taram bop bölinuiniŋ de sebebi bar i̇edi. Qazaq qoldary qazir i̇edäuir küşeiip qalğanmen de, soğys önerine kelgende, Joŋğar handyğynyŋ tūraqty äskerinen äli de bolsa tömen jatqan. Qūr i̇erlik, janqiiärlyq, öjettik jetkiliksiz qasiet. Äbden maşyqtanğan öner, ädet i̇etken soğys täsilderi kerek-ti. Şiti myltyqtan basqa qaruy joq qazaq jigitterin topyrlatyp, az da bolsa zeŋbiregi bar, soğysta äbden şynyqqan Qalden Tserenniŋ tärtipti äskerlerine qarsy qoiuğa Abylaidyŋ köŋili daualamady. Öz äskerin üşke bölip, Qalden Tserenniŋ äskerin de üşke bölşektep, jeke-jeke qūrtpaq boldy...
Biraq qazaq tärizdi köşpeli i̇eldiŋ qontaişysy Qalden Tseren Abylai qulyğyn birden ūqty. Qazaqtyŋ bas küşi Sozaq tūsynan şyğatyn Bögenbai bastağan, ne bolmasa Araldyŋ joğarğy sağasynan, — qaraqalpaqtyŋ ökpe tūsynan kep tiısetin Jänibek sarbazdary i̇emes i̇ekenin aitpai tüsindi. Bas küş Abylai maŋaiynda dep oilady ol. Būny Türkistannyŋ künşyğys jağyna jibergen i̇ertöleleri de anyqtap qaitty. Būl kezdegi joŋğar äsker basşysy Qalden Tserenniŋ ortanşy ūly Tsevan-Dorji Sozaq pen Qazalyğa kömekşi äskerler jiberdi de, özi on bes myŋ qolymen Abylaiğa qarsy attandy.
Abylai äskerinen būryn kelip, ol Jaŋaqorğan bekinisin qorşai şebin qūrdy. Ortada jaiau jasağy. İeki büiirinde joŋğardyŋ jal qūiryğyn örip tastağan tapal jylqysyn mingen ataqty atty äskeri. Tsevan-Dorji bū joly tüie üstine ornatylğan on bes jeŋil zeŋbiregin, Abylaidyŋ myŋ töleŋgitinen qūrylğan kileŋ i̇er jürek atty äskeri jüredi-au degen jerge ornalastyrdy.
Aldynda jau şebi baryn bilgen Abylai, i̇endi öz äskerin jaia tüsti. Jaŋaqorğan bekinisin aludy bes mergeni bar Qabanbaiğa jüktedi, Syrymbetti oŋ jaq qanaty, Baiandy äskeriniŋ sol jaq qanaty i̇etti. Ärqaisysynda üş myŋnan atty äsker. Olardyŋ soŋynan soiyldy, şiti myltyqty üş myŋnan sarbazdary bar Malaisary, Orazymbet batyrlar. Özi Sağymbai, Qanan, Janūzaq sekildi i̇erlerimen, joryqqa alğaşqy attanğan on jeti jasar Janai degen balasymen şeptiŋ däl ortasynda boldy. Qaramağynda aty şuly, i̇er jürek töleŋgitterden qūralğan myŋ salt atty jauyngerleri bar. Būny basqaratyn «Altaidyŋ aqbasy» atalğan i̇er Seŋgirbai.
Jansyz jiberilgen i̇ertöleleri arqyly Abylai özine qarsy tūrğan qaiyn ağasy Qalden Tseren ölip, i̇endi Joŋğar qontaişysy bolğan Tsevan-Dorji i̇ekenin bildi. Abylaidyŋ būl ämirşige i̇erekşe öştigi bar. Qalden Tserennen qazaq jerine İertis jağynan tiiüdi talap i̇etken de — osy Çoras ruymen köŋildes Tsevan-Dorji. Abylai Qalden Tserenniŋ qolyna tüskende, oğan ölim jazasyn sūrağan da — osy Tsevan-Dorji. Baraq pen Äbilqaiyrdyŋ öştesuine sebepkerdiŋ biri bolğan da — osy Tsevan-Dorji. Al keiin Äbilqaiyrdy öltirgen Baraqty qazaqtarğa bermei qalyp, biraq tübi öz i̇eli jağyna şyğyp ketui yqtimal degen qauippen ötken jyly, iağni bir myŋ jeti jüz i̇elu i̇ekinşi jyly, u berip öltirtken de osy Tsevan-Dorji. Ras, Baraqtyŋ öluimen bailanysty, Abylaidyŋ aldynda baq talastyryp kese-köldeneŋ tūrar i̇eşkim qalmady. Sol künnen bastap Abylai Orta jüzdiŋ birden-bir bileuşisi dep sanaldy. Ūly jüzdiŋ biraz rulary da būnyŋ jağyna şyqty. Biraq soğan qaramastan Tsevan-Dorji Abylaidyŋ tisi köpten qairauly i̇edi. Ana bir jyly Äbilmämbet han Qalden Tseren bitimge kelip, balasy äbilfeiizdi amanatqa Taşkenttegi qontaişy Ordasyna qaldyrğanda, uäde boiynşa qazaq i̇eline qaitaratyn Türkistan men Syr maŋyndağy otyz qalany bergizbegenderdiŋ biri — osy Tsevan-Dorji. İeger sondağy bitim iske asqan bolsa, bügingi qan tögilmes pe i̇edi, qaiter i̇edi. Tsevan-Dorjidiŋ kütkeniniŋ özi osy maidan bolsa, sol maidandy bügin Abylai aşpaq!
Ūrys särsenbi küni taŋ ata bastaldy. Abylai da, Tsevan-Dorji da i̇elşiler arqyly uädelesken mezgilderinde öz äskerlerine «attan» dep būiryq berdi. Köldeneŋi on şaqyrymdai jazyq dalada qan tögis qyrğyn tez-aq qyzyp ketti. Jer dübirlete şapqan attar, taŋğy möldir auany qaq jara ysyldai atylğan sadaq oğy, şiti myltyq şaŋqyly, gürsildegen zeŋbirekter. Birine biri qarama-qarsy sermelgen qisyq qylyş, bükir aldaspandar, soğylğan soiyl, batyrlardyŋ bolat denesine qyrş-qyrş kirgen kök naizalar. Oq tiıp, jan ūşyra kisinegen jylqy, jan tapsyra almai yŋyranğan jaraly jauyngerler. Tüs bolmai-aq maidan dalasy qan sasydy. Aiağyŋdy basqan saiyn attan qūlap jat-
qan adam deneleri körinedi.
Alyp maidannyŋ i̇eki jaq şetindegi Syrymbet pen Batyr Baian bastağan qazaq äskeri qiyn da bolsa alğa qarai jyljyp bara jatqany seziledi. Tek i̇eki jaqtyŋ i̇eki bas qolbasşysy tūrğan maidannyŋ orta şebi myzğyğan joq. Tağy:
— Attan! Attan! — degen ūran şyqty.
Sol sağatta-aq Seŋgirbai, Sağymbai, Qanai bastağan sūltannyŋ myŋ jigiti zeŋbirek oğy jetpeitin qalyŋ jyŋğyldy saidan şyğa sala Tsevan-Dorjidyŋ tūrğan töbesine qarai lap qoiğan. Biraq bir şaqyrymdai şapqan kezde kenet gürsildei jönelgen zeŋbirekterden jauğan joiqyn oqtar däl attarynyŋ maŋdai aldynan kep gürs-gürs jarylğan. Aldyŋğy şeptegi jüz qaraly i̇er jürek jigitter at-matymen omaqasa jer qauyp, zamatta arttarynda kele jatqan jau-
yngerlerge böget boldy. Köp salt attylar aldyndağy attar men adamdardyŋ ölikteriniŋ üstine kep qūlady. Osy kezde zeŋbirekter qaita gürsildegen. Amal joq, lapyldap kele jatqan qalyŋ qol i̇eriksiz keiin şegindi. Abylai būiryğymen jigitter tağy şapqan. Būl joly da jüzge taiauy qaza tauyp, qalğany keiin serpildi. Zeŋbirekti Tsevan-Dorjidy būlai ala almaitynyn bilgen Abylai, i̇endi şabuyl şebin basqaşa qūrdy. Zeŋbirekterge tikelei şappai, ony at tağasyndai qorşap, jan-jağynan antalaudy būiyrdy. Biraq üş ret şabuylğa şyğyp, i̇eŋ batyr degen üş jüzge tarta i̇er jigitterinen airylğan äsker ne isterin bilmei, tağy dağdaryp qaldy.
Būğan Abylai:
— İapyrmai, osynşama, qazaqtan jauğa şabar bir i̇erkek kindikti tumağan ba? — dedi qatty dauystap. — Qaisyŋ barsyŋ?
Osy kezde top işinen «Abylai!» degen dauys şyqty.
Būl ūran salğan Abylaidyŋ on jeti jasar balasy Janai i̇edi. Ol tebinip qap, zeŋbirekterge qarai atoi saldy. Biraq būdan būryn gürsildegen tajaldardan äbden ürkip qalğan astyndağy basy qatty kertöbel, bala jigitti jau şebine i̇emes, bir büiirdegi jide toğaiyna qarai ala jöneldi. Jūrt tağy tyna qaldy.
Däl osy kezde, Abylaidyŋ zeŋbirekterdi qorşağan jigitteriniŋ oŋ jaq tūsynan Tsevan-Dorji tūrğan töbege qarai, basynda ükili kamşat börki bar, aqboz atty bir qyz bala «Qabanbai! Qabanbai!» dep ūran tastap, suyrylyp şyğa berdi. Aqboz at kösile sermep keledi. Qyzdyŋ qolynda ne soiyl, ne naiza joq, bar bolğany tobylğy sapty qamşy. Osynau qarusyz qyzdyŋ i̇erligin körgen qyzba qalyŋ top, i̇endi şydai almady, lap qoidy.
— Abylai!
— Atyğai!
— Aqjol!
— Qaraqoja!
— Qabanbai!
— Abylai! Abylai!
«Qabanbai» aty atalğan tūsta Naiman jigitteri guildei şapqan toptyŋ aldarynda keledi. Zeŋbirekter ortadağy toptyŋ aldyŋğy qataryna ğana oqtaryn jiberip ülgerdi. Biraq i̇eki büiirdegi soiylgerler sapy tez-aq jetip qaldy. Ar jağyndağy joŋğar atty äskeri kelip ülgergenşe, tüieli zeŋbirekterdi tüie-müiesimen taptap ketti.
Aq bolat sauyty jarqyldap, Jalynqūiryğyn kösilte Abylaidyŋ özi de şapty. Töbe basyndağy qontaişy kök şatyryn jinai bastady. Söitkenşe bolğan joq, Joŋğardyŋ şaian qūiryqty sary jibek jalauy şyğysqa qarai şegine berdi...

Click or select a word or words to search the definition