Köşpendiler - II - Jantalas

Baiannyñ jüregine bireu qanjar sūğyp alğandai boldy. Jaişylyqtağy ädetine salyp, «ala qoi» dei almady. «Joq, būl jolğy sūrağanyñdy bere almaimyn» deuge inisiniñ köñilin tağy qimady. Auzyna söz tüspei köp tūrdy.
— Mūndai sauğa tileuge, Nūianjan, sen äli balasyñ ğoi, — dedi bir uaqytta dausy qarlyğyp. — İer jet, sağan būdan da sūlu qor qyzyn äkep beremin.
— Joq, köke, mağan qor qyzynyñ keregi joq, osy sūrağanymdy ber, — dedi Nūian, joñğar qyzynyñ otty janarynyñ lebine i̇erip bara jatqandai, i̇eki beti bal-būl janyp.
Däl osy sätte Qūralai sūlu ün qosty.
— Kökejan, — dedi bū da Batyr Baiannyñ tuğan qaryndasyndai i̇erkelep, — meniñ äkem joq qoi, sizdi būdan keiin «Köke» dep ataimyn. Beriñiz iniñizdiñ bir tilegin. Men de sizden sony qalaimyn.
Özine Joñğar lebizimen qazaqşa til qatqan sūlu qyzdyñ siqyrly sözin i̇estigende, Batyr Baiannyñ jany būrynğysynan da küiip ketti, ne derin bilmei.
— Jaqsy, keiin körermiz! — dep atyna qamşyny basyp qap, auylğa qarai şaba jöneldi.
Osy künnen bastap, Nūian men Qūralai arasynda mahabbat oty örşi tüsti. Qyz jigitti qanşa jaqsy körse de qyzyl i̇erninen süigizuden artyqqa barmady. Nūiannyñ mahabbattan i̇esi auyp, basy ainaldy. Qyz odan köri i̇estiiär i̇edi. Äkesiniñ Batyr Baian qolynan qalai ölgenin köz aldyna i̇elestetse-aq bolğany, öz boiyn jinap ala qūiady. Öne boiyn kek kernep, qatulanyp ketedi.
Al Batyr Baiannyñ jüregi qan jylauda i̇edi. İeki jastyñ birin-biri şyn süigenin körgen saiyn, örtene tüsedi. İer jigittiñ ğaşyqtyq sezimnen aryluy, kök temirdiñ suarylyp, qūryşqa ainaluymen teñ. Öz jüregin qaita soqtyru üşin, oğan i̇endi basqa adam bop tuu kerek. Biraq i̇el-jūrtynyñ namysy, täuelsizdigi üşin janyn qiiüğa daiyn Batyr Baian, jaqsy körgen inisiniñ köñili üşin, özin-özi qiiänat jolynan ūstai bildi. Jüregi ottai örtense de, Nūianğa Qūralai sūluğa üilenuge rūqsat i̇etti.
Ağasynyñ mūndai jomarttyq i̇etkenin i̇estigen Nūian sol küni keştiñ batuyn, aiağymen şoq basyp tūrğandai şydamsyzdana kütti. Köşpeli i̇eldiñ qyz ben jigitiniñ birin-biri jaqsy körui taza, riiäsyz tüsinikti keledi... Qoi qoralanyp, süt pisirilip, qyz-qyrqyn altybaqanğa şyğatyn mezgil de jetti. Laqtyrğan aq süiekti izdegen bop özgelerden bölinip ketken Nūian men Qūralai sai jağasynda oñaşa kezdesti. Jigit jüregi alabūrtyp, ağasynyñ Qūralaidy özine sauğağa qiğanyn aityp berdi. Qyz būl sözdi i̇estigende jigittiñ qūşağyna kire solqyldap jylap jiberdi. Biraq sol sätte kenet onyñ köz aldyna baiağy bir suret tağy i̇elestep ketti. Batyr Baian süñgite salğan kök naizadan ölip bara jatqan äke, su jağasynda jer qūşaqtap bozdağan ana... Sonyñ bärin keşip, i̇endi mine ata jauynyñ inisiniñ qūşağynda tūr! Netken opasyzdyq!
Qūralai boiyn jinap aldy.
— Nūian, — dedi ol ystyq jasy betin juyp, — düniedegi jalğyz armanym öziñ boldyñ. Senşi... Men mäñgi sendikpin... Biraq jalğyz ğana tilegim bar. Ber sony.
— Berdim. Ait.
— Kökeñ Batyr Baian şapqan i̇elde jalğyz anam qalğan i̇edi. Meni äketip bara jatqanda, jer bauyrlap jatyp: «Qūlynym, meniñ aq batamdy almai i̇erge şyqpa!» dep i̇eñirep qalyp i̇edi. Ana tilegin aqtauğa ant berip i̇edim. Sol antymdy oryndauğa mūrşa ber, sodan keiin men mäñgi sendikpin.
Jigittiñ jüregi dir i̇ete qaldy, qolyndağy aq qūsynyñ i̇endi mäñgi ğaiyp bolğaly tūrğanyn sezgendei:
— Sonda men ne isteuim kerek? — dedi abyrjyp.
— Joq, sen i̇eşteñe de isteme. Seni mūnda tastap özim de kete almaimyn. Kişkentai jüregimdi bilegiñe şynjyrlap bailap qoiğandaisyñ. Ol şynjyrdy üzetin mende qūdiret joq. Bar tilegim bireu-aq: i̇eki jüirik at äkel. Tañdy kütpei bizdiñ i̇elge qaşaiyq. Tiri bolsa käri anamnyñ batasyn alaiyq, öli bolsa basyna baryp äibatmiiä qyzyl gül qūiaiyq. Sodan keiin men mäñgi senikimin. Jaryñ i̇etpei küñiñ i̇etseñ de ömir-baqi rizamyn. Tek jüziñdi körip, mañaiyñda jürsem bolğany.
Qūşağynda tūrğan jas sūludyñ közinen aqqan ystyq jasy jigittiñ albyrt jüregin qorğasyndai balqytyp jiberdi. İerlikti, ädilettikti arman i̇etken bala jigitke däl osy sätte qyzdyñ qiyla aitqan bir sözi düniedegi i̇eñ ädiletti, i̇eñ qasietti söz bop i̇estildi. Qūralaidyñ ana tilegin oryndauğa rūqsat i̇et degen ötinişinen onyñ qanşalyq päk, adal, qasietti jan i̇ekenin būrynğysynan da artyq sezine tüsti. Däl osy sätte qyzğa i̇erip, tuğan i̇elin tastap jau jağyna qaşu — i̇el-jūrty keşpeitin qylmys sanalatyny i̇esine de kelmedi. Tek süigen jarynyñ adamgerşilikke jatatyn künäsiz tilegin tezirek oryndaudy boryş sanady. Ol özin i̇endi sonau möldir aspanda köz jetpes şyñğa köterilip bara jatqan qyrandai sezindi.
— Tilegiñdi tegis qabyldadym, — dedi qūlşynyp. — Temirqazyq tua meni osy arada küt. İel jatqanşa jylqyğa baryp qos küreñdi ūstap äkelem.
Nūian uädesinde tūrdy. Batyr Baiannyñ Tūlparköginen osal soqpas qos küreñge minip, būlar Temirqazyq tua: «Uä, alla, jolymyzdy oñ i̇ete kör», — dep oñtüstikke qarai «şu!» dep jönep berdi.
Qos küreñdi tünde Nūiannyñ alyp ketkenin, auyl adamdary säskede kölge jylqy kelgende bir-aq bildi. Auylda Nūian da, Qūralai da bolmai şyqty. Qos küreñge arnalğan şolandağy kümis i̇er-toqym da joq i̇ekeni anyqtaldy. Qarsaqqa bürkit saluğa şyqqan qūsbegi tañ atyp bara jatqanda, Ile jaqtağy Joñğar i̇eline qarai şauyp bara jatqan i̇eki salt attyny köripti, Nūiannyñ Qūralaidyñ azğyruyna i̇erip, Joñğar i̇eline qaşqanyna i̇endi i̇eşkim şek keltirmedi. Qanşa qinalsa da amaly joq, auyl aqsaqaly, būl habardy Batyr Baianğa baryp jetkizdi.
— İer Kökşe, İer Qosai, Batyr Baian, Uaqtyñ aruağyn kökke köterip i̇ediñder, — dedi qariiä, — sender kökke kötergen jalaudy Nūian bala jerge tüsirip tūr. Ükimin öziñ ait, amalyn öziñ tap!
Joñğar qyzynyñ bir küle qarağanynan perişte de jolynan taiatynyna şek keltirmegen Batyr Baian qaitaryp i̇eşteñe sūrağan joq. Kesel bolyp işte jat-
qan küiigi, i̇eliniñ namysy, jalğyz inisinen airylu qaupi — bäri-bäri jan-jağynan qabağan ittei qamalap jan sezimin astan-kesteñ i̇etti... Batyr Baian i̇endi bir-aq şeşimge toqtady. Bir qyz üşin i̇elin satqan qara betti qalaida qolğa tüsirip, özi jazalamaq boldy. Sauyt-saiman kimesten, keregede iluli tūrğan qypşaq sadağy men sauyt būzar qos jebe salynğan qoramsaqty jalpaq kümis beldigine bailai sap üiden atyp şyqty. Ünemi beldeude tūratyn Tūlparkögine mine sala, bū da oñtüstikke qarai şaba jöneldi.
İeşkim toqta degen joq.
Batyr Baian ūzaq şapty. Oqtaudai bop jaralğan Tūlparkök ter şyqqan saiyn qaryştai tüsti. Tüs aua Joldyözek degen jerge taiağanda, aldyndağy i̇eki qarany kördi. Būl — Nūian men Qūralai i̇edi. Qos küreñ qanşa jüirik bolğanmen, toq küiinde ūzaq şabysqa şydamai, optyğyp, boldyra bastağan. Qyz ben jigit arttarynan qūiğytyp kele jatqan jalğyzdy baiqady. Batyr Baian i̇ekenin aitpai tanydy. Atynyñ şapqan i̇ekpinine qarap, batyrdyñ qatty aşuly i̇ekenin de ūqty.
— A, qūdai, qūtqara kör! — dep, Qūralai tebine tüsti.
İekeui jarysa şauyp, Joldyözekke taiap qaldy. Būl bir baqytsyz jer i̇edi. Qūnarsyz, sortañ. Būl arada būryndy-soñdy talai adamnyñ qany tögilgen. Sol sebepten de būl özekti Asan Qaiğy «Joldyözek» demei, «Qandyözek» dep atağan. Osy jaman atynan şoşyp Atyğai ruy soñğy kezde būl arany jailamaityn bolğan.
Osy Qandyözekke kelip qalğanyn körgen jas Nūian bir sūmdyqqa duşar bolaryn sezdi. Qaşqanmen qūtylmasyn baiqady da, atynyñ basyn tejep, toqtai qaldy.
— Qūralai, i̇eñ bolmasa sen qūtyl! — dedi ol Joñğar qyzyna. — Toqtama, şaba ber, ne bolsa da özim köreiin...
Nūian atynan sekirip tüsip, ağasyna qarsy jürdi. Sadağyn kezene ananyñ şauyp kele jatqan türinen şoşynyp, jas jigit qaltyrap ketti.
— Köke, keşir! — dedi közi jautañdap, ağasy arqan boiy taiağanda.
Biraq däl osy sätte atynyñ basyn tartpastan qūiğytyp jetip kelgen aşuly Baian yzağa şydai almai, qypşaq sadağyn tartyp qaldy. Başqūrt täsilimen istelgen süiir ūşty sauyt būzar qaiyñ jebe jas Nūiannyñ däl jürek tūsynan kep qadaldy, jas jigit til qatuğa da şamasy kelmei ūşyp tüsti.
— Kökejan, ne istediñ? — dep, Qūralai atynyñ basyn būryp qaita
şapty.
İeki közi qantalap ketken Batyr Baian üzeñgisine şirene berip, sadağyn i̇ekinşi ret tartty. Nūiannyñ tūsyna jetip qalğan qyz at üstinen qalpaqtai ūşyp süigen jigitiniñ janyna sylq i̇etti. Qyzyp alğan Tūlparkökpen orağyta şauyp äzer degende toqtatyp, Batyr Baian da keiin būryldy.
Külimsiregen işaratyn joğaltpai, bop-boz bop ölip ketken inisin körgende, aşumen ne istegenin i̇endi tüsinip, ökire jylap Nūiannyñ üstine qūlady. İeki betinen aimalap süiip, älden uaqytta baryp basyn köterdi. İeki közden jasy sorğalap, inisiniñ basynda tizerlep ūzaq otyrdy. Tek bir zamatta ğana janynda yñyrsyğan dauysqa būryldy. Būl Qūralai i̇edi. Batyr Baiannyñ özine qarağanyn sezdi me, qyz aqyrğy ret közin aşty. Bir kezde bergen anty i̇esine tüsti me, Batyr Baiannyñ i̇egilip jylap otyrğanyn körip, qyzdyñ közinde bir ūşqyn jalt i̇etti de söne qaldy. Ol i̇endi i̇eşbir keksiz, aşusyz, Baianğa jalbaryna qarady.
— Kökejan, — dedi ünin äzer-äzer şyğaryp, — jalğyz tilegim, Nūian i̇ekeumizdiñ aramyzğa topyraq salmai, birge kömip ketiñiz...
Osylai dedi de, sonau talmausyrap batyp bara jatqan kün közimen talasqandai, qara jerge kömuge qimaityn qairan sūlu Qūralai közin jūmyp, o düniege jüre berdi.
Öz qolymen öltirgen qos aiaulysynyñ basynda solqyldai jylap Batyr Baian ūzaq otyrdy. Tek tañ syz bergen kezde ğana, belindegi bolat qanjarymen tereñ i̇etip kör qazyp, aralaryna bir uys topyraq salmai, qos bağlanyn jer qūşağyna berip atyna qondy.
Batyr Baian aulyna qaityp kelip, i̇eşkimge läm-mim dep til qatpai, ah ūryp, üş kün boiy jer bauyrlap jatyp aldy. Tek törtinşi kün degende ornynan tūryp, Uaq ruynyñ biraz batyr jigitterin i̇ertip, Abylai şaqyrğan Telikölge bettedi.
... Sağynyp kütken batyry kelgende, Teliköl mañaiynda jatqan qalyñ qol mäz-meiram bop quandy. Tek onyñ süzekten tūrğandai sarğaiyp ketken jüzin körip tañ qaldy.
— Nege keşiktiñ? — dep sūrağan Abylaiğa ğana qandy oqiğany bastan-aiaq baiandai kep:
— İel namysy bir keşirmes ağattyq is istetti, — dedi.
Aiauşylyqty bilmeitin Abylai:
— Joğaltqanyñ köp bolsa da ükimiñ adal i̇eken. Halyq namysy i̇er qūnynan artyq dedi, — qaiğyñ tek öziñdiki... Al ata joly bärimizdiki. Odan taimağanyñ — būl bärimizdiñ abyroiymyz.
Abylai batyrdyñ betine qaramai, alystağy kökjiekke tesile köz jiberip, äldenege oilanyp qaldy.
— İä, Abylai sūltan, siz ädiletin aityp tūrsyz, — dedi Baian kürsinip, — biraq meniñ jüregimde jazylmas jara qaldy ğoi. Onyñ i̇emi — tek qan tögu ğana... Qanğa — qan!
— Ondai i̇erlikke kün i̇erteñ-aq tuady, — dedi Abylai. — İer jigit öz jarasyn ärqaşan da jau qanymen jazar bolar.
Abylai sol küni Äbilmämbet hanmen aqyldasyp aldy da, Kişi jüz äskerleriniñ keluin kütpesten, Qalden Tseren qolyndağy Türkistan uälieti men Syrdyñ sonau Aralğa deiin baratyn tömengi jağyndağy qalalardy Joñğardan qaityp alu joryğyna attanuğa būiryq berdi. Būl üşinşi jyl toqsannyñ i̇ekinşi aiynyñ bas şeninde, särsenbiniñ sätti küni boldy. Qazaqtyñ sol kezdegi ataqty batyrlary men Abylai bastağan qyryq myñğa taiau qalyñ qol teriskeiden küngeige lap qoidy.
Būl jolğy joryq üş jüzdiñ basynyñ bir mol qosylğan joryğy i̇edi. Osy sapar Abylaiğa da ülken abyroi äperdi. Qol üş salağa bölinip, bir salasyn jasy kelip qalsa da äskeri iste qolbasşylyq täjiribesi mol Qanjyğaly Bögenbai batyr basqardy. Būl ataqty Ümbetai jyrau:

Baian aula, Qyzyl Tau
Abyraly, Şyñğys tau.
Qozy — Mañyraq, qoi — Mañyraq
Arasy tolğan köp qalmaq.
Qalmaqty quyp qaşyrdyñ.
Qara İertisten ötkizip,
Altai tauğa asyrdyñ.
Auyr qol jiyp aldyrdyñ,
Aq Şäulige qos tiıp,
Qalmaqqa oiran saldyrdyñ,
Qabanbai men Bögenbai
Arğyn menen Naimanğa
Qonys qylyp qaldyrdyñ, —

dep jyrlağan Bögenbai men Qabanbaidyñ i̇erligi i̇erekşe köringen joryq i̇edi. Bögenbai on myñğa juyq qoldy basqaryp, Türkistan uälietiniñ soltüstik jağyna, Qalden Tserenniñ Ūlytauğa attanbaq bolğan Sozaq bekinisi tūsyna qarai bettedi. Qolmen birge ataqty jyrau Ümbetai attandy.
İekinşi qoldy Jänibek tarhan basqardy. Būlar Syr boiynyñ tömengi salasyna qarai sapar şekti. Jänibek äskerine tek qana Torğai, Yrğyz boiyn jailağan Orta jüzdiñ jigitteri ğana i̇emes, būğan Syrdariiä jağasyndağy özderiniñ atameken qonystaryn qaitaryp almaq bolğan Kişi jüzdiñ Şekti, Tabyn, Tama, Adai sekildi biraz rularynyñ öjet jigitteri qosyldy. Būl qolda sol Torğaimen şektes Sarykeş mañyndağy Uaqqa jatatyn Tätiqara jyrau bar.
Üşinşi qoldy (negizgi qoldy) Abylaidyñ özi basqardy. Būl sap Şieli, Jañaqorğan boilarymen kep Türkistannyñ özine künbatys büiirinen timek boldy. Būnda qazaqtyñ aty şuly batyrlarynan: Baian, Syrymbet, Janūzaq, Malaisary, Jäpek, säl keiinirek kelip qosylğan Qabanbai boldy.
Abylai qolynyñ as-suyn daiyndap, jauyngerleriniñ kir-qoñyn juatyn bir top qatyn-qalaş, qyz-qyrqynmen birge, Qabanbaidyñ Gauhardan tuğan qyzy Nazym joryqqa şyqty.
Būl joly Baianaulada Būqar jyrau syrqattanyp qalyp qoidy. Onyñ ornyna jazda Abylaidan Botaqan men Janaidyñ qūnyn öleñmen sūrağan on jeti jasar Köteş aqyn i̇erdi.
Jazğytūrymğy sai-salany qualai aqqan qar suyndai qazaq qoldary taramdanyp, jan-jaqqa qarai attana bastady. Qazaq jauyngerleriniñ jūmğan jūdyryqtai bop bir maidan aşudyñ ornyna üş taram bop bölinuiniñ de sebebi bar i̇edi. Qazaq qoldary qazir i̇edäuir küşeiip qalğanmen de, soğys önerine kelgende, Joñğar handyğynyñ tūraqty äskerinen äli de bolsa tömen jatqan. Qūr i̇erlik, janqiiärlyq, öjettik jetkiliksiz qasiet. Äbden maşyqtanğan öner, ädet i̇etken soğys täsilderi kerek-ti. Şiti myltyqtan basqa qaruy joq qazaq jigitterin topyrlatyp, az da bolsa zeñbiregi bar, soğysta äbden şynyqqan Qalden Tserenniñ tärtipti äskerlerine qarsy qoiuğa Abylaidyñ köñili daualamady. Öz äskerin üşke bölip, Qalden Tserenniñ äskerin de üşke bölşektep, jeke-jeke qūrtpaq boldy...
Biraq qazaq tärizdi köşpeli i̇eldiñ qontaişysy Qalden Tseren Abylai qulyğyn birden ūqty. Qazaqtyñ bas küşi Sozaq tūsynan şyğatyn Bögenbai bastağan, ne bolmasa Araldyñ joğarğy sağasynan, — qaraqalpaqtyñ ökpe tūsynan kep tiısetin Jänibek sarbazdary i̇emes i̇ekenin aitpai tüsindi. Bas küş Abylai mañaiynda dep oilady ol. Būny Türkistannyñ künşyğys jağyna jibergen i̇ertöleleri de anyqtap qaitty. Būl kezdegi joñğar äsker basşysy Qalden Tserenniñ ortanşy ūly Tsevan-Dorji Sozaq pen Qazalyğa kömekşi äskerler jiberdi de, özi on bes myñ qolymen Abylaiğa qarsy attandy.
Abylai äskerinen būryn kelip, ol Jañaqorğan bekinisin qorşai şebin qūrdy. Ortada jaiau jasağy. İeki büiirinde joñğardyñ jal qūiryğyn örip tastağan tapal jylqysyn mingen ataqty atty äskeri. Tsevan-Dorji bū joly tüie üstine ornatylğan on bes jeñil zeñbiregin, Abylaidyñ myñ töleñgitinen qūrylğan kileñ i̇er jürek atty äskeri jüredi-au degen jerge ornalastyrdy.
Aldynda jau şebi baryn bilgen Abylai, i̇endi öz äskerin jaia tüsti. Jañaqorğan bekinisin aludy bes mergeni bar Qabanbaiğa jüktedi, Syrymbetti oñ jaq qanaty, Baiandy äskeriniñ sol jaq qanaty i̇etti. Ärqaisysynda üş myñnan atty äsker. Olardyñ soñynan soiyldy, şiti myltyqty üş myñnan sarbazdary bar Malaisary, Orazymbet batyrlar. Özi Sağymbai, Qanan, Janūzaq sekildi i̇erlerimen, joryqqa alğaşqy attanğan on jeti jasar Janai degen balasymen şeptiñ däl ortasynda boldy. Qaramağynda aty şuly, i̇er jürek töleñgitterden qūralğan myñ salt atty jauyngerleri bar. Būny basqaratyn «Altaidyñ aqbasy» atalğan i̇er Señgirbai.
Jansyz jiberilgen i̇ertöleleri arqyly Abylai özine qarsy tūrğan qaiyn ağasy Qalden Tseren ölip, i̇endi Joñğar qontaişysy bolğan Tsevan-Dorji i̇ekenin bildi. Abylaidyñ būl ämirşige i̇erekşe öştigi bar. Qalden Tserennen qazaq jerine İertis jağynan tiiüdi talap i̇etken de — osy Çoras ruymen köñildes Tsevan-Dorji. Abylai Qalden Tserenniñ qolyna tüskende, oğan ölim jazasyn sūrağan da — osy Tsevan-Dorji. Baraq pen Äbilqaiyrdyñ öştesuine sebepkerdiñ biri bolğan da — osy Tsevan-Dorji. Al keiin Äbilqaiyrdy öltirgen Baraqty qazaqtarğa bermei qalyp, biraq tübi öz i̇eli jağyna şyğyp ketui yqtimal degen qauippen ötken jyly, iağni bir myñ jeti jüz i̇elu i̇ekinşi jyly, u berip öltirtken de osy Tsevan-Dorji. Ras, Baraqtyñ öluimen bailanysty, Abylaidyñ aldynda baq talastyryp kese-köldeneñ tūrar i̇eşkim qalmady. Sol künnen bastap Abylai Orta jüzdiñ birden-bir bileuşisi dep sanaldy. Ūly jüzdiñ biraz rulary da būnyñ jağyna şyqty. Biraq soğan qaramastan Tsevan-Dorji Abylaidyñ tisi köpten qairauly i̇edi. Ana bir jyly Äbilmämbet han Qalden Tseren bitimge kelip, balasy äbilfeiizdi amanatqa Taşkenttegi qontaişy Ordasyna qaldyrğanda, uäde boiynşa qazaq i̇eline qaitaratyn Türkistan men Syr mañyndağy otyz qalany bergizbegenderdiñ biri — osy Tsevan-Dorji. İeger sondağy bitim iske asqan bolsa, bügingi qan tögilmes pe i̇edi, qaiter i̇edi. Tsevan-Dorjidiñ kütkeniniñ özi osy maidan bolsa, sol maidandy bügin Abylai aşpaq!
Ūrys särsenbi küni tañ ata bastaldy. Abylai da, Tsevan-Dorji da i̇elşiler arqyly uädelesken mezgilderinde öz äskerlerine «attan» dep būiryq berdi. Köldeneñi on şaqyrymdai jazyq dalada qan tögis qyrğyn tez-aq qyzyp ketti. Jer dübirlete şapqan attar, tañğy möldir auany qaq jara ysyldai atylğan sadaq oğy, şiti myltyq şañqyly, gürsildegen zeñbirekter. Birine biri qarama-qarsy sermelgen qisyq qylyş, bükir aldaspandar, soğylğan soiyl, batyrlardyñ bolat denesine qyrş-qyrş kirgen kök naizalar. Oq tiıp, jan ūşyra kisinegen jylqy, jan tapsyra almai yñyranğan jaraly jauyngerler. Tüs bolmai-aq maidan dalasy qan sasydy. Aiağyñdy basqan saiyn attan qūlap jat-
qan adam deneleri körinedi.
Alyp maidannyñ i̇eki jaq şetindegi Syrymbet pen Batyr Baian bastağan qazaq äskeri qiyn da bolsa alğa qarai jyljyp bara jatqany seziledi. Tek i̇eki jaqtyñ i̇eki bas qolbasşysy tūrğan maidannyñ orta şebi myzğyğan joq. Tağy:
— Attan! Attan! — degen ūran şyqty.
Sol sağatta-aq Señgirbai, Sağymbai, Qanai bastağan sūltannyñ myñ jigiti zeñbirek oğy jetpeitin qalyñ jyñğyldy saidan şyğa sala Tsevan-Dorjidyñ tūrğan töbesine qarai lap qoiğan. Biraq bir şaqyrymdai şapqan kezde kenet gürsildei jönelgen zeñbirekterden jauğan joiqyn oqtar däl attarynyñ mañdai aldynan kep gürs-gürs jarylğan. Aldyñğy şeptegi jüz qaraly i̇er jürek jigitter at-matymen omaqasa jer qauyp, zamatta arttarynda kele jatqan jau-
yngerlerge böget boldy. Köp salt attylar aldyndağy attar men adamdardyñ ölikteriniñ üstine kep qūlady. Osy kezde zeñbirekter qaita gürsildegen. Amal joq, lapyldap kele jatqan qalyñ qol i̇eriksiz keiin şegindi. Abylai būiryğymen jigitter tağy şapqan. Būl joly da jüzge taiauy qaza tauyp, qalğany keiin serpildi. Zeñbirekti Tsevan-Dorjidy būlai ala almaitynyn bilgen Abylai, i̇endi şabuyl şebin basqaşa qūrdy. Zeñbirekterge tikelei şappai, ony at tağasyndai qorşap, jan-jağynan antalaudy būiyrdy. Biraq üş ret şabuylğa şyğyp, i̇eñ batyr degen üş jüzge tarta i̇er jigitterinen airylğan äsker ne isterin bilmei, tağy dağdaryp qaldy.
Būğan Abylai:
— İapyrmai, osynşama, qazaqtan jauğa şabar bir i̇erkek kindikti tumağan ba? — dedi qatty dauystap. — Qaisyñ barsyñ?
Osy kezde top işinen «Abylai!» degen dauys şyqty.
Būl ūran salğan Abylaidyñ on jeti jasar balasy Janai i̇edi. Ol tebinip qap, zeñbirekterge qarai atoi saldy. Biraq būdan būryn gürsildegen tajaldardan äbden ürkip qalğan astyndağy basy qatty kertöbel, bala jigitti jau şebine i̇emes, bir büiirdegi jide toğaiyna qarai ala jöneldi. Jūrt tağy tyna qaldy.
Däl osy kezde, Abylaidyñ zeñbirekterdi qorşağan jigitteriniñ oñ jaq tūsynan Tsevan-Dorji tūrğan töbege qarai, basynda ükili kamşat börki bar, aqboz atty bir qyz bala «Qabanbai! Qabanbai!» dep ūran tastap, suyrylyp şyğa berdi. Aqboz at kösile sermep keledi. Qyzdyñ qolynda ne soiyl, ne naiza joq, bar bolğany tobylğy sapty qamşy. Osynau qarusyz qyzdyñ i̇erligin körgen qyzba qalyñ top, i̇endi şydai almady, lap qoidy.
— Abylai!
— Atyğai!
— Aqjol!
— Qaraqoja!
— Qabanbai!
— Abylai! Abylai!
«Qabanbai» aty atalğan tūsta Naiman jigitteri guildei şapqan toptyñ aldarynda keledi. Zeñbirekter ortadağy toptyñ aldyñğy qataryna ğana oqtaryn jiberip ülgerdi. Biraq i̇eki büiirdegi soiylgerler sapy tez-aq jetip qaldy. Ar jağyndağy joñğar atty äskeri kelip ülgergenşe, tüieli zeñbirekterdi tüie-müiesimen taptap ketti.
Aq bolat sauyty jarqyldap, Jalynqūiryğyn kösilte Abylaidyñ özi de şapty. Töbe basyndağy qontaişy kök şatyryn jinai bastady. Söitkenşe bolğan joq, Joñğardyñ şaian qūiryqty sary jibek jalauy şyğysqa qarai şegine berdi...