Köşpendiler - II - Jantalas

ğan. Söitip, qazaq kedeii qiiänatty orys general-gubernatorymen birge öz bi, sūltandarynan da körgen. Qatar qonystanuğa mäjbür bolğan qazaq, orys kedeileri ömirdiñ auyrlyğyn da, azabyn da birge tarta bastady. Osy qiyndyqta tuğan bauyrmaldyq qatynas aqyry i̇ekeuin birdei aparyp Pugaçev i̇ereuiline qosty. Ädiletsizdikke köngisi kelmegen qazaq aulyna patşa bekinisi men han ordasynan i̇el jylatqan «käri qylyş» jasağy şyğyp tūrdy. Biraq qalyñ halyq däl bügin yñğaily sağatyn kütip, İertistiñ arğy betinde qazaq jerin şapqaly Qalden Tserenniñ jiyrma myñ äskeri tūrğanyn bilmeitin. Bar ūğary jeriniñ tarylyp, malynyñ azaiyp bara jatqany. Jyrau tolğauy da osyny aitady, halyq ta sol üşin onyñ sözin oilana tyñdaidy.
Al halyq küizelisin öz közimen körip otyrğan, i̇el qamyn oilaidy degen Abylaidyñ köp isi Būqar jyrauğa tüsiniksiz i̇edi. Äbilmämbet hanğa i̇erip, bir myñ jeti jüz qyrqynşy jyly, Qalden Tserenge tūtqyn bolar aldynda, Orynbor qalasyna baryp, qoldaryna qūran alyp, «Qol astyñyzğa kirdik» dep patşağa ant berui, sodan keiin Qalden Tserenniñ tūtqynynan qaityp kelisimen, arasynda bir ai ötpei, Abylai sūltannyñ Nepliüevke nemere ağasy Jolbarysty jiberip «Rossiiäğa qarsylyq körsetpei, onymen sauda-sattyq jürgizuge barmyz» dep hat jazyp bas iiüi — qart jyraudy oiğa şomdyrğan. Būl az bol-
ğandai, Abylai bir myñ jeti jüz qyryq besinşi jyly Tobyl gubernatory
A. M. Suharevke «Üisin ruyn da patşa ağzamnyñ qol astyna alularyñyzdy sūraimyn» dep hat joldağan. Bir myñ jeti jüz i̇eluinşi jyldary Abylai qazaq jerine salynğan orys qalalarynyñ järmeñkelerine özi qatynasa bastağan. Al Baraq sūltan Äbilqaiyr handy öltirgennen keiin, ony qorğaudyñ ornyna, Kişi jüzdiñ hanynyñ qazasyna qinalyp, Baraq sūltandy «jauyz» dep, Orynbor äkimderi Äbilqaiyrdyñ balalary Nūraly, Aişuaq, İeralylarmen köbirek aqyldasyp tūruyn ötinip Nepliüevke tağy hat jibergen. Osynyñ bäri qazaq halqynyñ qamyn oilağan jyrauğa äzirge tüsiniksiz jäitter.
«Abylai ne aitar i̇eken?» dep üide otyrğandar tyna qaldy. Biraq osy jūrtty basqaryp otyrğan Abylai öz oiyn aşa alar ma i̇eken? İel qūlağy i̇elu, auzynan şyqqan söz i̇erteñ jipke tizilgendei bop tep-tegis Orynborğa, Tobylğa, tipti Qalden Tseren otyrğan Taşkentke de izin suytpai jetedi. Ol sözdi säl keşigiñkirep boğdyhan da i̇estidi. Äitkenmen, jauap bermei qūtyla almasyn bilgen sūltan, i̇endi Būqar jyrauğa qarai otyryp söiledi:
— Ant-su iştiñ deisiñ, ūly jyrau. Osyndai antty «Joñğarğa qarsy qol kötermeimin» dep, tūtqynnan bosanar aldynda qaiyn ağam Qalden Tseren qontaişyğa da bergem.. Al bügin onyñ äskerin özinen būryn şappaqşy bolyp otyrmyn. Öitkeni men şappasam ol şabady. Sonda qazaqqa meniñ ant-suymnan qandai paida?
— Jön delik... Al batysyñ qalai?
Abylai basyn şaiqady:
— Orys i̇eli Joñğar handyğy i̇emes qoi.
— Şürşit i̇eli de oñai i̇emes. Bizge bäriniñ de küşi jetedi.
— Sol sebepten de dalamyzğa bekinis saldyryp jatqan joqpyz ba? Rossiiäğa süienbei, şürşitterge tötep bere almaimyz. Şürşitterdiñ oiyn qontaişynyñ özi aitqan. Olardan i̇endi Joñğardyñ özi qūtyla almai otyr.
— Şürşit boğdyhany da bizdiñ jerimizge bekinis salam dese qaitesiñ, — dedi Būqar jyrau.
— Onda soğysamyz. Öitkeni şürşit bizdiñ işimizge kirip, orys patşasyndai bekinis salar bolsa, — dedi Abylai, qazaq ataulysy qūl bolar i̇edi.
Üi işi tağy tyna qaldy. Qytai boğdyhandarynyñ jauyzdyğy qazaq i̇eline i̇ejelden tanys. Ört alğan jerde juyrda şöp şyqpaityn, Qytai jauyngeri ötken jaqta tiri jan qalmaitūğyn. Talai uaq halyqty jūtyp jibergende Qytai boğdyhandarynyñ tamağy ajdahanyñ tamağyndai jalmauyz keñ keletin.
— Būqar ağa, jalğyz jolauşyğa top qasqyr şapsa, jolauşy i̇eñ aldymen qaisysyna qylyşyn sermeidi? — dep sūrady Abylai.
— ärine, i̇eñ taiau qalğanyna, sūltan.
Būqar jyrau būl jūmbaq adamnyñ kim i̇ekenin i̇endi tüsingendei Abylaiğa oilana qarady. Qazaq i̇elin qan qaqsatqan aldymen Qalden Tserendi jeñbek. Özge jaularyn sodan keiin baryp oilanbaq...
Abylai kenet janynda tūrğan qorjynynan būzau terisine salynğan kartany aldy.
— Mine, — myna jerde Qalden Tserenniñ äskeri tūr, — dedi, — bir küni bolmasa bir küni olar İertisten beri ötedi. Sol uaqytta üş jüzdiñ äskeri, mine, myna tūstan kep üş jağynan qorşaidy. Körsin sonda Qalden Tseren osy qaqpannan qūtylyp! Daian hannan beri joñğarlar ünemi bizdiñ kök jelkemizden şyğyp kelgen. Al būl joly olardyñ kök jelkesinen biz şyğamyz.
— İertis jağasyna kelip, Kişi jüzdiñ batyrlary soğysqa qatynasady degenge sengim kelmeidi, — dedi Bäsentiın batyry Syrymbet.
— Nege? — dep i̇eleñ i̇ete qaldy törtbaq kelgen, Taraqty batyry Baiğozy. — Orta jüzdiñ batyrlary sonau İedil qalmaqtarymen ūrsysyp jürgen
joq pa...
— Kimiñ bar ol jaqta ūrsysyp jürgen?..
— Jetim sary Şaqşaq batyry Jänibek şe?
— Oidöit degeniñ! — dedi i̇eki iyğyna i̇eki kisi mingendei jalpaq jauryn, alşaq keude Syrymbet. — Jänibek qalmaqtarmen ūryssa — öziniñ qaiyn ağasy Äbilqaiyrdyñ joğyn joqtap otyr. Qala berdi Jetim sary Şaqşaqtyñ qonysy han aulymen aralas-qūralas, Yrğyz ben Torğai özenderiniñ öñirinde otyrğan joq pa? Jänibektiñ auly degen qūr aty... Äbilqaiyrmen jeri de bir, suy da bir...
Abylai ūnatpağan rai baiqatty: «Mine, ünemi osylai. Bizdiñ jerimiz İertis, seniñ jeriñ Jaiyq dep, bar qazaq byj-tyj bop bölinip şyğa keledi. Joq, mūndai jūrtpen jaudy jeñu qiyn, i̇eñ aldymen öz i̇eliñniñ basyn qosyp al. Sosyn baryp jauyña tiıs. Sonda onyñ basyn qalai qosu kerek? Qotanyna qasqyr timei i̇el ūiqysynan ūianbaidy. Qazirgi qazaq i̇eli sondai. Qotanyna tigeli tūrğan qasqyr — tağy Qalden Tseren. Sen osyny paidalan, bastaryn biriktire ber. Maidanğa birigip şyqsa, artynan ydyrauy qiynğa tüsedi... İeliñ birikpei jaudy jeñem dep ümittenbe...»
Kenet jūrt nazaryn audaryp, üige İertistiñ arğy betine jiberilgen barlauşylar kirip keldi. Olardyñ aituy boiynşa, İertistiñ arğy jağyndağy Joñğar ūlystaryna äli Qalden Tseren äskeri kelmegen körinedi. Ärkim är türli joramaldaidy dedi barlauşylar.
Abylai oilanyp qaldy. «İä, äkki qontaişy oilamağan jerden jau şappasyn dep äskeriniñ jatqan Uiasyn jasyrğan i̇eken. Mūndai jaida joñğar jasağynyñ şabuyldy qai tūstan bastaitynyn i̇eşkim bilip bolmaidy... Sirä, Qalden Tseren jauyngerlerin äli i̇el tüpkirinen qozğamağan bolu kerek. Ärine, Joñğardyñ toqpaq jaldy myqyr jylqysy üş-tört künniñ işinde-aq tekirektei jele şauyp otyryp būl arağa jetip ülgeredi. Qontaişy soğan senedi. Şynymenen Qalden Tseren Saryarqağa attanbaq pa? älde Türkistan maidanyn keñ-
i̇eite tüsip, Aral arqyly Kişi jüzge qarai oiyspaq pa? O da mümkin. İeki jaqqa i̇eki qol şyğarady degen de sybys bar i̇edi ğoi, älde solai ma i̇eken? ätteñ ne kerek, Üş jüzdiñ äskeri birdei bağynsa ğoi būğan. Onda är jüzdiñ äskerin är tūsqa qoiyp, Joñğardyñ keluin asyqpai küter i̇edim-au! Bir jetide i̇eki jüz myñ atty äsker jinap alatyn Qasym han däuiri äldeqaşan ötken! Köringen qara tasqa sala-sala, almas qylyştyñ da jüzi maiyrylğan! İendi mine qasqyr qai üñgirden şyğady dep, şiti myltyğyña süienip jan-jağyña alaqtap qara da otyr...»
... Keñes aqyry qazaq qoldarynyñ jinalatyn jerin Teliköl tūsy bolsyn dep ūiğardy. Būl ara Üş jüzdiñ äskerine birdei jaqyn. Ärine, Äbilqaiyr sarbazdary kelmeidi, biraq Joñğarğa öşikken Kişi jüzde qazaq batyrlary az ba? İeñ bolmağanda Yrğyz, Torğai boiyndağy Qoşqarūly Jänibekke bağynyşty Orta jüzdiñ jauyngerleri kelip qosylar. Al Ūly jüz äskeri joqtyñ qasy.
Abylai auly köktemniñ alğaşqy künderinde-aq Syrymbet betkeiinen Burabai köliniñ jağasyna köşetin. Köl jağasynyñ qyzğaldaqty, sarğaldaqty kök balausa şöbi i̇erte köteriletin. Qarağai men aq qaiyñ syñsi bitken Burabai mañaiy adam aitqysyz bir äsem suret. Osy jailauynda Abylai auly jaz ötkenşe bolatyn.
Sūltan keñesi bitisimenen, Sarysu boiynda otyrğan Orta jüz hany Äbilmämbetke özderiniñ şeşimin aityp şabarman jiberdi de, tamyzdyñ bas şeninde Abylai auly da Kökşeniñ biık tūsy Burabaiğa qarai köterildi. Saltanatty köş, köşpen irgeles şoqtai iırip, şaşau şyğarmai aidalğan qalyñ kök ala jylqy. Jaugerşilik zaman; köşti, jylqyny qorşai, astaryndağy bolat tUiaq bedeuleri men bäigi küreñderi jiti basqan, soiyl ūstağan, kileñ şolaq sauyt kigen batyr jigitter... Köş yñğaiyna qarai, soñynan şūbyrğan qara mal, ottai jaiylğan qoi-i̇eşki tipti keiin. Auyl-auyldyñ arasynda, jor-
ğa salystyrğan, sary dalany bastaryna kötere än salğan top-top qyz, boz-
bala...
Aulyn Burabai köliniñ jağasyndağy «Abylai alañy» atalatyn kök maisaly, syñsyğan maral otty, qyzyl ağaşty, aq qaiyñdy, arşaly tau qoinauyna qondyrysymen, Abylai Ūlytau arqyly, Betpaqdalalatyp, Telikölge qarai attandy. Kökşe teñiz arqyly i̇emes, alys ta bolsa osy joldy tañdady. Kökşetaudan Telikölge deiin i̇eki myñ şaqyrymdai dala. Al osy dalada syñsyp otyrğan Orta jüzdiñ rulary. Kökşetau, Sandyqtau, Atbasar, odan äri qarai İesildi jağalai, Terisaqqan özenine jetedi, Qara qoiyn Qaşyrlyny basyp, Ūlytaudy bökterlei, Qara Keñgir, Sary Keñgir, Jezdi özenderinen asyp, Sarysuğa qarai şyğatyn süre jolmen Telikölge betteidi. Osy jerdiñ bärinde Arğyn, Qypşaq, Naiman, Taraqty, Uaq, Kerei. Ūlytaudyñ künbatys jağynda Torğai alqaby qanşama i̇el. «Sonau Kökşetaudan şyğyp, Abylai Joñğarğa attanyp bara jatyr i̇eken!» degen laqap osy qalyñ i̇elge jetse, bükil qazaq auyldarynyñ Joñğar qontaişysyna qarsy tik köteriletinine sūltan şek keltirmegen. Jolda bir jarym aidai jürip, Telikölge kep şatyryn tikkende, Arqadan jetken jauyngerlerden köz tūnatyn i̇edi! Abylai ötken jerden qosylmağan qol joq. Saumalköl men Teliköldiñ arasy yğy-jyğy, qara qūrymdai qaptağan äsker. İerteñine Abylaidyñ şatyryna jigitterimen kelgen är rudyñ basty adamdary, batyrlary tegis jinaldy.
Anyqtap i̇eseptegende otyz myñnan astam jauynger basy körinipti. Būl «Aqtaban şūbyryndy» bastalğaly, qazaqtyñ i̇eñ alğaşqy ret birigip, mol qol jinağany. Äli de kelip jatqan toptar az i̇emes. Basy Jänibek, qart Bögenbai, Arğynnyñ aty şuly batyrlary Taijigit, Tasbolat, Syrymbet, Janatai, Jan-
ūzaq, Señgirbai, Oljabai, Malaisary, Orazymbet. Abylaidyñ qamqorlary: Tolybai bi, Qarauyldyñ şeşeni Qanai bi, Jäpek batyr. Syrğaly İelşibek, Şekti Taiman, Tabynnan Altai batyr. Ärqaisysynyñ qasynda myñdağan, jüzdegen jauyngerler. Qazaq dalasynda būl kezderde atağy şyqqan aty-şuly batyrlardan Qarakerei Qabanbai, Kişi jüzden Būğybai, Uaq ruynan Batyr Baiannyñ joq i̇ekenin Abylai işten tüiip otyr. Äsirese Baian batyrdyñ osy uaqytqa deiin kelmeui ökinişti-aq. İerligimen, i̇el-jūrty üşin janqiiärlyq isimen tanylğan Batyr Baian Qanjyğaly Bögenbai men Qarakerei Qabanbaidan keiingi i̇eñ süiikti batyry i̇edi. Anau i̇ekeui bolsa qazir paiğambar jasyna kelip qaldy, i̇endigi i̇eñ süienişi so Batyr Baian men özimen birge Qalden Tserende tūtqynda bolğan Jäpek i̇edi. İel şetine jau kelse, i̇eñ aldymen jetip, aldyñğy şepte jüretin Batyr Baiannyñ osy uaqytqa deiin kelmeuin Abylai jaman yrymğa jorydy. «Onyñ öz basyna bir qauip tudy, ne i̇el-jūrtynyñ qamyna da qaratpaityn bir pälege duşar boldy» dep oilady.
Arqada Obağan atty özen bar. Būl özenniñ boiyn i̇ejelden Uaq ruy jailaityn. Orta jüzdiñ jeti arysynyñ biri bolyp keletin Uaq ruynan bükil qazaq dalasyna äigili İer Kökşe, İer Qosai atty batyrlar şyqqan.
Osy Uaq ruyna jasynyñ qartaiğan şağynda kelip siñip ketken, Jänibek hannyñ kezindegi ataqty batyrynyñ biri Saiannan tuğan Aian batyrdyñ bir ūrpağy osy Batyr Baian i̇edi. Qaradan şyqsa da jeti atasynan äigili batyr tūqymy bolğandyqtan, i̇el basyna kün tuğanda, osy Baian atqa i̇erte qondy. Öziniñ asqan i̇erligi, halqy üşin jan pida i̇eterlik isteri arqasynda ol köp keşikpei Uaq ruynyñ kösemine ainalğan. Äke-şeşesi qalmaq şabuylynyñ bir ülken aiqasynda qaza tapqan. Özimen bir tuğan, biyl on beske şyqqan Nūian atty inisi ğana bar. Nūian äli qolyna naiza ūstap jauğa şapqan joq, biraq alaqanyna tükirip, bügin-i̇erteñ meniñ de kezegim keler dep, boiyna bitken qairatyn jūmsaityn jer tappai, alasūryp, auylda äzer jürgen. Ört minezdi bala jigit bir-i̇eki ret ağasyna «joryqqa meni de ala bar» dep jalynğanda, Baian oğan: «Keziñ keler, joryq senen qaşyp qūtyla almaidy. Äzirge soiyl soğyp, sadaq atyp, soğys önerin äbden üiren!» — dep i̇ertpei qoiğan.
Baiannyñ da qazir qyryqqa taiap qalğan kezi. Sūñğaq boily, aqqūba, sūlu mūrtty, körikti jigit. Jalğyz inisin janyndai jaqsy köredi. Ağalyq ülken sezimniñ äserinen de ol ötken jylğy Ile boiyndağy joñğarlarğa qarsy attanğan saparynda, Nūiannyñ «meni de ala ket» dep közinen jasy möltildep tūryp ötingenine qaramai, i̇ertpei ketken.
İeki jaqtyñ da qoly şyğyn bolğanmen, būl joly qazaq jigitteriniñ joñ-
ğarlarmen aiqasy qiynğa tüsti. Keskilesken, birin-biri aiamağan qan tögis üş künge sozylyp, aqyrynda sany säl basym Baian jağy jeñdi. Qazaqtyñ bes jüz jaraqty jigitterinen üş kün ūrystan keiin tek i̇eki-aq jüzi qaldy. Törtinşi küni ūrysqa şydar-şydamasyn bilmei, Ile boiynyñ qalyñ torañğyl, jide toğaiynyñ arasynda jatqan osy i̇eki jüz jigit, tañ ata, üş künnen beri özderi soğysqan joñğarlardyñ segiz aulynyñ birden köterile, taily-taiağyna deiin qalmai, ūbyryp-şūbyryp, Qytai jağyna qarai köşip bara jatqanyn kördi. Qazaq qoly būl oqiğağa aldymen tañ qaldy. Söitse de, olar mal qaiyrlap jürgen bir joñğar şalynan auyldardyñ nege ürkip qaşyp bara jatqanyn bildi. Joñğar auyldaryna: «Keşeden beri ūrysyp jatqanymyz qazaqtardyñ jäi äşeiin i̇ertöle toptary i̇eken, Bögenbai men Qabanbai basqarğan bes myñ qol bügin tüste osy Ile jağasyna jetedi i̇eken», — degen habar kepti. Osy habardan keiin Ile qoinauyndağy joñğarlardyñ myna segiz auly qoparyla köterilipti. Būl habardyñ qalai şyqqanyn qazaq jigitteri artynan baryp i̇estidi. Joñğarlardyñ qolyna tüsken bir öjet sarbazdan: «Bäribir ölesiñ, i̇eger şynyñdy ait-
sañ qūia beremiz» dep osy ūrystağy joñğar batyry jauap alady. Odan: «Osynşama i̇elge şağyn qolmen qalai kelip tiıstiñder? Nemenege sendiñder?» dep sūrapty. Jigit: «Senderdi jeñetinimizge sendik!» depti. «Qalaişa? Osynşama joñğardy bes jüz soiylmen jeñbek pe i̇ediñder?» dep mysqyldap küledi joñğar batyry. Sonda öjet jigit: «Bäribir qyrylasyñdar! Artymyzda Bögenbai men Qabanbai basqaryp kele jatqan bes myñ qol bar! Olar tañ ata jetedi! Biz tek Јrtöleler tobymyz!» deidi. «Ötirik aitasyñ! Şynyñdy ait! äitpese öltiremiz! Al i̇eger aityp tūrğanyñ jalğan bolsa, qazir bosatamyz. Tek bizdi aldama!» degen Joñğar batyrynyñ qorqyp tūrğanyn bilgen qazaq jauyngeri «bäribir meni öltiresiñ, onan da zäreñdi ala öleiin» — dep aitqanynan tanbapty. Joñğar batyry senedi. İeline sol tünde qoparyla köşuge būiryq beredi. Älgi sarbazdy öz qolymen bauyzdaidy. Qazaqtyñ qalyñ qoly kele jatyr degen sözdi i̇estigen joñğar auyldary aldy-artyna qaramai qaşa jöneledi. Būl oqiğanyñ neden bolğanyn soñynan i̇estigen qazaq jigitteri, däl osy sätte jaña ğana üilerin jyğyp, köşteri i̇endi qozğala bergen soñğy joñğar batyrynyñ aulyna toğaidan şyğa lap qūiady. Batyr Baian bastağan i̇eki jüz jigit köşke i̇eki jüz aş qasqyrdai tiedi. Äbigeri ketken köş jöndi qarsylyq körsete almaidy. Joñğardyñ bas batyry Batyr Baiannyñ qolynan qaza tabady.
Biraq şabylğan i̇elden Batyr Baiannyñ jigitteriniñ qolyna jöndi olja ilikpedi. Tek şu degende qorşauynda qalğan bir top qyz-kelinşek pen azdağan mal-mülik qana qoldaryna tüsti. Bosqan i̇eldiñ köp düniesi Ile özeniniñ suyna ketti.
Ūrys bitip, bolmaşy oljağa köñili tolmai tūrğan Batyr Baiannyñ kenet i̇eki betine qan jügirip qūlpyryp sala berdi:
— Mynau adam balasy ma, älde perişte me? — dedi ol qasynda tūrğan Jäpek batyrğa, qolğa tüsken bir top qyz-kelinşektiñ ortasyndağy, ülbiregen jas sūlu qyzdy körsetip.
— Būl Qoren batyrdyñ on bes jasar jalğyz qyzy Qūralai sūlu, — dedi Jäpek.
— Qai Qoren?
— Keşe Janatai batyrdy naizalağan, al bügin seniñ qolyñnan qaza tapqan joñğar batyry Qoren...
Baian Tūlparkögin tebinip qap, qorşauda tūrğan qyz-kelinşekti bir şolyp ötti. Qūralai dese qūralai-aq i̇eken! Möldiregen i̇eki közi tostağandai, qara tory jüzi säl qany qaşyp quqyl tartqan, qolañ şaşy şūbatylyp üzeñgiden asyp jatyr, basyna kigen süiir töbeli qūndyz börki men kümis zerli qara maqpal qynama beşpent-şalbary kümis i̇er-toqymymen jarasyp tūr. Osynau körik, jarastyq közdi i̇eriksiz tartyp, barady. Qyzğa tesile qarağan Batyr Baian jüdei jaudyrağan qaraqat közdiñ qiyğynan özine degen bir öşpendiktiñ ūşqynyn sezip qaldy.
— Atyñ kim, Qūralai ma? — dedi ol qyzğa.
— Atym Qūralai, bilip tūryp nesine sūraisyz? — Qyz teris būrylyp ketti. Biraq ol qazaq batyry atyn qalai bilip qalğanyna tañ qaldy. Baianğa sol sätte bir täuekel oi keldi. Jüregin örtep bara jatqan sezim jalynyn basa almai:
— Myna qyz meniñ oljam! — dedi Qūralaidy qamşysynyñ sabymen
meñzep.
At jalyn tartyp mingeli Baianmen üzeñgiles bolyp kele jatqan Jäpek san oljany bölgen kezderinde äigili batyrdan būryn-soñdy mūndai sözdi i̇estip körmegen-di. Baian sözine būl da tañyrqady. Joldasynyñ betine köz qyryn säl audardy da, batyrdy qandai sezim bilep tūrğanyn i̇endi ūğyp:
— Bolsyn! — dedi sosyn küzetşi toptyñ i̇eki basty jigitin şaqyryp aldy. — Qūralai sūludy közderiñniñ qaraşyğyndai saqtañdar. Aq betin qarğa-qūzğyn şoqyp jürmesin. Būl qyz Batyr Baiannyñ oljasy. Ūqtyñdar ma?
— Ūqtyq.
Özine sūqtanğan körikti kisi qazaqtyñ aty şuly ardageri Batyr Baian i̇ekenin Qūralai da qolğa tüsisimenen-aq sūrap bilgen. Äkesi Qorenniñ sübesine kök naizasyn boilata būlğap, Batyr Baiannyñ öltirgenin öz közimen körgen. Qolğa tüsken kiıktiñ lağyndai jautañdağan jas sūlu, «myna qyz meniñ oljam» degen batyrdyñ sözin i̇estigende, jüregi dir-dir qağyp, ön boiy qalşyldap ketti. «Olja!» degen sözdiñ ar jağyna ne jatatynyn i̇es bilgennen-aq tüsine bastağan sūlu qyz däl osy sätte äkesin öltirgen adamnyñ i̇erkine berilu — özi üşin keşirilmes künä dep i̇eseptedi. Ön boiyn i̇endi bir yzanyñ, qaitpas qaisar kektiñ oty bilep äketti. «Seniñ oljañ bolyp qasyña jatpasqa ant i̇etemin, — dedi kenet kübirlep joñğar äielderinşe i̇eki qolymen kökiregin basyp. Qyz däl osy aşu üstinde, Batyr Baian äkesin közinşe öltirip, özin qandai jylatsa, Batyr Baiannyñ da däl özindei bop jylauyn arman i̇etti. Şamasy kelse kek aluğa anasynyñ aq sütimen sert berdi.
At jalyn tartyp minip, joryqqa attanğaly Batyr Baian osy saparyn i̇eñ oljaly saparym dep i̇eseptedi. Biraq özge serikteriniñ qabağy qatyñqy i̇edi. Būny Batyr Baian baiqağan joq, i̇esil-derti joñğardyñ tūtqyn qyzy boldy da tūrdy. Tezirek Obağanğa jetip, nekesin qiğyzyp, üşinşi äieli i̇etip alğanşa asyqty... Batyr Baiannyñ özine degen yqylasyn iştei sezse de, qyz köñili selt i̇etpedi, ol küzetşi jigitterden i̇elde Batyr Baiannyñ on bes jasar inisi bar i̇ekenin i̇estigende, jüreginiñ tübine bir sūrqiiä syrdy tüigendei boldy.
Qol ūzaq jürip, aqyry Obağan özenine de jetti. Ūrysta qaza tapqan balalaryn joqtağan kempir-şaldar men i̇erlerinen airylğan qaraly äielder dauys qyp, bükil dalany basyna köterdi. Söitse de jaudan oljaly qaitqan Batyr Baiannyñ aldynan şyğyp ony jeñisimen qūttyqtağan i̇el adamdary da köp i̇edi. Batyr Baian serikterin birtindep, taratyp, jiyrma şaqty jigiti men Qūralaidy ğana janyna qaldyryp, öz aulyna taiağan kezde, janynda on şaqty qūrbysy bar, aldynan Nūian şyqty. Astyndağy aq boz jorğasyn ağyzğan qalpynda: «Köke! Köke!» dep ağasynyñ qasyna jetip kelgende, quanğanynan i̇eki közi jasaurap ketken Batyr Baian, inisin jas baladai atynyñ üstinen köterip aldy.
— Köketai, äbden sağyndym ğoi...
— Jalğyz baurym. Seni körgenşe özim de ölip qala jazdadym ğoi.
Ağasynyñ qūşağynan bosanğan Nūian i̇endi öz atyna qaita minip, Baiannyñ özge serikterimen amandasa bastady. Kenet säl keiinirek tūrğan Qūralaiğa közi tüsti. Sol-aq i̇eken, jas jigittiñ boiyn bir ystyq lep şarpyp äketkendei, at üstinen auytqyp baryp, özin äzer ūstap qaldy.
— Kök...i̇e, būl kim? — dedi tili kürmele söilep.
«Jeñgeñ» deuge Batyr Baiannyñ auzy barmady.
— Tūtqyn qyz ğoi... — dei saldy inisiniñ sözine män bermei. Būl kezde Qūralai da jaudyrağan qaraqat közin jas Nūianğa qadap qalyp i̇edi. Kenet qyzdyñ da i̇eki betiniñ ūşy qyzaryp, boiyn bir tätti sezim örtep ketti. Jas jigit köz tūiarlyqtai symbatty i̇eken. Tipti tür-kelbeti ağasynan da körikti me qalai. Qyz jüregi alyp-ūşyp, jigit betine tağy qarady. Nūian da odan közin almai tūrğan, i̇eki janar tüiilisip, bir-birinen ajyramai säl tūrdy da, i̇ekeuiniñ de işine ot tastap baryp taiqyp ketti. Osy sätte qyz da, jigit te birinsiz biri ömir süre almaitynyn tüsingendei...
— Sauğa, köke! — dedi Nūian ağasyna jalyna qarap. — Bir jolğy oljañdy mağan qi!..