Köşpendiler - II - Jantalas

ğan. Söitip, qazaq kedeii qiiänatty orys general-gubernatorymen birge öz bi, sūltandarynan da körgen. Qatar qonystanuğa mäjbür bolğan qazaq, orys kedeileri ömirdiŋ auyrlyğyn da, azabyn da birge tarta bastady. Osy qiyndyqta tuğan bauyrmaldyq qatynas aqyry i̇ekeuin birdei aparyp Pugaçev i̇ereuiline qosty. Ädiletsizdikke köngisi kelmegen qazaq aulyna patşa bekinisi men han ordasynan i̇el jylatqan «käri qylyş» jasağy şyğyp tūrdy. Biraq qalyŋ halyq däl bügin yŋğaily sağatyn kütip, İertistiŋ arğy betinde qazaq jerin şapqaly Qalden Tserenniŋ jiyrma myŋ äskeri tūrğanyn bilmeitin. Bar ūğary jeriniŋ tarylyp, malynyŋ azaiyp bara jatqany. Jyrau tolğauy da osyny aitady, halyq ta sol üşin onyŋ sözin oilana tyŋdaidy.
Al halyq küizelisin öz közimen körip otyrğan, i̇el qamyn oilaidy degen Abylaidyŋ köp isi Būqar jyrauğa tüsiniksiz i̇edi. Äbilmämbet hanğa i̇erip, bir myŋ jeti jüz qyrqynşy jyly, Qalden Tserenge tūtqyn bolar aldynda, Orynbor qalasyna baryp, qoldaryna qūran alyp, «Qol astyŋyzğa kirdik» dep patşağa ant berui, sodan keiin Qalden Tserenniŋ tūtqynynan qaityp kelisimen, arasynda bir ai ötpei, Abylai sūltannyŋ Nepliüevke nemere ağasy Jolbarysty jiberip «Rossiiäğa qarsylyq körsetpei, onymen sauda-sattyq jürgizuge barmyz» dep hat jazyp bas iiüi — qart jyraudy oiğa şomdyrğan. Būl az bol-
ğandai, Abylai bir myŋ jeti jüz qyryq besinşi jyly Tobyl gubernatory
A. M. Suharevke «Üisin ruyn da patşa ağzamnyŋ qol astyna alularyŋyzdy sūraimyn» dep hat joldağan. Bir myŋ jeti jüz i̇eluinşi jyldary Abylai qazaq jerine salynğan orys qalalarynyŋ järmeŋkelerine özi qatynasa bastağan. Al Baraq sūltan Äbilqaiyr handy öltirgennen keiin, ony qorğaudyŋ ornyna, Kişi jüzdiŋ hanynyŋ qazasyna qinalyp, Baraq sūltandy «jauyz» dep, Orynbor äkimderi Äbilqaiyrdyŋ balalary Nūraly, Aişuaq, İeralylarmen köbirek aqyldasyp tūruyn ötinip Nepliüevke tağy hat jibergen. Osynyŋ bäri qazaq halqynyŋ qamyn oilağan jyrauğa äzirge tüsiniksiz jäitter.
«Abylai ne aitar i̇eken?» dep üide otyrğandar tyna qaldy. Biraq osy jūrtty basqaryp otyrğan Abylai öz oiyn aşa alar ma i̇eken? İel qūlağy i̇elu, auzynan şyqqan söz i̇erteŋ jipke tizilgendei bop tep-tegis Orynborğa, Tobylğa, tipti Qalden Tseren otyrğan Taşkentke de izin suytpai jetedi. Ol sözdi säl keşigiŋkirep boğdyhan da i̇estidi. Äitkenmen, jauap bermei qūtyla almasyn bilgen sūltan, i̇endi Būqar jyrauğa qarai otyryp söiledi:
— Ant-su iştiŋ deisiŋ, ūly jyrau. Osyndai antty «Joŋğarğa qarsy qol kötermeimin» dep, tūtqynnan bosanar aldynda qaiyn ağam Qalden Tseren qontaişyğa da bergem.. Al bügin onyŋ äskerin özinen būryn şappaqşy bolyp otyrmyn. Öitkeni men şappasam ol şabady. Sonda qazaqqa meniŋ ant-suymnan qandai paida?
— Jön delik... Al batysyŋ qalai?
Abylai basyn şaiqady:
— Orys i̇eli Joŋğar handyğy i̇emes qoi.
— Şürşit i̇eli de oŋai i̇emes. Bizge bäriniŋ de küşi jetedi.
— Sol sebepten de dalamyzğa bekinis saldyryp jatqan joqpyz ba? Rossiiäğa süienbei, şürşitterge tötep bere almaimyz. Şürşitterdiŋ oiyn qontaişynyŋ özi aitqan. Olardan i̇endi Joŋğardyŋ özi qūtyla almai otyr.
— Şürşit boğdyhany da bizdiŋ jerimizge bekinis salam dese qaitesiŋ, — dedi Būqar jyrau.
— Onda soğysamyz. Öitkeni şürşit bizdiŋ işimizge kirip, orys patşasyndai bekinis salar bolsa, — dedi Abylai, qazaq ataulysy qūl bolar i̇edi.
Üi işi tağy tyna qaldy. Qytai boğdyhandarynyŋ jauyzdyğy qazaq i̇eline i̇ejelden tanys. Ört alğan jerde juyrda şöp şyqpaityn, Qytai jauyngeri ötken jaqta tiri jan qalmaitūğyn. Talai uaq halyqty jūtyp jibergende Qytai boğdyhandarynyŋ tamağy ajdahanyŋ tamağyndai jalmauyz keŋ keletin.
— Būqar ağa, jalğyz jolauşyğa top qasqyr şapsa, jolauşy i̇eŋ aldymen qaisysyna qylyşyn sermeidi? — dep sūrady Abylai.
— ärine, i̇eŋ taiau qalğanyna, sūltan.
Būqar jyrau būl jūmbaq adamnyŋ kim i̇ekenin i̇endi tüsingendei Abylaiğa oilana qarady. Qazaq i̇elin qan qaqsatqan aldymen Qalden Tserendi jeŋbek. Özge jaularyn sodan keiin baryp oilanbaq...
Abylai kenet janynda tūrğan qorjynynan būzau terisine salynğan kartany aldy.
— Mine, — myna jerde Qalden Tserenniŋ äskeri tūr, — dedi, — bir küni bolmasa bir küni olar İertisten beri ötedi. Sol uaqytta üş jüzdiŋ äskeri, mine, myna tūstan kep üş jağynan qorşaidy. Körsin sonda Qalden Tseren osy qaqpannan qūtylyp! Daian hannan beri joŋğarlar ünemi bizdiŋ kök jelkemizden şyğyp kelgen. Al būl joly olardyŋ kök jelkesinen biz şyğamyz.
— İertis jağasyna kelip, Kişi jüzdiŋ batyrlary soğysqa qatynasady degenge sengim kelmeidi, — dedi Bäsentiın batyry Syrymbet.
— Nege? — dep i̇eleŋ i̇ete qaldy törtbaq kelgen, Taraqty batyry Baiğozy. — Orta jüzdiŋ batyrlary sonau İedil qalmaqtarymen ūrsysyp jürgen
joq pa...
— Kimiŋ bar ol jaqta ūrsysyp jürgen?..
— Jetim sary Şaqşaq batyry Jänibek şe?
— Oidöit degeniŋ! — dedi i̇eki iyğyna i̇eki kisi mingendei jalpaq jauryn, alşaq keude Syrymbet. — Jänibek qalmaqtarmen ūryssa — öziniŋ qaiyn ağasy Äbilqaiyrdyŋ joğyn joqtap otyr. Qala berdi Jetim sary Şaqşaqtyŋ qonysy han aulymen aralas-qūralas, Yrğyz ben Torğai özenderiniŋ öŋirinde otyrğan joq pa? Jänibektiŋ auly degen qūr aty... Äbilqaiyrmen jeri de bir, suy da bir...
Abylai ūnatpağan rai baiqatty: «Mine, ünemi osylai. Bizdiŋ jerimiz İertis, seniŋ jeriŋ Jaiyq dep, bar qazaq byj-tyj bop bölinip şyğa keledi. Joq, mūndai jūrtpen jaudy jeŋu qiyn, i̇eŋ aldymen öz i̇eliŋniŋ basyn qosyp al. Sosyn baryp jauyŋa tiıs. Sonda onyŋ basyn qalai qosu kerek? Qotanyna qasqyr timei i̇el ūiqysynan ūianbaidy. Qazirgi qazaq i̇eli sondai. Qotanyna tigeli tūrğan qasqyr — tağy Qalden Tseren. Sen osyny paidalan, bastaryn biriktire ber. Maidanğa birigip şyqsa, artynan ydyrauy qiynğa tüsedi... İeliŋ birikpei jaudy jeŋem dep ümittenbe...»
Kenet jūrt nazaryn audaryp, üige İertistiŋ arğy betine jiberilgen barlauşylar kirip keldi. Olardyŋ aituy boiynşa, İertistiŋ arğy jağyndağy Joŋğar ūlystaryna äli Qalden Tseren äskeri kelmegen körinedi. Ärkim är türli joramaldaidy dedi barlauşylar.
Abylai oilanyp qaldy. «İä, äkki qontaişy oilamağan jerden jau şappasyn dep äskeriniŋ jatqan Uiasyn jasyrğan i̇eken. Mūndai jaida joŋğar jasağynyŋ şabuyldy qai tūstan bastaitynyn i̇eşkim bilip bolmaidy... Sirä, Qalden Tseren jauyngerlerin äli i̇el tüpkirinen qozğamağan bolu kerek. Ärine, Joŋğardyŋ toqpaq jaldy myqyr jylqysy üş-tört künniŋ işinde-aq tekirektei jele şauyp otyryp būl arağa jetip ülgeredi. Qontaişy soğan senedi. Şynymenen Qalden Tseren Saryarqağa attanbaq pa? älde Türkistan maidanyn keŋ-
eite tüsip, Aral arqyly Kişi jüzge qarai oiyspaq pa? O da mümkin. İeki jaqqa i̇eki qol şyğarady degen de sybys bar i̇edi ğoi, älde solai ma i̇eken? ätteŋ ne kerek, Üş jüzdiŋ äskeri birdei bağynsa ğoi būğan. Onda är jüzdiŋ äskerin är tūsqa qoiyp, Joŋğardyŋ keluin asyqpai küter i̇edim-au! Bir jetide i̇eki jüz myŋ atty äsker jinap alatyn Qasym han däuiri äldeqaşan ötken! Köringen qara tasqa sala-sala, almas qylyştyŋ da jüzi maiyrylğan! İendi mine qasqyr qai üŋgirden şyğady dep, şiti myltyğyŋa süienip jan-jağyŋa alaqtap qara da otyr...»
... Keŋes aqyry qazaq qoldarynyŋ jinalatyn jerin Teliköl tūsy bolsyn dep ūiğardy. Būl ara Üş jüzdiŋ äskerine birdei jaqyn. Ärine, Äbilqaiyr sarbazdary kelmeidi, biraq Joŋğarğa öşikken Kişi jüzde qazaq batyrlary az ba? İeŋ bolmağanda Yrğyz, Torğai boiyndağy Qoşqarūly Jänibekke bağynyşty Orta jüzdiŋ jauyngerleri kelip qosylar. Al Ūly jüz äskeri joqtyŋ qasy.
Abylai auly köktemniŋ alğaşqy künderinde-aq Syrymbet betkeiinen Burabai köliniŋ jağasyna köşetin. Köl jağasynyŋ qyzğaldaqty, sarğaldaqty kök balausa şöbi i̇erte köteriletin. Qarağai men aq qaiyŋ syŋsi bitken Burabai maŋaiy adam aitqysyz bir äsem suret. Osy jailauynda Abylai auly jaz ötkenşe bolatyn.
Sūltan keŋesi bitisimenen, Sarysu boiynda otyrğan Orta jüz hany Äbilmämbetke özderiniŋ şeşimin aityp şabarman jiberdi de, tamyzdyŋ bas şeninde Abylai auly da Kökşeniŋ biık tūsy Burabaiğa qarai köterildi. Saltanatty köş, köşpen irgeles şoqtai iırip, şaşau şyğarmai aidalğan qalyŋ kök ala jylqy. Jaugerşilik zaman; köşti, jylqyny qorşai, astaryndağy bolat tUiaq bedeuleri men bäigi küreŋderi jiti basqan, soiyl ūstağan, kileŋ şolaq sauyt kigen batyr jigitter... Köş yŋğaiyna qarai, soŋynan şūbyrğan qara mal, ottai jaiylğan qoi-eşki tipti keiin. Auyl-auyldyŋ arasynda, jor-
ğa salystyrğan, sary dalany bastaryna kötere än salğan top-top qyz, boz-
bala...
Aulyn Burabai köliniŋ jağasyndağy «Abylai alaŋy» atalatyn kök maisaly, syŋsyğan maral otty, qyzyl ağaşty, aq qaiyŋdy, arşaly tau qoinauyna qondyrysymen, Abylai Ūlytau arqyly, Betpaqdalalatyp, Telikölge qarai attandy. Kökşe teŋiz arqyly i̇emes, alys ta bolsa osy joldy taŋdady. Kökşetaudan Telikölge deiin i̇eki myŋ şaqyrymdai dala. Al osy dalada syŋsyp otyrğan Orta jüzdiŋ rulary. Kökşetau, Sandyqtau, Atbasar, odan äri qarai İesildi jağalai, Terisaqqan özenine jetedi, Qara qoiyn Qaşyrlyny basyp, Ūlytaudy bökterlei, Qara Keŋgir, Sary Keŋgir, Jezdi özenderinen asyp, Sarysuğa qarai şyğatyn süre jolmen Telikölge betteidi. Osy jerdiŋ bärinde Arğyn, Qypşaq, Naiman, Taraqty, Uaq, Kerei. Ūlytaudyŋ künbatys jağynda Torğai alqaby qanşama i̇el. «Sonau Kökşetaudan şyğyp, Abylai Joŋğarğa attanyp bara jatyr i̇eken!» degen laqap osy qalyŋ i̇elge jetse, bükil qazaq auyldarynyŋ Joŋğar qontaişysyna qarsy tik köteriletinine sūltan şek keltirmegen. Jolda bir jarym aidai jürip, Telikölge kep şatyryn tikkende, Arqadan jetken jauyngerlerden köz tūnatyn i̇edi! Abylai ötken jerden qosylmağan qol joq. Saumalköl men Teliköldiŋ arasy yğy-jyğy, qara qūrymdai qaptağan äsker. İerteŋine Abylaidyŋ şatyryna jigitterimen kelgen är rudyŋ basty adamdary, batyrlary tegis jinaldy.
Anyqtap i̇eseptegende otyz myŋnan astam jauynger basy körinipti. Būl «Aqtaban şūbyryndy» bastalğaly, qazaqtyŋ i̇eŋ alğaşqy ret birigip, mol qol jinağany. Äli de kelip jatqan toptar az i̇emes. Basy Jänibek, qart Bögenbai, Arğynnyŋ aty şuly batyrlary Taijigit, Tasbolat, Syrymbet, Janatai, Jan-
ūzaq, Seŋgirbai, Oljabai, Malaisary, Orazymbet. Abylaidyŋ qamqorlary: Tolybai bi, Qarauyldyŋ şeşeni Qanai bi, Jäpek batyr. Syrğaly İelşibek, Şekti Taiman, Tabynnan Altai batyr. Ärqaisysynyŋ qasynda myŋdağan, jüzdegen jauyngerler. Qazaq dalasynda būl kezderde atağy şyqqan aty-şuly batyrlardan Qarakerei Qabanbai, Kişi jüzden Būğybai, Uaq ruynan Batyr Baiannyŋ joq i̇ekenin Abylai işten tüiip otyr. Äsirese Baian batyrdyŋ osy uaqytqa deiin kelmeui ökinişti-aq. İerligimen, i̇el-jūrty üşin janqiiärlyq isimen tanylğan Batyr Baian Qanjyğaly Bögenbai men Qarakerei Qabanbaidan keiingi i̇eŋ süiikti batyry i̇edi. Anau i̇ekeui bolsa qazir paiğambar jasyna kelip qaldy, i̇endigi i̇eŋ süienişi so Batyr Baian men özimen birge Qalden Tserende tūtqynda bolğan Jäpek i̇edi. İel şetine jau kelse, i̇eŋ aldymen jetip, aldyŋğy şepte jüretin Batyr Baiannyŋ osy uaqytqa deiin kelmeuin Abylai jaman yrymğa jorydy. «Onyŋ öz basyna bir qauip tudy, ne i̇el-jūrtynyŋ qamyna da qaratpaityn bir pälege duşar boldy» dep oilady.
Arqada Obağan atty özen bar. Būl özenniŋ boiyn i̇ejelden Uaq ruy jailaityn. Orta jüzdiŋ jeti arysynyŋ biri bolyp keletin Uaq ruynan bükil qazaq dalasyna äigili İer Kökşe, İer Qosai atty batyrlar şyqqan.
Osy Uaq ruyna jasynyŋ qartaiğan şağynda kelip siŋip ketken, Jänibek hannyŋ kezindegi ataqty batyrynyŋ biri Saiannan tuğan Aian batyrdyŋ bir ūrpağy osy Batyr Baian i̇edi. Qaradan şyqsa da jeti atasynan äigili batyr tūqymy bolğandyqtan, i̇el basyna kün tuğanda, osy Baian atqa i̇erte qondy. Öziniŋ asqan i̇erligi, halqy üşin jan pida i̇eterlik isteri arqasynda ol köp keşikpei Uaq ruynyŋ kösemine ainalğan. Äke-şeşesi qalmaq şabuylynyŋ bir ülken aiqasynda qaza tapqan. Özimen bir tuğan, biyl on beske şyqqan Nūian atty inisi ğana bar. Nūian äli qolyna naiza ūstap jauğa şapqan joq, biraq alaqanyna tükirip, bügin-erteŋ meniŋ de kezegim keler dep, boiyna bitken qairatyn jūmsaityn jer tappai, alasūryp, auylda äzer jürgen. Ört minezdi bala jigit bir-eki ret ağasyna «joryqqa meni de ala bar» dep jalynğanda, Baian oğan: «Keziŋ keler, joryq senen qaşyp qūtyla almaidy. Äzirge soiyl soğyp, sadaq atyp, soğys önerin äbden üiren!» — dep i̇ertpei qoiğan.
Baiannyŋ da qazir qyryqqa taiap qalğan kezi. Sūŋğaq boily, aqqūba, sūlu mūrtty, körikti jigit. Jalğyz inisin janyndai jaqsy köredi. Ağalyq ülken sezimniŋ äserinen de ol ötken jylğy Ile boiyndağy joŋğarlarğa qarsy attanğan saparynda, Nūiannyŋ «meni de ala ket» dep közinen jasy möltildep tūryp ötingenine qaramai, i̇ertpei ketken.
Eki jaqtyŋ da qoly şyğyn bolğanmen, būl joly qazaq jigitteriniŋ joŋ-
ğarlarmen aiqasy qiynğa tüsti. Keskilesken, birin-biri aiamağan qan tögis üş künge sozylyp, aqyrynda sany säl basym Baian jağy jeŋdi. Qazaqtyŋ bes jüz jaraqty jigitterinen üş kün ūrystan keiin tek i̇eki-aq jüzi qaldy. Törtinşi küni ūrysqa şydar-şydamasyn bilmei, Ile boiynyŋ qalyŋ toraŋğyl, jide toğaiynyŋ arasynda jatqan osy i̇eki jüz jigit, taŋ ata, üş künnen beri özderi soğysqan joŋğarlardyŋ segiz aulynyŋ birden köterile, taily-taiağyna deiin qalmai, ūbyryp-şūbyryp, Qytai jağyna qarai köşip bara jatqanyn kördi. Qazaq qoly būl oqiğağa aldymen taŋ qaldy. Söitse de, olar mal qaiyrlap jürgen bir joŋğar şalynan auyldardyŋ nege ürkip qaşyp bara jatqanyn bildi. Joŋğar auyldaryna: «Keşeden beri ūrysyp jatqanymyz qazaqtardyŋ jäi äşeiin i̇ertöle toptary i̇eken, Bögenbai men Qabanbai basqarğan bes myŋ qol bügin tüste osy Ile jağasyna jetedi i̇eken», — degen habar kepti. Osy habardan keiin Ile qoinauyndağy joŋğarlardyŋ myna segiz auly qoparyla köterilipti. Būl habardyŋ qalai şyqqanyn qazaq jigitteri artynan baryp i̇estidi. Joŋğarlardyŋ qolyna tüsken bir öjet sarbazdan: «Bäribir ölesiŋ, i̇eger şynyŋdy ait-
saŋ qūia beremiz» dep osy ūrystağy joŋğar batyry jauap alady. Odan: «Osynşama i̇elge şağyn qolmen qalai kelip tiıstiŋder? Nemenege sendiŋder?» dep sūrapty. Jigit: «Senderdi jeŋetinimizge sendik!» depti. «Qalaişa? Osynşama joŋğardy bes jüz soiylmen jeŋbek pe i̇ediŋder?» dep mysqyldap küledi joŋğar batyry. Sonda öjet jigit: «Bäribir qyrylasyŋdar! Artymyzda Bögenbai men Qabanbai basqaryp kele jatqan bes myŋ qol bar! Olar taŋ ata jetedi! Biz tek Јrtöleler tobymyz!» deidi. «Ötirik aitasyŋ! Şynyŋdy ait! äitpese öltiremiz! Al i̇eger aityp tūrğanyŋ jalğan bolsa, qazir bosatamyz. Tek bizdi aldama!» degen Joŋğar batyrynyŋ qorqyp tūrğanyn bilgen qazaq jauyngeri «bäribir meni öltiresiŋ, onan da zäreŋdi ala öleiin» — dep aitqanynan tanbapty. Joŋğar batyry senedi. İeline sol tünde qoparyla köşuge būiryq beredi. Älgi sarbazdy öz qolymen bauyzdaidy. Qazaqtyŋ qalyŋ qoly kele jatyr degen sözdi i̇estigen joŋğar auyldary aldy-artyna qaramai qaşa jöneledi. Būl oqiğanyŋ neden bolğanyn soŋynan i̇estigen qazaq jigitteri, däl osy sätte jaŋa ğana üilerin jyğyp, köşteri i̇endi qozğala bergen soŋğy joŋğar batyrynyŋ aulyna toğaidan şyğa lap qūiady. Batyr Baian bastağan i̇eki jüz jigit köşke i̇eki jüz aş qasqyrdai tiedi. Äbigeri ketken köş jöndi qarsylyq körsete almaidy. Joŋğardyŋ bas batyry Batyr Baiannyŋ qolynan qaza tabady.
Biraq şabylğan i̇elden Batyr Baiannyŋ jigitteriniŋ qolyna jöndi olja ilikpedi. Tek şu degende qorşauynda qalğan bir top qyz-kelinşek pen azdağan mal-mülik qana qoldaryna tüsti. Bosqan i̇eldiŋ köp düniesi Ile özeniniŋ suyna ketti.
Ūrys bitip, bolmaşy oljağa köŋili tolmai tūrğan Batyr Baiannyŋ kenet i̇eki betine qan jügirip qūlpyryp sala berdi:
— Mynau adam balasy ma, älde perişte me? — dedi ol qasynda tūrğan Jäpek batyrğa, qolğa tüsken bir top qyz-kelinşektiŋ ortasyndağy, ülbiregen jas sūlu qyzdy körsetip.
— Būl Qoren batyrdyŋ on bes jasar jalğyz qyzy Qūralai sūlu, — dedi Jäpek.
— Qai Qoren?
— Keşe Janatai batyrdy naizalağan, al bügin seniŋ qolyŋnan qaza tapqan joŋğar batyry Qoren...
Baian Tūlparkögin tebinip qap, qorşauda tūrğan qyz-kelinşekti bir şolyp ötti. Qūralai dese qūralai-aq i̇eken! Möldiregen i̇eki közi tostağandai, qara tory jüzi säl qany qaşyp quqyl tartqan, qolaŋ şaşy şūbatylyp üzeŋgiden asyp jatyr, basyna kigen süiir töbeli qūndyz börki men kümis zerli qara maqpal qynama beşpent-şalbary kümis i̇er-toqymymen jarasyp tūr. Osynau körik, jarastyq közdi i̇eriksiz tartyp, barady. Qyzğa tesile qarağan Batyr Baian jüdei jaudyrağan qaraqat közdiŋ qiyğynan özine degen bir öşpendiktiŋ ūşqynyn sezip qaldy.
— Atyŋ kim, Qūralai ma? — dedi ol qyzğa.
— Atym Qūralai, bilip tūryp nesine sūraisyz? — Qyz teris būrylyp ketti. Biraq ol qazaq batyry atyn qalai bilip qalğanyna taŋ qaldy. Baianğa sol sätte bir täuekel oi keldi. Jüregin örtep bara jatqan sezim jalynyn basa almai:
— Myna qyz meniŋ oljam! — dedi Qūralaidy qamşysynyŋ sabymen
meŋzep.
At jalyn tartyp mingeli Baianmen üzeŋgiles bolyp kele jatqan Jäpek san oljany bölgen kezderinde äigili batyrdan būryn-soŋdy mūndai sözdi i̇estip körmegen-di. Baian sözine būl da taŋyrqady. Joldasynyŋ betine köz qyryn säl audardy da, batyrdy qandai sezim bilep tūrğanyn i̇endi ūğyp:
— Bolsyn! — dedi sosyn küzetşi toptyŋ i̇eki basty jigitin şaqyryp aldy. — Qūralai sūludy közderiŋniŋ qaraşyğyndai saqtaŋdar. Aq betin qarğa-qūzğyn şoqyp jürmesin. Būl qyz Batyr Baiannyŋ oljasy. Ūqtyŋdar ma?
— Ūqtyq.
Özine sūqtanğan körikti kisi qazaqtyŋ aty şuly ardageri Batyr Baian i̇ekenin Qūralai da qolğa tüsisimenen-aq sūrap bilgen. Äkesi Qorenniŋ sübesine kök naizasyn boilata būlğap, Batyr Baiannyŋ öltirgenin öz közimen körgen. Qolğa tüsken kiıktiŋ lağyndai jautaŋdağan jas sūlu, «myna qyz meniŋ oljam» degen batyrdyŋ sözin i̇estigende, jüregi dir-dir qağyp, ön boiy qalşyldap ketti. «Olja!» degen sözdiŋ ar jağyna ne jatatynyn i̇es bilgennen-aq tüsine bastağan sūlu qyz däl osy sätte äkesin öltirgen adamnyŋ i̇erkine berilu — özi üşin keşirilmes künä dep i̇eseptedi. Ön boiyn i̇endi bir yzanyŋ, qaitpas qaisar kektiŋ oty bilep äketti. «Seniŋ oljaŋ bolyp qasyŋa jatpasqa ant i̇etemin, — dedi kenet kübirlep joŋğar äielderinşe i̇eki qolymen kökiregin basyp. Qyz däl osy aşu üstinde, Batyr Baian äkesin közinşe öltirip, özin qandai jylatsa, Batyr Baiannyŋ da däl özindei bop jylauyn arman i̇etti. Şamasy kelse kek aluğa anasynyŋ aq sütimen sert berdi.
At jalyn tartyp minip, joryqqa attanğaly Batyr Baian osy saparyn i̇eŋ oljaly saparym dep i̇eseptedi. Biraq özge serikteriniŋ qabağy qatyŋqy i̇edi. Būny Batyr Baian baiqağan joq, i̇esil-derti joŋğardyŋ tūtqyn qyzy boldy da tūrdy. Tezirek Obağanğa jetip, nekesin qiğyzyp, üşinşi äieli i̇etip alğanşa asyqty... Batyr Baiannyŋ özine degen yqylasyn iştei sezse de, qyz köŋili selt i̇etpedi, ol küzetşi jigitterden i̇elde Batyr Baiannyŋ on bes jasar inisi bar i̇ekenin i̇estigende, jüreginiŋ tübine bir sūrqiiä syrdy tüigendei boldy.
Qol ūzaq jürip, aqyry Obağan özenine de jetti. Ūrysta qaza tapqan balalaryn joqtağan kempir-şaldar men i̇erlerinen airylğan qaraly äielder dauys qyp, bükil dalany basyna köterdi. Söitse de jaudan oljaly qaitqan Batyr Baiannyŋ aldynan şyğyp ony jeŋisimen qūttyqtağan i̇el adamdary da köp i̇edi. Batyr Baian serikterin birtindep, taratyp, jiyrma şaqty jigiti men Qūralaidy ğana janyna qaldyryp, öz aulyna taiağan kezde, janynda on şaqty qūrbysy bar, aldynan Nūian şyqty. Astyndağy aq boz jorğasyn ağyzğan qalpynda: «Köke! Köke!» dep ağasynyŋ qasyna jetip kelgende, quanğanynan i̇eki közi jasaurap ketken Batyr Baian, inisin jas baladai atynyŋ üstinen köterip aldy.
— Köketai, äbden sağyndym ğoi...
— Jalğyz baurym. Seni körgenşe özim de ölip qala jazdadym ğoi.
Ağasynyŋ qūşağynan bosanğan Nūian i̇endi öz atyna qaita minip, Baiannyŋ özge serikterimen amandasa bastady. Kenet säl keiinirek tūrğan Qūralaiğa közi tüsti. Sol-aq i̇eken, jas jigittiŋ boiyn bir ystyq lep şarpyp äketkendei, at üstinen auytqyp baryp, özin äzer ūstap qaldy.
— Kök...e, būl kim? — dedi tili kürmele söilep.
«Jeŋgeŋ» deuge Batyr Baiannyŋ auzy barmady.
— Tūtqyn qyz ğoi... — dei saldy inisiniŋ sözine män bermei. Būl kezde Qūralai da jaudyrağan qaraqat közin jas Nūianğa qadap qalyp i̇edi. Kenet qyzdyŋ da i̇eki betiniŋ ūşy qyzaryp, boiyn bir tätti sezim örtep ketti. Jas jigit köz tūiarlyqtai symbatty i̇eken. Tipti tür-kelbeti ağasynan da körikti me qalai. Qyz jüregi alyp-ūşyp, jigit betine tağy qarady. Nūian da odan közin almai tūrğan, i̇eki janar tüiilisip, bir-birinen ajyramai säl tūrdy da, i̇ekeuiniŋ de işine ot tastap baryp taiqyp ketti. Osy sätte qyz da, jigit te birinsiz biri ömir süre almaitynyn tüsingendei...
— Sauğa, köke! — dedi Nūian ağasyna jalyna qarap. — Bir jolğy oljaŋdy mağan qi!..

Click or select a word or words to search the definition