Köşpendiler - II - Jantalas

— Ūly bidiñ özi qaida i̇eken?
— Köktemnen beri syrqat degen. Arğynnyñ i̇elirgen tentekterin balasy Bekbolat i̇ertip keledi.
— Özderi qai tūsta?..
— Säske köterile jetip qalar. Äiteuir tüsteri suyq, bireudiñ qanyn işpei toqtar i̇emes.
Abylai säl oilanyp tūrdy da, dereu şapanyn kiıp, artynda tūrğan bir nökerine būiryq berdi.
— Ūr dabyldy! Qolyna qaru ūstaityn i̇erkek kindik tegis jinalsyn.
Sol-aq i̇eken, orda qasyndağy kepken qarynmen kernelgen tai qazandai qos dabyldy i̇eki jigit oqtaudai jūmyr taiaqpen qos qoldap ūra bastady. Jaugerşilik zaman, jauğa şabatyn jigitterdiñ attary beldeude tūrğan. Birazy jaqyn mañda şiderleuli jaiylyp jürgen. Auyl üsti lezde opyr-topyr bola qaldy. Äne-mine degenşe i̇er azamattar attaryna da minip, auyl syrtyna jinaldy. Üstine sauyt-saimanyn kiıp, Abylai da aq boz üiden şyqty. Töleñgit jigittiñ bireui Abylaidyñ ataqty bädäui tūlpary Jalynqūiryğyn aldynan tarta berdi.
Al jūrtty äbigerge salğan būl oqiğanyñ tarihy mynadai i̇edi. Būdan i̇eki jyl būryn Arğynnyñ bir tarmağy Qarakesek i̇elinde bir ülken as bolğan. Üş jüzdiñ balasy tegis şaqyrylğan sol asqa öziniñ töleñgitterimen Abylai da barğan.
Bäige, küres, jamby atu bastalyp, as äbden qyzğan şaqta, tamaşa köruşi jamağatty aralap jürgen Şanşardyñ i̇erikken qularynyñ bir toby Abylaidyñ üstinen şyğyp qalady. Abylai teñge aludy tamaşalap tūrğan-dy. Sonda köp qudyñ işindegi tentekteu bireui:
— Sūltannyñ basyndağy qalpağyn qağyp tüsirse qaiter i̇edi, — deidi.
Qasyndağylar ony jeliktirip:
— Abylaidyñ qalpağyn qağyp tüsirseñ, öziñniñ de basyñ ketedi, — deidi.
Sonda älgi qu jan-jağyna qaramastan sūltan tobyna kimelep keledi de, añdamağan bolyp, qamşysynyñ sabymen Abylaidyñ basyna kigen altyn zerli aiyr qalpağyn ūşyryp tüsiredi.
Sūltan Şanşar quynyñ būl qylyğy janyna qatty batsa da syr bermegen:
«Ūlan asyr ülken as, jegen toq, işken mas degen osy i̇eken-au!» — dep külgen de, atynyñ basyn būryp jüre bergen. Jerge tüsken qalpaqqa qaiyrylyp ta qaramağan.
Kelesi, bir myñ jeti jüz i̇elu i̇ekinşi jyly general Kinderman Qyzyljar bekinisin salyp bolyp, osy bekinistiñ bituine Qyzyljarda ülken järmeñke aşylğan. Oğan Qarakesek işinen de biraz adamdar barady. Osy järmeñkede Abylai ötken jyly özin külki i̇etpek bolğan qulardyñ aiyby retinde Qarakesektiñ Janai, Botaqan degen i̇eki belgili adamyn ūstatyp alyp qalğan-dy. Älde sūltanym dep syilamai, til tigizdi dedi me, älde ötken jyly qulardyñ qylyğyna masairai külgen toptyñ işinen osylar közine şalynyp qaldy ma i̇eken, äiteuir, Abylai Janaiğa onşa köp qysym körsetpeidi de, Botaqandy tiridei körge salady.
— Şanşar jigitteriniki jai qaljyñ i̇edi ğoi, — dep aqyl aitqysy kelgenderge, Abylai:
— Bağynyşty i̇eliniñ bügin qyljağyn keşirgen sūltan, i̇erteñ onyñ qylmysyn köteruge mäjbür bolady! — dep jauap bergen.
Körge tüsken Botaqan as-su işpei jatyp alady. Bir-i̇eki kün ötken soñ, Abylaidyñ būiryğy boiynşa, «i̇endi körden şyq» dep kelgen jigitterge yzaly Botaqan, «Körge tüsken adam tiri şyqpaidy» dep, öziniñ işin özi i̇esip jiberip, jarylyp ölgen.
Būl habar i̇elge jetken soñ Arğynğa jatatyn Quandyq, Süiindik, Bögendik, Şegendik, Qarakesek — Baltaqoja, Şūbyrtpaly, Qarjas tegis atqa qonğan. Äsker sany üş myñdai adam.
At basy Abylai sūltannyñ aulyna qarai būrylysymen-aq, būğan jolai töre tūqymynan qiiänat körgen basqa rulardyñ kedei toptary da qosyla bergen. Aqyry bes myñğa juyq qol Botaqannyñ qūnyn joqtap, aldynda kim tūrsa da byt-şyt i̇etuge daiyn doly küşke ainalğan. Arğynnyñ ūly biı qaz dauysty Qazybek osy kezde jetpis jetige kep, tösek tartyp jatqandyqtan, būl topty Abylaidyñ basqa da astamşylyq, qiiänattaryn körip äzer şydap jürgen Bekbolat basqaryp kele jatyr i̇edi.
Bekbolattyñ özine öş i̇ekenin biletin Abylai, auyl syrtyna şyqqan soñ, jinalğan jigitterin jiti şolyp ötti. Bar bolğany üş jüzdei ğana soiyl i̇eken. Mūndai az küşpen aşuğa minip tasyğan özendei i̇ereuildep kele jatqan qara qazaqqa tötep bere almaitynyn Abylai birden ūqty. Ras, Abylaidyñ jigitteri san aiqasta bolğan, bireui jüzge tatityn, müiizi şañyraqtai kileñ marqasqalar, söitse de sūltan bos qan tögiske barğysy kelmedi. Kenet barlauşy jigitke būrylyp:
— Kele jatqandardyñ işinde kimder bar i̇eken? — dep sūrady.
Barlauşy kimniñ baryn aituğa auzy barmağandai kümiljip qaldy.
— Aita ber, kimder bar?
— Aidabol Oljabai batyr da bar... Janynda bala jyrau Köteş...
Abylai basyn köterip aldy. «ädilet süigiş Oljabaidyñ özi i̇ereuilşilerge qosylsa, būl tegin attanys bolmady». O kezde jyraudyñ batyr boluy, batyrdyñ jyrau boluy tañqalarlyq is i̇emes. Arğynnyñ bir tarmağy Qarjas ruynan şyqqan Oljabai äri batyr, äri jyrau i̇edi. Qyryqqa jasy kelip qalsa da, qai öneriniñ basym i̇ekenin özi de bilmeitin. Jiyrmasynan bastap batyrlyğy Orta jüzge äigili bola bastağan. Oljabai qatyspağan qazaq pen joñğar arasynda birde-bir belgili ūrys ötpegen şyğar. So kezde qazaq jerinde aitylyp jürgen qissa, dastannan Oljabai bilmeitin bireui de joq i̇edi. Äldeqalai ol bälen auylda özine tanys i̇emes dastan ne jyr bar degendi i̇estise, qanşa alys jer bolsa da oğan attyñ terin aiamaityn... İestigen bir sözin ūmytpaityn. Sondyqtan da boluy kerek. Oljabai jyrlağanda farsy, arab, tipti, keide orys tiliniñ de jeke sözderi kezdesip otyratyn. Osy Oljabai san märtebe dombyrasyn qolğa alyp, özi dastan şyğarudy da oilady. Biraq birde-bir reti kelmei-aq qoidy. Ol dombyrasyn ūstasa bolğany, däl sol sätte «i̇el şetine jau kelip qaldy!» degen jarşy aiqaiy i̇estiletin. Jyrau dombyrasyn tastai berip, i̇endi qolyna naizasyn alatyn. Osylaişa ol Abylaimen birge san märtebe joñğarlarğa qarsy joryqqa attanğan. Jas Abylai qolğa tüser joly, joñğardyñ üş nūianyn öltirip, Oljabaidyñ özi äzer qūtylğan...
Oljabai i̇endi joryqty tastap, qolyna dombyra ap, i̇el qydyryp, halqynyñ mūñ-zaryn jyrlaudy qanşalyq arman i̇etse de, jaugerşilik zaman mūrşa bermedi. Äzirge bar qolynan kelgeni, özi sekildi än men küidi añsağan, biraq qoly oğan jetpei jürgen, jas daryndarğa järdem beru ğana. Ondai jasty qūr qasyna ğana i̇ertip jürmei, atsyzyna at berdi, üisizine üi berdi. Osyndai jastyñ biri ata-anasynan jetim qalğan on jeti jasar Köteş aqyn i̇edi. Oljabai ony özine serik i̇etti. Özi jete almağan öner qiiäsyna Köteştiñ jetuin tiledi.
Osy aq jürek, i̇eski dosy Oljabai i̇endi, mine, Abylaidyñ qanyn işuge attanğan toppen birge kele jatyr.
Joq, būl jai i̇ereuil i̇emes, halyq narazylyğy äbden şegine jetken qandy i̇ereuil.
Abylaidyñ kenet i̇eşkimniñ oiyna kelmegen oqys şeşim aluyna osy jağdai sebep boldy.
— Kele jatqan Arğyn i̇ereuilşilerine qarsy şyqpai-aq, boi tasalai tūraiyq, — dedi ol.
— Sonda biz qaitemiz? — dep auylda qalatyn qatyn-qalaş, käri-qūrtañdar şu i̇etti. — Bekbolat jigitterin biz qalai toqtatamyz?
— Arğyn jigitterin toiğa daiyndalğan tağamdarmen jaqsylap qarsy alyñdar! İılgen basty i̇eşkim de şappaidy, — dedi sūltan.
Abylai sony aitty da jigitterin i̇ertip, bel asyp jürip ketti. Üii tiguli, jügi jinauly, qazany asuly qaldy. Öristegi malyna da timei, ädeii auyl töñiregine tastady. Keler jaudy qarsy alu kütuşi jigitter men äielderge ğana mindetteldi.
İekpindep jetken i̇ereuilşiler mūny körgen soñ, kürt basyldy. Būl — Abylaidyñ öz aiybyn tüsinip, keşu sūrağany dep, basalqy aituşylar da tabyldy. Özderi şarşap, qaryndary aşyp kelgen jūrt mal soiyp, qazan köterip jatqan auyl adamdarymen äkei-ükei tabysyp ketti. Azdan keiin qazandağy as ta pisip, jigitter qauqyldasyp, keneldi de qaldy.
Däl osy sätte anadaidan attan tüsip jaiaulap kele jatqan Abylai sūltannyñ özi de körindi. Qasynda bir-i̇eki adamy men talai joryqqa birge attanğan Tūrsynbai batyr ğana bar.
Botaqannyñ nemere ağasy Qapan mergen qara şiti myltyğyn oqtap jiberip, Abylaidy atpaq bop tizerlei otyra qalyp i̇edi, Bekbolat bi aqyryp jiberdi:
— Aldyña kelse äkeñniñ qūnyn keş degen. Toqtat!
Qapan mergen ornynan amalsyz türegeldi.
Abylai sälem berip, top ortasyna kire bergen. Sol uaqta köldeneñ tūrğan bir bozbala jigit onyñ aldyna jetip baryp, ükili dombyrasyn qağyp-qağyp jiberdi de, şyrqap qūia berdi.

«Abylai, Botaqandy sen öltirdiñ,
İesil i̇er jazyğy joq nege öltirdiñ,
Sūltanym, qaraşyñmen dauyl bolyp,
Üstine aq ordanyñ qol keltirdiñ.

Abylai, küiip ketti salğan qalañ,
Meiramğa ne i̇edi seniñ japqan jalañ?
Janaidy bügingi kün bosatpasañ,
Bolady i̇erteñ jesir qatyn-balañ!»

Būl jigit — Arğynnyñ işindegi Süiindik ruynan şyqqan Köteş aqyn i̇edi.
Būdan keiin biler dauy bastaldy.
Abylai özin kinäli sanap, Botaqannyñ ölimi üşin üş kisiniñ qūnyn — ärqaisysy atan bastağan toğyz qaradan, jiyrma jeti bas mal, oğan qosa at-şapan aiyp töledi. Özin atpaq bolğan Qapan mergenge myltyğyñnyñ qarymy qaitpasyn dep, al ony ūstap qalğan Bekbolat bige, ölimge qimağan jaqsylyğyñ üşin dep, qūndyz jağaly küzen işik pen bir-bir jorğa mingizdi. İeki jaq bitimge kelip, janjaldyñ aiağy toiğa ūlasty.
Arğynnyñ būl kelgen i̇ereuildi tobynan Abylai sūltan i̇eki zatty büiirine qatty tüidi. Biri — qaramağyñdağy būqara öziñe qarsy şyqsa, onda töre isiniñ qarañ qalğany. Aşulanğan halyq jaralanğan arystannan kem i̇emes, öziñdi jaraqattamai tynbaidy. Töremin dep basynba, jazamen yqtyram deme, şamañ kelse bauryña tartyp aşuyn basuğa tyrys. İekinşi tüigeni, syrt jauyñ bolsa, oğan i̇el bolyp qarsy şyğasyñ, ne basyn alasyñ, ne qan sorpa i̇etip quasyñ... Al öz i̇eliñniñ qai tenteginiñ basyn kesip qūrtasyñ? Mūndai halyqty bileudiñ joly bölek. Arystandy temir torda ūstasañ ğana qauipsiz. Halyqty da ünemi temir torda ūstai bil. Meili ol sağan aqyrsyn, aibat körsetsin, bäribir şaba almaidy, mert i̇ete almaidy. Al bar halyqqa temir tor qūru mümkin be? Joq, halqyña degen temir toryñ, qūr ğana jalañaş qylyş äskeriñ i̇emes, ol aqylyñ, ailañ...
Abylai öle-ölgenşe osy i̇eki tūjyrymyn būljytpai oryndauğa tyrysyp ötti.
Qasymnyñ sündet toiy sol küni-aq tüs aua bastalğan. Şabuyldan aman qalğan sūltan auly kelgen qonaqtaryn tik tūryp kütti. Küres, kökpar, bäige, aitys, saiys — bäri bolyp, toiğa jinalğan top i̇erteñine tarady.
Sūltan ordasynda i̇endi tek osy Kökşetau, Qaraötkel, Atbasar, Qyzyljar mañaiyndağy Orta jüzdiñ basty adamdary men Abylaidyñ üzeñgiles batyrlary — Arğyn taipasyna jatatyn Bäsentin ruynan Syrymbet, Malaisary; Qarjas ruynan Oljabai; Taraqty ruynan Baiğozy; Ūlytaudağy Bağanaly ruynan Orazymbet; Kerei ruynan Tūrsynbai batyrlar qaldy. Būl jiynğa jer şal-ğai bop Arğynnyñ aty şuly batyrlary Şaqşaq Jänibek, Qanjyğaly Bögenbai, Altai ruynan ağaiyndy üş böri Janūzaq, Joldybai, Señgirbai; Naimannan Qarakerei Qabanbai, Kişi jüzdiñ batyrlary Taiman men Būğybai, Abylai sūltannyñ i̇eñ jaqsy köretin batyrynyñ biri Uaq ruynan Batyr Baian kelmei qaldy.
Hanmen qadiri birdei sūltan özge batyrlardyñ kelmegenine bälendei män bermegenmen de, Batyr Baiandy kütken-aq i̇edi.
ärine, Abylai balasynyñ sündetke otyruyn syltau i̇etip, būl jiynğa öziniñ üzeñgiles senimdi batyrlaryn tügel-aq şaqyrğan. Oğan sebep Äbilmämbet hanmen arasy alşaqtap ketken Joñğar qontaişysy qazaq jerin tağy şappaq bop, qalyñ qol jinauda degen habar alğan.
— Jarandar, — dedi Abylai, qonaqtary otyryp bolğannan keiin baisaldy ünmen, — meniñ qaiyn ağam Qalden Tseren qazaq i̇elin qaita şappaqqa İertistiñ arğy betine jiyrma bes myñ äsker daiyndap otyr...
Üidegi jūrt tegis i̇eleñ i̇etti. Keñeske şaqyrylğan kisilerdiñ jas mölşeri, därejeleri de är türli i̇edi. Bäriniñ de deneleriniñ üstinen sūp-suyq bop jylan jorğalap ötkendei jan türşiger bir sezim bilep ketti. «Aqtaban şūbyryndynyñ» qandy uaqiğasyn äli i̇eşqaisysy da ūmytqan joq-ty. Tek o joly joñğar äskeri qazaq dalasynyñ küngei jağyn şapsa, i̇endi mine Orta jüzdiñ negizgi qonysy Saryarqanyñ şetine kep tūr.
Kansi ölgennen keiin taqqa otyrğanyna on segiz jyl tolğan Qytai boğdyhany Tszian-Lun Joñğarğa degen Qytai saiasatyn äli de özgertpegen. Soltüstik pen künbatysqa qarai syrğytyp, şūraily jerlerin basyp alumen bolğan. Qarsy kelgen oirat jasaqtaryn, basym küşpen, birin qaldyrmai qyryp otyrğan. Ol kündegi Qytai äskeri köşpeli i̇el — Joñğar handyğynyñ äskerinen, soğys öneri tūrğysynan qarağanda, anağūrlym küşti i̇edi.
Rossiiä imperiiäsynyñ qol astyna kirgen Orta jüzdiñ jerine Qalden Tseren şabuylğa şyğudy oilasymen-aq, Joñğardyñ qanqūmar nūiandaryna Tszin-Lun qoldan keler järdemin aiamağan. Qaru-jarağyn da, azyq-tüligin de berdi. Auzynan jyryp, kürişine deiin tökti.
ärine, mūndaida boğdyhan öziniñ altynyn da aiağan joq. Joñğardyñ qandy qol tümenderin qalağan jağyna jūmsai biletin nūiandardyñ köbin altynymen satyp alğan. Sol sebepti de joñğar äskeri orys bekinisterimen qatar jatqan Orta jüz jerine qarai bet būrğan.
Joñğar qontaişysynyñ osylai daiyndalyp jatqanyn, İertistiñ bergi jağyn jailağan Uaq — Kerei taipasynyñ batyrlary da aityp keldi. Qalden Tserenniñ i̇endi tek yñğaily kezdi kütip otyrğany mälim boldy. Ärine, Qalden Tseren Orta jüzge Äbilmämbetten göri Abylai yqpalynyñ küşti i̇ekenin biledi. İeger şu degennen qazaq äskeriniñ küirei bastağanyn körse, Abylai amalsyz meniñ jağyma şyğady dep oilady ol. Abylaidyñ Joñğar jağyna şyğuy — jeñispen teñ. İeger Orta jüz Joñğar jağyna şyqsa orys qalalarynyñ irgesi aşylady. Qytai saiasatşylarynyñ da közdegeni osy.
Abylai būl mäjiliske dosyn da, qasyn da şaqyryp otyr. Äsirese Joñğarmen körşiles rulardyñ äigili adamdary tegis habarlanğan. Ätteñ, Batyr Baian kelmei jatyr. Sūltandy azyraq renjitken osy.
Abylai jaña ğana bastağan sözin i̇endi jalğai berem degende, syrttan dabyrlasqan dauystar şyqty.
— Būqar jyrau keldi!
— Ūly jyrau attan tüsip jatyr!
— Arqanyñ ardagerin qarsy alaiyq!
— Qoş kelipsiz, Arğynnyñ maitalmany!
Söitkenşe bolğan joq, bir top adammen ordağa Būqar jyraudyñ özi de kirip keldi.
Būl ūzyn boily, qapsağai deneli, at jaqty, şoqşa saqaldy, qoşqar tūmsyq, i̇eñseli kisi i̇edi. Ruy Baianauyl töñiregin jailağan Altyntory — Qarjas. Äkesi Qalqaman batyr şeşen kisi bolğan. Alpys jasynda halqynyñ täuelsizdigin qorğağan Bögenbai, Qabanbai sekildi batyrlardyñ i̇erligin köp jyrlağan äigili jyrau. Būl kezde halyq «kömekei äulie» dep atap ketken.
Mäjiliste keleli mäsele söz bolğaly tūrğan soñ, Būqar jyraudy Abylai ädeii şaqyrğan.
Būqar kirip kelgende, Abylai özi türegelip, oñ jağynan oryn berdi. Jyrau bir qarağannan-aq üide köpten beri bastary qosylmai jürgen adamdardyñ jinalğanyn baiqap, jüzi jadyrap sala berdi.
— Arsyñdar ma, jarqyndarym?
— Barsyñ ba, Arğynnyñ aqiyğy!
— Barmyn, arysym... Sen toi jasağaly jatyr degen soñ, oi salğaly şyğyp i̇edim. Būryn Baian men Kökşeniñ arasy jaqyn-aq i̇edi...
— İendi alystap ketip pe, Būqar ağa?
— Joq, jaqyn. Biraq jaqyn bolsa da alys. Ortaña salğan orys bekinisterin orağyta jüremin dep keşeuildep qaldym. At-ton aiybym bar. Jyrymdy alasyñ ba, älde şerimdi alasyñ ba?
Abylai i̇ezu tartty. Aduyn jyraudyñ «ortañdağy orys bekinisterin orağytyp» degen sözinen-aq seziktenip, äñgimeni böten jaqqa būrğysy keldi.
— «Jyryñyz» ben «şeriñizdi» i̇estip, at-ton aiypty biz tölep jürmesek netsin, — dedi külip, — sol at-ton aiybymdy bermesten būryn, basqa bir ötinişim bar.
— Töreniñ qaradan ötinişi bolmas, ökinişi bolar. Şamam kelse ökindirmeiin, arysym aita ğoi.
— Tünde tüs kördim. Tabytta jatyr i̇ekenmin. Basyma ilingen Üş jüzdiñ jalauyn üş tobyr jūrt jūlyp äketkeli tūr. Tabytymnyñ bir büiirinde arystan, i̇ekinşi büiirinde aidahar otyr. Aiaq jağymda bir top ürim-būtağym. Uäliden tarağan bir ūrpağym mağan qūran oqyp jatyr. Qasymymnan örbigen bir tentegim qolyna qanjaryn ūstap meni qorğap tūr. Al men ölip jatsam da, i̇eki büiirimde otyrğan arystan men aidaharğa kezek qarap, mynalardan qalai qūtylam dep jantalasudamyn. Osy tüsimdi joryp berşi, Būqar ağa?
Būqar tūnjyrap biraz otyrdy. Üi işi de tyna qaldy. Älden uaqytta baryp jyrau:
— Tüs joru — tülki aulaumen teñ, keide izine däl tüsesiñ, keide şet ketesiñ, söitse de joryp köreiin...
— Söileñiz, kömekei äulie...
— Qyryqqa kelmei tabytta jatsañ — ömiriñ ūzaq bolady i̇eken. Basyña jalau tigilip, oğan üş birdei top talasyp jatsa, üş jüzge han bolady i̇ekensiñ. Biraq han atyna ie bolsañ da, halqyña ie bola almaidy i̇ekensiñ. Sen ölgen küni üşeui üş jaqqa ydyrap ketedi i̇eken. Tabytta jatyp, i̇eki büiiriñdegi arys-
tan men aidahardan qalai qaşyp qūtylam dep qoryqsañ, öle-ölgenşe i̇eliñniñ i̇eki büiirinde tūrğan i̇eki memleketke jaltaqtaumen ötedi i̇ekensiñ... Al aiaq jağyñda tūrğan ürim-būtağyñnyñ işinen biri qūran oqyp, biri qanjar qairasa, Uälidiñ ūrpağynan şyqqan bir tūqymyñ atyn qağazda, al Qasymnan tuğan bir balañ atağyn maidanda qaldyrady i̇eken.
Abylai ündemedi.
— Ündemei qaldyñ ğoi, sūltanym. Şeşuim ūnamady ma?
— Bir ūrpağym atyn qağazda, i̇ekinşi ūrpağym atağyn maidanda qaldyrady i̇eken. Sonda men özim qaida qalamyn?..
— Basyña üş jalau bosqa tigildi me? Isiñdi i̇el ūnatsa üş jüzdiñ jüreginde qalasyñ!
Abylaidyñ qabağy jadyrap sala berdi. Qazaq: «i̇erkektiñ aqyly qyryqtan bastap tolady, alpystan bastap solady» deidi. Abylai qazir qyryqtan jaña asyp barady. Tüsin joryğan synşy jyrau onyñ tüpki syryn dūrys boljady. Abylai — qazaq i̇elin ūly i̇elder qatarynda körgisi keldi, han bolsa sol ūly i̇elge han boludy arman i̇etti. Sondyqtan da ana jyly tūtqynda jatqan Abylaiğa Qalden Tseren: «Düniede ne jaman?» dep sūrağanda, ol: «Düniede az asqa baqauyl, az i̇elge han bolğan jaman» dep jauap bergen.
Abylai — Äbilqaiyr da, Äbilmämbet te, Baraq ta, Nūraly da i̇emes i̇edi. Ol būl kezde köp närseni tüsingendi. Öziniñ är äreketin sol tūstağy köşpeli i̇el köseminiñ qolynan keletin mümkindigine qarai qūratyn. Al tek qūdai aldynda ğana jauapker Būqar jyrau bolsa, künde özgerip jatqan dünie qaişylyğyn körip, «dünie şirkin qaida bara jatyr?» degen azdağan kümända bolatyn. Süieri kök şalğyny tolqyndanyp, jūpar iısi añqyğan qazaqtyñ jasyl dalasy, tilegi — halqynyñ qamy.
Būqar jyrau ünemi qasynan tastamaityn qarağai dombyrasyn qolyna aldy. Qūlaq küiine keltirip, biraz şertip otyrdy da, alystan kürkirep kele jatqan jauar būlttai, äueni qobaljyğan bir termeni bastap ketti.

«Ai zaman, zaman-ai,
Tüsti mynau tūman-ai,
Istiñ bäri kümän-ai

Osylai ol bir tolğap aldy da, ärmen qarai nöserlete jöneldi. Jyrau salynyp jatqan bekinister men qazaq i̇eliniñ bolaşağyn tolğady.
Ol är söz şumağyn laqtyrğan saiyn, alpysta i̇emes, jiyrma beske jaña şyqqan jas jigittei qyzulana tüsti. Qazaqtyñ kösem ūldarynan, äsirese, Abylaidan i̇el qamyn oilaudy talap i̇etti.
Jyrau tolğauy otyrğandarğa ūnady ma, jūrt i̇endi dombyranyñ qağysymen birge qimyldap, qyzulana «Ua, päle!» dep qosyla teñseldi.
Jyrau bir mezet i̇el jaiyn i̇emes, tek öz basynyñ qamyn oilağan handardy söge kelip, kenet sözin bitirdi de, qolyndağy dombyrasyn aşulana i̇esikke qarai laqtyryp jiberdi. Şabyttanğan şaqtağy jyraudyñ mūndai ädetine qanyq i̇esik aldynda tūrğan atqosşy jigit dombyrany jerge tüsirmei qağyp aldy.
Būqar jyrau Abylaiğa tüiile qarady.
— Bar sengenimiz sensiñ, Abylai! Oñ jağyñdağy tūñğiyqtan qūtylamyn dep, sol jağyñdağy şyñyrauğa qūlap ketip jürme. Şürşittiñ yzğarynan qorqyp, orys patşasynyñ qoltyğyna kirdim dep ant-su iştiñ. Mümkin, būnyñ dūrys ta şyğar... Degenmen, «köppen keñesip pişken ton kelte bolmas», jūrtyñmen aqyldas.
Abylai ünsiz tyñdap otyr. Qazaq dalasy qazir ülken qobalju üstinde...
Orynbor general-gubernatory Nepliüev Or, İelek, Jaiyq boilarynda orys bekinisterin salyp, qazaq jerin otarlau saiasatyn qolğa alsa, Sibir general-gubernatory kniaz Gagarin de odan keiin qalmağan. Ol bir myñ jeti jüz on üşinşi jyldyñ özinde-aq Birinşi Petr patşağa İertis boiyna bekinister saludyñ mümkinşiligi baryn aityp hat jazğan. Osydan keiin bir myñ jeti jüz on segizinşi jyly Semei bekinisi, bir myñ jeti jüz jiyrmasynşy jyly Öskemen bekinisteri salynğan. Būdan i̇eki-üş jyl ötkennen keiin orys soldattary Kökşetau mañyn iemdenip, jiyrmasynşy-otyzynşy jyldary Aqmola, Baianauyl, Qarqaraly bekinisteri tūrğyzylğan. Būl bekinisterdiñ bärine soldattar äkelinip, Rossiiänyñ şalğai tükpirinen köşip kelgen şarualarğa jer berip, i̇endi būl arany birjolata qonys i̇ete bastağan. Al Sämeke han qaitys bolğan bir myñ jeti jüz otyz jetinşi jyldan bastap, patşa ükimeti Aqmola men Kökşetau arasyna jol jürgizip, beketter saluğa kirisken. Būğan on myñğa taiau orys jūmyskerin sonau ortalyq Rossiiädan äkep tökken. Būl jol Kökşetaudyñ tau-
ly alqaptarynyñ boiyn qualai on jyl işinde äzer bitken. Ärine qazaq jeriniñ būl «bölisinde» şonjarlar öz ūpaiyn jibermegen. Jerlerine jer qosyp al-