Köşpendiler - II - Jantalas

— Ūly bidiŋ özi qaida i̇eken?
— Köktemnen beri syrqat degen. Arğynnyŋ i̇elirgen tentekterin balasy Bekbolat i̇ertip keledi.
— Özderi qai tūsta?..
— Säske köterile jetip qalar. Äiteuir tüsteri suyq, bireudiŋ qanyn işpei toqtar i̇emes.
Abylai säl oilanyp tūrdy da, dereu şapanyn kiıp, artynda tūrğan bir nökerine būiryq berdi.
— Ūr dabyldy! Qolyna qaru ūstaityn i̇erkek kindik tegis jinalsyn.
Sol-aq i̇eken, orda qasyndağy kepken qarynmen kernelgen tai qazandai qos dabyldy i̇eki jigit oqtaudai jūmyr taiaqpen qos qoldap ūra bastady. Jaugerşilik zaman, jauğa şabatyn jigitterdiŋ attary beldeude tūrğan. Birazy jaqyn maŋda şiderleuli jaiylyp jürgen. Auyl üsti lezde opyr-topyr bola qaldy. Äne-mine degenşe i̇er azamattar attaryna da minip, auyl syrtyna jinaldy. Üstine sauyt-saimanyn kiıp, Abylai da aq boz üiden şyqty. Töleŋgit jigittiŋ bireui Abylaidyŋ ataqty bädäui tūlpary Jalynqūiryğyn aldynan tarta berdi.
Al jūrtty äbigerge salğan būl oqiğanyŋ tarihy mynadai i̇edi. Būdan i̇eki jyl būryn Arğynnyŋ bir tarmağy Qarakesek i̇elinde bir ülken as bolğan. Üş jüzdiŋ balasy tegis şaqyrylğan sol asqa öziniŋ töleŋgitterimen Abylai da barğan.
Bäige, küres, jamby atu bastalyp, as äbden qyzğan şaqta, tamaşa köruşi jamağatty aralap jürgen Şanşardyŋ i̇erikken qularynyŋ bir toby Abylaidyŋ üstinen şyğyp qalady. Abylai teŋge aludy tamaşalap tūrğan-dy. Sonda köp qudyŋ işindegi tentekteu bireui:
— Sūltannyŋ basyndağy qalpağyn qağyp tüsirse qaiter i̇edi, — deidi.
Qasyndağylar ony jeliktirip:
— Abylaidyŋ qalpağyn qağyp tüsirseŋ, öziŋniŋ de basyŋ ketedi, — deidi.
Sonda älgi qu jan-jağyna qaramastan sūltan tobyna kimelep keledi de, aŋdamağan bolyp, qamşysynyŋ sabymen Abylaidyŋ basyna kigen altyn zerli aiyr qalpağyn ūşyryp tüsiredi.
Sūltan Şanşar quynyŋ būl qylyğy janyna qatty batsa da syr bermegen:
«Ūlan asyr ülken as, jegen toq, işken mas degen osy i̇eken-au!» — dep külgen de, atynyŋ basyn būryp jüre bergen. Jerge tüsken qalpaqqa qaiyrylyp ta qaramağan.
Kelesi, bir myŋ jeti jüz i̇elu i̇ekinşi jyly general Kinderman Qyzyljar bekinisin salyp bolyp, osy bekinistiŋ bituine Qyzyljarda ülken järmeŋke aşylğan. Oğan Qarakesek işinen de biraz adamdar barady. Osy järmeŋkede Abylai ötken jyly özin külki i̇etpek bolğan qulardyŋ aiyby retinde Qarakesektiŋ Janai, Botaqan degen i̇eki belgili adamyn ūstatyp alyp qalğan-dy. Älde sūltanym dep syilamai, til tigizdi dedi me, älde ötken jyly qulardyŋ qylyğyna masairai külgen toptyŋ işinen osylar közine şalynyp qaldy ma i̇eken, äiteuir, Abylai Janaiğa onşa köp qysym körsetpeidi de, Botaqandy tiridei körge salady.
— Şanşar jigitteriniki jai qaljyŋ i̇edi ğoi, — dep aqyl aitqysy kelgenderge, Abylai:
— Bağynyşty i̇eliniŋ bügin qyljağyn keşirgen sūltan, i̇erteŋ onyŋ qylmysyn köteruge mäjbür bolady! — dep jauap bergen.
Körge tüsken Botaqan as-su işpei jatyp alady. Bir-eki kün ötken soŋ, Abylaidyŋ būiryğy boiynşa, «endi körden şyq» dep kelgen jigitterge yzaly Botaqan, «Körge tüsken adam tiri şyqpaidy» dep, öziniŋ işin özi i̇esip jiberip, jarylyp ölgen.
Būl habar i̇elge jetken soŋ Arğynğa jatatyn Quandyq, Süiindik, Bögendik, Şegendik, Qarakesek — Baltaqoja, Şūbyrtpaly, Qarjas tegis atqa qonğan. Äsker sany üş myŋdai adam.
At basy Abylai sūltannyŋ aulyna qarai būrylysymen-aq, būğan jolai töre tūqymynan qiiänat körgen basqa rulardyŋ kedei toptary da qosyla bergen. Aqyry bes myŋğa juyq qol Botaqannyŋ qūnyn joqtap, aldynda kim tūrsa da byt-şyt i̇etuge daiyn doly küşke ainalğan. Arğynnyŋ ūly biı qaz dauysty Qazybek osy kezde jetpis jetige kep, tösek tartyp jatqandyqtan, būl topty Abylaidyŋ basqa da astamşylyq, qiiänattaryn körip äzer şydap jürgen Bekbolat basqaryp kele jatyr i̇edi.
Bekbolattyŋ özine öş i̇ekenin biletin Abylai, auyl syrtyna şyqqan soŋ, jinalğan jigitterin jiti şolyp ötti. Bar bolğany üş jüzdei ğana soiyl i̇eken. Mūndai az küşpen aşuğa minip tasyğan özendei i̇ereuildep kele jatqan qara qazaqqa tötep bere almaitynyn Abylai birden ūqty. Ras, Abylaidyŋ jigitteri san aiqasta bolğan, bireui jüzge tatityn, müiizi şaŋyraqtai kileŋ marqasqalar, söitse de sūltan bos qan tögiske barğysy kelmedi. Kenet barlauşy jigitke būrylyp:
— Kele jatqandardyŋ işinde kimder bar i̇eken? — dep sūrady.
Barlauşy kimniŋ baryn aituğa auzy barmağandai kümiljip qaldy.
— Aita ber, kimder bar?
— Aidabol Oljabai batyr da bar... Janynda bala jyrau Köteş...
Abylai basyn köterip aldy. «ädilet süigiş Oljabaidyŋ özi i̇ereuilşilerge qosylsa, būl tegin attanys bolmady». O kezde jyraudyŋ batyr boluy, batyrdyŋ jyrau boluy taŋqalarlyq is i̇emes. Arğynnyŋ bir tarmağy Qarjas ruynan şyqqan Oljabai äri batyr, äri jyrau i̇edi. Qyryqqa jasy kelip qalsa da, qai öneriniŋ basym i̇ekenin özi de bilmeitin. Jiyrmasynan bastap batyrlyğy Orta jüzge äigili bola bastağan. Oljabai qatyspağan qazaq pen joŋğar arasynda birde-bir belgili ūrys ötpegen şyğar. So kezde qazaq jerinde aitylyp jürgen qissa, dastannan Oljabai bilmeitin bireui de joq i̇edi. Äldeqalai ol bälen auylda özine tanys i̇emes dastan ne jyr bar degendi i̇estise, qanşa alys jer bolsa da oğan attyŋ terin aiamaityn... İestigen bir sözin ūmytpaityn. Sondyqtan da boluy kerek. Oljabai jyrlağanda farsy, arab, tipti, keide orys tiliniŋ de jeke sözderi kezdesip otyratyn. Osy Oljabai san märtebe dombyrasyn qolğa alyp, özi dastan şyğarudy da oilady. Biraq birde-bir reti kelmei-aq qoidy. Ol dombyrasyn ūstasa bolğany, däl sol sätte «el şetine jau kelip qaldy!» degen jarşy aiqaiy i̇estiletin. Jyrau dombyrasyn tastai berip, i̇endi qolyna naizasyn alatyn. Osylaişa ol Abylaimen birge san märtebe joŋğarlarğa qarsy joryqqa attanğan. Jas Abylai qolğa tüser joly, joŋğardyŋ üş nūianyn öltirip, Oljabaidyŋ özi äzer qūtylğan...
Oljabai i̇endi joryqty tastap, qolyna dombyra ap, i̇el qydyryp, halqynyŋ mūŋ-zaryn jyrlaudy qanşalyq arman i̇etse de, jaugerşilik zaman mūrşa bermedi. Äzirge bar qolynan kelgeni, özi sekildi än men küidi aŋsağan, biraq qoly oğan jetpei jürgen, jas daryndarğa järdem beru ğana. Ondai jasty qūr qasyna ğana i̇ertip jürmei, atsyzyna at berdi, üisizine üi berdi. Osyndai jastyŋ biri ata-anasynan jetim qalğan on jeti jasar Köteş aqyn i̇edi. Oljabai ony özine serik i̇etti. Özi jete almağan öner qiiäsyna Köteştiŋ jetuin tiledi.
Osy aq jürek, i̇eski dosy Oljabai i̇endi, mine, Abylaidyŋ qanyn işuge attanğan toppen birge kele jatyr.
Joq, būl jai i̇ereuil i̇emes, halyq narazylyğy äbden şegine jetken qandy i̇ereuil.
Abylaidyŋ kenet i̇eşkimniŋ oiyna kelmegen oqys şeşim aluyna osy jağdai sebep boldy.
— Kele jatqan Arğyn i̇ereuilşilerine qarsy şyqpai-aq, boi tasalai tūraiyq, — dedi ol.
— Sonda biz qaitemiz? — dep auylda qalatyn qatyn-qalaş, käri-qūrtaŋdar şu i̇etti. — Bekbolat jigitterin biz qalai toqtatamyz?
— Arğyn jigitterin toiğa daiyndalğan tağamdarmen jaqsylap qarsy alyŋdar! İılgen basty i̇eşkim de şappaidy, — dedi sūltan.
Abylai sony aitty da jigitterin i̇ertip, bel asyp jürip ketti. Üii tiguli, jügi jinauly, qazany asuly qaldy. Öristegi malyna da timei, ädeii auyl töŋiregine tastady. Keler jaudy qarsy alu kütuşi jigitter men äielderge ğana mindetteldi.
Ekpindep jetken i̇ereuilşiler mūny körgen soŋ, kürt basyldy. Būl — Abylaidyŋ öz aiybyn tüsinip, keşu sūrağany dep, basalqy aituşylar da tabyldy. Özderi şarşap, qaryndary aşyp kelgen jūrt mal soiyp, qazan köterip jatqan auyl adamdarymen äkei-ükei tabysyp ketti. Azdan keiin qazandağy as ta pisip, jigitter qauqyldasyp, keneldi de qaldy.
Däl osy sätte anadaidan attan tüsip jaiaulap kele jatqan Abylai sūltannyŋ özi de körindi. Qasynda bir-eki adamy men talai joryqqa birge attanğan Tūrsynbai batyr ğana bar.
Botaqannyŋ nemere ağasy Qapan mergen qara şiti myltyğyn oqtap jiberip, Abylaidy atpaq bop tizerlei otyra qalyp i̇edi, Bekbolat bi aqyryp jiberdi:
— Aldyŋa kelse äkeŋniŋ qūnyn keş degen. Toqtat!
Qapan mergen ornynan amalsyz türegeldi.
Abylai sälem berip, top ortasyna kire bergen. Sol uaqta köldeneŋ tūrğan bir bozbala jigit onyŋ aldyna jetip baryp, ükili dombyrasyn qağyp-qağyp jiberdi de, şyrqap qūia berdi.

«Abylai, Botaqandy sen öltirdiŋ,
Esil i̇er jazyğy joq nege öltirdiŋ,
Sūltanym, qaraşyŋmen dauyl bolyp,
Üstine aq ordanyŋ qol keltirdiŋ.

Abylai, küiip ketti salğan qalaŋ,
Meiramğa ne i̇edi seniŋ japqan jalaŋ?
Janaidy bügingi kün bosatpasaŋ,
Bolady i̇erteŋ jesir qatyn-balaŋ!»

Būl jigit — Arğynnyŋ işindegi Süiindik ruynan şyqqan Köteş aqyn i̇edi.
Būdan keiin biler dauy bastaldy.
Abylai özin kinäli sanap, Botaqannyŋ ölimi üşin üş kisiniŋ qūnyn — ärqaisysy atan bastağan toğyz qaradan, jiyrma jeti bas mal, oğan qosa at-şapan aiyp töledi. Özin atpaq bolğan Qapan mergenge myltyğyŋnyŋ qarymy qaitpasyn dep, al ony ūstap qalğan Bekbolat bige, ölimge qimağan jaqsylyğyŋ üşin dep, qūndyz jağaly küzen işik pen bir-bir jorğa mingizdi. İeki jaq bitimge kelip, janjaldyŋ aiağy toiğa ūlasty.
Arğynnyŋ būl kelgen i̇ereuildi tobynan Abylai sūltan i̇eki zatty büiirine qatty tüidi. Biri — qaramağyŋdağy būqara öziŋe qarsy şyqsa, onda töre isiniŋ qaraŋ qalğany. Aşulanğan halyq jaralanğan arystannan kem i̇emes, öziŋdi jaraqattamai tynbaidy. Töremin dep basynba, jazamen yqtyram deme, şamaŋ kelse bauryŋa tartyp aşuyn basuğa tyrys. İekinşi tüigeni, syrt jauyŋ bolsa, oğan i̇el bolyp qarsy şyğasyŋ, ne basyn alasyŋ, ne qan sorpa i̇etip quasyŋ... Al öz i̇eliŋniŋ qai tenteginiŋ basyn kesip qūrtasyŋ? Mūndai halyqty bileudiŋ joly bölek. Arystandy temir torda ūstasaŋ ğana qauipsiz. Halyqty da ünemi temir torda ūstai bil. Meili ol sağan aqyrsyn, aibat körsetsin, bäribir şaba almaidy, mert i̇ete almaidy. Al bar halyqqa temir tor qūru mümkin be? Joq, halqyŋa degen temir toryŋ, qūr ğana jalaŋaş qylyş äskeriŋ i̇emes, ol aqylyŋ, ailaŋ...
Abylai öle-ölgenşe osy i̇eki tūjyrymyn būljytpai oryndauğa tyrysyp ötti.
Qasymnyŋ sündet toiy sol küni-aq tüs aua bastalğan. Şabuyldan aman qalğan sūltan auly kelgen qonaqtaryn tik tūryp kütti. Küres, kökpar, bäige, aitys, saiys — bäri bolyp, toiğa jinalğan top i̇erteŋine tarady.
Sūltan ordasynda i̇endi tek osy Kökşetau, Qaraötkel, Atbasar, Qyzyljar maŋaiyndağy Orta jüzdiŋ basty adamdary men Abylaidyŋ üzeŋgiles batyrlary — Arğyn taipasyna jatatyn Bäsentin ruynan Syrymbet, Malaisary; Qarjas ruynan Oljabai; Taraqty ruynan Baiğozy; Ūlytaudağy Bağanaly ruynan Orazymbet; Kerei ruynan Tūrsynbai batyrlar qaldy. Būl jiynğa jer şal-ğai bop Arğynnyŋ aty şuly batyrlary Şaqşaq Jänibek, Qanjyğaly Bögenbai, Altai ruynan ağaiyndy üş böri Janūzaq, Joldybai, Seŋgirbai; Naimannan Qarakerei Qabanbai, Kişi jüzdiŋ batyrlary Taiman men Būğybai, Abylai sūltannyŋ i̇eŋ jaqsy köretin batyrynyŋ biri Uaq ruynan Batyr Baian kelmei qaldy.
Hanmen qadiri birdei sūltan özge batyrlardyŋ kelmegenine bälendei män bermegenmen de, Batyr Baiandy kütken-aq i̇edi.
ärine, Abylai balasynyŋ sündetke otyruyn syltau i̇etip, būl jiynğa öziniŋ üzeŋgiles senimdi batyrlaryn tügel-aq şaqyrğan. Oğan sebep Äbilmämbet hanmen arasy alşaqtap ketken Joŋğar qontaişysy qazaq jerin tağy şappaq bop, qalyŋ qol jinauda degen habar alğan.
— Jarandar, — dedi Abylai, qonaqtary otyryp bolğannan keiin baisaldy ünmen, — meniŋ qaiyn ağam Qalden Tseren qazaq i̇elin qaita şappaqqa İertistiŋ arğy betine jiyrma bes myŋ äsker daiyndap otyr...
Üidegi jūrt tegis i̇eleŋ i̇etti. Keŋeske şaqyrylğan kisilerdiŋ jas mölşeri, därejeleri de är türli i̇edi. Bäriniŋ de deneleriniŋ üstinen sūp-suyq bop jylan jorğalap ötkendei jan türşiger bir sezim bilep ketti. «Aqtaban şūbyryndynyŋ» qandy uaqiğasyn äli i̇eşqaisysy da ūmytqan joq-ty. Tek o joly joŋğar äskeri qazaq dalasynyŋ küngei jağyn şapsa, i̇endi mine Orta jüzdiŋ negizgi qonysy Saryarqanyŋ şetine kep tūr.
Kansi ölgennen keiin taqqa otyrğanyna on segiz jyl tolğan Qytai boğdyhany Tszian-Lun Joŋğarğa degen Qytai saiasatyn äli de özgertpegen. Soltüstik pen künbatysqa qarai syrğytyp, şūraily jerlerin basyp alumen bolğan. Qarsy kelgen oirat jasaqtaryn, basym küşpen, birin qaldyrmai qyryp otyrğan. Ol kündegi Qytai äskeri köşpeli i̇el — Joŋğar handyğynyŋ äskerinen, soğys öneri tūrğysynan qarağanda, anağūrlym küşti i̇edi.
Rossiiä imperiiäsynyŋ qol astyna kirgen Orta jüzdiŋ jerine Qalden Tseren şabuylğa şyğudy oilasymen-aq, Joŋğardyŋ qanqūmar nūiandaryna Tszin-Lun qoldan keler järdemin aiamağan. Qaru-jarağyn da, azyq-tüligin de berdi. Auzynan jyryp, kürişine deiin tökti.
ärine, mūndaida boğdyhan öziniŋ altynyn da aiağan joq. Joŋğardyŋ qandy qol tümenderin qalağan jağyna jūmsai biletin nūiandardyŋ köbin altynymen satyp alğan. Sol sebepti de joŋğar äskeri orys bekinisterimen qatar jatqan Orta jüz jerine qarai bet būrğan.
Joŋğar qontaişysynyŋ osylai daiyndalyp jatqanyn, İertistiŋ bergi jağyn jailağan Uaq — Kerei taipasynyŋ batyrlary da aityp keldi. Qalden Tserenniŋ i̇endi tek yŋğaily kezdi kütip otyrğany mälim boldy. Ärine, Qalden Tseren Orta jüzge Äbilmämbetten göri Abylai yqpalynyŋ küşti i̇ekenin biledi. İeger şu degennen qazaq äskeriniŋ küirei bastağanyn körse, Abylai amalsyz meniŋ jağyma şyğady dep oilady ol. Abylaidyŋ Joŋğar jağyna şyğuy — jeŋispen teŋ. İeger Orta jüz Joŋğar jağyna şyqsa orys qalalarynyŋ irgesi aşylady. Qytai saiasatşylarynyŋ da közdegeni osy.
Abylai būl mäjiliske dosyn da, qasyn da şaqyryp otyr. Äsirese Joŋğarmen körşiles rulardyŋ äigili adamdary tegis habarlanğan. Ätteŋ, Batyr Baian kelmei jatyr. Sūltandy azyraq renjitken osy.
Abylai jaŋa ğana bastağan sözin i̇endi jalğai berem degende, syrttan dabyrlasqan dauystar şyqty.
— Būqar jyrau keldi!
— Ūly jyrau attan tüsip jatyr!
— Arqanyŋ ardagerin qarsy alaiyq!
— Qoş kelipsiz, Arğynnyŋ maitalmany!
Söitkenşe bolğan joq, bir top adammen ordağa Būqar jyraudyŋ özi de kirip keldi.
Būl ūzyn boily, qapsağai deneli, at jaqty, şoqşa saqaldy, qoşqar tūmsyq, i̇eŋseli kisi i̇edi. Ruy Baianauyl töŋiregin jailağan Altyntory — Qarjas. Äkesi Qalqaman batyr şeşen kisi bolğan. Alpys jasynda halqynyŋ täuelsizdigin qorğağan Bögenbai, Qabanbai sekildi batyrlardyŋ i̇erligin köp jyrlağan äigili jyrau. Būl kezde halyq «kömekei äulie» dep atap ketken.
Mäjiliste keleli mäsele söz bolğaly tūrğan soŋ, Būqar jyraudy Abylai ädeii şaqyrğan.
Būqar kirip kelgende, Abylai özi türegelip, oŋ jağynan oryn berdi. Jyrau bir qarağannan-aq üide köpten beri bastary qosylmai jürgen adamdardyŋ jinalğanyn baiqap, jüzi jadyrap sala berdi.
— Arsyŋdar ma, jarqyndarym?
— Barsyŋ ba, Arğynnyŋ aqiyğy!
— Barmyn, arysym... Sen toi jasağaly jatyr degen soŋ, oi salğaly şyğyp i̇edim. Būryn Baian men Kökşeniŋ arasy jaqyn-aq i̇edi...
— İendi alystap ketip pe, Būqar ağa?
— Joq, jaqyn. Biraq jaqyn bolsa da alys. Ortaŋa salğan orys bekinisterin orağyta jüremin dep keşeuildep qaldym. At-ton aiybym bar. Jyrymdy alasyŋ ba, älde şerimdi alasyŋ ba?
Abylai i̇ezu tartty. Aduyn jyraudyŋ «ortaŋdağy orys bekinisterin orağytyp» degen sözinen-aq seziktenip, äŋgimeni böten jaqqa būrğysy keldi.
— «Jyryŋyz» ben «şeriŋizdi» i̇estip, at-ton aiypty biz tölep jürmesek netsin, — dedi külip, — sol at-ton aiybymdy bermesten būryn, basqa bir ötinişim bar.
— Töreniŋ qaradan ötinişi bolmas, ökinişi bolar. Şamam kelse ökindirmeiin, arysym aita ğoi.
— Tünde tüs kördim. Tabytta jatyr i̇ekenmin. Basyma ilingen Üş jüzdiŋ jalauyn üş tobyr jūrt jūlyp äketkeli tūr. Tabytymnyŋ bir büiirinde arystan, i̇ekinşi büiirinde aidahar otyr. Aiaq jağymda bir top ürim-būtağym. Uäliden tarağan bir ūrpağym mağan qūran oqyp jatyr. Qasymymnan örbigen bir tentegim qolyna qanjaryn ūstap meni qorğap tūr. Al men ölip jatsam da, i̇eki büiirimde otyrğan arystan men aidaharğa kezek qarap, mynalardan qalai qūtylam dep jantalasudamyn. Osy tüsimdi joryp berşi, Būqar ağa?
Būqar tūnjyrap biraz otyrdy. Üi işi de tyna qaldy. Älden uaqytta baryp jyrau:
— Tüs joru — tülki aulaumen teŋ, keide izine däl tüsesiŋ, keide şet ketesiŋ, söitse de joryp köreiin...
— Söileŋiz, kömekei äulie...
— Qyryqqa kelmei tabytta jatsaŋ — ömiriŋ ūzaq bolady i̇eken. Basyŋa jalau tigilip, oğan üş birdei top talasyp jatsa, üş jüzge han bolady i̇ekensiŋ. Biraq han atyna ie bolsaŋ da, halqyŋa ie bola almaidy i̇ekensiŋ. Sen ölgen küni üşeui üş jaqqa ydyrap ketedi i̇eken. Tabytta jatyp, i̇eki büiiriŋdegi arys-
tan men aidahardan qalai qaşyp qūtylam dep qoryqsaŋ, öle-ölgenşe i̇eliŋniŋ i̇eki büiirinde tūrğan i̇eki memleketke jaltaqtaumen ötedi i̇ekensiŋ... Al aiaq jağyŋda tūrğan ürim-būtağyŋnyŋ işinen biri qūran oqyp, biri qanjar qairasa, Uälidiŋ ūrpağynan şyqqan bir tūqymyŋ atyn qağazda, al Qasymnan tuğan bir balaŋ atağyn maidanda qaldyrady i̇eken.
Abylai ündemedi.
— Ündemei qaldyŋ ğoi, sūltanym. Şeşuim ūnamady ma?
— Bir ūrpağym atyn qağazda, i̇ekinşi ūrpağym atağyn maidanda qaldyrady i̇eken. Sonda men özim qaida qalamyn?..
— Basyŋa üş jalau bosqa tigildi me? Isiŋdi i̇el ūnatsa üş jüzdiŋ jüreginde qalasyŋ!
Abylaidyŋ qabağy jadyrap sala berdi. Qazaq: «erkektiŋ aqyly qyryqtan bastap tolady, alpystan bastap solady» deidi. Abylai qazir qyryqtan jaŋa asyp barady. Tüsin joryğan synşy jyrau onyŋ tüpki syryn dūrys boljady. Abylai — qazaq i̇elin ūly i̇elder qatarynda körgisi keldi, han bolsa sol ūly i̇elge han boludy arman i̇etti. Sondyqtan da ana jyly tūtqynda jatqan Abylaiğa Qalden Tseren: «Düniede ne jaman?» dep sūrağanda, ol: «Düniede az asqa baqauyl, az i̇elge han bolğan jaman» dep jauap bergen.
Abylai — Äbilqaiyr da, Äbilmämbet te, Baraq ta, Nūraly da i̇emes i̇edi. Ol būl kezde köp närseni tüsingendi. Öziniŋ är äreketin sol tūstağy köşpeli i̇el köseminiŋ qolynan keletin mümkindigine qarai qūratyn. Al tek qūdai aldynda ğana jauapker Būqar jyrau bolsa, künde özgerip jatqan dünie qaişylyğyn körip, «dünie şirkin qaida bara jatyr?» degen azdağan kümända bolatyn. Süieri kök şalğyny tolqyndanyp, jūpar iısi aŋqyğan qazaqtyŋ jasyl dalasy, tilegi — halqynyŋ qamy.
Būqar jyrau ünemi qasynan tastamaityn qarağai dombyrasyn qolyna aldy. Qūlaq küiine keltirip, biraz şertip otyrdy da, alystan kürkirep kele jatqan jauar būlttai, äueni qobaljyğan bir termeni bastap ketti.

«Ai zaman, zaman-ai,
Tüsti mynau tūman-ai,
Istiŋ bäri kümän-ai

Osylai ol bir tolğap aldy da, ärmen qarai nöserlete jöneldi. Jyrau salynyp jatqan bekinister men qazaq i̇eliniŋ bolaşağyn tolğady.
Ol är söz şumağyn laqtyrğan saiyn, alpysta i̇emes, jiyrma beske jaŋa şyqqan jas jigittei qyzulana tüsti. Qazaqtyŋ kösem ūldarynan, äsirese, Abylaidan i̇el qamyn oilaudy talap i̇etti.
Jyrau tolğauy otyrğandarğa ūnady ma, jūrt i̇endi dombyranyŋ qağysymen birge qimyldap, qyzulana «Ua, päle!» dep qosyla teŋseldi.
Jyrau bir mezet i̇el jaiyn i̇emes, tek öz basynyŋ qamyn oilağan handardy söge kelip, kenet sözin bitirdi de, qolyndağy dombyrasyn aşulana i̇esikke qarai laqtyryp jiberdi. Şabyttanğan şaqtağy jyraudyŋ mūndai ädetine qanyq i̇esik aldynda tūrğan atqosşy jigit dombyrany jerge tüsirmei qağyp aldy.
Būqar jyrau Abylaiğa tüiile qarady.
— Bar sengenimiz sensiŋ, Abylai! Oŋ jağyŋdağy tūŋğiyqtan qūtylamyn dep, sol jağyŋdağy şyŋyrauğa qūlap ketip jürme. Şürşittiŋ yzğarynan qorqyp, orys patşasynyŋ qoltyğyna kirdim dep ant-su iştiŋ. Mümkin, būnyŋ dūrys ta şyğar... Degenmen, «köppen keŋesip pişken ton kelte bolmas», jūrtyŋmen aqyldas.
Abylai ünsiz tyŋdap otyr. Qazaq dalasy qazir ülken qobalju üstinde...
Orynbor general-gubernatory Nepliüev Or, İelek, Jaiyq boilarynda orys bekinisterin salyp, qazaq jerin otarlau saiasatyn qolğa alsa, Sibir general-gubernatory kniaz Gagarin de odan keiin qalmağan. Ol bir myŋ jeti jüz on üşinşi jyldyŋ özinde-aq Birinşi Petr patşağa İertis boiyna bekinister saludyŋ mümkinşiligi baryn aityp hat jazğan. Osydan keiin bir myŋ jeti jüz on segizinşi jyly Semei bekinisi, bir myŋ jeti jüz jiyrmasynşy jyly Öskemen bekinisteri salynğan. Būdan i̇eki-üş jyl ötkennen keiin orys soldattary Kökşetau maŋyn iemdenip, jiyrmasynşy-otyzynşy jyldary Aqmola, Baianauyl, Qarqaraly bekinisteri tūrğyzylğan. Būl bekinisterdiŋ bärine soldattar äkelinip, Rossiiänyŋ şalğai tükpirinen köşip kelgen şarualarğa jer berip, i̇endi būl arany birjolata qonys i̇ete bastağan. Al Sämeke han qaitys bolğan bir myŋ jeti jüz otyz jetinşi jyldan bastap, patşa ükimeti Aqmola men Kökşetau arasyna jol jürgizip, beketter saluğa kirisken. Būğan on myŋğa taiau orys jūmyskerin sonau ortalyq Rossiiädan äkep tökken. Būl jol Kökşetaudyŋ tau-
ly alqaptarynyŋ boiyn qualai on jyl işinde äzer bitken. Ärine qazaq jeriniŋ būl «bölisinde» şonjarlar öz ūpaiyn jibermegen. Jerlerine jer qosyp al-

Click or select a word or words to search the definition