Köşpendiler - II - Jantalas

Nepliüev qazaq i̇eli men patşa ükimetiniŋ arasyndağy qyrği-qabaqtyqty bäseŋdetudiŋ bir ailasy bitim söz jürgizumen qatar, qazaq dalasymen sauda-sattyqty keŋeite tüsude dep oilady. Ol, tipti, bir myŋ jeti jüz qyryq jetinşi jyly Syrtqy ister kollegiiäsyna bergen raportynda: «Būl halyqty qūr qorqytumen ğana i̇emes, köbirek sauda-sattyq sekildi jaqsylyq ister arqyly da bağyndyru jolyn oilauymyz kerek» dep jazdy. İeger būğan qazaq i̇eli könbeitin bolsa, olardy küşpen bağyndyru üşin, özine jäne Oiyl jolyndağy äskerdiŋ bastyğy general-maior Ştokmanğa Jaiyq qazaq-orystarynan i̇eki myŋ, Orynbor men Or bekinisterindegi äskerden bes myŋ soldat beriluin sūrağan. Tübi būl äsker az bola qalsa, tağy qalmaq, başqūrt, şoqynğan tatarlar men meşerler sekildi Rossiiä patşalyğyna bağynyşty būratana ūlttardan on myŋğa tarta qaruly adam qosylsyn degen. Ärine, osynşama äskerdi Nepliüev nege sūrap otyrğany Syrtqy ister kollegiiäsyna da aiqyn i̇edi.
Osyndai jağdaida qazaq i̇eliniŋ öz täuelsizdigin saqtap qaluy i̇ekitalai şarua.
Bir jağynan jiyrma myŋ äskerin jalaqtatyp joŋğar qontaişysy Qalden Tseren, i̇ekinşi jağynan däl osyndai äskerin qazaq jerine kirgize bastağan orys patşasy. Jan alqymğa i̇endi keldi. Han men sūltandar özderiniŋ jolyn tauyp jatty: biri orys patşasyna qyzmetke kirdi, biri Joŋğar qontaişysymen auyz jalaspaq boldy. Al qara halyq şe? Jerinen, bostandyğynan airyluğa jaqyn qalğanyn sezip, jantalasty.
Orys patşasy arqyly «jūmaq ornatam» degen Äbilqaiyrdan da, Joŋğar qontaişysy arqyly tynyştyq äkelem, atameken Türkistanyŋdy qaityp äperem degen Äbilmämbetten de halyq suii bastady. Bilegin sybanyp jiberip, ol i̇endi batyr jigitteriniŋ soŋyna i̇erdi. Orys patşasy saldyrğan bekinisterdi şapty, keruenderin tonady, patşa soldatynyŋ qolynan bir şarua ölse, onyŋ qūnyn i̇eki i̇ese qaitaruğa tyrysty. Osylai Kişi jüzdiŋ köp rulary atqa qonsa, Orta jüzdiŋ jigitteri de bos qalmady. Äbilmämbet hannan köri, i̇endi olar öz aralarynan şyqqan Baian, Malaisary, Bögenbai, Būqarbai, Oljabai, İelşibek sekildi batyrlarynyŋ jasağy bop, tūs-tūstan Joŋğar qontaişysynyŋ üstemdigine qarsy şyqty.
Orys patşalyğynan ne äsker, ne Jaiyqtyŋ arğy betinen jaily qonys, ne amanatqa bergen balasy Qojahmetti qaityp ala almağan Äbilqaiyr öziniŋ qadiriniŋ şyn tüse bastağanyn i̇endi aiqyn sezindi. Būl Äbilqaiyrdyŋ i̇emes, Orynbor gubernatory Nepliüevtiŋ qatesi i̇edi. Äbilqaiyr qazaq i̇elin Rossiiäğa qosu jolyndağy alğaşqy qairatkerleriniŋ i̇eŋ tabandysy i̇ekeni dausyz bolatyn, i̇el közinde onyŋ qadirin kötere bilu kerek i̇edi.
Soŋynan i̇ergen jūrtynyŋ özinen alystai bastağanyn ūqqan Äbilqaiyr qatty sasty. Birese qaramağyndağy i̇eldi Orta Aziiä handarynyŋ jerine köşuge, ne bolmasa İran şahynyŋ qol astyna kiruge ügittedi. Ondağy oiy i̇eger qazaq rulary solai qarai auar bolsa, orys patşasy qaramağyma özime kerek äsker berip, qazaq i̇elin biriktiruge tağy şaqyrar degen ümit. Būdan da i̇eşteŋe şyqpady. Qazaq jūrty jat i̇el handaryna jalynyşty bolğannan göri, qandai qiyndyq körse de öz jerinde qalğanyn artyq kördi. Būl bir i̇erekşe ökiniş i̇edi. Nädir şah äskeri kelmei tūryp, 1744 jyly Äbilqaiyr Hiuany basyp alğan. Soŋynan tūrğyn i̇eldiŋ bülinşiligi arqyly az uaqyt būl arağa Nūraly da han bolğan. Nädir şah mūny da quyp jibergen. Hiua handyğynan airylyp qalğan Äbilqaiyrdyŋ jüregin ökiniş jegidei jegen. Halyq bolsa jolyn özi tauyp kete me dep qoryqqan Äbilqaiyr, sasqanynan orys patşalyğyna qarsy qimyl körsete bastady. Sondai ärekettiŋ biri qyryq jetinşi jyly boldy. Äbilqaiyrdyŋ aqylymen qazaqtyŋ i̇eki myqty qoly Üişiktiŋ tömengi jağyndağy mūz bop qatyp qalğan Jaiyq özeniniŋ üstimen ötip, Qyzyljar degen jerde qalmaqtardyŋ ūlysy men orys balyqşylarynyŋ qalaşyqtaryn şapty. Köp malyn, tabyn-tabyn jylqylaryn aidap aldy. Alty jüzden astam qalmaq pen orys adamdaryn tūtqyn i̇etip özderimen birge äketti. Osy jyly tağy da qazaqtyŋ bes jüz adamnan qūrylğan jasağy Üişikti ainala ötip, üstirt arqyly İedildiŋ jağasyna şyqty. Tağy tynyş jatqan jūrtty şauyp, mal-mülikterin olja i̇etti. Biraq jolai özderin aŋdyp jatqan kazak-orys jasağyna duşar bolyp, äzer qaşyp qūtyldy. Äbilqaiyr Rossiiä bekinisterine qarsy basqa da joryqtar ūiymdastyra bastady. Äbilqaiyrdyŋ būndai qylyğyn körgen Kişi jüzdiŋ kei rulary onyŋ maŋyna qaitadan şoğyrlana tüsti.
Alaida Äbilqaiyr Rossiiä sekildi ūly memleketti az qolmen qarsy şyğyp, mūqata almaitynyn jaqsy biletin. Sol sebepten de ol balasy Qojahmetti bosatyp alamyn ba degen ümitpen, tūtqynğa tüsken orys adamdaryn qaitaryp bergizuge birtalai äreket istedi. Biraq orys äkimderi onyŋ būl oiyn tağy teris ūqty. «Bizge qarsy äreketterinen i̇eşteŋe şyqpaitynyn bilgendikten, Äbilqaiyr būrynğysynan köri juasydy» dep jazdy Nepliüev Syrtqy ister kollegiiäsyna.
Al būl kezde Joŋğarmen til tabam degen Äbilmämbettiŋ de basqynşy i̇elmen dos bola almaitynyna közi jetken. Qalden Tserenniŋ bar közdegeni qazaq i̇elin bütindei özine bağyndyru i̇ekenin Orta jüzdiŋ hany tüsindi. Rossiiä patşalyğy aldynda Äbilqaiyrdyŋ bedeliniŋ tüse bastağanyn bilgen Äbilmämbet i̇endi orys äkimderimen til tabuğa tyrysty.
Demek, orys äkimderi Äbilmämbettiŋ jäne oğan i̇ergen Abylai sekildi sūltandardyŋ mūndai yqylasyn paidalanğysy keldi. İendi Orynbor gubernatory Nepliüev öziniŋ i̇eski ädeti — qazaq handaryn, sūltandaryn bir-birine aidap salatyn ädisine qaita köşti. Ol i̇endi Äbilqaiyrğa qarsy Baraq sūltandy paidalanudy oilady. Būl kezde Äbilqaiyr men Baraqtyŋ arasy äbden şielenisip bolğan. Osydan jarty jyl būryn ğana Baraqtyŋ balasy Hanbabaidyŋ Sozaqty bilep tūrğan äkesine Hiuadan Syrdariiä arqyly jibergen jetpis tüieli keruenin Äbilqaiyrdyŋ jasaqtary talap alğan, osy keruen jaiynda habar bergen Nepliüevtiŋ özi i̇edi.
Būl kezde Orta jüzdiŋ hany Äbilmämbet Türkistandy beremin dep aldağan Qalden Tserennen mülde at qūiryğyn üzgen. Joŋğar qontaişysynyŋ şaqyr-
ğanyna, aqsaqaldarmen aqyldasyp barmai qoiğan. Būğan aşulanğan Qalden Tseren qolyndağy Äbilmämbettiŋ amanat balasy äbilfeiizdi, Baraqtyŋ ūly, Şağaidy özderine qaitaryp, qazaq dalasyndağy i̇elşilerin, saudagerleriniŋ bärin jinap alğan. Būnysy Qalden Tserenniŋ tağy soğysamyn degeni i̇edi. Būndai jağdaida Orta jüzdiŋ hany Äbilmämbet te, batyrlary Baraq, Abylai, Jänibek, Bögenbai, Küşik te, Kişi jüzdiŋ beldi adamdary Būğybai, Bökembai, Altai, Taiman, tipti han balalary Nūraly, İeraly, Aişuaq ta Rossiiä jağyna şyğyp, sony panalaudy ūiğarğan. Būny bireui i̇el qamyn oilap istese, i̇endi bireuleri qoryqqandyğynan maqūldady. Baraq sekildileri Rossiiä patşasyna bağynudy tüpki oiy ūnatpasa da, basqa lajy bolmai, amalsyz köndi.
Bükil Orta jüz ben Kişi jüz basşylarynyŋ būlai Rossiiä jağyna kürt qūlauyna tek Joŋğar qontaişysymen aralarynyŋ qiyndap ketui ğana sebep bolğan joq. Halyq būl kezde soğystan, alys-jūlystan äbden şarşağan i̇edi. İendi ol az uaqyt bolsa da tynyştyq izdep, öziniŋ azyp-tozyp bara jatqan şaruasyn jöndegisi kelgen. Mūndai alasapyran kezeŋde halyq tynyştyq tek orys patşalyğy arqyly ğana keledi degen senimde i̇edi. Öitkeni Rossiiä patşalyğy keşe qazaq jerine bekinis retinde salğan: Orsk, İeletsk, Troitsk, Üişik, İamşenev, Semeipalat, Tobolskilerdiŋ bärinde de sauda-sattyq jürgize bastağan. Qazaq i̇eline keregi de osy. İendi olar būl qalalardağy orys saudagerlerine malyn, terisin, jün-jūrqasyn satsa, özine kerek astyğyn, matasyn, qazan-oşaq, ydys-aiağyn, ketpen-baltasyn aldy. Orys äkimderi qazaq i̇eline tek myltyq, kükirt sekildi qauipti zattardy köp satuğa rūqsat i̇etpedi.
Rossiiäda sauda qalalarynyŋ küşeie bastağany sonşalyq, ondağy bolatyn järmeŋkelerge qazaq jerin basyp Orta Aziiä handarynyŋ sauda keruenderi de keldi. Al qalyŋ būqara orys qara şekpenderimen taiau tanysyp, olardan i̇egin salu, balyq aulau sekildi önegelerdi üirenuge kiristi. Köbi özi sekildi şarualarmen tamyr-tanys bop aldy. Orys äkimderi de bos jatpady. Birese Äbilmämbetke, birese Abylai, Baraq, Jänibekterge bir kezde Rossiiä qol astyna kirgenderin qūlaqqağys i̇etip, kisi jiberumen boldy.
Osy tūsta Kişi jüz hany Äbilqaiyrdyŋ küii būrynğysynan da naşarlai tüsti. İeki jüzdilik saiasatynyŋ saldarynan ol ne qazaq i̇eliniŋ, ne orys patşalyğynyŋ senimine kire almady. Al Orynbor gubernatory Nepliüev öz jūrtynyŋ aldynda qadiri ketken Äbilqaiyrdan müldem qūtyludy qarastyra bastady. Būl joly ol Äbilqaiyrdy senat, ne Syrtqy ister kollegiiäsy arqyly i̇emes, Kişi jüz hanynyŋ Orta jüz sūltandarymen bäz baiağy bas arazdyğyn paidalanu arqyly-aq qūrtpaq boldy.
Al Äbilqaiyr i̇endi tikelei Peterburgpen tildespekke qol sozdy. Ol öziniŋ Nepliüevpen qyrği-qabaq i̇ekenin aityp, järdem sūrap Tevkelevke hat jazdy. Orynborğa būl hatty alyp kelgen Qūdabaidy i̇erteŋine Nepliüev şaqyryp aldy.
— Orynborğa nege keldiŋ? — dedi amandyqtan keiin.
Qūdabai jasyrğan joq.
— Äbilqaiyr hannyŋ general Tevkelevke jazğan hatyn äkeldim. Osy jerden Peterburgke baratyn bireu arqyly berip jibermekşimin.
— Hat ne jaiynda?
ärine, dvorian tärbiesimen ösken Nepliüev birudiŋ hatyn aşyp oqudan aulaq i̇edi. Al tilmaş, hannyŋ ötinişimen özi jazğan hattyŋ dymyn da jasyrmai bärin aityp berdi. Hattyŋ tüpki mäni Kişi jüzdiŋ hanyn Orynbor gubernatorymen tatulastyru jaiynda jäne Nepliüevtiŋ özi senatqa jazğan Äbilqaiyr i̇ekeuiniŋ arasyndağy qaişylyqtar turaly bolğandyqtan, Nepliüev Äbilqaiyrdyŋ aŋqaulyğyna i̇ezu tartyp küldi de:
— Jaqsy, hatyŋdy i̇erteŋ bizdiŋ poçta arqyly jiber, — dedi. Sosyn ketip bara jatqan Qūdabaidy toqtatyp, — Kişi jüz hany men Orta jüz sūltandarynyŋ arasyndağy baq talastyqty, qaisymyz orys patşasyna köbirek jağynyp, ataq-däreje alamyz deuden tuğan öşpendikti özim de jaqsy bilemin. Biraq mäsele qazir onda i̇emes... Basqada. Rossiiä patşalyğy i̇endi Äbilqaiyrğa arqa süiei almaidy...
Qūdabai säl basyn köterdi.
— Äbilqaiyr han raiynan müldem qaityp, birjola Rossiiä patşalyğyna arqa süiegisi kelse de me?
— Bäribir, — dedi Nepliüev. — İendi Äbilqaiyr raiynan qaita ma, qaitpai ma, maŋyzy joq. Özinen aqyldy jas şyqsa, käriniŋ oğan jol berui jaratylys zaŋy...
«Ol jasyŋ Äbilqaiyrdyŋ balasy Nūraly ğoi! — dedi işinen Qūdabai. — Nūraly şu bastan özin dūrys ūstap keledi. Biraq Äbilqaiyr tärizdi kökjaldar bir būlqynğanynda joq qylğaly tūrğan arystan aşulansa, Nūraly sekildi köjektiŋ nesin qaldyrady?»
— Sonda... Bizdiŋ hanymyzdy ornynan tüsirmeksizder me? — dedi täuekelge bel buğan Qūdabai, — senat ol turaly ukaz berdi me?..
— Öite qūiar ma i̇eken... — Nepliüev i̇endi Qūdabaiğa yzğarlana qarady.— Patşa ükimetiniŋ Äbilqaiyrda i̇endi şaruasy joq. Qazaq sūltandaryn özine qarsy qoiğan i̇eken, jauabyn da özi bersin...
«Sonda Äbilqaiyrdy o düniege qai sūltan jöneltuge tiısti? — Qūdabai tipti terlep ketti. — Gubernatory qaida bastap barady?»
— Meniŋşe qazaq i̇elindegi onyŋ qas jauy Orta jüzdiŋ hany Äbilmämbet, — dedi Qūdabai. — İekeuiniŋ arasyndağy baq talastyq...
— Joq, Orta jüzdiŋ hany būl iske jaramaidy. Äbilmämbet Äbilqaiyrdy öltirip, bükil Kişi jüzdi özine qarsy qūiar aqymaq i̇emes. Basqa qaisysy bar?
— Baraq sūltan... İekeuiniŋ arasyndağy öşpendilik birin-biri nağyz ölimge qiiärlyq jağdaida. Onyŋ üstine Baraq sūltan orys qalalarynyŋ qazaq jerine salyna bastauynyŋ bas aiypkeri Äbilqaiyr han dep sanaidy, Kek aluğa ol taiynbas...
— İä, Baraq sūltan bizge de dos i̇emes, «qol astyna kirdik» degen anty qūr şyğaryp salma söz. Şyn berilip jürgen ol joq. Mine, osy Baraq sūltandy paidalanu kerek...
— Sonda mağan ne būiyrmaqsyz?
— Baraqtan joŋğar qontaişysy qūnyn sūramaidy. Raqmetin aitady, seniŋ mindetiŋ — Baraqqa bizdiŋ oiymyzdy sezdiru... Jäne Rossiiä patşalyğynyŋ da quğyn salmaityndyğyna sendiru.
— Joŋğar men orys patşasy Äbilqaiyr üşin, Baraqty darğa asyp, oqqa bailamaidy delik. Biraq mūndaida jaişylyqta jek körgenmen, han qūnyn joqtar Kişi jüzdiŋ rulary bar i̇emes pe? Baraq olardan seskenbei me? Qanşa kökjal degenmen, oğan da jan kerek qoi.
— Kişi jüz rularyn Nūralyğa jiber. Bolaşaq han özine bağynyşty i̇elimen til tabysar...
— Al özim jaiynda...
— Öziŋ jaiynda qam jeme... Rossiiä imperiiäsy öz adamyn qaşan da qorğai bilgen.
Qanşa sūm bolğanmen, Qūdabai osynau bir alysta jatqan sūmdyqtyŋ yz-
ğarynan özin toŋyp ketkendei, bozara qaldy. Tyŋşysynyŋ mūndai halin al-
ğaşqy ret körgen Nepliüev onyŋ köŋilin aşqysy keldi.
— Orynborğa köpten beri kelgen joqsyŋ ğoi, — dedi sözdi basqa jaqqa būryp. — Gubernator kassasynda birtalai i̇eŋbek aqyŋ jatyr. Sony ala ket.
Jaŋa ğana saly suğa ketip tūrğan Qūdabaidyŋ türi i̇endi jainap sala berdi.
— Meniŋ i̇eŋbegimdi ūmytpağanyŋyzğa myŋ da bir raqmet! — dedi Qūdabai basyn iıp. — Jaŋağy tapsyrğandaryŋyz būljytpai oryndalady.
Elge qaitqannan keiin Qūdabai Hiua hanynyŋ qol astynda jürgen Baraqtyŋ ülken balasy Hanbaba arqyly sūltan Nepliüevtiŋ oiyn jetkizdi. Hanbabadan da şapan kiıp, at mindi. İendi ol Äbilqaiyrğa da Orynbor gubernatorynyŋ bar syryn jaiyp saldy. Tek Hanbabamen söileskenin aşqan joq. Hannan da kamşat işik kiıp, jorğa mindi.
Nepliüevtiŋ oiy būnsyz da kütpegen jerden tez oryndaldy. Bir myŋ jeti jüz qyryq segizinşi jyly şilde aiynyŋ aiağynda Äbilqaiyrmen söilesuge Peterburgten general-maior Tevkelev keldi. Būl habardy i̇estisimen bükil balalaryn jäne Kişi jüzdiŋ basty adamdaryn i̇ertip Äbilqaiyr Orğa jetuge asyqty. On kündik jerge, at auystyryp otyryp bes künde keldi. İeki aptadai bolğan äŋgimede Äbilqaiyr orys patşalyğyna, äsirese Orynbor gubernatoryna degen bar ökpesin aitty. «Kelinniŋ betin kim būryn aşsa, sol ystyq» degendei, Kişi jüzdiŋ hany «Rossiiä qol astyna kiruine» sebepker bolğan Tevkelevten i̇eş syryn jasyrğan joq, bar oi-qūpiiäsyn jaiyp saldy. Öz zamanynyŋ bir aqyldy, berik adamy jäne Rossiiä men qazaq dalasynyŋ qosyluyna köp i̇eŋbek siŋirgen Tevkelev bū joly da Rossiiä patşasynyŋ otarşylyq saiasatyn jürgizuşi adal uäkili i̇ekenin aqtady. Til tauyp, Äbilqaiyrdyŋ aşuyn tarata bildi. Äbilqaiyr şyn jürekten būdan bylai da aq patşağa adal qyzmet i̇etuge uädesin berdi. Tevkelevpen kelisip, jeti jyldan beri qaitara almai jürgen Qojahmetin qaitardy. Ornyna i̇el ağalarynyŋ balalarymen birge öziniŋ ortanşy ūly Aişuaq sūltandy amanatqa qaldyratyn boldy. Bir jyl ötkennen keiin Aişuaqtyŋ ornyna i̇eŋ kenjesi äbildi jiberetin bop uädelesti. Al Nepliüev pen Äbilqaiyrdyŋ arasyn jöndeudi Tevkelev öz mindetine aldy.

Osylai aq patşağa adal qyzmet istemek bop, Äbilqaiyr i̇eline qaitty. Qūdabaidyŋ aitqan qūpiiä syrynan qorqyp, jolai Orynborğa soğyp Nepliüevke jolyqpai, tikelei Yrğyz özeniniŋ boiynda otyrğan Ordasyna bettedi.
Äbilqaiyr joŋğar jağyna şyğyp kettiŋder dep körşiles qaraqalpaq i̇elin oqta-tekte şabumen bolatyn. Äsirese, Äbilqaiyrdyŋ soiyly «Aqtaban şūbyryndy» kezinde osy qaraqalpaq taipasyna kelip qosylğan Ūly jüzdiŋ bir bölegi Jalaiyr auyldaryna qatty tigen. Būl i̇el qūryp kete me dep qoryqqan Jalaiyrdyŋ basty adamdary, i̇eki myŋ şaŋyrağyn jäne olarmen aralasyp ketken i̇eki-üş qaraqalpaq aulyn Kişi jüzdiŋ şekarasynan Torğai boiyna köşirmek bolğan. Osy bir taipa i̇eli köşip kele jatqanda «Sender Äbilqaiyr auylysyŋdar» dep, jaqynda ğana özin Orta jüzdiŋ biraz jūrtyna han kötertken Köşek sūltan i̇eki jüz soiylymen qapyda kep tiısken. Köşektiŋ qolyna Baraq ta kelip qosyldy. Olar qarusyz köşti basyp qalğanda, tek jüz üi qaraqalpaqtar ğana qaşyp qūtylğan. Osy qūtylğan jüz üige Or qalasynan qaityp kele jatqan Äbilqaiyr kezdesti.
Qaraqalpaqtar aiyptaryn moiyndaryna alyp, Kişi jüz hanynyŋ qolyna berildi. İendi Äbilqaiyr Baraqtan anau i̇eki myŋ şaŋyraqty tartyp almaqqa bel bailady. «Özimiz bar bolğany jüz i̇elu ğana soiylmyz, Baraqqa tötep bere almaimyz» degen serikterine: «Baraqtan qoryqqan sender — qatynsyŋdar. Äitpese i̇erkekten i̇erkek qorqa ma i̇eken» dep bolmai, sol jüz i̇elu adamymen, ūzap ketken köşti quyp bergen. Mümkin Kişi jüz hany jasağynyŋ jetkiliksiz i̇ekenin oilağan da şyğar, biraq nartäuekel i̇etti. Baiağy Nūrbike oqiğasynan keiin Baraqqa äbden öşigip alğan namysqoi Äbilqaiyr, būl aiqastyŋ qauipti i̇ekenin aqylğa sala almady, bar armany Baraqty öz qolymen öltiru boldy da tūrdy. Osy joly qas jauynyŋ qanyn işpese, oğan Baraq i̇ekinşi ret kezdespeitindei körindi. Sol sebepten de atyna qamşyny asyğa basty. İeki qol Torğaidan bir kündik jerdegi Ulkaiaq özeniniŋ jağasynda kezdesti.
Qaramağyna i̇engen Jalaiyr jigitterimen jasağy köbeiip qalğan Baraq, Äbilqaiyrdyŋ jüz i̇elu adamyna bet baqtyrmady. Tyqsyryp, qorşap alyp, bireuin qaldyrmai qyruğa ainaldy. Äbilqaiyrğa äbden öşigip alğan Jalaiyr men qaraqalpaq jigitteri i̇endi Baraq jağyna şyğyp, jan aiaspai soğysty. Biraq jaratylysynan batyr Äbilqaiyr «tağdyrdyŋ jazğany osy bolsa körip alaiyn» dep, keiin şeginbedi. Birinşi adamdy at üstinen ūryp tüsirdi. Özi de Baraqtyŋ balasy Şağaidyŋ qolynan at jalyn qūşyp qūlady. Jerde sūlap jat-
qan hannyŋ janyna şapqylap jetken Baraq belindegi ūzyn sapty, süiir ūşty Hiua qanjarymen jürek tūsynan säl tömendeu jerden qūlaştap ūrdy. Äbilqaiyr yşqynyp baryp demin aldy. Kögildir aspan zamatta qanğa malyn-
ğandai qyp-qyzyl bop, şyr köbelek ainala jöneldi.
— Mine i̇endi alys-jūlys, ümit-arman... bäri-bäri bitti, — dedi ol ünsiz kübirlep. Kenet ğajaiyp bir oi i̇eŋ aqyrğy aqyl-sezimin şarpyp ötti. — Qandai danyşpan i̇ediŋ, baiğūs qazaq?! Senen basqa birde-bir halyq dünie şirkinge «jalğan» degen at qoimağan bolar. Qalai tauyp qoiğansyŋ. Qu dünie, şyn jalğan i̇ekensiŋ... Öttiŋ de, kettiŋ ğoi...
Baraq alabūrtyp qabyndap ketken jüregin zorğa basyp:
— Öz qolymmen öltirdim! Öz qolymmen qanyŋdy iştim! — dedi aidalada nasattana dauystap. — İendi armanym joq. Qolymmen istegenimdi moinymmen köteruge barmyn.
Sonan keiin ol artyna qaramastan, atyna minip, künşyğys jaqqa qarai jorta jöneldi.
... Bir jyldan keiin Kişi jüzdiŋ hany i̇etip, İelizaveta Petrovna Nūralyğa ukaz berdi.
Äbilqaiyr ölgende, onyŋ artynda köptegen ūly-qyzy, ürim-būtaqtary qaldy. Olardyŋ işinen patşa ükimetinen şen-şekpen kigen pravitelder de, jūrtyn ağartu jūmysyna at salysqan ğalymdar da şyqty.
Äbilqaiyrdyŋ öz aty da tarihtan oryn alady. Biraq ol handyq, jaugerşilik, i̇erlik isterimen i̇emes, san qiyndyqtary, qaişylyqtary bolsa da, tübi tarih özi aqtağan, qazaq i̇eliniŋ Ūly Rossiiä qol astyna kirsek degen ğasyrlar boiy kele jatqan tilegin resmi türde memlekettik saiasat satysyna kötergen alğaşqy hany bolyp tanyldy.
Üşinşi bÖlim

I


Qalampyr, miiäly jūpar aŋqyğan kökorai şalğyn beluardan keledi. Syrymbet tauynyŋ küngei jağynda qaz-qatar qonğan kileŋ aq boz üi alystan aq şağaladai bop köz tartady. Būl — Abylai sūltannyŋ auly. Säl qaşyqtau tūstağy şağyn qaraşa üiler — töleŋgit auly. Töleŋgit aulynyŋ da, sūltan aulynyŋ da maŋaiy äbiger, qaraŋ-qūraŋ jūrt. Soiylyp jatqan mal, köterilgen qazan. Jas iıs toly jazdyŋ basy. Taŋerteŋgi mezgil. Tüs aua ülken toi bastalmaq. Qazir soğan äzirlenip jatyr. Toi Abylai sūltan men Qalden Tserenniŋ qaryndasy Hoçadan tuğan tūŋğyşy Qasymnyŋ jetige tolyp, sündetteluine arnalğan. Abylai joŋğarlarmen bir ülken aiqasta qolğa tüsip, üş jyl qontaişynyŋ Taşkenttegi saraiynda tūtqynda bolğan. Aqyry nemere ağasy Äbilmämbet han men Orynbor gubernatory Nepliüevtiŋ kirisuiniŋ arqasynda bir myŋ jeti jüz qyryq üşinşi jyly tūtqynnan bosanğan. Qalden Tseren būnyŋ ornyna amanat i̇etip Äbilmämbet hannyŋ kişi balasy äbilfeiiz ben Baraq sūltannyŋ ortanşy ūly Şağaidy alyp qalğan. Qalden Tseren Abylai sūltandy qūr bosatpağan, tübi özime kerek bolar dep, oğan süiikti qaryndasy, batyr Hoçany jar i̇etip qosqan. Ärine, joŋğar qontaişysy öziniŋ būl isinde i̇el basqaratyn adamğa kerek, Abylaidyŋ batyrlyğyn da, aqyldylyğyn da i̇eske alğan.
Abylai daŋqy būl kezde jer jaratyn. Qaryndasyn bergen qontaişy qatelesken joq i̇edi. Özi han bolmağanmen nemere ağasy Äbilmämbet hannan Orta jüzge būnyŋ qadiri kem tüspeitin. İel basqaratyn i̇erekşe qasietteriniŋ arqasynda onyŋ daŋqy üş jüzge birdei tarai bastağan. Kim bolsa da Abylai pikirimen sanasatyn küige jetken. Qaryndasyn bergen äkki qontaişy qatelesti: Abylai degenin istemedi, öz saiasatyn jürgizdi. Qandai jağdaida bolsa da qazaq jerin Joŋğardan bosatudy oilady. Biraq atağy jer jarğanmen, Abylaiğa tikelei bağynğan i̇el — Kökşetaudyŋ jan-jağynda syŋsi qonğan, özine jeti qyzyn berip, jeti otau tikken, Atyğai, Qarauyl tärizdi Arğynnyŋ beldi rulary ğana i̇edi. Būl äli onyŋ üş jüzge han sanalyp, betine jan qaratpaityndai aibarly kezi i̇emes. Arğynnyŋ ör kökirek, doly minezdi kei rulary Abylaiğa taqa bas ie qoimağan şağy. Jetidegi sotqar ūlyn sündetke otyrğyzyp, toi isteudegi sūltannyŋ bir oiy, äzirge şet jaiylyp jürgen osy rulardy özine tartu i̇edi.
El bileu?

Click or select a word or words to search the definition