Köşpendiler - II - Jantalas

Nepliüev qazaq i̇eli men patşa ükimetiniñ arasyndağy qyrği-qabaqtyqty bäseñdetudiñ bir ailasy bitim söz jürgizumen qatar, qazaq dalasymen sauda-sattyqty keñeite tüsude dep oilady. Ol, tipti, bir myñ jeti jüz qyryq jetinşi jyly Syrtqy ister kollegiiäsyna bergen raportynda: «Būl halyqty qūr qorqytumen ğana i̇emes, köbirek sauda-sattyq sekildi jaqsylyq ister arqyly da bağyndyru jolyn oilauymyz kerek» dep jazdy. İeger būğan qazaq i̇eli könbeitin bolsa, olardy küşpen bağyndyru üşin, özine jäne Oiyl jolyndağy äskerdiñ bastyğy general-maior Ştokmanğa Jaiyq qazaq-orystarynan i̇eki myñ, Orynbor men Or bekinisterindegi äskerden bes myñ soldat beriluin sūrağan. Tübi būl äsker az bola qalsa, tağy qalmaq, başqūrt, şoqynğan tatarlar men meşerler sekildi Rossiiä patşalyğyna bağynyşty būratana ūlttardan on myñğa tarta qaruly adam qosylsyn degen. Ärine, osynşama äskerdi Nepliüev nege sūrap otyrğany Syrtqy ister kollegiiäsyna da aiqyn i̇edi.
Osyndai jağdaida qazaq i̇eliniñ öz täuelsizdigin saqtap qaluy i̇ekitalai şarua.
Bir jağynan jiyrma myñ äskerin jalaqtatyp joñğar qontaişysy Qalden Tseren, i̇ekinşi jağynan däl osyndai äskerin qazaq jerine kirgize bastağan orys patşasy. Jan alqymğa i̇endi keldi. Han men sūltandar özderiniñ jolyn tauyp jatty: biri orys patşasyna qyzmetke kirdi, biri Joñğar qontaişysymen auyz jalaspaq boldy. Al qara halyq şe? Jerinen, bostandyğynan airyluğa jaqyn qalğanyn sezip, jantalasty.
Orys patşasy arqyly «jūmaq ornatam» degen Äbilqaiyrdan da, Joñğar qontaişysy arqyly tynyştyq äkelem, atameken Türkistanyñdy qaityp äperem degen Äbilmämbetten de halyq suii bastady. Bilegin sybanyp jiberip, ol i̇endi batyr jigitteriniñ soñyna i̇erdi. Orys patşasy saldyrğan bekinisterdi şapty, keruenderin tonady, patşa soldatynyñ qolynan bir şarua ölse, onyñ qūnyn i̇eki i̇ese qaitaruğa tyrysty. Osylai Kişi jüzdiñ köp rulary atqa qonsa, Orta jüzdiñ jigitteri de bos qalmady. Äbilmämbet hannan köri, i̇endi olar öz aralarynan şyqqan Baian, Malaisary, Bögenbai, Būqarbai, Oljabai, İelşibek sekildi batyrlarynyñ jasağy bop, tūs-tūstan Joñğar qontaişysynyñ üstemdigine qarsy şyqty.
Orys patşalyğynan ne äsker, ne Jaiyqtyñ arğy betinen jaily qonys, ne amanatqa bergen balasy Qojahmetti qaityp ala almağan Äbilqaiyr öziniñ qadiriniñ şyn tüse bastağanyn i̇endi aiqyn sezindi. Būl Äbilqaiyrdyñ i̇emes, Orynbor gubernatory Nepliüevtiñ qatesi i̇edi. Äbilqaiyr qazaq i̇elin Rossiiäğa qosu jolyndağy alğaşqy qairatkerleriniñ i̇eñ tabandysy i̇ekeni dausyz bolatyn, i̇el közinde onyñ qadirin kötere bilu kerek i̇edi.
Soñynan i̇ergen jūrtynyñ özinen alystai bastağanyn ūqqan Äbilqaiyr qatty sasty. Birese qaramağyndağy i̇eldi Orta Aziiä handarynyñ jerine köşuge, ne bolmasa İran şahynyñ qol astyna kiruge ügittedi. Ondağy oiy i̇eger qazaq rulary solai qarai auar bolsa, orys patşasy qaramağyma özime kerek äsker berip, qazaq i̇elin biriktiruge tağy şaqyrar degen ümit. Būdan da i̇eşteñe şyqpady. Qazaq jūrty jat i̇el handaryna jalynyşty bolğannan göri, qandai qiyndyq körse de öz jerinde qalğanyn artyq kördi. Būl bir i̇erekşe ökiniş i̇edi. Nädir şah äskeri kelmei tūryp, 1744 jyly Äbilqaiyr Hiuany basyp alğan. Soñynan tūrğyn i̇eldiñ bülinşiligi arqyly az uaqyt būl arağa Nūraly da han bolğan. Nädir şah mūny da quyp jibergen. Hiua handyğynan airylyp qalğan Äbilqaiyrdyñ jüregin ökiniş jegidei jegen. Halyq bolsa jolyn özi tauyp kete me dep qoryqqan Äbilqaiyr, sasqanynan orys patşalyğyna qarsy qimyl körsete bastady. Sondai ärekettiñ biri qyryq jetinşi jyly boldy. Äbilqaiyrdyñ aqylymen qazaqtyñ i̇eki myqty qoly Üişiktiñ tömengi jağyndağy mūz bop qatyp qalğan Jaiyq özeniniñ üstimen ötip, Qyzyljar degen jerde qalmaqtardyñ ūlysy men orys balyqşylarynyñ qalaşyqtaryn şapty. Köp malyn, tabyn-tabyn jylqylaryn aidap aldy. Alty jüzden astam qalmaq pen orys adamdaryn tūtqyn i̇etip özderimen birge äketti. Osy jyly tağy da qazaqtyñ bes jüz adamnan qūrylğan jasağy Üişikti ainala ötip, üstirt arqyly İedildiñ jağasyna şyqty. Tağy tynyş jatqan jūrtty şauyp, mal-mülikterin olja i̇etti. Biraq jolai özderin añdyp jatqan kazak-orys jasağyna duşar bolyp, äzer qaşyp qūtyldy. Äbilqaiyr Rossiiä bekinisterine qarsy basqa da joryqtar ūiymdastyra bastady. Äbilqaiyrdyñ būndai qylyğyn körgen Kişi jüzdiñ kei rulary onyñ mañyna qaitadan şoğyrlana tüsti.
Alaida Äbilqaiyr Rossiiä sekildi ūly memleketti az qolmen qarsy şyğyp, mūqata almaitynyn jaqsy biletin. Sol sebepten de ol balasy Qojahmetti bosatyp alamyn ba degen ümitpen, tūtqynğa tüsken orys adamdaryn qaitaryp bergizuge birtalai äreket istedi. Biraq orys äkimderi onyñ būl oiyn tağy teris ūqty. «Bizge qarsy äreketterinen i̇eşteñe şyqpaitynyn bilgendikten, Äbilqaiyr būrynğysynan köri juasydy» dep jazdy Nepliüev Syrtqy ister kollegiiäsyna.
Al būl kezde Joñğarmen til tabam degen Äbilmämbettiñ de basqynşy i̇elmen dos bola almaitynyna közi jetken. Qalden Tserenniñ bar közdegeni qazaq i̇elin bütindei özine bağyndyru i̇ekenin Orta jüzdiñ hany tüsindi. Rossiiä patşalyğy aldynda Äbilqaiyrdyñ bedeliniñ tüse bastağanyn bilgen Äbilmämbet i̇endi orys äkimderimen til tabuğa tyrysty.
Demek, orys äkimderi Äbilmämbettiñ jäne oğan i̇ergen Abylai sekildi sūltandardyñ mūndai yqylasyn paidalanğysy keldi. İendi Orynbor gubernatory Nepliüev öziniñ i̇eski ädeti — qazaq handaryn, sūltandaryn bir-birine aidap salatyn ädisine qaita köşti. Ol i̇endi Äbilqaiyrğa qarsy Baraq sūltandy paidalanudy oilady. Būl kezde Äbilqaiyr men Baraqtyñ arasy äbden şielenisip bolğan. Osydan jarty jyl būryn ğana Baraqtyñ balasy Hanbabaidyñ Sozaqty bilep tūrğan äkesine Hiuadan Syrdariiä arqyly jibergen jetpis tüieli keruenin Äbilqaiyrdyñ jasaqtary talap alğan, osy keruen jaiynda habar bergen Nepliüevtiñ özi i̇edi.
Būl kezde Orta jüzdiñ hany Äbilmämbet Türkistandy beremin dep aldağan Qalden Tserennen mülde at qūiryğyn üzgen. Joñğar qontaişysynyñ şaqyr-
ğanyna, aqsaqaldarmen aqyldasyp barmai qoiğan. Būğan aşulanğan Qalden Tseren qolyndağy Äbilmämbettiñ amanat balasy äbilfeiizdi, Baraqtyñ ūly, Şağaidy özderine qaitaryp, qazaq dalasyndağy i̇elşilerin, saudagerleriniñ bärin jinap alğan. Būnysy Qalden Tserenniñ tağy soğysamyn degeni i̇edi. Būndai jağdaida Orta jüzdiñ hany Äbilmämbet te, batyrlary Baraq, Abylai, Jänibek, Bögenbai, Küşik te, Kişi jüzdiñ beldi adamdary Būğybai, Bökembai, Altai, Taiman, tipti han balalary Nūraly, İeraly, Aişuaq ta Rossiiä jağyna şyğyp, sony panalaudy ūiğarğan. Būny bireui i̇el qamyn oilap istese, i̇endi bireuleri qoryqqandyğynan maqūldady. Baraq sekildileri Rossiiä patşasyna bağynudy tüpki oiy ūnatpasa da, basqa lajy bolmai, amalsyz köndi.
Bükil Orta jüz ben Kişi jüz basşylarynyñ būlai Rossiiä jağyna kürt qūlauyna tek Joñğar qontaişysymen aralarynyñ qiyndap ketui ğana sebep bolğan joq. Halyq būl kezde soğystan, alys-jūlystan äbden şarşağan i̇edi. İendi ol az uaqyt bolsa da tynyştyq izdep, öziniñ azyp-tozyp bara jatqan şaruasyn jöndegisi kelgen. Mūndai alasapyran kezeñde halyq tynyştyq tek orys patşalyğy arqyly ğana keledi degen senimde i̇edi. Öitkeni Rossiiä patşalyğy keşe qazaq jerine bekinis retinde salğan: Orsk, İeletsk, Troitsk, Üişik, İamşenev, Semeipalat, Tobolskilerdiñ bärinde de sauda-sattyq jürgize bastağan. Qazaq i̇eline keregi de osy. İendi olar būl qalalardağy orys saudagerlerine malyn, terisin, jün-jūrqasyn satsa, özine kerek astyğyn, matasyn, qazan-oşaq, ydys-aiağyn, ketpen-baltasyn aldy. Orys äkimderi qazaq i̇eline tek myltyq, kükirt sekildi qauipti zattardy köp satuğa rūqsat i̇etpedi.
Rossiiäda sauda qalalarynyñ küşeie bastağany sonşalyq, ondağy bolatyn järmeñkelerge qazaq jerin basyp Orta Aziiä handarynyñ sauda keruenderi de keldi. Al qalyñ būqara orys qara şekpenderimen taiau tanysyp, olardan i̇egin salu, balyq aulau sekildi önegelerdi üirenuge kiristi. Köbi özi sekildi şarualarmen tamyr-tanys bop aldy. Orys äkimderi de bos jatpady. Birese Äbilmämbetke, birese Abylai, Baraq, Jänibekterge bir kezde Rossiiä qol astyna kirgenderin qūlaqqağys i̇etip, kisi jiberumen boldy.
Osy tūsta Kişi jüz hany Äbilqaiyrdyñ küii būrynğysynan da naşarlai tüsti. İeki jüzdilik saiasatynyñ saldarynan ol ne qazaq i̇eliniñ, ne orys patşalyğynyñ senimine kire almady. Al Orynbor gubernatory Nepliüev öz jūrtynyñ aldynda qadiri ketken Äbilqaiyrdan müldem qūtyludy qarastyra bastady. Būl joly ol Äbilqaiyrdy senat, ne Syrtqy ister kollegiiäsy arqyly i̇emes, Kişi jüz hanynyñ Orta jüz sūltandarymen bäz baiağy bas arazdyğyn paidalanu arqyly-aq qūrtpaq boldy.
Al Äbilqaiyr i̇endi tikelei Peterburgpen tildespekke qol sozdy. Ol öziniñ Nepliüevpen qyrği-qabaq i̇ekenin aityp, järdem sūrap Tevkelevke hat jazdy. Orynborğa būl hatty alyp kelgen Qūdabaidy i̇erteñine Nepliüev şaqyryp aldy.
— Orynborğa nege keldiñ? — dedi amandyqtan keiin.
Qūdabai jasyrğan joq.
— Äbilqaiyr hannyñ general Tevkelevke jazğan hatyn äkeldim. Osy jerden Peterburgke baratyn bireu arqyly berip jibermekşimin.
— Hat ne jaiynda?
ärine, dvorian tärbiesimen ösken Nepliüev birudiñ hatyn aşyp oqudan aulaq i̇edi. Al tilmaş, hannyñ ötinişimen özi jazğan hattyñ dymyn da jasyrmai bärin aityp berdi. Hattyñ tüpki mäni Kişi jüzdiñ hanyn Orynbor gubernatorymen tatulastyru jaiynda jäne Nepliüevtiñ özi senatqa jazğan Äbilqaiyr i̇ekeuiniñ arasyndağy qaişylyqtar turaly bolğandyqtan, Nepliüev Äbilqaiyrdyñ añqaulyğyna i̇ezu tartyp küldi de:
— Jaqsy, hatyñdy i̇erteñ bizdiñ poçta arqyly jiber, — dedi. Sosyn ketip bara jatqan Qūdabaidy toqtatyp, — Kişi jüz hany men Orta jüz sūltandarynyñ arasyndağy baq talastyqty, qaisymyz orys patşasyna köbirek jağynyp, ataq-däreje alamyz deuden tuğan öşpendikti özim de jaqsy bilemin. Biraq mäsele qazir onda i̇emes... Basqada. Rossiiä patşalyğy i̇endi Äbilqaiyrğa arqa süiei almaidy...
Qūdabai säl basyn köterdi.
— Äbilqaiyr han raiynan müldem qaityp, birjola Rossiiä patşalyğyna arqa süiegisi kelse de me?
— Bäribir, — dedi Nepliüev. — İendi Äbilqaiyr raiynan qaita ma, qaitpai ma, mañyzy joq. Özinen aqyldy jas şyqsa, käriniñ oğan jol berui jaratylys zañy...
«Ol jasyñ Äbilqaiyrdyñ balasy Nūraly ğoi! — dedi işinen Qūdabai. — Nūraly şu bastan özin dūrys ūstap keledi. Biraq Äbilqaiyr tärizdi kökjaldar bir būlqynğanynda joq qylğaly tūrğan arystan aşulansa, Nūraly sekildi köjektiñ nesin qaldyrady?»
— Sonda... Bizdiñ hanymyzdy ornynan tüsirmeksizder me? — dedi täuekelge bel buğan Qūdabai, — senat ol turaly ukaz berdi me?..
— Öite qūiar ma i̇eken... — Nepliüev i̇endi Qūdabaiğa yzğarlana qarady.— Patşa ükimetiniñ Äbilqaiyrda i̇endi şaruasy joq. Qazaq sūltandaryn özine qarsy qoiğan i̇eken, jauabyn da özi bersin...
«Sonda Äbilqaiyrdy o düniege qai sūltan jöneltuge tiısti? — Qūdabai tipti terlep ketti. — Gubernatory qaida bastap barady?»
— Meniñşe qazaq i̇elindegi onyñ qas jauy Orta jüzdiñ hany Äbilmämbet, — dedi Qūdabai. — İekeuiniñ arasyndağy baq talastyq...
— Joq, Orta jüzdiñ hany būl iske jaramaidy. Äbilmämbet Äbilqaiyrdy öltirip, bükil Kişi jüzdi özine qarsy qūiar aqymaq i̇emes. Basqa qaisysy bar?
— Baraq sūltan... İekeuiniñ arasyndağy öşpendilik birin-biri nağyz ölimge qiiärlyq jağdaida. Onyñ üstine Baraq sūltan orys qalalarynyñ qazaq jerine salyna bastauynyñ bas aiypkeri Äbilqaiyr han dep sanaidy, Kek aluğa ol taiynbas...
— İä, Baraq sūltan bizge de dos i̇emes, «qol astyna kirdik» degen anty qūr şyğaryp salma söz. Şyn berilip jürgen ol joq. Mine, osy Baraq sūltandy paidalanu kerek...
— Sonda mağan ne būiyrmaqsyz?
— Baraqtan joñğar qontaişysy qūnyn sūramaidy. Raqmetin aitady, seniñ mindetiñ — Baraqqa bizdiñ oiymyzdy sezdiru... Jäne Rossiiä patşalyğynyñ da quğyn salmaityndyğyna sendiru.
— Joñğar men orys patşasy Äbilqaiyr üşin, Baraqty darğa asyp, oqqa bailamaidy delik. Biraq mūndaida jaişylyqta jek körgenmen, han qūnyn joqtar Kişi jüzdiñ rulary bar i̇emes pe? Baraq olardan seskenbei me? Qanşa kökjal degenmen, oğan da jan kerek qoi.
— Kişi jüz rularyn Nūralyğa jiber. Bolaşaq han özine bağynyşty i̇elimen til tabysar...
— Al özim jaiynda...
— Öziñ jaiynda qam jeme... Rossiiä imperiiäsy öz adamyn qaşan da qorğai bilgen.
Qanşa sūm bolğanmen, Qūdabai osynau bir alysta jatqan sūmdyqtyñ yz-
ğarynan özin toñyp ketkendei, bozara qaldy. Tyñşysynyñ mūndai halin al-
ğaşqy ret körgen Nepliüev onyñ köñilin aşqysy keldi.
— Orynborğa köpten beri kelgen joqsyñ ğoi, — dedi sözdi basqa jaqqa būryp. — Gubernator kassasynda birtalai i̇eñbek aqyñ jatyr. Sony ala ket.
Jaña ğana saly suğa ketip tūrğan Qūdabaidyñ türi i̇endi jainap sala berdi.
— Meniñ i̇eñbegimdi ūmytpağanyñyzğa myñ da bir raqmet! — dedi Qūdabai basyn iıp. — Jañağy tapsyrğandaryñyz būljytpai oryndalady.
İelge qaitqannan keiin Qūdabai Hiua hanynyñ qol astynda jürgen Baraqtyñ ülken balasy Hanbaba arqyly sūltan Nepliüevtiñ oiyn jetkizdi. Hanbabadan da şapan kiıp, at mindi. İendi ol Äbilqaiyrğa da Orynbor gubernatorynyñ bar syryn jaiyp saldy. Tek Hanbabamen söileskenin aşqan joq. Hannan da kamşat işik kiıp, jorğa mindi.
Nepliüevtiñ oiy būnsyz da kütpegen jerden tez oryndaldy. Bir myñ jeti jüz qyryq segizinşi jyly şilde aiynyñ aiağynda Äbilqaiyrmen söilesuge Peterburgten general-maior Tevkelev keldi. Būl habardy i̇estisimen bükil balalaryn jäne Kişi jüzdiñ basty adamdaryn i̇ertip Äbilqaiyr Orğa jetuge asyqty. On kündik jerge, at auystyryp otyryp bes künde keldi. İeki aptadai bolğan äñgimede Äbilqaiyr orys patşalyğyna, äsirese Orynbor gubernatoryna degen bar ökpesin aitty. «Kelinniñ betin kim būryn aşsa, sol ystyq» degendei, Kişi jüzdiñ hany «Rossiiä qol astyna kiruine» sebepker bolğan Tevkelevten i̇eş syryn jasyrğan joq, bar oi-qūpiiäsyn jaiyp saldy. Öz zamanynyñ bir aqyldy, berik adamy jäne Rossiiä men qazaq dalasynyñ qosyluyna köp i̇eñbek siñirgen Tevkelev bū joly da Rossiiä patşasynyñ otarşylyq saiasatyn jürgizuşi adal uäkili i̇ekenin aqtady. Til tauyp, Äbilqaiyrdyñ aşuyn tarata bildi. Äbilqaiyr şyn jürekten būdan bylai da aq patşağa adal qyzmet i̇etuge uädesin berdi. Tevkelevpen kelisip, jeti jyldan beri qaitara almai jürgen Qojahmetin qaitardy. Ornyna i̇el ağalarynyñ balalarymen birge öziniñ ortanşy ūly Aişuaq sūltandy amanatqa qaldyratyn boldy. Bir jyl ötkennen keiin Aişuaqtyñ ornyna i̇eñ kenjesi äbildi jiberetin bop uädelesti. Al Nepliüev pen Äbilqaiyrdyñ arasyn jöndeudi Tevkelev öz mindetine aldy.

Osylai aq patşağa adal qyzmet istemek bop, Äbilqaiyr i̇eline qaitty. Qūdabaidyñ aitqan qūpiiä syrynan qorqyp, jolai Orynborğa soğyp Nepliüevke jolyqpai, tikelei Yrğyz özeniniñ boiynda otyrğan Ordasyna bettedi.
Äbilqaiyr joñğar jağyna şyğyp kettiñder dep körşiles qaraqalpaq i̇elin oqta-tekte şabumen bolatyn. Äsirese, Äbilqaiyrdyñ soiyly «Aqtaban şūbyryndy» kezinde osy qaraqalpaq taipasyna kelip qosylğan Ūly jüzdiñ bir bölegi Jalaiyr auyldaryna qatty tigen. Būl i̇el qūryp kete me dep qoryqqan Jalaiyrdyñ basty adamdary, i̇eki myñ şañyrağyn jäne olarmen aralasyp ketken i̇eki-üş qaraqalpaq aulyn Kişi jüzdiñ şekarasynan Torğai boiyna köşirmek bolğan. Osy bir taipa i̇eli köşip kele jatqanda «Sender Äbilqaiyr auylysyñdar» dep, jaqynda ğana özin Orta jüzdiñ biraz jūrtyna han kötertken Köşek sūltan i̇eki jüz soiylymen qapyda kep tiısken. Köşektiñ qolyna Baraq ta kelip qosyldy. Olar qarusyz köşti basyp qalğanda, tek jüz üi qaraqalpaqtar ğana qaşyp qūtylğan. Osy qūtylğan jüz üige Or qalasynan qaityp kele jatqan Äbilqaiyr kezdesti.
Qaraqalpaqtar aiyptaryn moiyndaryna alyp, Kişi jüz hanynyñ qolyna berildi. İendi Äbilqaiyr Baraqtan anau i̇eki myñ şañyraqty tartyp almaqqa bel bailady. «Özimiz bar bolğany jüz i̇elu ğana soiylmyz, Baraqqa tötep bere almaimyz» degen serikterine: «Baraqtan qoryqqan sender — qatynsyñdar. Äitpese i̇erkekten i̇erkek qorqa ma i̇eken» dep bolmai, sol jüz i̇elu adamymen, ūzap ketken köşti quyp bergen. Mümkin Kişi jüz hany jasağynyñ jetkiliksiz i̇ekenin oilağan da şyğar, biraq nartäuekel i̇etti. Baiağy Nūrbike oqiğasynan keiin Baraqqa äbden öşigip alğan namysqoi Äbilqaiyr, būl aiqastyñ qauipti i̇ekenin aqylğa sala almady, bar armany Baraqty öz qolymen öltiru boldy da tūrdy. Osy joly qas jauynyñ qanyn işpese, oğan Baraq i̇ekinşi ret kezdespeitindei körindi. Sol sebepten de atyna qamşyny asyğa basty. İeki qol Torğaidan bir kündik jerdegi Ulkaiaq özeniniñ jağasynda kezdesti.
Qaramağyna i̇engen Jalaiyr jigitterimen jasağy köbeiip qalğan Baraq, Äbilqaiyrdyñ jüz i̇elu adamyna bet baqtyrmady. Tyqsyryp, qorşap alyp, bireuin qaldyrmai qyruğa ainaldy. Äbilqaiyrğa äbden öşigip alğan Jalaiyr men qaraqalpaq jigitteri i̇endi Baraq jağyna şyğyp, jan aiaspai soğysty. Biraq jaratylysynan batyr Äbilqaiyr «tağdyrdyñ jazğany osy bolsa körip alaiyn» dep, keiin şeginbedi. Birinşi adamdy at üstinen ūryp tüsirdi. Özi de Baraqtyñ balasy Şağaidyñ qolynan at jalyn qūşyp qūlady. Jerde sūlap jat-
qan hannyñ janyna şapqylap jetken Baraq belindegi ūzyn sapty, süiir ūşty Hiua qanjarymen jürek tūsynan säl tömendeu jerden qūlaştap ūrdy. Äbilqaiyr yşqynyp baryp demin aldy. Kögildir aspan zamatta qanğa malyn-
ğandai qyp-qyzyl bop, şyr köbelek ainala jöneldi.
— Mine i̇endi alys-jūlys, ümit-arman... bäri-bäri bitti, — dedi ol ünsiz kübirlep. Kenet ğajaiyp bir oi i̇eñ aqyrğy aqyl-sezimin şarpyp ötti. — Qandai danyşpan i̇ediñ, baiğūs qazaq?! Senen basqa birde-bir halyq dünie şirkinge «jalğan» degen at qoimağan bolar. Qalai tauyp qoiğansyñ. Qu dünie, şyn jalğan i̇ekensiñ... Öttiñ de, kettiñ ğoi...
Baraq alabūrtyp qabyndap ketken jüregin zorğa basyp:
— Öz qolymmen öltirdim! Öz qolymmen qanyñdy iştim! — dedi aidalada nasattana dauystap. — İendi armanym joq. Qolymmen istegenimdi moinymmen köteruge barmyn.
Sonan keiin ol artyna qaramastan, atyna minip, künşyğys jaqqa qarai jorta jöneldi.
... Bir jyldan keiin Kişi jüzdiñ hany i̇etip, İelizaveta Petrovna Nūralyğa ukaz berdi.
Äbilqaiyr ölgende, onyñ artynda köptegen ūly-qyzy, ürim-būtaqtary qaldy. Olardyñ işinen patşa ükimetinen şen-şekpen kigen pravitelder de, jūrtyn ağartu jūmysyna at salysqan ğalymdar da şyqty.
Äbilqaiyrdyñ öz aty da tarihtan oryn alady. Biraq ol handyq, jaugerşilik, i̇erlik isterimen i̇emes, san qiyndyqtary, qaişylyqtary bolsa da, tübi tarih özi aqtağan, qazaq i̇eliniñ Ūly Rossiiä qol astyna kirsek degen ğasyrlar boiy kele jatqan tilegin resmi türde memlekettik saiasat satysyna kötergen alğaşqy hany bolyp tanyldy.
Üşinşi bÖlim

I


Qalampyr, miiäly jūpar añqyğan kökorai şalğyn beluardan keledi. Syrymbet tauynyñ küngei jağynda qaz-qatar qonğan kileñ aq boz üi alystan aq şağaladai bop köz tartady. Būl — Abylai sūltannyñ auly. Säl qaşyqtau tūstağy şağyn qaraşa üiler — töleñgit auly. Töleñgit aulynyñ da, sūltan aulynyñ da mañaiy äbiger, qarañ-qūrañ jūrt. Soiylyp jatqan mal, köterilgen qazan. Jas iıs toly jazdyñ basy. Tañerteñgi mezgil. Tüs aua ülken toi bastalmaq. Qazir soğan äzirlenip jatyr. Toi Abylai sūltan men Qalden Tserenniñ qaryndasy Hoçadan tuğan tūñğyşy Qasymnyñ jetige tolyp, sündetteluine arnalğan. Abylai joñğarlarmen bir ülken aiqasta qolğa tüsip, üş jyl qontaişynyñ Taşkenttegi saraiynda tūtqynda bolğan. Aqyry nemere ağasy Äbilmämbet han men Orynbor gubernatory Nepliüevtiñ kirisuiniñ arqasynda bir myñ jeti jüz qyryq üşinşi jyly tūtqynnan bosanğan. Qalden Tseren būnyñ ornyna amanat i̇etip Äbilmämbet hannyñ kişi balasy äbilfeiiz ben Baraq sūltannyñ ortanşy ūly Şağaidy alyp qalğan. Qalden Tseren Abylai sūltandy qūr bosatpağan, tübi özime kerek bolar dep, oğan süiikti qaryndasy, batyr Hoçany jar i̇etip qosqan. Ärine, joñğar qontaişysy öziniñ būl isinde i̇el basqaratyn adamğa kerek, Abylaidyñ batyrlyğyn da, aqyldylyğyn da i̇eske alğan.
Abylai dañqy būl kezde jer jaratyn. Qaryndasyn bergen qontaişy qatelesken joq i̇edi. Özi han bolmağanmen nemere ağasy Äbilmämbet hannan Orta jüzge būnyñ qadiri kem tüspeitin. İel basqaratyn i̇erekşe qasietteriniñ arqasynda onyñ dañqy üş jüzge birdei tarai bastağan. Kim bolsa da Abylai pikirimen sanasatyn küige jetken. Qaryndasyn bergen äkki qontaişy qatelesti: Abylai degenin istemedi, öz saiasatyn jürgizdi. Qandai jağdaida bolsa da qazaq jerin Joñğardan bosatudy oilady. Biraq atağy jer jarğanmen, Abylaiğa tikelei bağynğan i̇el — Kökşetaudyñ jan-jağynda syñsi qonğan, özine jeti qyzyn berip, jeti otau tikken, Atyğai, Qarauyl tärizdi Arğynnyñ beldi rulary ğana i̇edi. Būl äli onyñ üş jüzge han sanalyp, betine jan qaratpaityndai aibarly kezi i̇emes. Arğynnyñ ör kökirek, doly minezdi kei rulary Abylaiğa taqa bas ie qoimağan şağy. Jetidegi sotqar ūlyn sündetke otyrğyzyp, toi isteudegi sūltannyñ bir oiy, äzirge şet jaiylyp jürgen osy rulardy özine tartu i̇edi.
İel bileu?