Köşpendiler - II - Jantalas

— Nūralynyñ tağy bir artyqşylyğy — ol Qaraqalpaq i̇elimen jaqsy. Tipti bir ret qaraqalpaqtardy öziñiz şappaqşy bolğanyñyzda olarğa araşa tüsipti. Nūralyny qaraqalpaqtar syilaidy. Al bizge qazir olardyñ Rossiiä qol astyna kirgeni şart. Öitkeni, Hiuany Rossiiäğa qaratu üşin, orta joldağy Qaraqalpaq jerinen ötuimiz kerek.
— Söz joq, qaraqalpaqtardy Rossiiäğa qaratuda Nūraly taptyrmaityn adam. Al biraq Hiua turaly onyñ öz oiy bar... Nūraly jaqynda Hiuadan qaitty. Ondağy bar jağdaidy közimen körip keldi. İeger mağan äsker berseñder, özim baryp Hiuany Nadir şahtyñ qoiğan adamynan tartyp alamyn deidi.
«Äbilqaiyr qulyqpen orys äskerlerin tağy qolyna tüsirgisi kelip tūr-au» dep tūjyrğan Nepliüev;
— Qandai äskerdi aitady Nūraly sūltan? — dedi i̇eleñ i̇etip.
— äñgime qazaq äskerleri jaiynda. Hiuağa orys äskerin i̇engizudiñ keregi joq. Dinşil jūrt, käpir äskeri keldi dep, bükil halqy bop qarsy tūruy mümkin. Al qazaq jauyngerleri olarğa öz qosyndarymen birdei. Hiuany bizdiñ babalarymyz būryn da talai alğan. Ärine, basyp kirgen Qyzylbas i̇eliniñ patşasy Nadir şahtan köri qazaq sūltany Nūralyny jergilikti i̇el qūşağyn jaia qarsy alady.
— Būl i̇eske alatyn jäit i̇eken, — dedi Nepliüev oilana, — biraq däl qazir Nadir şahqa qarsy soğys aşu mümkin be? Rossiiä jeti jyldan beri Türkiiämen soğysyp jatyr. Azov töñireginde jeñgenmen, Oçakovony alğanmen, biz äli türikterdi müldem tize büktirgen joqpyz. Onyñ üstine Persiiämen soğys aşsaq...
— Sizder i̇emes. Hiuadağy Nadir şah äskerimen biz soğysamyz ğoi. «Nadir şah turaly äñgimeni būl nege bastady, dep oilady Nepliüev, — bizdi tağy bir ülken soğysqa arandatpaq qoi. Söitip lai suğa qarmaq sap, paida tappaq...»
— «Biz» degeniñiz kim? Kişi jüz handyğyn aitasyz ba? älde siz, Äbilqaiyr myrza, Kişi jüzdiñ Rossiiä qol astyndağy i̇el i̇ekenin bilmeisiz be? Siz bilmegenmen mūny Nadir şah jaqsy tüsinedi ğoi. Hiua men Ürgenişti alğan Nadir şah i̇endi qazaq jerine kirmek bolğanda, kim toqtatyp i̇edi ony? Siz be? älde Ūly Rossiiä patşasy ma? Joq, mūndai i̇elmen qazir soğys aşudyñ qajeti bolmas. Al soğys aşa qalar jağdai tusa, būğan Peterburgtyñ rūqsaty kerek. Onsyz qimyldauğa qaqymyz joq.
Äbilqaiyr aqyryn basyn izedi, Rossiiä qol astyna i̇enip, Joñğardan aman qalğany üşin, Äbilqaiyr öziniñ biligin qūrban i̇etti. İendi ol būrynğydai qalağan uaqytynda sau i̇etip Hiua qaqpasynyñ aldyna bara almaidy. Oğan Rossiiä patşasynyñ rūqsaty kerek! İä, mūndai bağynyştylyqqa bolaşaq ūrpaqtary qalai qarar i̇eken?
— Jön i̇eken aitqanyñyz, gubernator myrza, — dedi Äbilqaiyr syr bermei — Peterburg ne aitady, sony küteiik. Nadir şahtyñ äskeri Hiuany bügin-i̇erteñ tastap ketkeli tūrğan joq qoi. Äli uaqyt bar...
Nepliüev Äbilqaiyrdyñ köñili jüdep qalğanyn bilse de, ony jūbatqysy kelmedi. «Qanşa degenmen de bizge bağynyşty adam ğoi. Bäribir, bügin bolmasa, i̇erteñ osylai söilesuge tura keledi, i̇eti üirene bersin» dedi general işinen.
— Birimizben birimiz ūğynysyp alğanymyz qandai jaqsy boldy, — dedi Nepliüev, qaltasynan şynjyrly altyn sağatyn alyp. — Biraz uaqyt bolyp qalypty. Qalğan şaruany i̇erteñ keñeste talqylarmyz. Qaitalyq. Äli mağan Jänibek myrzamen de aqyldasu kerek.
Äbilqaiyr būğan i̇eleñ i̇ete qaldy, biraq ündegen joq.
Arğynnyñ bir tarauy Şaqşaqtan şyqqan Qoşqarūly Jänibek «Aqtaban şūbyryndy» bastalyp, Abylaidyñ atağy üş jüzge tarağanğa şeiin, Orta jüzdiñ yqpaldy, i̇eñ äigili adamynyñ biri i̇edi. Äbilqaiyrdyñ qaryndasyna üilengennen beri, ol Kişi jüz hanynyñ oñ qolyna ainalğan, Kişi jüz hanyna Orta jüzdiñ de kei rularynyñ bağynuyna köptegen sebebi tigen. İeger Äbilqaiyrdan dabyl şyqsa, äskerin i̇ertip i̇eñ aldymenen han ordasyna jetip keletin osy Jänibek. Sondai qylyqtyñ biri bir myñ jeti jüz otyz segizinşi jyly bolğan. «Aqtaban şūbyryndydan» būryn-aq Jaiyq pen İedil arasyndağy jer üşin talasyp kelgen İedil qalmaqtary Kişi jüzdiñ Joñğar äskerinen küirep Rossiiä patşalyğynyñ qanatynyñ astyna äli kire almai jürgen şağynda, aulyn şauyp maldaryn aidap äketip, maza bermegen. Jaiyqtyñ arğy betinen jaiylym ber degen Äbilqaiyrğa İedil qalmaqtarynyñ sol kezdegi hany Donduk Omba «äli öz jeriñnen aiyrylyp qalma» dep jauap qaiyrğan. Äbilqaiyr «jylannyñ üş kesse de kesertkelik äli bar, Qalden Tserenge küşim jetpese de, däl sağan küşim jeter, Donduk Omba» dep jiyrma i̇eki myñ soiylmen i̇eki qol bolyp İedil boiyndağy qalmaqtarğa qarsy attanğan. Sonyñ bir qolyn, on myñ sarbazdan qūrylğan Orta jüz äskerin osy Jänibek batyr basqaryp barğan. Äbilqaiyrdyñ osy i̇eki qoly İedil jağasyndağy Qyzyljar degen jerde Qalmaq äskerimen kezdesken. Qazaqtardyñ kele jatqanynan habarsyz otyrğan Qalmaq äskerin Äbilqaiyr men Jänibek osy joly qan-josa i̇etip jeñgen. Köp auyldaryn şauyp, mal-mülkin talap, i̇eki myñ şañyrağyn özderimen birge aidap äkelgen. Būl qorlyqqa şydai almağan Donduk Omba ile-şala qol jinap, bir myñ jeti jüz qyrqynşy jyly jiyrma myñ äskermen qazaq dalasyna attanbaq bop tūrğanda, Baldan Norbidyñ äkesine istegen opasyzdyğynyñ kesirinen būl joryq bolmai qalğan. Sonan keiin Orynbor ekspeditsiiäsynyñ bastyğy general-leitenant Urusov i̇eki i̇eldiñ handaryn şaqyryp alyp, kek alu mäselesin toqtatqan, Biraq qaramağyndağy i̇elderdiñ tatu-tätti tūruyn közdemeitin patşa saiasatyn myqty ūstanğan Orynbor gubernatorlary Kişi jüz ben İedil boiyndağy qalmaqtardyñ handaryn tübegeili kelisimge keltirmegen. Keide aralaryna şoq tastap ta qūiatyn. Osyndai jağdaida Äbilqaiyr ünemi Jänibekke arqa süieuşi i̇edi.
Jänibek batyrdyñ qazaq rularynyñ Rossiiä patşalyğynyñ qol astyna kiruinde de i̇eñbegi bar. Ol basqa han, sūltandar siiäqty Rossiiä men Joñğar arasynda auytqymai, bastan aiaq Rossiiäğa qosylu jağynda bolğan adam. Sondyqtan Orynbor komissiiäsynyñ i̇eki birdei bastyğy, aldymen belgilengen Urusov ta, keiin onyñ ornyna kelgen Nepliüev te «Jänibek batyrdyñ abyroiy qazaq i̇eline i̇eşbir hannan kem i̇emes» dep, onymen ünemi sanasyp otyratyn. İekeui de Anna İoannovnadan Jänibek batyrğa, Rossiiä patşasynyñ būratana ūlttardan şyqqan i̇eñbegi siñgen äskeri adamdaryna beriletin tarhan atağyn sūrağan. Būny Äbilqaiyr da qoldağan.
Jänibektiñ köpten añsap kütken sol atağy jaily patşa ukazy keşe ğana kelip i̇edi. Būny äzirşe Nepliüevten basqa jan bilmeidi. Ol būl ukazdy gubernator keñesi bitkennen keiin qonaqtaryn tağy jinap, solardyñ közinşe oqymaq, adal qyzmet isteitin adamdy Rossiiä patşasy qalai joğary bağalaitynyn aityp, maqtap ötpek.
Jänibektiñ aty atalğan şaqta Äbilqaiyrdyñ äldenege sekem alğanyn añğaryp qalğan Nepliüev:
— Jänibek batyrdy men sizdiñ jekjatyñyz ğana i̇emes, odaqtas dosyñyz dep qadirleimin, — dedi.
— Oğan şek keltirmeñiz.
— Orta jüzdiñ hany Äbilmämbet pen Abylai sūltan kele jatyp, keiin qaityp ketti. Al Orta jüzden kelgen basqa aqsaqal bi, batyrlar köp. Bireu solardy basqarmasa, bizdiñ keñesimiz Orta jüzdiñ pikirinsiz ötedi. Mūndai mäjiliske olardyñ qatysqany jön.
— älbette.
— Onyñ üstine Joñğar i̇elşileri Orta jüz öz tağdyryn Äbilmämbet pen Abylaisyz da şeşe alatynyn körsin.
— Dūrys aitasyz, general myrza, — dedi būl şeşimge quanyp qalğan Äbilqaiyr, — meniñ de aityp jürgenim osy ğoi. Orta jüzdiñ tağdyryn tek Äbilmämbetke berip qoiuğa bolmaidy. Jas bolsa da qazir bilik Abylaiğa köşip bara jatqan sekildi...
Būl joly Nepliüev pen Äbilqaiyrdyñ oiy bir jerden şyqty. Orta jüz i̇eliniñ işinen Äbilmämbet pen Abylaiğa qarsy qoiuğa jaraityn bir adam bolsa — ol Şaqşaq Qoşqarūly Jänibek batyr.
Äbilqaiyr men Nepliüev stol basyna qaita kelgende, jūrt azan-qazan i̇eken. Han men general joq dep, i̇eşkim kütip otyrmapty. Araq, şarapqa toiğany mas bop, kögal üstinde qoryldap ūiyqtap jatyr. Köpşiligi araq aralastyrğan sary qymyzğa lyqiiä toiyp ap, şeke tamyrlary bileudei bop japandy jalpağynan basyp, gu-gu i̇etedi. Orys ofitserleri de i̇esesin jibermegen tärizdi. Oryspyn, qazaqpyn demei, birin-biri qūşaqtap, äldeneni aityp, qarqyldap külisedi...
Jūrttyñ mūndai küiin körgen Nepliüev qonaqtaryn dastarqan basyna būdan ary ūstauğa qoryqty. Mas bolyp qalğan bireui äldeqalai şataq şyğarmai tūrğanynda, būl jiyndy der kezinde taratudy jön kördi.
Ol araq toly bokalyn qolyna alyp:
— Qūrmetti qonaqtarym, men soñğy tosty sizderdiñ qūrmetteriñizge işemin, — dedi. Sosyn ülken bokaldağy araqty aiağyna deiin qağyp saldy. «Bravo! Bravo!» degen ofitserlerdiñ aiqaiy i̇estildi. — Kelgenderiñe köp raqmet! Bügingi bas qosuymyz osymen bitsin. Tañerteñ sağat onda resmi mäjilisimiz bastalady.
— Köp raqmet!
— Köp jasa, general myrza!
— Bir bas qosyp qaldyq qoi... — degen sözdermen jūrt opyr-topyr türegelip, tarai bastady...
Jiyrma üşinşi avgust küni bastalğan mäjilis jetinşi sentiabrge deiin sozyldy. Joñğar i̇elşileri qatynasyp otyrğandyqtan, i̇eñ kürdeli mäsele Rossiiä qol astyna qazaq i̇eliniñ kirgendigin Joñğar handyğynyñ moiyndauy i̇edi. Sol sebepten keñestiñ biraz küni Rossiiä, Joñğariiä jäne Qazaq i̇eli arasynda qandai bailanystar, kelisimder bolatynyn anyqtauğa ketti. Rossiiä patşasynyñ ökilderi Joñğar i̇elşileriniñ qazaq jerine ne üşin kelgenderin, qandai talap qūiatyndaryn bilgisi keldi. Oğan Koşka men Būrun:
— Qazaq i̇eli bizdiñ Qytaimen ūzaq uaqyttar boiy soğysyp jatqanymyzdy paidalanyp, talai şapty. Sol üşin biz olardyñ köp jerin basyp aldyq. Qazaq i̇eli i̇endi bizge salyq töleuge, amanat beruge tiısti, — degen pikir aitty.
Oğan Nepliüev:
— Bizdiñ qol astymyzdağy i̇eldiñ böten jūrtqa salyq töleui ne amanat berui Rossiiä imperiiäsynyñ zañyna qaişy keledi, — degen jauap qaiyrdy.
— Bizdiñ qastarymyz aramyzğa qandai ot jaqsa da, qazaq i̇eli qolyna qūran alyp, Ūly Rossiiä patşasyna bergen antynda tūrady, — desti Orta jüz ben Kişi jüzdiñ atynan söilegen Äbilqaiyr men Jänibek, — Rossiiämen mäñgi birgemiz. Al Joñğar i̇elin şapsaq, ol ğasyrlar boiy bitpei kele jatqan aramyzdağy ūrystyñ jalğasy i̇edi. İeger Joñğar i̇eli bizge tynyştyq beretin bolsa, biz de olarğa qol kötermeuge, ūly märtebeli gubernatordyñ aldynda uäde i̇etemiz.
— Qazaq handary jaratylğaly uädelerin oryndap körgen joq, — dedi Joñğar i̇elşileri, — būl biz talai i̇estigen kökek äni, antyn i̇erteñ-aq būzady.
— Būl joly olardyñ antyn būzbaitynyna biz kepilmiz, — dedi Nepliüev.
— Olai bolsa, bizdiñ ūly qontaişymyz Qalden Tserenge i̇elşi jiberiñder, — dedi Koşka men Būrun, — qalğan kelisim sözdi sonda bitirelik...
Osylai kelisti, biraq Joñğar i̇elşileri birden jürip ketpedi. Olar üş jüzdiñ aqsaqal biı, batyry qoldaryna qūran ūstap: «Rossiiä qol astyna kirdik» dep gubernator aldynda ant bergenin közderimen kördi. «İgi jaqsylarğa» raqmet aityp, äsirese Ūly jüzdiñ basşylaryna rizaşylyğyn bildirip söilegen Nepliüevtiñ sözin i̇estidi. Būl Joñğarlarğa qatty batty. Öitkeni Jetisu olar üşin Joñğar qontaişysy basyp alğan ölke bop sanalatyn. Ūly jüz būl kezge deiin qontaişysyna salyq tölep, amanatyn berip kelgen.
Orys patşasynyñ qazaq jerine işkerilep kire bastağanyn körgen Joñğar i̇elşileri, özderimen odaqtas Qaraqalpaq batyrlaryn i̇ertip, dym bitire almai, i̇elderine qaityp ketti.
Būlar ketkennen keiin Nepliüev tağy i̇eki mäsele qarady, biri Orta jüz ben Kişi jüz handarynyñ arasyndağy qaişylyq bolsa, i̇ekinşi İedil qalmaqtary men qazaq i̇eliniñ arasyndağy öşpei kele jatqan qastyq i̇edi.
Qazaq handarynyñ özara jau boluy Rossiiäğa qanşama tiımdi bolğanymenen de, Äbilqaiyrdy birjolata şoşytyp almaiyn dep, Nepliüev oğan «qandai qiyn isti bolsa da tatulyqpen şeşuge tyrys» dep aqyl berdi. Onyñ üstine Äbilqaiyrğa öz qaramağyndağy orys qaraşekpenderimen jaqynyraq otyru üşin, İelek pen Berdi özenderiniñ boiynda köşip jüruge rūqsat i̇etti. Būl soñynan qazaq i̇eline degen ülken jaqsylyq bop tabyldy. Osy arada Kişi jüzdiñ i̇eñ alğaşqy i̇eginşi jūrty paida boldy. Al hannyñ özine «orys bekinisteriniñ qaisysyna bolsa da kirip jüruge i̇eriktisiñ» dedi. Sondai-aq Kişi jüzdiñ hanyn qazynanyñ astyğymen qamtamasyz i̇etudi orys äkimşiligi öz mindetine aldy. Nepliüev osy bolmaşy istiñ bärin patşa ağzamnyñ Äbilqaiyrğa i̇erekşe körsetken qūrmeti dep ūğyndyrdy. Būnyñ bäri jylağan balanyñ qolyna bir üzim nan ūstatqanmen birdei, Orynbor gubernatorynyñ şyğaryp salma saiasaty i̇ekenin Äbilqaiyr tüsinse de, qarsy i̇eşteñe aita almady.
İedil qalmaqtary men qazaq i̇eliniñ talasyn da Nepliüev oñai şeşti. Dos-
tastyryp, birimen biri qarym-qatynasyn jöndep, i̇el bop aralasyp tūratyn kelisimge keltirudiñ ornyna, «İedil qalmaqtary, sen Jaiyqtyñ bergi betine ötpe, al qazaq i̇eli, sen Jaiyqtyñ arğy jağasyna şyqpa» dep ükim aitty. «Tūtqyndarymyzdy qaitaryp bersin» degen İedil qalmaqtarynyñ ötinişine, Jänibek: «olardy qaitaru mümkin i̇emes, biz sol jyly-aq qalmaq tūtqyndaryn Hiua, Būhar bazarlaryna satyp jibergenbiz» — degennen keiin, Nepliüev būl mäseleni soñynan qaramaq boldy. Osylai tynymdy i̇eşteñe öndire almağan İedil qalmaqtarynyñ i̇elşisi de iştei tynyp i̇eline jürip ketti.
Būl mäjiliste tikelei öz basyna olja tapqan tek Jänibek boldy.
Kelisim söz qyzu jürip jatqan kezde, qalt i̇etken bir üziliste Nepliüev qonaqtardyñ basty adamdaryn öziniñ şatyryna jinap, qazaqtyñ, qalmaqtyñ, baş-
qūrttyñ sūltandary men batyrlarynyñ aldynda tamaşa bir şabytty ünmen İelizaveta Petrovnanyñ ukazyn oqyp şyqty.
Būl ukazda patşa azğamğa körsetken adal qyzmeti üşin Jänibekke qyrğyz-qazaq halqynyñ birinşi tarhany degen ataq berildi. (Būl Rossiiädağy feldmarşal därejesimen teñ i̇edi). İeger patşa ağzamğa adal qyzmet istese, tarhan atağy onyñ balalaryna, ūrpaqtaryna deiin miras i̇etiledi delingen.
Ukazdy oqyp şyqqannan keiin jaña tarhannyñ qūrmetine baraban soğylyp, zeñbirekterden saliut berildi.
Qoşamet körsetken jūrt guildesip ketti.
— Ua, Şaqşaq, atyñ bäigeden keldi!
— Dañqyñ asa bersin, Jänibek!
— Tarhan degeni han degeni me i̇eken? Qaradan da han şyğady i̇eken-au!
— Şap auylğa, süiinşi sūra!
— Ua, Arğyn atam, bir köterdiñ ğoi aruağymdy! — desip, bükil dala şuğa tolyp ketti.
Tarhan? Būl qai halyqtyñ tilindegi söz. Därejesi qandai bolmaq? Jänibekke būl atty sūrağaly qaşan! Patşa ağzam ukazyn äne berem, mine berem dep, Jänibektiñ aldyna ony qyzyl tülkiniñ qūiryğyndai būlañdatty da qoidy. Aqyry berdi-au äiteuir. Būryn özi tilektes bop jürgen Äbilqaiyrdyñ qiiäly qazir alai-tülei. Būl ne? Qyzğanşaqtyq, älde köre almastyq pa? Ağaiyndy i̇eki adam bäigege at qosyp, ağasynyñ aty kelse, qyzğanşaq bolsa, inisiniñ jany küiinedi. Bū da sondai birdeñe... Äitpese Äbilqaiyrğa Jänibekten jaqyn kim bar? Tuğan balalary da hanğa būdan artyq jaqsylyq oilağan i̇emes.
Jänibekke tarhan aty berilgende şattanğandary köp, janyna qyzğanyş şoğy tüsip, kündestik sezim bilegender de az i̇emes. Ondailar qūr külgen, quanğan bolady. Biraq, közderinde yzğar, i̇erinderinde kekesin izi baiqalady.
Al, Nepliüevtiñ öz i̇esebi özinde, «Bala sekildi, būlardyñ quanuy da, renjui de op-oñai. Mūndai i̇eldi basqaru qiynğa tüspeidi. İeger bireudi mert i̇etkiñ kelse, özgeden onyñ därejesin joğary kötere qoisañ bolğany».
... Jalpy kelissözder bitip, qonaqtar tarqardan bir kün būryn Nepliüev Qūdabaidy tağy şaqyrdy.
— Äbilqaiyr han köpten beri Syrdariiänyñ i̇etegindegi qūlap qalğan köne qala Jankentti qaitadan jöndeudi sūrap jürgenin bilesiñ be? — dedi.
— Bilem...
— Ne üşin i̇ekenin de bilesiñ be?
— Mümkin Joñğarğa taiau tūrğysy keletin şyğar.
Qu tilmaş osylai dep gubernatordyñ betine külimsirei qarady. Gubernatormen soñğy kezderde jiı kezdesip jürgen tilmaş Nepliüevtiñ yzğarly türine de, orynsyz aiqaiyna da üirenip alğan-dy.
Nepliüev öz oiyn onan ary sabaqtady.
— Ol küirep qalğan qalany qaita tūrğyzu üşin, qanşa qarjy kerek i̇ekenin biluge geodezister jiberuge tiıstimiz. Jaqynda han ordasyna praporşik-geodezist İlia Muravin barady. — Nepliüev Qūdabaiğa tüksie qarady. — Onyñ qyzmeti tek köne qalanyñ ornyn zertteu ğana bolmaidy. Bar habardy soğan jetkizip tūrasyñ...
— Qūp, taqsyr, senimiñizdi aqtauğa barmyn.
— Äbilqaiyr Muravindi özine patşa ükimetiniñ atynan kelgen keñesşi dep sanaidy. Solai dep onymen kelisilgen. — General külimsiregen boldy. — Keñesşi tilmaş i̇emes, hannyñ işinde ne jatqanyn da bilip tūruğa mindetti. Al osy praporşik barğanşa onyñ mindeti sağan jükteledi...
Nepliüevtiñ özine senbei Muravindi jiberip otyrğanyna iştei narazy bolyp qalğan Qūdabai:
— Ol mindetti men būryn da atqaryp kele jatqan joq pa i̇edim? — dedi tömen qarap. — Jäne jaman da atqarmağan sekildi i̇edim.
Nepliüev öz tyñşysynyñ köñilin taqa jüdetkisi kelmedi.
— Sen jaman jūmys istep jürgen joqsyñ. Adal i̇eñbegiñ üşin därejeden de qūr qalmassyñ... Praporşikten sağan keler ziiän joq. Bar!
— Qūp, taqsyr.
Jarty sağattan keiin Qūdabai Äbilqaiyrdan köpten beri qoly jetpei jürgen susar börik pen oqaly şapan kidi. Biraq han odan jaqynda öziniñ Ordasyna Jankentti tekseruge praporşik Muravin keletinin, al onyñ negizgi qyzmeti handy añdu i̇ekenin bildi. Al sol küni tünde Nepliüev Peterburgke, syrtqy ister kollegiiäsyna: «Äbilqaiyr tuğan balasyn amanatqa berip otyryp, Rossiiäğa qarsy şyğa almaidy, biraq oğan senuge de bolmaidy, öitkeni ol i̇eki jüzdi jäne täkappar adam» dep hat jazdy.
... Al būl kezde Äbilqaiyrdyñ orys patşasynyñ aldynda tek özim ğana adal bolyp körinsem degen saiasatynyñ arqasynda, Rossiiä äkimderine ökpelegen Orta jüz hany Äbilmämbet Türkistan şahary men onyñ töñiregindegi Qarnaq, Sukent, Sauran, Syğanaq sekildi tağy otyz i̇eki qalany qaitaryp berem degen Joñğar qontaişysynyñ sözine senip, bir myñ jeti jüz qyryq i̇ekinşi jyly Boqyraudyñ basynda Qalden Tserenge amanat i̇etip, öziniñ kişi balasy äbilfeiizdi jiberdi. Keşegi jauyna bas igen būl qylyğyn ol bir jağynan, osy kezde Joñğar qontaişysynyñ qolyna tūtqynğa tüsken Abylai sūltandy bosatyp alu üşin istegen bop körindi.
Būryn özine qarsy kep, är basqan adymyn añdyp otyrğan Orta jüz hanynyñ öz jağyna şyğatyn qūlqynyn sezgen Qalden Tseren qyryq besinşi jyly orys bekinisteri men qazaq jeriniñ irgelerine jiyrma myñ qaruly äskeri men jol saluğa arnalğan jeti myñdai adamyn äkep qoidy. Būnyñ bäri bügin bolmasa, i̇erteñ qazaq jeriniñ däl ortasyna basyp kirudiñ daiyndyğy i̇edi. Ülken aiqas bastalğanşa olar jaqyn tūrğan qazaq auyldaryn dürkin-dürkin şauyp, mazasyn ala berdi.
Mūndai qiyn jağdaida Orynbor äkimderiniñ aldynda i̇eki türli mindet tūrdy. Biri, osy uaqytqa deiin qazaq dalasynan jyryp alğan jerlerin, salğan bekinisterin saqtap qalu bolsa, i̇ekinşisi, qazaq dalasyna Joñğar äskerin kirgizbeu.
Būnymen qatar Orynbor gubernatory Kişi jüzdiñ i̇eline Jaiyq özeniniñ arğy betine mal jaiudy toqtatudy būiyrdy, Jaiyq pen İedildiñ ortasynda būrynnan köşip jürgen keibir rular i̇endi būl arany tastap, Jaiyqtyñ bergi betine quyp şyğarylsyn dedi. Al būğan qazaq auyldary könbeitindei niet körsetse, osy mañdağy kazak-orystardyñ qaruly küşteriniñ bas qolbasşysy podpolkovnik Rtişevke qalmaqtyñ qaruly äskerlerin qazaqtarğa qarsy qoldanuyna rūqsat i̇etildi. Jäne qalmaqtarğa qazaqtardan talap alğan mal-mülik, tartyp alğan jeriniñ bäri özderiniñ qaramağynda qalatynyn aitty. Al būndai şaralarğa könbei qarsylyq isteitin qazaq auyldarynyñ basşylaryn, senat öziniñ bir myñ jeti jüz qyryq törtinşi jylğy besinşi marttağy ukazy boiynşa «ūstap alyp, Orynbordağy Rogovik, Sibirdegi Nerçinskiidiñ kümis şyğaratyn zavodtaryna jer audarylsyn» dep jarlyq i̇etti. Būl şara az bolğandai, bir myñ jeti jüz qyryq jetinşi jyly Syrtqy ister kollegiiäsy qazaq i̇eli Jaiyq özeniniñ oñ jağyna maldaryn aidamas üşin, būl özenniñ sol jağasy Kaspii teñizine deiin küzdi küni örtelsin dep būiyrdy. Būnymen qatar orys bekinisterin qazaq i̇ereuilşilerinen saqtau üşin qazaq jerine qaruly äsker şyğaruğa ukaz berdi. Būl ukaz boiynşa, qaruly äsker qyzmetin Jaiyq boiynyñ kazak-orystaryna mindettedi. Olarğa qazaqtardyñ jylqylaryn ğana aidap alu i̇emes, özderin de tūtqyn i̇etip, jer audaruğa rūqsat i̇etildi. «Şaş al dese bas alatyn» kazak-orystar i̇endi oilaryna kelgenin isteuge i̇erkindik aldy.
Mūndai jağdai tek qana Jaiyq boiynda i̇emes, Sibir gubernatorynyñ qaramağyndağy qazaqtarğa da qarsy paidalanuğa būiyryldy.
Būl qysym jalğyz qazaq kedeilerine ğana i̇emes, jaqynda ğana kep, jaña jerge qonys tepken orys şarualaryna da tüsti. Patşa qanauyna şydai almağan būqara arasynda Pugaçev bastağan köterilis belgi bere bastady. Būğan qazaq, başqūrt sekildi ūlttardyñ kedei toby da qosyldy.