Köşpendiler - II - Jantalas

— Nūralynyŋ tağy bir artyqşylyğy — ol Qaraqalpaq i̇elimen jaqsy. Tipti bir ret qaraqalpaqtardy öziŋiz şappaqşy bolğanyŋyzda olarğa araşa tüsipti. Nūralyny qaraqalpaqtar syilaidy. Al bizge qazir olardyŋ Rossiiä qol astyna kirgeni şart. Öitkeni, Hiuany Rossiiäğa qaratu üşin, orta joldağy Qaraqalpaq jerinen ötuimiz kerek.
— Söz joq, qaraqalpaqtardy Rossiiäğa qaratuda Nūraly taptyrmaityn adam. Al biraq Hiua turaly onyŋ öz oiy bar... Nūraly jaqynda Hiuadan qaitty. Ondağy bar jağdaidy közimen körip keldi. İeger mağan äsker berseŋder, özim baryp Hiuany Nadir şahtyŋ qoiğan adamynan tartyp alamyn deidi.
«Äbilqaiyr qulyqpen orys äskerlerin tağy qolyna tüsirgisi kelip tūr-au» dep tūjyrğan Nepliüev;
— Qandai äskerdi aitady Nūraly sūltan? — dedi i̇eleŋ i̇etip.
— äŋgime qazaq äskerleri jaiynda. Hiuağa orys äskerin i̇engizudiŋ keregi joq. Dinşil jūrt, käpir äskeri keldi dep, bükil halqy bop qarsy tūruy mümkin. Al qazaq jauyngerleri olarğa öz qosyndarymen birdei. Hiuany bizdiŋ babalarymyz būryn da talai alğan. Ärine, basyp kirgen Qyzylbas i̇eliniŋ patşasy Nadir şahtan köri qazaq sūltany Nūralyny jergilikti i̇el qūşağyn jaia qarsy alady.
— Būl i̇eske alatyn jäit i̇eken, — dedi Nepliüev oilana, — biraq däl qazir Nadir şahqa qarsy soğys aşu mümkin be? Rossiiä jeti jyldan beri Türkiiämen soğysyp jatyr. Azov töŋireginde jeŋgenmen, Oçakovony alğanmen, biz äli türikterdi müldem tize büktirgen joqpyz. Onyŋ üstine Persiiämen soğys aşsaq...
— Sizder i̇emes. Hiuadağy Nadir şah äskerimen biz soğysamyz ğoi. «Nadir şah turaly äŋgimeni būl nege bastady, dep oilady Nepliüev, — bizdi tağy bir ülken soğysqa arandatpaq qoi. Söitip lai suğa qarmaq sap, paida tappaq...»
— «Biz» degeniŋiz kim? Kişi jüz handyğyn aitasyz ba? älde siz, Äbilqaiyr myrza, Kişi jüzdiŋ Rossiiä qol astyndağy i̇el i̇ekenin bilmeisiz be? Siz bilmegenmen mūny Nadir şah jaqsy tüsinedi ğoi. Hiua men Ürgenişti alğan Nadir şah i̇endi qazaq jerine kirmek bolğanda, kim toqtatyp i̇edi ony? Siz be? älde Ūly Rossiiä patşasy ma? Joq, mūndai i̇elmen qazir soğys aşudyŋ qajeti bolmas. Al soğys aşa qalar jağdai tusa, būğan Peterburgtyŋ rūqsaty kerek. Onsyz qimyldauğa qaqymyz joq.
Äbilqaiyr aqyryn basyn izedi, Rossiiä qol astyna i̇enip, Joŋğardan aman qalğany üşin, Äbilqaiyr öziniŋ biligin qūrban i̇etti. İendi ol būrynğydai qalağan uaqytynda sau i̇etip Hiua qaqpasynyŋ aldyna bara almaidy. Oğan Rossiiä patşasynyŋ rūqsaty kerek! İä, mūndai bağynyştylyqqa bolaşaq ūrpaqtary qalai qarar i̇eken?
— Jön i̇eken aitqanyŋyz, gubernator myrza, — dedi Äbilqaiyr syr bermei — Peterburg ne aitady, sony küteiik. Nadir şahtyŋ äskeri Hiuany bügin-erteŋ tastap ketkeli tūrğan joq qoi. Äli uaqyt bar...
Nepliüev Äbilqaiyrdyŋ köŋili jüdep qalğanyn bilse de, ony jūbatqysy kelmedi. «Qanşa degenmen de bizge bağynyşty adam ğoi. Bäribir, bügin bolmasa, i̇erteŋ osylai söilesuge tura keledi, i̇eti üirene bersin» dedi general işinen.
— Birimizben birimiz ūğynysyp alğanymyz qandai jaqsy boldy, — dedi Nepliüev, qaltasynan şynjyrly altyn sağatyn alyp. — Biraz uaqyt bolyp qalypty. Qalğan şaruany i̇erteŋ keŋeste talqylarmyz. Qaitalyq. Äli mağan Jänibek myrzamen de aqyldasu kerek.
Äbilqaiyr būğan i̇eleŋ i̇ete qaldy, biraq ündegen joq.
Arğynnyŋ bir tarauy Şaqşaqtan şyqqan Qoşqarūly Jänibek «Aqtaban şūbyryndy» bastalyp, Abylaidyŋ atağy üş jüzge tarağanğa şeiin, Orta jüzdiŋ yqpaldy, i̇eŋ äigili adamynyŋ biri i̇edi. Äbilqaiyrdyŋ qaryndasyna üilengennen beri, ol Kişi jüz hanynyŋ oŋ qolyna ainalğan, Kişi jüz hanyna Orta jüzdiŋ de kei rularynyŋ bağynuyna köptegen sebebi tigen. İeger Äbilqaiyrdan dabyl şyqsa, äskerin i̇ertip i̇eŋ aldymenen han ordasyna jetip keletin osy Jänibek. Sondai qylyqtyŋ biri bir myŋ jeti jüz otyz segizinşi jyly bolğan. «Aqtaban şūbyryndydan» būryn-aq Jaiyq pen İedil arasyndağy jer üşin talasyp kelgen İedil qalmaqtary Kişi jüzdiŋ Joŋğar äskerinen küirep Rossiiä patşalyğynyŋ qanatynyŋ astyna äli kire almai jürgen şağynda, aulyn şauyp maldaryn aidap äketip, maza bermegen. Jaiyqtyŋ arğy betinen jaiylym ber degen Äbilqaiyrğa İedil qalmaqtarynyŋ sol kezdegi hany Donduk Omba «äli öz jeriŋnen aiyrylyp qalma» dep jauap qaiyrğan. Äbilqaiyr «jylannyŋ üş kesse de kesertkelik äli bar, Qalden Tserenge küşim jetpese de, däl sağan küşim jeter, Donduk Omba» dep jiyrma i̇eki myŋ soiylmen i̇eki qol bolyp İedil boiyndağy qalmaqtarğa qarsy attanğan. Sonyŋ bir qolyn, on myŋ sarbazdan qūrylğan Orta jüz äskerin osy Jänibek batyr basqaryp barğan. Äbilqaiyrdyŋ osy i̇eki qoly İedil jağasyndağy Qyzyljar degen jerde Qalmaq äskerimen kezdesken. Qazaqtardyŋ kele jatqanynan habarsyz otyrğan Qalmaq äskerin Äbilqaiyr men Jänibek osy joly qan-josa i̇etip jeŋgen. Köp auyldaryn şauyp, mal-mülkin talap, i̇eki myŋ şaŋyrağyn özderimen birge aidap äkelgen. Būl qorlyqqa şydai almağan Donduk Omba ile-şala qol jinap, bir myŋ jeti jüz qyrqynşy jyly jiyrma myŋ äskermen qazaq dalasyna attanbaq bop tūrğanda, Baldan Norbidyŋ äkesine istegen opasyzdyğynyŋ kesirinen būl joryq bolmai qalğan. Sonan keiin Orynbor ekspeditsiiäsynyŋ bastyğy general-leitenant Urusov i̇eki i̇eldiŋ handaryn şaqyryp alyp, kek alu mäselesin toqtatqan, Biraq qaramağyndağy i̇elderdiŋ tatu-tätti tūruyn közdemeitin patşa saiasatyn myqty ūstanğan Orynbor gubernatorlary Kişi jüz ben İedil boiyndağy qalmaqtardyŋ handaryn tübegeili kelisimge keltirmegen. Keide aralaryna şoq tastap ta qūiatyn. Osyndai jağdaida Äbilqaiyr ünemi Jänibekke arqa süieuşi i̇edi.
Jänibek batyrdyŋ qazaq rularynyŋ Rossiiä patşalyğynyŋ qol astyna kiruinde de i̇eŋbegi bar. Ol basqa han, sūltandar siiäqty Rossiiä men Joŋğar arasynda auytqymai, bastan aiaq Rossiiäğa qosylu jağynda bolğan adam. Sondyqtan Orynbor komissiiäsynyŋ i̇eki birdei bastyğy, aldymen belgilengen Urusov ta, keiin onyŋ ornyna kelgen Nepliüev te «Jänibek batyrdyŋ abyroiy qazaq i̇eline i̇eşbir hannan kem i̇emes» dep, onymen ünemi sanasyp otyratyn. İekeui de Anna İoannovnadan Jänibek batyrğa, Rossiiä patşasynyŋ būratana ūlttardan şyqqan i̇eŋbegi siŋgen äskeri adamdaryna beriletin tarhan atağyn sūrağan. Būny Äbilqaiyr da qoldağan.
Jänibektiŋ köpten aŋsap kütken sol atağy jaily patşa ukazy keşe ğana kelip i̇edi. Būny äzirşe Nepliüevten basqa jan bilmeidi. Ol būl ukazdy gubernator keŋesi bitkennen keiin qonaqtaryn tağy jinap, solardyŋ közinşe oqymaq, adal qyzmet isteitin adamdy Rossiiä patşasy qalai joğary bağalaitynyn aityp, maqtap ötpek.
Jänibektiŋ aty atalğan şaqta Äbilqaiyrdyŋ äldenege sekem alğanyn aŋğaryp qalğan Nepliüev:
— Jänibek batyrdy men sizdiŋ jekjatyŋyz ğana i̇emes, odaqtas dosyŋyz dep qadirleimin, — dedi.
— Oğan şek keltirmeŋiz.
— Orta jüzdiŋ hany Äbilmämbet pen Abylai sūltan kele jatyp, keiin qaityp ketti. Al Orta jüzden kelgen basqa aqsaqal bi, batyrlar köp. Bireu solardy basqarmasa, bizdiŋ keŋesimiz Orta jüzdiŋ pikirinsiz ötedi. Mūndai mäjiliske olardyŋ qatysqany jön.
— älbette.
— Onyŋ üstine Joŋğar i̇elşileri Orta jüz öz tağdyryn Äbilmämbet pen Abylaisyz da şeşe alatynyn körsin.
— Dūrys aitasyz, general myrza, — dedi būl şeşimge quanyp qalğan Äbilqaiyr, — meniŋ de aityp jürgenim osy ğoi. Orta jüzdiŋ tağdyryn tek Äbilmämbetke berip qoiuğa bolmaidy. Jas bolsa da qazir bilik Abylaiğa köşip bara jatqan sekildi...
Būl joly Nepliüev pen Äbilqaiyrdyŋ oiy bir jerden şyqty. Orta jüz i̇eliniŋ işinen Äbilmämbet pen Abylaiğa qarsy qoiuğa jaraityn bir adam bolsa — ol Şaqşaq Qoşqarūly Jänibek batyr.
Äbilqaiyr men Nepliüev stol basyna qaita kelgende, jūrt azan-qazan i̇eken. Han men general joq dep, i̇eşkim kütip otyrmapty. Araq, şarapqa toiğany mas bop, kögal üstinde qoryldap ūiyqtap jatyr. Köpşiligi araq aralastyrğan sary qymyzğa lyqiiä toiyp ap, şeke tamyrlary bileudei bop japandy jalpağynan basyp, gu-gu i̇etedi. Orys ofitserleri de i̇esesin jibermegen tärizdi. Oryspyn, qazaqpyn demei, birin-biri qūşaqtap, äldeneni aityp, qarqyldap külisedi...
Jūrttyŋ mūndai küiin körgen Nepliüev qonaqtaryn dastarqan basyna būdan ary ūstauğa qoryqty. Mas bolyp qalğan bireui äldeqalai şataq şyğarmai tūrğanynda, būl jiyndy der kezinde taratudy jön kördi.
Ol araq toly bokalyn qolyna alyp:
— Qūrmetti qonaqtarym, men soŋğy tosty sizderdiŋ qūrmetteriŋizge işemin, — dedi. Sosyn ülken bokaldağy araqty aiağyna deiin qağyp saldy. «Bravo! Bravo!» degen ofitserlerdiŋ aiqaiy i̇estildi. — Kelgenderiŋe köp raqmet! Bügingi bas qosuymyz osymen bitsin. Taŋerteŋ sağat onda resmi mäjilisimiz bastalady.
— Köp raqmet!
— Köp jasa, general myrza!
— Bir bas qosyp qaldyq qoi... — degen sözdermen jūrt opyr-topyr türegelip, tarai bastady...
Jiyrma üşinşi avgust küni bastalğan mäjilis jetinşi sentiabrge deiin sozyldy. Joŋğar i̇elşileri qatynasyp otyrğandyqtan, i̇eŋ kürdeli mäsele Rossiiä qol astyna qazaq i̇eliniŋ kirgendigin Joŋğar handyğynyŋ moiyndauy i̇edi. Sol sebepten keŋestiŋ biraz küni Rossiiä, Joŋğariiä jäne Qazaq i̇eli arasynda qandai bailanystar, kelisimder bolatynyn anyqtauğa ketti. Rossiiä patşasynyŋ ökilderi Joŋğar i̇elşileriniŋ qazaq jerine ne üşin kelgenderin, qandai talap qūiatyndaryn bilgisi keldi. Oğan Koşka men Būrun:
— Qazaq i̇eli bizdiŋ Qytaimen ūzaq uaqyttar boiy soğysyp jatqanymyzdy paidalanyp, talai şapty. Sol üşin biz olardyŋ köp jerin basyp aldyq. Qazaq i̇eli i̇endi bizge salyq töleuge, amanat beruge tiısti, — degen pikir aitty.
Oğan Nepliüev:
— Bizdiŋ qol astymyzdağy i̇eldiŋ böten jūrtqa salyq töleui ne amanat berui Rossiiä imperiiäsynyŋ zaŋyna qaişy keledi, — degen jauap qaiyrdy.
— Bizdiŋ qastarymyz aramyzğa qandai ot jaqsa da, qazaq i̇eli qolyna qūran alyp, Ūly Rossiiä patşasyna bergen antynda tūrady, — desti Orta jüz ben Kişi jüzdiŋ atynan söilegen Äbilqaiyr men Jänibek, — Rossiiämen mäŋgi birgemiz. Al Joŋğar i̇elin şapsaq, ol ğasyrlar boiy bitpei kele jatqan aramyzdağy ūrystyŋ jalğasy i̇edi. İeger Joŋğar i̇eli bizge tynyştyq beretin bolsa, biz de olarğa qol kötermeuge, ūly märtebeli gubernatordyŋ aldynda uäde i̇etemiz.
— Qazaq handary jaratylğaly uädelerin oryndap körgen joq, — dedi Joŋğar i̇elşileri, — būl biz talai i̇estigen kökek äni, antyn i̇erteŋ-aq būzady.
— Būl joly olardyŋ antyn būzbaitynyna biz kepilmiz, — dedi Nepliüev.
— Olai bolsa, bizdiŋ ūly qontaişymyz Qalden Tserenge i̇elşi jiberiŋder, — dedi Koşka men Būrun, — qalğan kelisim sözdi sonda bitirelik...
Osylai kelisti, biraq Joŋğar i̇elşileri birden jürip ketpedi. Olar üş jüzdiŋ aqsaqal biı, batyry qoldaryna qūran ūstap: «Rossiiä qol astyna kirdik» dep gubernator aldynda ant bergenin közderimen kördi. «İgi jaqsylarğa» raqmet aityp, äsirese Ūly jüzdiŋ basşylaryna rizaşylyğyn bildirip söilegen Nepliüevtiŋ sözin i̇estidi. Būl Joŋğarlarğa qatty batty. Öitkeni Jetisu olar üşin Joŋğar qontaişysy basyp alğan ölke bop sanalatyn. Ūly jüz būl kezge deiin qontaişysyna salyq tölep, amanatyn berip kelgen.
Orys patşasynyŋ qazaq jerine işkerilep kire bastağanyn körgen Joŋğar i̇elşileri, özderimen odaqtas Qaraqalpaq batyrlaryn i̇ertip, dym bitire almai, i̇elderine qaityp ketti.
Būlar ketkennen keiin Nepliüev tağy i̇eki mäsele qarady, biri Orta jüz ben Kişi jüz handarynyŋ arasyndağy qaişylyq bolsa, i̇ekinşi İedil qalmaqtary men qazaq i̇eliniŋ arasyndağy öşpei kele jatqan qastyq i̇edi.
Qazaq handarynyŋ özara jau boluy Rossiiäğa qanşama tiımdi bolğanymenen de, Äbilqaiyrdy birjolata şoşytyp almaiyn dep, Nepliüev oğan «qandai qiyn isti bolsa da tatulyqpen şeşuge tyrys» dep aqyl berdi. Onyŋ üstine Äbilqaiyrğa öz qaramağyndağy orys qaraşekpenderimen jaqynyraq otyru üşin, İelek pen Berdi özenderiniŋ boiynda köşip jüruge rūqsat i̇etti. Būl soŋynan qazaq i̇eline degen ülken jaqsylyq bop tabyldy. Osy arada Kişi jüzdiŋ i̇eŋ alğaşqy i̇eginşi jūrty paida boldy. Al hannyŋ özine «orys bekinisteriniŋ qaisysyna bolsa da kirip jüruge i̇eriktisiŋ» dedi. Sondai-aq Kişi jüzdiŋ hanyn qazynanyŋ astyğymen qamtamasyz i̇etudi orys äkimşiligi öz mindetine aldy. Nepliüev osy bolmaşy istiŋ bärin patşa ağzamnyŋ Äbilqaiyrğa i̇erekşe körsetken qūrmeti dep ūğyndyrdy. Būnyŋ bäri jylağan balanyŋ qolyna bir üzim nan ūstatqanmen birdei, Orynbor gubernatorynyŋ şyğaryp salma saiasaty i̇ekenin Äbilqaiyr tüsinse de, qarsy i̇eşteŋe aita almady.
Edil qalmaqtary men qazaq i̇eliniŋ talasyn da Nepliüev oŋai şeşti. Dos-
tastyryp, birimen biri qarym-qatynasyn jöndep, i̇el bop aralasyp tūratyn kelisimge keltirudiŋ ornyna, «Edil qalmaqtary, sen Jaiyqtyŋ bergi betine ötpe, al qazaq i̇eli, sen Jaiyqtyŋ arğy jağasyna şyqpa» dep ükim aitty. «Tūtqyndarymyzdy qaitaryp bersin» degen İedil qalmaqtarynyŋ ötinişine, Jänibek: «olardy qaitaru mümkin i̇emes, biz sol jyly-aq qalmaq tūtqyndaryn Hiua, Būhar bazarlaryna satyp jibergenbiz» — degennen keiin, Nepliüev būl mäseleni soŋynan qaramaq boldy. Osylai tynymdy i̇eşteŋe öndire almağan İedil qalmaqtarynyŋ i̇elşisi de iştei tynyp i̇eline jürip ketti.
Būl mäjiliste tikelei öz basyna olja tapqan tek Jänibek boldy.
Kelisim söz qyzu jürip jatqan kezde, qalt i̇etken bir üziliste Nepliüev qonaqtardyŋ basty adamdaryn öziniŋ şatyryna jinap, qazaqtyŋ, qalmaqtyŋ, baş-
qūrttyŋ sūltandary men batyrlarynyŋ aldynda tamaşa bir şabytty ünmen İelizaveta Petrovnanyŋ ukazyn oqyp şyqty.
Būl ukazda patşa azğamğa körsetken adal qyzmeti üşin Jänibekke qyrğyz-qazaq halqynyŋ birinşi tarhany degen ataq berildi. (Būl Rossiiädağy feldmarşal därejesimen teŋ i̇edi). İeger patşa ağzamğa adal qyzmet istese, tarhan atağy onyŋ balalaryna, ūrpaqtaryna deiin miras i̇etiledi delingen.
Ukazdy oqyp şyqqannan keiin jaŋa tarhannyŋ qūrmetine baraban soğylyp, zeŋbirekterden saliut berildi.
Qoşamet körsetken jūrt guildesip ketti.
— Ua, Şaqşaq, atyŋ bäigeden keldi!
— Daŋqyŋ asa bersin, Jänibek!
— Tarhan degeni han degeni me i̇eken? Qaradan da han şyğady i̇eken-au!
— Şap auylğa, süiinşi sūra!
— Ua, Arğyn atam, bir köterdiŋ ğoi aruağymdy! — desip, bükil dala şuğa tolyp ketti.
Tarhan? Būl qai halyqtyŋ tilindegi söz. Därejesi qandai bolmaq? Jänibekke būl atty sūrağaly qaşan! Patşa ağzam ukazyn äne berem, mine berem dep, Jänibektiŋ aldyna ony qyzyl tülkiniŋ qūiryğyndai būlaŋdatty da qoidy. Aqyry berdi-au äiteuir. Būryn özi tilektes bop jürgen Äbilqaiyrdyŋ qiiäly qazir alai-tülei. Būl ne? Qyzğanşaqtyq, älde köre almastyq pa? Ağaiyndy i̇eki adam bäigege at qosyp, ağasynyŋ aty kelse, qyzğanşaq bolsa, inisiniŋ jany küiinedi. Bū da sondai birdeŋe... Äitpese Äbilqaiyrğa Jänibekten jaqyn kim bar? Tuğan balalary da hanğa būdan artyq jaqsylyq oilağan i̇emes.
Jänibekke tarhan aty berilgende şattanğandary köp, janyna qyzğanyş şoğy tüsip, kündestik sezim bilegender de az i̇emes. Ondailar qūr külgen, quanğan bolady. Biraq, közderinde yzğar, i̇erinderinde kekesin izi baiqalady.
Al, Nepliüevtiŋ öz i̇esebi özinde, «Bala sekildi, būlardyŋ quanuy da, renjui de op-oŋai. Mūndai i̇eldi basqaru qiynğa tüspeidi. İeger bireudi mert i̇etkiŋ kelse, özgeden onyŋ därejesin joğary kötere qoisaŋ bolğany».
... Jalpy kelissözder bitip, qonaqtar tarqardan bir kün būryn Nepliüev Qūdabaidy tağy şaqyrdy.
— Äbilqaiyr han köpten beri Syrdariiänyŋ i̇etegindegi qūlap qalğan köne qala Jankentti qaitadan jöndeudi sūrap jürgenin bilesiŋ be? — dedi.
— Bilem...
— Ne üşin i̇ekenin de bilesiŋ be?
— Mümkin Joŋğarğa taiau tūrğysy keletin şyğar.
Qu tilmaş osylai dep gubernatordyŋ betine külimsirei qarady. Gubernatormen soŋğy kezderde jiı kezdesip jürgen tilmaş Nepliüevtiŋ yzğarly türine de, orynsyz aiqaiyna da üirenip alğan-dy.
Nepliüev öz oiyn onan ary sabaqtady.
— Ol küirep qalğan qalany qaita tūrğyzu üşin, qanşa qarjy kerek i̇ekenin biluge geodezister jiberuge tiıstimiz. Jaqynda han ordasyna praporşik-geodezist İlia Muravin barady. — Nepliüev Qūdabaiğa tüksie qarady. — Onyŋ qyzmeti tek köne qalanyŋ ornyn zertteu ğana bolmaidy. Bar habardy soğan jetkizip tūrasyŋ...
— Qūp, taqsyr, senimiŋizdi aqtauğa barmyn.
— Äbilqaiyr Muravindi özine patşa ükimetiniŋ atynan kelgen keŋesşi dep sanaidy. Solai dep onymen kelisilgen. — General külimsiregen boldy. — Keŋesşi tilmaş i̇emes, hannyŋ işinde ne jatqanyn da bilip tūruğa mindetti. Al osy praporşik barğanşa onyŋ mindeti sağan jükteledi...
Nepliüevtiŋ özine senbei Muravindi jiberip otyrğanyna iştei narazy bolyp qalğan Qūdabai:
— Ol mindetti men būryn da atqaryp kele jatqan joq pa i̇edim? — dedi tömen qarap. — Jäne jaman da atqarmağan sekildi i̇edim.
Nepliüev öz tyŋşysynyŋ köŋilin taqa jüdetkisi kelmedi.
— Sen jaman jūmys istep jürgen joqsyŋ. Adal i̇eŋbegiŋ üşin därejeden de qūr qalmassyŋ... Praporşikten sağan keler ziiän joq. Bar!
— Qūp, taqsyr.
Jarty sağattan keiin Qūdabai Äbilqaiyrdan köpten beri qoly jetpei jürgen susar börik pen oqaly şapan kidi. Biraq han odan jaqynda öziniŋ Ordasyna Jankentti tekseruge praporşik Muravin keletinin, al onyŋ negizgi qyzmeti handy aŋdu i̇ekenin bildi. Al sol küni tünde Nepliüev Peterburgke, syrtqy ister kollegiiäsyna: «Äbilqaiyr tuğan balasyn amanatqa berip otyryp, Rossiiäğa qarsy şyğa almaidy, biraq oğan senuge de bolmaidy, öitkeni ol i̇eki jüzdi jäne täkappar adam» dep hat jazdy.
... Al būl kezde Äbilqaiyrdyŋ orys patşasynyŋ aldynda tek özim ğana adal bolyp körinsem degen saiasatynyŋ arqasynda, Rossiiä äkimderine ökpelegen Orta jüz hany Äbilmämbet Türkistan şahary men onyŋ töŋiregindegi Qarnaq, Sukent, Sauran, Syğanaq sekildi tağy otyz i̇eki qalany qaitaryp berem degen Joŋğar qontaişysynyŋ sözine senip, bir myŋ jeti jüz qyryq i̇ekinşi jyly Boqyraudyŋ basynda Qalden Tserenge amanat i̇etip, öziniŋ kişi balasy äbilfeiizdi jiberdi. Keşegi jauyna bas igen būl qylyğyn ol bir jağynan, osy kezde Joŋğar qontaişysynyŋ qolyna tūtqynğa tüsken Abylai sūltandy bosatyp alu üşin istegen bop körindi.
Būryn özine qarsy kep, är basqan adymyn aŋdyp otyrğan Orta jüz hanynyŋ öz jağyna şyğatyn qūlqynyn sezgen Qalden Tseren qyryq besinşi jyly orys bekinisteri men qazaq jeriniŋ irgelerine jiyrma myŋ qaruly äskeri men jol saluğa arnalğan jeti myŋdai adamyn äkep qoidy. Būnyŋ bäri bügin bolmasa, i̇erteŋ qazaq jeriniŋ däl ortasyna basyp kirudiŋ daiyndyğy i̇edi. Ülken aiqas bastalğanşa olar jaqyn tūrğan qazaq auyldaryn dürkin-dürkin şauyp, mazasyn ala berdi.
Mūndai qiyn jağdaida Orynbor äkimderiniŋ aldynda i̇eki türli mindet tūrdy. Biri, osy uaqytqa deiin qazaq dalasynan jyryp alğan jerlerin, salğan bekinisterin saqtap qalu bolsa, i̇ekinşisi, qazaq dalasyna Joŋğar äskerin kirgizbeu.
Būnymen qatar Orynbor gubernatory Kişi jüzdiŋ i̇eline Jaiyq özeniniŋ arğy betine mal jaiudy toqtatudy būiyrdy, Jaiyq pen İedildiŋ ortasynda būrynnan köşip jürgen keibir rular i̇endi būl arany tastap, Jaiyqtyŋ bergi betine quyp şyğarylsyn dedi. Al būğan qazaq auyldary könbeitindei niet körsetse, osy maŋdağy kazak-orystardyŋ qaruly küşteriniŋ bas qolbasşysy podpolkovnik Rtişevke qalmaqtyŋ qaruly äskerlerin qazaqtarğa qarsy qoldanuyna rūqsat i̇etildi. Jäne qalmaqtarğa qazaqtardan talap alğan mal-mülik, tartyp alğan jeriniŋ bäri özderiniŋ qaramağynda qalatynyn aitty. Al būndai şaralarğa könbei qarsylyq isteitin qazaq auyldarynyŋ basşylaryn, senat öziniŋ bir myŋ jeti jüz qyryq törtinşi jylğy besinşi marttağy ukazy boiynşa «ūstap alyp, Orynbordağy Rogovik, Sibirdegi Nerçinskiidiŋ kümis şyğaratyn zavodtaryna jer audarylsyn» dep jarlyq i̇etti. Būl şara az bolğandai, bir myŋ jeti jüz qyryq jetinşi jyly Syrtqy ister kollegiiäsy qazaq i̇eli Jaiyq özeniniŋ oŋ jağyna maldaryn aidamas üşin, būl özenniŋ sol jağasy Kaspii teŋizine deiin küzdi küni örtelsin dep būiyrdy. Būnymen qatar orys bekinisterin qazaq i̇ereuilşilerinen saqtau üşin qazaq jerine qaruly äsker şyğaruğa ukaz berdi. Būl ukaz boiynşa, qaruly äsker qyzmetin Jaiyq boiynyŋ kazak-orystaryna mindettedi. Olarğa qazaqtardyŋ jylqylaryn ğana aidap alu i̇emes, özderin de tūtqyn i̇etip, jer audaruğa rūqsat i̇etildi. «Şaş al dese bas alatyn» kazak-orystar i̇endi oilaryna kelgenin isteuge i̇erkindik aldy.
Mūndai jağdai tek qana Jaiyq boiynda i̇emes, Sibir gubernatorynyŋ qaramağyndağy qazaqtarğa da qarsy paidalanuğa būiyryldy.
Būl qysym jalğyz qazaq kedeilerine ğana i̇emes, jaqynda ğana kep, jaŋa jerge qonys tepken orys şarualaryna da tüsti. Patşa qanauyna şydai almağan būqara arasynda Pugaçev bastağan köterilis belgi bere bastady. Būğan qazaq, başqūrt sekildi ūlttardyŋ kedei toby da qosyldy.

Click or select a word or words to search the definition