Köşpendiler - II - Jantalas

Äbilqaiyr säl kidirip tūryp qaldy. Onyñ sūrğylt közi tūnjyrap ketti. «Meni Or qalasyn saldyrmaqsyñ» dep aiyptaidy. Or qalasyn saldyrsam, qazaq i̇elin Rossiiäğa bağyndyru üşin saldyram. Ony jasyryp otyrmyn ba? İeger sözime könbese, aitqanymdy küşpen istetem. Küşpen bağyndyram! Öz halqyma özim osylai zorlyq körsetuim, bile bilse sol halyqtyñ özi üşin i̇emes pe? Bügingi isime, i̇erteñ bolaşaq ūrpaq alğys aitady! Al osy armanym üşin, jolymda kim qarsy tūrsa aiağymnyñ astyna sap taptaimyn! Sol üşin mağan qazaq jerine salynar Or bekinisi kerek! Ol bekiniste mūzdai qaru-jaraqty, auzy tükti köp soldat boluğa tiısti! ärine, qastarym «osynyñ bärin Äbilqaiyr öz basy üşin isteidi, orys patşasynyñ küşimen bärimizge han bolğysy keledi!» deidi. Sözderinde şyndyq bar, ras men orys patşasyna süiengen han bolğym keledi. Küşti han bolğym keledi. Bir jağynan, nadan i̇el-jūrtym, seniñ qamyñdy oilaityn han bolğym keledi. Halqym, sağan adal i̇ekenimdi keşegi qyrğyn ūrystarda körgen joqsyñ ba? Öz basymnyñ qamyn oilap qai jerde būğyp qalğanym bar? Aldağy uaqyttarda da būğyp qalmaspyn! Oğan ar-Uiatym kuä!
Äbilqaiyr kilt toqtady. Köpten beri jürek tübinde jatqan bir auyr oi keudesine kenet şanşudai qadala qaldy. «Al i̇eger meniñ ümitim aqtalmasa şe? Sonau salynğaly jatqan Or qalasy, Baraq sūltan aitqandai, özimiz qūlaityn orğa ainalsa, i̇el-jūrtqa ne deimin? Joq, olai boluy mümkin i̇emes, i̇eger aq patşa meni tek halqymnyñ müñkir-näñkiri i̇etip paidalanbaq bolsa, onda... Onda... Men de alysyp ölem! Osylai i̇etudi qūr öz basym ğana i̇emes, myna ärqaisysy är taipa i̇eldi basqaruğa jarap qalğan ūl-qyzdaryma da ösiet i̇etip tapsyryp ketem!
... Äbilqaiyr handy bağalai bilmegen keibir orys pen qazaq tarihşylary ony qara basynyñ qamy üşin jūrtyn satqan, baq kündes jaularyn tabanynyñ astyna salamyn dep qazaq i̇elin Rossiiä patşalyğyna bağyndyru saiasatyn qoldağan deidi. Sol bir qily kezeñde Äbilqaiyrdyñ tüpki oiy solai-aq delik... Biraq bolaşaq tarih, ūstağan jolynyñ dūrys i̇ekenin aiqyndady. Qazaq i̇eliniñ Rossiiäğa bağynuynyñ qajettigi Äbilqaiyrdyñ öz basynyñ qamynan köri, äleumettik qasietin joğary satyğa qoidy. Äbilqaiyr ūstağan saiasaty üşin i̇eş uaqytta küresten būğyp qalğan i̇emes. Oğan kuä qan maidanda ünemi alğy şepte boluy, qauip-qaterdi kezeñderde öz basyn qorğap tyğylyp qalmauy. Ūstağan joly üşin öz basy tügil, tuğan balalarynyñ i̇eşqaisysyn aiamai kezek-kezek amanat retinde patşa qol astyna berui. Demek, būnyñ bäri Rossiiänyñ qol astyna kiru kerek i̇ekenine onyñ şyn jüregimen berilgendigin körsetedi.
Äbilqaiyr qanşa qatygez bolğanmen balalarynyñ orys qalasyna amanat bop baryp, tälim-tärbie, öner-bilim aluyn quattağan. Ärine orys töreleriniñ arasynda ol özine degen qastarynyñ da köp i̇ekenin bildi. Olar äiel patşağa būny i̇eki jüzdi dep hat ta jazdy. Keleşek ülken maqsaty üşin būl oğan da şydap baqqan.
Äbilqaiyrdyñ tört zañdy, üş zañsyz äielinen on besten astam ūl, qyzy bolğan. Hannyñ közi tirisinde bäibişesi Bopaidan tuğan Nūraly, İeraly, ädil, Aişuaq, Qojahmet jäne qalmaq äielinen tuğan Şyñğys, Qaratai sūltandar özimenen üzeñgiles jauğa şauyp, Orda isine kirisken. Äbilqaiyr būlaryn orys bekinisterine amanat i̇etip qaldyru bylai tūrsyn, olardy i̇eñ qauipti joryqtar-
ğa, tartys-talastarğa jiberip otyrğan. Hannyñ saidyñ tasyndai, kileñ «sen tūr, men ataiyn» osy jeti ūly köp jağdaida özine süieniş, serik bolğan...
Äbilqaiyr ūzaq jürdi. Ol auyldan äjeptäuir alystap ketkenin añğarğan joq. Onyñ oiy i̇endi bastağan isteriniñ qanşalyqty qiyndyqqa tüsetinine audy.
Hannyñ Rossiiä patşasy Anna İoannovnağa jazğan haty boiynşa Tevkelev bir myñ jeti jüz otyz birinşi jyly Kişi jüz Ordasyna kelgen şağynda qandai qiyndyqqa ūşyramady? Jyl ötkende i̇eline äzer qaitqan joq pa? Äbilqaiyrdyñ Rossiiä patşasyna basşylarymen tegis aqyldaspai, bükil halyq atynan hat jazğanyn soñynan bilgen Kişi jüz ben Orta jüzdiñ şonjarlary ne istemedi! Tevkelevti i̇eline qaitartpai qandai qorlyq körsetpedi! «Būl qazaq jerine tyñşylyqpen kelgen, bizdiñ küşimizdi bilip alyp kelesi jyly soğys aşpaq» dep, ony öltirmek te bolğan. Däl osy kezde başqūrt batyrlary Torğai boiyndağy qazaq auyldarynyñ malyn şauyp, äli Rossiiäğa bağynudyñ baiybyna jete tüsinbegen halyqtyñ narazylyğyn būrynğysynan da örşite tüsti. Ärine, Būğybai batyr men onyñ küieu balasy İeset batyr kirispegende, o joly Tevkelev te, oğan i̇erip kelgen adamdardyñ birde-biri tiri qaitpağan bolar i̇edi. Ras, osy joly Rossiiämen jaqyndasu jöninde köp is isteldi. Būhara men Hiua handaryna uäkilder jiberildi. Qaraqalpaq i̇eliniñ hany Qaiyppen söz jürgizilip, onyñ Rossiiä qol astyna kirgisi keletini anyqtaldy. Äbilqaiyr menimen aqyldaspai qatyn patşağa hat jazdy dep ökpelep qalğan Orta jüzdiñ hany Sämeke de hat joldap, Tevkelevpen kezdespek boldy. Biraq Arqa jerine qarai osy kezde Joñğar qontaişysy äskeriniñ bet alğan qaupimen bailanysty būl kezdesu bolmai qaldy. Demek, öz basyna töngen ajalğa qaramai Tevkelev būl joly da qazaq i̇eli men Rossiiäny jaqyndastyru jolynda köp şarua istep ketti. Ol Äbilqaiyr, Äbilmämbet, Sämeke, Abylai, Ūly jüzdiñ hany Jolbarys pen Qaraqalpaq bileuşisi Qaiyptyñ Rossiiä qol astyna kiruge bar i̇ekenin bilip qaitty.
Al qazir qalai bolmaq? Tevkelev qandai qauip, qandai jaqsylyq, qandai jamandyq äkele jatyr? Myrza ne tilemek? Tilegin men oryndai alamyn ba?
Kenet ol selk i̇ete qaldy. Han ordasyna taiau tigilgen qaraşa töleñgit aulynan «oi, bauyrymdap!» beri qarai şapqan i̇eri, äieli aralas bir top adamdy kördi. Şūbalañqy top däl han tūrğan belesti betke alyp keledi. Būl soiylğa jyğylğan Taiman jigitteriniñ tuystary i̇ekenin Äbilqaiyr jaña ğana ūqty. Söitkenşe bolğan joq «oi, bauyrymdağan!» qaraly top han janynan öte berdi. Tek beles üstindegi Äbilqaiyrdy körip i̇eki-üşeui beri būryldy. Aldyñğysy kärteñ äiel i̇eken, astyndağy ūşqyr biesiniñ tizginin bos qūia berip, i̇eki qolymen şaşyn jūlyp, betin tyrnap, oibailap keledi.
äiel Äbilqaiyrdyñ tūsyna taiai berip, qos qolymen biesiniñ tizginine jabysty. Bie toqtamağanmen, şabysyn säl bäseñdetti.
— Jalğyzymnan airyldym, qaraşyğymnan airyldym, — dedi ol qu dalany basyna kötere qarlyqqan sūmdyq bir qaiğyly aiğaimen. — Altyn künim batty, qara jylanyñ şaqty! Jalğyzymdy ajalğa aidağan sensiñ, Äbilqaiyr han! Qūdai seni de jylatsyn! Bala-şağañnyñ qyzyğyn körme! Köriñde ökir, köriñde ökirgir tas bauyr han!
Aşu qysqan han qalş-qalş i̇etti. Balasy ölse — i̇el basyna tuğan küizeliste kimniñ balasy ölmei jatyr! Bügin būnyñ jalğyzy ölse, i̇erteñ meniñ on ūlym birdei qandy aiqasta qaza tappasyna kim kepil!
Äbilqaiyr jalğyzynan airylğan sorly anany toqtatar jyly söz taba almady.
— Tart tiliñdi, i̇ei sorly! — dedi ol aqyryp. — Balañ ölse jalğyz seniñ balañ ölip pe!..
— Tartpaimyn tilimdi! — dedi qaiğydan nalyğan beibaq ana. — Qanişer, qara jüz! Adyra qal! Sen! Sen öltirdiñ meniñ balamdy! Qaitaryp ber oibai, qaitaryp ber, ataña nälet, qanişer!
Tuğaly mūndai söz i̇estimegen han aşudan būrynğysynan da beter jarylyp kete jazdady. Ol däl osy sätte jalğyz balasynan airylğan mynau sorly ananyñ aqylynan adasyp ketkenin de añğarmai qaldy. İeki qūlağyn qasqyrşa tigip, şolaq qūiryğyn būlañdatyp, iesinen būiryq kütip tūrğan qara qylşyq arlanyna:
— Ait! — deuge ğana şamasy keldi.
Qandy köz aibarly qara töbet alqymynan ala tüspek bop, i̇eki orğyp janyna jetti de, kelip qalğan salt atty äielge qarsy atyldy. Sol mezette äieldiñ soñynan tepeñdep jetken küreñ baitaldy qapsağai qara jigit qolyndağy qūryğyn itke qarai qos qoldap siltedi. Qaiyñ qūryq şekesinen tigen jolbarys deneli it bir-aq ret qyñsylai şañq i̇etti de, kisi boiyndai köterilgen qalpynan qara jerge gürs i̇etip qūlap tüsti.
— Sorly, sorly-ai, handa ne şaruañ bar i̇edi! — dedi ol, äieldiñ şylbyryna jabysyp, — seniñ balañ öldi ne, seniñ öziñ öldiñ ne, oğan bäri bir i̇emes pe!
äieldiñ közi şarasynan şyğa, auzynan köbik atyp, bajyldağanyna qaramai, bieniñ tizginine qoly tiısimen-aq ölikter jatqan auylğa qarai tepeñdep şaba jöneldi.
«Oi, bauyrymdağan!» jūrttyñ qarasy öşken kezde, Äbilqaiyr jerde sūlyq jatqan itiniñ qasyna keldi. Qos qoldap ūrğan qaiyñ qūryq arlannyñ bas süiegin opyryp jiberipti. Qyp-qyzyl qan men miy būrqyrap jerde şaşylyp jatyr. Büiiri äzer ğana bülk-bülk soğyp, közi tasyraiyp, keşegi top qasqyrğa jalğyz şabatyn qylşyq jündisi i̇endi talmausyrap ölip bara jatty. Küşiginen asyrağan, san qauipti saparlarda özine serik bolğan itin qimai Äbilqaiyr ūzaq tūrdy. Aqyrğy ret tynysyn tartyp, tört aiağyn birdei jazyp, tyna qalğanda ğana, teris būrylyp ketti.
Äbilqaiyr ūzaq jürdi. Bağanağydai i̇emes, boiynan aşuy tarap, i̇endi bolğan isti basynan aiağyna deiin köz aldyna i̇elestete bastady.
Aqyrğy on jyl ömiriniñ işinde ünemi qan josyğan sūmdyqtardyñ arasynda jürip i̇eti üirenip ketkendikten be, boiyn tez-aq jinap aldy. Kenet balasynan airylğan jañağy qart äieldiñ «qanişer!» degen sözi qūlağyna qaita keldi. Sonda baryp būl äieldiñ, itin ūryp öltirgen jigittiñ kim i̇ekenin i̇esine tüsirdi. Osy äieldi baiağyda qaraqalpaq i̇elinen oljalap äkelip, öziniñ töleñgitine qosqany oiyna keldi. Küieui ölip, jalğyz ūly i̇er jetip, Taiman jasağynda jüretin. İendi bügin o da mert boldy. İä, äieldiñ Äbilqaiyrdy «qanişer» deuge şyn haqysy bar i̇eken. İendi itin öltirgen jigittiñ de kinäsin keşken tärizdi. Jigit öziniñ qaruly jylqyşysy, jañağy äieldiñ qainysy Hūsaiyn degen. Qatty süzek bop auyryp, tösekten tūrğanyna bir aidai bolğan. Bügin-i̇erteñ jylqyğa şyqpaqşy i̇edi.
Būl adamdardyñ özderi de, tağdyrlary da tanys bolğandyqtan ba, han i̇endi älgi oqiğa jaiyn i̇esten şyğaruğa tyrysty. Biraq onyñ oiynan bir närse ketpei-aq qoidy.
Ūrysta i̇er jigit qaza tapty dep i̇eşkim de handy sökpese kerek i̇edi. Būl i̇el saltynda joq. Al bügin nege būlai boldy? Handy balağattar, aiauly itin öltirter būlarğa mūndai jelik qaidan bitti? Mūnda qandai sebep bar? Jalğyz qara halyq i̇emes, batyr, sūltandar da Äbilqaiyrğa qarsy söileudi jiıletip jür. Osylardyñ bäriniñ tübiri nede? Jaraidy, jūrt ūrystan, soğystan qajydy delik. Mezi bolğan jūrttyñ tili de şyğa bastauy mümkin. Būl bir aqiqaty bolar. İekinşisi nede? İekinşisi... Äbilqaiyr moiyndağysy kelmegenmen moiyndauğa mäjbür boldy. İekinşisi — «Aqtaban şūbyryndynyñ» alğaşqy jyldaryndağydai i̇emes, halyq aldynda qadiriniñ tüse bastağanynda i̇edi.
... Tün ortasy aua han öziniñ auyr oilarynan sergigendei sezindi. Qarsy aldyndağy oşaqtyñ qyzyl şoğy sönuge ainalğan. Tynyq tünde jas qi tütininiñ bolmaşy külimsi isi keledi. Arğy betten ögizşağalanyñ qūlaqqa jağymsyz aiqaiy i̇estiledi.
Äbilqaiyr otyrğan diırmen tasynan türegeldi. Kenet ön boiy dirildep ketti. Qarsy aldynda bügin ğana jyğylğan aq otaudyñ japyrylğan orny jatyr i̇eken. İä, būl bir kezde hannyñ janyndai jaqsy körgen toqaly Nūrbikeniñ qymbat aq otauynyñ orny i̇edi...

III

Qazaq dalasynyñ Rossiiä qol astyna kiruin bir kuälik qağazben, ne bir ukaz künimen atau mümkin i̇emes. Būl ondağan jylğa sozylğan ūzaq, qaişylyğy men qiyndyğy mol auyr qalyptasu kezi i̇edi. Jäne qazaq i̇eliniñ Rossiiäğa qosyluyn bir hannyñ, qala berdi birneşe qairatkerdiñ i̇esimderimen ğana bailanystyru — o da dūrystyqqa jatpaidy. Būl zañdy şeşimi bar, saiasi, ekonomikalyq, äskeri faktiler sekildi köptegen sebeptermen şielenisken däuiriniñ tilegine qarai tarihtyñ özi jaratqan perzenti. Rossiiäğa qosylu — rular arasyndağy talas-tartys, sol rulardyñ jağrafiiälyq jağdaiy — tolyp jatqan qasyn da, dosyn da tudyrdy. Bir jağynan, ūşy-qiyryna qūs jetpes keñ dalasynda qazaq qauymynyñ qalyptasqan tūraqty ekonomikasynyñ joqtyğy jäne negizgi käsibi qūbylmaly, köşpeli, tūrmyspen bailanysty bolğandyğy, i̇ekinşi jağynan, Joñğar şapqynşylyğynyñ dümpui äser i̇etip, ru basşylary özderiniñ Rossiiäğa bağynu saiasatyn ärdaiym özgertip otyrdy. Mūndai jağdaida Rossiiä qol astyna kirudiñ keşegi qoldauşylary bügin oğan qarsy şyğyp, al keşegi qarsylarynyñ bügin ony jaqtauy — tañqalarlyq is i̇emes-ti.
Biraq keleşekke kereksiz, bolaşağy joqtyñ bärin özinen äri iterip, tarih doñğalağy alğa qarai ainala berdi. Osylai qazaq dalasyna aiaudy bilmes, orasan qatty jaña tarihtyñ dauyldy köktemi keldi.
Sondai-aq Äbilqaiyr hannyñ Anna İoannovnağa 1730 jyly jazğan hatyndağy «qorğanyñyzğa aluyñyzdy tileimiz» degen sözdi soñynan şyqqan resmi qağazda «Rossiiä qol astyna aluyñyzdy ötinemiz» dep özgertui jaiyndağy ğalymdardyñ talastarynyñ da keregi şamaly. Ärine, tarihi kuälik qağazdardyñ dūrys audarylğany jaqsy-aq, biraq bügingi küni «qorğanyñyzğa alyñyz», ne bolmasa «qaramağyñyzğa alyñyz» degen sözderdiñ qandai aiyrmasy bar?
Tarihi derekterge qarağanda, Rossiiä patşasy Anna İoannovna Äbilqaiyr hanğa bergen gramotasynda: «... Özderiñniñ ötinişteriñ boiynşa joğarğy körsetilgen taraulardyñ negizinde, qyrğyz-qaisaq hany Äbilqaiyr, seni jäne bar qyrğyz-qaisaq äskerin qol astymyzğa aldyq... Sondyqtan han men onyñ bar äskeri bizdiñ imperatorlyq märtebemiz ben onyñ mūragerlerine mäñgi-baqi adaldyğyn saqtauy kerek» delingen. Būl gramotada: «Adal jäne ädiletti» patşağa qyzmet isteu, soğys kezinde Rossiiä äskeri basşylarynyñ qaramağyna qaru-jaraqty qol bolyp kelui, Jaiyq єazaє-orystary, başqūrt, qalmaq sekildi Rossiiäğa bağynyşty ūlttardy şappauy, qazaq jeri arqyly ötetin orys-sauda keruenderin tonamau, būryn-soñdy qolğa tüsken orys tūtqyndaryn qaitaru sekildi qazaq handarynyñ mindetteri körsetilgen. Sonda ğana Rossiiä patşalyğy qazaq i̇elin öz qorğanyna almaq bolğan.
Äbilqaiyr han da, odan keiin «Rossiiä qol astyna kirip adal qyzmet isteuge» ant bergen Orta jüzdiñ hany Äbilmämbet pen Abylai sūltan da, sol jyly Būğybai men İeset batyr bastağan Kişi jüzdiñ üş jüz toqsan toğyz «igi jaqsylary» da Rossiiäğa bağynu degen ūğymdy qorğan bolu degen mağynada tüsingen.
Ne degenmen de būl kezeñniñ basty mañyzy — qazaq i̇eli osy şaqtan bastap Rossiiäğa arqa süiei otyryp, öziniñ şaruaşylyğyn, saiasatyn, i̇endi sol Rossiiänyñ köz-qarasymen bailanystyra jürgizuinde boldy. Būl tarihi kerek jağdai i̇edi. Jäne būl jağdai osy kezden bastap, aldyndağy bögetterdiñ bäriniñ kül-talqanyn şyğaryp, äri qarai dami tüsti.
ärine, mūndai tarihi auyr küres-qimyldarda bağynyşty qazaq i̇eli men patşalyq Rossiiä sekildi otarşylyq saiasatty ūstağan i̇eki jūrttyñ arasynda qaişylyq, tolyp jatqan qiyndyqtardyñ tuatyny da mälim. Biraq sonyñ bärine qaramai, i̇endi qazaq jerine Joñğar şabuyly toqtaldy. Joñğar qontaişysy tek özi basyp alğan qazaq dalasynyñ oñtüstik öñirine ğana ie bop qaldy.
Osyndai «qol astyna» kirgen qazaq i̇elin Rossiiä patşalyğy bir myñ segiz jüz qyrqynşy jyldary Ürgeniş, Hiua tūsynan töngen İran patşasy Nadir şahtyñ şabuylynan da saqtai aldy.
Or qalasynan keiin Rossiiä, Jaiyq, İelek, Jem özenderiniñ boiyna äskeri bekinister sala bastady. Orys patşalary bükil Rossiiä şekaralaryna tūrğyzylyp jatqan bekinister men äskeri qorğandardy birimen birin bailanystyryp, soldattarmen tolyqtyrdy. Äskermen birge qazaq dalasyna Rossiiänyñ alys tükpirlerinen qara şekpender keldi. Būlar üi salyp, i̇egin i̇egip, menşigine bergen jerdi ielenuge kiristi. Mūndai jağdaida kelimsek jūrt pen jergilikti i̇eldiñ arasynda qyrği qabaqtyq, janjal, soiyl ala jügiru tärizdi kelisimsiz isterdiñ de tuuy sözsiz i̇edi. Būqara halyqty birine-birin aidap salyp i̇eldi basqaru — i̇ejelgi saiasaty bolğan orys generaldary da, qazaq bai-manaptary da būl alau-
yzdyq, janjaldarğa astyrtyn dem berip, örşite tüsti. Ūlt narazylyğyn tudyruda būl i̇ekeui de ünemi bir jağadan bas, bir jeñnen qol şyğaryp otyrdy. Halyqtar dostyğynyñ nege aparyp soğatynyn äsirese Pugaçev köterilisinen keiin būlar öte jaqsy tüsingen-di... Qazaq i̇eli Rossiiäğa qosyluynyñ arqasynda feodaldyq ūiqysynan ūianyp, mädenietke qol soza bastady. Rossiiä ony tarihtyñ alys-jūlysyna özimen birge alyp kirdi, qoğamdyq jäne saiasi jağynan küşeiüine mümkindik berdi. Otyryqşylyq pen i̇egin saluğa, sauda-sattyqtyñ jaña ülgileri men önerkäsiptiñ öndiristik türlerine üiretti.
Biraq būl örbu-örkendeu öziniñ qoğamdyq satysynda şüu degennen-aq i̇eki bağytta damydy. Bir jağynan osy i̇eki ūlttyñ i̇eñ aldymenen zäbir körgen kedei toptary birimen-biri belsene jaqyndai tüsti: qazaq aulynyñ kedeii men malşylary, öz jerine köşip kelgen qara şekpendermen til tabysty, sodan keiin patşa ağzamnyñ tūz keptiretin, ken şyğaratyn käsiporyndarynda qazaq pen orys beinetqorlary dostasty, aqyrynda baryp, sauda kapitalizmniñ örkendeuiniñ arqasynda kürdeli öndiristerde i̇eki ūlttyñ proletariattary birikti. Būl bağytta revoliutsiiälyq sana-sezimi joğary orys proletariatynyñ soñyna qazaq i̇eliniñ sezimi ūiana bastağan aldyñğy qatarly ūl-qyzy i̇erdi. Osy dostasu kün saiyn tereñdei, dami berdi. Qazaq jūrtynyñ aldyñğy qatarly adamdarynyñ revoliutsiiälyq sana-seziminiñ ūianuyna aidaudan kelgen dekabrister men olardyñ jolyn quuşy orys intelligentsiiäsynyñ järdemi köp tidi. Būğan qazaq jerindegi orys jūmysşylary qosyldy. Osylai tağdyry, keleşegi bir i̇eki halyq künnen-künge dostasa tüsip, özderiniñ aldağy baqytty bolaşağyna qol sozdy.
İekinşi jağynan, qaramağyndağy i̇eldi jeke bilep-tösteudegi feodaldyq yqpalyn azaitqany üşin, aq patşany qanşa jek körgenimen, qazaqtyñ kei hany, sūltany özderi sol patşanyñ ökilderi general-gubernatorlarymen auyz jalasyp, solardyñ qazaq dalasyndağy şoqparyna ainaldy. Būl olarğa künnen-künge aitqandaryna könbei bara jatqan būqarany auyzdyqtap ūstap otyru joly bolyp tabyldy. Rossiiä patşasynyñ otarşylyq saiasaty mūndai adamdardyñ degeninen şyqty, tikelei järdem berdi. Ras, orys generaldarynyñ işinde ädilettilikti süietinderi de, aqyldylary da boldy. Olar bilep otyrğan ölkelerinde qazaq balalaryna arnap mektep, auruhana aşty. Alym-salyq jinaityn şeneunikteri men poçta qyzmetkerlerinen jergilikti halyqtyñ tilin biludi talap i̇etti. Keibireuleri Peterburgke baryp qazaq sekildi būratana ūlt-
tarğa azdağan teñdik te sūrady.
Biraq mūndai gubernator, generaldar tym az i̇edi. Al qazaq jerine kelgen şyn tarih — otarşylyq tarihy aiaudy bilmes, qan şeñgeldi, qatal tarih bolatyn.
Patşaly Rossiiä birte-birte «halyqtar türmesine» ainaldy. Dekabristerdi öz qolymen darğa asyp, ūly orys halqyn tabanynyñ astynda şiritudi oilağan Birinşi Nikolai patşadan qazaq sekildi basqa ūlttar qandai jaqsylyq küte alatyn i̇edi? Būndai jaqsylyqty İekinşi Nikolai patşadan da, onyñ generaldarynan da dämelenudiñ orny joq-ty. İegerde Rossiiä jeriniñ özinde qiiänat, qaznany ūrlau, para sekildi jeksūryn qylmystar orasan öristenip jatqanda, qazaq dalasy sekildi otarşylyq saiasaty qaulağan ölkelerden ne kütersiñ! Ondai soraqylyq būl jaqta i̇eki i̇ese, üş i̇ese arta tüsude i̇edi! İeger Peterburgte sot ädiletsizdik istese, Qaratal ne Ile boiynda ondai ädiletsizdik temir şynjyrly, qandy apatqa ainalğan. İeger Peterburgte ädiletsiz sot bir kisiniñ basyn aluğa būiyrsa, būl arada «käri qylyş» jasağy sotsyz jüz kisiniñ basyn birdei domalatqan.
1737 jyly Sämeke dünie saldy. Orta jüzdiñ biligi i̇endi birjolata Ülken Orda hany Bolat hannyñ balasy Äbilmämbetke köşti. Biraq ol alystağy Orynbor äkimşilerinen köri, qasyndağy Joñğar qontaişysyna jaltaqtap qarai bastady. İeger Qalden Tseren oğan ata meken Türkistan şaharyn qaitaryp beruge könse, Joñğar handyğyna bağynyşty bop, amanatqa bir balasyn jibermek oiğa da kelgen. Äitsede qontaişymen birjolata qoltyqtasyp ketuine i̇el narazylyğy köldeneñ tüsken. Halyq oiyn Būqar jyrau:

İejelgi dos jau bolmas,
Şirkeuişte haty bar.
İejelgi jau i̇el bolmas,
Köñilinde kirdiñ taty bar —

dep hanğa tikelei aitqan. Jūrt jyrau sözin maqūldağan. Jäne Äbilmämbettiñ oiyn sezgen Orynbor äkimi Nepliüev te bosqa jata almağan. Orta jüz Joñ-
ğarğa auyp kete me dep qauiptenip, onymen til tabudy dūrys körgen.